Books / Brahmāṇḍa Purāṇa — Sanskrit Text

1. Brahmāṇḍa Purāṇa (part 1 of 3)

Chapter 1.1 (part 1/2)

1,1.1

श्रीगणेशाय नमः श्रीसरस्वत्यै नमः श्रीरामचन्द्राय नमः अथ ब्रह्माण्डमहापुराणं पूर्वभागप्रारम्भः ।
नमोनमः क्षये सृष्टौ स्थितौ सत्त्वमयाय वा ।
नमो रजस्तमःसत्त्वत्रिरूपाय स्वयंभुवे

śrīgaṇeśāya namaḥ śrīsarasvatyai namaḥ śrīrāmacandrāya namaḥ atha brahmāṇḍamahāpurāṇaṃ pūrvabhāgaprārambhaḥ |
namonamaḥ kṣaye sṛṣṭau sthitau sattvamayāya vā |
namo rajastamaḥsattvatrirūpāya svayaṃbhuve

1,1.2

जितं भगवता तेन हरिणा लोकधारिणा ।
अजेन विश्वरूपेण निर्गुणेन गुणात्मना

jitaṃ bhagavatā tena hariṇā lokadhāriṇā |
ajena viśvarūpeṇa nirguṇena guṇātmanā

1,1.3

ब्रह्माणं लोककर्त्तारं सर्वज्ञमपराजितम् ।
प्रभुंभूतभविष्यस्य साम्प्रतस्य च सत्पतिम्

brahmāṇaṃ lokakarttāraṃ sarvajñamaparājitam |
prabhuṃbhūtabhaviṣyasya sāmpratasya ca satpatim

1,1.4

ज्ञानमब्रतिमं तस्य वैराग्यं च जगत्पतेः ।
ऐश्वर्य्यं चैव धर्मश्च सद्भिः सेव्यं चतुष्टयम्

jñānamabratimaṃ tasya vairāgyaṃ ca jagatpateḥ |
aiśvaryyaṃ caiva dharmaśca sadbhiḥ sevyaṃ catuṣṭayam

1,1.5

इमान्नरस्य वै भावान्नित्यं सदसदात्मकान् ।
अविंशकः पुनस्तान्वै क्रियाभावार्थमीश्वरः

imānnarasya vai bhāvānnityaṃ sadasadātmakān |
aviṃśakaḥ punastānvai kriyābhāvārthamīśvaraḥ

1,1.6

लोककृल्लोकतत्त्वज्ञो योगमास्थाय योगवित् ।
असृजत्सर्वभूतानि स्थावराणि चराणि च

lokakṛllokatattvajño yogamāsthāya yogavit |
asṛjatsarvabhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

1,1.7

तसहं विश्वकर्माणं सत्पतिं लोकसाक्षिणम् ।
पुराणाख्यानजिज्ञासुर्गच्छामि शरणं विभुम्

tasahaṃ viśvakarmāṇaṃ satpatiṃ lokasākṣiṇam |
purāṇākhyānajijñāsurgacchāmi śaraṇaṃ vibhum

1,1.8

पुराणं लोकतत्त्वार्थमशिलं वेदसंमितम् ।
प्रशशंस स भगवान् वसिष्ठाय प्रजापतिः

purāṇaṃ lokatattvārthamaśilaṃ vedasaṃmitam |
praśaśaṃsa sa bhagavān vasiṣṭhāya prajāpatiḥ

1,1.9

तत्त्वज्ञानामृतं पुण्यं वसिष्ठो भगवानृषिः ।
पौत्रमध्यापयामास शक्तेः पुत्रं पराशरम्

tattvajñānāmṛtaṃ puṇyaṃ vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ |
pautramadhyāpayāmāsa śakteḥ putraṃ parāśaram

1,1.10

पराशरश्च भगवान् जातूकर्ण्यमृषिं पुरा ।
तमध्यापितवान्दिव्यं पुराणं वेदसंमितम्

parāśaraśca bhagavān jātūkarṇyamṛṣiṃ purā |
tamadhyāpitavāndivyaṃ purāṇaṃ vedasaṃmitam

1,1.11

अधिगम्य पुराणं तु जातूकर्ण्यो विशेषवित् ।
द्वैपायनाय प्रददौ परं ब्रह्म सनातनम्

adhigamya purāṇaṃ tu jātūkarṇyo viśeṣavit |
dvaipāyanāya pradadau paraṃ brahma sanātanam

1,1.12

द्वैपायनस्ततः प्रीतःशष्येभ्यःप्रददौवशी ।
लोकतत्त्वविधानार्थं पञ्चभ्यः परमाद्भुतम्

dvaipāyanastataḥ prītaḥśaṣyebhyaḥpradadauvaśī |
lokatattvavidhānārthaṃ pañcabhyaḥ paramādbhutam

1,1.13

विख्यापनार्थं लोकेषु बह्वर्थं श्रुतिसंमतम् ।
जैमिनिञ्च सुमन्तुं च वैशंपायनमेवच

vikhyāpanārthaṃ lokeṣu bahvarthaṃ śrutisaṃmatam |
jaiminiñca sumantuṃ ca vaiśaṃpāyanamevaca

1,1.14

चतुर्थं पैलवं तेषां पञ्चमं लोमहर्षणम् ।
सूतमद्भुतवृत्तान्तं विनीतं धार्मिकं श्रुचिम्

caturthaṃ pailavaṃ teṣāṃ pañcamaṃ lomaharṣaṇam |
sūtamadbhutavṛttāntaṃ vinītaṃ dhārmikaṃ śrucim

1,1.15

अधीत्य च पुराणं च विनीतो लोमहर्षणः ।
ऋषिणा च त्वया पृष्टः कृतप्रज्ञः सुधार्मिकः

adhītya ca purāṇaṃ ca vinīto lomaharṣaṇaḥ |
ṛṣiṇā ca tvayā pṛṣṭaḥ kṛtaprajñaḥ sudhārmikaḥ

1,1.16

वसिष्ठश्चापि मुनिभिः प्रणाम्य शिरसा मुनीन् ।
भक्त्या परमया युक्तः कृत्वा चापि प्रदक्षिणम्

vasiṣṭhaścāpi munibhiḥ praṇāmya śirasā munīn |
bhaktyā paramayā yuktaḥ kṛtvā cāpi pradakṣiṇam

1,1.17

अवाप्तविद्यः सर्तुष्टः कुरुक्षेत्रमुपागमत् ।
सत्रे सवितते यत्र यजमानानृषीञ्शुचीन्

avāptavidyaḥ sartuṣṭaḥ kurukṣetramupāgamat |
satre savitate yatra yajamānānṛṣīñśucīn

1,1.18

विनयेनोपसंगम्य सत्र्रिणो रोमहर्षणम् ।
विधानतो यथाशास्त्रं प्रज्ञयातिजगाम ह

vinayenopasaṃgamya satrriṇo romaharṣaṇam |
vidhānato yathāśāstraṃ prajñayātijagāma ha

1,1.19

ऋषयश्चापि ते सर्वे तदानीं रोमहर्षणम् ।
दृष्ट्वा परमसंहृष्टाः प्रीताः सुमनसस्तथा

ṛṣayaścāpi te sarve tadānīṃ romaharṣaṇam |
dṛṣṭvā paramasaṃhṛṣṭāḥ prītāḥ sumanasastathā

1,1.20

सत्कारैरर्च्चयामासुरर्घ्यपाद्यादिभिस्ततः ।
अभिवाद्य मुनीन्सर्वान् राजाज्ञामभिगम्य च

satkārairarccayāmāsurarghyapādyādibhistataḥ |
abhivādya munīnsarvān rājājñāmabhigamya ca

1,1.21

ऋषिभिस्तैरनुज्ञातः पृष्टः सर्वमनामयम् ।
अभिगम्य मुनीन्सर्वांस्तेजो ब्रह्म सनातनम् ।
सदस्यानुमते रम्ये स्वास्तीर्णे समुपाविशत्

ṛṣibhistairanujñātaḥ pṛṣṭaḥ sarvamanāmayam |
abhigamya munīnsarvāṃstejo brahma sanātanam |
sadasyānumate ramye svāstīrṇe samupāviśat

1,1.22

उपविष्टे तदा तस्मिन्मुनयः शंसितव्रताः ।
मुदान्विता यथान्यायं विनयस्थाः समाहिताः

upaviṣṭe tadā tasminmunayaḥ śaṃsitavratāḥ |
mudānvitā yathānyāyaṃ vinayasthāḥ samāhitāḥ

1,1.23

सर्वे ते ऋषयश्चैनं परिवार्य महाव्रतम् ।
परमप्रीतिसंयुक्ता इत्यूचुः सूतनन्दनम्

sarve te ṛṣayaścainaṃ parivārya mahāvratam |
paramaprītisaṃyuktā ityūcuḥ sūtanandanam

1,1.24

स्वागतं ते महाभाग दिष्ट्या च त्वांनिरामयम् ।
पश्याम धीमन्नत्रस्थाः सुब्रतं मुनिसत्तमम्

svāgataṃ te mahābhāga diṣṭyā ca tvāṃnirāmayam |
paśyāma dhīmannatrasthāḥ subrataṃ munisattamam

1,1.25

अशून्या मे रसाद्यैव भवतः पुण्यकर्मणः ।
भवांस्तस्य मुनेः सूत व्यासस्यापि महात्मनः

aśūnyā me rasādyaiva bhavataḥ puṇyakarmaṇaḥ |
bhavāṃstasya muneḥ sūta vyāsasyāpi mahātmanaḥ

1,1.26

अनुग्राह्यः सदा धीमात्र् शिष्यः शिष्यगुणान्वितः ।
कृतबुद्धिश्च ते तत्त्वमनुग्राह्यतया प्रभो

anugrāhyaḥ sadā dhīmātr śiṣyaḥ śiṣyaguṇānvitaḥ |
kṛtabuddhiśca te tattvamanugrāhyatayā prabho

1,1.27

अवाप्य विपुलं ज्ञानं सर्वतश्छिन्नसंशयः ।
पृच्चतां नः सदा प्राज्ञ सर्वमाख्यातुमर्हसि

avāpya vipulaṃ jñānaṃ sarvataśchinnasaṃśayaḥ |
pṛccatāṃ naḥ sadā prājña sarvamākhyātumarhasi

1,1.28

तदिच्छामः कथां दिव्यां पौराणीं श्रुतिसंमिताम् ।
श्रोतुं धर्मार्थयुक्तां तु एतव्द्यासाच्छ्रुतं त्वया

tadicchāmaḥ kathāṃ divyāṃ paurāṇīṃ śrutisaṃmitām |
śrotuṃ dharmārthayuktāṃ tu etavdyāsācchrutaṃ tvayā

1,1.29

एवसुक्तस्तदा सूतस्त्वृषिभिर्विनयान्वितः ।
उवाच परमाप्राक्ज्ञो विनीतोत्तर मुत्तमम्

evasuktastadā sūtastvṛṣibhirvinayānvitaḥ |
uvāca paramāprākjño vinītottara muttamam

1,1.30

ऋषेः शुश्रूषणं यच्च तस्मात्प्रज्ञा च या मम ।
यस्माच्छुशूषणार्थं च तत्सत्यमिति निश्चयः

ṛṣeḥ śuśrūṣaṇaṃ yacca tasmātprajñā ca yā mama |
yasmācchuśūṣaṇārthaṃ ca tatsatyamiti niścayaḥ

1,1.31

एवं गतेरऽथे यच्छक्यं मया वक्तुं द्विजोत्तमाः ।
जिज्ञासा यत्र युष्माकं तदाज्ञातुमिहार्हथ

evaṃ gater'the yacchakyaṃ mayā vaktuṃ dvijottamāḥ |
jijñāsā yatra yuṣmākaṃ tadājñātumihārhatha

1,1.32

एतच्छ्रुत्वा तु मुनयो मधुरं तस्य भाषितम् ।
प्रत्यूचुस्ते पुनः सूतं बाष्पपर्याकुलेक्षणम्

etacchrutvā tu munayo madhuraṃ tasya bhāṣitam |
pratyūcuste punaḥ sūtaṃ bāṣpaparyākulekṣaṇam

1,1.33

भवान् विशेषकुशलो व्यासं साक्षात्तु दृष्टवान् ।
तस्मात्त्वं संभवं कृत्स्नं लोकस्येमं विदर्शय

bhavān viśeṣakuśalo vyāsaṃ sākṣāttu dṛṣṭavān |
tasmāttvaṃ saṃbhavaṃ kṛtsnaṃ lokasyemaṃ vidarśaya

1,1.34

यस्य यस्यान्वये ये ये तांस्तानिच्छाम वेदितुम् ।
तेषां पूर्वविसृष्टिं च विचित्रां त्वं प्रजापतेः ।
सत्कृत्य परिपृष्टः स महात्मा रोमहर्षणः

yasya yasyānvaye ye ye tāṃstānicchāma veditum |
teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca vicitrāṃ tvaṃ prajāpateḥ |
satkṛtya paripṛṣṭaḥ sa mahātmā romaharṣaṇaḥ

1,1.35

विस्तरेणानुपूर्व्या च कथयामास सत्तमः ।
सूत उवाच यो मे द्वैपायनप्रीतः कथां वै द्विजसत्तमाः

vistareṇānupūrvyā ca kathayāmāsa sattamaḥ |
sūta uvāca yo me dvaipāyanaprītaḥ kathāṃ vai dvijasattamāḥ

1,1.36

पुण्यामाख्यातवान्विप्रास्तां वै वक्ष्याम्यनुक्रमात् ।
पुराणं संप्रवक्ष्यामि यदुक्तं मातरिश्वना

puṇyāmākhyātavānviprāstāṃ vai vakṣyāmyanukramāt |
purāṇaṃ saṃpravakṣyāmi yaduktaṃ mātariśvanā

1,1.37

पृष्टेन मुनिभिः पूर्वं नैमिषीयैर्म हात्मभिः ।
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च

pṛṣṭena munibhiḥ pūrvaṃ naimiṣīyairma hātmabhiḥ |
sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca

1,1.38

वंश्यानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ।
प्रक्रिया प्रथमः पादः कथायां स्यात्परिग्रहः

vaṃśyānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam |
prakriyā prathamaḥ pādaḥ kathāyāṃ syātparigrahaḥ

1,1.39

अनुषङ्ग उत्पोद्धात उपसंहार एव च ।
एवं पादास्तु चत्वारः समासात्कींर्तिता मया

anuṣaṅga utpoddhāta upasaṃhāra eva ca |
evaṃ pādāstu catvāraḥ samāsātkīṃrtitā mayā

1,1.40

वक्ष्यामि तान्पुरस्तात्तु विस्तरेण यथाक्रमम् ।
प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा श्रुतम्

vakṣyāmi tānpurastāttu vistareṇa yathākramam |
prathamaṃ sarvaśāstrāṇāṃ purāṇaṃ brahmaṇā śrutam

1,1.41

अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिःसृताः ।
अङ्गानि धर्मशास्त्रं च व्रतानि नियमास्तथा

anantaraṃ ca vaktrebhyo vedāstasya viniḥsṛtāḥ |
aṅgāni dharmaśāstraṃ ca vratāni niyamāstathā

1,1.42

अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम् ।
महदादिविशेषान्तं सृजामीति विनिश्चयः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam |
mahadādiviśeṣāntaṃ sṛjāmīti viniścayaḥ

1,1.43

अण्डं हिरण्मयं चैव ब्रह्मणःसूतिरुत्तमा ।
अडस्यावरणं वार्धिरपामपि च तेजसा

aṇḍaṃ hiraṇmayaṃ caiva brahmaṇaḥsūtiruttamā |
aḍasyāvaraṇaṃ vārdhirapāmapi ca tejasā

1,1.44

वायुना तस्य वायोश्च खेन भूतादिना ततः ।
भूतादिर्महता चैव अव्यक्तेनावृतो महान्

vāyunā tasya vāyośca khena bhūtādinā tataḥ |
bhūtādirmahatā caiva avyaktenāvṛto mahān

1,1.45

अन्तर्वर्ति च भूतानामण्डमेवोपवर्णितम् ।
नदीनां पर्वतानां च प्रादुर्भावो ऽत्र पठ्यते

antarvarti ca bhūtānāmaṇḍamevopavarṇitam |
nadīnāṃ parvatānāṃ ca prādurbhāvo 'tra paṭhyate

1,1.46

मन्वन्तराणां सर्वेषां कल्पानां चैव वर्णनम् ।
कीर्त्तनं ब्रह्मवृक्षस्य ब्रह्मजन्म प्रकीर्त्यते

manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ kalpānāṃ caiva varṇanam |
kīrttanaṃ brahmavṛkṣasya brahmajanma prakīrtyate

1,1.47

अतः परं ब्रह्मणश्च प्रजासर्गोपवर्णनम् ।
अवस्थाश्चात्र कीर्त्यन्ते ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

ataḥ paraṃ brahmaṇaśca prajāsargopavarṇanam |
avasthāścātra kīrtyante brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ

1,1.48

कल्पानां संभवश्चेव जगतः स्थापनं तथा ।
शयनं च हरेरप्सु पृथिव्युद्धरणं तथा

kalpānāṃ saṃbhavaśceva jagataḥ sthāpanaṃ tathā |
śayanaṃ ca harerapsu pṛthivyuddharaṇaṃ tathā

1,1.49

सविशेषः पुरादीनां वर्णाश्रमविभाजनम् ।
ऋक्षाणां ग्रहसंस्थानां सिद्धानां च निवेशनम्

saviśeṣaḥ purādīnāṃ varṇāśramavibhājanam |
ṛkṣāṇāṃ grahasaṃsthānāṃ siddhānāṃ ca niveśanam

1,1.50

योजनानां यथा चव संचरो बहुविस्तरः ।
स्वर्गस्थानविभागश्च सर्त्यानां शुभचारिणाम्

yojanānāṃ yathā cava saṃcaro bahuvistaraḥ |
svargasthānavibhāgaśca sartyānāṃ śubhacāriṇām

1,1.51

वृक्षाणामौषधीनां च वीरुधां च प्रकीर्त्तनम् ।
देवतानामृषीणां च द्वे सृती परिकीर्तिते

vṛkṣāṇāmauṣadhīnāṃ ca vīrudhāṃ ca prakīrttanam |
devatānāmṛṣīṇāṃ ca dve sṛtī parikīrtite

1,1.52

आम्लादीनां तरूणां च सर्जनं व्यञ्जनं तथा ।
पशूनां पुरुषाणां च संभवः परिकीर्त्तितः

āmlādīnāṃ tarūṇāṃ ca sarjanaṃ vyañjanaṃ tathā |
paśūnāṃ puruṣāṇāṃ ca saṃbhavaḥ parikīrttitaḥ

1,1.53

तथा निर्वचनं प्रोक्तं कल्पस्य च परिग्रहः ।
नव सर्गाः पुनः प्रोक्ता ब्रह्मणो बुद्धिपूर्वकाः

tathā nirvacanaṃ proktaṃ kalpasya ca parigrahaḥ |
nava sargāḥ punaḥ proktā brahmaṇo buddhipūrvakāḥ

1,1.54

त्रयो ये बुद्धिपूर्वास्तु तथा यल्लोककल्पनम् ।
ब्रह्मणो ऽवयवेभ्यश्च धर्मादीनां समुद्भवः

trayo ye buddhipūrvāstu tathā yallokakalpanam |
brahmaṇo 'vayavebhyaśca dharmādīnāṃ samudbhavaḥ

1,1.55

ये द्वादश प्रसूयन्ते प्रजाकल्पे पुनः पुनः ।
कल्पयोरन्तरे प्रोक्तं प्रतिसंधिश्च यस्तयोः

ye dvādaśa prasūyante prajākalpe punaḥ punaḥ |
kalpayorantare proktaṃ pratisaṃdhiśca yastayoḥ

1,1.56

तमोमात्रा वृतत्वात्तु ब्रह्मणो ऽधर्मसंभवः ।
सत्त्वोद्रिक्ताच्च देहाच्च पुरुषस्य च संभवः

tamomātrā vṛtatvāttu brahmaṇo 'dharmasaṃbhavaḥ |
sattvodriktācca dehācca puruṣasya ca saṃbhavaḥ

1,1.57

तथैव शतरूपायां तयोः पुत्रास्ततः परम् ।
प्रियव्रतोत्तानपादौ प्रसूत्याकृतयः शुभाः

tathaiva śatarūpāyāṃ tayoḥ putrāstataḥ param |
priyavratottānapādau prasūtyākṛtayaḥ śubhāḥ

1,1.58

कीर्त्यन्ते धूतपाप्मानस्त्रैलोक्ये ये प्रतिष्ठिताः ।
रुचेः प्रजापतेश्चोर्द्धमाकूत्यां मिथुनोद्भवः

kīrtyante dhūtapāpmānastrailokye ye pratiṣṭhitāḥ |
ruceḥ prajāpateścorddhamākūtyāṃ mithunodbhavaḥ

1,1.59

प्रसूत्यमपि दक्षस्य कन्यानामुद्भवः शुभः ।
दाक्षायणीषु वाप्यूर्ध्वंशब्दाद्यासु महात्मनः

prasūtyamapi dakṣasya kanyānāmudbhavaḥ śubhaḥ |
dākṣāyaṇīṣu vāpyūrdhvaṃśabdādyāsu mahātmanaḥ

1,1.60

धर्मस्य कीर्त्यते सर्गः सात्त्विकस्तु सुखोदयः ।
तथाधर्मस्य हिंसायां तमसो ऽशुभलक्षणः

dharmasya kīrtyate sargaḥ sāttvikastu sukhodayaḥ |
tathādharmasya hiṃsāyāṃ tamaso 'śubhalakṣaṇaḥ

1,1.61

भृग्वादीनामृषीणां च प्रजासर्गोपवर्णनम् ।
ब्रह्मर्षेश्च वसिष्ठस्य यत्र गोत्रानुकीर्त्तनम्

bhṛgvādīnāmṛṣīṇāṃ ca prajāsargopavarṇanam |
brahmarṣeśca vasiṣṭhasya yatra gotrānukīrttanam

1,1.62

अग्नेः प्रजायाः संभूतिः स्वाहायां यत्र कीर्त्यते ।
पितॄणां द्विप्रकाराणां स्वधायां तदनन्तरम्

agneḥ prajāyāḥ saṃbhūtiḥ svāhāyāṃ yatra kīrtyate |
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ svadhāyāṃ tadanantaram

1,1.63

पितृवंशप्रसंगेन कीर्त्यते च महेश्वरात् ।
दक्षस्य शापः सत्याश्च भृग्वादीनां च धीमताम्

pitṛvaṃśaprasaṃgena kīrtyate ca maheśvarāt |
dakṣasya śāpaḥ satyāśca bhṛgvādīnāṃ ca dhīmatām

1,1.64

प्रतिशापश्च दक्षस्य रुद्रादद्भुतकर्मणः ।
प्रतिषेधश्च वैरस्य कीर्त्यते दोषदर्शनात्

pratiśāpaśca dakṣasya rudrādadbhutakarmaṇaḥ |
pratiṣedhaśca vairasya kīrtyate doṣadarśanāt

1,1.65

मन्वन्तरप्रसंगेन कालाख्यानं च कीर्त्यते ।
प्रजापतेः कर्द्दमस्य कन्यायाः शुभलक्षणम्

manvantaraprasaṃgena kālākhyānaṃ ca kīrtyate |
prajāpateḥ karddamasya kanyāyāḥ śubhalakṣaṇam

1,1.66

प्रियव्रतस्य पुत्राणां कीर्त्यते यत्र विस्तरः ।
तेषां नियोगो द्वीपेषु देशेषु च पृथक् पृथक्

priyavratasya putrāṇāṃ kīrtyate yatra vistaraḥ |
teṣāṃ niyogo dvīpeṣu deśeṣu ca pṛthak pṛthak

1,1.67

स्वायंभुवस्य सर्गस्य ततश्चाप्यनुकीर्त्तनम् ।
वर्षाणां च नदीनां च तद्भेदानां च सर्वशः

svāyaṃbhuvasya sargasya tataścāpyanukīrttanam |
varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca tadbhedānāṃ ca sarvaśaḥ

1,1.68

द्वीपभेदसहस्राणा मन्तर्भावश्च सप्तसु ।
विस्तरान्मण्डलं चैव जंबूद्वीपसमुद्रयोः

dvīpabhedasahasrāṇā mantarbhāvaśca saptasu |
vistarānmaṇḍalaṃ caiva jaṃbūdvīpasamudrayoḥ

1,1.69

प्रमाणं योजनाग्रेण कीर्त्यन्ते पर्वतैः सह ।
हिमवान्हेमकूटश्च निषधो मेरुरेव च ।
नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च कीर्त्यन्ते सप्त पर्वताः

pramāṇaṃ yojanāgreṇa kīrtyante parvataiḥ saha |
himavānhemakūṭaśca niṣadho merureva ca |
nīlaḥ śvetaśca śṛṅgī ca kīrtyante sapta parvatāḥ

1,1.70

तेषामन्तरविष्कंभा उच्छ्रायायामविस्तराः

teṣāmantaraviṣkaṃbhā ucchrāyāyāmavistarāḥ

1,1.71

कीर्त्यन्ते योजनाग्रेण ये च तत्र निवासिनः ।
भारतादीनि वर्षाणि नदीभिः पर्वतैस्तथा

kīrtyante yojanāgreṇa ye ca tatra nivāsinaḥ |
bhāratādīni varṣāṇi nadībhiḥ parvataistathā

1,1.72

भूतैश्चोपनिविष्टानि गतिमद्भिर्धुवै स्तथा ।
जंबूद्वीपादयो द्वीपाः समुद्रैः सप्तभिर्वृताः

bhūtaiścopaniviṣṭāni gatimadbhirdhuvai stathā |
jaṃbūdvīpādayo dvīpāḥ samudraiḥ saptabhirvṛtāḥ

1,1.73

ततः स्वर्णमयी भूमिर्लोकालोकश्च कीर्त्यते ।
सप्रमाणा इमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी

tataḥ svarṇamayī bhūmirlokālokaśca kīrtyate |
sapramāṇā ime lokāḥ saptadvīpā ca medinī

1,1.74

रूपादयः प्रकीर्त्यन्ते करणात्प्राकृतैः सह ।
सर्वं चैतत्प्रधानस्य परिणामैकदेशिकम्

rūpādayaḥ prakīrtyante karaṇātprākṛtaiḥ saha |
sarvaṃ caitatpradhānasya pariṇāmaikadeśikam

1,1.75

पर्यायपरिमाणं च संक्षेपेणात्र कीर्त्यते ।
सूर्याचन्द्रमसोश्चैव पृथिव्याश्चाप्यशेषतः

paryāyaparimāṇaṃ ca saṃkṣepeṇātra kīrtyate |
sūryācandramasoścaiva pṛthivyāścāpyaśeṣataḥ

1,1.76

प्रमाणं योजनाग्रेण सांप्रतैरभिमानिभिः ।
महेन्द्राद्याः शुभाः पुण्या मानसोत्तरमूर्धनि

pramāṇaṃ yojanāgreṇa sāṃpratairabhimānibhiḥ |
mahendrādyāḥ śubhāḥ puṇyā mānasottaramūrdhani

1,1.77

अत ऊर्ध्दगतिश्चोक्ता सूर्यस्यालातयक्रवत् ।
नागवीथ्यक्षवीथ्योश्च लक्षणं च प्रकीर्त्यते

ata ūrdhdagatiścoktā sūryasyālātayakravat |
nāgavīthyakṣavīthyośca lakṣaṇaṃ ca prakīrtyate

1,1.78

कोष्ठयोर्लेखयोश्चैव मण्डलानां च योजनैः ।
लोकालोकस्य सन्ध्याया अह्नो विषुवतस्तथा

koṣṭhayorlekhayoścaiva maṇḍalānāṃ ca yojanaiḥ |
lokālokasya sandhyāyā ahno viṣuvatastathā

1,1.79

लोकपालाः स्थिताश्चोर्द्धं कीर्त्यन्ते ते चतुर्द्दिशम् ।
पितॄणां देवतानां च पन्थानौ दक्षिणोत्तरौ

lokapālāḥ sthitāścorddhaṃ kīrtyante te caturddiśam |
pitṝṇāṃ devatānāṃ ca panthānau dakṣiṇottarau

1,1.80

गृहिणां न्यासिनां चोक्तो रजःसत्त्वसमाश्रयः ।
कीर्त्यते च पदं विष्णोर्धर्माद्या यत्र च स्थिताः

gṛhiṇāṃ nyāsināṃ cokto rajaḥsattvasamāśrayaḥ |
kīrtyate ca padaṃ viṣṇordharmādyā yatra ca sthitāḥ

1,1.81

सूर्याचन्द्रमसोश्चारो ग्रहाणां ज्योतिषां तथा ।
कीर्त्यते धृतसामर्थ्यात्प्रजानां च शुभाशुभम्

sūryācandramasoścāro grahāṇāṃ jyotiṣāṃ tathā |
kīrtyate dhṛtasāmarthyātprajānāṃ ca śubhāśubham

1,1.82

ब्रह्मणा निर्मितः सौरः सादनार्थं च स स्वयम् ।
कीर्त्यते भगवान्येन प्रसर्प्पति दिवः क्षयम्

brahmaṇā nirmitaḥ sauraḥ sādanārthaṃ ca sa svayam |
kīrtyate bhagavānyena prasarppati divaḥ kṣayam

1,1.83

स रथो ऽधिष्ठितो देवैर् आदित्यै ऋषिभिस्तथा ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

sa ratho 'dhiṣṭhito devair ādityai ṛṣibhistathā |
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ

1,1.84

अपां सारमयात्स्यन्दात्कथ्यते च रसस्तथा ।
वृद्धिक्षयौ च सोमस्य कीर्त्येते सोमकारितौ

apāṃ sāramayātsyandātkathyate ca rasastathā |
vṛddhikṣayau ca somasya kīrtyete somakāritau

1,1.85

सूर्यादीनां स्यन्दनानां ध्रुवादेव प्रवर्त्तनम् ।
कीर्त्यते शिशुमारस्य यस्य पुच्छे ध्रुवः स्थितः

sūryādīnāṃ syandanānāṃ dhruvādeva pravarttanam |
kīrtyate śiśumārasya yasya pucche dhruvaḥ sthitaḥ

1,1.86

तारारूपाणि सर्वाणि नक्षत्राणि ग्रहैः सह ।
निवासा यत्र कीर्त्यन्ते देवानां पुण्यकर्मणाम्

tārārūpāṇi sarvāṇi nakṣatrāṇi grahaiḥ saha |
nivāsā yatra kīrtyante devānāṃ puṇyakarmaṇām

1,1.87

सूर्यरश्मिसहस्रं च वर्षशीतोष्णविश्रवः ।
प्रविभागश्चरश्मीनां नामतः कर्मतीर्थतः

sūryaraśmisahasraṃ ca varṣaśītoṣṇaviśravaḥ |
pravibhāgaścaraśmīnāṃ nāmataḥ karmatīrthataḥ

1,1.88

परिमाणं गतिश्चोक्ता ग्रहाणां सूर्यसंश्रयात् ।
वेश्यारूपात्प्रधानस्य परिमाणो महाद्भवः

parimāṇaṃ gatiścoktā grahāṇāṃ sūryasaṃśrayāt |
veśyārūpātpradhānasya parimāṇo mahādbhavaḥ

1,1.89

पुरूरवस ऐलस्य माहात्म्यस्यानुकीर्त्तनम् ।
पितॄणां द्विप्रकाराणां माहात्म्यं वा मृतस्य च

purūravasa ailasya māhātmyasyānukīrttanam |
pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ māhātmyaṃ vā mṛtasya ca

1,1.90

ततः पर्वाणि कीर्त्यन्ते पर्वणां चैव संधयः ।
स्वर्गलोकगतानाञ्च प्राप्तानाञ्चाप्यधोगतिम्

tataḥ parvāṇi kīrtyante parvaṇāṃ caiva saṃdhayaḥ |
svargalokagatānāñca prāptānāñcāpyadhogatim

1,1.91

पितॄणां द्विप्रकाराणां श्राद्धेनानुग्रहो महान् ।
युगसंख्याप्रमाणं च कीर्त्यते च कृतं युगम्

pitṝṇāṃ dviprakārāṇāṃ śrāddhenānugraho mahān |
yugasaṃkhyāpramāṇaṃ ca kīrtyate ca kṛtaṃ yugam

1,1.92

त्रेतायुगे चापकर्षाद्वार् त्तायाः संप्रवर्त्तनम् ।
वर्णानामाश्रमाणां च संस्थितिर्धर्मतस्तथा

tretāyuge cāpakarṣādvār ttāyāḥ saṃpravarttanam |
varṇānāmāśramāṇāṃ ca saṃsthitirdharmatastathā

1,1.93

वज्रप्रवर्त्तनं चैव संवादो यत्र कीर्त्यते ।
ऋषीणां वसुना सार्द्धं वसोश्चाधः पुनर्गतिः ।
शब्दत्वं च प्रधानात्तु स्वायम्भुवमृते मनुम्

vajrapravarttanaṃ caiva saṃvādo yatra kīrtyate |
ṛṣīṇāṃ vasunā sārddhaṃ vasoścādhaḥ punargatiḥ |
śabdatvaṃ ca pradhānāttu svāyambhuvamṛte manum

1,1.94

प्रशंसा तपसश्चोक्ता युगावस्थाश्च कृत्स्नशः ।
द्वापरस्य कलेश्चापि संक्षेपेण प्रकीर्त्तनम्

praśaṃsā tapasaścoktā yugāvasthāśca kṛtsnaśaḥ |
dvāparasya kaleścāpi saṃkṣepeṇa prakīrttanam

1,1.95

मन्वन्तरं च संख्या च मानुषेण प्रकीर्त्तिता ।
मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव च लक्षणम्

manvantaraṃ ca saṃkhyā ca mānuṣeṇa prakīrttitā |
manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva ca lakṣaṇam

1,1.96

अतीतानागतानां च वर्त्तमानं च कीर्त्यते ।
तथा मन्वन्तराणां च प्रतिसंधानलक्षणम्

atītānāgatānāṃ ca varttamānaṃ ca kīrtyate |
tathā manvantarāṇāṃ ca pratisaṃdhānalakṣaṇam

1,1.97

अतीताना गतानां च प्रोक्तं स्वायम्भुवे ततः ।
ऋषीणां च गतिः प्रोक्ता कालज्ञानगतिस्तथा

atītānā gatānāṃ ca proktaṃ svāyambhuve tataḥ |
ṛṣīṇāṃ ca gatiḥ proktā kālajñānagatistathā

1,1.98

दुर्गसंख्याप्रमाणं च युगवार्ता प्रवर्त्तनम् ।
त्रेतायां चक्रवर्तीनां लक्षणं जन्म चैव हि

durgasaṃkhyāpramāṇaṃ ca yugavārtā pravarttanam |
tretāyāṃ cakravartīnāṃ lakṣaṇaṃ janma caiva hi

1,1.99

प्रमतेश्च तथा जन्म अथो कलियुगस्य वै ।
अङ्गुलैर्हासनं चैव भूतानां यच्च चोच्यते

pramateśca tathā janma atho kaliyugasya vai |
aṅgulairhāsanaṃ caiva bhūtānāṃ yacca cocyate

1,1.100

शाशानां परिसंख्यानं शिष्यप्राधान्यमेव च ।
वाक्यं सप्तविधं चैव ऋषिगोत्रानुकीर्तनम्

śāśānāṃ parisaṃkhyānaṃ śiṣyaprādhānyameva ca |
vākyaṃ saptavidhaṃ caiva ṛṣigotrānukīrtanam

1,1.101

लक्षणं सूतपुत्राणां ब्रह्मणास्य च कृत्स्नशः ।
देदानां व्यसनं चैव वेदव्यासैर्महात्मभिः

lakṣaṇaṃ sūtaputrāṇāṃ brahmaṇāsya ca kṛtsnaśaḥ |
dedānāṃ vyasanaṃ caiva vedavyāsairmahātmabhiḥ

1,1.102

मन्वन्तरेषु देवानां प्रजेशानां च कीर्त्तनम् ।
मन्वन्तरक्रमश्चैव कालज्ञानं च कीर्त्यते

manvantareṣu devānāṃ prajeśānāṃ ca kīrttanam |
manvantarakramaścaiva kālajñānaṃ ca kīrtyate

1,1.103

दक्षस्य चापि दौहित्राः प्रियाया दुहितुः शुभाः ।
ब्रह्मादिभिस्तेजनिता दक्षेणैव च धीमता

dakṣasya cāpi dauhitrāḥ priyāyā duhituḥ śubhāḥ |
brahmādibhistejanitā dakṣeṇaiva ca dhīmatā

1,1.104

सावर्णाश्चात्र कीर्त्यन्ते मनवो मेरुमाश्रिताः ।
ध्रुवस्यौत्तानपादस्य प्रजासर्गोपवर्णनम्

sāvarṇāścātra kīrtyante manavo merumāśritāḥ |
dhruvasyauttānapādasya prajāsargopavarṇanam

1,1.105

चाक्षुषस्य मनोः सर्गः प्रजानां वीर्यवर्मनम् ।
प्रभुणा चैव वैन्येन भूमिदोहप्रवर्तता

cākṣuṣasya manoḥ sargaḥ prajānāṃ vīryavarmanam |
prabhuṇā caiva vainyena bhūmidohapravartatā

1,1.106

पात्राणां पयसां चैव वत्सानां च विशेषणम् ।
ब्रह्मादिभिः पूर्वमेव दुग्धा चैयं वसुंधरा

pātrāṇāṃ payasāṃ caiva vatsānāṃ ca viśeṣaṇam |
brahmādibhiḥ pūrvameva dugdhā caiyaṃ vasuṃdharā

1,1.107

दशभ्यश्चं प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतेः ।
दक्षस्य कीर्त्यत जन्म समस्यांशेन धीमतः

daśabhyaścaṃ pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpateḥ |
dakṣasya kīrtyata janma samasyāṃśena dhīmataḥ

1,1.108

भूतभव्यभवेशत्वं महेन्द्राणां च कीर्त्यते ।
मन्वादिका भविष्यन्ति आख्यानैबर्हुभिर्वृताः

bhūtabhavyabhaveśatvaṃ mahendrāṇāṃ ca kīrtyate |
manvādikā bhaviṣyanti ākhyānaibarhubhirvṛtāḥ

1,1.109

वैवस्वतस्य च मनोः कीर्त्यते सर्गविस्तरः ।
ब्रह्मादिकोश उत्पत्तिर्भृग्वदीनां च कीर्त्यते

vaivasvatasya ca manoḥ kīrtyate sargavistaraḥ |
brahmādikośa utpattirbhṛgvadīnāṃ ca kīrtyate

1,1.110

विनिष्कृष्य प्रजासर्गे चाक्षुषस्य मनोःशुभे ।
दक्षस्य कीर्त्यते सर्गो ध्यानाद्वैवस्वतान्तरे

viniṣkṛṣya prajāsarge cākṣuṣasya manoḥśubhe |
dakṣasya kīrtyate sargo dhyānādvaivasvatāntare

1,1.111

नारदः कृतसंवादो दक्षपुत्रान्महाबलान् ।
नाशयामास शापाय मानसो ब्रह्मणः सुतः

nāradaḥ kṛtasaṃvādo dakṣaputrānmahābalān |
nāśayāmāsa śāpāya mānaso brahmaṇaḥ sutaḥ

1,1.112

ततो दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरिणा नाम विश्रुताः ।
मरुत्प्रवाहे मरुतो दित्यां देव्यां च संभवः

tato dakṣo 'sṛjatkanyā vairiṇā nāma viśrutāḥ |
marutpravāhe maruto dityāṃ devyāṃ ca saṃbhavaḥ

1,1.113

कीर्त्यते मरुतां चात्रगणास्ते सप्तसप्तकाः ।
देवत्वमिन्द्रवासेन वायुस्कन्धेषु चाश्रमः

kīrtyate marutāṃ cātragaṇāste saptasaptakāḥ |
devatvamindravāsena vāyuskandheṣu cāśramaḥ

1,1.114

दैत्यानां दानवानां च यक्षगन्धर्वरक्षसाम् ।
सर्वभूतपिशाचानां यक्षणां पक्षिवीरुधाम्

daityānāṃ dānavānāṃ ca yakṣagandharvarakṣasām |
sarvabhūtapiśācānāṃ yakṣaṇāṃ pakṣivīrudhām

1,1.115

उत्पत्तयश्चाप्सरसां कीर्त्यन्ते बहुविस्तरात् ।
मार्तण्डमण्डलं कृत्स्नं जन्मैरावतहस्तिनः

utpattayaścāpsarasāṃ kīrtyante bahuvistarāt |
mārtaṇḍamaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ janmairāvatahastinaḥ

1,1.116

वैनतेयसमुत्पत्तिस्तथा राज्या भिषेचनम् ।
भृगूणां विस्तरश्चोक्तस्तथा चाङ्गिरसामपि

vainateyasamutpattistathā rājyā bhiṣecanam |
bhṛgūṇāṃ vistaraścoktastathā cāṅgirasāmapi

1,1.117

कश्यपस्य पुलस्त्यस्य तथैवात्रेर्महात्मनः ।
पराशरस्य च मुनेः प्रजानां यत्र विस्तरः

kaśyapasya pulastyasya tathaivātrermahātmanaḥ |
parāśarasya ca muneḥ prajānāṃ yatra vistaraḥ

1,1.118

तिस्रः कन्याः सुकीर्त्यन्ते यासुलोकाः प्रतिष्ठिताः ।
इच्छाया विस्तरश्चोक्त आदित्यस्य ततः परम्

tisraḥ kanyāḥ sukīrtyante yāsulokāḥ pratiṣṭhitāḥ |
icchāyā vistaraścokta ādityasya tataḥ param

1,1.119

किङ्कुविच्चरितं प्रोक्तं ध्रुवस्यैव निबर्हणम् ।
बृहद्बलानां संक्षेपादिक्ष्वाक्वाद्याः प्रकीर्त्तिताः

kiṅkuviccaritaṃ proktaṃ dhruvasyaiva nibarhaṇam |
bṛhadbalānāṃ saṃkṣepādikṣvākvādyāḥ prakīrttitāḥ

1,1.120

निश्यादीनां क्षितीशानां पलाण्डु हरणादिभिः ।
कीर्त्यते विस्तरात्सर्गे ययातेरपि भूपतेः

niśyādīnāṃ kṣitīśānāṃ palāṇḍu haraṇādibhiḥ |
kīrtyate vistarātsarge yayāterapi bhūpateḥ

1,1.121

यदुवंशसमुद्देशो हैहयस्य च विस्तरः ।
क्रोधादनन्तरं चोक्तस्तथा वंशस्य विस्तरः

yaduvaṃśasamuddeśo haihayasya ca vistaraḥ |
krodhādanantaraṃ coktastathā vaṃśasya vistaraḥ

1,1.122

ज्यामघस्य च माहात्म्यं प्रजासर्गश्च कीर्त्यते ।
देवावृधस्यान्धकस्य धृष्टेश्चपि महात्मनः

jyāmaghasya ca māhātmyaṃ prajāsargaśca kīrtyate |
devāvṛdhasyāndhakasya dhṛṣṭeścapi mahātmanaḥ

1,1.123

अनिमित्रान्वयश्चैव विशोर्मिथ्याभिशंसनम् ।
विशोधमनुसंप्राप्तिर्मणिरत्नस्य धीमतः

animitrānvayaścaiva viśormithyābhiśaṃsanam |
viśodhamanusaṃprāptirmaṇiratnasya dhīmataḥ

1,1.124

सत्राजितः प्रजासर्गे राजर्षेर्देवमीढुषः ।
शूरस्य जन्म चाप्युक्तं चरितं च माहात्मनः

satrājitaḥ prajāsarge rājarṣerdevamīḍhuṣaḥ |
śūrasya janma cāpyuktaṃ caritaṃ ca māhātmanaḥ

1,1.125

कंसस्यापि च दौरात्म्यमेकीवंश्यात्समुद्भवः ।
वासुदेवस्य देव क्यां विष्णोरमिततेजसः

kaṃsasyāpi ca daurātmyamekīvaṃśyātsamudbhavaḥ |
vāsudevasya deva kyāṃ viṣṇoramitatejasaḥ

1,1.126

अनन्तरमृषेः सर्गः प्रजासर्गोपवर्णनम् ।
देवासुरे समुत्पन्ने विष्णुना स्त्रीवधे कृते

anantaramṛṣeḥ sargaḥ prajāsargopavarṇanam |
devāsure samutpanne viṣṇunā strīvadhe kṛte

1,1.127

संरक्षता शक्रवधं शापः प्राप्तः पुरा भृगोः ।
भृगुश्चोत्थापयामास दिव्यां शुक्रस्य मातरम्

saṃrakṣatā śakravadhaṃ śāpaḥ prāptaḥ purā bhṛgoḥ |
bhṛguścotthāpayāmāsa divyāṃ śukrasya mātaram

1,1.128

देवानां च ऋषीणां च संक्रमा द्वादशात्दृताः ।
नारसिहप्रभृतयः कीर्त्यन्ते पापनाशनाः

devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca saṃkramā dvādaśātdṛtāḥ |
nārasihaprabhṛtayaḥ kīrtyante pāpanāśanāḥ

1,1.129

शुकेणाराधनं स्थाणोर्घोरेण तपसा तथा ।
वरप्रदान कृत्तेन यत्र शर्वस्तवः कृतः

śukeṇārādhanaṃ sthāṇorghoreṇa tapasā tathā |
varapradāna kṛttena yatra śarvastavaḥ kṛtaḥ

1,1.130

अनन्तरं च निर्दिष्टं देवासुरविचेष्टितम् ।
जयन्त्या सह शक्रेण यत्र शुको महात्मनि

anantaraṃ ca nirdiṣṭaṃ devāsuraviceṣṭitam |
jayantyā saha śakreṇa yatra śuko mahātmani

1,1.131

असुरान्मोहयामास शक्ररूपेण बुद्धिमान् ।
बृहस्पतिश्च तं शुकं शशाप स महाद्युतिः

asurānmohayāmāsa śakrarūpeṇa buddhimān |
bṛhaspatiśca taṃ śukaṃ śaśāpa sa mahādyutiḥ

1,1.132

उक्त च विष्णोर्माहात्म्यं विष्णोर्जन्मनि शब्द्यते ।
तुर्वसुश्चात्र दौहित्रो यवीयान्यो यदोरभूत्

ukta ca viṣṇormāhātmyaṃ viṣṇorjanmani śabdyate |
turvasuścātra dauhitro yavīyānyo yadorabhūt

1,1.133

अनुर्द्रुह्यादयः सर्वे तथा तत्तनया नृपाः ।
अनुवंश्यामहात्मानस्तेषां पार्थिवसत्तमाः

anurdruhyādayaḥ sarve tathā tattanayā nṛpāḥ |
anuvaṃśyāmahātmānasteṣāṃ pārthivasattamāḥ

1,1.134

कीर्त्यन्ते यत्र कार्त्स्न्येन भूरिद्रविणतेजसः ।
आतिथ्यस्य तु विब्रर्षेः सप्तधा धर्मसंश्रयात्

kīrtyante yatra kārtsnyena bhūridraviṇatejasaḥ |
ātithyasya tu vibrarṣeḥ saptadhā dharmasaṃśrayāt

1,1.135

बार्हस्वत्यं सूरिभिश्च यत्र शापमुपावृतम् ।
हरवंशयशःस्पर्शः शन्तनोर्वीर्यशब्दनम्

bārhasvatyaṃ sūribhiśca yatra śāpamupāvṛtam |
haravaṃśayaśaḥsparśaḥ śantanorvīryaśabdanam

1,1.136

भविष्यतां तथा राज्ञामुपसंहारशब्दनम् ।
अनागतानांसंघानां प्रभूणां चोपवर्णनम्

bhaviṣyatāṃ tathā rājñāmupasaṃhāraśabdanam |
anāgatānāṃsaṃghānāṃ prabhūṇāṃ copavarṇanam

1,1.137

भौत्यस्यान्ते कलियुगे क्षीणे संहारवर्णनम् ।
नैमित्तिकाः प्राकृतिका यथैवात्यन्तिकाः स्मृताः

bhautyasyānte kaliyuge kṣīṇe saṃhāravarṇanam |
naimittikāḥ prākṛtikā yathaivātyantikāḥ smṛtāḥ

1,1.138

विविधः सर्वभूतानां कीर्त्यते प्रतिसंचरः ।
अनादृष्टिर्भास्करस्य घोरः संवर्त्तकानलः

vividhaḥ sarvabhūtānāṃ kīrtyate pratisaṃcaraḥ |
anādṛṣṭirbhāskarasya ghoraḥ saṃvarttakānalaḥ

1,1.139

सांख्ये लक्षणमुद्दिष्टं ततो ब्रह्म विशेषतः ।
भुवादीनां च लोकानां सप्तानां चोपवर्णनम्

sāṃkhye lakṣaṇamuddiṣṭaṃ tato brahma viśeṣataḥ |
bhuvādīnāṃ ca lokānāṃ saptānāṃ copavarṇanam

1,1.140

अपरार्द्धापरैश्चैव लक्षणं परिकीर्त्यते ।
ब्रह्मणोयोजनाग्रेण परिमाणविनिर्णयः

aparārddhāparaiścaiva lakṣaṇaṃ parikīrtyate |
brahmaṇoyojanāgreṇa parimāṇavinirṇayaḥ

1,1.141

कीर्त्यन्ते चात्र निरयाः पापानां रौरवादयः ।
सर्वेषां चैव सत्त्वानां परिणामविनिर्णयः

kīrtyante cātra nirayāḥ pāpānāṃ rauravādayaḥ |
sarveṣāṃ caiva sattvānāṃ pariṇāmavinirṇayaḥ

1,1.142

ब्रह्मणः प्रतिसंसर्गात्सर्व संसारवर्णनम् ।
गतिरूर्द्धमधश्चोक्ता धर्माधर्मसमाश्रया

brahmaṇaḥ pratisaṃsargātsarva saṃsāravarṇanam |
gatirūrddhamadhaścoktā dharmādharmasamāśrayā

1,1.143

कल्पे कल्पे च भूतानां महतामपि संक्षयम् ।
असंख्यया च दुःखानि ब्रह्मणश्चाप्यनित्यता

kalpe kalpe ca bhūtānāṃ mahatāmapi saṃkṣayam |
asaṃkhyayā ca duḥkhāni brahmaṇaścāpyanityatā

1,1.144

दौरात्म्यं चैव भोगानां संहारस्य च कष्टता ।
दुर्लभत्वं च मोक्षस्य वैराग्याद्दोषदर्शनात्

daurātmyaṃ caiva bhogānāṃ saṃhārasya ca kaṣṭatā |
durlabhatvaṃ ca mokṣasya vairāgyāddoṣadarśanāt

1,1.145

व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य सत्त्वं ब्रह्मणि संस्थितम् ।
नानात्वदर्शनाच्छुद्धस्तवस्तत्र निवर्त्तते

vyaktāvyaktaṃ parityajya sattvaṃ brahmaṇi saṃsthitam |
nānātvadarśanācchuddhastavastatra nivarttate

1,1.146

ततस्तापत्रयाद् भीतो रूपार्थोहि निरञ्जनः ।
आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य न बिभेति कुतश्चन

tatastāpatrayād bhīto rūpārthohi nirañjanaḥ |
ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya na bibheti kutaścana

1,1.147

कीर्त्यते च पुनः सर्गो ब्रह्मणो ऽन्यस्य पूर्ववत् ।
कीर्त्यते जगतश्चत्र सर्गप्रलयविक्रियाः

kīrtyate ca punaḥ sargo brahmaṇo 'nyasya pūrvavat |
kīrtyate jagataścatra sargapralayavikriyāḥ

1,1.148

प्रवृत्तयश्च भूतानां प्रसुतानां फलानि च ।
कीर्त्यते ऋषिवर्गस्य सर्गः पापप्रणाशनः

pravṛttayaśca bhūtānāṃ prasutānāṃ phalāni ca |
kīrtyate ṛṣivargasya sargaḥ pāpapraṇāśanaḥ

1,1.149

प्रादुर्भावो वसिष्ठस्य शक्तेर्जन्म तथैव च ।
सौदासास्थिग्रहश्चास्य विश्वामित्रकृतेन तु

prādurbhāvo vasiṣṭhasya śakterjanma tathaiva ca |
saudāsāsthigrahaścāsya viśvāmitrakṛtena tu

1,1.150

पराशरस्य चोत्पत्तिरदृश्यन्त्यां तथा विभोः ।
संजज्ञे पितृकन्यायां व्यासश्चापि महामुनिः

parāśarasya cotpattiradṛśyantyāṃ tathā vibhoḥ |
saṃjajñe pitṛkanyāyāṃ vyāsaścāpi mahāmuniḥ

1,1.151

शुकस्य च तथा जन्म सह पुत्रस्य धीमप्तः ।
पराशरस्य प्रद्वेपो विश्वामित्र ऋषिं प्रति

śukasya ca tathā janma saha putrasya dhīmaptaḥ |
parāśarasya pradvepo viśvāmitra ṛṣiṃ prati

1,1.152

वसिष्ठसंभृतिश्चाग्नेर्विश्वामित्रजिघांसया ।
देवेन विधिना विप्र विश्वामित्रहितैषिणा

vasiṣṭhasaṃbhṛtiścāgnerviśvāmitrajighāṃsayā |
devena vidhinā vipra viśvāmitrahitaiṣiṇā

1,1.153

संतानहेतोर्विभुना गीर्णस्कन्धेन धीमता ।
एकं वेदं चतुष्पादं चतुर्द्धा पुनरीश्वरः

saṃtānahetorvibhunā gīrṇaskandhena dhīmatā |
ekaṃ vedaṃ catuṣpādaṃ caturddhā punarīśvaraḥ

1,1.154

तथा बिभेद भागवान् व्यासः शार्वादनुग्रहात् ।
तस्य शिष्यप्रशिष्यैश्च शाखा वेदायुताः कृताः

tathā bibheda bhāgavān vyāsaḥ śārvādanugrahāt |
tasya śiṣyapraśiṣyaiśca śākhā vedāyutāḥ kṛtāḥ

1,1.155

प्रयोगे प्रह्वला नैव यथा दृष्टः स्वयंभुवा ।
पृष्ट वन्तो विशिष्टास्ते मुनयो धर्मकाङ्क्षिणः

prayoge prahvalā naiva yathā dṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā |
pṛṣṭa vanto viśiṣṭāste munayo dharmakāṅkṣiṇaḥ

1,1.156

देशं पुण्यमभीप्सतो विभुना तद्धितैषिणा ।
सुनाभं दिव्यरूपाभं सप्ताङ्गं शुभशंसनम्

deśaṃ puṇyamabhīpsato vibhunā taddhitaiṣiṇā |
sunābhaṃ divyarūpābhaṃ saptāṅgaṃ śubhaśaṃsanam

1,1.157

आनौपम्यमिदं चक्रं वर्त्तमानमतन्द्रिताः ।
पृष्ठतो यात नियतास्ततः प्राप्स्यथ पाटितम्

ānaupamyamidaṃ cakraṃ varttamānamatandritāḥ |
pṛṣṭhato yāta niyatāstataḥ prāpsyatha pāṭitam

1,1.158

गच्छतस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिर्विशीर्यते ।
पुण्यः स देशो मन्तव्यः प्रत्युवाच तदा प्रभुः

gacchatastasya cakrasya yatra nemirviśīryate |
puṇyaḥ sa deśo mantavyaḥ pratyuvāca tadā prabhuḥ

1,1.159

उक्त्वा चैवमृषीन्सर्वानदृश्यत्वमुपागमत् ।
गङ्गा गर्भ यवाहारा नैमिषेयास्तथैव च

uktvā caivamṛṣīnsarvānadṛśyatvamupāgamat |
gaṅgā garbha yavāhārā naimiṣeyāstathaiva ca

1,1.160

ईशिरे चैव सत्रेण मुनयो नैमिषे तदा

īśire caiva satreṇa munayo naimiṣe tadā

1,1.161

मृतेशरद्वतितथा तस्य चोत्थापनङ्कृतम् ।
ऋषयो नैमिषेयाश्च दयया परया युताः

mṛteśaradvatitathā tasya cotthāpanaṅkṛtam |
ṛṣayo naimiṣeyāśca dayayā parayā yutāḥ

1,1.162

निःसीमां गामिमां कृत्वा कृषणं राजानमाहरत् ।
प्रीतिं चैव कृतातिथ्यं राजानं विधिवत्तदा

niḥsīmāṃ gāmimāṃ kṛtvā kṛṣaṇaṃ rājānamāharat |
prītiṃ caiva kṛtātithyaṃ rājānaṃ vidhivattadā

1,1.163

अन्तः सर्गगतः क्रूरः स्वर्भानुरसुरो हरन् ।
द्रुते राजनि राजानु मद्रते मुनयस्ततः

antaḥ sargagataḥ krūraḥ svarbhānurasuro haran |
drute rājani rājānu madrate munayastataḥ

1,1.164

गन्धर्वरक्षितं दृष्ट्वा कलापग्रामकेतनम् ।
सन्निपातः पुनस्तस्य तथा यज्ञे महर्षिभिः

gandharvarakṣitaṃ dṛṣṭvā kalāpagrāmaketanam |
sannipātaḥ punastasya tathā yajñe maharṣibhiḥ

1,1.165

दृष्ट्वा हिरण्मयं सर्वं विवादस्तस्य तैरभूत् ।
तदा वै नैमिषेयानां सत्रे द्वादशवार्षिके

dṛṣṭvā hiraṇmayaṃ sarvaṃ vivādastasya tairabhūt |
tadā vai naimiṣeyānāṃ satre dvādaśavārṣike

1,1.166

तथा विवदमानैश्च यदुः संस्थापितश्च तैः ।
जनयित्वा त्वरण्यं वै यदुपुत्रमथायुतम्

tathā vivadamānaiśca yaduḥ saṃsthāpitaśca taiḥ |
janayitvā tvaraṇyaṃ vai yaduputramathāyutam

1,1.167

समापयित्वा तत्सत्रं वायुं ते पर्युपासत ।
इति कृत्यसमुद्देशः पुराणांशोपवर्णितः

samāpayitvā tatsatraṃ vāyuṃ te paryupāsata |
iti kṛtyasamuddeśaḥ purāṇāṃśopavarṇitaḥ

1,1.168

अनेनानुक्रमेणैव पुराणं संप्रकाशते ।
सुखमर्थः समासेन महानप्युपलक्ष्यते

anenānukrameṇaiva purāṇaṃ saṃprakāśate |
sukhamarthaḥ samāsena mahānapyupalakṣyate

1,1.169

तस्मात्समासमुद्दिश्य वक्ष्यामि तव विस्तरम् ।
पादमाद्यमिदं सम्यग् यो ऽधीते विजितेद्रियः

tasmātsamāsamuddiśya vakṣyāmi tava vistaram |
pādamādyamidaṃ samyag yo 'dhīte vijitedriyaḥ

1,1.170

तेनाधीतं पुराणं स्यात्सर्वं नास्त्यत्रसंशयः ।
यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपनिषदान् द्विजाः

tenādhītaṃ purāṇaṃ syātsarvaṃ nāstyatrasaṃśayaḥ |
yo vidyāccaturo vedān sāṃgopaniṣadān dvijāḥ

1,1.171

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् ।
बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रहरिष्यति

itihāsapurāṇābhyāṃ vedaṃ samupabṛṃhayet |
bibhetyalpaśrutādvedo māmayaṃ prahariṣyati

1,1.172

अभ्यसन्निममध्यायं साक्षात्प्रोक्तं स्वयंभुवा ।
नापदं प्राप्य मुह्येत यथेष्टां प्राप्नुयाद्गतिम्

abhyasannimamadhyāyaṃ sākṣātproktaṃ svayaṃbhuvā |
nāpadaṃ prāpya muhyeta yatheṣṭāṃ prāpnuyādgatim

1,1.173

यस्मात्पुरा ह्यभूच्चैतत्पुराणं तेन तत्स्मृतम् ।
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते

yasmātpurā hyabhūccaitatpurāṇaṃ tena tatsmṛtam |
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate

Chapter 1.1 (part 2/2)

1,1.174

अतश्च संक्षेपमिमं शृणुध्वं नारायणः सर्वमिदं पुराणम् ।
संसर्गकाले ऽपि करोति मर्ग संहार काले च न वास्ति भूयः

ataśca saṃkṣepamimaṃ śṛṇudhvaṃ nārāyaṇaḥ sarvamidaṃ purāṇam |
saṃsargakāle 'pi karoti marga saṃhāra kāle ca na vāsti bhūyaḥ

Chapter 1.2

1,2.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे कृत्यसमुद्देशो नाम प्रथमो ऽध्यायः प्रत्यवोचन्पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः ।
कुत्र सत्रं समभत्तेवषामद्भुतकर्मणाम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde kṛtyasamuddeśo nāma prathamo 'dhyāyaḥ pratyavocanpunaḥ sūtamṛṣayaste tapodhanāḥ |
kutra satraṃ samabhattevaṣāmadbhutakarmaṇām

1,2.2

कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्त्तत ।
आचचक्षे पुराणं च कथं तत्सप्रभञ्जनः

kiyantaṃ caiva tatkālaṃ kathaṃ ca samavarttata |
ācacakṣe purāṇaṃ ca kathaṃ tatsaprabhañjanaḥ

1,2.3

आचख्यौ विस्तरेणैव पर कौतूहलं हि नः ।
इति संचोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभं वचः

ācakhyau vistareṇaiva para kautūhalaṃ hi naḥ |
iti saṃcoditaḥ sūtaḥ pratyuvāca śubhaṃ vacaḥ

1,2.4

शृणुध्वं यत्र ते धीरा मेनिरे मन्त्रमुत्तमम् ।
यावन्तं चाभवत्कालं यथा च समवर्तत

śṛṇudhvaṃ yatra te dhīrā menire mantramuttamam |
yāvantaṃ cābhavatkālaṃ yathā ca samavartata

1,2.5

सिसृक्षमाणो विश्वं हि यजते विसृजत्पुरा ।
सत्रं हि ते ऽतिपुण्यं च सहस्रपरिवत्सरान्

sisṛkṣamāṇo viśvaṃ hi yajate visṛjatpurā |
satraṃ hi te 'tipuṇyaṃ ca sahasraparivatsarān

1,2.6

तपोगृहपतेर्यत्र ब्रह्मा चैवाभवत्स्वयम् ।
इडाया यत्र पत्नीत्वं शामित्रं यत्र बुद्धिमान्

tapogṛhapateryatra brahmā caivābhavatsvayam |
iḍāyā yatra patnītvaṃ śāmitraṃ yatra buddhimān

1,2.7

मृत्युश्चके महातेजास्तस्मिन्सत्रे महात्मनाम् ।
विबुधाश्चोषिरे तत्र सहस्रपरिवत्सरान्

mṛtyuścake mahātejāstasminsatre mahātmanām |
vibudhāścoṣire tatra sahasraparivatsarān

1,2.8

भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत ।
कर्मणा तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम्

bhramato dharmacakrasya yatra nemiraśīryata |
karmaṇā tena vikhyātaṃ naimiṣaṃ munipūjitam

1,2.9

यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारणसेविता ।
रोहिणी स सुता तत्र गोमती साभवत् क्षणात्

yatra sā gomatī puṇyā siddhacāraṇasevitā |
rohiṇī sa sutā tatra gomatī sābhavat kṣaṇāt

1,2.10

शक्तिर्ज्येष्ठा समभवद्वसिष्ठस्य महात्मनः ।
रुन्धत्याः सुतायात्रादानमुत्तमतेजसः

śaktirjyeṣṭhā samabhavadvasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
rundhatyāḥ sutāyātrādānamuttamatejasaḥ

1,2.11

कल्माषपादो नृपतिर्यत्र शक्रश्च शक्तिना ।
यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः

kalmāṣapādo nṛpatiryatra śakraśca śaktinā |
yatra vairaṃ samabhavadviśvāmitravasiṣṭhayoḥ

1,2.12

अदृश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः ।
पराभवो वसिष्ठस्य यस्य ज्ञाने ह्यवर्त्तयत्

adṛśyantyāṃ samabhavanmuniryatra parāśaraḥ |
parābhavo vasiṣṭhasya yasya jñāne hyavarttayat

1,2.13

तत्र ते मेनिरे शैलं नैमिषे ब्रह्मवादिनः ।
नैमिषं जज्ञिरे यस्मान्नैमिषीयास्ततः स्मृताः

tatra te menire śailaṃ naimiṣe brahmavādinaḥ |
naimiṣaṃ jajñire yasmānnaimiṣīyāstataḥ smṛtāḥ

1,2.14

तत्सत्रमभवत्तेषां समा द्वादश धीमताम् ।
पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुंधराम्

tatsatramabhavatteṣāṃ samā dvādaśa dhīmatām |
purūravasi vikrānte praśāsati vasuṃdharām

1,2.15

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्रन् पुरूरवाः ।
तुतोष नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम्

aṣṭādaśa samudrasya dvīpānaśran purūravāḥ |
tutoṣa naiva ratnānāṃ lobhāditi hi naḥ śrutam

1,2.16

उर्वशी चकमे तं च देवदूतप्रचोदिता ।
आजहार च तत्सत्रमुर्वश्या सह संगतः

urvaśī cakame taṃ ca devadūtapracoditā |
ājahāra ca tatsatramurvaśyā saha saṃgataḥ

1,2.17

तस्मिन्नरपतौ सत्रे नैमिषीयाः प्रचक्रिरे ।
यं गर्भं सुषुवे गङ्गा पावकाद्दीप्ततेजसम्

tasminnarapatau satre naimiṣīyāḥ pracakrire |
yaṃ garbhaṃ suṣuve gaṅgā pāvakāddīptatejasam

1,2.18

तत्तुल्यं पर्वते न्यस्तं हिरण्यं समपद्यत ।
हिरण्मयं ततश्चके यज्ञवाटं महात्मनाम्

tattulyaṃ parvate nyastaṃ hiraṇyaṃ samapadyata |
hiraṇmayaṃ tataścake yajñavāṭaṃ mahātmanām

1,2.19

विश्वकर्मा स्वयन्देवो भावनो लोकभावनः ।
स प्रविश्य ततः सत्रे तेषाममिततेजसाम्

viśvakarmā svayandevo bhāvano lokabhāvanaḥ |
sa praviśya tataḥ satre teṣāmamitatejasām

1,2.20

ऐडः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन् ।
तं दृष्ट्वा महादाश्वर्यं यज्ञवाटं हिरण्मयम्

aiḍaḥ purūravā bheje taṃ deśaṃ mṛgayāṃ caran |
taṃ dṛṣṭvā mahādāśvaryaṃ yajñavāṭaṃ hiraṇmayam

1,2.21

लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुमुपाक्रमत् ।
नैमिषेयास्ततस्तस्य चुक्रुधुर्नृपतिं भृशम्

lobhena hatavijñānastadādātumupākramat |
naimiṣeyāstatastasya cukrudhurnṛpatiṃ bhṛśam

1,2.22

निजघ्नुश्चापि तं क्रुद्धाः कुशवज्रैर्मनीषिणः ।
तपोनिष्ठाश्च राजानं मुनयो देवचोदिताः

nijaghnuścāpi taṃ kruddhāḥ kuśavajrairmanīṣiṇaḥ |
taponiṣṭhāśca rājānaṃ munayo devacoditāḥ

1,2.23

कुशवज्रौर्विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् ।
और्वशेयैस्ततस्तस्य युद्धं चक्रे नृपो भुवि

kuśavajraurviniṣpiṣṭaḥ sa rājā vyajahāttanum |
aurvaśeyaistatastasya yuddhaṃ cakre nṛpo bhuvi

1,2.24

नहुषस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते ।
स तेष्ववभृथेष्वेव धर्म्मशीलो महीपतिः

nahuṣasya mahātmānaṃ pitaraṃ yaṃ pracakṣate |
sa teṣvavabhṛtheṣveva dharmmaśīlo mahīpatiḥ

1,2.25

आयुरायभवायाग्र्यमस्मिन् सत्रे नरोत्तमः ।
शान्तयित्वा तु राजानं तदा ब्रह्मविदस्तथा

āyurāyabhavāyāgryamasmin satre narottamaḥ |
śāntayitvā tu rājānaṃ tadā brahmavidastathā

1,2.26

सत्रमारेभिरे कर्त्तुं पृथ्वीवत्सा त्ममूर्तयः ।
बभूव सत्रे तेषां तु ब्रह्मचर्यं महात्मनाम्

satramārebhire karttuṃ pṛthvīvatsā tmamūrtayaḥ |
babhūva satre teṣāṃ tu brahmacaryaṃ mahātmanām

1,2.27

विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विस्वसृजामिव ।
वैखानसैः प्रियसखैर्वाल खिल्यैर्मरीचिभिः

viśvaṃ sisṛkṣamāṇānāṃ purā visvasṛjāmiva |
vaikhānasaiḥ priyasakhairvāla khilyairmarīcibhiḥ

1,2.28

अजैश्च मुनिभिर्जातं सूर्यवैश्वानरप्रभः ।
वितृदेवाप्सरःसिद्धैर्गन्धर्वोरगचारणैः

ajaiśca munibhirjātaṃ sūryavaiśvānaraprabhaḥ |
vitṛdevāpsaraḥsiddhairgandharvoragacāraṇaiḥ

1,2.29

भारतैः शुशुभे राजा देवैरिन्द्रसमो यथा ।
स्तोत्रशस्त्रैर्गृहैर्देवान्पितॄन्पित्र्यैश्च कर्मभिः

bhārataiḥ śuśubhe rājā devairindrasamo yathā |
stotraśastrairgṛhairdevānpitṝnpitryaiśca karmabhiḥ

1,2.30

आनर्चुःस्म यथाजाति गन्धर्वादीन् यथाविधि ।
आराधने स सस्मार ततः कर्मान्तरेषु च

ānarcuḥsma yathājāti gandharvādīn yathāvidhi |
ārādhane sa sasmāra tataḥ karmāntareṣu ca

1,2.31

जगुः सामानि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
व्याजह्रुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम्

jaguḥ sāmāni gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ |
vyājahrurmunayo vācaṃ citrākṣarapadāṃ śubhām

1,2.32

मन्त्रादि तत्र विद्वांसो जजपुश्च परस्परम् ।
वितण्डावचनैश्चैव निजघ्नुः प्रतिवादिनः

mantrādi tatra vidvāṃso jajapuśca parasparam |
vitaṇḍāvacanaiścaiva nijaghnuḥ prativādinaḥ

1,2.33

ऋषयश्चैव विद्वांसः शब्दार्थन्यायकोविदाः ।
न तत्र हारितं किञ्चिद्विविशुर्ब्रह्मराक्षसाः

ṛṣayaścaiva vidvāṃsaḥ śabdārthanyāyakovidāḥ |
na tatra hāritaṃ kiñcidviviśurbrahmarākṣasāḥ

1,2.34

नैव यज्ञहरा दैत्या नैव वाजमुखास्त्रिणः ।
प्रायश्चित्तं दरिद्रं च न तत्र समजायत

naiva yajñaharā daityā naiva vājamukhāstriṇaḥ |
prāyaścittaṃ daridraṃ ca na tatra samajāyata

1,2.35

शक्तिप्रज्ञाक्रियायेगैर्विधिराशीष्वनुष्टितः ।
एवं च ववृधे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणाम्

śaktiprajñākriyāyegairvidhirāśīṣvanuṣṭitaḥ |
evaṃ ca vavṛdhe satraṃ dvādaśābdaṃ manīṣiṇām

1,2.36

ऋषीणां नैमिषीयाणां तदभूदिव वज्रिणः ।
वृद्धाद्या ऋत्विजो वीरा ज्योतिष्टोमान् पृथक्पृथक्

ṛṣīṇāṃ naimiṣīyāṇāṃ tadabhūdiva vajriṇaḥ |
vṛddhādyā ṛtvijo vīrā jyotiṣṭomān pṛthakpṛthak

1,2.37

चक्रिरे पृष्ठगमनाः सर्वानयुतदक्षिणान् ।
समाप्तयज्ञो यत्रास्ते वासुदेवं महाधिपम्

cakrire pṛṣṭhagamanāḥ sarvānayutadakṣiṇān |
samāptayajño yatrāste vāsudevaṃ mahādhipam

1,2.38

पप्रच्छुरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजः ।
प्रचोदितः स्ववंशार्थं स च तानब्रवीत्प्रभुः

papracchuramitātmānaṃ bhavadbhiryadahaṃ dvijaḥ |
pracoditaḥ svavaṃśārthaṃ sa ca tānabravītprabhuḥ

1,2.39

शिष्यःस्वयंभुवो देवः सर्वं प्रत्यक्षदृग्वशी ।
अणिमादिभिरष्टाभिः सूक्ष्मैरङ्गैः समन्वितः

śiṣyaḥsvayaṃbhuvo devaḥ sarvaṃ pratyakṣadṛgvaśī |
aṇimādibhiraṣṭābhiḥ sūkṣmairaṅgaiḥ samanvitaḥ

1,2.40

तिर्यग्वातादिभिर्वर्षैः सर्वां ल्लोकान्बिभर्ति यः ।
सप्तस्कन्धा भृताः शाखाः सर्वतोयाजराजरान्

tiryagvātādibhirvarṣaiḥ sarvāṃ llokānbibharti yaḥ |
saptaskandhā bhṛtāḥ śākhāḥ sarvatoyājarājarān

1,2.41

विषयैर् मरुतो यस्य संस्थिताः सप्तसप्तकाः ।
व्यूहत्रयाणां सूतानां कुर्वन् सत्रं महाबलः

viṣayair maruto yasya saṃsthitāḥ saptasaptakāḥ |
vyūhatrayāṇāṃ sūtānāṃ kurvan satraṃ mahābalaḥ

1,2.42

तेजसश्वाप्युपायानां दधातीह शरीरिणः ।
प्राणाद्या वृत्तयः पञ्च धारणानां स्ववृत्तिभिः

tejasaśvāpyupāyānāṃ dadhātīha śarīriṇaḥ |
prāṇādyā vṛttayaḥ pañca dhāraṇānāṃ svavṛttibhiḥ

1,2.43

पूर्यमामः शरीराणां धारणं यस्य कुर्वते ।
आकाशयोनिर्द्विगुणः शाब्दस्पर्शसमन्वितः

pūryamāmaḥ śarīrāṇāṃ dhāraṇaṃ yasya kurvate |
ākāśayonirdviguṇaḥ śābdasparśasamanvitaḥ

1,2.44

वाचोरणिः समाख्याता शब्दशास्त्रविचक्षणैः ।
भारत्यारः श्लक्ष्णया सर्वान्मुनीन्प्रह्लादयन्निव

vācoraṇiḥ samākhyātā śabdaśāstravicakṣaṇaiḥ |
bhāratyārḥ ślakṣṇayā sarvānmunīnprahlādayanniva

1,2.45

पुराणज्ञाः सुमनसः पुराणाश्रययुक्तया ।
पुराम नियता विप्राः कथामकथयद्विभुः

purāṇajñāḥ sumanasaḥ purāṇāśrayayuktayā |
purāma niyatā viprāḥ kathāmakathayadvibhuḥ

1,2.46

एतत्सर्वं यथावृत्तमाख्यानं द्विजसत्तमाः ।
ऋषीणां च परं चैतल्लोकतत्त्वमनुत्तमम्

etatsarvaṃ yathāvṛttamākhyānaṃ dvijasattamāḥ |
ṛṣīṇāṃ ca paraṃ caitallokatattvamanuttamam

1,2.47

ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम् ।
देवतानामृषीणां च सर्वपापप्रमोचनम्

brahmaṇā yatpurā proktaṃ purāṇaṃ jñānamuttamam |
devatānāmṛṣīṇāṃ ca sarvapāpapramocanam

1,2.48

विस्तरेणानुपूर्व्या च तस्य वक्ष्याम्यनुक्रमम्

vistareṇānupūrvyā ca tasya vakṣyāmyanukramam

Chapter 1.3

1,3.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे नैमिषाख्यानकथनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः सूत उवाच शृणु तेषां कथां दिव्यां सर्वपापप्रमोचनीम् ।
कथ्यमानां मया चित्रां बह्वर्थां श्रुतिसंमताम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde naimiṣākhyānakathanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca śṛṇu teṣāṃ kathāṃ divyāṃ sarvapāpapramocanīm |
kathyamānāṃ mayā citrāṃ bahvarthāṃ śrutisaṃmatām

1,3.2

य इमां धारयेन्नित्यं शृणुयाद्वाप्यभीक्ष्णशः ।
स्ववंशं धारणं कृत्वा स्वर्गलोके महीयते

ya imāṃ dhārayennityaṃ śṛṇuyādvāpyabhīkṣṇaśaḥ |
svavaṃśaṃ dhāraṇaṃ kṛtvā svargaloke mahīyate

1,3.3

विश्वतारा या च पञ्च यथावृत्तं यथाश्रुतम् ।
कीर्त्यमानं निबोधार्थं पूर्वेषां कीर्त्तिवर्द्धनम्

viśvatārā yā ca pañca yathāvṛttaṃ yathāśrutam |
kīrtyamānaṃ nibodhārthaṃ pūrveṣāṃ kīrttivarddhanam

1,3.4

धन्यं यशस्यमायुष्यं स्वर्ग्यं शत्रुघ्नमेव च ।
कीर्त्तनं स्थिरकीर्तीनां सर्वेषां पुण्यकर्मणाम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ svargyaṃ śatrughnameva ca |
kīrttanaṃ sthirakīrtīnāṃ sarveṣāṃ puṇyakarmaṇām

1,3.5

यस्मात्कल्पायते कल्पः समग्रं शुचये शुचिः ।
तस्मै हिरण्यगर्भाय पुरुषायेश्वराय च

yasmātkalpāyate kalpaḥ samagraṃ śucaye śuciḥ |
tasmai hiraṇyagarbhāya puruṣāyeśvarāya ca

1,3.6

अजाय प्रथमायैव वरिष्ठाय प्रजासृजे ।
ब्रह्मणे लोकतन्त्राय नमस्कृत्य स्वयंभुवे

ajāya prathamāyaiva variṣṭhāya prajāsṛje |
brahmaṇe lokatantrāya namaskṛtya svayaṃbhuve

1,3.7

महदाद्यं विशेषान्तं सवैरूप्यं सलक्षणम् ।
पञ्चप्रमाणं षद्श्रान्तः पुरुषाधिष्ठितं च यत्

mahadādyaṃ viśeṣāntaṃ savairūpyaṃ salakṣaṇam |
pañcapramāṇaṃ ṣadśrāntaḥ puruṣādhiṣṭhitaṃ ca yat

1,3.8

आसंयमात्प्रवक्ष्यामि भूतसर्गमनुत्तमम् ।
अव्यक्तं कारणं यत्तन्नित्यं सदसदात्मकम्

āsaṃyamātpravakṣyāmi bhūtasargamanuttamam |
avyaktaṃ kāraṇaṃ yattannityaṃ sadasadātmakam

1,3.9

प्रधानं प्रकृतिं चैव यमाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ।
गन्धरूपरसैर्हीनं शब्दस्पर्शविवर्जितम्

pradhānaṃ prakṛtiṃ caiva yamāhustattvacintakāḥ |
gandharūparasairhīnaṃ śabdasparśavivarjitam

1,3.10

जगद्योनिम्महाभूतं परं ब्रह्मसनातनम् ।
विग्रहं सर्वभूतानामव्यक्तमभवत्किल

jagadyonimmahābhūtaṃ paraṃ brahmasanātanam |
vigrahaṃ sarvabhūtānāmavyaktamabhavatkila

1,3.11

अनाद्यन्तमजं सूक्ष्मं त्रिगुणं प्रभवाप्ययम् ।
असांप्रतिकमज्ञेयं ब्रह्म यत्सदसत्परम्

anādyantamajaṃ sūkṣmaṃ triguṇaṃ prabhavāpyayam |
asāṃpratikamajñeyaṃ brahma yatsadasatparam

1,3.12

तस्यात्मना सर्वमिदं व्याप्तमासीत्तमोमयम् ।
गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभातं तमोमयम्

tasyātmanā sarvamidaṃ vyāptamāsīttamomayam |
guṇasāmye tadā tasminnavibhātaṃ tamomayam

1,3.13

सर्गकाले प्रधानस्य क्षत्रज्ञाधिष्ठितस्य वै ।
गुणभावाद्भासमाने महातत्त्व बभूव ह

sargakāle pradhānasya kṣatrajñādhiṣṭhitasya vai |
guṇabhāvādbhāsamāne mahātattva babhūva ha

1,3.14

सूक्ष्मः स तु महानग्रे अव्यक्तेन समावृतः ।
सत्त्वोद्रेको महानग्रे सत्त्वमात्रप्रकाशकः

sūkṣmaḥ sa tu mahānagre avyaktena samāvṛtaḥ |
sattvodreko mahānagre sattvamātraprakāśakaḥ

1,3.15

सत्त्वान्महान्स विज्ञेय एकस्तत्कारणः समृतः ।
निङ्गमात्रं समुत्पन्नं क्षेत्रज्ञाधिष्टितं महत्

sattvānmahānsa vijñeya ekastatkāraṇaḥ samṛtaḥ |
niṅgamātraṃ samutpannaṃ kṣetrajñādhiṣṭitaṃ mahat

1,3.16

संकल्पो ऽध्यवसायश्च तस्य वृत्तिद्वयं स्मृतम् ।
महासृष्टिं च कुरुते वीतमानः सिसृक्षया

saṃkalpo 'dhyavasāyaśca tasya vṛttidvayaṃ smṛtam |
mahāsṛṣṭiṃ ca kurute vītamānaḥ sisṛkṣayā

1,3.17

धर्मादीनि च भूतानि लोकतत्त्वार्थहेतवः ।
मनो महात्मनि ब्रह्म दुर्बुद्धिख्यातिरीश्वरात्

dharmādīni ca bhūtāni lokatattvārthahetavaḥ |
mano mahātmani brahma durbuddhikhyātirīśvarāt

1,3.18

प्रज्ञासंधिश्च सर्वस्वं संख्यायतनरश्मिभिः ।
मनुते सर्वभूतानां तस्माच्चेष्टफलो विभुः

prajñāsaṃdhiśca sarvasvaṃ saṃkhyāyatanaraśmibhiḥ |
manute sarvabhūtānāṃ tasmācceṣṭaphalo vibhuḥ

1,3.19

भोक्ता त्राता विभक्तात्मा वर्त्तनं मन उच्यते ।
तत्त्वानां संग्रहे यस्मान्महांश्च परिमाणतः

bhoktā trātā vibhaktātmā varttanaṃ mana ucyate |
tattvānāṃ saṃgrahe yasmānmahāṃśca parimāṇataḥ

1,3.20

शेषेभ्यो गुणातत्त्वेभ्यो महानिव तनुः स्मृतः ।
विभक्तिमानं मनुते विभागं मन्यते ऽपि वा

śeṣebhyo guṇātattvebhyo mahāniva tanuḥ smṛtaḥ |
vibhaktimānaṃ manute vibhāgaṃ manyate 'pi vā

1,3.21

पुरुषो भोगसंबन्धात्तेन चासौ सति स्मृतः ।
बृहत्त्वाद्वृंहणत्वाच्च भावानामखिलाश्रयात्

puruṣo bhogasaṃbandhāttena cāsau sati smṛtaḥ |
bṛhattvādvṛṃhaṇatvācca bhāvānāmakhilāśrayāt

1,3.22

यस्माद्वृंहयत भावान् ब्रह्मा तेन निरुच्यते ।
आपूरयति यस्माच्च सर्वान् देहाननुग्रहैः

yasmādvṛṃhayata bhāvān brahmā tena nirucyate |
āpūrayati yasmācca sarvān dehānanugrahaiḥ

1,3.23

बुध्यते पुरुषश्चात्र सर्वान् भावान्पृथक् पृथक् ।
तस्मिंस्तु कार्यकरणं संसिद्धं ब्रह्मणः पुरा

budhyate puruṣaścātra sarvān bhāvānpṛthak pṛthak |
tasmiṃstu kāryakaraṇaṃ saṃsiddhaṃ brahmaṇaḥ purā

1,3.24

प्राकृतं देवि वर्तं मां क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंमितः ।
स वै शरीरी प्रथमः पुरा पुरुष उच्यते

prākṛtaṃ devi vartaṃ māṃ kṣetrajño brahmasaṃmitaḥ |
sa vai śarīrī prathamaḥ purā puruṣa ucyate

1,3.25

आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्त्तिनाम्

ādikarttā sa bhūtānāṃ brahmāgre samavarttinām

1,3.26

हिरण्यगभः सो ऽण्डे ऽस्मिन्प्रादुर्भूतश्चतुर्मुखः ।
सर्गे च प्रतिसर्गे च क्षेत्रज्ञो ब्रह्म संसितः

hiraṇyagabhaḥ so 'ṇḍe 'sminprādurbhūtaścaturmukhaḥ |
sarge ca pratisarge ca kṣetrajño brahma saṃsitaḥ

1,3.27

करणैः सह पृच्छन्ते प्रत्याहारेस्त्यजन्ति च ।
भजन्ते च पुनर्देहांस्ते समाहारसंधिसु

karaṇaiḥ saha pṛcchante pratyāhārestyajanti ca |
bhajante ca punardehāṃste samāhārasaṃdhisu

1,3.28

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योद्धर्तुर्महात्मनः ।
गर्तोदकं सबुदास्तु हरेयुश्चापि पञ्चताः

hiraṇmayastu yo merustasyoddharturmahātmanaḥ |
gartodakaṃ sabudāstu hareyuścāpi pañcatāḥ

1,3.29

यस्मिन्नण्ड इमे लोकाः सप्त वै संप्रतिष्ठिताः ।
पृथिवी सप्तभिर्द्वीपैः समुद्रैः सह सप्तभिः

yasminnaṇḍa ime lokāḥ sapta vai saṃpratiṣṭhitāḥ |
pṛthivī saptabhirdvīpaiḥ samudraiḥ saha saptabhiḥ

1,3.30

पर्वतैः सुमहद्भिश्च नदीभिश्च सहस्रशः ।
अन्तःस्थस्य त्विमे लोका अन्तर्विश्वमिदं जगत्

parvataiḥ sumahadbhiśca nadībhiśca sahasraśaḥ |
antaḥsthasya tvime lokā antarviśvamidaṃ jagat

1,3.31

चन्द्रादित्यौ सनक्षतौ संग्रहः सह वायुना ।
लोकालोकं च यत् किञ्चिदण्डे तस्मिन्प्रतिष्टितम्

candrādityau sanakṣatau saṃgrahaḥ saha vāyunā |
lokālokaṃ ca yat kiñcidaṇḍe tasminpratiṣṭitam

1,3.32

आपो दशगुणे नैव तेजसा बाह्यतो वृताः ।
तेजो दशगुणेनैव बाह्यतो वायुना वृतम्

āpo daśaguṇe naiva tejasā bāhyato vṛtāḥ |
tejo daśaguṇenaiva bāhyato vāyunā vṛtam

1,3.33

वायुर्दशगुणेनैव बाह्यतो नभसा वृतः ।
आकाशमावृतं सर्वं बहिर्भूतादिना तथा

vāyurdaśaguṇenaiva bāhyato nabhasā vṛtaḥ |
ākāśamāvṛtaṃ sarvaṃ bahirbhūtādinā tathā

1,3.34

भूतादिर्महता चैव प्रधानेनावृतो महान् ।
एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम्

bhūtādirmahatā caiva pradhānenāvṛto mahān |
ebhirāvaraṇairaṇḍaṃ saptabhiḥ prākṛtairvṛtam

1,3.35

इच्छया वृत्य चान्योन्यमरणे प्रकृतयः स्थितः ।
प्रसर्गकाले स्थित्वा च ग्रसंतस्च परस्परम्

icchayā vṛtya cānyonyamaraṇe prakṛtayaḥ sthitaḥ |
prasargakāle sthitvā ca grasaṃtasca parasparam

1,3.36

एवं परस्परैश्चैव धारयन्ति परस्परम् ।
आधाराधेयभावेन विकारास्ते विकारिषु

evaṃ parasparaiścaiva dhārayanti parasparam |
ādhārādheyabhāvena vikārāste vikāriṣu

1,3.37

अव्यक्तं क्षेत्रमित्युक्तं ब्रह्म क्षेत्रज्ञमुच्यते ।
इत्येवं प्राकृतः सर्गः क्षेत्रज्ञाधिष्ठितस्तु सः

avyaktaṃ kṣetramityuktaṃ brahma kṣetrajñamucyate |
ityevaṃ prākṛtaḥ sargaḥ kṣetrajñādhiṣṭhitastu saḥ

1,3.38

अबुद्धिपूर्वः प्रथमः प्रादुर्भूतस्तडिद्यथा ।
एतद्धिरण्यगर्भस्य चन्म यो वेत्ति तत्त्वतः ।
आयुष्मान्कीर्तिमान्धन्यः प्रज्ञावांश्च न संशयः

abuddhipūrvaḥ prathamaḥ prādurbhūtastaḍidyathā |
etaddhiraṇyagarbhasya canma yo vetti tattvataḥ |
āyuṣmānkīrtimāndhanyaḥ prajñāvāṃśca na saṃśayaḥ

Chapter 1.4

1,4.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे हिरण्यगर्भोत्पत्तिवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्याय सुत उवाच आत्मन्यवस्थिते व्यक्ते विकारे प्रतिसंहते ।
साधर्म्येणावतिष्ठेते प्रधानपुरुषौ तदा

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde hiraṇyagarbhotpattivarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāya suta uvāca ātmanyavasthite vyakte vikāre pratisaṃhate |
sādharmyeṇāvatiṣṭhete pradhānapuruṣau tadā

1,4.2

तमःसत्त्व गुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ ।
अनुद्रिक्तावनुचरौ तेन प्रोक्तौ परस्परम्

tamaḥsattva guṇāvetau samatvena vyavasthitau |
anudriktāvanucarau tena proktau parasparam

1,4.3

गुणसाम्ये लयो ज्ञेय आधिक्ये सृष्टिरुच्यते ।
सत्त्ववृद्धौ स्थितिरभूद् ध्रुवं पद्म शिखास्थितम्

guṇasāmye layo jñeya ādhikye sṛṣṭirucyate |
sattvavṛddhau sthitirabhūd dhruvaṃ padma śikhāsthitam

1,4.4

यदा तमसि सत्त्वे च रजोप्यनुगतं स्थितम् ।
रजः प्रवर्तकं तच्च बीजेष्विव यथा जलम्

yadā tamasi sattve ca rajopyanugataṃ sthitam |
rajaḥ pravartakaṃ tacca bījeṣviva yathā jalam

1,4.5

गुणा वैषम्यमासाद्य प्रसंगेन प्रतिष्ठिताः ।
गुणेभ्यः क्षोभ्यमाणेभ्यस्त्रयो ज्ञेया हि सादरे

guṇā vaiṣamyamāsādya prasaṃgena pratiṣṭhitāḥ |
guṇebhyaḥ kṣobhyamāṇebhyastrayo jñeyā hi sādare

1,4.6

शाश्वताः परमा गुह्याः सर्वात्मानः शरीरिणः ।
सत्त्वं विष्णू रजो ब्रह्मा तमो रुद्रः प्रजापतिः

śāśvatāḥ paramā guhyāḥ sarvātmānaḥ śarīriṇaḥ |
sattvaṃ viṣṇū rajo brahmā tamo rudraḥ prajāpatiḥ

1,4.7

रजःप्रकाशकोविष्णुर्ब्रह्मस्रष्टृत्वमाप्नुयात् ।
जायते च यतश्चत्रा लोकसृष्टिर्महोजसः

rajaḥprakāśakoviṣṇurbrahmasraṣṭṛtvamāpnuyāt |
jāyate ca yataścatrā lokasṛṣṭirmahojasaḥ

1,4.8

तमःप्रकाशको विष्णुः कालत्वेन व्यवस्थितः ।
सत्त्वप्रकाशको विष्णुः स्थितित्वेन व्यवस्थितः

tamaḥprakāśako viṣṇuḥ kālatvena vyavasthitaḥ |
sattvaprakāśako viṣṇuḥ sthititvena vyavasthitaḥ

1,4.9

एत एव त्रयो लोका एत एव त्रयो गुणाः ।
एत एव त्रयो वेदा एत एव त्रजो ऽग्नयः

eta eva trayo lokā eta eva trayo guṇāḥ |
eta eva trayo vedā eta eva trajo 'gnayaḥ

1,4.10

परस्परान्वया ह्येते परस्परमनुव्रताः ।
परस्परेण वर्तन्ते प्रेरयन्ति परस्परम्

parasparānvayā hyete parasparamanuvratāḥ |
paraspareṇa vartante prerayanti parasparam

1,4.11

अन्योन्यं मिथुनं ह्येते अन्योन्यमुपजीविनः ।
क्षणं वियोगो न ह्येषां न त्यजन्ति परस्परम्

anyonyaṃ mithunaṃ hyete anyonyamupajīvinaḥ |
kṣaṇaṃ viyogo na hyeṣāṃ na tyajanti parasparam

1,4.12

प्रधानगुणवैषम्यात्सर्गकाले प्रवर्त्तते ।
अदृष्टाधिष्ठितात्पूर्वे तस्मात्सदसदात्मकात्

pradhānaguṇavaiṣamyātsargakāle pravarttate |
adṛṣṭādhiṣṭhitātpūrve tasmātsadasadātmakāt

1,4.13

ब्रह्मा बुद्धित्वमिथुनं युगपत्संबभूव ह ।
तस्मात्तमोव्यक्तमयं क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञकः

brahmā buddhitvamithunaṃ yugapatsaṃbabhūva ha |
tasmāttamovyaktamayaṃ kṣetrajño brahmasaṃjñakaḥ

1,4.14

संसिद्धकार्यकरणो ब्रह्मग्रे समवर्त्तत ।
तेजसाप्रतिमो धीमानव्यक्तः संप्रकाशकः

saṃsiddhakāryakaraṇo brahmagre samavarttata |
tejasāpratimo dhīmānavyaktaḥ saṃprakāśakaḥ

1,4.15

स वै शरीरप्रथमो धारणत्वव्यवस्थितः ।
ज्ञानेनाप्रतिमेनेह वैराग्येण च सप्ततिः

sa vai śarīraprathamo dhāraṇatvavyavasthitaḥ |
jñānenāpratimeneha vairāgyeṇa ca saptatiḥ

1,4.16

अव्यक्तत्वाय तेनास्य मनसा यद्यदिच्छति ।
वशीकृतत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वाच्च भावतः

avyaktatvāya tenāsya manasā yadyadicchati |
vaśīkṛtatvāttraiguṇyātsāpekṣatvācca bhāvataḥ

1,4.17

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चान्तकृद्भवः ।
सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रो ऽवस्थाःस्वयंभुवः

caturmukhastu brahmatve kālatve cāntakṛdbhavaḥ |
sahasramūrdhā puruṣastisro 'vasthāḥsvayaṃbhuvaḥ

1,4.18

सर्वं रजश्च ब्रह्मत्वे कालत्वे चरजस्तमः ।
सात्त्विकः पुरुषत्वे च गुणवृतं स्वयंभुवः

sarvaṃ rajaśca brahmatve kālatve carajastamaḥ |
sāttvikaḥ puruṣatve ca guṇavṛtaṃ svayaṃbhuvaḥ

1,4.19

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षयत्यपि ।
पुरुषत्वे उदासीनस्तिस्रो ऽवस्थाः स्वयंभुवः

brahmatve sṛjate lokān kālatve saṃkṣayatyapi |
puruṣatve udāsīnastisro 'vasthāḥ svayaṃbhuvaḥ

1,4.20

ब्रह्मा कमल पत्राक्षः कालो जात्यञ्जनप्रभः ।
पुरुषः पुण्डरीकाक्षो रूपेण परमात्मनः

brahmā kamala patrākṣaḥ kālo jātyañjanaprabhaḥ |
puruṣaḥ puṇḍarīkākṣo rūpeṇa paramātmanaḥ

1,4.21

एकधा स द्विधा चैव त्रिधा च बहुधा पुनः ।
योगीश्वरः शरीराणि करोति विकरोतिच

ekadhā sa dvidhā caiva tridhā ca bahudhā punaḥ |
yogīśvaraḥ śarīrāṇi karoti vikarotica

1,4.22

नानाकृतिक्रियारूपमाश्रयन्तिस्वलीलया ।
त्रिधा यद्वर्तते लोके तस्मात्र्रिगुण उच्यते

nānākṛtikriyārūpamāśrayantisvalīlayā |
tridhā yadvartate loke tasmātrriguṇa ucyate

1,4.23

चतुर्द्धा प्रविभक्तत्वाच्चतुर्व्यूहः प्रकीर्त्तितः ।
यदा शेते तदार्धाते यद्भुङ्क्ते विषयान्प्रभुः

caturddhā pravibhaktatvāccaturvyūhaḥ prakīrttitaḥ |
yadā śete tadārdhāte yadbhuṅkte viṣayānprabhuḥ

1,4.24

यत्स्वस्थाः सततं भावस्तस्मादात्मा निरूच्यते ।
ऋषिः सर्वगतश्चात्र शरीरे सो ऽभ्ययात्प्रभुः

yatsvasthāḥ satataṃ bhāvastasmādātmā nirūcyate |
ṛṣiḥ sarvagataścātra śarīre so 'bhyayātprabhuḥ

1,4.25

स्वामी सर्वस्य यत्सर्वंविष्णुः सर्वप्रवेशनात् ।
भगवानग्रसद्भावान्नागो नागस्वसंश्रयात्

svāmī sarvasya yatsarvaṃviṣṇuḥ sarvapraveśanāt |
bhagavānagrasadbhāvānnāgo nāgasvasaṃśrayāt

1,4.26

परमः संप्रहृष्टत्वाद्देवतादोमिति स्मृतिः ।
सर्वज्ञः सर्वविज्ञानात्सर्वःसर्वंयतस्ततः

paramaḥ saṃprahṛṣṭatvāddevatādomiti smṛtiḥ |
sarvajñaḥ sarvavijñānātsarvaḥsarvaṃyatastataḥ

1,4.27

नराणां स्वापनं ब्रह्मा तस्मान्नारायणः स्मृतः ।
त्रिधा विभज्य चात्मानं सकलः संप्रवर्त्तते

narāṇāṃ svāpanaṃ brahmā tasmānnārāyaṇaḥ smṛtaḥ |
tridhā vibhajya cātmānaṃ sakalaḥ saṃpravarttate

1,4.28

सृजते ग्रसते चैव पाल्यते च त्रिभिः स्वयम् ।
सो ऽग्रे हिरण्यगर्भः सन् प्रादुर्भूतः स्वयं प्रभुः

sṛjate grasate caiva pālyate ca tribhiḥ svayam |
so 'gre hiraṇyagarbhaḥ san prādurbhūtaḥ svayaṃ prabhuḥ

1,4.29

आद्यो हि स्ववशश्चैव अजातत्वादजः स्मृतः ।
तस्माद्धिरण्यगर्भश्च पुराणेषु निरुच्यते

ādyo hi svavaśaścaiva ajātatvādajaḥ smṛtaḥ |
tasmāddhiraṇyagarbhaśca purāṇeṣu nirucyate

1,4.30

स्वयंभुवो निवृत्तस्य कालो वर्णाग्रतस्तु यः ।
न शक्यः परिसंख्यातुं मनुवर्षशतैरपि

svayaṃbhuvo nivṛttasya kālo varṇāgratastu yaḥ |
na śakyaḥ parisaṃkhyātuṃ manuvarṣaśatairapi

1,4.31

कल्पसंख्यानिवृत्तस्तु परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः ।
तावत्त्वे सो ऽस्य कालो ऽन्यस्तस्यान्ते प्रतिबुद्ध्यते

kalpasaṃkhyānivṛttastu parārdho brahmaṇaḥ smṛtaḥ |
tāvattve so 'sya kālo 'nyastasyānte pratibuddhyate

1,4.32

कोटिवर्षसहस्राणि गृहभूतानि यानि च ।
समतीतानि कल्पानां तावच्छेषात्परेतु ये

koṭivarṣasahasrāṇi gṛhabhūtāni yāni ca |
samatītāni kalpānāṃ tāvaccheṣātparetu ye

1,4.33

यत्स्वयं वर्त्तते कल्पो वाराहस्तन्निबोधत ।
प्रथमं सांप्रतस्तेषां कल्पो वै वर्त्तते च यः

yatsvayaṃ varttate kalpo vārāhastannibodhata |
prathamaṃ sāṃpratasteṣāṃ kalpo vai varttate ca yaḥ

1,4.34

पूर्णे युगसहस्रे तु परिपाल्यं नरेश्वरैः

pūrṇe yugasahasre tu paripālyaṃ nareśvaraiḥ

Chapter 1.5

1,5.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले ।
शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpade lokakalpanaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīsūta uvāca āpo 'gre sarvagā āsannenasimanpṛthivītale |
śāntavātaiḥ pralīne 'sminna prājñāyata kiñcana

1,5.2

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame |
vibhurbhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

1,5.3

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः ।
ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ |
brahma nārāyaṇākhyastu suṣvāpa salile tadā

1,5.4

सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत ।
इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति

sattvodrekānniṣiddhastu śūnyaṃ lokamavaikṣata |
imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

1,5.5

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः ।
अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ |
ayana tasya tāḥproktāstena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

1,5.6

तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः ।
स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्

tulya yugasahasrasya vasankālamupāsyataḥ |
svarṇapatreprakurute brahmatvādarśakāraṇāt

1,5.7

ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् ।
निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः

brahma tu salile tasminnavāg bhūtvā tadā caran |
niśāyāmiva khadyotaḥ prāpṛṭkāle tatastataḥ

1,5.8

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् ।
अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति

tatastu salile tasmin vijñāyāntargate mahat |
anumānādasaṃmūḍho bhūmeraddharaṇaṃ prati

1,5.9

ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा ।
ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्

oṅkārāṣṛtanuṃ tvanyāṃ kalpādiṣu yathā purā |
tato mahātmā manasā divyarūpama cintayat

1,5.10

सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् ।
किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्

salile 'vaplutāṃ bhūmiṃ dṛṣṭvā sa samacintayat |
kiṃ tu rūpamahaṃ kṛtvā salilāduddhare mahīm

1,5.11

जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् ।
उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

jalakrīḍāsamucitaṃ vārāhaṃ rūpamasmarat |
udṛśyaṃ sarvabhūtānāṃ vāṅmayaṃ brahmasaṃjñitam

1,5.12

दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् ।
नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

daśayojanavistīrṇamāyataṃśatayojanam |
nīlameghapratīkāśaṃ meghastanitaniḥsvanam

1,5.13

महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् ।
विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्

mahāparvatavarṣmāṇaṃ śvetatīkṣṇogradaṃṣṭriṇām |
vidyudagnipratikāśamādityasamatejasam

1,5.14

पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च ।
पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

pīnavṛttāyataskandhaṃ viṣṇuvikramagāmi ca |
pīnonnatakaṭīdeśaṃ vṛṣalakṣaṇapūjitam

1,5.15

आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः ।
पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

āsthāya rūpamatulaṃ vārāhamamitaṃ hariḥ |
pṛthivyuddharaṇārthāya praviveśa rasātalam

1,5.16

दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः ।
अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

dīkṣāsamāptīṣṭidaṃṣṭraḥkratudanto juhūsukhaḥ |
agnijihvo darbharomā brahmaśīrṣo mahātapāḥ

1,5.17

वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् ।
प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः

vedaskandho havirgandhirhavyakavyādivegavān |
prāgvaṃśakāyo dyutimān nānādīkṣābhiranvitaḥ

1,5.18

दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः ।
उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

dakṣiṇā tdṛdayo yogī śraddhāsattvamayo vibhuḥ |
upākarmaruciścaiva pravargyāvartabhūṣaṇaḥ

1,5.19

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः ।
मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः

nānāchandogatipatho guhyopaniṣadāsanaḥ |
māyāpatnīsahāyo vai giriśṛṅgamivocchrayaḥ

1,5.20

अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः ।
आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ahorātrekṣaṇādharo vedāṅgaśrutibhūṣaṇaḥ |
ājyagandhaḥ sruvastuṇḍaḥ sāmaghoṣasvano mahān

1,5.21

सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः ।
प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः

satyadharmamayaḥ śrīmān karmavikramasatkṛtaḥ |
prāyaścittanakho ghoraḥ paśujānurmahāmakhaḥ

1,5.22

उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः ।
वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः

udgātātro homaliṅgaḥ phalabījamahoṣadhīḥ |
vādyantarātmasatrasya nāsmikāso maśoṇitaḥ

1,5.23

भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः ।
अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्

bhaktā yajñavarāhāntāścāpaḥ saṃprāviśatpunaḥ |
agnisaṃchāditāṃ bhūmiṃ samāmicchanprajāpatim

1,5.24

उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् ।
मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च ।
पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्

upagamyā juhāvaitā madyaścādyasamanyasat |
māmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca |
pṛthak tāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn

1,5.25

प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना ।
देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

prāksarge dahyamānāstu tadā saṃvartakāgninā |
denāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ

1,5.26

सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः ।
निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्

satyādekārṇave tasmin vāyunā yattu saṃhitāḥ |
niṣiktā yatrayatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat

1,5.27

ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा ।
विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

tatasteṣu prakīrṇeṣu lokodadhigirīṃstathā |
viśvakarmā vibhajate kalpādiṣu punaḥ punaḥ

1,5.28

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् ।
भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्

sasamudrāmimāṃ pṛthvīṃ saptadvīpāṃ saparvatām |
bhūrādyāṃścaturo lokānpunaḥpunarakalpayat

1,5.29

लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह ।
ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

lākānprakalpayitvā ca prajāsarga sasarja ha |
brahmā svayaṃbhūrbhagavām sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ

1,5.30

ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा ।
तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्

sasarja sṛṣṭaṃ tadrūpaṃ kalpādiṣu yathā purā |
tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ tadā vai buddhipūrvakam

1,5.31

प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः ।
तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः

pradhānasamakāle ca prādurbhūtastamo mayaḥ |
tamo moho mahāmohastāmisro hyandhasaṃjñitaḥ

1,5.32

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ।
पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः

avidyā pañcaparvaiṣā prādurbhūtā mahātmanaḥ |
pañcadhāvasthitaḥ sargo dhyāyata sābhimāninaḥ

1,5.33

सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः ।
बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च

sarvatastamasā caiva bījakuṃbhalatāvṛtāḥ |
bahirantaścāprakāśastathāniḥsaṃjña eva ca

1,5.34

यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च ।
तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

yasmātteṣāṃ kṛtā buddhir duḥkhāni karaṇāni ca |
tasmācca saṃvṛtātmāno nagā mukhyāḥ prakīrtitāḥ

1,5.35

मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः ।
अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत

mukhyasarge tadodbhūtaṃ dṛṣṭvā brahmātmasaṃbhavaḥ |
apratī tamanāḥ sotha tadotpattimamanyata

1,5.36

तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत ।
यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः

tasyābhidhyāyataścānyastiryaksroto 'bhyavartata |
yasmāttiryagvivartteta tiryakasrotastataḥ smṛtaḥ

1,5.37

तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः ।
उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

tamobahutvātte sarve hyajñānabahulāḥ smṛtāḥ |
utpādyagrāhimaścaiva te 'jñāne jñānamāninaḥ

1,5.38

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः ।
एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा

ahaṅkṛtā ahaṃmānā aṣṭāviṃśaddvidhātmikāḥ |
ekādaśandriyavidhā navadhātmādayastathā

1,5.39

अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः ।
अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः

aṣṭau tu tārakādyāśca teṣāṃ śaktivadhāḥ smṛtāḥ |
antaḥ prakāśāste sarve āvṛtāśca bahiḥ punaḥ

1,5.40

तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः

tiryak srotasa ucyante vaśyātmānastrisaṃjñakāḥ

1,5.41

तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः ।
अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्

tiryak srotastu sṛṣṭvā vai dvitīyaṃ viśvamīśvaraḥ |
abhiprāyamathodbhūtaṃ dṛṣṭvā sargaṃ tathāvidham

1,5.42

तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत ।
ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्

tasyābhidhyāyato yontyaḥ sāttvikaḥ samajāyata |
ūrddhasrotastṛtīyastu tadvai corddhaṃ vyavasthitam

1,5.43

यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् ।
ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः

yasmādūrddhaṃ nyavartanta tadūrddhasrotasaṃjñakam |
tāḥ sukhaṃ prītibahulā bahirantaśca vāvṛtāḥ

1,5.44

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः ।
नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः

prakāśā bahirantaśca ūrddhasrotaḥprajāḥ smṛtāḥ |
navadhātādayaste vai tuṣṭātmāno budhāḥ smṛtāḥ

1,5.45

ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः ।
ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः

ūrddhasrota stutīyo yaḥ smṛtaḥ sarvaḥ sadaivikaḥ |
ūrddhasrotaḥsu sṛṣṭeṣu deveṣu sa tadā prabhuḥ

1,5.46

प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत ।
सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः

prītimānabhavadbrahmā tato 'nyaṃ nābhimanyata |
sargamanyaṃ simṛkṣustaṃ sādhakaṃ punarīśvaraḥ

1,5.47

तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा ।
प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः

tasyābhidhyāyataḥ sargaṃ satyābhidhyāyinastadā |
prādurbabhau bhautasargaḥ sorvāk srotastu sādhakaḥ

1,5.48

यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते ।
ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः

yasmāttervākpravartante tatorvākūsrotasastu te |
te ca prakāśabahulāstamaspṛṣṭarajodhikāḥ

1,5.49

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः ।
प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaśca kārimaḥ |
prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te

1,5.50

लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः ।
सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः

lakṣaṇairnārakādyaistairaṣṭadhā ca vyavasthitāḥ |
siddhātmāno manuṣyāste gandharvaiḥ saha dharmiṇaḥ

1,5.51

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः ।
विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च

pañcamo 'nugrahaḥ sargaścaturddhā sa vyavasthitaḥ |
viparyayeṇa śaktyā ca siddha mukhyāstathaiva ca

1,5.52

निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः ।
भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

nivṛttā vartamānāśca prajāyante punaḥpunaḥ |
bhūtādikānāṃ sattvānāṃ ṣaṣṭhaḥ sargaḥ sa ucyate

1,5.53

स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते ।
प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

svādanāścāpyaśīlāśca jñeyā bhūtādikāśca te |
prathamo mahataḥ sargo vijñeyo brahmaṇastu saḥ

1,5.54

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते ।
वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते

tanmātrāṇāṃ dvitīyastu bhūta sargaḥ sa ucyate |
vaikārikastṛtīyastu caidriyaḥ sarga ucyate

1,5.55

इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः ।
मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ityeta prākṛtāḥ sargā utpannā buddhipūrvakāḥ |
mukhyasargaśca turthastu mukhyā vai sthāvarāḥ smṛtāḥ

1,5.56

तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः ।
तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते

tiryaksrotaḥsasargastu tairyagyonyastu pañcamaḥ |
tathorddhasrotasāṃ sargaḥ ṣaṣṭho devata ucyate

1,5.57

तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः ।
अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः

tatrorddhasrotasāṃ sargaḥ saptamaḥ sa tu mānuṣaḥ |
aṣṭamonugrahaḥ sargaḥ sāttvikastāmasaśca saḥ

1,5.58

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः ।
प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

pañcaite vaikṛtāḥ sargāḥ prākṛtādyāstrayaḥ smṛtāḥ |
prākṛto vaikṛtaścaiva kaumāro navamaḥ smṛtaḥ

1,5.59

प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः ।
दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै

prakṛtā buddhipūrvāstu trayaḥ sargāstu vaikṛtāḥ |
duddhiburvāḥ pravarteyustadvargā brāhmaṇāstu vai

1,5.60

विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत ।
चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

vistarācca yathā sarve kīrtyamānaṃ nibodhata |
caturddhā ca sthitasso 'pi sarvabhūteṣu kṛtsnaśaḥ

1,5.61

विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च ।
स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः

viparyayoṇa śattyā ca buddhyā siddhyā tathaiva ca |
sthāvareṣu viparyāsastiryagyoniṣu śaktitaḥ

1,5.62

सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः ।
अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्

siddhātmāno manuṣyāstu puṣṭirdeveṣu kṛtsnaśaḥ |
atho sasarja vai brahmā mānasānātmanaḥ samān

1,5.63

वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः ।
संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते

vaivartyena tu jñānena nivṛttāste mahau jasaḥ |
saṃbuddhya caiva nāmātho apavṛttāstrayastu te

1,5.64

असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः ।
ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्

asṛṣṭvaiva prajāsargaṃpratisargaṃ tatastataḥ |
brahmā teṣu vyarakteṣu tato 'nyānsā dhakānsṛjan

1,5.65

स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् ।
अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे

sthānābhimānino devāḥ punarbrahmānuśāsanam |
abhūtasṛṣṭyavasthā ce sthāninastānnibodha me

1,5.66

आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा ।
स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्

āpo 'gniḥ pṛthivī vāyurantarikṣo divaṃ tathā |
svargo diśaḥ samudrāśca nadyaścaiva vanaspatīn

1,5.67

औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् ।
लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः

auṣadhīnāṃ tathātmāno hyātmano vṛkṣavīrudhām |
latāḥ kāṣṭhāḥ kalāścaiva muhūrtāḥ saṃdhirātryahāḥ

1,5.68

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च ।
स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

arddhamāsāśca māsāśca ayanābdayugāni ca |
sthāne srotaḥsvabhīmānāḥ sthānākhyāścaiva te smṛtāḥ

1,5.69

स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् ।
देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

sthānātmanaḥ sa sṛṣṭvā tu tato 'nyānsa tadāsṛjat |
devāṃścaiva pitṝṃścaiva yaurimā varddhitāḥ prajāḥ

1,5.70

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्

bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
dakṣo 'triśca vasiṣṭhaśca sāsṛjannava mānasān

1,5.71

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ |
brahmā yathātmakānāṃ tu sarveṣāṃ brahmayoginām

1,5.72

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् ।
संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ

tato 'sṛjatpunarbrahmā rudraṃ roṣatmasaṃbhavam |
saṃkalpaṃ caiva dharma ca sarveṣāmeva parvatau

1,5.73

सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् ।
संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः

so 'sṛjadvyavasāyaṃ tu brahmā bhūtaṃ sukhātmakam |
saṃkalpāccaiva saṃkalpo jajñe so 'vyaktayoninaḥ

1,5.74

प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् ।
भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः

prāṇāddakṣo 'sṛjadvācaṃ cakṣurbhyāṃ ca marīcinam |
bhṛguśca hṛdayājjajñe ṛṣiḥ salilayoninaḥ

1,5.75

शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च ।
पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा

śirasaścāṅgirāścaiva śrotrādatristathaiva ca |
pulastyaśca tathodānādvyānāttu pulahastathā

1,5.76

समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् ।
इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः

samānato vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum |
ityete brahmaṇaḥ śreṣṭhāḥ putrā vai dvādaśa smṛtāḥ

1,5.77

धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः ।
भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः

dharmādayaḥ prathamajā vijñeyā brahmamaḥ smṛtāḥ |
bhṛgvādayastu ye sṛṣṭā na ca te brahmavādinaḥ

1,5.78

गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः ।
द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः

gṛhamedhipurāṇāste vijñeyā brahmaṇaḥ sutāḥ |
dvādaśaite prasūyante saha rūdreṇa ca dvijāḥ

1,5.79

क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ ।
पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ

kratuḥ sanatkumāraśca dvāvetāvūrddharetasau |
pūrvotpattau purā hyetau sarveṣāmapi pūrvajau

1,5.80

व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ ।
विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः

vyatītau saptame kalpe purāṇau lokasādhakau |
virajete 'tra vai loke tejasākṣipya cātmanaḥ

1,5.81

तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना ।
प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ

tāpubhau yogadharmāṇāvāropyātmānamātmanā |
prajādharmaṃ ca kāmaṃ ca vartayete mahaujasau

1,5.82

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते ।
ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्

yathotpannastathaiveha kumāra iti cocyate |
tataḥ sanatkumāreti nāma tasya pratiṣṭhitam

1,5.83

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः ।
क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः

teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devagāṇānvitāḥ |
kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ

1,5.84

प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् ।
ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः

prāṇajāṃstu sa dṛṣṭvā vai brahmā dvādaśa sāttvikān |
tato 'surānpitṝndevānmanuṣyāṃścāsṛjatprabhuḥ

1,5.85

मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः ।
प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्

mukhāddevānajanayat pitṝṃścaivātha vakṣasaḥ |
prajananānmanuṣyānvai jaghanānnirmame 'surān

1,5.86

नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः ।
सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह

naktaṃ sṛjanpunarbrahmā jyotsnāyā mānuṣātmanaḥ |
sudhāyāśca pitṝṃścaiva devadevaḥ sasarjaha

1,5.87

मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः ।
सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्

mukhyāmukhyān mṛjandevānasurāṃśca tataḥ punaḥ |
sanasaśca manuṣyāṃśca pitṛvanmahataḥ pitṝn

1,5.88

विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च ।
ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

vidyuto 'śanimeghāṃśca lohitendradhanūṃṣi ca |
ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye

1,5.89

उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे ।
ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्

uccāvacāni bhūtāni mahasastasya jajñire |
brahmaṇastu prajāsargaṃ devārṣipitṛmānavam

1,5.90

पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च ।
यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा

punaḥ sṛjati bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca |
yakṣānpiśācān gandharvānsarvaśo 'psarasastathā

1,5.91

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् ।
अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

narakinnararakṣāṃsi vayaḥ paśumṛgoragān |
avyayaṃ vā vyayañcaiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam

1,5.92

तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा ।
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

teṣāṃ te yānti karmāṇi prāk sṛṣṭāni svayaṃbhuvā |
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥ punaḥ

1,5.93

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते ।
तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः

hiṃsrāhiṃsre mṛdukrūre dharmādharmauṃ kṛtākṛte |
teṣāmeva pṛthak sūtamavibhaktaṃ trayaṃ viduḥ

1,5.94

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा ।
कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe tathā |
karma svaviṣayaṃ prāhuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ

1,5.95

नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् ।
दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः

nāmātmapañcabhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcatām |
divaśabdena pañcaite nirmame samaheśvaraḥ

1,5.96

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः ।
शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः

ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu sṛṣṭayaḥ |
śarvaryāṃ na prasūyante punastebhyodadhatprabhuḥ

1,5.97

इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः ।
महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्

ityevaṃ kāraṇādbhūto lokasargaḥ svayaṃbhuvaḥ |
mahadādyā viśeṣāntā vikārāḥ prākṛtāḥ svayam

1,5.98

चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः ।
नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः

candrasūryaprabho loko grahanakṣatramaṇḍitaḥ |
nadībhiśca samudraiśca parvataiśca sahasraśaḥ

1,5.99

पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा ।
अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्

puraiśca vividhai ramyaiḥ sphītairjanapadaistathā |
asmin brahmavane 'vyakto brahmā carati sarvavit

1,5.100

अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः ।
बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः

avyaktabījaprabhavastasyaivānugrahe sthitaḥ |
buddhiskandhamayaścaiva indriyāntarakoṭaraḥ

1,5.101

महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः ।
धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

mahābhūtaprakāśaśca viśeṣaiḥ patravāṃstu saḥ |
dharmādharmasupuṣpastu sukhaduḥkhaphalodayaḥ

1,5.102

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः ।
एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्

ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ brahmavṛkṣaḥ sanātanaḥ |
etadbrahmavanaṃ caiva brahmavṛkṣasya tasya tat

1,5.103

अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् ।
प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

avyaktaṃ kāraṇaṃ yatra nityaṃ sadasadātmakam |
pradhānaṃ prakṛtiṃmāyāṃ caivāhustattvacintakāḥ

1,5.104

इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः ।
अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः

ityeṣo 'nugrahaḥmargo brahmanaimittikaḥ smṛtaḥ |
abuddhipūrvakāḥ sargā brahmaṇaḥ prākṛtāstrayaḥ

1,5.105

सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः ।
वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः

sukhyādayastu ṣaṭ sargā vaikṛtā buddhipūrvakāḥ |
vaikalpātsaṃpravartante brahmaṇastebhimanyavaḥ

1,5.106

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः ।
सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्

ityete prākṛtāścaiva vaikṛtāśca nava smṛtāḥ |
sargāḥ parasparotpannāḥ kāraṇaṃ tu budhaiḥ smṛtam

1,5.107

मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे ।
दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

mūrddhānaṃ vai yasya vedā vadanti viyannābhiścandrasūryauṃ ca netre |
diśaḥ śrotre viddhi pādau kṣitiṃ ca so 'cintyātmā sarvabhūtapraṇetā

1,5.108

वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे ।
वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः

vaktrādyasya brāhmaṇāḥ saṃprasūtā vakṣasaścaiva kṣatriyāḥ pūrvabhāge |
vaiśyā ūrubhyāṃ yasya padbhyāṃ ca śūdrāḥsarvevarṇā gātrataḥ saṃprasūtāḥ

1,5.109

नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् ।
अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

nārāyaṇātparovyaktādaṇḍamavyaktasaṃjñitam |
aṇḍajastu svayaṃ brahmā lokāstena kṛtāḥ svayam

1,5.110

तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः ।
ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्

tatra kalpān daśasthitvā satyaṃ gacchanti te punaḥ |
te lokā brahmalokaṃ vai aparāvartinīṃ gatim

1,5.111

आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः ।
भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च

ādhipatyaṃ vinā te vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ |
bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca

1,5.112

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः ।
अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्

tatra te hyavatiṣṭhante prītiyuktāḥ svasaṃyutāḥ |
avaśyaṃbhāvinārthena prākṛtaṃ tanute svayam

1,5.113

नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः ।
स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा

nānātvanābhisaṃbadhyāstadā tatkālabhāvitāḥ |
svapato 'buddhipūrva hi bodho bhavati vai yathā

1,5.114

तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते ।
प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्

tatkālabhāvite teṣāṃ tathā jñānaṃ pravarttate |
pratyāhāraistu bhedānāṃ teṣāṃ hi na tu śuṣmiṇām

1,5.115

तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च ।
नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्

taiśva sārdhaṃ pravartante kāryāṇi kāraṇāni ca |
nānātvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām

1,5.116

विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् ।
तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः

vinivṛttavikārāṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām |
tulyalakṣaṇa siddhāstu śubhātmāno nirañjanāḥ

1,5.117

प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः ।
प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः

prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ |
prasthāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattavataḥ

1,5.118

पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते ।
प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्

puruṣānyabahutvena pratītā na pravartate |
pravartate punaḥ sargasteṣāṃ sākāraṇātmanām

1,5.119

संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् ।
तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्

saṃyogaḥ prakṛtirjñeyā yaktānāṃ tattvadarśinām |
tatropavargiṇī teṣāmapunarbhāragāminām

1,5.120

अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव ।
ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु

abhāvataḥ punaḥ satyaṃ śāntānāmarciṣāmiva |
tatarateṣu gateṣūrddhaṃ trailokyāttu mudātmasu

1,5.121

ते सार्द्धं चैर्महर्ल्लोकस्तदानासादितस्तु वै ।
तच्छिष्या ये ह तिष्ठन्ति कल्पदाह उपस्थिते

te sārddhaṃ cairmaharllokastadānāsāditastu vai |
tacchiṣyā ye ha tiṣṭhanti kalpadāha upasthite

1,5.122

गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्चमानुषा ब्रह्मणादयः ।
पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः

gandharvādyāḥ piśācāścamānuṣā brahmaṇādayaḥ |
paśavaḥ pakṣiṇaścaiva sthāvarāḥ sasarīsṛpāḥ

1,5.123

तिष्ठत्सुतेषु तत्कालं पृथिवीतलवसिषु ।
सहस्रंयत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विनश्यति

tiṣṭhatsuteṣu tatkālaṃ pṛthivītalavasiṣu |
sahasraṃyattu raśmīnāṃ sūryasyeha vinaśyati

1,5.124

ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः ।
क्रमेण शतमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत

te sapta raśmayo bhūtvā ekaiko jāyate raviḥ |
krameṇa śatamānāste trīṃllokānpradahantyuta

1,5.125

जङ्गमान्स्थावरांश्चैव नदीः सर्वाश्च पर्वतान् ।
शुष्के पूर्वमनावृष्ट्या चैस्तैशचैव प्रतापिताः

jaṅgamānsthāvarāṃścaiva nadīḥ sarvāśca parvatān |
śuṣke pūrvamanāvṛṣṭyā caistaiśacaiva pratāpitāḥ

1,5.126

तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः ।
जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मादिकास्तु वै

tadā te vivaśāḥ sarve nirdagdhāḥ sūryaraśmibhiḥ |
jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva dharmādharmādikāstu vai

1,5.127

दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये ।
ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभया चातिबन्धया

dagdhadehāstadā te tu dhūtapāpā yugātyaye |
khyātātapā vinirmuktāḥ śubhayā cātibandhayā

1,5.128

ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः ।
उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

tataste hyupapadyante tulyarūpairjanairjanāḥ |
uṣitvā rajanīṃ te ca brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ

1,5.129

पुनः सर्गे भवन्तीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः ।
ततस्तेषु प्रपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु

punaḥ sarge bhavantīha mānasyo brahmaṇaḥ prajāḥ |
tatasteṣu prapanneṣu janaistrailokyavāsiṣu

1,5.130

निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः ।
वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु वा

nirdagdheṣu ca lokeṣu tadā sūryaistu saptabhiḥ |
vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ vijaneṣvarṇaveṣu vā

1,5.131

समुद्राश्चैव मेघाश्च आपश्चैवाथ पार्थिवाः ।
शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथाचलाः

samudrāścaiva meghāśca āpaścaivātha pārthivāḥ |
śaramāṇā vrajantyeva salilākhyāstathācalāḥ

1,5.132

आगतागतिकं चैव यदा तु सलिलं बहु ।
संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्यं तदाभवत

āgatāgatikaṃ caiva yadā tu salilaṃ bahu |
saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhūmimarṇavākhyaṃ tadābhavata

1,5.133

आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कान्तिदीप्तिषु ।
स सर्वः समनुप्राप्ता मासां भाभ्यो विभाव्यते

ābhāti yasmāccābhāsādbhāśabdaḥ kāntidīptiṣu |
sa sarvaḥ samanuprāptā māsāṃ bhābhyo vibhāvyate

1,5.134

तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समततः ।
धातुस्तनोति विस्तारं ततोपतनवः स्मृताः

tadantastanute yasmātsarvāṃ pṛthvīṃ samatataḥ |
dhātustanoti vistāraṃ tatopatanavaḥ smṛtāḥ

1,5.135

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते ।
एकार्णवे भवन्त्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः

śāra ityeva śīrṇe tu nānārtho dhātu rucyate |
ekārṇave bhavantyāpo na śīrṇāstena tā narāḥ

1,5.136

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि ।
तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः

tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo 'hani |
tāvatkālaṃ rajanyāṃ ca vartantyāṃ salilātmanaḥ

1,5.137

ततस्ते सलिले तस्मिन् नष्टाग्नौ पृथिवीतले ।
प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः

tataste salile tasmin naṣṭāgnau pṛthivītale |
praśāntavāte 'ndhakāre nirāloke samantataḥ

1,5.138

येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः ।
विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत

yenaivādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmaṇaḥ puruṣaḥ prabhuḥ |
vibhāgamasya lokasya prakartuṃ punaraicchata

1,5.139

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते ।
एकर्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे ।
तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

śāra ityeva śīrṇe tu nānārtho dhātu rucyate |
ekarṇave tatastasminnaṣṭe sthāvara jaṅgame |
tadā bhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt

1,5.140

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः ।
ब्रह्मा नारायणा ख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo hyatīndriyaḥ |
brahmā nārāyaṇā khyastu suṣvāpa salile tadā

1,5.141

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु स शून्यं लोकमैक्षत ।
अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकीर्तितम्

sattvodrekātprabuddhastu sa śūnyaṃ lokamaikṣata |
anenādyena pādena purāṇaṃ parikīrtitam

Chapter 1.6

1,6.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे लोककल्पनं नाम पञ्चमो ऽध्यायः सूत उवाच इत्येवं प्रथमं पादं प्रकृत्यर्थं प्रकीर्तितम् ।
श्रुत्वा तु संहृष्टमनाः कापेयः संशयायति

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge prathame prakriyāpāde lokakalpanaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ityevaṃ prathamaṃ pādaṃ prakṛtyarthaṃ prakīrtitam |
śrutvā tu saṃhṛṣṭamanāḥ kāpeyaḥ saṃśayāyati

1,6.2

आराध्य वचसा सूतं तस्यार्थ त्वपरां कथाम् ।
अथ प्रबृति कल्पज्ञः प्रतिसंधिः प्रचक्षते

ārādhya vacasā sūtaṃ tasyārtha tvaparāṃ kathām |
atha prabṛti kalpajñaḥ pratisaṃdhiḥ pracakṣate

1,6.3

समतीतस्य कल्पस्य वर्तमानस्य चानयोः ।
कल्पयोरन्तरं यत्र प्रतिसंधिश्च यस्तयोः ।
एतद्वेदितुमिच्छामि यथावत्कुशलो ह्यसि

samatītasya kalpasya vartamānasya cānayoḥ |
kalpayorantaraṃ yatra pratisaṃdhiśca yastayoḥ |
etadveditumicchāmi yathāvatkuśalo hyasi

1,6.4

कापेयेनैवमुक्तस्तु सूतः प्रवदतां वरः ।
त्रैलोक्यस्योद्भवं कृत्स्नमाख्यातुमुपचक्रमे

kāpeyenaivamuktastu sūtaḥ pravadatāṃ varaḥ |
trailokyasyodbhavaṃ kṛtsnamākhyātumupacakrame

1,6.5

सूत उवाच अत्र वै वर्णयिष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः ।
कल्पं भूतं भविष्यं च प्रतिसंधिश्च यस्तयोः

sūta uvāca atra vai varṇayiṣyāmi yāthātathyena suvratāḥ |
kalpaṃ bhūtaṃ bhaviṣyaṃ ca pratisaṃdhiśca yastayoḥ

1,6.6

मन्वन्तराणि कल्पेषु यानि यानि च सुव्रताः ।
यश्चायं वर्तते कल्पो वाराहः सांप्रतः शुभः

manvantarāṇi kalpeṣu yāni yāni ca suvratāḥ |
yaścāyaṃ vartate kalpo vārāhaḥ sāṃprataḥ śubhaḥ

1,6.7

अस्मात्कल्पात्तु यः पूर्वः कल्पो ऽतीतः सनातनः ।
तस्य चास्य च कल्पस्य मध्यावस्थां निबोधत

asmātkalpāttu yaḥ pūrvaḥ kalpo 'tītaḥ sanātanaḥ |
tasya cāsya ca kalpasya madhyāvasthāṃ nibodhata

1,6.8

प्रत्यागते पूर्वकल्पे प्रतिसंधिं विनानघाः ।
अन्यः प्रवर्त्तते कल्पो जनलोकादयः पुनः

pratyāgate pūrvakalpe pratisaṃdhiṃ vinānaghāḥ |
anyaḥ pravarttate kalpo janalokādayaḥ punaḥ

1,6.9

व्युच्छिन्नप्रतिसंधिस्तु कल्पात्कल्पः परस्परम् ।
व्युच्छिद्यन्ते प्रजाः सर्वाः कल्पान्ते सर्वशस्तदा

vyucchinnapratisaṃdhistu kalpātkalpaḥ parasparam |
vyucchidyante prajāḥ sarvāḥ kalpānte sarvaśastadā

1,6.10

तस्मात्कल्पात्तु कल्पस्य प्रतिसंधिर्न विद्यते ।
मन्वन्तरे युगाख्यानामविच्छिन्नास्तु संधयः

tasmātkalpāttu kalpasya pratisaṃdhirna vidyate |
manvantare yugākhyānāmavicchinnāstu saṃdhayaḥ

1,6.11

परस्परात् प्रवर्तन्ते मन्वन्तरयुगैः सह ।
उक्ता ये प्रक्रियार्थेन पूर्वकल्पाः समासतः

parasparāt pravartante manvantarayugaiḥ saha |
uktā ye prakriyārthena pūrvakalpāḥ samāsataḥ

1,6.12

तेषां परार्द्धकल्पानां पूर्वे यस्मात्तु यः परः ।
आसीत्कल्पे व्यतीते वै परर्द्धात्परमस्तु यः

teṣāṃ parārddhakalpānāṃ pūrve yasmāttu yaḥ paraḥ |
āsītkalpe vyatīte vai pararddhātparamastu yaḥ

1,6.13

कल्पास्त्वन्ये भविष्या ये ह्यपरार्द्धगुणीकृताः ।
प्रथमः सांप्रतस्तेषां कल्पों यो वर्तते द्विजाः

kalpāstvanye bhaviṣyā ye hyaparārddhaguṇīkṛtāḥ |
prathamaḥ sāṃpratasteṣāṃ kalpoṃ yo vartate dvijāḥ

1,6.14

अस्मिन्पूर्वे परार्द्धे तु द्वितीयः पर उच्यते ।
एष संस्थितकालस्तु प्रत्याहारस्ततः स्मृतः

asminpūrve parārddhe tu dvitīyaḥ para ucyate |
eṣa saṃsthitakālastu pratyāhārastataḥ smṛtaḥ

1,6.15

अस्मात्कल्पात्ततः पूर्वं कल्पो ऽतीतः पुरातनः ।
चतुर्युगसहस्रति सह मन्वन्तरैः पुरा

asmātkalpāttataḥ pūrvaṃ kalpo 'tītaḥ purātanaḥ |
caturyugasahasrati saha manvantaraiḥ purā

1,6.16

क्षीणे कल्पे ततस्तस्मिन् दाहकाल उपस्थिते ।
तस्मिन्काले तदा देवा आसन्वैमानिकास्तु ये

kṣīṇe kalpe tatastasmin dāhakāla upasthite |
tasminkāle tadā devā āsanvaimānikāstu ye

1,6.17

नक्षत्रग्रहताराश्च चन्द्रसूर्यादयस्तु ते ।
अष्टाविंशतिरेवैताः कोट्यस्तु सुकृतात्म नाम्

nakṣatragrahatārāśca candrasūryādayastu te |
aṣṭāviṃśatirevaitāḥ koṭyastu sukṛtātma nām

1,6.18

मन्वन्तरे यथैकस्मिन् चतुर्द्दशसु वै तथा ।
त्रीणि कोटिशतान्यासन् कोट्यो द्विनवतिस्तथा

manvantare yathaikasmin caturddaśasu vai tathā |
trīṇi koṭiśatānyāsan koṭyo dvinavatistathā

1,6.19

अथाधिकासप्त तिश्च सहस्राणां पुरा स्मृता ।
एकैकस्मिंस्तु कल्पे वै देवा वैमानिकाः स्मृताः

athādhikāsapta tiśca sahasrāṇāṃ purā smṛtā |
ekaikasmiṃstu kalpe vai devā vaimānikāḥ smṛtāḥ

1,6.20

अथ मन्वन्तरेष्वासंश्चतुर्दशसु खे दिवि ।
देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो ऽमृतपास्तथा

atha manvantareṣvāsaṃścaturdaśasu khe divi |
devāśca pitaraścaiva ṛṣayo 'mṛtapāstathā

1,6.21

तेषामनुचराश्चैव पत्न्यः पुत्रास्तथैव च ।
वर्णाश्रमातिरिक्ताश्च तस्मिन्काले तु खे सुराः

teṣāmanucarāścaiva patnyaḥ putrāstathaiva ca |
varṇāśramātiriktāśca tasminkāle tu khe surāḥ

1,6.22

तैस्तैः सायुज्यगैः सार्द्ध प्राप्ते वस्तुमये तदा ।
तुल्यनिष्ठाभवन्सर्वे प्राप्ते ह्याभूतसंप्लवे

taistaiḥ sāyujyagaiḥ sārddha prāpte vastumaye tadā |
tulyaniṣṭhābhavansarve prāpte hyābhūtasaṃplave

1,6.23

ततस्ते ऽवश्यभावित्वादू बुद्ध्याः पर्या यमात्मनः ।
त्रैलोक्यवासिनो देवा इह तानाभिमानिनः

tataste 'vaśyabhāvitvādū buddhyāḥ paryā yamātmanaḥ |
trailokyavāsino devā iha tānābhimāninaḥ

1,6.24

स्थितिकाले तदा पूर्णे आसन्ने पश्चिमोत्तरे ।
कल्पावसानिका देवास्त स्मिनप्राप्ते ह्युपप्लवे

sthitikāle tadā pūrṇe āsanne paścimottare |
kalpāvasānikā devāsta sminaprāpte hyupaplave

1,6.25

तदोत्सुका विषादेंन त्यक्तस्थानानि भागशः ।
महर्लोकाय संविग्नास्ततस्ते दधिरे मनः

tadotsukā viṣādeṃna tyaktasthānāni bhāgaśaḥ |
maharlokāya saṃvignāstataste dadhire manaḥ

1,6.26

ते युक्ता नुपपद्यन्ते महतीं च शरीरिके ।
विशुद्धिबहुलाः सर्वे मानसीं सिद्धिमास्थिताः

te yuktā nupapadyante mahatīṃ ca śarīrike |
viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ

1,6.27

तैः कल्पवासिभिः सार्द्धं महानासादितस्तदा ।
ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैस्तद्भवैश्चापरैर्जनैः

taiḥ kalpavāsibhiḥ sārddhaṃ mahānāsāditastadā |
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaistadbhavaiścāparairjanaiḥ

1,6.28

गत्वा तु ते महार्लोकं देवसंघाश्चतुर्द्दश ।
स्ततस्ते जनलोकाय सोद्वेगा दधिरे मनः

gatvā tu te mahārlokaṃ devasaṃghāścaturddaśa |
stataste janalokāya sodvegā dadhire manaḥ

1,6.29

एतेन क्रमयोगेन ययुस्ते कल्पवासिनः ।
एवं देवयुगानां तु सहस्राणि परस्परम्

etena kramayogena yayuste kalpavāsinaḥ |
evaṃ devayugānāṃ tu sahasrāṇi parasparam

1,6.30

विशुद्धिबहुलाः सर्वे मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।
तैः कल्पवासिभिः सार्द्धं जन आसादितस्तु वै

viśuddhibahulāḥ sarve mānasīṃ siddhimāsthitāḥ |
taiḥ kalpavāsibhiḥ sārddhaṃ jana āsāditastu vai

1,6.31

तत्र कल्पान्दश स्थित्वा सत्यं गच्छन्ति वै पुनः ।
गत्वा ते ब्रह्मलोकं वै अपरावर्त्तिनीं गतिम्

tatra kalpāndaśa sthitvā satyaṃ gacchanti vai punaḥ |
gatvā te brahmalokaṃ vai aparāvarttinīṃ gatim

1,6.32

आधिपत्यं विमाने वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः ।
भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च

ādhipatyaṃ vimāne vai aiśvaryeṇa tu tatsamāḥ |
bhavanti brahmaṇā tulyā rūpeṇa viṣayeṇa ca

1,6.33

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्त प्रीतियुक्ताश्च संयमान् ।
आनन्दं ब्रह्मणः प्राप्य मुच्यन्ते ब्रह्मणा सह

tatra te hyavatiṣṭhanta prītiyuktāśca saṃyamān |
ānandaṃ brahmaṇaḥ prāpya mucyante brahmaṇā saha

1,6.34

अवश्यभाविनार्थेन प्राकृतेनैव ते स्वयम् ।
मानार्चनाभिः संबद्धास्तदा तत्कालभाविताः

avaśyabhāvinārthena prākṛtenaiva te svayam |
mānārcanābhiḥ saṃbaddhāstadā tatkālabhāvitāḥ

1,6.35

स्वपतो बुद्धिपूर्वं तु बोधो भवति वै यथा ।
तथातु भाविते सेवां तथानन्दः प्रवर्तते

svapato buddhipūrvaṃ tu bodho bhavati vai yathā |
tathātu bhāvite sevāṃ tathānandaḥ pravartate

1,6.36

प्रत्याहारैस्तु भोदानां येषां भिन्नानि शुष्मिणाम् ।
तैः सार्द्ध वर्द्धते तेषां कार्याणि करणानि च

pratyāhāraistu bhodānāṃ yeṣāṃ bhinnāni śuṣmiṇām |
taiḥ sārddha varddhate teṣāṃ kāryāṇi karaṇāni ca

1,6.37

नाना त्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम् ।
विनिवृत्ताधिकारणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम्

nānā tvadarśināṃ teṣāṃ brahmalokanivāsinām |
vinivṛttādhikāraṇāṃ svena dharmeṇa tiṣṭhatām

1,6.38

ते तुल्यलक्षणाः सिद्धाः शुद्धात्मानो निरञ्जनाः ।
प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः

te tulyalakṣaṇāḥ siddhāḥ śuddhātmāno nirañjanāḥ |
prākṛte karaṇopetāḥ svātmanyeva vyavasthitāḥ

1,6.39

प्रख्यापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्त्वतः ।
पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता तत्प्रवर्तते

prakhyāpayitvā cātmānaṃ prakṛtistveṣa tattvataḥ |
puruṣānyabahutvena pratītā tatpravartate

1,6.40

प्रवर्तिते पुनः सर्गे तेषां साकारणात्मनाम् ।
संयोगे प्रकृतिर्ज्ञैया मुक्तानां तत्त्वदर्शिनाम्

pravartite punaḥ sarge teṣāṃ sākāraṇātmanām |
saṃyoge prakṛtirjñaiyā muktānāṃ tattvadarśinām

1,6.41

तत्रोपवर्गिणां तेषां न पुनर्मार्गगामिनाम् ।
अभावः पुनरुत्पन्नः शान्तानामर्चिषामिव

tatropavargiṇāṃ teṣāṃ na punarmārgagāminām |
abhāvaḥ punarutpannaḥ śāntānāmarciṣāmiva

1,6.42

ततस्तेषु गतेषूर्ध्वं त्रैलोक्येषु महात्मसु ।
एतैः सार्धं महर्लोकस्तदानासादितस्तु वै

tatasteṣu gateṣūrdhvaṃ trailokyeṣu mahātmasu |
etaiḥ sārdhaṃ maharlokastadānāsāditastu vai

1,6.43

तच्छिष्या वै भविष्यन्ति कल्पदाह उपस्थिते ।
गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्च मानुषा ब्राह्मणादयः

tacchiṣyā vai bhaviṣyanti kalpadāha upasthite |
gandharvādyāḥ piśācāśca mānuṣā brāhmaṇādayaḥ

1,6.44

पशवः पक्षिणस्चैव स्थावराश्च सरीसृपाः ।
तिष्ठत्सु तेषु तत्कालं पृथिवीतलवासिषु

paśavaḥ pakṣiṇascaiva sthāvarāśca sarīsṛpāḥ |
tiṣṭhatsu teṣu tatkālaṃ pṛthivītalavāsiṣu

1,6.45

सहस्रं यत्तु रश्मीनां स्वयमेव विभाव्यते ।
तत्सप्तरश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः

sahasraṃ yattu raśmīnāṃ svayameva vibhāvyate |
tatsaptaraśmayo bhūtvā ekaiko jāyate raviḥ

1,6.46

क्रमेणोत्तिष्टमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत ।
जङ्गमाः स्थावराश्चैवनद्यः सर्वे च पर्वताः

krameṇottiṣṭamānāste trīṃllokānpradahantyuta |
jaṅgamāḥ sthāvarāścaivanadyaḥ sarve ca parvatāḥ

1,6.47

शुष्काः पूर्वमनावृष्ट्या सूर्य्यैस्ते च प्रधूपिताः ।
तदा तु विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मि भिः

śuṣkāḥ pūrvamanāvṛṣṭyā sūryyaiste ca pradhūpitāḥ |
tadā tu vivaśāḥ sarve nirdagdhāḥ sūryaraśmi bhiḥ

1,6.48

जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मात्मकास्तु वै ।
दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापायुगान्तरे

jaṅgamāḥ sthāvarāścaiva dharmādharmātmakāstu vai |
dagdhadehāstadā te tu dhūtapāpāyugāntare

1,6.49

ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभय चातिबन्धया ।
ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः

khyātātapā vinirmuktāḥ śubhaya cātibandhayā |
tataste hyupapadyante tulyarūpairjanairjanāḥ

1,6.50

उषित्वा रजनीं तत्र ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ।
पुनः सर्गे भवन्तीह मानसा ब्रह्मणः सुताः

uṣitvā rajanīṃ tatra brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ |
punaḥ sarge bhavantīha mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ

1,6.51

ततस्तेषूपपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु ।
निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः

tatasteṣūpapanneṣu janaistrailokyavāsiṣu |
nirdagdheṣu ca lokeṣu tadā sūryaistu saptabhiḥ

1,6.52

वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु च ।
सामुद्राश्चैव मेघाश्च आपः सर्वाश्च पार्थिवाः

vṛṣṭyā kṣitau plāvitāyāṃ vijaneṣvarṇaveṣu ca |
sāmudrāścaiva meghāśca āpaḥ sarvāśca pārthivāḥ

1,6.53

शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथा नुगाः ।
आगतागतिकं चैव यदा तत्सलिलं बहु

śaramāṇā vrajantyeva salilākhyāstathā nugāḥ |
āgatāgatikaṃ caiva yadā tatsalilaṃ bahu

1,6.54

संछाद्येमां स्थितां भमिमर्णवाख्यं तदाभवत् ।
आभाति यस्मात् स्वाभासो भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु

saṃchādyemāṃ sthitāṃ bhamimarṇavākhyaṃ tadābhavat |
ābhāti yasmāt svābhāso bhāśabdo vyāptidīptiṣu

1,6.55

सर्वतः समनुप्राप्त्या तासां चाम्भो विभाव्यते ।
तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समन्त ततः

sarvataḥ samanuprāptyā tāsāṃ cāmbho vibhāvyate |
tadantastanute yasmātsarvāṃ pṛthvīṃ samanta tataḥ

1,6.56

धातुस्तनोति विस्तारे नचैतास्तनवः स्मृताः ।
शर इत्येष शीर्णे तु नानार्थो धातुरुच्यते

dhātustanoti vistāre nacaitāstanavaḥ smṛtāḥ |
śara ityeṣa śīrṇe tu nānārtho dhāturucyate

1,6.57

एकार्णवे भवत्यापो न शीघ्रास्तेन ते नराः ।
तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि

ekārṇave bhavatyāpo na śīghrāstena te narāḥ |
tasmin yugasahasrānte saṃsthite brahmaṇo 'hani

1,6.58

तावत्काले रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मना ।
ततस्तु सलिले तास्मिन्नष्टाग्नौ पृथवीतले

tāvatkāle rajanyāṃ ca vartantyāṃ salilātmanā |
tatastu salile tāsminnaṣṭāgnau pṛthavītale

1,6.59

प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः ।
एतेनाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मा स पुरुषः प्रभुः

praśāntavāte 'ndhakāre nirāloke samantataḥ |
etenādhiṣṭhitaṃ hīdaṃ brahmā sa puruṣaḥ prabhuḥ

1,6.60

विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत ।
एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे

vibhāgamasya lokasya prakartuṃ punaraicchata |
ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame

1,6.61

तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात् ।
सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो जितेन्द्रियः ।
इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति

tadā bhavati sa brahmā sahasrākṣaḥ sahasrapāt |
sahasraśīrṣā puruṣo rukmavarṇo jitendriyaḥ |
imaṃ codāharantyatrar ślokaṃ nārāyaṇaṃ prati

1,6.62

आपो नारास्तत्तनव इत्यर्था ननुशुश्रुम ।
आपूर्यमाणास्तत्रास्ते तेन नारायणः स्मृतः

āpo nārāstattanava ityarthā nanuśuśruma |
āpūryamāṇāstatrāste tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ

1,6.63

सहस्रशीर्षा सुमनाः सहस्रपात् सहस्रचक्षुर्वदनः सहस्रकृत् ।
सहस्रबाहुः प्रथमः प्रजापतिस्त्रयीमयो ऽयं पुरुषो निरुच्यते

sahasraśīrṣā sumanāḥ sahasrapāt sahasracakṣurvadanaḥ sahasrakṛt |
sahasrabāhuḥ prathamaḥ prajāpatistrayīmayo 'yaṃ puruṣo nirucyate

1,6.64

आदित्यवर्णो भुवनस्य गोप्ता एको ह्यमूर्तः प्रथमस्त्वसो विराट् ।
हिरण्य गर्भः पुरुषो महात्मा संपद्यते वै मनसः परस्तात्

ādityavarṇo bhuvanasya goptā eko hyamūrtaḥ prathamastvaso virāṭ |
hiraṇya garbhaḥ puruṣo mahātmā saṃpadyate vai manasaḥ parastāt

1,6.65

कल्पादौ रजसोद्रिक्तो ब्रह्मा भूस्त्वासृजत्प्रभुः ।
कल्पान्ते तमसोद्रिक्तः कालो भूत्वाग्रसत्पुनः

kalpādau rajasodrikto brahmā bhūstvāsṛjatprabhuḥ |
kalpānte tamasodriktaḥ kālo bhūtvāgrasatpunaḥ

1,6.66

स वै नारायणो भूत्वा सत्त्वोद्रिक्तो जलाशये ।
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्त्तते

sa vai nārāyaṇo bhūtvā sattvodrikto jalāśaye |
tridhā vibhajya cātmānaṃ trailokye saṃpravarttate

1,6.67

सृजति ग्रसते चैव वीक्ष्यते च त्रिभिः स्वयम् ।
एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे

sṛjati grasate caiva vīkṣyate ca tribhiḥ svayam |
ekārṇave tadā tasminnaṣṭe sthāvarajaṅgame

1,6.68

चतुर्युगसहस्रान्ते सर्वतः स जलावृते ।
ब्रह्मां नारायणाख्यस्तु स चकाशे भवे स्वयम्

caturyugasahasrānte sarvataḥ sa jalāvṛte |
brahmāṃ nārāyaṇākhyastu sa cakāśe bhave svayam

1,6.69

चतुर्विधाः प्रजाः सर्वा ब्रह्मशक्त्या तमोवृताः ।
पश्यन्ति तं महर्लोके कालं सुप्तं महर्षयः

caturvidhāḥ prajāḥ sarvā brahmaśaktyā tamovṛtāḥ |
paśyanti taṃ maharloke kālaṃ suptaṃ maharṣayaḥ

1,6.70

भृग्वादयो यथोद्दिष्टास्तस्मिन् काले महर्षयः ।
सत्यादयस्तथा त्वष्टौ कल्पे लीने महर्षयः ।
तदा विवर्त्यमानैस्तैर्महत्परिगतं पराम्

bhṛgvādayo yathoddiṣṭāstasmin kāle maharṣayaḥ |
satyādayastathā tvaṣṭau kalpe līne maharṣayaḥ |
tadā vivartyamānaistairmahatparigataṃ parām

1,6.71

गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नामनिष्पत्तिरुच्यते ।
यस्मादृषतिसत्त्वेन महत्तस्मान्महर्षयः

gatyarthādṛṣaterdhātornāmaniṣpattirucyate |
yasmādṛṣatisattvena mahattasmānmaharṣayaḥ

1,6.72

महर्लोकस्थितैर्दृष्टः कालः सुप्तस्तदा च तैः ।
सत्त्वाद्याः सप्त ये त्वासन्कल्पे ऽतीते महर्षयः

maharlokasthitairdṛṣṭaḥ kālaḥ suptastadā ca taiḥ |
sattvādyāḥ sapta ye tvāsankalpe 'tīte maharṣayaḥ

1,6.73

एवं ब्रह्मा तासु तासु रजनीषु सहस्रशः ।
दृष्टवन्तस्तदानीताः कालं सुप्तं महर्षयः

evaṃ brahmā tāsu tāsu rajanīṣu sahasraśaḥ |
dṛṣṭavantastadānītāḥ kālaṃ suptaṃ maharṣayaḥ

1,6.74

कल्पस्यादौ सुबहुला यस्मात्संस्थाश्चतुर्द्दश ।
कल्पया मास वै ब्रह्मा तस्मात्कल्पो निरुच्यते

kalpasyādau subahulā yasmātsaṃsthāścaturddaśa |
kalpayā māsa vai brahmā tasmātkalpo nirucyate

1,6.75

स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः ।
व्यक्ताव्यको महादेवस्तस्य सर्वमिदं जगत्

sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ |
vyaktāvyako mahādevastasya sarvamidaṃ jagat

1,6.76

इत्येष प्रतिसंबन्धः कीर्तितः कल्पयोर्द्वयोः ।
सांप्रतं हि तयोर्मध्ये प्रागवस्था बभूव ह

ityeṣa pratisaṃbandhaḥ kīrtitaḥ kalpayordvayoḥ |
sāṃprataṃ hi tayormadhye prāgavasthā babhūva ha

1,6.77

कीर्तितस्तु समासेन पूर्वकल्पे यथातथम् ।
सांप्रतं संप्रवक्ष्यामि कल्पमेतं निबोधत

kīrtitastu samāsena pūrvakalpe yathātatham |
sāṃprataṃ saṃpravakṣyāmi kalpametaṃ nibodhata

Chapter 1.7 (part 1/2)

1,7.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये अनुषङ्गापादे कल्पमन्वन्तराख्यानवर्णनं नाम षष्ठो ऽध्यायः सूत उवाच तुल्यं युगसहस्रं वै नैशं कालमुपास्य सः ।
शर्वर्यंते प्रकुरुते ब्रह्मा तूत्सर्गकारणात्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye anuṣaṅgāpāde kalpamanvantarākhyānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ sūta uvāca tulyaṃ yugasahasraṃ vai naiśaṃ kālamupāsya saḥ |
śarvaryaṃte prakurute brahmā tūtsargakāraṇāt

1,7.2

ब्रह्मा तु सलिले तस्मिन् वायुर्भूत्वा तदाचरत् ।
अन्धकारार्णवे तस्मिन्नष्टे स्थावरजंगमे

brahmā tu salile tasmin vāyurbhūtvā tadācarat |
andhakārārṇave tasminnaṣṭe sthāvarajaṃgame

1,7.3

जलेन समनुप्लाव्य सर्वतः पृथिवीतले ।
प्रविभागेन भूतेषु सत्यमात्रे स्थितेषु वा

jalena samanuplāvya sarvataḥ pṛthivītale |
pravibhāgena bhūteṣu satyamātre sthiteṣu vā

1,7.4

निशयामिव खद्योतः प्रावृट् काले ततस्तदा ।
तदा कामेन तरसामन्यामानःस्वयं धिया

niśayāmiva khadyotaḥ prāvṛṭ kāle tatastadā |
tadā kāmena tarasāmanyāmānaḥsvayaṃ dhiyā

1,7.5

सोप्युपायं प्रतिष्ठायां मार्गमाणस्तदा भुवम् ।
ततस्तु सलिले तस्मिन् ज्ञात्वा त्वन्तर्गतो महीम्

sopyupāyaṃ pratiṣṭhāyāṃ mārgamāṇastadā bhuvam |
tatastu salile tasmin jñātvā tvantargato mahīm

1,7.6

अन्धमन्यतमं बुद्धा भूमेरुद्धरणक्षमः ।
चकार तं तु देवो ऽथ पूर्वकल्पादिषु स्मृतः

andhamanyatamaṃ buddhā bhūmeruddharaṇakṣamaḥ |
cakāra taṃ tu devo 'tha pūrvakalpādiṣu smṛtaḥ

1,7.7

सत्यं रूपं वराहस्य कृत्वाभो ऽनुप्रविश्य च ।
अद्भिः संछादितामिच्छन् पृथिवीं स प्रजापतिः

satyaṃ rūpaṃ varāhasya kṛtvābho 'nupraviśya ca |
adbhiḥ saṃchāditāmicchan pṛthivīṃ sa prajāpatiḥ

1,7.8

उद्धृत्योर्वीमथ न्यस्ता सापत्यांतामतिन्यसत् ।
सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च

uddhṛtyorvīmatha nyastā sāpatyāṃtāmatinyasat |
sāmudrāśca samudreṣu nādeyāśca nadīṣu ca

1,7.9

पृथक्तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन् ।
प्राक्सर्गे दह्यमाने तु पुरा संवर्त काग्निना

pṛthaktāstu samīkṛtya pṛthivyāṃ so 'cinodgirīn |
prāksarge dahyamāne tu purā saṃvarta kāgninā

1,7.10

तेनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः ।
शैल्यादेकार्णवे तस्मिन्वायुना ये तु संहिताः

tenāgninā vilīnāste parvatā bhuvi sarvaśaḥ |
śailyādekārṇave tasminvāyunā ye tu saṃhitāḥ

1,7.11

निषिक्ता यत्र यत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत् ।
स्कन्धाचलत्वादचलाः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

niṣiktā yatra yatrāsaṃstatratatrācalo 'bhavat |
skandhācalatvādacalāḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ

1,7.12

गिरयो हि निगीर्णत्वादयनात्तु शिलोच्चयाः ।
तत स्तावासमुद्धृत्य क्षितिमंतर्जलात्प्रभुः

girayo hi nigīrṇatvādayanāttu śiloccayāḥ |
tata stāvāsamuddhṛtya kṣitimaṃtarjalātprabhuḥ

1,7.13

सप्तसप्त तु वर्षाणि तस्या द्वीपेषु सप्तसु ।
विषमाणि समीकृत्य शिलाभिरभितो गिरीन्

saptasapta tu varṣāṇi tasyā dvīpeṣu saptasu |
viṣamāṇi samīkṛtya śilābhirabhito girīn

1,7.14

द्वीपेषु तेषु वर्षाणि चत्वारिंशत्तथैव तु ।
तावंतः पर्वताश्चैव वर्षांते समवस्थिताः

dvīpeṣu teṣu varṣāṇi catvāriṃśattathaiva tu |
tāvaṃtaḥ parvatāścaiva varṣāṃte samavasthitāḥ

1,7.15

स्वर्गादौ कांतिविष्टास्ते स्वभावेनैव नान्यथा ।
सप्तद्वीपा समुद्राश्च अन्योन्यस्यानुमंडलम्

svargādau kāṃtiviṣṭāste svabhāvenaiva nānyathā |
saptadvīpā samudrāśca anyonyasyānumaṃḍalam

1,7.16

सन्निविष्टाः स्वभावेन समावृत्य परस्परम् ।
भूराद्याश्चतुरो लोकाश्चंद्रादित्यौ ग्रहैः सह

sanniviṣṭāḥ svabhāvena samāvṛtya parasparam |
bhūrādyāścaturo lokāścaṃdrādityau grahaiḥ saha

1,7.17

पूर्ववन्निर्ममे ब्रह्मा स्थावराणीह सर्वशः ।
कल्पस्य चास्य ब्रह्मा चासृजद्यः स्थानिनः सुरान्

pūrvavannirmame brahmā sthāvarāṇīha sarvaśaḥ |
kalpasya cāsya brahmā cāsṛjadyaḥ sthāninaḥ surān

1,7.18

आपोग्निं पृथिवीं वायुमंतरिक्षं दिवं तथा ।
स्वर्गं दिशः समुद्रांश्च नदीः सर्वांस्तु पर्वतान्

āpogniṃ pṛthivīṃ vāyumaṃtarikṣaṃ divaṃ tathā |
svargaṃ diśaḥ samudrāṃśca nadīḥ sarvāṃstu parvatān

1,7.19

ओषधीनामात्मनश्च आत्मनो वृक्षवीरुधाम् ।
लवकाष्ठाः कलाश्चैव मुहुर्त्तान्संधिरात्र्यहान्

oṣadhīnāmātmanaśca ātmano vṛkṣavīrudhām |
lavakāṣṭhāḥ kalāścaiva muhurttānsaṃdhirātryahān

1,7.20

अर्द्धमासांश्च मासांश्च अयनाब्दान् युगानि च ।
स्थानाभिमानिनश्चैव स्थानानिच पृथक्पृथक्

arddhamāsāṃśca māsāṃśca ayanābdān yugāni ca |
sthānābhimāninaścaiva sthānānica pṛthakpṛthak

1,7.21

स्थानात्मनस्तु सृष्ट्वा च युगावस्था विनिर्ममे ।
कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चैव तथा युगम्

sthānātmanastu sṛṣṭvā ca yugāvasthā vinirmame |
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca tiṣyaṃ caiva tathā yugam

1,7.22

कल्पस्यादौ कृतयुगे प्रथमं सो ऽसृजत्प्रजाः ।
प्रागुक्ताश्च मया तुभ्यं पूर्व्वे कल्पे प्रजास्तु ताः

kalpasyādau kṛtayuge prathamaṃ so 'sṛjatprajāḥ |
prāguktāśca mayā tubhyaṃ pūrvve kalpe prajāstu tāḥ

1,7.23

तस्मिन्संवर्त माने तु कल्पे दग्धास्तदग्निना ।
अप्राप्तायास्तपोलोकं पृथिव्यां याः समासत

tasminsaṃvarta māne tu kalpe dagdhāstadagninā |
aprāptāyāstapolokaṃ pṛthivyāṃ yāḥ samāsata

1,7.24

आवर्तन्ते पुनः सर्गे वीक्षार्थं ता भवन्ति हि ।
वीक्ष्यार्थं ताः स्थितास्तत्र पुनः सर्गस्य कारणात्

āvartante punaḥ sarge vīkṣārthaṃ tā bhavanti hi |
vīkṣyārthaṃ tāḥ sthitāstatra punaḥ sargasya kāraṇāt

1,7.25

ततस्ताः सृज्यमानास्तु सन्तानार्थं भवन्ति हि ।
धर्म्मार्थ काममोक्षाणामिह ताः साधिताः स्मृताः

tatastāḥ sṛjyamānāstu santānārthaṃ bhavanti hi |
dharmmārtha kāmamokṣāṇāmiha tāḥ sādhitāḥ smṛtāḥ

1,7.26

देवाश्च पितरश्चैव क्रमशो मानवास्तथा ।
ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्पुरा

devāśca pitaraścaiva kramaśo mānavāstathā |
tataste tapasā yuktāḥ sthānānyāpūrayanpurā

1,7.27

ब्राह्मणो मनवस्ते वै सिद्धात्मानो भवन्ति हि ।
आसंगद्वेषयुक्तेन कर्मणा ते दिवं गताः

brāhmaṇo manavaste vai siddhātmāno bhavanti hi |
āsaṃgadveṣayuktena karmaṇā te divaṃ gatāḥ

1,7.28

आवर्तमानास्ते देहे संभवन्ति युगे युगे ।
स्वकर्म्मफलशेषेण ख्याताश्चैव तदात्मकाः

āvartamānāste dehe saṃbhavanti yuge yuge |
svakarmmaphalaśeṣeṇa khyātāścaiva tadātmakāḥ

1,7.29

संभवन्ति जने लोकाः कल्पागमनिबन्धनाः ।
अप्सु यः कारणं तेषां बोधयन्कर्म्मणा तु सः

saṃbhavanti jane lokāḥ kalpāgamanibandhanāḥ |
apsu yaḥ kāraṇaṃ teṣāṃ bodhayankarmmaṇā tu saḥ

1,7.30

कर्म्मभिस्तैस्तु जायन्ते जनलोकाच्छुभाशुभैः ।
गृह्णन्ति ते शरीराणि नानारूपाणि योनिषु

karmmabhistaistu jāyante janalokācchubhāśubhaiḥ |
gṛhṇanti te śarīrāṇi nānārūpāṇi yoniṣu

1,7.31

देवाद्याः स्थावरांतास्तु आपद्यन्ते परस्परम् ।
तेषां मेध्यानि कर्म्माणि प्रायशः प्रतिपेदिरे

devādyāḥ sthāvarāṃtāstu āpadyante parasparam |
teṣāṃ medhyāni karmmāṇi prāyaśaḥ pratipedire

1,7.32

तस्माद्यन्नांमरूपाणि तान्येव प्रतिपेदिरे ।
पुनः पुनस्ते कल्पेषु जायन्ते नामरूपेणः

tasmādyannāṃmarūpāṇi tānyeva pratipedire |
punaḥ punaste kalpeṣu jāyante nāmarūpeṇaḥ

1,7.33

ततः सर्गो ह्युपसृष्टिं सिसृक्षोर्ब्रह्मणस्तु वै ।
ताः प्रजा ध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्तदा

tataḥ sargo hyupasṛṣṭiṃ sisṛkṣorbrahmaṇastu vai |
tāḥ prajā dhyāyatastasya satyābhidhyāyinastadā

1,7.34

मिथुनानां सहस्रं तु मुखात्समभवत्किल ।
जनास्ते ह्युपपद्यन्ते सत्त्वोद्रिक्ताः सुतेजसः

mithunānāṃ sahasraṃ tu mukhātsamabhavatkila |
janāste hyupapadyante sattvodriktāḥ sutejasaḥ

1,7.35

चक्षुषो ऽन्यत्सहस्रं तु मिथुनानां ससर्ज्ज ह ।
ते सर्वे रजसोद्रिक्ताः शुष्मिणश्चाप्यमर्षिणः

cakṣuṣo 'nyatsahasraṃ tu mithunānāṃ sasarjja ha |
te sarve rajasodriktāḥ śuṣmiṇaścāpyamarṣiṇaḥ

1,7.36

सहस्रमन्यदसृजद् बाहूनामसतां पुनः ।
रजस्तमोभ्यासुद्धिक्ता गृहशीलास्ततः स्मृताः

sahasramanyadasṛjad bāhūnāmasatāṃ punaḥ |
rajastamobhyāsuddhiktā gṛhaśīlāstataḥ smṛtāḥ

1,7.37

आयुषोंऽते प्रसूयंते मिथुनान्येव वासकृत् ।
कूटकाकूटकाश्चैव उत्पद्यंते मुमूर्षुणाम्

āyuṣoṃ'te prasūyaṃte mithunānyeva vāsakṛt |
kūṭakākūṭakāścaiva utpadyaṃte mumūrṣuṇām

1,7.38

कुतः कुलमथोत्पाद्य ताः शरीराणि तत्यजुः ।
ततः प्रभृति कल्पे ऽस्मिन्मैथुनानां च संभवः

kutaḥ kulamathotpādya tāḥ śarīrāṇi tatyajuḥ |
tataḥ prabhṛti kalpe 'sminmaithunānāṃ ca saṃbhavaḥ

1,7.39

ध्यानेन मनसा तासां प्रजानां जायते कृते ।
शब्दादिविषयः शुद्धः प्रत्येकं पञ्चलक्षणम्

dhyānena manasā tāsāṃ prajānāṃ jāyate kṛte |
śabdādiviṣayaḥ śuddhaḥ pratyekaṃ pañcalakṣaṇam

1,7.40

इत्येवं मानसैर्भावैः प्रेष्ठं तिष्ठंति चाप्रजाः ।
तथान्वयास्तु संभूता यैरिदं पूरितं जगत्

ityevaṃ mānasairbhāvaiḥ preṣṭhaṃ tiṣṭhaṃti cāprajāḥ |
tathānvayāstu saṃbhūtā yairidaṃ pūritaṃ jagat

1,7.41

सरित्सरःसमुद्रांश्च सेवंते पर्वतानपि ।
तदा ता ह्यल्पसंतोषायुद्धे तस्मिंश्चरंति वै

saritsaraḥsamudrāṃśca sevaṃte parvatānapi |
tadā tā hyalpasaṃtoṣāyuddhe tasmiṃścaraṃti vai

1,7.42

पृथ्वी रसवती नाम आहारं व्याहरंति च ।
ताः प्रजाः कामचारिण्यो मानसीं सिद्धिमिच्छतः

pṛthvī rasavatī nāma āhāraṃ vyāharaṃti ca |
tāḥ prajāḥ kāmacāriṇyo mānasīṃ siddhimicchataḥ

1,7.43

तुल्यमायुः सुखं रूपं तासामासीत्कृते युगे ।
धर्माधर्मौं तदा न स्तः कल्पादौ प्रथमे युगे

tulyamāyuḥ sukhaṃ rūpaṃ tāsāmāsītkṛte yuge |
dharmādharmauṃ tadā na staḥ kalpādau prathame yuge

1,7.44

स्वेनस्वेनाधि कारेण जज्ञिरे तु युगेयुगे ।
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां दिव्यसंख्यया

svenasvenādhi kāreṇa jajñire tu yugeyuge |
catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ divyasaṃkhyayā

1,7.45

आदौ कृतयुगं प्राहुः संध्यांशौ च चतुःशतौ ।
ततः सहस्रशस्तास्तु प्रजासु प्रथितास्विह

ādau kṛtayugaṃ prāhuḥ saṃdhyāṃśau ca catuḥśatau |
tataḥ sahasraśastāstu prajāsu prathitāsviha

1,7.46

न तासां प्रतिघातो ऽस्ति न द्वंद्वं नापि च क्रमः ।
पर्वतोदधिवासिन्यो ह्यनिकेताश्रयास्तु ताः

na tāsāṃ pratighāto 'sti na dvaṃdvaṃ nāpi ca kramaḥ |
parvatodadhivāsinyo hyaniketāśrayāstu tāḥ

1,7.47

विशोकाः सत्त्वबहुला एकांतसुखिनः प्रजाः ।
ताश्शश्वत् कामचरिण्यो नित्यं मुदितमानसाः

viśokāḥ sattvabahulā ekāṃtasukhinaḥ prajāḥ |
tāśśaśvat kāmacariṇyo nityaṃ muditamānasāḥ

1,7.48

पशवः पक्षिणश्चैव न तदासन्सरीसृपाः ।
नोद्विजा नोत्कटाश्चैव धर्मस्य प्रक्रिया तु सा

paśavaḥ pakṣiṇaścaiva na tadāsansarīsṛpāḥ |
nodvijā notkaṭāścaiva dharmasya prakriyā tu sā

1,7.49

समूल फलपुष्पाणि वर्त्तनाय त्वशेषतः ।
सर्वैकान्तसुखः कालो नात्यर्थं ह्युष्णशीतलः

samūla phalapuṣpāṇi varttanāya tvaśeṣataḥ |
sarvaikāntasukhaḥ kālo nātyarthaṃ hyuṣṇaśītalaḥ

1,7.50

मनो ऽभिलषितः काम स्तासां सर्वत्र सर्वदा ।
उत्तिष्ठंति पृथिव्यां वै तेषां ध्यानै रसातलात्

mano 'bhilaṣitaḥ kāma stāsāṃ sarvatra sarvadā |
uttiṣṭhaṃti pṛthivyāṃ vai teṣāṃ dhyānai rasātalāt

1,7.51

बलवर्णकरी तेषां जरारोगप्रणाशिनी ।
असंस्कार्यैः शरीरैस्तु प्रजास्ताः स्थिरयौवनाः

balavarṇakarī teṣāṃ jarārogapraṇāśinī |
asaṃskāryaiḥ śarīraistu prajāstāḥ sthirayauvanāḥ

1,7.52

तासां विना तु संकल्पाज्जायंते सिथुनात्प्रजाः ।
समं जन्म च रूपं च प्रीयंते चैव ताः समाः

tāsāṃ vinā tu saṃkalpājjāyaṃte sithunātprajāḥ |
samaṃ janma ca rūpaṃ ca prīyaṃte caiva tāḥ samāḥ

1,7.53

तदा सत्यमलोभश्च संतुष्टिश्च च सुखं दमः ।
निर्विशेषाश्च ताः सर्वा रूपायुःशिल्पचेष्टितैः

tadā satyamalobhaśca saṃtuṣṭiśca ca sukhaṃ damaḥ |
nirviśeṣāśca tāḥ sarvā rūpāyuḥśilpaceṣṭitaiḥ

1,7.54

अबुद्धिपूर्विका पृत्तिः प्रजानां भवति स्वयम् ।
अप्रवृत्तिः कृतद्वारे कर्मणः शुभपापयोः

abuddhipūrvikā pṛttiḥ prajānāṃ bhavati svayam |
apravṛttiḥ kṛtadvāre karmaṇaḥ śubhapāpayoḥ

1,7.55

वर्णाश्रमव्यवस्थाश्च न तदासन्न तत्कराः ।
अनिच्छाद्वेषयुक्तास्ता वर्त्तयन्ति परस्परम्

varṇāśramavyavasthāśca na tadāsanna tatkarāḥ |
anicchādveṣayuktāstā varttayanti parasparam

1,7.56

तुल्यरूपायुषः सर्वा अधमोत्तमवर्जिताः ।
सुखप्राया विशोकाश्च उत्पद्यंते कृते युगे

tulyarūpāyuṣaḥ sarvā adhamottamavarjitāḥ |
sukhaprāyā viśokāśca utpadyaṃte kṛte yuge

1,7.57

लाभालाभौ न वा स्यातां मित्रामित्रौ प्रियाप्रियौ ।
मनसा विषयस्तासां निरीहाणां प्रवर्तते

lābhālābhau na vā syātāṃ mitrāmitrau priyāpriyau |
manasā viṣayastāsāṃ nirīhāṇāṃ pravartate

1,7.58

नाति हिंसति वान्योन्यं नानुगृङ्णंति वै तदा

nāti hiṃsati vānyonyaṃ nānugṛṅṇaṃti vai tadā

1,7.59

ज्ञानं परं कृतयुगे त्रेतायां यज्ञ उच्यते ।
पवृत्तं द्वापरे युद्धं स्तेयमेव कलौ युगे

jñānaṃ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ yajña ucyate |
pavṛttaṃ dvāpare yuddhaṃ steyameva kalau yuge

1,7.60

सत्त्वं कृतं रजस्त्रेता द्वापरं तु रजस्तमः ।
कलिस्तमस्तु विज्ञेयं गुणवृत्तं गुमेषु तत्

sattvaṃ kṛtaṃ rajastretā dvāparaṃ tu rajastamaḥ |
kalistamastu vijñeyaṃ guṇavṛttaṃ gumeṣu tat

1,7.61

कालः कृतयुगे त्वेष तस्य सन्ध्यां निबोधत ।
चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्

kālaḥ kṛtayuge tveṣa tasya sandhyāṃ nibodhata |
catvāri tu sahasrāṇi varṣāṇāṃ tatkṛtaṃ yugam

1,7.62

साध्यांशौ तस्य दिव्यानि शतान्यष्टौ तु संख्यया ।
चत्वार्यैव सहस्राणि वर्षाणां मोनुषाणि तु

sādhyāṃśau tasya divyāni śatānyaṣṭau tu saṃkhyayā |
catvāryaiva sahasrāṇi varṣāṇāṃ monuṣāṇi tu

1,7.63

तदा तासु भवंत्याशु नोत्क्रोशाच्च विपर्ययाः ।
ततः कृत्युगे तस्मिन् ससंध्यांशे गते तदा

tadā tāsu bhavaṃtyāśu notkrośācca viparyayāḥ |
tataḥ kṛtyuge tasmin sasaṃdhyāṃśe gate tadā

1,7.64

पादावशिष्टो भवति युगधर्मस्तु सर्वशः ।
सन्ध्यायास्तु व्यतीतायाः सांध्यः कालो युगस्य सः

pādāvaśiṣṭo bhavati yugadharmastu sarvaśaḥ |
sandhyāyāstu vyatītāyāḥ sāṃdhyaḥ kālo yugasya saḥ

1,7.65

पादमिश्रावशिष्टेन संध्याधर्मे पुनः पुनः ।
एवं कृतयुगे तस्मिन्निश्शेषेंतर्दधे तदा

pādamiśrāvaśiṣṭena saṃdhyādharme punaḥ punaḥ |
evaṃ kṛtayuge tasminniśśeṣeṃtardadhe tadā

1,7.66

तस्यां च सन्धौ नष्टायां मानसी चाभवत्प्रजा ।
सिद्धिरन्ययुगे तस्मिंस्त्रेताख्ये ऽनंतरे कृतात्

tasyāṃ ca sandhau naṣṭāyāṃ mānasī cābhavatprajā |
siddhiranyayuge tasmiṃstretākhye 'naṃtare kṛtāt

1,7.67

सर्गादौ या मयाष्टौ तु मानस्यो वै प्रकीर्तिताः ।
अष्टौ ताः क्रमयोगेन सिद्धयो यांति संक्षयम्

sargādau yā mayāṣṭau tu mānasyo vai prakīrtitāḥ |
aṣṭau tāḥ kramayogena siddhayo yāṃti saṃkṣayam

1,7.68

कल्पादौ मानसी ह्येका सिद्धिर्भवति सा कृते ।
मन्वंतरेषु सर्वेषु चतुर्युगविभागशः

kalpādau mānasī hyekā siddhirbhavati sā kṛte |
manvaṃtareṣu sarveṣu caturyugavibhāgaśaḥ

1,7.69

वर्णाश्रमाचारकृतः कर्मसिद्ध्युद्भवः कृतः ।
संध्या कृतस्य पादेन संक्षेपेण वशात्ततः

varṇāśramācārakṛtaḥ karmasiddhyudbhavaḥ kṛtaḥ |
saṃdhyā kṛtasya pādena saṃkṣepeṇa vaśāttataḥ

1,7.70

कृतसंध्यांशका ह्येते त्रीनादाय परस्परम् ।
हीयंते युगधर्मास्ते तपःश्रुतबलायुषः

kṛtasaṃdhyāṃśakā hyete trīnādāya parasparam |
hīyaṃte yugadharmāste tapaḥśrutabalāyuṣaḥ

1,7.71

कृते कृताशे ऽतीते तु वभूव तदनन्तरम् ।
त्रेतायुगसमुत्पत्तिः सांशा च ऋषिसत्तमाः

kṛte kṛtāśe 'tīte tu vabhūva tadanantaram |
tretāyugasamutpattiḥ sāṃśā ca ṛṣisattamāḥ

1,7.72

तस्मिन् क्षीणे कृतांशे वै तासु शिष्टासु सप्तसु ।
कल्पादौ संप्रवृत्तायास्त्रेतायाः प्रसुखे तदा

tasmin kṣīṇe kṛtāṃśe vai tāsu śiṣṭāsu saptasu |
kalpādau saṃpravṛttāyāstretāyāḥ prasukhe tadā

1,7.73

प्रणश्यति तदा सिद्धिः कालयोगेन नान्यथा ।
तस्यां सिद्धौ प्रनष्टायामन्या सिद्धिरजायत

praṇaśyati tadā siddhiḥ kālayogena nānyathā |
tasyāṃ siddhau pranaṣṭāyāmanyā siddhirajāyata

1,7.74

अपांशौ तौ प्रतिगतौ तदा मेघात्माना तु वै ।
मेघेभ्यः स्तनयितृभ्यः प्रवृत्तं पृष्टिसर्जनम्

apāṃśau tau pratigatau tadā meghātmānā tu vai |
meghebhyaḥ stanayitṛbhyaḥ pravṛttaṃ pṛṣṭisarjanam

1,7.75

सकृदेव तया वृष्ट्या संसिद्धे पृषिवीतले ।
प्रजा आसंस्ततस्तासां वृक्षश्च गृह संज्ञिताः

sakṛdeva tayā vṛṣṭyā saṃsiddhe pṛṣivītale |
prajā āsaṃstatastāsāṃ vṛkṣaśca gṛha saṃjñitāḥ

1,7.76

सर्वः प्रत्युपभोगस्तु तासां तेभ्यो व्यजायत ।
वर्त्तयंतेस्म तेभ्यस्तास्त्रेतायुगमुखे प्रजाः

sarvaḥ pratyupabhogastu tāsāṃ tebhyo vyajāyata |
varttayaṃtesma tebhyastāstretāyugamukhe prajāḥ

1,7.77

ततः कालेन महता तासामेव विपर्ययात् ।
संगलोलात्मको भावस्तदा ह्याकस्मिको ऽभवत्

tataḥ kālena mahatā tāsāmeva viparyayāt |
saṃgalolātmako bhāvastadā hyākasmiko 'bhavat

1,7.78

यत्तद्भवति नारीणां जीवितांते तदार्तवम् ।
तदा तद्वै न भवति पुनर्युगबलेन तु

yattadbhavati nārīṇāṃ jīvitāṃte tadārtavam |
tadā tadvai na bhavati punaryugabalena tu

1,7.79

तासां पुनः प्रवृत्तं तन्मासिमासि तदार्तवम् ।
ततस्तेनैव योगेन वर्त्तते मैथुनं तदा

tāsāṃ punaḥ pravṛttaṃ tanmāsimāsi tadārtavam |
tatastenaiva yogena varttate maithunaṃ tadā

1,7.80

तेषां तत्का लभावित्वान्मासिमास्युपगच्छताम् ।
अकाले चार्तवोत्पत्त्या गर्भोत्पत्तिस्तदाभवत्

teṣāṃ tatkā labhāvitvānmāsimāsyupagacchatām |
akāle cārtavotpattyā garbhotpattistadābhavat

1,7.81

विपर्ययेण तेषां तु तेन तत्काल भाविता ।
प्रणश्यंति ततः सर्वे वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः

viparyayeṇa teṣāṃ tu tena tatkāla bhāvitā |
praṇaśyaṃti tataḥ sarve vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ

1,7.82

ततस्तेषु प्रनष्टेषु विभ्रांता व्याकुलेन्द्रियाः ।
अभिध्यायंति ताः सिद्धिं सत्याभिध्यायिनस्तदा

tatasteṣu pranaṣṭeṣu vibhrāṃtā vyākulendriyāḥ |
abhidhyāyaṃti tāḥ siddhiṃ satyābhidhyāyinastadā

1,7.83

प्रादुर्बभूवुस्तेषां तु वृक्षास्ते गृहसंज्ञिताः ।
वस्त्राणि च प्रसूयंते फलान्याभरणानि च

prādurbabhūvusteṣāṃ tu vṛkṣāste gṛhasaṃjñitāḥ |
vastrāṇi ca prasūyaṃte phalānyābharaṇāni ca

1,7.84

तथैव जायते तेषां गन्धर्वाणां रसान्वितम् ।
आन्वीक्षिकं महावीर्यं पुटके पुटके मधु

tathaiva jāyate teṣāṃ gandharvāṇāṃ rasānvitam |
ānvīkṣikaṃ mahāvīryaṃ puṭake puṭake madhu

1,7.85

तेन ता वर्त्तयन्ति स्ममुखे त्रेतायुगस्य वै ।
त्दृष्टपुष्टास्तया सिद्ध्या प्रजास्ता विगतज्वराः

tena tā varttayanti smamukhe tretāyugasya vai |
tdṛṣṭapuṣṭāstayā siddhyā prajāstā vigatajvarāḥ

1,7.86

ततः कालांतरेप्येवं पुनर्लोभावृताः प्रजाः ।
वृक्षांस्ताः पर्यगृह्णंत मधु वा माक्षिकं बलात्

tataḥ kālāṃtarepyevaṃ punarlobhāvṛtāḥ prajāḥ |
vṛkṣāṃstāḥ paryagṛhṇaṃta madhu vā mākṣikaṃ balāt

1,7.87

तासां तेनापचारेण पुनर्लोभकृतेन वै ।
प्रनष्टा प्रभुणा सार्द्धं कल्पवृक्षाः क्वचित्क्वचित्

tāsāṃ tenāpacāreṇa punarlobhakṛtena vai |
pranaṣṭā prabhuṇā sārddhaṃ kalpavṛkṣāḥ kvacitkvacit

1,7.88

तस्यामेवाल्पशिष्टायां सिद्ध्यां कालवशात्तदा ।
वर्त्तंते चानया तासां द्वंद्वान्यत्युत्थितानि तु

tasyāmevālpaśiṣṭāyāṃ siddhyāṃ kālavaśāttadā |
varttaṃte cānayā tāsāṃ dvaṃdvānyatyutthitāni tu

1,7.89

शीतवातातपास्तीव्रास्ततस्ता दुःखिता भृशम् ।
द्वंद्वैस्तैः पीड्यमानास्तु चुक्रुशुरावृणानि वा

śītavātātapāstīvrāstatastā duḥkhitā bhṛśam |
dvaṃdvaistaiḥ pīḍyamānāstu cukruśurāvṛṇāni vā

1,7.90

कृत्वा द्वन्द्वप्रतीयातं निकेतानि विचेतसः ।
पूर्व निकामचारास्ते ह्यनिकेता यथाभवन्

kṛtvā dvandvapratīyātaṃ niketāni vicetasaḥ |
pūrva nikāmacārāste hyaniketā yathābhavan

1,7.91

यथायोगं यथाप्रीति निकेतेष्ववसन्पुरा ।
मधुधुन्वत्सु निष्ठेषु पर्वतेषु नदीषु च

yathāyogaṃ yathāprīti niketeṣvavasanpurā |
madhudhunvatsu niṣṭheṣu parvateṣu nadīṣu ca

1,7.92

संश्रयंति च दुर्गाणि धन्वपावर्तमौदकम् ।
यथाजोषं यथाकामं समेषु विषमेषु च

saṃśrayaṃti ca durgāṇi dhanvapāvartamaudakam |
yathājoṣaṃ yathākāmaṃ sameṣu viṣameṣu ca

1,7.93

आरब्धास्तान्निकेतान्वै कर्तुं शीतोष्णवारणात् ।
ततस्तान्निर्मयामासुः खेटानि च पुराणि च

ārabdhāstānniketānvai kartuṃ śītoṣṇavāraṇāt |
tatastānnirmayāmāsuḥ kheṭāni ca purāṇi ca

1,7.94

ग्रामांश्चैव यथाभागं तथैव नगराणि च ।
तेषामायामविष्कंभाः सन्निवेशांतराणि च

grāmāṃścaiva yathābhāgaṃ tathaiva nagarāṇi ca |
teṣāmāyāmaviṣkaṃbhāḥ sanniveśāṃtarāṇi ca

1,7.95

चक्रुस्तदा यथाज्ञानं मीत्वामीत्वात्मनोगुलैः ।
मानार्थानि प्रमाणानि तदा प्रभृति चक्रिरे

cakrustadā yathājñānaṃ mītvāmītvātmanogulaiḥ |
mānārthāni pramāṇāni tadā prabhṛti cakrire

1,7.96

ययांगुलप्रदेशांस्त्रीन्हस्तः किष्कुं धनूंषि च ।
दश त्वंगुलपर्वाणि प्रादेश इति संज्ञितः

yayāṃgulapradeśāṃstrīnhastaḥ kiṣkuṃ dhanūṃṣi ca |
daśa tvaṃgulaparvāṇi prādeśa iti saṃjñitaḥ

1,7.97

अंगुष्ठस्य प्रदेशिन्या व्यासप्रादेश उच्यते ।
तालः स्मृतो मध्यमया गोकर्णश्चाप्यनामया

aṃguṣṭhasya pradeśinyā vyāsaprādeśa ucyate |
tālaḥ smṛto madhyamayā gokarṇaścāpyanāmayā

1,7.98

कनिष्ठया वितस्तिस्तु द्वादशांगुल उच्यते ।
रत्निरंगुलपर्वाणि संख्यया त्वेकविशतिः

kaniṣṭhayā vitastistu dvādaśāṃgula ucyate |
ratniraṃgulaparvāṇi saṃkhyayā tvekaviśatiḥ

1,7.99

चत्वारि विंशतिश्चैव हस्तः स्यादंगुलानि तु ।
किष्कुः स्मृतो द्विरत्निस्तु द्विचत्वारिंशदंगुलः

catvāri viṃśatiścaiva hastaḥ syādaṃgulāni tu |
kiṣkuḥ smṛto dviratnistu dvicatvāriṃśadaṃgulaḥ

1,7.100

चतुर्हस्तो धनुर्द्दंडो नालिका युगमेव च ।
धनुःसहस्त्रे द्वे तत्र गव्यूतिस्तौः कृता तदा

caturhasto dhanurddaṃḍo nālikā yugameva ca |
dhanuḥsahastre dve tatra gavyūtistauḥ kṛtā tadā

1,7.101

अष्टौ धनुःसहस्राणि योजनं तैर्विभावितम् ।
एतेन योजनेनेह सन्निवेशास्ततः कृताः

aṣṭau dhanuḥsahasrāṇi yojanaṃ tairvibhāvitam |
etena yojaneneha sanniveśāstataḥ kṛtāḥ

1,7.102

चतुर्णामथ दुर्गाणां स्वयमुत्थानि त्रीणि च ।
चतुर्थ कृतिमं दुग तस्य वक्ष्यामि निर्णयम्

caturṇāmatha durgāṇāṃ svayamutthāni trīṇi ca |
caturtha kṛtimaṃ duga tasya vakṣyāmi nirṇayam

1,7.103

सोत्सेधरंध्रप्राकारं सर्वतः खातकावृतम् ।
रुचकः प्रतिकद्वारं कुमारीपुरमेव च

sotsedharaṃdhraprākāraṃ sarvataḥ khātakāvṛtam |
rucakaḥ pratikadvāraṃ kumārīpurameva ca

1,7.104

द्विहस्तः स्रोतसां श्रेष्ठं कुमारीपुरमञ्चतान् ।
हस्तस्रोतो दशश्रेष्ठो नवहस्तोष्ट एव च

dvihastaḥ srotasāṃ śreṣṭhaṃ kumārīpuramañcatān |
hastasroto daśaśreṣṭho navahastoṣṭa eva ca

1,7.105

खेटानां च पुराणां च ग्रामाणां चैव सर्वशः ।
त्रिविधानां च दुर्गाणां पर्वतोदकधन्विनाम्

kheṭānāṃ ca purāṇāṃ ca grāmāṇāṃ caiva sarvaśaḥ |
trividhānāṃ ca durgāṇāṃ parvatodakadhanvinām

1,7.106

कृत्रिमाणां च दुर्गाणां विष्कम्भायाममेव च ।
योजनादर्द्धविष्कम्भमष्टभागाधिकायतम्

kṛtrimāṇāṃ ca durgāṇāṃ viṣkambhāyāmameva ca |
yojanādarddhaviṣkambhamaṣṭabhāgādhikāyatam

1,7.107

परमार्द्धार्द्धमायामं प्रागुदक्प्लवनं पुरम् ।
छिन्नकर्णविकर्णं च व्यजनाकृतिसंस्थितम्

paramārddhārddhamāyāmaṃ prāgudakplavanaṃ puram |
chinnakarṇavikarṇaṃ ca vyajanākṛtisaṃsthitam

1,7.108

वृत्तं वज्रं च दीर्घ च नगरं न प्रशस्यते ।
चतुरस्रयुतं दिव्यं प्रशस्तं तैः पुरं कृतम्

vṛttaṃ vajraṃ ca dīrgha ca nagaraṃ na praśasyate |
caturasrayutaṃ divyaṃ praśastaṃ taiḥ puraṃ kṛtam

1,7.109

चतुर्विंशत्परं ह्रस्वं वास्तु वाष्टशतं परम् ।
अत्र मध्यं प्रशंसंति ह्रस्वं काष्ठविवर्ज्जितम्

caturviṃśatparaṃ hrasvaṃ vāstu vāṣṭaśataṃ param |
atra madhyaṃ praśaṃsaṃti hrasvaṃ kāṣṭhavivarjjitam

1,7.110

अथ किष्कुशतान्यष्टौ प्राहुर्मुख्यं निवेशनम् ।
नगरादर्द्धविषकंभः खेटं पानं तदूर्द्धतः

atha kiṣkuśatānyaṣṭau prāhurmukhyaṃ niveśanam |
nagarādarddhaviṣakaṃbhaḥ kheṭaṃ pānaṃ tadūrddhataḥ

1,7.111

नगराद्योजनं खेटं खेटाद्गामोर्द्धयोजनम् ।
द्विक्रोशः परमा सीमा क्षेत्रसीमा चतुर्द्धनुः

nagarādyojanaṃ kheṭaṃ kheṭādgāmorddhayojanam |
dvikrośaḥ paramā sīmā kṣetrasīmā caturddhanuḥ

1,7.112

विंशद्धनूंषि विस्तीर्णो दिशां मार्गस्तु तैः कृतः ।
विंशद्धनुर्ग्राममार्गः सीमामार्गो दशैव तु

viṃśaddhanūṃṣi vistīrṇo diśāṃ mārgastu taiḥ kṛtaḥ |
viṃśaddhanurgrāmamārgaḥ sīmāmārgo daśaiva tu

1,7.113

धनूंषि दश विस्तीर्णः श्रीमान् राजपथः कृतः ।
नृवाजिरथनागानामसंबाधस्तु संचरः

dhanūṃṣi daśa vistīrṇaḥ śrīmān rājapathaḥ kṛtaḥ |
nṛvājirathanāgānāmasaṃbādhastu saṃcaraḥ

1,7.114

धनूंषि चापि चत्वारि शाखारथ्याश्च तैर्मिताः ।
त्रिका रथ्योपरथ्याः स्युर्द्विका श्चाप्युपरत्यकाः

dhanūṃṣi cāpi catvāri śākhārathyāśca tairmitāḥ |
trikā rathyoparathyāḥ syurdvikā ścāpyuparatyakāḥ

1,7.115

जंघापथश्चतुष्पादस्त्रिपदं च गृहांतरम् ।
धृतिमार्गस्तूर्द्धषष्ठं क्रमशः पदिकः स्मृतः

jaṃghāpathaścatuṣpādastripadaṃ ca gṛhāṃtaram |
dhṛtimārgastūrddhaṣaṣṭhaṃ kramaśaḥ padikaḥ smṛtaḥ

1,7.116

अवस्कारपरीवारः पादमात्रं समंततः ।
कृतेषु तेषु स्थानेषु पुनर्गेहगृहाणि वै

avaskāraparīvāraḥ pādamātraṃ samaṃtataḥ |
kṛteṣu teṣu sthāneṣu punargehagṛhāṇi vai

1,7.117

यथा ते पूर्वमासंश्च वृक्षास्तु गृह संस्थिताः ।
तथा कर्तुं समारब्धाश्चिंतयित्वा पुनः पुनः

yathā te pūrvamāsaṃśca vṛkṣāstu gṛha saṃsthitāḥ |
tathā kartuṃ samārabdhāściṃtayitvā punaḥ punaḥ

1,7.118

वृक्षस्यार्वाग्गताः शाखा इतश्चैवापरा गताः ।
अत ऊर्द्ध गताश्चान्या एवं तिर्यग्गताः परा

vṛkṣasyārvāggatāḥ śākhā itaścaivāparā gatāḥ |
ata ūrddha gatāścānyā evaṃ tiryaggatāḥ parā

1,7.119

बुद्ध्यान्विष्य यथान्यायं वृक्षशाखा गता यथा ।
यथा कृतास्तु तैः शाखास्त स्माच्छालास्तु ताः स्मृताः

buddhyānviṣya yathānyāyaṃ vṛkṣaśākhā gatā yathā |
yathā kṛtāstu taiḥ śākhāsta smācchālāstu tāḥ smṛtāḥ

1,7.120

एवं प्रसिद्धाः शाखाभ्यः शालोश्चैव गृहाणि च ।
तस्मात्ताश्च स्मृताः शालाः शालात्वं तासु तत्स्मृतम्

evaṃ prasiddhāḥ śākhābhyaḥ śāloścaiva gṛhāṇi ca |
tasmāttāśca smṛtāḥ śālāḥ śālātvaṃ tāsu tatsmṛtam

1,7.121

प्रसीदंति यतस्तेषु ततः प्रासादसंज्ञितः ।
तस्माद् गृहाणि शालाश्च प्रासादाश्चैव संज्ञिता

prasīdaṃti yatasteṣu tataḥ prāsādasaṃjñitaḥ |
tasmād gṛhāṇi śālāśca prāsādāścaiva saṃjñitā

1,7.122

कृत्वा द्वंद्वाभिघातास्तान्त्वार्तोपायमचिंतयान् ।
नष्टेषु मधुना सार्द्धं कल्पवृक्षेषु वै तदा

kṛtvā dvaṃdvābhighātāstāntvārtopāyamaciṃtayān |
naṣṭeṣu madhunā sārddhaṃ kalpavṛkṣeṣu vai tadā

1,7.123

विषादव्याकुलास्ता वै प्रजाः सृष्टास्तु दर्शिताः ।
ततः प्रादुर्बभौ तासां सिद्धिस्त्रेतायुगे तदा

viṣādavyākulāstā vai prajāḥ sṛṣṭāstu darśitāḥ |
tataḥ prādurbabhau tāsāṃ siddhistretāyuge tadā

1,7.124

सर्वार्थसाधका ह्यन्या वृष्टिस्तासां निकामतः ।
तासां वृष्ट्युदकानीह यानि मिष्टगतानि च

sarvārthasādhakā hyanyā vṛṣṭistāsāṃ nikāmataḥ |
tāsāṃ vṛṣṭyudakānīha yāni miṣṭagatāni ca

1,7.125

एवं नयः प्रवृत्तस्तु द्वितीये वृष्टिसर्जने ।
ये परस्तादपां स्तोकाः संपाताः पुथिवीतले

evaṃ nayaḥ pravṛttastu dvitīye vṛṣṭisarjane |
ye parastādapāṃ stokāḥ saṃpātāḥ puthivītale

1,7.126

अपां भूमेस्तु संयोगादोषध्यस्तास्तदाभवन् ।
पुष्पमूलफलिन्यस्तु ओषध्यस्ता हि जज्ञिरे

apāṃ bhūmestu saṃyogādoṣadhyastāstadābhavan |
puṣpamūlaphalinyastu oṣadhyastā hi jajñire

1,7.127

अफालकृष्टाश्चानुप्ता ग्राभ्यारम्याश्चतुर्द्दश ।
ऋतुपुष्पफलाश्चैव वृक्षा गुल्माश्च जज्ञिरे

aphālakṛṣṭāścānuptā grābhyāramyāścaturddaśa |
ṛtupuṣpaphalāścaiva vṛkṣā gulmāśca jajñire

1,7.128

प्रादुर्भूतास्तु त्रेतायां मायायामौषधस्य वा ।
तदौषधेन वर्तंते प्रजास्त्रेता मुखे तदा

prādurbhūtāstu tretāyāṃ māyāyāmauṣadhasya vā |
tadauṣadhena vartaṃte prajāstretā mukhe tadā

1,7.129

ततः पुनरभूत्तासां रागो लोभस्तु सर्वदा ।
अवश्यभाविनार्थेन त्रेतायुगवशेन च

tataḥ punarabhūttāsāṃ rāgo lobhastu sarvadā |
avaśyabhāvinārthena tretāyugavaśena ca

1,7.130

ततस्ते पर्यगृह्णंस्तु नदीक्षेत्राणि पर्वतान् ।
वृक्षगुल्मौषधीश्चैव प्रसह्य तु यथाबलम्

tataste paryagṛhṇaṃstu nadīkṣetrāṇi parvatān |
vṛkṣagulmauṣadhīścaiva prasahya tu yathābalam

1,7.131

सिद्धात्मानस्तु ये पूर्वं व्याख्याता वः कृते मया ।
ब्रह्मणो मानसास्ते वै उत्पन्ना ये जनादिह

siddhātmānastu ye pūrvaṃ vyākhyātā vaḥ kṛte mayā |
brahmaṇo mānasāste vai utpannā ye janādiha

1,7.132

शांता ये शुष्मिणश्चैव कर्मिणो दुःखितास्तथा ।
तत आवर्त्तमानास्ते त्रेतायां जज्ञिरे पुनः

śāṃtā ye śuṣmiṇaścaiva karmiṇo duḥkhitāstathā |
tata āvarttamānāste tretāyāṃ jajñire punaḥ

1,7.133

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याःशूद्रा द्रोहजनास्तथा ।
भाविताः पूर्वजातीषु ख्यात्या ते शुभपापयोः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥśūdrā drohajanāstathā |
bhāvitāḥ pūrvajātīṣu khyātyā te śubhapāpayoḥ

1,7.134

ततस्ते प्रबला ये तु सत्यशीला अहिंसकाः ।
वीतलोभा जितात्मानो निवसंति स्मृतेषु वै

tataste prabalā ye tu satyaśīlā ahiṃsakāḥ |
vītalobhā jitātmāno nivasaṃti smṛteṣu vai

1,7.135

परिग्रहं न कुर्वंति वदंतस्तु उपस्थिताः ।
तेषां कर्माणि कुर्वंति तेभ्यश्चैवाबलाश्च ये

parigrahaṃ na kurvaṃti vadaṃtastu upasthitāḥ |
teṣāṃ karmāṇi kurvaṃti tebhyaścaivābalāśca ye

1,7.136

परिचर्यासु वर्त्तन्ते तेभ्यश्चान्ये ऽल्पतेजसः ।
एवं विप्रतिपन्नेषु प्रपन्नेषु परस्परम्

paricaryāsu varttante tebhyaścānye 'lpatejasaḥ |
evaṃ vipratipanneṣu prapanneṣu parasparam

1,7.137

तेन दोषेण वै शांता ओषध्यो नितरां तदा ।
प्रनष्टा गृह्यमाणा वै मुष्टिभ्यां सिकता यथा

tena doṣeṇa vai śāṃtā oṣadhyo nitarāṃ tadā |
pranaṣṭā gṛhyamāṇā vai muṣṭibhyāṃ sikatā yathā

1,7.138

अथास्य तु युगबलाद्गाम्यारण्याश्चतुर्द्दश ।
फलैर्गृह्णंति पुष्पैश्च तथा मूलैश्च ताः पुनः

athāsya tu yugabalādgāmyāraṇyāścaturddaśa |
phalairgṛhṇaṃti puṣpaiśca tathā mūlaiśca tāḥ punaḥ

1,7.139

ततस्तासु प्रनष्टासु विभ्रांतास्ताः प्रजास्तदा ।
क्षुधाविष्टास्तदा सर्वा जग्मुस्ता वै स्वयम्भुवम्

tatastāsu pranaṣṭāsu vibhrāṃtāstāḥ prajāstadā |
kṣudhāviṣṭāstadā sarvā jagmustā vai svayambhuvam

1,7.140

वृत्त्यर्थमभिलिप्संत्यो ह्यादौ त्रेतायुगस्य ताः ।
ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवान् ज्ञात्वा तासां मनीषितम्

vṛttyarthamabhilipsaṃtyo hyādau tretāyugasya tāḥ |
brahmā svayaṃbhūrbhagavān jñātvā tāsāṃ manīṣitam

1,7.141

पुष्टिप्रत्यक्षदृष्टेन दर्शनेन विचार्य सः ।
ग्रस्ताः पृथिव्या त्वोषध्यो ज्ञात्वा प्रत्यरूहत्पुनः

puṣṭipratyakṣadṛṣṭena darśanena vicārya saḥ |
grastāḥ pṛthivyā tvoṣadhyo jñātvā pratyarūhatpunaḥ

1,7.142

कृत्वा वत्सं समेरुं तु दुदोह पृथिवीमिमाम् ।
दुग्धेयं गौस्तदा तेन बीजानि वसुधातले

kṛtvā vatsaṃ sameruṃ tu dudoha pṛthivīmimām |
dugdheyaṃ gaustadā tena bījāni vasudhātale

1,7.143

जज्ञिरे तानि बीजानि ग्रामारण्यास्तु ताः प्रभुः ।
ओषध्यः फलपाकाताः क्षणसप्तवशास्तु ताः

jajñire tāni bījāni grāmāraṇyāstu tāḥ prabhuḥ |
oṣadhyaḥ phalapākātāḥ kṣaṇasaptavaśāstu tāḥ

1,7.144

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमाश्चणकास्तिलाः ।
प्रियंगव उदारास्ते कोरदुष्टाः सवामकाः

vrīhayaśca yavāścaiva godhūmāścaṇakāstilāḥ |
priyaṃgava udārāste koraduṣṭāḥ savāmakāḥ

1,7.145

माषा मुद्गा मसूरास्तु नीवाराः सकुलत्थकाः ।
हरिकाश्चरकाश्चैव गमः सप्तदश स्मृताः

māṣā mudgā masūrāstu nīvārāḥ sakulatthakāḥ |
harikāścarakāścaiva gamaḥ saptadaśa smṛtāḥ

1,7.146

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयः स्मृताः ।
श्यामाकाश्चैव नीवारा जर्तिलाः सगवेधुकाः

ityetā oṣadhīnāṃ tu grāmyāṇāṃ jātayaḥ smṛtāḥ |
śyāmākāścaiva nīvārā jartilāḥ sagavedhukāḥ

1,7.147

कुरुविंदो वेणुयवास्ता मातीर्काटकाः स्मृताः ।
ग्रामारण्याः स्मृता ह्येता ओषध्यस्तु चतुर्दश

kuruviṃdo veṇuyavāstā mātīrkāṭakāḥ smṛtāḥ |
grāmāraṇyāḥ smṛtā hyetā oṣadhyastu caturdaśa

1,7.148

उत्पन्नाः प्रथमस्यैता आदौ त्रेतायुगस्य ह ।
अफालकृष्टास्ताः सर्वा ग्राम्यारण्यश्चतुर्द्दश

utpannāḥ prathamasyaitā ādau tretāyugasya ha |
aphālakṛṣṭāstāḥ sarvā grāmyāraṇyaścaturddaśa

1,7.149

वृक्षगुल्मलतावल्ल्यो वीरुधस्तृणजातयः ।
मूलैः फलैश्च रोहैश्चगृह्णन्पुष्टाश्च यत्फलम्

vṛkṣagulmalatāvallyo vīrudhastṛṇajātayaḥ |
mūlaiḥ phalaiśca rohaiścagṛhṇanpuṣṭāśca yatphalam

1,7.150

पृथ्वी दुग्धा तु बीजानि यानि पूर्वं स्वयंभुवा ।
ऋतुपुष्पफलास्ता वै ओषध्यो जज्ञिरे त्विह

pṛthvī dugdhā tu bījāni yāni pūrvaṃ svayaṃbhuvā |
ṛtupuṣpaphalāstā vai oṣadhyo jajñire tviha

1,7.151

यदा प्रसृष्टा ओषध्यो न प्रथंतीह याः पुनः ।
ततस्तासां च पृत्त्यर्थै वार्तोपायं चकार ह

yadā prasṛṣṭā oṣadhyo na prathaṃtīha yāḥ punaḥ |
tatastāsāṃ ca pṛttyarthai vārtopāyaṃ cakāra ha

1,7.152

तासां स्वयंभूर्भगवान् हस्तसिद्धिं स्वकर्मजाम् ।
ततः प्रभृति चौषध्यः कृष्टपच्यास्तु जज्ञिरे

tāsāṃ svayaṃbhūrbhagavān hastasiddhiṃ svakarmajām |
tataḥ prabhṛti cauṣadhyaḥ kṛṣṭapacyāstu jajñire

1,7.153

संसिद्धकायो वार्तायां ततस्तासां प्रजापतिः ।
मर्यादां स्थापयामास ययारक्षत्परस्परम्

saṃsiddhakāyo vārtāyāṃ tatastāsāṃ prajāpatiḥ |
maryādāṃ sthāpayāmāsa yayārakṣatparasparam

1,7.154

ये वै परिग्रहीतारस्तासामासन्बलीयसः ।
इतरेषां कृतत्राणान् स्थापयामास क्षत्रियान्

ye vai parigrahītārastāsāmāsanbalīyasaḥ |
itareṣāṃ kṛtatrāṇān sthāpayāmāsa kṣatriyān

1,7.155

उपतिष्ठंति तावंतो यावन्तो निर्मितास्तथा ।
सत्यं बूत यथाभूतं ध्रुवं वो ब्रह्मणास्तु ताः

upatiṣṭhaṃti tāvaṃto yāvanto nirmitāstathā |
satyaṃ būta yathābhūtaṃ dhruvaṃ vo brahmaṇāstu tāḥ

1,7.156

ये चान्ये ह्यबलास्तेषां संरक्षाकर्म्मणि स्थिताः ।
क्रीतानि नाशयंति स्म पृथिव्यां ते व्यवस्थिताः

ye cānye hyabalāsteṣāṃ saṃrakṣākarmmaṇi sthitāḥ |
krītāni nāśayaṃti sma pṛthivyāṃ te vyavasthitāḥ

1,7.157

वैश्यानित्येव तानाहुः कीनाशान्वृत्तिसाधकान् ।
सेवंतश्च द्रवंतश्च परिचर्यासु ये रताः

vaiśyānityeva tānāhuḥ kīnāśānvṛttisādhakān |
sevaṃtaśca dravaṃtaśca paricaryāsu ye ratāḥ

1,7.158

निस्तेजसो ऽल्पवीर्याश्च शूद्रांस्तानब्रवीच्च सः ।
तेषां कर्माणि धर्मांश्च ब्रह्मा तु व्यदधात्प्रभुः

nistejaso 'lpavīryāśca śūdrāṃstānabravīcca saḥ |
teṣāṃ karmāṇi dharmāṃśca brahmā tu vyadadhātprabhuḥ

1,7.159

संस्थित्यां तु कृतायां हि यातुर्वर्ण्यस्य तेन वै ।
पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्म्मं तं नान्वपालयन्

saṃsthityāṃ tu kṛtāyāṃ hi yāturvarṇyasya tena vai |
punaḥ prajāstu tā mohāddharmmaṃ taṃ nānvapālayan

1,7.160

वर्णधर्मैश्च जीवंत्यो व्यरुद्ध्यंत परस्परम् ।
ब्रह्मा बुद्धा तु तत्सर्वं याथातथ्येन स प्रभुः

varṇadharmaiśca jīvaṃtyo vyaruddhyaṃta parasparam |
brahmā buddhā tu tatsarvaṃ yāthātathyena sa prabhuḥ

1,7.161

क्षत्रियाणां बलं दंडं युद्धमाजीव्यमादिशत् ।
याजनाध्यापने ब्रह्मा तथा दानप्रतिग्रहम्

kṣatriyāṇāṃ balaṃ daṃḍaṃ yuddhamājīvyamādiśat |
yājanādhyāpane brahmā tathā dānapratigraham

1,7.162

ब्राह्मणानां विभुस्तेषां कर्माण्येता न्यथादिशत् ।
पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृषिं चैव विशां ददौ

brāhmaṇānāṃ vibhusteṣāṃ karmāṇyetā nyathādiśat |
pāśupālyaṃ ca vāṇijyaṃ kṛṣiṃ caiva viśāṃ dadau

1,7.163

शिल्पाजीवभृतां चैव शूद्राणां व्यदधात्पुनः ।
सामान्यानि च कर्माणि ब्रह्मक्षत्रविशां पुनः

śilpājīvabhṛtāṃ caiva śūdrāṇāṃ vyadadhātpunaḥ |
sāmānyāni ca karmāṇi brahmakṣatraviśāṃ punaḥ

1,7.164

यजनाध्यापने दानं सामान्यानीतरेषु च ।
कर्माजीवं तु वै दत्त्वा तेषामिह परस्परम्

yajanādhyāpane dānaṃ sāmānyānītareṣu ca |
karmājīvaṃ tu vai dattvā teṣāmiha parasparam

1,7.165

तेषां लोकांतरे मूर्ध्नि स्थानानि विदधे पुनः ।
प्राजापत्यं द्विजातीनां स्मृतं स्थानं क्रियावताम्

teṣāṃ lokāṃtare mūrdhni sthānāni vidadhe punaḥ |
prājāpatyaṃ dvijātīnāṃ smṛtaṃ sthānaṃ kriyāvatām

1,7.166

स्थानमैद्रं क्षत्रियाणां संग्रामेष्वपलायिनाम् ।
वैश्यानां मारुतं स्थानं स्वस्वकर्मोपजीविनाम्

sthānamaidraṃ kṣatriyāṇāṃ saṃgrāmeṣvapalāyinām |
vaiśyānāṃ mārutaṃ sthānaṃ svasvakarmopajīvinām

1,7.167

गांधर्वं शूद्रजातीनां परिचर्ये च तिष्ठताम् ।
स्थानान्येतानि वर्णानां योग्याचारवतां सताम्

gāṃdharvaṃ śūdrajātīnāṃ paricarye ca tiṣṭhatām |
sthānānyetāni varṇānāṃ yogyācāravatāṃ satām

1,7.168

संस्थित्यां सुकृतायां वै चातुर्वर्ण्यस्य तस्य तत् ।
वर्णास्तु दंडभयतः स्वेस्वे वर्ण्ये व्यवस्थिताः ।
ततः स्थितेषु वर्णेषु स्थापयामास ह्याश्रमान्

saṃsthityāṃ sukṛtāyāṃ vai cāturvarṇyasya tasya tat |
varṇāstu daṃḍabhayataḥ svesve varṇye vyavasthitāḥ |
tataḥ sthiteṣu varṇeṣu sthāpayāmāsa hyāśramān

1,7.169

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा ।
आश्रमाश्चतुरो ह्येतान्पूर्ववत्स्थापयन्प्रभुः

gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā |
āśramāścaturo hyetānpūrvavatsthāpayanprabhuḥ

1,7.170

वर्णकर्माणि ये केचित्तेषामिह चतुर्भवः ।
कृतकर्म्म कृतावासा आश्रमादुपभुञ्जते

varṇakarmāṇi ye kecitteṣāmiha caturbhavaḥ |
kṛtakarmma kṛtāvāsā āśramādupabhuñjate

1,7.171

ब्रह्मा तान्स्थापयामास आश्रमान् भ्रामतामतः ।
निर्द्दिदेश ततस्तेषां ब्रह्मा धर्मान्प्रभा षते

brahmā tānsthāpayāmāsa āśramān bhrāmatāmataḥ |
nirddideśa tatasteṣāṃ brahmā dharmānprabhā ṣate

Chapter 1.7 (part 2/2)

1,7.172

प्रस्थानानि तु तेषां च यमान्सनियमांस्तथा ।
चतुर्वर्णात्मकः पूर्वं गृहस्थस्याश्रमः स्थितः

prasthānāni tu teṣāṃ ca yamānsaniyamāṃstathā |
caturvarṇātmakaḥ pūrvaṃ gṛhasthasyāśramaḥ sthitaḥ

1,7.173

त्रयाणा माश्रमाणां च वृत्तियोनीति चैव हि ।
यथाक्रमं च वक्ष्यामि व्रतैश्च नियमैस्तथा

trayāṇā māśramāṇāṃ ca vṛttiyonīti caiva hi |
yathākramaṃ ca vakṣyāmi vrataiśca niyamaistathā

1,7.174

दाराग्नयश्चातिथय इष्टाः श्राद्धक्रियाः प्रजाः ।
इत्येष वै गृहस्थस्य समासाद्धर्मसंग्रहः

dārāgnayaścātithaya iṣṭāḥ śrāddhakriyāḥ prajāḥ |
ityeṣa vai gṛhasthasya samāsāddharmasaṃgrahaḥ

1,7.175

ढंडी च मेखली चैव अधःशायी तथाजिनी ।
गुरुशुश्रूषणं भैक्ष्यंविद्यार्थी ब्रह्मचारिणः

ḍhaṃḍī ca mekhalī caiva adhaḥśāyī tathājinī |
guruśuśrūṣaṇaṃ bhaikṣyaṃvidyārthī brahmacāriṇaḥ

1,7.176

चीरपत्राजिनानि स्युर्वनमूलफलौषधैः ।
उभे संध्ये वगाहश्च होमश्चारण्यवासिनाम्

cīrapatrājināni syurvanamūlaphalauṣadhaiḥ |
ubhe saṃdhye vagāhaśca homaścāraṇyavāsinām

1,7.177

विपन्नमुसले भैक्ष्यमास्तेयं शौचमेव च ।
अप्रमादो ऽव्यवायश्च दया भूतेषु च क्षमा

vipannamusale bhaikṣyamāsteyaṃ śaucameva ca |
apramādo 'vyavāyaśca dayā bhūteṣu ca kṣamā

1,7.178

श्रवणं गुरुशुश्रूषा सत्यं च दशमं स्मृतम् ।
दशलक्षणको ह्येष धर्मः प्रोक्तः स्वयंभूवा

śravaṇaṃ guruśuśrūṣā satyaṃ ca daśamaṃ smṛtam |
daśalakṣaṇako hyeṣa dharmaḥ proktaḥ svayaṃbhūvā

1,7.179

भिक्षोर्व्रतानि पंचात्र भैक्ष्यवेदव्रतानि च ।
तेषां स्थानान्यशुष्मिं च संस्थिताना मचष्ट सः

bhikṣorvratāni paṃcātra bhaikṣyavedavratāni ca |
teṣāṃ sthānānyaśuṣmiṃ ca saṃsthitānā macaṣṭa saḥ

1,7.180

अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।
स्मृतं तेषां तु यत् स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām |
smṛtaṃ teṣāṃ tu yat sthānaṃ tadeva guruvāsinām

1,7.181

सप्तर्षीणा तु यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् ।
प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्रह्मणःक्षयम्

saptarṣīṇā tu yatsthānaṃ smṛtaṃ tadvai vanaukasām |
prājāpatyaṃ gṛhasthānāṃ nyāsināṃ brahmaṇaḥkṣayam

1,7.182

योगिनामकृतं स्थानं तानाजित्बा न विद्यते ।
स्थानान्याश्रमिणस्तानि ब्रह्मस्थानस्थितानि तु

yogināmakṛtaṃ sthānaṃ tānājitbā na vidyate |
sthānānyāśramiṇastāni brahmasthānasthitāni tu

1,7.183

चत्वार एव पंथानो देवयानानि निर्मिताः ।
पंथानः पितृयानास्तु समृताश्चत्वार एव ते

catvāra eva paṃthāno devayānāni nirmitāḥ |
paṃthānaḥ pitṛyānāstu samṛtāścatvāra eva te

1,7.184

ब्रह्मणां लोकतन्त्रेण आद्ये मन्वन्तरे पुरा ।
पंथानो देवयाना ये तेषां द्वारं रंविः स्मृतः ।
तथैव पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते

brahmaṇāṃ lokatantreṇa ādye manvantare purā |
paṃthāno devayānā ye teṣāṃ dvāraṃ raṃviḥ smṛtaḥ |
tathaiva pitṛyānānāṃ candramā dvāramucyate

1,7.185

एवं वर्णाश्रमाणां च प्रविभागे कृते तदा ।
यदा प्रजा ना वर्द्धंत वर्णधर्मसमासिकाः

evaṃ varṇāśramāṇāṃ ca pravibhāge kṛte tadā |
yadā prajā nā varddhaṃta varṇadharmasamāsikāḥ

1,7.186

ततो ऽन्यां मानसीं स्वां वै त्रेतामध्ये ऽसृजत्प्रजाः ।
आत्मनस्तु शरीरेभ्यस्तुल्याश्चैवात्मना तु ताः

tato 'nyāṃ mānasīṃ svāṃ vai tretāmadhye 'sṛjatprajāḥ |
ātmanastu śarīrebhyastulyāścaivātmanā tu tāḥ

1,7.187

तस्मिस्त्रेतायुगे त्वाद्ये मध्यं प्राप्ते क्रमेण तु ।
ततो ऽन्यां मानसीं सो ऽथ प्रजाः स्रष्टुं प्रचक्रमे

tasmistretāyuge tvādye madhyaṃ prāpte krameṇa tu |
tato 'nyāṃ mānasīṃ so 'tha prajāḥ sraṣṭuṃ pracakrame

1,7.188

ततः सत्त्वरजोद्रिक्ताः प्रजाः सह्यसृजत्प्रभुः ।
धर्मार्थकाममोक्षाणां वार्त्तानां साधकाश्च याः

tataḥ sattvarajodriktāḥ prajāḥ sahyasṛjatprabhuḥ |
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ vārttānāṃ sādhakāśca yāḥ

1,7.189

देवाश्च पितरश्चैव ऋषयो मनवस्तथा ।
युगानुरूपा धर्मेण यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

devāśca pitaraścaiva ṛṣayo manavastathā |
yugānurūpā dharmeṇa yairimā varddhitāḥ prajāḥ

1,7.190

उपस्थिते तदा तस्मिन् सृष्टिवर्गे स्वयंभुवः ।
अभिध्याय प्रजा ब्रह्मा नानावीर्याः स्वमानसीः

upasthite tadā tasmin sṛṣṭivarge svayaṃbhuvaḥ |
abhidhyāya prajā brahmā nānāvīryāḥ svamānasīḥ

1,7.191

पूर्वोक्ता या मया तुभ्यं जनानीकं समाश्रिताः ।
कल्पे ऽतीते पुराण्यासीद्देवाद्यास्तु प्रजा इह

pūrvoktā yā mayā tubhyaṃ janānīkaṃ samāśritāḥ |
kalpe 'tīte purāṇyāsīddevādyāstu prajā iha

1,7.192

ध्यायतस्तस्य तानीह संभूत्यर्थमुपस्तिताः ।
मन्वंतरक्रमेणेह कनिष्ठाः प्रथमेन ताः

dhyāyatastasya tānīha saṃbhūtyarthamupastitāḥ |
manvaṃtarakrameṇeha kaniṣṭhāḥ prathamena tāḥ

1,7.193

ख्यातास्तु वंश्यैरेतैस्तु पूर्वं यैरिह भाविताः ।
कुशलाकुशलैः कंदैरक्षीणैस्तैस्तदा युताः

khyātāstu vaṃśyairetaistu pūrvaṃ yairiha bhāvitāḥ |
kuśalākuśalaiḥ kaṃdairakṣīṇaistaistadā yutāḥ

1,7.194

तत्कर्मफलदोषेण ह्युपबाधाः प्रजज्ञिरे ।
देवासुरपितॄंश्चैव यक्षैर्गन्धर्वमानुषैः

tatkarmaphaladoṣeṇa hyupabādhāḥ prajajñire |
devāsurapitṝṃścaiva yakṣairgandharvamānuṣaiḥ

1,7.195

राक्षसैस्तु पिशाचैस्तैः पशुपक्षिसरीसृपैः ।
वृक्षनारककीटाद्यैस्तैस्तैः सर्वैरुपस्थिताः ।
आहारार्थं प्रजानां वै विदात्मानो विनिर्ममे

rākṣasaistu piśācaistaiḥ paśupakṣisarīsṛpaiḥ |
vṛkṣanārakakīṭādyaistaistaiḥ sarvairupasthitāḥ |
āhārārthaṃ prajānāṃ vai vidātmāno vinirmame

Chapter 1.8

1,8.1

इति श्रीब्रह्मांडे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषंगपादे लोकज्ञान वर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ततोभिध्यायतस्तस्य मानस्यो जज्ञिरे प्रजाः ।
तच्छरीरसमुत्पन्नैः कार्यैस्तैः कारणैः सह

iti śrībrahmāṃḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṃgapāde lokajñāna varṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tatobhidhyāyatastasya mānasyo jajñire prajāḥ |
taccharīrasamutpannaiḥ kāryaistaiḥ kāraṇaiḥ saha

1,8.2

क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तन्त क्षेत्रस्यैतस्य धीमतः ।
ततो देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुषृयम्

kṣetrajñāḥ samavarttanta kṣetrasyaitasya dhīmataḥ |
tato devāsurapitṝnmanuṣyāṃśca catuṣṛyam

1,8.3

सिसृक्षुरयुतातानि स चात्मानमयूयुजत् ।
युक्तात्मनस्ततस्तस्य तमोमात्रासमुद्भवः

sisṛkṣurayutātāni sa cātmānamayūyujat |
yuktātmanastatastasya tamomātrāsamudbhavaḥ

1,8.4

तदाभिध्यायतः सर्गं प्रयत्नो ऽभूत्प्रजापतेः ।
ततो ऽस्य जघ नात्पूर्वमसुरा जज्ञिर सुताः

tadābhidhyāyataḥ sargaṃ prayatno 'bhūtprajāpateḥ |
tato 'sya jagha nātpūrvamasurā jajñira sutāḥ

1,8.5

असुः प्राणः स्मृतो विज्ञैस्तज्जन्मानस्ततो ऽसुराः ।
सृष्टा यया सुरास्तन्वा तां तनुं स व्यपोहत

asuḥ prāṇaḥ smṛto vijñaistajjanmānastato 'surāḥ |
sṛṣṭā yayā surāstanvā tāṃ tanuṃ sa vyapohata

1,8.6

सापविद्धा तनुस्तेन सद्यो रात्रिरजायत ।
सा तमोबहुला यस्मात्ततो रात्रिस्त्रियामिका

sāpaviddhā tanustena sadyo rātrirajāyata |
sā tamobahulā yasmāttato rātristriyāmikā

1,8.7

आवृतास्तमसा रात्रौ प्रजा स्तस्मात्स्वयं पुनः ।
सृष्ट्वासुरांस्ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत

āvṛtāstamasā rātrau prajā stasmātsvayaṃ punaḥ |
sṛṣṭvāsurāṃstataḥ so 'tha tanumanyāmapadyata

1,8.8

अव्यक्तां सत्त्वबहुलां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत ।
ततस्तां युञ्ज मानस्य प्रियमासीत्प्रभोः किल

avyaktāṃ sattvabahulāṃ tatastāṃ so 'bhyayuñjata |
tatastāṃ yuñja mānasya priyamāsītprabhoḥ kila

1,8.9

ततो मुखात्समुत्पन्ना दीव्यतस्तस्य देवताः ।
यतो ऽस्य दीव्यतो जातास्तेन देवाः प्रकीर्त्तिताः

tato mukhātsamutpannā dīvyatastasya devatāḥ |
yato 'sya dīvyato jātāstena devāḥ prakīrttitāḥ

1,8.10

धातुर्दिव्येति यः प्रोक्तः क्रीडायां स विभाव्यते ।
तस्मात्तन्वास्तु दिव्याया जज्ञिरे तेन देवताः

dhāturdivyeti yaḥ proktaḥ krīḍāyāṃ sa vibhāvyate |
tasmāttanvāstu divyāyā jajñire tena devatāḥ

1,8.11

देवान् सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुं दिव्यामपोहत ।
उत्सृष्टा सा तनुस्तेन अहः समभवत्तदा

devān sṛṣṭvā tataḥ so 'tha tanuṃ divyāmapohata |
utsṛṣṭā sā tanustena ahaḥ samabhavattadā

1,8.12

तस्मादहःकर्मयुक्ता देवताः समुपासते ।
देवान्सृष्ट्वा ततः सो ऽथ तनुमन्यामपद्यत

tasmādahaḥkarmayuktā devatāḥ samupāsate |
devānsṛṣṭvā tataḥ so 'tha tanumanyāmapadyata

1,8.13

सत्त्वमात्रात्मिकामेव ततो ऽन्यामभ्ययुङ्क्त वै ।
पितेव मन्यमानस्तान्पुत्रान्प्रध्याय स प्रभुः

sattvamātrātmikāmeva tato 'nyāmabhyayuṅkta vai |
piteva manyamānastānputrānpradhyāya sa prabhuḥ

1,8.14

पितरो ह्यभवंस्तस्या सध्ये रात्र्यहयोः पृथक् ।
तस्मात्ते पितरो देवाः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

pitaro hyabhavaṃstasyā sadhye rātryahayoḥ pṛthak |
tasmātte pitaro devāḥ pitṛtvaṃ teṣu tatsmṛtam

1,8.15

ययासृष्टास्तु पितरस्तां तनुं स व्यपोहत ।
सापविद्धा तनुस्तेन सद्यः संध्या व्यजायत

yayāsṛṣṭāstu pitarastāṃ tanuṃ sa vyapohata |
sāpaviddhā tanustena sadyaḥ saṃdhyā vyajāyata

1,8.16

तस्मादहर्देवतानां रात्रिर्या साऽसुरी स्मृता ।
तयोर्मध्ये तु वै पैत्री या तनुः सा गरीयसी

tasmādahardevatānāṃ rātriryā sā'surī smṛtā |
tayormadhye tu vai paitrī yā tanuḥ sā garīyasī

1,8.17

तस्माद्देवासुराश्चैव ऋषयो मानवास्तथा ।
युक्तास्तनुमुपासंते उषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम्

tasmāddevāsurāścaiva ṛṣayo mānavāstathā |
yuktāstanumupāsaṃte uṣāvyuṣṭyoryadantaram

1,8.18

तस्माद्रात्र्यहयोः संधिमुपासंते तथा द्विजाः ।
ततो ऽन्यस्यां पुनर्ब्रह्मा स्वतन्वामुपपद्यत

tasmādrātryahayoḥ saṃdhimupāsaṃte tathā dvijāḥ |
tato 'nyasyāṃ punarbrahmā svatanvāmupapadyata

1,8.19

रजोमात्रात्मिका या तु मनसा सो ऽसृजत्प्रभुः ।
मनसा तु सुतास्तस्य प्रजनाज्जज्ञिरे प्रजाः

rajomātrātmikā yā tu manasā so 'sṛjatprabhuḥ |
manasā tu sutāstasya prajanājjajñire prajāḥ

1,8.20

मननाच्च मनुषयास्ते प्रजनात्प्रथिताः प्रजाः ।
सृष्ट्वा पुनः प्रजाः सो ऽथ स्वां तनुं स व्यपोहत

mananācca manuṣayāste prajanātprathitāḥ prajāḥ |
sṛṣṭvā punaḥ prajāḥ so 'tha svāṃ tanuṃ sa vyapohata

1,8.21

सापविद्धा तनुस्तेन ज्योत्स्ना सद्यस्त्वजायत ।
तस्माद्भवन्ति संहृष्टा ज्योत्स्नाया उद्भवे प्रजाः

sāpaviddhā tanustena jyotsnā sadyastvajāyata |
tasmādbhavanti saṃhṛṣṭā jyotsnāyā udbhave prajāḥ

1,8.22

इत्येतास्तनवस्तेन ह्यपविद्धा महात्मना ।
सद्यो रात्र्यहनी चैवसंध्या ज्योत्स्ना च जज्ञिरे

ityetāstanavastena hyapaviddhā mahātmanā |
sadyo rātryahanī caivasaṃdhyā jyotsnā ca jajñire

1,8.23

ज्योत्स्ना संध्याहनी चैव सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् ।
तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मान्नियामिका

jyotsnā saṃdhyāhanī caiva sattvamātrātmakaṃ trayam |
tamomātrātmikā rātriḥ sā vai tasmānniyāmikā

1,8.24

तस्माद्देवा दिव्यतन्वा तुष्ट्या सृष्टा सुखात्तु वै ।
यस्मात्तेषां दिवा जन्म बलिनस्तेन ते दिवा

tasmāddevā divyatanvā tuṣṭyā sṛṣṭā sukhāttu vai |
yasmātteṣāṃ divā janma balinastena te divā

1,8.25

तन्वा यदसुरान्रत्र्या जघनादसृजत्प्रभुः ।
प्राणेभ्यो रात्रिजन्मानो ह्यजेया निशि तेन ते

tanvā yadasurānratryā jaghanādasṛjatprabhuḥ |
prāṇebhyo rātrijanmāno hyajeyā niśi tena te

1,8.26

एतान्येव भविष्याणां देवानामसुरैः सह ।
पितॄणां मानुषाणां च अतीताना गतेषु वै

etānyeva bhaviṣyāṇāṃ devānāmasuraiḥ saha |
pitṝṇāṃ mānuṣāṇāṃ ca atītānā gateṣu vai

1,8.27

मन्वन्तरेषु सर्वेषु निमित्तानि भवन्ति हि ।
ज्योत्स्ना रात्र्यहनी संध्या चत्वार्येतानि तानि वा

manvantareṣu sarveṣu nimittāni bhavanti hi |
jyotsnā rātryahanī saṃdhyā catvāryetāni tāni vā

1,8.28

भान्ति यस्मात्ततो भाति भाशब्दो व्याप्तिदीप्तिषु ।
अंभांस्येतानि सृष्ट्वा तु देवदानवमानुषान्

bhānti yasmāttato bhāti bhāśabdo vyāptidīptiṣu |
aṃbhāṃsyetāni sṛṣṭvā tu devadānavamānuṣān

1,8.29

पितॄंश्चैव तथा चान्यान्विविधान्व्य सृजत्प्रजाः ।
तामुत्सृज्य ततो च्योत्स्नां ततो ऽन्यां प्राप्य स प्रभुः

pitṝṃścaiva tathā cānyānvividhānvya sṛjatprajāḥ |
tāmutsṛjya tato cyotsnāṃ tato 'nyāṃ prāpya sa prabhuḥ

1,8.30

मूर्त्तिं रजस्तमोद्रिक्तां ततस्तां सो ऽभ्ययुञ्जत ।
ततो ऽन्याः सोंऽधकारे च क्षुधाविष्टाः प्रजाः सृजन्

mūrttiṃ rajastamodriktāṃ tatastāṃ so 'bhyayuñjata |
tato 'nyāḥ soṃ'dhakāre ca kṣudhāviṣṭāḥ prajāḥ sṛjan

1,8.31

ताः सृष्टास्तु क्षुधाविष्टा अम्भांस्यादातुमुद्यताः ।
अम्भांस्येतानि रक्षाम उक्तवन्तस्तु तेषु ये

tāḥ sṛṣṭāstu kṣudhāviṣṭā ambhāṃsyādātumudyatāḥ |
ambhāṃsyetāni rakṣāma uktavantastu teṣu ye

1,8.32

राक्षसास्ते स्मृतास्तस्मात्क्षुधात्मानो निशाचराः ।
ये ऽब्रुवन् क्षिणुमो ऽम्भांसि तेषां त्दृष्टाः परस्परम्

rākṣasāste smṛtāstasmātkṣudhātmāno niśācarāḥ |
ye 'bruvan kṣiṇumo 'mbhāṃsi teṣāṃ tdṛṣṭāḥ parasparam

1,8.33

तेन ते कर्मणा यक्षा गुह्यकाः क्रूरकर्मिणः ।
रक्षेति पालने चापि धातुरेष विभाव्यते

tena te karmaṇā yakṣā guhyakāḥ krūrakarmiṇaḥ |
rakṣeti pālane cāpi dhātureṣa vibhāvyate

1,8.34

य एष क्षीतिधातुर्वै क्षपणे स निरुच्यते ।
रक्षणाद्रक्ष इत्युक्तं क्षपणाद्यक्ष उच्यत

ya eṣa kṣītidhāturvai kṣapaṇe sa nirucyate |
rakṣaṇādrakṣa ityuktaṃ kṣapaṇādyakṣa ucyata

1,8.35

तान्दृष्ट्वा त्वप्रियेणास्य केशाः शीर्णाश्च धीमतः ।
ते शीर्णा व्युत्थिता ह्यूर्द्धमारो हन्तः पुनः पुनः

tāndṛṣṭvā tvapriyeṇāsya keśāḥ śīrṇāśca dhīmataḥ |
te śīrṇā vyutthitā hyūrddhamāro hantaḥ punaḥ punaḥ

1,8.36

हीना ये शिरसो बालाः पन्नाश्चैवापसर्पिणः ।
बालात्मना स्मृता व्याला हीनत्वादहयः स्मृताः

hīnā ye śiraso bālāḥ pannāścaivāpasarpiṇaḥ |
bālātmanā smṛtā vyālā hīnatvādahayaḥ smṛtāḥ

1,8.37

पन्नत्वात्पन्नगाश्चापि व्यपसर्पाच्च सर्प्पता ।
तेषां लयः पृथिव्यां यः सूर्याचन्द्रमसौ घनाः

pannatvātpannagāścāpi vyapasarpācca sarppatā |
teṣāṃ layaḥ pṛthivyāṃ yaḥ sūryācandramasau ghanāḥ

1,8.38

तस्य क्रोधोद्भवो यो ऽसावग्निगर्भः सुदारुणः ।
स तान्सर्प्पान् सहोत्पन्नानाविवेश विषात्मकः

tasya krodhodbhavo yo 'sāvagnigarbhaḥ sudāruṇaḥ |
sa tānsarppān sahotpannānāviveśa viṣātmakaḥ

1,8.39

सर्प्पान्सृष्ट्वा ततः क्रोधात् क्रोधात्मानो विनिर्मिताः ।
वर्णेन कपिशेनोग्रास्ते भूताः पिशिताशनाः

sarppānsṛṣṭvā tataḥ krodhāt krodhātmāno vinirmitāḥ |
varṇena kapiśenogrāste bhūtāḥ piśitāśanāḥ

1,8.40

भूतत्वात्ते रमृता भूताः पिशाचा पिशिताशनात् ।
गायतो गां ततस्तस्य गन्धर्वा जज्ञिरे सुताः

bhūtatvātte ramṛtā bhūtāḥ piśācā piśitāśanāt |
gāyato gāṃ tatastasya gandharvā jajñire sutāḥ

1,8.41

धयेति धातुः कविभिः पानार्थे परिपठ्यते ।
पिबतो जज्ञिरे वाचं गन्धर्वास्तेन ते स्मृताः

dhayeti dhātuḥ kavibhiḥ pānārthe paripaṭhyate |
pibato jajñire vācaṃ gandharvāstena te smṛtāḥ

1,8.42

अष्टास्वेतासु सृष्टासु देवयोनिषु स प्रभुः ।
छन्दतश्चैव छन्दासि वयांसि वयसासृजत्

aṣṭāsvetāsu sṛṣṭāsu devayoniṣu sa prabhuḥ |
chandataścaiva chandāsi vayāṃsi vayasāsṛjat

1,8.43

पक्षिणस्तु स सृष्ट्वा वै ततः पशुगणान्सृजन् ।
मुखतोजाः सृजन्सो ऽथ वक्षसश्चाप्यवीः सृजन्

pakṣiṇastu sa sṛṣṭvā vai tataḥ paśugaṇānsṛjan |
mukhatojāḥ sṛjanso 'tha vakṣasaścāpyavīḥ sṛjan

1,8.44

गावश्चैवोदराद्ब्रह्मा पाश्वीभ्यां च विनिर्ममे ।
पादतो ऽश्वान्समातङ्गान् रासभान् गवयान्मृगान्

gāvaścaivodarādbrahmā pāśvībhyāṃ ca vinirmame |
pādato 'śvānsamātaṅgān rāsabhān gavayānmṛgān

1,8.45

उष्ट्रांश्चैव वराहांश्च शुनो ऽन्यांश्चैव जातयः ।
ओषध्यः फल मूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे

uṣṭrāṃścaiva varāhāṃśca śuno 'nyāṃścaiva jātayaḥ |
oṣadhyaḥ phala mūlinyo romabhyastasya jajñire

1,8.46

एवं पञ्चौषधीः सृष्ट्वा व्ययुञ्जत्सो ऽध्वरेषु वै ।
अस्य त्वादौ तु कल्पस्य त्रेतायुगमुखेपुरा

evaṃ pañcauṣadhīḥ sṛṣṭvā vyayuñjatso 'dhvareṣu vai |
asya tvādau tu kalpasya tretāyugamukhepurā

1,8.47

गौरजः पुरुषो ऽथाविरश्वाश्वतरगर्दभाः ।
एते ग्राम्याः समृताः सप्त आरण्याः सप्त चापरे

gaurajaḥ puruṣo 'thāviraśvāśvataragardabhāḥ |
ete grāmyāḥ samṛtāḥ sapta āraṇyāḥ sapta cāpare

1,8.48

श्वापदो द्वीपिनो हस्ती वानरः पक्षिपञ्चमः ।
औदकाः पशवः षष्ठाः सप्तमास्तु सरीसृपाः

śvāpado dvīpino hastī vānaraḥ pakṣipañcamaḥ |
audakāḥ paśavaḥ ṣaṣṭhāḥ saptamāstu sarīsṛpāḥ

1,8.49

महिषा गवयोष्ट्राश्च द्विखुराः शरभो द्विषः ।
मर्कटः सप्तमो ह्येषां चारण्याः पशवस्तु ते

mahiṣā gavayoṣṭrāśca dvikhurāḥ śarabho dviṣaḥ |
markaṭaḥ saptamo hyeṣāṃ cāraṇyāḥ paśavastu te

1,8.50

गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्सतोमरथन्तरे ।
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्

gāyatrīṃ ca ṛcaṃ caiva trivṛtsatomarathantare |
agniṣṭomaṃ ca yajñānāṃ nirmame prathamānmukhāt

1,8.51

यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा ।
बृहत्साम तथोक्तं च दक्षिणात्सो ऽसृजन्मुखात्

yajūṃṣi traiṣṭubhaṃ chandaḥ stomaṃ pañcadaśaṃ tathā |
bṛhatsāma tathoktaṃ ca dakṣiṇātso 'sṛjanmukhāt

1,8.52

सामानि जगतीं चैव स्तोमं सप्तदशं तथा ।
वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमात्सो ऽसृजन्मखात्

sāmāni jagatīṃ caiva stomaṃ saptadaśaṃ tathā |
vairūpyamatirātraṃ ca paścimātso 'sṛjanmakhāt

1,8.53

एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं तथैव च ।
अनुष्टुभं सवैराजं चतुर्थादसृजन्मुखात्

ekaviṃśamatharvāṇamāptoryāmaṃ tathaiva ca |
anuṣṭubhaṃ savairājaṃ caturthādasṛjanmukhāt

1,8.54

विद्युतो ऽशनिमेघांश्व रोहितेद्रधनूंषि च ।
सृष्ट्वासौ भगवान्देवः पर्जन्यमितिविश्रुतम्

vidyuto 'śanimeghāṃśva rohitedradhanūṃṣi ca |
sṛṣṭvāsau bhagavāndevaḥ parjanyamitiviśrutam

1,8.55

ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये ।
उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ṛco yajūṃṣi sāmāni nirmame yajñasiddhaye |
uccāvacāni bhūtāni gātrebhyastasya jajñire

1,8.56

ब्रह्मणास्तु प्रजासर्गं सृजतो हि प्रजापतेः ।
सृष्ट्वा चतुष्टयं पूर्वं देवर्षिपितृमानवान्

brahmaṇāstu prajāsargaṃ sṛjato hi prajāpateḥ |
sṛṣṭvā catuṣṭayaṃ pūrvaṃ devarṣipitṛmānavān

1,8.57

ततो ऽसृजत भूतानि चराणि स्थावराणि च ।
सृष्ट्वा यक्षपिशाचांश्च गन्धर्वप्सरसस्तदा

tato 'sṛjata bhūtāni carāṇi sthāvarāṇi ca |
sṛṣṭvā yakṣapiśācāṃśca gandharvapsarasastadā

1,8.58

नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान् ।
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

narakinnararakṣāṃsi vayaḥpaśumṛgoragān |
avyayaṃ ca vyayaṃ caiva dvayaṃ sthāvarajaṅgamam

1,8.59

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक् सृष्टानि प्रपेदिरे ।
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनःपुनः

teṣāṃ ye yāni karmāṇi prāk sṛṣṭāni prapedire |
tānyeva pratipadyante sṛjyamānāḥ punaḥpunaḥ

1,8.60

हिंस्राहिंस्रे सृजन् क्रूरे धर्माधर्मावृतानृते ।
तद्भाविताः प्रपद्यन्ते तस्मात्तत्तस्य रोचते

hiṃsrāhiṃsre sṛjan krūre dharmādharmāvṛtānṛte |
tadbhāvitāḥ prapadyante tasmāttattasya rocate

1,8.61

महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्तेषु मूर्तिषु ।
विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधात्स्वयम्

mahābhūteṣu nānātvamindriyārteṣu mūrtiṣu |
viniyogaṃ ca bhūtānāṃ dhātaiva vyadadhātsvayam

1,8.62

केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्म च मानवाः ।
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः

kecitpuruṣakāraṃ tu prāhuḥ karma ca mānavāḥ |
daivamityapare viprāḥ svabhāvaṃ bhūtacintakāḥ

1,8.63

पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः ।
न चैव तु पृथग्भावमधिकेन ततो विदुः

pauruṣaṃ karma daivaṃ ca phalavṛttisvabhāvataḥ |
na caiva tu pṛthagbhāvamadhikena tato viduḥ

1,8.64

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे न च ।
स्वकर्मविषयं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

etadevaṃ ca naivaṃ ca na cobhe nānubhe na ca |
svakarmaviṣayaṃ brūyuḥ sattvasthāḥ samadarśinaḥ

1,8.65

नानारूपं च भूतानां कृतानां च प्रपञ्चनम् ।
वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे स महेश्वरः

nānārūpaṃ ca bhūtānāṃ kṛtānāṃ ca prapañcanam |
vedaśabdebhya evādau nirmame sa maheśvaraḥ

1,8.66

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु दृष्टयः ।
शर्वर्यन्ते प्रसूतानां पुनस्तेभ्यो दधात्यजः

ārṣāṇi caiva nāmāni yāśca deveṣu dṛṣṭayaḥ |
śarvaryante prasūtānāṃ punastebhyo dadhātyajaḥ

Chapter 1.9

1,9.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मानससृष्टिवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः सूत उवाच रुद्रं धर्मं मनश्चैव रुचिं चैवाकृतिं तथा ।
पञ्च कर्तॄन् हि स तदा मनसा व्यसृजत्प्रभुः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde mānasasṛṣṭivarṇanaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca rudraṃ dharmaṃ manaścaiva ruciṃ caivākṛtiṃ tathā |
pañca kartṝn hi sa tadā manasā vyasṛjatprabhuḥ

1,9.2

एते महाभुजाः सर्वे प्रजानां स्थितिहेतवः ।
औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणः पुनः पुनः

ete mahābhujāḥ sarve prajānāṃ sthitihetavaḥ |
auṣadhīḥ pratisaṃdhatte rudraḥ kṣīṇaḥ punaḥ punaḥ

1,9.3

प्राप्तौषधिफलैर्देवः सम्यगिष्टः फलार्थिभिः ।
त्रिभिरेव कपालैस्तु त्र्यंबकैरोषधीक्षये

prāptauṣadhiphalairdevaḥ samyagiṣṭaḥ phalārthibhiḥ |
tribhireva kapālaistu tryaṃbakairoṣadhīkṣaye

1,9.4

इज्यते मुनिभिर्यस्मात्तस्मात्त्त्र्यंबक उच्यते ।
गायत्रीं चैव त्रिष्टुप् च जगती चैव ताः स्मृताः

ijyate munibhiryasmāttasmātttryaṃbaka ucyate |
gāyatrīṃ caiva triṣṭup ca jagatī caiva tāḥ smṛtāḥ

1,9.5

अंबिकानां मया प्रोक्ता योनयः स्वनस्पतेः ।
ताभिरेकत्वभूता भिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः

aṃbikānāṃ mayā proktā yonayaḥ svanaspateḥ |
tābhirekatvabhūtā bhistrividhābhiḥ svavīryataḥ

1,9.6

त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालस्ततः स्मृतः ।
त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनेह त्र्यंबकःस्मृतः

trisādhanaḥ puroḍāśastrikapālastataḥ smṛtaḥ |
tryaṃbakaḥ sa puroḍāśasteneha tryaṃbakaḥsmṛtaḥ

1,9.7

धत्ते धर्मः प्रजाः सर्वा मनो ज्ञानकरं स्मृतम् ।
आकृतिः सुरुचे रूपं रुचिः श्रद्धाकरः स्मृतः

dhatte dharmaḥ prajāḥ sarvā mano jñānakaraṃ smṛtam |
ākṛtiḥ suruce rūpaṃ ruciḥ śraddhākaraḥ smṛtaḥ

1,9.8

एवमेते प्रजापालाः प्रजानां स्थितिहेतवः ।
अथास्य सृजतः सर्गं प्रजानां परिवृद्धये

evamete prajāpālāḥ prajānāṃ sthitihetavaḥ |
athāsya sṛjataḥ sargaṃ prajānāṃ parivṛddhaye

1,9.9

न व्यवर्द्धत ताः सृष्टाः प्रजाः केनापि हेतुना ।
ततः स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगा मिनीम्

na vyavarddhata tāḥ sṛṣṭāḥ prajāḥ kenāpi hetunā |
tataḥ sa vidadhe buddhimarthaniścayagā minīm

1,9.10

अथात्मनि समद्राक्षीत्तमोमात्रां तु चारिणीम् ।
रजः सत्त्वं परित्यज्य वर्तमानां स्वकर्मतः

athātmani samadrākṣīttamomātrāṃ tu cāriṇīm |
rajaḥ sattvaṃ parityajya vartamānāṃ svakarmataḥ

1,9.11

ततः स तेन दुखेनशुचं चक्रे जगत्पतिः ।
तमश्च व्यनुदत्पश्चाद् रजसातु समावृणोत्

tataḥ sa tena dukhenaśucaṃ cakre jagatpatiḥ |
tamaśca vyanudatpaścād rajasātu samāvṛṇot

1,9.12

तत्तमः प्रतिनुत्तं वै मिथुनं संप्रसूयत ।
अधर्माचरणा त्तस्य हिंसा शोको व्यजायत

tattamaḥ pratinuttaṃ vai mithunaṃ saṃprasūyata |
adharmācaraṇā ttasya hiṃsā śoko vyajāyata

1,9.13

ततस्तस्मिन्समुद्भूते मिथुने वरणात्मके ।
ततः स भगवानासीत् प्रीतश्चैतं हि शिश्रिये

tatastasminsamudbhūte mithune varaṇātmake |
tataḥ sa bhagavānāsīt prītaścaitaṃ hi śiśriye

1,9.14

एवं प्रीतात्मनस्तस्य स्वदेहार्द्धाद्विनिःसृता ।
नारी परमकल्याणी सर्वभूतमनोहरा

evaṃ prītātmanastasya svadehārddhādviniḥsṛtā |
nārī paramakalyāṇī sarvabhūtamanoharā

1,9.15

सा हि कामात्मना सृष्टा प्रकृतेः सा सुरूपिणी ।
शतरूपेति सा प्रोक्ता सा प्रोक्तैव पुनः पुनः

sā hi kāmātmanā sṛṣṭā prakṛteḥ sā surūpiṇī |
śatarūpeti sā proktā sā proktaiva punaḥ punaḥ

1,9.16

ततः प्रजाः समुद्भूता यथा प्रोक्ता मया पुरा ।
प्रक्रियायां यथा तुभ्यं त्रेतामध्ये महात्मनः

tataḥ prajāḥ samudbhūtā yathā proktā mayā purā |
prakriyāyāṃ yathā tubhyaṃ tretāmadhye mahātmanaḥ

1,9.17

यदा प्रजास्तु ताः सृष्टा न व्यवद्धत धीमतः ।
ततो ऽन्यान्मानसान्पुत्रानात्मनः सदृशो ऽसृजत

yadā prajāstu tāḥ sṛṣṭā na vyavaddhata dhīmataḥ |
tato 'nyānmānasānputrānātmanaḥ sadṛśo 'sṛjata

1,9.18

भृग्वङ्गिरोमरीचींश्च पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् ।
दक्षमत्रिं वसिष्ठं च निर्ममे मानसान्सुतान्

bhṛgvaṅgiromarīcīṃśca pulastyaṃ pulahaṃ kratum |
dakṣamatriṃ vasiṣṭhaṃ ca nirmame mānasānsutān

1,9.19

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः ।
ब्रह्मा यतात्मकानां तु सर्वेषामात्मयोनिनाम्

nava brahmāṇa ityete purāṇe niścayaṃ gatāḥ |
brahmā yatātmakānāṃ tu sarveṣāmātmayoninām

1,9.20

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा धर्मं भूतसुखावहम् ।
प्रजापतिं रुचिं चैव पूर्वेषामेव पूर्वजौ

tato 'sṛjatpunarbrahmā dharmaṃ bhūtasukhāvaham |
prajāpatiṃ ruciṃ caiva pūrveṣāmeva pūrvajau

1,9.21

बुद्धितः ससृजे धर्मं सर्वभूतसुखावहम् ।
मनसस्तु रुचिर्नाम जज्ञे जो ऽव्यक्तजन्मनः

buddhitaḥ sasṛje dharmaṃ sarvabhūtasukhāvaham |
manasastu rucirnāma jajñe jo 'vyaktajanmanaḥ

1,9.22

भृगुस्तु त्दृदयाज्जज्ञे ऋषिः साललयोनिनः ।
प्राणाद्दक्षं सृजन्ब्रह्मा चक्षुर्भ्यां तु मरीचिनम्

bhṛgustu tdṛdayājjajñe ṛṣiḥ sālalayoninaḥ |
prāṇāddakṣaṃ sṛjanbrahmā cakṣurbhyāṃ tu marīcinam

1,9.23

अभिमानात्मकं रुद्रं निर्ममे नीललोहितम् ।
शिरसोंगिरसं चैव श्रोत्रादत्रिं तथैव च

abhimānātmakaṃ rudraṃ nirmame nīlalohitam |
śirasoṃgirasaṃ caiva śrotrādatriṃ tathaiva ca

1,9.24

पुलस्त्यं च तथोदानाद्व्यानाच्च पुलहं पुनः ।
समानजो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम्

pulastyaṃ ca tathodānādvyānācca pulahaṃ punaḥ |
samānajo vasiṣṭhaśca hyapānānnirmame kratum

1,9.25

इत्येते ब्रह्मणः पुत्राः प्रजादौ द्वादश स्मृताः ।
धर्मस्तेषां प्रथमजो देवतानां स्मृतस्तु वै

ityete brahmaṇaḥ putrāḥ prajādau dvādaśa smṛtāḥ |
dharmasteṣāṃ prathamajo devatānāṃ smṛtastu vai

1,9.26

भृग्वादयस्तु ये सृष्टास्ते वै ब्रह्मर्षयः स्मृताः ।
गृहमेधिपुराणास्ते धर्मस्तैः प्राक् प्रवर्त्तितः

bhṛgvādayastu ye sṛṣṭāste vai brahmarṣayaḥ smṛtāḥ |
gṛhamedhipurāṇāste dharmastaiḥ prāk pravarttitaḥ

1,9.27

द्वादशैते प्रसूयन्ते प्रजाः कल्पे पुनः पुनः ।
तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगुणान्विताः

dvādaśaite prasūyante prajāḥ kalpe punaḥ punaḥ |
teṣāṃ dvādaśa te vaṃśā divyā devaguṇānvitāḥ

1,9.28

क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः ।
यदा तैरिह सृष्टैस्तु धर्म्माद्यैश्च महर्षिभिः

kriyāvantaḥ prajāvanto maharṣibhiralaṅkṛtāḥ |
yadā tairiha sṛṣṭaistu dharmmādyaiśca maharṣibhiḥ

1,9.29

सृज्यमानाः प्रजाश्चैव न व्यवर्द्धन्त धीमतः ।
तमोमात्रावृतः सो ऽभूच्छोकप्रतिहतश्च वै

sṛjyamānāḥ prajāścaiva na vyavarddhanta dhīmataḥ |
tamomātrāvṛtaḥ so 'bhūcchokapratihataśca vai

1,9.30

यथाऽवृतः स वै ब्रह्मा तमोमात्रा तु सा पुनः ।
पुत्राणां च तमोमात्रा अपरा निःसृताभवत्

yathā'vṛtaḥ sa vai brahmā tamomātrā tu sā punaḥ |
putrāṇāṃ ca tamomātrā aparā niḥsṛtābhavat

1,9.31

प्रतिस्रोतात्मको ऽधर्मो हिंसा चैवाशुभात्मिका ।
ततः प्रतिहते तस्य प्रतीते वरणात्मके

pratisrotātmako 'dharmo hiṃsā caivāśubhātmikā |
tataḥ pratihate tasya pratīte varaṇātmake

1,9.32

स्वां तनुं स तदा ब्रह्मा समपोहत भास्वराम् ।
द्विधा कृत्वा स्वकं देहमर्द्धेन पुरुषो ऽभवत्

svāṃ tanuṃ sa tadā brahmā samapohata bhāsvarām |
dvidhā kṛtvā svakaṃ dehamarddhena puruṣo 'bhavat

1,9.33

अर्धेन नारी सा तस्य शतरूपा व्यजायत ।
प्रकृतिर्भूतधात्री सा कामाद्वै सृजतः प्रभोः

ardhena nārī sā tasya śatarūpā vyajāyata |
prakṛtirbhūtadhātrī sā kāmādvai sṛjataḥ prabhoḥ

1,9.34

सा दिवं पृथिवीं चैव महिम्ना व्याप्य सुस्थिता ।
ब्रह्माणः सा तनुः पूर्वा दिवमावृत्य तिष्टतः

sā divaṃ pṛthivīṃ caiva mahimnā vyāpya susthitā |
brahmāṇaḥ sā tanuḥ pūrvā divamāvṛtya tiṣṭataḥ

1,9.35

या त्वर्द्धा सृज्यते नारी शतरूपा व्यजायत ।
सा देवी नियुतं तप्त्वा तपः परम दुश्चरम्

yā tvarddhā sṛjyate nārī śatarūpā vyajāyata |
sā devī niyutaṃ taptvā tapaḥ parama duścaram

1,9.36

भर्त्तारं दीप्तयशसं पुरुषं प्रत्यपद्यत ।
स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते

bharttāraṃ dīptayaśasaṃ puruṣaṃ pratyapadyata |
sa vai svāyaṃbhuvaḥ pūrvaṃ puruṣo manurucyate

1,9.37

तस्यैकसप्ततियुगं मन्वन्तरमिहोच्यते ।
लब्ध्वा तु पुरुषः पत्नीं शतरूपामयोनिजाम्

tasyaikasaptatiyugaṃ manvantaramihocyate |
labdhvā tu puruṣaḥ patnīṃ śatarūpāmayonijām

1,9.38

तया स रमते सार्द्धं तस्मात्सा रतिरुच्यते ।
प्रथमः संप्रयोगः स कल्पादौ समवर्त्तत

tayā sa ramate sārddhaṃ tasmātsā ratirucyate |
prathamaḥ saṃprayogaḥ sa kalpādau samavarttata

1,9.39

विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽभवत्पुरुषो विराट् ।
सम्राट् सशतरूपस्तु वैराजस्तु मनुः स्मृतः

virājamasṛjadbrahmā so 'bhavatpuruṣo virāṭ |
samrāṭ saśatarūpastu vairājastu manuḥ smṛtaḥ

1,9.40

स वैराजः प्रजासर्गं ससर्ज पुरुषो मनुः ।
वैराजात्पुरुषाद्वीरौ शतरूपा व्यजायत

sa vairājaḥ prajāsargaṃ sasarja puruṣo manuḥ |
vairājātpuruṣādvīrau śatarūpā vyajāyata

1,9.41

प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ ।
कन्ये द्वे सुमहाभागे याभ्यां जाता इमाः प्रजाः

priyavratottānapādau putrau putravatāṃ varau |
kanye dve sumahābhāge yābhyāṃ jātā imāḥ prajāḥ

1,9.42

देवी नाम्ना तथाकूलिः प्रसूतिश्चैव ते शुभे ।
स्वायंभुवः प्रसूतिं तु दक्षाय व्यसृजत्प्रभुः

devī nāmnā tathākūliḥ prasūtiścaiva te śubhe |
svāyaṃbhuvaḥ prasūtiṃ tu dakṣāya vyasṛjatprabhuḥ

1,9.43

रुचेः प्रजापतेश्चैव आकूतिं प्रत्य पादयत् ।
आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम्

ruceḥ prajāpateścaiva ākūtiṃ pratya pādayat |
ākūtyāṃ mithunaṃ jajñe mānasasya ruceḥ śubham

1,9.44

यज्ञश्च दक्षिणा चैव यमलौ तौ बभूवतुः ।
यज्ञस्य दक्षिणायां च पुत्रा द्वादश जज्ञिरे

yajñaśca dakṣiṇā caiva yamalau tau babhūvatuḥ |
yajñasya dakṣiṇāyāṃ ca putrā dvādaśa jajñire

1,9.45

यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेतरे ।
यमस्य पुत्रा यज्ञस्य तस्माद्यामास्तु ते स्मृताः

yāmā iti samākhyātā devāḥ svāyaṃbhuvetare |
yamasya putrā yajñasya tasmādyāmāstu te smṛtāḥ

1,9.46

अजिताश्चैव शुक्राश्च द्वौ गणौ ब्रह्मणः स्मृतौ ।
यामाः पूर्वं परिक्रान्ता येषां संज्ञा दिवौकसः

ajitāścaiva śukrāśca dvau gaṇau brahmaṇaḥ smṛtau |
yāmāḥ pūrvaṃ parikrāntā yeṣāṃ saṃjñā divaukasaḥ

1,9.47

स्वायंभूव सुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः ।
तस्यां कन्याश्चतुर्विंशद्दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः

svāyaṃbhūva sutāyāṃ tu prasūtyāṃ lokamātaraḥ |
tasyāṃ kanyāścaturviṃśaddakṣastvajanayatprabhuḥ

1,9.48

सर्वास्ताश्च महाभागाः सर्वाः कमललोचनाः ।
योगपत्न्यश्च ताः सर्वाः सर्वास्ता योगमातरः

sarvāstāśca mahābhāgāḥ sarvāḥ kamalalocanāḥ |
yogapatnyaśca tāḥ sarvāḥ sarvāstā yogamātaraḥ

1,9.49

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा विश्वस्य मातरः ।
श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिर्मेधा तथा क्रिया

sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvā viśvasya mātaraḥ |
śraddhā lakṣmīrdhṛtistuṣṭiḥ puṣṭirmedhā tathā kriyā

1,9.50

बुद्धिर्लज्जा वसुः शान्तिः सिद्धिः कीर्त्तिस्त्रयोदश ।
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः

buddhirlajjā vasuḥ śāntiḥ siddhiḥ kīrttistrayodaśa |
patnyarthaṃ pratijagrāha dharmo dākṣāyaṇīḥ prabhuḥ

1,9.51

द्वाराण्येतानि चैवास्य विहितानि स्वयंभुवा ।
यान्याः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

dvārāṇyetāni caivāsya vihitāni svayaṃbhuvā |
yānyāḥ śiṣṭā yavīyasya ekādaśa sulocanāḥ

1,9.52

सती ख्यातिश्च संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा ।
सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा

satī khyātiśca saṃbhūtiḥ smṛtiḥ prītiḥ kṣamā tathā |
sannatiścānasūyā ca ūrjā svāhā svadhā tathā

1,9.53

तास्तदा प्रत्यगृह्णन्त पुनरन्ये महार्षयः ।
रुद्रो भृगुर्मरीचिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः

tāstadā pratyagṛhṇanta punaranye mahārṣayaḥ |
rudro bhṛgurmarīciśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ

1,9.54

पुलस्त्यो ऽत्रिर्वसिष्ठश्च पितरो ऽग्रिस्तथैव च ।
सतीं भवाय प्रायच्छत्ख्यातिं च भृगवे तथा

pulastyo 'trirvasiṣṭhaśca pitaro 'gristathaiva ca |
satīṃ bhavāya prāyacchatkhyātiṃ ca bhṛgave tathā

1,9.55

मरीचये तु संभूतिं स्मृतिमङ्गिरसे ददौ ।
प्रीतिं चैव पुलस्त्याय क्षमां वै पुलहाय च

marīcaye tu saṃbhūtiṃ smṛtimaṅgirase dadau |
prītiṃ caiva pulastyāya kṣamāṃ vai pulahāya ca

1,9.56

क्रतवे संततिं नाम अनसूयां तथात्रये ।
ऊर्जां ददौ वसिष्ठाय स्वाहां चैवाग्नये ददौ

kratave saṃtatiṃ nāma anasūyāṃ tathātraye |
ūrjāṃ dadau vasiṣṭhāya svāhāṃ caivāgnaye dadau

1,9.57

स्वधां चैव पितृभ्यस्तु तास्वपत्यानि मे शृणु ।
एताः सर्वा महाभागाः प्रजास्त्वनुसृताः स्थिताः

svadhāṃ caiva pitṛbhyastu tāsvapatyāni me śṛṇu |
etāḥ sarvā mahābhāgāḥ prajāstvanusṛtāḥ sthitāḥ

1,9.58

मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम् ।
श्रद्धा कामं प्रजज्ञे ऽथ दर्पो लक्ष्मी सुतः स्मृतः

manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam |
śraddhā kāmaṃ prajajñe 'tha darpo lakṣmī sutaḥ smṛtaḥ

1,9.59

धृत्यास्तु नियमः पुत्रस्तुष्ट्याः संतोष उच्यते ।
पुष्ट्या लाभः सुतश्चापि मेधापुत्रः श्रुतस्तथा

dhṛtyāstu niyamaḥ putrastuṣṭyāḥ saṃtoṣa ucyate |
puṣṭyā lābhaḥ sutaścāpi medhāputraḥ śrutastathā

1,9.60

क्रियायास्तनयौ प्रोक्तौ दमश्च शम एव च ।
बुद्धेर्बोधः सुतश्चापि अप्रमादश्च तावुभौ

kriyāyāstanayau proktau damaśca śama eva ca |
buddherbodhaḥ sutaścāpi apramādaśca tāvubhau

1,9.61

लज्जाया विनयः पुत्रो व्यवसायो वसोः सुतः ।
क्षेमः शान्तेः सुतश्चापि सुखं सिद्धेर्व्यजायत

lajjāyā vinayaḥ putro vyavasāyo vasoḥ sutaḥ |
kṣemaḥ śānteḥ sutaścāpi sukhaṃ siddhervyajāyata

1,9.62

यशः कीर्तेः सुतश्चापि इत्येते धर्मसूनवः ।
कामस्य तु सुतो हर्षो देव्यां सिद्ध्यां व्यजायत

yaśaḥ kīrteḥ sutaścāpi ityete dharmasūnavaḥ |
kāmasya tu suto harṣo devyāṃ siddhyāṃ vyajāyata

1,9.63

इत्येष वै सुखोदर्कः सर्गो धर्मस्य सात्त्विकः ।
जज्ञे हिंसा त्वधर्माद्वै निकृतिं चानृतं च ते

ityeṣa vai sukhodarkaḥ sargo dharmasya sāttvikaḥ |
jajñe hiṃsā tvadharmādvai nikṛtiṃ cānṛtaṃ ca te

1,9.64

निकृत्यनृतयोर्जज्ञ भयं नरक एव च ।
माया च वेदना चापि मिथुनद्वयमेतयोः

nikṛtyanṛtayorjajña bhayaṃ naraka eva ca |
māyā ca vedanā cāpi mithunadvayametayoḥ

1,9.65

मयाज्जज्ञे ऽथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् ।
वेदनायां ततश्चापि जेज्ञ दुःखं तु रौरवात्

mayājjajñe 'tha vai māyā mṛtyuṃ bhūtāpahāriṇam |
vedanāyāṃ tataścāpi jejña duḥkhaṃ tu rauravāt

1,9.66

मृत्योर्व्याधिर्जराशोकक्रोधासूया विजज्ञिरे ।
दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः

mṛtyorvyādhirjarāśokakrodhāsūyā vijajñire |
duḥkhottarāḥ smṛtā hyete sarve cādharmalakṣaṇāḥ

1,9.67

तेषां भार्यास्ति पुत्रो वा सर्वे ह्यनिधनाः स्मृताः ।
इत्येष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनिया मकः

teṣāṃ bhāryāsti putro vā sarve hyanidhanāḥ smṛtāḥ |
ityeṣa tāmasaḥ sargo jajñe dharmaniyā makaḥ

1,9.68

प्रजाः सृचेति व्यादिष्टो ब्रह्मणा नीललोहितः ।
सो ऽभिध्याय सतीं भार्यां निर्ममे चात्मसंभवान्

prajāḥ sṛceti vyādiṣṭo brahmaṇā nīlalohitaḥ |
so 'bhidhyāya satīṃ bhāryāṃ nirmame cātmasaṃbhavān

1,9.69

नाधिकान्न च हीनास्तान्मानसानात्मना समान् ।
सहस्रं च सहस्राणामसृजत्कृत्तिवाससः

nādhikānna ca hīnāstānmānasānātmanā samān |
sahasraṃ ca sahasrāṇāmasṛjatkṛttivāsasaḥ

1,9.70

तुल्यानेवात्मना सर्वान् रूपतेजोबल श्रुतैः ।
पिङ्गलान्सनिषङ्गांश्च कपर्दी नीललोहितान्

tulyānevātmanā sarvān rūpatejobala śrutaiḥ |
piṅgalānsaniṣaṅgāṃśca kapardī nīlalohitān

1,9.71

विशिखान्हीनकेशांश्च दृष्टिघ्नास्तान्कपालिनः ।
महारूपान्विरूपांश्च विश्वरूपाश्च रूपिणः

viśikhānhīnakeśāṃśca dṛṣṭighnāstānkapālinaḥ |
mahārūpānvirūpāṃśca viśvarūpāśca rūpiṇaḥ

1,9.72

रथिनो वर्मिणश्चैव धन्विनो ऽथ वरूथिनः ।
सहस्रशतबाहूंश्च दिव्यभौमान्तरिक्षगान्

rathino varmiṇaścaiva dhanvino 'tha varūthinaḥ |
sahasraśatabāhūṃśca divyabhaumāntarikṣagān

1,9.73

स्थूल शीर्षानष्टदंष्ट्रान् द्विजिह्वांस्तु त्रिलोचनान् ।
अन्नादान्पिशितादांश्च आज्यपान्सोमपोस्तथा

sthūla śīrṣānaṣṭadaṃṣṭrān dvijihvāṃstu trilocanān |
annādānpiśitādāṃśca ājyapānsomapostathā

1,9.74

अतिमेढ्रोग्रकायांश्च शितिकण्ठोग्रमन्युकान् ।
सनिषङ्गतनुत्रांश्च धन्विनो ह्यसिचर्मिणः

atimeḍhrograkāyāṃśca śitikaṇṭhogramanyukān |
saniṣaṅgatanutrāṃśca dhanvino hyasicarmiṇaḥ

1,9.75

आसीनान् धावतश्चापि जृंभतश्चाप्यधिष्ठितान् ।
अधीयानाश्च जपतो युञ्जतो ध्यायतस्तथा

āsīnān dhāvataścāpi jṛṃbhataścāpyadhiṣṭhitān |
adhīyānāśca japato yuñjato dhyāyatastathā

1,9.76

ज्वलतो वर्षतश्चैव द्योतमानान्प्रधूपितान् ।
बुद्धान्बुद्धतमांश्चैव ब्रह्मस्वान् ब्रह्मदर्शिनः

jvalato varṣataścaiva dyotamānānpradhūpitān |
buddhānbuddhatamāṃścaiva brahmasvān brahmadarśinaḥ

1,9.77

नीलग्रीवान्सहस्राक्षान् सर्वांश्चैव क्षमाचरान् ।
अदृश्यान्सर्वभूतानां महायोगान्महौजसः

nīlagrīvānsahasrākṣān sarvāṃścaiva kṣamācarān |
adṛśyānsarvabhūtānāṃ mahāyogānmahaujasaḥ

1,9.78

रुदतो द्रवतश्चैव एवं युक्तान्सहस्रशः ।
अयातयामान् सृजतं रुद्रमेतान्सुरोत्तमान्

rudato dravataścaiva evaṃ yuktānsahasraśaḥ |
ayātayāmān sṛjataṃ rudrametānsurottamān

1,9.79

दृष्ट्वा ब्रह्माब्रवीदेनं मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः ।
न स्रष्टव्यात्मन स्तल्या प्रजा नैवाधिका तथा

dṛṣṭvā brahmābravīdenaṃ māsrākṣīrīdṛśīḥ prajāḥ |
na sraṣṭavyātmana stalyā prajā naivādhikā tathā

1,9.80

अन्याः सृजस्व भद्रं ते प्रजास्त्वं मृत्युसंयुताः ।
नारभन्ते हि कर्माणि प्रजा विगतमृत्यवः

anyāḥ sṛjasva bhadraṃ te prajāstvaṃ mṛtyusaṃyutāḥ |
nārabhante hi karmāṇi prajā vigatamṛtyavaḥ

1,9.81

एवसुक्तो ऽब्रवीदेनं नाहं मृत्युजरान्विताः ।
प्रजाः स्रक्ष्यामि भद्रं ते स्थितो ऽहं त्वं सृज प्रभो

evasukto 'bravīdenaṃ nāhaṃ mṛtyujarānvitāḥ |
prajāḥ srakṣyāmi bhadraṃ te sthito 'haṃ tvaṃ sṛja prabho

1,9.82

एते ये वै मया सृष्टा विरूपा नीललोहिताः ।
सहस्रं हि सहस्राणामात्मनो मम निःसृताः

ete ye vai mayā sṛṣṭā virūpā nīlalohitāḥ |
sahasraṃ hi sahasrāṇāmātmano mama niḥsṛtāḥ

1,9.83

एते देवा भविष्यन्ति रुद्रा नाम महाबलाः ।
पृथिव्यामन्तरिक्षे च रुद्राण्यस्ताः परिश्रुताः

ete devā bhaviṣyanti rudrā nāma mahābalāḥ |
pṛthivyāmantarikṣe ca rudrāṇyastāḥ pariśrutāḥ

1,9.84

शतरुद्रे समाम्नाता भविष्यन्तीह यज्ञियाः ।
यज्ञभाजो भविष्यन्ति सर्वे देवगणैः सह

śatarudre samāmnātā bhaviṣyantīha yajñiyāḥ |
yajñabhājo bhaviṣyanti sarve devagaṇaiḥ saha

1,9.85

मन्वन्तरेषु ये देवा भविष्यन्तीह छन्दजाः ।
तैः सार्द्धमिज्यमानास्ते स्थास्यन्तीहायुगक्षयात्

manvantareṣu ye devā bhaviṣyantīha chandajāḥ |
taiḥ sārddhamijyamānāste sthāsyantīhāyugakṣayāt

1,9.86

एवमुक्तस्ततो ब्रह्मा महादेवेन स प्रभुः ।
प्रत्युवाच तथा भीमं त्दृष्यमाणः प्रजापतिः

evamuktastato brahmā mahādevena sa prabhuḥ |
pratyuvāca tathā bhīmaṃ tdṛṣyamāṇaḥ prajāpatiḥ

1,9.87

एवं भवतु भद्रं ते यथा ते व्यात्दृतं प्रभो ।
ब्रह्मणा समनु ज्ञाते ततः सर्वमभूत्किल

evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathā te vyātdṛtaṃ prabho |
brahmaṇā samanu jñāte tataḥ sarvamabhūtkila

1,9.88

ततः प्रभृति देवः स न प्रासूयत वै प्रजाः ।
ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्

tataḥ prabhṛti devaḥ sa na prāsūyata vai prajāḥ |
ūrdhvaretāḥ sthitaḥ sthāṇuryāvadābhūtasaṃplavam

1,9.89

यस्मात्प्रोक्तं स्थितो ऽस्मीति तस्मात्स्थाणुर्बुधैः स्मृतः ।
ज्ञानं तपश्च सत्यं च ह्यैश्वर्यं धर्म एव च

yasmātproktaṃ sthito 'smīti tasmātsthāṇurbudhaiḥ smṛtaḥ |
jñānaṃ tapaśca satyaṃ ca hyaiśvaryaṃ dharma eva ca

1,9.90

वैराग्यमात्मसंबोधः कृत्स्नान्येतानि शङ्करे ।
सर्वान्देवानृषींश्चैव समेतानसुरैः सह

vairāgyamātmasaṃbodhaḥ kṛtsnānyetāni śaṅkare |
sarvāndevānṛṣīṃścaiva sametānasuraiḥ saha

1,9.91

अत्येति तेजसा देवो महादेवस्ततः स्मृतः ।
अत्येति देवा नैश्वर्याद्वलेन च महासुरान्

atyeti tejasā devo mahādevastataḥ smṛtaḥ |
atyeti devā naiśvaryādvalena ca mahāsurān

1,9.92

ज्ञानेन च मुनीन्सर्वान्योगाद्भूतानि सर्वशः ।
एवमेव महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः ।
प्रजामनु द्यामां सृष्ट्वा सर्गादुपरराम ह

jñānena ca munīnsarvānyogādbhūtāni sarvaśaḥ |
evameva mahādevaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ |
prajāmanu dyāmāṃ sṛṣṭvā sargādupararāma ha

Chapter 1.10

1,10.1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे रुद्रप्रसववर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अस्मिन्कल्पे त्वया नोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः ।
महादेवस्य रुद्रस्य साधकैरृषिभिः सह

iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde rudraprasavavarṇanaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca asminkalpe tvayā noktaḥ prādurbhāvo mahātmanaḥ |
mahādevasya rudrasya sādhakairṛṣibhiḥ saha

1,10.2

सूत उवाच उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्ता समासतः ।
विस्तरेण प्रवक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह

sūta uvāca utpattirādisargasya mayā proktā samāsataḥ |
vistareṇa pravakṣyāmi nāmāni tanubhiḥ saha

1,10.3

पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान्बहून ।
कल्पेष्वन्येष्वतीतेषु ह्यस्मिन्कल्पे तु ताञ्शृणु

patnīṣu janayāmāsa mahādevaḥ sutānbahūna |
kalpeṣvanyeṣvatīteṣu hyasminkalpe tu tāñśṛṇu

1,10.4

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतमध्यायत प्रभुः ।
प्रादुरा सीत्ततोङ्के ऽस्य कुमारो नीललोहितः

kalpādāvātmanastulyaṃ sutamadhyāyata prabhuḥ |
prādurā sīttatoṅke 'sya kumāro nīlalohitaḥ

1,10.5

रुरोद सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा ।
दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्

ruroda susvaraṃ ghoraṃ nirdahanniva tejasā |
dṛṣṭvā rudantaṃ sahasā kumāraṃ nīlalohitam

1,10.6

किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत ।
सो ऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं त्वं पितामह

kiṃ rodiṣi kumāreti brahmā taṃ pratyabhāṣata |
so 'bravīddehi me nāma prathamaṃ tvaṃ pitāmaha

1,10.7

रुद्रस्त्वं देव नामासि स इत्युक्तो ऽरुदत्पुनः ।
किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत

rudrastvaṃ deva nāmāsi sa ityukto 'rudatpunaḥ |
kiṃ rodiṣi kumāreti brahmā taṃ pratyabhāṣata

1,10.8

नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयंभुवम् ।
भवस्त्वं देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

nāma dehi dvitīyaṃ me ityuvāca svayaṃbhuvam |
bhavastvaṃ devanāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ

1,10.9

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह ।
तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः

kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha |
tṛtīyaṃ dehi me nāma ityuktaḥ so 'bravītpunaḥ

1,10.10

शर्वस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः ।
किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह

śarvastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ |
kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ pratyuvāca ha

1,10.11

चतुर्थ देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः ।
ईशानो देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

caturtha dehi me nāma ityuktaḥ so 'bravītpunaḥ |
īśāno devanāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ

1,10.12

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् ।
पञ्चमं नाम देहीति प्रत्युवाच स्वयंभुवम्

kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt |
pañcamaṃ nāma dehīti pratyuvāca svayaṃbhuvam

1,10.13

पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः ।
किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्

paśūnāṃ tvaṃ patirdeva ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ |
kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt

1,10.14

षष्ठं वै देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम् ।
भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

ṣaṣṭhaṃ vai dehi me nāma ityuktaḥ pratyuvāca tam |
bhīmastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ

1,10.15

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् ।
सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच ह

kiṃ rodiṣīti taṃ brahmā rudantaṃ punarabravīt |
saptamaṃ dehi me nāma ityuktaḥ pratyuvāca ha

1,10.16

उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः ।
तं रुदन्तं कुमारं तु मारोदीरिति सो ऽब्रवीत्

ugrastvaṃ deva nāmnāsi ityuktaḥ so 'rudatpunaḥ |
taṃ rudantaṃ kumāraṃ tu mārodīriti so 'bravīt

1,10.17

सो ऽब्रवीदष्टमं नाम देहि मे त्वं विभो पुनः ।
त्वं महादेवनामासि इत्युक्तो विरराम ह

so 'bravīdaṣṭamaṃ nāma dehi me tvaṃ vibho punaḥ |
tvaṃ mahādevanāmāsi ityukto virarāma ha

1,10.18

लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्माणं नीललोहितः ।
प्रोवाच नाम्नामेतेषां स्थानानि प्रदिशेति ह

labdhvā nāmāni caitāni brahmāṇaṃ nīlalohitaḥ |
provāca nāmnāmeteṣāṃ sthānāni pradiśeti ha

1,10.19

ततो विसृष्टास्तनव एषां नाम्ना स्वयंभुवा ।
सूर्यो जलं मही वायुर्व ह्निराकाशमेव च

tato visṛṣṭāstanava eṣāṃ nāmnā svayaṃbhuvā |
sūryo jalaṃ mahī vāyurva hnirākāśameva ca

1,10.20

दीक्षिता ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येवं ते ऽष्टधा तनुः ।
तेषु पूज्यश्च वन्द्यश्च नमस्कार्यश्च यत्नतः

dīkṣitā brāhmaṇaścandra ityevaṃ te 'ṣṭadhā tanuḥ |
teṣu pūjyaśca vandyaśca namaskāryaśca yatnataḥ

1,10.21

प्रोवाच तं पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् ।
यदुक्तं ते मया पूर्वं नाम रुद्रेति वै विभो

provāca taṃ punarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam |
yaduktaṃ te mayā pūrvaṃ nāma rudreti vai vibho

1,10.22

तस्यादित्यतनुर्नाम्नः प्रथमा प्रथमस्य ते ।
इत्युक्ते तस्य यत्तेजश्चक्षुस्त्वासीत्प्रकाशकम्

tasyādityatanurnāmnaḥ prathamā prathamasya te |
ityukte tasya yattejaścakṣustvāsītprakāśakam

1,10.23

विवेश तत्तदादित्यं तस्माद्रुद्रो ह्यसौ स्मृतः ।
उद्यतमस्तं यन्तं च वर्जयेद्दर्शनेरविम्

viveśa tattadādityaṃ tasmādrudro hyasau smṛtaḥ |
udyatamastaṃ yantaṃ ca varjayeddarśaneravim

1,10.24

शश्वच्च जायते यस्माच्छश्वत्संतिष्ठते तु यत् ।
तस्मात्मूर्यं न वीक्षेत आयुष्कामः शुचिः सदा

śaśvacca jāyate yasmācchaśvatsaṃtiṣṭhate tu yat |
tasmātmūryaṃ na vīkṣeta āyuṣkāmaḥ śuciḥ sadā

1,10.25

अतीतानागतं रुद्रं विप्रा ह्याप्याययन्ति यत् ।
उभे संध्ये ह्युपासीना गृणन्तः सामऋग्यजुः

atītānāgataṃ rudraṃ viprā hyāpyāyayanti yat |
ubhe saṃdhye hyupāsīnā gṛṇantaḥ sāmaṛgyajuḥ

1,10.26

उद्यन्स तिष्ठते ऋक्षु मध्याह्ने च यजुःष्वथ ।
सामस्वथापराह्णे तु रुद्रः संविशति क्रमात्

udyansa tiṣṭhate ṛkṣu madhyāhne ca yajuḥṣvatha |
sāmasvathāparāhṇe tu rudraḥ saṃviśati kramāt

1,10.27

तस्माद्भवेन्नाभ्युदितो बाह्यस्तमित एव च ।
न रुद्रम्प्रति मेहेत सर्वावस्थं कथं चन

tasmādbhavennābhyudito bāhyastamita eva ca |
na rudramprati meheta sarvāvasthaṃ kathaṃ cana

1,10.28

एवं युक्तान् द्विजान् देवो रुद्रस्तान्न हिनस्ति वै ।
ततो ऽप्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्

evaṃ yuktān dvijān devo rudrastānna hinasti vai |
tato 'pravītpunarbrahmā taṃ devaṃ nīlalohitam

1,10.29

द्वितीयं नामधेयं ते मया प्रोक्तं भवेति यत् ।
एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भवत्विति

dvitīyaṃ nāmadheyaṃ te mayā proktaṃ bhaveti yat |
etasyāpo dvitīyā te tanurnāmnā bhavatviti

1,10.30

इत्युक्ते त्वथ तस्यासीच्छरीरस्थं रसात्मकम् ।
विवेश तत्तदा यस्तु तस्मादापो भवः स्मृतः

ityukte tvatha tasyāsīccharīrasthaṃ rasātmakam |
viveśa tattadā yastu tasmādāpo bhavaḥ smṛtaḥ

1,10.31

यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च ।
भवनाद्रावनाच्चैव भूतानामुच्यते भवः

yasmādbhavanti bhūtāni tābhyastā bhāvayanti ca |
bhavanādrāvanāccaiva bhūtānāmucyate bhavaḥ

1,10.32

तस्मान्मूत्रं पुरीषं च नाप्सु कुर्वीत कर्हिचित् ।
न निष्ठीवेन्नावगाहेन्नैव गच्छेच्च मैथुनम्

tasmānmūtraṃ purīṣaṃ ca nāpsu kurvīta karhicit |
na niṣṭhīvennāvagāhennaiva gacchecca maithunam

1,10.33

न चैताः परिचक्षीत वहन्त्यो वा स्थिता अपि ।
मैध्यामेध्यास्त्वपामेतास्तनवो मुनिभिः स्मृताः

na caitāḥ paricakṣīta vahantyo vā sthitā api |
maidhyāmedhyāstvapāmetāstanavo munibhiḥ smṛtāḥ

1,10.34

विवर्णरसगन्धाश्च वर्ज्या अल्पाश्च सर्वशः ।
अपां योनिः समुद्रस्तु तस्मात्तं कामयन्ति ताः

vivarṇarasagandhāśca varjyā alpāśca sarvaśaḥ |
apāṃ yoniḥ samudrastu tasmāttaṃ kāmayanti tāḥ

1,10.35

मध्याश्चैवामृता ह्यापो भवन्ति प्राप्य सागरम् ।
तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः

madhyāścaivāmṛtā hyāpo bhavanti prāpya sāgaram |
tasmādapo na rundhīta samudraṃ kāmayanti tāḥ

1,10.36

न हिनस्ति भवो देवो य एवं ह्यप्सु वर्तते ।
ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम्

na hinasti bhavo devo ya evaṃ hyapsu vartate |
tato 'bravītpunarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam

1,10.37

शर्वेति यत्तृतीयं ते नाम प्रोक्तं मया विभो ।
तस्य भूमिस्तृतीयस्य तनुर्नाम्ना भवत्त्वियम्

śarveti yattṛtīyaṃ te nāma proktaṃ mayā vibho |
tasya bhūmistṛtīyasya tanurnāmnā bhavattviyam

1,10.38

इत्युक्ते यत्स्थिरं तस्य शरीरे ह्यस्थिसंज्ञितम् ।
विवेश तत्तदा भूमिं यस्मात्सा शर्व उच्यते

ityukte yatsthiraṃ tasya śarīre hyasthisaṃjñitam |
viveśa tattadā bhūmiṃ yasmātsā śarva ucyate

1,10.39

तस्मात्कृष्टेन कुर्वीत पुरीषं मूत्रमेव च ।
न च्छायायां तथा मार्गे स्वच्छायायां न मेहयेत्

tasmātkṛṣṭena kurvīta purīṣaṃ mūtrameva ca |
na cchāyāyāṃ tathā mārge svacchāyāyāṃ na mehayet

1,10.40

शिरः प्रावृत्य कुर्वीत अन्तर्धाय तृणैर्महीम् ।
एवं यो वर्तते भूमौ शर्वस्तं न हिनस्ति वै

śiraḥ prāvṛtya kurvīta antardhāya tṛṇairmahīm |
evaṃ yo vartate bhūmau śarvastaṃ na hinasti vai

1,10.41

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् ।
ईशानेति चतुर्थ ते नाम प्रोक्तं मयेह यत्

tato 'bravītpunarbrahmā kumāraṃ nīlalohitam |
īśāneti caturtha te nāma proktaṃ mayeha yat

1,10.42

चतुर्थस्य चतुर्थी तु वायुर्नाम्ना तनुस्तव ।
इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम्

caturthasya caturthī tu vāyurnāmnā tanustava |
ityukte yaccharīrasthaṃ pañcadhā prāṇasaṃjñitam

1,10.43

विवेश तस्य तद्वायुमीशानस्तन मारुतः ।
तस्मान्नैनं परिवदेत्प्रवान्तं वायुमीश्वरम्

viveśa tasya tadvāyumīśānastana mārutaḥ |
tasmānnainaṃ parivadetpravāntaṃ vāyumīśvaram

1,10.44

यज्ञैर्व्यवहरन्त्येनं ये वै परिचरन्ति च ।
एवं युक्तं महेशानो नैव देवो हिनस्ति तम्

yajñairvyavaharantyenaṃ ye vai paricaranti ca |
evaṃ yuktaṃ maheśāno naiva devo hinasti tam

1,10.45

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं ध5म्लमीश्वरम् ।
नाम यद्वै पशुपतिरित्युक्तं पञ्चमं मया

tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ dha5mlamīśvaram |
nāma yadvai paśupatirityuktaṃ pañcamaṃ mayā

1,10.46

पञ्चमी पञ्चम स्यैषा तनुर्नाम्नाग्निरस्तु ते ।
इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योष्णसंज्ञितम्

pañcamī pañcama syaiṣā tanurnāmnāgnirastu te |
ityukte yaccharīrasthaṃ tejastasyoṣṇasaṃjñitam

1,10.47

विवेश तत्तदा ह्यग्निं तस्मात्पशुपतिस्तु सः ।
यस्मादग्निः पशुश्चासीद्यस्मात्पाति पशूंश्च सः

viveśa tattadā hyagniṃ tasmātpaśupatistu saḥ |
yasmādagniḥ paśuścāsīdyasmātpāti paśūṃśca saḥ

1,10.48

तस्मात्पशुपतेस्तस्य तनुरग्निर्निरुच्यते ।
तस्मादमेद्यं न दहेन्न च पादौ प्रतापयेत्

tasmātpaśupatestasya tanuragnirnirucyate |
tasmādamedyaṃ na dahenna ca pādau pratāpayet

1,10.49

अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमतिलङ्घयेत् ।
नैनं पशुपतिर्देव एवं युक्तं हिनस्ति वै

adhastānnopadadhyācca na cainamatilaṅghayet |
nainaṃ paśupatirdeva evaṃ yuktaṃ hinasti vai

1,10.50

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं श्वेतपिङ्गलम् ।
षष्टं नाम मया प्रोक्तं तव भीमेति यत्प्रभो

tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ śvetapiṅgalam |
ṣaṣṭaṃ nāma mayā proktaṃ tava bhīmeti yatprabho

1,10.51

आकाशं तस्य नाम्नस्तु तनुः षष्ठी भवत्विति ।
इत्युक्ते सुषिरं तस्य शरीरस्थमभूच्च यत्

ākāśaṃ tasya nāmnastu tanuḥ ṣaṣṭhī bhavatviti |
ityukte suṣiraṃ tasya śarīrasthamabhūcca yat

1,10.52

विवेश तत्तदाकाशं तस्माद्भीमस्य सा तनुः ।
यदाकाशे स्मृतो देवस्तस्मान्ना संवृतः क्वचित्

viveśa tattadākāśaṃ tasmādbhīmasya sā tanuḥ |
yadākāśe smṛto devastasmānnā saṃvṛtaḥ kvacit

1,10.53

कुर्यान्मूत्रं पुरीषं वा न भुञ्जीत पिबेन्न वा ।
मैथुनं वापि न चरेदुच्छिष्टानि च नोत्क्षिपेत्

kuryānmūtraṃ purīṣaṃ vā na bhuñjīta pibenna vā |
maithunaṃ vāpi na careducchiṣṭāni ca notkṣipet

1,10.54

न हिनस्ति च तं देवो यो भीमे ह्येवमाचरेत् ।
ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं सबलं प्रभुम्

na hinasti ca taṃ devo yo bhīme hyevamācaret |
tato 'bravītpunarbrahmā taṃ devaṃ sabalaṃ prabhum

1,10.55

सप्तमं यन्मया प्रोक्तं नामोग्रेति तव प्रभो ।
तस्य नाम्नस्तनुस्तुभ्यं द्विजो भवति दीक्षितः

saptamaṃ yanmayā proktaṃ nāmogreti tava prabho |
tasya nāmnastanustubhyaṃ dvijo bhavati dīkṣitaḥ

1,10.56

एवमुक्ते तु यत्तस्य चैतन्यं वै शरीरगम् ।
विवेश दीक्षितं तद्वै ब्राह्मणं सोमयाजिनम्

evamukte tu yattasya caitanyaṃ vai śarīragam |
viveśa dīkṣitaṃ tadvai brāhmaṇaṃ somayājinam

1,10.57

तावत्कालं स्मृतो विप्र उग्रो देवस्तु दीक्षितः ।
तस्मान्नेमं परिवदेन्नाश्लीलं चास्य कीर्त्तयेत्

tāvatkālaṃ smṛto vipra ugro devastu dīkṣitaḥ |
tasmānnemaṃ parivadennāślīlaṃ cāsya kīrttayet

1,10.58

ते हरन्त्यस्य पाप्मानं ये वै परिवदन्ति तम् ।
एवं युक्तान् द्विजानुग्रो देवस्तान्न हिनस्ति वै

te harantyasya pāpmānaṃ ye vai parivadanti tam |
evaṃ yuktān dvijānugro devastānna hinasti vai

1,10.59

ततोब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं भास्करद्युतिम् ।
अष्टमं नाम यत् प्रोक्तं महादेवेति ते मया

tatobravītpunarbrahmā taṃ devaṃ bhāskaradyutim |
aṣṭamaṃ nāma yat proktaṃ mahādeveti te mayā

1,10.60

तस्य नाम्नो ऽष्टमस्यास्तु तनुस्तुभ्यं तु चन्द्रमाः ।
इत्युक्ते यन्मन स्तस्य संकल्पकमभूत्प्रभोः

tasya nāmno 'ṣṭamasyāstu tanustubhyaṃ tu candramāḥ |
ityukte yanmana stasya saṃkalpakamabhūtprabhoḥ

1,10.61

विवेश तच्चन्द्रमसं महादेवस्ततः शशी ।
तस्माद्विभाव्यते ह्येष महादेवस्तु चन्द्रमाः

viveśa taccandramasaṃ mahādevastataḥ śaśī |
tasmādvibhāvyate hyeṣa mahādevastu candramāḥ

1,10.62

अमावास्यां न वै छिन्द्याद्वृक्षगुल्मौषधीर्द्विजः ।
महादेवः स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्यौषधीगणः

amāvāsyāṃ na vai chindyādvṛkṣagulmauṣadhīrdvijaḥ |
mahādevaḥ smṛtaḥ somastasyātmā hyauṣadhīgaṇaḥ

1,10.63

एवं यो वर्त्तते चैह सदा पर्वणि पर्वणि ।
न हन्ति तं महादेवो य एवं वेद तं प्रभुम्

evaṃ yo varttate caiha sadā parvaṇi parvaṇi |
na hanti taṃ mahādevo ya evaṃ veda taṃ prabhum

1,10.64

गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तं तु चन्द्रमाः ।
एकरात्रौ समेयातां सूर्या चन्द्रमसावुभौ

gopāyati divādityaḥ prajā naktaṃ tu candramāḥ |
ekarātrau sameyātāṃ sūryā candramasāvubhau

1,10.65

अमावास्यानिशायां तु तस्यां युक्तः सादा भवेत् ।
रुद्राविष्टं सर्वमिदं तनुभिर्न्नामभिश्च ह

amāvāsyāniśāyāṃ tu tasyāṃ yuktaḥ sādā bhavet |
rudrāviṣṭaṃ sarvamidaṃ tanubhirnnāmabhiśca ha

1,10.66

एकाकी चश्चरत्येष सूर्यो ऽसौ रुद्र उच्यते ।
सूर्यस्य यत्प्रकाशेन वीक्षन्ते चक्षुषा प्रजाः

ekākī caścaratyeṣa sūryo 'sau rudra ucyate |
sūryasya yatprakāśena vīkṣante cakṣuṣā prajāḥ

1,10.67

मुक्तात्मा संस्थितो रुद्रः पिबत्यंभो गभस्तिभिः ।
अद्यते पीयते चैव ह्यन्नपानादिकाम्यया

muktātmā saṃsthito rudraḥ pibatyaṃbho gabhastibhiḥ |
adyate pīyate caiva hyannapānādikāmyayā

1,10.68

तनुरंबूद्भवा सा वै देहेष्वेवोपचीयते ।
यया धत्ते प्रजाः सर्वाः स्थिरीभूतेन तेजसा

tanuraṃbūdbhavā sā vai deheṣvevopacīyate |
yayā dhatte prajāḥ sarvāḥ sthirībhūtena tejasā

1,10.69

पार्थिवी सा तनुस्तस्य साध्वी धारयते प्रजाः ।
या च स्थिता शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः

pārthivī sā tanustasya sādhvī dhārayate prajāḥ |
yā ca sthitā śarīreṣu bhūtānāṃ prāṇavṛttibhiḥ

1,10.70

वातात्मिका तु चैशानी सा प्राणः प्राणिनामिह ।
पीताशितानि पचति भूतानां जठरेष्विह

vātātmikā tu caiśānī sā prāṇaḥ prāṇināmiha |
pītāśitāni pacati bhūtānāṃ jaṭhareṣviha

1,10.71

तनुः पाशुपती तस्य पाचकः सो ऽग्निरुच्यते ।
यानीह शुषिराणि स्युर्देहेष्वन्तर्गतानि वै

tanuḥ pāśupatī tasya pācakaḥ so 'gnirucyate |
yānīha śuṣirāṇi syurdeheṣvantargatāni vai

1,10.72

वायोः संचरणार्थानि भीमा सा प्रोच्यते तनुः ।
वैतान्यादीक्षितानां तु या स्थितिर्ब्रह्मवादिनाम्

vāyoḥ saṃcaraṇārthāni bhīmā sā procyate tanuḥ |
vaitānyādīkṣitānāṃ tu yā sthitirbrahmavādinām

1,10.73

तनुरुग्रात्मिका सा तु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः ।
यत्तु संकल्पकं तस्य प्रजास्विह समास्थितम्

tanurugrātmikā sā tu tenogro dīkṣitaḥ smṛtaḥ |
yattu saṃkalpakaṃ tasya prajāsviha samāsthitam

1,10.74

सा तनुर्मानसी तस्य चन्द्रमाः प्राणिषु स्थितः ।
नवोनवो यो भवति जायमानः पुनःपुनः

sā tanurmānasī tasya candramāḥ prāṇiṣu sthitaḥ |
navonavo yo bhavati jāyamānaḥ punaḥpunaḥ

1,10.75

पीयते ऽसौ यथाकालं विबुधैः पितृभिः सह ।
महादेवो ऽमृतात्मा स चन्द्रमा अम्मयः स्मृतः

pīyate 'sau yathākālaṃ vibudhaiḥ pitṛbhiḥ saha |
mahādevo 'mṛtātmā sa candramā ammayaḥ smṛtaḥ

1,10.76

तस्य या प्रथमा नाम्ना तनू रौद्री प्रकीर्त्तिता ।
पत्नी सुवर्च्चला तस्याः पुत्रश्चास्य शनैश्चरः

tasya yā prathamā nāmnā tanū raudrī prakīrttitā |
patnī suvarccalā tasyāḥ putraścāsya śanaiścaraḥ

1,10.77

भवस्य या द्वितीया तु आपो नाम्ना तनुः स्मृता ।
तस्या धात्री स्मृता पत्नी पुत्रश्च उशना स्मृतः

bhavasya yā dvitīyā tu āpo nāmnā tanuḥ smṛtā |
tasyā dhātrī smṛtā patnī putraśca uśanā smṛtaḥ

1,10.78

शर्वस्य या तृतीयस्य नाम्नो भूमिस्तनुः स्मृता ।
तस्याः पत्नी विकेशी तु पुत्रो ऽस्याङ्गारकः स्मृतः

śarvasya yā tṛtīyasya nāmno bhūmistanuḥ smṛtā |
tasyāḥ patnī vikeśī tu putro 'syāṅgārakaḥ smṛtaḥ

1,10.79

ईशानस्य चतुर्थस्य नाम्ना वातस्तनुस्तु या ।
तस्याः पत्नी शिवा नाम पुत्रश्चास्या मनोजवः

īśānasya caturthasya nāmnā vātastanustu yā |
tasyāḥ patnī śivā nāma putraścāsyā manojavaḥ

1,10.80

अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रौ चानिलस्य तु ।
नाम्ना पशुपतेर्या तु तनुरग्निर्द्विजैः स्मृता

avijñātagatiścaiva dvau putrau cānilasya tu |
nāmnā paśupateryā tu tanuragnirdvijaiḥ smṛtā

1,10.81

तस्याः पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दस्तस्याः सुतः स्मृतः ।
नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाशमुच्यते

tasyāḥ patnī smṛtā svāhā skandastasyāḥ sutaḥ smṛtaḥ |
nāmnā ṣaṣṭhasya yā bhīmā tanurākāśamucyate

1,10.82

दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य स्वर्गश्चापि सुतः स्मृतः ।
अग्रा तनुः सप्तमी या दीक्षितो ब्राह्मणः स्मृतः

diśaḥ patnyaḥ smṛtāstasya svargaścāpi sutaḥ smṛtaḥ |
agrā tanuḥ saptamī yā dīkṣito brāhmaṇaḥ smṛtaḥ

1,10.83

दीक्षा पत्नी स्मृता तस्याः संतानः पुत्र उच्यते ।
नाम्नाष्टमस्य महस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः

dīkṣā patnī smṛtā tasyāḥ saṃtānaḥ putra ucyate |
nāmnāṣṭamasya mahastanuryā candramāḥ smṛtaḥ

1,10.84

तस्य वै रोहिणी पत्नी पुत्रस्तस्य बुधः स्मृतः ।
इत्येतास्तनवस्तस्य नामभिः सह कीर्तिताः

tasya vai rohiṇī patnī putrastasya budhaḥ smṛtaḥ |
ityetāstanavastasya nāmabhiḥ saha kīrtitāḥ

1,10.85

तासु वन्द्यो नमस्यश्च प्रतिनामतनूषु वै ।
सूर्येप्सूर्व्यां तथा वायावग्नौ व्योम्न्यथ दीक्षिते

tāsu vandyo namasyaśca pratināmatanūṣu vai |
sūryepsūrvyāṃ tathā vāyāvagnau vyomnyatha dīkṣite

1,10.86

भक्तैस्तथा चन्द्रमसि भत्तया वन्द्यस्तु नामभिः ।
एवं यो वेत्ति तं देवं तनुभिर्नामभिश्च ह

bhaktaistathā candramasi bhattayā vandyastu nāmabhiḥ |
evaṃ yo vetti taṃ devaṃ tanubhirnāmabhiśca ha

1,10.87

प्रजावानेति सायुज्यमीश्वरस्य भवस्य सः ।
इत्येतद्वो मया प्रोक्तं गुह्यं भीमास्य यद्यशः

prajāvāneti sāyujyamīśvarasya bhavasya saḥ |
ityetadvo mayā proktaṃ guhyaṃ bhīmāsya yadyaśaḥ

1,10.88

शन्नो ऽस्तु द्विपदे विप्राः शन्नो ऽस्तु च चतुष्पदे ।
एतत्प्रोक्तमिदानीं च तनूनां नामभि सह ।
महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु शृणुत प्रजाः

śanno 'stu dvipade viprāḥ śanno 'stu ca catuṣpade |
etatproktamidānīṃ ca tanūnāṃ nāmabhi saha |
mahādevasya devasya bhṛgostu śṛṇuta prajāḥ

Chapter 1.11

1,11.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे महादेवविभूतिवर्णनं ना दशामो ऽध्योयः सूत उवाच भृगोः ख्यातिर्विजज्ञे वै ईश्वरौ सुखदुःखयोः ।
शुभाशुभप्रदातारौ सर्वप्राणभृतामिह

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde mahādevavibhūtivarṇanaṃ nā daśāmo 'dhyoyaḥ sūta uvāca bhṛgoḥ khyātirvijajñe vai īśvarau sukhaduḥkhayoḥ |
śubhāśubhapradātārau sarvaprāṇabhṛtāmiha

1,11.2

देवौ धातृविधातारौ मन्वन्तरविचारिणौ ।
तयार्ज्येष्ठा तु भगिनी देवी श्रीर्लोकभाविनी

devau dhātṛvidhātārau manvantaravicāriṇau |
tayārjyeṣṭhā tu bhaginī devī śrīrlokabhāvinī

1,11.3

सा तु नारायणं देवं पति मासद्य शोभना ।
नारायणात्मजौ तस्यां बलोन्मादौव्यजायताम्

sā tu nārāyaṇaṃ devaṃ pati māsadya śobhanā |
nārāyaṇātmajau tasyāṃ balonmādauvyajāyatām

1,11.4

बलस्य तेजः पुत्रस्तु उन्मादस्य तु संशयः ।
तस्यान्ये मानसाः पुत्रा आसन् व्योमविचारिणः

balasya tejaḥ putrastu unmādasya tu saṃśayaḥ |
tasyānye mānasāḥ putrā āsan vyomavicāriṇaḥ

1,11.5

ये वहन्ति विमानानि देवानां पुण्यकर्मणाम् ।
मेरुकल्पे स्मृते भार्ये विधातुर्धातुरेव च

ye vahanti vimānāni devānāṃ puṇyakarmaṇām |
merukalpe smṛte bhārye vidhāturdhātureva ca

1,11.6

आयतिर्नियतिश्चैव तयोः पुत्रौ दृढव्रतौ ।
प्राणश्चैव मृकण्डश्च ब्रह्मकोशौ सनातनौ

āyatirniyatiścaiva tayoḥ putrau dṛḍhavratau |
prāṇaścaiva mṛkaṇḍaśca brahmakośau sanātanau

1,11.7

मनस्विन्यां मृकण्डस्य मार्कण्डेयो बभूव ह ।
सुतो वेदशिरास्तस्य धूम्रपत्न्यामजायत

manasvinyāṃ mṛkaṇḍasya mārkaṇḍeyo babhūva ha |
suto vedaśirāstasya dhūmrapatnyāmajāyata

1,11.8

पीवर्यां वेदशिरसः पुत्रा वशकराः स्मृताः ।
मार्कण्डेयाः समाख्याता ऋषयो वेदपारगाः

pīvaryāṃ vedaśirasaḥ putrā vaśakarāḥ smṛtāḥ |
mārkaṇḍeyāḥ samākhyātā ṛṣayo vedapāragāḥ

1,11.9

प्राणस्य पुण्डरीकायां द्युतिमानात्मजो ऽभवत् ।
उन्नतश्चद्युतिमतः स्वनवातश्च तावुभौ

prāṇasya puṇḍarīkāyāṃ dyutimānātmajo 'bhavat |
unnataścadyutimataḥ svanavātaśca tāvubhau

1,11.10

तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च भार्गवाणां परस्परात् ।
स्वायंभुवेन्तरे ऽतीता मरीचेः शृणुत प्रजाः

tayoḥ putrāśca pautrāśca bhārgavāṇāṃ parasparāt |
svāyaṃbhuventare 'tītā marīceḥ śṛṇuta prajāḥ

1,11.11

पत्नी मरीचेः संभूतिर्विजज्ञे ह्यात्मसंभंवम् ।
प्रजापतेः पूर्णमासं कन्याश्चेमा निबोधत

patnī marīceḥ saṃbhūtirvijajñe hyātmasaṃbhaṃvam |
prajāpateḥ pūrṇamāsaṃ kanyāścemā nibodhata

1,11.12

कृषिर्वृष्टिस्त्विषा चैव तथा चोपचितिः शुभा ।
पूर्णमासः सरस्वत्यां पुत्रौ द्वावुदपादयत्

kṛṣirvṛṣṭistviṣā caiva tathā copacitiḥ śubhā |
pūrṇamāsaḥ sarasvatyāṃ putrau dvāvudapādayat

1,11.13

विरजं चैव धर्मिष्ठं पर्वशं चैव तावुभौ ।
विरजस्यात्मजो विद्वान् सुधामा नाम विश्रुतः

virajaṃ caiva dharmiṣṭhaṃ parvaśaṃ caiva tāvubhau |
virajasyātmajo vidvān sudhāmā nāma viśrutaḥ

1,11.14

सुधामा स तु वैराजः प्राचीं दिशमुपा श्रितः ।
लोकपालः स धर्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान्

sudhāmā sa tu vairājaḥ prācīṃ diśamupā śritaḥ |
lokapālaḥ sa dharmātmā gaurīputraḥ pratāpavān

1,11.15

पर्वशः पर्वगणनां प्रविष्टः स महायशाः ।
पर्वशः पर्वशायां तु जनया मास वै सुतौ

parvaśaḥ parvagaṇanāṃ praviṣṭaḥ sa mahāyaśāḥ |
parvaśaḥ parvaśāyāṃ tu janayā māsa vai sutau

1,11.16

यजुर्धाम च धीमन्तं स्तंभकाश्यपमेव च ।
तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ जातौ संन्यासनिश्चितौ

yajurdhāma ca dhīmantaṃ staṃbhakāśyapameva ca |
tayorgotrakarau putrau jātau saṃnyāsaniścitau

1,11.17

स्मृतस्त्वं गिरसः पत्नी जज्ञे सा ह्यात्मसंभवान् ।
पुत्रो कन्याश्चतस्रश्च पुण्यास्ता लोकविश्रुताः

smṛtastvaṃ girasaḥ patnī jajñe sā hyātmasaṃbhavān |
putro kanyāścatasraśca puṇyāstā lokaviśrutāḥ

1,11.18

सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा ।
तथैव भरताग्निं च कीर्तिमन्तं च तावुभौ

sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumatistathā |
tathaiva bharatāgniṃ ca kīrtimantaṃ ca tāvubhau

1,11.19

अग्नेः पुत्रं च पर्जन्यं सद्वती सुषुवे तथा ।
हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपद्यत

agneḥ putraṃ ca parjanyaṃ sadvatī suṣuve tathā |
hiraṇyaromā parjanyo mārīcyāmudapadyata

1,11.20

आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः स वै स्मृतः ।
यज्ञे कीर्त्तिमतश्चापि धेनुका वीतकल्मषौ

ābhūtasaṃplavasthāyī lokapālaḥ sa vai smṛtaḥ |
yajñe kīrttimataścāpi dhenukā vītakalmaṣau

1,11.21

चरिष्णुं धृतिमन्तं च उभावङ्गिरसां वरौ ।
तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च अतीता वै सहस्रशः

cariṣṇuṃ dhṛtimantaṃ ca ubhāvaṅgirasāṃ varau |
tayoḥ putrāśca pautrāśca atītā vai sahasraśaḥ

1,11.22

अनसूया विजज्ञे वै पञ्चात्रेयानकल्मषान् ।
कन्यां चैव श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य सा

anasūyā vijajñe vai pañcātreyānakalmaṣān |
kanyāṃ caiva śrutiṃ nāma mātā śaṅkhapadasya sā

1,11.23

कर्दसस्य तु पत्नी सा पौलहस्य प्रजापतेः ।
सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपो मूर्त्तिः शनैश्चरः

kardasasya tu patnī sā paulahasya prajāpateḥ |
satyanetraśca havyaśca āpo mūrttiḥ śanaiścaraḥ

1,11.24

सोमश्च पञ्चमस्तेषामासीत्स्वायंभुवेन्तरे ।
यामदेवैस्सहातीताः पञ्चात्रेयाः प्रकीर्त्तिताः

somaśca pañcamasteṣāmāsītsvāyaṃbhuventare |
yāmadevaissahātītāḥ pañcātreyāḥ prakīrttitāḥ

1,11.25

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च आत्रेयाणां महात्मनाम् ।
स्वायंभुवे ऽन्तरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca ātreyāṇāṃ mahātmanām |
svāyaṃbhuve 'ntare 'tītāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

1,11.26

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दाना ग्निस्तत्सुतो ऽभवत् ।
पूर्वजन्मनि सो ऽगस्त्यः स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे

prītyāṃ pulastyabhāryāyāṃ dānā gnistatsuto 'bhavat |
pūrvajanmani so 'gastyaḥ smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare

1,11.27

मध्यमो देवबाहुश्च अत्रिनामा च ते त्रयः ।
स्वमा यवीयसी तेषां सद्वती नाम विश्रुता

madhyamo devabāhuśca atrināmā ca te trayaḥ |
svamā yavīyasī teṣāṃ sadvatī nāma viśrutā

1,11.28

पर्जन्यजननी शुभ्रा पत्नी चाग्नेः स्मृता शुभा ।
पौलस्त्यस्य च ब्रह्मर्षेः प्रीतिपुत्रस्य धीमतः

parjanyajananī śubhrā patnī cāgneḥ smṛtā śubhā |
paulastyasya ca brahmarṣeḥ prītiputrasya dhīmataḥ

1,11.29

दानाच्च सुषुवे पत्नी सुजङ्घी चं बहून्सुतान् ।
पौलस्त्या इति विख्याताः स्मृताः स्वायंभुवे ऽन्तरे

dānācca suṣuve patnī sujaṅghī caṃ bahūnsutān |
paulastyā iti vikhyātāḥ smṛtāḥ svāyaṃbhuve 'ntare

1,11.30

क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलस्त्यस्य प्रजापतेः ।
त्रेताग्निवर्चसः सर्वे येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

kṣamā tu suṣuve putrānpulastyasya prajāpateḥ |
tretāgnivarcasaḥ sarve yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā

1,11.31

कर्दमश्चोर्वरीवांश्च सहिष्णुश्चेति ते त्रयः ।
ऋषिः कनकपीठश्च शुभा कन्या च पीवरी

kardamaścorvarīvāṃśca sahiṣṇuśceti te trayaḥ |
ṛṣiḥ kanakapīṭhaśca śubhā kanyā ca pīvarī

1,11.32

कर्दमस्य श्रुतिः पत्नी आत्रेय्यजनयत्स्वयम् ।
पुत्रं शङ्खपदं नाम कन्यां काम्यां तथैव च

kardamasya śrutiḥ patnī ātreyyajanayatsvayam |
putraṃ śaṅkhapadaṃ nāma kanyāṃ kāmyāṃ tathaiva ca

1,11.33

स वै शङ्खपदः श्रीमांल्लोकपालः प्रजापतिः ।
दक्षिणस्यां दिशि रतः काम्या दत्ता प्रियव्रते

sa vai śaṅkhapadaḥ śrīmāṃllokapālaḥ prajāpatiḥ |
dakṣiṇasyāṃ diśi rataḥ kāmyā dattā priyavrate

1,11.34

काम्या प्रियव्रताल्लेभे स्वायंभुवसमान्सुतान् ।
दश कन्याद्वयं चैव यैः क्षत्रं सम्प्रवर्त्तितम्

kāmyā priyavratāllebhe svāyaṃbhuvasamānsutān |
daśa kanyādvayaṃ caiva yaiḥ kṣatraṃ sampravarttitam

1,11.35

पुत्रं कनकपीठस्य सहिष्णुं नाम विश्रुतम् ।
यशोधरा विजज्ञे वै कामदेवं सुमध्यामा

putraṃ kanakapīṭhasya sahiṣṇuṃ nāma viśrutam |
yaśodharā vijajñe vai kāmadevaṃ sumadhyāmā

1,11.36

क्रतोः क्रतुसमान्पु त्रान् विजज्ञे संनतिः शुभान् ।
तेषां न भार्या पुत्रो वा सर्वे ते उर्द्धरेतसः

kratoḥ kratusamānpu trān vijajñe saṃnatiḥ śubhān |
teṣāṃ na bhāryā putro vā sarve te urddharetasaḥ

1,11.37

तानि षष्टिसहस्राणि वालखिल्या इति श्रुताः ।
अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्

tāni ṣaṣṭisahasrāṇi vālakhilyā iti śrutāḥ |
aruṇasyāgrato yānti parivārya divākaram

1,11.38

आभूतसंप्लवात्सर्वेपतङ्गसहचारिणः ।
स्वसारौ तद्यवीयस्यौ पुण्या सत्यवती चते

ābhūtasaṃplavātsarvepataṅgasahacāriṇaḥ |
svasārau tadyavīyasyau puṇyā satyavatī cate

1,11.39

पर्वशस्य स्नुवे ते वै पूर्णमास सुतस्य तु ।
ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य वासिष्ठाः सप्त जज्ञिरे

parvaśasya snuve te vai pūrṇamāsa sutasya tu |
ūrjāyāṃ tu vasiṣṭhasya vāsiṣṭhāḥ sapta jajñire

1,11.40

ज्यायसी च सुता तेषां पुण्डरीका सुमध्यमा ।
जननी सा द्युतिमतः प्राणस्य महिषी प्रियाः

jyāyasī ca sutā teṣāṃ puṇḍarīkā sumadhyamā |
jananī sā dyutimataḥ prāṇasya mahiṣī priyāḥ

1,11.41

तस्यास्तु ये यवीयांसो वासिष्ठाः सप्त विश्रुताः ।
रक्षो गर्त्तोर्द्धबा हुश्च सवनः पवनश्च यः

tasyāstu ye yavīyāṃso vāsiṣṭhāḥ sapta viśrutāḥ |
rakṣo garttorddhabā huśca savanaḥ pavanaśca yaḥ

1,11.42

सुतपाः संकुरित्येते सर्वे सप्तर्षयः समृताः ।
रत्नो वराङ्ग्यजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी

sutapāḥ saṃkurityete sarve saptarṣayaḥ samṛtāḥ |
ratno varāṅgyajanayanmārkaṇḍeyī yaśasvinī

1,11.43

प्रतीच्यां दिशि राजानं केतुमन्तं प्रजापतिम् ।
गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्

pratīcyāṃ diśi rājānaṃ ketumantaṃ prajāpatim |
gotrāṇi nāmabhisteṣāṃ vāsiṣṭhānāṃ mahātmanām

1,11.44

स्वायंभुवे ऽन्तरेतीतान्यग्नेस्तु शृणुत प्रजाः ।
इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्त्तितः

svāyaṃbhuve 'ntaretītānyagnestu śṛṇuta prajāḥ |
ityeṣa ṛṣisargastu sānubandhaḥ prakīrttitaḥ

Chapter 1.12

1,12.1

विस्तरेणानुपूर्व्याच्च अग्नेर्वक्ष्याम्यतः परम् ।
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिसर्गवर्णनं नामैकादशो ऽध्यायः सूत उवाच यो ऽसावग्ने रभिमानी स्मृतः स्वायंभुवे ऽन्तरे ।
ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत

vistareṇānupūrvyācca agnervakṣyāmyataḥ param |
iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ṛṣisargavarṇanaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca yo 'sāvagne rabhimānī smṛtaḥ svāyaṃbhuve 'ntare |
brahmaṇo mānasaḥ putrastasmātsvāhā vyajāyata

1,12.2

पावकं पवमानं च शुचिरग्निश्च यः स्मृतः ।
निर्मथ्यः पवमानस्तु वैद्युतः पावकः स्मृतः

pāvakaṃ pavamānaṃ ca śuciragniśca yaḥ smṛtaḥ |
nirmathyaḥ pavamānastu vaidyutaḥ pāvakaḥ smṛtaḥ

1,12.3

शुचिः सौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्तु ते त्रयः ।
निर्मथ्यः पवमानस्तु शुचिः सौरस्तु यः स्मृतः

śuciḥ saurastu vijñeyaḥ svāhāputrāstu te trayaḥ |
nirmathyaḥ pavamānastu śuciḥ saurastu yaḥ smṛtaḥ

1,12.4

अब्योनिर्वैद्युतश्चैव तेषां स्थानानि तानि वै ।
पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते

abyonirvaidyutaścaiva teṣāṃ sthānāni tāni vai |
pavamānātmajaścaiva kavyavāhana ucyate

1,12.5

पावकिः सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः ।
देवानां हव्यवाहो ऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः

pāvakiḥ saharakṣastu havyavāhaḥ śuceḥ sutaḥ |
devānāṃ havyavāho 'gniḥ pitṝṇāṃ kavyavāhanaḥ

1,12.6

सह रक्षो ऽसुराणां तु त्रयाणां तु त्रयो ऽग्नयः ।
एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्न वैव तु

saha rakṣo 'surāṇāṃ tu trayāṇāṃ tu trayo 'gnayaḥ |
eteṣāṃ putrapautrāstu catvāriṃśanna vaiva tu

1,12.7

वक्ष्यामि नामभिस्तेषां प्रविभागं पृथक्पृथक् ।
विश्रुप्तो लौकिको ऽग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः

vakṣyāmi nāmabhisteṣāṃ pravibhāgaṃ pṛthakpṛthak |
viśrupto laukiko 'gnistu prathamo brahmaṇaḥ sutaḥ

1,12.8

ब्रह्मो दत्ताग्निस त्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः ।
वैश्वानरः सुतस्तस्य वहन् हव्यं समाः शतम्

brahmo dattāgnisa tputro bharato nāma viśrutaḥ |
vaiśvānaraḥ sutastasya vahan havyaṃ samāḥ śatam

1,12.9

संभृतो ऽथर्वणा पूर्वमेधितिः पुष्करोदधौ ।
सोथर्वा लौकिको ऽग्निस्तु दर्पहाथर्वणः स्मृतः

saṃbhṛto 'tharvaṇā pūrvamedhitiḥ puṣkarodadhau |
sotharvā laukiko 'gnistu darpahātharvaṇaḥ smṛtaḥ

1,12.10

अथर्वा तु भृगुर्जज्ञे ह्यग्निराथर्वणः स्मृतः ।
तस्मात्स लौकिको ऽग्निस्तु दध्यङ्ङाथर्वणो मतः

atharvā tu bhṛgurjajñe hyagnirātharvaṇaḥ smṛtaḥ |
tasmātsa laukiko 'gnistu dadhyaṅṅātharvaṇo mataḥ

1,12.11

आथर्वः पवमानस्तु निर्मथ्यः कविभिः स्मृतः ।
स ज्ञेयो गार्हपत्यो ऽग्निस्तस्य पुत्रद्वयं स्मृतम्

ātharvaḥ pavamānastu nirmathyaḥ kavibhiḥ smṛtaḥ |
sa jñeyo gārhapatyo 'gnistasya putradvayaṃ smṛtam

1,12.12

शंस्यस्त्वाह वनीयो ऽग्नेः स्मृतो यो हव्यवाहनः ।
द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुको ऽग्निर्यः प्रणीयते

śaṃsyastvāha vanīyo 'gneḥ smṛto yo havyavāhanaḥ |
dvitīyastu sutaḥ proktaḥ śuko 'gniryaḥ praṇīyate

1,12.13

तथा सव्यापसव्यौ च शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ ।
शंस्यस्तु षोडश नदीश्चकमे हव्यवाहनः

tathā savyāpasavyau ca śaṃsyasyāgneḥ sutāvubhau |
śaṃsyastu ṣoḍaśa nadīścakame havyavāhanaḥ

1,12.14

यो सावाहवनीयो ऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः ।
कावेरीं कृष्णवेणां च नर्मदां यमुनां तथा

yo sāvāhavanīyo 'gnirabhimānī dvijaiḥ smṛtaḥ |
kāverīṃ kṛṣṇaveṇāṃ ca narmadāṃ yamunāṃ tathā

1,12.15

गोदावरीं वितस्तां च चन्द्रभागामिरावतीम् ।
विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रूं सरयूं तथा

godāvarīṃ vitastāṃ ca candrabhāgāmirāvatīm |
vipāśāṃ kauśikīñcaiva śatadrūṃ sarayūṃ tathā

1,12.16

सीतां सरस्वतीं चैव ह्रादिनीं पावनीन्तथा ।
तासु षोडशधामानं प्रविभज्य पृथक्पृथक्

sītāṃ sarasvatīṃ caiva hrādinīṃ pāvanīntathā |
tāsu ṣoḍaśadhāmānaṃ pravibhajya pṛthakpṛthak

1,12.17

आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः ।
कृत्तिकाचारिणी धिष्णी जज्ञिरे ताश्च धिष्णयः

ātmānaṃ vyadadhāttāsu dhiṣṇīṣvatha babhūva saḥ |
kṛttikācāriṇī dhiṣṇī jajñire tāśca dhiṣṇayaḥ

1,12.18

धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद् धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः ।
इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेवं विजज्ञिरे

dhiṣṇīṣu jajñire yasmād dhiṣṇayastena kīrttitāḥ |
ityete vai nadīputrā dhiṣṇīṣvevaṃ vijajñire

1,12.19

तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च ये ऽग्नयः ।
ताञ्शृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान्यथातथम्

teṣāṃ viharaṇīyā ye upastheyāśca ye 'gnayaḥ |
tāñśṛṇudhvaṃ samāsena kīrtyamānānyathātatham

1,12.20

विभुः प्रवाहणो ग्नीध्रस्तत्रस्था धिष्णयो ऽपरे ।
विधीयन्ते यथास्थानं सूत्याहे सवने क्रमात्

vibhuḥ pravāhaṇo gnīdhrastatrasthā dhiṣṇayo 'pare |
vidhīyante yathāsthānaṃ sūtyāhe savane kramāt

1,12.21

अनुद्देश्य निवास्यानामग्नीनां शृणुत क्रमम् ।
सम्राडग्नि कृशानुर्यो द्वितीयोंऽतरवेदिकः

anuddeśya nivāsyānāmagnīnāṃ śṛṇuta kramam |
samrāḍagni kṛśānuryo dvitīyoṃ'taravedikaḥ

1,12.22

सम्राडग्नमुखानष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजान् ।
परिषत्पवमानस्तु द्वितीय सो ऽनुदिश्यते

samrāḍagnamukhānaṣṭau upatiṣṭhanti tān dvijān |
pariṣatpavamānastu dvitīya so 'nudiśyate

1,12.23

प्रतल्कान्यो नभोनाम चत्वरेसौ विभाव्यते ।
हव्यस्ततो ह्यसंमृष्टः शामित्रे ऽग्नौ विभाव्यते

pratalkānyo nabhonāma catvaresau vibhāvyate |
havyastato hyasaṃmṛṣṭaḥ śāmitre 'gnau vibhāvyate

1,12.24

ऋतुधामा च सुज्योतिरौदुंबर्यः प्रकीर्त्यते ।
विश्वव्यचाः समुद्रो ऽग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्यते

ṛtudhāmā ca sujyotirauduṃbaryaḥ prakīrtyate |
viśvavyacāḥ samudro 'gnirbrahmasthāne sa kīrtyate

1,12.25

ब्रह्मज्योतिर्वसुर्धामा ब्रह्मस्थाने स उच्यते ।
अचौकपादुपस्थो यः स वै शालासुखीयकः

brahmajyotirvasurdhāmā brahmasthāne sa ucyate |
acaukapādupastho yaḥ sa vai śālāsukhīyakaḥ

1,12.26

अनुहेश्यो ह्यहिर्बुध्न्यो सो ऽग्रिर्गृहपतिः स्मृतः ।
शंस्यस्यैते सुताः सर्वे उपस्थेया द्विजैः स्मृताः

anuheśyo hyahirbudhnyo so 'grirgṛhapatiḥ smṛtaḥ |
śaṃsyasyaite sutāḥ sarve upastheyā dvijaiḥ smṛtāḥ

1,12.27

ततो विहरणीयांश्च वक्ष्याम्यष्टौ च तत्सुतान् ।
विभुः प्रवाहणो ऽग्नीध्रस्तेषां धिष्ण्यस्तथा परे

tato viharaṇīyāṃśca vakṣyāmyaṣṭau ca tatsutān |
vibhuḥ pravāhaṇo 'gnīdhrasteṣāṃ dhiṣṇyastathā pare

1,12.28

विधीयन्ते यथास्थानं सौत्ये ऽह्नि सवने क्रमात् ।
होत्रीयस्तु स्मृते ह्यग्निर्वह्निर्यो हव्यवाहनः

vidhīyante yathāsthānaṃ sautye 'hni savane kramāt |
hotrīyastu smṛte hyagnirvahniryo havyavāhanaḥ

1,12.29

प्रशान्तो ऽग्निः प्रचेतास्तु द्वितीयश्चात्र नामकः ।
ततो ऽग्निर्वैश्वदेवस्तु ब्राह्मणाच्छंसिरुच्यते

praśānto 'gniḥ pracetāstu dvitīyaścātra nāmakaḥ |
tato 'gnirvaiśvadevastu brāhmaṇācchaṃsirucyate

1,12.30

उशिगग्निः कविर्यस्तु पोतो ऽग्निः स विभाव्यते ।
आवारिरग्निर्वाभारिर्वैष्ठीयः स विभाव्यते

uśigagniḥ kaviryastu poto 'gniḥ sa vibhāvyate |
āvāriragnirvābhārirvaiṣṭhīyaḥ sa vibhāvyate

1,12.31

अवस्फूर्जो विवस्वांस्तु आस्थांश्चैव स उच्यते ।
अष्टमः सुध्युरग्निर्योमार्जालीयः स उच्यन्ते

avasphūrjo vivasvāṃstu āsthāṃścaiva sa ucyate |
aṣṭamaḥ sudhyuragniryomārjālīyaḥ sa ucyante

1,12.32

धिष्ण्यावाहरणा ह्येते सौत्येह्नीज्यन्त वै द्विजैः ।
अपां योनिः स्मृतो ऽसौ स ह्यप्सुनामा विभाव्यते

dhiṣṇyāvāharaṇā hyete sautyehnījyanta vai dvijaiḥ |
apāṃ yoniḥ smṛto 'sau sa hyapsunāmā vibhāvyate

1,12.33

ततो यः पावको नाम्ना अब्जो यो गर्भ उच्यते ।
अग्निः सो ऽवभृथे ज्ञेयो वरुणेन सहेज्यते

tato yaḥ pāvako nāmnā abjo yo garbha ucyate |
agniḥ so 'vabhṛthe jñeyo varuṇena sahejyate

1,12.34

त्दृच्छयस्तत्सुतो ह्यग्निर्जठरे यो नृणां पचन् ।
मृत्युमाञ् जाठरस्याग्नेर्विद्वानाग्निः सुतः स्मृतः

tdṛcchayastatsuto hyagnirjaṭhare yo nṛṇāṃ pacan |
mṛtyumāñ jāṭharasyāgnervidvānāgniḥ sutaḥ smṛtaḥ

1,12.35

परस्परोत्थितः सो ऽग्निर्भूतानीह विनिर्दहेत् ।
पुत्रस्त्वग्नेर्मन्युमतो घोरः संवर्तकः स्मृतः

parasparotthitaḥ so 'gnirbhūtānīha vinirdahet |
putrastvagnermanyumato ghoraḥ saṃvartakaḥ smṛtaḥ

1,12.36

पिबन्नवः स वसति समुद्रे वडवामुखः ।
समुद्रवासिनः पुत्रः साहरक्षो विभाव्यते

pibannavaḥ sa vasati samudre vaḍavāmukhaḥ |
samudravāsinaḥ putraḥ sāharakṣo vibhāvyate

1,12.37

सहरक्षसुतः क्षामो गृहाणां दहते नृणाम् ।
क्रव्यादग्निः सुतस्तस्य पुरुषानत्ति यो मृतान्

saharakṣasutaḥ kṣāmo gṛhāṇāṃ dahate nṛṇām |
kravyādagniḥ sutastasya puruṣānatti yo mṛtān

1,12.38

इत्येते पावकस्याग्नेः पुत्रा एव प्रकीर्त्तिताः ।
ततः शुचिस्तु वै सौरो गन्धर्वैरायुराहुतः

ityete pāvakasyāgneḥ putrā eva prakīrttitāḥ |
tataḥ śucistu vai sauro gandharvairāyurāhutaḥ

1,12.39

मथितो यस्त्वरण्यां च सो ऽग्निरग्निं समिन्धति ।
आयुर्नाम्ना तु भगवानसौ यस्तु प्रणीयते

mathito yastvaraṇyāṃ ca so 'gniragniṃ samindhati |
āyurnāmnā tu bhagavānasau yastu praṇīyate

1,12.40

आयुषो महिषः पुत्रः सहसो नाम तत्सुतः ।
पाकयज्ञेष्वभीमानी सोग्निस्तु सहसः स्मृतः

āyuṣo mahiṣaḥ putraḥ sahaso nāma tatsutaḥ |
pākayajñeṣvabhīmānī sognistu sahasaḥ smṛtaḥ

1,12.41

पुत्रश्च सहसस्याग्नेरद्भुतः स महायशाः ।
विविधिश्चाद्भुतस्यापि पुत्रो ऽग्नेस्तुमाहान्स्मृतः

putraśca sahasasyāgneradbhutaḥ sa mahāyaśāḥ |
vividhiścādbhutasyāpi putro 'gnestumāhānsmṛtaḥ

1,12.42

प्रायश्चित्तेष्वभीमानी हुतं भुङ्क्ते हविः सदा ।
विविधेस्तु सुतो ह्यर्क्क स्तस्य चाग्नेः सुता इमे

prāyaścitteṣvabhīmānī hutaṃ bhuṅkte haviḥ sadā |
vividhestu suto hyarkka stasya cāgneḥ sutā ime

1,12.43

अनीकवान् वाजसृक् च रक्षोहा चष्टिकृत्तथा ।
सुरभिर्वसुरन्नादो प्रविष्टो यः स रुकमराट्

anīkavān vājasṛk ca rakṣohā caṣṭikṛttathā |
surabhirvasurannādo praviṣṭo yaḥ sa rukamarāṭ

1,12.44

शुचेरग्नेः प्रजा ह्येषा वह्नयश्च चतुर्द्दश ।
इत्येते चाग्नयः प्रोक्ताः प्रणीयन्तेध्वरेषु वै

śuceragneḥ prajā hyeṣā vahnayaśca caturddaśa |
ityete cāgnayaḥ proktāḥ praṇīyantedhvareṣu vai

1,12.45

आदिसर्गे व्यतीता वै यामैः सह सुरोत्तमैः ।
स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमग्नयस्तेभिमानिनः

ādisarge vyatītā vai yāmaiḥ saha surottamaiḥ |
svāyaṃbhuve 'ntare pūrvamagnayastebhimāninaḥ

1,12.46

एते विहरणीयेषु चेतनाचेतनेषु वै ।
स्थानाभिमानिनो लोके प्रागासन्हव्यवाहनाः

ete viharaṇīyeṣu cetanācetaneṣu vai |
sthānābhimānino loke prāgāsanhavyavāhanāḥ

1,12.47

काम्यनै मित्तिका यज्ञेष्वेते कर्मस्ववस्थिताः ।
पूर्वमन्वतंरे ऽतीताः शुकैर्यागैश्च तैः सह

kāmyanai mittikā yajñeṣvete karmasvavasthitāḥ |
pūrvamanvataṃre 'tītāḥ śukairyāgaiśca taiḥ saha

1,12.48

देवैर्महात्मभिः पुण्यैः प्रथमस्यान्तरे मनोः ।
इत्येतानि मजोक्तानि स्थानानि स्थानिनश्च ह

devairmahātmabhiḥ puṇyaiḥ prathamasyāntare manoḥ |
ityetāni majoktāni sthānāni sthāninaśca ha

1,12.49

तैरेव तु प्रसंख्यातमतीतानागतेष्विह ।
सन्वन्तरेषु सर्वेषु लक्षणं जातवेदसाम्

taireva tu prasaṃkhyātamatītānāgateṣviha |
sanvantareṣu sarveṣu lakṣaṇaṃ jātavedasām

1,12.50

सर्वे तपस्विनो ह्येते सर्वे ब्रह्मभृतस्तथा ।
प्रजानां पतयः सर्वे ज्योतिष्मन्तश्च ते स्मृताः

sarve tapasvino hyete sarve brahmabhṛtastathā |
prajānāṃ patayaḥ sarve jyotiṣmantaśca te smṛtāḥ

1,12.51

स्वारोचिषादिषु ज्ञेयाः सावर्ण्यं तेषु सप्तसु ।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु नामरूपप्रयोजनैः

svārociṣādiṣu jñeyāḥ sāvarṇyaṃ teṣu saptasu |
manvantareṣu sarveṣu nāmarūpaprayojanaiḥ

1,12.52

वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च यामैदेवैः सहाग्नयः ।
अनागतैः सुरैः सार्द्धं वर्त्स्यन्ते ऽनागताग्नयः

varttante varttamānaiśca yāmaidevaiḥ sahāgnayaḥ |
anāgataiḥ suraiḥ sārddhaṃ vartsyante 'nāgatāgnayaḥ

1,12.53

इत्येष निचयो ऽग्नीनामनुक्रान्तो यथाक्रमम् ।
विस्तरेणानुपुर्व्या च पितॄणां वक्ष्यते पुनः

ityeṣa nicayo 'gnīnāmanukrānto yathākramam |
vistareṇānupurvyā ca pitṝṇāṃ vakṣyate punaḥ

Chapter 1.13

1,13.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अग्निनिचयो नाम द्वादशो ऽध्यायः सुत उवाच ब्रह्मणः सृजतः पुत्रान् पूर्वं स्वायंभुवेंऽतरे ।
गात्रेभ्यो जज्ञिरे तस्य मनुष्यासुरदेवताः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde agninicayo nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ suta uvāca brahmaṇaḥ sṛjataḥ putrān pūrvaṃ svāyaṃbhuveṃ'tare |
gātrebhyo jajñire tasya manuṣyāsuradevatāḥ

1,13.2

पितृवन्मन्यमानास्तं जज्ञिरे पितरो ऽपि च ।
तेषां निसर्गः प्रागुक्तः समासाच्छ्रुयतां पुनः

pitṛvanmanyamānāstaṃ jajñire pitaro 'pi ca |
teṣāṃ nisargaḥ prāguktaḥ samāsācchruyatāṃ punaḥ

1,13.3

देवासुरमनुष्यांश्च सृष्ट्वा ब्रह्माभ्यमन्यत ।
पितृवन्मन्यमाना वै जज्ञिरे ऽस्योपपक्षतः

devāsuramanuṣyāṃśca sṛṣṭvā brahmābhyamanyata |
pitṛvanmanyamānā vai jajñire 'syopapakṣataḥ

1,13.4

मध्वादयः षडृतवः पितॄंस्तान्परिचक्षते ।
ऋतवः पितरो देवा इत्येषा वैदिकी श्रुतिः

madhvādayaḥ ṣaḍṛtavaḥ pitṝṃstānparicakṣate |
ṛtavaḥ pitaro devā ityeṣā vaidikī śrutiḥ

1,13.5

मन्वन्तरेषु सर्वेषु ह्यतीतानागतेषु वै ।
एते स्वायंभुवे पूर्वमुत्पन्नाश्चान्तरे शुभे

manvantareṣu sarveṣu hyatītānāgateṣu vai |
ete svāyaṃbhuve pūrvamutpannāścāntare śubhe

1,13.6

अग्निष्वात्ता स्मृता नाम्ना तथा बर्हिषदश्च वै ।
अयज्वानस्तथा तेषामासन्ये गृहमेधिनः

agniṣvāttā smṛtā nāmnā tathā barhiṣadaśca vai |
ayajvānastathā teṣāmāsanye gṛhamedhinaḥ

1,13.7

अग्निष्वात्ता स्मृतास्ते वै पितरो नाहिताग्नयः ।
यज्वानस्तेषु ये त्वासन्पितरः सोमपीथिनः

agniṣvāttā smṛtāste vai pitaro nāhitāgnayaḥ |
yajvānasteṣu ye tvāsanpitaraḥ somapīthinaḥ

1,13.8

स्मृता बर्हिषदस्ते वै पितर स्त्वग्निहोत्रिणः ।
ऋतवः पितरो देवाः शास्त्रे ऽस्मिन्निश्चयं गताः

smṛtā barhiṣadaste vai pitara stvagnihotriṇaḥ |
ṛtavaḥ pitaro devāḥ śāstre 'sminniścayaṃ gatāḥ

1,13.9

मधुमाधवौ रसौ ज्ञेयौ शुचिशुक्रौ च शुष्मिणौ ।
नभाश्चैव नभस्यश्च जीवावेतापुदात्दृतौ

madhumādhavau rasau jñeyau śuciśukrau ca śuṣmiṇau |
nabhāścaiva nabhasyaśca jīvāvetāpudātdṛtau

1,13.10

इषश्चैव तथोर्जश्च स्वधावन्तावृदात्दृतौ ।
सहश्चैव सहस्यश्च घोरावेतापुदात्दृतौ

iṣaścaiva tathorjaśca svadhāvantāvṛdātdṛtau |
sahaścaiva sahasyaśca ghorāvetāpudātdṛtau

1,13.11

तपाश्चैव तपस्यश्च मन्युमन्तौ तु शैशिरौ ।
कालावस्थासु षट्स्वेते मासाख्या वै व्यवस्थिताः

tapāścaiva tapasyaśca manyumantau tu śaiśirau |
kālāvasthāsu ṣaṭsvete māsākhyā vai vyavasthitāḥ

1,13.12

इमे च ऋतवः प्रोक्ताश्चेतनाचेतनेषु वै ।
ऋतवो ब्रह्मणः पुत्रा विज्ञेयास्ते ऽभिमानिनः

ime ca ṛtavaḥ proktāścetanācetaneṣu vai |
ṛtavo brahmaṇaḥ putrā vijñeyāste 'bhimāninaḥ

1,13.13

मासार्द्धमासस्थानेषु स्थानिनौ ऋतवो मताः ।
स्थानानां व्यतिरेकेण ज्ञेयाः स्थानागिमानिनः

māsārddhamāsasthāneṣu sthāninau ṛtavo matāḥ |
sthānānāṃ vyatirekeṇa jñeyāḥ sthānāgimāninaḥ

1,13.14

अहोरात्राणि मासाश्च ऋतवश्चायनानि च ।
संवत्सराश्च स्थानानि कामाख्या ह्यभिमानिनाम्

ahorātrāṇi māsāśca ṛtavaścāyanāni ca |
saṃvatsarāśca sthānāni kāmākhyā hyabhimāninām

1,13.15

एतेषु स्थानिनो ये तु कालावस्था व्यवस्थिताः ।
तत्सतत्त्वास्तदात्मानस्तान्वक्ष्यामि निबोधत

eteṣu sthānino ye tu kālāvasthā vyavasthitāḥ |
tatsatattvāstadātmānastānvakṣyāmi nibodhata

1,13.16

पार्वण्यस्ति थयः संध्याः पक्षा मासार्द्धसंमिताः ।
निमेषाश्च कलाः कष्ठा मुहुर्त्ता दिवसाः क्षयाः

pārvaṇyasti thayaḥ saṃdhyāḥ pakṣā māsārddhasaṃmitāḥ |
nimeṣāśca kalāḥ kaṣṭhā muhurttā divasāḥ kṣayāḥ

1,13.17

द्वावर्द्धमासौ मासस्तु द्वौ मासावृ तुरुच्यते ।
ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वे ऽयने दक्षिणोत्तरे

dvāvarddhamāsau māsastu dvau māsāvṛ turucyate |
ṛtutrayaṃ cāpyayanaṃ dve 'yane dakṣiṇottare

1,13.18

संवत्सरः समेतश्च स्थानान्येतानि स्थानिनाम् ।
ऋतवस्तु निमेः पुत्रा विज्ञेयास्ते तथैव षट्

saṃvatsaraḥ sametaśca sthānānyetāni sthāninām |
ṛtavastu nimeḥ putrā vijñeyāste tathaiva ṣaṭ

1,13.19

ऋतुपुत्राः स्मृताः पञ्च प्रजाः स्वार्तवलक्षणाः ।
यस्माच्चैवार्त्तवेभ्यस्तु जायन्ते स्थाणु जङ्गमाः

ṛtuputrāḥ smṛtāḥ pañca prajāḥ svārtavalakṣaṇāḥ |
yasmāccaivārttavebhyastu jāyante sthāṇu jaṅgamāḥ

1,13.20

आर्तवाः पितरस्तस्मादृतवश्च पितामहाः ।
समेतास्तु प्रसूयन्ते प्रजाश्चैव प्रजापतेः

ārtavāḥ pitarastasmādṛtavaśca pitāmahāḥ |
sametāstu prasūyante prajāścaiva prajāpateḥ

1,13.21

तस्मात्स्मृतः प्रजानां वै वत्सरः प्रपितामहः ।
स्थानेषु स्थानिनो ह्येते स्थानात्मानः प्रकीर्त्तिताः

tasmātsmṛtaḥ prajānāṃ vai vatsaraḥ prapitāmahaḥ |
sthāneṣu sthānino hyete sthānātmānaḥ prakīrttitāḥ

1,13.22

तदाख्यास्तत्ससत्त्वाश्च तदात्मानश्च ते स्मृताः ।
प्रजापतिः स्मृतो यस्तु स तु संवत्सरो मतः

tadākhyāstatsasattvāśca tadātmānaśca te smṛtāḥ |
prajāpatiḥ smṛto yastu sa tu saṃvatsaro mataḥ

1,13.23

संवत्सरसुतो ह्यग्नि ऋत इत्युच्यते बुधैः ।
ऋतात्तु ऋतवो यस्माज्जज्ञिरे ऋतवस्ततः

saṃvatsarasuto hyagni ṛta ityucyate budhaiḥ |
ṛtāttu ṛtavo yasmājjajñire ṛtavastataḥ

1,13.24

मासाः षडर्तवो ज्ञेयास्तेषां पञ्चर्तवाः स्मृताः ।
द्विपदां चतुष्पदां चैव पक्षिणां सर्वतामपि

māsāḥ ṣaḍartavo jñeyāsteṣāṃ pañcartavāḥ smṛtāḥ |
dvipadāṃ catuṣpadāṃ caiva pakṣiṇāṃ sarvatāmapi

1,13.25

स्थावराणां च पञ्चानां पुष्पं कालार्त्तवं स्मृतम् ।
ऋतुत्वमार्तवत्वं च पितृत्वं च प्रकीर्त्तितम्

sthāvarāṇāṃ ca pañcānāṃ puṣpaṃ kālārttavaṃ smṛtam |
ṛtutvamārtavatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca prakīrttitam

1,13.26

इत्येते पितरो ज्ञेया ऋतवश्चार्तवाश्च ये ।
सर्वभूतानि तेभ्यो यदृतुकालाद्विजज्ञिरे

ityete pitaro jñeyā ṛtavaścārtavāśca ye |
sarvabhūtāni tebhyo yadṛtukālādvijajñire

1,13.27

तस्मादेते हि पितर आर्तवा इति नः श्रुतम् ।
मन्वन्तरेष्विह त्वेते स्थिताः कालभिमानिनः

tasmādete hi pitara ārtavā iti naḥ śrutam |
manvantareṣviha tvete sthitāḥ kālabhimāninaḥ

1,13.28

कार्यकारणयुक्तास्तु ए श्वर्याद्व्याप्य संस्थिताः ।
स्थानाभिमानिनो ह्येते तिष्ठन्तीह प्रसंगमात्

kāryakāraṇayuktāstu e śvaryādvyāpya saṃsthitāḥ |
sthānābhimānino hyete tiṣṭhantīha prasaṃgamāt

1,13.29

अग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो विविधाः पुनः ।
जज्ञे स्वधापितृभ्यस्तु द्वे कन्ये लोकविश्रुते

agniṣvāttā barhiṣadaḥ pitaro vividhāḥ punaḥ |
jajñe svadhāpitṛbhyastu dve kanye lokaviśrute

1,13.30

मेना च धारणी चैव याभ्यां धतमिदं जगत् ।
ते उभे ब्रह्मवादिन्यौ योगिन्यौ चैव ते उभे

menā ca dhāraṇī caiva yābhyāṃ dhatamidaṃ jagat |
te ubhe brahmavādinyau yoginyau caiva te ubhe

1,13.31

पितरस्ते निजे कन्ये धर्मार्थं प्रददुः शुभे ।
अग्निष्वात्तास्तु ये प्रोक्तास्तेषां मेना तु मानसी

pitaraste nije kanye dharmārthaṃ pradaduḥ śubhe |
agniṣvāttāstu ye proktāsteṣāṃ menā tu mānasī

1,13.32

धारणी मानसी चैव कन्या बर्हिषदां स्मृता ।
मेरोस्तां धारणीं नाम पत्न्यर्थं वा सृजन् घुभाम्

dhāraṇī mānasī caiva kanyā barhiṣadāṃ smṛtā |
merostāṃ dhāraṇīṃ nāma patnyarthaṃ vā sṛjan ghubhām

1,13.33

पितरस्ते बर्हिषदः स्मृता ये सोमपायिनः ।
अग्निष्वात्तास्तु तां मेना पत्नी हिमवते ददुः

pitaraste barhiṣadaḥ smṛtā ye somapāyinaḥ |
agniṣvāttāstu tāṃ menā patnī himavate daduḥ

1,13.34

उपहूता स्मृता ये वै तद्दौहित्रान्निबोधत ।
मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं सा व्यजायत

upahūtā smṛtā ye vai taddauhitrānnibodhata |
menā himavataḥ patnī mainākaṃ sā vyajāyata

1,13.35

गङ्गां सरिद्वरां चैव पत्नी या लवणोदधेः ।
मैनाकस्या त्मजः क्रौचः क्रैञ्चद्वीपो यतः स्मृतः

gaṅgāṃ saridvarāṃ caiva patnī yā lavaṇodadheḥ |
mainākasyā tmajaḥ kraucaḥ kraiñcadvīpo yataḥ smṛtaḥ

1,13.36

मेरोस्तु धारणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् ।
मन्दरं सुषुवे पुत्रं तिस्रः कन्याश्च विश्रुताः

merostu dhāraṇī patnī divyauṣadhisamanvitam |
mandaraṃ suṣuve putraṃ tisraḥ kanyāśca viśrutāḥ

1,13.37

वेलां च नियतिं चैव तृतीयां चायतिं विदुः ।
धातुश्चैवायतिः पत्नी विधातुर्नियतिः स्मृता

velāṃ ca niyatiṃ caiva tṛtīyāṃ cāyatiṃ viduḥ |
dhātuścaivāyatiḥ patnī vidhāturniyatiḥ smṛtā

1,13.38

स्वायं भुवेंऽतरे पूर्वं ययोर्वै कीर्त्तिताः प्रजाः ।
सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिन्दिताम्

svāyaṃ bhuveṃ'tare pūrvaṃ yayorvai kīrttitāḥ prajāḥ |
suṣuve sāgarādvelā kanyāmekāmaninditām

1,13.39

सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः ।
सवर्णायां सुता जाता दश प्राचीनबर्हिषः

savarṇāṃ nāma sāmudrīṃ patnīṃ prācīnabarhiṣaḥ |
savarṇāyāṃ sutā jātā daśa prācīnabarhiṣaḥ

1,13.40

सर्वे प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगाः ।
तेषां स्वायंभुवो दक्षः पुत्रत्वं जग्मि वान्प्रभुः

sarve pracetaso nāma dhanurvedasya pāragāḥ |
teṣāṃ svāyaṃbhuvo dakṣaḥ putratvaṃ jagmi vānprabhuḥ

1,13.41

त्रयंबकस्याभिशापेन चाक्षुषस्यातरे मनोः ।
एतच्छुत्वा ततः सूतमपृच्छच्छांशपायनिः

trayaṃbakasyābhiśāpena cākṣuṣasyātare manoḥ |
etacchutvā tataḥ sūtamapṛcchacchāṃśapāyaniḥ

1,13.42

उत्पन्नः स कथं दक्षो ह्यभिशापाद्भवस्य तु ।
चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वं तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

utpannaḥ sa kathaṃ dakṣo hyabhiśāpādbhavasya tu |
cākṣuṣasyāntare pūrvaṃ tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

1,13.43

इत्युक्तः कथयामास सूतो दक्षाश्रयां कथाम् ।
शांशपायनिमामन्त्र्य त्र्यंबकाच्छापकारणम्

ityuktaḥ kathayāmāsa sūto dakṣāśrayāṃ kathām |
śāṃśapāyanimāmantrya tryaṃbakācchāpakāraṇam

1,13.44

सूत उवाच दक्षस्यासन्सुता ह्यष्टौ कन्या याः कीर्त्तिता मया ।
स्वेभ्यो गृहेभ्य आनाय्य ताः पिताभ्यर्चयद्गृहे

sūta uvāca dakṣasyāsansutā hyaṣṭau kanyā yāḥ kīrttitā mayā |
svebhyo gṛhebhya ānāyya tāḥ pitābhyarcayadgṛhe

1,13.45

ततस्त्वभ्यर्चिताः सर्वा न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे ।
तासां ज्येष्ठा सती नाम पत्नी या त्र्यंबकस्य वै

tatastvabhyarcitāḥ sarvā nyavasaṃstāḥ piturgṛhe |
tāsāṃ jyeṣṭhā satī nāma patnī yā tryaṃbakasya vai

1,13.46

नाजुहावात्मजां तां वै दक्षो रुद्रमभिद्विषन् ।
अकरोत्संनतिं दक्षे न कदाचिन्महेश्वरः

nājuhāvātmajāṃ tāṃ vai dakṣo rudramabhidviṣan |
akarotsaṃnatiṃ dakṣe na kadācinmaheśvaraḥ

1,13.47

जामाता श्वशुरे तस्मिन्स्वभावात्तेजसि स्थितः ।
ततो ज्ञात्वा सती सर्वाः न्यवसंस्ताः पितुर्गृहे

jāmātā śvaśure tasminsvabhāvāttejasi sthitaḥ |
tato jñātvā satī sarvāḥ nyavasaṃstāḥ piturgṛhe

1,13.48

जगाम साप्यनाहूता सती तत्स्व पितुर्गृहम् ।
ताभ्यो हीनां पिता चक्रे सत्याः पूजामसंमताम्

jagāma sāpyanāhūtā satī tatsva piturgṛham |
tābhyo hīnāṃ pitā cakre satyāḥ pūjāmasaṃmatām

1,13.49

ततो ऽब्रवीत्सा पितरं देवी क्रोधादमर्षिता ।
यवीयसीभ्यो प्यधमां पूजां कृत्वा मम प्रभो

tato 'bravītsā pitaraṃ devī krodhādamarṣitā |
yavīyasībhyo pyadhamāṃ pūjāṃ kṛtvā mama prabho

1,13.50

असत्कृत्य पितर्मां त्वं कृतवानसि गर्हितम् ।
अहं ज्येष्ठा वरिष्ठा च त्वं मां सत्कर्तुमर्ह सि

asatkṛtya pitarmāṃ tvaṃ kṛtavānasi garhitam |
ahaṃ jyeṣṭhā variṣṭhā ca tvaṃ māṃ satkartumarha si

1,13.51

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः संरक्तलोचनः ।
त्वत्तः श्रेष्ठावरिष्ठाश्च पूज्या बालाः सुता मम

evamukto 'bravīdenāṃ dakṣaḥ saṃraktalocanaḥ |
tvattaḥ śreṣṭhāvariṣṭhāśca pūjyā bālāḥ sutā mama

1,13.52

तासां चैव तु भर्तार स्ते मे बहुमाताः सति ।
ब्रह्मिष्ठाः सुतपस्काश्च महायोगाः सुधार्मिकाः

tāsāṃ caiva tu bhartāra ste me bahumātāḥ sati |
brahmiṣṭhāḥ sutapaskāśca mahāyogāḥ sudhārmikāḥ

1,13.53

गुणैश्चैवाधिकाः श्लाघ्याः सर्वे ते त्र्यंबकात्सति ।
वसिष्ठो ऽत्रिः पुलस्त्यश्च ह्यङ्गिरा पुलहः क्रतुः

guṇaiścaivādhikāḥ ślāghyāḥ sarve te tryaṃbakātsati |
vasiṣṭho 'triḥ pulastyaśca hyaṅgirā pulahaḥ kratuḥ

1,13.54

भृगुर्मरीचिश्च तथा श्रैष्ठा जामातरो मम ।
यस्मान्मां स्पर्द्धते शर्वः सदा चैवावमन्यते

bhṛgurmarīciśca tathā śraiṣṭhā jāmātaro mama |
yasmānmāṃ sparddhate śarvaḥ sadā caivāvamanyate

1,13.55

तेन त्वां न विभूषोमि प्रतिकूलो हि मे भवः ।
इत्युक्तवांस्तदा दक्षः संप्रमूढेन चेतसा

tena tvāṃ na vibhūṣomi pratikūlo hi me bhavaḥ |
ityuktavāṃstadā dakṣaḥ saṃpramūḍhena cetasā

1,13.56

शापार्थमात्मनश्चैव ये चोक्ताः परमर्षयः ।
तथोक्ता पितरं सा वै क्रुद्धा देवीदम ब्रवीत्

śāpārthamātmanaścaiva ye coktāḥ paramarṣayaḥ |
tathoktā pitaraṃ sā vai kruddhā devīdama bravīt

1,13.57

वाङ्मनः कर्मभिर्यस्माददुष्टां मां विगर्हसे ।
तस्मात्त्यजाम्यहमिमं देहं तात तवात्मजम्

vāṅmanaḥ karmabhiryasmādaduṣṭāṃ māṃ vigarhase |
tasmāttyajāmyahamimaṃ dehaṃ tāta tavātmajam

1,13.58

ततस्तेनावमानेन सती दुःखादमर्षिता ।
अब्रवीद्वचनं देवी नमस्कृत्य स्वयंभुवे

tatastenāvamānena satī duḥkhādamarṣitā |
abravīdvacanaṃ devī namaskṛtya svayaṃbhuve

1,13.59

यत्राहमुपपद्ये च पुनर्देहेन भास्वता ।
तत्राप्यहमसंभूता संभूता धार्मिकादपि

yatrāhamupapadye ca punardehena bhāsvatā |
tatrāpyahamasaṃbhūtā saṃbhūtā dhārmikādapi

1,13.60

गच्छेयं धर्मपत्नीत्वं त्र्यंबकस्यैव धीमतः ।
तत्रैवाथ समासीना युक्तात्मानं समादधे

gaccheyaṃ dharmapatnītvaṃ tryaṃbakasyaiva dhīmataḥ |
tatraivātha samāsīnā yuktātmānaṃ samādadhe

1,13.61

धारयामास चाग्नेयीं धारणां मनसात्मनः ।
तत आत्मसमुत्थो ऽस्या वायुना समुदीरितः ।
सर्वागेभ्यो विनिःसृत्य वह्निस्तां भस्मसात्करोत्

dhārayāmāsa cāgneyīṃ dhāraṇāṃ manasātmanaḥ |
tata ātmasamuttho 'syā vāyunā samudīritaḥ |
sarvāgebhyo viniḥsṛtya vahnistāṃ bhasmasātkarot

1,13.62

तदुपश्रुत्य निधनं सत्या देवो ऽथ शूलभृत् ।
संवादं च तयोर्बुद्धा याथातथ्येन शङ्करः ।
दक्षस्य च ऋषीणां च चुकोप भगवान्प्रभुः

tadupaśrutya nidhanaṃ satyā devo 'tha śūlabhṛt |
saṃvādaṃ ca tayorbuddhā yāthātathyena śaṅkaraḥ |
dakṣasya ca ṛṣīṇāṃ ca cukopa bhagavānprabhuḥ

1,13.63

रुद्र उवाच सर्वेषामेव लोकानां भूर्लोकस्त्वादिरुच्यते ।
तं सदा धारयिष्यामि निदेशात्परमेष्ठिनः

rudra uvāca sarveṣāmeva lokānāṃ bhūrlokastvādirucyate |
taṃ sadā dhārayiṣyāmi nideśātparameṣṭhinaḥ

1,13.64

अस्यां क्षितौ धृता लोकाः सर्वे तिष्ठन्ति भास्वराः ।
तानहं धारया मीह सततं च तदाज्ञया

asyāṃ kṣitau dhṛtā lokāḥ sarve tiṣṭhanti bhāsvarāḥ |
tānahaṃ dhārayā mīha satataṃ ca tadājñayā

1,13.65

चातुर्वर्ण्यं हि देवानां ते चाप्येकत्र भुञ्जते ।
नाहं तैः सह भोक्षये वै ततो दास्यन्ति ते पृथक्

cāturvarṇyaṃ hi devānāṃ te cāpyekatra bhuñjate |
nāhaṃ taiḥ saha bhokṣaye vai tato dāsyanti te pṛthak

1,13.66

यस्मादवमता दक्ष मत्कृते ऽनागसा सती ।
प्रशस्ताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह

yasmādavamatā dakṣa matkṛte 'nāgasā satī |
praśastāścetarāḥ sarvāḥ svasutā bhartṛbhiḥ saha

1,13.67

तस्मा द्वैवस्वते प्राप्ते पुनरेते महर्षयः ।
उत्पत्स्यन्ते द्वितीये वै मम यज्ञ ह्ययोनिचाः

tasmā dvaivasvate prāpte punarete maharṣayaḥ |
utpatsyante dvitīye vai mama yajña hyayonicāḥ

1,13.68

हुते वै ब्रह्मणा शुक्रे चाक्षुषस्यातरे मनोः ।
अभिव्याहृत्य सर्वांस्तान् दक्षं चैवाशपत्पुनः

hute vai brahmaṇā śukre cākṣuṣasyātare manoḥ |
abhivyāhṛtya sarvāṃstān dakṣaṃ caivāśapatpunaḥ

1,13.69

भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये ।
प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचे तसाम्

bhavitā mānuṣo rājā cākṣuṣasya tvamanvaye |
prācīnabarhiṣaḥ pautraḥ putraścaiva prace tasām

1,13.70

दक्ष एवेह नाम्ना तु मारिषायां जनिष्यसि ।
कन्यायां शाखिनां त्वं वै प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे

dakṣa eveha nāmnā tu māriṣāyāṃ janiṣyasi |
kanyāyāṃ śākhināṃ tvaṃ vai prāpte vaivasvateṃ'tare

1,13.71

विघ्नं तत्रा प्यहं तुभ्यमाचरिष्यामि दुर्मते ।
धर्म्मयुक्ते च ते कार्ये एकस्मिंस्तु दुरासदे

vighnaṃ tatrā pyahaṃ tubhyamācariṣyāmi durmate |
dharmmayukte ca te kārye ekasmiṃstu durāsade

1,13.72

सुत उवाच तदुपश्रुत्य दक्षस्तु रुद्रं सो ऽभ्य शपत्पुनः ।
यस्मात्त्वं मत्कृते ऽनिष्टमृषीणां कृतवानसि ।
तस्मात्सार्द्धं सुरैर्यज्ञे न त्वां यक्ष्यन्ति वै द्विजाः

suta uvāca tadupaśrutya dakṣastu rudraṃ so 'bhya śapatpunaḥ |
yasmāttvaṃ matkṛte 'niṣṭamṛṣīṇāṃ kṛtavānasi |
tasmātsārddhaṃ surairyajñe na tvāṃ yakṣyanti vai dvijāḥ

1,13.73

हुत्वाऽहुतिं तव क्रूर ह्यपः स्प्रक्ष्यन्ति कर्मसु ।
इहैव वत्स्यसि तथा दिवं हित्वा युगक्षयात्

hutvā'hutiṃ tava krūra hyapaḥ sprakṣyanti karmasu |
ihaiva vatsyasi tathā divaṃ hitvā yugakṣayāt

1,13.74

ततो देवैःस तैः सार्द्धं नेज्यते पृथसिज्यते ।
ततो ऽभिव्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा

tato devaiḥsa taiḥ sārddhaṃ nejyate pṛthasijyate |
tato 'bhivyāhṛto dakṣo rudreṇāmitatejasā

1,13.75

स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा उत्पन्नो मानुषेष्विह

svāyaṃbhuvīṃ tanuṃ tyaktvā utpanno mānuṣeṣviha

1,13.76

ज्ञात्वा गृहपतिर्दक्षो यज्ञाना मीश्वरं प्रभुम् ।
समस्तेनेह यज्ञेन सो ऽयजद्दैवतैः सह

jñātvā gṛhapatirdakṣo yajñānā mīśvaraṃ prabhum |
samasteneha yajñena so 'yajaddaivataiḥ saha

1,13.77

अथ देवी सती या तु प्राप्ते वैवस्वतेंऽतरे ।
मेनायां तामुमां देवीं जनयामास शैलराट्

atha devī satī yā tu prāpte vaivasvateṃ'tare |
menāyāṃ tāmumāṃ devīṃ janayāmāsa śailarāṭ

1,13.78

या तु देवी सती पूर्वमासीत्पश्चादुमाभवत् ।
सदा पत्नी भवस्यैषा न तया मुच्यते भवः

yā tu devī satī pūrvamāsītpaścādumābhavat |
sadā patnī bhavasyaiṣā na tayā mucyate bhavaḥ

1,13.79

मरीचं कश्यपं देवी यथादितिरनुव्रता ।
यथा नारायणं श्रीश्च मघवतं शची यथा

marīcaṃ kaśyapaṃ devī yathāditiranuvratā |
yathā nārāyaṇaṃ śrīśca maghavataṃ śacī yathā

1,13.80

विष्णुं कीर्ती रुषा मूर्यं वसिष्ठं चाप्यरुन्धती ।
नैतास्तु विजहत्येतान् भर्तॄन् देव्यः कदाचन

viṣṇuṃ kīrtī ruṣā mūryaṃ vasiṣṭhaṃ cāpyarundhatī |
naitāstu vijahatyetān bhartṝn devyaḥ kadācana

1,13.81

आवर्तमानाः कल्पेषु जायन्ते तैः पुनः सह ।
एवं प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषेंऽतरे

āvartamānāḥ kalpeṣu jāyante taiḥ punaḥ saha |
evaṃ prācetaso dakṣo jajñe vai cākṣuṣeṃ'tare

1,13.82

दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां पुनर्नृपः ।
जज्ञे तदाभिशापेन द्वितीय इति नः श्रुतम्

daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ punarnṛpaḥ |
jajñe tadābhiśāpena dvitīya iti naḥ śrutam

1,13.83

भृगवादयश्च ये सप्त जज्ञिरे च महर्षयः ।
आद्ये त्रेतायुगे पूर्वं मनोर्वैवस्वतस्य च

bhṛgavādayaśca ye sapta jajñire ca maharṣayaḥ |
ādye tretāyuge pūrvaṃ manorvaivasvatasya ca

1,13.84

देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम् ।
इत्येषो ऽनुशयो ह्यासीत्तयोर्जात्यन्तरानुगः

devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum |
ityeṣo 'nuśayo hyāsīttayorjātyantarānugaḥ

1,13.85

प्रजापतेश्च दक्षस्य त्र्यबकस्य च धीमतः ।
तस्मान्नानुशयः कार्यो वैरेष्विह कदाचन

prajāpateśca dakṣasya tryabakasya ca dhīmataḥ |
tasmānnānuśayaḥ kāryo vaireṣviha kadācana

1,13.86

जात्यन्तरगतस्यापि भवितस्य शुभाशुभैः ।
ख्यातिं न मुञ्चते जन्तुस्तन्न कार्यं विपश्चिता

jātyantaragatasyāpi bhavitasya śubhāśubhaiḥ |
khyātiṃ na muñcate jantustanna kāryaṃ vipaścitā

1,13.87

इत्येषा समनुक्रान्ता कथा पापप्रमोचनी ।
या दक्षमधिकृत्येह त्वया पूर्वं प्रचौदिता

ityeṣā samanukrāntā kathā pāpapramocanī |
yā dakṣamadhikṛtyeha tvayā pūrvaṃ pracauditā

1,13.88

पितृवंशप्रसंगेन कथा ह्येषा प्रकीर्त्तिता ।
पितॄणामानुपूर्व्येण देवान्वक्ष्याम्यतः परम्

pitṛvaṃśaprasaṃgena kathā hyeṣā prakīrttitā |
pitṝṇāmānupūrvyeṇa devānvakṣyāmyataḥ param

1,13.89

त्रेतायुगमुखे पूर्वमासन्स्वायंभुवेंऽतरे ।
देवायामा इति ख्याताः पूर्वं ये यज्ञसूनवः

tretāyugamukhe pūrvamāsansvāyaṃbhuveṃ'tare |
devāyāmā iti khyātāḥ pūrvaṃ ye yajñasūnavaḥ

1,13.90

प्रथिता ब्रह्मणः पुत्रा अजत्वादजितास्तु ते ।
पुत्राः स्वायंभुवस्यैते शक्ता नाम तु मानसाः

prathitā brahmaṇaḥ putrā ajatvādajitāstu te |
putrāḥ svāyaṃbhuvasyaite śaktā nāma tu mānasāḥ

1,13.91

तेषां यतो गणा ह्येते देवानां तु त्रयः स्मृताः ।
छन्दजास्तु त्रयस्त्रिंशत्सर्गे स्वायंभुवस्य ह

teṣāṃ yato gaṇā hyete devānāṃ tu trayaḥ smṛtāḥ |
chandajāstu trayastriṃśatsarge svāyaṃbhuvasya ha

1,13.92

यदुर्ययातिर्देवौ द्वौ वीवधस्रासतो मतिः ।
विभासश्च क्रतुश्चैव प्रयातिर्विश्रुतो द्युतिः

yaduryayātirdevau dvau vīvadhasrāsato matiḥ |
vibhāsaśca kratuścaiva prayātirviśruto dyutiḥ

1,13.93

वायव्यः संयमश्चैव यामा द्वादश कीर्त्तिताः ।
असमश्चोग्रदृष्टिश्च सुनयो ऽथ शुचिश्रवाः

vāyavyaḥ saṃyamaścaiva yāmā dvādaśa kīrttitāḥ |
asamaścogradṛṣṭiśca sunayo 'tha śuciśravāḥ

1,13.94

केवलो विश्वरूपश्च सुदक्षो मधुपस्तथा ।
तुरीय इद्रयुक्चैव युक्तो ग्रावजितस्तु वै

kevalo viśvarūpaśca sudakṣo madhupastathā |
turīya idrayukcaiva yukto grāvajitastu vai

1,13.95

चनिमा विश्वदेवा च जविष्ठो मितवानपि ।
जरो विभुर्विभावश्च स ऋचीको ऽथ दुर्दिहः

canimā viśvadevā ca javiṣṭho mitavānapi |
jaro vibhurvibhāvaśca sa ṛcīko 'tha durdihaḥ

1,13.96

श्रुतिर्गृणानो ऽथ बृहच्छुक्रा द्वादश कीर्त्तिताः ।
आसन्स्वायंभुवस्यैते चान्तरे सोमपायिनः

śrutirgṛṇāno 'tha bṛhacchukrā dvādaśa kīrttitāḥ |
āsansvāyaṃbhuvasyaite cāntare somapāyinaḥ

1,13.97

दीप्तिमन्तो गणा ह्येते वीर्यवन्तो महाबलाः ।
तेषामिन्द्रस्तद्दा ह्यासीत्प्रथमे विश्वभुक्त प्रभुः

dīptimanto gaṇā hyete vīryavanto mahābalāḥ |
teṣāmindrastaddā hyāsītprathame viśvabhukta prabhuḥ

1,13.98

असुरा ये तदा तेषामासन् दायादबान्धवाः ।
सुपर्णयक्षगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः

asurā ye tadā teṣāmāsan dāyādabāndhavāḥ |
suparṇayakṣagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ

1,13.99

अष्टौ ताः पितृभिः सार्द्धमासन्या देवयोनयः ।
स्वायंभुवेन्तरे ऽतीताः प्रजास्तासां महस्रशः

aṣṭau tāḥ pitṛbhiḥ sārddhamāsanyā devayonayaḥ |
svāyaṃbhuventare 'tītāḥ prajāstāsāṃ mahasraśaḥ

1,13.100

प्रभावरूपसंपन्ना आयुषा च बलेन च ।
विस्तरादिह नोच्यन्ते माप्रसंगो भवेदिह

prabhāvarūpasaṃpannā āyuṣā ca balena ca |
vistarādiha nocyante māprasaṃgo bhavediha

1,13.101

स्वायंभुवो विसर्गस्तु विज्ञेयः सांप्रतेन ह ।
अतीतो वर्तमानेन दृष्टो वैवस्वते न सः

svāyaṃbhuvo visargastu vijñeyaḥ sāṃpratena ha |
atīto vartamānena dṛṣṭo vaivasvate na saḥ

1,13.102

प्रजाभिर्देवाताभिश्च ऋषिभिः पितृभिः सह ।
तेषां सर्पर्षयः पूर्वमासन्ये तान्निबोधत

prajābhirdevātābhiśca ṛṣibhiḥ pitṛbhiḥ saha |
teṣāṃ sarparṣayaḥ pūrvamāsanye tānnibodhata

1,13.103

भृग्वं गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
अत्रिश्चैव वसिष्ठस्च सप्त स्वायंभुवे ऽतरे

bhṛgvaṃ girā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
atriścaiva vasiṣṭhasca sapta svāyaṃbhuve 'tare

1,13.104

आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मोधा मेधातिथिर् वसुः ।
ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सत्त्र एव च

āgnīdhraścāgnibāhuśca modhā medhātithir vasuḥ |
jyotiṣmān dyutimānhavyaḥ savanaḥ sattra eva ca

1,13.105

मनोः स्वायंभुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः ।
वायुवेगा महासत्त्वा राजानः प्रथमेंऽतरे

manoḥ svāyaṃbhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ |
vāyuvegā mahāsattvā rājānaḥ prathameṃ'tare

1,13.106

सासुरं तत्सुगन्धर्वं सयक्षोरगराक्षसम् ।
सपिशाचमनुष्यञ्च ससुपर्णाप्सरोगणम्

sāsuraṃ tatsugandharvaṃ sayakṣoragarākṣasam |
sapiśācamanuṣyañca sasuparṇāpsarogaṇam

1,13.107

नशक्यमानु पूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि ।
बहुत्वान्नामधेयानां संख्या तेषां कुतः कुले

naśakyamānu pūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi |
bahutvānnāmadheyānāṃ saṃkhyā teṣāṃ kutaḥ kule

1,13.108

या वै प्रजा युगाख्यास्तु आसन्स्वायंभुवेंऽतरे ।
कालेन महतातीता अयनाब्दयुगक्रमैः

yā vai prajā yugākhyāstu āsansvāyaṃbhuveṃ'tare |
kālena mahatātītā ayanābdayugakramaiḥ

1,13.109

ऋषय ऊचुः क एष भगवान् कालः सर्वभूतापहारकः ।
कस्य योनिः किमादिश्च किं सतत्त्वः किमात्मकः

ṛṣaya ūcuḥ ka eṣa bhagavān kālaḥ sarvabhūtāpahārakaḥ |
kasya yoniḥ kimādiśca kiṃ satattvaḥ kimātmakaḥ

1,13.110

किमस्य चक्षुः का मूर्तिः के वा अवयवाः स्मृताः ।
किं नामधेयं को ऽस्यात्मा एप्तत्त्वं ब्रूहि तत्त्वतः

kimasya cakṣuḥ kā mūrtiḥ ke vā avayavāḥ smṛtāḥ |
kiṃ nāmadheyaṃ ko 'syātmā eptattvaṃ brūhi tattvataḥ

1,13.111

सूत उवाच श्रूयता कालसद्भावः श्रुत्वा चैवावधार्यताम् ।
सूर्ययोनिर्निमेषादिः संख्याचक्षुः स उच्यते

sūta uvāca śrūyatā kālasadbhāvaḥ śrutvā caivāvadhāryatām |
sūryayonirnimeṣādiḥ saṃkhyācakṣuḥ sa ucyate

1,13.112

मूर्तिरस्य त्वहो रात्रो निमेषावयवश्च सः ।
संवत्सरः सतत्त्वश्च नाम चास्य कलात्मकः

mūrtirasya tvaho rātro nimeṣāvayavaśca saḥ |
saṃvatsaraḥ satattvaśca nāma cāsya kalātmakaḥ

1,13.113

साम्प्रतानागतातीतकालात्मा स प्रजापतिः ।
पञ्चधा प्रविभक्तां तु कालावस्थां निबोधत

sāmpratānāgatātītakālātmā sa prajāpatiḥ |
pañcadhā pravibhaktāṃ tu kālāvasthāṃ nibodhata

1,13.114

दिवसार्द्धमासमासैश्च ऋतुभिस्त्वयनैस्तथा ।
संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

divasārddhamāsamāsaiśca ṛtubhistvayanaistathā |
saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ

1,13.115

इड्रवत्सरस्तृतीयश्च चतुर्थश्चानुवत्सरः ।
पञ्चमो वत्सरस्तेषां कालःस युगसज्ञितः

iḍravatsarastṛtīyaśca caturthaścānuvatsaraḥ |
pañcamo vatsarasteṣāṃ kālaḥsa yugasajñitaḥ

1,13.116

तेषां तत्त्वं प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोधत ।
क्रतुरग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

teṣāṃ tattvaṃ pravakṣyāmi kīrtyamānaṃ nibodhata |
kraturagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ

1,13.117

आदितेयस्त्वसौ सूर्यः कालाग्निः परिवत्सरः ।
शुक्लकृष्णगतिश्चापि अपां सारमयः खगः

āditeyastvasau sūryaḥ kālāgniḥ parivatsaraḥ |
śuklakṛṣṇagatiścāpi apāṃ sāramayaḥ khagaḥ

1,13.118

स इडावत्सरः सोमः पुराणे निश्चयं गतः ।
यश्चायं पवते लोकांस्तनुभिः सप्तसप्तभिः

sa iḍāvatsaraḥ somaḥ purāṇe niścayaṃ gataḥ |
yaścāyaṃ pavate lokāṃstanubhiḥ saptasaptabhiḥ

1,13.119

अनुवाता च लोकस्य स वायुरनुवत्सरः ।
अहङ्कारादुदग्रुद्रः संभूतो ब्रह्मणास्तु यः

anuvātā ca lokasya sa vāyuranuvatsaraḥ |
ahaṅkārādudagrudraḥ saṃbhūto brahmaṇāstu yaḥ

1,13.120

स रुद्रो वत्सर स्तेषां विज्ञेयो नीललोहितः ।
सतत्त्वं तस्य वक्ष्यमि कीर्त्यमानं निबोधत

sa rudro vatsara steṣāṃ vijñeyo nīlalohitaḥ |
satattvaṃ tasya vakṣyami kīrtyamānaṃ nibodhata

1,13.121

अङ्गप्रत्यङ्गसंयोगात्कालात्मा प्रतितामहः ।
ऋक्सामयजुषां योनिः पञ्चानां पतिरीश्वरः

aṅgapratyaṅgasaṃyogātkālātmā pratitāmahaḥ |
ṛksāmayajuṣāṃ yoniḥ pañcānāṃ patirīśvaraḥ

1,13.122

सो ऽग्निर्यमश्च कालश्च संभूतिः स प्रजापतिः ।
प्रोक्तः संवत्सरश्चेति सूर्य चोनिर्मनीषिभिः

so 'gniryamaśca kālaśca saṃbhūtiḥ sa prajāpatiḥ |
proktaḥ saṃvatsaraśceti sūrya conirmanīṣibhiḥ

1,13.123

यस्मात्कालविभागानां मासर्त्वयनयोरपि ।
ग्रहनक्षत्रशीतोष्णवर्षायुः कर्मणां तथा

yasmātkālavibhāgānāṃ māsartvayanayorapi |
grahanakṣatraśītoṣṇavarṣāyuḥ karmaṇāṃ tathā

1,13.124

योनिः स प्रविभागानां दिवसानां च भास्करः ।
वैकारिकः प्रसन्नात्मा ब्रह्मपुत्रः प्रजापतिः

yoniḥ sa pravibhāgānāṃ divasānāṃ ca bhāskaraḥ |
vaikārikaḥ prasannātmā brahmaputraḥ prajāpatiḥ

1,13.125

एको नैको ऽथ दिवसो मासो ऽथर्तुः पितामहः ।
आदित्यः सविता भानुर्जीवनो ब्रह्मसत्कृतः

eko naiko 'tha divaso māso 'thartuḥ pitāmahaḥ |
ādityaḥ savitā bhānurjīvano brahmasatkṛtaḥ

1,13.126

प्रभवश्चाव्ययश्चैव भूतानां तेन भास्करः ।
ताराभिमानी विज्ञेयो द्वितीयः परिवत्सरः

prabhavaścāvyayaścaiva bhūtānāṃ tena bhāskaraḥ |
tārābhimānī vijñeyo dvitīyaḥ parivatsaraḥ

1,13.127

सोमः सर्वौंषधिपतिर्यस्मात्स प्रपितामहः ।
आजीवः सर्वभूतानां योगक्षेमकृदीश्वरः

somaḥ sarvauṃṣadhipatiryasmātsa prapitāmahaḥ |
ājīvaḥ sarvabhūtānāṃ yogakṣemakṛdīśvaraḥ

1,13.128

आवेक्षमाणः सततं बिभर्ति जगदंशुभिः ।
तिथीनां पर्वसंधीनां पूर्णिमादर्शयोरपि

āvekṣamāṇaḥ satataṃ bibharti jagadaṃśubhiḥ |
tithīnāṃ parvasaṃdhīnāṃ pūrṇimādarśayorapi

1,13.129

योनिर्निशाकरो यश्च अमृतात्मा प्रजापतिः ।
तस्मात्स पितृमान्सोमः स्मृत इङ्वत्सरात्मकः

yonirniśākaro yaśca amṛtātmā prajāpatiḥ |
tasmātsa pitṛmānsomaḥ smṛta iṅvatsarātmakaḥ

1,13.130

प्राणापानसमानाद्यैर्व्यानोदानात्मकैरपि ।
कर्मभिः प्राणिनां लोके सर्वचेष्टाप्रवर्तकः

prāṇāpānasamānādyairvyānodānātmakairapi |
karmabhiḥ prāṇināṃ loke sarvaceṣṭāpravartakaḥ

1,13.131

पञ्चानां चेन्द्रियमनोर्बुद्धिस्मृतिबलात्मनाम् ।
समानकालकरणक्रियाः संपादयन्नपि

pañcānāṃ cendriyamanorbuddhismṛtibalātmanām |
samānakālakaraṇakriyāḥ saṃpādayannapi

1,13.132

सर्वात्मा सर्वलोकेश आवहप्रवहादिभिः ।
वर्त्तते चोपकारैर्यस्तनुभिः सप्तसप्तभिः

sarvātmā sarvalokeśa āvahapravahādibhiḥ |
varttate copakārairyastanubhiḥ saptasaptabhiḥ

1,13.133

विधाता सर्वभूतानाङ्क्षेमी नित्यं प्रभञ्जनः ।
योनिरग्नेरपां भूमे रवेश्चन्द्रमसश्चयः

vidhātā sarvabhūtānāṅkṣemī nityaṃ prabhañjanaḥ |
yoniragnerapāṃ bhūme raveścandramasaścayaḥ

1,13.134

वायुः प्रजापतिर्भूतो लोकात्मा प्रपितामहः ।
अहोरात्रकरस्तस्मात्स वायुरनुवत्सरः

vāyuḥ prajāpatirbhūto lokātmā prapitāmahaḥ |
ahorātrakarastasmātsa vāyuranuvatsaraḥ

1,13.135

एते प्रजानां पतयश्चत्वार उपपक्षजाः ।
पितरः सर्वलोकानां लोकात्मानः प्रकीर्त्तिताः

ete prajānāṃ patayaścatvāra upapakṣajāḥ |
pitaraḥ sarvalokānāṃ lokātmānaḥ prakīrttitāḥ

1,13.136

ध्यायतो ब्रह्माणो वक्त्रादुदन्समभवद्भवः ।
ऋषिर्विप्रा महादेवो भूतात्मा प्रपितामहः

dhyāyato brahmāṇo vaktrādudansamabhavadbhavaḥ |
ṛṣirviprā mahādevo bhūtātmā prapitāmahaḥ

1,13.137

ईश्वरः सर्वभूतानां प्रणवो यो ऽथपठ्यते ।
आत्मावेशेन भूतानामङ्गप्रत्यङ्गसंभवः

īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ praṇavo yo 'thapaṭhyate |
ātmāveśena bhūtānāmaṅgapratyaṅgasaṃbhavaḥ

1,13.138

उन्मादको ऽनुग्रहकृद्रुद्रो वत्सर उच्यते ।
सूर्य्यश्च चन्द्रमाश्चाग्निर्वायू रुद्रस्तथैव च

unmādako 'nugrahakṛdrudro vatsara ucyate |
sūryyaśca candramāścāgnirvāyū rudrastathaiva ca

1,13.139

युगाभिमानी कालात्मा नित्यं संक्षयकृद्विभुः ।
रुद्रः प्रविष्टो भगवाञ्जगत्यस्मिन्स्वतेजसा

yugābhimānī kālātmā nityaṃ saṃkṣayakṛdvibhuḥ |
rudraḥ praviṣṭo bhagavāñjagatyasminsvatejasā

1,13.140

आश्रयान्मयि संयोगात्तनुभिर्नाममिस्तथा ।
ततस्तस्य तु वीर्येण लोकानुग्रहकारकम्

āśrayānmayi saṃyogāttanubhirnāmamistathā |
tatastasya tu vīryeṇa lokānugrahakārakam

1,13.141

देवत्वं च पितृत्वं च कालत्वं चास्य यत्परम् ।
तस्माद्वै सर्वथा रुद्रस्तद्विद्वद्भिरभीज्यते

devatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca kālatvaṃ cāsya yatparam |
tasmādvai sarvathā rudrastadvidvadbhirabhījyate

1,13.142

यतः पतिः स भगवान् प्रजेशानां प्रजापतिः ।
भावनः सर्वभूतानां सर्वात्मा नीललोहितः

yataḥ patiḥ sa bhagavān prajeśānāṃ prajāpatiḥ |
bhāvanaḥ sarvabhūtānāṃ sarvātmā nīlalohitaḥ

1,13.143

औषधीः प्रतिसंधत्ते रुद्रः क्षीणाः पुनःपुनः ।
प्रजापतिमुखैर्देवैः सम्यगिष्टफलार्थिभिः

auṣadhīḥ pratisaṃdhatte rudraḥ kṣīṇāḥ punaḥpunaḥ |
prajāpatimukhairdevaiḥ samyagiṣṭaphalārthibhiḥ

1,13.144

त्रिभिरेव कपालैश्च त्रयंबकैरौषधिक्षये ।
इज्यते भगवान् यस्मात्तस्मार्त्र्यंबक उच्यते

tribhireva kapālaiśca trayaṃbakairauṣadhikṣaye |
ijyate bhagavān yasmāttasmārtryaṃbaka ucyate

1,13.145

गायत्री चैव त्रिष्टुप्च जगती चैव याः स्मृताः ।
त्र्यंबका नामतः प्रेम्णा योनयस्ता वनस्पतेः

gāyatrī caiva triṣṭupca jagatī caiva yāḥ smṛtāḥ |
tryaṃbakā nāmataḥ premṇā yonayastā vanaspateḥ

1,13.146

ताभिरेकत्वभूताभिस्त्रिविधाभिः स्ववीर्यतः ।
त्रिसाधनः पुरोडाशस्त्रिकपालः स वै स्मृतः

tābhirekatvabhūtābhistrividhābhiḥ svavīryataḥ |
trisādhanaḥ puroḍāśastrikapālaḥ sa vai smṛtaḥ

1,13.147

त्र्यंबकः स पुरोडाशस्तेनैष त्र्यंबकः स्मृतः ।
इत्येतत्पञ्चवर्षं हि युगं प्रोक्तं मनीषिभिः

tryaṃbakaḥ sa puroḍāśastenaiṣa tryaṃbakaḥ smṛtaḥ |
ityetatpañcavarṣaṃ hi yugaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ

1,13.148

यश्चैष पञ्चधात्मा वै प्रोक्तः संवत्सरो द्विजैः ।
सैकः षट्को विजज्ञे ऽथ मध्वादिऋतुसंज्ञकः

yaścaiṣa pañcadhātmā vai proktaḥ saṃvatsaro dvijaiḥ |
saikaḥ ṣaṭko vijajñe 'tha madhvādiṛtusaṃjñakaḥ

1,13.149

ऋतुपुत्रार्त्तवाः पञ्च इति सर्गः समासतः ।
इत्येष बहुमानो वै प्राणिना जीवितानि च ।
नदीवेग इवासक्तः कालो धावति संहरन्

ṛtuputrārttavāḥ pañca iti sargaḥ samāsataḥ |
ityeṣa bahumāno vai prāṇinā jīvitāni ca |
nadīvega ivāsaktaḥ kālo dhāvati saṃharan

1,13.150

एतेषां यदपत्यं वै तदशक्यं प्रमाणतः ।
बहुत्वात्परिसंख्यातुं पुत्र पौत्रमनन्तकम्

eteṣāṃ yadapatyaṃ vai tadaśakyaṃ pramāṇataḥ |
bahutvātparisaṃkhyātuṃ putra pautramanantakam

1,13.151

इमं वंशं प्रजेशानां महतः पुण्यकर्मणाम् ।
कीर्त्तयन्पुण्यकीर्त्तीनां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

imaṃ vaṃśaṃ prajeśānāṃ mahataḥ puṇyakarmaṇām |
kīrttayanpuṇyakīrttīnāṃ mahatīṃ siddhimāpnuyāt

Chapter 1.14

1,14.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे कालसद्भाववर्णनं नाम त्रयोदशोंऽध्याय सुत उवाच अथान्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह ।
तुल्याभिमानिनः सर्वे जायन्ते नामरूपतः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde kālasadbhāvavarṇanaṃ nāma trayodaśoṃ'dhyāya suta uvāca athāntareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha |
tulyābhimāninaḥ sarve jāyante nāmarūpataḥ

1,14.2

देवाश्चाष्टविधा ये च तस्मिन्मम्वन्तरे ऽधिपाः ।
ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्यप्रयोजनाः

devāścāṣṭavidhā ye ca tasminmamvantare 'dhipāḥ |
ṛṣayo manavaścaiva sarve tulyaprayojanāḥ

1,14.3

महर्षिसर्गः संक्रान्तो वंशं स्वायंभुवस्य तु ।
विस्तरेणानुपूर्व्या च कीर्त्य मानं निबोधत

maharṣisargaḥ saṃkrānto vaṃśaṃ svāyaṃbhuvasya tu |
vistareṇānupūrvyā ca kīrtya mānaṃ nibodhata

1,14.4

मनोः स्वायंभूवस्यासन् दश पौत्रास्तु तत्समाः ।
यैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना

manoḥ svāyaṃbhūvasyāsan daśa pautrāstu tatsamāḥ |
yairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā

1,14.5

ससमुद्रा करवती प्रतिवर्षं निवेशिता ।
स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वमाद्ये त्रेतायुगे तथा

sasamudrā karavatī prativarṣaṃ niveśitā |
svāyaṃbhuveṃ'tare pūrvamādye tretāyuge tathā

1,14.6

प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौत्रैः स्वायंभुवस्य तु ।
प्रजा सत्त्वतपोयुक्तैस्तैरियं विनिवेशिता

priyavratasya putraistaiḥ pautraiḥ svāyaṃbhuvasya tu |
prajā sattvatapoyuktaistairiyaṃ viniveśitā

1,14.7

प्रियव्रतात्प्रजोपेतान् वीरान्काम्यान्व्यजायत ।
कन्या सा तु महाभाग कर्दमस्य प्रजा पतेः

priyavratātprajopetān vīrānkāmyānvyajāyata |
kanyā sā tu mahābhāga kardamasya prajā pateḥ

1,14.8

कन्ये द्वे दश पुत्राश्च सम्राट् कुक्षिश्च ते शुभे ।
तयोर्वै भ्रातरः शूराः प्रजापतिसमा दश

kanye dve daśa putrāśca samrāṭ kukṣiśca te śubhe |
tayorvai bhrātaraḥ śūrāḥ prajāpatisamā daśa

1,14.9

आग्नीध्रश्चाग्निबा हुश्च मेधा मेधातिथिर्वसुः ।
ज्योतिष्मान् द्युतिमान्हव्यः सवनः सभ्र एव च

āgnīdhraścāgnibā huśca medhā medhātithirvasuḥ |
jyotiṣmān dyutimānhavyaḥ savanaḥ sabhra eva ca

1,14.10

प्रियव्रतो ऽभ्यषिञ्चत्तान्सप्तसप्तसु पार्थिवान् ।
द्वीपेषु तेषु धर्मेण द्वीपान्ताश्च निबोधत

priyavrato 'bhyaṣiñcattānsaptasaptasu pārthivān |
dvīpeṣu teṣu dharmeṇa dvīpāntāśca nibodhata

1,14.11

जंबूद्वीपेश्वरं चक्रे आग्नीध्रं सुमहाबलम् ।
प्लक्षद्वीपेश्वरश्चापि तेन मेधातिथिः कृतः

jaṃbūdvīpeśvaraṃ cakre āgnīdhraṃ sumahābalam |
plakṣadvīpeśvaraścāpi tena medhātithiḥ kṛtaḥ

1,14.12

शाल्मले तु वपुष्मन्तं राजानं सो ऽभिषिक्तवान् ।
ज्योतिष्मन्तं कुशद्वीपे राजानं कृतवान्प्रभुः

śālmale tu vapuṣmantaṃ rājānaṃ so 'bhiṣiktavān |
jyotiṣmantaṃ kuśadvīpe rājānaṃ kṛtavānprabhuḥ

1,14.13

द्युतिमन्तं च राजानं क्रैञ्चद्वीपे ऽभ्यषेचयत् ।
शाकद्वीपेश्वरं चापि हव्यं चक्रे प्रियव्रतः

dyutimantaṃ ca rājānaṃ kraiñcadvīpe 'bhyaṣecayat |
śākadvīpeśvaraṃ cāpi havyaṃ cakre priyavrataḥ

1,14.14

पुष्कराधिपतिं चैव सवनं कृतवान्प्रभुः ।
पुष्करे सवनस्याथ महावीतः सुतो ऽभवत्

puṣkarādhipatiṃ caiva savanaṃ kṛtavānprabhuḥ |
puṣkare savanasyātha mahāvītaḥ suto 'bhavat

1,14.15

धातकिश्चापि द्वावेतौ पुत्रौ पुत्रवता वरौ ।
महावीतं स्मृतं वर्षं तस्य नाम्ना महात्मनः

dhātakiścāpi dvāvetau putrau putravatā varau |
mahāvītaṃ smṛtaṃ varṣaṃ tasya nāmnā mahātmanaḥ

1,14.16

नाम्ना च धातकेश्चापि धातकीखण्ड उच्यते ।
हव्यो व्यजनयत्पुत्राञ् शाकद्वीपेश्वराञ् प्रभुः

nāmnā ca dhātakeścāpi dhātakīkhaṇḍa ucyate |
havyo vyajanayatputrāñ śākadvīpeśvarāñ prabhuḥ

1,14.17

जलदं च कुमारं च सुकुमारं मणीवकम् ।
कुसुमोत्तरमोदाकौ सप्तमं च महाद्रुगम्

jaladaṃ ca kumāraṃ ca sukumāraṃ maṇīvakam |
kusumottaramodākau saptamaṃ ca mahādrugam

1,14.18

जलदं जलदस्याथ प्रथमं वर्षमुच्यते ।
कुमारस्य तु कौमारं द्वितीयं परिकीर्तितम्

jaladaṃ jaladasyātha prathamaṃ varṣamucyate |
kumārasya tu kaumāraṃ dvitīyaṃ parikīrtitam

1,14.19

सुकुमारं तृतीयं तु सुकुमारस्य तत्स्सतम् ।
मणीवस्य चतुर्थं तु मणीवकमिहोच्यते

sukumāraṃ tṛtīyaṃ tu sukumārasya tatssatam |
maṇīvasya caturthaṃ tu maṇīvakamihocyate

1,14.20

कुसुमोत्तरवर्षं यत्पञ्चमं कुसुमोत्तरम् ।
मोदकस्यापि मोदाकं षष्ठं वर्षं प्रकीर्त्तितम्

kusumottaravarṣaṃ yatpañcamaṃ kusumottaram |
modakasyāpi modākaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prakīrttitam

1,14.21

महाद्रुमस्य नाम्ना च सप्तमं तन्महाद्रुमम् ।
तेषां तु नामभिस्तानि सप्त वर्षाणि तत्र वै

mahādrumasya nāmnā ca saptamaṃ tanmahādrumam |
teṣāṃ tu nāmabhistāni sapta varṣāṇi tatra vai

1,14.22

क्रैञ्चद्वीपेश्वरस्यापि पुत्रो द्युतिमतस्तु वै ।
कुशलो मनोनुगस्छोष्णः पावनश्चान्धकारकः

kraiñcadvīpeśvarasyāpi putro dyutimatastu vai |
kuśalo manonugaschoṣṇaḥ pāvanaścāndhakārakaḥ

1,14.23

मुनिश्च दुन्दुभिश्चैव सुता द्युतिमतस्तु वै ।
तेषां स्वनामभिर्देशाः क्रैञ्चद्वीपाश्रयाः शुभाः

muniśca dundubhiścaiva sutā dyutimatastu vai |
teṣāṃ svanāmabhirdeśāḥ kraiñcadvīpāśrayāḥ śubhāḥ

1,14.24

कुशलस्य तु देशो ऽभूत कौशलो नाम विश्रुतः ।
देशो मनोनुगस्यापि मानोनुगे इते स्मृतः

kuśalasya tu deśo 'bhūta kauśalo nāma viśrutaḥ |
deśo manonugasyāpi mānonuge ite smṛtaḥ

1,14.25

उष्णस्योष्णः स्मृतो देशः पावनस्यापि पावनः ।
अन्धकारस्य देशस्तु आन्धकारः प्रकीर्त्तितः

uṣṇasyoṣṇaḥ smṛto deśaḥ pāvanasyāpi pāvanaḥ |
andhakārasya deśastu āndhakāraḥ prakīrttitaḥ

1,14.26

मुनेश्च मौनिदेशो वै दुन्दुभेर्दुन्दुभिः स्मृतः ।
एते जनपदाः सप्त क्रैञ्चद्वीपे तु भास्वराः

muneśca maunideśo vai dundubherdundubhiḥ smṛtaḥ |
ete janapadāḥ sapta kraiñcadvīpe tu bhāsvarāḥ

1,14.27

ज्योतिष्मतः कुशद्वीपे सप्तैवासन्महौजसः ।
उद्भिज्जो वेणुमांश्चैव वैरथो लवणो धृतिः

jyotiṣmataḥ kuśadvīpe saptaivāsanmahaujasaḥ |
udbhijjo veṇumāṃścaiva vairatho lavaṇo dhṛtiḥ

1,14.28

षष्ठः प्रभाकरश्चा पि सप्तमः कपिलः स्मृतः ।
उद्भिज्जं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

ṣaṣṭhaḥ prabhākaraścā pi saptamaḥ kapilaḥ smṛtaḥ |
udbhijjaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam

1,14.29

तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं स्मृतम् ।
पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्

tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ smṛtam |
pañcamaṃ dhṛtimadvarṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram

1,14.30

सप्तमं कपिलं नाम कपिलस्य प्रकीर्त्तितम् ।
तेषां देशाः कशद्वीपे तत्सनामान एव च

saptamaṃ kapilaṃ nāma kapilasya prakīrttitam |
teṣāṃ deśāḥ kaśadvīpe tatsanāmāna eva ca

1,14.31

आश्रमाचारयुक्ताभिः प्रजाभिः समलङ्कृताः ।
शाल्मलस्येश्वराः सप्त सुतास्ते च वपुष्मतः

āśramācārayuktābhiḥ prajābhiḥ samalaṅkṛtāḥ |
śālmalasyeśvarāḥ sapta sutāste ca vapuṣmataḥ

1,14.32

श्वेतश्च हरितश्चैव जीमूतो रोहितस्तथा ।
वैद्युतो मानसश्चापि सुप्रभः सप्तमस्तथा

śvetaśca haritaścaiva jīmūto rohitastathā |
vaidyuto mānasaścāpi suprabhaḥ saptamastathā

1,14.33

श्वेतस्तु देशः श्वेतस्य हरितस्य सुहारितः ।
जीमूतस्यापि जीमूतो रोहितस्यापि रोहितः

śvetastu deśaḥ śvetasya haritasya suhāritaḥ |
jīmūtasyāpi jīmūto rohitasyāpi rohitaḥ

1,14.34

वैद्युतो वैद्युतस्यापि मानसस्य तु मानसः ।
सुप्रभः सुप्रभस्यापि सप्तैते देशपालकाः

vaidyuto vaidyutasyāpi mānasasya tu mānasaḥ |
suprabhaḥ suprabhasyāpi saptaite deśapālakāḥ

1,14.35

प्लक्ष द्वीपं प्रवक्ष्यामि जंबूद्वीपादनन्तरम् ।
सप्त मेधातिथे पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरा नृपाः

plakṣa dvīpaṃ pravakṣyāmi jaṃbūdvīpādanantaram |
sapta medhātithe putrāḥ plakṣadvīpeśvarā nṛpāḥ

1,14.36

ज्येष्ठः शान्तभयो नाम द्वितीयः शिशिरः स्मृतः ।
सुखोदयस्तृतीयस्तु चतुर्थो नन्द उच्यते

jyeṣṭhaḥ śāntabhayo nāma dvitīyaḥ śiśiraḥ smṛtaḥ |
sukhodayastṛtīyastu caturtho nanda ucyate

1,14.37

शिवस्तु पेचमस्तेषां क्षेमकः षष्ठ उच्यते ।
ध्रुवस्तु सप्तमो ज्ञेयः पुत्रा मेधातिथेः स्मृताः

śivastu pecamasteṣāṃ kṣemakaḥ ṣaṣṭha ucyate |
dhruvastu saptamo jñeyaḥ putrā medhātitheḥ smṛtāḥ

1,14.38

सप्तानां नामभिस्तेषां तानि वर्षाणि सप्त वै ।
तस्माच्छान्तभयं चैव शिशिरं च सुखोदयम्

saptānāṃ nāmabhisteṣāṃ tāni varṣāṇi sapta vai |
tasmācchāntabhayaṃ caiva śiśiraṃ ca sukhodayam

1,14.39

आनन्दं च शिवं चैव क्षेमकं च ध्रुवं तथा ।
तानि तेषां समानानि सप्त वर्षाणि भागशः

ānandaṃ ca śivaṃ caiva kṣemakaṃ ca dhruvaṃ tathā |
tāni teṣāṃ samānāni sapta varṣāṇi bhāgaśaḥ

1,14.40

निवेशितानि तैस्तानि पूर्वं स्वायंभूवेन्तरे ।
मेधा तिथेस्तु पुत्रैस्तैः प्लक्षद्वीपेश्वरैर्नृबैः

niveśitāni taistāni pūrvaṃ svāyaṃbhūventare |
medhā tithestu putraistaiḥ plakṣadvīpeśvarairnṛbaiḥ

1,14.41

वर्णाश्रमाचारयुक्ताः प्लक्षद्वीपे प्रजाः कृताः ।
प्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु शाकद्वीपान्तिकेषु वै

varṇāśramācārayuktāḥ plakṣadvīpe prajāḥ kṛtāḥ |
plakṣadvīpādiṣu tveṣu śākadvīpāntikeṣu vai

1,14.42

ज्ञेयः पञ्चसु धर्मो वै वर्णाश्रमविभाजकः ।
सुखमायुश्च रूपं च बलं धर्मश्च नित्यशः

jñeyaḥ pañcasu dharmo vai varṇāśramavibhājakaḥ |
sukhamāyuśca rūpaṃ ca balaṃ dharmaśca nityaśaḥ

1,14.43

पञ्चस्वेतेषु द्वीपेषु सर्वसाधा रणं स्मृतम् ।
प्रक्षद्वीपः परिष्क्रान्तो जंबूद्वीपं निबोधत

pañcasveteṣu dvīpeṣu sarvasādhā raṇaṃ smṛtam |
prakṣadvīpaḥ pariṣkrānto jaṃbūdvīpaṃ nibodhata

1,14.44

आग्नीध्रं ज्येष्ठदायादं काम्यापुत्रं महाबलम् ।
प्रियव्रतो ऽभ्य षिञ्चत्तं जंबूद्वीपेश्वरं नृपम्

āgnīdhraṃ jyeṣṭhadāyādaṃ kāmyāputraṃ mahābalam |
priyavrato 'bhya ṣiñcattaṃ jaṃbūdvīpeśvaraṃ nṛpam

1,14.45

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि प्रजापतिसमा नव ।
ज्येष्ठो नाभिरिति ख्यातस्तस्य किंपुरुषो ऽनुजः

tasya putrā babhūvurhi prajāpatisamā nava |
jyeṣṭho nābhiriti khyātastasya kiṃpuruṣo 'nujaḥ

1,14.46

हरिवर्षस्तृतीयस्तु चतुर्थो ऽभूदिलावृतः ।
रम्यस्तु पञ्चमः पुत्रो हिरण्वान् षष्ठ उच्यते

harivarṣastṛtīyastu caturtho 'bhūdilāvṛtaḥ |
ramyastu pañcamaḥ putro hiraṇvān ṣaṣṭha ucyate

1,14.47

कुरुस्तु सप्तमस्तेषां भद्राश्वश्चाष्टमः स्मृतः ।
नवमः केतुमालश्च तेषां देशान्निबोधत

kurustu saptamasteṣāṃ bhadrāśvaścāṣṭamaḥ smṛtaḥ |
navamaḥ ketumālaśca teṣāṃ deśānnibodhata

1,14.48

नाभेस्तु दक्षिणं वर्षं हिमाख्यं तु पिता ददौ ।
हेमकूटं तु यद्वर्षं ददौ किपुरुषाय तत्

nābhestu dakṣiṇaṃ varṣaṃ himākhyaṃ tu pitā dadau |
hemakūṭaṃ tu yadvarṣaṃ dadau kipuruṣāya tat

1,14.49

नैषधं यत्स्मृतं वर्षं हरिवर्षाय तं ददौ ।
मध्यमं यत्सुमेरोस्तु ददौ स तदिलावृतम्

naiṣadhaṃ yatsmṛtaṃ varṣaṃ harivarṣāya taṃ dadau |
madhyamaṃ yatsumerostu dadau sa tadilāvṛtam

1,14.50

नीलं तु यत्स्मृतं वर्षं रम्यायैतप्तिता ददौ ।
श्वेतं यदुत्तरं तस्मात्पित्रा दत्तं हिरण्वते

nīlaṃ tu yatsmṛtaṃ varṣaṃ ramyāyaitaptitā dadau |
śvetaṃ yaduttaraṃ tasmātpitrā dattaṃ hiraṇvate

1,14.51

यदुत्तरे शृङ्गवतो वर्षं तत्कुरवे ददौ ।
साल्यवन्तं तथा वर्षं भद्राश्वाय न्यवेदयत्

yaduttare śṛṅgavato varṣaṃ tatkurave dadau |
sālyavantaṃ tathā varṣaṃ bhadrāśvāya nyavedayat

1,14.52

गन्धमादनवर्षं तु केतुमाले न्यवेदयत् ।
इत्येतानि मयोक्तानि नव वर्षाणि भागशः

gandhamādanavarṣaṃ tu ketumāle nyavedayat |
ityetāni mayoktāni nava varṣāṇi bhāgaśaḥ

1,14.53

आग्नी ध्रस्तेषु वर्षेषु पुत्रांस्तानभ्यषेचयत् ।
यथाक्रमं स धर्मात्मा ततस्तु तपसि स्थितः

āgnī dhrasteṣu varṣeṣu putrāṃstānabhyaṣecayat |
yathākramaṃ sa dharmātmā tatastu tapasi sthitaḥ

1,14.54

इत्येतौः सप्तभिः कृत्स्ना सप्तद्वीपा निवे शिताः ।
प्रियव्रतस्य पुत्रैस्तैः पौतैः स्वायंभुवस्य च

ityetauḥ saptabhiḥ kṛtsnā saptadvīpā nive śitāḥ |
priyavratasya putraistaiḥ pautaiḥ svāyaṃbhuvasya ca

1,14.55

एवं वर्षेषु सर्वेषु सन्निवेशाः पुनः पुनः ।
क्रियन्ते प्रलये वृत्ते सप्त सप्तसु पार्थिवैः

evaṃ varṣeṣu sarveṣu sanniveśāḥ punaḥ punaḥ |
kriyante pralaye vṛtte sapta saptasu pārthivaiḥ

1,14.56

एवं स्वभावः कल्पानां द्वीपानां च निवेशने ।
यानि किंपुरुषाद्यानि वर्णाण्यष्टौ श्रुतानि तु

evaṃ svabhāvaḥ kalpānāṃ dvīpānāṃ ca niveśane |
yāni kiṃpuruṣādyāni varṇāṇyaṣṭau śrutāni tu

1,14.57

तेषां स्वभावतः सिद्धिः सुखप्रायमयत्नतः ।
विपर्ययो न तेष्वस्ति जरामृत्युभयं न च

teṣāṃ svabhāvataḥ siddhiḥ sukhaprāyamayatnataḥ |
viparyayo na teṣvasti jarāmṛtyubhayaṃ na ca

1,14.58

धर्माधर्मौं न तेष्वास्ता नोत्तमाधममध्यमाः ।
न तेष्वस्ति युगावस्था क्षेत्रेष्वष्टासु सर्वशः

dharmādharmauṃ na teṣvāstā nottamādhamamadhyamāḥ |
na teṣvasti yugāvasthā kṣetreṣvaṣṭāsu sarvaśaḥ

1,14.59

नाभेर्निसर्गं वक्ष्यामि हिमाह्वे ऽस्मिन्निबोधत ।
नाभिस्त्वज नयत्पुत्रं मेरुदेव्यां महाद्युतिम्

nābhernisargaṃ vakṣyāmi himāhve 'sminnibodhata |
nābhistvaja nayatputraṃ merudevyāṃ mahādyutim

1,14.60

ऋषभं पार्थिवश्रेष्ठं सर्वक्षत्रस्य पूर्वजम् ।
ऋषभाद्भरतो जज्ञे वीरः पुत्रशताग्रजः

ṛṣabhaṃ pārthivaśreṣṭhaṃ sarvakṣatrasya pūrvajam |
ṛṣabhādbharato jajñe vīraḥ putraśatāgrajaḥ

1,14.61

सोभिषिच्यर्षभः पुत्रं महाप्रव्रज्यया स्थितः ।
हिमाह्वं दक्षिणं वर्षं भरताय न्यवेदयत्

sobhiṣicyarṣabhaḥ putraṃ mahāpravrajyayā sthitaḥ |
himāhvaṃ dakṣiṇaṃ varṣaṃ bharatāya nyavedayat

1,14.62

तस्मात्तु भारतं वर्षं तस्य नाम्ना विदुर्बुधाः ।
भरतस्यात्मजो विद्वान्सुमतिर्नाम धार्मिकः

tasmāttu bhārataṃ varṣaṃ tasya nāmnā vidurbudhāḥ |
bharatasyātmajo vidvānsumatirnāma dhārmikaḥ

1,14.63

बभूव तस्मिन् राज्ये तंभरतस्त्वभ्यषेचयत् ।
पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश सः

babhūva tasmin rājye taṃbharatastvabhyaṣecayat |
putrasaṃkrāmitaśrīstu vanaṃ rājā viveśa saḥ

1,14.64

तेजसस्तत्सुतश्चापि प्रजापतिरमित्रजित् ।
तेजसस्यात्मजो विद्वानिन्द्रद्युम्न इति स्मृतः

tejasastatsutaścāpi prajāpatiramitrajit |
tejasasyātmajo vidvānindradyumna iti smṛtaḥ

1,14.65

परमेष्ठी सुतश्चापि निधने तस्य चाप्यभूत् ।
प्रतीहारः कुलं तस्य नाम्ना जज्ञे तदन्वयः

parameṣṭhī sutaścāpi nidhane tasya cāpyabhūt |
pratīhāraḥ kulaṃ tasya nāmnā jajñe tadanvayaḥ

1,14.66

प्रतिहर्तेति विख्यातो जज्ञे तस्यापि धीमतः ।
उन्नेता प्रतिहर्तुस्तु भूमा तस्य सुतः स्मृतः

pratiharteti vikhyāto jajñe tasyāpi dhīmataḥ |
unnetā pratihartustu bhūmā tasya sutaḥ smṛtaḥ

1,14.67

उद्गीथस्तस्य पुत्रो ऽभूतप्रस्ताविश्चापि तत्सुतः ।
प्रस्तावेस्तु विभुः पुत्रः पृथुस्तस्य सुतो ऽभवत्

udgīthastasya putro 'bhūtaprastāviścāpi tatsutaḥ |
prastāvestu vibhuḥ putraḥ pṛthustasya suto 'bhavat

1,14.68

पृथोश्चापि सुतो नक्तो नक्तस्यापि गयः सुतः ।
गयस्यापि नरः पुत्रो नरस्यापि सुतो विराट्

pṛthoścāpi suto nakto naktasyāpi gayaḥ sutaḥ |
gayasyāpi naraḥ putro narasyāpi suto virāṭ

1,14.69

विराट्सुतो महावीर्यो धीमांस्तस्य सुतो ऽभवत् ।
धीमतश्च महान्पुत्रो महतश्चापि भौवनः

virāṭsuto mahāvīryo dhīmāṃstasya suto 'bhavat |
dhīmataśca mahānputro mahataścāpi bhauvanaḥ

1,14.70

भौवनस्य सतस्त्वष्टा विरजास्तस्य चात्मजः ।
रजा विरजसः पुत्रः शतजिद्रजसस्तथा

bhauvanasya satastvaṣṭā virajāstasya cātmajaḥ |
rajā virajasaḥ putraḥ śatajidrajasastathā

1,14.71

तस्य पुत्रशतं त्वासीद्राजानः सर्व एव तु ।
विश्वज्योतिष्प्रधानास्ते यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

tasya putraśataṃ tvāsīdrājānaḥ sarva eva tu |
viśvajyotiṣpradhānāste yairimā varddhitāḥ prajāḥ

1,14.72

तैरिदं भारतं वर्षं सप्तद्वीपमिहाङ्कितम् ।
तेषां वंशप्रसूतैस्तु भुक्तेयं भारती पुरा

tairidaṃ bhārataṃ varṣaṃ saptadvīpamihāṅkitam |
teṣāṃ vaṃśaprasūtaistu bhukteyaṃ bhāratī purā

1,14.73

कृतत्रेतादियुक्तास्तु युगाख्या ह्येकसप्ततिः ।
ये ऽतीतास्तैर्युगैः सार्धं राजानस्ते तदन्वयाः

kṛtatretādiyuktāstu yugākhyā hyekasaptatiḥ |
ye 'tītāstairyugaiḥ sārdhaṃ rājānaste tadanvayāḥ

1,14.74

स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं शतशो ऽथ सहस्रशः ।
एवं स्वायं भुवः सर्गो येनेदं पूरितं जगत्

svāyaṃbhuveṃ'tare pūrvaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ |
evaṃ svāyaṃ bhuvaḥ sargo yenedaṃ pūritaṃ jagat

1,14.75

ऋषिभिर्दैवतैश्चापि पिर्तृगन्धवराक्षसैः ।
यक्षभूतपिशाचैश्च मनुष्यमृगपक्षिभिः ।
तेषां सृष्टिरियं प्रोक्ता युगैः सह विवर्त्तते

ṛṣibhirdaivataiścāpi pirtṛgandhavarākṣasaiḥ |
yakṣabhūtapiśācaiśca manuṣyamṛgapakṣibhiḥ |
teṣāṃ sṛṣṭiriyaṃ proktā yugaiḥ saha vivarttate

Chapter 1.15

1,15.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे प्रियव्रतवंशानुकीर्त्तनं नाम चतुदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासन्निवेशं श्रुत्वा वै शांशपायनिः ।
पप्रच्छ नियतं सूतं पृथिव्युद धिविस्तरम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde priyavratavaṃśānukīrttanaṃ nāma catudaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evaṃ prajāsanniveśaṃ śrutvā vai śāṃśapāyaniḥ |
papraccha niyataṃ sūtaṃ pṛthivyuda dhivistaram

1,15.2

कति द्वीपा समुद्रा वा पवता वा कति स्मृताः ।
कियन्ति चैव वर्षाणि तेषु नद्यश्च काः स्मृताः

kati dvīpā samudrā vā pavatā vā kati smṛtāḥ |
kiyanti caiva varṣāṇi teṣu nadyaśca kāḥ smṛtāḥ

1,15.3

महा भूतप्रमाणं च लोकालोकं तथैव च ।
पर्यायं परिमाणं च गतिं चन्द्रार्कयोस्तथा ।
एतत्प्रबूहि नः सर्वं विस्तरेण यथार्थतः

mahā bhūtapramāṇaṃ ca lokālokaṃ tathaiva ca |
paryāyaṃ parimāṇaṃ ca gatiṃ candrārkayostathā |
etatprabūhi naḥ sarvaṃ vistareṇa yathārthataḥ

1,15.4

सूत उवाच हन्त वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पृथिव्यायामविस्तरम्

sūta uvāca hanta vo 'haṃ pravakṣyāmi pṛthivyāyāmavistaram

1,15.5

संख्यां चैव समुद्राणां द्वीपानां चैव विस्तरम् ।
द्वीपभेदसहस्राणि सप्तस्वन्तर्गतानि च

saṃkhyāṃ caiva samudrāṇāṃ dvīpānāṃ caiva vistaram |
dvīpabhedasahasrāṇi saptasvantargatāni ca

1,15.6

न शक्यन्ते क्रमेणेह वक्तुं यैः सततं जगत् ।
सप्त द्वीपान्प्रवक्ष्यामि चन्द्रादित्यग्रहैः सह

na śakyante krameṇeha vaktuṃ yaiḥ satataṃ jagat |
sapta dvīpānpravakṣyāmi candrādityagrahaiḥ saha

1,15.7

तेषां मनुष्या स्तर्क्केण प्रमाणानि प्रचक्षते ।
अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केण साधयेत्

teṣāṃ manuṣyā starkkeṇa pramāṇāni pracakṣate |
acintyāḥ khalu ye bhāvā na tāṃstarkeṇa sādhayet

1,15.8

प्रकृतिभ्यः परं यच्च तदचिन्त्यं प्रचक्षते ।
नववर्षं प्रवक्ष्यामि जंबूद्वीपं यथातथम्

prakṛtibhyaḥ paraṃ yacca tadacintyaṃ pracakṣate |
navavarṣaṃ pravakṣyāmi jaṃbūdvīpaṃ yathātatham

1,15.9

विस्तरान्मण्डलाच्चैव योजनैस्तन्निबोधत ।
शतमेकं सहस्राणां योजनाग्रात्समन्ततः

vistarānmaṇḍalāccaiva yojanaistannibodhata |
śatamekaṃ sahasrāṇāṃ yojanāgrātsamantataḥ

1,15.10

नानाजनपदाकीर्णः पुरैश्च विविधैश्शुभैः ।
सिद्धचारणसंकीणः पर्वतैरुपशोभितः

nānājanapadākīrṇaḥ puraiśca vividhaiśśubhaiḥ |
siddhacāraṇasaṃkīṇaḥ parvatairupaśobhitaḥ

1,15.11

सर्वधातुनिबद्धैश्च शिलाजाल समुद्भवैः ।
पर्वतप्रभवाभिश्च नदीभिः सर्वतस्ततः

sarvadhātunibaddhaiśca śilājāla samudbhavaiḥ |
parvataprabhavābhiśca nadībhiḥ sarvatastataḥ

1,15.12

जंबूद्वीपः पृथुः श्रीमान् सर्वतः पृथुमण्डलः ।
नवभिश्चावृतः सर्वो भुवनैर्भूतभावनैः

jaṃbūdvīpaḥ pṛthuḥ śrīmān sarvataḥ pṛthumaṇḍalaḥ |
navabhiścāvṛtaḥ sarvo bhuvanairbhūtabhāvanaiḥ

1,15.13

लवणेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः ।
जंबूद्वीपस्य विस्तारात् समेन तु समन्ततः

lavaṇena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ |
jaṃbūdvīpasya vistārāt samena tu samantataḥ

1,15.14

प्रागायताः सूपर्वाणः षडिमे वर्षपर्वताः ।
अवगाढा ह्युभयतः मसुद्रौ पूर्वपश्चिमौ

prāgāyatāḥ sūparvāṇaḥ ṣaḍime varṣaparvatāḥ |
avagāḍhā hyubhayataḥ masudrau pūrvapaścimau

1,15.15

हिमप्रायश्च हिमवान् हेमकूटश्च हेमवान् ।
सर्वर्त्तुषु सुखश्चापि निषधः पर्वतो महान्

himaprāyaśca himavān hemakūṭaśca hemavān |
sarvarttuṣu sukhaścāpi niṣadhaḥ parvato mahān

1,15.16

चतुर्वर्णश्च सौवर्णो मेरुश्चारुतमः स्मृतः ।
द्वात्रिंशच्च सहस्राणि विस्तीर्णः स च मूर्द्धनि

caturvarṇaśca sauvarṇo meruścārutamaḥ smṛtaḥ |
dvātriṃśacca sahasrāṇi vistīrṇaḥ sa ca mūrddhani

1,15.17

वृत्ताकृतिप्रमाणश्च चतुरस्रः समुच्छ्रितः ।
नानावर्णास्तु पार्श्वेषु प्रजापतिगुणान्वितः

vṛttākṛtipramāṇaśca caturasraḥ samucchritaḥ |
nānāvarṇāstu pārśveṣu prajāpatiguṇānvitaḥ

1,15.18

नाभिबन्धनसंभूतो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ।
पूर्वतरः श्वेतवर्णश्च ब्राह्मणस्तस्य तेन तत्

nābhibandhanasaṃbhūto brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ |
pūrvatarḥ śvetavarṇaśca brāhmaṇastasya tena tat

1,15.19

पार्श्वमुत्तरतस्तस्य रक्तवर्मः स्वभावतः ।
तेनास्य क्षत्त्रभावस्तु मेरोर्नानार्थकारणात्

pārśvamuttaratastasya raktavarmaḥ svabhāvataḥ |
tenāsya kṣattrabhāvastu merornānārthakāraṇāt

1,15.20

पीतश्च दक्षिणेनासौ तेन वैश्यत्वमिष्यते ।
भृङ्गपत्रनिभश्चापि पश्चिमेन समाचितः

pītaśca dakṣiṇenāsau tena vaiśyatvamiṣyate |
bhṛṅgapatranibhaścāpi paścimena samācitaḥ

1,15.21

तेनास्य शूद्रभावः स्यादिति वर्णाः प्रकीर्त्तिताः ।
वृत्तः स्वभावतः प्रोक्तो वर्णतः परिमाणतः

tenāsya śūdrabhāvaḥ syāditi varṇāḥ prakīrttitāḥ |
vṛttaḥ svabhāvataḥ prokto varṇataḥ parimāṇataḥ

1,15.22

नीलश्च वैदुर्यमयः श्वेतः घुक्लो हिरण्मयः ।
मयुरबर्हवर्णस्तु शातकैंभश्च शृङ्गवान्

nīlaśca vaiduryamayaḥ śvetaḥ ghuklo hiraṇmayaḥ |
mayurabarhavarṇastu śātakaiṃbhaśca śṛṅgavān

1,15.23

एते पर्वतराजानः सिद्धचारणसेविताः ।
तेषामन्तरविष्कंभो नवसाहस्र उच्यते

ete parvatarājānaḥ siddhacāraṇasevitāḥ |
teṣāmantaraviṣkaṃbho navasāhasra ucyate

1,15.24

मध्ये त्विलावृतं नाम महामेरोः समन्तमः ।
नवैवं तु सहस्राणि विस्तीर्णं सर्वतस्तु तत्

madhye tvilāvṛtaṃ nāma mahāmeroḥ samantamaḥ |
navaivaṃ tu sahasrāṇi vistīrṇaṃ sarvatastu tat

1,15.25

मध्ये तस्य महामेरुर्विधूम इव पावकः ।
वेद्यर्द्धं दक्षिणं मेरोरुत्तरार्द्धं तथोत्तरम्

madhye tasya mahāmerurvidhūma iva pāvakaḥ |
vedyarddhaṃ dakṣiṇaṃ meroruttarārddhaṃ tathottaram

1,15.26

वर्षाणि यानि षट् चैव तेषां ये वर्षपर्वताः ।
द्वे द्वे सहस्रे विस्तीर्णा योजनानां समुच्छ्रयात्

varṣāṇi yāni ṣaṭ caiva teṣāṃ ye varṣaparvatāḥ |
dve dve sahasre vistīrṇā yojanānāṃ samucchrayāt

1,15.27

जंबूद्वीपस्य विस्तारात्तेषामायाम उच्यते ।
योजनानां सहस्राणि शतं द्वावायतौ गिरी

jaṃbūdvīpasya vistārātteṣāmāyāma ucyate |
yojanānāṃ sahasrāṇi śataṃ dvāvāyatau girī

1,15.28

नीलश्च निषधश्चैव ताभ्यां हीनास्तु ये परे ।
श्वेतश्च हेमकूटश्च हिमवाञ्छृङ्गवांस्तथा

nīlaśca niṣadhaścaiva tābhyāṃ hīnāstu ye pare |
śvetaśca hemakūṭaśca himavāñchṛṅgavāṃstathā

1,15.29

नवती द्वे अशीती द्वे सहस्राण्यायतास्तु तेः ।
तेषां मध्ये जनपदास्तानि वर्णाणि सप्त वै

navatī dve aśītī dve sahasrāṇyāyatāstu teḥ |
teṣāṃ madhye janapadāstāni varṇāṇi sapta vai

1,15.30

प्रपातविषमैस्तैस्तु पर्वतैरावृतानि तु ।
संततानि नदीभेदैरगम्यानि परस्परम्

prapātaviṣamaistaistu parvatairāvṛtāni tu |
saṃtatāni nadībhedairagamyāni parasparam

1,15.31

वसंति तेषु सत्त्वानि नानाजातीनि सर्वशः ।
इदं हैमवतं वर्षं भारतं नाम विश्रुतम्

vasaṃti teṣu sattvāni nānājātīni sarvaśaḥ |
idaṃ haimavataṃ varṣaṃ bhārataṃ nāma viśrutam

1,15.32

हेमकूटं परं ह्यस्मा न्नान्ना किंषुरुपं स्मृतम् ।
नैषधं हेमकूटात्तु हरिवर्षं तदुच्यते

hemakūṭaṃ paraṃ hyasmā nnānnā kiṃṣurupaṃ smṛtam |
naiṣadhaṃ hemakūṭāttu harivarṣaṃ taducyate

1,15.33

हरिवर्षात्परं चापि मेरोश्व तदिलावृतम् ।
इलावृतात्पिरं नीलं सम्यकं नाम विश्रुतम्

harivarṣātparaṃ cāpi merośva tadilāvṛtam |
ilāvṛtātpiraṃ nīlaṃ samyakaṃ nāma viśrutam

1,15.34

रम्यकात्परतरः श्वेतं विश्रुतं तद्धिरण्मयम् ।
हिरण्मयात्परं चैव शृङ्गवत्तः कुरु स्मृतम्

ramyakātparatarḥ śvetaṃ viśrutaṃ taddhiraṇmayam |
hiraṇmayātparaṃ caiva śṛṅgavattaḥ kuru smṛtam

1,15.35

धनुःसंस्थे तु विज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे ।
दीर्घाणि तत्र चत्वारि मध्यमं तदिलावृतम्

dhanuḥsaṃsthe tu vijñeye dve varṣe dakṣiṇottare |
dīrghāṇi tatra catvāri madhyamaṃ tadilāvṛtam

1,15.36

अर्वाक् च निषधस्याथ वेद्यर्द्धं दक्षिणं स्मृतम् ।
परं नीलवतो यच्च वेद्यर्द्धं तु तदुत्तरम्

arvāk ca niṣadhasyātha vedyarddhaṃ dakṣiṇaṃ smṛtam |
paraṃ nīlavato yacca vedyarddhaṃ tu taduttaram

1,15.37

वेद्यर्द्धे दक्षिणे त्रीणि त्रीणि वर्षाणि चोत्तरे ।
तयोर्मध्ये तु विज्ञेयो मेरुर्मध्य इलावृतम्

vedyarddhe dakṣiṇe trīṇi trīṇi varṣāṇi cottare |
tayormadhye tu vijñeyo merurmadhya ilāvṛtam

1,15.38

दक्षिणेन तु नीलस्य निषधस्योत्तरेम तु ।
उदगायेतो महाशैलो माल्यवान्नाम नामतः

dakṣiṇena tu nīlasya niṣadhasyottarema tu |
udagāyeto mahāśailo mālyavānnāma nāmataḥ

1,15.39

योजनानां सहस्रं तु आनील निषधायतः ।
आयामतश्चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि प्रकीर्तितः

yojanānāṃ sahasraṃ tu ānīla niṣadhāyataḥ |
āyāmataścatustriṃśatsahasrāṇi prakīrtitaḥ

1,15.40

तस्य प्रतीच्यां विज्ञेयः पर्वतो गन्धमादनः ।
आयामतो ऽथ विस्तारान्माल्यवा नितिविश्रुतः

tasya pratīcyāṃ vijñeyaḥ parvato gandhamādanaḥ |
āyāmato 'tha vistārānmālyavā nitiviśrutaḥ

1,15.41

परिमण्डलयोर्मेरुर्मध्ये कनकपर्वतः ।
चतुर्वणः स सौवर्णः चतुरस्रः समुच्छ्रितः

parimaṇḍalayormerurmadhye kanakaparvataḥ |
caturvaṇaḥ sa sauvarṇaḥ caturasraḥ samucchritaḥ

1,15.42

सुमेरुः शुशुभेशुभ्रो राजव त्समधिष्ठितः ।
तरुणादित्यवर्णाभो विधूम इव पावकः

sumeruḥ śuśubheśubhro rājava tsamadhiṣṭhitaḥ |
taruṇādityavarṇābho vidhūma iva pāvakaḥ

1,15.43

योजनानां सहस्राणि चतुरशीतरुच्छ्रितः ।
प्रविष्टः षोडशाधस्ताद्विस्तृतः षोडशैव तु

yojanānāṃ sahasrāṇi caturaśītarucchritaḥ |
praviṣṭaḥ ṣoḍaśādhastādvistṛtaḥ ṣoḍaśaiva tu

1,15.44

शरावसंस्थितत्वात्तु द्वात्रिंशन्मूर्ध्निविस्तृतः ।
विस्तारात्रिगुणस्तस्य परिणाहः समन्ततः

śarāvasaṃsthitatvāttu dvātriṃśanmūrdhnivistṛtaḥ |
vistārātriguṇastasya pariṇāhaḥ samantataḥ

1,15.45

मण्डलेन प्रमाणेन त्र्यस्रे मानं तदिष्यते ।
चत्वारिंशत्सहस्राणि योजनानां समन्ततः

maṇḍalena pramāṇena tryasre mānaṃ tadiṣyate |
catvāriṃśatsahasrāṇi yojanānāṃ samantataḥ

1,15.46

अष्टाभिरधिकानि स्युस्त्र्यस्रे मानं प्रकीर्त्तितम् ।
चतुरस्रेण मानेन परिणाहः समन्ततः

aṣṭābhiradhikāni syustryasre mānaṃ prakīrttitam |
caturasreṇa mānena pariṇāhaḥ samantataḥ

1,15.47

चतुः षष्टिसहस्राणि योजनानां विधीयते ।
स पर्वतो महादिव्यो दिव्यौषधिसमन्वितः

catuḥ ṣaṣṭisahasrāṇi yojanānāṃ vidhīyate |
sa parvato mahādivyo divyauṣadhisamanvitaḥ

1,15.48

भुवनैरावृतः सर्वो जातरूपमयैः शुभैः ।
तत्र देवगणाः सर्वे गन्धर्वोरगराक्षसाः

bhuvanairāvṛtaḥ sarvo jātarūpamayaiḥ śubhaiḥ |
tatra devagaṇāḥ sarve gandharvoragarākṣasāḥ

1,15.49

शैलराजे प्रदृश्यन्ते शुभाश्चाप्सरसां गणाः ।
स तु मेरुः परिवृतो भुवनैर्भूतभावनैः

śailarāje pradṛśyante śubhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ |
sa tu meruḥ parivṛto bhuvanairbhūtabhāvanaiḥ

1,15.50

चत्वारो यस्य देशा वै चतुःपार्श्वेष्वधिष्ठिताः ।
भद्राश्वा भरताश्वैव केतुमालाश्च पश्चिमाः

catvāro yasya deśā vai catuḥpārśveṣvadhiṣṭhitāḥ |
bhadrāśvā bharatāśvaiva ketumālāśca paścimāḥ

1,15.51

उत्तराः कुरवश्चैव कृतपुण्यप्रतिश्रयाः ।
गन्धमादनपर्श्वे तु परैषापरगण्डिका

uttarāḥ kuravaścaiva kṛtapuṇyapratiśrayāḥ |
gandhamādanaparśve tu paraiṣāparagaṇḍikā

1,15.52

सर्वर्त्तुरमणीया च नित्यं प्रमुदिता शिवा ।
द्वात्रिंशत्तु सहस्राणि योजनैः पूर्वपश्चिमात्

sarvartturamaṇīyā ca nityaṃ pramuditā śivā |
dvātriṃśattu sahasrāṇi yojanaiḥ pūrvapaścimāt

1,15.53

आयामतश्चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि प्रमाणतः ।
तत्र ते शुभकर्माणः केतुमालाः प्रतिष्ठिताः

āyāmataścatustriṃśatsahasrāṇi pramāṇataḥ |
tatra te śubhakarmāṇaḥ ketumālāḥ pratiṣṭhitāḥ

1,15.54

तत्र काला नराः सर्वे महासत्त्वा महाबलाः ।
स्त्रियश्चोत्पल पत्राभाः सर्वास्ताः प्रियदर्शनाः

tatra kālā narāḥ sarve mahāsattvā mahābalāḥ |
striyaścotpala patrābhāḥ sarvāstāḥ priyadarśanāḥ

1,15.55

तत्र दिव्यो महावृक्षः पनसः पड्रसाश्रयः ।
ईश्वरो ब्रह्मणः पुत्रः कामचारी मनोजवः

tatra divyo mahāvṛkṣaḥ panasaḥ paḍrasāśrayaḥ |
īśvaro brahmaṇaḥ putraḥ kāmacārī manojavaḥ

1,15.56

तस्य पीत्वा फलरसं जीवन्ति च समायुतम् ।
पार्श्वे माल्यवतश्चापि पूर्वे ऽपूर्वा तु गण्डिका

tasya pītvā phalarasaṃ jīvanti ca samāyutam |
pārśve mālyavataścāpi pūrve 'pūrvā tu gaṇḍikā

1,15.57

आयामादथ विस्ताराद्यथैषापरगण्डिका ।
भद्राश्वास्तत्र विज्ञेया नित्यं मुदितमानसाः

āyāmādatha vistārādyathaiṣāparagaṇḍikā |
bhadrāśvāstatra vijñeyā nityaṃ muditamānasāḥ

1,15.58

भद्रशालवनं चात्र कालाम्रस्तु महाद्रुमः ।
तत्र ते पुरुषाः स्वेता महोत्साहा बलान्विताः

bhadraśālavanaṃ cātra kālāmrastu mahādrumaḥ |
tatra te puruṣāḥ svetā mahotsāhā balānvitāḥ

1,15.59

स्त्रियः कुमुदवर्णाभाः सुन्दर्यः प्रियदर्शनाः ।
चन्द्रप्रभाश्चन्द्रवर्णाः पूर्णचन्द्र निभाननाः

striyaḥ kumudavarṇābhāḥ sundaryaḥ priyadarśanāḥ |
candraprabhāścandravarṇāḥ pūrṇacandra nibhānanāḥ

1,15.60

चन्द्रशीतलगात्र्यस्ताः स्त्रिय उत्पलगन्धिकाः ।
दशवर्षसहस्राणि तेषामायुरनामयम्

candraśītalagātryastāḥ striya utpalagandhikāḥ |
daśavarṣasahasrāṇi teṣāmāyuranāmayam

1,15.61

कालाम्रस्य रसं पीत्वा सर्वे च स्थिरयौवनाः ।
दक्षिणेन तु श्वेतस्य नीलस्यैवोत्तरेण च

kālāmrasya rasaṃ pītvā sarve ca sthirayauvanāḥ |
dakṣiṇena tu śvetasya nīlasyaivottareṇa ca

1,15.62

वर्षं रमणकं नाम जायन्ते तत्र मानवाः ।
रतिप्रधाना विमला जरादौर्गन्ध्यवर्जिताः

varṣaṃ ramaṇakaṃ nāma jāyante tatra mānavāḥ |
ratipradhānā vimalā jarādaurgandhyavarjitāḥ

1,15.63

शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च प्रियदर्शनाः ।
तत्रापि सुमहान्वृक्षो न्यग्रोधो रोहितो महान्

śuklābhijanasaṃpannāḥ sarve ca priyadarśanāḥ |
tatrāpi sumahānvṛkṣo nyagrodho rohito mahān

1,15.64

तस्यापि ते फलरसं पिबन्तो वर्त्तयन्ति वै ।
दशवर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च

tasyāpi te phalarasaṃ pibanto varttayanti vai |
daśavarṣasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca

1,15.65

जीवन्ति ते महाभागाः सदा त्दृष्टा नरोत्तमाः ।
दक्षिणे वै शृङ्गवतः श्वेतस्याप्युत्तरेण च

jīvanti te mahābhāgāḥ sadā tdṛṣṭā narottamāḥ |
dakṣiṇe vai śṛṅgavataḥ śvetasyāpyuttareṇa ca

1,15.66

वर्षं हैरण्वतं नाम यत्र हैरण्वती नदी ।
महाबलाः सुतेजस्का जायन्ते तत्र मानवाः

varṣaṃ hairaṇvataṃ nāma yatra hairaṇvatī nadī |
mahābalāḥ sutejaskā jāyante tatra mānavāḥ

1,15.67

यक्षा वीरा महासत्त्वा धनिनः प्रियदर्शनाः ।
एकादशसहस्राणि वर्षाणां ते महौजसः

yakṣā vīrā mahāsattvā dhaninaḥ priyadarśanāḥ |
ekādaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ te mahaujasaḥ

1,15.68

आयुः प्रमाणं जीवन्ति शतानि दश पञ्च च ।
यस्मिन्वर्षे महावृक्षो लकुचः षड्रसाश्रयः

āyuḥ pramāṇaṃ jīvanti śatāni daśa pañca ca |
yasminvarṣe mahāvṛkṣo lakucaḥ ṣaḍrasāśrayaḥ

1,15.69

तस्य पीत्वा फलरसं ते जीवन्ति निरामयाः ।
त्रीणि शृङ्गवतः शृङ्गाण्युच्छ्रितानि महान्ति च

tasya pītvā phalarasaṃ te jīvanti nirāmayāḥ |
trīṇi śṛṅgavataḥ śṛṅgāṇyucchritāni mahānti ca

1,15.70

एकं मणिमयं तेषामेकं चैव हिरण्मयम् ।
सर्वरत्नमयं चैकं भवनैरुपशोभितम्

ekaṃ maṇimayaṃ teṣāmekaṃ caiva hiraṇmayam |
sarvaratnamayaṃ caikaṃ bhavanairupaśobhitam

1,15.71

उत्तरे वै शृङ्गावतः समुद्रस्य च दक्षिणे ।
कुरवस्तत्र तद्वर्षं पुण्यं सिद्धनिषेवितम्

uttare vai śṛṅgāvataḥ samudrasya ca dakṣiṇe |
kuravastatra tadvarṣaṃ puṇyaṃ siddhaniṣevitam

1,15.72

तत्र वृक्षा मधु फला नित्यपुष्पफलोपगाः ।
वस्त्राणि च प्रसूयन्ते फलेष्वाभरणानि च

tatra vṛkṣā madhu phalā nityapuṣpaphalopagāḥ |
vastrāṇi ca prasūyante phaleṣvābharaṇāni ca

1,15.73

सर्वकामप्रदास्तत्र केचिद्वक्षा मनोरमाः ।
गन्धवर्णरसो पेतं प्रक्षरन्ति मधूत्तमम्

sarvakāmapradāstatra kecidvakṣā manoramāḥ |
gandhavarṇaraso petaṃ prakṣaranti madhūttamam

1,15.74

अपरे क्षीरिणो नाम वृक्षास्तत्र मनोरमाः ।
ये क्षरन्ति सदा क्षीरं षड्रसं ह्यमृतोपमम्

apare kṣīriṇo nāma vṛkṣāstatra manoramāḥ |
ye kṣaranti sadā kṣīraṃ ṣaḍrasaṃ hyamṛtopamam

1,15.75

सर्वा मणिमयी भूमिः सूक्ष्मकाञ्चनवालुका ।
सर्वर्तुसुखसंपन्ना न्निष्पङ्का नीरजा शुभा

sarvā maṇimayī bhūmiḥ sūkṣmakāñcanavālukā |
sarvartusukhasaṃpannā nniṣpaṅkā nīrajā śubhā

1,15.76

देवलोकच्युतास्तत्र जायन्ते मानवाः शुभाः ।
शुक्लाभिजनसंपन्नाः सर्वे च स्थिरयौवनाः

devalokacyutāstatra jāyante mānavāḥ śubhāḥ |
śuklābhijanasaṃpannāḥ sarve ca sthirayauvanāḥ

1,15.77

मिथुनानि प्रसूयन्ते स्त्रियश्चाप्सरसः समाः ।
तेषां ते क्षीरिणां क्षीरं पिबन्ति ह्यमृतो पमम्

mithunāni prasūyante striyaścāpsarasaḥ samāḥ |
teṣāṃ te kṣīriṇāṃ kṣīraṃ pibanti hyamṛto pamam

1,15.78

मिथुनं जायते सद्यः समं चैव विवर्द्धते ।
समं शीलं च रूपं च प्रियता चैव तत्समा

mithunaṃ jāyate sadyaḥ samaṃ caiva vivarddhate |
samaṃ śīlaṃ ca rūpaṃ ca priyatā caiva tatsamā

1,15.79

अन्योन्यमनुरक्ताश्च चक्रवाकसधर्मिणः ।
अनामया ह्यशोकाश्च नित्यं सुखनिषेविणः

anyonyamanuraktāśca cakravākasadharmiṇaḥ |
anāmayā hyaśokāśca nityaṃ sukhaniṣeviṇaḥ

1,15.80

त्रयोदशसहस्राणि शतानि दश पञ्च च ।
जीवन्ति ते महावीर्या न चान्यस्त्रीनिषेविणः

trayodaśasahasrāṇi śatāni daśa pañca ca |
jīvanti te mahāvīryā na cānyastrīniṣeviṇaḥ

Chapter 1.16

1,16.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वीतीये ऽनुषङ्गपादे पृथिव्यायामविस्तरो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः सूत उवाच एवमेव निसर्गो वै वर्षाणां भारते शुभे ।
दृष्टः परमतत्त्वज्ञैर्भूयः किं वर्णयामि वः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvītīye 'nuṣaṅgapāde pṛthivyāyāmavistaro nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evameva nisargo vai varṣāṇāṃ bhārate śubhe |
dṛṣṭaḥ paramatattvajñairbhūyaḥ kiṃ varṇayāmi vaḥ

1,16.2

ऋषिरुवाच यदिदं भारतं वर्षं यस्मिन्स्वायंभुवादयः ।
चतुर्दशैते मनवः प्रजासर्गे ऽभवन्पुनः

ṛṣiruvāca yadidaṃ bhārataṃ varṣaṃ yasminsvāyaṃbhuvādayaḥ |
caturdaśaite manavaḥ prajāsarge 'bhavanpunaḥ

1,16.3

एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्त्मः ।
एतच्छ्रुतवचस्तेषामब्रवीद्रोमहर्षणः

etadveditumicchāmastanno nigada sattmaḥ |
etacchrutavacasteṣāmabravīdromaharṣaṇaḥ

1,16.4

अत्र वो वर्णयिष्यामि वर्षे ऽस्मिन् भारते प्रजाः ।
इदं तु मध्यमं चित्रं शुभाशुभफलोदयम्

atra vo varṇayiṣyāmi varṣe 'smin bhārate prajāḥ |
idaṃ tu madhyamaṃ citraṃ śubhāśubhaphalodayam

1,16.5

उत्तरं यत्ममुद्रस्य हिमवद्दक्षिणं च यत् ।
वर्षं तद्भारतं नाम यत्रेयं भारती प्रजा

uttaraṃ yatmamudrasya himavaddakṣiṇaṃ ca yat |
varṣaṃ tadbhārataṃ nāma yatreyaṃ bhāratī prajā

1,16.6

भरणाच्च प्रजानां वै मनुर्भरत उच्यते ।
निरुक्तवचनाच्चैवं वर्षं तद्भारतं स्मृतम्

bharaṇācca prajānāṃ vai manurbharata ucyate |
niruktavacanāccaivaṃ varṣaṃ tadbhārataṃ smṛtam

1,16.7

इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यश्चान्तश्च गम्यते ।
न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते

itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyaścāntaśca gamyate |
na khalvanyatra martyānāṃ bhūmau karma vidhīyate

1,16.8

भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोधत ।
समुद्रातरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम्

bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodhata |
samudrātaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam

1,16.9

इन्द्रद्वीपः कशेरूमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ।
नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः

indradvīpaḥ kaśerūmāṃstāmravarṇo gabhastimān |
nāgadvīpastathā saumyo gāndharvastvatha vāruṇaḥ

1,16.10

अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः ।
योजनानां सहस्रे तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरात्

ayaṃ tu navamasteṣāṃ dvīpaḥ sāgarasaṃvṛtaḥ |
yojanānāṃ sahasre tu dvīpo 'yaṃ dakṣiṇottarāt

1,16.11

आयतो ह्याकुमार्य्या वै चागङ्गाप्रभवाच्च वै ।
तिर्यगुत्तरविस्तीर्मः सहस्राणि नवैव तु

āyato hyākumāryyā vai cāgaṅgāprabhavācca vai |
tiryaguttaravistīrmaḥ sahasrāṇi navaiva tu

1,16.12

द्वीपो ह्युपनिविष्टो ऽयं म्लेच्छैरन्तेषु सर्वशः ।
पूर्वे किराता ह्यस्यान्ते पश्चिमे यवनाः स्मृताः

dvīpo hyupaniviṣṭo 'yaṃ mlecchairanteṣu sarvaśaḥ |
pūrve kirātā hyasyānte paścime yavanāḥ smṛtāḥ

1,16.13

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या मध्ये शूद्राश्च भागशः ।
इज्यायुधवणिज्याभिर्वर्त्तयन्तो व्यवस्थिताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā madhye śūdrāśca bhāgaśaḥ |
ijyāyudhavaṇijyābhirvarttayanto vyavasthitāḥ

1,16.14

तेषां संव्यवहारो ऽत्र वर्त्तते वै परस्परम् ।
धर्मार्थकामसंयुक्तो वर्णानां तु स्वकर्मसु

teṣāṃ saṃvyavahāro 'tra varttate vai parasparam |
dharmārthakāmasaṃyukto varṇānāṃ tu svakarmasu

1,16.15

संकल्पः पञ्चमानां च ह्याश्रमाणां यथाविधि ।
इह स्वर्गापवर्गार्थं प्रवृत्तिर्येषु मानुषी

saṃkalpaḥ pañcamānāṃ ca hyāśramāṇāṃ yathāvidhi |
iha svargāpavargārthaṃ pravṛttiryeṣu mānuṣī

1,16.16

यस्त्वयं नवमो द्वीपस्तिर्यगायाम उच्यते ।
कृत्स्नं जयति यो ह्येनं सम्राडित्यभिधीयते

yastvayaṃ navamo dvīpastiryagāyāma ucyate |
kṛtsnaṃ jayati yo hyenaṃ samrāḍityabhidhīyate

1,16.17

अयं लोकस्तु वै सम्राडन्तरिक्षं विराट् स्मृतम् ।
स्वराडसौ स्मृतो लौकः पुनर्वक्ष्यामि विस्तरात्

ayaṃ lokastu vai samrāḍantarikṣaṃ virāṭ smṛtam |
svarāḍasau smṛto laukaḥ punarvakṣyāmi vistarāt

1,16.18

सप्तैवास्मिन्सुपर्वाणो विश्रुताः कुल पर्वताः ।
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः

saptaivāsminsuparvāṇo viśrutāḥ kula parvatāḥ |
mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ

1,16.19

विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैते कुलपर्वताः ।
तेषां सहस्रश्चान्ये पर्व तास्तु समीपगाः

vindhyaśca pāriyātraśca saptaite kulaparvatāḥ |
teṣāṃ sahasraścānye parva tāstu samīpagāḥ

1,16.20

अविज्ञाताः सारवन्तो विपुलाश्चित्रसानवः ।
संदरः पर्वतश्रेष्ठो वैहारो दुर्दुरस्तथा

avijñātāḥ sāravanto vipulāścitrasānavaḥ |
saṃdaraḥ parvataśreṣṭho vaihāro durdurastathā

1,16.21

कोलाहलः ससुरसो मैनाको वैद्युतस्तथा ।
वातन्धमो नागगिरिस्तथा पाण्डुरपर्वतः

kolāhalaḥ sasuraso maināko vaidyutastathā |
vātandhamo nāgagiristathā pāṇḍuraparvataḥ

1,16.22

तुङ्गप्रस्थः कृष्णगिरिर्गोधनो गिरिरेव च ।
पुष्पगिर्युज्जयन्तौ च शैलो रैवतकस्तथा

tuṅgaprasthaḥ kṛṣṇagirirgodhano girireva ca |
puṣpagiryujjayantau ca śailo raivatakastathā

1,16.23

श्रीपर्वतश्चित्रकूटः कूटशैलो गिरिस्तथा ।
अन्ये तेभ्यो ऽपरिज्ञाता ह्रस्वाः स्वलपोपजी विनः

śrīparvataścitrakūṭaḥ kūṭaśailo giristathā |
anye tebhyo 'parijñātā hrasvāḥ svalapopajī vinaḥ

1,16.24

तैर्विमिश्रा जनपदा आर्या म्लेच्छाश्च भागशः ।
पीयन्ते यैरिमा नद्यो गङ्गा सिंधु सरस्वती

tairvimiśrā janapadā āryā mlecchāśca bhāgaśaḥ |
pīyante yairimā nadyo gaṅgā siṃdhu sarasvatī

1,16.25

शतद्रुश्चन्द्र भागा च यमुना सरयूस्तथा ।
इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः

śatadruścandra bhāgā ca yamunā sarayūstathā |
irāvatī vitastā ca vipāśā devikā kuhūḥ

1,16.26

गोमती धूतपापा च बुद्बुदा च दृषद्वती ।
कौशकी त्रिदिवा चैव निष्ठीवी गेडकी तथा

gomatī dhūtapāpā ca budbudā ca dṛṣadvatī |
kauśakī tridivā caiva niṣṭhīvī geḍakī tathā

1,16.27

चक्षुर्लोहित इत्येता हिमवत्पादनिस्सृताः ।
वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्नी सिंधु रेव च

cakṣurlohita ityetā himavatpādanissṛtāḥ |
vedasmṛtirvedavatī vṛtraghnī siṃdhu reva ca

1,16.28

वर्णाशा नन्दना चैव सदानीरा महानदी ।
पाशा चर्मण्वतीनूपा विदिशा वेत्रवत्यपि

varṇāśā nandanā caiva sadānīrā mahānadī |
pāśā carmaṇvatīnūpā vidiśā vetravatyapi

1,16.29

क्षिप्रा ह्यवन्ति च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ।
शोणो महानदश्चैव नर्म्मदा सुरसा क्रिया

kṣiprā hyavanti ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ |
śoṇo mahānadaścaiva narmmadā surasā kriyā

1,16.30

मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथैव च ।
तमसा पिप्पला श्येना करमोदा पिशाचिका

mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathaiva ca |
tamasā pippalā śyenā karamodā piśācikā

1,16.31

चित्रोपला विशाला च बञ्जुला वास्तुवाहिनी ।
सनेरुजा शुक्तिमती मङ्कुती त्रिदिवा क्रतुः

citropalā viśālā ca bañjulā vāstuvāhinī |
sanerujā śuktimatī maṅkutī tridivā kratuḥ

1,16.32

ऋक्षवत्संप्रसूतास्ता नद्यो मणिजलाः शिवाः ।
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या सृपा च निषधा नदी

ṛkṣavatsaṃprasūtāstā nadyo maṇijalāḥ śivāḥ |
tāpī payoṣṇī nirvindhyā sṛpā ca niṣadhā nadī

1,16.33

वेणी वैतरणी चैव क्षिप्रा वाला कुमुद्वती ।
तोया चैव महागौरी दुर्गा वान्नशिला तथा

veṇī vaitaraṇī caiva kṣiprā vālā kumudvatī |
toyā caiva mahāgaurī durgā vānnaśilā tathā

1,16.34

विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः ।
गोदावरी भीमरथी कृष्णवेणाथ बञ्जुला

vindhyapādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ |
godāvarī bhīmarathī kṛṣṇaveṇātha bañjulā

1,16.35

तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा बाह्या कावेर्यथापि च ।
दक्षिणप्रवहा नद्यः सह्य पादाद्विनिःस्मृताः

tuṅgabhadrā suprayogā bāhyā kāveryathāpi ca |
dakṣiṇapravahā nadyaḥ sahya pādādviniḥsmṛtāḥ

1,16.36

कृतमाला ताम्रपर्णी पुष्पजात्युत्पलावती ।
नद्यो ऽभिजाता मलयात्सर्वाः शीतजलाः शुभाः

kṛtamālā tāmraparṇī puṣpajātyutpalāvatī |
nadyo 'bhijātā malayātsarvāḥ śītajalāḥ śubhāḥ

1,16.37

त्रिसामा ऋषिकुल्या च बञ्जुला त्रिदिवाबला ।
लाङ्गूलिनी वंशधरा महेन्द्रतनयाः स्मृताः

trisāmā ṛṣikulyā ca bañjulā tridivābalā |
lāṅgūlinī vaṃśadharā mahendratanayāḥ smṛtāḥ

1,16.38

ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दगामिनी ।
कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः

ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandagāminī |
kṛpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ

1,16.39

तास्तु नद्यः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ।
विश्वस्य मातरः सर्वा जगत्पापहराः स्मृताः

tāstu nadyaḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ |
viśvasya mātaraḥ sarvā jagatpāpaharāḥ smṛtāḥ

1,16.40

तासां नद्युपनद्यो ऽन्याः शतशो ऽथ सहस्रशः ।
तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वा माद्रेयजाङ्गलाः

tāsāṃ nadyupanadyo 'nyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ |
tāsvime kurupāñcālāḥ śālvā mādreyajāṅgalāḥ

1,16.41

शूरसेना भद्रकारा बोधाः सहपटच्चराः ।
मत्स्याः कुशल्याः सौशल्याः कुन्तलाः काशिकोशलाः

śūrasenā bhadrakārā bodhāḥ sahapaṭaccarāḥ |
matsyāḥ kuśalyāḥ sauśalyāḥ kuntalāḥ kāśikośalāḥ

1,16.42

गोधा भद्राः करिङ्गाश्च मागधाश्चोत्कलैः सह ।
मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशस्त्त्र कीर्त्तिताः

godhā bhadrāḥ kariṅgāśca māgadhāścotkalaiḥ saha |
madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśasttra kīrttitāḥ

1,16.43

सह्यस्य चौत्तरान्तेषु यत्र गोदावरी नदी ।
पृथिव्यामपि कृत्स्नायां स प्रदेशो मनोरमः

sahyasya cauttarānteṣu yatra godāvarī nadī |
pṛthivyāmapi kṛtsnāyāṃ sa pradeśo manoramaḥ

1,16.44

तत्र गोवर्धनं नाम पुरं रामेण निर्मितम् ।
रामप्रियाथ स्वर्गीया वृक्ष दिव्यास्त थौषधीः

tatra govardhanaṃ nāma puraṃ rāmeṇa nirmitam |
rāmapriyātha svargīyā vṛkṣa divyāsta thauṣadhīḥ

1,16.45

भरद्वाजेन मुनिना तत्प्रियार्थे ऽवरोपिताः ।
अतः पुर्वरोद्देशस्तेन जज्ञे मनोरमः

bharadvājena muninā tatpriyārthe 'varopitāḥ |
ataḥ purvaroddeśastena jajñe manoramaḥ

1,16.46

बाह्लीका वाटधानाश्च आभीरा कालतोयकाः ।
अपरान्ताश्च मुह्माश्च पाञ्चलाश्चर्ममण्डलाः

bāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrā kālatoyakāḥ |
aparāntāśca muhmāśca pāñcalāścarmamaṇḍalāḥ

1,16.47

गान्धारा यवनाश्चैव सिंधुसौवीरमण्डलाः ।
चीनाश्चैव तुषाराश्च पल्लवा गिरिगह्वराः

gāndhārā yavanāścaiva siṃdhusauvīramaṇḍalāḥ |
cīnāścaiva tuṣārāśca pallavā girigahvarāḥ

1,16.48

शाका भद्राः कुलिन्दाश्च पारदा विन्ध्यचूलिकाः ।
अभीषाहा उलूताश्च केकया दशामालिकाः

śākā bhadrāḥ kulindāśca pāradā vindhyacūlikāḥ |
abhīṣāhā ulūtāśca kekayā daśāmālikāḥ

1,16.49

ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव वैश्यशूद्रकुलानि तु ।
कांवोजा दरदाश्चैव बर्बरा अङ्गलौहिकाः

brāhmaṇāḥ kṣatriyāścaiva vaiśyaśūdrakulāni tu |
kāṃvojā daradāścaiva barbarā aṅgalauhikāḥ

1,16.50

अत्रयः सभरद्वाजाः प्रस्थलाश्च दशेरकाः ।
लमकास्तालशालाश्च भूषिका ईजिकैः सह

atrayaḥ sabharadvājāḥ prasthalāśca daśerakāḥ |
lamakāstālaśālāśca bhūṣikā ījikaiḥ saha

1,16.51

एते देशा उदीच्या वै प्राच्यान्देशान्निबोधत ।
अङ्गवङ्गा श्चोलभद्राः किरातानां च जातयः ।
तोमरा हंसभङ्गाश्च काश्मीरास्तङ्गणास्तथा

ete deśā udīcyā vai prācyāndeśānnibodhata |
aṅgavaṅgā ścolabhadrāḥ kirātānāṃ ca jātayaḥ |
tomarā haṃsabhaṅgāśca kāśmīrāstaṅgaṇāstathā

1,16.52

झिल्लिकाश्चाहुकाश्चैव हूणदर्वास्तथैव च

jhillikāścāhukāścaiva hūṇadarvāstathaiva ca

1,16.53

अन्ध्रवाका मुद्गरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः ।
ततः प्लवङ्गवो ज्ञेया मलदा मलवर्तिकाः

andhravākā mudgarakā antargiribahirgirāḥ |
tataḥ plavaṅgavo jñeyā maladā malavartikāḥ

1,16.54

समन्तराः प्रावृषेया भार्गवा गोपपार्थिवाः ।
प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः

samantarāḥ prāvṛṣeyā bhārgavā gopapārthivāḥ |
prāgjyotiṣāśca puṇḍrāśca videhāstāmraliptakāḥ

1,16.55

मल्ला मगधगोनर्दाः प्राच्यां जनपदाः स्मृताः ।
अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः

mallā magadhagonardāḥ prācyāṃ janapadāḥ smṛtāḥ |
athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ

1,16.56

पण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च ।
सेतुका मूषिकाश्चैव क्षपणा वनवासिकाः

paṇḍyāśca keralāścaiva colāḥ kulyāstathaiva ca |
setukā mūṣikāścaiva kṣapaṇā vanavāsikāḥ

1,16.57

माहराष्ट्रा महिषिकाः कलिङ्गश्चैव सर्वशः ।
आभीराश्च सहैषीका आटव्या सारवास्तथा

māharāṣṭrā mahiṣikāḥ kaliṅgaścaiva sarvaśaḥ |
ābhīrāśca sahaiṣīkā āṭavyā sāravāstathā

1,16.58

पुलिन्दा विन्ध्यमौलीया वैदर्भा दण्डकैः सह ।
पौरिका मौलिकाश्चैव श्मका भोगवर्द्धिनाः

pulindā vindhyamaulīyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha |
paurikā maulikāścaiva śmakā bhogavarddhināḥ

1,16.59

कोङ्कणाः कन्तलाश्चान्ध्राः कुलिन्दाङ्गारमारिषाः ।
दाक्षिणाश्चैव ये देशा अपरांस्तान्निबोधत

koṅkaṇāḥ kantalāścāndhrāḥ kulindāṅgāramāriṣāḥ |
dākṣiṇāścaiva ye deśā aparāṃstānnibodhata

1,16.60

सूर्य्यारकाः कलिवना दुर्गालाः कुन्तरौः सहः ।
पौलेयाश्च किराताश्च रूपकास्तापकैः सह

sūryyārakāḥ kalivanā durgālāḥ kuntarauḥ sahaḥ |
pauleyāśca kirātāśca rūpakāstāpakaiḥ saha

1,16.61

तथा करीतयश्चैव सर्वे चैव करन्धराः ।
नासिकाश्चैव ये चान्ये ये चैवान्तरनर्मदाः

tathā karītayaścaiva sarve caiva karandharāḥ |
nāsikāścaiva ye cānye ye caivāntaranarmadāḥ

1,16.62

सहकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि ।
कच्छिपाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्ताश्चर्बुदैः सह

sahakacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi |
kacchipāśca surāṣṭrāśca ānartāścarbudaiḥ saha

1,16.63

इत्येते अपरान्ताश्च शृणुध्वं विन्ध्यवासिनः ।
मलदाश्च करूथाश्च मेकलाश्चैत्कलैः सह

ityete aparāntāśca śṛṇudhvaṃ vindhyavāsinaḥ |
maladāśca karūthāśca mekalāścaitkalaiḥ saha

1,16.64

उत्तमानां दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धकैः सह ।
तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा

uttamānāṃ daśārṇāśca bhojāḥ kiṣkindhakaiḥ saha |
tośalāḥ kośalāścaiva traipurā vaidiśāstathā

1,16.65

तुहुण्डा बर्बराश्चैव षट्पुरा नैषधैः सह ।
अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा ह्यवन्तयः

tuhuṇḍā barbarāścaiva ṣaṭpurā naiṣadhaiḥ saha |
anūpāstuṇḍikerāśca vītihotrā hyavantayaḥ

1,16.66

एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ।
अतो देशान्प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये

ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ |
ato deśānpravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye

1,16.67

निहीरा हंसमार्गाश्च कुपथास्तङ्गणाः शकाः ।
अपप्राव रणाश्चैव ऊर्णा दर्वाः सहूहुकाः

nihīrā haṃsamārgāśca kupathāstaṅgaṇāḥ śakāḥ |
apaprāva raṇāścaiva ūrṇā darvāḥ sahūhukāḥ

1,16.68

त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किरातास्तामरैः सह ।
चत्वारि भारते वर्षे युगानि ऋषयो ऽब्रुवन्

trigarttā maṇḍalāścaiva kirātāstāmaraiḥ saha |
catvāri bhārate varṣe yugāni ṛṣayo 'bruvan

1,16.69

कृतं त्रेतायुगं चैव द्वापरं तिष्यमेव च ।
तेषां निसर्गं वक्ष्यामि उपरिष्टादशेषतः

kṛtaṃ tretāyugaṃ caiva dvāparaṃ tiṣyameva ca |
teṣāṃ nisargaṃ vakṣyāmi upariṣṭādaśeṣataḥ

Chapter 1.17

1,17.1

इति श्रीब्रदृमहापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे भारतवर्मतं नाम षोडशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः यच्च किंपुरुषं वर्षं हरिवर्षं तथैव च ।
आचक्ष्व नो यथातत्त्वं कीर्त्तितं भारतं त्वया

iti śrībradṛmahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde bhāratavarmataṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ yacca kiṃpuruṣaṃ varṣaṃ harivarṣaṃ tathaiva ca |
ācakṣva no yathātattvaṃ kīrttitaṃ bhārataṃ tvayā

1,17.2

सूत उवाच शुश्रूषा यत्र वो विप्रास्तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः ।
प्लक्षखण्डः किंपुरुषे सुमहान्नन्दनोपमः

sūta uvāca śuśrūṣā yatra vo viprāstacchṛṇudhvamatandritāḥ |
plakṣakhaṇḍaḥ kiṃpuruṣe sumahānnandanopamaḥ

1,17.3

दशवर्षसहस्राणि स्थितिः किंपुरुषे स्मृता ।
सुवर्णवर्णाः पुरुषाः स्त्रियश्चाप्सरसो पमाः

daśavarṣasahasrāṇi sthitiḥ kiṃpuruṣe smṛtā |
suvarṇavarṇāḥ puruṣāḥ striyaścāpsaraso pamāḥ

1,17.4

अनामया अशोकाश्च नित्यं मुदितमानसाः ।
जायन्ते मानवास्तत्र निस्तप्तकनकप्रभाः

anāmayā aśokāśca nityaṃ muditamānasāḥ |
jāyante mānavāstatra nistaptakanakaprabhāḥ

1,17.5

वर्षे किंपुरुषे पुण्ये वृक्षो मधुवहः शुभः ।
तस्य किंपुरुषाः सर्वे ऽपिबन् हि रसमुत्तमम्

varṣe kiṃpuruṣe puṇye vṛkṣo madhuvahaḥ śubhaḥ |
tasya kiṃpuruṣāḥ sarve 'piban hi rasamuttamam

1,17.6

ततः परं किंपुरुषो हरिवर्षः प्रचक्षते ।
महारजतसंकाशा जायन्ते तत्र मानवाः

tataḥ paraṃ kiṃpuruṣo harivarṣaḥ pracakṣate |
mahārajatasaṃkāśā jāyante tatra mānavāḥ

1,17.7

देवलोकच्युताः सर्वे देवानूकाश्च सर्वेशः ।
हरिवर्षे नराः सर्वे पिबन्तीक्षुरसं शुफम्

devalokacyutāḥ sarve devānūkāśca sarveśaḥ |
harivarṣe narāḥ sarve pibantīkṣurasaṃ śupham

1,17.8

एकादश सहस्राणि वर्षाणां तु निरामयाः ।
हरिवर्षे तु जीवन्ति सर्वे मुदितमानसाः

ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇāṃ tu nirāmayāḥ |
harivarṣe tu jīvanti sarve muditamānasāḥ

1,17.9

न जरा बाधते तत्र न म्रियन्ते च ते ऽचिरात् ।
मध्यमं यन्मया प्रोक्तं नाम्ना वर्षमिलावृतम्

na jarā bādhate tatra na mriyante ca te 'cirāt |
madhyamaṃ yanmayā proktaṃ nāmnā varṣamilāvṛtam

1,17.10

न तत्र सूर्यस्तपति न तु जीर्यन्ति मानवाः ।
चन्द्रसूर्यै सनक्षत्रौ न प्रकाशाविला वृते

na tatra sūryastapati na tu jīryanti mānavāḥ |
candrasūryai sanakṣatrau na prakāśāvilā vṛte

1,17.11

पद्मप्रभाः पद्बवर्णास्तथा पद्बनिभेक्षणाः ।
पद्मपत्रसुगन्धाश्च जायन्ते तत्र मानवाः

padmaprabhāḥ padbavarṇāstathā padbanibhekṣaṇāḥ |
padmapatrasugandhāśca jāyante tatra mānavāḥ

1,17.12

जंबूफलरसाहारा अनिष्यन्दाः सुगन्धिनः ।
मनस्विनो भुक्तभोगाः सत्कर्मफलभोगिनः

jaṃbūphalarasāhārā aniṣyandāḥ sugandhinaḥ |
manasvino bhuktabhogāḥ satkarmaphalabhoginaḥ

1,17.13

देवलोकच्यताश्चैव महारजतवाससः ।
त्रयोदशसहस्राणि वर्षाणां ते नरोत्तमाः

devalokacyatāścaiva mahārajatavāsasaḥ |
trayodaśasahasrāṇi varṣāṇāṃ te narottamāḥ

1,17.14

आयुः प्रमाणं जीवन्ति ये तु वर्ष इलावृते ।
मेरोः प्रतिदिशं यच्च नवसाहस्रविस्तृतम्

āyuḥ pramāṇaṃ jīvanti ye tu varṣa ilāvṛte |
meroḥ pratidiśaṃ yacca navasāhasravistṛtam

1,17.15

योजनानां सहस्राणि षट्त्रिंशत्तस्य विस्तरः ।
यतुरस्रं समन्ताच्च शरावाकारसंस्थितम्

yojanānāṃ sahasrāṇi ṣaṭtriṃśattasya vistaraḥ |
yaturasraṃ samantācca śarāvākārasaṃsthitam

1,17.16

मेरोः पश्चिमभागे तु नवसाहस्रसम्मिते ।
चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि गन्धमादनपर्वतः

meroḥ paścimabhāge tu navasāhasrasammite |
catustriṃśatsahasrāṇi gandhamādanaparvataḥ

1,17.17

उदग्दक्षिणतश्चैव आनीलनिषधायतः ।
चत्वारिंशत्सहस्राणि परिवृद्धो महीतलात्

udagdakṣiṇataścaiva ānīlaniṣadhāyataḥ |
catvāriṃśatsahasrāṇi parivṛddho mahītalāt

1,17.18

सहस्रमवगाढश्च तावदेव च विस्तृतः ।
पूर्वेण माल्यवाञ्छैलस्तत्प्रमाणः प्रकीर्त्तितः

sahasramavagāḍhaśca tāvadeva ca vistṛtaḥ |
pūrveṇa mālyavāñchailastatpramāṇaḥ prakīrttitaḥ

1,17.19

दक्षिणेन तु नीलश्च निषधश्चोत्तरेण तु ।
तेषां मध्ये महामेरुः स्वैः प्रमाणैः प्रतिष्ठितः

dakṣiṇena tu nīlaśca niṣadhaścottareṇa tu |
teṣāṃ madhye mahāmeruḥ svaiḥ pramāṇaiḥ pratiṣṭhitaḥ

1,17.20

सर्वेषामेव शैलानामवगाढो यथा भवेत् ।
विस्तरस्तत्प्रमाणः स्यादायामो नियुतं स्मृतः

sarveṣāmeva śailānāmavagāḍho yathā bhavet |
vistarastatpramāṇaḥ syādāyāmo niyutaṃ smṛtaḥ

1,17.21

वृत्तभावास्समुद्रस्य महीमण्डलभावतः ।
आयामाः परिहीयन्ते चतुरस्रसमाः स्मृताः

vṛttabhāvāssamudrasya mahīmaṇḍalabhāvataḥ |
āyāmāḥ parihīyante caturasrasamāḥ smṛtāḥ

1,17.22

इलावृतं चतुष्कोणं भिन्दन्ती मध्यभागतः ।
प्रभिन्नाञ्जनसंकाशा जम्बूरसवती नदी

ilāvṛtaṃ catuṣkoṇaṃ bhindantī madhyabhāgataḥ |
prabhinnāñjanasaṃkāśā jambūrasavatī nadī

1,17.23

मेरोस्तु दक्षिणे पार्श्वे निषधस्योत्तरेण च ।
सुदर्शनो नाम महाञ्जम्बूवृक्षः सनातनः

merostu dakṣiṇe pārśve niṣadhasyottareṇa ca |
sudarśano nāma mahāñjambūvṛkṣaḥ sanātanaḥ

1,17.24

नित्यपुष्पफलोपेतः सिद्धचारणसेवितः ।
तस्य नाम्ना समा ख्यातो जम्बूद्वीपो वनस्पतेः

nityapuṣpaphalopetaḥ siddhacāraṇasevitaḥ |
tasya nāmnā samā khyāto jambūdvīpo vanaspateḥ

1,17.25

योजनानां सहस्रं च शतं चान्यन्महात्मनः ।
उत्सेधो वृक्षराजस्य दिवं स्पृशति सर्वतः

yojanānāṃ sahasraṃ ca śataṃ cānyanmahātmanaḥ |
utsedho vṛkṣarājasya divaṃ spṛśati sarvataḥ

1,17.26

अरत्नीनां शतान्यष्टावेकषष्ट्यधिकानि तु ।
फलप्रमाणं संख्यातमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

aratnīnāṃ śatānyaṣṭāvekaṣaṣṭyadhikāni tu |
phalapramāṇaṃ saṃkhyātamṛṣibhistattvadarśibhiḥ

1,17.27

पतमानानि तान्युर्व्यां कुर्वन्ति विपुलं स्वनम् ।
तस्या जम्ब्वाः फलरसो नदी भूत्वा प्रसर्प्पति

patamānāni tānyurvyāṃ kurvanti vipulaṃ svanam |
tasyā jambvāḥ phalaraso nadī bhūtvā prasarppati

1,17.28

मेरुं प्रदक्षिणं कृत्वा जम्बूमूलं विशत्यधः ।
तं पिबन्ति सदा त्दृष्टा जंबूरसमिलावृते

meruṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā jambūmūlaṃ viśatyadhaḥ |
taṃ pibanti sadā tdṛṣṭā jaṃbūrasamilāvṛte

1,17.29

जंबूफलरसे पीते न जरा बाधते तु तान् ।
न क्षुधा न श्रमश्चापि न मृत्युर्न च तन्द्रि तम्

jaṃbūphalarase pīte na jarā bādhate tu tān |
na kṣudhā na śramaścāpi na mṛtyurna ca tandri tam

1,17.30

तत्र जांबूनदं नाम कनकं देवभूषमम् ।
इन्द्रगोपकसंकाशं जायते भास्वरं तु तत्

tatra jāṃbūnadaṃ nāma kanakaṃ devabhūṣamam |
indragopakasaṃkāśaṃ jāyate bhāsvaraṃ tu tat

1,17.31

सर्वेषां वर्षवृक्षाणां शुभः फलरसः स्तुतः ।
स्कन्नं भवति तच्छुभ्रं कनकं देवभूषणम्

sarveṣāṃ varṣavṛkṣāṇāṃ śubhaḥ phalarasaḥ stutaḥ |
skannaṃ bhavati tacchubhraṃ kanakaṃ devabhūṣaṇam

1,17.32

तेषां मूत्रं पुरीषं च दिक्षु सर्वासु सर्वशः ।
ईश्वरानुग्रहाद्भूमिर्मृताश्च ग्रसते तु तान्

teṣāṃ mūtraṃ purīṣaṃ ca dikṣu sarvāsu sarvaśaḥ |
īśvarānugrahādbhūmirmṛtāśca grasate tu tān

1,17.33

रक्षःपिशाचयक्षाश्च सर्वे हैमवतः स्मृताः ।
हेमकूटे तु गन्धर्वा विज्ञेयाः साप्सरोगणाः

rakṣaḥpiśācayakṣāśca sarve haimavataḥ smṛtāḥ |
hemakūṭe tu gandharvā vijñeyāḥ sāpsarogaṇāḥ

1,17.34

सर्वे नागस्तु निषधे शेषवासुकितक्षकाः ।
महामेरौ त्रयस्त्रिंशत्क्रीडन्ते यज्ञियाः सुराः

sarve nāgastu niṣadhe śeṣavāsukitakṣakāḥ |
mahāmerau trayastriṃśatkrīḍante yajñiyāḥ surāḥ

1,17.35

नीले तु वैदूर्यमये सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽमलाः ।
दैत्यानां दानवानां चर् श्वेतः पर्वत उच्यते

nīle tu vaidūryamaye siddhā brahmarṣayo 'malāḥ |
daityānāṃ dānavānāṃ car śvetaḥ parvata ucyate

1,17.36

शृङ्गवान्पर्वतश्रेष्ठः पितॄणां प्रतिसंचरः ।
नवस्वेतेषु वर्षेषु यथाभागं स्थितेषु वै

śṛṅgavānparvataśreṣṭhaḥ pitṝṇāṃ pratisaṃcaraḥ |
navasveteṣu varṣeṣu yathābhāgaṃ sthiteṣu vai

1,17.37

भूतान्युपनिविष्टानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।
तेषां विवृद्धिर्बहुधा दृश्यते दिव्यमानुषी ।
न संख्या परिसंख्यातुं श्रद्धेया तु बुभूषताम्

bhūtānyupaniviṣṭāni gatimanti dhruvāṇi ca |
teṣāṃ vivṛddhirbahudhā dṛśyate divyamānuṣī |
na saṃkhyā parisaṃkhyātuṃ śraddheyā tu bubhūṣatām

Chapter 1.18

1,18.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे किंपुरुषादिवर्षवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः सूत उवाच मध्ये हिमवतः पृष्ठे कैलासो नाम पर्वतः ।
तस्मिन्निवसति श्रीमान्कुबेरः सह राक्षसैः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde kiṃpuruṣādivarṣavarṇanaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca madhye himavataḥ pṛṣṭhe kailāso nāma parvataḥ |
tasminnivasati śrīmānkuberaḥ saha rākṣasaiḥ

1,18.2

अप्सरोनुचरो राजा मोदते ह्यलकाधिपः ।
कैलासपादात्संभूतं पुण्यं शीतजलं शुभम्

apsaronucaro rājā modate hyalakādhipaḥ |
kailāsapādātsaṃbhūtaṃ puṇyaṃ śītajalaṃ śubham

1,18.3

मदं नाम्ना कुमुद्वत्त्त्सरस्तूदधिसन्निभम् ।
तस्माद्दिव्यात्प्रभवति नदी मन्दाकिनी शुभा

madaṃ nāmnā kumudvatttsarastūdadhisannibham |
tasmāddivyātprabhavati nadī mandākinī śubhā

1,18.4

दिव्यं च नन्दनवनं तस्यास्तीरे महद्वनम् ।
प्रागुत्तरेम कैलासाद्दिव्यं सर्वौंषधि गिरिम्

divyaṃ ca nandanavanaṃ tasyāstīre mahadvanam |
prāguttarema kailāsāddivyaṃ sarvauṃṣadhi girim

1,18.5

रत्नधातुमयं चित्रं सबलं पर्वतं प्रति ।
चन्द्रप्रभो नाम गिरिः सुशुभ्रो रत्नसन्निभः

ratnadhātumayaṃ citraṃ sabalaṃ parvataṃ prati |
candraprabho nāma giriḥ suśubhro ratnasannibhaḥ

1,18.6

तस्य पादे महाद्दिव्यं स्वच्छोदं नाम तत्सरः ।
तस्माद्दिव्यात्प्रभवति स्वच्छोदा नाम निम्नगा

tasya pāde mahāddivyaṃ svacchodaṃ nāma tatsaraḥ |
tasmāddivyātprabhavati svacchodā nāma nimnagā

1,18.7

तस्यास्तीरे महद्दिव्यं वनं चैत्ररथं शुभम् ।
तस्मिन् गिरौ निवसति मणिभद्रः सहानुगः

tasyāstīre mahaddivyaṃ vanaṃ caitrarathaṃ śubham |
tasmin girau nivasati maṇibhadraḥ sahānugaḥ

1,18.8

यक्षसेनापतिः क्रूरो गुह्यकैः परिवारितः ।
पुण्या मन्दाकिनी चैव नदी स्वच्छोदका च या

yakṣasenāpatiḥ krūro guhyakaiḥ parivāritaḥ |
puṇyā mandākinī caiva nadī svacchodakā ca yā

1,18.9

महीमण्डलमध्येन प्रविष्टे ते महोदधिम् ।
कैलासाद्दक्षिणे प्राच्यां शिवसत्त्वौषधिं गिरिम्

mahīmaṇḍalamadhyena praviṣṭe te mahodadhim |
kailāsāddakṣiṇe prācyāṃ śivasattvauṣadhiṃ girim

1,18.10

मनः शिलामयं दिव्यं चित्राङ्गं पर्वतं प्रति ।
लोहितो हेमशृङ्गश्च गिरिः सूर्यप्रभो महान्

manaḥ śilāmayaṃ divyaṃ citrāṅgaṃ parvataṃ prati |
lohito hemaśṛṅgaśca giriḥ sūryaprabho mahān

1,18.11

तस्य पादे महद्दिव्यं लोहितं नाम तत्सरः ।
तस्मात्पुण्यः प्रभवति लौहित्यः स नदो महान्

tasya pāde mahaddivyaṃ lohitaṃ nāma tatsaraḥ |
tasmātpuṇyaḥ prabhavati lauhityaḥ sa nado mahān

1,18.12

देवारण्यं विशोकं च तस्य तीरे महद्वनम् ।
तस्मिन्गिरौ निवसति यक्षो मणिधरो वशी

devāraṇyaṃ viśokaṃ ca tasya tīre mahadvanam |
tasmingirau nivasati yakṣo maṇidharo vaśī

1,18.13

सौम्यैः मुधार्मिकैश्चैव गुह्यके परिवारितः ।
कैलासाद्दक्षिणे पार्श्वे क्रूरसत्त्वौषधिर्गिरिः

saumyaiḥ mudhārmikaiścaiva guhyake parivāritaḥ |
kailāsāddakṣiṇe pārśve krūrasattvauṣadhirgiriḥ

1,18.14

वृत्रकायात्किलोत्पन्नमञ्जनं त्रिककुं प्रति ।
सर्वधातुमयस्तत्र सुमहान्वैद्युतो गिरिः

vṛtrakāyātkilotpannamañjanaṃ trikakuṃ prati |
sarvadhātumayastatra sumahānvaidyuto giriḥ

1,18.15

तस्य पादे कलः पुण्यं मानसं सिद्धसेवितम् ।
तस्मात्प्रभवेते पुण्या सरयूर्लोकविश्रुता

tasya pāde kalaḥ puṇyaṃ mānasaṃ siddhasevitam |
tasmātprabhavete puṇyā sarayūrlokaviśrutā

1,18.16

तस्यास्तीरे वन दिव्यं वैभ्राजं नाम विश्रुतम् ।
कुबेरा नुचरस्तत्र प्रहेतितनयो वशी

tasyāstīre vana divyaṃ vaibhrājaṃ nāma viśrutam |
kuberā nucarastatra prahetitanayo vaśī

1,18.17

ब्रह्मपितो निवसति राक्षसो ऽनन्तविक्रमः ।
अतरिक्षचरैर्घोरैर्यातुधानशतैर्वृतः

brahmapito nivasati rākṣaso 'nantavikramaḥ |
atarikṣacarairghorairyātudhānaśatairvṛtaḥ

1,18.18

अपरेण तु कैलासात्पुण्यसत्त्वौषधिर्गिरिः ।
अरुणः पर्वतश्रेष्ठो रुक्मधातुमयः शुभः

apareṇa tu kailāsātpuṇyasattvauṣadhirgiriḥ |
aruṇaḥ parvataśreṣṭho rukmadhātumayaḥ śubhaḥ

1,18.19

भवस्य दयितः श्रीमान्पर्वतो मेघसन्निभः ।
शातकैंभमयैः शुभ्रैः शिलाजालैः समावृतः

bhavasya dayitaḥ śrīmānparvato meghasannibhaḥ |
śātakaiṃbhamayaiḥ śubhraiḥ śilājālaiḥ samāvṛtaḥ

1,18.20

शातसंख्यैस्तापनीयैः शृङ्गैर्दिवमिवोल्लिखन् ।
मुञ्जवास्तु महादिव्यो दुर्गः शैलो हिमाचितः

śātasaṃkhyaistāpanīyaiḥ śṛṅgairdivamivollikhan |
muñjavāstu mahādivyo durgaḥ śailo himācitaḥ

1,18.21

तस्मिन्गिरौ निवसति गिरीशो धूम्रलोचनः ।
तस्या पादात्प्रभवति शैलोदं नाम तत्सरः

tasmingirau nivasati girīśo dhūmralocanaḥ |
tasyā pādātprabhavati śailodaṃ nāma tatsaraḥ

1,18.22

तस्मात्प्रभवते पुण्या शिलोदा नाम निम्रगा ।
सा चक्षुः सीतयोर्मध्ये प्रविष्टा लवणोदधिम्

tasmātprabhavate puṇyā śilodā nāma nimragā |
sā cakṣuḥ sītayormadhye praviṣṭā lavaṇodadhim

1,18.23

तस्यास्तीरे वनं दिव्यं विश्रुतं सुरभीति वै ।
सव्योत्तरेण कैलासाच्छिवः सत्त्वौषधिर्गिरिः

tasyāstīre vanaṃ divyaṃ viśrutaṃ surabhīti vai |
savyottareṇa kailāsācchivaḥ sattvauṣadhirgiriḥ

1,18.24

गौरं नाम गिरिश्रेष्ठं हरितालमयं प्रति ।
हिरण्यशृङ्गः सुमहान् दिव्यो मणिमयो गिरिः

gauraṃ nāma giriśreṣṭhaṃ haritālamayaṃ prati |
hiraṇyaśṛṅgaḥ sumahān divyo maṇimayo giriḥ

1,18.25

तस्या पादे महाद्दिव्यं शुभं काञ्चनवालुकम् ।
रम्यं बिन्दुसरो नाम यत्र राजा भगीरथः

tasyā pāde mahāddivyaṃ śubhaṃ kāñcanavālukam |
ramyaṃ bindusaro nāma yatra rājā bhagīrathaḥ

1,18.26

गङ्गनिमित्तं राजर्षिरुवास बहुलाः समाः ।
दिवं यास्यन्ति ते बुर्वे गङ्गतोयपरिप्लुताः

gaṅganimittaṃ rājarṣiruvāsa bahulāḥ samāḥ |
divaṃ yāsyanti te burve gaṅgatoyapariplutāḥ

1,18.27

मदीय इति निश्चित्य समाहितमनाः शिवे ।
तत्र त्रिपयगा देवी प्रथमं तु प्रतिष्ठिता ।
सोमपादात्प्रसूता सा सप्तधा प्रतिपद्यते

madīya iti niścitya samāhitamanāḥ śive |
tatra tripayagā devī prathamaṃ tu pratiṣṭhitā |
somapādātprasūtā sā saptadhā pratipadyate

1,18.28

यूपा मणिमयास्तत्र वितताश्च हिरण्मयाः ।
तत्रेष्ट्वा तु गतः सिद्धिं शक्रः सर्वैः सुरैः सह

yūpā maṇimayāstatra vitatāśca hiraṇmayāḥ |
tatreṣṭvā tu gataḥ siddhiṃ śakraḥ sarvaiḥ suraiḥ saha

1,18.29

दिवि च्छायापथो यस्तु अनुनक्षत्रमण्डलः ।
दृश्यते भास्वरो रात्रौ देवी त्रिपथगा तु सा

divi cchāyāpatho yastu anunakṣatramaṇḍalaḥ |
dṛśyate bhāsvaro rātrau devī tripathagā tu sā

1,18.30

अन्तरिक्षं दिवञ्चैव भावयन्ती सुरापगा ।
भवोत्तमाङ्गे पतिता संरूद्धा यौगमायया

antarikṣaṃ divañcaiva bhāvayantī surāpagā |
bhavottamāṅge patitā saṃrūddhā yaugamāyayā

1,18.31

तस्या ये बिन्दवः केचित् क्रुद्धायाः पतिता भुवि ।
कृतं तु तैर्बिदुसरस्ततो बिन्दुसरः स्मृतम्

tasyā ye bindavaḥ kecit kruddhāyāḥ patitā bhuvi |
kṛtaṃ tu tairbidusarastato bindusaraḥ smṛtam

1,18.32

ततो निरूद्धा सा देवी भवेन स्मयता किल ।
चिन्तयामास मनसा शङ्करक्षेपमं प्रति

tato nirūddhā sā devī bhavena smayatā kila |
cintayāmāsa manasā śaṅkarakṣepamaṃ prati

1,18.33

भित्त्वा विशामि पातालं स्रोतसागृह्य शङ्करम् ।
ज्ञात्वा तम्या अभिप्रायं क्रूरं देव्याश्चिकीर्षितम्

bhittvā viśāmi pātālaṃ srotasāgṛhya śaṅkaram |
jñātvā tamyā abhiprāyaṃ krūraṃ devyāścikīrṣitam

1,18.34

तिरोभावयितुं बुद्धिरासीदङ्गेषु तां नदीम् ।
तस्यावलेपं ज्ञात्वा तु नद्याःक्रुद्धस्तुशङ्करः

tirobhāvayituṃ buddhirāsīdaṅgeṣu tāṃ nadīm |
tasyāvalepaṃ jñātvā tu nadyāḥkruddhastuśaṅkaraḥ

1,18.35

न्यरुपाच्च शिरस्येनां वेगेन पततीं भुवि ।
एतस्मिन्नेव काले तु दृष्ट्वा राजानमग्रतः

nyarupācca śirasyenāṃ vegena patatīṃ bhuvi |
etasminneva kāle tu dṛṣṭvā rājānamagrataḥ

1,18.36

धमनीसंततं क्षीणं क्षुधया व्याकुलेन्द्रियम् ।
अनेन तोषितश्चाहं नद्यर्थं पूर्वमेव तु

dhamanīsaṃtataṃ kṣīṇaṃ kṣudhayā vyākulendriyam |
anena toṣitaścāhaṃ nadyarthaṃ pūrvameva tu

1,18.37

बुद्धास्य वरदानं च कोपं नियतवांस्तु सः ।
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा धारय स्वर्णदीमिति

buddhāsya varadānaṃ ca kopaṃ niyatavāṃstu saḥ |
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā dhāraya svarṇadīmiti

1,18.38

ततो विसर्जयामास संरुद्धां स्वेन तेजसा ।
नदीं भगीरथस्यार्थे तपसोग्रेण तोषितः

tato visarjayāmāsa saṃruddhāṃ svena tejasā |
nadīṃ bhagīrathasyārthe tapasogreṇa toṣitaḥ

1,18.39

ततो विसृज्यमानायाः स्रोत स्तत्सप्तधा गतम् ।
तिस्रः प्ताचीमिमुखं प्रतीचीं तिस्र एव तु

tato visṛjyamānāyāḥ srota statsaptadhā gatam |
tisraḥ ptācīmimukhaṃ pratīcīṃ tisra eva tu

1,18.40

नद्याः स्रोतस्तु गङ्गायाः प्रत्यपद्यत सप्तधा ।
नलिनी ह्लादिनी चैव पावनी चैव प्राच्यगाः

nadyāḥ srotastu gaṅgāyāḥ pratyapadyata saptadhā |
nalinī hlādinī caiva pāvanī caiva prācyagāḥ

1,18.41

सीता चक्षुश्च सिन्धुश्च प्रतीचीन्दिशमास्थिताः ।
सप्तमी त्वन्वगात्तासां दक्षिणेन भगीरथम्

sītā cakṣuśca sindhuśca pratīcīndiśamāsthitāḥ |
saptamī tvanvagāttāsāṃ dakṣiṇena bhagīratham

1,18.42

तस्माद्भागीरथी या सा प्रविष्टा लवणोदधिम् ।
सप्तैता भावयन्तीदं हिमाह्वं वर्षमेव तु

tasmādbhāgīrathī yā sā praviṣṭā lavaṇodadhim |
saptaitā bhāvayantīdaṃ himāhvaṃ varṣameva tu

1,18.43

प्रसूताः सप्त नद्यस्ताः शुभा बिन्दु सरोद्भवाः ।
नानादेशान्प्लावयन्त्यो मलेच्छप्रायास्तु सर्वशः

prasūtāḥ sapta nadyastāḥ śubhā bindu sarodbhavāḥ |
nānādeśānplāvayantyo malecchaprāyāstu sarvaśaḥ

1,18.44

उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ।
शिलीन्ध्रान्कुन्त लांश्चीनान्बर्बरान्यवनाध्रकान्

upagacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ |
śilīndhrānkunta lāṃścīnānbarbarānyavanādhrakān

1,18.45

पुष्कराश्च कुलिन्दांश्च अचोंलद्विचराश्च ये ।
कृत्वा त्रिधा सिंहवन्तं सीतागात्पश्चिमोद धिम्

puṣkarāśca kulindāṃśca acoṃladvicarāśca ye |
kṛtvā tridhā siṃhavantaṃ sītāgātpaścimoda dhim

1,18.46

अथ चीनमरूंश्चैव तालांश्च मसमूलिकान् ।
भद्रास्तुषारांल्लाम्याकान्बाह्लवान्पारटान्खशान्

atha cīnamarūṃścaiva tālāṃśca masamūlikān |
bhadrāstuṣārāṃllāmyākānbāhlavānpāraṭānkhaśān

1,18.47

एताञ्जनपदां श्चक्षुः प्रावयन्ती गतोदधिम् ।
दरदांश्च सकाश्मीरान् गान्धरान् रौरसान् कुहान्

etāñjanapadāṃ ścakṣuḥ prāvayantī gatodadhim |
daradāṃśca sakāśmīrān gāndharān raurasān kuhān

1,18.48

शिवशैलानिन्द्रपदान्वसतीश्च विसर्जमान् ।
सैन्धवान्रन्ध्रकरकाञ्छमठाभीररोहकान्

śivaśailānindrapadānvasatīśca visarjamān |
saindhavānrandhrakarakāñchamaṭhābhīrarohakān

1,18.49

शुनासुखांश्चोर्द्धमरून्सिन्धुरेतान्निषेवते ।
गन्धर्वकिन्नरान्यक्षान्रक्षोविद्याधरोरगान्

śunāsukhāṃścorddhamarūnsindhuretānniṣevate |
gandharvakinnarānyakṣānrakṣovidyādharoragān

1,18.50

कलापग्रामकांश्चैव पारदांस्तद्गणान् खशान् ।
किरातांश्चपुलिन्दांश्च कुरून् सभरतानपि

kalāpagrāmakāṃścaiva pāradāṃstadgaṇān khaśān |
kirātāṃścapulindāṃśca kurūn sabharatānapi

1,18.51

पञ्चालान्काशिमत्स्यां श्च मगधाङ्गांस्तथैव च ।
सुह्मोत्तरांश्च वङ्गांश्च ताम्रलिप्तांस्तथैव च

pañcālānkāśimatsyāṃ śca magadhāṅgāṃstathaiva ca |
suhmottarāṃśca vaṅgāṃśca tāmraliptāṃstathaiva ca

1,18.52

एताञ्जनपदान्मान्यान्गङ्गा भावयते शुभान् ।
ततः प्रतिहता विन्ध्यात्प्रविष्टा लवणोदधिम्

etāñjanapadānmānyāngaṅgā bhāvayate śubhān |
tataḥ pratihatā vindhyātpraviṣṭā lavaṇodadhim

1,18.53

ततश्च ह्लादिनी पुण्य प्राचीमभिमुखा ययौ ।
प्रावयन्त्युपभागांश्च नैषधांश्च त्रिगर्त कान्

tataśca hlādinī puṇya prācīmabhimukhā yayau |
prāvayantyupabhāgāṃśca naiṣadhāṃśca trigarta kān

1,18.54

धीवरानृषिकांश्चैव तथा नीलमुखानपि ।
केकरानौष्टकर्णांश्च किरातानपि चैव हि

dhīvarānṛṣikāṃścaiva tathā nīlamukhānapi |
kekarānauṣṭakarṇāṃśca kirātānapi caiva hi

1,18.55

कालोदरान्विवर्णाश्च कुमारान्स्वर्णभूमिकान् ।
आमण्डलं समुद्रस्य तिरोभूतांश्च पूर्वतः

kālodarānvivarṇāśca kumārānsvarṇabhūmikān |
āmaṇḍalaṃ samudrasya tirobhūtāṃśca pūrvataḥ

1,18.56

ततस्तु पावनी चापि प्राचीमेव दिशं ययौ ।
सुपथान्पावयं तीह त्विन्द्रद्युम्नसरोपि च

tatastu pāvanī cāpi prācīmeva diśaṃ yayau |
supathānpāvayaṃ tīha tvindradyumnasaropi ca

1,18.57

तथा खरपथांश्चैव वेत्रशङ्कुपथानपि ।
मध्यतोजानकिमथो कुथप्रावरणान्ययौ

tathā kharapathāṃścaiva vetraśaṅkupathānapi |
madhyatojānakimatho kuthaprāvaraṇānyayau

1,18.58

इन्द्रद्वीप समुद्रं तु प्रविष्टां लवणोदधिम् ।
ततस्तु नलिनी प्रायात् प्राचीमाशां जवेन तु

indradvīpa samudraṃ tu praviṣṭāṃ lavaṇodadhim |
tatastu nalinī prāyāt prācīmāśāṃ javena tu

1,18.59

तोमरान्भावयन्तीह हंसमार्गान्सहैहयान् ।
पूर्वन्देशांश्च सेवन्ती भित्त्वा सा बहुधागिरीन्

tomarānbhāvayantīha haṃsamārgānsahaihayān |
pūrvandeśāṃśca sevantī bhittvā sā bahudhāgirīn

1,18.60

कर्णप्रावरणान्प्राप्य संगत्या श्वमुखानपि ।
सिकतापर्वतमरुं गत्वा विद्याधरान्ययौ

karṇaprāvaraṇānprāpya saṃgatyā śvamukhānapi |
sikatāparvatamaruṃ gatvā vidyādharānyayau

1,18.61

नगमण्डलमध्येन प्रविष्टा लवणोदधिम् ।
तासां नद्युपनद्यश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

nagamaṇḍalamadhyena praviṣṭā lavaṇodadhim |
tāsāṃ nadyupanadyaśca śataśo 'tha sahasraśaḥ

1,18.62

उपगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ।
वक्वौकसायास्तीरे तु वनं सुरभि विश्रुतम्

upagacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ |
vakvaukasāyāstīre tu vanaṃ surabhi viśrutam

1,18.63

हिरण्यशृङ्गे वसति विद्वान्कौबेरको वशी ।
यज्ञोपेतश्च सुमहानमितौजाः सुविक्रमः

hiraṇyaśṛṅge vasati vidvānkauberako vaśī |
yajñopetaśca sumahānamitaujāḥ suvikramaḥ

1,18.64

तत्रत्यैस्तैः परिवृतौ विद्वद्भिर्ब्रह्मराक्षसैः ।
कुबेरानुचरा ह्येते चत्वारस्तु समाः स्मृताः

tatratyaistaiḥ parivṛtau vidvadbhirbrahmarākṣasaiḥ |
kuberānucarā hyete catvārastu samāḥ smṛtāḥ

1,18.65

एवमेव तु विज्ञेया ऋद्धिः पर्वतवासिनाम् ।
परस्परेण द्विगुणा धर्मतः कामतोरऽथतः

evameva tu vijñeyā ṛddhiḥ parvatavāsinām |
paraspareṇa dviguṇā dharmataḥ kāmator'thataḥ

1,18.66

हेमकूटस्य पृष्ठे तु वर्चोवन्नामतः सरः ।
मनस्विनीप्रभवति तस्माज्ज्योतिष्मती च या

hemakūṭasya pṛṣṭhe tu varcovannāmataḥ saraḥ |
manasvinīprabhavati tasmājjyotiṣmatī ca yā

1,18.67

अवगाढे ह्युभयतः समुद्रौ पूर्वपश्चिमौ ।
सरो विष्णुपदं नाम निषधे पर्वतोत्तमे

avagāḍhe hyubhayataḥ samudrau pūrvapaścimau |
saro viṣṇupadaṃ nāma niṣadhe parvatottame

1,18.68

तस्माद्द्वयं प्रभवति गान्धर्वी नाकुली च तैः ।
मेरोः पार्श्वात्प्रभवति ह्रदश्चन्द्रप्रभो महान्

tasmāddvayaṃ prabhavati gāndharvī nākulī ca taiḥ |
meroḥ pārśvātprabhavati hradaścandraprabho mahān

1,18.69

तत्र जंबूनदी पुण्या यस्या जांबूनदं स्मृतम् ।
पयोदं तु सरो नीले सुशुभ्रं पुण्डरीकवत्

tatra jaṃbūnadī puṇyā yasyā jāṃbūnadaṃ smṛtam |
payodaṃ tu saro nīle suśubhraṃ puṇḍarīkavat

1,18.70

पुण्डरीका पयोदा य तस्मान्नद्यौ विनिर्गते ।
श्वेतात्प्रवर्त्तते पुण्यं सरयूर्मानसाद्ध्रुवम्

puṇḍarīkā payodā ya tasmānnadyau vinirgate |
śvetātpravarttate puṇyaṃ sarayūrmānasāddhruvam

1,18.71

ज्योत्स्ना च मृगाकामा च तस्माद्द्वे संबभूवतुः ।
सरः कुरुषु विख्यातं पद्ममीनद्विजाकुलम्

jyotsnā ca mṛgākāmā ca tasmāddve saṃbabhūvatuḥ |
saraḥ kuruṣu vikhyātaṃ padmamīnadvijākulam

1,18.72

रुद्रकान्तमिति ख्यातं निर्मितं तद्भवेन तु ।
अन्ये चाप्यत्र विख्याताः पद्मामीनद्विजाकुलाः

rudrakāntamiti khyātaṃ nirmitaṃ tadbhavena tu |
anye cāpyatra vikhyātāḥ padmāmīnadvijākulāḥ

1,18.73

नाम्ना ह्रदा जया नाम द्वादशोदधिसन्निभाः ।
तेभ्यः शान्ता य माध्वी च द्वे नद्यौ संबभूवतुः

nāmnā hradā jayā nāma dvādaśodadhisannibhāḥ |
tebhyaḥ śāntā ya mādhvī ca dve nadyau saṃbabhūvatuḥ

1,18.74

यानि किंपुरुषाद्यानि तेषु देवो न वर्षति ।
उद्भिदान्युदकान्यत्र प्रवहन्ति सरिद्वराः

yāni kiṃpuruṣādyāni teṣu devo na varṣati |
udbhidānyudakānyatra pravahanti saridvarāḥ

1,18.75

ऋषभो दुन्दुभिश्चैव धूम्नश्च सुमहागिरिः ।
पूर्वायता महापर्वा निमग्ना लवणाभसि

ṛṣabho dundubhiścaiva dhūmnaśca sumahāgiriḥ |
pūrvāyatā mahāparvā nimagnā lavaṇābhasi

1,18.76

चन्द्रः काकस्तथा द्रोणः सुमहान्तः शिलोच्चयाः ।
उदग्याता उदीच्यान्ता अवगाढा महोदधिम्

candraḥ kākastathā droṇaḥ sumahāntaḥ śiloccayāḥ |
udagyātā udīcyāntā avagāḍhā mahodadhim

1,18.77

सोमकश्च वराहश्च नारदश्च महीधरः ।
प्रतीच्यामायतास्ते वै प्रविष्टा लवणोदधिम

somakaśca varāhaśca nāradaśca mahīdharaḥ |
pratīcyāmāyatāste vai praviṣṭā lavaṇodadhima

1,18.78

चक्रो बलाहकश्चैव मैनाको यश्च पर्वतः ।
आयतास्ते महाशैलाः समुद्रं दक्षिणं प्रति

cakro balāhakaścaiva maināko yaśca parvataḥ |
āyatāste mahāśailāḥ samudraṃ dakṣiṇaṃ prati

1,18.79

चक्रमैनाकयोर्मध्य विदिशं दक्षिणां प्रति ।
तत्र संवर्त्तको नाम सो ऽग्निः पिबति तज्जलम्

cakramainākayormadhya vidiśaṃ dakṣiṇāṃ prati |
tatra saṃvarttako nāma so 'gniḥ pibati tajjalam

1,18.80

नाम्ना समुद्रवासस्तु और्वःस वडवामुखः ।
द्वादशैते प्रविष्टा हि पर्वता लवणोदधिम्

nāmnā samudravāsastu aurvaḥsa vaḍavāmukhaḥ |
dvādaśaite praviṣṭā hi parvatā lavaṇodadhim

1,18.81

महेन्द्रभयवित्रस्ताः पक्षच्छे दभयात्पुरा ।
यदेतद्दृश्यते चन्द्रे श्वेते कृष्णशशाकृति

mahendrabhayavitrastāḥ pakṣacche dabhayātpurā |
yadetaddṛśyate candre śvete kṛṣṇaśaśākṛti

1,18.82

भारतस्य तु वर्षस्य भेदास्ते नव कीर्त्तिताः ।
इहोदितस्य दृश्यन्ते यथान्ये ऽन्यत्र चोदिते

bhāratasya tu varṣasya bhedāste nava kīrttitāḥ |
ihoditasya dṛśyante yathānye 'nyatra codite

1,18.83

उत्तरोत्तरमेतेषां वर्षमुद्दिश्यते गुणैः ।
आरोग्यायुः प्रमाणानां धर्मतः कामतोरऽथतः

uttarottarameteṣāṃ varṣamuddiśyate guṇaiḥ |
ārogyāyuḥ pramāṇānāṃ dharmataḥ kāmator'thataḥ

1,18.84

समन्वितानि भूतानि पुण्यैरेतैस्तु भागशः ।
वसंति नानाजातीनि तेषु वर्षेषु तानि वै ।
इत्येषा धारयन्तीदं पृथ्वी विश्वं जगत्स्थितम्

samanvitāni bhūtāni puṇyairetaistu bhāgaśaḥ |
vasaṃti nānājātīni teṣu varṣeṣu tāni vai |
ityeṣā dhārayantīdaṃ pṛthvī viśvaṃ jagatsthitam

Chapter 1.19 (part 1/2)

1,19.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे जम्बूद्वीपवर्णनं नामाष्टादशो ऽध्यायः सूत उवाच प्लक्षद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह संग्रहात् ।
शृणुतेमं यथातत्त्वं ब्रुवतो मे द्विजोत्तमाः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jambūdvīpavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ sūta uvāca plakṣadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha saṃgrahāt |
śṛṇutemaṃ yathātattvaṃ bruvato me dvijottamāḥ

1,19.2

जंबूद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः ।
विस्तराद्द्विगुणश्चास्य परिणाहः समन्ततः

jaṃbūdvīpasya vistārāddviguṇāstasya vistaraḥ |
vistarāddviguṇaścāsya pariṇāhaḥ samantataḥ

1,19.3

तेनावृतः समुद्रो वै द्वीपेन लवणोदकः ।
तत्र पुण्या जनपदाश्चिरान्न म्रियते जनः

tenāvṛtaḥ samudro vai dvīpena lavaṇodakaḥ |
tatra puṇyā janapadāścirānna mriyate janaḥ

1,19.4

कृत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः ।
तत्रापि पर्वताः पुण्याः सप्तैव मणिभूषणाः

kṛta eva ca durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ |
tatrāpi parvatāḥ puṇyāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ

1,19.5

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तासां नामानि च बुवे ।
ब्लक्षद्वीपादिषु त्वेषु सप्त सप्त तु पञ्चसु

ratnākarāstathā nadyastāsāṃ nāmāni ca buve |
blakṣadvīpādiṣu tveṣu sapta sapta tu pañcasu

1,19.6

ऋज्वायताः प्रतिदिशं निविष्टा वर्षपर्वताः ।
प्लक्षद्वीपे तु वक्ष्यामि सप्तद्वीपान् महा बलान्

ṛjvāyatāḥ pratidiśaṃ niviṣṭā varṣaparvatāḥ |
plakṣadvīpe tu vakṣyāmi saptadvīpān mahā balān

1,19.7

गोमेदको ऽत्र प्रथमः पर्वतो मेघसन्निभः ।
ख्यायते यस्य नाम्ना तु वर्षं गोमेदसंज्ञितम्

gomedako 'tra prathamaḥ parvato meghasannibhaḥ |
khyāyate yasya nāmnā tu varṣaṃ gomedasaṃjñitam

1,19.8

द्वितीयः पर्वतश्चन्द्रः सर्वौंष धिसमन्वितः ।
अश्विभ्याममृतस्यार्थमोषध्यो यत्र संभृताः

dvitīyaḥ parvataścandraḥ sarvauṃṣa dhisamanvitaḥ |
aśvibhyāmamṛtasyārthamoṣadhyo yatra saṃbhṛtāḥ

1,19.9

तृतीयो नारदो नाम दुर्गशैलो महोच्चयः ।
तत्राचले समुत्पन्नौ पूर्वं नारदपर्वतौ

tṛtīyo nārado nāma durgaśailo mahoccayaḥ |
tatrācale samutpannau pūrvaṃ nāradaparvatau

1,19.10

चतुर्थस्तत्र वै शैलो दुदुंभिर्न्नाम नामतः ।
छन्दमृत्युः पुरा तस्मिन्दुन्दुभिः सादितः सुरैः

caturthastatra vai śailo duduṃbhirnnāma nāmataḥ |
chandamṛtyuḥ purā tasmindundubhiḥ sāditaḥ suraiḥ

1,19.11

रज्जुदोलोरुकामं यः शाल्मलिश्चासुरान्तकृत् ।
पञ्चमः सोमको नाम देवैर्यत्रामृतं पुरा

rajjudolorukāmaṃ yaḥ śālmaliścāsurāntakṛt |
pañcamaḥ somako nāma devairyatrāmṛtaṃ purā

1,19.12

संभृतं चाहृतं चैव मातुरर्थे गरुत्मता ।
षष्टस्तु सुमना नाम सप्तमर्षभ उच्यते

saṃbhṛtaṃ cāhṛtaṃ caiva māturarthe garutmatā |
ṣaṣṭastu sumanā nāma saptamarṣabha ucyate

1,19.13

हिरण्यक्षो वराहेण तस्मिञ्छैले निषूदितः ।
वैभ्राजः सप्तमस्तत्र भ्राजिष्णुः स्फाटिको महान्

hiraṇyakṣo varāheṇa tasmiñchaile niṣūditaḥ |
vaibhrājaḥ saptamastatra bhrājiṣṇuḥ sphāṭiko mahān

1,19.14

अर्चिर्भिर्भ्राजते यस्माद्वैभ्राजस्तेन संस्मृतः ।
तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि नामतस्तु यथाक्रमम्

arcirbhirbhrājate yasmādvaibhrājastena saṃsmṛtaḥ |
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi nāmatastu yathākramam

1,19.15

गोमेदं प्रथमं वर्षं नाम्नाशान्तभयं स्मृतम् ।
चन्द्रस्य शिशिरं नाम नारदस्य सुखोदयम्

gomedaṃ prathamaṃ varṣaṃ nāmnāśāntabhayaṃ smṛtam |
candrasya śiśiraṃ nāma nāradasya sukhodayam

1,19.16

आनन्दं दुन्दुभेर्वर्षं सोमकस्यशिवं स्मृतम् ।
क्षेमकं वृषभस्यापि वैभ्राजस्य ध्रुवं तथा

ānandaṃ dundubhervarṣaṃ somakasyaśivaṃ smṛtam |
kṣemakaṃ vṛṣabhasyāpi vaibhrājasya dhruvaṃ tathā

1,19.17

एतेषु देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ।
विहरन्ति रमन्ते च दृश्यमानाश्च तैः सह

eteṣu devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ |
viharanti ramante ca dṛśyamānāśca taiḥ saha

1,19.18

तेषां नद्यस्तु सप्तैव प्रतिवर्षं समुद्रगाः ।
नामतस्ताः प्रवक्ष्यामि सप्तगङ्गास्तपोधनाः

teṣāṃ nadyastu saptaiva prativarṣaṃ samudragāḥ |
nāmatastāḥ pravakṣyāmi saptagaṅgāstapodhanāḥ

1,19.19

अनुतप्तासुखी चैव विपाशा त्रिदिवा क्रमुः ।
अमृता सुकृता चैव सप्तैताः सरितां वराः

anutaptāsukhī caiva vipāśā tridivā kramuḥ |
amṛtā sukṛtā caiva saptaitāḥ saritāṃ varāḥ

1,19.20

अभिगच्छन्ति ता नद्यस्ताभ्यश्चान्याः सहस्रशः ।
बहूदका ह्योघवत्यो यतो वर्षति वासवः

abhigacchanti tā nadyastābhyaścānyāḥ sahasraśaḥ |
bahūdakā hyoghavatyo yato varṣati vāsavaḥ

1,19.21

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीजनपदास्तु ते ।
शुभाः शान्तभयाश्चैव प्रमुदं शैशिराः शिवाः

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadījanapadāstu te |
śubhāḥ śāntabhayāścaiva pramudaṃ śaiśirāḥ śivāḥ

1,19.22

आनन्दाश्च सुखाश्चैव क्षेमकाश्च ध्रुवैः सह ।
वर्णाश्रमाचारयुता प्रजास्तेष्ववधिष्ठिताः

ānandāśca sukhāścaiva kṣemakāśca dhruvaiḥ saha |
varṇāśramācārayutā prajāsteṣvavadhiṣṭhitāḥ

1,19.23

सर्वे त्वरोगाः सुबलाः प्रजाश्चामयव र्जिताः ।
अवसर्पिणी न तेष्वस्ति तथैवोत्सर्पिणी न च

sarve tvarogāḥ subalāḥ prajāścāmayava rjitāḥ |
avasarpiṇī na teṣvasti tathaivotsarpiṇī na ca

1,19.24

न तत्रास्ति युगावस्था चतुर्युगकृता क्वचित् ।
त्रेतायुगसमः कालः सर्वदा तत्र वर्त्तते

na tatrāsti yugāvasthā caturyugakṛtā kvacit |
tretāyugasamaḥ kālaḥ sarvadā tatra varttate

1,19.25

प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः पञ्चस्वेतेषु सर्वशः ।
देशस्यानुविधानेन कालस्यानुविधाः स्मृताः

plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ pañcasveteṣu sarvaśaḥ |
deśasyānuvidhānena kālasyānuvidhāḥ smṛtāḥ

1,19.26

पञ्चवर्षसहस्राणि तेषु जीवन्ति मानवाः ।
सुरूपाश्च सुवेषाश्च ह्यरोगा बलिनस्तथा

pañcavarṣasahasrāṇi teṣu jīvanti mānavāḥ |
surūpāśca suveṣāśca hyarogā balinastathā

1,19.27

सुखमायुर्बलं रुपमारोग्यं धर्म एव च ।
प्लक्षद्वीपादिषु ज्ञेयः शाकद्वीपान्तिकेषु वै

sukhamāyurbalaṃ rupamārogyaṃ dharma eva ca |
plakṣadvīpādiṣu jñeyaḥ śākadvīpāntikeṣu vai

1,19.28

प्रक्षद्वीपः पृथुः श्रीमान्सर्वतो धनधान्यवान् ।
दिव्यौषधिफलोपेतः सर्वौंषधिवनस्पतिः

prakṣadvīpaḥ pṛthuḥ śrīmānsarvato dhanadhānyavān |
divyauṣadhiphalopetaḥ sarvauṃṣadhivanaspatiḥ

1,19.29

आवृतः पशुभिः सर्वैर्ग्राम्यारण्यैः सहस्रशः ।
जंबूवृक्षेम संख्यातस्तस्य मध्ये द्विजोत्तमाः

āvṛtaḥ paśubhiḥ sarvairgrāmyāraṇyaiḥ sahasraśaḥ |
jaṃbūvṛkṣema saṃkhyātastasya madhye dvijottamāḥ

1,19.30

प्लक्षो नाम महावृक्षस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।
स तत्र पूज्यते स्थाने मध्ये जनपदस्य ह

plakṣo nāma mahāvṛkṣastasya nāmnā sa ucyate |
sa tatra pūjyate sthāne madhye janapadasya ha

1,19.31

स चापीक्षुरसोदेन प्रक्षद्वीपः समावृतः ।
प्लक्षद्वीपसमेनैव वैपुल्यद्विस्तरेण तु

sa cāpīkṣurasodena prakṣadvīpaḥ samāvṛtaḥ |
plakṣadvīpasamenaiva vaipulyadvistareṇa tu

1,19.32

इत्येवं संनिवेशो वः प्लक्षद्वीपस्य कीर्तितः ।
आनुपूर्व्यात्समासेन शाल्मलं तु निबोधत

ityevaṃ saṃniveśo vaḥ plakṣadvīpasya kīrtitaḥ |
ānupūrvyātsamāsena śālmalaṃ tu nibodhata

1,19.33

ततस्तृतीयं वक्ष्यामि शाल्मलं द्वीपसुत्तमम् ।
शाल्मलेन समुद्रस्तु द्वीपेनेक्षुरसोदकः

tatastṛtīyaṃ vakṣyāmi śālmalaṃ dvīpasuttamam |
śālmalena samudrastu dvīpenekṣurasodakaḥ

1,19.34

प्लक्षद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन समावृतः ।
तत्रापि पर्वताः सप्त विज्ञेया रत्नयोनयः

plakṣadvīpasya vistārāddviguṇena samāvṛtaḥ |
tatrāpi parvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ

1,19.35

रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां वर्षेषु सप्तसु ।
प्रथमः सूर्यसंकाशः कुमुदो नाम पर्वतः

ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ varṣeṣu saptasu |
prathamaḥ sūryasaṃkāśaḥ kumudo nāma parvataḥ

1,19.36

सर्वधातुमयैः शृङ्गैः शिलाजालसमाकुलैः ।
द्वितीयः पर्वतश्चात्र ह्युत्तमो नाम विश्रुतः

sarvadhātumayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālasamākulaiḥ |
dvitīyaḥ parvataścātra hyuttamo nāma viśrutaḥ

1,19.37

हरितालमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति ।
तृतियः पर्वतस्तत्र बलाहक इति श्रुतः

haritālamayaiḥ śṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati |
tṛtiyaḥ parvatastatra balāhaka iti śrutaḥ

1,19.38

जात्यञ्जनमयैः शृङ्गैर्दिवमावृत्य तिष्ठति ।
चतुर्थः पर्वतो द्रोणो यत्र सा वै सहोषधिः

jātyañjanamayaiḥ śṛṅgairdivamāvṛtya tiṣṭhati |
caturthaḥ parvato droṇo yatra sā vai sahoṣadhiḥ

1,19.39

विशल्यकरणी चैव मृतसञ्जीविनी तथा ।
कङ्कस्तु पञ्चमस्तत्र पर्वतः सुमहोदयः

viśalyakaraṇī caiva mṛtasañjīvinī tathā |
kaṅkastu pañcamastatra parvataḥ sumahodayaḥ

1,19.40

नित्यपुष्पफलोपेतो वृक्षवीरुत्समावृतः ।
षष्ठस्तु पर्वतस्तत्र महिषो मेघसन्निभः

nityapuṣpaphalopeto vṛkṣavīrutsamāvṛtaḥ |
ṣaṣṭhastu parvatastatra mahiṣo meghasannibhaḥ

1,19.41

यस्मिन्सो ऽग्निर्निवसति महिषो नाम वारिजः ।
सप्तमः पर्वतस्तत्र ककुद्मान्नाम भाष्यते

yasminso 'gnirnivasati mahiṣo nāma vārijaḥ |
saptamaḥ parvatastatra kakudmānnāma bhāṣyate

1,19.42

तत्र रत्नान्यनेकानि स्वयं रक्षति वासवः ।
प्रजापतिमुपादाय प्रजाभ्यो विधिवत्स्वयम्

tatra ratnānyanekāni svayaṃ rakṣati vāsavaḥ |
prajāpatimupādāya prajābhyo vidhivatsvayam

1,19.43

इत्येते पर्वताः सप्त शाल्मले मणिभूषणाः ।
तेषां वर्षाणि वक्ष्यामि सर्पैव तु शुभानि वै

ityete parvatāḥ sapta śālmale maṇibhūṣaṇāḥ |
teṣāṃ varṣāṇi vakṣyāmi sarpaiva tu śubhāni vai

1,19.44

कुमुदस्य स्मृतं श्वेतमुत्तमस्य च लोहितम् ।
बलाहकस्य जीमूतं द्रोणस्य हरितं स्मृतम्

kumudasya smṛtaṃ śvetamuttamasya ca lohitam |
balāhakasya jīmūtaṃ droṇasya haritaṃ smṛtam

1,19.45

कङ्कस्य वैद्युतं नाम महिषस्य च मानसम् ।
ककुदः सुप्रदं नाम सप्तैतानि तु सप्तधा

kaṅkasya vaidyutaṃ nāma mahiṣasya ca mānasam |
kakudaḥ supradaṃ nāma saptaitāni tu saptadhā

1,19.46

वर्षाणि पर्वताश्चैव नदीस्तेषु निबोधत ।
ज्योतिः शान्तिस्तथा तुष्टा चन्द्रा शुक्रा विमोचनी

varṣāṇi parvatāścaiva nadīsteṣu nibodhata |
jyotiḥ śāntistathā tuṣṭā candrā śukrā vimocanī

1,19.47

निवृत्तिः सप्तमी तासां प्रतिवर्षं तु ताः स्मृताः ।
तासां समीपगाश्चान्याः शतशो ऽथ सहस्रशः

nivṛttiḥ saptamī tāsāṃ prativarṣaṃ tu tāḥ smṛtāḥ |
tāsāṃ samīpagāścānyāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

1,19.48

न संख्यां परिसंख्यातुं शक्नुयात्को ऽपि मानवः ।
इत्येष संनिवेशो वः शाल्मलस्य प्रकीर्त्तितः

na saṃkhyāṃ parisaṃkhyātuṃ śaknuyātko 'pi mānavaḥ |
ityeṣa saṃniveśo vaḥ śālmalasya prakīrttitaḥ

1,19.49

प्लक्षवृक्षेण संख्यातस्तस्य मध्ये महा द्रुमः ।
शाल्मलिर्विपुलस्कन्धस्तस्य नाम्ना स उच्यते

plakṣavṛkṣeṇa saṃkhyātastasya madhye mahā drumaḥ |
śālmalirvipulaskandhastasya nāmnā sa ucyate

1,19.50

शाल्मलस्तु समुद्रेण सुरोदेन समावृतः ।
विस्तराच्छाल्मलस्वैव समे न तु समन्ततः

śālmalastu samudreṇa surodena samāvṛtaḥ |
vistarācchālmalasvaiva same na tu samantataḥ

1,19.51

उत्तरेषु तु धर्मज्ञाद्वीपेषु शृणुत प्रजाः ।
यथाश्रुतं यथान्यायं ब्रुवतो मे निबोधत

uttareṣu tu dharmajñādvīpeṣu śṛṇuta prajāḥ |
yathāśrutaṃ yathānyāyaṃ bruvato me nibodhata

1,19.52

कुशद्वीपं प्रवक्ष्यामि चतुर्थं तु समासतः ।
सुरोदकः परिवृतः कुशद्वीपेन सर्वतः

kuśadvīpaṃ pravakṣyāmi caturthaṃ tu samāsataḥ |
surodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvataḥ

1,19.53

शाल्मलस्य तु विस्ताराद्द्विगुणेन समन्ततः ।
सप्तैव च गिरींस्तत्र वर्ण्यमानान्निबोधत

śālmalasya tu vistārāddviguṇena samantataḥ |
saptaiva ca girīṃstatra varṇyamānānnibodhata

1,19.54

कुशद्वीपे तु विज्ञेयः पर्वतो विद्रुमश्च यः ।
द्वीपस्य प्रथमस्तस्य द्वितीयो हेमपर्वतः

kuśadvīpe tu vijñeyaḥ parvato vidrumaśca yaḥ |
dvīpasya prathamastasya dvitīyo hemaparvataḥ

1,19.55

तृतीयो द्युतिमान्नाम जीमूतसदृशो गिरिः ।
चतुर्थः पुष्पवान्नाम पञ्चमस्तु कुशेशयः

tṛtīyo dyutimānnāma jīmūtasadṛśo giriḥ |
caturthaḥ puṣpavānnāma pañcamastu kuśeśayaḥ

1,19.56

षष्ठो हरिगिरिर्नाम सप्तमो मन्दरः स्मृतः ।
मन्दा इति ह्यपा नाम मन्दरो दारणादयम्

ṣaṣṭho harigirirnāma saptamo mandaraḥ smṛtaḥ |
mandā iti hyapā nāma mandaro dāraṇādayam

1,19.57

तेषामन्तरविषकंभो द्विगुणः प्रविभागतः ।
उद्भिदं प्रथमं वर्षं द्वितीयं वेणुमण्डलम्

teṣāmantaraviṣakaṃbho dviguṇaḥ pravibhāgataḥ |
udbhidaṃ prathamaṃ varṣaṃ dvitīyaṃ veṇumaṇḍalam

1,19.58

तृतीयं वै रथाकारं चतुर्थं लवणं समृतम् ।
पञ्चमं धृतिमद्वर्षं षष्ठं वर्षं प्रभाकरम्

tṛtīyaṃ vai rathākāraṃ caturthaṃ lavaṇaṃ samṛtam |
pañcamaṃ dhṛtimadvarṣaṃ ṣaṣṭhaṃ varṣaṃ prabhākaram

1,19.59

सप्तमं कपिलं नाम सर्वे ते वर्ष भावकाः ।
एतेषु देवगन्धर्वाः प्रजास्तु जगदीश्वराः

saptamaṃ kapilaṃ nāma sarve te varṣa bhāvakāḥ |
eteṣu devagandharvāḥ prajāstu jagadīśvarāḥ

1,19.60

विहरन्ति रमन्ते च हृष्यमाणास्तु सर्वशः ।
न तेषु दस्यवः संति म्लेच्छ जातय एव च

viharanti ramante ca hṛṣyamāṇāstu sarvaśaḥ |
na teṣu dasyavaḥ saṃti mleccha jātaya eva ca

1,19.61

गौरप्रायो जनः सर्वः क्रमाच्च म्रियते तथा ।
तत्रापि नद्यः सप्तैव धूतपापाशिवा तथा

gauraprāyo janaḥ sarvaḥ kramācca mriyate tathā |
tatrāpi nadyaḥ saptaiva dhūtapāpāśivā tathā

1,19.62

पवित्रा संततिश्चैव विद्युद्दंभा मही तथा ।
अन्यास्ताभ्यो ऽपरिज्ञाताः शतशो ऽथ सहस्रशः

pavitrā saṃtatiścaiva vidyuddaṃbhā mahī tathā |
anyāstābhyo 'parijñātāḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

1,19.63

अभिगच्छन्ति ताः सर्वा यतो वर्षति वासवः ।
घृतोदेन कुशद्वीपो बाह्यतः परिवारितः

abhigacchanti tāḥ sarvā yato varṣati vāsavaḥ |
ghṛtodena kuśadvīpo bāhyataḥ parivāritaḥ

1,19.64

विज्ञेयः स तु विस्तारात्कुशद्वीपसमेन तु ।
इत्येष सन्निवेशो वः कुशद्वीपस्य कीर्त्तितः

vijñeyaḥ sa tu vistārātkuśadvīpasamena tu |
ityeṣa sanniveśo vaḥ kuśadvīpasya kīrttitaḥ

1,19.65

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्तारं वक्ष्याम्यहमतः परम् ।
कुशद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणः स तु वै स्मृतः

kraiñcadvīpasya vistāraṃ vakṣyāmyahamataḥ param |
kuśadvīpasya vistārāddviguṇaḥ sa tu vai smṛtaḥ

1,19.66

घृतोदकसमुद्रो वै क्रैञ्च द्वीपेन संयुतः ।
तस्मिन्द्वीपे नगश्रेष्ठः क्रैञ्चस्तु प्रथमो गिरिः

ghṛtodakasamudro vai kraiñca dvīpena saṃyutaḥ |
tasmindvīpe nagaśreṣṭhaḥ kraiñcastu prathamo giriḥ

1,19.67

क्रैञ्चात्परो वामनको वामनादन्धकारकः ।
अन्धकारात्परश्चापि दिवावृन्नाम पर्वतः

kraiñcātparo vāmanako vāmanādandhakārakaḥ |
andhakārātparaścāpi divāvṛnnāma parvataḥ

1,19.68

दिवावृतः परश्चापि द्विविदो गिरिसत्तमः ।
द्विविदात्परतश्चापि पुण्डरीको महागिरिः

divāvṛtaḥ paraścāpi dvivido girisattamaḥ |
dvividātparataścāpi puṇḍarīko mahāgiriḥ

1,19.69

पुण्डरीकात्परश्चापि प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः ।
एते रत्नमयाः सप्त क्रैञ्चद्वीपस्य पर्वताः

puṇḍarīkātparaścāpi procyate dundubhisvanaḥ |
ete ratnamayāḥ sapta kraiñcadvīpasya parvatāḥ

1,19.70

बहुपुष्पफलोपेतनानावृक्षलतावृताः ।
परस्परेण द्विगुणा विस्तृता हर्षवर्द्धनाः

bahupuṣpaphalopetanānāvṛkṣalatāvṛtāḥ |
paraspareṇa dviguṇā vistṛtā harṣavarddhanāḥ

1,19.71

वर्षाणि तत्र वक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत ।
क्रैञ्चस्य कुशलो देशो वामनस्य मनोनुगः

varṣāṇi tatra vakṣyāmi nāmatastānnibodhata |
kraiñcasya kuśalo deśo vāmanasya manonugaḥ

1,19.72

मनोनुगात्परश्चोष्णस्तृतीयं वर्षमुच्यते ।
उष्णात्परः पीवरकः पीवरादन्धकारकः

manonugātparaścoṣṇastṛtīyaṃ varṣamucyate |
uṣṇātparaḥ pīvarakaḥ pīvarādandhakārakaḥ

1,19.73

अन्धकारात्परश्चापि मुनिदेशः स्मृतो बुधैः ।
मुनिदेशात्परश्चैव प्रोच्यते दुन्दुभिस्वनः

andhakārātparaścāpi munideśaḥ smṛto budhaiḥ |
munideśātparaścaiva procyate dundubhisvanaḥ

1,19.74

सिद्धचारणसंकीर्णो गौरप्रयो जनः स्मतः ।
तत्रापि नद्यः सप्तैव प्रतिवर्ष स्मृताः शुभाः

siddhacāraṇasaṃkīrṇo gauraprayo janaḥ smataḥ |
tatrāpi nadyaḥ saptaiva prativarṣa smṛtāḥ śubhāḥ

1,19.75

गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा ।
ख्यातिश्च पुण्डरीका च गङ्गाः सप्तविधाः स्मृताः

gaurī kumudvatī caiva saṃdhyā rātrirmanojavā |
khyātiśca puṇḍarīkā ca gaṅgāḥ saptavidhāḥ smṛtāḥ

1,19.76

तासां सहस्रशश्चान्या नद्यो यास्तु समीपगाः ।
अभिगच्छन्ति ताः सर्वा विपुलाः सुबहूदकाः

tāsāṃ sahasraśaścānyā nadyo yāstu samīpagāḥ |
abhigacchanti tāḥ sarvā vipulāḥ subahūdakāḥ

1,19.77

क्रैञ्चद्वीपः समुद्रेण दधिमण्डौदकेन तु ।
आवृतः सर्वतः श्रीमान्क्रैञ्चद्वीपसमेन तु

kraiñcadvīpaḥ samudreṇa dadhimaṇḍaudakena tu |
āvṛtaḥ sarvataḥ śrīmānkraiñcadvīpasamena tu

1,19.78

प्लक्षद्वीपादयो ह्येते समासेन प्रकीर्त्तिताः ।
तेषां निसर्गोद्वीपानामानुपूर्व्येण सर्वशः

plakṣadvīpādayo hyete samāsena prakīrttitāḥ |
teṣāṃ nisargodvīpānāmānupūrvyeṇa sarvaśaḥ

1,19.79

न शक्यो विस्तराद्वक्तुं दिव्यवर्षशतैरपि ।
निसर्गो यः प्रजानां तु संहारो यश्च तासु वै

na śakyo vistarādvaktuṃ divyavarṣaśatairapi |
nisargo yaḥ prajānāṃ tu saṃhāro yaśca tāsu vai

1,19.80

शाकद्वीपं प्रवक्ष्यामि यथावदिह निश्चयात् ।
शृणुध्वं तु यथातथ्यं ब्रुवतो मे यथार्थवत्

śākadvīpaṃ pravakṣyāmi yathāvadiha niścayāt |
śṛṇudhvaṃ tu yathātathyaṃ bruvato me yathārthavat

1,19.81

क्रैञ्चद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणास्तस्य विस्तरः ।
परिवार्य समुद्रं स दधिमण्डोदकं स्थितः

kraiñcadvīpasya vistārāddviguṇāstasya vistaraḥ |
parivārya samudraṃ sa dadhimaṇḍodakaṃ sthitaḥ

1,19.82

तत्र पुण्या जनपदाश्चिरात्तु म्रियते जनः ।
कुत एव च दुर्भिक्षं जराव्याधिभयं कुतः

tatra puṇyā janapadāścirāttu mriyate janaḥ |
kuta eva ca durbhikṣaṃ jarāvyādhibhayaṃ kutaḥ

1,19.83

तत्रापि पर्वताः शभ्राः सप्तैव मणिभूषणाः ।
रत्नाकरास्तथा नद्यस्तेषां नामानि मे शृणु

tatrāpi parvatāḥ śabhrāḥ saptaiva maṇibhūṣaṇāḥ |
ratnākarāstathā nadyasteṣāṃ nāmāni me śṛṇu

1,19.84

देवर्षिगन्धर्वयुतः प्रथमो मेरुरुच्यते ।
प्रागायतः स सौवर्णो ह्युदयो नाम पर्वतः

devarṣigandharvayutaḥ prathamo merurucyate |
prāgāyataḥ sa sauvarṇo hyudayo nāma parvataḥ

1,19.85

वृष्ट्यर्थं जलदास्तत्र प्रभंवति च यान्ति च ।
तस्यापरेण सुमहाञ्जलधारो महागिरिः

vṛṣṭyarthaṃ jaladāstatra prabhaṃvati ca yānti ca |
tasyāpareṇa sumahāñjaladhāro mahāgiriḥ

1,19.86

यतो नित्यमुपादत्ते वासवः परमं जलम् ।
ततो वर्षं प्रभवति वर्षाकाले प्रजास्विह

yato nityamupādatte vāsavaḥ paramaṃ jalam |
tato varṣaṃ prabhavati varṣākāle prajāsviha

1,19.87

तस्योत्तरे रैवतको यत्र नित्यं प्रतिष्ठितम् ।
रेवती दिवि नक्षत्रं पितामहकृतो विधिः

tasyottare raivatako yatra nityaṃ pratiṣṭhitam |
revatī divi nakṣatraṃ pitāmahakṛto vidhiḥ

1,19.88

तस्यापरेण सुमहान् श्यामो नाम महागिरिः ।
तस्माच्छ्यामत्वमापन्नाः प्रजाः पूर्वमिमाः किल

tasyāpareṇa sumahān śyāmo nāma mahāgiriḥ |
tasmācchyāmatvamāpannāḥ prajāḥ pūrvamimāḥ kila

1,19.89

तस्यापरेण सुमहान्नाजतो ऽस्तगिरिः स्मृतः ।
तस्यापरे चांबिकेयो दुर्गशैलो महागिरिः

tasyāpareṇa sumahānnājato 'stagiriḥ smṛtaḥ |
tasyāpare cāṃbikeyo durgaśailo mahāgiriḥ

1,19.90

अंबिकेयात्परो रम्यः सर्वौंषधिसमन्वितः ।
केसरी केसरयुतो यतो वायुः प्रजापतिः

aṃbikeyātparo ramyaḥ sarvauṃṣadhisamanvitaḥ |
kesarī kesarayuto yato vāyuḥ prajāpatiḥ

1,19.91

उदयात्प्रथमं वर्षं महात्तज्जलदं स्मृतम् ।
द्वितीयं जलधारस्य सुकुमारमिति स्मृतम्

udayātprathamaṃ varṣaṃ mahāttajjaladaṃ smṛtam |
dvitīyaṃ jaladhārasya sukumāramiti smṛtam

1,19.92

रैवतस्य तु कौमारं श्यामस्य च मणीवकम् ।
अस्तस्यापि शुभं वर्षं विज्ञेयं कुसुमोत्तरम्

raivatasya tu kaumāraṃ śyāmasya ca maṇīvakam |
astasyāpi śubhaṃ varṣaṃ vijñeyaṃ kusumottaram

1,19.93

अम्बिकेयस्य मोदाकं केसरस्य महाद्रुमम् ।
द्वीपस्य परिमाणं तु ह्रस्वदीर्घत्वमेव च

ambikeyasya modākaṃ kesarasya mahādrumam |
dvīpasya parimāṇaṃ tu hrasvadīrghatvameva ca

1,19.94

क्रैञ्चद्वीपेन विख्यातं तस्य केतुर्महाद्रुमः ।
शाको नाम महोत्सेधस्तस्य पूज्या महानुगाः

kraiñcadvīpena vikhyātaṃ tasya keturmahādrumaḥ |
śāko nāma mahotsedhastasya pūjyā mahānugāḥ

1,19.95

तत्र पुण्या जनपदाश्चातुर्वर्ण्यसमन्विताः ।
नद्यश्चापि महापुण्या गङ्गाः सप्तविधास्तथा

tatra puṇyā janapadāścāturvarṇyasamanvitāḥ |
nadyaścāpi mahāpuṇyā gaṅgāḥ saptavidhāstathā

1,19.96

सुकुमारी कुमारी च नलिनी वेणुका च या ।
इक्षुश्च वेणुका चैव गभस्तिः सप्तमी तथा

sukumārī kumārī ca nalinī veṇukā ca yā |
ikṣuśca veṇukā caiva gabhastiḥ saptamī tathā

1,19.97

नद्यश्चान्याः पुण्यजलाः शीततोयवहाः शुभाः ।
सहस्रशः समाख्याता यतो वर्षति वासवः

nadyaścānyāḥ puṇyajalāḥ śītatoyavahāḥ śubhāḥ |
sahasraśaḥ samākhyātā yato varṣati vāsavaḥ

1,19.98

न तासां नामधेयानि परिमाणं तथैव च ।
शक्यं वै परिसंख्यातुं पुण्यास्ताः सरिदुत्तमाः

na tāsāṃ nāmadheyāni parimāṇaṃ tathaiva ca |
śakyaṃ vai parisaṃkhyātuṃ puṇyāstāḥ sariduttamāḥ

1,19.99

ताः पिबन्ति सदा हृष्टा नदीर्जनपदास्तु ते ।
शांशपायनविस्तीर्णो द्वीपो ऽसौ चक्रसंस्थितः

tāḥ pibanti sadā hṛṣṭā nadīrjanapadāstu te |
śāṃśapāyanavistīrṇo dvīpo 'sau cakrasaṃsthitaḥ

1,19.100

नदीजलैः प्रतिच्छन्नः पर्वतैश्चाभ्रसन्निभैः ।
सर्वधातुविचित्रैश्च मणिविद्रुमभूषितैः

nadījalaiḥ praticchannaḥ parvataiścābhrasannibhaiḥ |
sarvadhātuvicitraiśca maṇividrumabhūṣitaiḥ

1,19.101

नगरैश्चैव विविधैः स्फीतैर्जनपदैरपि ।
वृक्षैः पुष्पफलोपेतैः समन्ताद्धनधान्यवान्

nagaraiścaiva vividhaiḥ sphītairjanapadairapi |
vṛkṣaiḥ puṣpaphalopetaiḥ samantāddhanadhānyavān

1,19.102

क्षीरोदेन समुद्रेण सर्वतः परिवारितः ।
शाकद्वीपस्य विस्तारात्समेन तु समंन्ततः

kṣīrodena samudreṇa sarvataḥ parivāritaḥ |
śākadvīpasya vistārātsamena tu samaṃntataḥ

1,19.103

तस्मिञ्जनपदाः पुण्याः पर्वताः सरितः शुभाः ।
वर्णाश्रमसमाकीर्णा देशास्ते सप्त वै स्मृताः

tasmiñjanapadāḥ puṇyāḥ parvatāḥ saritaḥ śubhāḥ |
varṇāśramasamākīrṇā deśāste sapta vai smṛtāḥ

1,19.104

न संकरश्च तेष्वस्ति वर्णाश्रमकृतः क्वचित् ।
धर्मस्य चाव्यभीचारादेकान्तसुखिताः प्रजाः

na saṃkaraśca teṣvasti varṇāśramakṛtaḥ kvacit |
dharmasya cāvyabhīcārādekāntasukhitāḥ prajāḥ

1,19.105

न तेषु लोभो माया वा हीर्षासूयाकृतः कुतः ।
विपर्ययो न तेष्वस्ति कालात्स्वाभाविकं परम्

na teṣu lobho māyā vā hīrṣāsūyākṛtaḥ kutaḥ |
viparyayo na teṣvasti kālātsvābhāvikaṃ param

1,19.106

करावाप्तिर्न तेष्वस्ति न दण्डो न च दण्ड्यकाः ।
स्वधर्मेणैव धर्म ज्ञास्ते रक्षन्ति परस्परम्

karāvāptirna teṣvasti na daṇḍo na ca daṇḍyakāḥ |
svadharmeṇaiva dharma jñāste rakṣanti parasparam

1,19.107

एतावदेव शक्यं वै तस्मिन्द्वीपे प्रभाषितुम् ।
एतावदेव श्रोतव्यं शाकद्वीपनिवासिनाम्

etāvadeva śakyaṃ vai tasmindvīpe prabhāṣitum |
etāvadeva śrotavyaṃ śākadvīpanivāsinām

1,19.108

पुष्करं सप्तमं द्वीपं प्रवक्ष्यामि निबोधत ।
पुष्करेण तु द्वीपेन वृतः क्षीरोदको बहिः

puṣkaraṃ saptamaṃ dvīpaṃ pravakṣyāmi nibodhata |
puṣkareṇa tu dvīpena vṛtaḥ kṣīrodako bahiḥ

1,19.109

शाकद्वीपस्य विस्ताराद्द्विगुणेन संमततः ।
पुष्करे पर्वतः श्रीमानेक एव महाशिलः

śākadvīpasya vistārāddviguṇena saṃmatataḥ |
puṣkare parvataḥ śrīmāneka eva mahāśilaḥ

1,19.110

चित्रैर्मणिमयैः शृङ्गैः शिलाजालैः समुच्छ्रितः ।
द्वीपस्य तस्य पूर्वर्द्धे चित्रसानुः स्थितो महान्

citrairmaṇimayaiḥ śṛṅgaiḥ śilājālaiḥ samucchritaḥ |
dvīpasya tasya pūrvarddhe citrasānuḥ sthito mahān

1,19.111

स मण्डलसहस्राणि विस्तीर्णः पञ्चविंशतिः ।
उर्द्धं चैव चतुस्त्रिंशत्सहस्राणि महीतलात्

sa maṇḍalasahasrāṇi vistīrṇaḥ pañcaviṃśatiḥ |
urddhaṃ caiva catustriṃśatsahasrāṇi mahītalāt

1,19.112

द्वीपर्धस्य परिक्षिप्तः पर्वतो मानसोत्तरः ।
स्थितो वेलासमीपे तु नवचन्द्र इवोदितः

dvīpardhasya parikṣiptaḥ parvato mānasottaraḥ |
sthito velāsamīpe tu navacandra ivoditaḥ

1,19.113

योजनानां सहस्राणि ऊर्ध्वं पञ्चाशदुच्छ्रितः ।
तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrdhvaṃ pañcāśaducchritaḥ |
tāvadeva ca vistīrṇaḥ sarvataḥ parimaṇḍalaḥ

1,19.114

स एव द्वीपपश्चार्द्धे मानसः पृथिवीधरः ।
एक एव महासारः सन्निवेशो द्विधा कृतः

sa eva dvīpapaścārddhe mānasaḥ pṛthivīdharaḥ |
eka eva mahāsāraḥ sanniveśo dvidhā kṛtaḥ

1,19.115

स्वादूदकेनोदधिना सर्वतः परिवारितः ।
पुष्करद्वीपविस्ताराद्विस्तीर्णो ऽसौ समन्ततः

svādūdakenodadhinā sarvataḥ parivāritaḥ |
puṣkaradvīpavistārādvistīrṇo 'sau samantataḥ

1,19.116

तस्मिन्द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ ।
अभितो मानसस्याथ पर्वतस्य तु मण्डले

tasmindvīpe smṛtau dvau tu puṇyau janapadau śubhau |
abhito mānasasyātha parvatasya tu maṇḍale

1,19.117

महावीतं तु यद्वर्ष बाह्यतो मानसस्य तत् ।
त्स्यैवाभ्यन्तरेणापि धातकीखण्डमुच्यते

mahāvītaṃ tu yadvarṣa bāhyato mānasasya tat |
tsyaivābhyantareṇāpi dhātakīkhaṇḍamucyate

1,19.118

दशवर्षसहस्राणि तत्र जीवति मानवाः ।
अरोगाः सुखबाहुल्या मानसीं सिद्धिमास्थिताः

daśavarṣasahasrāṇi tatra jīvati mānavāḥ |
arogāḥ sukhabāhulyā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ

1,19.119

मससायुश्च रूपं च तस्मिन्वर्षद्वये स्मृतम् ।
अधमोत्तमा न तेष्वस्ति तुल्यास्ते रूपशीलतः

masasāyuśca rūpaṃ ca tasminvarṣadvaye smṛtam |
adhamottamā na teṣvasti tulyāste rūpaśīlataḥ

1,19.120

न तत्र दस्युर्दमको नेर्ष्यासूया भयं तथा ।
निग्रहो न च दण्डो ऽस्ति न लोभो न परिग्रहः

na tatra dasyurdamako nerṣyāsūyā bhayaṃ tathā |
nigraho na ca daṇḍo 'sti na lobho na parigrahaḥ

1,19.121

सत्यानृतं न तत्रास्ति धर्माधर्मौं तथैव च ।
वर्णाश्रमौ वा वार्ता वा पाशुपाल्यं वणिक्पथः

satyānṛtaṃ na tatrāsti dharmādharmauṃ tathaiva ca |
varṇāśramau vā vārtā vā pāśupālyaṃ vaṇikpathaḥ

1,19.122

त्रयी विद्या दण्डनीतिः शुश्रूषा शिल्पमेव च ।
वर्षद्वये सर्वमेतत्पुष्करस्य न विद्यते

trayī vidyā daṇḍanītiḥ śuśrūṣā śilpameva ca |
varṣadvaye sarvametatpuṣkarasya na vidyate

1,19.123

न तत्र वर्षं नद्यो वा शीतोष्णं वापि विद्यते ।
उद्भिदान्युदकान्यत्र गिरिप्रस्रवणानि च

na tatra varṣaṃ nadyo vā śītoṣṇaṃ vāpi vidyate |
udbhidānyudakānyatra giriprasravaṇāni ca

1,19.124

उत्तराणां कुरूणां च तुल्यकालो जनस्तथा ।
सर्वर्त्तुसुसुखस्तत्र जराक्रमविवर्जितः

uttarāṇāṃ kurūṇāṃ ca tulyakālo janastathā |
sarvarttususukhastatra jarākramavivarjitaḥ

1,19.125

इत्येष धातकीखण्डे महा वीते तथैव च ।
आनुपूर्व्याद्विधिः कृत्स्नः पुष्करस्य प्रकीर्त्तितः

ityeṣa dhātakīkhaṇḍe mahā vīte tathaiva ca |
ānupūrvyādvidhiḥ kṛtsnaḥ puṣkarasya prakīrttitaḥ

1,19.126

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः ।
विस्तारान्मण्डलाच्चैव पुष्करस्य समेन तु

svādūdakenodadhinā puṣkaraḥ parivāritaḥ |
vistārānmaṇḍalāccaiva puṣkarasya samena tu

1,19.127

एवं द्वीपाः समुद्रैस्तु सप्त सप्तभिरावृताः ।
द्वीपस्यानन्तरो यस्तु सामुद्रस्तत्समस्तु सः

evaṃ dvīpāḥ samudraistu sapta saptabhirāvṛtāḥ |
dvīpasyānantaro yastu sāmudrastatsamastu saḥ

1,19.128

एवं द्वीपसमुद्राणां वृद्धिर्ज्ञेया परस्परात् ।
अपां चैव समुद्रेकात्सामुद्र इति संज्ञितः

evaṃ dvīpasamudrāṇāṃ vṛddhirjñeyā parasparāt |
apāṃ caiva samudrekātsāmudra iti saṃjñitaḥ

1,19.129

विशन्तिर्निवसंत्यस्मिन्प्रजा यस्माच्चतुर्विधाः ।
तस्माद्वर्षमिति प्रोक्तं प्रजानां सुखदं यतः

viśantirnivasaṃtyasminprajā yasmāccaturvidhāḥ |
tasmādvarṣamiti proktaṃ prajānāṃ sukhadaṃ yataḥ

1,19.130

ऋष इत्येष रमणे वृषशक्तिप्रबन्धने ।
रतिप्रबधनात्मिद्धं वर्षं तत्तेषु तेन वै

ṛṣa ityeṣa ramaṇe vṛṣaśaktiprabandhane |
ratiprabadhanātmiddhaṃ varṣaṃ tatteṣu tena vai

1,19.131

शुक्लपक्षे चन्द्रवृद्ध्या समुद्रः पूर्यते सदा ।
प्रक्षीयमाणे बहुले क्षीयते ऽस्तमिते खगे

śuklapakṣe candravṛddhyā samudraḥ pūryate sadā |
prakṣīyamāṇe bahule kṣīyate 'stamite khage

1,19.132

आपूर्यमाणो ह्युदधिः स्वत एवाभिपूर्यते ।
तथोपक्षीयमाणे ऽपि स्वात्मन्येवावकृष्यते

āpūryamāṇo hyudadhiḥ svata evābhipūryate |
tathopakṣīyamāṇe 'pi svātmanyevāvakṛṣyate

1,19.133

उखास्थमग्निसंयोगादुद्रिक्तं दृश्यते यथा ।
महोदधिगतं तोयं स्वत उद्रिच्यते तथा

ukhāsthamagnisaṃyogādudriktaṃ dṛśyate yathā |
mahodadhigataṃ toyaṃ svata udricyate tathā

1,19.134

अन्यूनानतिरिक्तांश्च वर्न्द्वत्यापो ह्रसंति च ।
उदयास्तमये त्विन्दौ पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः

anyūnānatiriktāṃśca varndvatyāpo hrasaṃti ca |
udayāstamaye tvindau pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ

1,19.135

क्षयवृद्धत्वमुदधेः सोमवृद्धिक्षयात्पुनः ।
दशोत्तराणि पञ्चैव ह्यङ्गुलानि शतानि च

kṣayavṛddhatvamudadheḥ somavṛddhikṣayātpunaḥ |
daśottarāṇi pañcaiva hyaṅgulāni śatāni ca

1,19.136

अपां वृद्धिः क्षयो दृष्टः सामुद्रीणां तु पर्वसु ।
द्विराप्कत्वात्स्मृता द्वीपाः सर्वतश्चोदकावृताः

apāṃ vṛddhiḥ kṣayo dṛṣṭaḥ sāmudrīṇāṃ tu parvasu |
dvirāpkatvātsmṛtā dvīpāḥ sarvataścodakāvṛtāḥ

1,19.137

उदकस्यायनं यस्मात्तस्मादुदधिरुच्यते ।
अपर्वाणस्तु गिरयः पर्वभिः पर्वताः स्मृताः

udakasyāyanaṃ yasmāttasmādudadhirucyate |
aparvāṇastu girayaḥ parvabhiḥ parvatāḥ smṛtāḥ

1,19.138

प्लक्षद्वीपे तु गोमेदः पर्वतस्तेन चौच्यते ।
शाल्मलिः शाल्मले द्वीपे पूज्यते सुमहाव्रतैः

plakṣadvīpe tu gomedaḥ parvatastena caucyate |
śālmaliḥ śālmale dvīpe pūjyate sumahāvrataiḥ

1,19.139

कुशद्वीपे कुशस्तंबस्तस्यनाम्ना स उच्यते ।
क्रैञ्चद्वीपे गिरिः कैञ्चो मध्ये जनपदस्य ह

kuśadvīpe kuśastaṃbastasyanāmnā sa ucyate |
kraiñcadvīpe giriḥ kaiñco madhye janapadasya ha

1,19.140

शाकद्वीपे द्रुमः शाकस्तस्य नाम्ना स उच्यते ।
न्यग्रोधः पुष्करद्वीपे तत्रत्यैः स नमस्कृतः

śākadvīpe drumaḥ śākastasya nāmnā sa ucyate |
nyagrodhaḥ puṣkaradvīpe tatratyaiḥ sa namaskṛtaḥ

1,19.141

महादेवः पूज्यते तु ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।
तस्मिन्नि वसति ब्रह्मा साध्यैः सार्द्धं प्रजापतिः

mahādevaḥ pūjyate tu brahmā tribhuvaneśvaraḥ |
tasminni vasati brahmā sādhyaiḥ sārddhaṃ prajāpatiḥ

1,19.142

उपासंते तत्र देवास्त्रयस्त्रिंशन्महर्षिभिः ।
स तत्र पूज्यते चैव देवेर्देवोतमोतमः

upāsaṃte tatra devāstrayastriṃśanmaharṣibhiḥ |
sa tatra pūjyate caiva deverdevotamotamaḥ

1,19.143

जंबूद्वीपात्प्रवर्त्तन्ते रत्नानि विविधानि च ।
द्वीपेषु तेषु सर्वेषु प्रजानां क्रमतस्तु वै

jaṃbūdvīpātpravarttante ratnāni vividhāni ca |
dvīpeṣu teṣu sarveṣu prajānāṃ kramatastu vai

1,19.144

सर्वशो ब्रह्मवर्येण सत्येन च दमेन च ।
आरोग्ययुःप्रमाणाभ्यां प्रमाणं द्विगुणं ततः

sarvaśo brahmavaryeṇa satyena ca damena ca |
ārogyayuḥpramāṇābhyāṃ pramāṇaṃ dviguṇaṃ tataḥ

1,19.145

एतस्मिन्पुष्करद्वीपे यदुक्तं वर्षकद्वयम् ।
गोपायति प्रजास्तत्र स्वयंभूर्जड पण्डिताः

etasminpuṣkaradvīpe yaduktaṃ varṣakadvayam |
gopāyati prajāstatra svayaṃbhūrjaḍa paṇḍitāḥ

1,19.146

ईश्वरो दण्डसुद्यम्य ब्रह्मा त्रिभुवनेश्वरः ।
स विष्णोः सचिवो देवः स पिता स पितामहः

īśvaro daṇḍasudyamya brahmā tribhuvaneśvaraḥ |
sa viṣṇoḥ sacivo devaḥ sa pitā sa pitāmahaḥ

1,19.147

भोजनं चाप्रयत्नेन तत्र स्वयमुपस्थितम् ।
षड्रसं सुमहावीर्यं भुञ्जते तु प्रजाः सदा

bhojanaṃ cāprayatnena tatra svayamupasthitam |
ṣaḍrasaṃ sumahāvīryaṃ bhuñjate tu prajāḥ sadā

1,19.148

परेण पुष्करस्यार्द्धे आवृत्यावस्थितो महान् ।
स्वादूदकः समुद्रस्तु समन्तात्परिवेष्ट्य तम्

pareṇa puṣkarasyārddhe āvṛtyāvasthito mahān |
svādūdakaḥ samudrastu samantātpariveṣṭya tam

1,19.149

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः ।
काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वाह्येकशिलोपमा

pareṇa tasya mahatī dṛśyate lokasaṃsthitiḥ |
kāñcanī dviguṇā bhūmiḥ sarvāhyekaśilopamā

1,19.150

तस्यापरेण शैलश्च पर्यासात्पस्मिण्डलः ।
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

tasyāpareṇa śailaśca paryāsātpasmiṇḍalaḥ |
prakāśaścāprakāśaśca lokālokaḥ sa ucyate

1,19.151

आलोकस्तस्य चार्वक्तु निरालोकस्ततः परम् ।
योजनानां सहस्राणि दश तस्योच्छ्रयः समृतः

ālokastasya cārvaktu nirālokastataḥ param |
yojanānāṃ sahasrāṇi daśa tasyocchrayaḥ samṛtaḥ

1,19.152

तावांश्च विस्तरस्तस्य पृथिव्यां कामगश्च सः ।
आलोको लोकवृत्तिस्थो निरालोको ह्यलौकिकः

tāvāṃśca vistarastasya pṛthivyāṃ kāmagaśca saḥ |
āloko lokavṛttistho nirāloko hyalaukikaḥ

1,19.153

लोकार्द्धे संमिता लोका निरालोकास्तु बाह्यतः ।
लोकविस्तारमात्रं तु ह्यलोकः सर्वतो बहिः

lokārddhe saṃmitā lokā nirālokāstu bāhyataḥ |
lokavistāramātraṃ tu hyalokaḥ sarvato bahiḥ

1,19.154

परिच्छिन्नः समन्ताच्च उदकेनावृतस्तु सः ।
आलोकात्परतश्चापि ह्यण्डमा वृत्य तिष्ठति

paricchinnaḥ samantācca udakenāvṛtastu saḥ |
ālokātparataścāpi hyaṇḍamā vṛtya tiṣṭhati

1,19.155

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी ।
भूर्लोको ऽथ भुवर्ल्लोकः स्वर्लोको ऽथ महस्तथा

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī |
bhūrloko 'tha bhuvarllokaḥ svarloko 'tha mahastathā

1,19.156

जनस्तपस्तथा सत्यमेतावांल्लोकसंग्रहः ।
एतावानेव विज्ञेयो लोकान्तश्चैव यः परः

janastapastathā satyametāvāṃllokasaṃgrahaḥ |
etāvāneva vijñeyo lokāntaścaiva yaḥ paraḥ

1,19.157

कुंभस्थायी भवेद्यादृवप्रतीच्यां दिशि चन्द्रमाः ।
आदितः शुक्लपक्षस्य वपुश्चाण्डस्य तद्विधम्

kuṃbhasthāyī bhavedyādṛvapratīcyāṃ diśi candramāḥ |
āditaḥ śuklapakṣasya vapuścāṇḍasya tadvidham

1,19.158

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः ।
तिर्यगूर्ध्वमधो वापि कारणस्याव्ययात्मनः

aṇḍānāmīdṛśānāṃ tu koṭyo jñeyāḥ sahasraśaḥ |
tiryagūrdhvamadho vāpi kāraṇasyāvyayātmanaḥ

1,19.159

धरणैः प्राकृतैस्तत्तदावृतं प्रति सप्तभिः ।
दशाधिक्येन चान्योन्यं धारयन्ति परस्परम्

dharaṇaiḥ prākṛtaistattadāvṛtaṃ prati saptabhiḥ |
daśādhikyena cānyonyaṃ dhārayanti parasparam

1,19.160

परस्परावृताः सर्वे उत्पन्नाश्च परस्परम् ।
अण्डस्यास्य समन्तात्तु सन्निविष्टो घनोदधिः

parasparāvṛtāḥ sarve utpannāśca parasparam |
aṇḍasyāsya samantāttu sanniviṣṭo ghanodadhiḥ

1,19.161

समन्तात्तु वनोदेन धार्यमाणः स तिष्टति ।
बाह्यतो घनतो यस्य तिर्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम्

samantāttu vanodena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭati |
bāhyato ghanato yasya tiryagūrddhvaṃ tu maṇḍalam

1,19.162

धार्यमाणं समन्तात्तु तिष्ठते यत्तु तेजसा ।
अयोगुडनिभो वाह्नः समन्ता न्मण्डलाकृतिः

dhāryamāṇaṃ samantāttu tiṣṭhate yattu tejasā |
ayoguḍanibho vāhnaḥ samantā nmaṇḍalākṛtiḥ

1,19.163

समन्ताद्धनवातेन धार्यमाणः स तिष्ठति ।
घनवातं तथाकाशो दधानः खलु तिष्ठति

samantāddhanavātena dhāryamāṇaḥ sa tiṣṭhati |
ghanavātaṃ tathākāśo dadhānaḥ khalu tiṣṭhati

1,19.164

भूतादिश्च तथा काशं भूतादिश्चाप्यसौ महान् ।
महाश्च सो ऽप्यनन्तेन ह्यव्यक्तेन तु धार्यते

bhūtādiśca tathā kāśaṃ bhūtādiścāpyasau mahān |
mahāśca so 'pyanantena hyavyaktena tu dhāryate

1,19.165

अनन्तमपरिव्यक्तं दशधा सूक्ष्ममेव च ।
अनन्तम कृतात्मानमनादिनिधनं च यत्

anantamaparivyaktaṃ daśadhā sūkṣmameva ca |
anantama kṛtātmānamanādinidhanaṃ ca yat

1,19.166

अनित्यं परतो ऽघोरमनालंबमनामयम् ।
नैकयोजनसाहस्रं विप्रकृष्टमनावृतम्

anityaṃ parato 'ghoramanālaṃbamanāmayam |
naikayojanasāhasraṃ viprakṛṣṭamanāvṛtam

1,19.167

तम एव निरालोकममर्य्यादमदैशिकम् ।
देवानामप्यविदितं व्यवहारविवर्जितम्

tama eva nirālokamamaryyādamadaiśikam |
devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivarjitam

1,19.168

तमसोंते च विश्यातमाकाशान्ते ह्यभास्वरम् ।
मर्यादायामनन्तस्य देवस्यायतनं महत्

tamasoṃte ca viśyātamākāśānte hyabhāsvaram |
maryādāyāmanantasya devasyāyatanaṃ mahat

1,19.169

त्रिदशानामगम्यं ततस्थानं दिव्यमिति श्रुतिः ।
महतो देवदेवस्य मर्यादा या व्यवस्थिताः

tridaśānāmagamyaṃ tatasthānaṃ divyamiti śrutiḥ |
mahato devadevasya maryādā yā vyavasthitāḥ

1,19.170

चन्द्रादित्यावधस्तात्तु ये लोकाः प्रथिता बुधैः ।
ते लोका इत्यभिहिता जगतस्च न संशयः

candrādityāvadhastāttu ye lokāḥ prathitā budhaiḥ |
te lokā ityabhihitā jagatasca na saṃśayaḥ

1,19.171

रसातलतलाः सप्तसप्तैवोर्द्ध्वतलाश्च ये ।
सप्तस्कन्धस्तथा वायोः सब्रह्मसदना द्विजाः

rasātalatalāḥ saptasaptaivorddhvatalāśca ye |
saptaskandhastathā vāyoḥ sabrahmasadanā dvijāḥ

1,19.172

आपातालाद्दिवं यावदत्र पञ्चविधा गतिः ।
प्रमाणमेतज्जगत एष संसारसागरः

āpātālāddivaṃ yāvadatra pañcavidhā gatiḥ |
pramāṇametajjagata eṣa saṃsārasāgaraḥ

1,19.173

अनाद्यन्तां व्रजन्त्येव नैकजातिसमुद्भवाः ।
विचित्रा जगतः सा वै प्रकृतिर्ब्रह्मणः स्थिता

anādyantāṃ vrajantyeva naikajātisamudbhavāḥ |
vicitrā jagataḥ sā vai prakṛtirbrahmaṇaḥ sthitā

1,19.174

यच्चैह दैविकं वाथ निसर्गं बहुविस्तरः ।
अतीन्द्रियेर्महाभागैः सिद्धैरपि न लक्षितः

yaccaiha daivikaṃ vātha nisargaṃ bahuvistaraḥ |
atīndriyermahābhāgaiḥ siddhairapi na lakṣitaḥ

1,19.175

पृथिव्यंब्वग्निवायूनां नभसस्तमसस्तथा ।
मानसस्य तु देहस्य अनन्तस्य द्विजोत्तमाः

pṛthivyaṃbvagnivāyūnāṃ nabhasastamasastathā |
mānasasya tu dehasya anantasya dvijottamāḥ

Chapter 1.19 (part 2/2)

1,19.176

क्षयो वा परिणामो वा अन्तो वापि न विद्यते ।
अनन्त एष सर्वत्र एवं ज्ञानेषु पठ्यते

kṣayo vā pariṇāmo vā anto vāpi na vidyate |
ananta eṣa sarvatra evaṃ jñāneṣu paṭhyate

1,19.177

तस्य चोक्तं मया पूर्व तस्मिन्नामानुकीर्तने ।
यः पद्मनाभनाम्ना तु तत्कार्त्स्न्येन च कीर्त्तितः

tasya coktaṃ mayā pūrva tasminnāmānukīrtane |
yaḥ padmanābhanāmnā tu tatkārtsnyena ca kīrttitaḥ

1,19.178

स एव सर्वत्र गतः सर्वस्थानेषु पूज्यते ।
भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले

sa eva sarvatra gataḥ sarvasthāneṣu pūjyate |
bhūmau rasātale caiva ākāśe pavane 'nale

1,19.179

अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः ।
तथा तमसि विज्ञेय एष एव महाद्युतिः

arṇaveṣu ca sarveṣu divi caiva na saṃśayaḥ |
tathā tamasi vijñeya eṣa eva mahādyutiḥ

1,19.180

अनेकधा विभक्ताङ्गो महायोगी जनार्दनः ।
सर्वलोकेषु लोकेश इज्यते बहुधा प्रभुः

anekadhā vibhaktāṅgo mahāyogī janārdanaḥ |
sarvalokeṣu lokeśa ijyate bahudhā prabhuḥ

1,19.181

एवं परस्परोत्पन्न धार्यन्ते च परस्परम् ।
आधाराधेयभावेन विकारास्ते ऽविकारिणः

evaṃ parasparotpanna dhāryante ca parasparam |
ādhārādheyabhāvena vikārāste 'vikāriṇaḥ

1,19.182

पृथ्व्यादयो विकारास्ते परिच्छिन्नाः परस्परम् ।
परस्परधिकाश्चैव प्रविष्टास्ते परस्परम्

pṛthvyādayo vikārāste paricchinnāḥ parasparam |
parasparadhikāścaiva praviṣṭāste parasparam

1,19.183

यस्मात्सृषटास्तु ते ऽन्योन्यं तस्मात्स्थैर्यमुपागताः ।
प्रागासन्नविशेषास्तु विशेषो ऽन्यविशेषणात्

yasmātsṛṣaṭāstu te 'nyonyaṃ tasmātsthairyamupāgatāḥ |
prāgāsannaviśeṣāstu viśeṣo 'nyaviśeṣaṇāt

1,19.184

पृथिव्याद्यास्तु वाद्यन्तापरिच्छिन्नास्त्रयस्तु ते ।
गुणोपचयसारेण परिच्छेदो विशेषतः

pṛthivyādyāstu vādyantāparicchinnāstrayastu te |
guṇopacayasāreṇa paricchedo viśeṣataḥ

1,19.185

शेषाणां तु परिच्छेदः सौक्ष्म्यान्नेह विभाव्यते ।
भूतेभ्यः परतस्तेभ्यो व्यालोका सा धरा स्मृता

śeṣāṇāṃ tu paricchedaḥ saukṣmyānneha vibhāvyate |
bhūtebhyaḥ paratastebhyo vyālokā sā dharā smṛtā

1,19.186

भूतान्यालोक आकाशे परिच्छिन्नानि सर्वशः ।
पात्रे महति पात्राणि यथैवान्तर्गतानि तु

bhūtānyāloka ākāśe paricchinnāni sarvaśaḥ |
pātre mahati pātrāṇi yathaivāntargatāni tu

1,19.187

भवन्त्यन्योन्यहीनानि परस्परसमाश्रयात् ।
तथा ह्यालोक आकाशे भेदास्त्वन्तर्गता मताः

bhavantyanyonyahīnāni parasparasamāśrayāt |
tathā hyāloka ākāśe bhedāstvantargatā matāḥ

1,19.188

कृत्त्नान्येतानि चत्वारि ह्यन्योन्यस्याधिकानि तु ।
यावदेतानि भूतानि तावदुत्पत्तिरुच्यते

kṛttnānyetāni catvāri hyanyonyasyādhikāni tu |
yāvadetāni bhūtāni tāvadutpattirucyate

1,19.189

तन्तुनामिव संतारो भूतेष्वन्तर्गतो मतः ।
प्रत्या ख्याय तु भूतानि कार्योत्पर्त्तिन विद्यते

tantunāmiva saṃtāro bhūteṣvantargato mataḥ |
pratyā khyāya tu bhūtāni kāryotparttina vidyate

1,19.190

तस्मात्परिमिता भेदाः स्मृताः कार्य्यात्मकास्तु ते ।
कारणात्मकास्तथैक स्युर्भेदा ये महदादयः

tasmātparimitā bhedāḥ smṛtāḥ kāryyātmakāstu te |
kāraṇātmakāstathaika syurbhedā ye mahadādayaḥ

1,19.191

इत्येष संनिवेशो वै मया प्रोक्तो विभागशः ।
सप्तद्वीपसमुद्राड्यो याथातथ्यन वै द्विजाः

ityeṣa saṃniveśo vai mayā prokto vibhāgaśaḥ |
saptadvīpasamudrāḍyo yāthātathyana vai dvijāḥ

1,19.192

विस्तरान्मण्डलाश्चैव प्रसंख्यानेन चैव हि ।
वैश्वरूप्रधानस्य परिणामैकदेशिकः

vistarānmaṇḍalāścaiva prasaṃkhyānena caiva hi |
vaiśvarūpradhānasya pariṇāmaikadeśikaḥ

1,19.193

अधिष्ठितं भगवता यस्य सर्वमिदं जगत् ।
एवंभूतगणाः सप्त सन्निविष्टाः परस्परम्

adhiṣṭhitaṃ bhagavatā yasya sarvamidaṃ jagat |
evaṃbhūtagaṇāḥ sapta sanniviṣṭāḥ parasparam

1,19.194

एतावान्संनिवेशस्तु मया शक्यः प्रभाषितुम् ।
एतावदेव श्रोतव्यं संनिवेशे तु पार्थेवे

etāvānsaṃniveśastu mayā śakyaḥ prabhāṣitum |
etāvadeva śrotavyaṃ saṃniveśe tu pārtheve

1,19.195

सप्त प्रकृतयस्त्वेता धारयन्ति परस्परम् ।
तास्त्वहं परिमाणेन नं संख्यातुमिहोत्सहे

sapta prakṛtayastvetā dhārayanti parasparam |
tāstvahaṃ parimāṇena naṃ saṃkhyātumihotsahe

1,19.196

असंख्याताः प्रकृतयस्तिर्य्यगूर्द्ध्वमधस्तथा ।
तारकासंनिवेशश्च यावद्दिव्यानुमण्डलम्

asaṃkhyātāḥ prakṛtayastiryyagūrddhvamadhastathā |
tārakāsaṃniveśaśca yāvaddivyānumaṇḍalam

1,19.197

पर्य्या यसन्निवेशस्तु भूमेस्तदनु मण्डलः ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि कृथिव्या वै विचक्षणाः

paryyā yasanniveśastu bhūmestadanu maṇḍalaḥ |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi kṛthivyā vai vicakṣaṇāḥ

Chapter 1.20

1,20.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे प्लक्षादिद्वीपवर्णनं नामैकोनविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच अधःप्रमाणमूर्द्ध्व च वक्ष्यमाणं निबोधत ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde plakṣādidvīpavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca adhaḥpramāṇamūrddhva ca vakṣyamāṇaṃ nibodhata |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

1,20.2

अनन्ता धातवो ह्येतं व्यापकास्तु प्रकीर्त्तिताः ।
जननी सर्वभूतानां सर्वसत्त्वधरा धरा

anantā dhātavo hyetaṃ vyāpakāstu prakīrttitāḥ |
jananī sarvabhūtānāṃ sarvasattvadharā dharā

1,20.3

नानाजनपदाकीर्णा नानाधिष्ठानपत्तना ।
नानानदनदीशैला नैकजातिसमाकुला

nānājanapadākīrṇā nānādhiṣṭhānapattanā |
nānānadanadīśailā naikajātisamākulā

1,20.4

अनन्ता गीयते देवी पृथिवी बहुविस्तरा ।
नदीनदससुद्रस्थास्तन्था क्षुद्राश्रयस्थिताः

anantā gīyate devī pṛthivī bahuvistarā |
nadīnadasasudrasthāstanthā kṣudrāśrayasthitāḥ

1,20.5

पर्वताकाशसंस्थाश्च अन्तर्भूमिगाताश्च याः ।
आपो ऽनन्ता हि विज्ञेयास्तथाग्निः सर्वलोकगः

parvatākāśasaṃsthāśca antarbhūmigātāśca yāḥ |
āpo 'nantā hi vijñeyāstathāgniḥ sarvalokagaḥ

1,20.6

अनन्तः पठ्यते चैव व्यापकः सर्वसंभवः ।
तथाकाशमनालेख्यं रम्यं नानाश्रयं स्मृतम्

anantaḥ paṭhyate caiva vyāpakaḥ sarvasaṃbhavaḥ |
tathākāśamanālekhyaṃ ramyaṃ nānāśrayaṃ smṛtam

1,20.7

अनन्तं पठ्यते चैव वायुश्चाकाशसम्भवः ।
आपः पृथिव्यामुदके पृथिव्युपरि संस्थिताः

anantaṃ paṭhyate caiva vāyuścākāśasambhavaḥ |
āpaḥ pṛthivyāmudake pṛthivyupari saṃsthitāḥ

1,20.8

आकाशश्चापरमथ पुनर्भूमिः पुनर्जलम् ।
एवं मतमनन्तस्य भौतिकस्य न विद्यते

ākāśaścāparamatha punarbhūmiḥ punarjalam |
evaṃ matamanantasya bhautikasya na vidyate

1,20.9

परस्परैः सोपचिता भूमिश्चैव निबोधत ।
भूमिर्जलमथा काशमिति या या परंपरा

parasparaiḥ sopacitā bhūmiścaiva nibodhata |
bhūmirjalamathā kāśamiti yā yā paraṃparā

1,20.10

स्थितिरेषा तु विख्याता सप्तमे ऽस्मिन्नसातले ।
दशयोजनसाहस्रमेकं भौमं रसातलम्

sthitireṣā tu vikhyātā saptame 'sminnasātale |
daśayojanasāhasramekaṃ bhaumaṃ rasātalam

1,20.11

साधुभिः परिसंख्यातमेकैकेनैव विस्तरम् ।
प्रथमं तत्वलं नाम सुतलं तु ततः परम्

sādhubhiḥ parisaṃkhyātamekaikenaiva vistaram |
prathamaṃ tatvalaṃ nāma sutalaṃ tu tataḥ param

1,20.12

ततस्तलातलं विद्यादतलं बहुविस्तरम् ।
ततोरऽवाक्च तलं नाम परतश्च रसातलम्

tatastalātalaṃ vidyādatalaṃ bahuvistaram |
tator'vākca talaṃ nāma parataśca rasātalam

1,20.13

एतेषामप्यधोभागे पातालं सप्तमं स्मृतम् ।
कृष्णभौमश्च प्रथमो भूमिभागः प्रकीर्त्तितः

eteṣāmapyadhobhāge pātālaṃ saptamaṃ smṛtam |
kṛṣṇabhaumaśca prathamo bhūmibhāgaḥ prakīrttitaḥ

1,20.14

पाण्डुभूमिर्द्वितीयस्तु तृतीयो नीलमृत्तिकः ।
पीतभौमश्चतुर्थस्तु पञ्चमः शर्करामयः

pāṇḍubhūmirdvitīyastu tṛtīyo nīlamṛttikaḥ |
pītabhaumaścaturthastu pañcamaḥ śarkarāmayaḥ

1,20.15

षष्ठः शिलामयो ज्ञेयः सौवर्णः सप्तमः स्मृतः ।
प्रथमे ऽस्मिंस्तले ख्यातमसुरेद्रस्य मन्दिरम्

ṣaṣṭhaḥ śilāmayo jñeyaḥ sauvarṇaḥ saptamaḥ smṛtaḥ |
prathame 'smiṃstale khyātamasuredrasya mandiram

1,20.16

नमुचेरिन्द्रशत्रोश्च महानादस्य चालयम् ।
पुरं च शङ्कुकर्णस्य कबन्धस्य च मन्दिरम्

namucerindraśatrośca mahānādasya cālayam |
puraṃ ca śaṅkukarṇasya kabandhasya ca mandiram

1,20.17

निष्कुलादस्य च पुरं प्रहृष्टजनसंकुलम् ।
राक्षसस्य च भीमस्य शूलदन्तस्य चालयम्

niṣkulādasya ca puraṃ prahṛṣṭajanasaṃkulam |
rākṣasasya ca bhīmasya śūladantasya cālayam

1,20.18

लोहिताक्षकलिङ्गानां नगरं श्वापदस्य च ।
धनञ्जयस्य च पुरं नागेन्द्रस्य महात्मनः

lohitākṣakaliṅgānāṃ nagaraṃ śvāpadasya ca |
dhanañjayasya ca puraṃ nāgendrasya mahātmanaḥ

1,20.19

कालियस्य च नागस्य नगरं कौशिकस्य च ।
एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्

kāliyasya ca nāgasya nagaraṃ kauśikasya ca |
evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām

1,20.20

तले ज्ञेयानि प्रथमे कृष्णभौमे न संशयः ।
द्वितीये सुतले विप्रा दैत्येन्द्रस्य च रक्षसः

tale jñeyāni prathame kṛṣṇabhaume na saṃśayaḥ |
dvitīye sutale viprā daityendrasya ca rakṣasaḥ

1,20.21

महाजंभस्य तु तथा नगरं प्रथमस्य तु ।
इयग्रीवस्य कृष्णस्य निकुम्भस्य च मन्दिरम्

mahājaṃbhasya tu tathā nagaraṃ prathamasya tu |
iyagrīvasya kṛṣṇasya nikumbhasya ca mandiram

1,20.22

शङ्खख्यस्य च दैत्यस्य नगरं गोमुखस्य च ।
राक्षसस्य च नीलस्य मेघस्य कथनस्य च

śaṅkhakhyasya ca daityasya nagaraṃ gomukhasya ca |
rākṣasasya ca nīlasya meghasya kathanasya ca

1,20.23

आलयं कुकुपादस्य महोष्णीषस्य चालयम् ।
कंबलस्य च नागस्य पुरमश्वतरस्य च

ālayaṃ kukupādasya mahoṣṇīṣasya cālayam |
kaṃbalasya ca nāgasya puramaśvatarasya ca

1,20.24

कद्रूपुत्रस्य च पुरं तक्षकस्य महात्मनः ।
एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्

kadrūputrasya ca puraṃ takṣakasya mahātmanaḥ |
evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām

1,20.25

द्वितीये ऽस्मिन् तले विप्राः पाण्डुभौमे न संशयः ।
तृतीये तु तले ख्यातं प्रह्लादस्य महात्मनः

dvitīye 'smin tale viprāḥ pāṇḍubhaume na saṃśayaḥ |
tṛtīye tu tale khyātaṃ prahlādasya mahātmanaḥ

1,20.26

अनुद्रादस्य च पुरं पुरमग्निमुखस्य च ।
तारकाश्यस्य च पुरं पुरं त्रिशिरसस्तथा

anudrādasya ca puraṃ puramagnimukhasya ca |
tārakāśyasya ca puraṃ puraṃ triśirasastathā

1,20.27

शिशुमारस्य च पुरं त्रिपुरस्य तथा पुरम् ।
पुरञ्जनस्य दैत्यस्य हृष्टपुष्टजनाकुलम्

śiśumārasya ca puraṃ tripurasya tathā puram |
purañjanasya daityasya hṛṣṭapuṣṭajanākulam

1,20.28

च्यवनस्य तु विज्ञेयं राक्षसस्य च मन्दिरम् ।
राक्षसेंद्रस्य च पुरं कुम्भिलस्य खरस्य च

cyavanasya tu vijñeyaṃ rākṣasasya ca mandiram |
rākṣaseṃdrasya ca puraṃ kumbhilasya kharasya ca

1,20.29

विराधस्य च क्रूरस्य पुरमुल्कासुखस्य च ।
हेमकस्य च नागस्य तथा पाण्डुरकस्य च

virādhasya ca krūrasya puramulkāsukhasya ca |
hemakasya ca nāgasya tathā pāṇḍurakasya ca

1,20.30

मणिनागस्य च पुरं कपिलस्य च मन्दिरम् ।
नेदकस्योरगपतोर्विशालाक्षस्य मन्दिरम्

maṇināgasya ca puraṃ kapilasya ca mandiram |
nedakasyoragapatorviśālākṣasya mandiram

1,20.31

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् ।
तृतीये ऽस्मिंस्तले विप्रा नीलभौमे न संशयः

evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām |
tṛtīye 'smiṃstale viprā nīlabhaume na saṃśayaḥ

1,20.32

चतुर्थे दैत्यसिंहस्य कालनेमेर्महात्मनः ।
गजकर्णस्य च पुरं नगरं कुञ्जरस्य च

caturthe daityasiṃhasya kālanemermahātmanaḥ |
gajakarṇasya ca puraṃ nagaraṃ kuñjarasya ca

1,20.33

राक्षसेंद्रस्य च पुरं सुमालेर्बहुविस्तरम् ।
मुञ्जस्य लोकनाथस्य वृकवक्त्रस्य चालयम्

rākṣaseṃdrasya ca puraṃ sumālerbahuvistaram |
muñjasya lokanāthasya vṛkavaktrasya cālayam

1,20.34

बहुयोजनविस्तीर्णं बहुपक्षिसमाकुलम् ।
नगलं वैनतेयस्य चतुर्थे ऽस्मिन्नसातले

bahuyojanavistīrṇaṃ bahupakṣisamākulam |
nagalaṃ vainateyasya caturthe 'sminnasātale

1,20.35

पञ्चमे शर्कराभौमे बहुयोजनविस्तरम् ।
विरोजनस्य नगरं दैत्यसिंहस्य धीमतः

pañcame śarkarābhaume bahuyojanavistaram |
virojanasya nagaraṃ daityasiṃhasya dhīmataḥ

1,20.36

वैद्युतस्याग्निजि ह्वस्य हिरण्याक्षस्य चालयम् ।
पुरं च विद्युज्जिह्वस्य राक्षसेन्द्रस्य धीमतः

vaidyutasyāgniji hvasya hiraṇyākṣasya cālayam |
puraṃ ca vidyujjihvasya rākṣasendrasya dhīmataḥ

1,20.37

सहामेघस्य च पुरं राक्षसेंद्रस्य मालिनः ।
किर्मीरस्य च नागस्य स्वस्तिकस्य जयस्य च

sahāmeghasya ca puraṃ rākṣaseṃdrasya mālinaḥ |
kirmīrasya ca nāgasya svastikasya jayasya ca

1,20.38

एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम् ।
पञ्चमे ऽस्मिंस्तले ज्ञेयं शर्करानिचये सदा

evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām |
pañcame 'smiṃstale jñeyaṃ śarkarānicaye sadā

1,20.39

षष्ठे तले दैत्यपतेः केसरे नगरोत्तमम् ।
सुपर्वणः पुलोम्नश्च नगरं महिषस्य च

ṣaṣṭhe tale daityapateḥ kesare nagarottamam |
suparvaṇaḥ pulomnaśca nagaraṃ mahiṣasya ca

1,20.40

राक्षसेंद्रस्य च पुरं सुरोषस्य महात्मनः ।
तत्रास्ते सुरमापुत्रः शतशीर्षो मुदा युतः

rākṣaseṃdrasya ca puraṃ suroṣasya mahātmanaḥ |
tatrāste suramāputraḥ śataśīrṣo mudā yutaḥ

1,20.41

महेन्द्रस्य सखा श्रीमान्वासुकिनाम नागराट् ।
एवं पुरसहस्राणि नागदानवरक्षसाम्

mahendrasya sakhā śrīmānvāsukināma nāgarāṭ |
evaṃ purasahasrāṇi nāgadānavarakṣasām

1,20.42

षष्ठे तले ऽस्मिन्विख्याते शिलाभौमे रसातले ।
सप्तमे तु तले ज्ञेयं पाताले सर्वपश्चिमे

ṣaṣṭhe tale 'sminvikhyāte śilābhaume rasātale |
saptame tu tale jñeyaṃ pātāle sarvapaścime

1,20.43

पुरं बलेः प्रमुदितं नरना रीगणाकुलम् ।
असुराशीविषैः पूर्णं सुखितैर्देवशत्रुभिः

puraṃ baleḥ pramuditaṃ naranā rīgaṇākulam |
asurāśīviṣaiḥ pūrṇaṃ sukhitairdevaśatrubhiḥ

1,20.44

मुचुकुन्दस्य देत्यस्य तत्रैव नगरं महात् ।
अनेकैर्दितिपुत्राणां समुदीर्णैर्महापुरैः

mucukundasya detyasya tatraiva nagaraṃ mahāt |
anekairditiputrāṇāṃ samudīrṇairmahāpuraiḥ

1,20.45

तथैव नागनगरैर्द्युतिमद्भिः सहस्रशः ।
दैत्यानां दानवानां च समुदीर्णैर्महापुरैः

tathaiva nāganagarairdyutimadbhiḥ sahasraśaḥ |
daityānāṃ dānavānāṃ ca samudīrṇairmahāpuraiḥ

1,20.46

उदीर्णै राक्षसावासैरनेकैश्च समाकुलम् ।
पातालान्ते च विप्रेन्द्रा विस्तीण बहुयोजने

udīrṇai rākṣasāvāsairanekaiśca samākulam |
pātālānte ca viprendrā vistīṇa bahuyojane

1,20.47

आस्ते रक्तारविन्दाक्षो महात्मा ह्यजरामरः ।
धौतशङ्खोदरवपुर्नील वासा महाबलः

āste raktāravindākṣo mahātmā hyajarāmaraḥ |
dhautaśaṅkhodaravapurnīla vāsā mahābalaḥ

1,20.48

विशालभोगो द्युतिमांश्चित्रमाल्यधरो बली ।
रुक्मशृङ्गावदातेन दीप्तास्येन विराजता

viśālabhogo dyutimāṃścitramālyadharo balī |
rukmaśṛṅgāvadātena dīptāsyena virājatā

1,20.49

प्रभुर्मुख सहस्रेण शोभते चैककुण्डली ।
स जिह्वामालया दीप्तो लोलज्ज्वालानलार्चिषा

prabhurmukha sahasreṇa śobhate caikakuṇḍalī |
sa jihvāmālayā dīpto lolajjvālānalārciṣā

1,20.50

ज्वालामालापरिक्षिप्तः कैलास इव लक्ष्य ते ।
स तु नेत्रसहस्रेण द्विगुणेन विराजता

jvālāmālāparikṣiptaḥ kailāsa iva lakṣya te |
sa tu netrasahasreṇa dviguṇena virājatā

1,20.51

बालसूर्याभिताम्रेण शरीरस्निग्धपाण्डुना ।
तस्य कुन्देन्दुवर्णस्य नेत्रमाला विराजते

bālasūryābhitāmreṇa śarīrasnigdhapāṇḍunā |
tasya kundenduvarṇasya netramālā virājate

1,20.52

तरुणादित्यमालेव श्वेतपर्वतमूर्द्धनि ।
विकरालोच्छ्रिततनुर्लक्ष्यते शयनासने

taruṇādityamāleva śvetaparvatamūrddhani |
vikarālocchritatanurlakṣyate śayanāsane

1,20.53

विस्तीर्ण इव मेदिन्यां सहस्रशिखरो गिरिः ।
महानागैर्महाभोगैर्महाविज्ञैर्महात्मभिः

vistīrṇa iva medinyāṃ sahasraśikharo giriḥ |
mahānāgairmahābhogairmahāvijñairmahātmabhiḥ

1,20.54

उपास्यते महातेजा महानागपतिः स्वयम् ।
स राजा सर्वनागानां शेषो ऽनन्तो महाद्युतिः

upāsyate mahātejā mahānāgapatiḥ svayam |
sa rājā sarvanāgānāṃ śeṣo 'nanto mahādyutiḥ

1,20.55

सा वैष्णवी व्यवहृतिर्मर्यादा या व्यवस्थिता ।
सप्तैवमेते कथिता व्यवहार्या रसातलाः

sā vaiṣṇavī vyavahṛtirmaryādā yā vyavasthitā |
saptaivamete kathitā vyavahāryā rasātalāḥ

1,20.56

देवासुरम हानागराक्षसाध्युषिताः सदा ।
अतः परमनालोकमगम्यं सिद्धसाधुभिः

devāsurama hānāgarākṣasādhyuṣitāḥ sadā |
ataḥ paramanālokamagamyaṃ siddhasādhubhiḥ

1,20.57

देवानामप्यविदितं व्यवहारविवक्षया ।
पृथ्व्यंबुव ङ्निवायूनां नभसश्च द्विजोत्तमाः

devānāmapyaviditaṃ vyavahāravivakṣayā |
pṛthvyaṃbuva ṅnivāyūnāṃ nabhasaśca dvijottamāḥ

1,20.58

महत्त्वमृषिभिश्चैवं वर्ण्यते नात्र संशयः ।
अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्गतिम्

mahattvamṛṣibhiścaivaṃ varṇyate nātra saṃśayaḥ |
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorgatim

Chapter 1.21 (part 1/2)

1,21.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऽधोलोकवर्णनं नाम विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सूर्या चन्द्रमसावेतौ भ्रमतो यावदेव तु ।
प्रकाशैस्तु प्रभाभिस्तौ मण्डलाभ्यां समुच्छ्रितौ

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde 'dholokavarṇanaṃ nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca sūryā candramasāvetau bhramato yāvadeva tu |
prakāśaistu prabhābhistau maṇḍalābhyāṃ samucchritau

1,21.2

सप्तानां तु समुद्राणां द्वीपानां सतु विस्तरः ।
विस्तरार्द्धे पृथिव्यास्तु भवेदन्यत्र बाह्यतः

saptānāṃ tu samudrāṇāṃ dvīpānāṃ satu vistaraḥ |
vistarārddhe pṛthivyāstu bhavedanyatra bāhyataḥ

1,21.3

पर्यासपरिमाणं तु चन्द्रादित्यौ प्रकाशतः ।
पर्यास्तात्पारिमाण्येन भूमेस्तुल्यं दिवं स्मृतम्

paryāsaparimāṇaṃ tu candrādityau prakāśataḥ |
paryāstātpārimāṇyena bhūmestulyaṃ divaṃ smṛtam

1,21.4

अवति त्रीनिमांल्लोकान् यस्मात्सूर्यः परिभ्रमन् ।
अविधातुः प्रकाशाख्यो ह्यवनात्स रविः स्मृतः

avati trīnimāṃllokān yasmātsūryaḥ paribhraman |
avidhātuḥ prakāśākhyo hyavanātsa raviḥ smṛtaḥ

1,21.5

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्रमाणं चन्द्रसूर्ययोः ।
महित्तत्त्वान्महीशब्दो ऽह्यस्मिन्वर्षे निपाद्यते

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi pramāṇaṃ candrasūryayoḥ |
mahittattvānmahīśabdo 'hyasminvarṣe nipādyate

1,21.6

अस्य भारतवर्षस्य विष्कंभात्तुल्यविस्तृतम् ।
मण्डलं भास्करस्याथ योजनानि निबोधत

asya bhāratavarṣasya viṣkaṃbhāttulyavistṛtam |
maṇḍalaṃ bhāskarasyātha yojanāni nibodhata

1,21.7

नवयोजनसाहस्रो विस्तारो भास्करस्य तु ।
विस्तारात्र्रिगुणश्चास्य परिणाहस्तु मण्डले

navayojanasāhasro vistāro bhāskarasya tu |
vistārātrriguṇaścāsya pariṇāhastu maṇḍale

1,21.8

विष्कंभमण्डलाच्चैव भास्कराद्द्विगुणः शशी ।
अथ पृथिव्या वक्ष्यामि प्रमाणं योजनैः सह

viṣkaṃbhamaṇḍalāccaiva bhāskarāddviguṇaḥ śaśī |
atha pṛthivyā vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanaiḥ saha

1,21.9

सप्तद्वीपसमुद्राया विस्तारो मण्डलं च यत् ।
इत्येतदिह संख्यातं पुराणे परिमाणतः

saptadvīpasamudrāyā vistāro maṇḍalaṃ ca yat |
ityetadiha saṃkhyātaṃ purāṇe parimāṇataḥ

1,21.10

तद्वक्ष्यामि समाख्याय सांप्रतैरभिमानिभिः ।
अभिमानिनोव्यतीता ये तुल्यास्ते सांप्रतैस्त्विह

tadvakṣyāmi samākhyāya sāṃpratairabhimānibhiḥ |
abhimāninovyatītā ye tulyāste sāṃprataistviha

1,21.11

देवा ये वै व्यतीतास्तु रूपैर्नामभिरेव च ।
तस्मात्तु सांप्रतैर्देवैर्वक्ष्यामि वसुधातलम्

devā ye vai vyatītāstu rūpairnāmabhireva ca |
tasmāttu sāṃpratairdevairvakṣyāmi vasudhātalam

1,21.12

दिवास्तु सन्निवेशं वै सांप्रतैरेव कृत्स्नशः ।
शतार्द्धकोटिविस्तारा पृथिवी कृत्स्नशः स्मृता

divāstu sanniveśaṃ vai sāṃprataireva kṛtsnaśaḥ |
śatārddhakoṭivistārā pṛthivī kṛtsnaśaḥ smṛtā

1,21.13

तस्या ऊर्द्ध्वप्रमाणेन मेरोर्यावत्तु संस्थितिः ।
पृथिव्या ह्यर्द्धविस्तारो योजनाग्रात्प्रकीर्त्तितः

tasyā ūrddhvapramāṇena meroryāvattu saṃsthitiḥ |
pṛthivyā hyarddhavistāro yojanāgrātprakīrttitaḥ

1,21.14

मेरोर्मध्यात्प्रतिदिशं कोटिरेका तु सा स्मृता ।
तथा शातसहस्राणामेकोन नवतिः पुनः

merormadhyātpratidiśaṃ koṭirekā tu sā smṛtā |
tathā śātasahasrāṇāmekona navatiḥ punaḥ

1,21.15

पञ्चाशत्तु सहस्राणि पृथिव्यर्द्धस्य मण्डलम् ।
गणितं योजनाग्रात्तु कोट्यस्त्वेकादश स्मृताः

pañcāśattu sahasrāṇi pṛthivyarddhasya maṇḍalam |
gaṇitaṃ yojanāgrāttu koṭyastvekādaśa smṛtāḥ

1,21.16

तथा शतसहस्राणि सप्तत्रिंशाधिकानि तु ।
इत्येतदिह संश्यातं पृथिव्यन्तस्य मण्डलम्

tathā śatasahasrāṇi saptatriṃśādhikāni tu |
ityetadiha saṃśyātaṃ pṛthivyantasya maṇḍalam

1,21.17

तारकासंनिवेशास्य दिवि याव च्च मण्डलम् ।
पर्याससन्निवेशश्च भूमेर्यावत्तु मण्डलम्

tārakāsaṃniveśāsya divi yāva cca maṇḍalam |
paryāsasanniveśaśca bhūmeryāvattu maṇḍalam

1,21.18

पर्यासपरिमाणेन भूमेस्तुल्यं दिवः स्मृतम् ।
सप्तानामपि द्वीपानामेत त्स्थानं प्रकीर्तितम्

paryāsaparimāṇena bhūmestulyaṃ divaḥ smṛtam |
saptānāmapi dvīpānāmeta tsthānaṃ prakīrtitam

1,21.19

पर्यायपरिमाणेन मण्डलानुगतेन च ।
उपर्युपरि लोकानां छत्रवत्परिमण्डलम्

paryāyaparimāṇena maṇḍalānugatena ca |
uparyupari lokānāṃ chatravatparimaṇḍalam

1,21.20

संस्थितिर्विहिता सर्वा येषु तिष्ठन्ति जन्तवः ।
एतदण्डकपालस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम्

saṃsthitirvihitā sarvā yeṣu tiṣṭhanti jantavaḥ |
etadaṇḍakapālasya pramāṇaṃ parikīrttitam

1,21.21

अण्डस्यान्तस्त्विमे लोकाः सप्तद्वीपा च मेदिनी ।
भूर्लोकश्च भुवर्ल्लोकस्तृतीयस्सृरिति स्स्वतः

aṇḍasyāntastvime lokāḥ saptadvīpā ca medinī |
bhūrlokaśca bhuvarllokastṛtīyassṛriti ssvataḥ

1,21.22

महर्ल्लोको जनश्चैव तपः सत्यं च सप्तमम् ।
एते सप्त कृता लोकाश्छत्राकारा व्यवस्थिताः

maharlloko janaścaiva tapaḥ satyaṃ ca saptamam |
ete sapta kṛtā lokāśchatrākārā vyavasthitāḥ

1,21.23

स्वकैरावरणैः सूक्ष्मैर्धार्यमाणाः पृथक्पृथक् ।
दशभागाधिकाभिश्च ताभिः प्रकृतिभिर्बहिः

svakairāvaraṇaiḥ sūkṣmairdhāryamāṇāḥ pṛthakpṛthak |
daśabhāgādhikābhiśca tābhiḥ prakṛtibhirbahiḥ

1,21.24

पूर्यमाणा विशेषैश्च समुत्पन्नैः परस्परात् ।
अस्याण्डस्य समन्ताच्च सन्निविष्टो घनोदधिः

pūryamāṇā viśeṣaiśca samutpannaiḥ parasparāt |
asyāṇḍasya samantācca sanniviṣṭo ghanodadhiḥ

1,21.25

पृथिव्या मण्डलं कृत्स्नं घनतोयेन धार्यते ।
घनोदधिः परेणाथ धार्य्यते घनतेजसा

pṛthivyā maṇḍalaṃ kṛtsnaṃ ghanatoyena dhāryate |
ghanodadhiḥ pareṇātha dhāryyate ghanatejasā

1,21.26

बाह्यतो घनतेजस्च तिर्य्यगूर्द्ध्वं तु मण्डलम् ।
संमताद्धनवातेन धार्यमाणं प्रतिष्ठितम्

bāhyato ghanatejasca tiryyagūrddhvaṃ tu maṇḍalam |
saṃmatāddhanavātena dhāryamāṇaṃ pratiṣṭhitam

1,21.27

घनवातं तथाकाशमाकाशं च महात्मना ।
भूतादिना वृतं सर्वं भूतादिर्महता वृतः

ghanavātaṃ tathākāśamākāśaṃ ca mahātmanā |
bhūtādinā vṛtaṃ sarvaṃ bhūtādirmahatā vṛtaḥ

1,21.28

वृतो महाननन्तेन प्रधानेनाव्य यात्मना ।
पुराणि लोकपालानां प्रवक्ष्यामि यथाक्रमम्

vṛto mahānanantena pradhānenāvya yātmanā |
purāṇi lokapālānāṃ pravakṣyāmi yathākramam

1,21.29

ज्योतिर्गुणप्रचारस्य प्रमाणपरिसिद्धये ।
मेरोः प्राच्यां दिशि तथा मानसस्यैव मूर्द्धनि

jyotirguṇapracārasya pramāṇaparisiddhaye |
meroḥ prācyāṃ diśi tathā mānasasyaiva mūrddhani

1,21.30

वस्वौकसारा माहेन्द्री पुरी हेमपरिष्कृता ।
दक्षिणेन पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि

vasvaukasārā māhendrī purī hemapariṣkṛtā |
dakṣiṇena punarmerormānasasyaiva mūrddhani

1,21.31

वैवस्वतो निव सति यमः संयमने पुरे ।
प्रतीच्यां तु पुनर्मेरोर्मानसस्यैव मूर्द्धनि

vaivasvato niva sati yamaḥ saṃyamane pure |
pratīcyāṃ tu punarmerormānasasyaiva mūrddhani

1,21.32

सुखा नाम पुरी रम्या वरुणस्यापि धीमतः ।
वरुणो यादसां नाथस्सुखाख्ये वसते पुरे

sukhā nāma purī ramyā varuṇasyāpi dhīmataḥ |
varuṇo yādasāṃ nāthassukhākhye vasate pure

1,21.33

दिश्युत्तरस्यां मेरोस्तु मानसस्यैव मूर्द्धनि ।
तुल्या महेन्द्रपुर्य्यास्तु सोमस्यापि विभावरी

diśyuttarasyāṃ merostu mānasasyaiva mūrddhani |
tulyā mahendrapuryyāstu somasyāpi vibhāvarī

1,21.34

मानसोत्तरवृष्टे तु लोकपालाश्चतुर्दिशम् ।
स्थिता धर्मव्यवस्थार्थ लोकमंरक्षणाय च

mānasottaravṛṣṭe tu lokapālāścaturdiśam |
sthitā dharmavyavasthārtha lokamaṃrakṣaṇāya ca

1,21.35

लोकपालोपरिष्टात्तु सर्वतो दक्षिणायने ।
काष्ठागतस्य सूर्यस्य गतिया तां निबोधत

lokapālopariṣṭāttu sarvato dakṣiṇāyane |
kāṣṭhāgatasya sūryasya gatiyā tāṃ nibodhata

1,21.36

दक्षिणो ऽपक्रमे सूर्य्यः क्षिप्तेषुरिव सर्पति ।
ज्योतिषां चक्रमादाय सततं परिगच्छति

dakṣiṇo 'pakrame sūryyaḥ kṣipteṣuriva sarpati |
jyotiṣāṃ cakramādāya satataṃ parigacchati

1,21.37

मध्यगश्चामरावत्यां यदा भवति भास्करः ।
वैवस्वते संयमते उदयस्तत्र दृश्यते

madhyagaścāmarāvatyāṃ yadā bhavati bhāskaraḥ |
vaivasvate saṃyamate udayastatra dṛśyate

1,21.38

सुखायामर्द्धरात्रं स्याद्विभायामस्तमेति च ।
वैवस्वते संयमने मध्यगः स्याद्रविर्यदा ।
सुखायामथ वारुण्यामुत्तिष्ठन्स तु दृश्यते

sukhāyāmarddharātraṃ syādvibhāyāmastameti ca |
vaivasvate saṃyamane madhyagaḥ syādraviryadā |
sukhāyāmatha vāruṇyāmuttiṣṭhansa tu dṛśyate

1,21.39

विभाया मर्द्धरात्रं स्यान्माहेन्द्यामस्तमेति च ।
यदा दक्षिणपुर्वेषामपराह्णो विधीयते

vibhāyā marddharātraṃ syānmāhendyāmastameti ca |
yadā dakṣiṇapurveṣāmaparāhṇo vidhīyate

1,21.40

दक्षिणापरदेश्यानां पूर्वह्णः परिकी र्त्तितः ।
तेषामपररात्रश्च ये जना उत्तराः परे

dakṣiṇāparadeśyānāṃ pūrvahṇaḥ parikī rttitaḥ |
teṣāmapararātraśca ye janā uttarāḥ pare

1,21.41

देशा उत्तरपूर्वा ये पूवरात्रस्तु तान्प्रति ।
एवमेवोत्तरेष्वर् के भुवनेषु विराजते

deśā uttarapūrvā ye pūvarātrastu tānprati |
evamevottareṣvar ke bhuvaneṣu virājate

1,21.42

सुखायासथ वारुण्यां मध्याह्ने चार्यमा यदा ।
विभायां सोमपुर्यां वा उत्तिष्ठति विभावसुः

sukhāyāsatha vāruṇyāṃ madhyāhne cāryamā yadā |
vibhāyāṃ somapuryāṃ vā uttiṣṭhati vibhāvasuḥ

1,21.43

रात्र्यर्द्ध चामरावत्यामस्तमेति यमस्य च ।
सोमपुर्या विभायां तु मध्याह्ने स्याद्दिवाकरः

rātryarddha cāmarāvatyāmastameti yamasya ca |
somapuryā vibhāyāṃ tu madhyāhne syāddivākaraḥ

1,21.44

महेद्रस्यामरावत्यां सूर्य उत्तिष्ठते तदा ।
अर्द्धरात्रं संयमने वारुण्यामस्तमेति च

mahedrasyāmarāvatyāṃ sūrya uttiṣṭhate tadā |
arddharātraṃ saṃyamane vāruṇyāmastameti ca

1,21.45

स शीघ्रमेव पर्येति भास्करो ऽलातच त्रवत् ।
भ्रमन्वै भ्रममार्णानि ऋक्षाणि चरते रविः

sa śīghrameva paryeti bhāskaro 'lātaca travat |
bhramanvai bhramamārṇāni ṛkṣāṇi carate raviḥ

1,21.46

एवं चतुर्षु पार्श्वेषु दक्षिणां तेन सर्पति ।
उदयास्तमने चासावृत्ति ष्ठति पुनः पुनः

evaṃ caturṣu pārśveṣu dakṣiṇāṃ tena sarpati |
udayāstamane cāsāvṛtti ṣṭhati punaḥ punaḥ

1,21.47

पूवाह्णे चापराह्णे च द्वौ द्वौ देवालयौ तु सः ।
तपत्यर्कश्च मध्याह्ने तैरेव च स्वरश्मिभिः

pūvāhṇe cāparāhṇe ca dvau dvau devālayau tu saḥ |
tapatyarkaśca madhyāhne taireva ca svaraśmibhiḥ

1,21.48

उदितो वर्द्धमानाभिरामध्याह्नं तपन्रविः ।
अतः परं ह्रसंतीभिर्गोभिरस्तं निगच्छति

udito varddhamānābhirāmadhyāhnaṃ tapanraviḥ |
ataḥ paraṃ hrasaṃtībhirgobhirastaṃ nigacchati

1,21.49

उदयास्तमयाभ्यां च स्मृते पूर्वापरे दिशौ ।
यावत्पुरस्तात्तपति तापत्पृष्ठे ऽथ पार्श्वयोः

udayāstamayābhyāṃ ca smṛte pūrvāpare diśau |
yāvatpurastāttapati tāpatpṛṣṭhe 'tha pārśvayoḥ

1,21.50

यत्रोद्यन्दृश्यते सूर्यस्तेषां स उदयः समृतः ।
प्रणाशं गच्छते यत्र तेषामस्तः स उच्यते

yatrodyandṛśyate sūryasteṣāṃ sa udayaḥ samṛtaḥ |
praṇāśaṃ gacchate yatra teṣāmastaḥ sa ucyate

1,21.51

सर्वेषामुत्तरे मेरुलोङ्कालोकश्च दक्षिणे ।
विदूरभावादर्कस्य भूमिलेखावृतस्य च

sarveṣāmuttare meruloṅkālokaśca dakṣiṇe |
vidūrabhāvādarkasya bhūmilekhāvṛtasya ca

1,21.52

लीयन्ते रश्मयो यस्मात्तेन रात्रौ न दृश्यते ।
ग्रहनक्षत्रसोमानां दर्शनं भास्करस्य च

līyante raśmayo yasmāttena rātrau na dṛśyate |
grahanakṣatrasomānāṃ darśanaṃ bhāskarasya ca

1,21.53

उच्ध्रयस्य प्रमाणेन ज्ञेयमस्तमथोदयम् ।
शुक्लच्छायो ऽग्निरा पश्च कृष्णच्छाया च मेदिनी

ucdhrayasya pramāṇena jñeyamastamathodayam |
śuklacchāyo 'gnirā paśca kṛṣṇacchāyā ca medinī

1,21.54

विदूरभावादर्कस्य ह्युद्यते ऽपि विरशिमता ।
रक्तभावो विरश्मत्वाद्रक्तत्वाच्जाप्यनुष्णता

vidūrabhāvādarkasya hyudyate 'pi viraśimatā |
raktabhāvo viraśmatvādraktatvācjāpyanuṣṇatā

1,21.55

लेखायामास्थितः सूर्यो यत्र यत्र च दृश्यते ।
ऊर्द्ध्व शातसहस्र तु योजनानां स दृश्यते

lekhāyāmāsthitaḥ sūryo yatra yatra ca dṛśyate |
ūrddhva śātasahasra tu yojanānāṃ sa dṛśyate

1,21.56

प्रभा हि सौरी पादेन ह्यस्तं गच्छति भास्करे ।
अग्निमाविशते राद्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते

prabhā hi saurī pādena hyastaṃ gacchati bhāskare |
agnimāviśate rādrau tasmāddūrātprakāśate

1,21.57

उदिते हि पुनः सूर्ये ह्यौष्ण्यमाग्नेयमाविशेत् ।
संयुक्तो वह्निना सूर्यस्तपते तु ततो दिवा

udite hi punaḥ sūrye hyauṣṇyamāgneyamāviśet |
saṃyukto vahninā sūryastapate tu tato divā

1,21.58

प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये च तेजसी ।
परस्परानुप्रवेशाद्दीप्येते तु दिवानिशम्

prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye ca tejasī |
parasparānupraveśāddīpyete tu divāniśam

1,21.59

उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा तस्मिंश्च दक्षिणे ।
उत्तिष्ठति तथा सूर्ये रात्रिराविशतत्वपः

uttare caiva bhūmyarddhe tathā tasmiṃśca dakṣiṇe |
uttiṣṭhati tathā sūrye rātrirāviśatatvapaḥ

1,21.60

तस्माच्छीता भक्त्यांपो दिवारात्रिप्रवेशनात् ।
अस्तं याति पुनः सूर्ये दिनमाविशते त्वषः

tasmācchītā bhaktyāṃpo divārātripraveśanāt |
astaṃ yāti punaḥ sūrye dinamāviśate tvaṣaḥ

1,21.61

तस्मादुष्णा भवत्यापो नक्तमह्नः प्रवेशनात् ।
एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे

tasmāduṣṇā bhavatyāpo naktamahnaḥ praveśanāt |
etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare

1,21.62

उदयास्तमनेरऽकस्य अहोरात्रं विशत्यपः ।
देनं सूर्यप्रकाशाख्यं तामसी रात्रिरूच्यते

udayāstamaner'kasya ahorātraṃ viśatyapaḥ |
denaṃ sūryaprakāśākhyaṃ tāmasī rātrirūcyate

1,21.63

तस्माद्व्यवस्थिता रात्रिः सूर्यापेक्षमहः स्मृतम् ।
एवं पुष्करमध्येन यदा सर्पति भास्करः

tasmādvyavasthitā rātriḥ sūryāpekṣamahaḥ smṛtam |
evaṃ puṣkaramadhyena yadā sarpati bhāskaraḥ

1,21.64

अंशांशकं तु मेदिन्यां मुहूर्त्तेनैव गच्छति ।
योजनाग्रान्मुहूर्त्तस्य इह संख्यां निबोधत

aṃśāṃśakaṃ tu medinyāṃ muhūrttenaiva gacchati |
yojanāgrānmuhūrttasya iha saṃkhyāṃ nibodhata

1,21.65

पूर्णे शतसहस्राणामेकत्रिंशाधिकं स्मृतम् ।
पञ्चाशत्तु तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च

pūrṇe śatasahasrāṇāmekatriṃśādhikaṃ smṛtam |
pañcāśattu tathānyāni sahasrāṇyadhikāni ca

1,21.66

मौहूर्त्ति की गतिर्ह्येषा सूर्यस्य तु विधीयते ।
एतेन गतियोगेन यदा काष्ठां तु दक्षिणाम्

mauhūrtti kī gatirhyeṣā sūryasya tu vidhīyate |
etena gatiyogena yadā kāṣṭhāṃ tu dakṣiṇām

1,21.67

पर्यागच्छेत्पतङ्गो ऽसौ मध्ये काष्ठान्तमेव हि ।
मध्येन पुष्करस्याथ भ्रमते दक्षिणायने

paryāgacchetpataṅgo 'sau madhye kāṣṭhāntameva hi |
madhyena puṣkarasyātha bhramate dakṣiṇāyane

1,21.68

मानसोत्तरशैले तु अन्तरे विषुवं च तत् ।
सर्पते दक्षिणायां तु काष्ठायां वै निबोधत

mānasottaraśaile tu antare viṣuvaṃ ca tat |
sarpate dakṣiṇāyāṃ tu kāṣṭhāyāṃ vai nibodhata

1,21.69

नवकोट्यः प्रसंख्याता योजनैः परिमण्डलम् ।
तथा शतसहस्राणि चत्वारिंशच्च पञ्च च

navakoṭyaḥ prasaṃkhyātā yojanaiḥ parimaṇḍalam |
tathā śatasahasrāṇi catvāriṃśacca pañca ca

1,21.70

अहोरात्रात्पतङ्गस्य गतिरेषा विधीयते ।
दक्षिणाद्विनिवृत्तो ऽसौ विषुवस्थो यदा रविः

ahorātrātpataṅgasya gatireṣā vidhīyate |
dakṣiṇādvinivṛtto 'sau viṣuvastho yadā raviḥ

1,21.71

क्षीरोदस्य समुद्रस्योत्तरतश्चाद्रितश्चरन् ।
मण्डलं विषुवत्तस्य योजनैस्तन्निबोधत

kṣīrodasya samudrasyottarataścādritaścaran |
maṇḍalaṃ viṣuvattasya yojanaistannibodhata

1,21.72

तिस्रः कोट्यस्तु संख्याता विषुवस्यापि मण्डलम् ।
तथा शतसहस्राणामशीत्येकाधिका पुनः

tisraḥ koṭyastu saṃkhyātā viṣuvasyāpi maṇḍalam |
tathā śatasahasrāṇāmaśītyekādhikā punaḥ

1,21.73

श्रवणे चोत्तरषाढे चित्रभानुर्यदा भवेत् ।
शाकद्वीपस्य षष्ठस्य उत्तरातो दिशश्चरन्

śravaṇe cottaraṣāḍhe citrabhānuryadā bhavet |
śākadvīpasya ṣaṣṭhasya uttarāto diśaścaran

1,21.74

उतरायाः प्रमाणं च काष्ठाया मण्डलस्य च ।
योजनाग्रात्प्रसंख्याता कोटिरेका तु स द्विजाः

utarāyāḥ pramāṇaṃ ca kāṣṭhāyā maṇḍalasya ca |
yojanāgrātprasaṃkhyātā koṭirekā tu sa dvijāḥ

1,21.75

अशीतिर्नियुतानीह योजनानां तथैव च ।
अष्टपञ्चाशतं चव योजनान्यधिकानि तु

aśītirniyutānīha yojanānāṃ tathaiva ca |
aṣṭapañcāśataṃ cava yojanānyadhikāni tu

1,21.76

नागवीथ्युत्तरावीथी ह्यज वीथी च दक्षिणा ।
मूलं चैव तथाषाढे त्वजवीथ्युदयास्त्रयः

nāgavīthyuttarāvīthī hyaja vīthī ca dakṣiṇā |
mūlaṃ caiva tathāṣāḍhe tvajavīthyudayāstrayaḥ

1,21.77

अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथ्युदयास्त्रयः ।
काष्ठयोरन्तरं यच्च तद्वक्ष्येयजनैः पुनः

aśvinī kṛttikā yāmyaṃ nāgavīthyudayāstrayaḥ |
kāṣṭhayorantaraṃ yacca tadvakṣyeyajanaiḥ punaḥ

1,21.78

एतच्छतसहस्राणामष्टाभिश्चोत्तरं शतम् ।
त्रयः शताधिकाश्चन्ये त्रयस्त्रिंशच्च योजनैः

etacchatasahasrāṇāmaṣṭābhiścottaraṃ śatam |
trayaḥ śatādhikāścanye trayastriṃśacca yojanaiḥ

1,21.79

काष्ठयोरन्तरं ह्येतद्योजनाग्रात्प्रकीर्तितम् ।
काष्ठयोर्लेखयोश्चैव ह्यन्तरं दक्षिणोत्तरे

kāṣṭhayorantaraṃ hyetadyojanāgrātprakīrtitam |
kāṣṭhayorlekhayoścaiva hyantaraṃ dakṣiṇottare

1,21.80

तेन्ववक्ष्ये प्रसंख्याय चोजनैस्तन्निबोधत ।
एकैकमन्तरं तस्य वियुतान्येकसप्ततिः

tenvavakṣye prasaṃkhyāya cojanaistannibodhata |
ekaikamantaraṃ tasya viyutānyekasaptatiḥ

1,21.81

सहस्राण्यतिरिक्ताश्च ततो ऽन्या पञ्चसप्ततिः ।
लेखयोः काष्ठयोश्चैव बाह्याभ्यन्तरयोः स्मृतम्

sahasrāṇyatiriktāśca tato 'nyā pañcasaptatiḥ |
lekhayoḥ kāṣṭhayoścaiva bāhyābhyantarayoḥ smṛtam

1,21.82

अभ्यन्तरं तु पर्येति मण्डलान्युत्तरायणे ।
बाह्यतो दक्षिणे चैव सततं तु यथाक्रमम्

abhyantaraṃ tu paryeti maṇḍalānyuttarāyaṇe |
bāhyato dakṣiṇe caiva satataṃ tu yathākramam

1,21.83

मण्डलानां शतं पूर्मं त्र्यशीत्यधिकमुत्तरम् ।
चरते दक्षिणे चापि तावदेव विभावसुः

maṇḍalānāṃ śataṃ pūrmaṃ tryaśītyadhikamuttaram |
carate dakṣiṇe cāpi tāvadeva vibhāvasuḥ

1,21.84

प्रमाणं मण्डलस्याथ योजनाग्रं निबोधत ।
योजनानां सहस्राणि सप्तादश समासतः

pramāṇaṃ maṇḍalasyātha yojanāgraṃ nibodhata |
yojanānāṃ sahasrāṇi saptādaśa samāsataḥ

1,21.85

शते द्वे पुनरप्यन्ये योजनामां प्रकीर्त्तिते ।
एकविंशतिभिश्चैव योजनैरधिकैर्हि ते

śate dve punarapyanye yojanāmāṃ prakīrttite |
ekaviṃśatibhiścaiva yojanairadhikairhi te

1,21.86

एतत्प्रमाणमाख्यातं योजनैर्मण्डलस्य च ।
विष्कंभो मण्डलस्याथ तिर्यक् स तु विधीयते

etatpramāṇamākhyātaṃ yojanairmaṇḍalasya ca |
viṣkaṃbho maṇḍalasyātha tiryak sa tu vidhīyate

1,21.87

प्रत्यहं चरते तानि सूर्या वै मण्डलक्रमात् ।
कुलालचक्रपर्यन्तो यथा शीघ्रं निवर्त्तते

pratyahaṃ carate tāni sūryā vai maṇḍalakramāt |
kulālacakraparyanto yathā śīghraṃ nivarttate

1,21.88

दक्षिणप्रक्रमे सूर्यस्तथा शीघ्रं प्रवर्त्तते ।
तस्मात्प्रकृष्टां भूमिं तु कालेनाल्पेन गच्छति

dakṣiṇaprakrame sūryastathā śīghraṃ pravarttate |
tasmātprakṛṣṭāṃ bhūmiṃ tu kālenālpena gacchati

1,21.89

सूर्यो द्वादशभिः शैर्घ्यान्मुहूर्तैर्दक्षिणायने ।
त्रयोदशार्द्धमृक्षाणामह्ना तु चरते रविः

sūryo dvādaśabhiḥ śairghyānmuhūrtairdakṣiṇāyane |
trayodaśārddhamṛkṣāṇāmahnā tu carate raviḥ

1,21.90

मुहूर्तै स्तावदृक्षाणि नक्तमष्टादशैश्चरन् ।
कुलालचक्रमध्ये तु यथा मन्दं प्रसर्पति

muhūrtai stāvadṛkṣāṇi naktamaṣṭādaśaiścaran |
kulālacakramadhye tu yathā mandaṃ prasarpati

1,21.91

तथोदगयने सूर्यः सर्पते मन्दविक्रमः ।
तस्मा द्दीर्घेन कालेन भूमिं स्वल्पानि गच्छति

tathodagayane sūryaḥ sarpate mandavikramaḥ |
tasmā ddīrghena kālena bhūmiṃ svalpāni gacchati

1,21.92

अष्टादश मुहूर्त तु उत्तरायणपश्चिमम् ।
अहो भवति तच्चापि चरते मन्दविक्रमः

aṣṭādaśa muhūrta tu uttarāyaṇapaścimam |
aho bhavati taccāpi carate mandavikramaḥ

1,21.93

त्रयोदशार्द्धं माद्येन त्वृक्षाणां चरते रविः ।
मुहूर्तैस्तावदृक्षाणि नक्तं द्वादशभिश्चरन्

trayodaśārddhaṃ mādyena tvṛkṣāṇāṃ carate raviḥ |
muhūrtaistāvadṛkṣāṇi naktaṃ dvādaśabhiścaran

1,21.94

ततो मन्दतरं नाभ्यां चक्रं भ्रमति वै यथा ।
मृत्पिण्ड इव मध्यस्थो ध्रुवो भ्रमति वै तथा

tato mandataraṃ nābhyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā |
mṛtpiṇḍa iva madhyastho dhruvo bhramati vai tathā

1,21.95

त्रिंशन्मुहूर्तानेवाहुरहोरात्रं ध्रुवो भ्रमन् ।
उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि तु

triṃśanmuhūrtānevāhurahorātraṃ dhruvo bhraman |
ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni tu

1,21.96

कुलालचक्रनाभिश्च यथा तत्रैव वर्त्तते ।
ध्रुवस्तथा हि विज्ञेयस्तत्रैव परीवर्त्तते

kulālacakranābhiśca yathā tatraiva varttate |
dhruvastathā hi vijñeyastatraiva parīvarttate

1,21.97

उभयोः काष्ठयोर्मध्ये भ्रमते मण्डलानि सः ।
दिवानक्तं च सूर्यस्य मन्दा शीघ्रा च वै गातिः

ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramate maṇḍalāni saḥ |
divānaktaṃ ca sūryasya mandā śīghrā ca vai gātiḥ

1,21.98

उत्तरप्रक्रमे चापि दिवा मन्दा गतिस्तथा ।
तथैव च पुनर्नक्तं शीघ्रा सूर्यस्य वै गातिः

uttaraprakrame cāpi divā mandā gatistathā |
tathaiva ca punarnaktaṃ śīghrā sūryasya vai gātiḥ

1,21.99

दक्षिणप्रक्रमेणैव दिवा शीघ्रं विधीयते ।
गतिः सूर्यस्य नक्तं च मन्दा चैव गतिस्तथा

dakṣiṇaprakrameṇaiva divā śīghraṃ vidhīyate |
gatiḥ sūryasya naktaṃ ca mandā caiva gatistathā

1,21.100

एवं गतिविशेषेण विभजन् रात्र्यहानि तु ।
तजापि संचरन्मार्गं समेन विषमेण च

evaṃ gativiśeṣeṇa vibhajan rātryahāni tu |
tajāpi saṃcaranmārgaṃ samena viṣameṇa ca

1,21.101

लोकालोकस्थिता ह्येते लोकपालाश्चतुर्दिशम् ।
अगस्त्यश्चरते तेषामुपरिष्टाज्जवेन तु

lokālokasthitā hyete lokapālāścaturdiśam |
agastyaścarate teṣāmupariṣṭājjavena tu

1,21.102

भुञ्जन्नसापहोरा त्रमेवं गतिविशेषणम् ।
दक्षिणे नागवीथ्यास्तु लोकालोकस्य चोत्तरे

bhuñjannasāpahorā tramevaṃ gativiśeṣaṇam |
dakṣiṇe nāgavīthyāstu lokālokasya cottare

1,21.103

लोकसन्तानको ह्येष वैश्वानरपथाद्वहिः ।
पृष्टे यावत्प्रभा सौरी पुरस्तात्संप्रकाशते

lokasantānako hyeṣa vaiśvānarapathādvahiḥ |
pṛṣṭe yāvatprabhā saurī purastātsaṃprakāśate

1,21.104

पार्श्वतः पृष्ठतश्चैव लोकालोकस्य वर्त्तते ।
योजनानां सहस्राणि दशकं तुच्छ्रितो गिरिः

pārśvataḥ pṛṣṭhataścaiva lokālokasya varttate |
yojanānāṃ sahasrāṇi daśakaṃ tucchrito giriḥ

1,21.105

प्रकाशश्चाप्रकाशश्च सर्वतः परिमण्डलः ।
नक्षत्रचन्द्रसूर्यश्च ग्रहैस्तारागणैः सह

prakāśaścāprakāśaśca sarvataḥ parimaṇḍalaḥ |
nakṣatracandrasūryaśca grahaistārāgaṇaiḥ saha

1,21.106

अभ्यन्तरं प्रकाशन्ते लोकालोकस्य वै गिरेः ।
एतावानेव लोकस्तु निरालोकस्ततः परम्

abhyantaraṃ prakāśante lokālokasya vai gireḥ |
etāvāneva lokastu nirālokastataḥ param

1,21.107

लोकेनालोकवानेष निरालोकस्त्वलोकतः ।
लोकालोकं तु संधत्ते यस्मात्सुर्यपरिग्रहम्

lokenālokavāneṣa nirālokastvalokataḥ |
lokālokaṃ tu saṃdhatte yasmātsuryaparigraham

1,21.108

तस्मात्सन्ध्येति तामाहुरुषाव्युष्ट्योर्यदन्तरम् ।
उषा रात्रिः स्मृता विप्रैर्व्युष्टिश्चापि त्वहः स्मृतम्

tasmātsandhyeti tāmāhuruṣāvyuṣṭyoryadantaram |
uṣā rātriḥ smṛtā viprairvyuṣṭiścāpi tvahaḥ smṛtam

1,21.109

सूर्याग्निग्रसमानानां संध्याकाले हि रक्षसाम् ।
प्रजापतिनियोगेन शापस्त्वेषां दुरात्मनाम्

sūryāgnigrasamānānāṃ saṃdhyākāle hi rakṣasām |
prajāpatiniyogena śāpastveṣāṃ durātmanām

1,21.110

अक्षयत्वं तु देहस्य प्रापिताम्रणं तथा ।
तिस्रः कोट्यस्तु विख्याता मन्देहा नाम राक्षसाः

akṣayatvaṃ tu dehasya prāpitāmraṇaṃ tathā |
tisraḥ koṭyastu vikhyātā mandehā nāma rākṣasāḥ

1,21.111

प्रार्थयन्ति सहस्रांशुभुदयन्तं दिनेदिने ।
तापयन्तं दुरात्मानः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम्

prārthayanti sahasrāṃśubhudayantaṃ dinedine |
tāpayantaṃ durātmānaḥ sūryamicchanti khāditum

1,21.112

अथ सूर्यस्य तेषां च युद्धमासीत्सुदारुणम् ।
ततो ब्रह्मा च देवाश्च ब्राह्ममाश्चैव सत्तमाः

atha sūryasya teṣāṃ ca yuddhamāsītsudāruṇam |
tato brahmā ca devāśca brāhmamāścaiva sattamāḥ

1,21.113

संध्यां तु समुपासीनाः प्रक्षिपन्ति जलं सदा ।
ओङ्कारब्रह्मसंयुक्तं गायत्र्या चाभिमन्त्रितम्

saṃdhyāṃ tu samupāsīnāḥ prakṣipanti jalaṃ sadā |
oṅkārabrahmasaṃyuktaṃ gāyatryā cābhimantritam

1,21.114

स्फूर्जज्ज्योतिश्च चण्डांशुस्तथा दीप्यति भास्करः ।
ततः पुनर्महातेजा महाबलपराक्रमः

sphūrjajjyotiśca caṇḍāṃśustathā dīpyati bhāskaraḥ |
tataḥ punarmahātejā mahābalaparākramaḥ

1,21.115

योजनानां सहस्राणि ऊर्द्ध्वमुत्तिष्ठते शतम् ।
प्रयाति भगवानाशु ब्राह्मणैरभिरक्षितः ।
वालखिल्यैश्च मुनिभिर्धृतार्चिः समरीचिभिः

yojanānāṃ sahasrāṇi ūrddhvamuttiṣṭhate śatam |
prayāti bhagavānāśu brāhmaṇairabhirakṣitaḥ |
vālakhilyaiśca munibhirdhṛtārciḥ samarīcibhiḥ

1,21.116

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु ।
त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तैस्त्रिंशता रात्र्यहनी समेते

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triṃśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu |
triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastaistriṃśatā rātryahanī samete

1,21.117

ह्रासवृद्धी त्वहर्भागैर्दिवसानां यथाक्रमात्

hrāsavṛddhī tvaharbhāgairdivasānāṃ yathākramāt

1,21.118

संध्या मुहूर्त्तमात्रा तु ह्रासवृद्धिस्तु सा स्मृता ।
लेखाप्रभृत्यथादित्ये त्रिमुहूर्त्तगते तु वै

saṃdhyā muhūrttamātrā tu hrāsavṛddhistu sā smṛtā |
lekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrttagate tu vai

1,21.119

प्रातस्ततः स्मृतः कालो भागश्चाह्नः स पञ्चमः ।
तस्मात्प्रातस्तनात्कालात्र्रिमुहूर्त्तस्तु संगवः

prātastataḥ smṛtaḥ kālo bhāgaścāhnaḥ sa pañcamaḥ |
tasmātprātastanātkālātrrimuhūrttastu saṃgavaḥ

1,21.120

मध्याह्नस्त्रिमुहूर्त्तस्तु तस्मात्कालश्च संगवात् ।
तस्मान्मध्यन्दिनात्कालादपराह्ण इति स्मृतः

madhyāhnastrimuhūrttastu tasmātkālaśca saṃgavāt |
tasmānmadhyandinātkālādaparāhṇa iti smṛtaḥ

1,21.121

त्रय एव मुहूर्त्तास्तु कालागः स्मृतो बुधैः ।
अपराह्णे व्यतीते तु कालः सायाह्न उच्यते

traya eva muhūrttāstu kālāgaḥ smṛto budhaiḥ |
aparāhṇe vyatīte tu kālaḥ sāyāhna ucyate

1,21.122

दशपञ्च मुहूर्ताह्नो मुहूर्त्तास्त्रय एव च ।
दशपञ्चमुहूर्त्त वै ह्यहर्वैषुवतं स्मृतम्

daśapañca muhūrtāhno muhūrttāstraya eva ca |
daśapañcamuhūrtta vai hyaharvaiṣuvataṃ smṛtam

1,21.123

वर्द्धन्ते च ह्रसंते च ह्ययने दक्षिणोत्तरे ।
अहस्तु ग्रसते रात्रिं रात्रिश्च ग्रसते त्वहः

varddhante ca hrasaṃte ca hyayane dakṣiṇottare |
ahastu grasate rātriṃ rātriśca grasate tvahaḥ

1,21.124

शरद्वसंतयोर्मध्यं विषुवत्परिभाव्यते ।
अहोरात्रे कलाश्चैव समं सोमः समश्नुते

śaradvasaṃtayormadhyaṃ viṣuvatparibhāvyate |
ahorātre kalāścaiva samaṃ somaḥ samaśnute

1,21.125

तथा पञ्चदशाहानि पक्ष इत्यभिधीयते ।
द्वौच पक्षौभवेन्मासो द्वौमासावर्कजावृतुः

tathā pañcadaśāhāni pakṣa ityabhidhīyate |
dvauca pakṣaubhavenmāso dvaumāsāvarkajāvṛtuḥ

1,21.126

ऋतुत्रितयमयने द्वे हि वर्षं तु सौरकम् ।
निमेषा विद्युतश्चैव काष्टास्ता दश पञ्च च

ṛtutritayamayane dve hi varṣaṃ tu saurakam |
nimeṣā vidyutaścaiva kāṣṭāstā daśa pañca ca

1,21.127

कलास्तास्त्रिशतः काष्ठा मात्रा शीतिद्वयात्मिका ।
सप्तैका द्व्यधिका त्रिशन्मात्रा षटत्रिंशदुत्तरा

kalāstāstriśataḥ kāṣṭhā mātrā śītidvayātmikā |
saptaikā dvyadhikā triśanmātrā ṣaṭatriṃśaduttarā

1,21.128

द्विषाष्टिना त्रयोविंशन्मात्रायाश्च कला भवेत् ।
चत्वारि शत्सहस्राणि शतान्यष्टौ च विद्युतः

dviṣāṣṭinā trayoviṃśanmātrāyāśca kalā bhavet |
catvāri śatsahasrāṇi śatānyaṣṭau ca vidyutaḥ

1,21.129

सप्ततिश्चैव तत्रापि नवतिं विद्धि निश्चये ।
चत्वार्येव शतान्याहुर्विद्युते द्वे च संयुते

saptatiścaiva tatrāpi navatiṃ viddhi niścaye |
catvāryeva śatānyāhurvidyute dve ca saṃyute

1,21.130

वरांशो ह्येष विज्ञेयो नाडिका चात्र कारणम् ।
संवत्सरादयः पञ्च चतुर्मानविकल्पिताः

varāṃśo hyeṣa vijñeyo nāḍikā cātra kāraṇam |
saṃvatsarādayaḥ pañca caturmānavikalpitāḥ

1,21.131

निश्चयः सर्वकालस्य युगमित्यभिधीयते ।
संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

niścayaḥ sarvakālasya yugamityabhidhīyate |
saṃvatsarastu prathamo dvitīyaḥ parivatsaraḥ

1,21.132

इडावत्सरस्तृतीयस्तु चतुर्थश्चानुवत्सरः ।
पञ्चमोवत्सरस्तेषां कालस्तु युगसंहितः

iḍāvatsarastṛtīyastu caturthaścānuvatsaraḥ |
pañcamovatsarasteṣāṃ kālastu yugasaṃhitaḥ

1,21.133

त्रिंशच्छतं भवेत्पूर्णं पर्वणां तु रवेर्युगे ।
शतान्यष्टादश त्रिंशदुदयाद्भास्करस्य च

triṃśacchataṃ bhavetpūrṇaṃ parvaṇāṃ tu raveryuge |
śatānyaṣṭādaśa triṃśadudayādbhāskarasya ca

1,21.134

ऋतवस्त्रिंशतः सौरादयनानि दशैव तु ।
पञ्च च त्रिशतं चापि षष्टिवर्षं च भास्करम्

ṛtavastriṃśataḥ saurādayanāni daśaiva tu |
pañca ca triśataṃ cāpi ṣaṣṭivarṣaṃ ca bhāskaram

1,21.135

त्रिशदेव त्वहोरात्रास्तैस्तु मासस्तु भास्करः ।
एकषष्टि त्वहोरात्रमृतुरेको विभाव्यते

triśadeva tvahorātrāstaistu māsastu bhāskaraḥ |
ekaṣaṣṭi tvahorātramṛtureko vibhāvyate

1,21.136

अह्नां तु त्र्यधिकाशीतिः शतं चाप्यधिकं भवेत् ।
मानं तच्चित्रभानोस्तु विज्ञेयमयनस्य ह

ahnāṃ tu tryadhikāśītiḥ śataṃ cāpyadhikaṃ bhavet |
mānaṃ taccitrabhānostu vijñeyamayanasya ha

1,21.137

सौरं सौम्यं तु विज्ञेयं नाक्षत्रं सावनं तथा ।
मानान्येतानि चत्वारि यैःपुराणे हि निश्चयः

sauraṃ saumyaṃ tu vijñeyaṃ nākṣatraṃ sāvanaṃ tathā |
mānānyetāni catvāri yaiḥpurāṇe hi niścayaḥ

1,21.138

यः श्वेतस्योत्तरश्चैव शृङ्गवान्नाम पर्व्वतः ।
त्रीणितस्य तु शृङ्गाणि स्पृशन्तीव नभस्तलम्

yaḥ śvetasyottaraścaiva śṛṅgavānnāma parvvataḥ |
trīṇitasya tu śṛṅgāṇi spṛśantīva nabhastalam

1,21.139

तैश्चापि शृङ्गैस्सनगः शृङ्गवा निति कथ्यते ।
एकश्च मार्गविष्कंभविस्तारश्चास्य कीर्तितः

taiścāpi śṛṅgaissanagaḥ śṛṅgavā niti kathyate |
ekaśca mārgaviṣkaṃbhavistāraścāsya kīrtitaḥ

1,21.140

तस्य वै पूर्वतः शृङ्गं मध्यमं तद्धिरण्मयम् ।
दक्षिणं राजतं चैव शृङ्गं तु स्फटिकप्रभम्

tasya vai pūrvataḥ śṛṅgaṃ madhyamaṃ taddhiraṇmayam |
dakṣiṇaṃ rājataṃ caiva śṛṅgaṃ tu sphaṭikaprabham

1,21.141

सर्वरत्नमयं चैव शृङ्गमुत्तरमुत्तमम् ।
एवं कूटैस्त्रिभिः शैलः शृङ्गवानिति विश्रुतः

sarvaratnamayaṃ caiva śṛṅgamuttaramuttamam |
evaṃ kūṭaistribhiḥ śailaḥ śṛṅgavāniti viśrutaḥ

1,21.142

यत्तद्वै पूर्वतः शृङ्गं तदर्कः प्रतिपद्यते ।
शरद्वसंतयोर्मध्ये मध्यमां गतिमास्थितः

yattadvai pūrvataḥ śṛṅgaṃ tadarkaḥ pratipadyate |
śaradvasaṃtayormadhye madhyamāṃ gatimāsthitaḥ

1,21.143

अतस्तुल्यमहोरात्रं करोति तिमिरा पहः ।
हरिताश्च हया दिव्यास्तस्य युक्ता महारथे ।
अनुलिप्ता इवाभान्ति पद्मरक्तैर्गभस्तिभिः

atastulyamahorātraṃ karoti timirā pahaḥ |
haritāśca hayā divyāstasya yuktā mahārathe |
anuliptā ivābhānti padmaraktairgabhastibhiḥ

1,21.144

मेषति च तुलान्ते च भास्करोदयतः स्मृताः ।
मुहूर्त्ता दश पञ्चैव अहो रात्रिश्च तावती

meṣati ca tulānte ca bhāskarodayataḥ smṛtāḥ |
muhūrttā daśa pañcaiva aho rātriśca tāvatī

1,21.145

कृत्तिकानां यदा सूर्यः प्रथमां शगतो भवेत् ।
विशाखानां तदा ज्ञेयश्चतुर्थांश निशाकरः

kṛttikānāṃ yadā sūryaḥ prathamāṃ śagato bhavet |
viśākhānāṃ tadā jñeyaścaturthāṃśa niśākaraḥ

1,21.146

विशाखानां यदा सूर्यश्चरतेंशं तृतीयकम् ।
तदा चन्द्रं विजानीयात्कृत्तिकाशिरसि स्थितम्

viśākhānāṃ yadā sūryaścarateṃśaṃ tṛtīyakam |
tadā candraṃ vijānīyātkṛttikāśirasi sthitam

1,21.147

विषुवं तं विजानीयादेवमाहुर्महर्षयः

viṣuvaṃ taṃ vijānīyādevamāhurmaharṣayaḥ

1,21.148

सूर्येण विषुवं विद्या त्कालं सोमेन लक्षयेत् ।
समा रात्रिरहश्चैव यदा तद्विषुवं भवेत्

sūryeṇa viṣuvaṃ vidyā tkālaṃ somena lakṣayet |
samā rātrirahaścaiva yadā tadviṣuvaṃ bhavet

1,21.149

तदा दानानि देयानि पितृभ्यो विषुवेषु च ।
ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण मुखमेतत्तु दैवतम्

tadā dānāni deyāni pitṛbhyo viṣuveṣu ca |
brāhmaṇebhyo viśeṣeṇa mukhametattu daivatam

1,21.150

ऊनमासाधिमासौ च कला काष्ठा मुहूर्त्तकाः ।
पौर्णमासी तथा ज्ञेया अमावास्या तथैव च ।
सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा

ūnamāsādhimāsau ca kalā kāṣṭhā muhūrttakāḥ |
paurṇamāsī tathā jñeyā amāvāsyā tathaiva ca |
sinīvālī kuhūścaiva rākā cānumatistathā

1,21.151

तपस्तपस्यौ मदुमाधवौ च शुक्रःशुचिश्चायनमुत्तरं स्यात् ।
नभोनभस्याविषऊर्जसंज्ञौ सहःसहस्याविति दक्षिणं स्यात्

tapastapasyau madumādhavau ca śukraḥśuciścāyanamuttaraṃ syāt |
nabhonabhasyāviṣaūrjasaṃjñau sahaḥsahasyāviti dakṣiṇaṃ syāt

1,21.152

आर्तवाश्च ततो ज्ञेया पञ्चाब्दा ब्रह्मणाः सुताः

ārtavāśca tato jñeyā pañcābdā brahmaṇāḥ sutāḥ

1,21.153

तस्माच्च ऋतवो ज्ञेया ऋतुभ्यो ह्यार्त्तवाः स्मृताः ।
तस्मादृतुमुखी ज्ञेया अमावास्यास्य पर्वणः

tasmācca ṛtavo jñeyā ṛtubhyo hyārttavāḥ smṛtāḥ |
tasmādṛtumukhī jñeyā amāvāsyāsya parvaṇaḥ

1,21.154

तस्मात्तु विषुवं ज्ञेयं पितृदेवहितं सदा ।
पर्व ज्ञात्वा न मुह्येत पित्र्ये दैवे च मानवः

tasmāttu viṣuvaṃ jñeyaṃ pitṛdevahitaṃ sadā |
parva jñātvā na muhyeta pitrye daive ca mānavaḥ

1,21.155

तस्मात्स्मृतं प्रचानां वै विषुवत्सर्वगं सदा ।
आलोकात्तु स्मृतो लोको लोकालोकः स उच्यते

tasmātsmṛtaṃ pracānāṃ vai viṣuvatsarvagaṃ sadā |
ālokāttu smṛto loko lokālokaḥ sa ucyate

1,21.156

लोकपालाः स्थितास्तत्र लोकालोकस्य मध्यतः ।
चत्वारस्ते महात्मानस्तिष्टन्त्याभूतसंप्लवात्

lokapālāḥ sthitāstatra lokālokasya madhyataḥ |
catvāraste mahātmānastiṣṭantyābhūtasaṃplavāt

1,21.157

सुधामा चैव वैराजः कर्दमः शङ्खपास्तथा ।
हिरण्यरोमा पर्जन्यः केतुमान्राजसश्च यः

sudhāmā caiva vairājaḥ kardamaḥ śaṅkhapāstathā |
hiraṇyaromā parjanyaḥ ketumānrājasaśca yaḥ

1,21.158

निर्द्वन्द्वा निरभीमाना निः सीमा निष्परिग्रहाः ।
लोकपालाः स्थिता ह्येते लोकालोके चतुर्दिशम्

nirdvandvā nirabhīmānā niḥ sīmā niṣparigrahāḥ |
lokapālāḥ sthitā hyete lokāloke caturdiśam

1,21.159

उत्तरं यदपस्तस्य ह्यजवीथ्याश्च दक्षिणाम् ।
पितृयानः स वै पन्था वैश्वानरपथाद्वहिः

uttaraṃ yadapastasya hyajavīthyāśca dakṣiṇām |
pitṛyānaḥ sa vai panthā vaiśvānarapathādvahiḥ

1,21.160

तत्रासते प्रजावन्तो मुनयो ये ऽग्निहोत्रिणः ।
लोकस्य संतानकराः पितृयानपथे स्थिताः

tatrāsate prajāvanto munayo ye 'gnihotriṇaḥ |
lokasya saṃtānakarāḥ pitṛyānapathe sthitāḥ

1,21.161

भूतारंभकृतं कर्म आशिषो ऋत्विगुद्यताः ।
प्रारभन्ते लोककामास्तेषां पन्थाः स दक्षिणाः

bhūtāraṃbhakṛtaṃ karma āśiṣo ṛtvigudyatāḥ |
prārabhante lokakāmāsteṣāṃ panthāḥ sa dakṣiṇāḥ

1,21.162

चलितं ते पुनर्धर्मं स्थापयन्ति युगेयुगे ।
संतप्तास्तपसा चैव मर्यादाभिः श्रुतेन च

calitaṃ te punardharmaṃ sthāpayanti yugeyuge |
saṃtaptāstapasā caiva maryādābhiḥ śrutena ca

1,21.163

जायमानास्तु पूर्वे वै पश्चिमानां गृहे ष्विह ।
पश्चिमाश्चैव पूर्वेषां जायन्ते निधनेष्वपि

jāyamānāstu pūrve vai paścimānāṃ gṛhe ṣviha |
paścimāścaiva pūrveṣāṃ jāyante nidhaneṣvapi

1,21.164

एवमावर्त्तमानास्ते तिष्ठन्त्याभूतसंप्लवात् ।
अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीमाङ्गृहमेधिनाम्

evamāvarttamānāste tiṣṭhantyābhūtasaṃplavāt |
aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīmāṅgṛhamedhinām

1,21.165

सवितुर्दक्षिणं मार्गश्रिता ह्याचन्द्रतारकम् ।
क्रियावतां प्रसंख्यैषा ये श्मशानानि भेजिरे

saviturdakṣiṇaṃ mārgaśritā hyācandratārakam |
kriyāvatāṃ prasaṃkhyaiṣā ye śmaśānāni bhejire

1,21.166

लोकसंव्यवहाराश्च भूतारंभकृतेन च ।
इच्छाद्वेषप्रवृत्त्या च मैथुनोपगमेन वै

lokasaṃvyavahārāśca bhūtāraṃbhakṛtena ca |
icchādveṣapravṛttyā ca maithunopagamena vai

1,21.167

तथा कामकृतेनेह सेवनाद्विषयस्य च ।
एतैस्तैः कारणैः सिद्धा ये श्मशानानि भेजिरे

tathā kāmakṛteneha sevanādviṣayasya ca |
etaistaiḥ kāraṇaiḥ siddhā ye śmaśānāni bhejire

1,21.168

प्रचैषिणस्ते मुनयो द्वापरेष्विह जज्ञिरे ।
नागवीथ्युत्तरो यश्च सप्तर्षिगणदक्षिणः

pracaiṣiṇaste munayo dvāpareṣviha jajñire |
nāgavīthyuttaro yaśca saptarṣigaṇadakṣiṇaḥ

1,21.169

उत्तरः सवितुः पन्था देवयानश्च स स्मृतः ।
यत्र ते वासिनः सिद्धा विमला ब्रह्मचारिणः

uttaraḥ savituḥ panthā devayānaśca sa smṛtaḥ |
yatra te vāsinaḥ siddhā vimalā brahmacāriṇaḥ

1,21.170

संततिं ते जुगुप्संते तस्मान्मृत्युस्तु तैर्जितः ।
अष्टाशीतिसहस्राणि ऋषीणामूर्द्ध्वरेतसाम्

saṃtatiṃ te jugupsaṃte tasmānmṛtyustu tairjitaḥ |
aṣṭāśītisahasrāṇi ṛṣīṇāmūrddhvaretasām

1,21.171

उदक्पन्थानमत्यर्थं श्रिता ह्याश्रितसंप्लवात् ।
ते संप्रयोगाल्लोकस्य मैथुनस्य च वर्जनात्

udakpanthānamatyarthaṃ śritā hyāśritasaṃplavāt |
te saṃprayogāllokasya maithunasya ca varjanāt

1,21.172

इच्छाद्वेषनिवृत्त्या च भूतारंभविवर्जनात् ।
पुनश्चाकामसंयोगाच्छब्दादेर्देषदर् शनात्

icchādveṣanivṛttyā ca bhūtāraṃbhavivarjanāt |
punaścākāmasaṃyogācchabdāderdeṣadar śanāt

1,21.173

इत्येतैः कारणैः सिद्धास्ते ऽमृतत्वं हि भेजिरे ।
आभूतसंप्लवस्थानाममृतत्वं विभाव्यते

ityetaiḥ kāraṇaiḥ siddhāste 'mṛtatvaṃ hi bhejire |
ābhūtasaṃplavasthānāmamṛtatvaṃ vibhāvyate

Chapter 1.21 (part 2/2)

1,21.174

त्रैलोक्यस्थिति कालाय पुनर्दाराभिगमिनाम् ।
ब्रूणहत्याश्वमेधाभ्यां पुण्यपापकृतो ऽपरे

trailokyasthiti kālāya punardārābhigaminām |
brūṇahatyāśvamedhābhyāṃ puṇyapāpakṛto 'pare

1,21.175

आभूतसंप्लवान्ते तु क्षीयं ते ह्यूर्ध्वरेतसः ।
उर्द्ध्वोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र स वै स्मृतः

ābhūtasaṃplavānte tu kṣīyaṃ te hyūrdhvaretasaḥ |
urddhvottaramṛṣibhyastu dhruvo yatra sa vai smṛtaḥ

1,21.176

एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरम् ।
यत्र गत्वा न शोचन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ।
धर्मध्रुवाद्यास्तिष्ठन्ति यत्र ते लोकसाधकाः

etadviṣṇupadaṃ divyaṃ tṛtīyaṃ vyomni bhāsvaram |
yatra gatvā na śocanti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam |
dharmadhruvādyāstiṣṭhanti yatra te lokasādhakāḥ

Chapter 1.22

1,22.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे आदित्यव्यूहकीर्त्तनं नामैकविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच स्वायंभूवनिसर्गे तु व्याख्यातान्यन्तराणि च ।
भविष्याणि च सर्वाणि तेषां वक्ष्याम्यनुक्रमम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ādityavyūhakīrttanaṃ nāmaikaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca svāyaṃbhūvanisarge tu vyākhyātānyantarāṇi ca |
bhaviṣyāṇi ca sarvāṇi teṣāṃ vakṣyāmyanukramam

1,22.2

एतच्छ्रुतवा तु मुनयः पप्रच्छू रोमहर्षणम् ।
सूर्याचन्द्रमसोश्चारं ग्रहाणां चैव सर्वशः

etacchrutavā tu munayaḥ papracchū romaharṣaṇam |
sūryācandramasoścāraṃ grahāṇāṃ caiva sarvaśaḥ

1,22.3

ऋषय ऋचुः ।
भ्रमन्ति कथमेतानि ज्योतीषि दिवमण्डलम् ।
अव्यूहेन च सर्वाणि तथैवासंकरेण वा

ṛṣaya ṛcuḥ |
bhramanti kathametāni jyotīṣi divamaṇḍalam |
avyūhena ca sarvāṇi tathaivāsaṃkareṇa vā

1,22.4

कश्चिद्भामयते तानि भ्रमन्ते यदि वा स्वयम् ।
एतद्वेदितुमिच्छामस्तन्नो निगद सत्तम

kaścidbhāmayate tāni bhramante yadi vā svayam |
etadveditumicchāmastanno nigada sattama

1,22.5

सूत उवाच भूतसंमोहनं ह्येतद्वदतो मे निबोधत ।
प्रत्यक्षमपि दृश्यं च संमोहयति यत्प्रजाः

sūta uvāca bhūtasaṃmohanaṃ hyetadvadato me nibodhata |
pratyakṣamapi dṛśyaṃ ca saṃmohayati yatprajāḥ

1,22.6

यो ऽयं चतुर्द्दिशं पुच्छे शैशुमारे व्यवस्थितः ।
उत्तानपादपुत्रो ऽसौ मेढीभूतो ध्रुवो दिवि

yo 'yaṃ caturddiśaṃ pucche śaiśumāre vyavasthitaḥ |
uttānapādaputro 'sau meḍhībhūto dhruvo divi

1,22.7

स वै भ्रामयते नित्यं चन्द्रादित्यौ ग्रहैः सह ।
भ्रमन्तमनुगच्छन्ति नक्षत्राणि च चक्रवत्

sa vai bhrāmayate nityaṃ candrādityau grahaiḥ saha |
bhramantamanugacchanti nakṣatrāṇi ca cakravat

1,22.8

ध्रुवस्य मनसा चासौ सर्वते ज्योतिषां गणः ।
सूर्याचन्द्रमसौ तारा नक्षत्राणि ग्रहैः सह

dhruvasya manasā cāsau sarvate jyotiṣāṃ gaṇaḥ |
sūryācandramasau tārā nakṣatrāṇi grahaiḥ saha

1,22.9

वातानीकमयैर्बन्धैर्ध्रुवे बद्धानि तानि वै ।
तेषां योगश्च भेदश्च कालश्चारस्तथैव च

vātānīkamayairbandhairdhruve baddhāni tāni vai |
teṣāṃ yogaśca bhedaśca kālaścārastathaiva ca

1,22.10

अस्तोदयौ तथोत्पाता अयने दक्षणोत्तरे ।
विषुवद्ग्रहवर्णाश्च द्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

astodayau tathotpātā ayane dakṣaṇottare |
viṣuvadgrahavarṇāśca druvātsarvaṃ pravarttate

1,22.11

वर्षा घर्मो हिमं रात्रिः संध्या चैव दिनं तथा ।
शुभाशुभं प्रजानां च ध्रुवात्सर्वं प्रवर्त्तते

varṣā gharmo himaṃ rātriḥ saṃdhyā caiva dinaṃ tathā |
śubhāśubhaṃ prajānāṃ ca dhruvātsarvaṃ pravarttate

1,22.12

ध्रुवेणाधिष्टितश्चैव सूर्यो ऽपो गृह्य वर्षति ।
तदेष दीप्त किरणः स कालग्निर्दिवाकरः

dhruveṇādhiṣṭitaścaiva sūryo 'po gṛhya varṣati |
tadeṣa dīpta kiraṇaḥ sa kālagnirdivākaraḥ

1,22.13

परिवर्त्तक्रमाद्विप्रा भाभिरालोकयन् दिशः ।
सूर्यः किरमजालेन वायुयुक्तेन सर्वशः

parivarttakramādviprā bhābhirālokayan diśaḥ |
sūryaḥ kiramajālena vāyuyuktena sarvaśaḥ

1,22.14

जगतो जलमादत्ते कृत्स्नस्य द्विजसत्तमाः ।
आदित्यपीतं सकलं सोमः संक्रमते जलम्

jagato jalamādatte kṛtsnasya dvijasattamāḥ |
ādityapītaṃ sakalaṃ somaḥ saṃkramate jalam

1,22.15

नाडीभिर्वायुयुक्ताभिर्लोकधारा प्रवर्त्तते ।
यत्सोमात्स्रवते ह्यंबु तदन्नेष्वेव तिष्ठति

nāḍībhirvāyuyuktābhirlokadhārā pravarttate |
yatsomātsravate hyaṃbu tadanneṣveva tiṣṭhati

1,22.16

मेघा वायुविघातेन विसृजन्ति जलं भूवि ।
एवमुत्क्षिप्यते चैव पतते चासकृज्जलम्

meghā vāyuvighātena visṛjanti jalaṃ bhūvi |
evamutkṣipyate caiva patate cāsakṛjjalam

1,22.17

न नाश उदकस्यास्ति तदेव परिवर्त्तते ।
संधारणार्थं लोकानां मायैषा विश्वनिर्मिता

na nāśa udakasyāsti tadeva parivarttate |
saṃdhāraṇārthaṃ lokānāṃ māyaiṣā viśvanirmitā

1,22.18

अन्या मायया व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
विश्वेशो लोककृद्देवः सहस्राक्षः प्रजापतिः

anyā māyayā vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
viśveśo lokakṛddevaḥ sahasrākṣaḥ prajāpatiḥ

1,22.19

धाता कृत्स्नस्य लोकस्य प्रभविष्णुर्दिवाकरः ।
सार्वलोकिकमंभो यत्तत्सोमान्नभसश्व्युतम्

dhātā kṛtsnasya lokasya prabhaviṣṇurdivākaraḥ |
sārvalokikamaṃbho yattatsomānnabhasaśvyutam

1,22.20

सोमाधारं जगत्सर्वमेतत्तथ्यं प्रकीर्तितम् ।
सूर्यादुष्णं निस्रवते सोमाच्छीतं प्रवर्त्तते

somādhāraṃ jagatsarvametattathyaṃ prakīrtitam |
sūryāduṣṇaṃ nisravate somācchītaṃ pravarttate

1,22.21

शीतोष्णवीर्यौं द्वावेतौ युक्त्या धारयतो जगत् ।
सोमाधारा नदी गङ्गा पवित्रा विमलोदका

śītoṣṇavīryauṃ dvāvetau yuktyā dhārayato jagat |
somādhārā nadī gaṅgā pavitrā vimalodakā

1,22.22

भद्रसोमपुरोगाश्च महानद्यो द्विजोत्तमाः ।
सर्वभूतशरीरेषु ह्यापो ह्यनुसृताश्च याः

bhadrasomapurogāśca mahānadyo dvijottamāḥ |
sarvabhūtaśarīreṣu hyāpo hyanusṛtāśca yāḥ

1,22.23

तेषु संदह्यमानेषु जङ्गमस्थावरेषु च ।
धूमभूतास्तु ता ह्यापो निष्कामन्तीह सर्वशः

teṣu saṃdahyamāneṣu jaṅgamasthāvareṣu ca |
dhūmabhūtāstu tā hyāpo niṣkāmantīha sarvaśaḥ

1,22.24

तेन चाभ्राणि जायन्ते स्थानमभ्रमयं स्मृतम् ।
तेजोरऽकः सर्वभूतेभ्य आदत्ते रश्मिभिर्जलम्

tena cābhrāṇi jāyante sthānamabhramayaṃ smṛtam |
tejor'kaḥ sarvabhūtebhya ādatte raśmibhirjalam

1,22.25

समुद्राद्वायुसंयोगाद्वहन्त्यापो गभस्तयः ।
संजीवनं च सस्यानामंभस्तदमृतोपमम्

samudrādvāyusaṃyogādvahantyāpo gabhastayaḥ |
saṃjīvanaṃ ca sasyānāmaṃbhastadamṛtopamam

1,22.26

ततस्त्वृतुवशात्काले परिवत्य दिवाकरः ।
यच्छत्यापो हि मेघेभ्यः घुक्लाशुक्लैर्गभस्तिभिः

tatastvṛtuvaśātkāle parivatya divākaraḥ |
yacchatyāpo hi meghebhyaḥ ghuklāśuklairgabhastibhiḥ

1,22.27

अभ्रस्थाः प्रपतन्त्यापो वायुना समुदीरिताः ।
सर्वभूतहितार्थाय वायुमिश्राः समन्ततः

abhrasthāḥ prapatantyāpo vāyunā samudīritāḥ |
sarvabhūtahitārthāya vāyumiśrāḥ samantataḥ

1,22.28

ततो वर्षति षण्मासान्सर्वभूतविवृद्धये ।
वायव्यं स्तनितं चैव वैद्युतं चाग्निसंभवम्

tato varṣati ṣaṇmāsānsarvabhūtavivṛddhaye |
vāyavyaṃ stanitaṃ caiva vaidyutaṃ cāgnisaṃbhavam

1,22.29

मेहनाच्च मिहेधातोमघत्वं व्यजयन्ति हि ।
न भ्रश्यन्ति यतश्चापस्तदभं कवयो विदुः

mehanācca mihedhātomaghatvaṃ vyajayanti hi |
na bhraśyanti yataścāpastadabhaṃ kavayo viduḥ

1,22.30

मेघानां पुनरुत्पत्तिश्त्रिविधा योनिरुच्यते ।
आग्नेया ब्रह्मजाश्चैव पक्षजाश्च पृथग्विधाः

meghānāṃ punarutpattiśtrividhā yonirucyate |
āgneyā brahmajāścaiva pakṣajāśca pṛthagvidhāḥ

1,22.31

त्रिधा मेघाः समाख्यातास्तेषां वक्ष्यामि संभवम् ।
आग्नेया स्तूष्णजाः प्रोक्तास्तेषां धूमप्रवर्त्तनम्

tridhā meghāḥ samākhyātāsteṣāṃ vakṣyāmi saṃbhavam |
āgneyā stūṣṇajāḥ proktāsteṣāṃ dhūmapravarttanam

1,22.32

शीतदुर्दिनवाता ये स्वगुणास्ते व्यवस्थिताः ।
महिषाश्च वाराहाश्च मत्तमातङ्गरूपिणः

śītadurdinavātā ye svaguṇāste vyavasthitāḥ |
mahiṣāśca vārāhāśca mattamātaṅgarūpiṇaḥ

1,22.33

भूत्वा धरणिमभ्येत्य रमन्ते विचरन्ति च ।
जीमूता नाम ते मेघा ह्येतेभ्यो जीवसंभवः

bhūtvā dharaṇimabhyetya ramante vicaranti ca |
jīmūtā nāma te meghā hyetebhyo jīvasaṃbhavaḥ

1,22.34

विद्युद्गुणविहीनाश्च जलधारा विलंबिनः ।
मूकमेघा महाकाया आवहस्य वशानुगाः

vidyudguṇavihīnāśca jaladhārā vilaṃbinaḥ |
mūkameghā mahākāyā āvahasya vaśānugāḥ

1,22.35

क्रोशमात्राच्च वर्षन्ति क्रोशार्द्धादपि वा पुनः ।
पर्वताग्र नितंबेषु वर्षति च रसंति च

krośamātrācca varṣanti krośārddhādapi vā punaḥ |
parvatāgra nitaṃbeṣu varṣati ca rasaṃti ca

1,22.36

बलाकागर्भदाश्चैव बलाकागर्भधारिणः ।
ब्रह्मजा नाम ते मेघा ब्रह्मनिश्वाससंभवाः

balākāgarbhadāścaiva balākāgarbhadhāriṇaḥ |
brahmajā nāma te meghā brahmaniśvāsasaṃbhavāḥ

1,22.37

ते हि विद्युद्गुणोपेतास्तनयित्नुप्रियस्वनाः ।
तेषां शश्र्वत्प्रणादेन भूमिः स्वाङ्गरूहोद्भवा

te hi vidyudguṇopetāstanayitnupriyasvanāḥ |
teṣāṃ śaśrvatpraṇādena bhūmiḥ svāṅgarūhodbhavā

1,22.38

राज्ञी राज्याभिषिक्तेव पुनर्यौंवनमश्नुते ।
तेष्वियं प्रावृडासक्ता भूतानां जीवितोद्भवा

rājñī rājyābhiṣikteva punaryauṃvanamaśnute |
teṣviyaṃ prāvṛḍāsaktā bhūtānāṃ jīvitodbhavā

1,22.39

द्वितीयं प्रवहं वायुं मेघास्ते तु समाश्रिताः ।
एतं योजनमात्राच्च साध्यर्द्धा निष्कृतादपि

dvitīyaṃ pravahaṃ vāyuṃ meghāste tu samāśritāḥ |
etaṃ yojanamātrācca sādhyarddhā niṣkṛtādapi

1,22.40

वृष्टिर्गर्भस्त्रिधा तेषां धारासारः प्रकीर्त्तितः ।
पुष्करावर्त्तका नाम ते मेघाः पक्षसंभवाः

vṛṣṭirgarbhastridhā teṣāṃ dhārāsāraḥ prakīrttitaḥ |
puṣkarāvarttakā nāma te meghāḥ pakṣasaṃbhavāḥ

1,22.41

शक्रेण पक्षच्छिन्ना ये पर्वतानां महौजसाम् ।
कामागानां प्रवृद्धानां भूतानां शिवमिच्छता

śakreṇa pakṣacchinnā ye parvatānāṃ mahaujasām |
kāmāgānāṃ pravṛddhānāṃ bhūtānāṃ śivamicchatā

1,22.42

पुष्करा नाम ते मेघा बृंहन्तस्तोयमत्सराः ।
पुष्करावर्त्तकास्तेन कारणेनेह शब्दिताः

puṣkarā nāma te meghā bṛṃhantastoyamatsarāḥ |
puṣkarāvarttakāstena kāraṇeneha śabditāḥ

1,22.43

नानारूपधराश्चैव महाघोरस्वनाश्च ते ।
कल्पान्तवृष्टेः स्रष्टारः संवर्ताग्ने र्नियामकाः

nānārūpadharāścaiva mahāghorasvanāśca te |
kalpāntavṛṣṭeḥ sraṣṭāraḥ saṃvartāgne rniyāmakāḥ

1,22.44

वर्षन्त्येते युगान्तेषु तृतीयास्ते प्रकीर्त्तिताः ।
अनेकरूपसंस्थानाः पूरयन्तो महीतलम्

varṣantyete yugānteṣu tṛtīyāste prakīrttitāḥ |
anekarūpasaṃsthānāḥ pūrayanto mahītalam

1,22.45

वायुं पुरा वहन्तः स्युराश्रिताः कल्पसाधकाः ।
यान्यण्डस्य तु भिन्नस्य प्राकृतस्याभवंस्तदा

vāyuṃ purā vahantaḥ syurāśritāḥ kalpasādhakāḥ |
yānyaṇḍasya tu bhinnasya prākṛtasyābhavaṃstadā

1,22.46

यस्मिन्ब्रह्मा समुत्पन्नश्चतुर्वक्त्रः स्वयंप्रभुः ।
तान्येवाण्डकपालानि सर्वे मेघाः प्रकीर्त्तिताः

yasminbrahmā samutpannaścaturvaktraḥ svayaṃprabhuḥ |
tānyevāṇḍakapālāni sarve meghāḥ prakīrttitāḥ

1,22.47

तेषामाप्यायनं धूमः सर्वेषामविशेषतः ।
तेषां श्रेष्ठस्तु पर्जन्यश्चत्वारश्चैव दिग्गजाः

teṣāmāpyāyanaṃ dhūmaḥ sarveṣāmaviśeṣataḥ |
teṣāṃ śreṣṭhastu parjanyaścatvāraścaiva diggajāḥ

1,22.48

गजानां पर्वतानां च मेघानां भोगिभिः सह ।
कुलमेकं पृथग्भूतं योनिरेका जलं स्मृतम्

gajānāṃ parvatānāṃ ca meghānāṃ bhogibhiḥ saha |
kulamekaṃ pṛthagbhūtaṃ yonirekā jalaṃ smṛtam

1,22.49

पर्जन्यो दिग्गजा श्चैव हेमन्ते शीतसंभवाः ।
तुषारवृष्टिं वर्षन्ति शिष्टः सस्यप्रवृद्धये

parjanyo diggajā ścaiva hemante śītasaṃbhavāḥ |
tuṣāravṛṣṭiṃ varṣanti śiṣṭaḥ sasyapravṛddhaye

1,22.50

षष्ठः परिवहो नाम तेषां वायुरपाश्रयः ।
यो ऽसौ बिबर्त्ति भगवान्गङ्गामाकाशगोचराम्

ṣaṣṭhaḥ parivaho nāma teṣāṃ vāyurapāśrayaḥ |
yo 'sau bibartti bhagavāngaṅgāmākāśagocarām

1,22.51

दिव्यामृतजला पुण्यां त्रिधास्वातिपथे स्थिताम् ।
तस्या निष्यन्दतोयानि दिग्गजाः पृथुभिः करैः

divyāmṛtajalā puṇyāṃ tridhāsvātipathe sthitām |
tasyā niṣyandatoyāni diggajāḥ pṛthubhiḥ karaiḥ

1,22.52

शीकरं संप्रमुञ्चन्ति नीहार इति स स्मृतः ।
दक्षिणेन गिरिर्यो ऽसौ हेमकूट इति स्मृतः

śīkaraṃ saṃpramuñcanti nīhāra iti sa smṛtaḥ |
dakṣiṇena giriryo 'sau hemakūṭa iti smṛtaḥ

1,22.53

उदग्घिमवतः शैल उत्तरप्रायदक्षिणे ।
पुण्ड्रं नाम समाख्यातं नगरं तत्र विस्तृतम्

udagghimavataḥ śaila uttaraprāyadakṣiṇe |
puṇḍraṃ nāma samākhyātaṃ nagaraṃ tatra vistṛtam

1,22.54

तस्मिन्निपतितं वर्षं तत्तुषारसमुद्भवम् ।
ततस्तदा वहो वायुर्हेमवन्तं समुद्वहन्

tasminnipatitaṃ varṣaṃ tattuṣārasamudbhavam |
tatastadā vaho vāyurhemavantaṃ samudvahan

1,22.55

आनयत्यात्मयोगेन सिंचमानो महागिरिम् ।
हिमवन्तमतिक्रम्य वृष्टिशेषं ततः परम्

ānayatyātmayogena siṃcamāno mahāgirim |
himavantamatikramya vṛṣṭiśeṣaṃ tataḥ param

1,22.56

इहाभ्येति ततः पश्चादपरान्तविवृद्धये ।
वर्षद्वयं समाख्यातं सस्यद्वयविवृद्धये

ihābhyeti tataḥ paścādaparāntavivṛddhaye |
varṣadvayaṃ samākhyātaṃ sasyadvayavivṛddhaye

1,22.57

मेघाश्चाप्यायनं चैव सर्वमेतत्प्रकीर्त्तितम् ।
सूर्य एव तु वृष्टीनां स्रष्टा समुपदिश्यते

meghāścāpyāyanaṃ caiva sarvametatprakīrttitam |
sūrya eva tu vṛṣṭīnāṃ sraṣṭā samupadiśyate

1,22.58

सूर्यमूला च वै वृष्टिर्जलं सूर्यात्प्रवर्तते ।
ध्रुवेणाधिष्ठितः सूर्यस्तस्यां वृष्टौ प्रवर्त्तते

sūryamūlā ca vai vṛṣṭirjalaṃ sūryātpravartate |
dhruveṇādhiṣṭhitaḥ sūryastasyāṃ vṛṣṭau pravarttate

1,22.59

ध्रुवेणाधिष्टितो वायुर्वृष्टिं संहरते पुनः ।
ग्रहो निःसृत्य सूर्यात्तु कृत्स्ने नक्षत्रमण्डले

dhruveṇādhiṣṭito vāyurvṛṣṭiṃ saṃharate punaḥ |
graho niḥsṛtya sūryāttu kṛtsne nakṣatramaṇḍale

1,22.60

चरित्वान्ते विशत्यर्कं ध्रुवेण समाधिष्ठितम् ।
ततः सूर्यरथस्याथ सन्निवेशं निबोधत

caritvānte viśatyarkaṃ dhruveṇa samādhiṣṭhitam |
tataḥ sūryarathasyātha sanniveśaṃ nibodhata

1,22.61

संस्थितेनैकचक्रेण पञ्चारेण त्रिनाभिना ।
हिरण्मयेन भगवांस्तथैव हरिदर्वणा

saṃsthitenaikacakreṇa pañcāreṇa trinābhinā |
hiraṇmayena bhagavāṃstathaiva haridarvaṇā

1,22.62

अष्टापदनिबद्धेन षट्प्रकारैकनेमिना ।
चक्रेण भास्वता सूर्यः स्यन्दनेन प्रसर्पति

aṣṭāpadanibaddhena ṣaṭprakāraikaneminā |
cakreṇa bhāsvatā sūryaḥ syandanena prasarpati

1,22.63

दशयोजनसाहस्रो विस्तारायामतः स्मृतः ।
द्विगुणो ऽस्य रथोपस्थादीषादण्डः प्रमाणतः

daśayojanasāhasro vistārāyāmataḥ smṛtaḥ |
dviguṇo 'sya rathopasthādīṣādaṇḍaḥ pramāṇataḥ

1,22.64

स तस्य ब्रह्मणा सृष्टो रथो ह्यर्थवशेन तु ।
असंगः काञ्चनो दिव्यो युक्तः पवनगैर्हयैः

sa tasya brahmaṇā sṛṣṭo ratho hyarthavaśena tu |
asaṃgaḥ kāñcano divyo yuktaḥ pavanagairhayaiḥ

1,22.65

छन्दोभिर्वाजिरूपैस्तु यतश्चक्रं ततः स्थितैः ।
वारुणस्यन्दनस्येह लक्षणैः सदृशस्तु सः

chandobhirvājirūpaistu yataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ |
vāruṇasyandanasyeha lakṣaṇaiḥ sadṛśastu saḥ

1,22.66

तेनासौ सर्वते व्योम्नि भास्वता तु दिवाकरः ।
अथैतानि तु सूर्यस्य प्रत्यङ्गानि रथस्य ह

tenāsau sarvate vyomni bhāsvatā tu divākaraḥ |
athaitāni tu sūryasya pratyaṅgāni rathasya ha

1,22.67

संवत्सरस्यावयवैः कल्पि तस्य यथाक्रमम् ।
अहस्तु नाभिः सौरस्य एकचक्रस्य वै स्मृतः

saṃvatsarasyāvayavaiḥ kalpi tasya yathākramam |
ahastu nābhiḥ saurasya ekacakrasya vai smṛtaḥ

1,22.68

अराः पञ्चार्त्तवांस्तस्य नेमिः षडृतवः स्मृतः ।
रथनीडः स्मृतो ह्येष चायने कूबरावुभौ

arāḥ pañcārttavāṃstasya nemiḥ ṣaḍṛtavaḥ smṛtaḥ |
rathanīḍaḥ smṛto hyeṣa cāyane kūbarāvubhau

1,22.69

मुहूर्त्ता बन्धुरास्तस्य रम्याश्चास्य कलाः स्मृताः ।
तस्य काष्ठा स्मृता घोणा अक्षदण्डः क्षणस्तु वै

muhūrttā bandhurāstasya ramyāścāsya kalāḥ smṛtāḥ |
tasya kāṣṭhā smṛtā ghoṇā akṣadaṇḍaḥ kṣaṇastu vai

1,22.70

निमेषश्चानुकर्षो ऽस्य हीषा चास्य लवाःस्मृताः ।
रात्रिर्वरूथो धर्मो ऽस्य ध्वज ऊर्द्ध्व समुच्छ्रितः

nimeṣaścānukarṣo 'sya hīṣā cāsya lavāḥsmṛtāḥ |
rātrirvarūtho dharmo 'sya dhvaja ūrddhva samucchritaḥ

1,22.71

युगाक्षकोडी ते तस्य अर्थकामावुभौ स्मृतौ ।
सप्ताश्वरूपाश्छन्दासि वहन्तो वामतो धुरम्

yugākṣakoḍī te tasya arthakāmāvubhau smṛtau |
saptāśvarūpāśchandāsi vahanto vāmato dhuram

1,22.72

गायत्री चैव त्रिष्टुप्य ह्यनुष्टुब्जगती तथा ।
पङ्क्तिश्च बृहती चैव ह्युष्णिक्चैव तु सप्तमी

gāyatrī caiva triṣṭupya hyanuṣṭubjagatī tathā |
paṅktiśca bṛhatī caiva hyuṣṇikcaiva tu saptamī

1,22.73

चक्रमक्षे निबद्धं तु ध्रुवे चाक्षः समर्पितः ।
सहचक्रो भ्रमत्यक्षः सहक्षो भ्रमते ध्रुवः

cakramakṣe nibaddhaṃ tu dhruve cākṣaḥ samarpitaḥ |
sahacakro bhramatyakṣaḥ sahakṣo bhramate dhruvaḥ

1,22.74

अक्षेण सह चक्रेशो भ्रमते ऽसौ ध्रुवेरितः ।
एवमर्थवशात्तस्य सन्निवेशो रथस्य तु

akṣeṇa saha cakreśo bhramate 'sau dhruveritaḥ |
evamarthavaśāttasya sanniveśo rathasya tu

1,22.75

तथा संयोगभावेन संसिद्धो भासुरो रथः ।
तेनासौ तरणिर्देवो भास्वता सर्पते दिवि

tathā saṃyogabhāvena saṃsiddho bhāsuro rathaḥ |
tenāsau taraṇirdevo bhāsvatā sarpate divi

1,22.76

युगाक्षकोटिसन्नद्धौ द्वौ रश्मी स्यन्दनस्य तु ।
ध्रुवे तौ भ्राम्यते रश्मी च चक्रयुगयोस्तु वै

yugākṣakoṭisannaddhau dvau raśmī syandanasya tu |
dhruve tau bhrāmyate raśmī ca cakrayugayostu vai

1,22.77

भ्रमतो मण्डलान्यस्य खेचरस्य रथस्य तु ।
युगाक्षकोटी ते तस्य दक्षिणे स्यन्दनस्य हि

bhramato maṇḍalānyasya khecarasya rathasya tu |
yugākṣakoṭī te tasya dakṣiṇe syandanasya hi

1,22.78

ध्रुवेण प्रगृहीते वै विचक्रम तुरक्षवत् ।
भ्रमन्तमनुगच्छेतां ध्रुवं रश्मी तु तावुभौ

dhruveṇa pragṛhīte vai vicakrama turakṣavat |
bhramantamanugacchetāṃ dhruvaṃ raśmī tu tāvubhau

1,22.79

युगाक्षकोटिस्तत्तस्य रश्मिभिः स्यन्दनस्य तु ।
कीलासक्ता यथा रज्जुर्भ्रंमते सर्वतो दिशम्

yugākṣakoṭistattasya raśmibhiḥ syandanasya tu |
kīlāsaktā yathā rajjurbhraṃmate sarvato diśam

1,22.80

ह्रसतस्तस्य रश्मी तु मण्डलेषूत्तरायणे ।
वर्द्धते दक्षिणे चैव भ्रमतो मण्डलानि तु

hrasatastasya raśmī tu maṇḍaleṣūttarāyaṇe |
varddhate dakṣiṇe caiva bhramato maṇḍalāni tu

1,22.81

युगाक्षकोटिसंबद्धौ रश्मी द्वौ स्यन्दनस्य तु ।
ध्रुवेण प्रगृहीतौ वै तौ रश्मी नयतो रविम्

yugākṣakoṭisaṃbaddhau raśmī dvau syandanasya tu |
dhruveṇa pragṛhītau vai tau raśmī nayato ravim

1,22.82

आकृष्येते यदा तौ वै ध्रुवेण सम धिष्ठितौ ।
तदा सो ऽभ्यन्तरे सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु

ākṛṣyete yadā tau vai dhruveṇa sama dhiṣṭhitau |
tadā so 'bhyantare sūryo bhramate maṇḍalāni tu

1,22.83

अशीतिर्मण्डलशतं काष्ठयोरन्तरं स्मृतम् ।
ध्रुवेण मुच्यमानाभ्यां रश्मिभ्यां पुनरेव तु

aśītirmaṇḍalaśataṃ kāṣṭhayorantaraṃ smṛtam |
dhruveṇa mucyamānābhyāṃ raśmibhyāṃ punareva tu

1,22.84

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि तु ।
उद्वेषाटयन्स वेगेन मण्डलानि तु गच्छति

tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni tu |
udveṣāṭayansa vegena maṇḍalāni tu gacchati

Chapter 1.23

1,23.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे देवग्रहानुकीर्तनं नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच सरथो ऽधिष्ठितो देवैरादित्यैर्मुनिभिस्तथा ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde devagrahānukīrtanaṃ nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca saratho 'dhiṣṭhito devairādityairmunibhistathā |
gandharvairapsarobhiśca grāmaṇīsarparākṣasaiḥ

1,23.2

एते वसंति वै सूर्ये द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु ।
धातारऽयमा पुलस्त्यश्च पुलहश्च प्रजापतिः

ete vasaṃti vai sūrye dvau dvau māsau krameṇa tu |
dhātār'yamā pulastyaśca pulahaśca prajāpatiḥ

1,23.3

एरावतो वासुकिश्च कंसो भीमश्च तावुभौ ।
रथकृच्च रथौजाश्च यक्षावेतावुदा त्दृतौ

erāvato vāsukiśca kaṃso bhīmaśca tāvubhau |
rathakṛcca rathaujāśca yakṣāvetāvudā tdṛtau

1,23.4

तुंबुरुर्नारदश्चैव सुस्थला पुञ्जिकस्थला ।
रक्षो हेतिः प्रहेतिश्च यातुधानावुदाहृतौ

tuṃbururnāradaścaiva susthalā puñjikasthalā |
rakṣo hetiḥ prahetiśca yātudhānāvudāhṛtau

1,23.5

एते वसंति वै सूर्य्ये मधुमाधवयोः सदा ।
मित्रश्च वरुणश्चैव मुनिरत्रिरुदाहृतः

ete vasaṃti vai sūryye madhumādhavayoḥ sadā |
mitraśca varuṇaścaiva muniratrirudāhṛtaḥ

1,23.6

तथा वसिष्ठो विख्यातः सहजन्या च मेनका ।
राक्षसौ च समाख्यातौ पौरुषेयो वधस्तथा

tathā vasiṣṭho vikhyātaḥ sahajanyā ca menakā |
rākṣasau ca samākhyātau pauruṣeyo vadhastathā

1,23.7

हाहा हूहूश्च गन्धर्वौं यज्ञश्चापि रथस्वनः ।
रथचित्रस्तथैवान्यो नागसाक्षकसंज्ञेतः

hāhā hūhūśca gandharvauṃ yajñaścāpi rathasvanaḥ |
rathacitrastathaivānyo nāgasākṣakasaṃjñetaḥ

1,23.8

रंभकश्च वसन्त्येते मासयोः शुचिशुक्रयोः ।
ततः सूर्ये पुनस्त्वन्या निवसंतीह देवताः

raṃbhakaśca vasantyete māsayoḥ śuciśukrayoḥ |
tataḥ sūrye punastvanyā nivasaṃtīha devatāḥ

1,23.9

इद्रश्चैव विवस्वांश्च अङ्गिरा भृगुरेव च ।
एलापत्रस्तथा सर्पः शङ्खपालाश्च तावुभौ

idraścaiva vivasvāṃśca aṅgirā bhṛgureva ca |
elāpatrastathā sarpaḥ śaṅkhapālāśca tāvubhau

1,23.10

विश्वावसूग्रसेनौ च श्वेतश्चैवारुणस्तथा ।
प्रम्लोचा इति विख्यातानुम्लोचेति च ते उभे

viśvāvasūgrasenau ca śvetaścaivāruṇastathā |
pramlocā iti vikhyātānumloceti ca te ubhe

1,23.11

यातुधानस्तदा सर्पो व्याघ्रश्चव तु तावुभौ ।
नभोनभस्ययोरेष गाणो वसति भास्करे

yātudhānastadā sarpo vyāghraścava tu tāvubhau |
nabhonabhasyayoreṣa gāṇo vasati bhāskare

1,23.12

शरद्यन्याः पुनः शुभ्रा वसंति मुनिदेवताः पर्जन्यश्चैव पूषा च भारद्वाजः सगौतमः

śaradyanyāḥ punaḥ śubhrā vasaṃti munidevatāḥ parjanyaścaiva pūṣā ca bhāradvājaḥ sagautamaḥ

1,23.13

परावसुश्च गन्धर्वस्तथैव सुरुचिश्च यः ।
विश्वाची च घृताची च उभे ते शुभलक्षणे

parāvasuśca gandharvastathaiva suruciśca yaḥ |
viśvācī ca ghṛtācī ca ubhe te śubhalakṣaṇe

1,23.14

नाग एरावतश्चैव विश्रुतश्च धनञ्जयः ।
श्चेनजिच्च सुषेणश्च सेनीर्ग्राम णीश्च तौ

nāga erāvataścaiva viśrutaśca dhanañjayaḥ |
ścenajicca suṣeṇaśca senīrgrāma ṇīśca tau

1,23.15

आपो वातश्च द्वावेतौ यातुधानावुदाहृतौ ।
वसंत्येते तु वै सूर्ये सदैवाश्विनकर्तिके

āpo vātaśca dvāvetau yātudhānāvudāhṛtau |
vasaṃtyete tu vai sūrye sadaivāśvinakartike

1,23.16

हैमन्तिकौ तु द्वौ मासौ वसंति च दिवाकरे ।
अंशो भगश्च द्वावैतौ कश्यपश्य क्रतुश्च ह

haimantikau tu dvau māsau vasaṃti ca divākare |
aṃśo bhagaśca dvāvaitau kaśyapaśya kratuśca ha

1,23.17

भुजङ्गश्च महापद्मः सर्वः कर्केटक स्तथा ।
चित्रसेनश्च गन्धर्व ऊर्णायुश्चैव तावुभौ

bhujaṅgaśca mahāpadmaḥ sarvaḥ karkeṭaka stathā |
citrasenaśca gandharva ūrṇāyuścaiva tāvubhau

1,23.18

उर्वशी पूर्वचित्तिश्च तथैवाप्सरसा उभे ।
तार्क्षश्चारिष्टनेमिश्च सेनानीर् ग्रामणीश्च तौ

urvaśī pūrvacittiśca tathaivāpsarasā ubhe |
tārkṣaścāriṣṭanemiśca senānīr grāmaṇīśca tau

1,23.19

विद्युत्स्फूर्जः शतायुश्च यातुधानावुदात्दृतौ ।
सहे चैव सहस्ये च वसंत्येते दिवाकरे

vidyutsphūrjaḥ śatāyuśca yātudhānāvudātdṛtau |
sahe caiva sahasye ca vasaṃtyete divākare

1,23.20

ततः शैशिर योश्चापि मासयोर्निवसंति वै ।
त्वष्टा विष्णुर्जामदग्न्यो विश्वामित्रस्तथैव च

tataḥ śaiśira yoścāpi māsayornivasaṃti vai |
tvaṣṭā viṣṇurjāmadagnyo viśvāmitrastathaiva ca

1,23.21

काद्रवेयौ तथा नागौ कंबलाश्वतरावुभौ ।
गन्धर्वो धृतराष्ट्रश्च सूर्यवर्चास्तथैव च

kādraveyau tathā nāgau kaṃbalāśvatarāvubhau |
gandharvo dhṛtarāṣṭraśca sūryavarcāstathaiva ca

1,23.22

तिलोत्तमा तथा रंभा ब्रह्मापेतश्च राक्षसः ।
यज्ञापेतम्तथैवान्यो विश्यातो राक्षसो त्तमः

tilottamā tathā raṃbhā brahmāpetaśca rākṣasaḥ |
yajñāpetamtathaivānyo viśyāto rākṣaso ttamaḥ

1,23.23

ऋतजित्सत्यजिच्चैव गन्धर्वौं समुदाहृतौ ।
तपस्तपस्ययोः सूर्ये वसंति मुनिसत्तमाः

ṛtajitsatyajiccaiva gandharvauṃ samudāhṛtau |
tapastapasyayoḥ sūrye vasaṃti munisattamāḥ

1,23.24

पितृदेवमनुष्यादीन्स सदाप्याययन्प्रभुः ।
परिवर्त्तत्यहोरात्रकारणं सविता द्विजाः

pitṛdevamanuṣyādīnsa sadāpyāyayanprabhuḥ |
parivarttatyahorātrakāraṇaṃ savitā dvijāḥ

1,23.25

एते देवा वसंत्यर्के द्वौ द्वौ मासौ क्रमेण तु ।
स्थानाभिमानिनो ह्येते गाणा द्वादशसप्तकाः

ete devā vasaṃtyarke dvau dvau māsau krameṇa tu |
sthānābhimānino hyete gāṇā dvādaśasaptakāḥ

1,23.26

सुर्यस्याप्याययन्त्येते तेजसा तेज उत्तममा ।
ग्रथितैः स्वैर्वचोभिश्च स्तुवन्ति ह्यृषयो रविम्

suryasyāpyāyayantyete tejasā teja uttamamā |
grathitaiḥ svairvacobhiśca stuvanti hyṛṣayo ravim

1,23.27

गन्धर्वाप्सरसश्चैव गीतनृत्यैरुपासते ।
ग्रामणीयक्षभूतानि कुर्वते ऽभीषुसंग्रहम्

gandharvāpsarasaścaiva gītanṛtyairupāsate |
grāmaṇīyakṣabhūtāni kurvate 'bhīṣusaṃgraham

1,23.28

सर्पा वहन्ति वै सूर्यं यातुधानास्तु यान्ति च ।
वालखिल्या नंयत्यस्तं परिवार्योदयाद्रविम्

sarpā vahanti vai sūryaṃ yātudhānāstu yānti ca |
vālakhilyā naṃyatyastaṃ parivāryodayādravim

1,23.29

एतेषामेव देवानां यथावीर्यं यथातपः ।
यथाधर्मं यथायोगं यथासत्यं यथाबलम्

eteṣāmeva devānāṃ yathāvīryaṃ yathātapaḥ |
yathādharmaṃ yathāyogaṃ yathāsatyaṃ yathābalam

1,23.30

तपत्यसौ तश्रा सूर्य एषामिन्द्रस्तु तेजसा ।
इत्येते निवसंतीह द्वौ द्वौ मासौ दिवाकरे

tapatyasau taśrā sūrya eṣāmindrastu tejasā |
ityete nivasaṃtīha dvau dvau māsau divākare

1,23.31

ऋषयो देवगन्धर्वाः पन्नगाप्सरसां गणाः ।
ग्रामण्यश्च तथा यक्षा यातुधानाश्च मुख्यशः

ṛṣayo devagandharvāḥ pannagāpsarasāṃ gaṇāḥ |
grāmaṇyaśca tathā yakṣā yātudhānāśca mukhyaśaḥ

1,23.32

एते तपन्ति वर्षन्ति भान्ति वान्ति सृजन्ति च ।
भूतानां चशुभं कर्म व्यपोहन्ति प्रकीर्त्तिताः

ete tapanti varṣanti bhānti vānti sṛjanti ca |
bhūtānāṃ caśubhaṃ karma vyapohanti prakīrttitāḥ

1,23.33

मानवानां शुभं ह्येते हरन्ते दुरितात्मनाम् ।
दुरितं सुप्रचाराणां व्यपोहन्ति क्वचि त्क्वचित्

mānavānāṃ śubhaṃ hyete harante duritātmanām |
duritaṃ supracārāṇāṃ vyapohanti kvaci tkvacit

1,23.34

एते सहैव सूर्येण भ्रमन्ति दिवासानुगाः ।
वर्षन्तश्च तपन्तश्च ह्लादयन्तश्च वै प्रजाः

ete sahaiva sūryeṇa bhramanti divāsānugāḥ |
varṣantaśca tapantaśca hlādayantaśca vai prajāḥ

1,23.35

गोपायन्ति च भूतानि सर्वाणीहामनुक्षयात् ।
स्थानाभिमानिनामेतत्स्थानं मन्वन्तरेषु वै

gopāyanti ca bhūtāni sarvāṇīhāmanukṣayāt |
sthānābhimānināmetatsthānaṃ manvantareṣu vai

1,23.36

अतीतानागतानां च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये ।
एवं वसंति वै सूर्ये सप्तकास्ते चतुर्दश ।
चतुर्दशसु सर्वेषु गणा मन्वन्तरेष्विह

atītānāgatānāṃ ca varttante sāṃprataṃ ca ye |
evaṃ vasaṃti vai sūrye saptakāste caturdaśa |
caturdaśasu sarveṣu gaṇā manvantareṣviha

1,23.37

ग्रीष्मे च वर्षासु च मुञ्चमानो घर्मं हिमं वर्ष दिनं निशां च ।
गच्छत्यसावृतुवशात्परिवृत्तरश्मिर्देवान् पितॄ#ंश्च मनुजांश्च हि तर्पयन्वै

grīṣme ca varṣāsu ca muñcamāno gharmaṃ himaṃ varṣa dinaṃ niśāṃ ca |
gacchatyasāvṛtuvaśātparivṛttaraśmirdevān pitṝ#ṃśca manujāṃśca hi tarpayanvai

1,23.38

प्रीणाति देवानमृतेन सूर्यः सोमं सुषुम्णेन च वर्द्धयित्वा ।
शुक्ले तु पूर्णं दिवसक्रमेण तं कृष्णपक्षे विबुधाः पिबन्ति

prīṇāti devānamṛtena sūryaḥ somaṃ suṣumṇena ca varddhayitvā |
śukle tu pūrṇaṃ divasakrameṇa taṃ kṛṣṇapakṣe vibudhāḥ pibanti

1,23.39

पीतं च सोमं हि कलावशिष्टं कृष्णक्षये रश्मिभिरक्षरन्तम् ।
सुधामृतं तत्पितरः पिबन्ति देवाश्च सौम्याश्च तथैव काव्याः

pītaṃ ca somaṃ hi kalāvaśiṣṭaṃ kṛṣṇakṣaye raśmibhirakṣarantam |
sudhāmṛtaṃ tatpitaraḥ pibanti devāśca saumyāśca tathaiva kāvyāḥ

1,23.40

सूर्येण गोभिश्च समुज्झिताभिरद्भिः पुनश्चैव समुद्धृताभिः ।
वृष्ट्याभिवृद्धाभिरथौषधीभिर्मर्त्याः क्षुधं त्वन्नपानैर्जयन्ति

sūryeṇa gobhiśca samujjhitābhiradbhiḥ punaścaiva samuddhṛtābhiḥ |
vṛṣṭyābhivṛddhābhirathauṣadhībhirmartyāḥ kṣudhaṃ tvannapānairjayanti

1,23.41

तृप्तिश्च शुक्ले सुधया सुराणां पक्षे च कृष्णे सुधया पितणाम् ।
अन्नेन शश्वच्च दधाति मर्त्यान्सुर्यस्तपंस्तान्सुबिभर्त्ति गोभिः

tṛptiśca śukle sudhayā surāṇāṃ pakṣe ca kṛṣṇe sudhayā pitaṇām |
annena śaśvacca dadhāti martyānsuryastapaṃstānsubibhartti gobhiḥ

1,23.42

ह्रियन्हरिस्तैर्हरिभिस्तुरङ्गमैर्हरत्यथापः किरणैर्हरिद्भिः ।
विसर्गकाले विसृजंश्च ताः पुनर्बिभर्त्ति शश्वत्सविता चराचरम्

hriyanharistairharibhisturaṅgamairharatyathāpaḥ kiraṇairharidbhiḥ |
visargakāle visṛjaṃśca tāḥ punarbibhartti śaśvatsavitā carācaram

1,23.43

हरिर्हरिद्भिर्ह्रि यते तुरङ्गमैः पिबत्यथापो हरिभिः सहस्रधा ।
ततः प्रमुञ्चत्यपि तास्त्वसौ हरिः समूह्यमानो हरिभिस्तुरङ्गमैः

harirharidbhirhri yate turaṅgamaiḥ pibatyathāpo haribhiḥ sahasradhā |
tataḥ pramuñcatyapi tāstvasau hariḥ samūhyamāno haribhisturaṅgamaiḥ

1,23.44

इत्येष एकचक्रेण सूर्यस्तूर्णरथेन तु ।
भद्रैस्तैरक्रमैरश्वैः स्पन्दने वैदिकक्षयः

ityeṣa ekacakreṇa sūryastūrṇarathena tu |
bhadraistairakramairaśvaiḥ spandane vaidikakṣayaḥ

1,23.45

अहोरात्राद्रथेनासावेकचक्रेण वै भ्रमन् ।
सप्तद्वीपसमुद्रान्तां सप्तभिः सप्तभिर्हयैः

ahorātrādrathenāsāvekacakreṇa vai bhraman |
saptadvīpasamudrāntāṃ saptabhiḥ saptabhirhayaiḥ

1,23.46

छन्दोभिरश्वरूपैस्तैर्यतश्चक्रं ततः स्थितैः ।
कामरूपैः सकृद्युक्तैर्वामतस्तैर्मनोजवैः

chandobhiraśvarūpaistairyataścakraṃ tataḥ sthitaiḥ |
kāmarūpaiḥ sakṛdyuktairvāmatastairmanojavaiḥ

1,23.47

हरितैख्ययैः पिङ्गैरीश्वरैर्ब्रह्मवादिभिः ।
त्र्यशीतिमण्डलशतं भ्रमन्त्यब्देन ते हयाः

haritaikhyayaiḥ piṅgairīśvarairbrahmavādibhiḥ |
tryaśītimaṇḍalaśataṃ bhramantyabdena te hayāḥ

1,23.48

बाह्यमाभ्यन्तरं चैव मण्डलं दिवसक्रमात् ।
कल्पादौ संप्र युक्तास्ते वहन्त्याभूतसंप्लवात्

bāhyamābhyantaraṃ caiva maṇḍalaṃ divasakramāt |
kalpādau saṃpra yuktāste vahantyābhūtasaṃplavāt

1,23.49

आवृत्ता वालखिल्यैस्ते भ्रमन्ते रात्र्यहानि तु ।
वचोभिरग्र्यैर्ग्रथितैः स्तूयमानो महर्षिभिः

āvṛttā vālakhilyaiste bhramante rātryahāni tu |
vacobhiragryairgrathitaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ

1,23.50

सेव्यते गीतनृत्यैश्च गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः ।
पतङ्गैः पतगैरश्वैर्भ्रममाणो दिवस्पतिः

sevyate gītanṛtyaiśca gandharvaiścāpsarogaṇaiḥ |
pataṅgaiḥ patagairaśvairbhramamāṇo divaspatiḥ

1,23.51

रथास्त्रचक्रःसोमस्य कुदाभास्तस्य वाजिनः ।
वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरन्त्यसौ

rathāstracakraḥsomasya kudābhāstasya vājinaḥ |
vāmadakṣiṇato yuktā daśa tena carantyasau

1,23.52

वीथ्याश्रयाणि ऋक्षाणि ध्रुवाधारेण वेगिताः ।
ह्रासवृद्धी तथैवास्य रश्मीनां सूर्यवत्स्मृते

vīthyāśrayāṇi ṛkṣāṇi dhruvādhāreṇa vegitāḥ |
hrāsavṛddhī tathaivāsya raśmīnāṃ sūryavatsmṛte

1,23.53

त्रिचक्रोभयतो ऽश्वश्च विज्ञेयः शशिनो रथः ।
अपां गर्णात्समुत्पन्नो रथः साश्वः ससारथिः

tricakrobhayato 'śvaśca vijñeyaḥ śaśino rathaḥ |
apāṃ garṇātsamutpanno rathaḥ sāśvaḥ sasārathiḥ

1,23.54

शतारैश्च त्रिभिश्चक्रैर्युक्तः शुक्लैर्हयोत्तमैः ।
दशभिस्तु कृशैर्दिव्यैरसंगैस्तैर्मनोजवैः

śatāraiśca tribhiścakrairyuktaḥ śuklairhayottamaiḥ |
daśabhistu kṛśairdivyairasaṃgaistairmanojavaiḥ

1,23.55

सकृद्युक्ते रथे तास्मिन्वहन्ते चायुगक्षयात् ।
संगृहीतरथे तस्मिञ्श्वेतश्चक्षुःश्रवाश्च वै

sakṛdyukte rathe tāsminvahante cāyugakṣayāt |
saṃgṛhītarathe tasmiñśvetaścakṣuḥśravāśca vai

1,23.56

अश्वास्तमेकवर्णस्ते वहन्ते शङ्खवर्चसः ।
यजुश्चण्डमनाश्चैव वृषो वाजी नरो हयः

aśvāstamekavarṇaste vahante śaṅkhavarcasaḥ |
yajuścaṇḍamanāścaiva vṛṣo vājī naro hayaḥ

1,23.57

अश्वो गविष्णुर्विख्यातो हंसो व्योमो मृगस्तथा ।
इत्येते नामभिः सर्वे दश चन्द्रमसो हयाः

aśvo gaviṣṇurvikhyāto haṃso vyomo mṛgastathā |
ityete nāmabhiḥ sarve daśa candramaso hayāḥ

1,23.58

एते चन्द्रमसं देवं वहन्ति सह दीक्षया ।
देवैः परिवृतः सोमः पितृभिश्चैव गच्छति

ete candramasaṃ devaṃ vahanti saha dīkṣayā |
devaiḥ parivṛtaḥ somaḥ pitṛbhiścaiva gacchati

1,23.59

सोमस्य शुक्लपक्षादौ भास्करे परतः स्थिरे ।
आपूर्यते परस्यान्ते सततं दिवसक्रमात्

somasya śuklapakṣādau bhāskare parataḥ sthire |
āpūryate parasyānte satataṃ divasakramāt

1,23.60

देवैः पीततनुं सोममाप्याययति नित्यदा ।
क्षीणं पञ्चदशाहं तु रश्मिनैकेन भास्करः

devaiḥ pītatanuṃ somamāpyāyayati nityadā |
kṣīṇaṃ pañcadaśāhaṃ tu raśminaikena bhāskaraḥ

1,23.61

आपूरयन्सुषुम्णेन भागं भागमहःक्रमात् ।
सुषुम्णाप्यायमानस्य शुक्ला वर्द्धन्ति वै कलाः

āpūrayansuṣumṇena bhāgaṃ bhāgamahaḥkramāt |
suṣumṇāpyāyamānasya śuklā varddhanti vai kalāḥ

1,23.62

तस्माद्ध्रसंति वै कृष्णे शुक्ले स्वाप्याययन्ति तम् ।
इत्येवं सूर्यवीर्येण चन्द्रश्चाप्यायितस्ततः

tasmāddhrasaṃti vai kṛṣṇe śukle svāpyāyayanti tam |
ityevaṃ sūryavīryeṇa candraścāpyāyitastataḥ

1,23.63

पौर्णमास्यां स दृश्येत शुक्लः संपूर्णमण्डलः ।
एवमाप्यायितः सोमः शुक्ल पक्षे दिनक्रमात्

paurṇamāsyāṃ sa dṛśyeta śuklaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ |
evamāpyāyitaḥ somaḥ śukla pakṣe dinakramāt

1,23.64

ततो द्वितीयाप्रभृति बहुलस्य चतुर्द्दशीम् ।
अपां सारमयस्येन्दो रसमात्रात्मकस्य तु

tato dvitīyāprabhṛti bahulasya caturddaśīm |
apāṃ sāramayasyendo rasamātrātmakasya tu

1,23.65

पिबत्यंबुमयं देवा हृष्टाः सौम्यं स्वधामृतम् ।
संभृतं त्वर्द्धमासेन ह्यमृतं सूर्यतेजसा

pibatyaṃbumayaṃ devā hṛṣṭāḥ saumyaṃ svadhāmṛtam |
saṃbhṛtaṃ tvarddhamāsena hyamṛtaṃ sūryatejasā

1,23.66

भक्षार्थममृतं सोमः पौर्णमास्यामुपासते ।
एकां रात्रिं सुरैः सर्वैः पितृभिः सर्षिभिः सह

bhakṣārthamamṛtaṃ somaḥ paurṇamāsyāmupāsate |
ekāṃ rātriṃ suraiḥ sarvaiḥ pitṛbhiḥ sarṣibhiḥ saha

1,23.67

सोमस्य कृष्णपक्षादौ भास्कराभिमुखस्य तु ।
प्रक्षीयन्ते पिदृदेवैः पीयमानाः कलाः क्रमात्

somasya kṛṣṇapakṣādau bhāskarābhimukhasya tu |
prakṣīyante pidṛdevaiḥ pīyamānāḥ kalāḥ kramāt

1,23.68

त्रयश्च त्रिंशतश्चैव त्रयस्त्रिंशत्तथैव च ।
त्रयश्च त्रिसहस्राश्च देवाः सोमं पिबन्ति वै

trayaśca triṃśataścaiva trayastriṃśattathaiva ca |
trayaśca trisahasrāśca devāḥ somaṃ pibanti vai

1,23.69

इत्येतैः पीयमानस्य कृष्णा वर्द्धति वै कलाः ।
क्षीयन्ति तस्माच्छुक्लाश्च कृष्णा आप्याययन्ति च

ityetaiḥ pīyamānasya kṛṣṇā varddhati vai kalāḥ |
kṣīyanti tasmācchuklāśca kṛṣṇā āpyāyayanti ca

1,23.70

एवं दिनक्रमात्पीते विबुधैस्तु निशाकरे ।
पीत्वार्द्ध मासं गच्छन्ति चामावास्यां सुरोत्तमाः

evaṃ dinakramātpīte vibudhaistu niśākare |
pītvārddha māsaṃ gacchanti cāmāvāsyāṃ surottamāḥ

1,23.71

पितरश्चोपतिष्ठन्ति ह्यमावास्यां निशाकरम् ।
ततः पञ्चदशेकाले किञ्चिच्छिष्टे कलात्मके

pitaraścopatiṣṭhanti hyamāvāsyāṃ niśākaram |
tataḥ pañcadaśekāle kiñcicchiṣṭe kalātmake

1,23.72

अपराह्णे पितृगणा जघन्यं पयुपासते ।
पिबन्ति द्विलवं कालं शिष्टास्तस्य कलास्तु याः

aparāhṇe pitṛgaṇā jaghanyaṃ payupāsate |
pibanti dvilavaṃ kālaṃ śiṣṭāstasya kalāstu yāḥ

1,23.73

निःसृतं तदमावास्यां गभस्तिभ्यः स्वधामृतम् ।
तां स्वधां मासतृप्त्यै च पीत्वा गच्छन्ति ते ऽमृतम्

niḥsṛtaṃ tadamāvāsyāṃ gabhastibhyaḥ svadhāmṛtam |
tāṃ svadhāṃ māsatṛptyai ca pītvā gacchanti te 'mṛtam

1,23.74

सूर्यस्तस्मिन्सुषुम्णे यस्तापितस्तेन चन्द्रमाः ।
कृष्णपक्षे सुरैस्तद्वत्पीयते वै सुधामयः

sūryastasminsuṣumṇe yastāpitastena candramāḥ |
kṛṣṇapakṣe suraistadvatpīyate vai sudhāmayaḥ

1,23.75

सौम्या बर्हिषदश्चैव अग्निष्वात्ताश्च ते त्रिधा ।
काव्यश्चैव तु ये प्रोक्ताः पितरः सर्व एव ते

saumyā barhiṣadaścaiva agniṣvāttāśca te tridhā |
kāvyaścaiva tu ye proktāḥ pitaraḥ sarva eva te

1,23.76

संवत्सरास्तु वै काव्याः पञ्चाब्दा ये द्विचैः स्मृताः ।
सौम्यास्तु ऋतुवो ज्ञेया मासा बर्हिषदः स्मृताः

saṃvatsarāstu vai kāvyāḥ pañcābdā ye dvicaiḥ smṛtāḥ |
saumyāstu ṛtuvo jñeyā māsā barhiṣadaḥ smṛtāḥ

1,23.77

अग्निष्वात्तार्त्तवाश्चैव पितृसर्गा हि वै द्विजाः ।
पितृभिः पीयमानस्य पञ्चदश्यां कला तु वै

agniṣvāttārttavāścaiva pitṛsargā hi vai dvijāḥ |
pitṛbhiḥ pīyamānasya pañcadaśyāṃ kalā tu vai

1,23.78

यावत्प्रक्षीयते तस्य भागः पञ्चदशस्तु यः ।
अमावास्यां तदा तस्य तत आपूर्यते परः

yāvatprakṣīyate tasya bhāgaḥ pañcadaśastu yaḥ |
amāvāsyāṃ tadā tasya tata āpūryate paraḥ

1,23.79

वृद्धक्षयौ वै पक्षादौ षोडश्यां शशिनः स्मृता ।
एवं सूर्यनिमित्तैष क्षयोवृद्धिर्निशाकरे

vṛddhakṣayau vai pakṣādau ṣoḍaśyāṃ śaśinaḥ smṛtā |
evaṃ sūryanimittaiṣa kṣayovṛddhirniśākare

1,23.80

ताराग्रहाणां वक्ष्यामि स्वर्भानोश्च रथान्पुनः ।
तेयतेजोमयः शुभ्रः सोमपुत्रस्य वै रथः

tārāgrahāṇāṃ vakṣyāmi svarbhānośca rathānpunaḥ |
teyatejomayaḥ śubhraḥ somaputrasya vai rathaḥ

1,23.81

सोपासंगप ताकस्तु सध्वजो मेघनिस्वनः ।
भार्गवस्य रथः श्रीमांस्तेजसा सूर्यसन्निभः

sopāsaṃgapa tākastu sadhvajo meghanisvanaḥ |
bhārgavasya rathaḥ śrīmāṃstejasā sūryasannibhaḥ

1,23.82

पृथिवीसंभवैर्युक्तो नानावर्णैर्हयोत्तमैः ।
श्वेतः पिशङ्गः सारङ्गो नीलः पीतो विलोहितः

pṛthivīsaṃbhavairyukto nānāvarṇairhayottamaiḥ |
śvetaḥ piśaṅgaḥ sāraṅgo nīlaḥ pīto vilohitaḥ

1,23.83

कृष्णश्च हरितश्चैव पृषतः पृश्रिरेव च ।
दशभिस्तैर्महाभागैरकृशैर्वातरंहसैः

kṛṣṇaśca haritaścaiva pṛṣataḥ pṛśrireva ca |
daśabhistairmahābhāgairakṛśairvātaraṃhasaiḥ

1,23.84

अष्टाश्वः काञ्चनः श्रीमान्भौमस्यापि रथोत्तमः ।
असंगैर्लोहितैरश्वैः सर्वगैरग्निसंभवैः

aṣṭāśvaḥ kāñcanaḥ śrīmānbhaumasyāpi rathottamaḥ |
asaṃgairlohitairaśvaiḥ sarvagairagnisaṃbhavaiḥ

1,23.85

प्रसर्पति कुमारो वै ऋजुवक्रानुव क्रगैः ।
ततश्चाङ्गिरसो विद्वान्देवाचार्यो बृहस्पतिः

prasarpati kumāro vai ṛjuvakrānuva kragaiḥ |
tataścāṅgiraso vidvāndevācāryo bṛhaspatiḥ

1,23.86

गौरैरश्वैः काञ्चनेन स्यन्दनेन प्रसर्पति ।
अब्जैस्तु वाजिभिर्दिव्यैरष्टभिर्वातरंहसैः

gaurairaśvaiḥ kāñcanena syandanena prasarpati |
abjaistu vājibhirdivyairaṣṭabhirvātaraṃhasaiḥ

1,23.87

नक्षत्रे ऽब्दं स तिष्ठन्वै संवेधास्तेन गच्छति ।
ततः शनैश्चरो ऽप्यश्वैः सबलैर्व्योमसंभवैः

nakṣatre 'bdaṃ sa tiṣṭhanvai saṃvedhāstena gacchati |
tataḥ śanaiścaro 'pyaśvaiḥ sabalairvyomasaṃbhavaiḥ

1,23.88

कार्ष्णायसं समारुह्य स्यन्दनं याति वै शनैः ।
स्वर्भानोश्च तथैवाश्वाः कृष्णा ह्यष्टौ मनोजवाः

kārṣṇāyasaṃ samāruhya syandanaṃ yāti vai śanaiḥ |
svarbhānośca tathaivāśvāḥ kṛṣṇā hyaṣṭau manojavāḥ

1,23.89

रथं तमोमयं तस्य सकृद्युक्ता वहं त्युत ।
आदित्यान्निःसृतो राहुः सोमं गच्छति पर्वसु

rathaṃ tamomayaṃ tasya sakṛdyuktā vahaṃ tyuta |
ādityānniḥsṛto rāhuḥ somaṃ gacchati parvasu

1,23.90

आदित्यमेति सोमश्च पुनः सौरेषु पर्वसु ।
अथ केतुरथस्याश्वा अष्टौ वै वातरंहसः

ādityameti somaśca punaḥ saureṣu parvasu |
atha keturathasyāśvā aṣṭau vai vātaraṃhasaḥ

1,23.91

पलालधूमवर्णाभा सबला रासभारुणाः ।
एते वाहा ग्रहाणां च ह्युपाख्याता रथैः सह

palāladhūmavarṇābhā sabalā rāsabhāruṇāḥ |
ete vāhā grahāṇāṃ ca hyupākhyātā rathaiḥ saha

1,23.92

सर्वे ध्रुवनिब द्धास्ते प्रवृद्धा वातरश्मिभिः ।
तपन्ते ब्राम्यमाणास्तु यथायोगं भ्रमन्ति वै

sarve dhruvaniba ddhāste pravṛddhā vātaraśmibhiḥ |
tapante brāmyamāṇāstu yathāyogaṃ bhramanti vai

1,23.93

वायव्याभिरदृश्याभिः प्रवृद्धा वातरश्मिभिः ।
परिभ्रमन्ति तद्ब्रद्धांश्चन्द्रसुर्यग्रहा दिवि

vāyavyābhiradṛśyābhiḥ pravṛddhā vātaraśmibhiḥ |
paribhramanti tadbraddhāṃścandrasuryagrahā divi

1,23.94

भ्रमन्तमनुगछन्ति ध्रुवं ते ज्योतिषां गणाः ।
यथा नह्युदके नौस्तु सलिलेन सहो ह्यते

bhramantamanugachanti dhruvaṃ te jyotiṣāṃ gaṇāḥ |
yathā nahyudake naustu salilena saho hyate

1,23.95

तथा देवालया ह्येते ऊह्यन्ते वातरश्मिभिः ।
सर्प्पमाणा न दृश्यन्ते व्योम्नि देवगणास्तु ते

tathā devālayā hyete ūhyante vātaraśmibhiḥ |
sarppamāṇā na dṛśyante vyomni devagaṇāstu te

1,23.96

यावत्यश्चैव ताराश्च तावन्तो वातरश्मयः ।
सर्वा ध्रुवे निबद्धाश्च भ्रमन्त्यो भ्रामयन्ति ताः

yāvatyaścaiva tārāśca tāvanto vātaraśmayaḥ |
sarvā dhruve nibaddhāśca bhramantyo bhrāmayanti tāḥ

1,23.97

तैलपीडा यथा चक्रं भ्रमन्तो भ्रामयन्ति ह ।
तथा भ्रमन्ति ज्योतींषि वातबद्धानि सर्वशः

tailapīḍā yathā cakraṃ bhramanto bhrāmayanti ha |
tathā bhramanti jyotīṃṣi vātabaddhāni sarvaśaḥ

1,23.98

अलातचक्रवद्यान्ति वातचक्रेरितानि तु ।
यतो ज्योतींषि वहते प्रवहस्तेन स स्मृतः

alātacakravadyānti vātacakreritāni tu |
yato jyotīṃṣi vahate pravahastena sa smṛtaḥ

1,23.99

एवं ध्रुवनिबद्धो ऽसौ सर्पते ज्योतिषां गणः ।
सैष तारामयो ज्ञेयः शिशुमारो ध्रुवो दिवि

evaṃ dhruvanibaddho 'sau sarpate jyotiṣāṃ gaṇaḥ |
saiṣa tārāmayo jñeyaḥ śiśumāro dhruvo divi

1,23.100

यदह्ना कुरुते पापं दृष्ट्वा तन्निशिमुञ्चते ।
यावत्यश्चैव तारास्ताः शिशुमाराश्रिता दिवि

yadahnā kurute pāpaṃ dṛṣṭvā tanniśimuñcate |
yāvatyaścaiva tārāstāḥ śiśumārāśritā divi

1,23.101

तावन्त्येव तु वर्षाणि जीवताभ्यधिकानि तु ।
साकारः शिशुमारश्च विज्ञेयः प्रविभागशः

tāvantyeva tu varṣāṇi jīvatābhyadhikāni tu |
sākāraḥ śiśumāraśca vijñeyaḥ pravibhāgaśaḥ

1,23.102

औत्तानपादस्तस्याथ विज्ञेयो ह्यत्तरो हनुः ।
यज्ञः परस्तु विज्ञेयो धर्मो मर्द्धानमाश्रितः

auttānapādastasyātha vijñeyo hyattaro hanuḥ |
yajñaḥ parastu vijñeyo dharmo marddhānamāśritaḥ

1,23.103

हृदि नारायणः साध्यो ह्यश्विनौ पूर्वपादयोः ।
वरुणश्चार्यमा चैव पश्चिमे तस्य सक्थिनी

hṛdi nārāyaṇaḥ sādhyo hyaśvinau pūrvapādayoḥ |
varuṇaścāryamā caiva paścime tasya sakthinī

1,23.104

शिश्रं संवत्सरस्तस्य मित्रो ऽपानं समाश्रितः ।
पुच्छे ऽग्निश्च महेन्द्रश्च मारीचः कश्यपो ध्रुवः

śiśraṃ saṃvatsarastasya mitro 'pānaṃ samāśritaḥ |
pucche 'gniśca mahendraśca mārīcaḥ kaśyapo dhruvaḥ

1,23.105

तारकाः शिशुमारस्य नास्तं याति चतुष्टयम् ।
नक्षत्रचन्द्रमूर्याश्च ग्रहास्तारागणैः सह

tārakāḥ śiśumārasya nāstaṃ yāti catuṣṭayam |
nakṣatracandramūryāśca grahāstārāgaṇaiḥ saha

1,23.106

उन्मुखा विमुखाः सर्वे वक्रीभूताः श्रिता दिवि ।
ध्रुवेणाधिष्ठिताश्चैव ध्रुवमेव प्रदक्षिणम्

unmukhā vimukhāḥ sarve vakrībhūtāḥ śritā divi |
dhruveṇādhiṣṭhitāścaiva dhruvameva pradakṣiṇam

1,23.107

परियान्तीश्वरश्रेष्ठं मेढीभूतं द्रुवं दिवि ।
अग्नीन्द्रकश्यपानां तु चरमो ऽसौ ध्रुवः स्मृतः

pariyāntīśvaraśreṣṭhaṃ meḍhībhūtaṃ druvaṃ divi |
agnīndrakaśyapānāṃ tu caramo 'sau dhruvaḥ smṛtaḥ

1,23.108

एक एव भ्रमत्येष मेरुपर्वतमूर्द्धनि ।
ज्योतिषां चक्रमेतद्धि गदा कर्षन्नवाङ्मुखः ।
मेरुमालोकयत्येष पर्यन्ते हि प्रदक्षिणम्

eka eva bhramatyeṣa meruparvatamūrddhani |
jyotiṣāṃ cakrametaddhi gadā karṣannavāṅmukhaḥ |
merumālokayatyeṣa paryante hi pradakṣiṇam

Chapter 1.24

1,24.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः ।
पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्

iti śrībrahmāṇḍe mahādṛvāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde dhruvacaryākīrttanaṃ nāma trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etacchrutvā tu sunayaḥ punaste saṃśayānvitāḥ |
papracchuruttaraṃ bhūyastadā te romaharṣaṇam

1,24.2

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् ।
कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय

yadetaduktaṃ bhavatāgṛhāṇītyeva vistṛtam |
kathaṃ devagṛhāṇi syuḥ kathaṃ jyotīṃṣivarṇaya

1,24.3

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् ।
वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः

etatsarvaṃ samācakṣva jyotiṣāṃ caiva nirṇayam |
vāyuruvāca śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ tadā sūtaḥ samāhitaḥ

1,24.4

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् ।
अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः

uvāca paramaṃ vākyaṃ teṣāṃ saṃśayanirṇayam |
asminnarthe māhāprājñairyaduktaṃ jñānabuddhibhiḥ

1,24.5

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् ।
यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः

etadvo 'haṃ pravakṣyāmi sūryācandramasorbhavam |
yathā devagṛhāṇīha sūryacandragrahāḥ smṛtāḥ

1,24.6

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् ।
दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु

tataḥ paraṃ ca trividhasyāgnervakṣye samudbhavam |
divyasya bhautikasyāgnerabyoneḥ pārthi vasya tu

1,24.7

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः ।
अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्

vyuṣṭāyāṃ tu rajanyāṃ vai brahmaṇo 'vyaktajanmanaḥ |
avyākṛtamidaṃ tvāsīnnaiśena tamasāvṛtam

1,24.8

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे ।
स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः

sarvabhūtāvaśiṣṭe 'smiṃlloke naṣṭaviśeṣaṇe |
svayaṃbhūrbhagavāṃstatra lokatantrārthasādhakaḥ

1,24.9

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया ।
सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्

khadyotavatsa vyacaradāvirbhāvacikīrṣayā |
so 'gniṃ dṛṣṭvātha lokādau pṛthivījalasaṃśritam

1,24.10

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः ।
पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते

saṃvṛtya taṃ prakāśārthaṃ tridhā vyamajadīśvaraḥ |
pavano yastu loke 'sminpārthivaḥ so 'gnirucyate

1,24.11

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः ।
वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्

yaścāsau tapate sūrye śuciragnistu sa smṛtaḥ |
vaidyuto 'bjastu vijñeyasteṣāṃ vakṣye 'tha lakṣamam

1,24.12

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः ।
तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि

vaidyuto jāṭharaḥ sauro hyapāṃ garbhāstrayo 'grayaḥ |
tasmādapaḥ pibansūryo gobhirdīpyatyasau divi

1,24.13

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति ।
मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः

vaidyutena samāviṣṭo vārṣyo nādbhiḥ praśāmyati |
mānavā nāṃ ca kukṣistho nādbhiḥ śāsyati pāvakaḥ

1,24.14

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः ।
किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्

tasmātsauro vaidyutaśca jāṭharaścapyanindhanaḥ |
kiñcidapsu mataṃ tejaḥ kiñciddṛṣṭamabiṃ dhanam

1,24.15

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः ।
अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

kāṣṭhendhanastu nirmathyaḥ so 'dbhiḥ śāmyati pāvakaḥ |
arciṣmānpavamāno 'gnirniṣprabho jāṭharaḥ smṛtaḥ

1,24.16

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः ।
प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे

yaścāyaṃ maṇḍale śuklo nirūṣmā saṃprakāśakaḥ |
prabhā saurī tu pādena hyastaṃ yāti devākare

1,24.17

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते ।
उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्

agnimāviśate rātrau tasmāddūrātprakāśate |
udyantaṃ ca punaḥ sūryamauṣṇamayamāgneyamāviśat

1,24.18

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ ।
प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी

pādena pārthivasyāgnestasmādagnistapatyasau |
prākāśyaṃ ca tathauṣṇyaṃ ca saurāgneye tu tejasī

1,24.19

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् ।
उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे

parasparānupraveśādāpyāyete parasparam |
uttare caiva bhūmyarddhe tathā hyagniśca dakṣiṇe

1,24.20

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः ।
तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्

uttiṣṭhati punaḥ sūrye rātrirāviśate hyapaḥ |
tasmāttaptā bhavantyāpo divāratripraveśanāt

1,24.21

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः ।
तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः

astaṃ yāti puna sūrye aharvai praviśatyapaḥ |
tasmānnaktaṃ punaḥ śuklā āpo 'dṛśyanta bhāsvarāḥ

1,24.22

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे ।
उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः

etena kramayogena bhūmyarddhe dakṣiṇottare |
udayāstamane nityamahorātraṃ viśatyapaḥ

1,24.23

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः ।
पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

yaścāsau tapate sūryaḥ pibannaṃbho gabhastibhiḥ |
pārthivāgnivimiśro 'sau divyaḥ śuciriti smṛtaḥ

1,24.24

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः ।
आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

sahasrapādasau vahnirghṛtakuṃbhanibhaḥ śuciḥ |
ādatte sa tu nāḍīnāṃ sahasreṇa samantataḥ

1,24.25

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः ।
स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः

nādeyīścaiva sāmudrīḥ kaupyāścaiva samantataḥ |
sthāvarā jaṅgamāścaiva yāśca kulyādikā apaḥ

1,24.26

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् ।
तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः

tasya raśmisahasraṃ tu śītavarṣoṣṇaniḥstavam |
tāsāṃ catuḥśatā nāḍyo varṣante citra mūrttayaḥ

1,24.27

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा ।
अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

candanāścaiva sādhyaśca kūtanākūtanāstathā |
amṛtā nāmataḥ sarvā raśmayo vṛṣṭisarjanāḥ

1,24.28

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः ।
दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः

himodgatāśca tābhyo 'nyā raśmayastriśatāḥ punaḥ |
dṛśyā meghāśca yāmyaśca hradinyo himasarjanāḥ

1,24.29

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः ।
शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा

candrāstā nāmataḥ proktā mitābhāstu gabhastayaḥ |
śuklāśca kuhakāścaiva gāvo viśvabhṛtastathā

1,24.30

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः ।
समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः

śuklāstā nāmataḥ sarvastriśatā dharmasarjanāḥ |
samaṃ vibhajya nāḍīstu manuṣṭapitṛdevatāḥ

1,24.31

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि ।
अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ

manuṣyānauṣadheneha svadhayā tu pitṝnapi |
amṛtena surānsarvāṃstrīṃstribhistarpayatyasau

1,24.32

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः ।
वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति

vasaṃte caiva grīṣme ca śataiḥ sa tapati tribhiḥ |
varṣāsvatho śaradi vai caturbhiśca pravarṣati

1,24.33

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः ।
इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोरऽयमा

hemante śiśire caiva hima mutsṛjate tribhiḥ |
indro dhātā bhagaḥ pūṣā mitro 'tha varuṇor'yamā

1,24.34

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च ।
माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने

aṃśurvivasvāstvaṣṭā ca savitā viṣṇureva ca |
māghamāse tu varuṇaḥ pūṣā caiva tu phalālgune

1,24.35

चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः ।
ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः

caitre māsi tu detoṃśurdhātā vaiśākhatāpanaḥ |
jyeṣṭhamāse bhavedindraścāṣāḍhe savitā raviḥ

1,24.36

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः ।
पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः

vivasvāñchrāvaṇe māsi proṣṭhe māse bhāgaḥ smṛtaḥ |
parjanyo 'śvayuje māsi tvaṣṭā ca kārtike raviḥ

1,24.37

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः ।
पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि

mārgaśīrṣe bhavenmitraḥ pauṣeviṣṇuḥ sanātanaḥ |
pañcaraśmisahasrāṇi varuṇasyārkakarmaṇi

1,24.38

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा ।
धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः

ṣaḍbhiḥ sahasraiḥ pūṣā tu devo 'śusaptabhistathā |
dhātāṣṭabhiḥ sahasraistu navabhistu śatakratuḥ

1,24.39

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः ।
सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्

savitā daśabhiryāti yātyekādaśabhirbhagaḥ |
saptabhistapate sitrastvaṣṭā caivāṣṭabhistapet

1,24.40

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् ।
षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्

aryamā daśābhiryāti parjanyo navabhistapet |
ṣaḍbhī raśmisahasraistu viṣaṇustapati medinīm

1,24.41

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेरऽकः कनकप्रभः ।
श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः

vasaṃte kapilaḥ sūryo grīṣmer'kaḥ kanakaprabhaḥ |
śvetavarṇastu varṣāsu pāṇḍuḥ śaradi bhāskaraḥ

1,24.42

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः ।
इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः

hemante tāmravarṇastu śaiśire lohito raviḥ |
iti varṇāḥ samā khyātāḥ sūryasyartusamudbhavāḥ

1,24.43

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि ।
सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति

auṣadhīṣu balaṃ dhatte svadhayā ca pidṛṣvapi |
sūryo 'mareṣvapyamṛtaṃ trayaṃ triṣu na yacchati

1,24.44

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् ।
भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्

evaṃ raśmisahasraṃ tu sauraṃ lokārthasādhakam |
bhidyate ṛtumāsādya jalaśītoṣṇanisravam

1,24.45

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् ।
नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च

ityetanmaṇḍalaṃ śuklaṃ bhāsvaraṃ sūrya saṃjñitam |
nakṣatragrahasomānāṃ pratiṣṭhā yonireva ca

1,24.46

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः ।
नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः

candraṛkṣagrahāḥ sarve vijñeyāḥ sūryasaṃbhavāḥ |
nakṣatrādhipatiḥ somo graha rājo divākaraḥ

1,24.47

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः ।
पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

śeṣāḥ pañca grahā jñeyā īśvarāḥ kāmacāriṇaḥ |
paṭhyate cāgnirāditya udakaṃ candramāḥ smṛtaḥ

1,24.48

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत ।
सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

śeṣāṇā prakṛtīḥ smayagvarṇyamānā nibodhata |
surasenāpatiḥ skandaḥ paṭhyate 'ṅgārako grahaḥ

1,24.49

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः ।
रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्

nārāyaṇaṃ budhaṃ prāhurvedajñānavido budhāḥ |
rudro vaivasvataḥ sākṣādyamo lokaprabhuḥ svayam

1,24.50

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः ।
देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

mahāgraho dvijaśreṣṭho mandagāmī śanaiśvaraḥ |
devāsuragurū dvau tu bhānumantau mahā grahau

1,24.51

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती ।
आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

prajāpatisutāvetāvubhau śukrabṛhaspatī |
ādityamūlamakhilaṃ trailokyaṃ nātra saṃśayaḥ

1,24.52

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् ।
रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्

bhavatyasmājjagatkṛtsnaṃ sadevāsuramānuṣam |
rudropendrendracandrāṇāṃ viprendrāstridivaukasām

1,24.53

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् ।
सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः

dyutirdyutimatāṃ kṛtsnaṃ yattejaḥ sārvalaukikam |
sarvātmā sarvalokeśo mahādevaḥ prajāpatiḥ

1,24.54

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् ।
ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते

sūrya eva trilokasya sūlaṃ paramadaivatam |
tataḥ saṃjāyate sarvaṃ tatra caiva pralīyate

1,24.55

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा ।
जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः

bhāvābhāvau hi lokānāmādityānniḥmṛtau purā |
jagajjñeyo graho viprā dīptimānsuprabho raviḥ

1,24.56

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः ।
क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः

atra gacchanti nidhanaṃ jāyante ca punaḥ punaḥ |
kṣaṇā muhūrttā divasā niśāḥ pakṣāśca kṛtsnaśaḥ

1,24.57

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च ।
तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते

māsāḥ saṃvatsarāścaiva ṛtavo 'tha yugāni ca |
tadādityādṛte hyeṣā kālaṃsakhyā na vidyate

1,24.58

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः ।
ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः

kālādṛte na nigamo na dīkṣā nāhnikakramaḥ |
ṛtūnāmavibhāgācca puṣpamūlaphalaṃ kutaḥ

1,24.59

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा ।
अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च

kutaḥ sasyaviniṣpattistṛṇauṣadhigaṇo 'pi vā |
abhāvo vyavahārāṇāṃ jantūnāṃ divi caiha ca

1,24.60

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् ।
स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः

jagatpratāpanamṛte bhāskaraṃ vāritaskaram |
sa eṣa kālaścāgniśca dvādaśātmā prajāpatiḥ

1,24.61

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्

tapatyeṣa dvijaśreṣṭhāstrailokyaṃ sacarācaram |
sa eṣa tecasāṃ rāśistamo ghransārvalaukikam

1,24.62

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् ।
पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः

uttamaṃ mārgamāsthāya vāyorbhābhiridaṃ jagat |
pārśvamūrdhvamadhaścaiva tāpayatyeṣa sarvaśaḥ

1,24.63

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः ।
पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्

yathā prabhākaro dīpogṛhamadhye 'valaṃbitaḥ |
pārśvamūrdhvamadhaścaiva tamo nāśayate samam

1,24.64

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः ।
सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः

tadvatsahasrakiraṇo graharājo jagatpatiḥ |
sūryo gobhirjagatsarvamādīpayati sarvataḥ

1,24.65

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् ।
तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः

rave raśmisahasraṃ yatprāṅmayā samudātdṛtam |
teṣāṃ śreṣṭhāḥ punaḥ sapta raśmayo grahayo nayaḥ

1,24.66

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च ।
विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः

suṣumṇo harikeśaśca viśvakarmā tathaiva ca |
viśvaśravāḥ punaścānyaḥ saṃpadvasurataḥ paraḥ

1,24.67

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः ।
सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्

arvāvasuḥ punaścānyaḥ svarāḍanyaḥ prakīrttitaḥ |
suṣumṇaḥ sūryaraśmistu kṣīṇa śaśinamedhayet

1,24.68

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः ।
हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते

tiryagūrdhvapracāro 'sau suṣumṇaḥ parikīrttitaḥ |
hari keśaḥ purastādya ṛkṣayoniḥ sa kītyate

1,24.69

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् ।
विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः

dakṣiṇe viśvakarmā tu raśminvarddhayate vudham |
viśvaśravāstu yaḥ paścacchukrayoniḥ smṛto budhaiḥ

1,24.70

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु ।
षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः

saṃpadvasustu yo raśmiḥ sa yonirlohitasya tu |
ṣaṣṭhastvarvvāvasū raśmiryonistu sa bṛhaspateḥ

1,24.71

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् ।
एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः

śanaiścaraṃpuna ścāpi raśmirāpyāyate svarāṭ |
evaṃ sūryaprabhāveṇa grahanakṣatratārakāḥ

1,24.72

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् ।
नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः

vartnte divi tāḥ sarvā viśvaṃ caidaṃ punarjagat |
nakṣīyante yatastāni tasmānnakṣatrasaṃjñitāḥ

1,24.73

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः ।
तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः

kṣetrāṇyetāni vai pūrvamāpatanti gabhastibhiḥ |
teṣāṃ kṣetrāṇyathādatte sūryo nakṣatrakārakāḥ

1,24.74

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् ।
तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

tīrṇānāṃ sukṛteneha sukṛtānte grahāśrayāt |
tāraṇāttārakā hyetāḥ śuklatvāccaiva tārakāḥ

1,24.75

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः ।
आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि

divyānāṃ pārthivānāṃ ca naiśānāṃ caiva sarvaśaḥ |
ādānānnityamādityastejasā tapasāmapi

1,24.76

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते ।
स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

svanaṃ syandanārthe cu dhātureṣu vibhāvyate |
svanāttejaso 'pāṃ ca tenāsau savitā mataḥ

1,24.77

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते ।
शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

bahvarthaścadirityeṣa hlādane dhāturucyate |
śuklatve cāmṛtatve ca śītatve ca vibhāvyate

1,24.78

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे ।
जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

sūryācandramaso rdivye maṇḍale bhāsvare khage |
jalatecaumaye śukle vṛttakuṃbhanibhe śubhe

1,24.79

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् ।
घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

ghanatoyātmakaṃ tatra maṇḍalaṃ śaśinaḥ smṛtam |
ghanatejomayaṃ śuklaṃ maṇḍalaṃ bhāskarasya tu

1,24.80

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः ।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

viśanti sarvadevāstu sthānānyetāni sarvaśaḥ |
manvantareṣu sarveṣu ṛkṣasūryagrahāśrayāḥ

1,24.81

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च ।
सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

tāni devagṛhāṇyeva tadākhyāste bhavanti ca |
sauraṃ sūryo viśetsthānaṃ saumyaṃ somastathaiva ca

1,24.82

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् ।
जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः

śaukraṃ śukro viśetsthānaṃ ṣoḍa śārciḥ prabhāsvaram |
jaivaṃ bṛhaspatiścaiva lauhitaṃ caiva lohitaḥ

1,24.83

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा ।
बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः

śanaiścaro rviśetsthānaṃ devaḥ śānaiscaraṃ tathā |
baudhaṃ budho 'tha svarbhānuḥ svarbhānusthānamāsthitaḥ

1,24.84

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत ।
गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्

nakṣatrāṇi ca sarvāṇi nakṣatrāṇi viśantyuta |
gṛhāṇyetāni sarvāṇi jyotīṃṣi sukṛtātma nām

1,24.85

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा ।
स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्

kalpādau saṃpravṛttāni nirmitāni svayaṃbhuvā |
sthānānyetāni tiṣṭhanti yāvadātrūtasaṃplavam

1,24.86

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै ।
अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः

manvantareṣu sarveṣu devasthānāni tāni vai |
abhimānino 'vatiṣṭhante devasthānāni vai punaḥ

1,24.87

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह ।
वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह ।
अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः

atītaistu sahātītā bhāvyā bhāvyaiḥ suraiḥ saha |
varttante varttamānaiśca sthānibhistaiḥ suraiḥ saha |
asminmanvantare caiva grahā vaitānikāḥ smṛtāḥ

1,24.88

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे ।
त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः

vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vaivasvate 'ntare |
tviṣināmā dharmasutaḥ somo devo vasuḥ smṛtaḥ

1,24.89

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः ।
बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः

śukro devastu vijñeyo bhārgavo 'surayājakaḥ |
bṛhattejāḥ smṛto devo devācāryo 'gi rassutaḥ

1,24.90

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः ।
शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः

budho manoharaścaiva tviṣiputrastu sa smṛtaḥ |
śanaiścaro virūpastu saṃjñāputro vivasvataḥ

1,24.91

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः ।
नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः

agnervikeśyāṃ jajñe tu yuvāsau lohitādhipaḥ |
nakṣatrāṇyṛkṣanāmāno dākṣāyaṇyastu tāḥ smṛtāḥ

1,24.92

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः ।
सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः

svarbhānuḥ siṃhikāputro bhūtasaṃtāpano 'suraḥ |
somarkṣagrahasūryeṣu kīrttitā hyabhimāninaḥ

1,24.93

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः ।
शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः

sthānānyetāni coktāni sthāninaścātha devatāḥ |
śuklamagnimayaṃ sthānaṃ sahasrāṃśorvivasvataḥ

1,24.94

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च ।
आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्

sahasrāṃśostviṣeḥ sthānamammayaṃ śuklameva ca |
āpyaṃ śyāmaṃ manojñasya pañcaraśmergṛhaṃ smṛtam

1,24.95

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु ।
नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्

śukrasyāpyammayaṃ śuklaṃ padmaṃ ṣauḍaḥśaraśmiṣu |
navaraśmestu bhaumasya lauhitaṃ sthānamammayam

1,24.96

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः ।
अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्

haridāpyaṃ bṛhatsthānaṃ dvādaśāṃśairbṛhaspateḥ |
aṣṛ raśmigṛhaṃ proktaṃ kṛṣṇaṃ mandasya cāmmayam

1,24.97

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् ।
विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः

svarbhānostāmasaṃ sthānaṃ bhūtasaṃtāpanālayam |
vijñeyāstārakāḥ sarvā ammayāsttve karaśmayaḥ

1,24.98

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः ।
घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः

āśrayāḥ puṇyakīrtīnāṃ suśuklāścāpi varṇataḥ |
ghanatoyātmikā jñeyāḥ kalpādāveva nirmitāḥ

1,24.99

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः ।
नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः

ādityaraśmisaṃyogātsaṃprakāśātmikāḥ smṛtāḥ |
navayojanasāhasro viṣkaṃbhaḥ savituḥ smṛtaḥ

1,24.100

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः ।
द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः

triguṇāstasya vistāro maṇḍalasya pramāṇataḥ |
dviguṇaḥ sūryavistārādvistāraḥ śaśinaḥ smṛtaḥ

1,24.101

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति ।
उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः

tulyastayostu svarbhānurbhūtvādhastātprasarpati |
uddhṛtya pṛthivīchāyāṃ nirmito maṇḍalākṛtiḥ

1,24.102

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् ।
आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam |
ādityāttacca niṣkramya somaṃ gacchati parvasu

1,24.103

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु ।
स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते

ādityameti somācca punaḥ saureṣu parvasu |
svarbhāsā nudate yasmāttasmātsvarbhānurucyate

1,24.104

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते ।
विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः

candrasya ṣoḍaśo bhāgo bhārgavastu vidhīyate |
viṣkaṃbhānmaṇḍalāccaiva yojanāgrātpramāṇataḥ

1,24.105

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः ।
बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ

bhārgavātpādahīnastu vijñeyo vai bṛhaspatiḥ |
bṛhaspateḥ pāda hīnau bhaumasaurāvubhau smṛtau

1,24.106

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः ।
तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै

vistārānmaṇḍalāccaiva pādahīnastayorbudhaḥ |
tārānakṣatrarūpāṇi vapuṣmanti ca yāni vai

1,24.107

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै ।
प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

budhena samarūpāṇi vistārānmaṇḍalācca vai |
prāyaśaścandrayogīni vidyādṛkṣāṇi tattvavit

1,24.108

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् ।
शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

tārānakṣatrarūpāṇi hīnāni tu parasparāt |
śatāni pañca catvāri trīṇi dve caiva yojane

1,24.109

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च ।
योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

pūrvāparanikṛṣṭāni tārakāmaṇḍalāni ca |
yojanādyarddhamātrāṇi tebhyo hrasvaṃ na vidyate

1,24.110

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः ।
सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

upariṣṭāttrayasteṣāṃ grahā ye dūrasarpiṇaḥ |
sauroṅgirāśca vakraśca jñeyā mandavicāriṇaḥ

1,24.111

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः ।
सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

tebhyo 'dha stāttu catvāraḥ punareva mahāgrahāḥ |
sūryasomau budhaścaiva bhārgavaścaiva śīghragāḥ

1,24.112

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः ।
विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता

tāvatyastārakākoṭyo yāvadṛkṣāṇi sarvaśaḥ |
vidhinā niyamāccaiṣāmṛkṣacaryā vyavasthitā

1,24.113

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् ।
उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

gatistāsu ca sūryasya nīcaucce tvayanakramāt |
uttarāyaṇamārgastho yadā parvasu candramāḥ

1,24.114

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः ।
तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः

uccatvāddṛśyate śīghraṃ nītivyaktairgabhastibhiḥ |
tadā dakṣiṇamārgasyo nīyāṃ vithīmupāśritaḥ

1,24.115

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा ।
न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

bhūmi lekhāvṛtaḥ sūryaḥ pūrṇāmāvāsyayoḥ sadā |
na dṛśyate yathākālaṃ śīghramastamupaiti ca

1,24.116

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः ।
दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

tasmāduttaramārgastho hyamāvasyāṃ niśākaraḥ |
dṛśyate dakṣiṇe mārge niyamāddṛśyate na ca

1,24.117

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः ।
समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

jyotiṣāṃ gatiyogena sūryācandramasāvṛtaḥ |
samānakālāstamayau viṣuvatsu samodayau

1,24.118

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ ।
पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

uttarāsu ca vīthīṣu vyantarāstamanodayau |
pūrṇāmavāsyayorjñoyau jyotiścakrānuvartinau

1,24.119

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् ।
तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति

dakṣiṇāyanamārgastho yadā carati raśmivān |
tadā sarvagrahāṇāṃ ca sūryo 'dhastātprasarpati

1,24.120

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी ।
नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति

vistīrṇa maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhva carate śaśī |
nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhva prasarpati

1,24.121

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः ।
वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः

nakṣatrebhyo budhaścorddhra budhādūrddhvaṃ tu bhārgavaḥ |
vakrastu bhārgavādūrddhva vakrādūrddhvaṃ bṛhaspatiḥ

1,24.122

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् ।
ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः

tasmācchanaiścaraścorddhvaṃ tasmātsaptarṣimaṇḍalam |
ṛṣīṇāṃ cāpi saptānāṃ dhruva ūrddhvaṃ vyavasthitaḥ

1,24.123

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च ।
ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्

dviguṇeṣu sahasreṣu yojanānāṃ śateṣu ca |
tārāgrahāntarāṇi syurupariṣṭādyathākramam

1,24.124

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा ।
नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्

grahāśca candrasūryauṃ ca divi divyena teja sā |
nityamṛkṣeṣu yujyante gacchanto niyatāḥ kramāt

1,24.125

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा ।
समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः

grahanakṣatrasūryāstu nīcoccamṛjavastathā |
samāgame ca bhede ca paśyanti yugapatprajāḥ

1,24.126

परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् ।
असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः

parasparasthitā hyete yujyante ca parasparam |
asaṃkareṇa vijñeyasteṣāṃ yogastu vai budhaiḥ

1,24.127

इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च ।
द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च

ityevaṃ sanniveśo vai vṛthivyā jyautiṣasya ca |
dvipānāmudadhīnāṃ ca parvatānāṃ tthaiva ca

1,24.128

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै ।
एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः

varṣāṇāṃ ca nadīnāṃ ca ye ca teṣu vasaṃti vai |
eteṣveva grahāḥ sarve nakṣatreṣu samutthitāḥ

1,24.129

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे ।
विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः

vivasvānaditeḥ putraḥ sūryo vai cākṣuṣeṃ'tare |
viśākhāsu samutpanno grahāṇāṃ prathamo grahaḥ

1,24.130

त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः ।
शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः

tviṣimān dharmaputrastu somo devo vasossutaḥ |
śītaraśmiḥ samutpannaḥ kṛttikāsu niśākaraḥ

1,24.131

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् ।
ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः

ṣoḍaśārcirbhṛgoḥ putraḥ śukraḥ sūryādanantaram |
tārāgrahāṇāṃ pravarastiṣyaṛkṣe samutthitaḥ

1,24.132

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः ।
फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः

grahaścāṅgirasaḥ putro dvādaśārcirbṛhaspatiḥ |
phālgunīṣu samutpannaḥ pūrvāsu ca jagadguruḥ

1,24.133

नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः ।
आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः

navārcirlohitāṅgaśca prajāpatisuto grahaḥ |
āṣāḍhāsviha pūrvāsu samutpanna iti śrutiḥ

1,24.134

रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः ।
सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः

revatīṣveva saptārcistathā sauriḥ śanaiścaraḥ |
saumyo budho dhaniṣṭhāsu pañcārcirudito grahaḥ

1,24.135

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी ।
आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः

tamomayo mṛtyusutaḥ prajākṣayakaraḥ śikhī |
ārśleṣāsu samutpannaḥ sarvahārī mahāgrahaḥ

1,24.136

तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः ।
तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः

tathā svanāmadheyeṣu dākṣāyaṇyaḥ samuchritāḥ |
tamovīryamayo rāhuḥ prakṛtyā kṛṣṇamaṇḍalaḥ

1,24.137

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः ।
एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः

bharaṇīṣu samutpanno grahaścandrārkamarddanaḥ |
ete tārā grahāścāpi boddhavyā bhārgavādayaḥ

1,24.138

जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः ।
स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः

janmanakṣatrapīḍāsu yānti vaiguṇyatāṃ yataḥ |
spṛśyante tena doṣeṇa tatastadgrahabhaktitaḥ

1,24.139

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते ।
ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्

sarvagrahāṇāmeteṣāmādirāditya ucyate |
tārāgrahāṇāṃ śukrastu ketūnāmapi dhūmavān

1,24.140

ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् ।
नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्

dhruvaḥ kīlo grahāṇāṃ tu vibhaktānāṃ caturddiśam |
nakṣatrāṇāṃ śraviṣṭhā syādayanānāṃ tathottaram

1,24.141

वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः ।
ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च

varṣāṇāṃ cāpi pañcānāmādyaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ |
ṛtūnāṃ śiśiraścāpi māsānāṃ māgha eva ca

1,24.142

पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा ।
अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्

pakṣāṇāṃ śuklapakṣaśca tithīnāṃ pratipattathā |
ahorātravibhāgānāmahaścāpi prakīrtitam

1,24.143

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः ।
क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः

muhūrttānāṃ tathaivādirmuhūrtto rudradaivataḥ |
kṣaṇaścāpi nimeṣādiḥ kālaḥ kālavidāṃ varāḥ

1,24.144

श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् ।
भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते

śravaṇāntaṃ dhaniṣṭhādi yugaṃ syātpañcavārṣikam |
bhānorgativiśeṣeṇa cakravatparivarttate

1,24.145

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः ।
चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः

divākaraḥ smṛtastasmātkālastadvidbhirīśvaraḥ |
caturvidhānāṃ bhūtānāṃ pravarttakanivarttakaḥ

1,24.146

तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः ।
इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोरऽथनिश्चयात्

tasyāpi bhagavānrudraḥ sākṣāddevaḥ pravarttakaḥ |
ityeṣa jyotiṣāmeva saṃniveśor'thaniścayāt

1,24.147

लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः ।
उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा

lokasaṃvyavahārārtha mīśvareṇa vinirmitaḥ |
uttarāśravaṇenāsau saṃkṣiptaśca dhruve tathā

1,24.148

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः ।
बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः

sarvatasteṣu vistīrṇo vṛttākāra iva sthitaḥ |
buddhibūrvaṃ bhāgavatā kalpadau saṃpravarttitaḥ

1,24.149

साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः ।
वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः

sāśrayaḥ so 'bhimānī ca sarvasya jyotiṣātmakaḥ |
vaiśvarūpapradhānasya pariṇāmo 'yamadbhutaḥ

1,24.150

नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् ।
गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा

naitacchakyaṃ prasaṃkhyātuṃ yāthātathyena kenacit |
gatāgataṃ manuṣyeṇa jyotiṣāṃ sāṃsacakṣuṣā

1,24.151

आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः ।
परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता

āgamādanumā nācca pratyakṣadupapattitaḥ |
parikṣya nipuṇaṃ buddhyā śraddhātavyaṃ vipaścitā

1,24.152

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः ।
पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने

cakṣuḥ śāstraṃ jalaṃ lekhyaṃ gaṇitaṃ buddhivittamāḥ |
pañcaite hetavo viprā jyotirgaṇavivecane

Chapter 1.25

1,25.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ज्योतिषां सन्निवेशंनं नाम चतुर्विंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतदुक्वा महाबुद्धिर्वायुर्ल्लोकहिते रतः ।
ज्जाप जप्यं भगवान्मध्यं प्राप्ते दिवाकरे

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde jyotiṣāṃ sanniveśaṃnaṃ nāma caturviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etadukvā mahābuddhirvāyurllokahite rataḥ |
jjāpa japyaṃ bhagavānmadhyaṃ prāpte divākare

1,25.2

ऋषयश्चापि ते सर्वे ये तत्रासन्समागताः ।
ते सर्वे नियतात्मानस्तस्थुः प्राञ्जलयस्तथा

ṛṣayaścāpi te sarve ye tatrāsansamāgatāḥ |
te sarve niyatātmānastasthuḥ prāñjalayastathā

1,25.3

य इज्यो नियमस्यान्ते प्राणिनां जीवनः प्रभुः ।
नीलकण्ठ नमस्ते ऽस्तु इत्युवाच सदागतिः

ya ijyo niyamasyānte prāṇināṃ jīvanaḥ prabhuḥ |
nīlakaṇṭha namaste 'stu ityuvāca sadāgatiḥ

1,25.4

श्रुत्वा तु भावितात्मानो मुनयः शंसितव्रताः ।
वालखिल्येति विख्याताः पतङ्गसहचारिणः

śrutvā tu bhāvitātmāno munayaḥ śaṃsitavratāḥ |
vālakhilyeti vikhyātāḥ pataṅgasahacāriṇaḥ

1,25.5

अष्टाशीतिसहस्रामि ऋषीणामूर्ध्वरेतसाम् ।
ते स्म पृच्छन्ति वायु च वायुपर्णांबु भोजनाः

aṣṭāśītisahasrāmi ṛṣīṇāmūrdhvaretasām |
te sma pṛcchanti vāyu ca vāyuparṇāṃbu bhojanāḥ

1,25.6

नीलकण्ठेति यत्प्रोक्तं त्वया पवनसत्तम ।
एतद्गुह्यं पवित्राणां पुष्णं पुण्यविदां वरः

nīlakaṇṭheti yatproktaṃ tvayā pavanasattama |
etadguhyaṃ pavitrāṇāṃ puṣṇaṃ puṇyavidāṃ varaḥ

1,25.7

तद्वयं श्रोतुमिच्छाम स्तन्नो निगद सत्तम ।
तत्सर्व श्रोतुमिच्छामस्त्वत्प्रसादात्प्रभञ्जन

tadvayaṃ śrotumicchāma stanno nigada sattama |
tatsarva śrotumicchāmastvatprasādātprabhañjana

1,25.8

नीलता येन कण्ठस्य कारणेनांविकापतेः ।
श्रोतुमिच्छामहे देव तव वक्त्राद्विशेषतः

nīlatā yena kaṇṭhasya kāraṇenāṃvikāpateḥ |
śrotumicchāmahe deva tava vaktrādviśeṣataḥ

1,25.9

यावद्वाचः प्रवर्त्तन्ते सर्वास्ताः प्रेरितस्त्वया ।
वर्णस्थानगते वायो वाग्विधिः संप्रवर्त्तते

yāvadvācaḥ pravarttante sarvāstāḥ preritastvayā |
varṇasthānagate vāyo vāgvidhiḥ saṃpravarttate

1,25.10

ज्ञान पूर्वमथोत्साहस्त्वत्तो वायो प्रवर्त्तते ।
त्वयि निष्पूयमाने तु शेषा वर्णप्रवृत्तयः

jñāna pūrvamathotsāhastvatto vāyo pravarttate |
tvayi niṣpūyamāne tu śeṣā varṇapravṛttayaḥ

1,25.11

यत्र वाचो निवर्त्तन्ते देहवर्णाश्च दुर्लभाः ।
त्वत्तो हि वर्णसद्भावः सर्वगस्त्वं सदानिल

yatra vāco nivarttante dehavarṇāśca durlabhāḥ |
tvatto hi varṇasadbhāvaḥ sarvagastvaṃ sadānila

1,25.12

नान्यः सर्वगतो देवस्त्वदृते ऽस्ति समीरण ।
एष वै जीवलोकस्ते प्रत्यक्षः सर्वतो ऽनिल

nānyaḥ sarvagato devastvadṛte 'sti samīraṇa |
eṣa vai jīvalokaste pratyakṣaḥ sarvato 'nila

1,25.13

वेत्थ वाचस्पतिं देवं मनोनायकमीश्वरम् ।
ब्रूहि तत्कण्ठदेशे तु किं कृत्वा रूपविक्रिया

vettha vācaspatiṃ devaṃ manonāyakamīśvaram |
brūhi tatkaṇṭhadeśe tu kiṃ kṛtvā rūpavikriyā

1,25.14

वचः श्रुत्वा ततस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम ।
प्रत्युवाच महातेजा वायुर्ल्लोकनमस्कृतः

vacaḥ śrutvā tatasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanāma |
pratyuvāca mahātejā vāyurllokanamaskṛtaḥ

1,25.15

पुरा कृतयुगे विप्रो वेदनिर्णयतत्परः ।
वसिष्ठो नाम धर्मात्मा मानसो वै प्रजापतिः

purā kṛtayuge vipro vedanirṇayatatparaḥ |
vasiṣṭho nāma dharmātmā mānaso vai prajāpatiḥ

1,25.16

पप्रच्छ कार्त्तिकेयं वै मयूरवरवाहनम् ।
महिषासुरनारीणां नयनाञ्जनतस्करम्

papraccha kārttikeyaṃ vai mayūravaravāhanam |
mahiṣāsuranārīṇāṃ nayanāñjanataskaram

1,25.17

महासेनं महात्मनं मेघस्तनितनिस्वनम् ।
उमामनः प्रहर्षाणां बारकच्छद्मरूपिणम्

mahāsenaṃ mahātmanaṃ meghastanitanisvanam |
umāmanaḥ praharṣāṇāṃ bārakacchadmarūpiṇam

1,25.18

क्रैञ्चजीवितहर्तारं गौरीहृदयनन्दनम् ।
यदेतद्दृश्यते वर्य शुभ्रं शुभ्राञ्जनोपमम्

kraiñcajīvitahartāraṃ gaurīhṛdayanandanam |
yadetaddṛśyate varya śubhraṃ śubhrāñjanopamam

1,25.19

तत्किमर्थं समुत्पन्नं कण्ठे कण्ठेकुन्देन्दुसप्रभे ।
एतद्दीप्तांय दान्ताय भक्ताय ब्रूहि पृच्छते

tatkimarthaṃ samutpannaṃ kaṇṭhe kaṇṭhekundendusaprabhe |
etaddīptāṃya dāntāya bhaktāya brūhi pṛcchate

1,25.20

कथां मङ्गलसंयुक्तां पवित्रां पापनाशिनीम् ।
मत्प्रियार्थंमहाभाग वक्तुमर्हस्यशेषतः

kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ pavitrāṃ pāpanāśinīm |
matpriyārthaṃmahābhāga vaktumarhasyaśeṣataḥ

1,25.21

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य वसिष्ठस्य महात्मनः ।
प्रत्युवाच महातेजा देवारिबलसूदनः

śrutvā vākyaṃ tatastasya vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
pratyuvāca mahātejā devāribalasūdanaḥ

1,25.22

शृणुष्व वदतां श्रेष्टकथ्यमानं वचो मम ।
उमोत्संगोपविष्टेन यथापूर्वं मया श्रुतम्

śṛṇuṣva vadatāṃ śreṣṭakathyamānaṃ vaco mama |
umotsaṃgopaviṣṭena yathāpūrvaṃ mayā śrutam

1,25.23

पार्वत्या सह संवादः शर्वस्य च महात्मनः ।
तमहं संप्रवक्ष्यामि त्वत्प्रियार्थं महामुने

pārvatyā saha saṃvādaḥ śarvasya ca mahātmanaḥ |
tamahaṃ saṃpravakṣyāmi tvatpriyārthaṃ mahāmune

1,25.24

कैलासशिखरे रम्ये नानाधातुविचित्रिते ।
तरुणादित्यसंकाशे तप्तचामीकरप्रभे

kailāsaśikhare ramye nānādhātuvicitrite |
taruṇādityasaṃkāśe taptacāmīkaraprabhe

1,25.25

वज्रस्फटिकसोपाने चित्रपादशिलातले ।
जांबूनदमये दिव्ये नानाधातु विचित्रिते

vajrasphaṭikasopāne citrapādaśilātale |
jāṃbūnadamaye divye nānādhātu vicitrite

1,25.26

नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पफलोपगे ।
हंसकारण्डवाकीर्णे चक्रवाकोपशोभिते

nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpaphalopage |
haṃsakāraṇḍavākīrṇe cakravākopaśobhite

1,25.27

षट्पदोद्गीतबहुले धारासंपातनादिते ।
मत्तक्रैञ्चमयूराणां नादैर्विक्रुष्टकन्दरे

ṣaṭpadodgītabahule dhārāsaṃpātanādite |
mattakraiñcamayūrāṇāṃ nādairvikruṣṭakandare

1,25.28

अप्सरोगणसंकीर्णे किन्नरैरुपशोभिते ।
जीवं जीवकजातीनां विरावैरुपकूजिते

apsarogaṇasaṃkīrṇe kinnarairupaśobhite |
jīvaṃ jīvakajātīnāṃ virāvairupakūjite

1,25.29

कोकिलारावबहुले सिद्धचारणसेविते ।
सौरभेयनिनादाढ्यं मेघस्तनितनिस्वने

kokilārāvabahule siddhacāraṇasevite |
saurabheyaninādāḍhyaṃ meghastanitanisvane

1,25.30

विनायकभयोद्विग्नकुं जरैर्मुक्तकन्दरैः ।
वीणावादित्रनिर्घेषैः श्रोत्रेन्द्रियमनोरमैः

vināyakabhayodvignakuṃ jarairmuktakandaraiḥ |
vīṇāvāditranirgheṣaiḥ śrotrendriyamanoramaiḥ

1,25.31

दोलालंबितसंघाते वनितासंघसेविते ।
ध्वजालंबितदोलानां घण्टानां निनदाकुले

dolālaṃbitasaṃghāte vanitāsaṃghasevite |
dhvajālaṃbitadolānāṃ ghaṇṭānāṃ ninadākule

1,25.32

वल्लकीवेणुबहुले त्रिंशद्बर्हिणसंकुले ।
मुखमर्द्दलवादित्रैर्वलितास्फोटितैस्तथा

vallakīveṇubahule triṃśadbarhiṇasaṃkule |
mukhamarddalavāditrairvalitāsphoṭitaistathā

1,25.33

क्रीडावेगविवादानां निर्घोषैः पूर्णकन्दरे ।
हंसैः परावतैश्चैव बकराजैः सुखस्थिते

krīḍāvegavivādānāṃ nirghoṣaiḥ pūrṇakandare |
haṃsaiḥ parāvataiścaiva bakarājaiḥ sukhasthite

1,25.34

देहबन्धैर्विचित्रैश्चप्रक्रीडितगणेश्वरे ।
सिंहव्याघ्रमुखैर्घोरवाशितैश्चण्डवेगितैः

dehabandhairvicitraiścaprakrīḍitagaṇeśvare |
siṃhavyāghramukhairghoravāśitaiścaṇḍavegitaiḥ

1,25.35

मृगमषमुखैश्चान्यैर्गजवाजिमुखैस्तथा ।
बिडालवदनैश्चोग्रैः क्रोष्टुकाकारसूर्त्तिभिः

mṛgamaṣamukhaiścānyairgajavājimukhaistathā |
biḍālavadanaiścograiḥ kroṣṭukākārasūrttibhiḥ

1,25.36

ह्रस्वैर्दीर्घैश्च सुकृशैर्लंबोदरमहीदरैः ।
ह्रस्वजङ्घैः प्रलेबोष्ठैस्तालजङ्घैस्तथापरैः

hrasvairdīrghaiśca sukṛśairlaṃbodaramahīdaraiḥ |
hrasvajaṅghaiḥ praleboṣṭhaistālajaṅghaistathāparaiḥ

1,25.37

गोकर्णैरेककर्णैश्च महाकर्णैरकर्णकैः ।
बहुपादैर्महापादैरेकपादैरपादकैः

gokarṇairekakarṇaiśca mahākarṇairakarṇakaiḥ |
bahupādairmahāpādairekapādairapādakaiḥ

1,25.38

बहुनेत्रैर्महानेत्रैरेकनेत्रैरनेत्रकैः ।
एकदंष्ट्रैर्महादंष्ट्रैर्बहुदंष्ट्रैरदंष्ट्रकैः

bahunetrairmahānetrairekanetrairanetrakaiḥ |
ekadaṃṣṭrairmahādaṃṣṭrairbahudaṃṣṭrairadaṃṣṭrakaiḥ

1,25.39

एकशीर्षैर्महाशीर्षबहुशीर्षैरशीर्षकैः ।
एकजिह्वैर्महाजिह्वैर्बहुजिह्वैरजिह्वकैः ।
एवंरूपैर्महायोगैभूतर्भूतपतिर्वृतः

ekaśīrṣairmahāśīrṣabahuśīrṣairaśīrṣakaiḥ |
ekajihvairmahājihvairbahujihvairajihvakaiḥ |
evaṃrūpairmahāyogaibhūtarbhūtapatirvṛtaḥ

1,25.40

विशुद्धमुक्तामणिरत्नभूषिते शिलातले स्वर्णमये सुरम्यके ।
सुखोपविष्टं मदनागनाशनं प्रोवाच वाक्यं गिरिराजपुत्री

viśuddhamuktāmaṇiratnabhūṣite śilātale svarṇamaye suramyake |
sukhopaviṣṭaṃ madanāganāśanaṃ provāca vākyaṃ girirājaputrī

1,25.41

भगवन्भूतभव्येश गोवृषाङ्कितशासन ।
तव कण्ठे महादेव भ्राजतेंबुदसन्निभम्

bhagavanbhūtabhavyeśa govṛṣāṅkitaśāsana |
tava kaṇṭhe mahādeva bhrājateṃbudasannibham

1,25.42

नात्युल्बणं शुभंशुभ्रे नीलाबुजचयोपमम् ।
किमिदं दीप्यते देव कण्ठे कामाङ्गनाशन

nātyulbaṇaṃ śubhaṃśubhre nīlābujacayopamam |
kimidaṃ dīpyate deva kaṇṭhe kāmāṅganāśana

1,25.43

को हेतुः कारणं किं वा कण्ठे नीलस्त्त्वमीश्वर ।
एतत्सर्वं यथान्यायं बूहि कौतूहलं हि मे

ko hetuḥ kāraṇaṃ kiṃ vā kaṇṭhe nīlasttvamīśvara |
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ būhi kautūhalaṃ hi me

1,25.44

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्याः पार्वत्याः पावतीप्रियः ।
कथां मङ्गलसंयुक्तां कथयामास शङ्करः

śrutvā vākyaṃ tatastasyāḥ pārvatyāḥ pāvatīpriyaḥ |
kathāṃ maṅgalasaṃyuktāṃ kathayāmāsa śaṅkaraḥ

1,25.45

महेश्वर उवाच मथ्यमाने ऽमृते पूर्वं क्षीरोदे सुरदानवैः ।
अग्रे समुत्थितं घोरं विषङ्कालानलप्रभम्

maheśvara uvāca mathyamāne 'mṛte pūrvaṃ kṣīrode suradānavaiḥ |
agre samutthitaṃ ghoraṃ viṣaṅkālānalaprabham

1,25.46

तं दृष्ट्वा सुरसंघस्च दैत्याश्चैव वरानने ।
विषण्णवदनाः सर्वे गतास्ते ब्रह्मणो ऽन्तकम्

taṃ dṛṣṭvā surasaṃghasca daityāścaiva varānane |
viṣaṇṇavadanāḥ sarve gatāste brahmaṇo 'ntakam

1,25.47

दृष्ट्वा सुरगणान्भीतान्ब्रह्मोवाच महाद्युतिः ।
किमर्थं वै महाभागा भीता उद्विग्नचेतनाः

dṛṣṭvā suragaṇānbhītānbrahmovāca mahādyutiḥ |
kimarthaṃ vai mahābhāgā bhītā udvignacetanāḥ

1,25.48

मया त्रिगुणमैश्वर्यं भवतां संप्रकल्पितम् ।
तेन व्यावर्त्तितैश्वर्या यूयं भो सुरसत्तमाः

mayā triguṇamaiśvaryaṃ bhavatāṃ saṃprakalpitam |
tena vyāvarttitaiśvaryā yūyaṃ bho surasattamāḥ

1,25.49

त्रलोक्यस्येश्वरा यूयं सर्वे वै विगतज्वराः ।
प्रजासर्गे न सो ऽस्तीह यश्चाज्ञां मे ऽतिवर्तयेत्

tralokyasyeśvarā yūyaṃ sarve vai vigatajvarāḥ |
prajāsarge na so 'stīha yaścājñāṃ me 'tivartayet

1,25.50

विमानचारिण सर्वे सर्वे स्वच्छन्दगामिनः ।
आध्यात्मिके चाधिभूते अधिदैवे च नित्यशः

vimānacāriṇa sarve sarve svacchandagāminaḥ |
ādhyātmike cādhibhūte adhidaive ca nityaśaḥ

1,25.51

प्रजाः कर्मविपाकेन शक्ता यूयं प्रवर्त्तितुम् ।
तत्किमर्थं भयोद्विग्ना मृगाः सिंहार्दिता इव

prajāḥ karmavipākena śaktā yūyaṃ pravarttitum |
tatkimarthaṃ bhayodvignā mṛgāḥ siṃhārditā iva

1,25.52

किं दुःशं को ऽनुसंतापः कुतो वा भयमागतम् ।
एतत्सर्वं यथान्यायं शीघ्रमाख्या तुमर्हथ

kiṃ duḥśaṃ ko 'nusaṃtāpaḥ kuto vā bhayamāgatam |
etatsarvaṃ yathānyāyaṃ śīghramākhyā tumarhatha

1,25.53

श्रुत्वा वाक्यं ततस्तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।
ऊचुस्ते ऋषिभिः सार्द्धं सुरदैत्येन्द्रदानवाः

śrutvā vākyaṃ tatastasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ |
ūcuste ṛṣibhiḥ sārddhaṃ suradaityendradānavāḥ

1,25.54

सुरासुरैर्मथ्यमाने पजोराशौ पितमाह ।
भुजङ्गभृङ्गसंकाशं नीलजीमूतसन्निभम्

surāsurairmathyamāne pajorāśau pitamāha |
bhujaṅgabhṛṅgasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham

1,25.55

प्रादुर्भूतं विषं घोरं संवर्ताग्निसमप्रभम् ।
कालमृत्युरिवोद्भूतं युगान्तादित्यवर्चसम्

prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvartāgnisamaprabham |
kālamṛtyurivodbhūtaṃ yugāntādityavarcasam

1,25.56

त्रैलोक्योत्सादसूर्याभं विस्फुरत्तत् समन्ततः ।
विषेणोत्तिष्ठमानेन कालानलसमत्विषा

trailokyotsādasūryābhaṃ visphurattat samantataḥ |
viṣeṇottiṣṭhamānena kālānalasamatviṣā

1,25.57

निर्दग्धो रक्तगौराङ्गो कृतः कृष्णो जनार्द्दनः ।
तं दृष्ट्वा रक्तगौराङ्गं कृतं कृष्णं जनार्द्दनम्

nirdagdho raktagaurāṅgo kṛtaḥ kṛṣṇo janārddanaḥ |
taṃ dṛṣṭvā raktagaurāṅgaṃ kṛtaṃ kṛṣṇaṃ janārddanam

1,25.58

ततः सर्वे वयं भीतास्त्वा मेव शरणं गताः ।
सुराणामसुराणां च श्रुत्वा वाक्यं भयावहम्

tataḥ sarve vayaṃ bhītāstvā meva śaraṇaṃ gatāḥ |
surāṇāmasurāṇāṃ ca śrutvā vākyaṃ bhayāvaham

1,25.59

प्रत्युवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः ।
शृण्वन्तु देवताः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः

pratyuvāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ |
śṛṇvantu devatāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ

1,25.60

यत्तदग्रे समुत्पन्नं मथ्यमाने महोदधौ ।
विषं कालानलप्रख्यं कालकूटमिति श्रुतम्

yattadagre samutpannaṃ mathyamāne mahodadhau |
viṣaṃ kālānalaprakhyaṃ kālakūṭamiti śrutam

1,25.61

येन प्रोद्भूतमात्रेण न व्यराजन्त देवताः ।
तस्य विष्णुरहं वापि सर्वे वा सुरपुङ्गवाः

yena prodbhūtamātreṇa na vyarājanta devatāḥ |
tasya viṣṇurahaṃ vāpi sarve vā surapuṅgavāḥ

1,25.62

न शक्नुवन्ति वै सोढुं वेगमन्यत्र शङ्करात् ।
इत्युक्त्वा पद्मगर्भाभः पद्मायोनिरयोनिजः

na śaknuvanti vai soḍhuṃ vegamanyatra śaṅkarāt |
ityuktvā padmagarbhābhaḥ padmāyonirayonijaḥ

1,25.63

ओङ्कारं समनुस्मृत्य ध्यायञ्जयोतिः समन्ततः ।
ततः स्तोतुं समारब्धो ब्रह्मा वेद विदां वरः

oṅkāraṃ samanusmṛtya dhyāyañjayotiḥ samantataḥ |
tataḥ stotuṃ samārabdho brahmā veda vidāṃ varaḥ

1,25.64

नमस्तुभ्यं विरूपाक्ष नमस्ते दिव्यचक्षुषे ।
नमः पिनाकहस्ताय वज्रहस्ताय वै नमः

namastubhyaṃ virūpākṣa namaste divyacakṣuṣe |
namaḥ pinākahastāya vajrahastāya vai namaḥ

1,25.65

नमस्त्रैलोक्य नाथाय भूतानां पतये नमः ।
नमः सुरारिहन्त्रे च सोमसूर्याग्निचक्षुषे

namastrailokya nāthāya bhūtānāṃ pataye namaḥ |
namaḥ surārihantre ca somasūryāgnicakṣuṣe

1,25.66

ब्रह्मणे चैव रुद्राय विष्णवे चैव ते नमः ।
सांख्याय चैव योगाय भूतग्रामाय वै नमः

brahmaṇe caiva rudrāya viṣṇave caiva te namaḥ |
sāṃkhyāya caiva yogāya bhūtagrāmāya vai namaḥ

1,25.67

मन्मथाङ्गविनाशाय कालपृष्ठाय वै नमः ।
सुरेतसे ऽथ रुद्राय देवदेवाय रंहसे

manmathāṅgavināśāya kālapṛṣṭhāya vai namaḥ |
suretase 'tha rudrāya devadevāya raṃhase

1,25.68

कपर्दिने करालाय शङ्कराय हराय च ।
कपालिने विरूपाय शिवाय वरदाय च

kapardine karālāya śaṅkarāya harāya ca |
kapāline virūpāya śivāya varadāya ca

1,25.69

त्रिपुरघ्नमखघ्नाय मातॄणां पतये नमः ।
वृद्धाय चैव शुद्धाय मुक्तायैव बलाय च

tripuraghnamakhaghnāya mātṝṇāṃ pataye namaḥ |
vṛddhāya caiva śuddhāya muktāyaiva balāya ca

1,25.70

लोकत्रयैकवीराय चन्द्राय वरुणाय च ।
अग्राय चैव चोग्राय विप्रायानेकचक्षुषे

lokatrayaikavīrāya candrāya varuṇāya ca |
agrāya caiva cogrāya viprāyānekacakṣuṣe

1,25.71

रजसे चैव सत्त्वाय नमस्ते ऽव्यक्तयोनये ।
नित्याय चैवानित्याय नित्यानित्याय वै नमः

rajase caiva sattvāya namaste 'vyaktayonaye |
nityāya caivānityāya nityānityāya vai namaḥ

1,25.72

व्यक्ताय चैवाव्यक्ताय व्यक्ताव्यक्ताय वै नमः ।
चिन्त्याय चैवाचिन्त्याय चिन्त्याचिन्त्याय वै नमः

vyaktāya caivāvyaktāya vyaktāvyaktāya vai namaḥ |
cintyāya caivācintyāya cintyācintyāya vai namaḥ

1,25.73

जगतामार्त्तिनाशाय प्रियनारायणाय च ।
उमाप्रियाय शर्वाय नन्दिवक्त्राङ्किताय च

jagatāmārttināśāya priyanārāyaṇāya ca |
umāpriyāya śarvāya nandivaktrāṅkitāya ca

1,25.74

पक्षमासाह्द्धमासाय ऋतुसंवत्सराय च ।
बहुरूपाय मुण्डाय दण्डिने च वरूथिने

pakṣamāsāhddhamāsāya ṛtusaṃvatsarāya ca |
bahurūpāya muṇḍāya daṇḍine ca varūthine

1,25.75

नमः कपालहस्ताय दिग्वासाय शिखण्डिने ।
धन्विने रथिने चैव यमिने ब्रह्मचारिणे

namaḥ kapālahastāya digvāsāya śikhaṇḍine |
dhanvine rathine caiva yamine brahmacāriṇe

1,25.76

ऋग्यजुः सामवेदाय पुरुषायेश्वराय च ।
इत्येव मादिचरितैः स्तोत्रैः स्तुत्य नमीऽस्तु ते ।
एवं स्तुत्वा ततो ब्रह्मा प्रणिपत्य वरानने

ṛgyajuḥ sāmavedāya puruṣāyeśvarāya ca |
ityeva mādicaritaiḥ stotraiḥ stutya namī'stu te |
evaṃ stutvā tato brahmā praṇipatya varānane

1,25.77

ज्ञात्वा तु भक्तिं मम देवतानां गङ्गाजला स्फालितमुक्तकेशः ।
सूक्ष्मो ऽसि योगातिशयादचिन्त्यो न हि प्रभो व्यक्तिमुफैषि रुद्रः

jñātvā tu bhaktiṃ mama devatānāṃ gaṅgājalā sphālitamuktakeśaḥ |
sūkṣmo 'si yogātiśayādacintyo na hi prabho vyaktimuphaiṣi rudraḥ

1,25.78

एवं भगवता पूर्वं ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
स्तुतो ऽहं विविधैः स्तोत्रैर्वेदवेदाङ्गसंभवैः

evaṃ bhagavatā pūrvaṃ brahmaṇā lokakartṛṇā |
stuto 'haṃ vividhaiḥ stotrairvedavedāṅgasaṃbhavaiḥ

1,25.79

ततो ऽहं मुख्यया वाचा पितामहमथाब्रवम् ।
भूतभव्यभवन्नाथ लोकनाथ जगत्पते

tato 'haṃ mukhyayā vācā pitāmahamathābravam |
bhūtabhavyabhavannātha lokanātha jagatpate

1,25.80

किं कार्यं ते मया ब्रह्मन्कर्त्तव्यं वद सुव्रत ।
श्रुत्वा वाक्यं ततो ब्रह्मा प्रत्युवाचांबुजेक्षणः

kiṃ kāryaṃ te mayā brahmankarttavyaṃ vada suvrata |
śrutvā vākyaṃ tato brahmā pratyuvācāṃbujekṣaṇaḥ

1,25.81

भूतभव्यभवन्नाथ श्रूयतां कारणेश्वर ।
सुरासुरैर्मथ्यमाने पयोधौ पङ्कजेक्षण

bhūtabhavyabhavannātha śrūyatāṃ kāraṇeśvara |
surāsurairmathyamāne payodhau paṅkajekṣaṇa

1,25.82

भगवन्मेघसंकाशं नीलजीमूतसन्निभम् ।
प्रादुर्भूतं विषं घोरं संवर्त्ताग्निसमप्रभम्

bhagavanmeghasaṃkāśaṃ nīlajīmūtasannibham |
prādurbhūtaṃ viṣaṃ ghoraṃ saṃvarttāgnisamaprabham

1,25.83

तं दृष्ट्वा च वयं सर्वे भीताः संभ्रान्तचेतसः ।
तत्पिबस्व महादेव लोकानां हितकाम्यया

taṃ dṛṣṭvā ca vayaṃ sarve bhītāḥ saṃbhrāntacetasaḥ |
tatpibasva mahādeva lokānāṃ hitakāmyayā

1,25.84

भवाञ्छक्तश्च भोक्ता वै भवान्देववरः प्रभो ।
त्वदृते ऽन्यो महादेव वेगं सोढुं न विद्यते

bhavāñchaktaśca bhoktā vai bhavāndevavaraḥ prabho |
tvadṛte 'nyo mahādeva vegaṃ soḍhuṃ na vidyate

1,25.85

एवं तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
बाढ मित्येव तद्वाक्यं प्रतिगृह्य वरानने

evaṃ tasya vacaḥ śrutvā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
bāḍha mityeva tadvākyaṃ pratigṛhya varānane

1,25.86

ततो ऽहं पातुमारब्धो विषमन्तकसन्निभम् ।
पिबतो मे महाघोरं विषं सुरभयप्रदम्

tato 'haṃ pātumārabdho viṣamantakasannibham |
pibato me mahāghoraṃ viṣaṃ surabhayapradam

1,25.87

कण्ठः समभवत्तूर्णं कृष्णो वै वरवर्णिनि ।
तं दृष्ट्वोत्पलपत्राभं कण्ठसक्तमिवोरगम्

kaṇṭhaḥ samabhavattūrṇaṃ kṛṣṇo vai varavarṇini |
taṃ dṛṣṭvotpalapatrābhaṃ kaṇṭhasaktamivoragam

1,25.88

तक्षकं नागराजानं लेलिहानमिवोत्थितम् ।
अथोवाच महातेजा ब्रह्मा लोकपितामहः

takṣakaṃ nāgarājānaṃ lelihānamivotthitam |
athovāca mahātejā brahmā lokapitāmahaḥ

1,25.89

शोभसे त्वं महादेव कण्ठेनानेन सुव्रत ।
ततस्तस्य वचःश्रुत्वा मया गिरिवरात्मजे

śobhase tvaṃ mahādeva kaṇṭhenānena suvrata |
tatastasya vacaḥśrutvā mayā girivarātmaje

1,25.90

कण्ठे धृतं विषं घोरं नीलकण्ठस्ततो ऽस्म्यहम् ।
पश्यतां सुरसंघानां दैत्यानां च वरानने ।
यक्षगन्धर्वभूतानां पिशाचोरगरक्षसाम्

kaṇṭhe dhṛtaṃ viṣaṃ ghoraṃ nīlakaṇṭhastato 'smyaham |
paśyatāṃ surasaṃghānāṃ daityānāṃ ca varānane |
yakṣagandharvabhūtānāṃ piśācoragarakṣasām

1,25.91

तत्कालकूटं विषमुग्रवेगं कण्ठे धृतं पर्वतराजपुत्रि ।
निवेश्यमानं सुरदैत्यसंघो दृष्ट्वा परं विस्मयमाजगाम

tatkālakūṭaṃ viṣamugravegaṃ kaṇṭhe dhṛtaṃ parvatarājaputri |
niveśyamānaṃ suradaityasaṃgho dṛṣṭvā paraṃ vismayamājagāma

1,25.92

ततः मुरगणाः सर्वे सदैत्योरगराक्षसाः ।
ऊचुः प्राञ्जलयो भूत्वा मत्तमातङ्गगामिनि

tataḥ muragaṇāḥ sarve sadaityoragarākṣasāḥ |
ūcuḥ prāñjalayo bhūtvā mattamātaṅgagāmini

1,25.93

अहोबलं वीर्यपराक्रमस्ते त्वहो वपुर्योगबलं तवेश

ahobalaṃ vīryaparākramaste tvaho vapuryogabalaṃ taveśa

1,25.94

अहो प्रभुत्वं तव देवदेव महाद्भुतं मन्मथदेहनाशन ।
त्वमेव विष्णुश्चतुराननस्त्वं त्वमेव मृत्युर्वरदस्त्वमेव

aho prabhutvaṃ tava devadeva mahādbhutaṃ manmathadehanāśana |
tvameva viṣṇuścaturānanastvaṃ tvameva mṛtyurvaradastvameva

1,25.95

त्वमेव सूर्यो रजनीकरश्च व्यक्तिस्त्वमेवास्य चराचरस्य ।
त्वमेव वह्निः पवनस्त्वमेव त्वमेव भूमिः सलिलं त्वमेव

tvameva sūryo rajanīkaraśca vyaktistvamevāsya carācarasya |
tvameva vahniḥ pavanastvameva tvameva bhūmiḥ salilaṃ tvameva

1,25.96

त्वमेव सर्वस्य चराचरस्य धाता विधाता प्रलयस्त्वमेव ।
इत्येव मुक्त्वा वचनं सुरेद्राः प्रगृह्य सोमं प्रणिपत्य मूर्ध्रा ।
गता विमानैरनिलोपवेगैर्महानगं मेरुमुपेत्य सर्वे

tvameva sarvasya carācarasya dhātā vidhātā pralayastvameva |
ityeva muktvā vacanaṃ suredrāḥ pragṛhya somaṃ praṇipatya mūrdhrā |
gatā vimānairanilopavegairmahānagaṃ merumupetya sarve

1,25.97

इत्येतत्परमं गुह्यं पुण्यात्पुण्यतमं महत्

ityetatparamaṃ guhyaṃ puṇyātpuṇyatamaṃ mahat

1,25.98

नीलकण्ठ इति प्रोक्तं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ।
स्वयंभुवा स्वयं प्रोक्ता कथा पापप्रणाशिनी

nīlakaṇṭha iti proktaṃ triṣu lokeṣu viśrutam |
svayaṃbhuvā svayaṃ proktā kathā pāpapraṇāśinī

1,25.99

यस्तु धारयते नित्यं ब्रह्मोद्गीतामिमां शुभाम् ।
तस्याहं संप्रवक्ष्यामि फलं सुविपुलं महत्

yastu dhārayate nityaṃ brahmodgītāmimāṃ śubhām |
tasyāhaṃ saṃpravakṣyāmi phalaṃ suvipulaṃ mahat

1,25.100

विषं तस्य वरारोहे स्थावरं जङ्गमं तथा ।
गात्रं प्राप्य तु सुश्रोणि क्षप्रं तत्प्रतिहन्यते

viṣaṃ tasya varārohe sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā |
gātraṃ prāpya tu suśroṇi kṣapraṃ tatpratihanyate

1,25.101

शमायत्यशुभं घोरं दुःखप्नं चापकर्षति ।
स्त्रीषु वल्लभतां याति सभायां पार्थिवस्य च

śamāyatyaśubhaṃ ghoraṃ duḥkhapnaṃ cāpakarṣati |
strīṣu vallabhatāṃ yāti sabhāyāṃ pārthivasya ca

1,25.102

विवादे जयमाप्नोति युद्धे विजयमेव च ।
गच्छति क्षेममध्वानं गृहेभ्यो नित्यसंपदा

vivāde jayamāpnoti yuddhe vijayameva ca |
gacchati kṣemamadhvānaṃ gṛhebhyo nityasaṃpadā

1,25.103

शरीरस्येह वक्ष्यामि गतिं तस्य वरानने ।
हरिश्मश्रुर्नीलकण्ठः शशाङ्काङ्कितमूर्द्धजः

śarīrasyeha vakṣyāmi gatiṃ tasya varānane |
hariśmaśrurnīlakaṇṭhaḥ śaśāṅkāṅkitamūrddhajaḥ

1,25.104

त्र्यक्षस्त्रिशूलपाणिश्च वृष चानः पिनाकधृक् ।
नन्दितुल्यबलः श्रीमान्नन्दितुल्यपराक्रमः

tryakṣastriśūlapāṇiśca vṛṣa cānaḥ pinākadhṛk |
nanditulyabalaḥ śrīmānnanditulyaparākramaḥ

1,25.105

विचरत्यखिलांल्लोकाम्सप्तलोकान्ममाज्ञया ।
न हन्यते गति स्तस्य अनिलस्य यथांबरे

vicaratyakhilāṃllokāmsaptalokānmamājñayā |
na hanyate gati stasya anilasya yathāṃbare

1,25.106

मम तुल्यबलो भूत्वा तिष्ठत्याभूतसंप्लवात् ।
मम भक्तया वरारोहे ये च शृम्वन्ति मानवाः

mama tulyabalo bhūtvā tiṣṭhatyābhūtasaṃplavāt |
mama bhaktayā varārohe ye ca śṛmvanti mānavāḥ

1,25.107

तेषां गतिं प्रवक्ष्यामि त्विह लोके परत्र च ।
ब्राह्मणो वेदमाप्नोति क्षत्रियो विन्दते महीम्

teṣāṃ gatiṃ pravakṣyāmi tviha loke paratra ca |
brāhmaṇo vedamāpnoti kṣatriyo vindate mahīm

1,25.108

वैश्यस्तु लभते लाभं शूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।
व्याधितो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात्

vaiśyastu labhate lābhaṃ śūdraḥ sukhamavāpnuyāt |
vyādhito mucyate rogādbaddho mucyeta bandhanāt

1,25.109

गुर्विणी लभते पुत्रं कन्या विदति सत्पतिम् ।
नष्टं च लभते द्रव्यमिह लोके परत्र च

gurviṇī labhate putraṃ kanyā vidati satpatim |
naṣṭaṃ ca labhate dravyamiha loke paratra ca

1,25.110

गवां शतसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत्फलम् ।
तत्फलं लभते मर्त्यः श्रुत्वा दिव्या मिमां कथाम्

gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yatphalam |
tatphalaṃ labhate martyaḥ śrutvā divyā mimāṃ kathām

1,25.111

पादं वाथार्द्धपादं वार् श्लोकरं श्लोकार्द्धमेव वा ।
यस्तु धारयते नित्यं रुद्रलोकं स गच्छति

pādaṃ vāthārddhapādaṃ vār ślokarṃ ślokārddhameva vā |
yastu dhārayate nityaṃ rudralokaṃ sa gacchati

1,25.112

अथवा सर्वमेवेदं देवब्राह्मणसन्निधौ ।
यः पठेन्मानवो नित्यं मद्गतेनान्तरात्मना

athavā sarvamevedaṃ devabrāhmaṇasannidhau |
yaḥ paṭhenmānavo nityaṃ madgatenāntarātmanā

1,25.113

श्रद्धधानः सदा भक्तो रूद्रलोकं स गच्छति ।
पठेच्च देवि भक्त्या च पाठयेच्च नरः सदा

śraddhadhānaḥ sadā bhakto rūdralokaṃ sa gacchati |
paṭhecca devi bhaktyā ca pāṭhayecca naraḥ sadā

1,25.114

अतः परतरं स्तोत्रं न भूतं न भविष्यति ।
नापि यक्षाः पिशाचा वा न भूता न विनायकाः ।
कुर्युर्विघ्नं गृहे तस्य यत्रायं तिष्ठति स्तवः

ataḥ parataraṃ stotraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
nāpi yakṣāḥ piśācā vā na bhūtā na vināyakāḥ |
kuryurvighnaṃ gṛhe tasya yatrāyaṃ tiṣṭhati stavaḥ

1,25.115

मया नु तुष्टेन तवांबुजेक्षणे स्तवस्य माहात्म्यम घौघनाशनम् ।
निवेदितं पुण्यफलादियुक्तं स्वयं च कीतं चतुराननेन

mayā nu tuṣṭena tavāṃbujekṣaṇe stavasya māhātmyama ghaughanāśanam |
niveditaṃ puṇyaphalādiyuktaṃ svayaṃ ca kītaṃ caturānanena

1,25.116

कथामिमां पुण्यफलादियुक्तां निवेद्य देव्यै शशिबद्धमूर्द्धजः ।
वृषस्य पृष्ठेन सहोमया प्रभुजगाम कैलासगुहां गुहप्रियः

kathāmimāṃ puṇyaphalādiyuktāṃ nivedya devyai śaśibaddhamūrddhajaḥ |
vṛṣasya pṛṣṭhena sahomayā prabhujagāma kailāsaguhāṃ guhapriyaḥ

1,25.117

श्रुतं मया पापहरं तदन्तिके निवेदितं ते ऽथ मया प्रजापतेः ।
अधीत्य सर्वं त्वखिलं सलक्षणं प्रयाति चादित्यपदं द्विजोत्तमः

śrutaṃ mayā pāpaharaṃ tadantike niveditaṃ te 'tha mayā prajāpateḥ |
adhītya sarvaṃ tvakhilaṃ salakṣaṇaṃ prayāti cādityapadaṃ dvijottamaḥ

Chapter 1.26

1,26.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्व भागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे नीलकण्ठनामोत्पत्तिकथनं नाम पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः महादेवस्य महात्म्यं प्रभुत्वं च महात्मनः ।
श्रोतुमिच्छामहे सम्यगैश्वर्यगुणविस्तरम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrva bhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde nīlakaṇṭhanāmotpattikathanaṃ nāma pañcaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ mahādevasya mahātmyaṃ prabhutvaṃ ca mahātmanaḥ |
śrotumicchāmahe samyagaiśvaryaguṇavistaram

1,26.2

सूत उवाच पूर्वं त्रैलोक्यविजये विष्णुना समुदात्दृ तम् ।
बलिं बद्ध्वा महावीर्यं त्रैलोक्याधिपतिं पुरा

sūta uvāca pūrvaṃ trailokyavijaye viṣṇunā samudātdṛ tam |
baliṃ baddhvā mahāvīryaṃ trailokyādhipatiṃ purā

1,26.3

प्रनष्टेषु तु दैत्येषु प्रहृष्टे तु शचीपतौ ।
अथाजग्मुः प्रभुं द्रष्टुं सर्वे देवाः सनातनम्

pranaṣṭeṣu tu daityeṣu prahṛṣṭe tu śacīpatau |
athājagmuḥ prabhuṃ draṣṭuṃ sarve devāḥ sanātanam

1,26.4

यत्रास्ते विश्वरूपात्मा क्षीरोदस्य मसीपतः ।
सिद्धा ब्रह्मर्षयो यक्षा गन्धर्वाप्सरसां गणाः

yatrāste viśvarūpātmā kṣīrodasya masīpataḥ |
siddhā brahmarṣayo yakṣā gandharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

1,26.5

नागा देवर्षयश्चैव नद्यः सर्वे च पर्वताः ।
अभिगम्य महात्मानं स्तुवन्ति पुरुषं हरिम्

nāgā devarṣayaścaiva nadyaḥ sarve ca parvatāḥ |
abhigamya mahātmānaṃ stuvanti puruṣaṃ harim

1,26.6

त्वं धाता त्वं च कर्तासि त्वं लोकान्सृजसि प्रभो ।
त्वत्प्रसादाच्च कल्याणं प्राप्तं त्रैलोक्यमव्ययम्

tvaṃ dhātā tvaṃ ca kartāsi tvaṃ lokānsṛjasi prabho |
tvatprasādācca kalyāṇaṃ prāptaṃ trailokyamavyayam

1,26.7

असुराश्च जिताः सर्वे बलिर्बद्धश्च वै त्वया ।
एवमुक्तः सुरैर्विष्णः सिद्धैश्च परमर्षिभिः

asurāśca jitāḥ sarve balirbaddhaśca vai tvayā |
evamuktaḥ surairviṣṇaḥ siddhaiśca paramarṣibhiḥ

1,26.8

प्रत्युवाच तदा देवान् सर्वांस्तान्पुरुषोत्तमः ।
श्रूयतामभिधास्यामि कारणं सुरसत्तमाः

pratyuvāca tadā devān sarvāṃstānpuruṣottamaḥ |
śrūyatāmabhidhāsyāmi kāraṇaṃ surasattamāḥ

1,26.9

यः स्रष्टा सर्वभूतानां कालः कालकरः प्रभुः ।
येनाहं ब्रह्मणा सार्द्धं सृष्टा लोकाश्च मायया

yaḥ sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kālaḥ kālakaraḥ prabhuḥ |
yenāhaṃ brahmaṇā sārddhaṃ sṛṣṭā lokāśca māyayā

1,26.10

तस्यैव च प्रसादेन आदौ सिद्धत्वमागतः ।
पुरा तमसि चाव्यक्ते त्रैलोक्ये ग्रसिते मया

tasyaiva ca prasādena ādau siddhatvamāgataḥ |
purā tamasi cāvyakte trailokye grasite mayā

1,26.11

उदरस्थेषु भूतेषु त्वेको ऽहं शयित स्तदा ।
सहस्रशीर्षा भूत्वा च सहस्राक्षः सहस्रपात्

udarastheṣu bhūteṣu tveko 'haṃ śayita stadā |
sahasraśīrṣā bhūtvā ca sahasrākṣaḥ sahasrapāt

1,26.12

शङ्खचक्रगदापाणिः शयितो विमलेंऽभसि ।
एतस्मिन्नन्तरे दूरात्पश्यामि ह्यमितप्रभम्

śaṅkhacakragadāpāṇiḥ śayito vimaleṃ'bhasi |
etasminnantare dūrātpaśyāmi hyamitaprabham

1,26.13

शतसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा ।
चतुर्वक्त्रं महायोगं पुरुषं काञ्चनप्रभम्

śatasūryapratīkāśaṃ jvalantaṃ svena tejasā |
caturvaktraṃ mahāyogaṃ puruṣaṃ kāñcanaprabham

1,26.14

कृष्णाजिनधरं देवं कमण्डलुविभूषितम् ।
निमेषान्तरमात्रेण प्राप्तो ऽसौ पुरुषोत्तमः

kṛṣṇājinadharaṃ devaṃ kamaṇḍaluvibhūṣitam |
nimeṣāntaramātreṇa prāpto 'sau puruṣottamaḥ

1,26.15

ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा सर्वलोकनमस्कृतः ।
कस्त्वं कुतो वा कि चेह तिष्ठसे वद मे विभो

tato māmabravīdbrahmā sarvalokanamaskṛtaḥ |
kastvaṃ kuto vā ki ceha tiṣṭhase vada me vibho

1,26.16

अहं कर्तास्मि लोकानां स्वयंभूर्विश्वतोमुखः ।
एवमुक्तस्तदा तेन ब्रह्मणाहमुवाच तम्

ahaṃ kartāsmi lokānāṃ svayaṃbhūrviśvatomukhaḥ |
evamuktastadā tena brahmaṇāhamuvāca tam

1,26.17

अहं कर्त्ता हि लोकानां संहर्ता च पुनः पुनः ।
एवं संभाषमाणौ तु परस्परजयैषिणौ

ahaṃ karttā hi lokānāṃ saṃhartā ca punaḥ punaḥ |
evaṃ saṃbhāṣamāṇau tu parasparajayaiṣiṇau

1,26.18

उत्तरां दिशमास्थाय ज्वालामद्राक्ष्व विष्ठिताम् ।
ज्वालां ततस्तामालोक्य विस्मितौ च तदानघाः

uttarāṃ diśamāsthāya jvālāmadrākṣva viṣṭhitām |
jvālāṃ tatastāmālokya vismitau ca tadānaghāḥ

1,26.19

तेजसा च बलेनाथ शार्वं ज्योतिः कृताञ्जली ।
वर्द्धमानां तदा ज्वालामत्यन्तपरमाद्भुताम्

tejasā ca balenātha śārvaṃ jyotiḥ kṛtāñjalī |
varddhamānāṃ tadā jvālāmatyantaparamādbhutām

1,26.20

अभिदुद्राव तां ज्वालां ब्रह्मा चाहं च सत्वरौ ।
दिवं भूमिं च निर्भिद्य तिष्ठन्तं जवालमण्डलम्

abhidudrāva tāṃ jvālāṃ brahmā cāhaṃ ca satvarau |
divaṃ bhūmiṃ ca nirbhidya tiṣṭhantaṃ javālamaṇḍalam

1,26.21

तस्या ज्वालस्य मध्ये तु पश्यावो विपुलप्रभम् ।
प्रादेशमात्रमव्यक्तं लिङ्गं परमदीप्तिमत्

tasyā jvālasya madhye tu paśyāvo vipulaprabham |
prādeśamātramavyaktaṃ liṅgaṃ paramadīptimat

1,26.22

न च तत्काञ्चनं मध्ये नशैलं न च राजतम् ।
अनिर्देश्यमचिन्त्यं च लक्ष्यालक्ष्यं पुनः पुनः

na ca tatkāñcanaṃ madhye naśailaṃ na ca rājatam |
anirdeśyamacintyaṃ ca lakṣyālakṣyaṃ punaḥ punaḥ

1,26.23

ज्वालामालासहस्राढ्यं विस्मयं परमद्भुतम् ।
महता तेजसायुक्तं वर्दभमानंभृशन्तथा

jvālāmālāsahasrāḍhyaṃ vismayaṃ paramadbhutam |
mahatā tejasāyuktaṃ vardabhamānaṃbhṛśantathā

1,26.24

ज्वालामालाततं न्यस्तं सर्वभूतभयङ्करम् ।
घोररूपिणमत्यर्थं भिन्दं तमिव रोदसी

jvālāmālātataṃ nyastaṃ sarvabhūtabhayaṅkaram |
ghorarūpiṇamatyarthaṃ bhindaṃ tamiva rodasī

1,26.25

ततो मामब्रवीद्ब्रह्मा अधो गच्छ त्वमाशु वै ।
अन्तमस्य विजानीवो लिङ्गस्य तु महात्मनः

tato māmabravīdbrahmā adho gaccha tvamāśu vai |
antamasya vijānīvo liṅgasya tu mahātmanaḥ

1,26.26

अहमूर्ध्वं गमिष्यामि यावदन्तो ऽस्य दृश्यते ।
तदा तु समयं कृत्वा गत उर्द्ध्वमधश्च हि

ahamūrdhvaṃ gamiṣyāmi yāvadanto 'sya dṛśyate |
tadā tu samayaṃ kṛtvā gata urddhvamadhaśca hi

1,26.27

ततो वर्षसहस्रं तु ह्यहं पुनरधो गतः ।
न पश्यामि च तस्यान्तं भीतश्चाहं ततो ऽभवम्

tato varṣasahasraṃ tu hyahaṃ punaradho gataḥ |
na paśyāmi ca tasyāntaṃ bhītaścāhaṃ tato 'bhavam

1,26.28

तथैव ब्रह्मा ह्यूध्व च न चान्तं तस्य लब्धवान् ।
समागतो मया सार्द्ध तत्रैव च महाभसि

tathaiva brahmā hyūdhva ca na cāntaṃ tasya labdhavān |
samāgato mayā sārddha tatraiva ca mahābhasi

1,26.29

ततो विस्मयमापन्नौ भीतौ तस्य महात्मनः ।
मायया मोहितौ तेन नष्टसंज्ञै व्यवस्थितौ

tato vismayamāpannau bhītau tasya mahātmanaḥ |
māyayā mohitau tena naṣṭasaṃjñai vyavasthitau

1,26.30

ततो ध्यानरतौ तत्र चेश्वरं सर्वतोमुखम् ।
प्रभवं निधनं चैव लौकानां प्रभुमव्ययम्

tato dhyānaratau tatra ceśvaraṃ sarvatomukham |
prabhavaṃ nidhanaṃ caiva laukānāṃ prabhumavyayam

1,26.31

प्रह्वाञ्जलिपुटौ भूत्वा तस्मै शर्वाय शूलिने ।
महाभैरवनादाय भीमरूपाय दंष्ट्रिणे ।
अव्यक्तायाथ महते नमस्कारं प्रकुर्वहे

prahvāñjalipuṭau bhūtvā tasmai śarvāya śūline |
mahābhairavanādāya bhīmarūpāya daṃṣṭriṇe |
avyaktāyātha mahate namaskāraṃ prakurvahe

1,26.32

नमो ऽस्तु ते लोकसुरेश देव नमो ऽस्तु ते भूतपते महात्मन् ।
नमो ऽस्तु ते शाश्वतसिद्धयोगिने नमोस्तु ते सर्वजगत्प्रतिष्ठित

namo 'stu te lokasureśa deva namo 'stu te bhūtapate mahātman |
namo 'stu te śāśvatasiddhayogine namostu te sarvajagatpratiṣṭhita

1,26.33

परमेष्ठी परं ब्रह्म त्वक्षरं परमं पदम् ।
ज्येष्ठस्त्वं वामदेवश्च रुद्रः स्कन्दः शिवः प्रभुः

parameṣṭhī paraṃ brahma tvakṣaraṃ paramaṃ padam |
jyeṣṭhastvaṃ vāmadevaśca rudraḥ skandaḥ śivaḥ prabhuḥ

1,26.34

त्वं य5स्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः परन्तपः ।
स्वाहाकारो नमस्कारः संस्कारः सर्वकर्मणाम्

tvaṃ ya5stvaṃ vaṣaṭkārastvamoṅkāraḥ parantapaḥ |
svāhākāro namaskāraḥ saṃskāraḥ sarvakarmaṇām

1,26.35

स्वधाकारश्च यज्ञश्च व्रतानि नियमास्तथा ।
वेदा लोकाश्च देवाश्च भगवानेव सर्वशः

svadhākāraśca yajñaśca vratāni niyamāstathā |
vedā lokāśca devāśca bhagavāneva sarvaśaḥ

1,26.36

आकाशस्य च शब्दस्त्वंभूतानां प्रभवाप्ययः ।
भूमौ गन्धो रसश्चाप्सु तेजोरूपं महेश्वरः

ākāśasya ca śabdastvaṃbhūtānāṃ prabhavāpyayaḥ |
bhūmau gandho rasaścāpsu tejorūpaṃ maheśvaraḥ

1,26.37

वायोः स्पर्शश्च देवेश वपुश्चन्द्रमसस्तथा

vāyoḥ sparśaśca deveśa vapuścandramasastathā

1,26.38

बुद्धौ ज्ञानं च देवेश प्रकृतेर्बीजमेव च

buddhau jñānaṃ ca deveśa prakṛterbījameva ca

1,26.39

संहर्त्ता सर्वलोकानां कालो मृत्युमयोंऽतकः ।
त्वं धारयसि लोकांस्त्रींस्त्वमेव सृजसि प्रभो

saṃharttā sarvalokānāṃ kālo mṛtyumayoṃ'takaḥ |
tvaṃ dhārayasi lokāṃstrīṃstvameva sṛjasi prabho

1,26.40

पूर्वेण वदनेन त्वमिन्द्रत्वं प्रकरोषि वै ।
दक्षिणेन तु वक्त्रेण लोकान्संक्षिपसे पुनः

pūrveṇa vadanena tvamindratvaṃ prakaroṣi vai |
dakṣiṇena tu vaktreṇa lokānsaṃkṣipase punaḥ

1,26.41

पश्चिमेन तु वक्त्रेण वरुणस्थो न संशयः ।
उत्तरेण तु वक्त्रेण सोमस्त्वं देवसत्तमः

paścimena tu vaktreṇa varuṇastho na saṃśayaḥ |
uttareṇa tu vaktreṇa somastvaṃ devasattamaḥ

1,26.42

एकधा बहुधा देव लोकानां प्रभवाप्ययः ।
आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्च सहाश्विनः

ekadhā bahudhā deva lokānāṃ prabhavāpyayaḥ |
ādityā vasavo rudrā marutaśca sahāśvinaḥ

1,26.43

साध्या विद्याधरा नागाश्चारणाश्च तपोधनाः ।
वालखिल्या महात्मानस्तपः सिद्धाश्च सुव्रताः

sādhyā vidyādharā nāgāścāraṇāśca tapodhanāḥ |
vālakhilyā mahātmānastapaḥ siddhāśca suvratāḥ

1,26.44

त्वत्तः प्रसूता देवेश ये चान्ये नियतव्रताः ।
उमा सीता सिनीवाली कुहूर्गायत्र्य एव च

tvattaḥ prasūtā deveśa ye cānye niyatavratāḥ |
umā sītā sinīvālī kuhūrgāyatrya eva ca

1,26.45

लक्ष्मीः कीर्त्तिर्धृतिर्मेधा लज्जा कान्तिर्वपुः स्वधा ।
तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव वाचां देवी सरस्वती ।
त्वत्तः प्रसूता देवेश संध्या रात्रिस्तथैव च

lakṣmīḥ kīrttirdhṛtirmedhā lajjā kāntirvapuḥ svadhā |
tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kriyā caiva vācāṃ devī sarasvatī |
tvattaḥ prasūtā deveśa saṃdhyā rātristathaiva ca

1,26.46

सूर्यायुतानामयुतप्रभाव नमो ऽस्तु ते चन्द्रसहस्रगौर ।
नमो ऽस्तु ते वज्रपिनाकधारिणे नमोस्तु ते देव हिरण्यवाससे

sūryāyutānāmayutaprabhāva namo 'stu te candrasahasragaura |
namo 'stu te vajrapinākadhāriṇe namostu te deva hiraṇyavāsase

1,26.47

नमोस्तु ते भस्मविभूषिताङ्ग नमो ऽस्तु ते कामशरीरनाशन ।
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवाससे

namostu te bhasmavibhūṣitāṅga namo 'stu te kāmaśarīranāśana |
namo 'stu te deva hiraṇyaretase namo 'stu te deva hiraṇyavāsase

1,26.48

नमो ऽस्तु ते देव हिरण्ययोने नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाभ ।
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यरेतसे नमो ऽस्तु ते नेत्रसहस्रचित्र

namo 'stu te deva hiraṇyayone namo 'stu te deva hiraṇyanābha |
namo 'stu te deva hiraṇyaretase namo 'stu te netrasahasracitra

1,26.49

नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवर्ण नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यकेश ।
नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यवीर नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यदायिने

namo 'stu te deva hiraṇyavarṇa namo 'stu te deva hiraṇyakeśa |
namo 'stu te deva hiraṇyavīra namo 'stu te deva hiraṇyadāyine

1,26.50

नमो ऽस्तु ते देव हिरण्यनाथ नमो ऽश्तुते देव हिरण्यनाद ।
नमो ऽस्तु ते देव पिनाकपाणे नमो ऽश्तुते ते शङ्कर नीलकण्ठ

namo 'stu te deva hiraṇyanātha namo 'śtute deva hiraṇyanāda |
namo 'stu te deva pinākapāṇe namo 'śtute te śaṅkara nīlakaṇṭha

1,26.51

एवं संस्तूयमानस्तु व्यक्तो भूत्वा महामतिः ।
देवदेवो जगद्योनिः सूर्य कोटिसमप्रभः

evaṃ saṃstūyamānastu vyakto bhūtvā mahāmatiḥ |
devadevo jagadyoniḥ sūrya koṭisamaprabhaḥ

1,26.52

आबभाषे कृपाविष्टो महादेवो महाद्युतिः ।
वक्त्रकोटिसहस्रेण ग्रसमान इवांबरम्

ābabhāṣe kṛpāviṣṭo mahādevo mahādyutiḥ |
vaktrakoṭisahasreṇa grasamāna ivāṃbaram

1,26.53

कंबुग्रीवः सुज ठरो नानाभूषणभूषितः ।
नानारत्नविचित्राङ्गो नानामाल्यानुलेपनः

kaṃbugrīvaḥ suja ṭharo nānābhūṣaṇabhūṣitaḥ |
nānāratnavicitrāṅgo nānāmālyānulepanaḥ

1,26.54

पिनाकपाणिर्भगवान्सुरपूज्यस्त्रिशूलधृक् ।
व्यालय ज्ञोपवीती च सुराणामभयङ्करः

pinākapāṇirbhagavānsurapūjyastriśūladhṛk |
vyālaya jñopavītī ca surāṇāmabhayaṅkaraḥ

1,26.55

दुन्दुभिस्वरनिर्घोषः पर्जन्यनिनदोपमः ।
मुक्तो हासस्तदा तेन सर्वमापूरयञ्जगत्

dundubhisvaranirghoṣaḥ parjanyaninadopamaḥ |
mukto hāsastadā tena sarvamāpūrayañjagat

1,26.56

तेन शब्देन महता चावां भीतौ महात्मनः ।
अथोवाच महादेवः प्रीतो ऽहं सुरसत्तमौ

tena śabdena mahatā cāvāṃ bhītau mahātmanaḥ |
athovāca mahādevaḥ prīto 'haṃ surasattamau

1,26.57

पश्यतां च महायोगं भयं सर्व प्रमुच्यताम् ।
युवां प्रसूतौ गात्रेभ्यो मम पूर्वं सनातनौ

paśyatāṃ ca mahāyogaṃ bhayaṃ sarva pramucyatām |
yuvāṃ prasūtau gātrebhyo mama pūrvaṃ sanātanau

1,26.58

यं मे दक्षिणो बाहुर्ब्रह्मा लोकपितामहः ।
वामो बाहुश्च मे विष्णुर्नित्यं युद्धेष्वनिर्जितः

yaṃ me dakṣiṇo bāhurbrahmā lokapitāmahaḥ |
vāmo bāhuśca me viṣṇurnityaṃ yuddheṣvanirjitaḥ

1,26.59

प्रीतो ऽहं युवयोः सम्यग्वरं दद्यां यथैप्सितम् ।
ततः प्रहृष्टमनसौ प्रणतौ पादयोः प्रभोः

prīto 'haṃ yuvayoḥ samyagvaraṃ dadyāṃ yathaipsitam |
tataḥ prahṛṣṭamanasau praṇatau pādayoḥ prabhoḥ

1,26.60

अब्रूतां च महादेवं प्रसादाभिमुखं स्थितम् ।
यदि प्रीतिः समुत्पन्ना यदि देयो वरश्च ते ।
भक्तिर्भवतु नौ नित्यं त्वयि देव सुरेश्वर

abrūtāṃ ca mahādevaṃ prasādābhimukhaṃ sthitam |
yadi prītiḥ samutpannā yadi deyo varaśca te |
bhaktirbhavatu nau nityaṃ tvayi deva sureśvara

1,26.61

देवदेव उवाच एवमस्तु महाभागौ सृजतां विपुलाः प्रजाः ।
एवमुक्त्वा स भगवांस्तत्रैवातरधाद्विभुः

devadeva uvāca evamastu mahābhāgau sṛjatāṃ vipulāḥ prajāḥ |
evamuktvā sa bhagavāṃstatraivātaradhādvibhuḥ

1,26.62

एष एव मयोक्तो वः प्रभावस्तस्य धीमतः ।
एतद्धि परमं ज्ञानमव्यक्तं शिवसंज्ञितम्

eṣa eva mayokto vaḥ prabhāvastasya dhīmataḥ |
etaddhi paramaṃ jñānamavyaktaṃ śivasaṃjñitam

1,26.63

एतत्सूक्ष्ममचिन्त्यं च पश्यन्ति ज्ञ3नचक्षुषः ।
तस्मै देवाधिदेवाय नमस्कारं प्रकुर्महे ।
महादेव नमस्ते ऽस्तु महेश्वर नमो ऽस्तु ते

etatsūkṣmamacintyaṃ ca paśyanti jña3nacakṣuṣaḥ |
tasmai devādhidevāya namaskāraṃ prakurmahe |
mahādeva namaste 'stu maheśvara namo 'stu te

1,26.64

सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा गताः सर्वे सुराः स्वं स्वं निवेशनम् ।
नमस्कारं प्रकुर्वाणाः शङ्कराय महात्मने

sūta uvāca etacchrutvā gatāḥ sarve surāḥ svaṃ svaṃ niveśanam |
namaskāraṃ prakurvāṇāḥ śaṅkarāya mahātmane

1,26.65

इमं स्तवं पठिद्यस्तु चेश्वरस्य महात्मनः ।
कामांश्च लभते सर्वान् पापेभ्यश्च प्रमुच्यते

imaṃ stavaṃ paṭhidyastu ceśvarasya mahātmanaḥ |
kāmāṃśca labhate sarvān pāpebhyaśca pramucyate

1,26.66

एतत्सर्वं तदा तेन न विष्णुना प्रभविष्णुना ।
महादेवप्रसादेन ह्युक्तं ब्रह्म सनातनम् ।
एतद्वः सर्वमाख्यातं मया माहेश्वरं बलम्

etatsarvaṃ tadā tena na viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
mahādevaprasādena hyuktaṃ brahma sanātanam |
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ mayā māheśvaraṃ balam

Chapter 1.27

1,27.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे लिङ्गोत्पत्तिकथनं नाम षड्विंशतितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः भूय षुत महाबुद्धे कथयस्व महात्मनः ।
महादेवस्य माहात्म्यं श्रोतुं कौतूहलं च नः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde liṅgotpattikathanaṃ nāma ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ bhūya ṣuta mahābuddhe kathayasva mahātmanaḥ |
mahādevasya māhātmyaṃ śrotuṃ kautūhalaṃ ca naḥ

1,27.2

कथं दारुवणे देव-ऋषिसंघनिषेविते ।
चकार वेषं विकृतं येन बुद्धा महर्षयः

kathaṃ dāruvaṇe deva-ṛṣisaṃghaniṣevite |
cakāra veṣaṃ vikṛtaṃ yena buddhā maharṣayaḥ

1,27.3

ज्ञात्वा च ते महादेवं ततो भ्रान्ता ह्यचेतसः ।
आराधयन्प्रसादार्थं नैषां तुष्टः पुनर्भवः

jñātvā ca te mahādevaṃ tato bhrāntā hyacetasaḥ |
ārādhayanprasādārthaṃ naiṣāṃ tuṣṭaḥ punarbhavaḥ

1,27.4

एतत्सर्वं यथावृत्तं देवदेवेन चेष्टितम् ।
तत्सर्वं कथयस्वेह त्वं नो बुद्धिमतां वरः

etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ devadevena ceṣṭitam |
tatsarvaṃ kathayasveha tvaṃ no buddhimatāṃ varaḥ

1,27.5

सूत उवाच श्रूयतामभिधास्यामि धर्ममेतमतन्द्रिताः ।
निर्म्मितं देवदेवेन भक्तानामनुकंपया

sūta uvāca śrūyatāmabhidhāsyāmi dharmametamatandritāḥ |
nirmmitaṃ devadevena bhaktānāmanukaṃpayā

1,27.6

पुरा कृतयुगे विप्राः शृङ्गे हिमवतः शुभे ।
देवदारुवनं रम्यं नानाद्रुमलताकुलम्

purā kṛtayuge viprāḥ śṛṅge himavataḥ śubhe |
devadāruvanaṃ ramyaṃ nānādrumalatākulam

1,27.7

बहवो मुनयस्तत्र तपस्यन्तो मुनिव्रताः ।
शैवाल भोजनाः केचित्केचिदन्तर्जलेशयाः

bahavo munayastatra tapasyanto munivratāḥ |
śaivāla bhojanāḥ kecitkecidantarjaleśayāḥ

1,27.8

केचिदभ्रावकाशास्तु पादाङ्गुष्ठाग्रधिष्ठिताः ।
दन्तोलूखलिनश्चान्ये त्वश्मकुट्टास्तथा परे

kecidabhrāvakāśāstu pādāṅguṣṭhāgradhiṣṭhitāḥ |
dantolūkhalinaścānye tvaśmakuṭṭāstathā pare

1,27.9

स्थानवीरासनाश्चान्ये मृगयर्यारतास्तथा ।
कालं नयन्ति तपसा तीव्रेण च महाधियः

sthānavīrāsanāścānye mṛgayaryāratāstathā |
kālaṃ nayanti tapasā tīvreṇa ca mahādhiyaḥ

1,27.10

ततस्तेषां प्रसादार्थ देवस्तद्वनमागतः ।
भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो नग्नो विकृतलक्षणः

tatasteṣāṃ prasādārtha devastadvanamāgataḥ |
bhasmapāṇḍuradigdhāṅgo nagno vikṛtalakṣaṇaḥ

1,27.11

विकृतस्रस्तकेशश्च करालदशनस्तथा ।
उल्मुकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः

vikṛtasrastakeśaśca karāladaśanastathā |
ulmukavyagrahastaśca raktapiṅgalalocanaḥ

1,27.12

शिश्नं सवृषणं तस्य रक्तगैरिकसन्निभम् ।
मुखमङ्गारवर्णेन शुक्लेन च विभूषितम्

śiśnaṃ savṛṣaṇaṃ tasya raktagairikasannibham |
mukhamaṅgāravarṇena śuklena ca vibhūṣitam

1,27.13

क्वचित्स हसते रौद्रं क्वचिद्गायति विस्मि तः ।
क्वचिन्नृत्यति शृङ्गारी क्वचिद्रौति मुहुर्मुहुः

kvacitsa hasate raudraṃ kvacidgāyati vismi taḥ |
kvacinnṛtyati śṛṅgārī kvacidrauti muhurmuhuḥ

1,27.14

नृत्यन्त रुरुधुस्तूर्णं पत्न्यस्तेषां विमोहिताः ।
आश्रमे ऽभ्यागतो ऽभीक्ष्णं या चते च पुनः पुनः

nṛtyanta rurudhustūrṇaṃ patnyasteṣāṃ vimohitāḥ |
āśrame 'bhyāgato 'bhīkṣṇaṃ yā cate ca punaḥ punaḥ

1,27.15

भार्या कृता तथारूपा तृणाभरणभूषिता ।
वृषनादं प्रगर्जन्वै खरनादं ननाद च

bhāryā kṛtā tathārūpā tṛṇābharaṇabhūṣitā |
vṛṣanādaṃ pragarjanvai kharanādaṃ nanāda ca

1,27.16

तथा वञ्चितुमा रब्धो हासयन्सर्वदेहिनः ।
ततस्ते मुनयः क्रुद्धाः क्रोधेन कलुषीकृताः

tathā vañcitumā rabdho hāsayansarvadehinaḥ |
tataste munayaḥ kruddhāḥ krodhena kaluṣīkṛtāḥ

1,27.17

मोहिता मायया सर्वे शपितुं समुपस्थिताः ।
करवद्गायसे यस्मात्खरस्तस्माद्भविष्यसि

mohitā māyayā sarve śapituṃ samupasthitāḥ |
karavadgāyase yasmātkharastasmādbhaviṣyasi

1,27.18

राक्षसो वा पिशाचो वा दानवो वाथ वा तथा ।
यथा वैच्छंस्तथा सर्वे क्रुद्धास्ते मुनयः समम्

rākṣaso vā piśāco vā dānavo vātha vā tathā |
yathā vaicchaṃstathā sarve kruddhāste munayaḥ samam

1,27.19

शेपुः शासैस्तु विविधैस्तं देवं भुवनेश्वरम् ।
तपांसि तेषां सर्वेषां प्रत्याहन्यन्त शङ्करे

śepuḥ śāsaistu vividhaistaṃ devaṃ bhuvaneśvaram |
tapāṃsi teṣāṃ sarveṣāṃ pratyāhanyanta śaṅkare

1,27.20

यथादित्यप्रकाशेन तारका नभसि स्थिताः ।
न द्योतन्ते प्रकाशेन तद्वत्तेजांसि शङ्करे

yathādityaprakāśena tārakā nabhasi sthitāḥ |
na dyotante prakāśena tadvattejāṃsi śaṅkare

1,27.21

श्रूयते ऋषिशापेन ब्रह्मणः सुमहात्मनः ।
समृद्धः श्रेयसां यौनिर्यज्ञो वै नाशमाप्तवान्

śrūyate ṛṣiśāpena brahmaṇaḥ sumahātmanaḥ |
samṛddhaḥ śreyasāṃ yauniryajño vai nāśamāptavān

1,27.22

भृगोरपि च शापेन विष्णुः परमवियवान् ।
प्रादुर्भावान्दश प्राप्तो दुःखितश्च सदा कृतः

bhṛgorapi ca śāpena viṣṇuḥ paramaviyavān |
prādurbhāvāndaśa prāpto duḥkhitaśca sadā kṛtaḥ

1,27.23

इन्द्रस्यापि हि धर्मज्ञः शिश्नं सवृषणं पुरा ।
ऋषिणा गौतमेनोर्व्यां क्रुद्धेन विनिपातितम्

indrasyāpi hi dharmajñaḥ śiśnaṃ savṛṣaṇaṃ purā |
ṛṣiṇā gautamenorvyāṃ kruddhena vinipātitam

1,27.24

गर्भवासो वसूनां च शापेन विहित स्तथा ।
ऋषीणां चैव शापेन नहुषः सर्पतां गतः

garbhavāso vasūnāṃ ca śāpena vihita stathā |
ṛṣīṇāṃ caiva śāpena nahuṣaḥ sarpatāṃ gataḥ

1,27.25

क्षीरोदश्च समुद्रश्च ह्यपेयो ब्राह्मणैः कृतः ।
धर्मश्चात्र प्रशप्तो वै माण्डव्येन महात्मना

kṣīrodaśca samudraśca hyapeyo brāhmaṇaiḥ kṛtaḥ |
dharmaścātra praśapto vai māṇḍavyena mahātmanā

1,27.26

एते चान्ये च बहवो यातनां च समागताः ।
वर्जयित्वा विरूपाक्षं देवदेवं महेश्वरम्

ete cānye ca bahavo yātanāṃ ca samāgatāḥ |
varjayitvā virūpākṣaṃ devadevaṃ maheśvaram

1,27.27

एवं हि मोहितास्तेन न चाबुद्ध्यन्त शङ्करम् ।
ततस्ते ऋषयः सर्वे परस्परमथाब्रुवन्

evaṃ hi mohitāstena na cābuddhyanta śaṅkaram |
tataste ṛṣayaḥ sarve parasparamathābruvan

1,27.28

न चायं विधिरस्माकं गृहस्थानां विधीयते ।
ब्रह्मचर्य रतानां च वने वा वनवासिनाम्

na cāyaṃ vidhirasmākaṃ gṛhasthānāṃ vidhīyate |
brahmacarya ratānāṃ ca vane vā vanavāsinām

1,27.29

यतीनां वा तथा धर्मो नायं दृष्टः कथञ्चन ।
अनयस्तु महानेष येनायं मोहितो द्विजाः

yatīnāṃ vā tathā dharmo nāyaṃ dṛṣṭaḥ kathañcana |
anayastu mahāneṣa yenāyaṃ mohito dvijāḥ

1,27.30

लिङ्गं प्रपातयस्वैतन्नायं धर्मस्तपस्विनाम् ।
वदस्व वाचा मधुरं वस्त्रमेकं समाश्रय

liṅgaṃ prapātayasvaitannāyaṃ dharmastapasvinām |
vadasva vācā madhuraṃ vastramekaṃ samāśraya

1,27.31

त्याजिते च त्वया लिङ्गे ततः पूजामवाप्स्यसि ।
ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा भगवान्भगनेत्रहा

tyājite ca tvayā liṅge tataḥ pūjāmavāpsyasi |
ṛṣīṇāṃ tadvacaḥ śrutvā bhagavānbhaganetrahā

1,27.32

उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रहसन्निव शङ्करः ।
न शक्यमिदमस्मा कं लिङ्गं पातयितुं बलात्

uvāca ślakṣṇayā vācā prahasanniva śaṅkaraḥ |
na śakyamidamasmā kaṃ liṅgaṃ pātayituṃ balāt

1,27.33

ब्रह्मादिदैवतैः सर्वैः किमुतान्यैस्तपोधनैः ।
पातयेयमहं चैतल्लिङ्गं भो द्विजसत्तमाः

brahmādidaivataiḥ sarvaiḥ kimutānyaistapodhanaiḥ |
pātayeyamahaṃ caitalliṅgaṃ bho dvijasattamāḥ

1,27.34

आश्रमे तिष्ठ वा गच्छ वाक्यमित्येव ते ऽब्रुवन् ।
एवमुक्तो महादेवः प्रत्दृष्टेन्द्रियचेष्टितः

āśrame tiṣṭha vā gaccha vākyamityeva te 'bruvan |
evamukto mahādevaḥ pratdṛṣṭendriyaceṣṭitaḥ

1,27.35

सर्वेषां पश्यतामेव तत्रैवान्तर्दधे प्रभुः ।
अन्तर्हिते भगवति तथा लिङ्गे कृते भवे

sarveṣāṃ paśyatāmeva tatraivāntardadhe prabhuḥ |
antarhite bhagavati tathā liṅge kṛte bhave

1,27.36

त्रैलोक्ये सर्वभूतानां प्रादुर्भावो न जायते ।
व्याकुलं च तदा सर्वं न प्रकाशेत किञ्चन

trailokye sarvabhūtānāṃ prādurbhāvo na jāyate |
vyākulaṃ ca tadā sarvaṃ na prakāśeta kiñcana

1,27.37

तपते चैव नादित्यो निष्प्रभः पावकस्तथा ।
नक्षत्राणि ग्रहाश्चैव विपरीता विजज्ञिरे

tapate caiva nādityo niṣprabhaḥ pāvakastathā |
nakṣatrāṇi grahāścaiva viparītā vijajñire

1,27.38

संतानार्थ प्रवृत्तानामृषीणां विभवात्मनाम् ।
क्रतवो न व्यवर्त्तन्त ऋतुकालाभिगामिनाम्

saṃtānārtha pravṛttānāmṛṣīṇāṃ vibhavātmanām |
kratavo na vyavarttanta ṛtukālābhigāminām

1,27.39

ते चरति पुनर्द्धर्म्मं निर्ममा निरहङ्कृताः ।
नष्टप्रभाववीर्याश्च नष्टतेजस एव च

te carati punarddharmmaṃ nirmamā nirahaṅkṛtāḥ |
naṣṭaprabhāvavīryāśca naṣṭatejasa eva ca

1,27.40

धर्मे चैव मतिस्तेषां तदा न व्यवतिष्ठते ।
ते तुसर्वे समागम्य ब्रह्मलोकमुपागताः

dharme caiva matisteṣāṃ tadā na vyavatiṣṭhate |
te tusarve samāgamya brahmalokamupāgatāḥ

1,27.41

ब्रह्मणो भवनं गत्वा दृष्ट्वा पुष्पकसंभवम् ।
पादयोः पतिताः सर्वे शिववृत्तान्तमूचिरे

brahmaṇo bhavanaṃ gatvā dṛṣṭvā puṣpakasaṃbhavam |
pādayoḥ patitāḥ sarve śivavṛttāntamūcire

1,27.42

विकटः स्तब्धकेशश्च करालदशनस्तथा ।
उलूकव्यग्रहस्तश्च रक्तपिङ्गललोचनः

vikaṭaḥ stabdhakeśaśca karāladaśanastathā |
ulūkavyagrahastaśca raktapiṅgalalocanaḥ

1,27.43

शिश्नं सवृषणं तस्य रक्तं गैरिकमण्डितम् ।
स्नुषाणां च दुहितॄणां पुत्रीणां च विशेषतः

śiśnaṃ savṛṣaṇaṃ tasya raktaṃ gairikamaṇḍitam |
snuṣāṇāṃ ca duhitṝṇāṃ putrīṇāṃ ca viśeṣataḥ

1,27.44

वर्तमानस्ततः पार्श्वे विपरीताभिलाषतः ।
उन्मत्त इति विज्ञाय सो ऽस्माभिरवमानितः

vartamānastataḥ pārśve viparītābhilāṣataḥ |
unmatta iti vijñāya so 'smābhiravamānitaḥ

1,27.45

आक्रुष्टस्ताडितश्चापि लिङ्गं चाप्यस्य चोद्धृतम् ।
तस्य क्रोधप्रसादार्थं वयं ते शरणं गताः

ākruṣṭastāḍitaścāpi liṅgaṃ cāpyasya coddhṛtam |
tasya krodhaprasādārthaṃ vayaṃ te śaraṇaṃ gatāḥ

1,27.46

एतत्कार्यं न जानीमस्तन्नो ब्रूहि पितामह ।
ऋषीणां तद्वचः श्रुत्वा ध्यानाद्विज्ञाय चेश्वरम्

etatkāryaṃ na jānīmastanno brūhi pitāmaha |
ṛṣīṇāṃ tadvacaḥ śrutvā dhyānādvijñāya ceśvaram

1,27.47

प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा वाक्यं च सुसमा हितः ।
एष देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः

pratyuvāca tato brahmā vākyaṃ ca susamā hitaḥ |
eṣa devo mahādevo vijñeyastu maheśvaraḥ

1,27.48

न तस्य परमं किञ्चित्पदं समधिगम्यते ।
देवानां च ऋषीणां च पितृणां चैव स प्रभुः

na tasya paramaṃ kiñcitpadaṃ samadhigamyate |
devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca pitṛṇāṃ caiva sa prabhuḥ

1,27.49

सहस्रयुगपर्यन्ते प्रलये सर्वदेहिनाम् ।
संहरत्येष भगवान् कालो भूत्वा महेश्वरः

sahasrayugaparyante pralaye sarvadehinām |
saṃharatyeṣa bhagavān kālo bhūtvā maheśvaraḥ

1,27.50

एष चैव प्रजाः सर्वाः सृजत्येकः स्वतेजसा ।
एष चिक्री च वक्षोजश्रीवत्सकृतलक्षणः

eṣa caiva prajāḥ sarvāḥ sṛjatyekaḥ svatejasā |
eṣa cikrī ca vakṣojaśrīvatsakṛtalakṣaṇaḥ

1,27.51

येगी कृतयुगे चैव त्रेतायां क्रतुरुच्यते ।
द्वापरे चैव कालाग्निर्धर्मकेतुः कलौ स्मृतः

yegī kṛtayuge caiva tretāyāṃ kraturucyate |
dvāpare caiva kālāgnirdharmaketuḥ kalau smṛtaḥ

1,27.52

रुद्रस्य मूर्त्तयस्तिस्रो विज्ञेयाश्चापि पण्डितैः ।
तमो ह्यग्नी रजो ब्रह्मा सत्त्वं विष्णुः प्रकाशकः

rudrasya mūrttayastisro vijñeyāścāpi paṇḍitaiḥ |
tamo hyagnī rajo brahmā sattvaṃ viṣṇuḥ prakāśakaḥ

1,27.53

मूर्त्तिरेका स्मृता यस्य दिग्वासाश्च शिवाह्वया ।
यत्र तिष्ठन्ति तद्ब्रह्मयोगेन तु समन्वितम्

mūrttirekā smṛtā yasya digvāsāśca śivāhvayā |
yatra tiṣṭhanti tadbrahmayogena tu samanvitam

1,27.54

तस्माद्देवं देवदेवमी शानं प्रभुमव्ययम् ।
आराधयत विप्रेन्द्रा जितक्रोधा जितेन्द्रियाः

tasmāddevaṃ devadevamī śānaṃ prabhumavyayam |
ārādhayata viprendrā jitakrodhā jitendriyāḥ

1,27.55

दृष्टं वै यादृशं तस्य लिङ्गमासीन्महात्मनः ।
तादृक्प्रतिकृतिं कृत्वा शूलपाणिं प्रपद्यत

dṛṣṭaṃ vai yādṛśaṃ tasya liṅgamāsīnmahātmanaḥ |
tādṛkpratikṛtiṃ kṛtvā śūlapāṇiṃ prapadyata

1,27.56

ततो द्रक्ष्यथ देवेशं दुर्दर्शमकृतात्मभिः ।
यं दृष्ट्वा सर्वमज्ञानमधर्मश्च प्रमश्यति

tato drakṣyatha deveśaṃ durdarśamakṛtātmabhiḥ |
yaṃ dṛṣṭvā sarvamajñānamadharmaśca pramaśyati

1,27.57

ततः प्रदक्षिणं कृत्वा ब्रह्माणममितौजसम् ।
आस्थिता वीतशोकास्ते देवदारुवने ततः

tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛtvā brahmāṇamamitaujasam |
āsthitā vītaśokāste devadāruvane tataḥ

1,27.58

आराधयितुमारब्धा ब्रह्मणा कथितं यथा ।
स्थण्डिलेषु विचित्रेषु पर्वतेषु गुहासु च

ārādhayitumārabdhā brahmaṇā kathitaṃ yathā |
sthaṇḍileṣu vicitreṣu parvateṣu guhāsu ca

1,27.59

नदीनां च विचित्रेषु पुलिनेषु शुभेषु च ।
एवं संवत्सरे पूर्णे वसंते समुपस्थिते ।
तदेव रूपमास्थाय देवस्तद्वनमागतः

nadīnāṃ ca vicitreṣu pulineṣu śubheṣu ca |
evaṃ saṃvatsare pūrṇe vasaṃte samupasthite |
tadeva rūpamāsthāya devastadvanamāgataḥ

1,27.60

कुसुमितबहुपादपालताकं भ्रमरगणै रुपगीयमानखण्डम् ।
परभृतपरिपूर्णचारुशब्दं प्रविशति तद्वनमाश्रमं महेशः

kusumitabahupādapālatākaṃ bhramaragaṇai rupagīyamānakhaṇḍam |
parabhṛtaparipūrṇacāruśabdaṃ praviśati tadvanamāśramaṃ maheśaḥ

1,27.61

ततस्तं मुनयः सर्वे तुष्टुवुः सुसमाहिताः

tatastaṃ munayaḥ sarve tuṣṭuvuḥ susamāhitāḥ

1,27.62

अद्भिर्विवधमाल्यैश्च धूपमन्धैस्तथैव च ।
सपत्नीका महाभागाः सपुत्राः सपरिच्छदाः

adbhirvivadhamālyaiśca dhūpamandhaistathaiva ca |
sapatnīkā mahābhāgāḥ saputrāḥ saparicchadāḥ

1,27.63

मृदु भस्ते तदा वाग्भिर्गिरीशमिदमब्रुवन् ।
अज्ञानाद्देवदेवस्य यदस्माभिग्नुष्ठितम्

mṛdu bhaste tadā vāgbhirgirīśamidamabruvan |
ajñānāddevadevasya yadasmābhignuṣṭhitam

1,27.64

कर्मणा मनसा वाचा तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि ।
चरितानि विचित्राणि गुह्यानि गहनानि च

karmaṇā manasā vācā tatsarvaṃ kṣantumarhasi |
caritāni vicitrāṇi guhyāni gahanāni ca

1,27.65

ब्रह्मादीनां च देवानां दुर्विज्ञेयानि शङ्कर ।
स्वागतं ते न जानीमो गतिं नैव च नैव च

brahmādīnāṃ ca devānāṃ durvijñeyāni śaṅkara |
svāgataṃ te na jānīmo gatiṃ naiva ca naiva ca

1,27.66

विश्वेश्वर महादेव यो ऽसि सो ऽसि नमो ऽस्तु ते ।
स्तुवन्ति त्वां महात्मानो देवदेवं महेश्वरम्

viśveśvara mahādeva yo 'si so 'si namo 'stu te |
stuvanti tvāṃ mahātmāno devadevaṃ maheśvaram

1,27.67

नमो भवाय भव्याय भावनायोद्भवाय च ।
अनन्तबलवीर्याय भूतानां पतये नमः

namo bhavāya bhavyāya bhāvanāyodbhavāya ca |
anantabalavīryāya bhūtānāṃ pataye namaḥ

1,27.68

संहर्त्रे कपिशाङ्गाय अव्ययाय व्ययाय च ।
गङ्गा सलिलधाराय चाधाराय गुणात्मने

saṃhartre kapiśāṅgāya avyayāya vyayāya ca |
gaṅgā saliladhārāya cādhārāya guṇātmane

1,27.69

त्र्यंबकाय त्रिनेत्राय त्रिशूलवरधारिणे ।
कन्दर्पाय नमस्तुभ्यं नमो ऽस्तु परमात्मने

tryaṃbakāya trinetrāya triśūlavaradhāriṇe |
kandarpāya namastubhyaṃ namo 'stu paramātmane

1,27.70

शकराय वृषाङ्काय गणानां पतये नमः ।
दण्डहस्ताय कालाय पाशहस्ताय वै नमः

śakarāya vṛṣāṅkāya gaṇānāṃ pataye namaḥ |
daṇḍahastāya kālāya pāśahastāya vai namaḥ

1,27.71

वेदमन्त्रप्रधानाय शतजिह्वाय ते नमः ।
भूतं भव्यं भविष्यच्च स्थावरं चङ्गमं च यत्

vedamantrapradhānāya śatajihvāya te namaḥ |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca sthāvaraṃ caṅgamaṃ ca yat

1,27.72

तव देहात्समुत्पन्नं देव सर्वमिदं जगत् ।
शेभो पाहि च भद्रं ते प्रसीद भगवंस्ततः

tava dehātsamutpannaṃ deva sarvamidaṃ jagat |
śebho pāhi ca bhadraṃ te prasīda bhagavaṃstataḥ

1,27.73

अज्ञानाद्यदि वा ज्ञानाद्यत्किञ्चित्कुरुते नरः ।
तत्सर्वं भगवानेव कुरुते योगमायया

ajñānādyadi vā jñānādyatkiñcitkurute naraḥ |
tatsarvaṃ bhagavāneva kurute yogamāyayā

1,27.74

एवं स्तुत्वा तु मुनयः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
याचन्ते तपसा युक्ताः पश्यामस्त्त्वां यथा पुरा

evaṃ stutvā tu munayaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā |
yācante tapasā yuktāḥ paśyāmasttvāṃ yathā purā

1,27.75

प्रकृतिस्थं च ते लिङ्गं तथैवास्तु यथा पुरा ।
नमो दिग्वाससे नित्यं किङ्किणीजालमालिने

prakṛtisthaṃ ca te liṅgaṃ tathaivāstu yathā purā |
namo digvāsase nityaṃ kiṅkiṇījālamāline

1,27.76

विकटाय करालाय करालवदनाय च ।
अरूपाय सुरूपाय विश्वरूपाय ते नमः

vikaṭāya karālāya karālavadanāya ca |
arūpāya surūpāya viśvarūpāya te namaḥ

1,27.77

कटङ्कटाय रूद्राय स्वाहाकाराय वै नमः ।
सर्वप्राणात्मने तुभ्यं गुणदेहाय वै नमः

kaṭaṅkaṭāya rūdrāya svāhākārāya vai namaḥ |
sarvaprāṇātmane tubhyaṃ guṇadehāya vai namaḥ

1,27.78

दुर्ग्गन्धाय सुगन्धाय शूलहस्ताय वै नमः ।
स्वयं नीलशिखण्डाय श्रीकण्ठाय नमो नमः ।
नीलकण्ठाय देवाय चिताभस्माङ्गरागिणे

durggandhāya sugandhāya śūlahastāya vai namaḥ |
svayaṃ nīlaśikhaṇḍāya śrīkaṇṭhāya namo namaḥ |
nīlakaṇṭhāya devāya citābhasmāṅgarāgiṇe

1,27.79

गुणत्रयात्मने तुभ्यं नमो विश्वाय वेधसे ।
श्मशानवासिने नित्यं प्रेतरूपाय वै नमः

guṇatrayātmane tubhyaṃ namo viśvāya vedhase |
śmaśānavāsine nityaṃ pretarūpāya vai namaḥ

1,27.80

त्वं ब्रह्मा सर्वदेवानां रुद्राणां नीललोहितः ।
आत्मा च सर्वभूतानां सांख्यैः पुरुष उच्यते

tvaṃ brahmā sarvadevānāṃ rudrāṇāṃ nīlalohitaḥ |
ātmā ca sarvabhūtānāṃ sāṃkhyaiḥ puruṣa ucyate

1,27.81

पर्वतानां महामेरुर्नक्षत्राणां च चन्द्रमाः ।
ऋषीणां च वसिष्ठस्त्वं देवानां वासवस्तथा

parvatānāṃ mahāmerurnakṣatrāṇāṃ ca candramāḥ |
ṛṣīṇāṃ ca vasiṣṭhastvaṃ devānāṃ vāsavastathā

1,27.82

ओङ्करः सर्ववेदानां ज्येष्ठसाम च सामसु ।
आरण्यानां च सर्वेषां सिंहस्त्वं परमेश्वरः

oṅkaraḥ sarvavedānāṃ jyeṣṭhasāma ca sāmasu |
āraṇyānāṃ ca sarveṣāṃ siṃhastvaṃ parameśvaraḥ

1,27.83

ग्राम्याणामृषभश्चापि भगवांल्लोकपूजितः ।
सर्वथा वर्त्तमानो ऽपि योयो भावो भविष्यति

grāmyāṇāmṛṣabhaścāpi bhagavāṃllokapūjitaḥ |
sarvathā varttamāno 'pi yoyo bhāvo bhaviṣyati

1,27.84

त्वामेव तत्र पश्यामो ब्रह्मणा कथितं यथा ।
कामः क्रोधश्च लोभश्च विषादो मद एव च

tvāmeva tatra paśyāmo brahmaṇā kathitaṃ yathā |
kāmaḥ krodhaśca lobhaśca viṣādo mada eva ca

1,27.85

एतदिच्छाम वै रोद्धुं प्रसीद परमेश्वर ।
महासंहरणे प्राप्ते त्वया देव कृतात्मना

etadicchāma vai roddhuṃ prasīda parameśvara |
mahāsaṃharaṇe prāpte tvayā deva kṛtātmanā

1,27.86

करं ललाटे संपीड्य वह्निरुत्पादितस्त्वया ।
तेनाग्निना तदा लोका अर्चिर्भिः सर्वतो वृताः

karaṃ lalāṭe saṃpīḍya vahnirutpāditastvayā |
tenāgninā tadā lokā arcirbhiḥ sarvato vṛtāḥ

1,27.87

तस्मादग्निसमा ह्येते बहवो विकृताग्नयः ।
यानि चान्यानिभूतानि स्थावराणि चराणि च

tasmādagnisamā hyete bahavo vikṛtāgnayaḥ |
yāni cānyānibhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

1,27.88

दह्यन्ते प्राणिनस्ते तु त्वत्समुत्थेन वाह्निना ।
अस्माकं दह्यमानानां त्राता भव सुरेश्वर

dahyante prāṇinaste tu tvatsamutthena vāhninā |
asmākaṃ dahyamānānāṃ trātā bhava sureśvara

1,27.89

त्वं च लोकहितार्थाय भूतानि परिषिञ्चसि ।
महेश्वर महाभाग प्रभो शुभनिरीक्षक

tvaṃ ca lokahitārthāya bhūtāni pariṣiñcasi |
maheśvara mahābhāga prabho śubhanirīkṣaka

1,27.90

आज्ञापय वयं नाथ कर्त्तारो वचनं तव ।
रूपकोटिसहस्रेषु रूपकोटिशतेषु च

ājñāpaya vayaṃ nātha karttāro vacanaṃ tava |
rūpakoṭisahasreṣu rūpakoṭiśateṣu ca

1,27.91

अन्तं गन्तुं न शक्ताः स्म तव देव नमो ऽस्तु ते ।
ततस्तु भगवानीश इदं वचनमब्रवीत्

antaṃ gantuṃ na śaktāḥ sma tava deva namo 'stu te |
tatastu bhagavānīśa idaṃ vacanamabravīt

1,27.92

ये हि मे भस्मनिरता भस्मना दग्धकिल्बिषाः ।
यथोक्तकारिणो दान्ता विप्रा ध्यानपरायणाः

ye hi me bhasmaniratā bhasmanā dagdhakilbiṣāḥ |
yathoktakāriṇo dāntā viprā dhyānaparāyaṇāḥ

1,27.93

न तान्परिवदेद्विद्वान् न च तानतिलङ्घयेत् ।
न चेमानप्रियं ब्रूयादमुत्रेह हितार्थवान्

na tānparivadedvidvān na ca tānatilaṅghayet |
na cemānapriyaṃ brūyādamutreha hitārthavān

1,27.94

यस्तान्निन्दति मूढात्मा महादेवंस निन्दति ।
यस्त्वेतान्पूजयेन्नित्यं स पूजयति शङ्करम् ।
एवं चरथ भद्रं वो मत्तः सिद्धिमवाप्स्यथ

yastānnindati mūḍhātmā mahādevaṃsa nindati |
yastvetānpūjayennityaṃ sa pūjayati śaṅkaram |
evaṃ caratha bhadraṃ vo mattaḥ siddhimavāpsyatha

1,27.95

अतुलमिह महातमः प्रणाशंशिवकथितं परमं विधिं विदित्वा ।
अपगतभयलोभमोहचिन्ताः सह पतिताः महसा शिरोभिरूहुः

atulamiha mahātamaḥ praṇāśaṃśivakathitaṃ paramaṃ vidhiṃ viditvā |
apagatabhayalobhamohacintāḥ saha patitāḥ mahasā śirobhirūhuḥ

1,27.96

ततस्ते मुदिता विप्राः प्रकृतिस्थे महेश्वरे ।
गन्धोदकैः सुशुद्धैश्च कुशपुष्पविमिश्रितैः

tataste muditā viprāḥ prakṛtisthe maheśvare |
gandhodakaiḥ suśuddhaiśca kuśapuṣpavimiśritaiḥ

1,27.97

स्नापयन्ति महाकुम्भैरद्भिर्देवं महेश्वरम् ।
गायन्ति विविधैर्गुह्यैर् हुंकारैश्चापि सुस्वरैः

snāpayanti mahākumbhairadbhirdevaṃ maheśvaram |
gāyanti vividhairguhyair huṃkāraiścāpi susvaraiḥ

1,27.98

नमो दिग्वाससे देव किङ्किणीध्राय वै नमः ।
अर्द्ध नारीशरीराय सांख्ययोगप्रवर्त्तिने

namo digvāsase deva kiṅkiṇīdhrāya vai namaḥ |
arddha nārīśarīrāya sāṃkhyayogapravarttine

1,27.99

घनवाहनकृष्णाय गजचर्मनिवासिने ।
कृष्णाजिनोत्तरीयाय व्यालयज्ञोपवीतिने

ghanavāhanakṛṣṇāya gajacarmanivāsine |
kṛṣṇājinottarīyāya vyālayajñopavītine

1,27.100

सुरचितचित्रविचित्रकुण्डलाय सुरचितमाल्यविभूषणाय तुभ्यम् ।
मृगपतिवरचर्मवाससे ते पृथुपरशो च नमोस्तु शङ्कराय

suracitacitravicitrakuṇḍalāya suracitamālyavibhūṣaṇāya tubhyam |
mṛgapativaracarmavāsase te pṛthuparaśo ca namostu śaṅkarāya

1,27.101

भूयश्च स्थापिते लिङ्गे लोकानां हितकाम्यया ।
वर्णधर्मपराश्चैव चेरुस्ते मुनिसत्तमाः

bhūyaśca sthāpite liṅge lokānāṃ hitakāmyayā |
varṇadharmaparāścaiva ceruste munisattamāḥ

1,27.102

ततस्तान्स मुनीन्प्रीतः प्रत्युवाच महेश्वरः ।
प्रीतोस्मि युष्मत्तपसा वरं वृणुत मुव्रताः

tatastānsa munīnprītaḥ pratyuvāca maheśvaraḥ |
prītosmi yuṣmattapasā varaṃ vṛṇuta muvratāḥ

1,27.103

ततस्ते मुनयस्सर्वे प्रणिपत्य महेश्वरम् ।
भृग्वङ्गिरा वसिष्ठश्च विश्वामित्रस्तथैव च

tataste munayassarve praṇipatya maheśvaram |
bhṛgvaṅgirā vasiṣṭhaśca viśvāmitrastathaiva ca

1,27.104

गौतमो ऽत्रिः सुकेशश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
मरीचिः कश्यपश्चापि संवर्तश्च महातपाः

gautamo 'triḥ sukeśaśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
marīciḥ kaśyapaścāpi saṃvartaśca mahātapāḥ

1,27.105

ते प्रणम्य महादेवमिदं वचनमब्रुवन् ।
भस्मस्नानं च नग्नत्वं वामत्वं प्रतिलोमता ।
सेव्यासेव्यत्वं तु विभो एतदिच्छाम वेदितुम्

te praṇamya mahādevamidaṃ vacanamabruvan |
bhasmasnānaṃ ca nagnatvaṃ vāmatvaṃ pratilomatā |
sevyāsevyatvaṃ tu vibho etadicchāma veditum

1,27.106

भगवानुवाच एतद्वः संप्रवक्ष्यामि कथासर्वस्वमद्य वै ।
अग्निर्ह्यहं सोमयुतः सोमश्चाग्निमुपश्रितः

bhagavānuvāca etadvaḥ saṃpravakṣyāmi kathāsarvasvamadya vai |
agnirhyahaṃ somayutaḥ somaścāgnimupaśritaḥ

1,27.107

कृताकृतं वदन्त्यग्निं भूयो लोकाः समाश्रिताः ।
असकृच्चाग्निना दग्धं जगत्स्थावरजङ्गमम्

kṛtākṛtaṃ vadantyagniṃ bhūyo lokāḥ samāśritāḥ |
asakṛccāgninā dagdhaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

1,27.108

भस्मसाध्यं हि तत्सर्वं पवित्रमिद मुत्तमम् ।
भस्मना वीर्यमास्थाय भूतानि परिषिञ्चति

bhasmasādhyaṃ hi tatsarvaṃ pavitramida muttamam |
bhasmanā vīryamāsthāya bhūtāni pariṣiñcati

1,27.109

अग्निकार्यं च यत्कृत्वा करिष्यति च त्र्यायुषम् ।
भस्मना मम वीर्येण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः

agnikāryaṃ ca yatkṛtvā kariṣyati ca tryāyuṣam |
bhasmanā mama vīryeṇa mucyate sarvakilbiṣaiḥ

1,27.110

भासयत्येव यद्भस्म शुभं वासयते च यत् ।
तत्क्षणात्सर्वपापानां भस्मेति परिकीर्त्यते

bhāsayatyeva yadbhasma śubhaṃ vāsayate ca yat |
tatkṣaṇātsarvapāpānāṃ bhasmeti parikīrtyate

1,27.111

ऊष्मपाः पितरो ज्ञेया देवा वै सोमसंभवाः ।
अग्नीषोमात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजं गमम्

ūṣmapāḥ pitaro jñeyā devā vai somasaṃbhavāḥ |
agnīṣomātmakaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃ gamam

1,27.112

अहमग्निर्महातेजाः सोमश्चैषा ममांबिका ।
अहमग्निश्च सोमश्च प्रकृत्या पुरुषः स्वयम्

ahamagnirmahātejāḥ somaścaiṣā mamāṃbikā |
ahamagniśca somaśca prakṛtyā puruṣaḥ svayam

1,27.113

तस्माद्भस्म महाभागा मद्वीर्यमिति चोच्यते ।
स्ववीर्यं वपुषा चैव धारयामीति वै स्थितिः

tasmādbhasma mahābhāgā madvīryamiti cocyate |
svavīryaṃ vapuṣā caiva dhārayāmīti vai sthitiḥ

1,27.114

तदा प्रभृति लोकेषु रक्षार्थमशुभेषु च ।
भस्मना क्रियते रक्षा सूतिकानां गृहेषु च

tadā prabhṛti lokeṣu rakṣārthamaśubheṣu ca |
bhasmanā kriyate rakṣā sūtikānāṃ gṛheṣu ca

1,27.115

भस्मस्नानविशुद्धात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः ।
मत्समीपसुपागम्य न भूयो विनिवर्तते

bhasmasnānaviśuddhātmā jitakrodho jitendriyaḥ |
matsamīpasupāgamya na bhūyo vinivartate

1,27.116

व्रतं पाशुपतं योगं कापालं योगनिर्मितम् ।
पूर्वं पाशुपतं ह्येतन्निर्मितं तदनुत्तमम्

vrataṃ pāśupataṃ yogaṃ kāpālaṃ yoganirmitam |
pūrvaṃ pāśupataṃ hyetannirmitaṃ tadanuttamam

1,27.117

शेषाश्चाश्रमिणः सर्वे पश्चात्सृष्टाः स्वयंभुवा ।
सृष्टिरेषा मया सृष्टा लज्जामोहभयात्मिका

śeṣāścāśramiṇaḥ sarve paścātsṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā |
sṛṣṭireṣā mayā sṛṣṭā lajjāmohabhayātmikā

1,27.118

नग्ना एव हि जायन्ते देवता मुनयस्तथा ।
ये चान्येमानवा लोके सर्वे जायन्त्यवाससः

nagnā eva hi jāyante devatā munayastathā |
ye cānyemānavā loke sarve jāyantyavāsasaḥ

1,27.119

इन्द्रियैरजितैर्नग्ना दुकूलेनापि संवृताः ।
तैरेव संवृतो गुप्तोन वस्त्रं कारणं स्मृतम्

indriyairajitairnagnā dukūlenāpi saṃvṛtāḥ |
taireva saṃvṛto guptona vastraṃ kāraṇaṃ smṛtam

1,27.120

क्षमा धृतिरहिंसा च वैराग्यं चैव सर्वशः ।
तुल्यौ मानापमानौ च तत्प्रावरणमुत्तमम्

kṣamā dhṛtirahiṃsā ca vairāgyaṃ caiva sarvaśaḥ |
tulyau mānāpamānau ca tatprāvaraṇamuttamam

1,27.121

भस्मपाण्डुरदिग्धाङ्गो ध्यायते मनसा भवम् ।
यद्यकार्यसहस्राणि कृत्वा स्नायति भस्मना

bhasmapāṇḍuradigdhāṅgo dhyāyate manasā bhavam |
yadyakāryasahasrāṇi kṛtvā snāyati bhasmanā

1,27.122

तत्सर्वं दहते भस्म यथाग्निस्तेजसा वनम् ।
तस्मा द्यत्नपरो भूत्वा त्रिकालमपि यः सदा

tatsarvaṃ dahate bhasma yathāgnistejasā vanam |
tasmā dyatnaparo bhūtvā trikālamapi yaḥ sadā

1,27.123

भस्मना कुरुते स्नानं गाणपत्यं स गच्छति ।
संहृत्य च क्रतून्सर्वान्गृहीत्वामृतमुत्त मम्

bhasmanā kurute snānaṃ gāṇapatyaṃ sa gacchati |
saṃhṛtya ca kratūnsarvāngṛhītvāmṛtamutta mam

1,27.124

ध्यायन्ति ये महादेवं लीनास्तद्भावभाविताः ।
उत्तरेणाथ पन्थानं ते ऽमृतत्वमवाप्नुयुः

dhyāyanti ye mahādevaṃ līnāstadbhāvabhāvitāḥ |
uttareṇātha panthānaṃ te 'mṛtatvamavāpnuyuḥ

1,27.125

दक्षिणेनाथ पन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे ।
अणिमा महिमा चैव लघिमा प्राप्तिरेव च

dakṣiṇenātha panthānaṃ ye śmaśānāni bhejire |
aṇimā mahimā caiva laghimā prāptireva ca

1,27.126

गरिमा पञ्चमी चैव षष्ठं प्राकाम्यमेव च ।
ईशित्वं च वशित्वं च ह्यमरत्वं च ते गताः

garimā pañcamī caiva ṣaṣṭhaṃ prākāmyameva ca |
īśitvaṃ ca vaśitvaṃ ca hyamaratvaṃ ca te gatāḥ

1,27.127

इन्द्रादयस्तथा देवाः कामिकं व्रतमास्थिताः ।
ऐश्वर्यं परमं प्राप्य सर्वे प्रथिततेजसः

indrādayastathā devāḥ kāmikaṃ vratamāsthitāḥ |
aiśvaryaṃ paramaṃ prāpya sarve prathitatejasaḥ

1,27.128

व्यपगतमदमोहमुक्तरागास्तमेरहजदोषविवर्जितस्वभावाः ।
परिभवमिदमुत्तमं विदित्वा पशुपतिदयितमिदं व्रतं चरध्वम्

vyapagatamadamohamuktarāgāstamerahajadoṣavivarjitasvabhāvāḥ |
paribhavamidamuttamaṃ viditvā paśupatidayitamidaṃ vrataṃ caradhvam

1,27.129

यः पठेद्वै शुचिर्भूत्वा श्रद्दधानो जितेन्द्रियः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा रुद्रलोकं स गच्छति

yaḥ paṭhedvai śucirbhūtvā śraddadhāno jitendriyaḥ |
sarvapāpaviśuddhātmā rudralokaṃ sa gacchati

Chapter 1.28

1,28.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपाद दारुवनप्रवेशभस्मस्नानविधिर्नाम सप्तविंशतितमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अगात्कथममावस्यां मासि मासि दिवं नृपः ।
ऐलः पुरूरवाः सूत कथं वातर्पयत्पितॄन्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāda dāruvanapraveśabhasmasnānavidhirnāma saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca agātkathamamāvasyāṃ māsi māsi divaṃ nṛpaḥ |
ailaḥ purūravāḥ sūta kathaṃ vātarpayatpitṝn

1,28.2

सूत उवाच तस्य ते ऽहं प्रवक्ष्यामि प्रभावं शांशपायने ।
ऐलस्यादित्यसंयोगं सोमस्य च महात्मनः

sūta uvāca tasya te 'haṃ pravakṣyāmi prabhāvaṃ śāṃśapāyane |
ailasyādityasaṃyogaṃ somasya ca mahātmanaḥ

1,28.3

अन्तःसारमयस्येन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।
ह्रासवृद्धी पिदृमतः पित्र्यस्य च विनिर्णयम्

antaḥsāramayasyendoḥ pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ |
hrāsavṛddhī pidṛmataḥ pitryasya ca vinirṇayam

1,28.4

सोमाच्चैवामृतप्राप्तिं पितॄणां तर्वणं तथा ।
काव्याग्निष्वात्तमौम्यानां पितॄणाञ्चैव दर्शनम्

somāccaivāmṛtaprāptiṃ pitṝṇāṃ tarvaṇaṃ tathā |
kāvyāgniṣvāttamaumyānāṃ pitṝṇāñcaiva darśanam

1,28.5

यथा पुरूरवाश्चैव तर्पयामास वै पितॄन् ।
एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि पर्वाणि च यथाक्रमम्

yathā purūravāścaiva tarpayāmāsa vai pitṝn |
etatsarvaṃ pravakṣyāmi parvāṇi ca yathākramam

1,28.6

यदा तु चन्द्रसूर्यौं वै नक्षत्रेण समागतौ ।
अमावस्यां निवसत एकरात्रैकमण्डलौ

yadā tu candrasūryauṃ vai nakṣatreṇa samāgatau |
amāvasyāṃ nivasata ekarātraikamaṇḍalau

1,28.7

स गच्छति तदा द्रष्टुं दिवाकरनिशाकरौ ।
अमावस्याममावास्यां मातामहपितामहौ

sa gacchati tadā draṣṭuṃ divākaraniśākarau |
amāvasyāmamāvāsyāṃ mātāmahapitāmahau

1,28.8

अभिवाद्य स तौ तत्र कालापेक्षः प्रतीक्षते ।
प्रस्यन्दमानात्सोमात्तु पित्रर्थं तु परिश्रवान्

abhivādya sa tau tatra kālāpekṣaḥ pratīkṣate |
prasyandamānātsomāttu pitrarthaṃ tu pariśravān

1,28.9

ऐलः पुरूरवा विद्वान्मासश्राद्धचिकीर्षया ।
उपास्ते पितृमन्तं तं सोमं दिवि समास्थितः

ailaḥ purūravā vidvānmāsaśrāddhacikīrṣayā |
upāste pitṛmantaṃ taṃ somaṃ divi samāsthitaḥ

1,28.10

द्विलवां कुहूमात्रां च ते उभे तु विचार्य सः ।
सिनीवालीप्रमाणेभ्यः सिनीवालीमुपास्य सः

dvilavāṃ kuhūmātrāṃ ca te ubhe tu vicārya saḥ |
sinīvālīpramāṇebhyaḥ sinīvālīmupāsya saḥ

1,28.11

कुहूमात्रः कलां चैव ज्ञात्वोपास्ते कुहूं तथा ।
स तदा तामुपासीनः कालापेक्षः प्रपश्यति

kuhūmātraḥ kalāṃ caiva jñātvopāste kuhūṃ tathā |
sa tadā tāmupāsīnaḥ kālāpekṣaḥ prapaśyati

1,28.12

सुधामृतं तु तत्सोमात्स्रवद्वै मासतृप्तये ।
दशभिः पञ्चभिश्चैव सुधामृतपरिस्रवैः

sudhāmṛtaṃ tu tatsomātsravadvai māsatṛptaye |
daśabhiḥ pañcabhiścaiva sudhāmṛtaparisravaiḥ

1,28.13

कृष्णपक्षे भुजां प्रीत्या दह्यमानां तथांशुभिः ।
सद्यः प्रक्षरता तेन सौम्येन मधुना तु सः

kṛṣṇapakṣe bhujāṃ prītyā dahyamānāṃ tathāṃśubhiḥ |
sadyaḥ prakṣaratā tena saumyena madhunā tu saḥ

1,28.14

निर्वातेष्त्रथ पक्षेषु पित्र्येण विधिना दिवि ।
सुधामृतेन राजैन्द्रस्तर्प यामास वै पितॄन्

nirvāteṣtratha pakṣeṣu pitryeṇa vidhinā divi |
sudhāmṛtena rājaindrastarpa yāmāsa vai pitṝn

1,28.15

सौम्यान्बर्हिषदः काव्यानग्निष्वात्तांस्तथैव च ।
ऋतमग्निस्तु यः प्रोक्तः स तु संवत्सरो मतः

saumyānbarhiṣadaḥ kāvyānagniṣvāttāṃstathaiva ca |
ṛtamagnistu yaḥ proktaḥ sa tu saṃvatsaro mataḥ

1,28.16

जज्ञिरे ह्यृतवस्तस्माद्ध्यृतुभ्यश्चार्त्तवास्तथा ।
आर्तवा ह्यर्द्धमासाख्याः पितरो ह्यृतुसूनवः

jajñire hyṛtavastasmāddhyṛtubhyaścārttavāstathā |
ārtavā hyarddhamāsākhyāḥ pitaro hyṛtusūnavaḥ

1,28.17

ऋतवः पितामहा मासा अयनाह्यब्दसूनवः ।
प्रपितामहास्तु वै देवाः पञ्चाब्दा ब्रह्मणः सुताः

ṛtavaḥ pitāmahā māsā ayanāhyabdasūnavaḥ |
prapitāmahāstu vai devāḥ pañcābdā brahmaṇaḥ sutāḥ

1,28.18

सौम्यास्तु सोमजा ज्ञेयाः काव्या ज्ञेयाः कवेः सुताः ।
उपहूताः स्मृता देवाः सोमजाः सोमपाः स्मृताः

saumyāstu somajā jñeyāḥ kāvyā jñeyāḥ kaveḥ sutāḥ |
upahūtāḥ smṛtā devāḥ somajāḥ somapāḥ smṛtāḥ

1,28.19

आज्यपास्तु स्मृताः काव्यास्तिस्रस्ताः पितृजातयः ।
काव्या बर्हिषद श्चैव अग्निष्वात्ताश्च तास्त्रिधा

ājyapāstu smṛtāḥ kāvyāstisrastāḥ pitṛjātayaḥ |
kāvyā barhiṣada ścaiva agniṣvāttāśca tāstridhā

1,28.20

गृहस्था ये च यज्वान ऋतुर्बर्हिषदो ध्रुवम् ।
गृहस्थाश्चाप्ययज्वान अग्निष्वात्तास्तथार्त्तवाः

gṛhasthā ye ca yajvāna ṛturbarhiṣado dhruvam |
gṛhasthāścāpyayajvāna agniṣvāttāstathārttavāḥ

1,28.21

अष्टकापतयः काव्याः पञ्चाब्दास्तान्निबोधत ।
तेषां संवत्सरो ह्यग्निः सूयस्तु परिवत्सरः

aṣṭakāpatayaḥ kāvyāḥ pañcābdāstānnibodhata |
teṣāṃ saṃvatsaro hyagniḥ sūyastu parivatsaraḥ

1,28.22

सोम इड्वत्सरः प्रोक्तो वायुश्चैवानुवत्सरः ।
रुद्रस्तु वत्सरस्तेषां पञ्चाब्दास्ते युगात्मकाः

soma iḍvatsaraḥ prokto vāyuścaivānuvatsaraḥ |
rudrastu vatsarasteṣāṃ pañcābdāste yugātmakāḥ

1,28.23

काव्याश्चैवोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः ।
ये ते पिबन्त्यमावस्यां मासिमासि सुधां दिवि

kāvyāścaivoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ |
ye te pibantyamāvasyāṃ māsimāsi sudhāṃ divi

1,28.24

तांस्तेन तर्पयामास यावदासीत्पुरूरवाः ।
यस्मात्प्रस्रवते सोमान्मासि मासि धिनोति च

tāṃstena tarpayāmāsa yāvadāsītpurūravāḥ |
yasmātprasravate somānmāsi māsi dhinoti ca

1,28.25

तस्मात्सुधामृतं तद्वै पितॄणां सोमपायिनाम् ।
एवं तदमृतं सौम्यं सुधा च मदु चैव ह

tasmātsudhāmṛtaṃ tadvai pitṝṇāṃ somapāyinām |
evaṃ tadamṛtaṃ saumyaṃ sudhā ca madu caiva ha

1,28.26

कृष्णपक्षे यथा वेन्दोः कलाः पञ्चदश क्रमात् ।
पिबन्त्यंबुमयं देवास्त्रयस्त्रिंशत्तु छन्दनाः

kṛṣṇapakṣe yathā vendoḥ kalāḥ pañcadaśa kramāt |
pibantyaṃbumayaṃ devāstrayastriṃśattu chandanāḥ

1,28.27

पीत्वार्द्धमासं गच्छन्ति चतुर्दश्यां सुधामृतम् ।
इत्येवं पीयमानैस्तु देवैः सर्वैर्निशाकरः

pītvārddhamāsaṃ gacchanti caturdaśyāṃ sudhāmṛtam |
ityevaṃ pīyamānaistu devaiḥ sarvairniśākaraḥ

1,28.28

समागच्छत्यमावस्यां भागे पञ्चदशे स्थितः ।
सुषुम्णाप्यायितं चैव ह्यमावस्यां यथा क्रमम्

samāgacchatyamāvasyāṃ bhāge pañcadaśe sthitaḥ |
suṣumṇāpyāyitaṃ caiva hyamāvasyāṃ yathā kramam

1,28.29

पिबन्ति द्विलवं कालं पितरस्ते सुधामृतम् ।
पीतक्षयं ततः सोमं सूर्यो ऽसावेकरश्मिना

pibanti dvilavaṃ kālaṃ pitaraste sudhāmṛtam |
pītakṣayaṃ tataḥ somaṃ sūryo 'sāvekaraśminā

1,28.30

आप्याययत्सुषुम्णातः पुनस्तान्सोमपायिनः ।
निः शेषायां कलायां तु सोममाप्याययत्पुनः

āpyāyayatsuṣumṇātaḥ punastānsomapāyinaḥ |
niḥ śeṣāyāṃ kalāyāṃ tu somamāpyāyayatpunaḥ

1,28.31

सुषुम्णाप्यायमानस्य भागं भागमहः क्रमात् ।
कलाः क्षीयन्ति ताः कृष्णाः शुक्ला चाप्याययन्ति तम्

suṣumṇāpyāyamānasya bhāgaṃ bhāgamahaḥ kramāt |
kalāḥ kṣīyanti tāḥ kṛṣṇāḥ śuklā cāpyāyayanti tam

1,28.32

एवं सूर्यस्य वीर्येण चन्द्रस्याप्यायिता तनुः ।
दृश्यते पौर्णमास्यां वै शुक्लः संपूर्णमण्डलः

evaṃ sūryasya vīryeṇa candrasyāpyāyitā tanuḥ |
dṛśyate paurṇamāsyāṃ vai śuklaḥ saṃpūrṇamaṇḍalaḥ

1,28.33

संसिद्धिरेवं सोमस्य पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ।
इत्येवं पितृमान्सोमः स्मृत इड्वत्सरात्मकः

saṃsiddhirevaṃ somasya pakṣayoḥ śuklakṛṣṇayoḥ |
ityevaṃ pitṛmānsomaḥ smṛta iḍvatsarātmakaḥ

1,28.34

क्रान्तः पञ्चदशैः सार्द्धं सुधामृतपरिस्रवैः ।
अतः पर्वाणि वक्ष्यामि वर्वणां संधयश्च ये

krāntaḥ pañcadaśaiḥ sārddhaṃ sudhāmṛtaparisravaiḥ |
ataḥ parvāṇi vakṣyāmi varvaṇāṃ saṃdhayaśca ye

1,28.35

ग्रन्थिमन्ति यथा पर्वाणीक्षुवे ण्वोर्भवन्त्युत ।
तथार्द्धमासि पर्वाणि शुक्लकृष्णानि चैव हि

granthimanti yathā parvāṇīkṣuve ṇvorbhavantyuta |
tathārddhamāsi parvāṇi śuklakṛṣṇāni caiva hi

1,28.36

पूर्णामावस्ययोर्भेदौ ग्रन्थयः संधयश्च वै ।
अर्द्धमासं तु पर्वाणि द्वितीयाप्रभृतीनि तु

pūrṇāmāvasyayorbhedau granthayaḥ saṃdhayaśca vai |
arddhamāsaṃ tu parvāṇi dvitīyāprabhṛtīni tu

1,28.37

अन्वाधानक्रिया यस्मात्क्रियते पर्वसंधिषु ।
तस्मात्तु पर्वणामादौ प्रतिपत्सर्वसंधिषु

anvādhānakriyā yasmātkriyate parvasaṃdhiṣu |
tasmāttu parvaṇāmādau pratipatsarvasaṃdhiṣu

1,28.38

सायाह्ने ऽह्यनुमत्यादौ कालो द्विलव उच्यते ।
लवौ द्वावेव राकायां कालो ज्ञेयो ऽपराह्णकः

sāyāhne 'hyanumatyādau kālo dvilava ucyate |
lavau dvāveva rākāyāṃ kālo jñeyo 'parāhṇakaḥ

1,28.39

प्रतिपत्कृष्णपक्षस्य काले ऽतीते ऽपराह्णके ।
सायाह्ने प्रतिपन्ने च स कालः पौर्णमासिकः

pratipatkṛṣṇapakṣasya kāle 'tīte 'parāhṇake |
sāyāhne pratipanne ca sa kālaḥ paurṇamāsikaḥ

1,28.40

व्यतीपाते स्थिते सूर्ये लेखार्द्धे तु युगान्तरे ।
युगान्तरोदिते चैव लेशार्द्धे शशिनः क्रमात्

vyatīpāte sthite sūrye lekhārddhe tu yugāntare |
yugāntarodite caiva leśārddhe śaśinaḥ kramāt

1,28.41

पौर्णमासी व्यतीपाते यदीक्षेतां परस्परम् ।
यस्मिन्काले समौ स्यातां तौ व्यतीपात एव सः

paurṇamāsī vyatīpāte yadīkṣetāṃ parasparam |
yasminkāle samau syātāṃ tau vyatīpāta eva saḥ

1,28.42

तं कालं सूर्यनिर्द्देश्यं दृष्ट्वा संख्यां तु सर्पति ।
स वै वषटाक्रियाकालः सद्यः कालं विधीयते

taṃ kālaṃ sūryanirddeśyaṃ dṛṣṭvā saṃkhyāṃ tu sarpati |
sa vai vaṣaṭākriyākālaḥ sadyaḥ kālaṃ vidhīyate

1,28.43

पूर्णन्दोः पूर्णपक्षे तु रात्रिसंधिश्च पूर्णिमा ।
ततो विरज्यते नक्तं पौर्णमास्यां निशाकरः

pūrṇandoḥ pūrṇapakṣe tu rātrisaṃdhiśca pūrṇimā |
tato virajyate naktaṃ paurṇamāsyāṃ niśākaraḥ

1,28.44

यदीक्षेते व्यतीपाते दिवा पूर्णे परस्परम् ।
चन्द्रार्कावपराह्णे तु पूर्णात्मानौ तु पूर्णिमा

yadīkṣete vyatīpāte divā pūrṇe parasparam |
candrārkāvaparāhṇe tu pūrṇātmānau tu pūrṇimā

1,28.45

यस्मात्तामनुमन्यन्ते पितरो दैवतैः सह ।
तस्मादनुमतिर्नाम पूर्णिमा प्रथमा स्मृता

yasmāttāmanumanyante pitaro daivataiḥ saha |
tasmādanumatirnāma pūrṇimā prathamā smṛtā

1,28.46

अत्यर्थं भ्राजते यस्माद्व्योम्न्यस्यां वै निशाकरः ।
रञ्जनाच्चैव चन्द्रस्य राकेति कवयो ऽब्रुवन्

atyarthaṃ bhrājate yasmādvyomnyasyāṃ vai niśākaraḥ |
rañjanāccaiva candrasya rāketi kavayo 'bruvan

1,28.47

अमावसेतामृक्षे तु यदा चन्द्रदिवाकरौ ।
राका पञ्चदशी रात्रिरमावास्या ततः स्मृता

amāvasetāmṛkṣe tu yadā candradivākarau |
rākā pañcadaśī rātriramāvāsyā tataḥ smṛtā

1,28.48

व्युच्छिद्य तममावस्यां पश्यतस्तौ समागतौ ।
अन्योन्यं चन्द्रसूर्यौं तौ यदा तद्वर्श उच्यते

vyucchidya tamamāvasyāṃ paśyatastau samāgatau |
anyonyaṃ candrasūryauṃ tau yadā tadvarśa ucyate

1,28.49

द्वौ द्वौ लवावमावास्या स कालः पर्वसंधिषु ।
द्व्यक्षर कुहुमात्रश्च पर्वकालास्त्रयः स्मृताः

dvau dvau lavāvamāvāsyā sa kālaḥ parvasaṃdhiṣu |
dvyakṣara kuhumātraśca parvakālāstrayaḥ smṛtāḥ

1,28.50

नष्टचन्द्रा त्वमावस्या या मध्याङ्नात्प्रवर्त्तते ।
दिवसार्द्धेन रात्र्या च सूर्यं प्राप्य तु चन्द्रमाः

naṣṭacandrā tvamāvasyā yā madhyāṅnātpravarttate |
divasārddhena rātryā ca sūryaṃ prāpya tu candramāḥ

1,28.51

सूर्येण सह सामुद्रं गत्वा प्रातस्तनात्स वै ।
द्वौ कालौ संगमं चैव मध्याह्ने नियतं रविः

sūryeṇa saha sāmudraṃ gatvā prātastanātsa vai |
dvau kālau saṃgamaṃ caiva madhyāhne niyataṃ raviḥ

1,28.52

प्रतिपच्छुक्लपक्षस्य चन्द्रमाः सूर्य मण्डलात् ।
विमुच्यमानयोर्मध्ये तयोर्मण्डलयोस्तु वै

pratipacchuklapakṣasya candramāḥ sūrya maṇḍalāt |
vimucyamānayormadhye tayormaṇḍalayostu vai

1,28.53

स तदा ह्याहुतेः कालो दर्शस्य तु वषट्क्रिया ।
एतदृतुमुखं ज्ञेयममा वास्यास्य पर्वणः

sa tadā hyāhuteḥ kālo darśasya tu vaṣaṭkriyā |
etadṛtumukhaṃ jñeyamamā vāsyāsya parvaṇaḥ

1,28.54

दिवापर्व ह्यमावास्या क्षीणेन्दौ बहुले तु वै ।
तस्माद्दिवा ह्यमावास्यां गृह्यते ऽसौ दिवाकरः

divāparva hyamāvāsyā kṣīṇendau bahule tu vai |
tasmāddivā hyamāvāsyāṃ gṛhyate 'sau divākaraḥ

1,28.55

गृह्यते तु दिवा तस्मादमावास्यां दिवि क्षयाम् ।
कलानामपि चैतासां वृद्धिहान्या जलात्मनः

gṛhyate tu divā tasmādamāvāsyāṃ divi kṣayām |
kalānāmapi caitāsāṃ vṛddhihānyā jalātmanaḥ

1,28.56

तिथीनां नामधेयानि विद्वद्भिः संज्ञितानि वै ।
दर्शयेतामथात्मानं सूर्याचन्द्रमसावुभौ

tithīnāṃ nāmadheyāni vidvadbhiḥ saṃjñitāni vai |
darśayetāmathātmānaṃ sūryācandramasāvubhau

1,28.57

निष्क्रामत्यथ तेनैव क्रमशः सूर्यमण्डलात् ।
द्विलवोनमहोरात्रं भास्करं स्पृशते शशी

niṣkrāmatyatha tenaiva kramaśaḥ sūryamaṇḍalāt |
dvilavonamahorātraṃ bhāskaraṃ spṛśate śaśī

1,28.58

स तदा ह्याहुतेः कालोदर्शस्य तु वषट्क्रिया ।
कुहेति कोकिलेनोक्तो यः स कालः समाप्यते

sa tadā hyāhuteḥ kālodarśasya tu vaṣaṭkriyā |
kuheti kokilenokto yaḥ sa kālaḥ samāpyate

1,28.59

तत्कालसंमिता यस्मादमावास्या कुहूः स्मृता ।
सिनीवालीप्रमाणस्तु क्षीणशेषो निशाकरः

tatkālasaṃmitā yasmādamāvāsyā kuhūḥ smṛtā |
sinīvālīpramāṇastu kṣīṇaśeṣo niśākaraḥ

1,28.60

आमावस्यां विशत्यर्कस्सिनी वालीततः स्मृता ।
अनुमत्याश्चराकायाः सिनीवाल्याः कुहूंविना

āmāvasyāṃ viśatyarkassinī vālītataḥ smṛtā |
anumatyāścarākāyāḥ sinīvālyāḥ kuhūṃvinā

1,28.61

एतासां द्विलवः कालः कुहूमात्रङ्कुहूःस्मृताः ।
चन्द्रसूर्यव्यतीपाते संगते पूर्णिमान्तरे

etāsāṃ dvilavaḥ kālaḥ kuhūmātraṅkuhūḥsmṛtāḥ |
candrasūryavyatīpāte saṃgate pūrṇimāntare

1,28.62

प्रतिपत्प्रतिपद्येत पर्वकालो द्विमात्रकः ।
कालः कहूसिनीवाल्योः सामुद्रस्य तु मध्यतः

pratipatpratipadyeta parvakālo dvimātrakaḥ |
kālaḥ kahūsinīvālyoḥ sāmudrasya tu madhyataḥ

1,28.63

अर्काग्नि मण्डले सोमे पर्वकालः कलासमः ।
एवं स शुक्लपक्षे वै रजन्यां पर्वसंधिषु

arkāgni maṇḍale some parvakālaḥ kalāsamaḥ |
evaṃ sa śuklapakṣe vai rajanyāṃ parvasaṃdhiṣu

1,28.64

संपूर्ममण्डलः श्रीमांश्चन्द्रमा उपरज्यते ।
यस्मादा दाप्यायते सोमः पञ्चदश्यां तु पूर्णिमा

saṃpūrmamaṇḍalaḥ śrīmāṃścandramā uparajyate |
yasmādā dāpyāyate somaḥ pañcadaśyāṃ tu pūrṇimā

1,28.65

दशभिः पञ्चभिश्चैव कलाभिर्दिवसक्रमात् ।
तस्मात्कलाः पञ्चदश सोमेनास्य तु षोडशी

daśabhiḥ pañcabhiścaiva kalābhirdivasakramāt |
tasmātkalāḥ pañcadaśa somenāsya tu ṣoḍaśī

1,28.66

तस्मात्सोमस्य भवति पञ्चदश्याप्रपां क्षयः ।
इत्येते पितरो देवाः सोमपाः सोमवर्द्धनाः

tasmātsomasya bhavati pañcadaśyāprapāṃ kṣayaḥ |
ityete pitaro devāḥ somapāḥ somavarddhanāḥ

1,28.67

आर्तवा ऋतवो ह्यृद्धा देवास्तान्भावयन्ति वै ।
अतः पितॄन्प्रवक्ष्यामि मासश्राद्धभुजस्तु ये

ārtavā ṛtavo hyṛddhā devāstānbhāvayanti vai |
ataḥ pitṝnpravakṣyāmi māsaśrāddhabhujastu ye

1,28.68

तेषां गतिं सतत्त्वां च प्राप्तिं श्राद्धस्य चैव हि ।
न मृतानां गतिः शक्या ज्ञातुं न पुनरागतिः

teṣāṃ gatiṃ satattvāṃ ca prāptiṃ śrāddhasya caiva hi |
na mṛtānāṃ gatiḥ śakyā jñātuṃ na punarāgatiḥ

1,28.69

तपसापि प्रसिद्धेन किंपुनर्मासचक्षुषा ।
अनुदेवपितॄनेते पितरो लौकिकाः स्मृताः

tapasāpi prasiddhena kiṃpunarmāsacakṣuṣā |
anudevapitṝnete pitaro laukikāḥ smṛtāḥ

1,28.70

देवाः सौम्याश्च काव्याश्च अयज्वानो ह्यचोनिजाः ।
देवास्ते पितरः सर्वे देवास्तान्वादयन्त्युत

devāḥ saumyāśca kāvyāśca ayajvāno hyaconijāḥ |
devāste pitaraḥ sarve devāstānvādayantyuta

1,28.71

मनुष्यपितरश्चैव तेभ्यो ऽन्ये लौकिकाः स्मृताः ।
पिता पितामहश्चापि तथा यः प्रपितामहः

manuṣyapitaraścaiva tebhyo 'nye laukikāḥ smṛtāḥ |
pitā pitāmahaścāpi tathā yaḥ prapitāmahaḥ

1,28.72

यज्वानो ये तु सामेन सोमवन्तस्तु ते स्मृताः ।
ये यज्वानो हविर्यज्ञे ते वै बर्हिषदः स्मृताः

yajvāno ye tu sāmena somavantastu te smṛtāḥ |
ye yajvāno haviryajñe te vai barhiṣadaḥ smṛtāḥ

1,28.73

अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तेषां होमिनो ऽयाज्ययाजिनः ।
तेषां तु धर्मसाधर्म्यात्स्मृताः सायुज्यगा द्विजैः

agniṣvāttāḥ smṛtāsteṣāṃ homino 'yājyayājinaḥ |
teṣāṃ tu dharmasādharmyātsmṛtāḥ sāyujyagā dvijaiḥ

1,28.74

ये चाप्याश्रमधर्माणां प्रस्थानेषु व्यवस्थिताः ।
अन्ते तु नावसीदन्ति श्रद्धायुक्तास्तु कर्मसु

ye cāpyāśramadharmāṇāṃ prasthāneṣu vyavasthitāḥ |
ante tu nāvasīdanti śraddhāyuktāstu karmasu

1,28.75

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञेन प्रजया च वै ।
श्राद्धेन विद्यया चैव प्रदानेन च सप्तधा

tapasā brahmacaryeṇa yajñena prajayā ca vai |
śrāddhena vidyayā caiva pradānena ca saptadhā

1,28.76

कर्मस्वेतेषु ये युक्ता भवन्त्यादेहपातनात् ।
दैवैस्तैः पितृभिः सार्द्धं सूक्ष्मजैः सोमयाजनैः

karmasveteṣu ye yuktā bhavantyādehapātanāt |
daivaistaiḥ pitṛbhiḥ sārddhaṃ sūkṣmajaiḥ somayājanaiḥ

1,28.77

स्वर्गता दिवि मोदन्ते पितृवत्त उपासते ।
तेषां निवापे दत्ते तु तत्कुलीनैश्च बन्धुभिः

svargatā divi modante pitṛvatta upāsate |
teṣāṃ nivāpe datte tu tatkulīnaiśca bandhubhiḥ

1,28.78

मासश्राद्धभुजस्तृप्तिं लभन्ते सोमलौकिकाः ।
एते मनुष्यपितरो मासश्राद्धभुजस्तु ये

māsaśrāddhabhujastṛptiṃ labhante somalaukikāḥ |
ete manuṣyapitaro māsaśrāddhabhujastu ye

1,28.79

तेभ्यो ऽपरे तु ये ऽप्यन्ये संकीर्णाः कर्मयोनिषु ।
भ्रष्टाश्चाश्रमधर्मेभ्यः स्वधास्वाहाविवर्जिताः

tebhyo 'pare tu ye 'pyanye saṃkīrṇāḥ karmayoniṣu |
bhraṣṭāścāśramadharmebhyaḥ svadhāsvāhāvivarjitāḥ

1,28.80

भिन्नदेहा दुरात्मानः प्रेतभूता यमक्षये ।
स्वकर्माण्य नुशोचन्तो यातनास्थानमागताः

bhinnadehā durātmānaḥ pretabhūtā yamakṣaye |
svakarmāṇya nuśocanto yātanāsthānamāgatāḥ

1,28.81

दीर्घायुषो ऽतिशुष्काश्च श्मश्रुलाश्च विवाससः ।
क्षुत्पिपासापरीताश्च विद्रवन्तस्ततस्ततः

dīrghāyuṣo 'tiśuṣkāśca śmaśrulāśca vivāsasaḥ |
kṣutpipāsāparītāśca vidravantastatastataḥ

1,28.82

सरित्सरस्तडागानि वापीश्चाप्युपलिप्सवः ।
परान्नानि च लिप्संतः काल्यमानास्ततस्ततः

saritsarastaḍāgāni vāpīścāpyupalipsavaḥ |
parānnāni ca lipsaṃtaḥ kālyamānāstatastataḥ

1,28.83

स्थानेषु पात्यमानाश्च यातनाश्च पुनः पुनः ।
शाल्मले वैतरण्यां च कुंभीपाके तथैव च

sthāneṣu pātyamānāśca yātanāśca punaḥ punaḥ |
śālmale vaitaraṇyāṃ ca kuṃbhīpāke tathaiva ca

1,28.84

करंभवालुकायां च असिपत्रवने तथा ।
शिला संपेषणे चैव पात्यमानाः स्वकर्मभिः

karaṃbhavālukāyāṃ ca asipatravane tathā |
śilā saṃpeṣaṇe caiva pātyamānāḥ svakarmabhiḥ

1,28.85

तत्रस्थानां हि तेषां वै दुः खितानामनाशिनाम् ।
तेषां लोकान्तरस्थानां बान्धवैर्नाम गोत्रतः

tatrasthānāṃ hi teṣāṃ vai duḥ khitānāmanāśinām |
teṣāṃ lokāntarasthānāṃ bāndhavairnāma gotrataḥ

1,28.86

भूमावसव्यं दर्भेषु दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै ।
यान्ति तास्तर्पयन्ते च प्रेतस्थानेष्वधिष्ठितान्

bhūmāvasavyaṃ darbheṣu dattāḥ piṇḍāstrayastu vai |
yānti tāstarpayante ca pretasthāneṣvadhiṣṭhitān

1,28.87

अप्राप्ता यातनास्थानं प्रभ्रष्टा य च पञ्चधा ।
पश्चाद्ये स्थावरान्ते वै जाता नीचैः स्वकर्मभिः

aprāptā yātanāsthānaṃ prabhraṣṭā ya ca pañcadhā |
paścādye sthāvarānte vai jātā nīcaiḥ svakarmabhiḥ

1,28.88

नानारूपासु जायन्ते तिर्यग्योनिष्वयोनिषु ।
यदाहारा भवन्त्येते तासु तास्विह योनिषु

nānārūpāsu jāyante tiryagyoniṣvayoniṣu |
yadāhārā bhavantyete tāsu tāsviha yoniṣu

1,28.89

तस्मिंस्तस्मिंस्तदाहारे श्राद्धं दत्तं प्रतिष्ठते ।
काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

tasmiṃstasmiṃstadāhāre śrāddhaṃ dattaṃ pratiṣṭhate |
kāle nyāyāgataṃ pātre vidhinā pratipāditam

1,28.90

प्राप्नोत्यन्नं यथादत्तं जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ।
यथा गोषु प्रनष्टामु वत्सो विन्दति मातरम्

prāpnotyannaṃ yathādattaṃ janturyatrāvatiṣṭhate |
yathā goṣu pranaṣṭāmu vatso vindati mātaram

1,28.91

तथा श्राद्धेषु दत्तान्नं मन्त्रः प्रापयते पितॄन् ।
एवं ह्यविफलं श्राद्धं श्रद्धादत्तं तु मन्त्रतः

tathā śrāddheṣu dattānnaṃ mantraḥ prāpayate pitṝn |
evaṃ hyaviphalaṃ śrāddhaṃ śraddhādattaṃ tu mantrataḥ

1,28.92

तत्तत्कुमारः प्रोवाच पश्यन्दिव्येन चक्षुषा ।
गतागतज्ञः प्रेतानां प्राप्तिं श्राद्धस्य तैः सह

tattatkumāraḥ provāca paśyandivyena cakṣuṣā |
gatāgatajñaḥ pretānāṃ prāptiṃ śrāddhasya taiḥ saha

1,28.93

बाह्लीकाश्चोष्मपाश्चैव दिवाकीर्त्याश्च ते स्मृताः ।
कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी

bāhlīkāścoṣmapāścaiva divākīrtyāśca te smṛtāḥ |
kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī

1,28.94

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरश्च वै ।
ऋत्वर्तवार्द्धमासास्तु अन्योन्यं पितरः स्मृताः

ityete pitaro devā devāśca pitaraśca vai |
ṛtvartavārddhamāsāstu anyonyaṃ pitaraḥ smṛtāḥ

1,28.95

इत्येत पितरो देवा मनुष्यपितरश्च ये ।
प्रीतेषु तेषु प्रीयन्ते श्राद्धयुक्तेषु कर्मसु

ityeta pitaro devā manuṣyapitaraśca ye |
prīteṣu teṣu prīyante śrāddhayukteṣu karmasu

1,28.96

इत्येष विचयः प्रोक्तः पितॄणां सोमपायिनाम् ।
एवं पितृसतत्त्वं हि पुराणे निश्चयं गतम्

ityeṣa vicayaḥ proktaḥ pitṝṇāṃ somapāyinām |
evaṃ pitṛsatattvaṃ hi purāṇe niścayaṃ gatam

1,28.97

इत्यर्कपितृसोमानामैलस्य च समागमः ।
सुधामृतस्य च प्राप्तिः पितॄणां चैव तर्प्पणम्

ityarkapitṛsomānāmailasya ca samāgamaḥ |
sudhāmṛtasya ca prāptiḥ pitṝṇāṃ caiva tarppaṇam

1,28.98

पूर्णा मावास्ययोः कालो यातनास्थानमेव च ।
समासात्कीर्तितस्तुभ्यमेष सर्गः मनातनः

pūrṇā māvāsyayoḥ kālo yātanāsthānameva ca |
samāsātkīrtitastubhyameṣa sargaḥ manātanaḥ

1,28.99

वैश्वरूप्यं तु सर्गस्य कथितं ह्येकदैशिकम् ।
न शक्यं परिसंख्यातुं श्रद्धेयं भूतिमिच्छता

vaiśvarūpyaṃ tu sargasya kathitaṃ hyekadaiśikam |
na śakyaṃ parisaṃkhyātuṃ śraddheyaṃ bhūtimicchatā

1,28.100

स्वायंभुवस्य हि ह्येष सर्गः क्रान्तो मया तु वै ।
विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

svāyaṃbhuvasya hi hyeṣa sargaḥ krānto mayā tu vai |
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham

Chapter 1.29

1,29.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे अमावस्याश्राद्धे पितृविचयोनामाष्टाविंशति तमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच चतुर्युगानि यान्यासन्पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे ।
तेषां निसर्गं तत्त्वं च श्रोतुमिच्छामि विस्तरात्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde amāvasyāśrāddhe pitṛvicayonāmāṣṭāviṃśati tamo 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca caturyugāni yānyāsanpūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare |
teṣāṃ nisargaṃ tattvaṃ ca śrotumicchāmi vistarāt

1,29.2

सूत उवाच पृथिव्यादिप्रसंगेन यन्मया प्रागुदीरितम् ।
तेषां चतुर्युगं ह्येतत्तद्वक्ष्यामि निबोधत

sūta uvāca pṛthivyādiprasaṃgena yanmayā prāgudīritam |
teṣāṃ caturyugaṃ hyetattadvakṣyāmi nibodhata

1,29.3

संख्ययेह प्रसंख्याय विस्तराच्चैव सर्वशः ।
युगं च युगभेदश्च युगधर्मस्तथैव च

saṃkhyayeha prasaṃkhyāya vistarāccaiva sarvaśaḥ |
yugaṃ ca yugabhedaśca yugadharmastathaiva ca

1,29.4

युगसंध्यांशकश्चैव युगसंधानमेव च ।
षट्प्रकाशयुगाख्यैषा ता प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः

yugasaṃdhyāṃśakaścaiva yugasaṃdhānameva ca |
ṣaṭprakāśayugākhyaiṣā tā pravakṣyāmi tattvataḥ

1,29.5

लौकिकेन प्रमाणेन निष्पाद्याब्दं तु मानुषम् ।
तेनाब्देन प्रसंख्यायै वक्ष्यामीह वतुर्युगम् ।
निमेषकाल तुल्यं हि विद्याल्लघ्वक्षरं च यत्

laukikena pramāṇena niṣpādyābdaṃ tu mānuṣam |
tenābdena prasaṃkhyāyai vakṣyāmīha vaturyugam |
nimeṣakāla tulyaṃ hi vidyāllaghvakṣaraṃ ca yat

1,29.6

काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव त्रिशच्च काष्ठा गणयेत्कलां तु ।
त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्त्तस्तै स्त्रिंशता रात्र्यहनी समे ते

kāṣṭhā nimeṣā daśa pañca caiva triśacca kāṣṭhā gaṇayetkalāṃ tu |
triṃśatkalāścāpi bhavenmuhūrttastai striṃśatā rātryahanī same te

1,29.7

अहोरात्रौ विभजते सूर्यो मानुषलौकिकौ

ahorātrau vibhajate sūryo mānuṣalaukikau

1,29.8

तत्राहः कर्मचेष्टायां रात्रिः स्वप्नाय कल्पते ।
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः

tatrāhaḥ karmaceṣṭāyāṃ rātriḥ svapnāya kalpate |
pitrye rātryahanī māsaḥ pravibhāgastayoḥ punaḥ

1,29.9

कृष्णपक्षस्त्वहस्तेषां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी ।
त्रिंशद्ये मानुषा मासाः पित्र्यो मासस्तु सः स्मृतः

kṛṣṇapakṣastvahasteṣāṃ śuklaḥ svapnāya śarvarī |
triṃśadye mānuṣā māsāḥ pitryo māsastu saḥ smṛtaḥ

1,29.10

शतानि त्रीणि मासानां षष्ट्या चाप्यधिकानि वै ।
पित्र्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण विभाव्यते

śatāni trīṇi māsānāṃ ṣaṣṭyā cāpyadhikāni vai |
pitryaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa vibhāvyate

1,29.11

मानुषे णैव मानेन वर्षाणां यच्छतं भवेत् ।
पितॄणां त्रीणि वर्षाणि संख्यातानीह तानि वै

mānuṣe ṇaiva mānena varṣāṇāṃ yacchataṃ bhavet |
pitṝṇāṃ trīṇi varṣāṇi saṃkhyātānīha tāni vai

1,29.12

दश चैवाधिका मासाः पितृसंख्येह संज्ञिताः ।
लौकिकेनैव मानेन हृब्दो यो मानुषः स्मृतः

daśa caivādhikā māsāḥ pitṛsaṃkhyeha saṃjñitāḥ |
laukikenaiva mānena hṛbdo yo mānuṣaḥ smṛtaḥ

1,29.13

एतद्दिव्यमहोरात्रं शास्त्रे स्यान्निश्चयो गतः ।
दिव्ये रात्र्यहनी वर्ष प्रविभागस्तयोः पुनः

etaddivyamahorātraṃ śāstre syānniścayo gataḥ |
divye rātryahanī varṣa pravibhāgastayoḥ punaḥ

1,29.14

अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम् ।
ये ते रात्र्यहनी दिव्ये प्रसंख्यानं तयोः पुनः

ahastatrodagayanaṃ rātriḥ syāddakṣiṇāyanam |
ye te rātryahanī divye prasaṃkhyānaṃ tayoḥ punaḥ

1,29.15

त्रिंशद्यानि तु वर्षाणि दिप्यो मासस्तु स स्मृतः ।
यन्मानुषं शतं विद्धि दिव्या मासास्त्रयस्तु ते

triṃśadyāni tu varṣāṇi dipyo māsastu sa smṛtaḥ |
yanmānuṣaṃ śataṃ viddhi divyā māsāstrayastu te

1,29.16

दश चैव तथाहानि दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः ।
त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षाणि यानि तु ।
दिव्यः संवत्सरो ह्येष मानुषेण प्रकीर्त्तितः

daśa caiva tathāhāni divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ |
trīṇi varṣaśatānyeva ṣaṣṭivarṣāṇi yāni tu |
divyaḥ saṃvatsaro hyeṣa mānuṣeṇa prakīrttitaḥ

1,29.17

त्रीणि वर्ष सहस्राणि मानुषाणि प्रमाणतः ।
त्रिंशदन्यानि वर्षाणि मतः सप्तर्षिवत्सरः

trīṇi varṣa sahasrāṇi mānuṣāṇi pramāṇataḥ |
triṃśadanyāni varṣāṇi mataḥ saptarṣivatsaraḥ

1,29.18

नव यानि सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु ।
अन्यानि नवतिश्चैव ध्रुवः संवत्सरः स्मृतः

nava yāni sahasrāṇi varṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu |
anyāni navatiścaiva dhruvaḥ saṃvatsaraḥ smṛtaḥ

1,29.19

षड्विंशतिसहस्राणि वर्षाणि मानुषाणि तु ।
वर्षाणां तु शतं ज्ञेयं दिव्यो ह्येष विधिः स्मृतः

ṣaḍviṃśatisahasrāṇi varṣāṇi mānuṣāṇi tu |
varṣāṇāṃ tu śataṃ jñeyaṃ divyo hyeṣa vidhiḥ smṛtaḥ

1,29.20

त्रीण्येव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषाणि तु

trīṇyeva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣāṇi tu

1,29.21

षष्टिश्चैव सहस्राणि संख्यातानि तु संख्याया ।
दिव्यवर्षसहस्र तु प्राहुः संख्याविदो जनाः

ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi saṃkhyātāni tu saṃkhyāyā |
divyavarṣasahasra tu prāhuḥ saṃkhyāvido janāḥ

1,29.22

इत्येवमृषिभिर्गीतं दिव्यया संख्याया त्विह ।
दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्याप्रकल्पनम्

ityevamṛṣibhirgītaṃ divyayā saṃkhyāyā tviha |
divyenaiva pramāṇena yugasaṃkhyāprakalpanam

1,29.23

चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽबुवन् ।
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुष्टयम्

catvāri bhārate varṣe yugāni kavayo 'buvan |
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliśceti catuṣṭayam

1,29.24

पूर्व कृतयुकं नाम ततस्त्रेती विधीयते ।
द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कल्पयेत्

pūrva kṛtayukaṃ nāma tatastretī vidhīyate |
dvāparaṃ ca kaliścaiva yugānyetāni kalpayet

1,29.25

चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां च कृत युगम् ।
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशः संध्याया समः

catvāryāhuḥ sahasrāṇi varṣāṇāṃ ca kṛta yugam |
tasya tāvacchatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyāyā samaḥ

1,29.26

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु ।
एकन्यायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च

itareṣu sasaṃdhyeṣu sasaṃdhyāṃśeṣu ca triṣu |
ekanyāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca

1,29.27

त्रीणि द्वे च सहस्राणि त्रेताद्वापरयोः क्रमात् ।
त्रिशती द्विशती संध्ये संध्यांशौ चापि तत्समौ

trīṇi dve ca sahasrāṇi tretādvāparayoḥ kramāt |
triśatī dviśatī saṃdhye saṃdhyāṃśau cāpi tatsamau

1,29.28

कलिं वर्षसरस्रं तु युगमाहुर्द्विजोत्तमाः ।
तस्यैकशतिका संध्या संध्यांशः संध्यया समः

kaliṃ varṣasarasraṃ tu yugamāhurdvijottamāḥ |
tasyaikaśatikā saṃdhyā saṃdhyāṃśaḥ saṃdhyayā samaḥ

1,29.29

तेषां द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्त्तिता ।
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुष्टयम्

teṣāṃ dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā prakīrttitā |
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaiva catuṣṭayam

1,29.30

अत्र संवत्सरा दृष्टा मानुषेण प्रमाणतः ।
कृतस्य तावद्वक्ष्यामि वर्षाणि च निबोधत

atra saṃvatsarā dṛṣṭā mānuṣeṇa pramāṇataḥ |
kṛtasya tāvadvakṣyāmi varṣāṇi ca nibodhata

1,29.31

सहस्राणां शतान्याहुश्चतुर्दश हि संख्याया ।
चत्वारिंशत्सहस्राणि तथान्यानि कृतं युगम्

sahasrāṇāṃ śatānyāhuścaturdaśa hi saṃkhyāyā |
catvāriṃśatsahasrāṇi tathānyāni kṛtaṃ yugam

1,29.32

तथा शतसहस्राणि वर्षाणि दशसंख्याया ।
अशीतिश्च सहस्राणि कालस्त्रेतायुगस्य सः

tathā śatasahasrāṇi varṣāṇi daśasaṃkhyāyā |
aśītiśca sahasrāṇi kālastretāyugasya saḥ

1,29.33

सप्तैव नियुतान्याहुर्वर्षाणां मानुषेण तु ।
विंशतिश्च सहस्रामि कालः स द्वापरस्य च

saptaiva niyutānyāhurvarṣāṇāṃ mānuṣeṇa tu |
viṃśatiśca sahasrāmi kālaḥ sa dvāparasya ca

1,29.34

तथा शतसहस्राणि वर्षाणां त्रीणि संख्यया ।
षष्टिश्चैव सहस्राणि कालः कलियुगस्य तु

tathā śatasahasrāṇi varṣāṇāṃ trīṇi saṃkhyayā |
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi kālaḥ kaliyugasya tu

1,29.35

एवं चतुर्युगे काल ऋतैः संध्यांशकैः स्मृतः ।
नियुतान्येव षडिंशान्निरसानि युगानि वै

evaṃ caturyuge kāla ṛtaiḥ saṃdhyāṃśakaiḥ smṛtaḥ |
niyutānyeva ṣaḍiṃśānnirasāni yugāni vai

1,29.36

चत्वारिंशत्तथा त्रीणि नियुता नीह संख्यया ।
विंशतिश्च सहस्राणि स संध्यांशश्चतुर्युगः

catvāriṃśattathā trīṇi niyutā nīha saṃkhyayā |
viṃśatiśca sahasrāṇi sa saṃdhyāṃśaścaturyugaḥ

1,29.37

एवं चतुर्युगाख्यानां साधिका ह्येकसप्ततिः ।
कृतत्रेतादियुक्तानां मनोरन्तरमुच्यते

evaṃ caturyugākhyānāṃ sādhikā hyekasaptatiḥ |
kṛtatretādiyuktānāṃ manorantaramucyate

1,29.38

मन्वन्तरस्य संख्यां तु वर्षाग्रेण निबोधत ।
त्रिंशत्कोट्यस्तु वर्षाणां मानुषेण प्रकीर्त्तिताः

manvantarasya saṃkhyāṃ tu varṣāgreṇa nibodhata |
triṃśatkoṭyastu varṣāṇāṃ mānuṣeṇa prakīrttitāḥ

1,29.39

सप्त षष्टिस्तथान्यानि नियुतान्यधिकानि तु ।
विशतिश्च सहस्राणि कालो ऽयं साधिकं विना

sapta ṣaṣṭistathānyāni niyutānyadhikāni tu |
viśatiśca sahasrāṇi kālo 'yaṃ sādhikaṃ vinā

1,29.40

मन्वन्तरस्य संख्यैषा संख्या विद्भिर्द्विजैः स्मृता ।
मन्वन्तरस्य कालो ऽयं युगैः सार्द्धं च कीर्त्तितः

manvantarasya saṃkhyaiṣā saṃkhyā vidbhirdvijaiḥ smṛtā |
manvantarasya kālo 'yaṃ yugaiḥ sārddhaṃ ca kīrttitaḥ

1,29.41

चतुः साहस्रयुक्तं वै प्राकृतं तत्कृतं युगम् ।
त्रेताशिष्टं प्रवक्ष्यामि द्वापरं कलिमेव च

catuḥ sāhasrayuktaṃ vai prākṛtaṃ tatkṛtaṃ yugam |
tretāśiṣṭaṃ pravakṣyāmi dvāparaṃ kalimeva ca

1,29.42

युगपत्समयेनार्थो द्विधा वक्तुं न शक्यते ।
क्रमागतं मया ह्येतत्तुभ्यं नोक्त युग द्वयम्

yugapatsamayenārtho dvidhā vaktuṃ na śakyate |
kramāgataṃ mayā hyetattubhyaṃ nokta yuga dvayam

1,29.43

ऋषिवंशप्रसंगेन व्याकुलत्वात्तथैव च ।
अत्र त्रेतायुगस्यादौ मनुः सप्तर्षयश्च ये

ṛṣivaṃśaprasaṃgena vyākulatvāttathaiva ca |
atra tretāyugasyādau manuḥ saptarṣayaśca ye

1,29.44

श्रौत स्मार्त्त च ते धर्म ब्रह्मणानुप्रचौदितम् ।
दाराग्निहोत्रसंबन्धमृग्यजुः सामसंहितम्

śrauta smārtta ca te dharma brahmaṇānupracauditam |
dārāgnihotrasaṃbandhamṛgyajuḥ sāmasaṃhitam

1,29.45

इत्यादिलक्षणं श्रौतं धर्म सप्तर्षयो ऽब्रुवन् ।
परंपरागतं धर्म स्मार्त्तं चाचारलक्षणम्

ityādilakṣaṇaṃ śrautaṃ dharma saptarṣayo 'bruvan |
paraṃparāgataṃ dharma smārttaṃ cācāralakṣaṇam

1,29.46

वर्णाश्रमाचारयुतं मनुः स्वायंभुवो ऽब्रवीत् ।
सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन तपसा च वै

varṇāśramācārayutaṃ manuḥ svāyaṃbhuvo 'bravīt |
satyena brahmacaryeṇa śrutena tapasā ca vai

1,29.47

तेषां तु तप्ततपसा आर्षेणोपक्रमेण तु ।
सप्तर्षीणां मनोश्चैव ह्याद्ये त्रेतायुगे तथा

teṣāṃ tu taptatapasā ārṣeṇopakrameṇa tu |
saptarṣīṇāṃ manoścaiva hyādye tretāyuge tathā

1,29.48

अबुद्धिपूर्वकं तेषामक्रियापूर्वमेव च ।
अभिव्यक्तास्तु ते मन्त्रास्तारकाद्यैर्निदर्शनैः

abuddhipūrvakaṃ teṣāmakriyāpūrvameva ca |
abhivyaktāstu te mantrāstārakādyairnidarśanaiḥ

1,29.49

आदिकल्पे तु देवानां प्रादुर्भूतास्तु याः स्वयम् ।
प्राणाशेष्वथ सिद्धीनामन्यासां च प्रवर्त्तनम्

ādikalpe tu devānāṃ prādurbhūtāstu yāḥ svayam |
prāṇāśeṣvatha siddhīnāmanyāsāṃ ca pravarttanam

1,29.50

आसन्मन्त्रा व्यतीतेषु ये कल्पेषु सहस्रशः ।
ते मन्त्रा वै पुनस्तेषां प्रतिभायामुपस्थिताः

āsanmantrā vyatīteṣu ye kalpeṣu sahasraśaḥ |
te mantrā vai punasteṣāṃ pratibhāyāmupasthitāḥ

1,29.51

ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रश्चाथर्वणानि तु ।
सप्तर्षिभिस्तु ते प्रोक्ताः स्मार्त्तं धर्मं मनुर्जगौ

ṛco yajūṃṣi sāmāni mantraścātharvaṇāni tu |
saptarṣibhistu te proktāḥ smārttaṃ dharmaṃ manurjagau

1,29.52

त्रेतादौ संहिता वेदाः केवला धर्मसेतवः ।
संरोधादायुषश्चैव वर्त्स्यन्ते द्वापरेषु वै

tretādau saṃhitā vedāḥ kevalā dharmasetavaḥ |
saṃrodhādāyuṣaścaiva vartsyante dvāpareṣu vai

1,29.53

ऋषयस्तपसा वेदान्द्वापरादिष्वधीयते ।
अनादिनिधिना दिव्याः पूर्वं सृष्टाः स्वयंभुवा

ṛṣayastapasā vedāndvāparādiṣvadhīyate |
anādinidhinā divyāḥ pūrvaṃ sṛṣṭāḥ svayaṃbhuvā

1,29.54

सधर्माः सव्रताः सांगा यथाधर्मं युगेयुगे ।
विक्रियन्ते समानार्था वेदवादा यथायुगम्

sadharmāḥ savratāḥ sāṃgā yathādharmaṃ yugeyuge |
vikriyante samānārthā vedavādā yathāyugam

1,29.55

आरंभयज्ञाः क्षत्राश्च हविर्यज्ञा विशस्तथा ।
परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु जपयज्ञा द्विजोत्तमाः

āraṃbhayajñāḥ kṣatrāśca haviryajñā viśastathā |
paricārayajñāḥ śūdrāstu japayajñā dvijottamāḥ

1,29.56

तदा प्रमुदिता वर्णास्त्रेतायां धर्मपालिताः ।
क्रियावन्तः प्रजावन्तः समृद्धाः सुखिनस्तथा

tadā pramuditā varṇāstretāyāṃ dharmapālitāḥ |
kriyāvantaḥ prajāvantaḥ samṛddhāḥ sukhinastathā

1,29.57

ब्राह्मणाननुर्त्तन्ते क्षत्रियाः क्षत्रियान्विशः ।
वैश्यानुवर्त्तिनः शुद्राः परस्परमनुव्रताः

brāhmaṇānanurttante kṣatriyāḥ kṣatriyānviśaḥ |
vaiśyānuvarttinaḥ śudrāḥ parasparamanuvratāḥ

1,29.58

शुभाः प्रवृत्तयस्तेषां धर्मा वर्णाश्रमास्तथा ।
संकल्पितेन मनसा वाचोक्तेन स्वकर्मणा

śubhāḥ pravṛttayasteṣāṃ dharmā varṇāśramāstathā |
saṃkalpitena manasā vācoktena svakarmaṇā

1,29.59

त्रेतायुगे च विफलः कर्मारंभः प्रसिद्ध्यति ।
आयुर्मेधा बलं रूपमारोग्यं धर्मशीलता

tretāyuge ca viphalaḥ karmāraṃbhaḥ prasiddhyati |
āyurmedhā balaṃ rūpamārogyaṃ dharmaśīlatā

1,29.60

सर्वसाधारणा ह्येते त्रेतायां वै भवं त्युत ।
वर्णाश्रमव्यवस्थानं तेषां ब्रह्मा तदाकरोत्

sarvasādhāraṇā hyete tretāyāṃ vai bhavaṃ tyuta |
varṇāśramavyavasthānaṃ teṣāṃ brahmā tadākarot

1,29.61

पुनः प्रजास्तु ता मोहाद्धर्मा स्तानप्यपालयन् ।
परस्परविरोधेन मनुं ताः पुनरभ्ययुः

punaḥ prajāstu tā mohāddharmā stānapyapālayan |
parasparavirodhena manuṃ tāḥ punarabhyayuḥ

1,29.62

पुनः स्वायंभुवो दृष्ट्वा याथातथ्यं प्रजापतिः ।
ध्यात्वा तु शतरूपायां पुत्रौ स उदपादयत्

punaḥ svāyaṃbhuvo dṛṣṭvā yāthātathyaṃ prajāpatiḥ |
dhyātvā tu śatarūpāyāṃ putrau sa udapādayat

1,29.63

प्रियव्रतो त्तानपादौ प्रथमौ तौ मोहीक्षितौ ।
ततः प्रभृति राजान उत्पन्ना दण्डधारिणः

priyavrato ttānapādau prathamau tau mohīkṣitau |
tataḥ prabhṛti rājāna utpannā daṇḍadhāriṇaḥ

1,29.64

प्रजानां रञ्जनाच्चैव राजानस्ते ऽभवन्नृपाः ।
प्रच्छन्न पापास्तैर्ये च न शक्यास्तु नराधिपैः

prajānāṃ rañjanāccaiva rājānaste 'bhavannṛpāḥ |
pracchanna pāpāstairye ca na śakyāstu narādhipaiḥ

1,29.65

धर्मराजः स्मृतस्तेषां शास्ता वैवस्वतो यमः ।
वर्णानां प्रविभागाश्च त्रेतायां संप्रकीर्त्तिताः

dharmarājaḥ smṛtasteṣāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ |
varṇānāṃ pravibhāgāśca tretāyāṃ saṃprakīrttitāḥ

1,29.66

संभृताच्च तदा मन्त्रा ऋषिभिर्ब्रह्मणः सुतैः ।
यज्ञाः प्रवर्त्तिताश्चैव तदा ह्येव तु दैवतैः

saṃbhṛtācca tadā mantrā ṛṣibhirbrahmaṇaḥ sutaiḥ |
yajñāḥ pravarttitāścaiva tadā hyeva tu daivataiḥ

1,29.67

यामशुक्रार्जितैश्चैव सर्वसाधन संभृतैः ।
सार्द्धं विश्वभुजा चैव देवेन्द्रेण महौजसा

yāmaśukrārjitaiścaiva sarvasādhana saṃbhṛtaiḥ |
sārddhaṃ viśvabhujā caiva devendreṇa mahaujasā

1,29.68

स्वायंभुवेंऽतरे देवैर्यज्ञस्तैः प्राक्प्रवर्त्तितः ।
सत्यं जपस्तपो दानं त्रेताया धर्म उच्यते

svāyaṃbhuveṃ'tare devairyajñastaiḥ prākpravarttitaḥ |
satyaṃ japastapo dānaṃ tretāyā dharma ucyate

1,29.69

तदा धर्म्मसहस्रान्ते ऽहिंसाधर्मः प्रवर्त्तते ।
जायन्ते च तदा शूरा आयुष्मन्तो महाबलाः

tadā dharmmasahasrānte 'hiṃsādharmaḥ pravarttate |
jāyante ca tadā śūrā āyuṣmanto mahābalāḥ

1,29.70

व्यस्तदण्डा महाभागा धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः ।
पद्मपत्रायताक्षाश्च पृथूरस्काः सुसंहताः

vyastadaṇḍā mahābhāgā dharmiṣṭhā brahmavādinaḥ |
padmapatrāyatākṣāśca pṛthūraskāḥ susaṃhatāḥ

1,29.71

सिंहातङ्का महासत्त्वा मत्तमातङ्गगमिनः ।
महाधनुर्द्धराश्चैव त्रेतायां चक्रवर्त्तिनः

siṃhātaṅkā mahāsattvā mattamātaṅgagaminaḥ |
mahādhanurddharāścaiva tretāyāṃ cakravarttinaḥ

1,29.72

सर्वलक्षणसम्पूर्मा न्यग्रोधपरिमण्डलाः ।
न्यग्रोधौ तु स्मृतौ बाहू व्यामो न्यग्रोध उच्यते

sarvalakṣaṇasampūrmā nyagrodhaparimaṇḍalāḥ |
nyagrodhau tu smṛtau bāhū vyāmo nyagrodha ucyate

1,29.73

व्यामे नैवोछ्रयो यस्य सम ऊर्द्धं तु देहिनः ।
समोछ्रयपरीणाहो ज्ञेयो न्यग्रोधमण्डलः

vyāme naivochrayo yasya sama ūrddhaṃ tu dehinaḥ |
samochrayaparīṇāho jñeyo nyagrodhamaṇḍalaḥ

1,29.74

चक्रं रथो मणिर्भार्या निधिरश्वो गजस्तथा ।
सप्तैतानि च रत्नानि सर्वेषां चक्रवर्तिनाम

cakraṃ ratho maṇirbhāryā nidhiraśvo gajastathā |
saptaitāni ca ratnāni sarveṣāṃ cakravartināma

1,29.75

चक्रं रथो मणिः खड्गश्चर्मरत्नं च पञ्चमम् ।
केतुर्निधिश्च सप्तैव प्राणहीनानि चक्षते

cakraṃ ratho maṇiḥ khaḍgaścarmaratnaṃ ca pañcamam |
keturnidhiśca saptaiva prāṇahīnāni cakṣate

1,29.76

भार्या पुरोहितश्चैव सेनानी रथकृच्च यः ।
मन्त्र्यश्वः कलभश्चैव प्राणिनः सप्त कीर्त्तिताः

bhāryā purohitaścaiva senānī rathakṛcca yaḥ |
mantryaśvaḥ kalabhaścaiva prāṇinaḥ sapta kīrttitāḥ

1,29.77

रत्नान्येतानि दिव्यानि संसिद्धानि महात्मनाम् ।
चतुर्दश विधेयानि सर्वेषां चक्रवर्त्तिनाम्

ratnānyetāni divyāni saṃsiddhāni mahātmanām |
caturdaśa vidheyāni sarveṣāṃ cakravarttinām

1,29.78

विष्णोरंशेन जायन्ते पृथिव्यां चक्रवर्त्तिनः ।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह

viṣṇoraṃśena jāyante pṛthivyāṃ cakravarttinaḥ |
manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha

1,29.79

भूतभव्यानि यानीह वर्त्तमानानि यानि च ।
त्रेतायुगे च तान्यत्र जायन्ते चक्रवर्त्तिनः

bhūtabhavyāni yānīha varttamānāni yāni ca |
tretāyuge ca tānyatra jāyante cakravarttinaḥ

1,29.80

भद्राणीमानि तेषां वै भवन्तीह महीक्षिताम् ।
अत्यद्भुतानि चत्वारि बलं धर्मः सुखं धनम्

bhadrāṇīmāni teṣāṃ vai bhavantīha mahīkṣitām |
atyadbhutāni catvāri balaṃ dharmaḥ sukhaṃ dhanam

1,29.81

अन्योन्यस्याविरोधेन प्राप्यन्ते तु नृपैः समम् ।
अर्थो धर्मश्च कामश्च यशो विजय एव च

anyonyasyāvirodhena prāpyante tu nṛpaiḥ samam |
artho dharmaśca kāmaśca yaśo vijaya eva ca

1,29.82

ऐश्वर्येणाणिमाद्येन प्रभुशक्त्या तथैव च ।
श्रुतेन तपसा चैव मुनीनभिभवन्ति वै

aiśvaryeṇāṇimādyena prabhuśaktyā tathaiva ca |
śrutena tapasā caiva munīnabhibhavanti vai

1,29.83

बलेन तपसा चैव देवदानवमानवान् ।
लक्षणैश्चैव जायन्ते शरीरस्थैरमानुषैः

balena tapasā caiva devadānavamānavān |
lakṣaṇaiścaiva jāyante śarīrasthairamānuṣaiḥ

1,29.84

केशाःस्निग्धा ललाटोच्चा जिह्वा चास्य प्रमार्जिनी ।
ताम्रप्रभोष्टनेत्राश्च श्रीवत्साश्चैद्ध्वरोमशाः

keśāḥsnigdhā lalāṭoccā jihvā cāsya pramārjinī |
tāmraprabhoṣṭanetrāśca śrīvatsāścaiddhvaromaśāḥ

1,29.85

आजानुबाहवस्छैव तदाम्रहस्ताः कटौ कृशाः ।
न्यग्रोधपरिणाहाश्च सिंहस्कन्धास्तु मेहनाः

ājānubāhavaschaiva tadāmrahastāḥ kaṭau kṛśāḥ |
nyagrodhapariṇāhāśca siṃhaskandhāstu mehanāḥ

1,29.86

गजेद्रगतयश्चैव महाहनव एव च ।
पादयोश्चक्रमत्स्योन्तु शङ्खपद्मौ तुहस्तयोः

gajedragatayaścaiva mahāhanava eva ca |
pādayoścakramatsyontu śaṅkhapadmau tuhastayoḥ

1,29.87

पञ्चाशीतिसहस्राणि ते राजन्त्यजरा नृपाः ।
असंगगतयस्तेषां चतस्रश्चक्रवर्त्तिनाम्

pañcāśītisahasrāṇi te rājantyajarā nṛpāḥ |
asaṃgagatayasteṣāṃ catasraścakravarttinām

1,29.88

अन्तरिक्षे समुद्रि च पाताले पर्वतेषु च ।
इज्या दानं तपः सत्यं त्रेतायां धर्म उच्यते

antarikṣe samudri ca pātāle parvateṣu ca |
ijyā dānaṃ tapaḥ satyaṃ tretāyāṃ dharma ucyate

1,29.89

तदा प्रवर्त्तते धर्मो वर्णाश्रमविभागशः ।
मर्यादास्थापनार्थं च दण्डनीतिः प्रवर्त्तते

tadā pravarttate dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ |
maryādāsthāpanārthaṃ ca daṇḍanītiḥ pravarttate

1,29.90

त्दृष्टपुष्टाः प्रजाः सर्वा अरोगाः पूर्णमानसाः ।
एको वेदश्चतुष्पादस्त्रेतायुगविधौस्मृतः

tdṛṣṭapuṣṭāḥ prajāḥ sarvā arogāḥ pūrṇamānasāḥ |
eko vedaścatuṣpādastretāyugavidhausmṛtaḥ

1,29.91

त्रीणि वर्षसहस्राणि तदा जीवन्ति मानवाः ।
पुत्रपौत्रसमाकीर्णा म्रियन्ते च क्रमेण तु

trīṇi varṣasahasrāṇi tadā jīvanti mānavāḥ |
putrapautrasamākīrṇā mriyante ca krameṇa tu

1,29.92

एष त्रेतायुगे धर्मस्त्रेतासंध्यां निबोधत ।
त्रेतायुगस्वभावानां संध्या पादेन वर्त्तते ।
संध्यापादः स्वभावस्तु सोंऽशपदेन तिष्ठति

eṣa tretāyuge dharmastretāsaṃdhyāṃ nibodhata |
tretāyugasvabhāvānāṃ saṃdhyā pādena varttate |
saṃdhyāpādaḥ svabhāvastu soṃ'śapadena tiṣṭhati

Chapter 1.30

1,30.1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे संख्यावर्त्तो नामैकोनत्रिशत्तमो ऽध्यायः शांशापायनिरुवाच कथं त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्त्तनम् ।
पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे यथावत्तच्च ब्रूहि मे

iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde saṃkhyāvartto nāmaikonatriśattamo 'dhyāyaḥ śāṃśāpāyaniruvāca kathaṃ tretāyugamukhe yajñasya syātpravarttanam |
pūrvaṃ svāyaṃbhuve sarge yathāvattacca brūhi me

1,30.2

अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन वै ।
कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्राप्ते त्रेतायुगे तदा

antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena vai |
kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prāpte tretāyuge tadā

1,30.3

औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने ।
प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहाश्रमपरे पुनः

auṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane |
pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ gṛhāśramapare punaḥ

1,30.4

वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृतवन्तश्च संख्यया ।
संभारांस्तांस्तु मंभृत्य कथं यज्ञः प्रवर्त्तितः

varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtavantaśca saṃkhyayā |
saṃbhārāṃstāṃstu maṃbhṛtya kathaṃ yajñaḥ pravarttitaḥ

1,30.5

एतच्छुत्वाब्रवीत्सूतः श्रूयतां शांशपायने ।
यथा त्रेतायुगमुखे यज्ञस्य स्यात्प्रवर्तनम्

etacchutvābravītsūtaḥ śrūyatāṃ śāṃśapāyane |
yathā tretāyugamukhe yajñasya syātpravartanam

1,30.6

पूर्वं स्वायंभुवे सर्गे तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्यतः ।
अन्तर्हितायां संध्यायां सार्द्धं कृतयुगेन तु

pūrvaṃ svāyaṃbhuve sarge tadvakṣyāmyānupūrvyataḥ |
antarhitāyāṃ saṃdhyāyāṃ sārddhaṃ kṛtayugena tu

1,30.7

कालाख्यायां प्रवृत्तायां प्रप्ते त्रेतायुगे तदा ।
औषधीषु च जातासु प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने

kālākhyāyāṃ pravṛttāyāṃ prapte tretāyuge tadā |
auṣadhīṣu ca jātāsu pravṛtte vṛṣṭisarjane

1,30.8

प्रतिष्ठितायां वार्त्तायां गृहश्रमपरेषु च ।
वर्णाश्रमव्यवस्थानं कृत्वा मन्त्रांस्तु संहतान्

pratiṣṭhitāyāṃ vārttāyāṃ gṛhaśramapareṣu ca |
varṇāśramavyavasthānaṃ kṛtvā mantrāṃstu saṃhatān

1,30.9

मन्त्रांस्तान्योजयित्वाथ इहामुत्र च कर्मसु ।
तदा विश्वभुगिन्द्रश्च यज्ञं प्रावर्त्तयत्प्रभुः

mantrāṃstānyojayitvātha ihāmutra ca karmasu |
tadā viśvabhugindraśca yajñaṃ prāvarttayatprabhuḥ

1,30.10

दैवतैः सहितैः सर्वैः सर्वसंभारसंभृतैः ।
तस्याश्वमेधे वितते समाजग्मुर्महर्षयः

daivataiḥ sahitaiḥ sarvaiḥ sarvasaṃbhārasaṃbhṛtaiḥ |
tasyāśvamedhe vitate samājagmurmaharṣayaḥ

1,30.11

यजन्तं पशुभिर्मे ध्यैरूचुः सर्वे समागताः ।
कर्मव्यग्रेषु ऋत्विक्षु संतते यज्ञकर्मणि

yajantaṃ paśubhirme dhyairūcuḥ sarve samāgatāḥ |
karmavyagreṣu ṛtvikṣu saṃtate yajñakarmaṇi

1,30.12

संप्रगीथेषु सर्वेषु सामगेष्वथ सुस्वग्म् ।
परिक्रान्तेषु लघुषु ह्यध्वर्युवृषभेषु च

saṃpragītheṣu sarveṣu sāmageṣvatha susvagm |
parikrānteṣu laghuṣu hyadhvaryuvṛṣabheṣu ca

1,30.13

आलब्धेषु च मेध्येषु तथा पशुगणेषु च ।
हविष्यग्नौ हूयमाने ब्राह्मणैश्चाग्निहोत्रिभिः

ālabdheṣu ca medhyeṣu tathā paśugaṇeṣu ca |
haviṣyagnau hūyamāne brāhmaṇaiścāgnihotribhiḥ

1,30.14

आहूतेषु च सर्वेषु यज्ञभाक्षु क्रमात्तदा ।
य इन्द्रियात्मका देवास्तदा ते यज्ञभागिनः

āhūteṣu ca sarveṣu yajñabhākṣu kramāttadā |
ya indriyātmakā devāstadā te yajñabhāginaḥ

1,30.15

तद्यचन्ते तदा देवान्कल्पादिषु भवन्ति ये ।
अध्वर्यवः प्रैषकाले व्यत्थिता वै महर्षयः

tadyacante tadā devānkalpādiṣu bhavanti ye |
adhvaryavaḥ praiṣakāle vyatthitā vai maharṣayaḥ

1,30.16

महर्षयस्तु तान्दृष्ट्वा दीनान्पशुगणांस्तदा ।
प्रपच्छुरिद्रं संभूय को ऽयं यज्ञ विधिस्तव

maharṣayastu tāndṛṣṭvā dīnānpaśugaṇāṃstadā |
prapacchuridraṃ saṃbhūya ko 'yaṃ yajña vidhistava

1,30.17

अधर्मो बलवानेष हिंसाधर्मेप्सया ततः ।
ततः पशुवधश्चैष तव यज्ञे सुरोत्तम

adharmo balavāneṣa hiṃsādharmepsayā tataḥ |
tataḥ paśuvadhaścaiṣa tava yajñe surottama

1,30.18

अधर्मो धर्मघाताय प्रारब्धः पशुहिसया ।
नायं धर्मो ह्यधर्मो ऽयं न हिंसा धर्म उच्यते

adharmo dharmaghātāya prārabdhaḥ paśuhisayā |
nāyaṃ dharmo hyadharmo 'yaṃ na hiṃsā dharma ucyate

1,30.19

आगमेन भवान्यज्ञं करोतु यदिहेच्छति ।
विधिदृष्टेन यज्ञेन धर्मेणाव्यपसेतुना

āgamena bhavānyajñaṃ karotu yadihecchati |
vidhidṛṣṭena yajñena dharmeṇāvyapasetunā

1,30.20

यज्ञबीचैः सुरेश्रष्ठ येषु हिंसा न विद्यते ।
त्रिवर्षं परमं कालमुषितैरप्ररोहिभिः

yajñabīcaiḥ sureśraṣṭha yeṣu hiṃsā na vidyate |
trivarṣaṃ paramaṃ kālamuṣitairaprarohibhiḥ

1,30.21

एष धर्मो महाप्राज्ञ विरञ्चिविहितः पुरा ।
एवं विश्वभुगिन्द्रस्तु ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

eṣa dharmo mahāprājña virañcivihitaḥ purā |
evaṃ viśvabhugindrastu ṛṣibhistattvadarśibhiḥ

1,30.22

तदा विवादः सुमहानिन्द्रस्यासीन्महर्षिभिः ।
जङ्गमस्थावरैः कैर्हि यष्टव्यमिति चोच्यते

tadā vivādaḥ sumahānindrasyāsīnmaharṣibhiḥ |
jaṅgamasthāvaraiḥ kairhi yaṣṭavyamiti cocyate

1,30.23

ते तु खिन्ना विवादेन तत्त्वमुत्त्वा महर्षयः ।
सन्धाय वाक्यमिन्द्रेण पप्रच्छुः खेचरं वसुम्

te tu khinnā vivādena tattvamuttvā maharṣayaḥ |
sandhāya vākyamindreṇa papracchuḥ khecaraṃ vasum

1,30.24

सहाप्राज्ञ कथं दृष्टस्त्वया यज्ञविधिर्नृप ।
औत्तानपादे प्रब्रूहि संशयं नो नुद प्रभो

sahāprājña kathaṃ dṛṣṭastvayā yajñavidhirnṛpa |
auttānapāde prabrūhi saṃśayaṃ no nuda prabho

1,30.25

श्रुत्वा वाक्यं वसुस्तेषाम विचार्य बलाबलम् ।
वेदशास्त्रमनुस्मृत्य यज्ञतत्त्वमुवाच ह

śrutvā vākyaṃ vasusteṣāma vicārya balābalam |
vedaśāstramanusmṛtya yajñatattvamuvāca ha

1,30.26

यथोपनीर्तैर्यष्टव्यमिति होवाच पार्थिवः ।
यष्टव्यं पशुभिर्मे ध्यैरथ बीजैः फलैरपि

yathopanīrtairyaṣṭavyamiti hovāca pārthivaḥ |
yaṣṭavyaṃ paśubhirme dhyairatha bījaiḥ phalairapi

1,30.27

हिंसास्वभावो यज्ञस्य इति मे दर्शनागमौ ।
यथेह देवता मन्त्रा हिंसालिङ्गा महर्षिभिः

hiṃsāsvabhāvo yajñasya iti me darśanāgamau |
yatheha devatā mantrā hiṃsāliṅgā maharṣibhiḥ

1,30.28

दीर्घेण तपसा युक्तैर्दर्शनैस्तारकादिभिः ।
तत्प्रामाण्यान्मया चोक्तं तस्मात्स प्राप्तुमर्हथ

dīrgheṇa tapasā yuktairdarśanaistārakādibhiḥ |
tatprāmāṇyānmayā coktaṃ tasmātsa prāptumarhatha

1,30.29

यदि प्रमाणं तान्येव मन्त्रवाक्यानि वै द्विजाः ।
तथा प्रवततां यज्ञो ह्यन्यथा वो ऽनृतं वचः

yadi pramāṇaṃ tānyeva mantravākyāni vai dvijāḥ |
tathā pravatatāṃ yajño hyanyathā vo 'nṛtaṃ vacaḥ

1,30.30

एवं कृतोत्तरास्ते वै युक्तात्मानस्तपोधनाः ।
अवश्यभावितं दृष्ट्वा तमथो वाग्यताभवन्

evaṃ kṛtottarāste vai yuktātmānastapodhanāḥ |
avaśyabhāvitaṃ dṛṣṭvā tamatho vāgyatābhavan

1,30.31

इत्युक्तमात्रे नृपतिः प्रविवेश रसातलम् ।
ऊर्ध्वचारी वसुर्भूत्वा रसातलचरो ऽभवत्

ityuktamātre nṛpatiḥ praviveśa rasātalam |
ūrdhvacārī vasurbhūtvā rasātalacaro 'bhavat

1,30.32

वसुधा तलवासी तु तेन वाक्येन सो ऽभवत् ।
धर्माणां संशयच्छेत्ता राजा वसुरधोगतः

vasudhā talavāsī tu tena vākyena so 'bhavat |
dharmāṇāṃ saṃśayacchettā rājā vasuradhogataḥ

1,30.33

तस्मान्न वाच्यमेकेन बहुज्ञेनापि संशये ।
बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दूरतरा गतिः

tasmānna vācyamekena bahujñenāpi saṃśaye |
bahudvārasya dharmasya sūkṣmā dūratarā gatiḥ

1,30.34

तस्मान्न निश्चयाद्वक्तुं धर्मः शक्यस्तु केनचित् ।
देवानृषीनुपादाय स्वायंभुवमृते मनुम्

tasmānna niścayādvaktuṃ dharmaḥ śakyastu kenacit |
devānṛṣīnupādāya svāyaṃbhuvamṛte manum

1,30.35

तस्मादहिंसा धर्मस्य द्वारमुक्तं महर्षिभिः ।
ऋषिकोटिसहस्राणि स्वतपोभिर्दिवं ययुः

tasmādahiṃsā dharmasya dvāramuktaṃ maharṣibhiḥ |
ṛṣikoṭisahasrāṇi svatapobhirdivaṃ yayuḥ

1,30.36

तस्मान्न दानं यज्ञं वा प्रशंसंति महर्षयः ।
उञ्छमूलफलं शाकमुदपात्रं तपोधनाः

tasmānna dānaṃ yajñaṃ vā praśaṃsaṃti maharṣayaḥ |
uñchamūlaphalaṃ śākamudapātraṃ tapodhanāḥ

1,30.37

एतद्दत्वा विभवतः स्वर्गे लोके प्रतिष्ठिताः ।
अद्रोहश्चाप्य लोभश्च तपो भुतदया दमः

etaddatvā vibhavataḥ svarge loke pratiṣṭhitāḥ |
adrohaścāpya lobhaśca tapo bhutadayā damaḥ

1,30.38

ब्रह्मचर्यं तथा सत्यमनुक्रोशः क्षमा धृतिः ।
सनातनस्य धर्मस्य मूलमेतद्दुरासदम्

brahmacaryaṃ tathā satyamanukrośaḥ kṣamā dhṛtiḥ |
sanātanasya dharmasya mūlametaddurāsadam

1,30.39

श्रूयन्ते हि तपःसिद्धा ब्रह्मक्षत्रादयो ऽनघाः ।
प्रियव्रतोत्तानपादौ ध्रुवो मेधातिथिर्वसुः

śrūyante hi tapaḥsiddhā brahmakṣatrādayo 'naghāḥ |
priyavratottānapādau dhruvo medhātithirvasuḥ

1,30.40

सुधामा विरजाश्चैव शङ्खः पाण्ड्यज एव च ।
प्राजीनबर्हिः पर्जन्यो हविर्धानादयो नृपः

sudhāmā virajāścaiva śaṅkhaḥ pāṇḍyaja eva ca |
prājīnabarhiḥ parjanyo havirdhānādayo nṛpaḥ

1,30.41

एते चान्ये च बहवः स्वैस्तपोभिर्दिवं गताः ।
राजर्षयो महासत्त्वा येषां कीर्त्तिः प्रतिष्ठिता

ete cānye ca bahavaḥ svaistapobhirdivaṃ gatāḥ |
rājarṣayo mahāsattvā yeṣāṃ kīrttiḥ pratiṣṭhitā

1,30.42

तस्माद्विशिष्यते यज्ञात्तपः सर्वैस्तु कारणः ।
ब्रह्मणा तपसा सृष्टं जगद्विश्वमिदं पुरा

tasmādviśiṣyate yajñāttapaḥ sarvaistu kāraṇaḥ |
brahmaṇā tapasā sṛṣṭaṃ jagadviśvamidaṃ purā

1,30.43

तस्मान्नान्वेति तद्यज्ञस्तपोमूलमिदं स्मृतम् ।
द्रव्यमन्त्रात्मको यज्ञस्तपस्त्वनशनात्मकम्

tasmānnānveti tadyajñastapomūlamidaṃ smṛtam |
dravyamantrātmako yajñastapastvanaśanātmakam

1,30.44

यज्ञेन देवानाप्नोति वैराजं तपसा पुनः ।
ब्राह्मं तु कर्म संन्यासाद्वैराग्यात्प्रकृतेर्जयम्

yajñena devānāpnoti vairājaṃ tapasā punaḥ |
brāhmaṃ tu karma saṃnyāsādvairāgyātprakṛterjayam

1,30.45

ज्ञानात्प्राप्नोति कैवल्यं पञ्चैतागतयः स्मृताः ।
एवं विवादः सुमहान्य ज्ञस्यासीत्प्रवर्त्तने

jñānātprāpnoti kaivalyaṃ pañcaitāgatayaḥ smṛtāḥ |
evaṃ vivādaḥ sumahānya jñasyāsītpravarttane

1,30.46

देवतानामृषीणां च पूर्व स्वायंभुवे ऽन्तरे ।
ततस्तमृषयो दृष्ट्वा हतं धर्मबलेन तु

devatānāmṛṣīṇāṃ ca pūrva svāyaṃbhuve 'ntare |
tatastamṛṣayo dṛṣṭvā hataṃ dharmabalena tu

1,30.47

वसोर्वाक्यमना दृत्य जगमुः सर्वे यथागतम् ।
गतेषु मुनिसंघेषु देवा यज्ञं समाप्नुवन्

vasorvākyamanā dṛtya jagamuḥ sarve yathāgatam |
gateṣu munisaṃgheṣu devā yajñaṃ samāpnuvan

1,30.48

यज्ञप्रवर्त्तनं ह्येवमासीत्स्वायंभुवे ऽन्तरे ।
ततः प्रभृति यज्ञो ऽयं युगैः सह विवर्त्तितः

yajñapravarttanaṃ hyevamāsītsvāyaṃbhuve 'ntare |
tataḥ prabhṛti yajño 'yaṃ yugaiḥ saha vivarttitaḥ

Chapter 1.31

1,31.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे यज्ञप्रवर्त्तनं नाम त्रिशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच अत ऊर्द्धं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः ।
तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yajñapravarttanaṃ nāma triśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ata ūrddhaṃ pravakṣyāmi dvāparasya vidhiṃ punaḥ |
tatra tretāyuge kṣīṇe dvāparaṃ pratipadyate

1,31.2

द्वापरादौ प्रजानां तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या ।
परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततस्ताभिः प्रणश्यति

dvāparādau prajānāṃ tu siddhistretāyuge tu yā |
parivṛtte yuge tasmiṃstatastābhiḥ praṇaśyati

1,31.3

ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः ।
संभेदश्चैव वर्णानां कार्याणां च विपर्ययः

tataḥ pravarttate tāsāṃ prajānāṃ dvāpare punaḥ |
saṃbhedaścaiva varṇānāṃ kāryāṇāṃ ca viparyayaḥ

1,31.4

यज्ञावधारणं दण्डो मदो दंभः क्षमा बलम् ।
एषा रजस्तमोयुक्ता प्रवृत्तिर्द्वापरे स्मृता

yajñāvadhāraṇaṃ daṇḍo mado daṃbhaḥ kṣamā balam |
eṣā rajastamoyuktā pravṛttirdvāpare smṛtā

1,31.5

आद्ये कृते यो धर्मो ऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तते ।
द्वापरे व्याकुलीभूत्वा प्रणश्यति कलौ युगे

ādye kṛte yo dharmo 'sti sa tretāyāṃ pravarttate |
dvāpare vyākulībhūtvā praṇaśyati kalau yuge

1,31.6

वर्णानां विपरिध्वंसः संकीयत तथाश्रमाः ।
द्वैविध्यं प्रतिपद्येतेयुगे तस्मिञ्छ्रुति स्मृती

varṇānāṃ viparidhvaṃsaḥ saṃkīyata tathāśramāḥ |
dvaividhyaṃ pratipadyeteyuge tasmiñchruti smṛtī

1,31.7

द्वैधात्तथा श्रुतिस्मृत्योर्निश्चयो नाधिगम्यते ।
अनिश्चयाधिगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते

dvaidhāttathā śrutismṛtyorniścayo nādhigamyate |
aniścayādhigamanāddharmatattvaṃ na vidyate

1,31.8

धर्मासत्त्वेन मित्राणां मतिभेदो भवेन्नृणाम् ।
परस्परविभिन्नैस्तैदृष्टीनां विभ्रमेण च

dharmāsattvena mitrāṇāṃ matibhedo bhavennṛṇām |
parasparavibhinnaistaidṛṣṭīnāṃ vibhrameṇa ca

1,31.9

अयं धर्मो ह्ययं नेति निश्चयो नाधिगम्यते ।
कारणानां च वैकल्प्यात्कार्याणां चाप्यनिश्चयात्

ayaṃ dharmo hyayaṃ neti niścayo nādhigamyate |
kāraṇānāṃ ca vaikalpyātkāryāṇāṃ cāpyaniścayāt

1,31.10

मतिभेदेन तेषां वै दृष्टीनां विभ्रमो भवेत् ।
ततो दृष्टिविभन्नैस्तु कृतं शास्त्राकुलं त्विदम्

matibhedena teṣāṃ vai dṛṣṭīnāṃ vibhramo bhavet |
tato dṛṣṭivibhannaistu kṛtaṃ śāstrākulaṃ tvidam

1,31.11

एको वेदश्चतुष्पाद्धि त्रेतास्विह विधीयते ।
संक्षयादायुपश्चैव व्यस्यते द्वापरेषु च

eko vedaścatuṣpāddhi tretāsviha vidhīyate |
saṃkṣayādāyupaścaiva vyasyate dvāpareṣu ca

1,31.12

ऋषिमन्त्रात्पुनर्भेदाद्भिद्यते दृष्टिविभ्रमैः ।
मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरवर्णविपर्ययैः

ṛṣimantrātpunarbhedādbhidyate dṛṣṭivibhramaiḥ |
mantrabrāhmaṇavinyāsaiḥ svaravarṇaviparyayaiḥ

1,31.13

संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संपठ्यन्ते महर्षिभिः ।
सामान्या वैकृताश्चैव दृष्टिभिन्ने क्वचित्क्वचित्

saṃhitā ṛgyajuḥsāmnāṃ saṃpaṭhyante maharṣibhiḥ |
sāmānyā vaikṛtāścaiva dṛṣṭibhinne kvacitkvacit

1,31.14

ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि मन्त्रप्रवचनानि च ।
अन्ये ऽपि प्रस्थितास्तान्वै केचित्तान्प्रत्यवस्थिताः

brāhmaṇaṃ kalpasūtrāṇi mantrapravacanāni ca |
anye 'pi prasthitāstānvai kecittānpratyavasthitāḥ

1,31.15

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते निवर्त्तन्ते कलौ युगे ।
एकमाध्वर्यवं त्वासीत्पुनर्द्वैधमजायत

dvāpareṣu pravarttante nivarttante kalau yuge |
ekamādhvaryavaṃ tvāsītpunardvaidhamajāyata

1,31.16

सामान्यविपरीतार्थैः कृतशास्त्राकुलं त्विदम् ।
आध्वर्यवस्य प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतैः

sāmānyaviparītārthaiḥ kṛtaśāstrākulaṃ tvidam |
ādhvaryavasya prasthānairbahudhā vyākulīkṛtaiḥ

1,31.17

तथैवाथर्वऋक्साम्नां विकल्पैश्चापि संज्ञया ।
व्याकुलेद्वापरे नित्यं क्रियते भिन्न दर्शनैः

tathaivātharvaṛksāmnāṃ vikalpaiścāpi saṃjñayā |
vyākuledvāpare nityaṃ kriyate bhinna darśanaiḥ

1,31.18

तेषां भेदाः प्रतीभेदा विकल्पाश्चापि संख्याया ।
द्वापरे संप्रवर्त्तते विनश्यन्ति ततः कलौ

teṣāṃ bhedāḥ pratībhedā vikalpāścāpi saṃkhyāyā |
dvāpare saṃpravarttate vinaśyanti tataḥ kalau

1,31.19

तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः ।
अवृष्टिर्मरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः

teṣāṃ viparyayotpannā bhavanti dvāpare punaḥ |
avṛṣṭirmaraṇaṃ caiva tathaiva vyādhyupadravāḥ

1,31.20

वाङ्मनः कर्मर्जेदुःखैर्निर्वेदो जायते पुनः ।
निर्वेदाज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा

vāṅmanaḥ karmarjeduḥkhairnirvedo jāyate punaḥ |
nirvedājjāyate teṣāṃ duḥkhamokṣavicāraṇā

1,31.21

विचारणाच्च वैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् ।
दोषदर्शनतस्चैव द्वापरे ऽज्ञानसंभवः

vicāraṇācca vairāgyaṃ vairāgyāddoṣadarśanam |
doṣadarśanatascaiva dvāpare 'jñānasaṃbhavaḥ

1,31.22

तेषाम ज्ञानिनां पूर्वमाद्ये स्वायंभुवे ऽन्तरे ।
उत्पद्यन्ते हि शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः

teṣāma jñānināṃ pūrvamādye svāyaṃbhuve 'ntare |
utpadyante hi śāstrāṇāṃ dvāpare paripanthinaḥ

1,31.23

आयुर्वेदविकल्पश्च ह्यगानां ज्योतिषस्य च ।
अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम्

āyurvedavikalpaśca hyagānāṃ jyotiṣasya ca |
arthaśāstravikalpāśca hetuśāstravikalpanam

1,31.24

प्रक्रियाकल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् ।
स्मृतिशास्त्रप्रभेदश्च प्रस्थानानि पृथक्पृथक्

prakriyākalpasūtrāṇāṃ bhāṣyavidyāvikalpanam |
smṛtiśāstraprabhedaśca prasthānāni pṛthakpṛthak

1,31.25

द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदाश्रयान्नृणाम् ।
मनसा कर्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्ता प्रसिद्ध्यति

dvāpareṣvabhivarttante matibhedāśrayānnṛṇām |
manasā karmaṇā vācā kṛcchrādvārtā prasiddhyati

1,31.26

द्वापरे सर्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृता ।
लोभो वृत्तिर्वणिक्पूर्वा तत्त्वानामविनिश्चयः

dvāpare sarvabhūtānāṃ kāyakleśapuraskṛtā |
lobho vṛttirvaṇikpūrvā tattvānāmaviniścayaḥ

1,31.27

वेदशास्त्रप्रणयनं धर्माणां संकरस्तथा ।
वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामक्रोधौ तथैव च

vedaśāstrapraṇayanaṃ dharmāṇāṃ saṃkarastathā |
varṇāśramaparidhvaṃsaḥ kāmakrodhau tathaiva ca

1,31.28

द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते रागो लोभो वधस्तथा ।
वेदं व्यासश्चतुर्द्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु

dvāpareṣu pravarttante rāgo lobho vadhastathā |
vedaṃ vyāsaścaturddhā tu vyasyate dvāparādiṣu

1,31.29

निःशेषे द्वापरे तस्मिंस्तस्य संध्या तु यादृशी ।
प्रतिष्ठते गुणैर्हीनो धर्मो ऽसौ द्वापरस्य तु

niḥśeṣe dvāpare tasmiṃstasya saṃdhyā tu yādṛśī |
pratiṣṭhate guṇairhīno dharmo 'sau dvāparasya tu

1,31.30

तथैव संध्या पादेन ह्यङ्गः संध्या इतीष्यते ।
द्वापरस्यावशेषेण तिष्यस्य तु निबोधत

tathaiva saṃdhyā pādena hyaṅgaḥ saṃdhyā itīṣyate |
dvāparasyāvaśeṣeṇa tiṣyasya tu nibodhata

1,31.31

द्वापरस्याशसेषण प्रतिपत्तिः कलेरपि ।
हिंसासूयानृतं माया वधश्चैव तपस्विनाम्

dvāparasyāśaseṣaṇa pratipattiḥ kalerapi |
hiṃsāsūyānṛtaṃ māyā vadhaścaiva tapasvinām

1,31.32

एते स्वभावास्तिष्यस्य साधयन्ति च वै प्रजाः ।
एष धर्मः कृतः कृत्स्नो धर्मश्च परिहीयते

ete svabhāvāstiṣyasya sādhayanti ca vai prajāḥ |
eṣa dharmaḥ kṛtaḥ kṛtsno dharmaśca parihīyate

1,31.33

मनसा कर्मणा स्तुत्या वार्ता सिध्यति वा न वा ।
कलौ प्रमारकी रोगः सततं क्षुद्भयानि च

manasā karmaṇā stutyā vārtā sidhyati vā na vā |
kalau pramārakī rogaḥ satataṃ kṣudbhayāni ca

1,31.34

अनावृष्टिभयं घोरं देशानां च विपर्ययः ।
न प्रमाणं स्मृतेरस्ति तिष्ये लोकेषु वै युगे

anāvṛṣṭibhayaṃ ghoraṃ deśānāṃ ca viparyayaḥ |
na pramāṇaṃ smṛterasti tiṣye lokeṣu vai yuge

1,31.35

गर्भस्थो म्रियते कश्चिद्यौव नस्थस्तथापरः ।
स्थविराः के ऽपि कौमारे म्रियन्ते वै कलौ प्रजाः

garbhastho mriyate kaścidyauva nasthastathāparaḥ |
sthavirāḥ ke 'pi kaumāre mriyante vai kalau prajāḥ

1,31.36

दुरिष्टैर्दुरधीतैश्च दुष्कृतैश्च दुरागमैः ।
विप्राणां कर्मदोषैस्तैः प्रजानां जायते भयम्

duriṣṭairduradhītaiśca duṣkṛtaiśca durāgamaiḥ |
viprāṇāṃ karmadoṣaistaiḥ prajānāṃ jāyate bhayam

1,31.37

हिंसा माया तथेर्ष्या च क्रोधो ऽसूया क्षमा नृषु ।
तिष्ये भवन्ति जन्तूनां रागो लोभश्च सर्वशः

hiṃsā māyā tatherṣyā ca krodho 'sūyā kṣamā nṛṣu |
tiṣye bhavanti jantūnāṃ rāgo lobhaśca sarvaśaḥ

1,31.38

संक्षोभो जायते ऽत्यथै करिमासाद्य वै युगम् ।
पूर्णे वर्षसहस्रे वै परमायुस्तदा नृणाम्

saṃkṣobho jāyate 'tyathai karimāsādya vai yugam |
pūrṇe varṣasahasre vai paramāyustadā nṛṇām

1,31.39

नाधीयते तदा वेदान्न यजं ते द्विजातयः ।
उत्सीदन्ति नराश्चैव क्षत्रियाश्च विशः क्रमात्

nādhīyate tadā vedānna yajaṃ te dvijātayaḥ |
utsīdanti narāścaiva kṣatriyāśca viśaḥ kramāt

1,31.40

शूद्राणामन्त्ययोनेस्तु संबन्धा ब्राह्मणैः सह ।
भवन्तीह कलौ तस्मिञ्छयनासनभोजनैः

śūdrāṇāmantyayonestu saṃbandhā brāhmaṇaiḥ saha |
bhavantīha kalau tasmiñchayanāsanabhojanaiḥ

1,31.41

राजानः शूद्रभूयिष्ठाः पाखण्डानां प्रवर्त्तकाः ।
गुणहीनाः प्रजाश्चैव तदा वै संप्रवर्त्तते

rājānaḥ śūdrabhūyiṣṭhāḥ pākhaṇḍānāṃ pravarttakāḥ |
guṇahīnāḥ prajāścaiva tadā vai saṃpravarttate

1,31.42

आयुर्मेधा बलं रूपं कुलं चैव प्रणश्यति ।
शूद्राश्च ब्राह्मणाचाराः शूद्राचाराश्च ब्राह्मणाः

āyurmedhā balaṃ rūpaṃ kulaṃ caiva praṇaśyati |
śūdrāśca brāhmaṇācārāḥ śūdrācārāśca brāhmaṇāḥ

1,31.43

राजवृत्ताः स्थिताश्चोरा श्चोराचाराश्च पार्थिवाः ।
भृत्या एते ह्यसुभृतो युगान्ते समवस्थिते

rājavṛttāḥ sthitāścorā ścorācārāśca pārthivāḥ |
bhṛtyā ete hyasubhṛto yugānte samavasthite

1,31.44

अशीलिन्यो ऽनृताश्चैव स्त्रियो मद्यामिषप्रियाः ।
मायाविन्यो भविष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम

aśīlinyo 'nṛtāścaiva striyo madyāmiṣapriyāḥ |
māyāvinyo bhaviṣyanti yugānte munisattama

1,31.45

एकपत्न्यो न शिष्यन्ति युगान्ते मुनिसत्तम ।
श्वापदप्रबलत्वं च गवां चैव ह्युपक्षयः

ekapatnyo na śiṣyanti yugānte munisattama |
śvāpadaprabalatvaṃ ca gavāṃ caiva hyupakṣayaḥ

1,31.46

साधूनां विनिवृत्तिं च विद्यास्तस्मिन्युगक्षये ।
तदा धर्मो महोदर्के दुर्लभो दानमूलवान्

sādhūnāṃ vinivṛttiṃ ca vidyāstasminyugakṣaye |
tadā dharmo mahodarke durlabho dānamūlavān

1,31.47

चातुराश्रमशैथिल्यो धर्मः प्रविचरिष्यति ।
तदा ह्यल्पफला भूमिः क्वचिच्चापि महाफला

cāturāśramaśaithilyo dharmaḥ pravicariṣyati |
tadā hyalpaphalā bhūmiḥ kvaciccāpi mahāphalā

1,31.48

न रक्षितारो बोक्तारो बलिभागस्य पार्थिवाः ।
युगान्ते च भविष्यन्ति स्वरक्षणपरायणाः

na rakṣitāro boktāro balibhāgasya pārthivāḥ |
yugānte ca bhaviṣyanti svarakṣaṇaparāyaṇāḥ

1,31.49

अरक्षितारो राजानो विप्राः शूद्रोपजीविनः ।
शूद्राभिवादिनः सर्वे युगान्ते द्विजसत्तमाः

arakṣitāro rājāno viprāḥ śūdropajīvinaḥ |
śūdrābhivādinaḥ sarve yugānte dvijasattamāḥ

1,31.50

अदृशूला जनपदाः शिवशूला द्विजास्तथा ।
प्रमदाः केशशूलाश्च युगान्ते समुपस्थिते

adṛśūlā janapadāḥ śivaśūlā dvijāstathā |
pramadāḥ keśaśūlāśca yugānte samupasthite

1,31.51

तपोयज्ञफलानां च विक्रेतारो द्विजोत्तमाः ।
यतयश्च भविष्यन्ति बहवो ऽस्मिन्कलौ युगे

tapoyajñaphalānāṃ ca vikretāro dvijottamāḥ |
yatayaśca bhaviṣyanti bahavo 'sminkalau yuge

1,31.52

चित्रवर्षी यदा देवस्तदा प्राहुर्युगक्षयम् ।
सर्वे वाणिजकाश्चा पि भविष्यन्त्यधमे युगे

citravarṣī yadā devastadā prāhuryugakṣayam |
sarve vāṇijakāścā pi bhaviṣyantyadhame yuge

1,31.53

भूयिष्ठं कूटमानैश्च पण्यं विक्रीणते जनाः ।
कुशीलचर्यापाखण्डैर्व्याधरूपैः समावृतम्

bhūyiṣṭhaṃ kūṭamānaiśca paṇyaṃ vikrīṇate janāḥ |
kuśīlacaryāpākhaṇḍairvyādharūpaiḥ samāvṛtam

1,31.54

पुरुषाल्पं बहुस्त्रीकं युगान्ते समुपस्थिते ।
बाहुयाचनको लोको भविष्यति परस्परम्

puruṣālpaṃ bahustrīkaṃ yugānte samupasthite |
bāhuyācanako loko bhaviṣyati parasparam

1,31.55

अव्याकर्ता क्रूरवाक्या नार्जवो नानसूयकः ।
न कृते प्रतिकर्त्ता च युगे क्षीणे भविष्यति

avyākartā krūravākyā nārjavo nānasūyakaḥ |
na kṛte pratikarttā ca yuge kṣīṇe bhaviṣyati

1,31.56

अशङ्का चैव पतिते युगान्ते तस्य लक्षणम् ।
ततः शून्य वसुमती भविष्यति वसुन्धरा

aśaṅkā caiva patite yugānte tasya lakṣaṇam |
tataḥ śūnya vasumatī bhaviṣyati vasundharā

1,31.57

गोप्तारश्चाप्यगोप्तारः प्रभविष्यन्ति शासकाः ।
हर्त्तारः पररत्नानां परदारविमर्शकाः

goptāraścāpyagoptāraḥ prabhaviṣyanti śāsakāḥ |
harttāraḥ pararatnānāṃ paradāravimarśakāḥ

1,31.58

कामात्मानो दुरात्मानो ह्यधमाः साहसप्रियाः ।
प्रनष्टचेष्टना धूर्त्ता मुक्तकेशास्त्त्वशूलिनः

kāmātmāno durātmāno hyadhamāḥ sāhasapriyāḥ |
pranaṣṭaceṣṭanā dhūrttā muktakeśāsttvaśūlinaḥ

1,31.59

ऊनषोडशवर्षाश्च प्रजा यन्ते युगक्षये ।
शुक्लदन्ता जिताक्षाश्च मुण्डाः काषायवाससः

ūnaṣoḍaśavarṣāśca prajā yante yugakṣaye |
śukladantā jitākṣāśca muṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ

1,31.60

शूद्रा धर्मं चरिष्यति युगान्ते समुपस्थिते ।
सस्यचोरा भविष्यन्ति तथा चैलापहारिणः

śūdrā dharmaṃ cariṣyati yugānte samupasthite |
sasyacorā bhaviṣyanti tathā cailāpahāriṇaḥ

1,31.61

चोराच्चोराश्च हर्त्तारो हर्तुर्हर्त्ता तथापरः ।
ज्ञानकर्मम्युपरते लोके निष्क्रियतां गते

corāccorāśca harttāro harturharttā tathāparaḥ |
jñānakarmamyuparate loke niṣkriyatāṃ gate

1,31.62

कीटमूषकसर्पाश्च धर्षयिष्यन्ति मानवान् ।
अभीक्ष्णं क्षेममारोग्यं सामर्थ्यं दुर्लभं तथा

kīṭamūṣakasarpāśca dharṣayiṣyanti mānavān |
abhīkṣṇaṃ kṣemamārogyaṃ sāmarthyaṃ durlabhaṃ tathā

1,31.63

कौशिकान्प्रतिवत्स्यन्ति देशाः क्षुद्भयपीडिताः ।
दुःखेनाभिप्लुतानां च परमायुः शतं तदा

kauśikānprativatsyanti deśāḥ kṣudbhayapīḍitāḥ |
duḥkhenābhiplutānāṃ ca paramāyuḥ śataṃ tadā

1,31.64

दृश्यन्ते च न दृश्यन्ते वेदा कलियुगे ऽखिलाः ।
तत्सीदन्ते तथा यज्ञाः केवलाधर्मपीडिताः

dṛśyante ca na dṛśyante vedā kaliyuge 'khilāḥ |
tatsīdante tathā yajñāḥ kevalādharmapīḍitāḥ

1,31.65

काषायिणो ऽथ निर्ग्रन्था तथा कापालिकाश्च ह ।
वेदविक्रयिमश्चन्ये तीर्थविक्रयिणो ऽपरे

kāṣāyiṇo 'tha nirgranthā tathā kāpālikāśca ha |
vedavikrayimaścanye tīrthavikrayiṇo 'pare

1,31.66

वर्णाश्रमाणां ये चान्ये पाखण्डाः परिपन्थिनः ।
उत्पद्यन्ते तदा ते वै संप्राप्ते तु कलौ युगे

varṇāśramāṇāṃ ye cānye pākhaṇḍāḥ paripanthinaḥ |
utpadyante tadā te vai saṃprāpte tu kalau yuge

1,31.67

अधीयते तदा वेदाञ्छूद्रा धर्मार्थ कोविदाः ।
यजन्ते चाश्वमेधेन राजानः शूद्रयोनयः

adhīyate tadā vedāñchūdrā dharmārtha kovidāḥ |
yajante cāśvamedhena rājānaḥ śūdrayonayaḥ

1,31.68

स्त्रीबालगोवधं कृत्वा हत्वान्ये च परस्परम् ।
अपहत्य तथान्योन्यं साधयन्ति तदा प्रजाः

strībālagovadhaṃ kṛtvā hatvānye ca parasparam |
apahatya tathānyonyaṃ sādhayanti tadā prajāḥ

1,31.69

दुःखप्रवचनाल्पायुर्देहाल्पायुश्च रोगतः ।
अधर्माभिनिवेशित्वात्तमोवृत्तं कलौ स्मृतम्

duḥkhapravacanālpāyurdehālpāyuśca rogataḥ |
adharmābhiniveśitvāttamovṛttaṃ kalau smṛtam

1,31.70

प्रजासु भ्रूणहत्या च तदा वैरात्प्रवर्त्तते ।
तस्मादायुर्बलं रूपं कलिं प्राप्य प्रहीयते

prajāsu bhrūṇahatyā ca tadā vairātpravarttate |
tasmādāyurbalaṃ rūpaṃ kaliṃ prāpya prahīyate

1,31.71

तदा चाल्पेन कालेन सिद्धिं गच्छन्ति मानवाः ।
धन्या धर्मं चरिष्यन्ति युगान्ते द्विजसत्तमाः

tadā cālpena kālena siddhiṃ gacchanti mānavāḥ |
dhanyā dharmaṃ cariṣyanti yugānte dvijasattamāḥ

1,31.72

श्रुतिस्मृत्युदितं धर्मं ये चरन्त्यनसूयकाः ।
त्रेतायामाब्दिको धर्मो द्वापरे मासिकः स्मृतः

śrutismṛtyuditaṃ dharmaṃ ye carantyanasūyakāḥ |
tretāyāmābdiko dharmo dvāpare māsikaḥ smṛtaḥ

1,31.73

यथाशक्ति चरन्प्राज्ञस्तदह्ना प्राप्नुयात्कलौ ।
एषा कलियुगावस्था संध्यांशं तु निबोधत

yathāśakti caranprājñastadahnā prāpnuyātkalau |
eṣā kaliyugāvasthā saṃdhyāṃśaṃ tu nibodhata

1,31.74

युगेयुगे तु हीयन्ते त्रित्रिपादास्तु सिद्धयः ।
युगस्वभावात्संध्यासु तिष्ठन्तीह तु यादृशः

yugeyuge tu hīyante tritripādāstu siddhayaḥ |
yugasvabhāvātsaṃdhyāsu tiṣṭhantīha tu yādṛśaḥ

1,31.75

संध्यास्वभावाः स्वांशेषु पादशेषाः प्रतिष्ठिताः ।
एवं संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तिके

saṃdhyāsvabhāvāḥ svāṃśeṣu pādaśeṣāḥ pratiṣṭhitāḥ |
evaṃ saṃdhyāṃśake kāle saṃprāpte tu yugāntike

1,31.76

तेषां शास्ता ह्यसाधूनां भृगूणां निधनोत्थितः ।
गोत्रेण वै चन्द्र मसो नाम्ना प्रमतिरुच्यते

teṣāṃ śāstā hyasādhūnāṃ bhṛgūṇāṃ nidhanotthitaḥ |
gotreṇa vai candra maso nāmnā pramatirucyate

1,31.77

माधवस्य तु सोंऽशेन पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे ।
समाः सविंशतिः पूर्णाः पर्यटन्वै वसुंधराम्

mādhavasya tu soṃ'śena pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare |
samāḥ saviṃśatiḥ pūrṇāḥ paryaṭanvai vasuṃdharām

1,31.78

अनुकर्षन्स वै सेनां सवाजिरथकुञ्जराम् ।
प्रगृहीतायुधैर्विप्रैः शतशो ऽथ सहस्रशः

anukarṣansa vai senāṃ savājirathakuñjarām |
pragṛhītāyudhairvipraiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ

1,31.79

स तदा तैः परिवृतो म्लेच्छान्हन्ति स्मसर्वशः ।
सह वा सर्वशश्चैव राज्ञस्ताञ्छूद्रयोनिजान्

sa tadā taiḥ parivṛto mlecchānhanti smasarvaśaḥ |
saha vā sarvaśaścaiva rājñastāñchūdrayonijān

1,31.80

पारवण्डास्तु ततः सर्वान् निः शेषं कृतवान्विभुः ।
नात्यर्थ धार्मिका ये च तान्सर्वान्हन्ति सर्वशः

pāravaṇḍāstu tataḥ sarvān niḥ śeṣaṃ kṛtavānvibhuḥ |
nātyartha dhārmikā ye ca tānsarvānhanti sarvaśaḥ

1,31.81

वर्णव्यत्यासजाताश्च ये च ताननुजीविनः ।
उदीच्यान्मध्यदेश्यांश्च पवतीयांस्तथैव च

varṇavyatyāsajātāśca ye ca tānanujīvinaḥ |
udīcyānmadhyadeśyāṃśca pavatīyāṃstathaiva ca

1,31.82

प्राच्यान्प्रतीच्यांश्च तथा विन्ध्यपृष्ठचरानपि ।
तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह

prācyānpratīcyāṃśca tathā vindhyapṛṣṭhacarānapi |
tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha

1,31.83

गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्यव नाञ्शकान् ।
तुषारान्बर्बरांश्चीनाञ्छूलिकान्दरदान् खशान्

gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānyava nāñśakān |
tuṣārānbarbarāṃścīnāñchūlikāndaradān khaśān

1,31.84

लंपाकारान्सकतकान्किरातानां च जातयः ।
प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृत्प्रभुः

laṃpākārānsakatakānkirātānāṃ ca jātayaḥ |
pravṛttacakro balavānmlecchānāmantakṛtprabhuḥ

1,31.85

अदृष्टः सर्वभूतानां चचाराथ वसुन्धराम् ।
माधवस्य तु सोंऽशेन देवस्येह विजज्ञिवान्

adṛṣṭaḥ sarvabhūtānāṃ cacārātha vasundharām |
mādhavasya tu soṃ'śena devasyeha vijajñivān

1,31.86

पूर्वजन्मनि विख्यातः प्रमतिर्न्नाम वीर्यवान् ।
गोत्रतो वै चन्द्रमसः पूर्वे कलियुगे प्रभुः

pūrvajanmani vikhyātaḥ pramatirnnāma vīryavān |
gotrato vai candramasaḥ pūrve kaliyuge prabhuḥ

1,31.87

द्वात्रिंशे ऽभ्युदिते वर्षे प्रक्रान्तो विंशतीः समाः ।
विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानवानेव सर्वशः

dvātriṃśe 'bhyudite varṣe prakrānto viṃśatīḥ samāḥ |
vinighnansarvabhūtāni mānavāneva sarvaśaḥ

1,31.88

कृत्वा बीजावशेषं तु पृथ्व्यां कूरेण कर्मणा ।
परस्पर निमित्तेन कोपेनाकस्मिकेन तु

kṛtvā bījāvaśeṣaṃ tu pṛthvyāṃ kūreṇa karmaṇā |
paraspara nimittena kopenākasmikena tu

1,31.89

सुसाधयित्वा वृषलान्प्रायशस्तानधर्मिकान् ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्तः सहानुगः

susādhayitvā vṛṣalānprāyaśastānadharmikān |
gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāptaḥ sahānugaḥ

1,31.90

ततो व्यतीते कल्पे तु सामान्ये सहसैनिकः ।
उत्साद्य पार्थिवान्सर्वान्मलेच्छांश्चैव सहस्रशः

tato vyatīte kalpe tu sāmānye sahasainikaḥ |
utsādya pārthivānsarvānmalecchāṃścaiva sahasraśaḥ

1,31.91

तत्र संध्यांशके काले संप्राप्ते तु युगान्तके ।
स्थितास्वल्पावशिष्टासु प्रजास्विह क्वचित्क्वचित्

tatra saṃdhyāṃśake kāle saṃprāpte tu yugāntake |
sthitāsvalpāvaśiṣṭāsu prajāsviha kvacitkvacit

1,31.92

अपग्रहास्ततस्ता वै लोभाविष्टास्तु वृन्दशः ।
उपहिसंति चान्योन्यं पोथयन्तः परस्परम्

apagrahāstatastā vai lobhāviṣṭāstu vṛndaśaḥ |
upahisaṃti cānyonyaṃ pothayantaḥ parasparam

1,31.93

अराजके युगवशात्संक्षये समुपस्थिते ।
प्रजास्ता वै ततः सर्वाः परस्परभयार्द्दिताः

arājake yugavaśātsaṃkṣaye samupasthite |
prajāstā vai tataḥ sarvāḥ parasparabhayārdditāḥ

1,31.94

व्याकुलाश्च परिभ्रान्तास्त्यक्त्वा दारान्गृहाणि च ।
स्वान्प्रणाननपेक्षन्तो निष्कारणसुदुःखिताः

vyākulāśca paribhrāntāstyaktvā dārāngṛhāṇi ca |
svānpraṇānanapekṣanto niṣkāraṇasuduḥkhitāḥ

1,31.95

नष्टे श्रौते स्मृतौ धर्मे परस्परहतास्तदा ।
निर्मर्यादा निराक्रन्दा निःस्नेहा निरपत्रपाः

naṣṭe śraute smṛtau dharme parasparahatāstadā |
nirmaryādā nirākrandā niḥsnehā nirapatrapāḥ

1,31.96

नष्टे धर्मे प्रतिहता ह्रस्वकाः पञ्चविंशतिम् ।
हित्वा पुत्रांश्च दारांश्च विषादव्याकुलेद्रियाः

naṣṭe dharme pratihatā hrasvakāḥ pañcaviṃśatim |
hitvā putrāṃśca dārāṃśca viṣādavyākuledriyāḥ

1,31.97

अनावृष्टिहताश्चैव वार्त्तामुत्सृज्य दुःखिताः ।
प्रत्यन्तांस्ता निषेवन्ते हित्वा जनपदान्स्वकान्

anāvṛṣṭihatāścaiva vārttāmutsṛjya duḥkhitāḥ |
pratyantāṃstā niṣevante hitvā janapadānsvakān

1,31.98

सरितः सागरानूपान्सेवन्ते पर्वतांस्तथा ।
मांसैर्मूलफलैश्चैव वर्तयन्तः सुदुःखिताः

saritaḥ sāgarānūpānsevante parvatāṃstathā |
māṃsairmūlaphalaiścaiva vartayantaḥ suduḥkhitāḥ

1,31.99

चीरपत्राचिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः ।
वर्णाश्रमपरिभ्रष्टाः संकरं घोरमास्थिताः ।
एतां काष्ठामनुप्राप्ता अल्पशेषाः प्रजास्ततः

cīrapatrācinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ |
varṇāśramaparibhraṣṭāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ |
etāṃ kāṣṭhāmanuprāptā alpaśeṣāḥ prajāstataḥ

1,31.100

जराव्याधिक्षुधा विष्टा दुःखान्निर्वेदमागमन् ।
विचारणा तु निर्वेदात्साम्यावस्था विचारणात्

jarāvyādhikṣudhā viṣṭā duḥkhānnirvedamāgaman |
vicāraṇā tu nirvedātsāmyāvasthā vicāraṇāt

1,31.101

साम्यावस्थात्मको बोधः संबोधाद्धर्मशीलता ।
तासूपशमयुक्तासु कलिशिष्टासु वै स्वयम्

sāmyāvasthātmako bodhaḥ saṃbodhāddharmaśīlatā |
tāsūpaśamayuktāsu kaliśiṣṭāsu vai svayam

1,31.102

अहोरात्रं तदा तासां युगान्ते परिवर्त्तिनि ।
चित्तसंमोहनं कृत्वा तासां वै सुप्तमत्तवत्

ahorātraṃ tadā tāsāṃ yugānte parivarttini |
cittasaṃmohanaṃ kṛtvā tāsāṃ vai suptamattavat

1,31.103

भाविनोरऽथस्य च बलात्ततः कृतमवर्त्तत ।
प्रवृत्ते तु ततस्तस्मिन्पूते कृतयुगे तु वै

bhāvinor'thasya ca balāttataḥ kṛtamavarttata |
pravṛtte tu tatastasminpūte kṛtayuge tu vai

1,31.104

उत्पन्नाः कलिशिष्टासु प्रजाः कार्तयुगास्तदा ।
तिष्ठन्ति चेह ये सिद्धा अदृष्टा विचरन्ति च

utpannāḥ kaliśiṣṭāsu prajāḥ kārtayugāstadā |
tiṣṭhanti ceha ye siddhā adṛṣṭā vicaranti ca

1,31.105

सह सप्तर्षिभिश्चैव तत्र ते च व्यवस्थिताः ।
ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा बीजार्थं ये स्मृता इह

saha saptarṣibhiścaiva tatra te ca vyavasthitāḥ |
brahmakṣatraviśaḥ śūdrā bījārthaṃ ye smṛtā iha

1,31.106

कलिजैः सह ते संति निर्विशेषास्तदाभवन् ।
तेषां सप्तर्षयो धर्मं कथयन्तीतरेषु च

kalijaiḥ saha te saṃti nirviśeṣāstadābhavan |
teṣāṃ saptarṣayo dharmaṃ kathayantītareṣu ca

1,31.107

वर्णाश्रमाचारयुक्तः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा तु सः ।
ततस्तेषु क्रियावत्सु वर्तन्ते वै प्रजाः कृते

varṇāśramācārayuktaḥ śrautaḥ smārtto dvidhā tu saḥ |
tatasteṣu kriyāvatsu vartante vai prajāḥ kṛte

1,31.108

श्रौतस्मार्त्ते कृतानां च धर्मे सप्तर्षिदर्शिते ।
केचिद्धर्मव्यवस्थार्थं तिष्ठन्तीहायुगक्षयात्

śrautasmārtte kṛtānāṃ ca dharme saptarṣidarśite |
keciddharmavyavasthārthaṃ tiṣṭhantīhāyugakṣayāt

1,31.109

मन्वन्तराधिकारेषु तिष्ठन्ति मुनयस्तु वै ।
यथा दावप्रदग्धेषु तृणेष्विह तपेन तु

manvantarādhikāreṣu tiṣṭhanti munayastu vai |
yathā dāvapradagdheṣu tṛṇeṣviha tapena tu

1,31.110

वनानां प्रथमं वृष्ट्या तेषां मूलेषु संभवः ।
तथा कार्तयुगानां तु कलिजष्विह संभवः

vanānāṃ prathamaṃ vṛṣṭyā teṣāṃ mūleṣu saṃbhavaḥ |
tathā kārtayugānāṃ tu kalijaṣviha saṃbhavaḥ

1,31.111

एवं युगो युगस्येह संतानस्तु परस्परम् ।
वर्त्तते ह्यव्यवच्छेदाद्यावन्मन्वन्तरक्षयः

evaṃ yugo yugasyeha saṃtānastu parasparam |
varttate hyavyavacchedādyāvanmanvantarakṣayaḥ

1,31.112

सुखमायुर्बलं रूपन्धर्मोरऽथः काम एव च ।
युगेष्वेतानि हीयन्ते त्रित्रिपादाः क्रमेण च

sukhamāyurbalaṃ rūpandharmor'thaḥ kāma eva ca |
yugeṣvetāni hīyante tritripādāḥ krameṇa ca

1,31.113

ससंध्याशेषु हीयन्ते युगानान्धर्मसिद्धयः ।
इत्येष प्रतिसंधिर्यः कीर्त्तितस्तु मया द्विजाः

sasaṃdhyāśeṣu hīyante yugānāndharmasiddhayaḥ |
ityeṣa pratisaṃdhiryaḥ kīrttitastu mayā dvijāḥ

1,31.114

चतुर्युगानां सर्वेषामेतेनैव प्रसाधनम् ।
एषा चतुर्युगावृत्तिरासहस्रद्गुणीकृता

caturyugānāṃ sarveṣāmetenaiva prasādhanam |
eṣā caturyugāvṛttirāsahasradguṇīkṛtā

1,31.115

ब्रह्मणस्तदहः प्रोक्तं रात्रिश्चैतावती स्मृता ।
अत्रार्जवं जडीभावो भूतानामायुगक्षयात्

brahmaṇastadahaḥ proktaṃ rātriścaitāvatī smṛtā |
atrārjavaṃ jaḍībhāvo bhūtānāmāyugakṣayāt

1,31.116

एतदेव तु सर्वेषां युगानां लक्षणं स्मृतम् ।
एषा चतुर्युगानां च गुणिता ह्येकसप्ततिः

etadeva tu sarveṣāṃ yugānāṃ lakṣaṇaṃ smṛtam |
eṣā caturyugānāṃ ca guṇitā hyekasaptatiḥ

1,31.117

क्रमेण परिवृत्ता तुमनोरन्तरमुच्यते ।
चतुर्युगे यथैकस्मिन्भवतीह यथा तु यत्

krameṇa parivṛttā tumanorantaramucyate |
caturyuge yathaikasminbhavatīha yathā tu yat

1,31.118

तथा चान्येषु भवति पुनस्तद्वद्यथाक्रमम् ।
सर्गे सर्गे तथा भेदा उत्पद्यन्ते तथैव तु

tathā cānyeṣu bhavati punastadvadyathākramam |
sarge sarge tathā bhedā utpadyante tathaiva tu

1,31.119

पञ्चत्रिंशत्परिमिता न न्यूना नाधिकाः स्मृताः ।
तथा कल्पा युगैः मार्द्धं भवन्ति सह लक्षणैः ।
मन्वन्तराणां सर्वेषामेतदेव तु लक्षणम्

pañcatriṃśatparimitā na nyūnā nādhikāḥ smṛtāḥ |
tathā kalpā yugaiḥ mārddhaṃ bhavanti saha lakṣaṇaiḥ |
manvantarāṇāṃ sarveṣāmetadeva tu lakṣaṇam

1,31.120

यथा युगानां परिवर्त्तनानि चिरप्रवृत्तानि युगस्वभावात् ।
तथा न संतिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्त्तमानः

yathā yugānāṃ parivarttanāni cirapravṛttāni yugasvabhāvāt |
tathā na saṃtiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivarttamānaḥ

1,31.121

इत्येत ल्लक्षणं प्रोक्तं युगानां वै समासतः

ityeta llakṣaṇaṃ proktaṃ yugānāṃ vai samāsataḥ

1,31.122

अतीतानागतानां हि सर्वमन्वन्तरोष्विह ।
मन्वन्तरेण चैकेन सर्वाण्येवान्तराणि वै

atītānāgatānāṃ hi sarvamanvantaroṣviha |
manvantareṇa caikena sarvāṇyevāntarāṇi vai

1,31.123

ख्यातानीह विजानीध्वं कल्पं कल्पेन चैव ह ।
अनागतेषु तद्वच्च तर्कः कार्यो विजानता

khyātānīha vijānīdhvaṃ kalpaṃ kalpena caiva ha |
anāgateṣu tadvacca tarkaḥ kāryo vijānatā

1,31.124

मन्वन्तरेषु सर्वेषु अतीतानागतेष्विह ।
तुल्याभिमानिनः सर्वे नामरूपैर्भवन्त्युत

manvantareṣu sarveṣu atītānāgateṣviha |
tulyābhimāninaḥ sarve nāmarūpairbhavantyuta

1,31.125

देवा ह्यष्टविधा ये वा इह मन्वन्तरेश्वराः ।
ऋषयो मनवश्चैव सर्वे तुल्याः प्रयोजनैः

devā hyaṣṭavidhā ye vā iha manvantareśvarāḥ |
ṛṣayo manavaścaiva sarve tulyāḥ prayojanaiḥ

1,31.126

एवं वर्णाश्रमाणां तु प्रविभागं पुरा युगे ।
युगस्वभावांश्च तथा विधत्ते वै सदा प्रभुः

evaṃ varṇāśramāṇāṃ tu pravibhāgaṃ purā yuge |
yugasvabhāvāṃśca tathā vidhatte vai sadā prabhuḥ

1,31.127

वर्णाश्रमविभागाश्च युगानि युगसिद्धयः ।
अनुषङ्गात्समाख्याताः सृष्टिसर्गं निबोधत ।
विस्तरेणानुपूर्व्या च स्थितिं वक्ष्ये युगेष्विह

varṇāśramavibhāgāśca yugāni yugasiddhayaḥ |
anuṣaṅgātsamākhyātāḥ sṛṣṭisargaṃ nibodhata |
vistareṇānupūrvyā ca sthitiṃ vakṣye yugeṣviha

Chapter 1.32

1,32.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चतुर्युगाख्यानं नामैकत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच युगेषु यास्तु जायन्ते प्रजास्ता मे निबोधत ।
आसुरी सर्पगान्धर्वा पैशाची यक्षराक्षसी

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde caturyugākhyānaṃ nāmaikatriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca yugeṣu yāstu jāyante prajāstā me nibodhata |
āsurī sarpagāndharvā paiśācī yakṣarākṣasī

1,32.2

यस्मिन्युगे च संभूति स्तासां यावच्च जीवितम् ।
पिशाचासुरगन्धर्वां यक्षराक्षसपन्नगाः

yasminyuge ca saṃbhūti stāsāṃ yāvacca jīvitam |
piśācāsuragandharvāṃ yakṣarākṣasapannagāḥ

1,32.3

परिणाहोच्छ्रयैस्तुल्या जायन्ते ह कृते युगे ।
षण्णवत्यङ्गुलो त्सेधो ह्यष्टानां देवजन्मनाम्

pariṇāhocchrayaistulyā jāyante ha kṛte yuge |
ṣaṇṇavatyaṅgulo tsedho hyaṣṭānāṃ devajanmanām

1,32.4

स्वेनाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन च पौष्टिकात् ।
एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमिति कुर्वते

svenāṅgulapramāṇena niṣpannena ca pauṣṭikāt |
etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamiti kurvate

1,32.5

मनुष्या वर्तमानास्तु युगं संध्याशकेष्विह ।
देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्तङ्गुलादसत्

manuṣyā vartamānāstu yugaṃ saṃdhyāśakeṣviha |
devāsurapramāṇaṃ tu saptasaptaṅgulādasat

1,32.6

अङ्गुलानां शतं पूर्णमष्टपञ्चाशदुत्तरम् ।
देवासुरप्रमाणं तु उच्छ्रयात्कलिजैः स्मृतम्

aṅgulānāṃ śataṃ pūrṇamaṣṭapañcāśaduttaram |
devāsurapramāṇaṃ tu ucchrayātkalijaiḥ smṛtam

1,32.7

चत्वारश्चाप्यशीतिश्च कलिजैरङ्गुलैः स्मृतः ।
स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन ऊर्द्ध्वमापादमस्तकात्

catvāraścāpyaśītiśca kalijairaṅgulaiḥ smṛtaḥ |
svenāṅgulipramāṇena ūrddhvamāpādamastakāt

1,32.8

इत्येष मानुषोत्सेधो ह्रसतीह युगांशके ।
सर्वेषु युगकालेषु अतीतानागतेष्विह

ityeṣa mānuṣotsedho hrasatīha yugāṃśake |
sarveṣu yugakāleṣu atītānāgateṣviha

1,32.9

स्वेनाङ्गुलिप्रमाणेन अष्टतालः स्मृतो नरः ।
आपादतलमस्तिष्को नवतालो भवेत्तु यः

svenāṅgulipramāṇena aṣṭatālaḥ smṛto naraḥ |
āpādatalamastiṣko navatālo bhavettu yaḥ

1,32.10

संहता जानुबाहुस्तु स सुरैरपि पूज्यते ।
गवाश्वहस्तिनां चैव महिष स्यावरात्मनाम्

saṃhatā jānubāhustu sa surairapi pūjyate |
gavāśvahastināṃ caiva mahiṣa syāvarātmanām

1,32.11

कर्मणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे ।
षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशूनां ककुदस्तु वै

karmaṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge |
ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśūnāṃ kakudastu vai

1,32.12

अङ्गुलाष्टशतं पूर्णमुत्सेधः करिणां स्मृतः ।
अङ्गुलानां सहस्रं तु चत्वारिंशाङ्गुलैर्विना

aṅgulāṣṭaśataṃ pūrṇamutsedhaḥ kariṇāṃ smṛtaḥ |
aṅgulānāṃ sahasraṃ tu catvāriṃśāṅgulairvinā

1,32.13

पञ्चाशता यवानां च उत्सेधः शाखिनां स्मृतः ।
मानुषस्य शरीरस्य सन्निवेशस्तु यादृशः

pañcāśatā yavānāṃ ca utsedhaḥ śākhināṃ smṛtaḥ |
mānuṣasya śarīrasya sanniveśastu yādṛśaḥ

1,32.14

तल्लक्षणस्तु देवानां दृश्येत तत्त्वदर्शनात् ।
बुद्ध्यातिशययुक्तश्च देवानां काय उच्यते

tallakṣaṇastu devānāṃ dṛśyeta tattvadarśanāt |
buddhyātiśayayuktaśca devānāṃ kāya ucyate

1,32.15

तथा सातिशयस्छैव मानुषः काय उच्यते ।
इत्येते वै परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः

tathā sātiśayaschaiva mānuṣaḥ kāya ucyate |
ityete vai parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ

1,32.16

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः ।
गावो ह्यजावयो ऽश्वाश्च हस्तिनः पक्षिणो नगाः

paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva sthāvarāṇāṃ ca sarvaśaḥ |
gāvo hyajāvayo 'śvāśca hastinaḥ pakṣiṇo nagāḥ

1,32.17

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्विह सर्वशः ।
देवस्थानेषु जायन्ते तद्रूपा एव ते पुनः

upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāsviha sarvaśaḥ |
devasthāneṣu jāyante tadrūpā eva te punaḥ

1,32.18

यथाशयोपभोगास्तु देवानां शुभमूर्त्तयः ।
तेषां रूपानुरूपैस्तु प्रमाणैः स्थाणुजङ्गमैः

yathāśayopabhogāstu devānāṃ śubhamūrttayaḥ |
teṣāṃ rūpānurūpaistu pramāṇaiḥ sthāṇujaṅgamaiḥ

1,32.19

मनोज्ञैस्तत्र भावैस्ते सुखिनो ह्युपपेदिरे ।
अतः शिष्टान्प्रवक्ष्यामि सतः साधूंस्तथैव च

manojñaistatra bhāvaiste sukhino hyupapedire |
ataḥ śiṣṭānpravakṣyāmi sataḥ sādhūṃstathaiva ca

1,32.20

सदिति ब्रह्मणः शब्दस्तद्वन्तो ये भवन्त्युत ।
साजात्याद्ब्रह्मणस्त्वेते तेन सन्तः प्रचक्षते

saditi brahmaṇaḥ śabdastadvanto ye bhavantyuta |
sājātyādbrahmaṇastvete tena santaḥ pracakṣate

1,32.21

दशात्मके ये विषये कारणे चाष्टलक्षणे ।
न क्रुध्यन्ति न त्दृष्यन्ति जितात्मानस्तु ते स्मृताः

daśātmake ye viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe |
na krudhyanti na tdṛṣyanti jitātmānastu te smṛtāḥ

1,32.22

सामान्येषु तु धर्मेषु तथा वैशेषिकेषु च ।
ब्रह्मक्षत्रविशो यस्माद्युक्तास्तस्मा द्द्विजातयः

sāmānyeṣu tu dharmeṣu tathā vaiśeṣikeṣu ca |
brahmakṣatraviśo yasmādyuktāstasmā ddvijātayaḥ

1,32.23

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य स्वर्गतौ सुखचारिमः ।
श्रौतस्मार्तस्य धर्मस्य ज्ञानाद्धर्मज्ञ उच्यते

varṇāśrameṣu yuktasya svargatau sukhacārimaḥ |
śrautasmārtasya dharmasya jñānāddharmajña ucyate

1,32.24

विद्यायाः साधनात्साधुर्ब्रह्मचारी गुरोर्हितः ।
गृहाणां साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते

vidyāyāḥ sādhanātsādhurbrahmacārī gurorhitaḥ |
gṛhāṇāṃ sādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate

1,32.25

साधनात्तपसो ऽरण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः ।
यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

sādhanāttapaso 'raṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ |
yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt

1,32.26

एवमाश्रमधर्माणां साधनात्साधवः स्मृताः ।
गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थो यतिस्तथा

evamāśramadharmāṇāṃ sādhanātsādhavaḥ smṛtāḥ |
gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho yatistathā

1,32.27

अथ देवा न पितरो मुनयो न च मानुषाः ।
अयं धर्मो ह्ययं नेति विन्दते भिन्नदर्शनाः

atha devā na pitaro munayo na ca mānuṣāḥ |
ayaṃ dharmo hyayaṃ neti vindate bhinnadarśanāḥ

1,32.28

धर्माधर्माविहप्रोक्तौ शब्दावेतौ क्रियात्मकौ ।
कुशलाकुशलं कर्म धर्माधर्माविह स्मृताम्

dharmādharmāvihaproktau śabdāvetau kriyātmakau |
kuśalākuśalaṃ karma dharmādharmāviha smṛtām

1,32.29

धारणर्थो धृतिश्चैव धातुः शब्दे प्रकीर्त्तितः ।
अधारणामहत्त्वे च अधर्म इति चोच्यते

dhāraṇartho dhṛtiścaiva dhātuḥ śabde prakīrttitaḥ |
adhāraṇāmahattve ca adharma iti cocyate

1,32.30

अथेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते ।
अधर्मश्चानिष्टफलोह्याचार्यैरुपदिश्यते

atheṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate |
adharmaścāniṣṭaphalohyācāryairupadiśyate

1,32.31

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव त्वात्मवन्तो ह्यदांभिकाः ।
सम्यग्विनीता ऋजवस्तानाचार्यान्प्रजक्षते

vṛddhāścālolupāścaiva tvātmavanto hyadāṃbhikāḥ |
samyagvinītā ṛjavastānācāryānprajakṣate

1,32.32

स्वयमाचरते यस्मादाचारं स्थापयत्यपि ।
आचिनोति च शास्त्राणि आचार्यस्तेन चोच्यते

svayamācarate yasmādācāraṃ sthāpayatyapi |
ācinoti ca śāstrāṇi ācāryastena cocyate

1,32.33

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतः स्मार्त्तो द्विधा द्विजैः ।
दाराग्निहोत्रसम्बन्धाद्द्विधा श्रौतस्य लक्षणम्

dharmajñairvihito dharmaḥ śrautaḥ smārtto dvidhā dvijaiḥ |
dārāgnihotrasambandhāddvidhā śrautasya lakṣaṇam

1,32.34

स्मार्त्तो वर्णाश्रमाचारैर्यमैः सनियमैः स्मृतः ।
पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्ष यो ऽब्रुवन्

smārtto varṇāśramācārairyamaiḥ saniyamaiḥ smṛtaḥ |
pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣa yo 'bruvan

1,32.35

ऋचो यजूंसामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि च श्रुतिः ।
मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वाचारान्मनुर्जगौ

ṛco yajūṃsāmāni brahmaṇo 'ṅgāni ca śrutiḥ |
manvantarasyātītasya smṛtvācārānmanurjagau

1,32.36

तस्मा त्स्मार्त्तः धर्मो वर्णाश्रमविभाजकः ।
स एष विविधो धर्मः शिष्टाचार इहोच्यते

tasmā tsmārttaḥ dharmo varṇāśramavibhājakaḥ |
sa eṣa vividho dharmaḥ śiṣṭācāra ihocyate

1,32.37

शेषशब्दः शिष्ट इति शेषं शिष्टं प्रचक्षते ।
मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः

śeṣaśabdaḥ śiṣṭa iti śeṣaṃ śiṣṭaṃ pracakṣate |
manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ

1,32.38

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारमात् ।
धर्मार्थं ये च तिष्ठन्ति ताञ्छिष्टान्वै प्रचक्षते

manuḥ saptarṣayaścaiva lokasaṃtānakāramāt |
dharmārthaṃ ye ca tiṣṭhanti tāñchiṣṭānvai pracakṣate

1,32.39

मन्वादयश्च ये ऽशिष्टा ये मया प्रागुदीरिताः ।
तैः शिष्टैश्चरितो धर्मः सम्यगेव युगे युगे

manvādayaśca ye 'śiṣṭā ye mayā prāgudīritāḥ |
taiḥ śiṣṭaiścarito dharmaḥ samyageva yuge yuge

1,32.40

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिरिज्या वर्णाश्रमास्तथा ।
शिष्टैराचर्यते यस्मान्मनुना च पुनः पुनः

trayī vārttā daṇḍanītirijyā varṇāśramāstathā |
śiṣṭairācaryate yasmānmanunā ca punaḥ punaḥ

1,32.41

पूर्वैः पूर्वगतत्वाच्च शिष्टाचारः स सात्वतः ।
दानं सत्यं तपो ज्ञानं विद्येज्या व्रजनं दया

pūrvaiḥ pūrvagatatvācca śiṣṭācāraḥ sa sātvataḥ |
dānaṃ satyaṃ tapo jñānaṃ vidyejyā vrajanaṃ dayā

1,32.42

अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम् ।
शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयस्तु वै

aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam |
śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayastu vai

1,32.43

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः ।
विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त्त उच्यते

manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ |
vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ smaraṇātsmārtta ucyate

1,32.44

इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्त्तो वर्णाश्रमात्मकः ।
प्रत्यङ्गानि च वक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्

ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārtto varṇāśramātmakaḥ |
pratyaṅgāni ca vakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam

1,32.45

दृष्ट्वा तु भूतमर्थं यः पृष्टो वै न निगू हति ।
यथा भूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्

dṛṣṭvā tu bhūtamarthaṃ yaḥ pṛṣṭo vai na nigū hati |
yathā bhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam

1,32.46

ब्रह्मचर्यं जपो मौनं निराहारत्वमेव च ।
इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं सुदुरा सदम्

brahmacaryaṃ japo maunaṃ nirāhāratvameva ca |
ityetattapaso rūpaṃ sughoraṃ sudurā sadam

1,32.47

पशूनां द्रव्यहविषामृक्सामयजुषां तथा ।
ऋत्विजां दक्षिणानां च संयोगो यज्ञ उच्यते

paśūnāṃ dravyahaviṣāmṛksāmayajuṣāṃ tathā |
ṛtvijāṃ dakṣiṇānāṃ ca saṃyogo yajña ucyate

1,32.48

आत्मवत्सर्वभूतेषु या हितायाहिताय च ।
प्रवर्त्तन्ते समा दृष्टिः कृत्स्नाप्येषा दया स्मृता

ātmavatsarvabhūteṣu yā hitāyāhitāya ca |
pravarttante samā dṛṣṭiḥ kṛtsnāpyeṣā dayā smṛtā

1,32.49

आक्रुष्टो निहतो वापि नाक्रोशेद्यो न हन्ति च ।
वाङ्मनःकर्मभिर्वेत्ति तितिक्षैषा क्षमा स्मृता

ākruṣṭo nihato vāpi nākrośedyo na hanti ca |
vāṅmanaḥkarmabhirvetti titikṣaiṣā kṣamā smṛtā

1,32.50

स्वामिना रक्ष्यमाणानामुत्सृष्टानां च संभ्रमे ।
परस्वानामनादानमलोभ इति कीर्त्यते

svāminā rakṣyamāṇānāmutsṛṣṭānāṃ ca saṃbhrame |
parasvānāmanādānamalobha iti kīrtyate

1,32.51

मैथुनस्यासमाचारो न चिन्ता नानुजल्पनम् ।
निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं तदच्छिद्रं तप उच्यते

maithunasyāsamācāro na cintā nānujalpanam |
nivṛttirbrahmacaryaṃ tadacchidraṃ tapa ucyate

1,32.52

आत्मार्थं वा परार्थं वा चेन्द्रियाणीह यस्य वै ।
मिथ्या न संप्रवर्त्तन्ते शामस्यैतत्तु लक्षमम्

ātmārthaṃ vā parārthaṃ vā cendriyāṇīha yasya vai |
mithyā na saṃpravarttante śāmasyaitattu lakṣamam

1,32.53

दशात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे ।
न क्रुद्ध्येत प्रतिहतः स जितात्मा विभाव्यते

daśātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe |
na kruddhyeta pratihataḥ sa jitātmā vibhāvyate

1,32.54

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् ।
तत्तद्गुणवते देयमित्येतद्दानलक्षणम्

yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgataṃ ca yat |
tattadguṇavate deyamityetaddānalakṣaṇam

1,32.55

दानं त्रिविधमित्येतत्कनिष्ठज्येष्ठमध्यमम् ।
तत्र नैश्रेयसं ज्येष्ठं कनिष्ठं स्वार्थसिद्धये

dānaṃ trividhamityetatkaniṣṭhajyeṣṭhamadhyamam |
tatra naiśreyasaṃ jyeṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ svārthasiddhaye

1,32.56

कारुण्यात्सर्वभूतेषु संविभागस्तु मध्यमः ।
श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्माश्रमात्मकः

kāruṇyātsarvabhūteṣu saṃvibhāgastu madhyamaḥ |
śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varmāśramātmakaḥ

1,32.57

शिष्टाचाराविरुद्धश्च धर्मः सत्साधुसंमतः ।
अप्रद्वेषोह्यनि ष्टेषु तथेष्टस्याभिनन्दनम्

śiṣṭācārāviruddhaśca dharmaḥ satsādhusaṃmataḥ |
apradveṣohyani ṣṭeṣu tatheṣṭasyābhinandanam

1,32.58

प्रीतितापविषादेभ्यो विनिवृत्तिर्विरक्तता ।
संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह

prītitāpaviṣādebhyo vinivṛttirviraktatā |
saṃnyāsaḥ karmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha

1,32.59

कुशलाकुशलानां तु प्रहाणं न्यास उच्यते ।
व्यक्ता ये विशेषास्ते विकारे ऽस्मिन्नचेतने

kuśalākuśalānāṃ tu prahāṇaṃ nyāsa ucyate |
vyaktā ye viśeṣāste vikāre 'sminnacetane

1,32.60

चेतनाचेतनान्यत्वविज्ञानं ज्ञानमुच्यते ।
प्रत्यङ्गानां तु धर्मस्य त्वित्येतल्लक्षणं स्मृतम्

cetanācetanānyatvavijñānaṃ jñānamucyate |
pratyaṅgānāṃ tu dharmasya tvityetallakṣaṇaṃ smṛtam

1,32.61

ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वं स्वायंभुवे ऽन्तरे ।
अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य यः

ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrvaṃ svāyaṃbhuve 'ntare |
atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya yaḥ

1,32.62

तथैव चातुर्हेत्रस्य चातुर्विद्यस्य चैव हि ।
प्रतिमन्वन्तरे चैव श्रुतिरन्या विधीयते

tathaiva cāturhetrasya cāturvidyasya caiva hi |
pratimanvantare caiva śrutiranyā vidhīyate

1,32.63

ऋचो यजूंषि समानि यथा च प्रतिदैवतम् ।
आभूतसंप्लवस्यापि वर्ज्यैकं शतरुद्रियम्

ṛco yajūṃṣi samāni yathā ca pratidaivatam |
ābhūtasaṃplavasyāpi varjyaikaṃ śatarudriyam

1,32.64

विधिर्हैत्रस्तथा स्तोत्रं पूर्ववत्संप्रवर्तते ।
द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं फलस्तोत्रं तथैव च

vidhirhaitrastathā stotraṃ pūrvavatsaṃpravartate |
dravyastotraṃ guṇastotraṃ phalastotraṃ tathaiva ca

1,32.65

चतुर्थमाभिजनकं स्तोत्रमेतच्चतुर्विधम् ।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा देवा भवन्ति ये

caturthamābhijanakaṃ stotrametaccaturvidham |
manvantareṣu sarveṣu yathā devā bhavanti ye

1,32.66

प्रवर्तयति तेषां वै ब्रह्मा स्तोत्रं चतुर्विधम् ।
एवं मन्त्रगणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा

pravartayati teṣāṃ vai brahmā stotraṃ caturvidham |
evaṃ mantragaṇānāṃ tu samutpattiścaturvidhā

1,32.67

अथर्वगर्यजुषां साम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् ।
ऋषीणां तप्यतामुग्रं तपः परमदुष्करम्

atharvagaryajuṣāṃ sāmnāṃ vedeṣviha pṛthakpṛthak |
ṛṣīṇāṃ tapyatāmugraṃ tapaḥ paramaduṣkaram

1,32.68

मन्त्राः प्रादुर्बभूवुर्हि पूर्वमन्वन्तरेष्विह ।
असंतोषाद्भया द्दुःखात्सुखाच्छोकाच्च पञ्चधा

mantrāḥ prādurbabhūvurhi pūrvamanvantareṣviha |
asaṃtoṣādbhayā dduḥkhātsukhācchokācca pañcadhā

1,32.69

ऋषीणां तारकाख्येन दर्शनेन यदृच्छया ।
ऋषीणां यदृषित्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणैः

ṛṣīṇāṃ tārakākhyena darśanena yadṛcchayā |
ṛṣīṇāṃ yadṛṣitvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇaiḥ

1,32.70

अतीतानागतानां च पञ्चधा त्वृषिरुच्यते ।
अतस्त्वृषीणां वक्ष्यामि तत्र ह्यार्षसमुद्भवम्

atītānāgatānāṃ ca pañcadhā tvṛṣirucyate |
atastvṛṣīṇāṃ vakṣyāmi tatra hyārṣasamudbhavam

1,32.71

गुणसाम्ये वर्त्तमाने सर्वसंप्रलये तदा ।
अविभागे तु वेदानामनिर्देश्ये तमोमये

guṇasāmye varttamāne sarvasaṃpralaye tadā |
avibhāge tu vedānāmanirdeśye tamomaye

1,32.72

अबुद्धिबूर्वकं तद्वै चेतनार्थे प्रवर्त्तते ।
चेतनाबुद्धिपूर्वं तु चेतनेन प्रवर्त्तते

abuddhibūrvakaṃ tadvai cetanārthe pravarttate |
cetanābuddhipūrvaṃ tu cetanena pravarttate

1,32.73

प्रवर्त्तते तथा द्वौ तु यथा मत्स्योदके उभे ।
चेतनाधिष्ठितं सत्त्वं प्रवर्त्तति गुणात्मकम्

pravarttate tathā dvau tu yathā matsyodake ubhe |
cetanādhiṣṭhitaṃ sattvaṃ pravarttati guṇātmakam

1,32.74

कारणत्वात्तथा कार्यं तदा तस्य प्रवर्त्तते ।
विषयो विषयित्वाच्च अर्थेरऽथत्वात्तथैव च

kāraṇatvāttathā kāryaṃ tadā tasya pravarttate |
viṣayo viṣayitvācca arther'thatvāttathaiva ca

1,32.75

कालेन प्रापणीयेन भेदास्तु करणात्मकाः ।
संसिध्यन्ति तदा व्यक्ताः क्रमेण महदादयः

kālena prāpaṇīyena bhedāstu karaṇātmakāḥ |
saṃsidhyanti tadā vyaktāḥ krameṇa mahadādayaḥ

1,32.76

महतश्चाप्यहङ्कारस्तस्माद्भूतेद्रियाणि च ।
भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे स्म परस्परम्

mahataścāpyahaṅkārastasmādbhūtedriyāṇi ca |
bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire sma parasparam

1,32.77

संसिद्धकार्यकरणः सद्य एव व्यवर्त्तत ।
यथोल्मुकात्तु त्रुटयः एककालाद्भवन्ति हि

saṃsiddhakāryakaraṇaḥ sadya eva vyavarttata |
yatholmukāttu truṭayaḥ ekakālādbhavanti hi

1,32.78

तथा विवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात् ।
यथान्धकारे खद्योतः सहसा संप्रदृश्यते

tathā vivṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikena kāraṇāt |
yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā saṃpradṛśyate

1,32.79

तथा विवृत्तो ह्यव्यक्तात्खद्योत इव सञ्ज्वलन् ।
स माहन्सशरीरस्तु यत्रैवायमवर्त्तत

tathā vivṛtto hyavyaktātkhadyota iva sañjvalan |
sa māhansaśarīrastu yatraivāyamavarttata

1,32.80

तत्रैव संस्थितो विद्वान्द्वारशालामुखे विभुः ।
महांस्तु तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते

tatraiva saṃsthito vidvāndvāraśālāmukhe vibhuḥ |
mahāṃstu tamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate

1,32.81

तत्रैव संस्थिते विद्वांस्तमसोंऽत इति श्रुतिः ।
बुद्धिर्विवर्त्तमानस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा

tatraiva saṃsthite vidvāṃstamasoṃ'ta iti śrutiḥ |
buddhirvivarttamānasya prādurbhūtā caturvidhā

1,32.82

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् ।
सांसिद्धिकान्यथैतानि विज्ञेयानि नरस्य वै

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam |
sāṃsiddhikānyathaitāni vijñeyāni narasya vai

1,32.83

स महात्मा शरीरस्य वैवर्त्तात्सिद्धिरुच्यते ।
अनुशेते यतः सर्वान्क्षेत्रज्ञानमथापि वा

sa mahātmā śarīrasya vaivarttātsiddhirucyate |
anuśete yataḥ sarvānkṣetrajñānamathāpi vā

1,32.84

पुरिषत्वाच्च पुरुषः क्षत्रेज्ञानात्स उच्यते ।
यस्माद्वुद्ध्यानुशेते च तस्माद्वोधात्मकः स वै

puriṣatvācca puruṣaḥ kṣatrejñānātsa ucyate |
yasmādvuddhyānuśete ca tasmādvodhātmakaḥ sa vai

1,32.85

संसिद्धये परिगतं व्यक्ताव्यक्तमचेतनम् ।
एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रज्ञानाभिसंहितः

saṃsiddhaye parigataṃ vyaktāvyaktamacetanam |
evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetrajñānābhisaṃhitaḥ

1,32.86

विवृत्तिसमकालं तु बुद्ध्याव्यक्तमृषिः स्वयम् ।
परं ह्यर्षयते यस्मात्परमर्षित्वमस्य तत्

vivṛttisamakālaṃ tu buddhyāvyaktamṛṣiḥ svayam |
paraṃ hyarṣayate yasmātparamarṣitvamasya tat

1,32.87

गत्यर्थादृषतेर्धातोर्नाम निर्वृतिरादितः ।
यस्मादेव स्वयं भूतस्तस्माच्चाप्यृषिता स्मृता

gatyarthādṛṣaterdhātornāma nirvṛtirāditaḥ |
yasmādeva svayaṃ bhūtastasmāccāpyṛṣitā smṛtā

1,32.88

ईश्वरात्स्वयमुद्भूता मानसा ब्रह्मणः सुताः ।
यस्मादुत्पद्यमानैस्तैर्महान्परिगतः परः

īśvarātsvayamudbhūtā mānasā brahmaṇaḥ sutāḥ |
yasmādutpadyamānaistairmahānparigataḥ paraḥ

1,32.89

यस्माद-षन्ति ते धीरा महान्तं सर्वतो गुणैः ।
तस्मान्महर्षयः प्रोक्ता बुद्धेः परम दर्शिना

yasmāda-ṣanti te dhīrā mahāntaṃ sarvato guṇaiḥ |
tasmānmaharṣayaḥ proktā buddheḥ parama darśinā

1,32.90

ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसा औरसाश्च वै ।
अहङ्कारं तपश्चैव ऋषन्ति ऋषितां गताः

īśvarāṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasā aurasāśca vai |
ahaṅkāraṃ tapaścaiva ṛṣanti ṛṣitāṃ gatāḥ

1,32.91

तस्मात्सप्तर्षयस्ते वै भूतादौ तत्त्वदर्शनात् ।
ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसंभवाः

tasmātsaptarṣayaste vai bhūtādau tattvadarśanāt |
ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasaṃbhavāḥ

1,32.92

तन्मात्राणि च सत्यं च ऋषन्ते ते महौजसः ।
सप्तषर्यस्त तस्ते च परसत्यस्य दर्शनाः

tanmātrāṇi ca satyaṃ ca ṛṣante te mahaujasaḥ |
saptaṣaryasta taste ca parasatyasya darśanāḥ

1,32.93

ऋषीकाणां सुतास्ते स्युर्विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः ।
ऋषन्ति ते ऋतं यस्माद्विशेषांश्चैव तत्त्वतः

ṛṣīkāṇāṃ sutāste syurvijñeyā ṛṣiputrakāḥ |
ṛṣanti te ṛtaṃ yasmādviśeṣāṃścaiva tattvataḥ

1,32.94

तस्मात्सप्तर्षयस्तेपि श्रुतेः परमदर्शनात् ।
अव्यक्तात्मा महानात्माहङ्कारात्मा तथैव च

tasmātsaptarṣayastepi śruteḥ paramadarśanāt |
avyaktātmā mahānātmāhaṅkārātmā tathaiva ca

1,32.95

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते ।
इत्येता ऋषिजातीस्ता नामभिः पञ्च वै शृणु

bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate |
ityetā ṛṣijātīstā nāmabhiḥ pañca vai śṛṇu

1,32.96

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च ह्यङ्गिराः पुलहः क्रतुः ।
मनुर्दक्षो वसिष्टश्च पुलस्त्यश्चेति ते दश

bhṛgurmarīciratriśca hyaṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ |
manurdakṣo vasiṣṭaśca pulastyaśceti te daśa

1,32.97

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उद्भूताः स्वयमीश्वराः ।
परत्वेनर्षयो यस्मात्स्मृतास्तस्मान्महर्षयः

brahmaṇo mānasā hyete udbhūtāḥ svayamīśvarāḥ |
paratvenarṣayo yasmātsmṛtāstasmānmaharṣayaḥ

1,32.98

ईश्वराणां सुता ह्येते ऋषयस्तान्निबोधत ।
काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्व्यवनस्तथा

īśvarāṇāṃ sutā hyete ṛṣayastānnibodhata |
kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaśvyavanastathā

1,32.99

उतथ्यो वामदेवश्च अपा स्यश्चोशिजस्तथा ।
कर्दमो विश्रवाः शक्तिर्वालखिल्यास्तथार्वतः

utathyo vāmadevaśca apā syaścośijastathā |
kardamo viśravāḥ śaktirvālakhilyāstathārvataḥ

1,32.100

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास्तपसा चर्षितां गताः ।
ऋषिपुत्रानृ षीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत

ityete ṛṣayaḥ proktāstapasā carṣitāṃ gatāḥ |
ṛṣiputrānṛ ṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata

1,32.101

वत्सरो नगृहूश्चैव भरद्वाजस्तथैव च ।
ऋषिदीर्घतमाश्चैव बृहदुक्थः शरद्वतः

vatsaro nagṛhūścaiva bharadvājastathaiva ca |
ṛṣidīrghatamāścaiva bṛhadukthaḥ śaradvataḥ

1,32.102

वाजश्रवाः शुचिश्चैव वश्याश्वश्च पराशरः ।
दधीचः शंशपाश्चैव राजा वैश्रवणस्तथा

vājaśravāḥ śuciścaiva vaśyāśvaśca parāśaraḥ |
dadhīcaḥ śaṃśapāścaiva rājā vaiśravaṇastathā

1,32.103

इत्येते ऋषिकाः प्रोक्तास्ते सत्यादृषितां गताः ।
ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषिकाश्चैव ते स्मृताः

ityete ṛṣikāḥ proktāste satyādṛṣitāṃ gatāḥ |
īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣikāścaiva te smṛtāḥ

1,32.104

एते मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशस्तान्निबोधत ।
भृगुः काव्यः प्रचेताश्च ऋचीको ह्यात्मवानपि

ete mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśastānnibodhata |
bhṛguḥ kāvyaḥ pracetāśca ṛcīko hyātmavānapi

1,32.105

और्वाथ जमदग्निश्च विदः सारस्वतस्तथा ।
आर्ष्टिषेणो युधाजिच्च वीतहव्यसुवर्चसौ

aurvātha jamadagniśca vidaḥ sārasvatastathā |
ārṣṭiṣeṇo yudhājicca vītahavyasuvarcasau

1,32.106

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो बाध्यश्वो गृत्सशौनकौ ।
एकोनविशतिर्ह्येतेभृगवो मन्त्रवादितः

vainyaḥ pṛthurdivodāso bādhyaśvo gṛtsaśaunakau |
ekonaviśatirhyetebhṛgavo mantravāditaḥ

1,32.107

अङ्गिरा वैद्यगश्चैव भरद्वाजो ऽथ बाष्कलिः ।
ऋतवाकस्तथा गर्गः शिनिः संकृतिरेव च

aṅgirā vaidyagaścaiva bharadvājo 'tha bāṣkaliḥ |
ṛtavākastathā gargaḥ śiniḥ saṃkṛtireva ca

1,32.108

पुरुकुत्सश्च मान्धाता ह्यंबरीषस्तथैव च ।
युवनाश्वः पौरकुत्सस्त्रसद्दस्युश्च दस्युमान्

purukutsaśca māndhātā hyaṃbarīṣastathaiva ca |
yuvanāśvaḥ paurakutsastrasaddasyuśca dasyumān

1,32.109

आहार्यो ह्यजमीढश्च तुक्षयः कपिरेव च ।
वृषादर्भो विरूपाश्वः कण्वश्चैवाथ मुद्गलः

āhāryo hyajamīḍhaśca tukṣayaḥ kapireva ca |
vṛṣādarbho virūpāśvaḥ kaṇvaścaivātha mudgalaḥ

1,32.110

उतथ्यश्च सनद्वाजस्तथा वाजश्रवा अपि ।
अयास्यश्चक्रवर्त्ती चवामदेवस्तथैव च

utathyaśca sanadvājastathā vājaśravā api |
ayāsyaścakravarttī cavāmadevastathaiva ca

1,32.111

असिजो बृहदुक्थश्च ऋषिर्दीर्घतमास्तथा ।
कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत्स्मृता ह्याङ्गिरसा वराः

asijo bṛhadukthaśca ṛṣirdīrghatamāstathā |
kakṣīvāṃśca trayastriṃśatsmṛtā hyāṅgirasā varāḥ

1,32.112

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत ।
काश्यपश्चैव वत्सारो नैध्रुवो रैभ्य एव च

ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata |
kāśyapaścaiva vatsāro naidhruvo raibhya eva ca

1,32.113

असितो देव लश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः ।
अत्रिरर्वसनश्चैव श्यावाश्वश्च गविष्ठिरः

asito deva laścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ |
atrirarvasanaścaiva śyāvāśvaśca gaviṣṭhiraḥ

1,32.114

आविहोत्र ऋषिर्द्धीमांस्तथा पूर्वातिथिश्च सः ।
इत्येते चा त्रयः प्रोक्ता मन्त्रकारा महर्षयः

āvihotra ṛṣirddhīmāṃstathā pūrvātithiśca saḥ |
ityete cā trayaḥ proktā mantrakārā maharṣayaḥ

1,32.115

वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तथैव च पराशरः ।
चतुर्थ इन्द्रप्रमतिः पञ्चमश्च भरद्वसुः

vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tathaiva ca parāśaraḥ |
caturtha indrapramatiḥ pañcamaśca bharadvasuḥ

1,32.116

षष्ठश्च मैत्रावरुणिः कुण्डिनः सप्तमस्तथा ।
इति सप्त वशिष्ठाश्च विज्ञेया ब्रह्मवादिनः

ṣaṣṭhaśca maitrāvaruṇiḥ kuṇḍinaḥ saptamastathā |
iti sapta vaśiṣṭhāśca vijñeyā brahmavādinaḥ

1,32.117

विश्वामित्रस्तु गाधेयो देवरातस्तथोद्गलः ।
तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः

viśvāmitrastu gādheyo devarātastathodgalaḥ |
tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo 'ghamarṣaṇaḥ

1,32.118

अष्टको लोहितश्चैव कतः कोलश्च तावुभौ ।
देवश्रवास्तथा रेणुः पूरणो ऽथ धनञ्जयः

aṣṭako lohitaścaiva kataḥ kolaśca tāvubhau |
devaśravāstathā reṇuḥ pūraṇo 'tha dhanañjayaḥ

1,32.119

त्रयोदशैते धर्मिष्ठा विज्ञेयाः कुशिकावराः ।
अगस्त्यो ऽयो दृढायुश्च विध्मवाहस्तथैव च

trayodaśaite dharmiṣṭhā vijñeyāḥ kuśikāvarāḥ |
agastyo 'yo dṛḍhāyuśca vidhmavāhastathaiva ca

1,32.120

ब्रह्मिष्ठागस्तपा ह्येते त्रयः परमकीर्त्तयः ।
मनुर्वैवस्वतश्चैव एलो राजा पुरूखाः

brahmiṣṭhāgastapā hyete trayaḥ paramakīrttayaḥ |
manurvaivasvataścaiva elo rājā purūkhāḥ

1,32.121

क्षत्र्रियाणां चरावेतौ विज्ञेयौ मन्त्रवादिनौ ।
भलन्दनश्च वत्सश्च संकीलश्चैव ते त्रयः

kṣatrriyāṇāṃ carāvetau vijñeyau mantravādinau |
bhalandanaśca vatsaśca saṃkīlaścaiva te trayaḥ

1,32.122

एते मन्त्रकृतश्चैव वैश्यानां प्रवराः स्मृताः ।
इत्येषा नवतिः प्रोक्ता मन्त्रा यैरृषिभिः कृताः ।
ब्राह्यणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत

ete mantrakṛtaścaiva vaiśyānāṃ pravarāḥ smṛtāḥ |
ityeṣā navatiḥ proktā mantrā yairṛṣibhiḥ kṛtāḥ |
brāhyaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣiputrānnibodhata

Chapter 1.33

1,33.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे युगप्रजालक्षणमृषिप्रवरवर्णनं च नाम द्वात्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच ऋषिकाणां सुताश्चापि विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः ।
ब्राह्यणानां प्रवक्तारो नामतश्च निबोधत

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde yugaprajālakṣaṇamṛṣipravaravarṇanaṃ ca nāma dvātriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca ṛṣikāṇāṃ sutāścāpi vijñeyā ṛṣiputrakāḥ |
brāhyaṇānāṃ pravaktāro nāmataśca nibodhata

1,33.2

सप्रधानाः प्रवक्ष्यन्ते समासाच्च श्रुतर्षयः ।
बह्वृचो भार्गवः पैलः सांकृत्यो जाजलिस्तथा

sapradhānāḥ pravakṣyante samāsācca śrutarṣayaḥ |
bahvṛco bhārgavaḥ pailaḥ sāṃkṛtyo jājalistathā

1,33.3

संध्यास्तिर्माठरश्चैव याज्ञवल्क्यः पराशरः ।
उपमन्युरिन्द्रप्रमतिर्माडूकिः शाकलिश्च सः

saṃdhyāstirmāṭharaścaiva yājñavalkyaḥ parāśaraḥ |
upamanyurindrapramatirmāḍūkiḥ śākaliśca saḥ

1,33.4

बाष्कलिः शोकपाणिश्च नैलः पैलो ऽलकस्तथा ।
पन्नगाः पक्षगन्ताश्च षडशीतिः श्रुतर्षयः

bāṣkaliḥ śokapāṇiśca nailaḥ pailo 'lakastathā |
pannagāḥ pakṣagantāśca ṣaḍaśītiḥ śrutarṣayaḥ

1,33.5

एते द्विजातयो मुख्या बह्वृचानां श्रुतर्षयः ।
वैशंपायनलौहित्यौ कण्ठकालावशावधः

ete dvijātayo mukhyā bahvṛcānāṃ śrutarṣayaḥ |
vaiśaṃpāyanalauhityau kaṇṭhakālāvaśāvadhaḥ

1,33.6

श्यामापतिः पलाडुश्च आलंबिः कमलापतिः ।
तेषां शिष्याः प्रशिष्याश्च षडशीति श्रुतर्षयः

śyāmāpatiḥ palāḍuśca ālaṃbiḥ kamalāpatiḥ |
teṣāṃ śiṣyāḥ praśiṣyāśca ṣaḍaśīti śrutarṣayaḥ

1,33.7

एते द्विजर्षयः प्रोक्ताश्चरकाध्वर्यवो द्विजाः ।
चैमिनिः सभरद्वाजः काव्यः पौष्यञ्जिरेव च

ete dvijarṣayaḥ proktāścarakādhvaryavo dvijāḥ |
caiminiḥ sabharadvājaḥ kāvyaḥ pauṣyañjireva ca

1,33.8

हिरण्यनाभः कौशिल्यो लौगाक्षिः कुसुमिस्तथा ।
लङ्गली शालिहोत्रश्च शक्तिराजश्च भार्गवः

hiraṇyanābhaḥ kauśilyo laugākṣiḥ kusumistathā |
laṅgalī śālihotraśca śaktirājaśca bhārgavaḥ

1,33.9

सामगानामथाचार्य ऐलो राजा पुरूरवाः ।
षट्चत्वारिंशदन्ये वै तेषां शिष्याः श्रुतर्षयः

sāmagānāmathācārya ailo rājā purūravāḥ |
ṣaṭcatvāriṃśadanye vai teṣāṃ śiṣyāḥ śrutarṣayaḥ

1,33.10

कौशीतिः कङ्कमुद्गश्च कुण्डकः सपराशरः ।
लोभालोभश्च धर्मात्मा तथा ब्रह्म बलश्च सः

kauśītiḥ kaṅkamudgaśca kuṇḍakaḥ saparāśaraḥ |
lobhālobhaśca dharmātmā tathā brahma balaśca saḥ

1,33.11

क्रन्थलो ऽथो मदगलो मार्कण्डेयो ऽथ धर्मवित् ।
इत्येते नवतिर्ज्ञेया होत्रवद्ब्रह्मचारिणः

kranthalo 'tho madagalo mārkaṇḍeyo 'tha dharmavit |
ityete navatirjñeyā hotravadbrahmacāriṇaḥ

1,33.12

चरकाध्वर्यवश्चापि ह्यनुमंन्त्रं तु ब्राह्मणम् ।
चलूभिः सुमतिश्चैव तथा देववरश्च यः

carakādhvaryavaścāpi hyanumaṃntraṃ tu brāhmaṇam |
calūbhiḥ sumatiścaiva tathā devavaraśca yaḥ

1,33.13

अनुकृष्णस्तथायुश्च अनुभूमिस्तथैव च ।
तथाप्रीतः कृशाश्वश्व सुमूलिर्बाष्कलिस्तथा

anukṛṣṇastathāyuśca anubhūmistathaiva ca |
tathāprītaḥ kṛśāśvaśva sumūlirbāṣkalistathā

1,33.14

चरकाध्वर्यकाध्वर्युनमस्युर्ब्रह्मचारिणः ।
वैयासकिः शुको विद्वांल्लौकिर्भूरिश्रवास्तथा

carakādhvaryakādhvaryunamasyurbrahmacāriṇaḥ |
vaiyāsakiḥ śuko vidvāṃllaukirbhūriśravāstathā

1,33.15

सोमाविरतुनान्तक्यस्तथा धौम्यश्च काश्यपः ।
आरण्या इलकश्चैव उपमन्युर्विदस्तथा

somāviratunāntakyastathā dhaumyaśca kāśyapaḥ |
āraṇyā ilakaścaiva upamanyurvidastathā

1,33.16

भार्गवो मधुकः पिङ्गः श्वेत केतुस्तथैव च ।
प्रजादर्पः कहोडश्च याज्ञवल्क्यो ऽथ शौनकः

bhārgavo madhukaḥ piṅgaḥ śveta ketustathaiva ca |
prajādarpaḥ kahoḍaśca yājñavalkyo 'tha śaunakaḥ

1,33.17

अनङ्गो निरतालश्च मध्यमाध्वर्यवस्तुते ।
अदितिर्देवमाता च जलापा चैव मानवी

anaṅgo niratālaśca madhyamādhvaryavastute |
aditirdevamātā ca jalāpā caiva mānavī

1,33.18

उर्वशी विश्वयोषा च ह्यप्सरःप्रवरे शुभे ।
मुद्गला चातुजीवैव तारा चैव यशस्विनी

urvaśī viśvayoṣā ca hyapsaraḥpravare śubhe |
mudgalā cātujīvaiva tārā caiva yaśasvinī

1,33.19

प्रातिमेधी च मार्गा च सुजाता च महातपा ।
लोपामुद्रा च धर्मज्ञा या च कोशीतिका स्मृता

prātimedhī ca mārgā ca sujātā ca mahātapā |
lopāmudrā ca dharmajñā yā ca kośītikā smṛtā

1,33.20

एताश्च ब्रह्मवादिन्य अप्सरो रूपंसमताः ।
इत्येता मुख्यशः प्रोक्ता मया च ऋषिपुत्रकाः

etāśca brahmavādinya apsaro rūpaṃsamatāḥ |
ityetā mukhyaśaḥ proktā mayā ca ṛṣiputrakāḥ

1,33.21

वैदशाखाप्रणयनास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः ।
ईश्वरा मन्त्रवक्तार ऋषयो ह्यृषिकास्तथा

vaidaśākhāpraṇayanāstataste ṛṣayaḥ smṛtāḥ |
īśvarā mantravaktāra ṛṣayo hyṛṣikāstathā

1,33.22

ऋषिपुत्राः प्रवक्तरः कल्पानां ब्राह्मणस्य तु ।
ईश्वराणामृषीणां च ऋषिकाणां सहात्मजैः

ṛṣiputrāḥ pravaktaraḥ kalpānāṃ brāhmaṇasya tu |
īśvarāṇāmṛṣīṇāṃ ca ṛṣikāṇāṃ sahātmajaiḥ

1,33.23

तथा वाक्यानि जनीष्व यथैषां मन्त्रदृष्टयः ।
तत्राज्ञायुक्तमद्वैतं दीप्तं गंभीरशब्दवत्

tathā vākyāni janīṣva yathaiṣāṃ mantradṛṣṭayaḥ |
tatrājñāyuktamadvaitaṃ dīptaṃ gaṃbhīraśabdavat

1,33.24

अत्यन्तमपरोक्षं च लिङ्गं नाम तथैव च ।
सर्वभूतान्यभूतं च परिदानं च यद्भवेत्

atyantamaparokṣaṃ ca liṅgaṃ nāma tathaiva ca |
sarvabhūtānyabhūtaṃ ca paridānaṃ ca yadbhavet

1,33.25

क्वचिन्निरुक्तप्रोक्तार्थं वाक्यं स्वायंभुवं विदुः ।
यत्किञ्चिन्मन्त्रसंयुक्तं तत्र नामविभक्तिभिः

kvacinniruktaproktārthaṃ vākyaṃ svāyaṃbhuvaṃ viduḥ |
yatkiñcinmantrasaṃyuktaṃ tatra nāmavibhaktibhiḥ

1,33.26

प्रत्यक्षाभिहितं चैवमृषीणां वचनं मतम् ।
नैगमैर्विविधैः शब्दैर्निपातैर्बहुलं च यत्

pratyakṣābhihitaṃ caivamṛṣīṇāṃ vacanaṃ matam |
naigamairvividhaiḥ śabdairnipātairbahulaṃ ca yat

1,33.27

यच्चाप्यस्ति महद्वाक्यमृषीकाणां वचः स्मृतम् ।
अविस्पष्टपदं यच्च यच्च स्याद्बहुसंशयम्

yaccāpyasti mahadvākyamṛṣīkāṇāṃ vacaḥ smṛtam |
avispaṣṭapadaṃ yacca yacca syādbahusaṃśayam

1,33.28

ऋषिपुत्रवचस्तद्वै सर्वाश्च परिदेवताः ।
हेतुदृष्टान्त बहुलं चित्रशब्दमपार्थकम्

ṛṣiputravacastadvai sarvāśca paridevatāḥ |
hetudṛṣṭānta bahulaṃ citraśabdamapārthakam

1,33.29

सर्वास्तु तमशक्तं च वाक्यमेतत्तु मानुषम् ।
मिश्रा इति समाख्याताः प्रभावादृषितां गाताः

sarvāstu tamaśaktaṃ ca vākyametattu mānuṣam |
miśrā iti samākhyātāḥ prabhāvādṛṣitāṃ gātāḥ

1,33.30

समुत्कर्षाय कर्षाभ्यां जातिव्यत्याससंभवाः ।
भूतभव्यभवज्ज्ञान जन्मदुःखचिकित्सनम्

samutkarṣāya karṣābhyāṃ jātivyatyāsasaṃbhavāḥ |
bhūtabhavyabhavajjñāna janmaduḥkhacikitsanam

1,33.31

मिश्राणां तद्भवेद्वाक्यं गुरोर्बलप्रवर्त्तनम् ।
धर्मशास्त्रप्रणेतारो महिम्ना सर्वगाश्च वै

miśrāṇāṃ tadbhavedvākyaṃ gurorbalapravarttanam |
dharmaśāstrapraṇetāro mahimnā sarvagāśca vai

1,33.32

तपःप्रकर्षः सुमहान्येषां ते ऋषयः स्मृताः ।
बृहस्पतिश्च शुक्रश्च व्यासः सारस्वतस्तथा

tapaḥprakarṣaḥ sumahānyeṣāṃ te ṛṣayaḥ smṛtāḥ |
bṛhaspatiśca śukraśca vyāsaḥ sārasvatastathā

1,33.33

व्यासाः शास्त्रप्रणयना वेदव्यास इति स्मृताः ।
यस्मादवारजाः संतः पूर्वेभ्यो मेधयाधिकाः

vyāsāḥ śāstrapraṇayanā vedavyāsa iti smṛtāḥ |
yasmādavārajāḥ saṃtaḥ pūrvebhyo medhayādhikāḥ

1,33.34

ऐश्वर्येण च संपन्नास्ततस्ते ऋषयः स्मृताः ।
यस्मिन्कालो न चं वयः प्रमाणमृषिभावने

aiśvaryeṇa ca saṃpannāstataste ṛṣayaḥ smṛtāḥ |
yasminkālo na caṃ vayaḥ pramāṇamṛṣibhāvane

1,33.35

दृश्यते हि पुमान्कश्चित्कश्चिज्ज्येष्ठतमो धिया ।
यस्माद्बुद्ध्या च वर्षीयान्बलो ऽपि श्रुतवानृषिः

dṛśyate hi pumānkaścitkaścijjyeṣṭhatamo dhiyā |
yasmādbuddhyā ca varṣīyānbalo 'pi śrutavānṛṣiḥ

1,33.36

यः कश्चित्पादवान्मध्ये प्रयुक्तो ऽक्षर संपदा ।
विनियुक्तावसानां तु तामृचं परिचक्षते

yaḥ kaścitpādavānmadhye prayukto 'kṣara saṃpadā |
viniyuktāvasānāṃ tu tāmṛcaṃ paricakṣate

1,33.37

यः कश्चित्करणैर्मन्त्रो न च पादक्षरैर्मितः ।
अतियुक्तावसानं च तद्यजुर्वै प्रचक्षते

yaḥ kaścitkaraṇairmantro na ca pādakṣarairmitaḥ |
atiyuktāvasānaṃ ca tadyajurvai pracakṣate

1,33.38

ह्रीङ्कारः प्रणवो गीतः प्रस्तावश्च चतुर्थकम् ।
पञ्चमः प्रतिहोत्रश्च षष्ठमाहुरुपद्रवम्

hrīṅkāraḥ praṇavo gītaḥ prastāvaśca caturthakam |
pañcamaḥ pratihotraśca ṣaṣṭhamāhurupadravam

1,33.39

निधनं सप्तमं साम्नः सप्तविन्ध्य मिदं स्मृतम् ।
पञ्चविन्ध्य इति प्रोक्तं ह्रीङ्कारः प्रणवादृते

nidhanaṃ saptamaṃ sāmnaḥ saptavindhya midaṃ smṛtam |
pañcavindhya iti proktaṃ hrīṅkāraḥ praṇavādṛte

1,33.40

ब्रह्मणे धर्ममत्युक्तौ यत्तदा ज्ञाप्यतेरऽथतः ।
आशास्तिस्तु प्रसंख्याता विलापः परिदेवना

brahmaṇe dharmamatyuktau yattadā jñāpyater'thataḥ |
āśāstistu prasaṃkhyātā vilāpaḥ paridevanā

1,33.41

क्रोधाद्वा द्वेषणाच्चैव प्रश्राख्यानं तथैव च ।
एतत्तु सर्वविद्यानां विहितं मन्त्रलक्षणम्

krodhādvā dveṣaṇāccaiva praśrākhyānaṃ tathaiva ca |
etattu sarvavidyānāṃ vihitaṃ mantralakṣaṇam

1,33.42

मन्त्रा नवविधाः प्रोक्ता ऋग्यजुः सामलक्षणाः ।
मूर्तिर्निन्दा प्रशंसा चाक्रोशस्तोषस्तथैव च

mantrā navavidhāḥ proktā ṛgyajuḥ sāmalakṣaṇāḥ |
mūrtirnindā praśaṃsā cākrośastoṣastathaiva ca

1,33.43

प्रश्रानुज्ञास्तथाख्यानमाशास्मतिविधयो मताः ।
मन्त्रभेदांश्च वक्ष्यामि चतुर्विशतिलक्षणान्

praśrānujñāstathākhyānamāśāsmatividhayo matāḥ |
mantrabhedāṃśca vakṣyāmi caturviśatilakṣaṇān

1,33.44

प्रशंसा स्तुतिराक्रोशो निन्दा च परिदेवना ।
अभिशापो विशापश्च प्रश्नः प्रतिवचस्तथा

praśaṃsā stutirākrośo nindā ca paridevanā |
abhiśāpo viśāpaśca praśnaḥ prativacastathā

1,33.45

आशीर्यज्ञस्तथाक्षेप अर्थाख्यानं च संकथा ।
वियोगा ह्यभियोगाश्च कथा संस्था वरश्च वै

āśīryajñastathākṣepa arthākhyānaṃ ca saṃkathā |
viyogā hyabhiyogāśca kathā saṃsthā varaśca vai

1,33.46

प्रतिषेधोप देशौ च नमस्कारः स्पृहा तथा ।
विलापश्चेति मन्त्राणां चतुर्विंशतिरुद्धृताः

pratiṣedhopa deśau ca namaskāraḥ spṛhā tathā |
vilāpaśceti mantrāṇāṃ caturviṃśatiruddhṛtāḥ

1,33.47

ऋषिभिर्यज्ञतत्त्वज्ञैर्विहितं ब्रह्मणं पुरा ।
हेतु र्निर्वचनं निन्दा प्रशस्तिः संशयो निधिः

ṛṣibhiryajñatattvajñairvihitaṃ brahmaṇaṃ purā |
hetu rnirvacanaṃ nindā praśastiḥ saṃśayo nidhiḥ

1,33.48

पुराकृतिपुराकल्पौ व्यवधारणकल्पना ।
उपमा च दशैते वै विधयो ब्राह्मणस्य तु

purākṛtipurākalpau vyavadhāraṇakalpanā |
upamā ca daśaite vai vidhayo brāhmaṇasya tu

1,33.49

लक्षणं ब्राह्मणस्यैनद्विहितं सर्वशाखिनाम ।
हेतुर्हन्तेः स्मृतो धातोर्यन्निहन्त्युदितं परैः

lakṣaṇaṃ brāhmaṇasyainadvihitaṃ sarvaśākhināma |
heturhanteḥ smṛto dhātoryannihantyuditaṃ paraiḥ

1,33.50

अथवार्थे परिप्राप्ते हिनो तेर्गतिकर्मणा ।
तथा निर्वचनं ब्रूयाद्वाक्यार्थस्यावधारणम्

athavārthe pariprāpte hino tergatikarmaṇā |
tathā nirvacanaṃ brūyādvākyārthasyāvadhāraṇam

1,33.51

निन्दां तामाहुरायार्या यद्दोषे निन्दनं वचः ।
प्रपूर्वाच्छंसतेर्धातोः प्रशंसागुणवत्तया

nindāṃ tāmāhurāyāryā yaddoṣe nindanaṃ vacaḥ |
prapūrvācchaṃsaterdhātoḥ praśaṃsāguṇavattayā

1,33.52

इदं त्विदमिदं नैदमित्यनिश्चित्य संशयम् ।
इदमेवं विधातव्यमित्ययं विधिरुच्यते

idaṃ tvidamidaṃ naidamityaniścitya saṃśayam |
idamevaṃ vidhātavyamityayaṃ vidhirucyate

1,33.53

अन्यस्यान्यस्य चौक्तिर्या बुधैः सोक्ता पुराकृतिः ।
यो ह्यत्यन्तपरोक्षार्थः स पुराकल्प उच्यते

anyasyānyasya cauktiryā budhaiḥ soktā purākṛtiḥ |
yo hyatyantaparokṣārthaḥ sa purākalpa ucyate

1,33.54

पुरातिक्रान्तवाचित्वात्पुराकल्पस्य कल्प नाम् ।
मन्त्रब्राह्मणकल्पैश्च निगमैः शुद्धविस्तरैः

purātikrāntavācitvātpurākalpasya kalpa nām |
mantrabrāhmaṇakalpaiśca nigamaiḥ śuddhavistaraiḥ

1,33.55

अनिश्चित्य कृतामाहुर्व्यवधारणकल्पनाम् ।
यथा हीदं तथा तद्वै इदं चैव तथैव तत्

aniścitya kṛtāmāhurvyavadhāraṇakalpanām |
yathā hīdaṃ tathā tadvai idaṃ caiva tathaiva tat

1,33.56

इत्येवमेषा ह्युपमा दशमो ब्राह्मणस्य तु ।
इत्येतद्ब्रह्मणस्यादौ विहितं रक्षणं बुधैः

ityevameṣā hyupamā daśamo brāhmaṇasya tu |
ityetadbrahmaṇasyādau vihitaṃ rakṣaṇaṃ budhaiḥ

1,33.57

तस्य तद्विद्भिरुद्दिष्टा व्याख्याम्यनुपदं द्विजैः ।
मन्त्राणां कल्पना चैव विधिदृष्टिषु कर्मसु

tasya tadvidbhiruddiṣṭā vyākhyāmyanupadaṃ dvijaiḥ |
mantrāṇāṃ kalpanā caiva vidhidṛṣṭiṣu karmasu

1,33.58

मन्त्रो मन्त्रयतेर्द्धातोर्ब्राह्मणो ब्राह्मणेन तु ।
अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् ।
अस्तोभमनवद्यं च सूत्रं सूत्रविदो विदुः

mantro mantrayaterddhātorbrāhmaṇo brāhmaṇena tu |
alpākṣaramasaṃdigdhaṃ sāravadviśvatomukham |
astobhamanavadyaṃ ca sūtraṃ sūtravido viduḥ

Chapter 1.34

1,34.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ऋषिलक्षणं नाम त्रयस्त्रिन्त्तमो ऽध्यायः वायुरुवाच ऋषयस्तद्वचः श्रुत्वा सूतमाहुस्तदुत्तरम् ।
कथं वेदाः पुनर्व्यस्तास्तन्नो ब्रूहि महामते

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde ṛṣilakṣaṇaṃ nāma trayastrinttamo 'dhyāyaḥ vāyuruvāca ṛṣayastadvacaḥ śrutvā sūtamāhustaduttaram |
kathaṃ vedāḥ punarvyastāstanno brūhi mahāmate

1,34.2

सूत उवाच द्वापरे तु पुरावृत्ते मनोः स्वायंभुवान्तरे ।
ब्रह्मा मनुमुवाचेदं रक्षवेदं महामते

sūta uvāca dvāpare tu purāvṛtte manoḥ svāyaṃbhuvāntare |
brahmā manumuvācedaṃ rakṣavedaṃ mahāmate

1,34.3

परिवृत्तं युगं तात स्वल्पवीर्या द्विजातयः ।
संवृता युगदोषेण सर्वे चैव यथाक्रमम्

parivṛttaṃ yugaṃ tāta svalpavīryā dvijātayaḥ |
saṃvṛtā yugadoṣeṇa sarve caiva yathākramam

1,34.4

तस्य मानं युगवशादल्पं चैव हि दृश्यते ।
दशसाहस्रभागेन ह्यवशिष्टं कृतोदितम्

tasya mānaṃ yugavaśādalpaṃ caiva hi dṛśyate |
daśasāhasrabhāgena hyavaśiṣṭaṃ kṛtoditam

1,34.5

वाय तेजो बलं चाल्पं सर्वं चैव प्रणश्यति ।
वेदक्रिया हि कार्याः स्युर्माभूद्वेदविनाशनम्

vāya tejo balaṃ cālpaṃ sarvaṃ caiva praṇaśyati |
vedakriyā hi kāryāḥ syurmābhūdvedavināśanam

1,34.6

वेदे नाशमनुप्राप्ते यज्ञो नाशं गमिष्यति ।
यज्ञे नष्टे वेदनाशस्ततः सर्वं प्रणश्यति

vede nāśamanuprāpte yajño nāśaṃ gamiṣyati |
yajñe naṣṭe vedanāśastataḥ sarvaṃ praṇaśyati

1,34.7

आद्यो वेदश्च तुष्पादः शतसाहस्रसंमितः ।
पुनर्दशगुणः कृष्णो यज्ञो वै सर्वकामधुक्

ādyo vedaśca tuṣpādaḥ śatasāhasrasaṃmitaḥ |
punardaśaguṇaḥ kṛṣṇo yajño vai sarvakāmadhuk

1,34.8

एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा मनुर्लौकहिते रतः ।
वेदमेकं चतुष्पादं चतुर्द्धा व्यभजत्प्रभुः

evamuktastathetyuktvā manurlaukahite rataḥ |
vedamekaṃ catuṣpādaṃ caturddhā vyabhajatprabhuḥ

1,34.9

ब्रह्मणो वचनात्तात लोकानां हितकाम्यया ।
तदहं वर्त्तमानेन युष्माकं वेदकल्पनम्

brahmaṇo vacanāttāta lokānāṃ hitakāmyayā |
tadahaṃ varttamānena yuṣmākaṃ vedakalpanam

1,34.10

मन्वन्तरेण वक्ष्यमि व्यतीतानां प्रकल्पनम् ।
प्रत्यक्षेण वरोक्षंवै तन्निबोधत सत्तमाः

manvantareṇa vakṣyami vyatītānāṃ prakalpanam |
pratyakṣeṇa varokṣaṃvai tannibodhata sattamāḥ

1,34.11

अस्मिन्युगे तदा व्यासः पाराशर्यः परन्तपः ।
द्वैपायन इति ख्यातो विष्णोरंशः सनातनः

asminyuge tadā vyāsaḥ pārāśaryaḥ parantapaḥ |
dvaipāyana iti khyāto viṣṇoraṃśaḥ sanātanaḥ

1,34.12

ब्रह्मणा चोदितः सो ऽस्मिन् वेदं वक्तुं प्रचक्रमे ।
अथ शिष्यान्सजग्राह चतुरो वेदकारणात्

brahmaṇā coditaḥ so 'smin vedaṃ vaktuṃ pracakrame |
atha śiṣyānsajagrāha caturo vedakāraṇāt

1,34.13

जैमिनिं च सुमन्तुं च वैशंपायनमेव च ।
चतुर्थं पैलमेतेषां पञ्चमं लोमहर्षणम्

jaiminiṃ ca sumantuṃ ca vaiśaṃpāyanameva ca |
caturthaṃ pailameteṣāṃ pañcamaṃ lomaharṣaṇam

1,34.14

ऋग्वेदश्रावकं पैलमग्रहीद्विधिवद्द्विजाः ।
यजुर्वेदप्रवक्तारं वैशंपायनमेव च

ṛgvedaśrāvakaṃ pailamagrahīdvidhivaddvijāḥ |
yajurvedapravaktāraṃ vaiśaṃpāyanameva ca

1,34.15

जैमिनिं सामवेदार्थश्रावकं सो ऽन्वपद्यत ।
तथैवाथर् ववेदस्य सुमन्तुमृषिसत्तमम्

jaiminiṃ sāmavedārthaśrāvakaṃ so 'nvapadyata |
tathaivāthar vavedasya sumantumṛṣisattamam

1,34.16

इतिहासपुराणस्य कलपवाक्यस्य चैव हि ।
मां चैव प्रतिजग्राह भगवानीश्वरः प्रभुः

itihāsapurāṇasya kalapavākyasya caiva hi |
māṃ caiva pratijagrāha bhagavānīśvaraḥ prabhuḥ

1,34.17

एक आसीद्यजुर्वेदस्तं चतुर्द्धा व्यकल्पयत् ।
चातुर्हेत्रमभूत्तस्मिंस्तेन यज्ञमकल्पयत्

eka āsīdyajurvedastaṃ caturddhā vyakalpayat |
cāturhetramabhūttasmiṃstena yajñamakalpayat

1,34.18

आध्वर्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्हेत्रं तथैव च ।
औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वं चाप्यथर्वभिः

ādhvaryavaṃ yajurbhistu ṛgbhirhetraṃ tathaiva ca |
audgātraṃ sāmabhiścakre brahmatvaṃ cāpyatharvabhiḥ

1,34.19

ततः स ऋच उद्धृत्य ऋग्वेदं समकल्पयत् ।
होतृकं कल्पयत्तेन यजुर्वेदं जगत्पतिः

tataḥ sa ṛca uddhṛtya ṛgvedaṃ samakalpayat |
hotṛkaṃ kalpayattena yajurvedaṃ jagatpatiḥ

1,34.20

सामभिः सामवेदं च तेनौद्गात्रमकल्पयत् ।
रा5स्त्वथर्ववेदेन सर्वकर्माण्यकारयत्

sāmabhiḥ sāmavedaṃ ca tenaudgātramakalpayat |
rā5stvatharvavedena sarvakarmāṇyakārayat

1,34.21

आख्यानैश्चाप्युपाख्यानैर्गाथाभिः कल्पजोक्तिभिः ।
पुरामसंहितां चक्रे पुराणार्थविशारदः

ākhyānaiścāpyupākhyānairgāthābhiḥ kalpajoktibhiḥ |
purāmasaṃhitāṃ cakre purāṇārthaviśāradaḥ

1,34.22

यच्छिष्टं तु यजुर्वेदे तेन य5मयुञ्जत ।
यजनात्स यजुर्वेद इति शास्त्रविनिश्चयः

yacchiṣṭaṃ tu yajurvede tena ya5mayuñjata |
yajanātsa yajurveda iti śāstraviniścayaḥ

1,34.23

पादानामुद्धतत्वाच्च यजूंषि विषमाणि च ।
शतेनोद्धतवीर्यस्तु ऋत्विग्भिर्वेदपारगैः

pādānāmuddhatatvācca yajūṃṣi viṣamāṇi ca |
śatenoddhatavīryastu ṛtvigbhirvedapāragaiḥ

1,34.24

प्रयुज्यते ह्यश्वमेधस्तेन वा पुष्यते तु सः ।
ऋचो गृहीत्वा पैलस्तु व्यभजत्तु द्विधा पुनः

prayujyate hyaśvamedhastena vā puṣyate tu saḥ |
ṛco gṛhītvā pailastu vyabhajattu dvidhā punaḥ

1,34.25

द्वे कृत्वा संहिते चैव शिष्याभ्या मददाद्विबुः ।
इन्द्रप्रमत्तये चैकां द्वितीयां बाष्कलाय च

dve kṛtvā saṃhite caiva śiṣyābhyā madadādvibuḥ |
indrapramattaye caikāṃ dvitīyāṃ bāṣkalāya ca

1,34.26

चतस्रः संहिताः कृत्वा बाष्कलो द्विजसत्तमः ।
शिष्यानध्यापया मास शुश्रुषाभिरतान्हितान्

catasraḥ saṃhitāḥ kṛtvā bāṣkalo dvijasattamaḥ |
śiṣyānadhyāpayā māsa śuśruṣābhiratānhitān

1,34.27

बोध्यां तु प्रथमां शाखां द्वितीयामग्निमातरम् ।
पाराशरीं तृतीयां तु या5वल्क्यामथापराम्

bodhyāṃ tu prathamāṃ śākhāṃ dvitīyāmagnimātaram |
pārāśarīṃ tṛtīyāṃ tu yā5valkyāmathāparām

1,34.28

इन्द्रप्रमतिरेकां तु संहितामृषिसत्तमः ।
अध्यापयन्महाभागं माण्डूकेयं यशस्विनम्

indrapramatirekāṃ tu saṃhitāmṛṣisattamaḥ |
adhyāpayanmahābhāgaṃ māṇḍūkeyaṃ yaśasvinam

1,34.29

स्त्यस्रवसमग्र्यं तु पुत्रं स तु महायशाः ।
सत्यस्रवाः सत्यहितं पुत्रमध्यापयद्विभुः

styasravasamagryaṃ tu putraṃ sa tu mahāyaśāḥ |
satyasravāḥ satyahitaṃ putramadhyāpayadvibhuḥ

1,34.30

सो ऽपि सत्यहितः पुत्रं पुनरध्यापयद्द्विजाः ।
सत्यश्रियं महात्मानं सत्य धर्मपरायणम्

so 'pi satyahitaḥ putraṃ punaradhyāpayaddvijāḥ |
satyaśriyaṃ mahātmānaṃ satya dharmaparāyaṇam

1,34.31

अभवंस्तस्य शिष्या वै त्रयस्तु सुमहौजसः ।
सत्यश्रियाश्च विद्वांसः शास्त्रग्रहणतत्पराः

abhavaṃstasya śiṣyā vai trayastu sumahaujasaḥ |
satyaśriyāśca vidvāṃsaḥ śāstragrahaṇatatparāḥ

1,34.32

शाकल्यः प्रथमस्तेषां तस्मादन्यो रथीतरः ।
बाष्कलिश्च भरद्वाज इति शाखाप्रवर्त्तकाः

śākalyaḥ prathamasteṣāṃ tasmādanyo rathītaraḥ |
bāṣkaliśca bharadvāja iti śākhāpravarttakāḥ

1,34.33

देवमित्रस्तु शाकल्यो ज्ञानाहङ्कारगर्वितः ।
जनकस्य स यज्ञे वै विनाशामगमद्द्विजाः

devamitrastu śākalyo jñānāhaṅkāragarvitaḥ |
janakasya sa yajñe vai vināśāmagamaddvijāḥ

1,34.34

शांशपायन उवाच कथं विनाशमगमत्स मुनिर्ज्ञानगर्वितः ।
जनकस्याश्वमेधे तु कथ वादाभ्यजायत

śāṃśapāyana uvāca kathaṃ vināśamagamatsa munirjñānagarvitaḥ |
janakasyāśvamedhe tu katha vādābhyajāyata

1,34.35

किमर्थं वाभवद्वादः केन सार्द्धमथापि वा ।
एतत्सर्वं यथा वृत्तमाचक्ष्त्र विदितं तव

kimarthaṃ vābhavadvādaḥ kena sārddhamathāpi vā |
etatsarvaṃ yathā vṛttamācakṣtra viditaṃ tava

1,34.36

सूत उवाच जनकस्याश्वमेधे तु महानासीत्समागमः ।
ऋषीणां हि सहस्राणि तत्राजग्मुरनेकशः

sūta uvāca janakasyāśvamedhe tu mahānāsītsamāgamaḥ |
ṛṣīṇāṃ hi sahasrāṇi tatrājagmuranekaśaḥ

1,34.37

राजर्षेर्जनकस्याथ तं यज्ञं हि दिदृक्षवः ।
आगतान्ब्राह्मणान्दृष्ट्वा जिज्ञासास्याभवत्ततः

rājarṣerjanakasyātha taṃ yajñaṃ hi didṛkṣavaḥ |
āgatānbrāhmaṇāndṛṣṭvā jijñāsāsyābhavattataḥ

1,34.38

को न्वेषां ब्राह्मणश्रेष्ठः कथं मे निश्चयो भवेत् ।
इति निश्चित्य मनसा बुद्धिं चक्रे जनाधिपः

ko nveṣāṃ brāhmaṇaśreṣṭhaḥ kathaṃ me niścayo bhavet |
iti niścitya manasā buddhiṃ cakre janādhipaḥ

1,34.39

गवां सहस्रमादाय सुवर्णमधिकं ततः ।
ग्रामान्रत्नानि दासीस्छ मुनीन्प्राह नराधिपः

gavāṃ sahasramādāya suvarṇamadhikaṃ tataḥ |
grāmānratnāni dāsīscha munīnprāha narādhipaḥ

1,34.40

सर्वानहं प्रपन्नो वः शिरसा श्रेष्ठभागिनः ।
यदेतदाहृतं वित्तं यो वा श्रेष्ठतमो भवेत्

sarvānahaṃ prapanno vaḥ śirasā śreṣṭhabhāginaḥ |
yadetadāhṛtaṃ vittaṃ yo vā śreṣṭhatamo bhavet

1,34.41

तस्मै तदुपनीतं मे वित्त वित्तं द्विजोत्तमाः ।
जनकस्य वचः श्रुत्वा ऋषयस्ते श्रुतिक्षमाः

tasmai tadupanītaṃ me vitta vittaṃ dvijottamāḥ |
janakasya vacaḥ śrutvā ṛṣayaste śrutikṣamāḥ

1,34.42

दृष्ट्वा धनं महासारं धनगृध्ना जिघृक्षवः ।
आह्वयाञ्चक्रिरे ऽन्योन्यं वेदज्ञानमदोल्बणान्

dṛṣṭvā dhanaṃ mahāsāraṃ dhanagṛdhnā jighṛkṣavaḥ |
āhvayāñcakrire 'nyonyaṃ vedajñānamadolbaṇān

1,34.43

मनसा गतवित्तास्ते ममैतद्धनमित्युत ।
ममैतन्न तवेत्यन्यो ब्रूहि वा किं विकत्थसे

manasā gatavittāste mamaitaddhanamityuta |
mamaitanna tavetyanyo brūhi vā kiṃ vikatthase

1,34.44

इत्येवं धनदोषेण वादांश्चकुरनेकशः ।
अथान्यस्तत्रवै विद्वान्ब्रह्मणस्तु सुतः कविः

ityevaṃ dhanadoṣeṇa vādāṃścakuranekaśaḥ |
athānyastatravai vidvānbrahmaṇastu sutaḥ kaviḥ

1,34.45

याज्ञवल्क्यो महातेजास्तपस्वी ब्रह्मवित्तमः ।
ब्रह्मणोंऽशसमुत्पन्नो वाक्यं प्रोवाच सुस्वरम्

yājñavalkyo mahātejāstapasvī brahmavittamaḥ |
brahmaṇoṃ'śasamutpanno vākyaṃ provāca susvaram

1,34.46

शिष्यं ब्रह्मविदां श्रेष्ठं धनमेतद्गृहाण वै ।
नयस्व च गृहंवत्स ममैतन्नात्र संशयः

śiṣyaṃ brahmavidāṃ śreṣṭhaṃ dhanametadgṛhāṇa vai |
nayasva ca gṛhaṃvatsa mamaitannātra saṃśayaḥ

1,34.47

सर्ववादेष्वहं वक्ता नान्यः कश्चित्तु मत्समः ।
यो वा न प्रीयते विद्वान्समाह्वयतु माचिरम्

sarvavādeṣvahaṃ vaktā nānyaḥ kaścittu matsamaḥ |
yo vā na prīyate vidvānsamāhvayatu māciram

1,34.48

ततो ब्रह्मार्णवः क्षुब्दः समुद्र इव संप्लवे ।
तानुवाच ततः स्वस्थो याज्ञवल्क्यो हसन्निव

tato brahmārṇavaḥ kṣubdaḥ samudra iva saṃplave |
tānuvāca tataḥ svastho yājñavalkyo hasanniva

1,34.49

क्रोधं मा कार्ष्ट विद्वांसो भवन्तः सत्यवादिनः ।
वदामहे यथाशक्ति जिज्ञासंतः परस्परम्

krodhaṃ mā kārṣṭa vidvāṃso bhavantaḥ satyavādinaḥ |
vadāmahe yathāśakti jijñāsaṃtaḥ parasparam

1,34.50

ततो ऽभ्युपगतास्तेषां वादाः शब्दैरनेकशः ।
सहस्रधा शुभैरर्थैः सुक्ष्मदर्शनसंभवैः

tato 'bhyupagatāsteṣāṃ vādāḥ śabdairanekaśaḥ |
sahasradhā śubhairarthaiḥ sukṣmadarśanasaṃbhavaiḥ

1,34.51

लोके वेदे तथाध्यात्मविद्यास्थानैरलङ्कृतैः ।
संत्युत्तमगुणैर्युक्ता नृपस्यापि परीक्षकाः

loke vede tathādhyātmavidyāsthānairalaṅkṛtaiḥ |
saṃtyuttamaguṇairyuktā nṛpasyāpi parīkṣakāḥ

1,34.52

वादाः समभवंस्तत्र धनहेतोर्महात्मनाम् ।
ऋषयस्त्वेकतः सर्वे याज्ञवल्क्यस्तथैकतः

vādāḥ samabhavaṃstatra dhanahetormahātmanām |
ṛṣayastvekataḥ sarve yājñavalkyastathaikataḥ

1,34.53

सर्वे ते मुनयस्तेन याज्ञवल्क्येन धीमता ।
एकैकशस्ततः पृष्टा नैवोत्तरमथाब्रुवन्

sarve te munayastena yājñavalkyena dhīmatā |
ekaikaśastataḥ pṛṣṭā naivottaramathābruvan

1,34.54

स विजित्य मुनीन्सर्वान् ब्रह्मराशिर्महामतिः ।
शाकल्यमिति होवाच वादकर्त्तारमञ्जसा

sa vijitya munīnsarvān brahmarāśirmahāmatiḥ |
śākalyamiti hovāca vādakarttāramañjasā

1,34.55

शाकल्य वद वक्तव्यं किं ध्यायन्नवतिष्ठसे ।
पणस्तु यजमानेन बद्धो नीतो यथा धृतः

śākalya vada vaktavyaṃ kiṃ dhyāyannavatiṣṭhase |
paṇastu yajamānena baddho nīto yathā dhṛtaḥ

1,34.56

एवं स धर्षितस्तेन रोषात्ताम्रास्यलोचनः ।
प्रोवाच याज्ञवल्क्यं सपुरुषं मुनिसन्निधौ

evaṃ sa dharṣitastena roṣāttāmrāsyalocanaḥ |
provāca yājñavalkyaṃ sapuruṣaṃ munisannidhau

1,34.57

त्वमस्मास्तृणवत्कृत्वा तथैवान्यान्द्विजोत्तमान् ।
विद्याधनं महासारं स्वयङ्ग्राहं जिघृक्षसि

tvamasmāstṛṇavatkṛtvā tathaivānyāndvijottamān |
vidyādhanaṃ mahāsāraṃ svayaṅgrāhaṃ jighṛkṣasi

1,34.58

शाकल्येनैवमुक्तस्तु याज्ञवल्क्यस्तमब्रवीत् ।
ब्रह्मिष्ठानां बलं विद्धि विद्यातत्त्वार्थदर्शनम्

śākalyenaivamuktastu yājñavalkyastamabravīt |
brahmiṣṭhānāṃ balaṃ viddhi vidyātattvārthadarśanam

1,34.59

कामस्यार्थेन संबन्धस्तेनार्थं कामयामहे ।
कामप्रर्श्नधना विप्राः कामप्रश्नं वदामहे

kāmasyārthena saṃbandhastenārthaṃ kāmayāmahe |
kāmaprarśnadhanā viprāḥ kāmapraśnaṃ vadāmahe

1,34.60

पणश्चैवास्य राजर्षेस्तस्मान्नीतं धनं मया ।
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य शाकल्यः क्रोधमूर्च्छितः

paṇaścaivāsya rājarṣestasmānnītaṃ dhanaṃ mayā |
etacchrutvā vacastasya śākalyaḥ krodhamūrcchitaḥ

1,34.61

या5वल्क्यमथोवाच कामप्रश्नार्थकृद्वचः ।
ब्रूहीदानीं मयोद्दिष्टान्कामप्रश्नान्यथार्थतः

yā5valkyamathovāca kāmapraśnārthakṛdvacaḥ |
brūhīdānīṃ mayoddiṣṭānkāmapraśnānyathārthataḥ

1,34.62

ततः समभवद्वादस्तयोर्ब्रह्मविदोर्महान् ।
साग्रं प्रश्नसहस्रं तु शाकल्यः सो ऽकरोत्तदा

tataḥ samabhavadvādastayorbrahmavidormahān |
sāgraṃ praśnasahasraṃ tu śākalyaḥ so 'karottadā

1,34.63

याज्ञवल्क्यो ऽब्रवीत्सर्वमृषीणां शृण्वतां तदा ।
शाकल्यस्त्वास निर्वादो याज्ञवल्क्यस्तमब्रवीत्

yājñavalkyo 'bravītsarvamṛṣīṇāṃ śṛṇvatāṃ tadā |
śākalyastvāsa nirvādo yājñavalkyastamabravīt

1,34.64

प्रश्नमेकं ममापि त्वं शाकल्य वद कामिकम् ।
पणप्राप्यस्य वादस्य ब्रुवतोर्मृत्युरत्र वै

praśnamekaṃ mamāpi tvaṃ śākalya vada kāmikam |
paṇaprāpyasya vādasya bruvatormṛtyuratra vai

1,34.65

सुसूक्ष्मज्ञानसंयुक्तं सांख्यंयोगमथापि वा ।
अध्यात्मस्य गतिं मुख्यां ध्यानमार्गमथापि वा

susūkṣmajñānasaṃyuktaṃ sāṃkhyaṃyogamathāpi vā |
adhyātmasya gatiṃ mukhyāṃ dhyānamārgamathāpi vā

1,34.66

अथ संचोदितः प्रश्नो याज्ञवल्क्येन धीमता ।
शाकल्यस्तमविज्ञाय तथा मृत्युमवाप्तवान्

atha saṃcoditaḥ praśno yājñavalkyena dhīmatā |
śākalyastamavijñāya tathā mṛtyumavāptavān

1,34.67

एवं स्मृतः स शाकल्यः प्रश्नव्याख्यानपीडितः ।
एवं विवादः सुमहानासीत्तेषां धनार्थिनाम्

evaṃ smṛtaḥ sa śākalyaḥ praśnavyākhyānapīḍitaḥ |
evaṃ vivādaḥ sumahānāsītteṣāṃ dhanārthinām

1,34.68

ऋषीणामृषिभिः सार्द्धं याज्ञवल्क्यस्य चैव हि ।
याज्ञवल्क्यो धनं गृह्य यशो विख्याय चात्मनः ।
जगाम वै गृहं स्वच्छं शिष्यैः परिवृतो वशी

ṛṣīṇāmṛṣibhiḥ sārddhaṃ yājñavalkyasya caiva hi |
yājñavalkyo dhanaṃ gṛhya yaśo vikhyāya cātmanaḥ |
jagāma vai gṛhaṃ svacchaṃ śiṣyaiḥ parivṛto vaśī

Chapter 1.35 (part 1/2)

1,35.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे व्यासशिष्योत्पत्तिवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच देवमित्रश्च शाकल्यो महात्मा द्विजपुङ्गवः ।
चकार संहिताः पञ्च बुद्धिमान्वेदवित्तमः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde vyāsaśiṣyotpattivarṇanaṃ nāma catustriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca devamitraśca śākalyo mahātmā dvijapuṅgavaḥ |
cakāra saṃhitāḥ pañca buddhimānvedavittamaḥ

1,35.2

पञ्च तस्याभवञ्छिष्या मुद्गलो गोखलस्तथा ।
खलीयान्सुतपा वत्सः शैशिरेयश्च पञ्चमः

pañca tasyābhavañchiṣyā mudgalo gokhalastathā |
khalīyānsutapā vatsaḥ śaiśireyaśca pañcamaḥ

1,35.3

प्रोवाच संहितास्तिस्रः शाको वैणो रथीतरः ।
निरुक्तं च पुनश्चक्रे चतुर्थं द्विजसत्तमः

provāca saṃhitāstisraḥ śāko vaiṇo rathītaraḥ |
niruktaṃ ca punaścakre caturthaṃ dvijasattamaḥ

1,35.4

तस्य शिष्यास्तु चत्वारः पैलश्चेक्षलकस्तथा ।
धीमाञ्छ तबलाकश्च गजश्चैव द्विजोत्तमाः

tasya śiṣyāstu catvāraḥ pailaścekṣalakastathā |
dhīmāñcha tabalākaśca gajaścaiva dvijottamāḥ

1,35.5

बाष्कलिस्तु भरद्वाजस्तिस्रः प्रोवाच संहिताः ।
त्रयस्तस्याभवञ्च्छिष्या महात्मानो गुणान्विताः

bāṣkalistu bharadvājastisraḥ provāca saṃhitāḥ |
trayastasyābhavañcchiṣyā mahātmāno guṇānvitāḥ

1,35.6

धीमांश्च त्वापनापश्च पान्नगारिश्च बुद्धिमान् ।
तृतीयश्चार्जवस्ते च तपसा शंसितव्रताः

dhīmāṃśca tvāpanāpaśca pānnagāriśca buddhimān |
tṛtīyaścārjavaste ca tapasā śaṃsitavratāḥ

1,35.7

वीतरागा महातेजाः संहिताज्ञानपारगाः ।
इत्येते बहूवृचाः प्रोक्ताः संहिता यैः प्रवर्तिताः

vītarāgā mahātejāḥ saṃhitājñānapāragāḥ |
ityete bahūvṛcāḥ proktāḥ saṃhitā yaiḥ pravartitāḥ

1,35.8

वैशंपायनशिष्यो ऽसौ यजुर्वेदमकल्पयत् ।
षडशीतिस्तु तेनोक्ताः संहिता यजुषां शुभाः

vaiśaṃpāyanaśiṣyo 'sau yajurvedamakalpayat |
ṣaḍaśītistu tenoktāḥ saṃhitā yajuṣāṃ śubhāḥ

1,35.9

शिष्येभ्यः प्रददौ ताश्च जगूहुस्ते विधानतः ।
एकस्तत्र परित्यक्तो या5वल्क्यो महातपाः

śiṣyebhyaḥ pradadau tāśca jagūhuste vidhānataḥ |
ekastatra parityakto yā5valkyo mahātapāḥ

1,35.10

षडशीतिस्तथा शिष्याः संहितानां विकल्पकाः ।
सर्वेषामेव तेषां वै त्रिधा भेदाः प्रकीर्त्तिताः

ṣaḍaśītistathā śiṣyāḥ saṃhitānāṃ vikalpakāḥ |
sarveṣāmeva teṣāṃ vai tridhā bhedāḥ prakīrttitāḥ

1,35.11

त्रिधा भेदास्तु ते वेदभेदे ऽस्मिन्नवमे शुभे ।
उदीच्या मध्यदेश्याश्च प्राच्यश्चैव पृथग्विधाः

tridhā bhedāstu te vedabhede 'sminnavame śubhe |
udīcyā madhyadeśyāśca prācyaścaiva pṛthagvidhāḥ

1,35.12

श्यामायनिरुदीच्यानां प्रधानः संबभूव ह ।
मध्यदेशप्रतिष्ठाता चासुरिः प्रथमः स्मृतः

śyāmāyanirudīcyānāṃ pradhānaḥ saṃbabhūva ha |
madhyadeśapratiṣṭhātā cāsuriḥ prathamaḥ smṛtaḥ

1,35.13

आलंबिरादिः प्राच्यानां त्रयोदेश्यादयस्तु ते ।
इत्येते चरकाः प्रोक्ताः संहिता वादिनो द्विजाः

ālaṃbirādiḥ prācyānāṃ trayodeśyādayastu te |
ityete carakāḥ proktāḥ saṃhitā vādino dvijāḥ

1,35.14

ऋषय ऊचुः चरकाध्वर्यवः केन कारणं ब्रूहि तत्त्वतः ।
किं चीर्णं कस्य वा हेतोश्चरकत्वं हि भेजिरे

ṛṣaya ūcuḥ carakādhvaryavaḥ kena kāraṇaṃ brūhi tattvataḥ |
kiṃ cīrṇaṃ kasya vā hetoścarakatvaṃ hi bhejire

1,35.15

सूत उवाच कार्यमासीदृषीणां च किञ्चिद्ब्राह्मणसत्तमाः ।
मेरुपृष्ठं समासाद्य तैस्तदा त्विति मन्त्रितम्

sūta uvāca kāryamāsīdṛṣīṇāṃ ca kiñcidbrāhmaṇasattamāḥ |
merupṛṣṭhaṃ samāsādya taistadā tviti mantritam

1,35.16

यो वात्र सप्तरात्रेण नागच्छेद्द्विजसत्तमः ।
स कुर्याद्ब्रह्महत्यां वै समयो नः प्रकीर्तितः

yo vātra saptarātreṇa nāgaccheddvijasattamaḥ |
sa kuryādbrahmahatyāṃ vai samayo naḥ prakīrtitaḥ

1,35.17

ततस्ते सगणाः सर्वे वैशंपायनवर्जिताः ।
प्रययुः सप्तरात्रेण यत्र संधिः कृतो ऽभवत्

tataste sagaṇāḥ sarve vaiśaṃpāyanavarjitāḥ |
prayayuḥ saptarātreṇa yatra saṃdhiḥ kṛto 'bhavat

1,35.18

ब्रह्मणानां तु वचनाद्ब्रह्महत्यां चकार सः ।
शिष्यानथ समानीय स वैशंपायनो ऽब्रवीत्

brahmaṇānāṃ tu vacanādbrahmahatyāṃ cakāra saḥ |
śiṣyānatha samānīya sa vaiśaṃpāyano 'bravīt

1,35.19

ब्रह्महत्यां चरध्वं वै मत्कृते द्विजसत्तमाः ।
सर्वे यूयं समागम्य ब्रूत कामं हितं वचः

brahmahatyāṃ caradhvaṃ vai matkṛte dvijasattamāḥ |
sarve yūyaṃ samāgamya brūta kāmaṃ hitaṃ vacaḥ

1,35.20

याज्ञवल्क्य उवाच अहमेकश्चरिष्यामि तिष्ठन्तु मुनयस्त्विमे ।
बलेनोत्थापयिष्यामि तपसा स्वेन भावितः

yājñavalkya uvāca ahamekaścariṣyāmi tiṣṭhantu munayastvime |
balenotthāpayiṣyāmi tapasā svena bhāvitaḥ

1,35.21

एव मुक्तस्ततः क्रुद्धो या5वल्क्यम थात्यजत् ।
उवाच यत्त्वयाधीतं सर्वं प्रत्यर्पयस्व मे

eva muktastataḥ kruddho yā5valkyama thātyajat |
uvāca yattvayādhītaṃ sarvaṃ pratyarpayasva me

1,35.22

एवमुक्तः सरूपाणि यजूंषि गुरवे ददौ ।
रुधिरेण तथाक्तानि च्छर्दित्वा ब्रह्मवित्तमाः

evamuktaḥ sarūpāṇi yajūṃṣi gurave dadau |
rudhireṇa tathāktāni ccharditvā brahmavittamāḥ

1,35.23

ततः स ध्यानमास्थाय सर्यमाराधयद्द्विजः ।
सूर्ये ब्रह्म यदुत्पन्नं तं गत्वा प्रतितिष्ठति

tataḥ sa dhyānamāsthāya saryamārādhayaddvijaḥ |
sūrye brahma yadutpannaṃ taṃ gatvā pratitiṣṭhati

1,35.24

ततो यानि गतान्यूर्ध्वं यजूष्यादित्यमडलम् ।
तानि तस्मै ददौ तुष्टः सूर्यो वै ब्रह्मरातये

tato yāni gatānyūrdhvaṃ yajūṣyādityamaḍalam |
tāni tasmai dadau tuṣṭaḥ sūryo vai brahmarātaye

1,35.25

अश्वरूपाय मार्त्तण्डो याज्ञवक्ल्याय धीमते ।
यजूंष्यधीयते तानि ब्राह्मणा येन केनचित्

aśvarūpāya mārttaṇḍo yājñavaklyāya dhīmate |
yajūṃṣyadhīyate tāni brāhmaṇā yena kenacit

1,35.26

अश्वरूपाय दत्तानि ततस्ते वाजिनो ऽमवन् ।
ब्रह्महत्या तु यैश्चीर्णा चरणाच्चरकाः स्मृताः

aśvarūpāya dattāni tataste vājino 'mavan |
brahmahatyā tu yaiścīrṇā caraṇāccarakāḥ smṛtāḥ

1,35.27

वैशंपायनशिष्यास्ते चरकाः समुदाहृताः ।
इत्येते चरकाः प्रोक्ता वाजिनस्तु निबोधत

vaiśaṃpāyanaśiṣyāste carakāḥ samudāhṛtāḥ |
ityete carakāḥ proktā vājinastu nibodhata

1,35.28

या5वल्क्यस्य शिष्यास्ते कण्वो बौधेय एव च ।
मध्यन्दिनस्तु सापत्यो वैधेयश्चाद्धबौद्धकौ

yā5valkyasya śiṣyāste kaṇvo baudheya eva ca |
madhyandinastu sāpatyo vaidheyaścāddhabauddhakau

1,35.29

तापनीयश्च वत्साश्च तथा जाबालकेवलौ ।
आवटी च तथा पुण्ड्रो वैणोयः सपराशरः

tāpanīyaśca vatsāśca tathā jābālakevalau |
āvaṭī ca tathā puṇḍro vaiṇoyaḥ saparāśaraḥ

1,35.30

इत्येते वाजिनः प्रोक्ता दशपञ्च च सत्तमाः ।
शतमेकाधिकं ज्ञेयं यजुषां ये विकल्पकाः

ityete vājinaḥ proktā daśapañca ca sattamāḥ |
śatamekādhikaṃ jñeyaṃ yajuṣāṃ ye vikalpakāḥ

1,35.31

पुत्रमध्यापयामास सुमन्तुमथ जैमिनिः ।
सुमन्तुश्चापि सुत्वानं पुत्रमध्यापयत्पुनः

putramadhyāpayāmāsa sumantumatha jaiminiḥ |
sumantuścāpi sutvānaṃ putramadhyāpayatpunaḥ

1,35.32

सुकर्माणं ततः सुन्वान्पुत्रमध्यापयत्पुनः ।
स सहस्रमधीत्याशु सुकर्माप्यथ संहिताः

sukarmāṇaṃ tataḥ sunvānputramadhyāpayatpunaḥ |
sa sahasramadhītyāśu sukarmāpyatha saṃhitāḥ

1,35.33

प्रोवाचाथ सहस्रस्य सुकर्मा सूर्यवर्चसः ।
अनध्यायेष्वधीयानांस्तञ्जघान शतक्रतुः

provācātha sahasrasya sukarmā sūryavarcasaḥ |
anadhyāyeṣvadhīyānāṃstañjaghāna śatakratuḥ

1,35.34

प्रायोपवेशमकरोत्ततो ऽसौ शिष्यकारमात् ।
क्रुद्धं दृष्ट्वा ततः शक्रोवरं सो ऽथ पुनर्ददौ

prāyopaveśamakarottato 'sau śiṣyakāramāt |
kruddhaṃ dṛṣṭvā tataḥ śakrovaraṃ so 'tha punardadau

1,35.35

भविष्यतो महावीर्यौं शिष्यौ ते ऽतुलवर्चसौ ।
अधीयातां महाप्राज्ञौ सहस्रं संहिता उभौ

bhaviṣyato mahāvīryauṃ śiṣyau te 'tulavarcasau |
adhīyātāṃ mahāprājñau sahasraṃ saṃhitā ubhau

1,35.36

एते सुरा महाभागाः संक्रुद्धा द्विजसत्तम ।
इत्युक्त्वा वासवः श्रीमान्सुकर्माणं यशस्विनम्

ete surā mahābhāgāḥ saṃkruddhā dvijasattama |
ityuktvā vāsavaḥ śrīmānsukarmāṇaṃ yaśasvinam

1,35.37

शान्तक्रोधं द्विजं दृष्ट्वा क्षिप्रमन्तर धात्प्रभुः ।
तस्य शिष्यो ऽभवद्धीमान् पौष्यञ्जिर्द्विजसत्तमाः

śāntakrodhaṃ dvijaṃ dṛṣṭvā kṣipramantara dhātprabhuḥ |
tasya śiṣyo 'bhavaddhīmān pauṣyañjirdvijasattamāḥ

1,35.38

हिरण्यनाभः कौशल्यो द्वितीयो ऽभून्नराधिपः ।
अध्यापयत पौष्याञ्जिः सहस्रार्द्धं तुसंहिताः

hiraṇyanābhaḥ kauśalyo dvitīyo 'bhūnnarādhipaḥ |
adhyāpayata pauṣyāñjiḥ sahasrārddhaṃ tusaṃhitāḥ

1,35.39

ते नाम्नोदीच्यसामानः शिष्याः पौष्यञ्जिनः शुभाः ।
सत्त्वानि पञ्च कौशिल्यः संहिताना मधीतवान्

te nāmnodīcyasāmānaḥ śiṣyāḥ pauṣyañjinaḥ śubhāḥ |
sattvāni pañca kauśilyaḥ saṃhitānā madhītavān

1,35.40

शिष्या हिरण्यनाभस्य स्मृतास्तु प्राच्यसामगाः ।
लौगाक्षिः कुशुमिश्चैव कुशीदिर्लाङ्गलिस्तथा ।
पौष्यञ्जि शिष्याश्चत्वारस्तेषां भेदान्निबोधत

śiṣyā hiraṇyanābhasya smṛtāstu prācyasāmagāḥ |
laugākṣiḥ kuśumiścaiva kuśīdirlāṅgalistathā |
pauṣyañji śiṣyāścatvārasteṣāṃ bhedānnibodhata

1,35.41

नाडायनीयः सहतण्डिपुत्रस्तस्मादनोवैननामा सुविद्वान् ।
सकोतिपुत्रः सुसहाः सुनामा चैतान्भेदान्वित्तलौगाक्षिणस्तु

nāḍāyanīyaḥ sahataṇḍiputrastasmādanovainanāmā suvidvān |
sakotiputraḥ susahāḥ sunāmā caitānbhedānvittalaugākṣiṇastu

1,35.42

त्रयस्तु कुशुमेः शिष्या औरसः स पराशरः

trayastu kuśumeḥ śiṣyā aurasaḥ sa parāśaraḥ

1,35.43

नाभिर्वित्तस्तु तेजस्वी त्रिविधा कौशुमाः स्मृताः ।
शौरिषुः शृङ्गिपुत्रश्च द्वावेतौ तु चिरव्रतौ

nābhirvittastu tejasvī trividhā kauśumāḥ smṛtāḥ |
śauriṣuḥ śṛṅgiputraśca dvāvetau tu ciravratau

1,35.44

राणायनीयिः सौमित्रिः सामवेदविशारदौ ।
प्रोवाच संहितास्ति स्रः शृङ्गिपुत्रौ महात्पाः

rāṇāyanīyiḥ saumitriḥ sāmavedaviśāradau |
provāca saṃhitāsti sraḥ śṛṅgiputrau mahātpāḥ

1,35.45

वैनः प्राजीनयोगश्च सुरालश्च द्विजौत्तमः ।
प्रोवाच संहिताः षट्तु पाराशर्यस्तु कौथुमः

vainaḥ prājīnayogaśca surālaśca dvijauttamaḥ |
provāca saṃhitāḥ ṣaṭtu pārāśaryastu kauthumaḥ

1,35.46

आसुरायणवैशाख्यौ वेदवृद्धपरायणौ ।
प्राचीनयोगपुत्रश्च बुद्धिमांश्च पतञ्जलिः

āsurāyaṇavaiśākhyau vedavṛddhaparāyaṇau |
prācīnayogaputraśca buddhimāṃśca patañjaliḥ

1,35.47

कौथुमस्य तु भेदाश्च पाराशर्यस्य पट् समृताः ।
लाङ्गलः शालिहोत्रश्च षडुवाचाथ संहिताः

kauthumasya tu bhedāśca pārāśaryasya paṭ samṛtāḥ |
lāṅgalaḥ śālihotraśca ṣaḍuvācātha saṃhitāḥ

1,35.48

हालिनिर्ज्यामहानिश्च जैमिनिर्लोमगायनिः ।
कण्डुश्च कोहलश्चैव षडे ते लाङ्गलाः स्मृताः

hālinirjyāmahāniśca jaiminirlomagāyaniḥ |
kaṇḍuśca kohalaścaiva ṣaḍe te lāṅgalāḥ smṛtāḥ

1,35.49

एते लाङ्गलिनः शिष्याः संहिता यैः प्रवर्त्तिताः ।
एको हिरण्यनाभस्य कृतः शिष्यो नृपात्मजः

ete lāṅgalinaḥ śiṣyāḥ saṃhitā yaiḥ pravarttitāḥ |
eko hiraṇyanābhasya kṛtaḥ śiṣyo nṛpātmajaḥ

1,35.50

सो ऽकरोत्तु चतुर्विशसंहिता द्विपदां वरः ।
प्रोवाच चैव शिष्येभ्यो येभ्यस्ताश्च निबोधत

so 'karottu caturviśasaṃhitā dvipadāṃ varaḥ |
provāca caiva śiṣyebhyo yebhyastāśca nibodhata

1,35.51

राडिश्च राडवीयश्च पञ्जमौ वाहनस्तथा ।
तलको माण्डुकश्चैव कालिको राजिकंस्तथा

rāḍiśca rāḍavīyaśca pañjamau vāhanastathā |
talako māṇḍukaścaiva kāliko rājikaṃstathā

1,35.52

गौतमश्चाजबस्तश्च सोमराजायनस्ततः ।
पुष्टिश्च परिकृष्टश्च उलूखलक एव च

gautamaścājabastaśca somarājāyanastataḥ |
puṣṭiśca parikṛṣṭaśca ulūkhalaka eva ca

1,35.53

यवीयसस्तु वै शालीरङ्गुलीयश्च कौशिकः ।
शालिमञ्जरिपाकश्च शधीयः कानिनिश्च यः

yavīyasastu vai śālīraṅgulīyaśca kauśikaḥ |
śālimañjaripākaśca śadhīyaḥ kāniniśca yaḥ

1,35.54

पाराशर्यस्तु धर्मात्मा इति क्रान्तास्तु सामगाः ।
सामगानां तु सर्वेषां श्रेष्ठौ द्वौ परिकीर्त्तितौ

pārāśaryastu dharmātmā iti krāntāstu sāmagāḥ |
sāmagānāṃ tu sarveṣāṃ śreṣṭhau dvau parikīrttitau

1,35.55

पौष्यञ्जिश्च कृतश्चैव संहितानां विकल्पकौ ।
अथर्वाणं द्विधा कृत्वा सुमन्तुरददाद्द्विजाः

pauṣyañjiśca kṛtaścaiva saṃhitānāṃ vikalpakau |
atharvāṇaṃ dvidhā kṛtvā sumanturadadāddvijāḥ

1,35.56

कबन्धाय पुनः कृष्णं स च विद्वान्यथाश्रुतम् ।
कबन्धस्तु द्विधा कृत्वा पथ्यायैकं पुनर्ददौ

kabandhāya punaḥ kṛṣṇaṃ sa ca vidvānyathāśrutam |
kabandhastu dvidhā kṛtvā pathyāyaikaṃ punardadau

1,35.57

द्वितीयं देवदर्शायस चतुर्धाकरोत्प्रभुः ।
मोदो ब्रह्मबलश्चैव पिप्पलादस्तथैव च

dvitīyaṃ devadarśāyasa caturdhākarotprabhuḥ |
modo brahmabalaścaiva pippalādastathaiva ca

1,35.58

शौल्कायनिश्च धर्मज्ञश्चतुर्थस्तपसि स्थितः ।
देवदर्शस्य चत्वारः शिष्या ह्येते दृढव्रताः

śaulkāyaniśca dharmajñaścaturthastapasi sthitaḥ |
devadarśasya catvāraḥ śiṣyā hyete dṛḍhavratāḥ

1,35.59

पुनश्च त्रिविधं विद्धि पथ्यानां भेदमुत्तमम् ।
जाजलिः कुमुदादिश्च तृतीयः शौनकः स्मृतः

punaśca trividhaṃ viddhi pathyānāṃ bhedamuttamam |
jājaliḥ kumudādiśca tṛtīyaḥ śaunakaḥ smṛtaḥ

1,35.60

शौनकस्तु द्विधा कृत्वा ददावेकान्तु बभ्रवे ।
द्द्वितीयां संहितां धीमान्सैन्धवायनसंज्ञि ते

śaunakastu dvidhā kṛtvā dadāvekāntu babhrave |
ddvitīyāṃ saṃhitāṃ dhīmānsaindhavāyanasaṃjñi te

1,35.61

सैन्धवो मुञ्जकेश्यश्च भिन्नामाधाद्द्विधा पुनः ।
नक्षत्रकल्पो वैतानस्तृतीयः संहिताविधिः

saindhavo muñjakeśyaśca bhinnāmādhāddvidhā punaḥ |
nakṣatrakalpo vaitānastṛtīyaḥ saṃhitāvidhiḥ

1,35.62

चतुर्थोंऽगिरसः कल्पः शान्तिकल्पश्च पञ्चमः ।
श्रेष्ठास्त्वथर्वणामेते संहितानां विकल्पकाः

caturthoṃ'girasaḥ kalpaḥ śāntikalpaśca pañcamaḥ |
śreṣṭhāstvatharvaṇāmete saṃhitānāṃ vikalpakāḥ

1,35.63

खड्गः कृत्वा मया युक्तं पुराणमृषिसत्तमाः ।
आत्रेयः सुमतिर्धीमान्काश्यपो ह्यकृतव्रणः

khaḍgaḥ kṛtvā mayā yuktaṃ purāṇamṛṣisattamāḥ |
ātreyaḥ sumatirdhīmānkāśyapo hyakṛtavraṇaḥ

1,35.64

भारद्वाजो ऽग्निवर्चाश्च वासिष्ठा मित्रयुश्च यः ।
सावर्णिः सोमदत्तिश्च सुशर्मा शांशपायनः

bhāradvājo 'gnivarcāśca vāsiṣṭhā mitrayuśca yaḥ |
sāvarṇiḥ somadattiśca suśarmā śāṃśapāyanaḥ

1,35.65

एते शिष्या मम प्रोक्ताः पुराणेषु धृतव्रताः ।
त्रिभिस्तत्र कृतास्तिस्रः संहिताः पुनरेव हि

ete śiṣyā mama proktāḥ purāṇeṣu dhṛtavratāḥ |
tribhistatra kṛtāstisraḥ saṃhitāḥ punareva hi

1,35.66

काश्यपः संहिता कर्त्ता सावर्णिः शांशपायनः ।
मामिका तु चतुर्थी स्याच्चतस्रो मूलसंहिताः

kāśyapaḥ saṃhitā karttā sāvarṇiḥ śāṃśapāyanaḥ |
māmikā tu caturthī syāccatasro mūlasaṃhitāḥ

1,35.67

सर्वास्ता हि चतुष्पादाः सर्वाश्चैकार्थवाचिकाः ।
पाठान्तरे वृथाभूता वेदशाखा यथा तथा

sarvāstā hi catuṣpādāḥ sarvāścaikārthavācikāḥ |
pāṭhāntare vṛthābhūtā vedaśākhā yathā tathā

1,35.68

चतुः साहस्रिकाः सर्वाः शांशपायनिकामृते ।
लौमहर्षणिका मूला ततः काश्यपिका परा

catuḥ sāhasrikāḥ sarvāḥ śāṃśapāyanikāmṛte |
laumaharṣaṇikā mūlā tataḥ kāśyapikā parā

1,35.69

सावर्णिका तृतीयासावृजुवाक्यार्थमण्डिता ।
शांशपायनिका चान्या नोदनार्थविभूषिता

sāvarṇikā tṛtīyāsāvṛjuvākyārthamaṇḍitā |
śāṃśapāyanikā cānyā nodanārthavibhūṣitā

1,35.70

सहस्राणि ऋचां चाष्टौ षट्शतानि तथैव च ।
एताः पञ्चदशान्याश्च दशान्या दशभिस्तथा

sahasrāṇi ṛcāṃ cāṣṭau ṣaṭśatāni tathaiva ca |
etāḥ pañcadaśānyāśca daśānyā daśabhistathā

1,35.71

सवालखिल्याः सप्तैताः ससुपर्णाः प्रकीर्त्तिताः ।
अष्टौ सामसहस्राणि सामानि च चतुर्द्दश

savālakhilyāḥ saptaitāḥ sasuparṇāḥ prakīrttitāḥ |
aṣṭau sāmasahasrāṇi sāmāni ca caturddaśa

1,35.72

सारण्यकं सहोहं च एतद्गायन्ति सामगाः ।
द्वादशैव सहस्राणि च्छन्द आध्वर्यवं स्मृतम्

sāraṇyakaṃ sahohaṃ ca etadgāyanti sāmagāḥ |
dvādaśaiva sahasrāṇi cchanda ādhvaryavaṃ smṛtam

1,35.73

यजुषां ब्राह्मणानां च तथा व्यासो व्यकल्पयत् ।
सग्राम्यारण्यकं तस्मात्समन्त्रकरणं तथा

yajuṣāṃ brāhmaṇānāṃ ca tathā vyāso vyakalpayat |
sagrāmyāraṇyakaṃ tasmātsamantrakaraṇaṃ tathā

1,35.74

अतः परं कथानं तु पूर्वा इति विशेषणम् ।
ग्राम्यारण्यं समन्त्रं तदृग्ब्राह्मणयजुः स्मृतम्

ataḥ paraṃ kathānaṃ tu pūrvā iti viśeṣaṇam |
grāmyāraṇyaṃ samantraṃ tadṛgbrāhmaṇayajuḥ smṛtam

1,35.75

तथा हारिद्रवीर्याणां खिलान्युपखिलानितु ।
तथैव तैत्तिरीयाणां परक्षुद्रा इति स्मृतम्

tathā hāridravīryāṇāṃ khilānyupakhilānitu |
tathaiva taittirīyāṇāṃ parakṣudrā iti smṛtam

1,35.76

द्वे सहस्रे शतन्यूने वेदे वाजसनेयके ।
ऋग्गमः परिसंख्यातो ब्राह्मणं तु चतुर्गुणम्

dve sahasre śatanyūne vede vājasaneyake |
ṛggamaḥ parisaṃkhyāto brāhmaṇaṃ tu caturguṇam

1,35.77

अष्टौ सहस्राणि शतानि वाष्टावशीतिरन्यान्यधिकानि वा च ।
एतत्प्रमाणं यजुषामृचां च सशुक्रियं सखिलं याज्ञवल्क्यम्

aṣṭau sahasrāṇi śatāni vāṣṭāvaśītiranyānyadhikāni vā ca |
etatpramāṇaṃ yajuṣāmṛcāṃ ca saśukriyaṃ sakhilaṃ yājñavalkyam

1,35.78

तथा चारणविद्यानां प्रमाणसहितं शृणु ।
षट्सहस्रमृचामुक्तमृचः षड्विंशतिं पुनः

tathā cāraṇavidyānāṃ pramāṇasahitaṃ śṛṇu |
ṣaṭsahasramṛcāmuktamṛcaḥ ṣaḍviṃśatiṃ punaḥ

1,35.79

एतावदधिकं तेषां यजुः कि मपि वक्ष्यते ।
एकादशसहस्राणि ऋचश्चान्या दशोत्तराः

etāvadadhikaṃ teṣāṃ yajuḥ ki mapi vakṣyate |
ekādaśasahasrāṇi ṛcaścānyā daśottarāḥ

1,35.80

ऋचां दशसहस्राणि ह्यशीतिस्त्रिंशदेव तु ।
सहस्रमेकं मन्त्राणामृचामुक्तं प्रमाणतः

ṛcāṃ daśasahasrāṇi hyaśītistriṃśadeva tu |
sahasramekaṃ mantrāṇāmṛcāmuktaṃ pramāṇataḥ

1,35.81

एतावानृचि विस्तारो ह्यन्यच्चाथर्विकं बहु ।
ऋचामथर्वणां पञ्चसहस्राणीति निश्चयः

etāvānṛci vistāro hyanyaccātharvikaṃ bahu |
ṛcāmatharvaṇāṃ pañcasahasrāṇīti niścayaḥ

1,35.82

सहस्रमन्यद्विज्ञेयमृषि भिर्विशतिं विना ।
एतदङ्गिरसां प्रोक्तं तेषामारण्यकं पुनः

sahasramanyadvijñeyamṛṣi bhirviśatiṃ vinā |
etadaṅgirasāṃ proktaṃ teṣāmāraṇyakaṃ punaḥ

1,35.83

इति संख्या प्रसंख्याता शाखाभेदास्तथैव तु ।
कर्तारशचैव शाखानां भेदहेतूंस्तथैव च

iti saṃkhyā prasaṃkhyātā śākhābhedāstathaiva tu |
kartāraśacaiva śākhānāṃ bhedahetūṃstathaiva ca

1,35.84

सर्वमन्वन्तरेष्वेवं शाखाभेदाः समाश्रिताः ।
प्राजापत्या श्रुतिर्नित्या तद्विकल्पास्त्विमे स्मृताः

sarvamanvantareṣvevaṃ śākhābhedāḥ samāśritāḥ |
prājāpatyā śrutirnityā tadvikalpāstvime smṛtāḥ

1,35.85

अनित्यभावाद्देवानां मन्त्रोत्पत्तिः पुनः पुनः ।
द्वापरेषु पुनर्भेदाः श्रुतीनां परिकीर्त्तिताः

anityabhāvāddevānāṃ mantrotpattiḥ punaḥ punaḥ |
dvāpareṣu punarbhedāḥ śrutīnāṃ parikīrttitāḥ

1,35.86

एवं वेदं तदाप्यस्य भगवानृषिसत्तमः ।
शिष्चेब्यश्च प्रदत्त्वा तु तपस्तप्तु वन गतः

evaṃ vedaṃ tadāpyasya bhagavānṛṣisattamaḥ |
śiṣcebyaśca pradattvā tu tapastaptu vana gataḥ

1,35.87

तस्य शिष्यप्रशिष्यैस्तु शाखाभेदास्त्विमे कृताः ।
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः

tasya śiṣyapraśiṣyaistu śākhābhedāstvime kṛtāḥ |
aṅgāni vedāścatvāro mīmāṃsā nyāyavistaraḥ

1,35.88

धर्मशास्त्रं पुराणं च विद्याश्चेमाश्चतुर्दश ।
आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेति ते त्रयः

dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vidyāścemāścaturdaśa |
āyurvedo dhanurvedo gāndharvaśceti te trayaḥ

1,35.89

अर्थशास्त्रं चतुर्थं तु विद्या ह्यष्टादशैव हि ।
ज्ञेया ब्रह्मर्षयः पूर्वं तेभ्यो देवर्षयः पुनः

arthaśāstraṃ caturthaṃ tu vidyā hyaṣṭādaśaiva hi |
jñeyā brahmarṣayaḥ pūrvaṃ tebhyo devarṣayaḥ punaḥ

1,35.90

राजर्षयः पुनस्तेभ्य ऋषिप्रकृतयस्त्रिधा ।
काश्यपेषु वसिष्ठेषु तथा भृग्वङ्गिरो ऽत्रिषु

rājarṣayaḥ punastebhya ṛṣiprakṛtayastridhā |
kāśyapeṣu vasiṣṭheṣu tathā bhṛgvaṅgiro 'triṣu

1,35.91

पञ्चस्वेतेषु जायन्ते गोत्रेषु ब्रह्मवादिनः ।
यस्मादृषन्ति ब्रह्माणं ततो ब्रह्मर्षयः स्मृताः

pañcasveteṣu jāyante gotreṣu brahmavādinaḥ |
yasmādṛṣanti brahmāṇaṃ tato brahmarṣayaḥ smṛtāḥ

1,35.92

धर्मस्याथ पुलस्त्यस्य क्रतोश्च पुलहस्य च ।
प्रत्यूषस्य च देवस्य कश्यपस्य तथा पुनः

dharmasyātha pulastyasya kratośca pulahasya ca |
pratyūṣasya ca devasya kaśyapasya tathā punaḥ

1,35.93

देवर्षयः सुतास्तेषां नामतस्तान्निबोधत ।
देवार्षी धर्मपुत्रौ तु नरनारायणवुभौ

devarṣayaḥ sutāsteṣāṃ nāmatastānnibodhata |
devārṣī dharmaputrau tu naranārāyaṇavubhau

1,35.94

वालखिल्याः क्रतोः पुत्राः कर्दमः पुलहस्य तु ।
कुबेरश्चैव पौलस्त्यः प्रत्यूषस्य दलः सुत

vālakhilyāḥ kratoḥ putrāḥ kardamaḥ pulahasya tu |
kuberaścaiva paulastyaḥ pratyūṣasya dalaḥ suta

1,35.95

नारदः पर्वतश्चैव कश्यपस्यात्मजावुभौ ।
ऋषन्ति वेदान्यस्मात्ते तस्माद्देवर्षयः स्मृताः

nāradaḥ parvataścaiva kaśyapasyātmajāvubhau |
ṛṣanti vedānyasmātte tasmāddevarṣayaḥ smṛtāḥ

1,35.96

मानवे चैव ये वंशे ऐलवंशे च ये नृपाः ।
ये च ऐक्ष्वाकनाभागा ज्ञेया राजर्षयस्तु ते

mānave caiva ye vaṃśe ailavaṃśe ca ye nṛpāḥ |
ye ca aikṣvākanābhāgā jñeyā rājarṣayastu te

1,35.97

ऋषन्ति रञ्जनाद्यस्मात्प्रजा राजर्षयस्ततः ।
ब्रह्मलोकप्रतिष्ठास्तु समृता ब्रह्मर्षयो ऽमलाः

ṛṣanti rañjanādyasmātprajā rājarṣayastataḥ |
brahmalokapratiṣṭhāstu samṛtā brahmarṣayo 'malāḥ

1,35.98

देवलोकप्रतिष्ठास्तु ज्ञेया देवर्षयः शुभाः ।
इन्द्रलोकप्रतिष्ठास्तु सर्वे राजर्षयो मताः

devalokapratiṣṭhāstu jñeyā devarṣayaḥ śubhāḥ |
indralokapratiṣṭhāstu sarve rājarṣayo matāḥ

1,35.99

अभिजात्याथ तपसा मन्त्रव्याहरणैस्तथा ।
ये च ब्रह्मर्षयः प्रोक्ता दिव्या देवर्षयश्च ये

abhijātyātha tapasā mantravyāharaṇaistathā |
ye ca brahmarṣayaḥ proktā divyā devarṣayaśca ye

1,35.100

राजर्षयस्तथा चैव तेषां वक्ष्यामि लक्षणम् ।
भूतं भव्यं भवज्ज्ञानं सत्याभि व्यात्दृतं तथा

rājarṣayastathā caiva teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhavajjñānaṃ satyābhi vyātdṛtaṃ tathā

1,35.101

संतुष्टाश्च स्वयं ये तु संबुद्धा ये च वै स्वयम् ।
तपसेह प्रसिद्धा ये गर्भे यैश्च प्रवेदितम्

saṃtuṣṭāśca svayaṃ ye tu saṃbuddhā ye ca vai svayam |
tapaseha prasiddhā ye garbhe yaiśca praveditam

1,35.102

मन्त्रव्याहारिणो ये च ऐश्वर्यात्सर्वगाश्च ये ।
एते राजर्षयो युक्ता देवाद्विजनृपाश्च ये

mantravyāhāriṇo ye ca aiśvaryātsarvagāśca ye |
ete rājarṣayo yuktā devādvijanṛpāśca ye

1,35.103

एतान्भावानधिगता ये वै त ऋषयो मताः ।
सप्तैते सप्तभिश्चैव गुणैः सप्तर्षयः स्मृताः

etānbhāvānadhigatā ye vai ta ṛṣayo matāḥ |
saptaite saptabhiścaiva guṇaiḥ saptarṣayaḥ smṛtāḥ

1,35.104

दीर्घायुषो मन्त्रकृत ईश्वराद्दिव्यचक्षुषः ।
बुद्धाः प्रत्यक्ष धर्माणो गोत्रप्रावर्त्तकाश्च ते

dīrghāyuṣo mantrakṛta īśvarāddivyacakṣuṣaḥ |
buddhāḥ pratyakṣa dharmāṇo gotraprāvarttakāśca te

1,35.105

षट्कर्मनिरता नित्यं शालीना गृहमेधिनः ।
तुल्यैर्व्यवहरन्ति स्म ह्यदुष्टैः कर्महेतुभिः

ṣaṭkarmaniratā nityaṃ śālīnā gṛhamedhinaḥ |
tulyairvyavaharanti sma hyaduṣṭaiḥ karmahetubhiḥ

1,35.106

अग्राम्यैर्वर्त्तयन्ति स्म रसैश्चैव स्वयङ्कृतैः ।
कुटुंबिनो बुद्धिमन्तो वनान्तरनिवासिनः

agrāmyairvarttayanti sma rasaiścaiva svayaṅkṛtaiḥ |
kuṭuṃbino buddhimanto vanāntaranivāsinaḥ

1,35.107

कृतादिषु युगाख्यासु सर्वैरेव पुनः पुनः ।
वर्णाश्रमव्यवस्थानं क्रियते प्रथमं तु वै

kṛtādiṣu yugākhyāsu sarvaireva punaḥ punaḥ |
varṇāśramavyavasthānaṃ kriyate prathamaṃ tu vai

1,35.108

प्राप्ते त्रेतायुगमुखे पुनः सप्तर्षयस्त्विह ।
प्रवर्त्तयन्ति ये वर्णानाश्रमांश्चैव सर्वशः

prāpte tretāyugamukhe punaḥ saptarṣayastviha |
pravarttayanti ye varṇānāśramāṃścaiva sarvaśaḥ

1,35.109

तेषामेवान्वये वीरा उत्पद्यन्ते पुनः पुनः ।
जायमाने पितापुत्रे पुत्रः पितरि चैव हि

teṣāmevānvaye vīrā utpadyante punaḥ punaḥ |
jāyamāne pitāputre putraḥ pitari caiva hi

1,35.110

एवं संतत्य विच्छेदाद्वर्तयन्त्यायुगक्षयात् ।
अष्टाशीतिसहस्राणि प्रोक्तानि गृहमेधिनाम्

evaṃ saṃtatya vicchedādvartayantyāyugakṣayāt |
aṣṭāśītisahasrāṇi proktāni gṛhamedhinām

1,35.111

अर्यम्णो दक्षिणं ये तु पितृयानं समाश्रिताः ।
दाराग्निहोत्रिणस्ते वै यै प्रजाहेतवः स्मृताः

aryamṇo dakṣiṇaṃ ye tu pitṛyānaṃ samāśritāḥ |
dārāgnihotriṇaste vai yai prajāhetavaḥ smṛtāḥ

1,35.112

गृहमेधिनस्त्वसंख्येयाः श्मशानान्याश्रयन्ति ते ।
अष्टाशीतिसहस्राणि निहिता उत्तरापथे

gṛhamedhinastvasaṃkhyeyāḥ śmaśānānyāśrayanti te |
aṣṭāśītisahasrāṇi nihitā uttarāpathe

1,35.113

ये श्रूयन्ते दिवं प्राप्ता ऋषयो ह्यूर्ध्वरेतसः ।
मन्त्रब्राह्मणकर्त्तारो जायन्ते च युगक्षयात्

ye śrūyante divaṃ prāptā ṛṣayo hyūrdhvaretasaḥ |
mantrabrāhmaṇakarttāro jāyante ca yugakṣayāt

1,35.114

एवमावर्त्तमानास्तेद्वापरेषु पुनः पुनः ।
कल्पानामार्षविद्यानां नानाशास्त्रकृतश्च ये

evamāvarttamānāstedvāpareṣu punaḥ punaḥ |
kalpānāmārṣavidyānāṃ nānāśāstrakṛtaśca ye

1,35.115

क्रियते यैर्व्यवत्दृतिर्वैदिकानां च कर्मणाम् ।
वैवस्वते ऽन्तरे तस्मिन्द्वापरेषु पुनः पुनः

kriyate yairvyavatdṛtirvaidikānāṃ ca karmaṇām |
vaivasvate 'ntare tasmindvāpareṣu punaḥ punaḥ

1,35.116

अष्टाविंशतिकृत्वो वै वेदा व्यस्ता महर्षिभिः ।
सप्तमे द्वापरे व्यमताः स्वयं वेदाः स्वयंभुवा

aṣṭāviṃśatikṛtvo vai vedā vyastā maharṣibhiḥ |
saptame dvāpare vyamatāḥ svayaṃ vedāḥ svayaṃbhuvā

1,35.117

द्वितीये द्वापरे चैव वेदव्यासः प्रजापतिः ।
तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे च बृहस्पतिः

dvitīye dvāpare caiva vedavyāsaḥ prajāpatiḥ |
tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe ca bṛhaspatiḥ

1,35.118

सविता पञ्चमे व्यासो मृत्युः षष्ठे स्मृतः प्रभुः ।
सप्तमे च तथैवेन्द्रो वसिष्ठश्चाष्टमे स्मृतः

savitā pañcame vyāso mṛtyuḥ ṣaṣṭhe smṛtaḥ prabhuḥ |
saptame ca tathaivendro vasiṣṭhaścāṣṭame smṛtaḥ

1,35.119

सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे स्मृतः ।
एकादशे तु त्रिवर्षा सनद्वाजस्ततः परम्

sārasvatastu navame tridhāmā daśame smṛtaḥ |
ekādaśe tu trivarṣā sanadvājastataḥ param

1,35.120

त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे ।
त्रैय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः

trayodaśe cāntarikṣo dharmaścāpi caturdaśe |
traiyyāruṇiḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanañjayaḥ

1,35.121

कृतञ्जयः सप्तदशे ऋजीषो ऽष्टादशे स्मृतः ।
ऋजीषात्तु भरद्वाजो भरद्वाजात्तु गौतमः

kṛtañjayaḥ saptadaśe ṛjīṣo 'ṣṭādaśe smṛtaḥ |
ṛjīṣāttu bharadvājo bharadvājāttu gautamaḥ

1,35.122

गौतमादुत्तमश्चैव ततो हर्यवनः स्मृतः ।
हर्यवनात्परो वेनः स्मृतो वाजश्रवास्ततः

gautamāduttamaścaiva tato haryavanaḥ smṛtaḥ |
haryavanātparo venaḥ smṛto vājaśravāstataḥ

1,35.123

अर्वाक्च वाजश्रवसः सोममुख्यायनस्ततः ।
तृणबिन्दुस्ततस्तस्मात्ततजस्तृणबिन्दुतः

arvākca vājaśravasaḥ somamukhyāyanastataḥ |
tṛṇabindustatastasmāttatajastṛṇabindutaḥ

1,35.124

ततजाच्च स्मृतः शक्तिः शक्तेश्चापि पराशरः ।
जातूकर्णो भवत्तस्मात्त स्माद्द्वैपायनः स्मृतः

tatajācca smṛtaḥ śaktiḥ śakteścāpi parāśaraḥ |
jātūkarṇo bhavattasmātta smāddvaipāyanaḥ smṛtaḥ

1,35.125

अष्टाविंशतिरित्येते वेदव्यासाः पुरातनाः ।
भविष्ये द्वापरे चैव द्वोणिर्द्वैपायने ऽपि च

aṣṭāviṃśatirityete vedavyāsāḥ purātanāḥ |
bhaviṣye dvāpare caiva dvoṇirdvaipāyane 'pi ca

1,35.126

वेदव्यासे ह्यतीते ऽस्मिन्भविता सुमहातपाः ।
भविष्यन्ति भविष्येषु शाखाप्रमयनानि तु

vedavyāse hyatīte 'sminbhavitā sumahātapāḥ |
bhaviṣyanti bhaviṣyeṣu śākhāpramayanāni tu

1,35.127

तस्यैव ब्रह्मणो ब्रह्म तपसः प्राप्तमव्ययम् ।
तपसा कर्म च प्राप्तं कर्मणा चापि ते यशः

tasyaiva brahmaṇo brahma tapasaḥ prāptamavyayam |
tapasā karma ca prāptaṃ karmaṇā cāpi te yaśaḥ

1,35.128

पुनश्च तेजसा सत्यं सत्येनानन्दमव्ययम् ।
व्याप्तं ब्रह्मामृतं शुक्रं ब्रह्मैवामृतमुच्यते

punaśca tejasā satyaṃ satyenānandamavyayam |
vyāptaṃ brahmāmṛtaṃ śukraṃ brahmaivāmṛtamucyate

1,35.129

ध्रुवमेकाक्षरमिदमोमित्येव व्यवस्थितम् ।
बृहत्वाद्बृंहणाच्चैव तद्ब्रह्मेत्यभिधीयते

dhruvamekākṣaramidamomityeva vyavasthitam |
bṛhatvādbṛṃhaṇāccaiva tadbrahmetyabhidhīyate

1,35.130

प्रमवा वस्थितं भूयो भूर्भुवः स्वरिति स्मृतम् ।
अथर्वऋग्यजुः साम्नि यत्तस्मै ब्रह्मणे नमः

pramavā vasthitaṃ bhūyo bhūrbhuvaḥ svariti smṛtam |
atharvaṛgyajuḥ sāmni yattasmai brahmaṇe namaḥ

1,35.131

जगतः प्रलयोत्पत्तौ यत्तत्कारणसंज्ञितम् ।
महतः परमं गुह्यं तस्मै सुब्रह्मणे नमः

jagataḥ pralayotpattau yattatkāraṇasaṃjñitam |
mahataḥ paramaṃ guhyaṃ tasmai subrahmaṇe namaḥ

1,35.132

अगाधापारमक्षय्यं जगत्संबोहसंभवम् ।
संप्रकाशप्रवृत्तिभ्यां पुरुषार्थप्रयोजनम्

agādhāpāramakṣayyaṃ jagatsaṃbohasaṃbhavam |
saṃprakāśapravṛttibhyāṃ puruṣārthaprayojanam

1,35.133

सांख्यज्ञानवतां निष्ठा गतिः शमदमात्मनाम् ।
यत्तदव्यक्तमतं प्रकृतिर्ब्रह्म शाश्वतम्

sāṃkhyajñānavatāṃ niṣṭhā gatiḥ śamadamātmanām |
yattadavyaktamataṃ prakṛtirbrahma śāśvatam

1,35.134

प्रधानमात्मयोनिश्च गृह्यं सत्त्वं च शस्यते ।
अविभागस्तथा शुक्रमक्षरं बहुधात्मकम्

pradhānamātmayoniśca gṛhyaṃ sattvaṃ ca śasyate |
avibhāgastathā śukramakṣaraṃ bahudhātmakam

1,35.135

परमब्रह्मणे तस्मै नित्यमेव नमोनमः ।
कृते पुनः क्रिया नास्ति कुत एवाकृतक्रियाः

paramabrahmaṇe tasmai nityameva namonamaḥ |
kṛte punaḥ kriyā nāsti kuta evākṛtakriyāḥ

1,35.136

सकृदेव कृतं सर्वं यद्वै लोके कृताकृतम् ।
श्रोतव्यं वा श्रुतं वापि तथैवासाधु साधु वा

sakṛdeva kṛtaṃ sarvaṃ yadvai loke kṛtākṛtam |
śrotavyaṃ vā śrutaṃ vāpi tathaivāsādhu sādhu vā

1,35.137

ज्ञातव्यं वाप्यमन्तव्यं सप्रष्टव्यं भोज्यमेव च ।
द्रष्टव्यं वाथ श्रोतव्यं घ्रातव्यं वा कथञ्चन

jñātavyaṃ vāpyamantavyaṃ sapraṣṭavyaṃ bhojyameva ca |
draṣṭavyaṃ vātha śrotavyaṃ ghrātavyaṃ vā kathañcana

1,35.138

दर्शितं यदनेनैव ज्ञातं तद्वै सुरर्षिभिः ।
यन्न दर्शितवानेष कस्तदन्वेष्टुमर्हति

darśitaṃ yadanenaiva jñātaṃ tadvai surarṣibhiḥ |
yanna darśitavāneṣa kastadanveṣṭumarhati

1,35.139

सर्वाणि सर्वं सर्वांश्च भगवानेव सो ऽब्रवीत् ।
यदा यत्क्रियते येन तदा तस्मो ऽभिमन्यते

sarvāṇi sarvaṃ sarvāṃśca bhagavāneva so 'bravīt |
yadā yatkriyate yena tadā tasmo 'bhimanyate

1,35.140

यत्रेदं क्रियते पूर्वं न तदन्येन भाषितम् ।
यदा च क्रियते किञ्चित्केनचिद्वा कथं क्वचित्

yatredaṃ kriyate pūrvaṃ na tadanyena bhāṣitam |
yadā ca kriyate kiñcitkenacidvā kathaṃ kvacit

1,35.141

तनैव तत्कृतं कृत्यं कर्त्तॄणां प्रतिभाति वै ।
विरिक्तं चातिरिक्तं च ज्ञानाज्ञानेप्रियाप्रिये

tanaiva tatkṛtaṃ kṛtyaṃ karttṝṇāṃ pratibhāti vai |
viriktaṃ cātiriktaṃ ca jñānājñānepriyāpriye

1,35.142

धर्माधर्मौं सुशं दुःखं मृत्युश्चामृतमेव च ।
ऊर्द्ध्वं तिर्य्यगधोभावस्तस्यैवादृष्टकारिणः

dharmādharmauṃ suśaṃ duḥkhaṃ mṛtyuścāmṛtameva ca |
ūrddhvaṃ tiryyagadhobhāvastasyaivādṛṣṭakāriṇaḥ

1,35.143

स्वयंभुवो ऽथ ज्येष्ठस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
प्रत्येकवेद्यंभवति त्रेतास्विह पुनः पुनः

svayaṃbhuvo 'tha jyeṣṭhasya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
pratyekavedyaṃbhavati tretāsviha punaḥ punaḥ

1,35.144

व्यस्यते ह्येकवेद्यं तु द्वापरेषु पुनः पुनः ।
ब्रह्मा चैतानुवाचादौ तस्मिन्वैवस्वते ऽन्तरे

vyasyate hyekavedyaṃ tu dvāpareṣu punaḥ punaḥ |
brahmā caitānuvācādau tasminvaivasvate 'ntare

1,35.145

आवर्त्तमाना ऋषयो युगाख्यासु पुनः पुनः ।
कुर्वन्ति संहिता ह्येते जायमानाः परस्परम्

āvarttamānā ṛṣayo yugākhyāsu punaḥ punaḥ |
kurvanti saṃhitā hyete jāyamānāḥ parasparam

1,35.146

अष्टाशीतिसहस्राणि श्रुतर्षीणां समृतानि वै ।
अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते पुनः पुनः

aṣṭāśītisahasrāṇi śrutarṣīṇāṃ samṛtāni vai |
atīteṣu vyatītāni varttante punaḥ punaḥ

1,35.147

श्रिता दक्षिणपन्थानं ये श्मशानानि भेजिरे ।
युगे युगे तु ताः शाखा व्यस्यन्ते तै पुनः पुनः

śritā dakṣiṇapanthānaṃ ye śmaśānāni bhejire |
yuge yuge tu tāḥ śākhā vyasyante tai punaḥ punaḥ

1,35.148

द्वापरेष्विह सर्वेषु संहितास्तु श्रुतर्षिभिः ।
तेषां गोत्रेष्विमाः शाखा भवन्ति हि पुनः पुनः

dvāpareṣviha sarveṣu saṃhitāstu śrutarṣibhiḥ |
teṣāṃ gotreṣvimāḥ śākhā bhavanti hi punaḥ punaḥ

1,35.149

ताः शाखास्ते च कर्त्तारो भवं तीहायुगक्षयात् ।
एवमेव तु विज्ञेया अतीतानागतेष्वपि

tāḥ śākhāste ca karttāro bhavaṃ tīhāyugakṣayāt |
evameva tu vijñeyā atītānāgateṣvapi

1,35.150

मन्वन्तरेषु सर्वेषु शाखाप्रणयनानि वै ।
अतीतेषु व्यतीतानि वर्त्तन्ते सांप्रते ऽन्तरे

manvantareṣu sarveṣu śākhāpraṇayanāni vai |
atīteṣu vyatītāni varttante sāṃprate 'ntare

1,35.151

भविष्यन्ति च यानि स्युर्वर्त्स्यन्ते ऽनागतेष्वपि ।
पूर्वेण पश्चिमं ज्ञेयं वर्तमानेन चोभयम्

bhaviṣyanti ca yāni syurvartsyante 'nāgateṣvapi |
pūrveṇa paścimaṃ jñeyaṃ vartamānena cobhayam

1,35.152

एतेन क्रमयोगेन मन्वन्तरविनिश्चयः ।
एवं देवाः सपितर ऋषयो मनवश्च वै

etena kramayogena manvantaraviniścayaḥ |
evaṃ devāḥ sapitara ṛṣayo manavaśca vai

1,35.153

मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति ह्यावर्त्तन्ते च तैः सह ।
जनलोकात्सुराः सर्वे दशकल्पान्पुनः पुनः

mantraiḥ sahordhvaṃ gacchanti hyāvarttante ca taiḥ saha |
janalokātsurāḥ sarve daśakalpānpunaḥ punaḥ

1,35.154

पर्यायकाले संप्राप्ते संभूता निधनस्य ते ।
अवश्यभाविनारऽथेन संभध्यन्ते तदा तु ते

paryāyakāle saṃprāpte saṃbhūtā nidhanasya te |
avaśyabhāvinār'thena saṃbhadhyante tadā tu te

1,35.155

ततस्ते दोषवज्जन्म पश्यन्तो रोगपूर्वकम् ।
निवर्त्तते तदा वृत्तिः सा तेषां दोषदर्शनात्

tataste doṣavajjanma paśyanto rogapūrvakam |
nivarttate tadā vṛttiḥ sā teṣāṃ doṣadarśanāt

1,35.156

एवं देवयुगानीह दशकृत्वो विवर्त्य वै ।
जनलोकात्तपोलोकं गच्छन्तीहानिवर्त्तकम्

evaṃ devayugānīha daśakṛtvo vivartya vai |
janalokāttapolokaṃ gacchantīhānivarttakam

1,35.157

एवं देवयुगानीह व्यती तानि सहस्रशः ।
निधनं ब्रह्मलोके वै गतानि ऋषिभिः सह

evaṃ devayugānīha vyatī tāni sahasraśaḥ |
nidhanaṃ brahmaloke vai gatāni ṛṣibhiḥ saha

1,35.158

न शक्य आनुपूर्व्येण तेषां वक्तुं सुविस्तरः ।
अनादित्वाच्च कालस्य संख्यानां चैव सर्वशः

na śakya ānupūrvyeṇa teṣāṃ vaktuṃ suvistaraḥ |
anāditvācca kālasya saṃkhyānāṃ caiva sarvaśaḥ

1,35.159

मन्वन्तराण्यतीतानि यानि कल्पैः पुरा सह ।
पितृभिर्मुनिभिर्देवैः सार्द्धं च ऋषिभिः सह

manvantarāṇyatītāni yāni kalpaiḥ purā saha |
pitṛbhirmunibhirdevaiḥ sārddhaṃ ca ṛṣibhiḥ saha

1,35.160

कालेन प्रतिसृष्टानि युगानां च विवर्त्तनम् ।
एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वन्तराणि च

kālena pratisṛṣṭāni yugānāṃ ca vivarttanam |
etena kramayogena kalpamanvantarāṇi ca

1,35.161

सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः ।
मन्वन्तरान्ते संहारः संहारान्ते च संभवः

saprajāni vyatītāni śataśo 'tha sahasraśaḥ |
manvantarānte saṃhāraḥ saṃhārānte ca saṃbhavaḥ

1,35.162

देवतानामृषीणां च मनोः पितृगणस्य च ।
न शक्य आनुपूर्व्येण वक्तुं वर्षशतैरपि

devatānāmṛṣīṇāṃ ca manoḥ pitṛgaṇasya ca |
na śakya ānupūrvyeṇa vaktuṃ varṣaśatairapi

1,35.163

विस्तरस्तु निसर्गस्य संहारस्य च सर्वशः ।
मन्वन्तरस्य संख्या तु मानुषेण निबोधत

vistarastu nisargasya saṃhārasya ca sarvaśaḥ |
manvantarasya saṃkhyā tu mānuṣeṇa nibodhata

1,35.164

मन्वन्तरास्तु संख्याताः संख्यानार्थविशारदैः ।
त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णा संख्याताः संख्याया द्विजैः

manvantarāstu saṃkhyātāḥ saṃkhyānārthaviśāradaiḥ |
triṃśatkoṭyastu saṃpūrṇā saṃkhyātāḥ saṃkhyāyā dvijaiḥ

1,35.165

सप्तषष्टिस्तन्थान्यानि नियुतानि च संख्याया ।
विंशतिश्च सहस्रामि कालो ऽयं साधिकं विना

saptaṣaṣṭistanthānyāni niyutāni ca saṃkhyāyā |
viṃśatiśca sahasrāmi kālo 'yaṃ sādhikaṃ vinā

1,35.166

मन्वन्तरस्य संख्येयं मानुषेण प्रकीर्त्तिता ।
वर्षाग्रेणापि दिव्येन प्रवक्ष्याम्युत्तरं मनोः

manvantarasya saṃkhyeyaṃ mānuṣeṇa prakīrttitā |
varṣāgreṇāpi divyena pravakṣyāmyuttaraṃ manoḥ

1,35.167

अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतम् ।
द्विपञ्चाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि तु

aṣṭau śatasahasrāṇi divyayā saṃkhyayā smṛtam |
dvipañcāśattathānyāni sahasrāṇyadhikāni tu

1,35.168

चतुर्दशगुणो ह्येष कालो ह्याभूतसंप्लवम् ।
पूर्णं युगसहस्रं स्यात्तदहर्ब्रह्मणः स्मृतम्

caturdaśaguṇo hyeṣa kālo hyābhūtasaṃplavam |
pūrṇaṃ yugasahasraṃ syāttadaharbrahmaṇaḥ smṛtam

1,35.169

ततः सर्वाणि भूतानि दग्धान्यादित्यरश्मिभिः ।
ब्रह्माणामग्रतः कृत्वा सह देवर्षिदानवैः

tataḥ sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ |
brahmāṇāmagrataḥ kṛtvā saha devarṣidānavaiḥ

1,35.170

प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं देवं नारायणं प्रभुम् ।
स स्रष्टा सर्व भूतानां कल्पादिषु पुनः पुनः

praviśanti suraśreṣṭhaṃ devaṃ nārāyaṇaṃ prabhum |
sa sraṣṭā sarva bhūtānāṃ kalpādiṣu punaḥ punaḥ

1,35.171

इत्येष स्थितिकालो वै मतो देवर्षिभिः सह ।
सर्वमन्वन्तराणां हि प्रतिसंधिं निबोधत

ityeṣa sthitikālo vai mato devarṣibhiḥ saha |
sarvamanvantarāṇāṃ hi pratisaṃdhiṃ nibodhata

1,35.172

युगख्या या समुद्दिष्टा प्रागेतस्मिन्मयानघाः ।
कृतत्रेतादिसंयुक्तं चतुर्युगमिति स्मृतम्

yugakhyā yā samuddiṣṭā prāgetasminmayānaghāḥ |
kṛtatretādisaṃyuktaṃ caturyugamiti smṛtam

Chapter 1.35 (part 2/2)

1,35.173

तच्चैकसप्ततिगुणं परिवृत्तं तु साधिकम् ।
मनोरेतमधीकारं प्रोवाच भगवान्प्रभुः

taccaikasaptatiguṇaṃ parivṛttaṃ tu sādhikam |
manoretamadhīkāraṃ provāca bhagavānprabhuḥ

1,35.174

एवं मन्वन्तराणां च सर्वेषामेव लक्षणम् ।
अतीतानागतानां वै वर्त्तिमानेन कीर्त्तितम्

evaṃ manvantarāṇāṃ ca sarveṣāmeva lakṣaṇam |
atītānāgatānāṃ vai varttimānena kīrttitam

1,35.175

इत्येष कीत्तितः सर्गो मनोः स्वायंभुवस्य ते ।
प्रतिसंधिं तु वक्ष्यामि तस्य चैवापरस्य च

ityeṣa kīttitaḥ sargo manoḥ svāyaṃbhuvasya te |
pratisaṃdhiṃ tu vakṣyāmi tasya caivāparasya ca

1,35.176

मन्वन्तरं यथा पूर्वमृषिभिर्दैवतैः सह ।
अवश्यभाविनार्थेन यथावद्विनिवर्त्तते

manvantaraṃ yathā pūrvamṛṣibhirdaivataiḥ saha |
avaśyabhāvinārthena yathāvadvinivarttate

1,35.177

एतस्मिन्नन्तरे पूर्वं त्रैलाक्यस्ये श्वरास्तु ये ।
सप्तर्षयश्च देवाश्च पितरो मनवस्तथा

etasminnantare pūrvaṃ trailākyasye śvarāstu ye |
saptarṣayaśca devāśca pitaro manavastathā

1,35.178

मन्वन्तरस्य काले तु संपूर्णे साधिके तदा ।
क्षीणे ऽधिकारे संविग्ना बुद्ध्वा पर्ययमात्मनः

manvantarasya kāle tu saṃpūrṇe sādhike tadā |
kṣīṇe 'dhikāre saṃvignā buddhvā paryayamātmanaḥ

1,35.179

महर्लोकाय ते सर्वे उन्मुखा दधिरे मतिम् ।
ततो मन्वन्तरे तस्मिन्प्रक्षीणे देवतास्तु ताः

maharlokāya te sarve unmukhā dadhire matim |
tato manvantare tasminprakṣīṇe devatāstu tāḥ

1,35.180

संपूर्णेस्थितिकाले तु तिष्ठेदेकं कृतं युगम् ।
उत्पद्यन्ते भविष्यन्तो ये वै मन्वन्तरेश्वराः

saṃpūrṇesthitikāle tu tiṣṭhedekaṃ kṛtaṃ yugam |
utpadyante bhaviṣyanto ye vai manvantareśvarāḥ

1,35.181

देवताः पितरश्चैव ऋषयो मनुरेव च ।
मन्वन्तरे तु संपूर्णे तद्वदन्ते कलौ युगे

devatāḥ pitaraścaiva ṛṣayo manureva ca |
manvantare tu saṃpūrṇe tadvadante kalau yuge

1,35.182

संपद्यते कृतं तेषु कलिशिष्टेषु वै तदा ।
यथा कृतस्य संतानः कलिपूर्वः स्मृतो बुधैः

saṃpadyate kṛtaṃ teṣu kaliśiṣṭeṣu vai tadā |
yathā kṛtasya saṃtānaḥ kalipūrvaḥ smṛto budhaiḥ

1,35.183

तथा मन्वन्तरान्तेषु आदिर्मन्वन्तरस्य च ।
क्षीणे मन्वन्तरे पूर्वे प्रवृत्ते चापरे पुनः

tathā manvantarānteṣu ādirmanvantarasya ca |
kṣīṇe manvantare pūrve pravṛtte cāpare punaḥ

1,35.184

मुखे कृतयुगस्याथ तेषां शिष्टास्तु ये तदा ।
सप्तर्षयो मनुश्चैव कालापेक्षास्तु ये स्थिताः

mukhe kṛtayugasyātha teṣāṃ śiṣṭāstu ye tadā |
saptarṣayo manuścaiva kālāpekṣāstu ye sthitāḥ

1,35.185

मन्वन्तरप्रतीक्षास्ते क्षीयमाणास्तपस्विनः ।
मन्वन्तरोत्सवस्यार्थे संतत्यर्थे च सर्वदा

manvantarapratīkṣāste kṣīyamāṇāstapasvinaḥ |
manvantarotsavasyārthe saṃtatyarthe ca sarvadā

1,35.186

पूर्ववत्संप्रवर्त्तन्ते प्रवृत्ते वृष्टिसर्जने ।
द्वन्द्वेषु संप्रवृत्तेषु उत्पन्नास्वौषधीषु च

pūrvavatsaṃpravarttante pravṛtte vṛṣṭisarjane |
dvandveṣu saṃpravṛtteṣu utpannāsvauṣadhīṣu ca

1,35.187

प्रजासु चानिकेतासु संस्थितासु क्वचित्क्वचित् ।
वार्त्तायां संप्रवृत्तायां धर्मे चैवोपसंस्थिते

prajāsu cāniketāsu saṃsthitāsu kvacitkvacit |
vārttāyāṃ saṃpravṛttāyāṃ dharme caivopasaṃsthite

1,35.188

निरानन्दे चापि लोके नष्टे स्थावरजङ्गमे ।
अग्रामनगरे चैव वर्णाश्रमविवर्जिते

nirānande cāpi loke naṣṭe sthāvarajaṅgame |
agrāmanagare caiva varṇāśramavivarjite

1,35.189

पूर्वमन्वन्तरे शिष्टा ये भवन्तीह धार्मिकाः ।
सप्तर्षयो मनुश्चैव संतानार्थं व्यवस्थिताः

pūrvamanvantare śiṣṭā ye bhavantīha dhārmikāḥ |
saptarṣayo manuścaiva saṃtānārthaṃ vyavasthitāḥ

1,35.190

प्रजार्थं तपतां तेषां तपः परमदुश्चरम् ।
उत्पद्यन्ते हि पूर्वेषां निधनेष्विह पूर्ववत्

prajārthaṃ tapatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram |
utpadyante hi pūrveṣāṃ nidhaneṣviha pūrvavat

1,35.191

देवासुराः पितृगणा ऋषयो मानुषास्तथा ।
सर्पा भूतपिशाचाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसाः

devāsurāḥ pitṛgaṇā ṛṣayo mānuṣāstathā |
sarpā bhūtapiśācāśca gandharvā yakṣarākṣasāḥ

1,35.192

ततस्तेषां तु ये शिष्टाः शिष्टाचारान्प्रजक्षते ।
सप्तर्षयो मनुश्चव ह्यादौ मन्वन्तरस्य हि

tatasteṣāṃ tu ye śiṣṭāḥ śiṣṭācārānprajakṣate |
saptarṣayo manuścava hyādau manvantarasya hi

1,35.193

प्रारभन्ते च कर्माणि मनुष्यो दैवतैः सह ।
ऋषीणां ब्रह्मचर्येण गत्वानृण्यं तु व तदा

prārabhante ca karmāṇi manuṣyo daivataiḥ saha |
ṛṣīṇāṃ brahmacaryeṇa gatvānṛṇyaṃ tu va tadā

1,35.194

पितॄणां प्रजाया चैव देवानामिज्यया तथा ।
शतंवर्षसहस्राणां धर्मे वर्णात्मके स्थिताः

pitṝṇāṃ prajāyā caiva devānāmijyayā tathā |
śataṃvarṣasahasrāṇāṃ dharme varṇātmake sthitāḥ

1,35.195

त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिर्धर्मान्वर्णाश्रमांस्तथा ।
स्थापयित्वाश्रमांश्चैव स्वर्गाय देधिरे मनः

trayī vārttā daṇḍanītirdharmānvarṇāśramāṃstathā |
sthāpayitvāśramāṃścaiva svargāya dedhire manaḥ

1,35.196

पूर्वदेवेषु तेष्वेवं स्वर्गाया भिमुखेषु वै ।
पूर्वदेवास्ततस्ते वै स्थिता धर्मेण कृत्स्नशः

pūrvadeveṣu teṣvevaṃ svargāyā bhimukheṣu vai |
pūrvadevāstataste vai sthitā dharmeṇa kṛtsnaśaḥ

1,35.197

मन्वन्तरे पुरावृत्ते स्थानान्युत्सृज्य सर्वशः ।
मन्त्रैः सहोर्ध्वं गच्छन्ति महर्लोकमनामयम्

manvantare purāvṛtte sthānānyutsṛjya sarvaśaḥ |
mantraiḥ sahordhvaṃ gacchanti maharlokamanāmayam

1,35.198

विनिवृत्ताधिकारास्ते मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।
अवेक्षमाणा वशिनस्तिष्ठन्त्या भूतसंप्लवात्

vinivṛttādhikārāste mānasīṃ siddhimāsthitāḥ |
avekṣamāṇā vaśinastiṣṭhantyā bhūtasaṃplavāt

1,35.199

ततस्तेषु व्यतीतेषु पूर्वदेवेषु वै तदा ।
शून्येषु देवस्थानेषु त्रैलोक्ये तेषु सर्वशः

tatasteṣu vyatīteṣu pūrvadeveṣu vai tadā |
śūnyeṣu devasthāneṣu trailokye teṣu sarvaśaḥ

1,35.200

उपस्थिता इहान्ये वै ये देवाः स्वर्गवासिनः ।
ततस्ते तपसा युक्ताः स्थानान्यापूरयन्ति च

upasthitā ihānye vai ye devāḥ svargavāsinaḥ |
tataste tapasā yuktāḥ sthānānyāpūrayanti ca

1,35.201

सत्येन ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः ।
सप्तर्षीणां मनोश्चैव देवानां पितृभिः सह

satyena brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ |
saptarṣīṇāṃ manoścaiva devānāṃ pitṛbhiḥ saha

1,35.202

निधनानीह पूर्वेषामादितां च भविष्यताम् ।
तेषां संतत्यविच्छेद इहामन्वन्तरक्षयात्

nidhanānīha pūrveṣāmāditāṃ ca bhaviṣyatām |
teṣāṃ saṃtatyaviccheda ihāmanvantarakṣayāt

1,35.203

एवं पूर्वानुपूर्व्येण स्थितिस्तेषामवस्थिता ।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु यावदाभूतसंप्लवम्

evaṃ pūrvānupūrvyeṇa sthitisteṣāmavasthitā |
manvantareṣu sarveṣu yāvadābhūtasaṃplavam

1,35.204

पूर्वमन्वन्तराणां तु प्रतिसंधानलक्षणम् ।
अतीतानागतानां वै प्रोक्तं स्वायंभुवेन तु

pūrvamanvantarāṇāṃ tu pratisaṃdhānalakṣaṇam |
atītānāgatānāṃ vai proktaṃ svāyaṃbhuvena tu

1,35.205

मन्वन्तरेष्वतीतेषु भविष्याणां तु साधनम् ।
एवं संतत्यविच्छेदो भवत्याभूतसंप्लवात्

manvantareṣvatīteṣu bhaviṣyāṇāṃ tu sādhanam |
evaṃ saṃtatyavicchedo bhavatyābhūtasaṃplavāt

1,35.206

मन्वन्तराणां परिवर्त्तनानि ह्येकान्ततस्तानि महर्गतानि ।
महाजनं चैव जनान्तपश्च चैकान्तगानि प्रभवन्ति सत्ये

manvantarāṇāṃ parivarttanāni hyekāntatastāni mahargatāni |
mahājanaṃ caiva janāntapaśca caikāntagāni prabhavanti satye

1,35.207

तद्भाविनां तत्र तु दर्शनेन नानात्वदृष्टेन च प्रत्ययेन ।
स्त्ये स्थिता नित्यतया तु नित्यं प्राप्ते विकारे प्रतिसर्ग काले

tadbhāvināṃ tatra tu darśanena nānātvadṛṣṭena ca pratyayena |
stye sthitā nityatayā tu nityaṃ prāpte vikāre pratisarga kāle

1,35.208

मन्वन्तराणां परिवर्त्तनानि मुञ्चन्ति सत्यं तु ततो ऽपरान्त ।
ततो ऽभियोगा विषयप्रहाणाद्विशन्ति नारायणमेव देवम्

manvantarāṇāṃ parivarttanāni muñcanti satyaṃ tu tato 'parānta |
tato 'bhiyogā viṣayaprahāṇādviśanti nārāyaṇameva devam

1,35.209

मन्वन्तराणां परिवर्त्तनेषु चिरप्रवृत्तेषु विधिस्वभावात् ।
क्षणं न वै तिष्ठति जीवलोकः क्षयोदयाभ्यां परिवर्तमानः

manvantarāṇāṃ parivarttaneṣu cirapravṛtteṣu vidhisvabhāvāt |
kṣaṇaṃ na vai tiṣṭhati jīvalokaḥ kṣayodayābhyāṃ parivartamānaḥ

1,35.210

इत्यन्तराण्येवमृषिस्तुतानां धर्मात्मनां दिव्यदृशां मनूनाम् ।
वायुप्रणीतान्युपलभ्य दृश्याद् दिव्यौजसां व्याससमासयोगैः

ityantarāṇyevamṛṣistutānāṃ dharmātmanāṃ divyadṛśāṃ manūnām |
vāyupraṇītānyupalabhya dṛśyād divyaujasāṃ vyāsasamāsayogaiḥ

1,35.211

सर्वाणि राजर्षिसुरर्थिमन्ति ब्रह्मर्षिदेवोरगवन्ति चैव ।
सुरेशसप्तर्षिपितृप्रजेशैर्युक्तानि सम्यक् परिवर्त्तनानि

sarvāṇi rājarṣisurarthimanti brahmarṣidevoragavanti caiva |
sureśasaptarṣipitṛprajeśairyuktāni samyak parivarttanāni

1,35.212

उदारवंशाभिजन श्रुतीनां प्रकृष्टमेधाभिसमेधितानाम् ।
कीर्तिद्युतिख्यातिभिरर्चितानां पुण्यं हि विश्यापनमीश्वराणाम्

udāravaṃśābhijana śrutīnāṃ prakṛṣṭamedhābhisamedhitānām |
kīrtidyutikhyātibhirarcitānāṃ puṇyaṃ hi viśyāpanamīśvarāṇām

1,35.213

स्वर्गीयमेतत्परमं पवित्रं पुत्रीयमेतच्च परं रहस्यम् ।
जप्यं महापर्वसु चैतदग्र्यं दुःखापशान्तिप्रदमायुषीयम्

svargīyametatparamaṃ pavitraṃ putrīyametacca paraṃ rahasyam |
japyaṃ mahāparvasu caitadagryaṃ duḥkhāpaśāntipradamāyuṣīyam

1,35.214

प्रजशदवर्षिमनुप्रधानां पुण्यां प्रसूतिं प्रथितामजस्य ।
ममापि विख्यापयतः समासात्सिद्धिं प्रजेशाः प्रदिशन्तु युक्ताः

prajaśadavarṣimanupradhānāṃ puṇyāṃ prasūtiṃ prathitāmajasya |
mamāpi vikhyāpayataḥ samāsātsiddhiṃ prajeśāḥ pradiśantu yuktāḥ

1,35.215

इत्येतदन्तरं प्रोक्तं मनोः स्वायंभुवस्य च ।
विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं वर्णयाम्यहम्

ityetadantaraṃ proktaṃ manoḥ svāyaṃbhuvasya ca |
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ varṇayāmyaham

Chapter 1.36 (part 1/2)

1,36.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुष्गपादे वेदव्यसनाख्यानं स्वायंभुवमन्वन्तरवर्णनं च नाम पञ्चत्रिंशत्तमो ऽध्यायः शांशपायन उवाच मन्वन्तराणि शेषाणि श्रोतुमिच्छाम्यनुक्रमात् ।
मन्वन्तराधिपांश्चैव शक्रदेवपुरोगमान्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣgapāde vedavyasanākhyānaṃ svāyaṃbhuvamanvantaravarṇanaṃ ca nāma pañcatriṃśattamo 'dhyāyaḥ śāṃśapāyana uvāca manvantarāṇi śeṣāṇi śrotumicchāmyanukramāt |
manvantarādhipāṃścaiva śakradevapurogamān

1,36.2

सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युरतीतानागतानि ह ।
समासा द्विस्तराच्चैव ब्रुवतो मे निबोधत

sūta uvāca manvantarāṇi yāni syuratītānāgatāni ha |
samāsā dvistarāccaiva bruvato me nibodhata

1,36.3

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस्तथा ।
उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

svāyaṃbhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣastathā |
uttamastāmasaścaiva raivataścākṣuṣastathā

1,36.4

षडेते मनवो ऽतीता वक्ष्याम्यष्टावनागतान् ।
सावर्णिश्चैव रौच्यश्च भौत्यो वैवस्वतस्तथा

ṣaḍete manavo 'tītā vakṣyāmyaṣṭāvanāgatān |
sāvarṇiścaiva raucyaśca bhautyo vaivasvatastathā

1,36.5

वक्ष्याम्येतान्पुरस्तात्तु मनोर्वेवस्वतस्य च ।
मनवः पञ्च ये ऽतीता मानसांस्तान्निबोधत

vakṣyāmyetānpurastāttu manorvevasvatasya ca |
manavaḥ pañca ye 'tītā mānasāṃstānnibodhata

1,36.6

मन्वन्तरं मया वो ऽध्य क्रान्तं स्वायंभुवस्य ह ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मनाः स्वारोचिषस्य ह

manvantaraṃ mayā vo 'dhya krāntaṃ svāyaṃbhuvasya ha |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi manāḥ svārociṣasya ha

1,36.7

प्रजासर्गं समासेन द्वितीयस्य महात्मनः ।
आसन्वै तुषिता देवा मनोः स्वारोचिषे ऽन्तरे

prajāsargaṃ samāsena dvitīyasya mahātmanaḥ |
āsanvai tuṣitā devā manoḥ svārociṣe 'ntare

1,36.8

पारावताश्च विद्वांसो द्वावेव तु गणौ स्मृतौ ।
तुषितायां समुत्पन्नाः क्रतोः पुत्राः स्वरोचिषः

pārāvatāśca vidvāṃso dvāveva tu gaṇau smṛtau |
tuṣitāyāṃ samutpannāḥ kratoḥ putrāḥ svarociṣaḥ

1,36.9

पारावताश्च वासिष्ठा द्वादश द्वौ गणौ स्मृतौ ।
छन्दजाश्च चतुर्विंशद्देवास्ते वै तदा स्मृताः

pārāvatāśca vāsiṣṭhā dvādaśa dvau gaṇau smṛtau |
chandajāśca caturviṃśaddevāste vai tadā smṛtāḥ

1,36.10

दिवस्पर्शो ऽथ जामित्रो गोपदो भासुरस्तथा ।
अजश्च भगवाश्चैव द्रविणश्य महा बलः

divasparśo 'tha jāmitro gopado bhāsurastathā |
ajaśca bhagavāścaiva draviṇaśya mahā balaḥ

1,36.11

आयश्चापि महाबाहुर्महौजाश्चापि वीर्यवान् ।
चिकित्वान्विश्रुतो यस्तु चांशो यश्चैव पठ्यते

āyaścāpi mahābāhurmahaujāścāpi vīryavān |
cikitvānviśruto yastu cāṃśo yaścaiva paṭhyate

1,36.12

ऋतश्चद्वादशस्तेषां तुषिताः परिकीर्त्तिताः ।
इत्येते क्रतुपुत्रास्तु तदासन्सोमपायिनः

ṛtaścadvādaśasteṣāṃ tuṣitāḥ parikīrttitāḥ |
ityete kratuputrāstu tadāsansomapāyinaḥ

1,36.13

प्रचेताश्चैव यो देवो विश्वदेवस्तथैव च ।
समञ्जो विश्रुतो यस्तु ह्यजिह्मश्चारिमर्द्दनः

pracetāścaiva yo devo viśvadevastathaiva ca |
samañjo viśruto yastu hyajihmaścārimarddanaḥ

1,36.14

आयुर्दानो महामानो दिव्यमानस्तथैव च ।
अजेयश्च महाभागो यवीयांश्च महाबलः

āyurdāno mahāmāno divyamānastathaiva ca |
ajeyaśca mahābhāgo yavīyāṃśca mahābalaḥ

1,36.15

होता यज्वा तथा ह्येते परिक्रान्ताः परावताः ।
इत्येता देवता ह्यासन्मनोः स्वारोचिषान्तरे

hotā yajvā tathā hyete parikrāntāḥ parāvatāḥ |
ityetā devatā hyāsanmanoḥ svārociṣāntare

1,36.16

सोमपास्तु तदा ह्येताश्चतुर्विशति देवताः ।
तेषामिन्द्रस्तदा ह्यासीद्विपश्चिल्लोकविश्रुतः

somapāstu tadā hyetāścaturviśati devatāḥ |
teṣāmindrastadā hyāsīdvipaścillokaviśrutaḥ

1,36.17

ऊर्जा वसिष्ठपुत्रश्च स्तंबः काश्यप एव च ।
भार्गवश्च तधा प्राम ऋषभोंऽङ्गिरसस्तथा

ūrjā vasiṣṭhaputraśca staṃbaḥ kāśyapa eva ca |
bhārgavaśca tadhā prāma ṛṣabhoṃ'ṅgirasastathā

1,36.18

पौलस्त्यश्चैव दत्तो ऽत्रिरात्रेयो निश्चलस्तथा ।
पौलहो ऽथार्वरीवांश्च एते सप्तर्षयस्तथा

paulastyaścaiva datto 'trirātreyo niścalastathā |
paulaho 'thārvarīvāṃśca ete saptarṣayastathā

1,36.19

चैत्रः किंपुरुष श्चैव कृतान्तो विभृतो रविः ।
बृहदुक्थो नवः सेतुः श्रुतश्चेति नव स्मृताः

caitraḥ kiṃpuruṣa ścaiva kṛtānto vibhṛto raviḥ |
bṛhaduktho navaḥ setuḥ śrutaśceti nava smṛtāḥ

1,36.20

मनोः स्वारोचिषस्यैते पुत्रा वंशकराः प्रभो ।
पुराणे परिसंख्याता द्वितीयं वै तदन्तरम्

manoḥ svārociṣasyaite putrā vaṃśakarāḥ prabho |
purāṇe parisaṃkhyātā dvitīyaṃ vai tadantaram

1,36.21

सप्तर्षयो मनुर्देवाः पितरश्च चतुष्टयम् ।
मूलं मन्वन्तरस्यैते तेषां चैवान्वयाः प्रजाः

saptarṣayo manurdevāḥ pitaraśca catuṣṭayam |
mūlaṃ manvantarasyaite teṣāṃ caivānvayāḥ prajāḥ

1,36.22

ऋषीणां देवताः पुत्राः पितरो देवसूनवः ।
ऋषयो देवपुत्राश्च इति शास्त्रे विनिश्चयः

ṛṣīṇāṃ devatāḥ putrāḥ pitaro devasūnavaḥ |
ṛṣayo devaputrāśca iti śāstre viniścayaḥ

1,36.23

मनोः क्षत्रं विशश्चैव सप्तर्षिभ्यो द्विजा तयः ।
एतन्मन्वन्तरं प्रोक्तं समासाच्च न विस्तरात्

manoḥ kṣatraṃ viśaścaiva saptarṣibhyo dvijā tayaḥ |
etanmanvantaraṃ proktaṃ samāsācca na vistarāt

1,36.24

स्वायंभुवे न विस्तारो ज्ञेयः स्वारोचिषस्य च ।
न शक्यो विस्तरस्तस्य वक्तुं वर्षशतैरपि

svāyaṃbhuve na vistāro jñeyaḥ svārociṣasya ca |
na śakyo vistarastasya vaktuṃ varṣaśatairapi

1,36.25

पुनरुक्तबहुत्वात्तु प्रजानां वै कुलेकुले ।
तृतीये त्वथ पर्याये उत्तमस्यान्तरे मनोः

punaruktabahutvāttu prajānāṃ vai kulekule |
tṛtīye tvatha paryāye uttamasyāntare manoḥ

1,36.26

पञ्च देवगणा प्रोक्तास्तान्वक्ष्यामि निबोधत ।
सुधामानश्च ये देवा ये चान्ये वशवर्त्तिनः

pañca devagaṇā proktāstānvakṣyāmi nibodhata |
sudhāmānaśca ye devā ye cānye vaśavarttinaḥ

1,36.27

प्रतर्दनाः शिवाः सत्यागणा द्वादशकाः स्मृताः ।
सत्यो धृतिर्दमो दान्तः क्षमः क्षामो ध्वनिः शुचिः

pratardanāḥ śivāḥ satyāgaṇā dvādaśakāḥ smṛtāḥ |
satyo dhṛtirdamo dāntaḥ kṣamaḥ kṣāmo dhvaniḥ śuciḥ

1,36.28

इषोर्ज्जश्च तथा श्रेष्ठः सुपर्णो द्वादशस्तथा ।
इत्येते द्वादश प्रोक्ताः सुधामानस्तु नामभिः

iṣorjjaśca tathā śreṣṭhaḥ suparṇo dvādaśastathā |
ityete dvādaśa proktāḥ sudhāmānastu nāmabhiḥ

1,36.29

सहस्रधारो विश्वायुः समितारो वृहद्वसुः ।
विश्वधा विश्वकर्मा च मानसस्तु विराजसः

sahasradhāro viśvāyuḥ samitāro vṛhadvasuḥ |
viśvadhā viśvakarmā ca mānasastu virājasaḥ

1,36.30

ज्योतिश्चैव विभासश्च कीर्त्तिता वंशवर्तिनः ।
अवध्यो ऽवरतिर्देवो वसुर्धिष्ण्यो विभावसुः

jyotiścaiva vibhāsaśca kīrttitā vaṃśavartinaḥ |
avadhyo 'varatirdevo vasurdhiṣṇyo vibhāvasuḥ

1,36.31

वित्तः क्रतुः सुधर्मा च धृतधर्मा यशस्विजः ।
रथोर्मिः केतुमाञ्छ्चैव कीर्त्तितास्तु प्रतर्दनाः

vittaḥ kratuḥ sudharmā ca dhṛtadharmā yaśasvijaḥ |
rathormiḥ ketumāñchcaiva kīrttitāstu pratardanāḥ

1,36.32

हंसस्वारौ वदान्यौ च प्रतर्दनयशस्करौ ।
सुदानो वसुदानश्च सुमञ्जसविषावुभौ

haṃsasvārau vadānyau ca pratardanayaśaskarau |
sudāno vasudānaśca sumañjasaviṣāvubhau

1,36.33

यमो वह्निर् यतिश्चैव सुचित्रः सुतपास्तथा ।
शिवा ह्येते तु विज्ञेया यज्ञिया द्वादशापराः

yamo vahnir yatiścaiva sucitraḥ sutapāstathā |
śivā hyete tu vijñeyā yajñiyā dvādaśāparāḥ

1,36.34

सत्यानामपि नामानि निबोधत यथातथम् ।
दिक्पतिर्वाक्पतिश्चैव विश्वः शंभुस्तथैव च

satyānāmapi nāmāni nibodhata yathātatham |
dikpatirvākpatiścaiva viśvaḥ śaṃbhustathaiva ca

1,36.35

स्वमृडीको दिविश्चैव वर्चोधामा बृहद्वपुः ।
अश्वश्चैव सदश्वश्च क्षेमानन्दौ तथैव च

svamṛḍīko diviścaiva varcodhāmā bṛhadvapuḥ |
aśvaścaiva sadaśvaśca kṣemānandau tathaiva ca

1,36.36

सत्या ह्येते परिक्रान्ता यज्ञिया द्वादशापराः ।
इत्येता देवता ह्यासन्नौत्तमस्यान्तरे मनोः

satyā hyete parikrāntā yajñiyā dvādaśāparāḥ |
ityetā devatā hyāsannauttamasyāntare manoḥ

1,36.37

तेषामिन्द्रस्तु देवानां सुशान्तिर्नाम विश्रुतः ।
पुत्रास्त्तवङ्गिरसस्ते वै उत्तमस्य प्रजापतेः

teṣāmindrastu devānāṃ suśāntirnāma viśrutaḥ |
putrāsttavaṅgirasaste vai uttamasya prajāpateḥ

1,36.38

वशिष्ठपुत्राः सप्तासन्वाशिष्ठा इति विश्रुताः ।
सप्तर्षयस्तु ते सर्व उत्तमस्यान्तरे मनोः

vaśiṣṭhaputrāḥ saptāsanvāśiṣṭhā iti viśrutāḥ |
saptarṣayastu te sarva uttamasyāntare manoḥ

1,36.39

आचश्च परशुश्चैव दिव्यो दिव्यौषधिर्नयः ।
देवाम्वुजश्चाप्रतिमौ महोत्साहो गजस्तथा

ācaśca paraśuścaiva divyo divyauṣadhirnayaḥ |
devāmvujaścāpratimau mahotsāho gajastathā

1,36.40

विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुमतिः श्रुतिः ।
उत्तमस्य मनोः पुत्रास्त्रयोदश महात्मनः

vinītaśca suketuśca sumitraḥ sumatiḥ śrutiḥ |
uttamasya manoḥ putrāstrayodaśa mahātmanaḥ

1,36.41

एते क्षत्रप्रणेतारस्तृतीयं चैतदन्तरम् ।
औत्तमः परिसंख्यातः सर्गः स्वारोचिषेण तु

ete kṣatrapraṇetārastṛtīyaṃ caitadantaram |
auttamaḥ parisaṃkhyātaḥ sargaḥ svārociṣeṇa tu

1,36.42

विस्तरेणानुपूर्व्या च तामसस्य निबोधत ।
चतुर्थे त्वथ पर्याये तामसस्यातरे मनोः

vistareṇānupūrvyā ca tāmasasya nibodhata |
caturthe tvatha paryāye tāmasasyātare manoḥ

1,36.43

सत्याः सुरूपाः सुधियो हरयश्च गणाः स्मृताः ।
पुलस्त्यपुत्रास्ते देवास्तामसस्यान्तरे मनोः

satyāḥ surūpāḥ sudhiyo harayaśca gaṇāḥ smṛtāḥ |
pulastyaputrāste devāstāmasasyāntare manoḥ

1,36.44

गणस्तु तेषां देवानामेकैकः पञ्चविंशकः ।
इन्द्रियाणां प्रतीयेत ऋषयः प्रतिजानते

gaṇastu teṣāṃ devānāmekaikaḥ pañcaviṃśakaḥ |
indriyāṇāṃ pratīyeta ṛṣayaḥ pratijānate

1,36.45

सप्रमाणास्तु शीर्षण्यं मनश्चैवाष्टमं तथा ।
इन्द्रियाणि तथा देवा मनोस्तस्यान्तरे स्मृताः

sapramāṇāstu śīrṣaṇyaṃ manaścaivāṣṭamaṃ tathā |
indriyāṇi tathā devā manostasyāntare smṛtāḥ

1,36.46

तेषां बभूव देवानां शिबिरिन्द्रः प्रतापवान् ।
सप्तर्षयोंऽतरे ये च तान्निबोधत सत्तमाः

teṣāṃ babhūva devānāṃ śibirindraḥ pratāpavān |
saptarṣayoṃ'tare ye ca tānnibodhata sattamāḥ

1,36.47

काव्य आङ्गिरसश्चैव काश्यपः पृथुरेव च ।
अत्रेयस्त्वग्निरित्येव ज्योतिर्धामा च भार्गवः

kāvya āṅgirasaścaiva kāśyapaḥ pṛthureva ca |
atreyastvagnirityeva jyotirdhāmā ca bhārgavaḥ

1,36.48

पौलहश्चरकश्चात्र वाशिष्ठः पीवरस्तथा ।
चैत्रस्तथैव पौलस्त्य ऋषयस्तामसेंऽतरे

paulahaścarakaścātra vāśiṣṭhaḥ pīvarastathā |
caitrastathaiva paulastya ṛṣayastāmaseṃ'tare

1,36.49

जानुजङ्घस्तथा शान्तिर्नरः ख्यातिः शुभस्तथा ।
प्रियभृत्यो परीक्षिच्च प्रस्थलो ऽथ दृढेषुधिः

jānujaṅghastathā śāntirnaraḥ khyātiḥ śubhastathā |
priyabhṛtyo parīkṣicca prasthalo 'tha dṛḍheṣudhiḥ

1,36.50

कृशाश्वः कृतबन्धुश्च तामसस्य मनोः सुताः ।
पञ्चमेत्वथ पर्याये मनोः स्वारोचिषेंऽतरे

kṛśāśvaḥ kṛtabandhuśca tāmasasya manoḥ sutāḥ |
pañcametvatha paryāye manoḥ svārociṣeṃ'tare

1,36.51

गुणास्तु ये समाख्याता देवानां तान्निबोधत ।
अमिताभा भूतरयो वैकुण्ठाः ससुमेधसः

guṇāstu ye samākhyātā devānāṃ tānnibodhata |
amitābhā bhūtarayo vaikuṇṭhāḥ sasumedhasaḥ

1,36.52

वरिष्ठाश्च शुभाः पुत्रा वसिष्ठस्य प्रजापतेः ।
चतुर्दश तु चत्वारो गणास्तेषां सुभास्वराः

variṣṭhāśca śubhāḥ putrā vasiṣṭhasya prajāpateḥ |
caturdaśa tu catvāro gaṇāsteṣāṃ subhāsvarāḥ

1,36.53

उग्रः प्रज्ञो ऽग्निभावश्च प्रज्योतिश्चामृतस्तथा ।
सुमतिर्वा विरावश्च धामा नादः श्रवास्तथा

ugraḥ prajño 'gnibhāvaśca prajyotiścāmṛtastathā |
sumatirvā virāvaśca dhāmā nādaḥ śravāstathā

1,36.54

वृत्तिराशी च वादश्च शबरश्च चतुर्दश ।
अमिताभाः स्मृता ह्येते देवाः स्वारोचिषेंऽतरे

vṛttirāśī ca vādaśca śabaraśca caturdaśa |
amitābhāḥ smṛtā hyete devāḥ svārociṣeṃ'tare

1,36.55

मतिश्च सुमतिश्चैव ऋतसत्यौ तथैधनः ।
अधृतिर्विधृतिश्चैव दमो नियम एव च

matiśca sumatiścaiva ṛtasatyau tathaidhanaḥ |
adhṛtirvidhṛtiścaiva damo niyama eva ca

1,36.56

व्रतो विष्णुः सहश्चैव द्युतिमान्सुश्रवास्तथा ।
इत्येतानीह नामानि आभूतयसां विदुः

vrato viṣṇuḥ sahaścaiva dyutimānsuśravāstathā |
ityetānīha nāmāni ābhūtayasāṃ viduḥ

1,36.57

वृषो भेत्ता जयो भीमः शुचिर्दान्तो यशो दमः ।
नाथो विद्वानजेयश्च कृशो गौरो ध्रुवस्तथा

vṛṣo bhettā jayo bhīmaḥ śucirdānto yaśo damaḥ |
nātho vidvānajeyaśca kṛśo gauro dhruvastathā

1,36.58

कीर्त्तितास्तु विकुण्ठा वै सुमेधांस्तु निबोधत ।
मेधा मेधा तिथिश्चैव सत्यमेधास्तथैव च

kīrttitāstu vikuṇṭhā vai sumedhāṃstu nibodhata |
medhā medhā tithiścaiva satyamedhāstathaiva ca

1,36.59

पृश्निमेधाल्पमेधाश्च भूयोमेधाश्च यः प्रभुः ।
दीप्तिमेधा यशोमेधा स्थिरमेधास्तथैव च

pṛśnimedhālpamedhāśca bhūyomedhāśca yaḥ prabhuḥ |
dīptimedhā yaśomedhā sthiramedhāstathaiva ca

1,36.60

सर्वमेधा सुमेधाश्च प्रतिमेधाश्च यः स्मृतः ।
मेधजा मेधहन्ता च कीर्त्तितास्ते सुमेधसः

sarvamedhā sumedhāśca pratimedhāśca yaḥ smṛtaḥ |
medhajā medhahantā ca kīrttitāste sumedhasaḥ

1,36.61

विभुरिन्द्रस्तथा तेषामासीद्वि क्रान्तपौरुषः ।
पौलस्त्यो दवबाहुश्च सुधामा नाम काश्यपः

vibhurindrastathā teṣāmāsīdvi krāntapauruṣaḥ |
paulastyo davabāhuśca sudhāmā nāma kāśyapaḥ

1,36.62

हिरण्यरोमाङ्गिरसो वेदश्रीश्चैव भार्गवः ।
ऊर्ध्वबाहुश्च वाशिष्ठः पर्जन्यः पौलहस्तथा

hiraṇyaromāṅgiraso vedaśrīścaiva bhārgavaḥ |
ūrdhvabāhuśca vāśiṣṭhaḥ parjanyaḥ paulahastathā

1,36.63

सत्यनेत्रस्तथात्रेय ऋषयो रैवतेंऽतरे ।
महावीर्यः सुसंभाव्यः सत्यको हरहा शुचिः

satyanetrastathātreya ṛṣayo raivateṃ'tare |
mahāvīryaḥ susaṃbhāvyaḥ satyako harahā śuciḥ

1,36.64

बलबन्धुर्निरामित्रः कंबुः शृगो धृतव्रतः ।
रैवतस्य च पुत्रास्ते पञ्चमं वै तदन्तरम्

balabandhurnirāmitraḥ kaṃbuḥ śṛgo dhṛtavrataḥ |
raivatasya ca putrāste pañcamaṃ vai tadantaram

1,36.65

स्वारोचिषश्चोत्तमो ऽपि तामसो रैवतस्तथा ।
प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

svārociṣaścottamo 'pi tāmaso raivatastathā |
priyavratānvayā hyete catvāro manavaḥ smṛtāḥ

1,36.66

षष्ठे खल्वपि पर्याये देवा ये चाक्षुषेंऽतरे ।
आद्याः प्रसूता भाव्यश्च पृथुकाश्च दिवौकसः

ṣaṣṭhe khalvapi paryāye devā ye cākṣuṣeṃ'tare |
ādyāḥ prasūtā bhāvyaśca pṛthukāśca divaukasaḥ

1,36.67

महानुभावा लेखास्छ पञ्च देवगणाः स्मृताः ।
दिवौकसः सर्व एव प्रोच्यन्ते मातृनामभिः

mahānubhāvā lekhāscha pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ |
divaukasaḥ sarva eva procyante mātṛnāmabhiḥ

1,36.68

अत्रेः पुत्रस्य नप्तारो ह्यारण्यस्य प्रजापतेः ।
गणस्तु तेषां देवानामेकैको ह्यष्टकः स्मृतः

atreḥ putrasya naptāro hyāraṇyasya prajāpateḥ |
gaṇastu teṣāṃ devānāmekaiko hyaṣṭakaḥ smṛtaḥ

1,36.69

अन्तरिक्षो वसुर्हव्यो ह्यतिथिश्च प्रियव्रतः ।
श्रोता मन्तानुमन्ता च त्वाद्या ह्येते प्रकीर्त्तिताः

antarikṣo vasurhavyo hyatithiśca priyavrataḥ |
śrotā mantānumantā ca tvādyā hyete prakīrttitāḥ

1,36.70

श्येनभद्रस्तथा चैव श्वेतचक्षुर्महायशाः ।
सुमनाश्च प्रचेताश्च वनेनः सुप्रचेत्सौ

śyenabhadrastathā caiva śvetacakṣurmahāyaśāḥ |
sumanāśca pracetāśca vanenaḥ supracetsau

1,36.71

मुनिश्चैव महासत्त्वः प्रसूताः परिकीर्त्तिताः ।
विजयः सुजयश्चैव मनस्योदौ तथैव च

muniścaiva mahāsattvaḥ prasūtāḥ parikīrttitāḥ |
vijayaḥ sujayaścaiva manasyodau tathaiva ca

1,36.72

मतिः परिमतिश्चैव विचेताः प्रियनिश्चयः ।
भव्या ह्येते स्मृता देवाः पृथुकांश्च निबोधत

matiḥ parimatiścaiva vicetāḥ priyaniścayaḥ |
bhavyā hyete smṛtā devāḥ pṛthukāṃśca nibodhata

1,36.73

ओजिष्ठः शकुनो देवो वानत्दृष्टस्तथैव च ।
सत्कृतः सत्यदृष्टिश्च जिगीषुर्विजयस्तथा

ojiṣṭhaḥ śakuno devo vānatdṛṣṭastathaiva ca |
satkṛtaḥ satyadṛṣṭiśca jigīṣurvijayastathā

1,36.74

अजितश्च महाभागः पृथुकास्ते दिवौकसः ।
लेशास्तथा प्रवक्ष्यामि नामतस्तान्निबोधत

ajitaśca mahābhāgaḥ pṛthukāste divaukasaḥ |
leśāstathā pravakṣyāmi nāmatastānnibodhata

1,36.75

मनोजवः प्रघासश्च प्रचेताश्च महायशाः ।
ध्रुवो ध्रुवक्षितिश्चैव अत्युतश्चैव वीर्यवान्

manojavaḥ praghāsaśca pracetāśca mahāyaśāḥ |
dhruvo dhruvakṣitiścaiva atyutaścaiva vīryavān

1,36.76

युवना बृहस्पतिश्चैव लेखाः संपरिकीर्त्तिताः ।
मनोजवो महावीर्यस्तेषामिन्द्रस्तदाभवत्

yuvanā bṛhaspatiścaiva lekhāḥ saṃparikīrttitāḥ |
manojavo mahāvīryasteṣāmindrastadābhavat

1,36.77

उत्तमो भार्गवश्चैव हविष्मानङ्गिरःसुतः ।
सुधामा काश्यपश्चैव वशिष्ठो विरजास्तथा

uttamo bhārgavaścaiva haviṣmānaṅgiraḥsutaḥ |
sudhāmā kāśyapaścaiva vaśiṣṭho virajāstathā

1,36.78

अतिनामा च पौलस्त्यः सहिष्णुः पौलहस्तथा ।
मधुरात्रेय इत्येते सप्त वै चाक्षुषेंऽतरे

atināmā ca paulastyaḥ sahiṣṇuḥ paulahastathā |
madhurātreya ityete sapta vai cākṣuṣeṃ'tare

1,36.79

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः ।
अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नशचेति ते नव

ūruḥ puruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkṛtiḥ |
agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśaceti te nava

1,36.80

अभिमन्युश्च दशमो नाड्वलेया मनोः सुताः ।
चाक्षुषस्य सुताः ह्येते षष्ठं चैव तदन्तरम्

abhimanyuśca daśamo nāḍvaleyā manoḥ sutāḥ |
cākṣuṣasya sutāḥ hyete ṣaṣṭhaṃ caiva tadantaram

1,36.81

वैवस्वतेन संख्यातस्तत्सर्गः सांप्रतेन तु ।
विस्तरेणानुपूर्व्या च चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

vaivasvatena saṃkhyātastatsargaḥ sāṃpratena tu |
vistareṇānupūrvyā ca cākṣuṣasyāntare manoḥ

1,36.82

ऋषय ऊचुः चाक्षुषः कस्य दायादः संभूतः सक्य वान्वये ।
तस्यान्ववाये ये ऽप्यन्येतान्नो ब्रूहि यथातथम्

ṛṣaya ūcuḥ cākṣuṣaḥ kasya dāyādaḥ saṃbhūtaḥ sakya vānvaye |
tasyānvavāye ye 'pyanyetānno brūhi yathātatham

1,36.83

सूत उवाच चाक्षुषस्य विसर्गं तु समासाच्छृणुत द्विजाः ।
यस्यान्ववाये संभूतः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान्

sūta uvāca cākṣuṣasya visargaṃ tu samāsācchṛṇuta dvijāḥ |
yasyānvavāye saṃbhūtaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān

1,36.84

प्रजानां पतयश्चान्ये दक्षः प्राचेतसस्तथा ।
उत्तानपादं जग्राह पुत्रमत्रिप्रजापतिः

prajānāṃ patayaścānye dakṣaḥ prācetasastathā |
uttānapādaṃ jagrāha putramatriprajāpatiḥ

1,36.85

दत्तकः स तु पुत्रो ऽस्य राजा ह्यासीत्प्रजापतिः ।
स्वायंभुवेन मनुना दत्तो ऽत्रेः कारणं प्रति

dattakaḥ sa tu putro 'sya rājā hyāsītprajāpatiḥ |
svāyaṃbhuvena manunā datto 'treḥ kāraṇaṃ prati

1,36.86

मन्वन्तरमथासाद्य भविष्यच्चाक्षुषस्य ह ।
षष्ठं तदनु वक्ष्यामि उपोद्धातेन वै द्विजाः

manvantaramathāsādya bhaviṣyaccākṣuṣasya ha |
ṣaṣṭhaṃ tadanu vakṣyāmi upoddhātena vai dvijāḥ

1,36.87

उत्तानपादाच्चतुरः सूनृतासूत भामिनी ।
धर्मस्य कन्या सुश्रोणी सूनृता नाम विश्रुता

uttānapādāccaturaḥ sūnṛtāsūta bhāminī |
dharmasya kanyā suśroṇī sūnṛtā nāma viśrutā

1,36.88

उत्पन्ना जापि धर्मेम ध्रुवस्य जननी शुभा ।
धर्मस्य पत्न्यां लक्ष्मयां वै उत्पन्ना सा शुचिस्मिता

utpannā jāpi dharmema dhruvasya jananī śubhā |
dharmasya patnyāṃ lakṣmayāṃ vai utpannā sā śucismitā

1,36.89

ध्रुवं च कीर्त्तिमन्तं च त्वायुष्मन्तं वसुं तथा ।
उत्तानपादो ऽजनयत्कन्ये द्वे च शुचिस्मिते

dhruvaṃ ca kīrttimantaṃ ca tvāyuṣmantaṃ vasuṃ tathā |
uttānapādo 'janayatkanye dve ca śucismite

1,36.90

स्वरामनस्विनी चैव तयोः पुत्राः प्रकीर्त्तिताः ।
ध्रुवो वर्षसहस्राणि दश दिव्यानि वीर्यवान्

svarāmanasvinī caiva tayoḥ putrāḥ prakīrttitāḥ |
dhruvo varṣasahasrāṇi daśa divyāni vīryavān

1,36.91

तपस्तेपे निराहारः प्रार्थयन्विपुलं यशः ।
त्रेतायुगे तु प्रथमे पौत्रः स्वायंभुवस्य तु

tapastepe nirāhāraḥ prārthayanvipulaṃ yaśaḥ |
tretāyuge tu prathame pautraḥ svāyaṃbhuvasya tu

1,36.92

आत्मानं धारयन्योगान्प्रार्थयन्सुमहद्यशः ।
तस्मै ब्रह्मा ददौ प्रीतो ज्योतिषां स्थानमुत्तमम्

ātmānaṃ dhārayanyogānprārthayansumahadyaśaḥ |
tasmai brahmā dadau prīto jyotiṣāṃ sthānamuttamam

1,36.93

आभूतसंप्लवाद्दिव्यमस्तोदयविवार्जितम् ।
तस्यातिमात्रामृद्धिं च महिमानं निरीक्ष्य तु

ābhūtasaṃplavāddivyamastodayavivārjitam |
tasyātimātrāmṛddhiṃ ca mahimānaṃ nirīkṣya tu

1,36.94

दैत्या सुराणामाचार्यः श्लोकमप्युशाना जगौ ।
अहो ऽस्य तपसो वीर्यमहो श्रुतमहो व्रतम्

daityā surāṇāmācāryaḥ ślokamapyuśānā jagau |
aho 'sya tapaso vīryamaho śrutamaho vratam

1,36.95

कृत्वा यदेनमुपरि ध्रुवं सप्तर्षयः स्थिताः ।
द्रुवे त्रिदिवमासक्तमीश्वरः स दिवस्पतिः

kṛtvā yadenamupari dhruvaṃ saptarṣayaḥ sthitāḥ |
druve tridivamāsaktamīśvaraḥ sa divaspatiḥ

1,36.96

ध्रुवात्सृष्टिं च भव्यं च भूमिस्तौ सुषुवे नृपौ ।
स्वां छायामाह वै सृष्टिर्भवनारीति तां प्रभुः

dhruvātsṛṣṭiṃ ca bhavyaṃ ca bhūmistau suṣuve nṛpau |
svāṃ chāyāmāha vai sṛṣṭirbhavanārīti tāṃ prabhuḥ

1,36.97

सत्याभिव्यहृतेस्तस्य सद्यः स्त्री साभवत्तदा ।
दिव्यसंहनना छाया दिव्याभरणभूषिता

satyābhivyahṛtestasya sadyaḥ strī sābhavattadā |
divyasaṃhananā chāyā divyābharaṇabhūṣitā

1,36.98

छायायां सृष्टिराधत्त पञ्च पुत्रानकल्मषान् ।
प्राजीनगर्भं वृषभं वृकञ्च वृकलं धृतिम्

chāyāyāṃ sṛṣṭirādhatta pañca putrānakalmaṣān |
prājīnagarbhaṃ vṛṣabhaṃ vṛkañca vṛkalaṃ dhṛtim

1,36.99

पत्नी प्राचीनगर्भस्य सुवर्चा सुषुवे नुपम् ।
नाम्नोदारधियं पुत्रमिन्द्रो यः पूर्वजन्मनि

patnī prācīnagarbhasya suvarcā suṣuve nupam |
nāmnodāradhiyaṃ putramindro yaḥ pūrvajanmani

1,36.100

संवत्सरसहस्रान्ते सकृदाहारमाहरन् ।
एवं मन्वन्तरं युक्त इन्द्रत्वं प्राप्तवान्प्रभुः

saṃvatsarasahasrānte sakṛdāhāramāharan |
evaṃ manvantaraṃ yukta indratvaṃ prāptavānprabhuḥ

1,36.101

उदारधेः सुतं भद्राजनयत्सा दिवञ्जयम् ।
रिपुं रिपुञ्जयाज्जज्ञे वराङ्गी तु दिवञ्जयात्

udāradheḥ sutaṃ bhadrājanayatsā divañjayam |
ripuṃ ripuñjayājjajñe varāṅgī tu divañjayāt

1,36.102

रिपोराधत्त बृहती वक्षुषं सर्वतेजसम् ।
तस्य पुत्रो मनुर्विद्वान् ब्रह्मक्षत्त्रप्रवत्तकः ।
व्यजीजनत्पुष्करिणी वारुणी चाक्षुषं मनुम्

riporādhatta bṛhatī vakṣuṣaṃ sarvatejasam |
tasya putro manurvidvān brahmakṣattrapravattakaḥ |
vyajījanatpuṣkariṇī vāruṇī cākṣuṣaṃ manum

1,36.103

ऋषय ऊचुः प्रजापतेः सुता कस्माद्वारुणी प्रोच्यते ऽनघ ।
एतदाचक्ष्व तत्वेन कुशलो ह्यसि विस्तरे

ṛṣaya ūcuḥ prajāpateḥ sutā kasmādvāruṇī procyate 'nagha |
etadācakṣva tatvena kuśalo hyasi vistare

1,36.104

सूत उवाच अरण्यस्योदकः पुत्रो वरुणत्वमुपागतः ।
तेन सा वारुणी ज्ञेया भ्रात्रा ख्यातिमुपागता

sūta uvāca araṇyasyodakaḥ putro varuṇatvamupāgataḥ |
tena sā vāruṇī jñeyā bhrātrā khyātimupāgatā

1,36.105

मनोरजायन्त दश नड्वलायां सुताः शुभाः ।
कन्यायां सुमहावीर्या विरजस्य प्रजापतेः

manorajāyanta daśa naḍvalāyāṃ sutāḥ śubhāḥ |
kanyāyāṃ sumahāvīryā virajasya prajāpateḥ

1,36.106

ऊरुः पुरुः शतद्युम्नस्तपस्वी सत्यवाक्कृतिः ।
अग्निष्टुदतिरात्रश्च सुद्युम्नश्चेति वै नव

ūruḥ puruḥ śatadyumnastapasvī satyavākkṛtiḥ |
agniṣṭudatirātraśca sudyumnaśceti vai nava

1,36.107

अभिमन्युश्च दशमो नड्वलायां मनोः सुताः ।
ऊरोरजनयत्पुत्रान्षडाग्नेयी महाप्रभान्

abhimanyuśca daśamo naḍvalāyāṃ manoḥ sutāḥ |
ūrorajanayatputrānṣaḍāgneyī mahāprabhān

1,36.108

अङ्गं सुमनसं ख्यातिङ्गयं शुक्रं व्रजाजिनौ ।
अङ्गात्सुनीथापत्यंवै वेनमेकं व्यजायत

aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṅgayaṃ śukraṃ vrajājinau |
aṅgātsunīthāpatyaṃvai venamekaṃ vyajāyata

1,36.109

तस्यापराधाद्वेनस्य प्रकोपस्तु महानभूत् ।
प्रजार्थमृषयो यस्यममन्थुर्दक्षिणां करम्

tasyāparādhādvenasya prakopastu mahānabhūt |
prajārthamṛṣayo yasyamamanthurdakṣiṇāṃ karam

1,36.110

जनितस्तस्य पाणौ तु मथिते रूपवान्पृथुः ।
जनयित्वा सुतं तस्य पृथुं प्रथितपौरुषम्

janitastasya pāṇau tu mathite rūpavānpṛthuḥ |
janayitvā sutaṃ tasya pṛthuṃ prathitapauruṣam

1,36.111

अब्रु वंस्त्वेष वो राजा ऋषयो मुदिताः प्रजाः ।
स धन्वी कवची जज्ञे तेजसा निर्दहन्निव

abru vaṃstveṣa vo rājā ṛṣayo muditāḥ prajāḥ |
sa dhanvī kavacī jajñe tejasā nirdahanniva

1,36.112

वृत्तीनामेष वो दाता भविष्यति नराधिपः ।
पृथुर्वैन्यस्तदा लोकान्ररक्ष क्षत्रपूर्वजः

vṛttīnāmeṣa vo dātā bhaviṣyati narādhipaḥ |
pṛthurvainyastadā lokānrarakṣa kṣatrapūrvajaḥ

1,36.113

राजसूयाभिषिक्तानामाद्यस्स वसुधाधिपः ।
तस्य स्तवार्थमुत्पन्नौ निपुणौ सूतमागधौ

rājasūyābhiṣiktānāmādyassa vasudhādhipaḥ |
tasya stavārthamutpannau nipuṇau sūtamāgadhau

1,36.114

तेनेयं गौर्महाराज्ञा दुग्धा सस्यानि धीमता ।
प्रजानां वृत्तिकामानां देवैश्चर्षिगणैः सह

teneyaṃ gaurmahārājñā dugdhā sasyāni dhīmatā |
prajānāṃ vṛttikāmānāṃ devaiścarṣigaṇaiḥ saha

1,36.115

पितृभिर् दानवैश्चैव गन्धर्वैश्चाप्सरोगणैः ।
सर्पैः पुण्यजनैश्चैव पर्वतैर्वृक्षवीरुधैः

pitṛbhir dānavaiścaiva gandharvaiścāpsarogaṇaiḥ |
sarpaiḥ puṇyajanaiścaiva parvatairvṛkṣavīrudhaiḥ

1,36.116

तेषु तेषु तु पात्रेषु दुह्यमाना वसुंधरा ।
प्रादाद्यथेप्सि तं क्षीरं तेन प्राणानधारयन्

teṣu teṣu tu pātreṣu duhyamānā vasuṃdharā |
prādādyathepsi taṃ kṣīraṃ tena prāṇānadhārayan

1,36.117

शांशपायन उवाच विस्तरेण पृथोर्जन्म कीर्त्तयस्व महाव्रत ।
यथा महात्मना तेन पूर्वं दुग्धा वसुंधरा

śāṃśapāyana uvāca vistareṇa pṛthorjanma kīrttayasva mahāvrata |
yathā mahātmanā tena pūrvaṃ dugdhā vasuṃdharā

1,36.118

यथा देवैश्च नागैश्च यथा ब्रह्मर्षिभिः सह ।
यक्षै राक्षसगन्धर्वैरप्सरोभिर्यथा पुरा

yathā devaiśca nāgaiśca yathā brahmarṣibhiḥ saha |
yakṣai rākṣasagandharvairapsarobhiryathā purā

1,36.119

यथा यथा च वै सूत विधिना येन येन च ।
तेषां पात्रविशेषांश्च दोग्धारं क्षीरमेव च

yathā yathā ca vai sūta vidhinā yena yena ca |
teṣāṃ pātraviśeṣāṃśca dogdhāraṃ kṣīrameva ca

1,36.120

तथा वत्सविशेषांश्च त्वंनः प्रब्रूहि पृच्छताम् ।
यथा क्षीरविशेषांश्च सर्वानेवानुपूर्वशः

tathā vatsaviśeṣāṃśca tvaṃnaḥ prabrūhi pṛcchatām |
yathā kṣīraviśeṣāṃśca sarvānevānupūrvaśaḥ

1,36.121

यस्मिंश्च कारणे पाणिर्वनस्य मथितः पुरा ।
कुद्धैर्महर्षिभिः पूर्वैः कारणं ब्रूहि तद्धि नः

yasmiṃśca kāraṇe pāṇirvanasya mathitaḥ purā |
kuddhairmaharṣibhiḥ pūrvaiḥ kāraṇaṃ brūhi taddhi naḥ

1,36.122

सूत उवाच कथयिष्यामि वो विप्राः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् ।
एकाग्राः प्रयताश्चैव शुश्रूषध्वं द्विजोत्तमाः

sūta uvāca kathayiṣyāmi vo viprāḥ pṛthorvainyasya saṃbhavam |
ekāgrāḥ prayatāścaiva śuśrūṣadhvaṃ dvijottamāḥ

1,36.123

नाशुद्धाय न पापाय नाशिष्यायाहिताय च ।
वर्त्तनीयमिदं ब्रह्म नाव्रताय कथञ्चन

nāśuddhāya na pāpāya nāśiṣyāyāhitāya ca |
varttanīyamidaṃ brahma nāvratāya kathañcana

1,36.124

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संमितम् ।
रहस्यमृषिभिः प्रोक्तं शृणुयाद्यो ऽनसूयकः

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ vedaiśca saṃmitam |
rahasyamṛṣibhiḥ proktaṃ śṛṇuyādyo 'nasūyakaḥ

1,36.125

यश्चैवं श्रावयेन्मर्त्यः पृथोर्वैन्यस्य संभवम् ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य न स शोचेत्कृताकृतम्

yaścaivaṃ śrāvayenmartyaḥ pṛthorvainyasya saṃbhavam |
brāhmaṇebhyo namaskṛtya na sa śocetkṛtākṛtam

1,36.126

गोप्ता धर्मस्य राजासौ बभूवात्रिसमः प्रभुः ।
अत्रिवंशसमुत्पन्नो ह्यङ्गो नाम प्रजापतिः

goptā dharmasya rājāsau babhūvātrisamaḥ prabhuḥ |
atrivaṃśasamutpanno hyaṅgo nāma prajāpatiḥ

1,36.127

तस्य पुत्रो ऽभवद्वेनो नात्यर्थं धार्मिकस्तथा ।
जातो मृत्युसुतायां वै सुनीथायां प्रजापतिः

tasya putro 'bhavadveno nātyarthaṃ dhārmikastathā |
jāto mṛtyusutāyāṃ vai sunīthāyāṃ prajāpatiḥ

1,36.128

स मातामहदोषेण वेनः कालात्म जात्मजः ।
स धर्मं वृष्ठतः कृत्वा कामाल्लोकेष्वर्तत

sa mātāmahadoṣeṇa venaḥ kālātma jātmajaḥ |
sa dharmaṃ vṛṣṭhataḥ kṛtvā kāmāllokeṣvartata

1,36.129

स्थापनां स्थापयामास धर्मायेतां स पार्थिवः ।
वेदशास्त्राण्यतिक्रम्य सो ऽधर्मे निरतो ऽभवत्

sthāpanāṃ sthāpayāmāsa dharmāyetāṃ sa pārthivaḥ |
vedaśāstrāṇyatikramya so 'dharme nirato 'bhavat

1,36.130

निःस्वाध्यायवष्ट्कारे तस्मिन्राज्यं प्रशासति ।
न पिबन्ति तदा सोमं महायज्ञेषु देवताः

niḥsvādhyāyavaṣṭkāre tasminrājyaṃ praśāsati |
na pibanti tadā somaṃ mahāyajñeṣu devatāḥ

1,36.131

न यष्टव्यं न दातव्यमिति तस्य प्रजापतेः ।
आसीत्प्रतिज्ञा क्रूरेयं विनाशे प्रत्युपस्थिते

na yaṣṭavyaṃ na dātavyamiti tasya prajāpateḥ |
āsītpratijñā krūreyaṃ vināśe pratyupasthite

1,36.132

अहमीज्यश्च पूज्यश्च यज्ञे देवद्विजातिभिः ।
मयि यज्ञा विधातव्या मयि होतव्यमित्यपि

ahamījyaśca pūjyaśca yajñe devadvijātibhiḥ |
mayi yajñā vidhātavyā mayi hotavyamityapi

1,36.133

तमतिक्रान्तमर्यादमवदानसुसंवृतम् ।
ऊचुर्महर्षयः सर्वे मरीचिप्रमुखास्तदा

tamatikrāntamaryādamavadānasusaṃvṛtam |
ūcurmaharṣayaḥ sarve marīcipramukhāstadā

1,36.134

वयं दीक्षां प्रवेक्ष्यामः संवत्सरशतं नृप ।
त्वं मा कार्षीरधर्मं वै नैष धर्मः सनातनः

vayaṃ dīkṣāṃ pravekṣyāmaḥ saṃvatsaraśataṃ nṛpa |
tvaṃ mā kārṣīradharmaṃ vai naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ

1,36.135

निधने संप्रसूतस्त्वं प्रजापतिरसंशयः ।
पालयिष्ये प्रजाश्चेति पूर्वं ते समयः कृतः

nidhane saṃprasūtastvaṃ prajāpatirasaṃśayaḥ |
pālayiṣye prajāśceti pūrvaṃ te samayaḥ kṛtaḥ

1,36.136

तां स्तथा वादिनः सर्वान्ब्रह्मर्षीनब्रवीत्तदा ।
वेनः प्रहस्य दुर्बुद्धिर्विदितेन च कोविदः

tāṃ stathā vādinaḥ sarvānbrahmarṣīnabravīttadā |
venaḥ prahasya durbuddhirviditena ca kovidaḥ

1,36.137

स्रष्टा धर्मस्य कश्चान्यः श्रोतव्यं कस्य वा मया ।
वीर्यण तपसा सत्यैर्मया वा कः समो भुवि

sraṣṭā dharmasya kaścānyaḥ śrotavyaṃ kasya vā mayā |
vīryaṇa tapasā satyairmayā vā kaḥ samo bhuvi

1,36.138

मन्दात्मानो न नूनं मां यूयं जानीत तत्त्वतः ।
प्रभवं सर्वलोकानां धर्माणां च विशेषतः

mandātmāno na nūnaṃ māṃ yūyaṃ jānīta tattvataḥ |
prabhavaṃ sarvalokānāṃ dharmāṇāṃ ca viśeṣataḥ

1,36.139

इच्छन्दहेयं पृथिवीं प्लावयेयं जलेन वा ।
सृजेयं वा ग्रसेयं वा नात्र कार्या विचारणा

icchandaheyaṃ pṛthivīṃ plāvayeyaṃ jalena vā |
sṛjeyaṃ vā graseyaṃ vā nātra kāryā vicāraṇā

1,36.140

यदा न शक्यते स्तंभादानार्य्यभृशसंहितः ।
अनुनेतुं तदा वेनस्ततः क्रुद्धा महर्षयः

yadā na śakyate staṃbhādānāryyabhṛśasaṃhitaḥ |
anunetuṃ tadā venastataḥ kruddhā maharṣayaḥ

1,36.141

निगृह्य तं च बाहुभ्यां विस्फुरन्तं महा बलम् ।
ततो ऽस्य वामहस्तं ते ममन्थुर्भृशकोपिताः

nigṛhya taṃ ca bāhubhyāṃ visphurantaṃ mahā balam |
tato 'sya vāmahastaṃ te mamanthurbhṛśakopitāḥ

1,36.142

तस्मात्प्रमथ्यमानाद्वै जज्ञ पूर्वमिति श्रुतिः ।
ह्रस्वो ऽतिमात्रं पुरुषः कृष्णश्चापि बभूव ह

tasmātpramathyamānādvai jajña pūrvamiti śrutiḥ |
hrasvo 'timātraṃ puruṣaḥ kṛṣṇaścāpi babhūva ha

1,36.143

स भीतः प्राञ्जलिश्चैव तस्थिवानाकुलेन्द्रियः ।
तमार्त्तं विह्वलं दृष्ट्वा निषीदेत्यब्रुवन्किल

sa bhītaḥ prāñjaliścaiva tasthivānākulendriyaḥ |
tamārttaṃ vihvalaṃ dṛṣṭvā niṣīdetyabruvankila

1,36.144

निषादवंशकर्तासौ बभूवानन्तविक्रमः ।
धीवरानसृजच्चापि वेनकल्मषसंभवान्

niṣādavaṃśakartāsau babhūvānantavikramaḥ |
dhīvarānasṛjaccāpi venakalmaṣasaṃbhavān

1,36.145

ये चान्ये विन्ध्यनिलयास्तंबुरास्तुबुराः खशाः ।
अधर्मरुचयश्चापि विद्धि तान्वेनकल्मषान्

ye cānye vindhyanilayāstaṃburāstuburāḥ khaśāḥ |
adharmarucayaścāpi viddhi tānvenakalmaṣān

1,36.146

पुनर्महर्षयस्तस्य पाणिं वेनस्य दक्षिणम् ।
अरणीमिव संरब्धा ममन्थुर्जातमन्यवः

punarmaharṣayastasya pāṇiṃ venasya dakṣiṇam |
araṇīmiva saṃrabdhā mamanthurjātamanyavaḥ

1,36.147

पृथुस्तस्मात्समुत्पन्नः कराज्जलजसन्निभात् ।
पृथोः करतलाद्वापि यस्माज्जातः पृषुस्ततः

pṛthustasmātsamutpannaḥ karājjalajasannibhāt |
pṛthoḥ karatalādvāpi yasmājjātaḥ pṛṣustataḥ

1,36.148

दीप्यमानश्च वपुषा साक्षादग्निरिव ज्वलन् ।
आद्यमाजगवं नाम धनुर्गृह्य महारवम्

dīpyamānaśca vapuṣā sākṣādagniriva jvalan |
ādyamājagavaṃ nāma dhanurgṛhya mahāravam

1,36.149

शारांश्च बिभ्रद्रक्षार्थ कवचं च महाप्रभम् ।
तस्मिञ्जा ते ऽथ भूतानि संप्रहृष्टानि सर्वशः

śārāṃśca bibhradrakṣārtha kavacaṃ ca mahāprabham |
tasmiñjā te 'tha bhūtāni saṃprahṛṣṭāni sarvaśaḥ

1,36.150

समापेतुर्महाराजं वेनश्च त्रिदिवं गतः ।
समुत्पन्नेन राजर्षिः सत्पुत्रेण महात्मना

samāpeturmahārājaṃ venaśca tridivaṃ gataḥ |
samutpannena rājarṣiḥ satputreṇa mahātmanā

1,36.151

त्रातः स पुरुषव्याघ्रः पुन्नाम्नो नरकात्तदा ।
तं नद्यश्च समुद्राश्च रत्नान्यादाय सर्वशः

trātaḥ sa puruṣavyāghraḥ punnāmno narakāttadā |
taṃ nadyaśca samudrāśca ratnānyādāya sarvaśaḥ

1,36.152

अभिषेकाय तोयं च सर्व एवोपत स्थिरे ।
पितामहश्च भगवानङ्गिरोभिः सहामरैः

abhiṣekāya toyaṃ ca sarva evopata sthire |
pitāmahaśca bhagavānaṅgirobhiḥ sahāmaraiḥ

1,36.153

स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि च सर्वशः ।
समागम्य तदा वैन्यमभ्य षिञ्चन्नराधिपम्

sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni ca sarvaśaḥ |
samāgamya tadā vainyamabhya ṣiñcannarādhipam

1,36.154

महता राजराजेन प्रजापालं महाद्युतिम् ।
सो ऽभिषिक्तो महाराजो देवैरङ्गिरसः सुतैः

mahatā rājarājena prajāpālaṃ mahādyutim |
so 'bhiṣikto mahārājo devairaṅgirasaḥ sutaiḥ

1,36.155

आदि राजो महाभागः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
पित्रापरञ्जितास्तस्य प्रजास्तेनानुरञ्जिताः

ādi rājo mahābhāgaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān |
pitrāparañjitāstasya prajāstenānurañjitāḥ

1,36.156

ततो राजेति नामास्य ह्यनुरागादजायत ।
आपस्तस्तंभिरे तस्य समुद्रमभियास्यतः

tato rājeti nāmāsya hyanurāgādajāyata |
āpastastaṃbhire tasya samudramabhiyāsyataḥ

1,36.157

पर्वताश्चावदीर्यन्त ध्वजभङ्गश्च नाभवत् ।
अकृष्टपच्या पृथिवी सिद्ध्यन्त्यन्नानि चिन्तया

parvatāścāvadīryanta dhvajabhaṅgaśca nābhavat |
akṛṣṭapacyā pṛthivī siddhyantyannāni cintayā

1,36.158

सर्वकामदुघा गावः पृटके पुटके मधु ।
एतस्मिन्नेव काले तु यजतस्तस्य वै मखे

sarvakāmadughā gāvaḥ pṛṭake puṭake madhu |
etasminneva kāle tu yajatastasya vai makhe

1,36.159

सोमे सुते समु त्पन्नः सूतः सौत्ये तदाहनि ।
तस्मिन्नेवं समुत्पन्ने पुनर्जज्ञे ऽथ मागधः

some sute samu tpannaḥ sūtaḥ sautye tadāhani |
tasminnevaṃ samutpanne punarjajñe 'tha māgadhaḥ

1,36.160

सामगेषु च गायत्सु शुभाण्डे वैश्वदेविके ।
समागते समुत्पन्नस्तस्मान्मागध उच्यते

sāmageṣu ca gāyatsu śubhāṇḍe vaiśvadevike |
samāgate samutpannastasmānmāgadha ucyate

1,36.161

ऐन्द्रेण हविषा चापि हविः पृक्तं बृहस्पतेः ।
जुहावेन्द्राय दैवेन ततः सूतो व्यजायत

aindreṇa haviṣā cāpi haviḥ pṛktaṃ bṛhaspateḥ |
juhāvendrāya daivena tataḥ sūto vyajāyata

1,36.162

प्रमादस्तत्र संजज्ञ प्रायश्चित्तं च कर्मसु ।
शिष्यहव्येन यत्पृक्तमभिभूतं गुरोर्हविः

pramādastatra saṃjajña prāyaścittaṃ ca karmasu |
śiṣyahavyena yatpṛktamabhibhūtaṃ gurorhaviḥ

1,36.163

अधरोत्तरचारेण जज्ञे तद्वर्णवैकृतम् ।
यच्च क्षत्रात्समभवद्ब्राह्मण्यां हीनयोनितः

adharottaracāreṇa jajñe tadvarṇavaikṛtam |
yacca kṣatrātsamabhavadbrāhmaṇyāṃ hīnayonitaḥ

1,36.164

सूतः पूर्वेण साधर्म्यात्तुल्यधर्मः प्रकीर्त्तितः ।
मध्यमो ह्येष सूतस्य धर्मः क्षेत्रोपजीवनम्

sūtaḥ pūrveṇa sādharmyāttulyadharmaḥ prakīrttitaḥ |
madhyamo hyeṣa sūtasya dharmaḥ kṣetropajīvanam

1,36.165

रथनागाश्वचरितं जघन्यं च चिकित्सितम् ।
पृथुस्तवार्थं तौ तत्र समाहूतौ महर्षिभिः

rathanāgāśvacaritaṃ jaghanyaṃ ca cikitsitam |
pṛthustavārthaṃ tau tatra samāhūtau maharṣibhiḥ

1,36.166

तावूचुर्मुनयः सर्वे स्तूयतामेष पार्थिवः ।
कर्मैतदनुरूपं च पात्रं चायं नराधिपः

tāvūcurmunayaḥ sarve stūyatāmeṣa pārthivaḥ |
karmaitadanurūpaṃ ca pātraṃ cāyaṃ narādhipaḥ

1,36.167

तावूचतुस्ततः सर्वांस्तानृषीन्सूतमागधौ ।
आवां देवानृषींश्चैव प्रीणयावः स्वकर्मतः

tāvūcatustataḥ sarvāṃstānṛṣīnsūtamāgadhau |
āvāṃ devānṛṣīṃścaiva prīṇayāvaḥ svakarmataḥ

1,36.168

न चास्य विद्वो वै कर्म न तथा लक्षणं यशः ।
स्तोत्रं येनास्य कुर्याव प्रोचुस्तेजस्विनो द्विजाः

na cāsya vidvo vai karma na tathā lakṣaṇaṃ yaśaḥ |
stotraṃ yenāsya kuryāva procustejasvino dvijāḥ

1,36.169

एष कर्मरतो नित्यं सत्यवाक्संयतेन्द्रियः ।
ज्ञानशीलो वदान्यश्च संग्रामेष्वपरजितः

eṣa karmarato nityaṃ satyavāksaṃyatendriyaḥ |
jñānaśīlo vadānyaśca saṃgrāmeṣvaparajitaḥ

1,36.170

ऋषिभिस्तौ नियुक्तौ तु भविष्यैः स्तूयतामिति ।
यानि कर्माणि कृतवान् पृथुः पश्चान्महाबलः

ṛṣibhistau niyuktau tu bhaviṣyaiḥ stūyatāmiti |
yāni karmāṇi kṛtavān pṛthuḥ paścānmahābalaḥ

1,36.171

तानि गीतनिबद्धानि ह्यस्तुतां सूतमागधौ ।
ततस्तवान्ते सुप्रीतः पृथुः प्रादात्प्रजेश्वरः

tāni gītanibaddhāni hyastutāṃ sūtamāgadhau |
tatastavānte suprītaḥ pṛthuḥ prādātprajeśvaraḥ

1,36.172

अनूपदेशं सूताय मगधं मागधाय च ।
तदादि पृथिवीपालाः स्तूयन्ते सूतमागधैः

anūpadeśaṃ sūtāya magadhaṃ māgadhāya ca |
tadādi pṛthivīpālāḥ stūyante sūtamāgadhaiḥ

Chapter 1.36 (part 2/2)

1,36.173

आशीर्वादैः प्रबोध्यन्ते सूतमागधबन्दिभिः ।
तं दृष्ट्वा परमप्रीताः प्रजा ऊचुर्महर्षयः

āśīrvādaiḥ prabodhyante sūtamāgadhabandibhiḥ |
taṃ dṛṣṭvā paramaprītāḥ prajā ūcurmaharṣayaḥ

1,36.174

एष वृत्तिप्रदो वैन्यो भविष्यति नराधिपः ।
ततो वैन्यं महाभागं प्रजाः समभिदुद्रुवुः

eṣa vṛttiprado vainyo bhaviṣyati narādhipaḥ |
tato vainyaṃ mahābhāgaṃ prajāḥ samabhidudruvuḥ

1,36.175

त्वं नो वृत्तिं विधत्स्वेति महार्षिवच नात्तदा ।
सो ऽभिद्रुतः प्रजाभिस्तु प्रजाहितचिकीर्षया

tvaṃ no vṛttiṃ vidhatsveti mahārṣivaca nāttadā |
so 'bhidrutaḥ prajābhistu prajāhitacikīrṣayā

1,36.176

धनुर्गृहीत्वा बाणांश्च वसुधामाद्रवद्बली ।
ततो वैन्यभयत्रस्ता गौर्भूत्वा प्राद्रवन्मही

dhanurgṛhītvā bāṇāṃśca vasudhāmādravadbalī |
tato vainyabhayatrastā gaurbhūtvā prādravanmahī

1,36.177

तां पृथुर्धनुरादाय द्रवन्तीमन्वधावत ।
सा लोकान्ब्रह्मलोकादीन्गत्वा वैन्यभयात्तदा

tāṃ pṛthurdhanurādāya dravantīmanvadhāvata |
sā lokānbrahmalokādīngatvā vainyabhayāttadā

1,36.178

संददर्शाग्रतो वैन्यं कार्मुकोद्यतपाणिकम् ।
ज्वलद्भिर्निशितैर्बाणैर्दीप्ततेजसमच्युतम्

saṃdadarśāgrato vainyaṃ kārmukodyatapāṇikam |
jvaladbhirniśitairbāṇairdīptatejasamacyutam

1,36.179

महायोगं महात्मानं दुर्द्धर्षममरैरपि ।
अलबन्ती तु सा त्राणं वैन्यमेवान्वपद्यत

mahāyogaṃ mahātmānaṃ durddharṣamamarairapi |
alabantī tu sā trāṇaṃ vainyamevānvapadyata

1,36.180

कृताञ्जलिपुटा देवी पूज्या लोकैस्त्रिभिः सादा ।
उवाच वैनं नाधर्मः स्त्रीवधे परिपश्यति

kṛtāñjalipuṭā devī pūjyā lokaistribhiḥ sādā |
uvāca vainaṃ nādharmaḥ strīvadhe paripaśyati

1,36.181

कथं धारयिता चासि प्रजा या वर्द्धिता मया ।
मयि लोकाः स्थिता राजन्मयेदं धार्यते जगत्

kathaṃ dhārayitā cāsi prajā yā varddhitā mayā |
mayi lokāḥ sthitā rājanmayedaṃ dhāryate jagat

1,36.182

मत्कृते न विनश्येयुः प्रजाः पार्थिव वर्द्धिताः ।
स मां नर्हसि वै हन्तुं श्रेयस्त्वं च चिकीर्षसि

matkṛte na vinaśyeyuḥ prajāḥ pārthiva varddhitāḥ |
sa māṃ narhasi vai hantuṃ śreyastvaṃ ca cikīrṣasi

1,36.183

प्रजानां पृथिवीपाल शृणु चेदं वचो मम ।
उपायतः समारब्धा सर्वे सिद्ध्यन्त्युपक्रमाः

prajānāṃ pṛthivīpāla śṛṇu cedaṃ vaco mama |
upāyataḥ samārabdhā sarve siddhyantyupakramāḥ

1,36.184

हत्वापि मां न शक्तस्त्वं प्रजानां पालने नृप ।
अन्तर्भूता भविष्यामि जहि कोपं महाद्युते

hatvāpi māṃ na śaktastvaṃ prajānāṃ pālane nṛpa |
antarbhūtā bhaviṣyāmi jahi kopaṃ mahādyute

1,36.185

अवध्यश्च स्त्रियः प्राहुस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
सत्त्वषु पृथिवीपाल धम न त्यक्तुमर्हसि

avadhyaśca striyaḥ prāhustiryagyonigateṣvapi |
sattvaṣu pṛthivīpāla dhama na tyaktumarhasi

1,36.186

एवं बहुविधं वाक्यं श्रुत्वा तस्या महामनाः ।
क्रोधं निगृह्य धर्मात्मा वसुधामिदमब्रवीत्

evaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ śrutvā tasyā mahāmanāḥ |
krodhaṃ nigṛhya dharmātmā vasudhāmidamabravīt

1,36.187

एकस्यार्थाय यो हन्यादात्मनो वा परस्य च ।
एकं प्राणी बहून्वापि कर्म तस्यास्ति पातकम्

ekasyārthāya yo hanyādātmano vā parasya ca |
ekaṃ prāṇī bahūnvāpi karma tasyāsti pātakam

1,36.188

यस्मिंस्तु निहते भद्रे जीवन्ते बहवः सुखम् ।
तस्मिन्हते नास्ति शुभे पातकं चोपपातकम्

yasmiṃstu nihate bhadre jīvante bahavaḥ sukham |
tasminhate nāsti śubhe pātakaṃ copapātakam

1,36.189

सो ऽहं प्रजानिमित्तं त्वां हनिष्यामि वसुन्धरे ।
यदि मे वचनं नाद्य करिष्यसि जगद्धितम्

so 'haṃ prajānimittaṃ tvāṃ haniṣyāmi vasundhare |
yadi me vacanaṃ nādya kariṣyasi jagaddhitam

1,36.190

त्वां निहत्याशु बाणेन मच्छासनपराङ्मुखीम् ।
आत्मानं प्रथयित्वेह प्रजा धारयिता स्वयम्

tvāṃ nihatyāśu bāṇena macchāsanaparāṅmukhīm |
ātmānaṃ prathayitveha prajā dhārayitā svayam

1,36.191

सा त्वं वचनमास्थाय मम धर्मभृतां वरे ।
संजीवय प्रजा नित्यं शक्ता ह्यसि न संशयः

sā tvaṃ vacanamāsthāya mama dharmabhṛtāṃ vare |
saṃjīvaya prajā nityaṃ śaktā hyasi na saṃśayaḥ

1,36.192

दुहितृत्वं च मे गच्छ चैवमेतमहं शरम् ।
नियच्छेयं त्वद्वधार्थमुद्यन्तं घोरदर्शनम्

duhitṛtvaṃ ca me gaccha caivametamahaṃ śaram |
niyaccheyaṃ tvadvadhārthamudyantaṃ ghoradarśanam

1,36.193

प्रत्युवाच ततो वैन्यमेवमुक्ता सती मही ।
सर्वमेतदहं राजन्विधास्यामि न संशयः

pratyuvāca tato vainyamevamuktā satī mahī |
sarvametadahaṃ rājanvidhāsyāmi na saṃśayaḥ

1,36.194

वत्सं तु मम तं पश्य क्षरेयं येन वत्सला ।
समां च कुरु सर्वत्र मां त्वं धर्म्मभृतां वर ।
यथा विस्पन्दमानं मे क्षीरं सर्वत्र भावयेत्

vatsaṃ tu mama taṃ paśya kṣareyaṃ yena vatsalā |
samāṃ ca kuru sarvatra māṃ tvaṃ dharmmabhṛtāṃ vara |
yathā vispandamānaṃ me kṣīraṃ sarvatra bhāvayet

1,36.195

सूत उवाच तत उत्सारयामास शिलाजालनि सर्वशः ।
धनुष्कोट्या तथा वैन्यस्तेन शैला विवर्द्धिताः

sūta uvāca tata utsārayāmāsa śilājālani sarvaśaḥ |
dhanuṣkoṭyā tathā vainyastena śailā vivarddhitāḥ

1,36.196

मन्वन्तरेष्वतीतेषु विषमासीद्वसुन्धरा ।
स्वभावेना भवत्तस्याः समानि विषमाणि च

manvantareṣvatīteṣu viṣamāsīdvasundharā |
svabhāvenā bhavattasyāḥ samāni viṣamāṇi ca

1,36.197

न हि पूर्वनिसर्गे वै विषमे पृथिवीतले ।
प्रविभागः पुराणां वा ग्रामाणां वापि विद्यते

na hi pūrvanisarge vai viṣame pṛthivītale |
pravibhāgaḥ purāṇāṃ vā grāmāṇāṃ vāpi vidyate

1,36.198

न सस्यानि न गोरक्षं न कृषिर्न वणिक्पथः ।
चाक्षुषस्यान्तरे पूर्वमासीदेतत्पुरा किल

na sasyāni na gorakṣaṃ na kṛṣirna vaṇikpathaḥ |
cākṣuṣasyāntare pūrvamāsīdetatpurā kila

1,36.199

वैवस्वतेंऽतरे तस्मिन्सर्व स्यैतस्य संभवः ।
समत्वं यत्र यत्रासीद्भूमेः कस्मिंश्चिदेव हि

vaivasvateṃ'tare tasminsarva syaitasya saṃbhavaḥ |
samatvaṃ yatra yatrāsīdbhūmeḥ kasmiṃścideva hi

1,36.200

तत्र तत्र प्रजास्ता वै निवसंति च सर्वशः ।
आहारः फल मूले तु प्रजानामभवत्किल

tatra tatra prajāstā vai nivasaṃti ca sarvaśaḥ |
āhāraḥ phala mūle tu prajānāmabhavatkila

1,36.201

कृच्छ्रेणैव तदा तासामित्येवमनुशुश्रुम ।
वैन्यात्प्रभृति लोके ऽस्मिन्सर्वस्यैतस्य संभवः

kṛcchreṇaiva tadā tāsāmityevamanuśuśruma |
vainyātprabhṛti loke 'sminsarvasyaitasya saṃbhavaḥ

1,36.202

स कल्पयित्वा वत्सं तु चाक्षुषं मनुमीश्वरः ।
पृथुर्दुदोह सस्यानि स्वे तले पृथिवीं ततः

sa kalpayitvā vatsaṃ tu cākṣuṣaṃ manumīśvaraḥ |
pṛthurdudoha sasyāni sve tale pṛthivīṃ tataḥ

1,36.203

तेनान्नेन ततस्ता वै वर्त्तयन्ति शुभाः प्रजाः ।
ऋषिभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुंधरा

tenānnena tatastā vai varttayanti śubhāḥ prajāḥ |
ṛṣibhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasuṃdharā

1,36.204

वत्सः सोमस्त्वभूत्तेषां दोग्धा चापि बृहस्पतिः ।
छन्दासिपात्रमासीत्तु गायत्र्यादीनि सर्वशः

vatsaḥ somastvabhūtteṣāṃ dogdhā cāpi bṛhaspatiḥ |
chandāsipātramāsīttu gāyatryādīni sarvaśaḥ

1,36.205

क्षीरमासीत्तदा तेषां तपो ब्रह्म च शाश्वतम् ।
पुनस्ततो देवगणैः पुरन्दरपुरोगमैः

kṣīramāsīttadā teṣāṃ tapo brahma ca śāśvatam |
punastato devagaṇaiḥ purandarapurogamaiḥ

1,36.206

सौवर्णं पात्रमादाय दुग्धा संश्रूयते मही ।
वत्सस्तु मघवानासीद्दोग्धा च सविता विभुः

sauvarṇaṃ pātramādāya dugdhā saṃśrūyate mahī |
vatsastu maghavānāsīddogdhā ca savitā vibhuḥ

1,36.207

क्षीरमूर्जं च मधु च वर्त्तन्ते तेन देवताः ।
पितृभिः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

kṣīramūrjaṃ ca madhu ca varttante tena devatāḥ |
pitṛbhiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā

1,36.208

राजतं पात्रमादाय स्वधामाशु वितृप्तये ।
वैवस्वतो यमस्त्वासीत्तेषां वत्सः प्रतापवान्

rājataṃ pātramādāya svadhāmāśu vitṛptaye |
vaivasvato yamastvāsītteṣāṃ vatsaḥ pratāpavān

1,36.209

अन्तकश्चाभवद्दोग्धा पितॄणां बलवान्प्रभुः ।
असुरैः श्रूयते चापि पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

antakaścābhavaddogdhā pitṝṇāṃ balavānprabhuḥ |
asuraiḥ śrūyate cāpi punardugdhā vasundharā

1,36.210

आयसं पात्रमादाय किल मायश्च सर्वशः ।
विरोचनस्तु प्राह्रादिर्वत्सस्तेषां महायशाः

āyasaṃ pātramādāya kila māyaśca sarvaśaḥ |
virocanastu prāhrādirvatsasteṣāṃ mahāyaśāḥ

1,36.211

त्रत्विग्द्विमूर्द्धा दैत्यानां दोग्धाभूद्दितिनन्दनः ।
पायसा ते च मायाभिः सर्वे मायाविनो ऽसुराः

tratvigdvimūrddhā daityānāṃ dogdhābhūdditinandanaḥ |
pāyasā te ca māyābhiḥ sarve māyāvino 'surāḥ

1,36.212

वर्त्तयन्ति महावीर्यास्तदेषां परमं बलम् ।
नागैस्तु श्रूयते दुग्धा वत्सं कृत्वा तु तक्षकम्

varttayanti mahāvīryāstadeṣāṃ paramaṃ balam |
nāgaistu śrūyate dugdhā vatsaṃ kṛtvā tu takṣakam

1,36.213

अलाब5पात्रमादाय विषं क्षीरं तदा मही ।
तेषां वै वासुकिर्देग्धा काद्रवेयः प्रतापवान्

alāba5pātramādāya viṣaṃ kṣīraṃ tadā mahī |
teṣāṃ vai vāsukirdegdhā kādraveyaḥ pratāpavān

1,36.214

नागानां वै द्विजश्रेष्ठ सर्पाणां चैव सर्वशः ।
तेनैव वर्त्तयन्त्युग्रा महाकाया विषोल्बणाः

nāgānāṃ vai dvijaśreṣṭha sarpāṇāṃ caiva sarvaśaḥ |
tenaiva varttayantyugrā mahākāyā viṣolbaṇāḥ

1,36.215

तदाहारास्तदाचारास्त द्वीर्यास्तदुपाश्रयाः ।
आमपात्रे पुनर्दुग्धा त्वन्तर्धानप्रियं मही

tadāhārāstadācārāsta dvīryāstadupāśrayāḥ |
āmapātre punardugdhā tvantardhānapriyaṃ mahī

1,36.216

वत्सं वैश्रवणं कृत्वा यक्षैः पुण्यजनैस्तथा ।
दोग्धा रजतनाभस्तु पिता मणिधरस्य यः

vatsaṃ vaiśravaṇaṃ kṛtvā yakṣaiḥ puṇyajanaistathā |
dogdhā rajatanābhastu pitā maṇidharasya yaḥ

1,36.217

यज्ञात्मजो महातेजा वशी च सुमहायशाः ।
तेन ते वर्त्तयन्तीति परमर्थतया च ह

yajñātmajo mahātejā vaśī ca sumahāyaśāḥ |
tena te varttayantīti paramarthatayā ca ha

1,36.218

राक्षसैश्च पिशाचैश्च पुनर्दुग्धा वसुन्धरा ।
ब्रह्मा ब्राह्यास्तु वै दोगधा तेषामासीत्कुबेरकः

rākṣasaiśca piśācaiśca punardugdhā vasundharā |
brahmā brāhyāstu vai dogadhā teṣāmāsītkuberakaḥ

1,36.219

वत्सः सुमाली बलवान्क्षीरं रुधिरमेव च ।
कपालपात्रे निर्दुग्धा ह्यन्तर्द्धनं च राक्षसैः

vatsaḥ sumālī balavānkṣīraṃ rudhirameva ca |
kapālapātre nirdugdhā hyantarddhanaṃ ca rākṣasaiḥ

1,36.220

तेन क्षीरेण रक्षांसि वर्त्तयन्तीह सर्वशः ।
पद्मपात्रे पुनर्दुग्धा गन्धर्वैश्चाप्स रोगणैः

tena kṣīreṇa rakṣāṃsi varttayantīha sarvaśaḥ |
padmapātre punardugdhā gandharvaiścāpsa rogaṇaiḥ

1,36.221

वत्सं चित्ररथं कृत्वा शुचीन्गन्धामही तदा ।
तेषां वसुरुचिस्त्वासीद्दोग्धा पुत्रो मुनेः शुभः

vatsaṃ citrarathaṃ kṛtvā śucīngandhāmahī tadā |
teṣāṃ vasurucistvāsīddogdhā putro muneḥ śubhaḥ

1,36.222

गन्धर्वराजो ऽतिबलो महात्मा सूर्यसन्निभः ।
शैलैश्च श्रूयते दुग्धा पुनर्देवी वसुन्धरा

gandharvarājo 'tibalo mahātmā sūryasannibhaḥ |
śailaiśca śrūyate dugdhā punardevī vasundharā

1,36.223

तदौषधीर्मूर्तिमती रत्नानि विविधानि च ।
वत्सस्तु हिमवानासीद्दोग्धा मेरुर्महागिरिः

tadauṣadhīrmūrtimatī ratnāni vividhāni ca |
vatsastu himavānāsīddogdhā merurmahāgiriḥ

1,36.224

पात्रं तु शैलमेवासीत्तेन शैलाः प्रतिष्ठिताः ।
श्रूयते वृक्षवीरुद्भिः पुनर्दुग्धा वसुन्धरा

pātraṃ tu śailamevāsīttena śailāḥ pratiṣṭhitāḥ |
śrūyate vṛkṣavīrudbhiḥ punardugdhā vasundharā

1,36.225

पालाशं पात्रमादाय छिन्नदग्धप्ररोहणम् ।
कामधुक् पुष्पितः शालः प्लक्षो वत्सो यशस्विनाम्

pālāśaṃ pātramādāya chinnadagdhaprarohaṇam |
kāmadhuk puṣpitaḥ śālaḥ plakṣo vatso yaśasvinām

1,36.226

सर्वकामदुघा दोग्ध्री पृथिवी भूतभाविनी ।
सैव धात्री विधात्री च धारणी च वसुन्धरा

sarvakāmadughā dogdhrī pṛthivī bhūtabhāvinī |
saiva dhātrī vidhātrī ca dhāraṇī ca vasundharā

1,36.227

दुग्धा हितार्थं लोकानां पृथुनेति हि नः श्रुतम् ।
चराचरस्य लोकस्य प्रतिष्ठा योनिरेव च

dugdhā hitārthaṃ lokānāṃ pṛthuneti hi naḥ śrutam |
carācarasya lokasya pratiṣṭhā yonireva ca

Chapter 1.37

1,37.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्ग पादे शेषमन्वन्तराश्यानं पृथिवीदोहनं च नाम षट्त्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच आसीदिह समुद्रान्ता वसुधेति यथा श्रुतम् ।
वसु धत्ते यतस्तस्माद्वसुधा सेति गीयते

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅga pāde śeṣamanvantarāśyānaṃ pṛthivīdohanaṃ ca nāma ṣaṭtriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca āsīdiha samudrāntā vasudheti yathā śrutam |
vasu dhatte yatastasmādvasudhā seti gīyate

1,37.2

मधुकैटभयोः पूर्वं मेदसा संपरिप्लुता ।
तेनेयं मेदिनीत्युक्ता निरुक्त्या ब्रह्मवादिभिः

madhukaiṭabhayoḥ pūrvaṃ medasā saṃpariplutā |
teneyaṃ medinītyuktā niruktyā brahmavādibhiḥ

1,37.3

ततो ऽभ्युपगमाद्राज्ञः पृथोर्वैन्यस्य धीमतः ।
दुहितृत्वमनुप्राप्ता पृथिवी पठ्यते ततः

tato 'bhyupagamādrājñaḥ pṛthorvainyasya dhīmataḥ |
duhitṛtvamanuprāptā pṛthivī paṭhyate tataḥ

1,37.4

पृथुना प्रविभागश्चधरायाः साधितः पुरा ।
तस्याकरवती राज्ञः पत्तनाकरमालिनी

pṛthunā pravibhāgaścadharāyāḥ sādhitaḥ purā |
tasyākaravatī rājñaḥ pattanākaramālinī

1,37.5

चातुर्वर्णमयसमाकीर्णा रक्षिता तेन धीमता ।
एवंप्रभावोराजासीद्वैन्यः सद्विजसत्तमाः

cāturvarṇamayasamākīrṇā rakṣitā tena dhīmatā |
evaṃprabhāvorājāsīdvainyaḥ sadvijasattamāḥ

1,37.6

नमस्यश्चैव पूच्यश्च भूतग्रामेण सर्वशः ।
ब्राह्मणैश्च महाभागैर्वेदवेदाङ्गपारगैः

namasyaścaiva pūcyaśca bhūtagrāmeṇa sarvaśaḥ |
brāhmaṇaiśca mahābhāgairvedavedāṅgapāragaiḥ

1,37.7

पृथुरेव नमस्कार्यो ब्रह्मयोनिः सनातनः ।
पार्थिवैश्च महाभागैः प्रार्थयद्भिर्महद्यशः

pṛthureva namaskāryo brahmayoniḥ sanātanaḥ |
pārthivaiśca mahābhāgaiḥ prārthayadbhirmahadyaśaḥ

1,37.8

आदिराजो नमस्कार्यः पृथुर्वैन्यः प्रतापवान् ।
योधैरपि च संग्रामे प्राप्तुकामैर्जयं युधि

ādirājo namaskāryaḥ pṛthurvainyaḥ pratāpavān |
yodhairapi ca saṃgrāme prāptukāmairjayaṃ yudhi

1,37.9

आदिकर्त्तारणानां वै नमस्यः पृथुरेव हि ।
यो हि योद्धा रणं याति कीर्त्तयित्वा पृथुं नृपम्

ādikarttāraṇānāṃ vai namasyaḥ pṛthureva hi |
yo hi yoddhā raṇaṃ yāti kīrttayitvā pṛthuṃ nṛpam

1,37.10

स घोररूपात्संग्रामात्क्षेमी तरति कीर्त्तिमान् ।
वैश्यैरपि च राजर्षिर्वेश्यवृत्तिमिहास्थितैः

sa ghorarūpātsaṃgrāmātkṣemī tarati kīrttimān |
vaiśyairapi ca rājarṣirveśyavṛttimihāsthitaiḥ

1,37.11

पृथुरेव नमस्कार्यो वृत्तिदानान्महायशाः ।
एते वत्सविशेषाश्च दोग्धारः क्षीरमेव च

pṛthureva namaskāryo vṛttidānānmahāyaśāḥ |
ete vatsaviśeṣāśca dogdhāraḥ kṣīrameva ca

1,37.12

पात्राणि च मयोक्तानि सर्वाण्येव यथाक्रमम् ।
ब्रह्मणा प्रथमं दुग्धा पुरा पृथ्वी महात्मना

pātrāṇi ca mayoktāni sarvāṇyeva yathākramam |
brahmaṇā prathamaṃ dugdhā purā pṛthvī mahātmanā

1,37.13

वायुं कृत्वा तथा वत्सं बीजानि वसुधातले ।
ततः स्वायंभुवे पूर्वं तदा मन्वन्तरे पुनः

vāyuṃ kṛtvā tathā vatsaṃ bījāni vasudhātale |
tataḥ svāyaṃbhuve pūrvaṃ tadā manvantare punaḥ

1,37.14

वत्सं स्वायंभुवं कृत्वा सर्वसस्यानि चैव हि ।
ततः स्वारोचिषे वापि प्राप्ते मन्वन्तरे ऽधुना

vatsaṃ svāyaṃbhuvaṃ kṛtvā sarvasasyāni caiva hi |
tataḥ svārociṣe vāpi prāpte manvantare 'dhunā

1,37.15

वत्सं स्वारोचिषं कृत्वा दुग्धा सस्यानि मेदिनी ।
उत्तमेन तु तेनापि दुग्धा देवानु जेन तु

vatsaṃ svārociṣaṃ kṛtvā dugdhā sasyāni medinī |
uttamena tu tenāpi dugdhā devānu jena tu

1,37.16

मनुं कृत्वोत्तमं वत्सं सर्वसस्यानि धीमता ।
पुनश्च पञ्चमे पृथ्वी तामसस्यान्तरे मनोः

manuṃ kṛtvottamaṃ vatsaṃ sarvasasyāni dhīmatā |
punaśca pañcame pṛthvī tāmasasyāntare manoḥ

1,37.17

दुग्धेयं तामसं वत्सं कृत्वा वै बलबन्धुना ।
चारिष्टवस्य वै षष्ठे संप्राप्ते चान्तरे मनोः

dugdheyaṃ tāmasaṃ vatsaṃ kṛtvā vai balabandhunā |
cāriṣṭavasya vai ṣaṣṭhe saṃprāpte cāntare manoḥ

1,37.18

दुग्धा मही पुराणेन वत्सं चारिष्टवं प्रति ।
चाक्षुषे चापि संप्राप्ते तदा मन्वन्तरे पुनः

dugdhā mahī purāṇena vatsaṃ cāriṣṭavaṃ prati |
cākṣuṣe cāpi saṃprāpte tadā manvantare punaḥ

1,37.19

दुग्धा मही पुराणेन वत्सं कृत्वा तु चाक्षुषम् ।
चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः

dugdhā mahī purāṇena vatsaṃ kṛtvā tu cākṣuṣam |
cākṣuṣasyāntare 'tīte prāpte vaivasvate punaḥ

1,37.20

वैन्येनेयं पुरा दुग्धा यथा ते कथितं मया ।
एतैर्दुग्धा पुरा पृथ्वी व्यतीतेष्वन्तरेषु वै

vainyeneyaṃ purā dugdhā yathā te kathitaṃ mayā |
etairdugdhā purā pṛthvī vyatīteṣvantareṣu vai

1,37.21

देवादिभिर्मनुष्यैश्च ततो भूतादिभिश्च ह ।
एवं सर्वेषु विज्ञेया अतीतानागतेष्विह

devādibhirmanuṣyaiśca tato bhūtādibhiśca ha |
evaṃ sarveṣu vijñeyā atītānāgateṣviha

1,37.22

देवा मन्वन्तरे स्वस्थाः पृथोस्तु शृणुत प्रजाः ।
पृथोस्तु पुत्रौ विक्रान्तौ जज्ञाते ऽन्तर्द्धिपाषनौ

devā manvantare svasthāḥ pṛthostu śṛṇuta prajāḥ |
pṛthostu putrau vikrāntau jajñāte 'ntarddhipāṣanau

1,37.23

शिखण्डिनी हविर्धानमन्तर्द्धानाव्द्यजायत ।
हविर्धानात्षडाग्नेयी धिषणाजनयत्सुतान्

śikhaṇḍinī havirdhānamantarddhānāvdyajāyata |
havirdhānātṣaḍāgneyī dhiṣaṇājanayatsutān

1,37.24

प्राचीनबर्हिषं शुक्लं गयं कृष्णं प्रजाचिनौ ।
प्राचीनबर्हिर्भगवान्महानासीत्प्रजापतिः

prācīnabarhiṣaṃ śuklaṃ gayaṃ kṛṣṇaṃ prajācinau |
prācīnabarhirbhagavānmahānāsītprajāpatiḥ

1,37.25

बलश्रुततपोवीर्यैः पृथिव्यामेकराडसौ ।
प्राचीनाग्राः कुशास्तस्य तस्मात्प्राचीनबर्ह्यसौ

balaśrutatapovīryaiḥ pṛthivyāmekarāḍasau |
prācīnāgrāḥ kuśāstasya tasmātprācīnabarhyasau

1,37.26

समुद्रतनयायां तु कृतदारः स वै प्रभुः ।
महतस्तपसः पारे सवर्णायां प्रजापतिः

samudratanayāyāṃ tu kṛtadāraḥ sa vai prabhuḥ |
mahatastapasaḥ pāre savarṇāyāṃ prajāpatiḥ

1,37.27

सवर्णाधत्त सामुद्री दश प्राचीनबर्हिषः ।
सर्वान्प्रचेतसो नाम धनुर्वेदस्य पारगान्

savarṇādhatta sāmudrī daśa prācīnabarhiṣaḥ |
sarvānpracetaso nāma dhanurvedasya pāragān

1,37.28

अपृथग्धर्मचरणास्ते ऽतप्यन्त महात्तपः ।
दशवर्ष सहस्राणि समुद्रसलिलेशयाः

apṛthagdharmacaraṇāste 'tapyanta mahāttapaḥ |
daśavarṣa sahasrāṇi samudrasalileśayāḥ

1,37.29

तपश्चतेषु पृथिवीं तप्यत्स्वथ महीरुहाः ।
अरक्ष्यमाणामावब्रुर्बभूवाथ प्रजाक्षयः

tapaścateṣu pṛthivīṃ tapyatsvatha mahīruhāḥ |
arakṣyamāṇāmāvabrurbabhūvātha prajākṣayaḥ

1,37.30

प्रत्याहृते तदा तस्मिञ्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।
नाशकन्मारुतो वातुं वृत्तं खमभवद्द्रुमैः

pratyāhṛte tadā tasmiñcākṣuṣasyāntare manoḥ |
nāśakanmāruto vātuṃ vṛttaṃ khamabhavaddrumaiḥ

1,37.31

दशवर्षसहस्राणि न शेकुश्चेष्टितुं प्रजाः ।
तदुपश्रुत्य तपसा सर्वे युक्ताः प्रचेतसः

daśavarṣasahasrāṇi na śekuśceṣṭituṃ prajāḥ |
tadupaśrutya tapasā sarve yuktāḥ pracetasaḥ

1,37.32

मुखेभ्यो वायुमग्निं च ससृजुर्जातमन्यवः ।
उन्मूलानथ वृक्षांस्तान्कृत्वा वायुरशोषयत्

mukhebhyo vāyumagniṃ ca sasṛjurjātamanyavaḥ |
unmūlānatha vṛkṣāṃstānkṛtvā vāyuraśoṣayat

1,37.33

तानग्निरदहद्धोर एवमासीद्दुमक्षयः ।
द्रुमक्षयमथो बुद्ध्वा किञ्चिच्छिष्टेषु शाखिषु

tānagniradahaddhora evamāsīddumakṣayaḥ |
drumakṣayamatho buddhvā kiñcicchiṣṭeṣu śākhiṣu

1,37.34

उपगम्याब्रवी देतान्राजा सोमः प्रचेतसः ।
दृष्ट्वा प्रयोजनं सत्यं लोकसंतानकारणात्

upagamyābravī detānrājā somaḥ pracetasaḥ |
dṛṣṭvā prayojanaṃ satyaṃ lokasaṃtānakāraṇāt

1,37.35

कोपं त्यजत राजानः सर्वे प्राचीनबर्हिषः ।
वृक्षाः क्षित्यां जनिष्यन्ति शाम्यतामग्निमारुतौ

kopaṃ tyajata rājānaḥ sarve prācīnabarhiṣaḥ |
vṛkṣāḥ kṣityāṃ janiṣyanti śāmyatāmagnimārutau

1,37.36

रत्नभूता च कन्येयं वृक्षाणां वरवर्णिनीः ।
भविष्यज्जनता ह्येषा धृता गर्भेण वै मया

ratnabhūtā ca kanyeyaṃ vṛkṣāṇāṃ varavarṇinīḥ |
bhaviṣyajjanatā hyeṣā dhṛtā garbheṇa vai mayā

1,37.37

मारिषा नाम नाम्नैषा वृक्षैरेव विनिर्मिता ।
भार्या भवतु वो ह्येषा सोमगर्भा विवर्द्धिता

māriṣā nāma nāmnaiṣā vṛkṣaireva vinirmitā |
bhāryā bhavatu vo hyeṣā somagarbhā vivarddhitā

1,37.38

युष्माकं तेजसार्द्धेन मम चार्धेन तेजसा ।
अस्यामुत्पत्स्यते विद्वान्दक्षो नाम प्रजापतिः

yuṣmākaṃ tejasārddhena mama cārdhena tejasā |
asyāmutpatsyate vidvāndakṣo nāma prajāpatiḥ

1,37.39

स इमां दग्धभूयिष्ठां युष्मत्तेजोमयेन वै ।
अग्निनाग्निसमो भूयः प्रजाः संवर्द्धयिष्यति

sa imāṃ dagdhabhūyiṣṭhāṃ yuṣmattejomayena vai |
agnināgnisamo bhūyaḥ prajāḥ saṃvarddhayiṣyati

1,37.40

ततः सोमस्य वचनाज्जगृहुस्ते प्रचेतसः ।
संत्दृत्य कोपं वृक्षेभ्यः पत्नीं धर्मेण मारिषाम्

tataḥ somasya vacanājjagṛhuste pracetasaḥ |
saṃtdṛtya kopaṃ vṛkṣebhyaḥ patnīṃ dharmeṇa māriṣām

1,37.41

मारिषायां ततस्ते वै मनसा गर्भमादधुः ।
दशभ्यस्तु प्रचेतोभ्यो मारिषायां प्रजापतिः

māriṣāyāṃ tataste vai manasā garbhamādadhuḥ |
daśabhyastu pracetobhyo māriṣāyāṃ prajāpatiḥ

1,37.42

दक्षो जज्ञे महातेजाः सोमस्यांशेन वीर्यवान् ।
असृजन्मनसा त्वादौ प्रजा दक्षो ऽथ मैथुनात्

dakṣo jajñe mahātejāḥ somasyāṃśena vīryavān |
asṛjanmanasā tvādau prajā dakṣo 'tha maithunāt

1,37.43

अचरांश्च चरांश्चैव द्विपदो ऽथ चतुष्पदः ।
विसृज्य मनसा दक्षः पश्चादसृजत स्त्रियः

acarāṃśca carāṃścaiva dvipado 'tha catuṣpadaḥ |
visṛjya manasā dakṣaḥ paścādasṛjata striyaḥ

1,37.44

ददौ स दश धर्माय कश्यपाय त्रयां दश ।
कालस्य नयने युक्ताः सप्तविंशतिमिन्दवे

dadau sa daśa dharmāya kaśyapāya trayāṃ daśa |
kālasya nayane yuktāḥ saptaviṃśatimindave

1,37.45

एभ्यो दत्त्वा ततो ऽन्या वै चतस्रो ऽरिष्टनेमिने ।
द्वे चैव बहुपुत्राय द्वे चैवाङ्गिरसे तथा

ebhyo dattvā tato 'nyā vai catasro 'riṣṭanemine |
dve caiva bahuputrāya dve caivāṅgirase tathā

1,37.46

कन्यामेकां कृशाश्वाय तेभ्यो ऽपत्यं बभूव ह ।
अन्तरं चाक्षुषस्याथ मनोः षष्ठं तु गीयते

kanyāmekāṃ kṛśāśvāya tebhyo 'patyaṃ babhūva ha |
antaraṃ cākṣuṣasyātha manoḥ ṣaṣṭhaṃ tu gīyate

1,37.47

मनोर्वैवस्वतस्यापि सप्तमस्य प्रजापतेः ।
वसुदेवाः खगा गावो नागा दितिजदानवाः

manorvaivasvatasyāpi saptamasya prajāpateḥ |
vasudevāḥ khagā gāvo nāgā ditijadānavāḥ

1,37.48

गन्धर्वाप्सरसश्चैव जज्ञिरे ऽन्याश्च जातयः ।
ततः प्रभृति लोके ऽस्मिन्प्रजा मैथुनसंभवाः ।
संकल्पाद्दर्शनात्स्पर्शात्पूर्वासां सृष्टिरुच्यते

gandharvāpsarasaścaiva jajñire 'nyāśca jātayaḥ |
tataḥ prabhṛti loke 'sminprajā maithunasaṃbhavāḥ |
saṃkalpāddarśanātsparśātpūrvāsāṃ sṛṣṭirucyate

1,37.49

ऋषिरुवाच देवानां दानवानां च देवर्षिणां च ते शुभः ।
संभवः कथितः पूर्वं दक्षस्य च महात्मनः

ṛṣiruvāca devānāṃ dānavānāṃ ca devarṣiṇāṃ ca te śubhaḥ |
saṃbhavaḥ kathitaḥ pūrvaṃ dakṣasya ca mahātmanaḥ

1,37.50

प्राणात्प्रजापतेर्जन्म दक्षस्य कथितं त्वया ।
कथं प्राचे तस्त्वं च पुनर्लेभे महातपाः

prāṇātprajāpaterjanma dakṣasya kathitaṃ tvayā |
kathaṃ prāce tastvaṃ ca punarlebhe mahātapāḥ

1,37.51

एतं नः संशयं सूत व्याख्यातुं त्वमिहार्हसि ।
दौहित्रश्चैव सोमस्य कथं श्र्वशुरतां गतः

etaṃ naḥ saṃśayaṃ sūta vyākhyātuṃ tvamihārhasi |
dauhitraścaiva somasya kathaṃ śrvaśuratāṃ gataḥ

1,37.52

सूत उवाच उत्पत्तिश्च निरोधश्च नित्यं भूतेषु सत्तमाः ।
ऋषयो ऽत्र न सुह्यन्ति विद्यावन्तश्च ये जनाः

sūta uvāca utpattiśca nirodhaśca nityaṃ bhūteṣu sattamāḥ |
ṛṣayo 'tra na suhyanti vidyāvantaśca ye janāḥ

1,37.53

युगे युगे भवन्त्येते सर्वे दक्षादयो द्विजाः ।
पुनश्चैव निरुध्यन्ते विद्वांस्तत्र न मुह्यति

yuge yuge bhavantyete sarve dakṣādayo dvijāḥ |
punaścaiva nirudhyante vidvāṃstatra na muhyati

1,37.54

ज्यैष्ठ्यकानिष्ठ्यमप्येषां पूर्वमासीद्द्विजोत्तमाः ।
तप एव गरीयो ऽभूत्प्रभावश्चैव कारणम्

jyaiṣṭhyakāniṣṭhyamapyeṣāṃ pūrvamāsīddvijottamāḥ |
tapa eva garīyo 'bhūtprabhāvaścaiva kāraṇam

1,37.55

इमां विसृष्टिं यो वेद चाक्षुषस्य चराचरम् ।
प्रजावानायुषस्तीर्णः स्वर्गलोके महीयते

imāṃ visṛṣṭiṃ yo veda cākṣuṣasya carācaram |
prajāvānāyuṣastīrṇaḥ svargaloke mahīyate

1,37.56

एवं सर्गः समाख्यातश्चाक्षुषस्य समासतः ।
इत्येते षट् निसर्गाश्च क्रान्ता मन्वन्तरात्मकाः

evaṃ sargaḥ samākhyātaścākṣuṣasya samāsataḥ |
ityete ṣaṭ nisargāśca krāntā manvantarātmakāḥ

1,37.57

स्वायंभुवाद्याः संक्षेपाच्चाशुषान्ता यथाक्रमम् ।
एते सर्गा यथा प्राज्ञैः प्रोक्ता ये द्विजसत्तमाः

svāyaṃbhuvādyāḥ saṃkṣepāccāśuṣāntā yathākramam |
ete sargā yathā prājñaiḥ proktā ye dvijasattamāḥ

1,37.58

वैवस्वतनिसर्गेण तेषां ज्ञेयस्तु विस्तरः ।
अन्यूनानतिरिक्तास्ते सर्वे सर्गा विवस्वतः

vaivasvatanisargeṇa teṣāṃ jñeyastu vistaraḥ |
anyūnānatiriktāste sarve sargā vivasvataḥ

1,37.59

आरोग्यायुः प्रमाणेभ्यो धर्मतः कामतोरऽथतः ।
एतानेव गुणानेति यः पठन्ननसूयकः

ārogyāyuḥ pramāṇebhyo dharmataḥ kāmator'thataḥ |
etāneva guṇāneti yaḥ paṭhannanasūyakaḥ

1,37.60

वैवस्वतस्य वक्ष्यामि सांप्रतस्य महात्मनः ।
समासव्यासतः सर्गं ब्रुवतो मे निबोधत

vaivasvatasya vakṣyāmi sāṃpratasya mahātmanaḥ |
samāsavyāsataḥ sargaṃ bruvato me nibodhata

Chapter 1.38

1,38.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे चाक्षुषसर्गवर्णनं नाम सप्तत्रिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच सप्तम त्वथ पर्याये मनोर्वैवस्वतस्य ह ।
मारीचात्कश्यपाद्देवा जज्ञिरे परमर्षयः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde cākṣuṣasargavarṇanaṃ nāma saptatriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca saptama tvatha paryāye manorvaivasvatasya ha |
mārīcātkaśyapāddevā jajñire paramarṣayaḥ

1,38.2

आदित्या वसवी रुद्राः साध्या विश्वे मरुद्गणाः ।
भृगवोंऽगिरसश्चैव ते ऽष्ठौ देवगणाः स्मृताः

ādityā vasavī rudrāḥ sādhyā viśve marudgaṇāḥ |
bhṛgavoṃ'girasaścaiva te 'ṣṭhau devagaṇāḥ smṛtāḥ

1,38.3

आदित्या मरुतो रुद्रा विज्ञेयाः कश्यपात्मजाः ।
साध्याश्य वसवो विश्वे धर्मपुत्रास्त्रयो गणाः

ādityā maruto rudrā vijñeyāḥ kaśyapātmajāḥ |
sādhyāśya vasavo viśve dharmaputrāstrayo gaṇāḥ

1,38.4

भृगोस्तु भृगवो देवा ह्यङ्गिरसोंऽगिरः सुताः ।
वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नित्ये ते छन्दजा मताः

bhṛgostu bhṛgavo devā hyaṅgirasoṃ'giraḥ sutāḥ |
vaivasvateṃ'tare hyasminnitye te chandajā matāḥ

1,38.5

एते ऽपि च गमिष्यन्ति महान्तं कालपर्ययात् ।
एवं सर्गस्तु मारीचो विज्ञेयः सांप्रतः शुभः

ete 'pi ca gamiṣyanti mahāntaṃ kālaparyayāt |
evaṃ sargastu mārīco vijñeyaḥ sāṃprataḥ śubhaḥ

1,38.6

तेजस्वी सांप्रतस्तेषामिन्द्रो नाम्ना महाबलः ।
अतीतानागता ये च वर्त्तन्ते सांप्रतं च ये

tejasvī sāṃpratasteṣāmindro nāmnā mahābalaḥ |
atītānāgatā ye ca varttante sāṃprataṃ ca ye

1,38.7

सर्वे मन्वन्तरेद्रास्ते विज्ञेयास्तुल्यलक्षणाः ।
भूतभव्यभवन्नाथाः सहस्राक्षाः पुरन्दराः

sarve manvantaredrāste vijñeyāstulyalakṣaṇāḥ |
bhūtabhavyabhavannāthāḥ sahasrākṣāḥ purandarāḥ

1,38.8

सघवन्तश्चते सर्वे शृङ्गिणो वज्रपाणयः ।
सर्वैः क्रतुशतेनेष्टं पृथक्छतगुणेन तु

saghavantaścate sarve śṛṅgiṇo vajrapāṇayaḥ |
sarvaiḥ kratuśateneṣṭaṃ pṛthakchataguṇena tu

1,38.9

त्रैलोक्ये यानि सत्त्वानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।
अभिभूयावतिष्ठन्ति धर्माद्यैः कारणैरपि

trailokye yāni sattvāni gatimanti dhruvāṇi ca |
abhibhūyāvatiṣṭhanti dharmādyaiḥ kāraṇairapi

1,38.10

तेजसा तपसा बुद्ध्या बलश्रुतपराक्रमैः ।
भूतभव्यभवन्नाथा यथा ते प्रभविष्णवः

tejasā tapasā buddhyā balaśrutaparākramaiḥ |
bhūtabhavyabhavannāthā yathā te prabhaviṣṇavaḥ

1,38.11

एतत्सर्वं प्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत ।
भूतभव्यभवद्ध्येत त्समृतं लोकत्रयं द्विजैः

etatsarvaṃ pravakṣyāmi bruvato me nibodhata |
bhūtabhavyabhavaddhyeta tsamṛtaṃ lokatrayaṃ dvijaiḥ

1,38.12

भूर्लोको ऽयं स्मृतो भूतमन्तरिक्षं भवत्स्मृतम् ।
भव्यं स्मृतं दिवं ह्येतत्तेषां वक्ष्यामि साधनम्

bhūrloko 'yaṃ smṛto bhūtamantarikṣaṃ bhavatsmṛtam |
bhavyaṃ smṛtaṃ divaṃ hyetatteṣāṃ vakṣyāmi sādhanam

1,38.13

ध्यायता लोकनामानि ब्रह्मणाग्रे विभाषितम् ।
भूरिति व्याहृतं पूर्वं भूर्लोको ऽयमभूत्तदा

dhyāyatā lokanāmāni brahmaṇāgre vibhāṣitam |
bhūriti vyāhṛtaṃ pūrvaṃ bhūrloko 'yamabhūttadā

1,38.14

भू सत्तायां स्मृतो धातुस्तथासौ लोकदर्शने ।
भूतत्वाद्दर्शनाच्चैव भूर्लोको ऽयमभूत्ततः

bhū sattāyāṃ smṛto dhātustathāsau lokadarśane |
bhūtatvāddarśanāccaiva bhūrloko 'yamabhūttataḥ

1,38.15

अतो ऽयं प्रथमो लोको भूतत्वाद्भूर्द्वजैः स्मृतः ।
भूते ऽस्मिन्भवदित्युक्तं द्वितीयं ब्रह्मणा पुनः

ato 'yaṃ prathamo loko bhūtatvādbhūrdvajaiḥ smṛtaḥ |
bhūte 'sminbhavadityuktaṃ dvitīyaṃ brahmaṇā punaḥ

1,38.16

भवदित्यत्पद्यमाने काले शब्दो ऽयमुच्यते ।
भवनात्तु भुवल्लोको निरुत्तया हि निरुच्यते

bhavadityatpadyamāne kāle śabdo 'yamucyate |
bhavanāttu bhuvalloko niruttayā hi nirucyate

1,38.17

अन्तरिक्षं भवत्तस्माद्द्वितीयो लोक उच्यते ।
उत्पन्ने तु तथा लोके द्वितीये ब्रह्मणा पुनः

antarikṣaṃ bhavattasmāddvitīyo loka ucyate |
utpanne tu tathā loke dvitīye brahmaṇā punaḥ

1,38.18

भव्येति व्याहृतं पश्चाद्भव्यो लोकस्ततो ऽभवत् ।
अनागते भव्य इत शब्द एष विभाव्यते

bhavyeti vyāhṛtaṃ paścādbhavyo lokastato 'bhavat |
anāgate bhavya ita śabda eṣa vibhāvyate

1,38.19

तस्माद्भव्यो ह्यसौ लोको नामतस्त्रिदिवं स्मृतम् ।
भूरितीयं स्मृता भूमिरन्तरिक्षं भुवः स्मृतम्

tasmādbhavyo hyasau loko nāmatastridivaṃ smṛtam |
bhūritīyaṃ smṛtā bhūmirantarikṣaṃ bhuvaḥ smṛtam

1,38.20

दिवं स्मृतं तथा भव्यं त्रलोक्यस्यैष निर्णयः ।
त्रैलोक्ययुक्तैर्व्याहारैस्तिस्रो व्याहृतयो ऽभवन्

divaṃ smṛtaṃ tathā bhavyaṃ tralokyasyaiṣa nirṇayaḥ |
trailokyayuktairvyāhāraistisro vyāhṛtayo 'bhavan

1,38.21

नाथ इत्येष धातुर्वै धातुज्ञैः पालने स्मृतः ।
यस्माद्भूतस्य लोकस्य भव्यस्य भवतस्तथा

nātha ityeṣa dhāturvai dhātujñaiḥ pālane smṛtaḥ |
yasmādbhūtasya lokasya bhavyasya bhavatastathā

1,38.22

लोकत्रयस्य नाथास्ते तस्मादिन्द्राद्विजैः स्मृताः ।
प्रधानभूता देवेन्द्रा गुणभूतास्तथैव च

lokatrayasya nāthāste tasmādindrādvijaiḥ smṛtāḥ |
pradhānabhūtā devendrā guṇabhūtāstathaiva ca

1,38.23

मन्वन्तरेषु ये देवा यज्ञभाजो भवन्ति हि ।
यज्ञगन्धर्वरक्षांसि पिशाचो रगमानुषाः

manvantareṣu ye devā yajñabhājo bhavanti hi |
yajñagandharvarakṣāṃsi piśāco ragamānuṣāḥ

1,38.24

महिमानः स्मृता ह्येते देवेन्द्राणां तु सर्वशः ।
देवेन्द्रा गुरवो नाथा राजानः पितरो हि ते

mahimānaḥ smṛtā hyete devendrāṇāṃ tu sarvaśaḥ |
devendrā guravo nāthā rājānaḥ pitaro hi te

1,38.25

रक्षन्तीमाः प्रजा ह्येते धर्मेणेह सुरोत्तमाः ।
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं देवेन्द्राणां समासतः

rakṣantīmāḥ prajā hyete dharmeṇeha surottamāḥ |
ityetallakṣaṇaṃ proktaṃ devendrāṇāṃ samāsataḥ

1,38.26

सप्तर्षीन्संप्रवक्ष्यामि सांप्रतं ये दिवं श्रिताः ।
गाधिजः कौशिको धीमान्विश्वामित्रो महातपाः

saptarṣīnsaṃpravakṣyāmi sāṃprataṃ ye divaṃ śritāḥ |
gādhijaḥ kauśiko dhīmānviśvāmitro mahātapāḥ

1,38.27

भार्गवो जमदग्निश्च ह्यौर्वपुत्रः प्रतापवान् ।
बृहस्पतिसुतश्चापि भरद्वाजो महा यशाः

bhārgavo jamadagniśca hyaurvaputraḥ pratāpavān |
bṛhaspatisutaścāpi bharadvājo mahā yaśāḥ

1,38.28

औतथ्यो गौतमो विद्वाञ्शरद्वान्नाम धार्मिकः ।
स्वायंभुवो ऽत्रिर्भगवान्ब्रह्मकोशः सपञ्चमः

autathyo gautamo vidvāñśaradvānnāma dhārmikaḥ |
svāyaṃbhuvo 'trirbhagavānbrahmakośaḥ sapañcamaḥ

1,38.29

षष्ठो वसिष्ठपुत्रस्तु वसुमांल्लोकविश्रुतः ।
वत्सरः काश्यपश्यैव सप्तैते साधुसंमताः

ṣaṣṭho vasiṣṭhaputrastu vasumāṃllokaviśrutaḥ |
vatsaraḥ kāśyapaśyaiva saptaite sādhusaṃmatāḥ

1,38.30

एते सप्तर्षयश्योक्ता वर्त्तन्ते सांप्रतेंऽतरे ।
इक्ष्वाकुश्च नृगश्चैव धृष्टः शर्यातिरेब च

ete saptarṣayaśyoktā varttante sāṃprateṃ'tare |
ikṣvākuśca nṛgaścaiva dhṛṣṭaḥ śaryātireba ca

1,38.31

नरिष्यन्तश्चविख्यातो नाभागो दिष्ट एव च ।
करूषश्च पृषध्रश्च पांशुश्चनवमः स्मृतः

nariṣyantaścavikhyāto nābhāgo diṣṭa eva ca |
karūṣaśca pṛṣadhraśca pāṃśuścanavamaḥ smṛtaḥ

1,38.32

मनोर्वैवस्वतस्यैते नव पुत्राः सुधार्मिकाः ।
कीर्तिता वै तथा ह्येते सप्तमं चैतदन्तरम्

manorvaivasvatasyaite nava putrāḥ sudhārmikāḥ |
kīrtitā vai tathā hyete saptamaṃ caitadantaram

1,38.33

इत्येष ह मया पादो द्वितीयः कथितोद्विजाः ।
विस्तरेणानुपूर्व्या च भूयः किं कथयाम्यहम्

ityeṣa ha mayā pādo dvitīyaḥ kathitodvijāḥ |
vistareṇānupūrvyā ca bhūyaḥ kiṃ kathayāmyaham

Chapter 2.1

2,1.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे मन्वन्तरवर्णनं नामाष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः समाप्तो ऽयं ब्रह्माण्डमहापुराणपूर्वभागः श्रीगणेशाय नमः अथ ब्रह्माण्डमहापुराणमध्यभागप्रारम्भः ।
शांशपायन उवाच पादः शेक्तो द्वितीयस्तु अनुषङ्गेन नस्त्वया ।
तृतीयं विस्तरात्पादं सोपोद्धातं प्रवर्त्तय

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde manvantaravarṇanaṃ nāmāṣṭātriṃśattamo 'dhyāyaḥ samāpto 'yaṃ brahmāṇḍamahāpurāṇapūrvabhāgaḥ śrīgaṇeśāya namaḥ atha brahmāṇḍamahāpurāṇamadhyabhāgaprārambhaḥ |
śāṃśapāyana uvāca pādaḥ śekto dvitīyastu anuṣaṅgena nastvayā |
tṛtīyaṃ vistarātpādaṃ sopoddhātaṃ pravarttaya

2,1.2

सूत उवाच कीर्त्तयिष्ये तृतीयं वः सोपोद्धातं सविस्तरम् ।
पादं समुच्चयाद्विप्रा गदतो मे निबोधत

sūta uvāca kīrttayiṣye tṛtīyaṃ vaḥ sopoddhātaṃ savistaram |
pādaṃ samuccayādviprā gadato me nibodhata

2,1.3

मनोर्वैवस्वतस्येमं सांप्रतं तु महात्मनः ।
विस्तरेणानुपूर्व्या च निसर्गं शृणुत द्विजाः

manorvaivasvatasyemaṃ sāṃprataṃ tu mahātmanaḥ |
vistareṇānupūrvyā ca nisargaṃ śṛṇuta dvijāḥ

2,1.4

चतुर्युगैकस प्तत्या संख्यातं पूर्वमेव तु ।
मह देवगणैश्चैव ऋषिभिर्दानवैस्सह

caturyugaikasa ptatyā saṃkhyātaṃ pūrvameva tu |
maha devagaṇaiścaiva ṛṣibhirdānavaissaha

2,1.5

पितृगन्धर्वयक्षैश्च रक्षोभूतमहोरगैः ।
मानुषैः पशुभिश्चैव पक्षिभिः स्थावरैः सह

pitṛgandharvayakṣaiśca rakṣobhūtamahoragaiḥ |
mānuṣaiḥ paśubhiścaiva pakṣibhiḥ sthāvaraiḥ saha

2,1.6

मन्वादिकं भविष्यान्तमाख्यानैर्बहुभिर्युतम् ।
वक्ष्ये वैवस्वतं सर्गं नमस्कृत्य विवस्वते

manvādikaṃ bhaviṣyāntamākhyānairbahubhiryutam |
vakṣye vaivasvataṃ sargaṃ namaskṛtya vivasvate

2,1.7

आद्ये मन्वन्तरे ऽतीताः सर्गप्रावर्त्तकास्तु ये ।
स्वायंभुवेंऽतरे पूर्वं सप्तासन्ये महर्षयः

ādye manvantare 'tītāḥ sargaprāvarttakāstu ye |
svāyaṃbhuveṃ'tare pūrvaṃ saptāsanye maharṣayaḥ

2,1.8

चाक्षुषस्यान्तरे ऽतीते प्राप्ते वैवस्वते पुनः ।
दक्षस्य च ऋषीणां च भृग्वादीनां महौजसाम्

cākṣuṣasyāntare 'tīte prāpte vaivasvate punaḥ |
dakṣasya ca ṛṣīṇāṃ ca bhṛgvādīnāṃ mahaujasām

2,1.9

शापान्महेश्वरस्यासीत्प्रादुर्भावो महात्मनाम् ।
भूयः सप्तर्षयस्त्वेवमुत्पन्नाः सप्त मानसाः

śāpānmaheśvarasyāsītprādurbhāvo mahātmanām |
bhūyaḥ saptarṣayastvevamutpannāḥ sapta mānasāḥ

2,1.10

पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव स्वयमेव स्वयंभुवा ।
प्रजासंतानकृद्भिस्तैरुत्पदद्भिर्महात्मभिः

putratve kalpitāścaiva svayameva svayaṃbhuvā |
prajāsaṃtānakṛdbhistairutpadadbhirmahātmabhiḥ

2,1.11

पुनः प्रवर्त्तितः सर्गो यथापूर्वं यथाक्रमम् ।
तेषां प्रसूतिं वक्ष्यामि विशुद्धज्ञानकर्मणाम्

punaḥ pravarttitaḥ sargo yathāpūrvaṃ yathākramam |
teṣāṃ prasūtiṃ vakṣyāmi viśuddhajñānakarmaṇām

2,1.12

समासव्यासयोगाभ्यां यथावदनुपूर्वशः ।
येषामन्वयसंभूतैलर् एको ऽयं सचराचरः ।
पुनरापूरितः सर्वो ग्रहनक्षत्रमण्डितः

samāsavyāsayogābhyāṃ yathāvadanupūrvaśaḥ |
yeṣāmanvayasaṃbhūtailar eko 'yaṃ sacarācaraḥ |
punarāpūritaḥ sarvo grahanakṣatramaṇḍitaḥ

2,1.13

ऋषय ऊचुः कथं सप्तर्षयः पूर्वमुत्पन्नाः सप्त मनसाः ।
पुत्रत्वे कल्पिताश्चैव तन्नो निगद सत्तम

ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ saptarṣayaḥ pūrvamutpannāḥ sapta manasāḥ |
putratve kalpitāścaiva tanno nigada sattama

2,1.14

सूत उवाच पूर्वं सप्तर्षयः प्रोक्ता ये वै स्वायंभुवेंऽतरे ।
मनोरन्तरमासाद्य पुनर्वैवस्वतं किल

sūta uvāca pūrvaṃ saptarṣayaḥ proktā ye vai svāyaṃbhuveṃ'tare |
manorantaramāsādya punarvaivasvataṃ kila

2,1.15

भवाभिशाप संविद्धा अप्राप्तास्ते तदा तपः ।
उपपन्ना जने लोके सकृदागमनास्तु त

bhavābhiśāpa saṃviddhā aprāptāste tadā tapaḥ |
upapannā jane loke sakṛdāgamanāstu ta

2,1.16

ऊचुः सर्वे सदान्योन्यं जनलोके महार्षयः ।
एत एव महाभागा वरुणे वितते ऽध्वरे

ūcuḥ sarve sadānyonyaṃ janaloke mahārṣayaḥ |
eta eva mahābhāgā varuṇe vitate 'dhvare

2,1.17

सर्वे वयं प्रसूयामश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।
पितामहात्मजाः सर्वे तन्नः श्रेयो भविष्यति

sarve vayaṃ prasūyāmaścākṣuṣasyāntare manoḥ |
pitāmahātmajāḥ sarve tannaḥ śreyo bhaviṣyati

2,1.18

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।
स्वायंभुवेन्तरे प्राप्ताः सृष्ट्यर्थं ते भवेन तु

evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ |
svāyaṃbhuventare prāptāḥ sṛṣṭyarthaṃ te bhavena tu

2,1.19

जज्ञिरे ह पुनस्ते वै जनलोकादिहागताः ।
देवस्य महतो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्

jajñire ha punaste vai janalokādihāgatāḥ |
devasya mahato yajñe vāruṇīṃ bibhratastanum

2,1.20

ब्रह्मणो जुह्वतः शुक्रमग्रौ पूर्वं प्रजेप्सया ।
ऋषयो जज्ञिरे दीर्घे द्वितीयमिति नः श्रुतम्

brahmaṇo juhvataḥ śukramagrau pūrvaṃ prajepsayā |
ṛṣayo jajñire dīrghe dvitīyamiti naḥ śrutam

2,1.21

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः ।
अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च ह्यष्टौ ते ब्रह्मणः सुताः

bhṛgvaṅgirā marīciśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ |
atriścaiva vasiṣṭhaśca hyaṣṭau te brahmaṇaḥ sutāḥ

2,1.22

तथास्य वितते यज्ञे देवाः सर्वे समागताः ।
यज्ञाङ्गानि च सर्वाणि वषठ्कारश्च मूर्त्तिमान्

tathāsya vitate yajñe devāḥ sarve samāgatāḥ |
yajñāṅgāni ca sarvāṇi vaṣaṭhkāraśca mūrttimān

2,1.23

मूर्त्तिमन्ति च सामानि यजूंषि च सहस्रशः ।
ऋग्वेदश्चाभवत्तत्र यश्च क्रमविभूषितः

mūrttimanti ca sāmāni yajūṃṣi ca sahasraśaḥ |
ṛgvedaścābhavattatra yaśca kramavibhūṣitaḥ

2,1.24

यजुर्वेदश्च वृत्ताढ्य ओङ्कारवदनोज्ज्वलः ।
स्थितो यज्ञार्थसंपृक्तः सूक्तब्राह्मणमन्त्रवान्

yajurvedaśca vṛttāḍhya oṅkāravadanojjvalaḥ |
sthito yajñārthasaṃpṛktaḥ sūktabrāhmaṇamantravān

2,1.25

सामवेदश्च वृत्ताढ्यः सर्वगेयपुरः सरः ।
विश्वावस्वादिभिः सार्द्धं गन्धर्वैः संभृतो ऽभवत्

sāmavedaśca vṛttāḍhyaḥ sarvageyapuraḥ saraḥ |
viśvāvasvādibhiḥ sārddhaṃ gandharvaiḥ saṃbhṛto 'bhavat

2,1.26

ब्रह्मवेदस्तथा घोरैः कृत्वा विधिभिरन्वितः ।
प्रत्यङ्गिरसयोगैश्च द्विशरीरशिरो ऽभवत्

brahmavedastathā ghoraiḥ kṛtvā vidhibhiranvitaḥ |
pratyaṅgirasayogaiśca dviśarīraśiro 'bhavat

2,1.27

लक्षणा विस्तराः स्तोभा निरुक्तस्वर भक्तयः ।
आश्रयस्तु वषट्कारो निग्रहप्रग्रहावपि

lakṣaṇā vistarāḥ stobhā niruktasvara bhaktayaḥ |
āśrayastu vaṣaṭkāro nigrahapragrahāvapi

2,1.28

दीप्तिमूर्त्तिरिलादेवी दिशश्चसदिगीश्वराः ।
देवकन्याश्च पत्न्यश्च तथा मातर एव च

dīptimūrttirilādevī diśaścasadigīśvarāḥ |
devakanyāśca patnyaśca tathā mātara eva ca

2,1.29

आययुः सर्व एवैते देवस्य यजतो मखे ।
मूर्तिमन्तः सुरूपाख्या वरुणस्य वपुर्भृतः

āyayuḥ sarva evaite devasya yajato makhe |
mūrtimantaḥ surūpākhyā varuṇasya vapurbhṛtaḥ

2,1.30

स्वयंभु वस्तु ता दृष्ट्वा रेतः समपतद्भुवि ।
ब्रह्मर्षिभाविनोरऽथस्य विधानाच्च न संशयः

svayaṃbhu vastu tā dṛṣṭvā retaḥ samapatadbhuvi |
brahmarṣibhāvinor'thasya vidhānācca na saṃśayaḥ

2,1.31

धृत्वा जुहाव हस्ताभ्यां स्रुवेण परिगृह्य च ।
आस्रवज्जुहुयां चक्रे मन्त्रवच्च पितामहः

dhṛtvā juhāva hastābhyāṃ sruveṇa parigṛhya ca |
āsravajjuhuyāṃ cakre mantravacca pitāmahaḥ

2,1.32

ततः स जनयामास भूतग्रामं प्रजापतिः ।
तस्यार्वाक्तेजसश्चैव जज्ञे लोकेषु तैजसम्

tataḥ sa janayāmāsa bhūtagrāmaṃ prajāpatiḥ |
tasyārvāktejasaścaiva jajñe lokeṣu taijasam

2,1.33

तमसा भावि याप्यत्वं यथा सत्त्वं तथा रजः ।
आज्यस्थाल्यामुपादाय स्वशुक्रं हुतवांश्च ह

tamasā bhāvi yāpyatvaṃ yathā sattvaṃ tathā rajaḥ |
ājyasthālyāmupādāya svaśukraṃ hutavāṃśca ha

2,1.34

शुक्रे हु ते ऽथ तस्मिंस्तु प्रादुर्भूता महर्षयः ।
ज्वलन्तो वपुषा युक्ताः सप्रभावैः स्वकैर्गुणैः

śukre hu te 'tha tasmiṃstu prādurbhūtā maharṣayaḥ |
jvalanto vapuṣā yuktāḥ saprabhāvaiḥ svakairguṇaiḥ

2,1.35

हुते चाग्नौ सकृच्छुक्रे ज्वालाया निसृतः कविः ।
हिरण्यगर्भस्तं दृष्ट्वा ज्वालां भित्त्वा विनिर्गतम्

hute cāgnau sakṛcchukre jvālāyā nisṛtaḥ kaviḥ |
hiraṇyagarbhastaṃ dṛṣṭvā jvālāṃ bhittvā vinirgatam

2,1.36

भृगुस्त्वमिति चोवाच यस्मात्तस्मात्स वै भृगुः ।
महादेवस्तथोद्भूतो दृष्ट्वा ब्रह्माणमब्रवीत्

bhṛgustvamiti covāca yasmāttasmātsa vai bhṛguḥ |
mahādevastathodbhūto dṛṣṭvā brahmāṇamabravīt

2,1.37

ममैष पुत्रकामस्य दीक्षितस्य त्वया प्रभो ।
विजज्ञे प्रथमं देव मम पुत्रो भवत्वयम्

mamaiṣa putrakāmasya dīkṣitasya tvayā prabho |
vijajñe prathamaṃ deva mama putro bhavatvayam

2,1.38

तथेति समनुज्ञातो महादेवः स्वयंभुवा ।
पुत्रत्वे कल्पयामास महादेव स्तदा भृगुम्

tatheti samanujñāto mahādevaḥ svayaṃbhuvā |
putratve kalpayāmāsa mahādeva stadā bhṛgum

2,1.39

वारुणा भृगवस्तस्मात्तदपत्यं च स प्रभुः ।
द्वितीयं च ततः शुक्रमङ्गारेष्वजुहोत्प्रभुः

vāruṇā bhṛgavastasmāttadapatyaṃ ca sa prabhuḥ |
dvitīyaṃ ca tataḥ śukramaṅgāreṣvajuhotprabhuḥ

2,1.40

अङ्गारेष्वङ्गिरो ऽङ्गानि संहतानि ततोङ्गिराः ।
संभूतिं तस्य तां दृष्ट्वा वह्निर्ब्रह्माणमब्रवीत्

aṅgāreṣvaṅgiro 'ṅgāni saṃhatāni tatoṅgirāḥ |
saṃbhūtiṃ tasya tāṃ dṛṣṭvā vahnirbrahmāṇamabravīt

2,1.41

रेतोधास्तुभ्यमेवाहं द्वितीयो ऽयं ममास्त्विति ।
एवमस्त्विति सो ऽप्युक्तो ब्रह्मणा सदसस्पतिः

retodhāstubhyamevāhaṃ dvitīyo 'yaṃ mamāstviti |
evamastviti so 'pyukto brahmaṇā sadasaspatiḥ

2,1.42

जग्रा हाग्निस्त्वङ्गिरस आग्नेया इति नः श्रुतम् ।
षट् कृत्वा तु पुनः शुक्रे ब्रह्मणा लोककारिणा

jagrā hāgnistvaṅgirasa āgneyā iti naḥ śrutam |
ṣaṭ kṛtvā tu punaḥ śukre brahmaṇā lokakāriṇā

2,1.43

हुते समभवंस्तस्मिन्यद् ब्रह्माण इति श्रुतिः ।
मरीचिः प्रथमं तत्र मरीचिभ्यः समुत्थितः

hute samabhavaṃstasminyad brahmāṇa iti śrutiḥ |
marīciḥ prathamaṃ tatra marīcibhyaḥ samutthitaḥ

2,1.44

क्रतौ तस्मिन्क्रतुर्जज्ञे यतस्तस्मात्स वै क्रतुः ।
अहं तृतीय इत्यत्रिस्तस्मादत्रिः स कीर्त्यते

kratau tasminkraturjajñe yatastasmātsa vai kratuḥ |
ahaṃ tṛtīya ityatristasmādatriḥ sa kīrtyate

2,1.45

केशैस्तु निचितैर्भूतः पुलस्त्यस्तेन स स्मृतः ।
केशैर्लंबैः समुद्भूतस्तस्मात्स पुलहः स्मृतः

keśaistu nicitairbhūtaḥ pulastyastena sa smṛtaḥ |
keśairlaṃbaiḥ samudbhūtastasmātsa pulahaḥ smṛtaḥ

2,1.46

वसुमध्यात्समुत्पन्नो वशी च वसुमान् स्वयम् ।
वसिष्ठ इति तत्त्वज्ञैः प्रोच्यते ब्रह्मवादिभिः

vasumadhyātsamutpanno vaśī ca vasumān svayam |
vasiṣṭha iti tattvajñaiḥ procyate brahmavādibhiḥ

2,1.47

इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः षण्महर्षयः ।
लोकस्य सन्तानकरा यैरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

ityete brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ ṣaṇmaharṣayaḥ |
lokasya santānakarā yairimā varddhitāḥ prajāḥ

2,1.48

प्रजापतय इत्येवं पठ्यन्ते ब्रह्मणःसुताः ।
अपरे पितरो नाम एतैरेव महर्षिभिः

prajāpataya ityevaṃ paṭhyante brahmaṇaḥsutāḥ |
apare pitaro nāma etaireva maharṣibhiḥ

2,1.49

उत्पादिता देवगणाः सप्त लोकेषु विश्रुताः ।
अजेयाश्च गणाः सप्त सप्तलोकेषु विश्रुताः

utpāditā devagaṇāḥ sapta lokeṣu viśrutāḥ |
ajeyāśca gaṇāḥ sapta saptalokeṣu viśrutāḥ

2,1.50

मारीया भार्गवाश्चैव तथैवाङ्गिरसो ऽपरे ।
पौलस्त्याः पौलहाश्चैव वासिष्ठाश्चैव विश्रुताः

mārīyā bhārgavāścaiva tathaivāṅgiraso 'pare |
paulastyāḥ paulahāścaiva vāsiṣṭhāścaiva viśrutāḥ

2,1.51

आत्रेयाश्च गणाः प्रोक्ता पितॄणां लोकवर्द्धनाः ।
एते समासतः ख्याताः पुनरन्ये गणास्त्रयः

ātreyāśca gaṇāḥ proktā pitṝṇāṃ lokavarddhanāḥ |
ete samāsataḥ khyātāḥ punaranye gaṇāstrayaḥ

2,1.52

अमर्त्ताश्चाप्रकाशाश्च ज्योतिष्मन्तश्च विश्रुताः ।
तेषां राजायमो देवो यमैर्विहतकल्मषः

amarttāścāprakāśāśca jyotiṣmantaśca viśrutāḥ |
teṣāṃ rājāyamo devo yamairvihatakalmaṣaḥ

2,1.53

अपरं प्रजानां यतयस्ताञ्छृमुध्वमतन्द्रिताः ।
कश्यपः कर्दमः शेषो विक्रान्तः सुश्रवास्तथा

aparaṃ prajānāṃ yatayastāñchṛmudhvamatandritāḥ |
kaśyapaḥ kardamaḥ śeṣo vikrāntaḥ suśravāstathā

2,1.54

बहुपुत्रः कुमारश्च विवस्वान्स शुचिव्रतः ।
प्रचेतसोरिष्टनेमिर्बहुलश्च प्रजापतिः

bahuputraḥ kumāraśca vivasvānsa śucivrataḥ |
pracetasoriṣṭanemirbahulaśca prajāpatiḥ

2,1.55

इत्येवमादयो ऽन्ये ऽपि बहवो वै प्रजेश्वराः ।
कुशोच्चया वालखिल्याः सभूताः परमर्षयः

ityevamādayo 'nye 'pi bahavo vai prajeśvarāḥ |
kuśoccayā vālakhilyāḥ sabhūtāḥ paramarṣayaḥ

2,1.56

मनोजवाः सर्वगताः सर्वभोगाश्च ते ऽभवन् ।
जाताश्च भस्मनो ह्यन्ये ब्रह्मर्षिगणसंमताः

manojavāḥ sarvagatāḥ sarvabhogāśca te 'bhavan |
jātāśca bhasmano hyanye brahmarṣigaṇasaṃmatāḥ

2,1.57

वैखानसा मुनिगणास्तपः श्रुतपरायणाः ।
नस्तो द्वावस्य चोत्पन्नावश्विनौ रूपसंमतौ

vaikhānasā munigaṇāstapaḥ śrutaparāyaṇāḥ |
nasto dvāvasya cotpannāvaśvinau rūpasaṃmatau

2,1.58

विदुर्जन्मर्क्षरजसो तथा तन्नेत्रसंचरात् ।
अन्ये प्रजानां पतयः श्रोतोभ्यस्तस्य जज्ञिरे

vidurjanmarkṣarajaso tathā tannetrasaṃcarāt |
anye prajānāṃ patayaḥ śrotobhyastasya jajñire

2,1.59

ऋषयो रोमकूपेभ्यस्तथा स्वेदमलोद्भवाः ।
अयने ऋतवो मासर्द्धमासाः पक्षसंधयः

ṛṣayo romakūpebhyastathā svedamalodbhavāḥ |
ayane ṛtavo māsarddhamāsāḥ pakṣasaṃdhayaḥ

2,1.60

वत्सरा ये त्वहोरात्राः पित्तं ज्योतिश्च दारुणम् ।
रौद्रं लोहितमित्याहुर्लोहितं कनकं स्मृतम्

vatsarā ye tvahorātrāḥ pittaṃ jyotiśca dāruṇam |
raudraṃ lohitamityāhurlohitaṃ kanakaṃ smṛtam

2,1.61

तत्तैजसमिति प्रोक्तं धूमाश्च पशवः स्मृताः ।
ये ऽर्चिषस्तस्य ते रुद्रास्तथादित्याः समृद्गताः

tattaijasamiti proktaṃ dhūmāśca paśavaḥ smṛtāḥ |
ye 'rciṣastasya te rudrāstathādityāḥ samṛdgatāḥ

2,1.62

अङ्गारेभ्यः समुत्पन्ना अर्चिषो दिव्यमानुषाः ।
आदिभूतो ऽस्य लोकस्य ब्रह्मा त्वं ब्रह्मसंभवः

aṅgārebhyaḥ samutpannā arciṣo divyamānuṣāḥ |
ādibhūto 'sya lokasya brahmā tvaṃ brahmasaṃbhavaḥ

2,1.63

सर्वकामदमित्याहुस्तथा वाक्यमुदाहरन् ।
ब्रह्मा सुरगुरुस्तत्र त्रिदशैः संप्रसादितः

sarvakāmadamityāhustathā vākyamudāharan |
brahmā suragurustatra tridaśaiḥ saṃprasāditaḥ

2,1.64

इमेवै जनयिष्यन्ति प्रजाः सर्वाः प्रचेश्वराः ।
सर्वे प्रजानां पतयः सर्वे चापि तपस्विनः

imevai janayiṣyanti prajāḥ sarvāḥ praceśvarāḥ |
sarve prajānāṃ patayaḥ sarve cāpi tapasvinaḥ

2,1.65

त्वत्प्रसादादिमांल्लोकान्धारयेयुरिमाः क्रियाः ।
त्वद्वंशवर्द्धनाः शश्वत्तव तेजोविवर्द्धनाः

tvatprasādādimāṃllokāndhārayeyurimāḥ kriyāḥ |
tvadvaṃśavarddhanāḥ śaśvattava tejovivarddhanāḥ

2,1.66

भवेयुर्वेदविद्वांसः सर्वे वाक्पतयस्तथा ।
वेदमन्त्रधराः सर्वे प्रजापतिसमुद्भवाः

bhaveyurvedavidvāṃsaḥ sarve vākpatayastathā |
vedamantradharāḥ sarve prajāpatisamudbhavāḥ

2,1.67

श्रयन्तु ब्रह्मसत्यं तु तपश्च परमं भुवि ।
सर्वे हि वयमेते च तवैव प्रसवः प्रभो

śrayantu brahmasatyaṃ tu tapaśca paramaṃ bhuvi |
sarve hi vayamete ca tavaiva prasavaḥ prabho

2,1.68

ब्रह्म च ब्रह्माणाश्चैव लोकश्चैव चराचराः ।
मरीचिमादितः कृत्वा देवाश्च ऋषिभिः सह

brahma ca brahmāṇāścaiva lokaścaiva carācarāḥ |
marīcimāditaḥ kṛtvā devāśca ṛṣibhiḥ saha

2,1.69

अपत्यानीति संचिन्त्य ते ऽपत्ये कामयामहे ।
तस्मिन् यज्ञे महाभागा देवाश्च ऋषयश्च ये

apatyānīti saṃcintya te 'patye kāmayāmahe |
tasmin yajñe mahābhāgā devāśca ṛṣayaśca ye

2,1.70

एते त्वद्वंशसंभूताः स्थानकालाभिमानिनः ।
तव तेनैव रूपेण स्थापयेयुरिमाः प्रजाः

ete tvadvaṃśasaṃbhūtāḥ sthānakālābhimāninaḥ |
tava tenaiva rūpeṇa sthāpayeyurimāḥ prajāḥ

2,1.71

युगादिनिधनाश्चापि स्थापयन्तु इति द्विजाः ।
ततो ऽब्रवील्लोकगुरुः परमित्यभिधार यन्

yugādinidhanāścāpi sthāpayantu iti dvijāḥ |
tato 'bravīllokaguruḥ paramityabhidhāra yan

2,1.72

एतदेव विनिश्चित्य मया सृष्टा न संशयः ।
भवतां वंशसंभूताः पुनरेते महर्षयः

etadeva viniścitya mayā sṛṣṭā na saṃśayaḥ |
bhavatāṃ vaṃśasaṃbhūtāḥ punarete maharṣayaḥ

2,1.73

तेषां भृगोः कीर्त्तयिष्ये वंशं पूर्वं महात्मनः ।
विस्तरेणानुपूर्व्या च प्रथमस्य प्रजापतेः

teṣāṃ bhṛgoḥ kīrttayiṣye vaṃśaṃ pūrvaṃ mahātmanaḥ |
vistareṇānupūrvyā ca prathamasya prajāpateḥ

2,1.74

भार्ये भृगोरप्रतिमे उत्तमाभिजने शुभे ।
हिरण्यकशिपो कन्या दिव्या नाम परिश्रुता

bhārye bhṛgorapratime uttamābhijane śubhe |
hiraṇyakaśipo kanyā divyā nāma pariśrutā

2,1.75

पुलोम्नश्चव पौलोमी दुहिता वरवर्णिनी ।
भृगोस्त्वजनयद्दिव्या पुत्रं ब्रह्मविदां वरम्

pulomnaścava paulomī duhitā varavarṇinī |
bhṛgostvajanayaddivyā putraṃ brahmavidāṃ varam

2,1.76

देवासुराणामाचार्यं शुक्रं कविवरं ग्रहम् ।
शुक्र एवोशना नित्यमतः काव्यो ऽपि नामतः

devāsurāṇāmācāryaṃ śukraṃ kavivaraṃ graham |
śukra evośanā nityamataḥ kāvyo 'pi nāmataḥ

2,1.77

पितॄणां मानसी कन्या सोमपानां यशस्विनी ।
शुक्रस्य भार्या गौर्नाम विजज्ञे चतुरः सुतान्

pitṝṇāṃ mānasī kanyā somapānāṃ yaśasvinī |
śukrasya bhāryā gaurnāma vijajñe caturaḥ sutān

2,1.78

त्वष्टा चैव वरत्री च शण्डामकारै च तावुभौ ।
तेजसादित्यसंकाशा ब्रह्मकल्पाः प्रभावतः

tvaṣṭā caiva varatrī ca śaṇḍāmakārai ca tāvubhau |
tejasādityasaṃkāśā brahmakalpāḥ prabhāvataḥ

2,1.79

रजतः पृथुरश्मिश्च विद्वान्यश्च बृहङ्गिराः ।
वरत्रिणः सुता ह्येते ब्रह्मिष्ठा दैत्ययाजकाः

rajataḥ pṛthuraśmiśca vidvānyaśca bṛhaṅgirāḥ |
varatriṇaḥ sutā hyete brahmiṣṭhā daityayājakāḥ

2,1.80

इज्याधर्मविनाशार्थं मनुमेत्याभ्ययाजयन् ।
निरस्यमानं वै धर्मं दृष्ट्वेन्द्रो मनुमाब्रवीत्

ijyādharmavināśārthaṃ manumetyābhyayājayan |
nirasyamānaṃ vai dharmaṃ dṛṣṭvendro manumābravīt

2,1.81

एतैरेव तु कामं त्वां प्रापयिष्यामि याजनम् ।
श्रुत्वेन्द्रस्य तु तद्वाक्यं तस्माद्देशादपाक्रमन्

etaireva tu kāmaṃ tvāṃ prāpayiṣyāmi yājanam |
śrutvendrasya tu tadvākyaṃ tasmāddeśādapākraman

2,1.82

तिरोभूतेषु तेष्विन्द्रो मनुपत्नीमचेतनाम् ।
ग्रहेण मोचयित्वा च ततश्चानुससार ताम्

tirobhūteṣu teṣvindro manupatnīmacetanām |
graheṇa mocayitvā ca tataścānusasāra tām

2,1.83

तत इन्द्रविनाशाय यतमानान्मुनींस्तु तान् ।
तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा दुष्टानिन्द्रो विहस्य तु

tata indravināśāya yatamānānmunīṃstu tān |
tānāgatānpunardṛṣṭvā duṣṭānindro vihasya tu

2,1.84

ततस्ता नदहत्क्रुद्धो वेद्यर्द्धे दक्षिणे ततः ।
तेषां तु धृष्यमाणानां तत्र शालावृकैः सह

tatastā nadahatkruddho vedyarddhe dakṣiṇe tataḥ |
teṣāṃ tu dhṛṣyamāṇānāṃ tatra śālāvṛkaiḥ saha

2,1.85

शीर्षाणि न्यपतंस्तानि खर्जूरा ह्यभवंस्ततः ।
एवं वरत्रिणः पुत्रा इन्द्रेण निहताः पुरा

śīrṣāṇi nyapataṃstāni kharjūrā hyabhavaṃstataḥ |
evaṃ varatriṇaḥ putrā indreṇa nihatāḥ purā

2,1.86

जयन्त्यां देवयानी तु शुक्रस्य दुहिताभवत् ।
त्रिशिरा विश्वरूपस्तु त्वष्टुः पुत्रो ऽभवन्महान्

jayantyāṃ devayānī tu śukrasya duhitābhavat |
triśirā viśvarūpastu tvaṣṭuḥ putro 'bhavanmahān

2,1.87

यशोधरायामुत्पन्नो वैरोचन्यां महायशाः ।
विश्वरूपानुजश्चैव विश्वकर्मा च यः स्मृतः

yaśodharāyāmutpanno vairocanyāṃ mahāyaśāḥ |
viśvarūpānujaścaiva viśvakarmā ca yaḥ smṛtaḥ

2,1.88

भृगोस्तु भृगवो देवा जज्ञिरे द्वादशात्मजाः ।
दिव्यानुसुषुवे कन्या काव्यस्यैवानुजा प्रभोः

bhṛgostu bhṛgavo devā jajñire dvādaśātmajāḥ |
divyānusuṣuve kanyā kāvyasyaivānujā prabhoḥ

2,1.89

भुवनोभावनश्चैव अन्त्यश्चान्त्यायनस्तथा ।
क्रतुः शुचिः स्वमूर्द्धा च व्याजश्च वसुदश्च यः

bhuvanobhāvanaścaiva antyaścāntyāyanastathā |
kratuḥ śuciḥ svamūrddhā ca vyājaśca vasudaśca yaḥ

2,1.90

प्रभवश्चाव्ययश्चैव द्वादशो ऽधिपतिः स्मृतः ।
इत्येते भृगवो देवाः स्मृता द्वादश यज्ञियाः

prabhavaścāvyayaścaiva dvādaśo 'dhipatiḥ smṛtaḥ |
ityete bhṛgavo devāḥ smṛtā dvādaśa yajñiyāḥ

2,1.91

पौलोम्यजनयत्पुत्रं ब्रह्मिष्ठं वशिनं द्विजम् ।
व्यादितः सो ऽष्टमे मासिगर्भः क्रूरेण रक्षसा

paulomyajanayatputraṃ brahmiṣṭhaṃ vaśinaṃ dvijam |
vyāditaḥ so 'ṣṭame māsigarbhaḥ krūreṇa rakṣasā

2,1.92

च्यवनाच्च्यवनः सो ऽथ चेतनात्तु प्रचेतनः ।
प्रचेताः श्च्यवनः क्रोधाद्दग्धवान्पुरुषादकान्

cyavanāccyavanaḥ so 'tha cetanāttu pracetanaḥ |
pracetāḥ ścyavanaḥ krodhāddagdhavānpuruṣādakān

2,1.93

जनयामास पुत्रौ द्वौ सुकन्यायां सभार्गवः ।
आप्रवानं दधीचं च तावुभौ साधुसंमतौ

janayāmāsa putrau dvau sukanyāyāṃ sabhārgavaḥ |
āpravānaṃ dadhīcaṃ ca tāvubhau sādhusaṃmatau

2,1.94

सारस्वतः सरस्वत्यां दधीचस्योदपद्यत ।
ऋची पत्नी महाभागा अप्रवानस्य नाहुषी

sārasvataḥ sarasvatyāṃ dadhīcasyodapadyata |
ṛcī patnī mahābhāgā apravānasya nāhuṣī

2,1.95

तस्यामौर्व ऋषिर्जज्ञे ऊरुं भित्तवा महायशाः ।
और्वस्यासीदृचीकस्तु दीप्तो ऽग्निसमतेजसा

tasyāmaurva ṛṣirjajñe ūruṃ bhittavā mahāyaśāḥ |
aurvasyāsīdṛcīkastu dīpto 'gnisamatejasā

2,1.96

जमदग्निरृचीकस्य सत्यवत्यामजायत ।
भृगोश्चरुविपर्यासे रौद्रवैष्णवयौः पुरा

jamadagnirṛcīkasya satyavatyāmajāyata |
bhṛgoścaruviparyāse raudravaiṣṇavayauḥ purā

2,1.97

जमनाद्वैष्मवस्याग्नेर्जमदग्निरजायत ।
रेणुकाजमदग्नेश्च शक्रतुल्यपराक्रमम्

jamanādvaiṣmavasyāgnerjamadagnirajāyata |
reṇukājamadagneśca śakratulyaparākramam

2,1.98

ब्रह्मक्षत्रमयं रामं सुषुवे ऽमिततेजसम् ।
ओर्वस्यासीत्पुत्रशतं जमदग्निपुरोगमम्

brahmakṣatramayaṃ rāmaṃ suṣuve 'mitatejasam |
orvasyāsītputraśataṃ jamadagnipurogamam

2,1.99

तेषां पुत्र सहस्राणि भार्गवाणां परस्परात् ।
ऋष्यतरेषु वै बाह्या बहवो भार्गवाः स्मृताः

teṣāṃ putra sahasrāṇi bhārgavāṇāṃ parasparāt |
ṛṣyatareṣu vai bāhyā bahavo bhārgavāḥ smṛtāḥ

2,1.100

वत्सा विदा आर्ष्टिषेणा यस्का वैन्याश्च शौनकाः ।
मित्रेयुः सप्तमा ह्येते पक्षा ज्ञेयास्तु भार्गवाः

vatsā vidā ārṣṭiṣeṇā yaskā vainyāśca śaunakāḥ |
mitreyuḥ saptamā hyete pakṣā jñeyāstu bhārgavāḥ

2,1.101

शृणुताङ्गिरसो वंशमग्नेः पुत्रस्य धीमतः ।
यस्यान्ववाये संभूता भारद्वाजाः सगौतमाः

śṛṇutāṅgiraso vaṃśamagneḥ putrasya dhīmataḥ |
yasyānvavāye saṃbhūtā bhāradvājāḥ sagautamāḥ

2,1.102

देवाश्चाङ्गिरसो मुख्यास्त्त्विषिमन्तो महौजसः ।
सुरूपा चैव मारीची कार्दमी च तथा स्वराट्

devāścāṅgiraso mukhyāsttviṣimanto mahaujasaḥ |
surūpā caiva mārīcī kārdamī ca tathā svarāṭ

2,1.103

पथ्या च मानवी कन्या तिस्रो भार्या ह्यथर्वणः ।
अथर्वणस्तु दायादास्तासु जाताः कुलोद्वहाः

pathyā ca mānavī kanyā tisro bhāryā hyatharvaṇaḥ |
atharvaṇastu dāyādāstāsu jātāḥ kulodvahāḥ

2,1.104

उत्पन्ना महता चैव तपसा भावितात्मनः ।
बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्

utpannā mahatā caiva tapasā bhāvitātmanaḥ |
bṛhaspatiṃ surūpāyāṃ gautamaṃ suṣuve svarāṭ

2,1.105

अयास्यं वामदेवं च उतथ्यमुशितिं तथा ।
धृष्णिः पुत्रस्तु पथ्यायाः संवर्त्तश्चैव मानसः

ayāsyaṃ vāmadevaṃ ca utathyamuśitiṃ tathā |
dhṛṣṇiḥ putrastu pathyāyāḥ saṃvarttaścaiva mānasaḥ

2,1.106

कितवश्चाप्ययास्यस्य शरद्वांश्चप्युतथ्यजः ।
अथोशिजो दीर्घतमा बृहदुक्थो वामदेवजः

kitavaścāpyayāsyasya śaradvāṃścapyutathyajaḥ |
athośijo dīrghatamā bṛhaduktho vāmadevajaḥ

2,1.107

धृष्णेः पुत्रः सुधन्वा तु ऋषभश्च सुधन्वनः ।
रथकाराः स्मृता देवा ऋभवो ये परिश्रुताः

dhṛṣṇeḥ putraḥ sudhanvā tu ṛṣabhaśca sudhanvanaḥ |
rathakārāḥ smṛtā devā ṛbhavo ye pariśrutāḥ

2,1.108

बृहस्पतेर्भरद्वाजो विश्रुतः सुमहायशाः ।
बृहस्पतिं सुरूपायां गौतमं सुषुवे स्वराट्

bṛhaspaterbharadvājo viśrutaḥ sumahāyaśāḥ |
bṛhaspatiṃ surūpāyāṃ gautamaṃ suṣuve svarāṭ

2,1.109

औरसांगिरसः पुत्राः सुरूपायां विजज्ञिरे ।
आधार्यायुर्द्दनुर्दक्षो दमः प्राणस्त थैव च

aurasāṃgirasaḥ putrāḥ surūpāyāṃ vijajñire |
ādhāryāyurddanurdakṣo damaḥ prāṇasta thaiva ca

2,1.110

हविष्यांश्च हविष्णुश्च ऋतः सत्यश्च ते दश ।
अयास्याश्चप्युतथ्याश्च वामदेवास्तथौशिजाः

haviṣyāṃśca haviṣṇuśca ṛtaḥ satyaśca te daśa |
ayāsyāścapyutathyāśca vāmadevāstathauśijāḥ

2,1.111

भारद्वाजाः सांकृतयो गर्गाः कण्वरथीतराः ।
मुद्गला विष्णुवृद्धाश्च हरिताः कपयस्तथा

bhāradvājāḥ sāṃkṛtayo gargāḥ kaṇvarathītarāḥ |
mudgalā viṣṇuvṛddhāśca haritāḥ kapayastathā

2,1.112

तथा रूक्षभरद्वाजा आर्षभाः कितवस्तथा ।
एते चाङ्गिरसां पक्षा विज्ञेया दश पञ्च च

tathā rūkṣabharadvājā ārṣabhāḥ kitavastathā |
ete cāṅgirasāṃ pakṣā vijñeyā daśa pañca ca

2,1.113

ऋष्यन्तरेषु वै बाह्या बहवोङ्गिरसः स्मृताः ।
मरीचेरपि वक्ष्यामि भेद मुत्तमपूरुषम्

ṛṣyantareṣu vai bāhyā bahavoṅgirasaḥ smṛtāḥ |
marīcerapi vakṣyāmi bheda muttamapūruṣam

2,1.114

यस्यान्ववाये संभूतं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
मरीचिरापश्चकमे नाभिध्यायन्प्रजेप्सया

yasyānvavāye saṃbhūtaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
marīcirāpaścakame nābhidhyāyanprajepsayā

2,1.115

पुत्रः सर्वगुणोपेतः प्रजावान्प्रभवेदिति ।
संयुज्यात्मानमेवन्तु तपसा भावितः प्रभुः

putraḥ sarvaguṇopetaḥ prajāvānprabhavediti |
saṃyujyātmānamevantu tapasā bhāvitaḥ prabhuḥ

2,1.116

आहताश्च ततः सर्वा आपः समभवंस्तदा ।
तासु प्रणिहितात्मानमेकं सो ऽजनयत्प्रभुः

āhatāśca tataḥ sarvā āpaḥ samabhavaṃstadā |
tāsu praṇihitātmānamekaṃ so 'janayatprabhuḥ

2,1.117

पुत्रमप्रतिमं नाम्नारिष्टनेमिं प्रजापतिम् ।
पुत्रं मरीचिस्तपसि निरतः सो ऽप्स्वतीतपत्

putramapratimaṃ nāmnāriṣṭanemiṃ prajāpatim |
putraṃ marīcistapasi nirataḥ so 'psvatītapat

2,1.118

प्रध्याय हि सतीं वाचं पुत्रार्थी सरिरे स्थितः ।
सप्तवर्षसहस्राणि ततः सो ऽप्रतिमो ऽभवत्

pradhyāya hi satīṃ vācaṃ putrārthī sarire sthitaḥ |
saptavarṣasahasrāṇi tataḥ so 'pratimo 'bhavat

2,1.119

कश्यपः सवितुर्विद्वांस्तेजसा ब्रह्मणा समः ।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु ब्रह्मणोंऽशेन जायते

kaśyapaḥ saviturvidvāṃstejasā brahmaṇā samaḥ |
manvantareṣu sarveṣu brahmaṇoṃ'śena jāyate

2,1.120

कन्यानिमित्तमत्युक्तो दक्षेण कुपितः प्रभुः ।
अपिबत्स तदा कश्यं कश्यं मद्यमिहोच्यते

kanyānimittamatyukto dakṣeṇa kupitaḥ prabhuḥ |
apibatsa tadā kaśyaṃ kaśyaṃ madyamihocyate

2,1.121

हास्ये कशिर्हि विज्ञेयो वाङ्मनः कश्यमुच्यते ।
कश्यं मद्यं स्मृतं विप्रैः कश्यपानां तु कश्यपः

hāsye kaśirhi vijñeyo vāṅmanaḥ kaśyamucyate |
kaśyaṃ madyaṃ smṛtaṃ vipraiḥ kaśyapānāṃ tu kaśyapaḥ

2,1.122

कशेति नाम यद्वाचो वाचा क्रूरमुदात्दृतम् ।
दक्षाभिशप्तः कुपितः कश्यपस्तेन सो ऽभवत्

kaśeti nāma yadvāco vācā krūramudātdṛtam |
dakṣābhiśaptaḥ kupitaḥ kaśyapastena so 'bhavat

2,1.123

तस्माच्च कश्यपायोक्तो ब्रह्मणा परमेष्ठिना ।
तस्मै प्राचेतसो दक्षः कन्यास्ताः प्रत्यपादयत्

tasmācca kaśyapāyokto brahmaṇā parameṣṭhinā |
tasmai prācetaso dakṣaḥ kanyāstāḥ pratyapādayat

2,1.124

सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वा वै लोकमातरः ।
इत्येतमृषिसर्गं तु पुण्यं यो वेद वारुणम्

sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvā vai lokamātaraḥ |
ityetamṛṣisargaṃ tu puṇyaṃ yo veda vāruṇam

2,1.125

आयुष्मान्पुण्यवाञ्छुद्धः सुखमाप्नोति शाश्वतम् ।
धारणाच्छ्रवणाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते

āyuṣmānpuṇyavāñchuddhaḥ sukhamāpnoti śāśvatam |
dhāraṇācchravaṇādvāpi sarvapāpaiḥ pramucyate

Chapter 2.2

2,2.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह ।
प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ṛṣisargavarṇanaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca vinivṛtte prajāsarge ṣaṣṭhe vai cākṣuṣasya ha |
prajāḥ sṛjeti vyadiṣṭaḥ svayaṃ dakṣaḥ svayaṃbhuvā

2,2.2

ससर्ज सर्वभूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ।
मानसानि च भूतानि स पूर्वमसृजत्प्रभुः

sasarja sarvabhūtāni gatimanti dhruvāṇi ca |
mānasāni ca bhūtāni sa pūrvamasṛjatprabhuḥ

2,2.3

ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् ।
यक्षभूतपिशाचांश्च वयः पशुमृगांस्तथा

ṛṣīndevāṃśca gandharvānmanuṣyoragarākṣasān |
yakṣabhūtapiśācāṃśca vayaḥ paśumṛgāṃstathā

2,2.4

यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः ।
अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता

yadāsya manasā sṛṣṭā na vyavarddhanta tāḥ prajāḥ |
apadhyātā bhagavatā mahādevena dhīmatā

2,2.5

स मैथुनेन भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः ।
असिक्रीमावहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः

sa maithunena bhāvena sisṛkṣurvividhāḥ prajāḥ |
asikrīmāvahadbhāryāṃ vīraṇasya prajāpateḥ

2,2.6

सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोक धारिणीम् ।
यया धृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

sutāṃ sumahatā yuktāṃ tapasā loka dhāriṇīm |
yayā dhṛtamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

2,2.7

अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसां प्रति ।
दक्षस्योद्वहतो भार्यांमसिक्रीं वैरणीं पुरा

atrāpyudāharantīmau ślokau prācetasāṃ prati |
dakṣasyodvahato bhāryāṃmasikrīṃ vairaṇīṃ purā

2,2.8

कृपानां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् ।
नदीगिरिष्बसज्जन्तं पृष्ठतो ऽनुययौ प्रभुम्

kṛpānāṃ niyutaṃ dakṣaṃ sarpiṇāṃ sābhimāninām |
nadīgiriṣbasajjantaṃ pṛṣṭhato 'nuyayau prabhum

2,2.9

तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः ।
प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः

taṃ dṛṣṭvā ṛṣibhiḥ proktaṃ pratiṣṭhāsyati vai prajāḥ |
prathamo 'tra dvitīyastu dakṣaḥ sa hi prajāpatiḥ

2,2.10

अथागच्छद्यथाकालं प्रहीनां नियुतं तु यत् ।
असिक्रीं वैरणीं तत्र दक्षः प्राचेतसो ऽवहत्

athāgacchadyathākālaṃ prahīnāṃ niyutaṃ tu yat |
asikrīṃ vairaṇīṃ tatra dakṣaḥ prācetaso 'vahat

2,2.11

अथ पुत्रसहस्रं स वैरण्याममितौजसम् ।
असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचे तसः प्रभुः

atha putrasahasraṃ sa vairaṇyāmamitaujasam |
asiknyāṃ janayāmāsa dakṣaḥ prāce tasaḥ prabhuḥ

2,2.12

तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषुः प्रजाः ।
देवर्षिप्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः

tāṃstu dṛṣṭvā mahātejāḥ sa vivarddhayiṣuḥ prajāḥ |
devarṣipriyasaṃvādo nārado brahmaṇaḥ sutaḥ

2,2.13

नाशाय वचनं तेषां शापयैवात्मनो ऽब्रवीत् ।
यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत

nāśāya vacanaṃ teṣāṃ śāpayaivātmano 'bravīt |
yaḥ kaśyapasutasyātha parameṣṭhī vyajāyata

2,2.14

मानसः कश्यपस्यासीद्दक्षशापवशात्पुनः ।
तस्मात्स काश्यपस्याथ द्वितीयो मानसो ऽभवत्

mānasaḥ kaśyapasyāsīddakṣaśāpavaśātpunaḥ |
tasmātsa kāśyapasyātha dvitīyo mānaso 'bhavat

2,2.15

स हि पूर्वं समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः ।
तेन वृक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः

sa hi pūrvaṃ samutpanno nāradaḥ parameṣṭhinaḥ |
tena vṛkṣasya putrā vai haryaśvā iti viśrutāḥ

2,2.16

धर्मार्थं नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः ।
तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धः शापाय वै प्रभुः

dharmārthaṃ nāśitāḥ sarve vidhinā ca na saṃśayaḥ |
tasyodyatastadā dakṣaḥ kruddhaḥ śāpāya vai prabhuḥ

2,2.17

ब्रह्मर्षीन्वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना ।
ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षश्च परमेष्ठिना

brahmarṣīnvai puraskṛtya yācitaḥ parameṣṭhinā |
tato 'bhisaṃdhiṃ cakre vai dakṣaśca parameṣṭhinā

2,2.18

कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेदिति ।
ततो दक्षः सुतां प्रदात् प्रियां वै परमेष्ठिने ।
तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शापभयदृषिः

kanyāyāṃ nārado mahyaṃ tava putro bhavediti |
tato dakṣaḥ sutāṃ pradāt priyāṃ vai parameṣṭhine |
tasmātsa nārado jajñe bhūyaḥ śāpabhayadṛṣiḥ

2,2.19

शांशपायन उवाच कथं वै नाशिताः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा ।
प्रजापतिसुतास्ते वै श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

śāṃśapāyana uvāca kathaṃ vai nāśitāḥ pūrvaṃ nāradena surarṣiṇā |
prajāpatisutāste vai śrotumicchāmi tattvataḥ

2,2.20

सूत उवाच दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः ।
समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह

sūta uvāca dakṣaputrāśca haryaśvā vivardhayiṣavaḥ prajāḥ |
samāgatā mahāvīryā nāradastānuvāca ha

2,2.21

बालिशा बत यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम् ।
अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः

bāliśā bata yūyaṃ vai na prajānītha bhūtalam |
antarūrdhvamadhaścaiva kathaṃ srakṣyatha vai prajāḥ

2,2.22

ते तु तद्वचन श्रुत्वा प्याताः सर्वतो दिशम् ।
अधापि म निवर्त्तन्ते समुद्रस्था इवापगाः

te tu tadvacana śrutvā pyātāḥ sarvato diśam |
adhāpi ma nivarttante samudrasthā ivāpagāḥ

2,2.23

अथ तेषु प्रणष्टेषु दक्षः प्राचे तसः पुनः ।
वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः

atha teṣu praṇaṣṭeṣu dakṣaḥ prāce tasaḥ punaḥ |
vairaṇyāmeva putrāṇāṃ sahasramasṛjatprabhuḥ

2,2.24

प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते ।
पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्राविता नारदेन ह

prajā vivarddhayiṣavaḥ śabalāśvāḥ punastu te |
pūrvamuktaṃ vacastadvai śrāvitā nāradena ha

2,2.25

अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह ऋषिः स्वयम् ।
भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः

anyonyamūcuste sarve samyagāha ṛṣiḥ svayam |
bhrātṝṇāṃ padavīṃ caiva gantavyā nātra saṃśayaḥ

2,2.26

ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्या वै सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः ।
प्रकाशाः स्वस्थमनसा यथावदनुशासिताः

jñātvā pramāṇaṃ pṛthvyā vai sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ |
prakāśāḥ svasthamanasā yathāvadanuśāsitāḥ

2,2.27

ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् ।
अद्यापि न निवर्त्तन्ते विस्तारायमलिप्सवः

te 'pi tenaiva mārgeṇa prayātāḥ sarvato diśam |
adyāpi na nivarttante vistārāyamalipsavaḥ

2,2.28

ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः ।
प्रयतो नश्यति क्षिप्रं तन्न कार्यं विजानता

tataḥ prabhṛti vai bhrātā bhrāturanveṣaṇe rataḥ |
prayato naśyati kṣipraṃ tanna kāryaṃ vijānatā

2,2.29

नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धो ऽशपद्विभुः ।
नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च

naṣṭeṣu śabalāśveṣu dakṣaḥ kruddho 'śapadvibhuḥ |
nāradaṃ nāśamehīti garbhavāsaṃ vaseti ca

2,2.30

तदा तेष्वपि नष्टेषु महात्मा स प्रभुः किल ।
षष्टिं दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरण्यामेव विश्रुताः

tadā teṣvapi naṣṭeṣu mahātmā sa prabhuḥ kila |
ṣaṣṭiṃ dakṣo 'sṛjatkanyā vairaṇyāmeva viśrutāḥ

2,2.31

तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थं कश्यपः सुताः ।
धर्मः सोमश्च भगवांस्तथा चान्ये महर्षयः

tāstadā pratijagrāha patnyarthaṃ kaśyapaḥ sutāḥ |
dharmaḥ somaśca bhagavāṃstathā cānye maharṣayaḥ

2,2.32

इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः ।
आयुष्मान्कीर्त्तिमान्धन्यः प्रजावाश्च भवत्युत

imāṃ visṛṣṭiṃ dakṣasya kṛtsnāṃ yo veda tattvataḥ |
āyuṣmānkīrttimāndhanyaḥ prajāvāśca bhavatyuta

Chapter 2.3

2,3.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे प्रजापतिवंशानुकीर्त्तनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचु ।
देवानां दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः ।
उत्पत्तिं विस्तरेणैव ग्रूहि वैवस्वतेंऽतरे

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde prajāpativaṃśānukīrttanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcu |
devānāṃ dānavānāṃ ca daityānāṃ caiva sarvaśaḥ |
utpattiṃ vistareṇaiva grūhi vaivasvateṃ'tare

2,3.2

सूत उवाच धर्म्मस्यैव प्रवक्ष्यामि निसर्गन्तं निबोधत ।
अरुन्धतीवसुर्जामालंबा भानुर्मरुत्वती

sūta uvāca dharmmasyaiva pravakṣyāmi nisargantaṃ nibodhata |
arundhatīvasurjāmālaṃbā bhānurmarutvatī

2,3.3

संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च ।
धर्मस्य पत्न्यो दश ता दक्षः प्राचेतसो ददौ

saṃkalpā ca muhūrttā ca sādhyā viśvā tathaiva ca |
dharmasya patnyo daśa tā dakṣaḥ prācetaso dadau

2,3.4

साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादशजज्ञिरे ।
देवेभ्यस्तान्परान्देवान्दैवज्ञाः परिचक्षते

sādhyāputrāstu dharmasya sādhyā dvādaśajajñire |
devebhyastānparāndevāndaivajñāḥ paricakṣate

2,3.5

ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया ।
सर्वे मन्त्रशरीरस्ते समृता मन्वन्तरेष्विह

brāhmaṇā vai mukhātsṛṣṭā jayā devāḥ prajepsayā |
sarve mantraśarīraste samṛtā manvantareṣviha

2,3.6

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् ।
वित्तिश्चैव विवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च

darśaśca paurṇamāsaśca bṛhadyacca rathantaram |
vittiścaiva vivittiśca ākūtiḥ kūtireva ca

2,3.7

विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञस्तथैव च ।
नामान्येतानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च

vijñātā caiva vijñāto mano yajñastathaiva ca |
nāmānyetāni teṣāṃ vai yajñānāṃ prathitāni ca

2,3.8

ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः ।
स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः

brahmaśāpena tejātāḥ punaḥ svāyaṃbhuve jitāḥ |
svārociṣe vai tuṣitāḥ satyaścaivottame punaḥ

2,3.9

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे ।
ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः

tāmase harayo nāma vaikuṇṭhā revatāntare |
te sādhyāścākṣuṣe nāmnā chandajā jajñire surāḥ

2,3.10

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः ।
पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

dharmaputrā mahābhāgāḥ sādhyā ye dvādaśāmarāḥ |
pūrvaṃ samanusūyante cākṣuṣasyāntare manoḥ

2,3.11

स्वारोचिषेंऽतरे ऽतीता देवा ये वै महौजसः ।
तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेंऽतरे

svārociṣeṃ'tare 'tītā devā ye vai mahaujasaḥ |
tuṣitā nāma te 'nyonyamūcurvai cākṣuṣeṃ'tare

2,3.12

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देवा वै तुषिताब्रुवन् ।
एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविश्य वै

kiñcicchiṣṭe tadā tasmindevā vai tuṣitābruvan |
etāmeva mahābhāgāṃ vayaṃ sādhyāṃ praviśya vai

2,3.13

मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति ।
एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

manvantare bhaviṣyāmastannaḥ śreyo bhaviṣyati |
evamuktvā tu te sarve cākṣuṣasyāntare manoḥ

2,3.14

तस्यां द्वादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पुनः ।
नरनारायणो तत्र जज्ञाते पुनरेव हि

tasyāṃ dvādaśa saṃbhūtā dharmātsvāyaṃbhuvātpunaḥ |
naranārāyaṇo tatra jajñāte punareva hi

2,3.15

विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत्तथा सत्यो हरिश्च तौ ।
स्वारोचिषेंऽतरे पूर्वमास्तां तौ तुषितासुतौ

vipaścidindro yaścābhūttathā satyo hariśca tau |
svārociṣeṃ'tare pūrvamāstāṃ tau tuṣitāsutau

2,3.16

तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते ।
मनो ऽनुमन्ता प्राणश्च नरो ऽपानश्च वीर्यवान्

tuṣitānāṃ tu sādhyātve nāmānyetāni cakṣate |
mano 'numantā prāṇaśca naro 'pānaśca vīryavān

2,3.17

वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा ।
विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे

vitirnayo hayaścaiva haṃso nārāyaṇastathā |
vibhuścāpi prabhuścāpi sādhyā dvādaśa jajñire

2,3.18

स्वायंभुवैंऽतरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः ।
नामान्यासन्पुनस्तानि तुषितानां निबोधत

svāyaṃbhuvaiṃ'tare pūrvaṃ tataḥ svāro ciṣe punaḥ |
nāmānyāsanpunastāni tuṣitānāṃ nibodhata

2,3.19

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च ।
चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा

prāṇāpānāvudānaśca samāno vyāna eva ca |
cakṣuḥ śrotraṃ raso ghrāṇaṃ sparśo buddhirmanastathā

2,3.20

नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च ।
वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः

nāmānyetāni vai pūrvaṃ tuṣitānāṃ smṛtāni ca |
vasostu vasavaḥ putrāḥ sādhyānāmanujāḥ smṛtāḥ

2,3.21

धरो ध्रुवश्च सोमश्च आयुश्चैवानलो ऽनिलः ।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

dharo dhruvaśca somaśca āyuścaivānalo 'nilaḥ |
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavo 'ṣṭau prakīrtitāḥ

2,3.22

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस् तथा ।
ध्रुवपुत्रो ऽभवत्तात कालो लोकाप्रकालनः

dharasya putro draviṇo hutahavyo rajas tathā |
dhruvaputro 'bhavattāta kālo lokāprakālanaḥ

2,3.23

सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः ।
धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः

somasya bhagavānvarcā budhaśca grahabaudhanaḥ |
dharormī kalilaścaiva pañca candramasaḥ sutāḥ

2,3.24

आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च ।
स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः

āyasya putro vaitaṇḍyaḥ śamaḥ śāntastathaiva ca |
skandaḥ sanatkumāraśca jajñe pādena tejasaḥ

2,3.25

अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम् ।
तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः

agneḥ putraṃ kumāraṃ tu svāhā jajñe śriyā ṣṛtam |
tasya śākho viśākhaśca naigameyaśca praṣṭajāḥ

2,3.26

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः ।
अविज्ञान गतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च

anilasya śivā bhāryā tasyāḥ putro manojavaḥ |
avijñāna gatiścaiva dvau putrāvanilasya ca

2,3.27

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् ।
द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ

pratyūṣasya viduḥ putramṛṣiṃ nāmnātha devalam |
dvau putrau devalasyāpi kṣamāvantau manīṣiṇau

2,3.28

बृहस्पतेश्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी ।
योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमशक्ता चरति स्म ह

bṛhaspateśtu bhaginī bhuvanā brahmavādinī |
yogasiddhā jagatkṛtsnamaśaktā carati sma ha

2,3.29

प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह ।
विश्वकर्मा सुतस्तस्याः प्रजापतिपतिर्विभुः

prabhāsasya tu bhāryā sā vasūnāmaṣṭamasya ha |
viśvakarmā sutastasyāḥ prajāpatipatirvibhuḥ

2,3.30

विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः ।
क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः मुनिस्तथा

viśvedevāstu viśvāyā jajñire daśa viśrutāḥ |
kraturdakṣaḥ śravaḥ satyaḥ kālaḥ munistathā

2,3.31

पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश ।
धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः

purūravo mārdravaso rocamānaśca te daśa |
dharmaputrāḥ surā ete viśvāyāṃ jajñire śubhāḥ

2,3.32

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः ।
मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत

marutvatyāṃ marutvanto bhānavo bhānujāḥ smṛtāḥ |
muhūrtāśca muhūrtāyā ghoṣalaṃbā hyajāyata

2,3.33

संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव तु ।
नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः

saṃkalpāyāṃ tu saṃjajñe vidvānsaṃkalpa eva tu |
nava vīthyastu jāmāyāḥ pathatrayamupāśritāḥ

2,3.34

पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत ।
एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः

pṛthivī viṣayaṃ sarvamarundhatyāmajāyata |
eṣa sargaḥ samākhyāto vidvāndharmasya śāśvataḥ

2,3.35

मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः ।
नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत

muhūrtāścaiva tithyāśca pratibhiḥ saha suvratāḥ |
nāmataḥ saṃpravakṣyāmi bruvato me nibodhata

2,3.36

अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समाश्रितः ।
मुहुर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रभिदस्तथा

ahorātravibhāgaśca nakṣatrāṇi samāśritaḥ |
muhurttāḥ sarvanakṣatrā ahorātrabhidastathā

2,3.37

अहोरात्रकलानां तु षडशीत्यधिकाः स्मृताः ।
रवेर्गति विशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः

ahorātrakalānāṃ tu ṣaḍaśītyadhikāḥ smṛtāḥ |
ravergati viśeṣeṇa sarvarttuṣu ca nityaśaḥ

2,3.38

ततो वेदविदश्चैतां गतिमिच्छन्ति पर्वसु ।
अविशेषेषु कालेषु ज्ञेयः सवितृमानतः

tato vedavidaścaitāṃ gatimicchanti parvasu |
aviśeṣeṣu kāleṣu jñeyaḥ savitṛmānataḥ

2,3.39

रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च ।
आप्यो ऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः

raudraḥ sārpastathā maitraḥ pitryo vāsava eva ca |
āpyo 'tha vaiśvadevaśca brāhmo madhyāhnasaṃśritaḥ

2,3.40

प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा ।
वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः

prājāpatyastathaivendra indrāgnī nirṛtistathā |
vāruṇaśca yathāryamṇo bhagaścāpi dinaśritāḥ

2,3.41

एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः ।
शङ्कुच्छाया विशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः

ete dinamuhūrtāśca divākaravinirmitāḥ |
śaṅkucchāyā viśeṣeṇa veditavyāḥ pramāṇataḥ

2,3.42

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियमदेवताः ।
आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च

ajaikapādahirbudhnyaḥ pūṣāśviyamadevatāḥ |
āgneyaścāpi vijñeyaḥ prājāpatyastathaiva ca

2,3.43

सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः ।
सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः

saumyaścāpi tathādityo bārhaspatyaśca vaiṣmavaḥ |
sāvitraśca tathā tvāṣṭro vāyavyaśceti saṃgrahaḥ

2,3.44

एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च ।
इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा

ete rātrermuhūrttāḥ syuḥ kramoktā daśa pañca ca |
indorgatyudayā jñeyā nāḍikā āditastathā

2,3.45

कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः ।
सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च

kālāvasthāstvimāstvete muhūrttā devatāḥ smṛtāḥ |
sarvagrahāṇāṃ trīṇyeva sthānāni vihitāni ca

2,3.46

दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् ।
स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम्

dakṣiṇottaramadhyāni tāni vidyādyathākramam |
sthānaṃ jāradgavaṃ sadhye tathairāvatamuttaram

2,3.47

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः ।
अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता

vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiha tattvataḥ |
aśvinī kṛttikā yāmyaṃ nāgavīthīti viśrutā

2,3.48

ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता ।
पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता

brāhmaṃ saumyaṃ tathārdrā ca gajavīthīti śabditā |
puṣyāśleṣe tathādityaṃ vīthī cairāvatī matā

2,3.49

तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते ।
पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता

tisrastu vithayo hyetā uttaro mārga ucyate |
pūrvottare ca phalgunyau maghā caivārṣabhī smṛtā

2,3.50

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता ।
ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता

hastaścitrā tathā svātī govīthīti tu śabditā |
jyeṣṭhā viśākhānurādhā vīthī jāradgavī matā

2,3.51

एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते ।
मूलं पूर्वोत्तराषाढे अजवीथ्याभिशब्दिते

etāstu vīthayastisro madhyamo mārga ucyate |
mūlaṃ pūrvottarāṣāḍhe ajavīthyābhiśabdite

2,3.52

श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक्तथा ।
वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता

śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca mārgī śatabhiṣaktathā |
vaiśvānarī bhādrapade revatī caiva kīrttitā

2,3.53

एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणे मार्ग उच्यते ।
अष्टाविशति याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ

etāstu vīthayastisro dakṣiṇe mārga ucyate |
aṣṭāviśati yāḥ kanyā dakṣaḥ somāya tā dadau

2,3.54

सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः ।
तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयो ऽमिततेजसः

sarvā nakṣatranāmnyastā jyautiṣe parikīrttitāḥ |
tāsāmapatyānyabhavandīptayo 'mitatejasaḥ

2,3.55

यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः ।
चतुर्दशा महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः

yāstu śeṣāstadā kanyāḥ pratijagrāha kaśyapaḥ |
caturdaśā mahābhāgāḥ sarvāstā lokamātaraḥ

2,3.56

अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठारिष्टानायुः खशा तथा ।
सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा तथा

aditirditirdanuḥ kāṣṭhāriṣṭānāyuḥ khaśā tathā |
surabhirvinatā tāmrā muniḥ krodhavaśā tathā

2,3.57

कद्रूर्माता च नागानां प्रजास्तासां निबोधत ।
स्वायंभुवे ऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः

kadrūrmātā ca nāgānāṃ prajāstāsāṃ nibodhata |
svāyaṃbhuve 'ntare tāta ye dvādaśa surottamāḥ

2,3.58

वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्चाक्षुषेंऽतरे ।
उपस्थितेंऽतरे ह्यस्मिन्पुनर्वैवस्वतस्य ह

vaikuṇṭhā nāma te sādhyā babhūvuścākṣuṣeṃ'tare |
upasthiteṃ'tare hyasminpunarvaivasvatasya ha

2,3.59

आराधिता आदित्या ते समेत्योचुः परस्परम् ।
एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै

ārādhitā ādityā te sametyocuḥ parasparam |
etāmeva mahābhāgāmaditiṃ saṃpraviśya vai

2,3.60

वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्योगादर्द्धेन तेजसा ।
गच्छेम पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति

vaivasvateṃ'tare hyasminyogādarddhena tejasā |
gacchema putratāmasyāstannaḥ śreyo bhaviṣyati

2,3.61

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्त्तमानेंऽतरे तदा ।
जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः

evamuktvā tu te sarve varttamāneṃ'tare tadā |
jajñire dvādaśādityā mārīyātkaśyapātpunaḥ

2,3.62

शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि ।
वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा

śatakratuśca viṣṇuśca jajñāte punareva hi |
vaivasvateṃ'tare hyasminnaranārāyaṇau tadā

2,3.63

तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते ।
यथा सूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ

teṣāmapi hi devānāṃ nidhanotpattirucyate |
yathā sūryasya loke 'sminnudayāstamayāvubhau

2,3.64

दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे ।
अष्टात्मके ऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः

dṛṣṭānuśravike yasmātsaktāḥ śabdādilakṣaṇe |
aṣṭātmake 'ṇimādye ca tasmātte jajñire surāḥ

2,3.65

इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् ।
ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः

ityeṣa viṣaye rāgaḥ saṃbhūtyāḥ kāraṇaṃ smṛtam |
brahmaśāpena saṃbhūtā jayāḥ svāyaṃbhuve jitāḥ

2,3.66

स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः ।
तामसे हरयो देवा जाताश्चा रिष्टवे तु वै

svārociṣe vai tuṣitāḥ satyaścaivottame punaḥ |
tāmase harayo devā jātāścā riṣṭave tu vai

2,3.67

वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः ।
धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा

vaikuṇṭhāścāśruṣe sādhyā ādityāḥ saptame punaḥ |
dhātāryamā ca mitraśca varuṇoṃ'śo bhagastathā

2,3.68

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः ।
ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः

indro vivasvānpūṣā ca parjanyo daśamaḥ smṛtaḥ |
tatastvaṣṭā tato viṣṇurajaghanyo jaghanyajaḥ

2,3.69

इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः ।
सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे

ityete dvādaśādityāḥ kaśyapasya sutā vibhoḥ |
surabhyāṃ kaśyapādrudrā ekādaśa vijajñire

2,3.70

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती ।
अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्

mahādevaprasādena tapasā bhāvitā satī |
aṅgārakaṃ tathā sarpaṃ nirṛtiṃ sadasatpatim

2,3.71

अचैकपादहिर्बुध्न्यौ द्वावेकं च ज्वरं तथा ।
भुवनं चेश्वरं मृत्युं कपालीति च विशुतम्

acaikapādahirbudhnyau dvāvekaṃ ca jvaraṃ tathā |
bhuvanaṃ ceśvaraṃ mṛtyuṃ kapālīti ca viśutam

2,3.72

देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान् ।
तपसोग्रेण महाता सुरभिस्तानजीजनत्

devānekādaśaitāṃstu rudrāṃstribhuvaneśvarān |
tapasogreṇa mahātā surabhistānajījanat

2,3.73

ततो दुहितरावन्ये सुरभिर्देव्यजायत ।
रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्

tato duhitarāvanye surabhirdevyajāyata |
rohiṇī caiva subhagāṃ gāndhavī ca yaśasvinīm

2,3.74

रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः ।
सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा

rohiṇyā jajñire kanyāścatasro lokaviśrutāḥ |
surūpā haṃsakālī ca bhadrā kāmadughā tathā

2,3.75

सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम् ।
हंसकाली तु महिषान्भद्रायस्त्वविजातयः

suṣuve gāḥ kāmadughā surūpā tanayadvayam |
haṃsakālī tu mahiṣānbhadrāyastvavijātayaḥ

2,3.76

विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः ।
उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः

viśrutāstu mahābhāgā gāndharvyā vājinaḥ sutāḥ |
uccaiḥśravādayo jātāḥ khecarāste manojavāḥ

2,3.77

श्वेताः शोणाः पिशङ्गास्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः ।
उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः

śvetāḥ śoṇāḥ piśaṅgāsca sāraṅgā hari tārjunāḥ |
uktā devopavāhyāste gāndharviyonayo hayāḥ

2,3.78

भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः ।
स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः

bhūyo jajñe surabhyāstu śrīmāṃścandraprabho vṛṣaḥ |
sragvī kakudmāndyutimā namṛtālayasaṃbhavaḥ

2,3.79

सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः ।
इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः

surabhyanumate datto dhvajo māheśvarastu saḥ |
ityete kaśyapasutā rudrādityāḥ prakīrttitāḥ

2,3.80

धर्मपु पुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा ।
यथेन्धनवशाद्वह्निरेकस्तु बहुधा भवेत्

dharmapu putrāḥ smṛtāḥ sādhyā viśve ca vasavastathā |
yathendhanavaśādvahnirekastu bahudhā bhavet

2,3.81

भवत्येकस्तथा तद्वन्मूर्त्तीनां स पिता महः ।
एको ब्रह्मान्तकश्चैव पुरुषश्चैति तत्र यः

bhavatyekastathā tadvanmūrttīnāṃ sa pitā mahaḥ |
eko brahmāntakaścaiva puruṣaścaiti tatra yaḥ

2,3.82

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः ।
ब्राह्मी च पौरुषी चैव कालाख्या चेति ताः स्मृताः

ekasyaitāḥ smṛtāstisrastanavastu svayaṃbhuvaḥ |
brāhmī ca pauruṣī caiva kālākhyā ceti tāḥ smṛtāḥ

2,3.83

या तत्र राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी ।
मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

yā tatra rājasī tasya tanuḥ sā vai prajākarī |
matā sā yā tu kālākhyā prajākṣayakarī tu sā

2,3.84

सात्त्विकी पौरुषी या तु सा तनुः पालिका स्मृता ।
राजसी ब्रह्मणो या तु मारीचः कश्यपो ऽभवत्

sāttvikī pauruṣī yā tu sā tanuḥ pālikā smṛtā |
rājasī brahmaṇo yā tu mārīcaḥ kaśyapo 'bhavat

2,3.85

तामसी चान्तकृद्या तु तदंशो विष्णुरुच्यते

tāmasī cāntakṛdyā tu tadaṃśo viṣṇurucyate

2,3.86

त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो वै प्रजाकरी ।
मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

trailokye tāḥ smṛtāstisrastanavo vai prajākarī |
matā sā yā tu kālākhyā prajākṣayakarī tu sā

2,3.87

सृजत्यथानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः ।
एवमेताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो हि स्वयंभुवः

sṛjatyathānugṛhṇāti tathā saṃharati prajāḥ |
evametāḥ smṛtāstisrastanavo hi svayaṃbhuvaḥ

2,3.88

प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति तास्त्रिधा ।
एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने

prājāpatyā ca raudrā ca vaiṣṇavī ceti tāstridhā |
etāstanvaḥ smṛtā devā dharmaśāstre purātane

2,3.89

सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः ।
अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

sāṃkhyayogaratairdhīraiḥ pṛthagekārthadarśibhiḥ |
abhijātiprabhāvajñairmunibhistattvadarśibhiḥ

2,3.90

एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः ।
इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः

ekatvena pṛthaktvena tāsu bhinnāḥ prajāstvimāḥ |
idaṃ paramidaṃ neti bruvate bhinnadarśinaḥ

2,3.91

ब्रह्माणां कारणं के चित्केचिदाहुः प्रजापतिम् ।
केचिद्भवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथापरे

brahmāṇāṃ kāraṇaṃ ke citkecidāhuḥ prajāpatim |
kecidbhavaṃ paratvena prāhurviṣṇuṃ tathāpare

2,3.92

अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः ।
सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च

abhijñānena saṃbhūtāḥ saktāriṣṭavicetasaḥ |
sattvaṃ kālaṃ ca deśaṃ ca kāryaṃ cāvekṣya karma ca

2,3.93

कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः ।
एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेवप्रशसति

kāraṇaṃ tu smṛtā hyete nānārtheṣviha devatāḥ |
ekaṃ praśaṃsamānastu sarvānevapraśasati

2,3.94

एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति ।
न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता

ekaṃ nindati yastveṣāṃ sarvāneva sa nindati |
na pradveṣastataḥ kāryo devatāsu vijānatā

2,3.95

न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः ।
एकत्वात्स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः

na śakyā īśvarājñātumaiśvaryeṇa vyavasthitāḥ |
ekatvātsa tridhā bhūtvā saṃpramohayati prajāḥ

2,3.96

एतेषां वै त्रयाणां तु विचिन्वन्त्यन्तरं जनाः ।
जिज्ञासवः परीहन्ते सक्ता दुष्टा विचेतसः

eteṣāṃ vai trayāṇāṃ tu vicinvantyantaraṃ janāḥ |
jijñāsavaḥ parīhante saktā duṣṭā vicetasaḥ

2,3.97

इदं परमिदं नेति संरंभाद्भिन्नदर्शिनः ।
यातुधाना विशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्

idaṃ paramidaṃ neti saṃraṃbhādbhinnadarśinaḥ |
yātudhānā viśeṣā ye piśācāścaiva nāntaram

2,3.98

एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति ।
गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः

ekaḥ sa tu pṛthaktvena svayaṃ bhūtvā ca tiṣṭhati |
guṇamātrātmikābhistu tanubhirmohayanprajāḥ

2,3.99

तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम् ।
तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणधिष्टताः

teṣvekaṃ yajate yo vai sa tadā yajate trayam |
tasmāddevāstrayo hyete nairantaryeṇadhiṣṭatāḥ

2,3.100

तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम् ।
अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति

tasmātpṛthaktvamekatvaṃ saṃkhyā saṃkhye gatāgatam |
alpatvaṃ vā bahutvaṃ vā teṣu ko jñātumarhati

2,3.101

तस्मात्सृष्ट्वानुगृह्णति ग्रसते चैव सर्वशः ।
गुणात्मकत्ववै कल्पये तस्मादेकः स उच्यते

tasmātsṛṣṭvānugṛhṇati grasate caiva sarvaśaḥ |
guṇātmakatvavai kalpaye tasmādekaḥ sa ucyate

2,3.102

रुद्रं ब्रह्माणमिन्द्रं च लोकपालानृषीन्मनून् ।
देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः

rudraṃ brahmāṇamindraṃ ca lokapālānṛṣīnmanūn |
devaṃ tamekaṃ bahudhā prāhurnārāyaṇaṃ dvijāḥ

2,3.103

प्राजापत्या च रौद्री च तनुर्या चैव वैष्णवी ।
मन्वन्तरेषु वै तिस्र आवर्त्तन्ते पुनः पुनः

prājāpatyā ca raudrī ca tanuryā caiva vaiṣṇavī |
manvantareṣu vai tisra āvarttante punaḥ punaḥ

2,3.104

क्षेत्रज्ञा अपि चान्ये ऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात् ।
तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च

kṣetrajñā api cānye 'sya vibhorjāyantyanugrahāt |
tejasā yaśasā buddhyā śrutena ca balena ca

2,3.105

जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीमान्निबोधत ।
राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मारीचः कश्यपो ऽभवत्

jāyante tatsamāścaiva tānapīmānnibodhata |
rājasyā brahmaṇoṃ'śena mārīcaḥ kaśyapo 'bhavat

2,3.106

तामस्यास्तस्य चांशेन कालो रुद्रः स उच्यते ।
सात्त्विक्याश्च तथांशेन यज्ञो विष्णुरजा यत

tāmasyāstasya cāṃśena kālo rudraḥ sa ucyate |
sāttvikyāśca tathāṃśena yajño viṣṇurajā yata

2,3.107

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्ममस्तनवो द्विजाः ।
मन्वन्तरेष्विह स्रष्टुमावर्त्तन्ते पुनः पुनः

triṣu kāleṣu tasyaitā brahmamastanavo dvijāḥ |
manvantareṣviha sraṣṭumāvarttante punaḥ punaḥ

2,3.108

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः ।
युगादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्

manvantareṣu sarveṣu prajāḥ sthāvarajaṅgamāḥ |
yugādau sakṛdutpannāstiṣṭhantīhāprasaṃyamāt

2,3.109

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः ।
कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः

prāpte prāpte tu kalpānte rudraḥ saṃharati prajāḥ |
kālo bhūtvā yugātmāsau rudraḥ saṃharate punaḥ

2,3.110

संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरशिमर्दिवाकरः ।
भूत्वा संवर्त्तकादित्यस्त्रींल्लोकांश्च दहत्युत

saṃprāpte caiva kalpānte saptaraśimardivākaraḥ |
bhūtvā saṃvarttakādityastrīṃllokāṃśca dahatyuta

2,3.111

विष्णुः प्रजानुग्रहकृत्सदा पालयति प्रजाः ।
तस्यां तस्यामवस्थायां तत उत्पाद्य कारणम्

viṣṇuḥ prajānugrahakṛtsadā pālayati prajāḥ |
tasyāṃ tasyāmavasthāyāṃ tata utpādya kāraṇam

2,3.112

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः ।
तस्याशेन च विज्ञेयो मनोः स्वायंभुवेन्तरे

sattvodriktā tu yā proktā brahmaṇaḥ pauruṣī tanuḥ |
tasyāśena ca vijñeyo manoḥ svāyaṃbhuventare

2,3.113

आकृत्यां मनसा देव उत्पन्नः प्रथमं विभुः ।
ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे

ākṛtyāṃ manasā deva utpannaḥ prathamaṃ vibhuḥ |
tataḥ punaḥ sa vai devaḥ prāpte svārociṣe 'ntare

2,3.114

तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह ।
औत्तमे ह्यन्तरे वापि ह्यजितस्तु पुनः प्रभुः

tuṣitāyāṃ samutpanno hyajitastuṣitaiḥ saha |
auttame hyantare vāpi hyajitastu punaḥ prabhuḥ

2,3.115

सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः ।
तामसस्यातरे चापि स देवः पुनरेव हि

satyāyāmabhavatsatyaḥ saha satyaiḥ surottamaiḥ |
tāmasasyātare cāpi sa devaḥ punareva hi

2,3.116

हरिण्यां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह ।
वैवस्वतेन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः

hariṇyāṃ haribhiḥ sārddhaṃ harireva babhūva ha |
vaivasvatentare cāpi harirdeveḥ punastu saḥ

2,3.117

वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह ।
मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह

vaikuṇṭho nāmato jajñe vidhūtarajasaiḥ saha |
marīcātkaśyapādviṣṇuradityāṃ saṃbabhūva ha

2,3.118

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः ।
प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः

tribhiḥ kramairimāṃllokañjitvā viṣṇustrivikramaḥ |
pratyapādayadindrāya daivataiścaiva sa prabhuḥ

2,3.119

इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु ।
मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः

ityetāstanavo jātā vyatītāḥ saptasaptasu |
manvantareṣvatīteṣu yābhiḥ saṃrakṣitāḥ prajāḥ

2,3.120

यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः ।
यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः

yasmādviśvamidaṃ sarvaṃ jāyate līyate punaḥ |
yasyāṃśenāmarāḥ sarve jāyante tridiveśvarāḥ

2,3.121

वर्द्धन्ते तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च ।
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा

varddhante tejasā buddhyā śrutena ca balena ca |
yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā

2,3.122

तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेजोंऽशसंभवम् ।
स एव जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः

tattadevāvagacchadhvaṃ viṣṇostejoṃ'śasaṃbhavam |
sa eva jāyateṃ'śena kecidicchanti mānavāḥ

2,3.123

एके विवदमानास्तु दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति हि ।
एषां न विद्यते भेदस्त्रयाणां द्युसदामिह

eke vivadamānāstu dṛṣṭāntācca bruvanti hi |
eṣāṃ na vidyate bhedastrayāṇāṃ dyusadāmiha

2,3.124

जायन्ते पोहयन्त्यं शैरीश्वरा योगमायया

jāyante pohayantyaṃ śairīśvarā yogamāyayā

2,3.125

तस्मात्तेषां प्रचारे तु युक्तायुक्तं न विद्यते ।
भूतानुवादिना माद्या मध्यस्था भूतवादिनाम्

tasmātteṣāṃ pracāre tu yuktāyuktaṃ na vidyate |
bhūtānuvādinā mādyā madhyasthā bhūtavādinām

2,3.126

भूतानुवादिनः सक्तस्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् ।
परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान्स्वयम्

bhūtānuvādinaḥ saktastrayaścaiva pravādinām |
parīkṣya cānugṛhṇanti nigṛhṇanti khalānsvayam

2,3.127

मत्तः पूर्व्वे च ते तस्मात्प्रभवश्च ततो ऽधिकाः ।
तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः

mattaḥ pūrvve ca te tasmātprabhavaśca tato 'dhikāḥ |
tathādhikaraṇairatairyathā tattvanidarśakāḥ

2,3.128

देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्त्तकाः ।
कर्म्मणां महतां ते हि कर्त्तारो जगदीश्वराः

devānāṃ devabhūtāśca te vai sarvapravarttakāḥ |
karmmaṇāṃ mahatāṃ te hi karttāro jagadīśvarāḥ

2,3.129

श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्तिताः ।
बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः

śrutijñaiḥ kāraṇairetaiścaturbhiḥ parikīrttitāḥ |
bāliśāste na jānanti daivatāni prabhāgaśaḥ

2,3.130

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान्प्रति ।
कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत्

imaṃ codāharantyatra ślokaṃ yogeśvarānprati |
kuryādyogabalaṃ prāpya taiśca sarvairmahāṃścaret

2,3.131

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोर्द्ध्व तपश्चरेत् ।
संहरेत पुनः सर्व्वान्सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव

prāpnuyādviṣayāṃścaiva punaścorddhva tapaścaret |
saṃhareta punaḥ sarvvānsūryyo jyotirgaṇāniva

Chapter 2.4

2,4.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्वयंभूत्रैगुण्यस्वरूपवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः सूत उवाच ब्रह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया ।
सर्वे मन्त्रशरीरास्ते स्मृता मन्वन्तरेष्विह

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde svayaṃbhūtraiguṇyasvarūpavarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ sūta uvāca brahmaṇā vai mukhātsṛṣṭā jayā devāḥ prajepsayā |
sarve mantraśarīrāste smṛtā manvantareṣviha

2,4.2

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहत्साम रथन्तरम् ।
चितिश्च सुचितिश्चैव ह्याकूतिः कूतिरेव च

darśaśca paurṇamāsaśca bṛhatsāma rathantaram |
citiśca sucitiścaiva hyākūtiḥ kūtireva ca

2,4.3

विज्ञातश्चैव विज्ञाता मना यज्ञश्च द्वादशः ।
दाराग्निहोत्रसंबन्धं वितत्य यजतेति च

vijñātaścaiva vijñātā manā yajñaśca dvādaśaḥ |
dārāgnihotrasaṃbandhaṃ vitatya yajateti ca

2,4.4

एवमुक्त्वा तु तान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधात्प्रभुः ।
ततस्ते नाभ्यनन्दन्त तद्वाक्यं परमेष्ठिनः

evamuktvā tu tānbrahmā tatraivāntaradhātprabhuḥ |
tataste nābhyanandanta tadvākyaṃ parameṣṭhinaḥ

2,4.5

संन्यस्येह च कर्माणि वासनाः कर्मजाश्च वै ।
यमेष्वंवावन्तिष्ठन्ते दोषं दृष्ट्वा तु कर्मसु

saṃnyasyeha ca karmāṇi vāsanāḥ karmajāśca vai |
yameṣvaṃvāvantiṣṭhante doṣaṃ dṛṣṭvā tu karmasu

2,4.6

क्षयाति शययुक्तं च ते दृष्ट्वा कर्मणां फलम् ।
जुगुप्संतः प्रसूतिं च निःसत्त्वा निर्ममाभवन्

kṣayāti śayayuktaṃ ca te dṛṣṭvā karmaṇāṃ phalam |
jugupsaṃtaḥ prasūtiṃ ca niḥsattvā nirmamābhavan

2,4.7

अजन्म काङ्क्षमाणास्ते निर्मुक्ता दोषदर्शिनः ।
अर्थं धर्मं च कामं च हित्वा ते वै व्यवस्थिताः

ajanma kāṅkṣamāṇāste nirmuktā doṣadarśinaḥ |
arthaṃ dharmaṃ ca kāmaṃ ca hitvā te vai vyavasthitāḥ

2,4.8

परमं ज्ञानमास्थाय तत्संक्षिप्य सुसंस्थिताः ।
तेषां तु तमभिप्रायं ज्ञात्वा ब्रह्मा तु कोपितः

paramaṃ jñānamāsthāya tatsaṃkṣipya susaṃsthitāḥ |
teṣāṃ tu tamabhiprāyaṃ jñātvā brahmā tu kopitaḥ

2,4.9

तानब्रवीत्ततो ब्रह्मा निरुत्साहान्सुरानथ ।
प्रजार्थमिह यूयं वै मया सृष्टाः स्थ नान्यथा

tānabravīttato brahmā nirutsāhānsurānatha |
prajārthamiha yūyaṃ vai mayā sṛṣṭāḥ stha nānyathā

2,4.10

प्रसूयध्वं यजध्वं चेत्युक्तवानस्मि वः पुरा ।
यस्माद्वाक्यमनादृत्य मम वैराग्यमास्थिताः

prasūyadhvaṃ yajadhvaṃ cetyuktavānasmi vaḥ purā |
yasmādvākyamanādṛtya mama vairāgyamāsthitāḥ

2,4.11

जुगुप्समानाः स्वं जन्म संततिं नाभ्यनन्दत ।
कर्मणां न कृतो ऽभ्यासो ह्यमृतत्वाभिकाङ्क्षया

jugupsamānāḥ svaṃ janma saṃtatiṃ nābhyanandata |
karmaṇāṃ na kṛto 'bhyāso hyamṛtatvābhikāṅkṣayā

2,4.12

तस्माद्यूयमिहावृत्तिं सप्तकृत्वो ह्यवाप्स्यथ ।
ते शप्ता ब्रह्मणा देवा जयास्तं वै प्रसादयन्

tasmādyūyamihāvṛttiṃ saptakṛtvo hyavāpsyatha |
te śaptā brahmaṇā devā jayāstaṃ vai prasādayan

2,4.13

क्षमास्माकं महादेव यदज्ञानात्मकं प्रभो ।
प्रणतान्वै सानुनयं ब्रह्मा तानब्रवीत्पुनः

kṣamāsmākaṃ mahādeva yadajñānātmakaṃ prabho |
praṇatānvai sānunayaṃ brahmā tānabravītpunaḥ

2,4.14

लोके ऽप्यथानुभुञ्जीत कः स्वातन्त्र्यमिहार्हति ।
मयागतं तु सर्वं हि कथमच्छन्दतो मम

loke 'pyathānubhuñjīta kaḥ svātantryamihārhati |
mayāgataṃ tu sarvaṃ hi kathamacchandato mama

2,4.15

प्रतिपत्स्यन्ति भूतानि शुभं वा यदि वोत्तरम् ।
लोके यदपि किञ्चिद्वैशं वा शं वा व्यवस्थितम्

pratipatsyanti bhūtāni śubhaṃ vā yadi vottaram |
loke yadapi kiñcidvaiśaṃ vā śaṃ vā vyavasthitam

2,4.16

बुद्ध्यात्मना मया व्याप्तं को मां लोके ऽतिवर्त्तयेत् ।
भूताना मीहितं यच्च यच्चाप्येषां विचिन्तितम्

buddhyātmanā mayā vyāptaṃ ko māṃ loke 'tivarttayet |
bhūtānā mīhitaṃ yacca yaccāpyeṣāṃ vicintitam

2,4.17

तथोपचरितं यच्च तत्सर्वं विदितं मम ।
मया बद्धमिदं सर्वं चजगत्स्थावरजङ्गमम्

tathopacaritaṃ yacca tatsarvaṃ viditaṃ mama |
mayā baddhamidaṃ sarvaṃ cajagatsthāvarajaṅgamam

2,4.18

आशामयेन बन्धेन कस्तं छेत्तुमिहोत्सहेत् ।
यस्माद्वहति दृप्तो वै सर्वार्थमिह नान्यथा

āśāmayena bandhena kastaṃ chettumihotsahet |
yasmādvahati dṛpto vai sarvārthamiha nānyathā

2,4.19

इति कर्माण्यनारभ्य कामं छन्दाद्विमोक्षते ।
एवं संभाष्य तान्देवान् जयानध्यात्मचेतसः

iti karmāṇyanārabhya kāmaṃ chandādvimokṣate |
evaṃ saṃbhāṣya tāndevān jayānadhyātmacetasaḥ

2,4.20

अथ वीक्ष्य पुनश्चाह ध्रुवं दड्यान्प्रजापतिः ।
यस्मान्मानभिसंधाय सन्यासादिः कृतः सुराः

atha vīkṣya punaścāha dhruvaṃ daḍyānprajāpatiḥ |
yasmānmānabhisaṃdhāya sanyāsādiḥ kṛtaḥ surāḥ

2,4.21

तस्मात्स विपुलायत्तो व्यापारस्त्वथ मत्कृतः ।
भविता च सुखोदर्के दिव्यभावेन जायताम्

tasmātsa vipulāyatto vyāpārastvatha matkṛtaḥ |
bhavitā ca sukhodarke divyabhāvena jāyatām

2,4.22

आत्मच्छन्देन वो जन्म भविष्यति सुरोत्तमाः ।
मन्वन्तरेषु संसिद्धाः सप्तस्वाविर्भविष्यथ

ātmacchandena vo janma bhaviṣyati surottamāḥ |
manvantareṣu saṃsiddhāḥ saptasvāvirbhaviṣyatha

2,4.23

वैवस्वतान्तेषु सुरास्तथा स्वायंभुवादिषु ।
एवं च ब्रह्मणा तत्र श्लोको गीतः पुरातनः

vaivasvatānteṣu surāstathā svāyaṃbhuvādiṣu |
evaṃ ca brahmaṇā tatra śloko gītaḥ purātanaḥ

2,4.24

त्रयी विद्या ब्रह्ममयप्रसूतिः श्राद्धं तपो यज्ञमनुप्रदानम् ।
एतानि नित्यैः महसा रजोभिर्भूत्वा विभुर्वसते ऽन्यत्प्रशस्तम्

trayī vidyā brahmamayaprasūtiḥ śrāddhaṃ tapo yajñamanupradānam |
etāni nityaiḥ mahasā rajobhirbhūtvā vibhurvasate 'nyatpraśastam

2,4.25

एवं श्लोकार्थमुक्त्वा तु जयान्देवानथाब्रवीत् ।
वैवस्वतेंऽतरेतीते मत्समीपमिहैष्यथ

evaṃ ślokārthamuktvā tu jayāndevānathābravīt |
vaivasvateṃ'taretīte matsamīpamihaiṣyatha

2,4.26

ततो देवस्तिरोभूत ईश्वरो ङ्यकुतोभयः ।
प्रपन्नाधारणामाद्यां युक्त्वा योगबलान्विताम्

tato devastirobhūta īśvaro ṅyakutobhayaḥ |
prapannādhāraṇāmādyāṃ yuktvā yogabalānvitām

2,4.27

ततस्तेन रुषा शप्तास्ते ऽभवन्द्वादशाजिताः ।
जया इति समाख्याताः कृता एवं विसन्निभाः

tatastena ruṣā śaptāste 'bhavandvādaśājitāḥ |
jayā iti samākhyātāḥ kṛtā evaṃ visannibhāḥ

2,4.28

ततः स्वायंभुवे तस्मिन्सर्गे ऽतीते तु वै सुराः ।
पुनस्ते तुषिता देवा जाताः स्वारोचिषेंऽतरे

tataḥ svāyaṃbhuve tasminsarge 'tīte tu vai surāḥ |
punaste tuṣitā devā jātāḥ svārociṣeṃ'tare

2,4.29

उत्तमस्य मनोः पुत्राः सत्यायां जज्ञिरे तदा ।
ततः सत्याः स्मृता देवा औत्तमे चान्तरे मनोः

uttamasya manoḥ putrāḥ satyāyāṃ jajñire tadā |
tataḥ satyāḥ smṛtā devā auttame cāntare manoḥ

2,4.30

हरिण्यां नाम तुषिता जज्ञिरे द्वादशेव तु ।
हरयोनाम ते देवा यज्ञभाजस्तदाभवन्

hariṇyāṃ nāma tuṣitā jajñire dvādaśeva tu |
harayonāma te devā yajñabhājastadābhavan

2,4.31

ततस्ते हरयो देवाः प्राप्ते चारिष्ठवेन्तरे?// विकुण्ठायां पुनस्ते वै वरिष्ठा जज्ञिरे सुराः

tataste harayo devāḥ prāpte cāriṣṭhaventare?// vikuṇṭhāyāṃ punaste vai variṣṭhā jajñire surāḥ

2,4.32

वैकुण्ठा नाम ते देवाः पञ्चमस्यान्तरे मानोः ।
ततस्ते वै पुनर्देवा वैकुण्ठाः प्राप्य चाक्षुषम्

vaikuṇṭhā nāma te devāḥ pañcamasyāntare mānoḥ |
tataste vai punardevā vaikuṇṭhāḥ prāpya cākṣuṣam

2,4.33

ततस्ते वै पुनः साध्याः संक्षीणे चाक्षुषेन्तरे ।
उपस्थिते पुनः सर्गे मनोर्वैवस्वतस्य ह

tataste vai punaḥ sādhyāḥ saṃkṣīṇe cākṣuṣentare |
upasthite punaḥ sarge manorvaivasvatasya ha

2,4.34

अंशेन साध्यास्ते ऽदित्यां मारीचात्कश्यपात्पुनः ।
जज्ञिरे द्वादशादित्या वर्त्तमानेन्तरं सुराः

aṃśena sādhyāste 'dityāṃ mārīcātkaśyapātpunaḥ |
jajñire dvādaśādityā varttamānentaraṃ surāḥ

2,4.35

यदा चैते समुत्पन्नाश्चाक्षुषस्यान्तरे मनोः ।
शप्ताः स्वयंभुवा साध्या जज्ञिरे द्वादशामराः

yadā caite samutpannāścākṣuṣasyāntare manoḥ |
śaptāḥ svayaṃbhuvā sādhyā jajñire dvādaśāmarāḥ

2,4.36

एवं शृणोति यो मर्त्योजयस्तस्य भवेत्सदा ।
जयानां श्रद्धया युक्तः प्रत्यध्यायं तु गच्छति

evaṃ śṛṇoti yo martyojayastasya bhavetsadā |
jayānāṃ śraddhayā yuktaḥ pratyadhyāyaṃ tu gacchati

2,4.37

इत्येता वृत्तयः सप्त देवानां जन्मलक्षणाः ।
परिक्रान्ता मया वो ऽद्या किं भूयः श्रोतुमिच्छथ

ityetā vṛttayaḥ sapta devānāṃ janmalakṣaṇāḥ |
parikrāntā mayā vo 'dyā kiṃ bhūyaḥ śrotumicchatha

Chapter 2.5

2,5.1

इति ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यामभागे तृतीय उपोद्धातपादे जयाभिव्याहारो नाम चतुर्थो ऽध्यायः ऋषिरुवाच दैत्यानां दानवानां च गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
सर्पभूतापिशा चानां वसूनां पक्षिवीरुधाम्

iti brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyāmabhāge tṛtīya upoddhātapāde jayābhivyāhāro nāma caturtho 'dhyāyaḥ ṛṣiruvāca daityānāṃ dānavānāṃ ca gandharvoragarakṣasām |
sarpabhūtāpiśā cānāṃ vasūnāṃ pakṣivīrudhām

2,5.2

उत्पत्तिं निधनं चैव विस्तारात्कथयस्व नः ।
एवमुक्तस्तदा सूतः प्रत्युवाचर्षिसत्तमम्

utpattiṃ nidhanaṃ caiva vistārātkathayasva naḥ |
evamuktastadā sūtaḥ pratyuvācarṣisattamam

2,5.3

सूत उवाच दितेः पुत्रद्वयं जज्ञे कन्या चैका महाबला ।
कश्यपस्यात्मजौ तौ तु सर्वेभ्यः पूर्वजौ स्मृतौ

sūta uvāca diteḥ putradvayaṃ jajñe kanyā caikā mahābalā |
kaśyapasyātmajau tau tu sarvebhyaḥ pūrvajau smṛtau

2,5.4

सौत्ये ऽहन्यतिरा त्रस्य कश्यपस्याश्वमेधिकाः ।
हिरण्यकशिपुर्नाम प्रथितं पृथगासनम्

sautye 'hanyatirā trasya kaśyapasyāśvamedhikāḥ |
hiraṇyakaśipurnāma prathitaṃ pṛthagāsanam

2,5.5

दित्या गर्भाद्विनिः सृत्य तत्रासीनः समन्ततः ।
हिरण्य कशिपुस्तस्मात् कर्मणा तेन स समृतः

dityā garbhādviniḥ sṛtya tatrāsīnaḥ samantataḥ |
hiraṇya kaśipustasmāt karmaṇā tena sa samṛtaḥ

2,5.6

ऋषय ऊचुः हिरण्यकशिपोर्जन्म नाम चैव महात्मनः ।
प्रभावं चैव दैत्यस्य विस्ताराद्ब्रूहि नः प्रभो

ṛṣaya ūcuḥ hiraṇyakaśiporjanma nāma caiva mahātmanaḥ |
prabhāvaṃ caiva daityasya vistārādbrūhi naḥ prabho

2,5.7

सूत उवाच कश्यपस्याश्वमेधो ऽभूत्पुण्ये वै पुष्करे तदा ।
ऋषिभिदेंवताभिश्च गन्धर्वैरुपशोभितः

sūta uvāca kaśyapasyāśvamedho 'bhūtpuṇye vai puṣkare tadā |
ṛṣibhideṃvatābhiśca gandharvairupaśobhitaḥ

2,5.8

उत्सृष्टे स्वे च विधिना आख्यानादौ यथाविधि ।
आसनान्युपकॢप्तानि सौवर्णानि तु पञ्च वै

utsṛṣṭe sve ca vidhinā ākhyānādau yathāvidhi |
āsanānyupakḷptāni sauvarṇāni tu pañca vai

2,5.9

कुलस्पदापि? त्रीण्यत्र कूर्चः फलकमेव च ।
मुख्यर्त्विजस्तु चत्वारस्तेषां तान्युपकल्पयन्

kulaspadāpi? trīṇyatra kūrcaḥ phalakameva ca |
mukhyartvijastu catvārasteṣāṃ tānyupakalpayan

2,5.10

कॢप्त तत्रासनं चैकं होतुरर्थे हिरण्यम् ।
निषसाद सगर्भो ऽत्र तत्रासीनः शशंस च

kḷpta tatrāsanaṃ caikaṃ hoturarthe hiraṇyam |
niṣasāda sagarbho 'tra tatrāsīnaḥ śaśaṃsa ca

2,5.11

आख्यानमानुपूर्व्येण महर्षिः कश्यपो यथा ।
तं दृष्ट्वा ऋषयस्तस्य नाम कुर्वन्ति वर्द्धितम्

ākhyānamānupūrvyeṇa maharṣiḥ kaśyapo yathā |
taṃ dṛṣṭvā ṛṣayastasya nāma kurvanti varddhitam

2,5.12

हिरण्यकशिपुस्तस्मात्कर्मणा तेन स स्मृतः ।
हिरण्यक्षो ऽनुजस्तस्य सिंहिका तस्य चानुजा

hiraṇyakaśipustasmātkarmaṇā tena sa smṛtaḥ |
hiraṇyakṣo 'nujastasya siṃhikā tasya cānujā

2,5.13

राहोः सा जननी देवी विप्र चित्तेः परिग्रहः ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यश्चचार परमं तपः

rāhoḥ sā jananī devī vipra citteḥ parigrahaḥ |
hiraṇyakaśipurdaityaścacāra paramaṃ tapaḥ

2,5.14

शतं वर्षसहस्राणां निराहारो ह्यधःशिराः ।
वरयामास ब्रह्माणं तुष्टं दैत्यो वरेण तु

śataṃ varṣasahasrāṇāṃ nirāhāro hyadhaḥśirāḥ |
varayāmāsa brahmāṇaṃ tuṣṭaṃ daityo vareṇa tu

2,5.15

सर्वामरत्वमवधं सर्वभूतेभ्य एव हि ।
योगद्देवान् विनिर्जित्य सर्वदेवत्वमास्थितः

sarvāmaratvamavadhaṃ sarvabhūtebhya eva hi |
yogaddevān vinirjitya sarvadevatvamāsthitaḥ

2,5.16

कारये ऽहमिहैश्वर्यं बलवीर्यसमन्वितः ।
दानवास्त्वसुराश्चैव देवाश्च सह चारणैः

kāraye 'hamihaiśvaryaṃ balavīryasamanvitaḥ |
dānavāstvasurāścaiva devāśca saha cāraṇaiḥ

2,5.17

भवन्तु वशगाः सर्वे मत्समीपानुभोजनाः ।
आर्द्रशुष्कैरवध्यश्च दिवा रात्रौ तथैव च ।
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मानुजज्ञे सांतरं वरम्

bhavantu vaśagāḥ sarve matsamīpānubhojanāḥ |
ārdraśuṣkairavadhyaśca divā rātrau tathaiva ca |
evamuktastadā brahmānujajñe sāṃtaraṃ varam

2,5.18

ब्रह्मोवाच ।
महानयं वरस्तात वृतो दितिसुत त्वया ।
एही दानीं प्रतिज्ञानं भविष्यत्येवमेव तु

brahmovāca |
mahānayaṃ varastāta vṛto ditisuta tvayā |
ehī dānīṃ pratijñānaṃ bhaviṣyatyevameva tu

2,5.19

दत्त्वा चाभिमतं तस्मै तत्रेवान्तरधादथ ।
सो ऽपि दैत्यस्तदा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

dattvā cābhimataṃ tasmai tatrevāntaradhādatha |
so 'pi daityastadā sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

2,5.20

महिम्ना व्याप्य संतस्थे बहुमूर्त्तिरमित्रजित् ।
स एव तपति व्योम्नि चन्द्रसूर्यत्वमास्थितः

mahimnā vyāpya saṃtasthe bahumūrttiramitrajit |
sa eva tapati vyomni candrasūryatvamāsthitaḥ

2,5.21

स एव वायुर्भूत्वा च ववौ जगति सर्वदा ।
स गोपालो ऽविपालश्च कर्षकश्च स एव ह

sa eva vāyurbhūtvā ca vavau jagati sarvadā |
sa gopālo 'vipālaśca karṣakaśca sa eva ha

2,5.22

स ज्ञाता सर्वलोकेषु मन्त्रव्याख्याकरस्तथा ।
नेता गोप्ता गोपयिता दीक्षितो याजकः स तु

sa jñātā sarvalokeṣu mantravyākhyākarastathā |
netā goptā gopayitā dīkṣito yājakaḥ sa tu

2,5.23

तस्य देवाः सुराः सर्वे तदासन्सोमपायिनः ।
एवंप्रभावो दैत्यो ऽसावतो भूयो निबोधत

tasya devāḥ surāḥ sarve tadāsansomapāyinaḥ |
evaṃprabhāvo daityo 'sāvato bhūyo nibodhata

2,5.24

तस्मै सर्वे नमस्कारं कुर्वन्तीज्यः स एव च ।
हिरण्यकशिपोर्दैत्यैः श्लोको गीतः पुरा त्विह

tasmai sarve namaskāraṃ kurvantījyaḥ sa eva ca |
hiraṇyakaśipordaityaiḥ śloko gītaḥ purā tviha

2,5.25

हिरण्यकशिपू राजा यां यामाशां निरैक्षत ।
तस्यै तस्यै तदा देवा नमश्चक्रुर्महर्षिभिः

hiraṇyakaśipū rājā yāṃ yāmāśāṃ niraikṣata |
tasyai tasyai tadā devā namaścakrurmaharṣibhiḥ

2,5.26

तस्यासीन्नरसिंहस्तु मृत्युर्विष्णुः पुरा किल ।
नरात्तु यस्माज्जन्मास्य नरमूर्त्तिश्च यत्प्रभुः

tasyāsīnnarasiṃhastu mṛtyurviṣṇuḥ purā kila |
narāttu yasmājjanmāsya naramūrttiśca yatprabhuḥ

2,5.27

तस्मात्स नरसिंहो वै गीयते वेदवादिभिः ।
सागरस्य च वेलायामुच्छ्रित स्तपसो विभुः

tasmātsa narasiṃho vai gīyate vedavādibhiḥ |
sāgarasya ca velāyāmucchrita stapaso vibhuḥ

2,5.28

शरीरं तस्य देवस्य ह्यासीद्देवमयं प्रभो ।
नाम्ना सुदर्शनं चैव विश्रुतश्च महाबलः

śarīraṃ tasya devasya hyāsīddevamayaṃ prabho |
nāmnā sudarśanaṃ caiva viśrutaśca mahābalaḥ

2,5.29

ततः स बाहुयुद्धेन दैत्येन्द्रं तं महाबलम् ।
नखैर्बिभद संक्रुद्धो नार्द्राः शुष्का नखा इति

tataḥ sa bāhuyuddhena daityendraṃ taṃ mahābalam |
nakhairbibhada saṃkruddho nārdrāḥ śuṣkā nakhā iti

2,5.30

हिरण्याक्षसुताः पञ्च विक्रान्ताः सुमहाबलाः ।
शंबरः शकुनिश्चैव कालनाभस्तथैव च

hiraṇyākṣasutāḥ pañca vikrāntāḥ sumahābalāḥ |
śaṃbaraḥ śakuniścaiva kālanābhastathaiva ca

2,5.31

महानाभः सुविक्रान्तो सुत संतापनस्तथा ।
हिरण्यक्षसुता ह्येते देवैरपि दुरासदाः

mahānābhaḥ suvikrānto suta saṃtāpanastathā |
hiraṇyakṣasutā hyete devairapi durāsadāḥ

2,5.32

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च दैतेयाः सगणाः स्मृताः ।
स शतानि सहस्राणि निहतास्तारकामये

teṣāṃ putrāśca pautrāśca daiteyāḥ sagaṇāḥ smṛtāḥ |
sa śatāni sahasrāṇi nihatāstārakāmaye

2,5.33

हिरण्यकशिपोः पुत्राश्चत्वारः सुमहाबलाः ।
प्रह्लादः पूर्वजस्तेषामनुह्ना दस्तथापरः

hiraṇyakaśipoḥ putrāścatvāraḥ sumahābalāḥ |
prahlādaḥ pūrvajasteṣāmanuhnā dastathāparaḥ

2,5.34

संह्रादश्चैव ह्रादश्च ह्रादपुत्रौ निबोधत ।
सुंदो निसुन्दश्च तथा ह्रादपुतौ बभूवतुः

saṃhrādaścaiva hrādaśca hrādaputrau nibodhata |
suṃdo nisundaśca tathā hrādaputau babhūvatuḥ

2,5.35

ब्रह्यघ्नौ तौ महावीरौ मूकस्तु ह्राददायकः ।
मारीचः सुन्दपुत्रस्तु ताडकायामजायत

brahyaghnau tau mahāvīrau mūkastu hrādadāyakaḥ |
mārīcaḥ sundaputrastu tāḍakāyāmajāyata

2,5.36

दण्डके निहतः सो ऽथ राघवेण बलीयसा ।
मूको विनिहतश्चापि कैराते सव्यसाचिना

daṇḍake nihataḥ so 'tha rāghaveṇa balīyasā |
mūko vinihataścāpi kairāte savyasācinā

2,5.37

संह्रादस्य तु दैत्यस्य निवातकवचाः कुले ।
उत्पन्ना महता चैव तपसा भाविताः स्वयम्

saṃhrādasya tu daityasya nivātakavacāḥ kule |
utpannā mahatā caiva tapasā bhāvitāḥ svayam

2,5.38

अरयो देवतानां ते जंभस्य शतदुन्दुभिः ।
तथा दक्षो सुरश्चण्डश्चत्वारो देत्यनायकाः

arayo devatānāṃ te jaṃbhasya śatadundubhiḥ |
tathā dakṣo suraścaṇḍaścatvāro detyanāyakāḥ

2,5.39

बाष्कलस्य सुता ह्येते काल नेमेः सुताञ्छृणु ।
ब्रह्मजित्क्रतुजिच्चैव देवान्तकनरान्तकौ

bāṣkalasya sutā hyete kāla nemeḥ sutāñchṛṇu |
brahmajitkratujiccaiva devāntakanarāntakau

2,5.40

कालनेमिसुता ह्येते शभोस्तु शृणुत प्रजाः ।
राजाजश्चैव गोमश्च शंभोः पुत्रौ प्रकीर्त्तितौ

kālanemisutā hyete śabhostu śṛṇuta prajāḥ |
rājājaścaiva gomaśca śaṃbhoḥ putrau prakīrttitau

2,5.41

विरोजनस्य पुत्रश्च बलिरेकः प्रतापवान् ।
बलेः पुत्रशतं जज्ञे राजानः सर्व एव ते

virojanasya putraśca balirekaḥ pratāpavān |
baleḥ putraśataṃ jajñe rājānaḥ sarva eva te

2,5.42

तेषां प्रधानाश्चत्वारो विक्रान्ताः सुमहाबलाः ।
सहस्रबाहुः श्रेष्ठो ऽभूद्बाणो राजा प्रतापवान्

teṣāṃ pradhānāścatvāro vikrāntāḥ sumahābalāḥ |
sahasrabāhuḥ śreṣṭho 'bhūdbāṇo rājā pratāpavān

2,5.43

कुंभगर्त्तो दयो भोजः कुञ्चिरित्येवमा दयः ।
शकुनी पूतना चैव कन्ये द्वे तु बलेः स्मृते

kuṃbhagartto dayo bhojaḥ kuñcirityevamā dayaḥ |
śakunī pūtanā caiva kanye dve tu baleḥ smṛte

2,5.44

बलेः पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः ।
बालेया नाम विख्याता गणा विक्रान्तपौरुषाः

baleḥ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ |
bāleyā nāma vikhyātā gaṇā vikrāntapauruṣāḥ

2,5.45

बाणस्य चैन्द्रधन्वा तु लोहिन्यामुदपद्यत ।
दितिर्विहितपुत्रा वै तोषयामास कश्यपम्

bāṇasya caindradhanvā tu lohinyāmudapadyata |
ditirvihitaputrā vai toṣayāmāsa kaśyapam

2,5.46

तां कश्यपः प्रसन्नात्मा सम्यगाराधितस्त्वथ ।
वरेण छन्दयामास सा च वव्रे वरं तत

tāṃ kaśyapaḥ prasannātmā samyagārādhitastvatha |
vareṇa chandayāmāsa sā ca vavre varaṃ tata

2,5.47

अथ तस्यै वरं प्रादात्प्रार्थितो भगवान्पुनः ।
उक्ते वरे तु मा तुष्टा दितिस्तं समभाषत

atha tasyai varaṃ prādātprārthito bhagavānpunaḥ |
ukte vare tu mā tuṣṭā ditistaṃ samabhāṣata

2,5.48

मारीचं कण्यपं देवी भर्त्तारं प्राञ्जलिस्तदा ।
हतपुत्रास्मि भगवन्नादित्यैस्तव सूनुभिः

mārīcaṃ kaṇyapaṃ devī bharttāraṃ prāñjalistadā |
hataputrāsmi bhagavannādityaistava sūnubhiḥ

2,5.49

शक्रहन्तारमिच्छमि पुत्रं दीर्घतपो ऽर्जितम् ।
साहं तपश्चरिष्यामि गर्भमाधातुमर्हसि

śakrahantāramicchami putraṃ dīrghatapo 'rjitam |
sāhaṃ tapaścariṣyāmi garbhamādhātumarhasi

2,5.50

पुत्रमिन्द्रवधे युक्तं त्वं मै वै दातुमर्हसि ।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा मारीचः कश्यपस्तदा

putramindravadhe yuktaṃ tvaṃ mai vai dātumarhasi |
tasyāstadvacanaṃ śrutvā mārīcaḥ kaśyapastadā

2,5.51

प्रत्युवाच महातेजा दितिं परमदुः खितः ।
एवं भवतु गर्भे तु शुचिर्भव तपोधने

pratyuvāca mahātejā ditiṃ paramaduḥ khitaḥ |
evaṃ bhavatu garbhe tu śucirbhava tapodhane

2,5.52

जनयिष्यसि पुत्रं त्वं शक्रहन्तारमाहवे ।
पूर्णं वर्षसहस्रं तु शुचिर्यदि भविष्यसि

janayiṣyasi putraṃ tvaṃ śakrahantāramāhave |
pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu śuciryadi bhaviṣyasi

2,5.53

पुत्रं त्रिलोकप्रवरं मन्मथं जनयिष्यसि ।
एवमुक्त्वा महातेजास्तथा समभावत्तदा

putraṃ trilokapravaraṃ manmathaṃ janayiṣyasi |
evamuktvā mahātejāstathā samabhāvattadā

2,5.54

तामालभ्य स्वभवनं जगाम भगवानृषिः ।
गते भर्त्तरि सा देवी दितिः परमहर्षिता

tāmālabhya svabhavanaṃ jagāma bhagavānṛṣiḥ |
gate bharttari sā devī ditiḥ paramaharṣitā

2,5.55

कुशप्लवनमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम् ।
शक्रस्तु समुपश्रुत्य संवादं तं तयोः प्रभुः

kuśaplavanamāsādya tapastepe sudāruṇam |
śakrastu samupaśrutya saṃvādaṃ taṃ tayoḥ prabhuḥ

2,5.56

कुशप्लवनमागम्य दितिं वाक्यमभाषत ।
शुश्रूषां ते करिष्यामि मानुज्ञां दातुमर्हसि

kuśaplavanamāgamya ditiṃ vākyamabhāṣata |
śuśrūṣāṃ te kariṣyāmi mānujñāṃ dātumarhasi

2,5.57

समिधश्चाहरिष्यामि पुष्पाणि च फलानि च ।
यथा त्वं मन्यसे वत्स सुश्रूषाभिरतो भव

samidhaścāhariṣyāmi puṣpāṇi ca phalāni ca |
yathā tvaṃ manyase vatsa suśrūṣābhirato bhava

2,5.58

सर्वकर्मसु निष्णात आत्मनो हितमाचर ।
वरं श्रुत्वा तु त द्वाक्यं मातुः शक्रः प्रहर्षितः

sarvakarmasu niṣṇāta ātmano hitamācara |
varaṃ śrutvā tu ta dvākyaṃ mātuḥ śakraḥ praharṣitaḥ

2,5.59

शुश्रूषाभिरतो भूत्वा कलुषेणान्तरात्मना ।
शुश्रूषते तु तां शक्रः सर्वकालमनुव्रतः

śuśrūṣābhirato bhūtvā kaluṣeṇāntarātmanā |
śuśrūṣate tu tāṃ śakraḥ sarvakālamanuvrataḥ

2,5.60

फलपुष्पाण्युपादाय समिधश्च दृढव्रतः ।
गात्रसंवाहनं काले श्रमापनयने तथा

phalapuṣpāṇyupādāya samidhaśca dṛḍhavrataḥ |
gātrasaṃvāhanaṃ kāle śramāpanayane tathā

2,5.61

शक्रः सर्वेषु कालेषु दितिं परिचचार ह ।
किञ्चिच्छिष्टे व्रते देवी तुष्टा शक्रमुवाच ह

śakraḥ sarveṣu kāleṣu ditiṃ paricacāra ha |
kiñcicchiṣṭe vrate devī tuṣṭā śakramuvāca ha

2,5.62

प्रतीताहं ते सुरश्रेष्ठ दशवर्षाणि पुत्रक ।
अवशिष्ठानि भद्रं ते भ्रातरं द्रक्ष्यसे ततः

pratītāhaṃ te suraśreṣṭha daśavarṣāṇi putraka |
avaśiṣṭhāni bhadraṃ te bhrātaraṃ drakṣyase tataḥ

2,5.63

तमहं त्वत्कृते पुत्र सह धास्ये जयैषिणम् ।
त्रैलोक्यविजयं पुत्र भोक्ष्यसे सह तेन वै

tamahaṃ tvatkṛte putra saha dhāsye jayaiṣiṇam |
trailokyavijayaṃ putra bhokṣyase saha tena vai

2,5.64

नाहं पुत्राभिजानामि मद्भक्तिगतमानसम् ।
एवमुक्त्वा दितिः शक्रं मध्यं प्राप्ते दिवाकरे

nāhaṃ putrābhijānāmi madbhaktigatamānasam |
evamuktvā ditiḥ śakraṃ madhyaṃ prāpte divākare

2,5.65

निद्रयापहृता दवी शिरः कृत्वा तु जानुनि ।
केशान्कृत्वा तु पादस्थान्सा सुष्वाप च देवता

nidrayāpahṛtā davī śiraḥ kṛtvā tu jānuni |
keśānkṛtvā tu pādasthānsā suṣvāpa ca devatā

2,5.66

अधस्ताद्यत्तु नाभेर्वै सर्वं तदशुचि स्मृतम् ।
ततस्तामशुचिं ज्ञात्वा सोंतरं तदमन्यत

adhastādyattu nābhervai sarvaṃ tadaśuci smṛtam |
tatastāmaśuciṃ jñātvā soṃtaraṃ tadamanyata

2,5.67

दृष्ट्वा तु कारणं सर्वं तस्य बुद्धिरजायत ।
गर्भं निहन्तु वै देव्या स हि दोषो ऽत्र दृश्यते

dṛṣṭvā tu kāraṇaṃ sarvaṃ tasya buddhirajāyata |
garbhaṃ nihantu vai devyā sa hi doṣo 'tra dṛśyate

2,5.68

ततो विवेश दित्या वै ह्युपस्थेनोदरं वृषा ।
प्रविश्य चापि तं दृष्ट्वा गभमिन्द्रो महौजसम्

tato viveśa dityā vai hyupasthenodaraṃ vṛṣā |
praviśya cāpi taṃ dṛṣṭvā gabhamindro mahaujasam

2,5.69

भीतस्तं सप्तधा गभ बिभेद रिपुमात्मनः ।
म गर्भो भिद्यमानस्तु वज्रणशतपर्वणा

bhītastaṃ saptadhā gabha bibheda ripumātmanaḥ |
ma garbho bhidyamānastu vajraṇaśataparvaṇā

2,5.70

रुरोद सुस्वरं भीमं वेपमानः पुनः पुनः ।
मारोद मारोद इति गर्भं शक्रो ऽभ्यभाषत

ruroda susvaraṃ bhīmaṃ vepamānaḥ punaḥ punaḥ |
māroda māroda iti garbhaṃ śakro 'bhyabhāṣata

2,5.71

तं गर्भं सप्तधा कृत्वा ह्येकैकं सप्तधा पुनः ।
कुलिशेन बिभेदेन्द्रस्ततो दितिरबुध्यता

taṃ garbhaṃ saptadhā kṛtvā hyekaikaṃ saptadhā punaḥ |
kuliśena bibhedendrastato ditirabudhyatā

2,5.72

न हन्तव्यो न हन्तव्य इत्येवं दितिरब्रवीत् ।
निष्पपात ततो वज्री मातुर्वचनगौरवात्

na hantavyo na hantavya ityevaṃ ditirabravīt |
niṣpapāta tato vajrī māturvacanagauravāt

2,5.73

प्राञ्जलिर्वज्रसहितो दितिं शक्रो ऽभ्यभाषत ।
अशुचिर्देवि सुप्तासि पादयोर्गतमूर्द्धजा

prāñjalirvajrasahito ditiṃ śakro 'bhyabhāṣata |
aśucirdevi suptāsi pādayorgatamūrddhajā

2,5.74

तदं तरमनुप्राप्य गर्भं हेतारमाहवे ।
भिन्नवानहमेतं ते बहुधा क्षन्तुमर्हसि

tadaṃ taramanuprāpya garbhaṃ hetāramāhave |
bhinnavānahametaṃ te bahudhā kṣantumarhasi

2,5.75

तस्मिंस्तु विफले गर्भे दितिः परमदुःखिता ।
सहस्राक्षं दुराधर्षं वाक्यं सानुनयाब्रवीत्

tasmiṃstu viphale garbhe ditiḥ paramaduḥkhitā |
sahasrākṣaṃ durādharṣaṃ vākyaṃ sānunayābravīt

2,5.76

ममापराधाद्गर्भो ऽयं यदि ते विफलीकृतः ।
नापराधो ऽस्ति देवेश तव पुत्र महाबल

mamāparādhādgarbho 'yaṃ yadi te viphalīkṛtaḥ |
nāparādho 'sti deveśa tava putra mahābala

2,5.77

शत्रोर्वधे न दोषो ऽस्ति भेतव्यं न च ते विभो ।
प्रियं तु कृतमिच्छामि श्रेयो गर्भस्य मे कुतः

śatrorvadhe na doṣo 'sti bhetavyaṃ na ca te vibho |
priyaṃ tu kṛtamicchāmi śreyo garbhasya me kutaḥ

2,5.78

भवन्तु मम पुत्राणां सप्त स्थानानि वै दिवि ।
वातस्कन्धानिमान्सप्त चरन्तु मम पुत्रकाः

bhavantu mama putrāṇāṃ sapta sthānāni vai divi |
vātaskandhānimānsapta carantu mama putrakāḥ

2,5.79

मरुतस्ते तु विख्याता गतास्ते सप्तसप्तकाः ।
पृथिव्यां प्रथमस्कन्धो द्वितीयश्चापि भास्करे

marutaste tu vikhyātā gatāste saptasaptakāḥ |
pṛthivyāṃ prathamaskandho dvitīyaścāpi bhāskare

2,5.80

सोमे तृतीयो विज्ञेयश्चतुर्थो ज्योतिषां गणे ।
ग्रहेषु पञ्चमस्चैव षष्ठः सप्तर्षिमण्डले

some tṛtīyo vijñeyaścaturtho jyotiṣāṃ gaṇe |
graheṣu pañcamascaiva ṣaṣṭhaḥ saptarṣimaṇḍale

2,5.81

ध्रुवे तु सप्तमश्चैव वातस्कन्धाश्चसप्त ये ।
तानेते विचरन्त्वद्य कालेकाले ममात्मजाः

dhruve tu saptamaścaiva vātaskandhāścasapta ye |
tānete vicarantvadya kālekāle mamātmajāḥ

2,5.82

वातस्कन्धाधिपा भूत्वा चरन्तु मम पुत्रकाः ।
पृथिव्यां प्रथमस्कन्ध आ मेघेब्यो य आवहः

vātaskandhādhipā bhūtvā carantu mama putrakāḥ |
pṛthivyāṃ prathamaskandha ā meghebyo ya āvahaḥ

2,5.83

चरन्तु मम पुत्रास्ते सप्त ये प्रथमे गणे ।
द्वितीयश्चापि मेघेभ्य आसूर्यात्प्रवहस्ततः

carantu mama putrāste sapta ye prathame gaṇe |
dvitīyaścāpi meghebhya āsūryātpravahastataḥ

2,5.84

वातस्कन्धो हि विज्ञेयो द्वितीयश्चरतां गणः ।
सूर्यादूर्ध्वमधः सोमादुद्वहो ऽथ स वै स्मृतः

vātaskandho hi vijñeyo dvitīyaścaratāṃ gaṇaḥ |
sūryādūrdhvamadhaḥ somādudvaho 'tha sa vai smṛtaḥ

2,5.85

वातस्कन्धस्तृतीयश्च पुत्राणां चरता गणः ।
सोमादूर्द्ध्वमधर्क्षेभ्यश्चतुर्थ संवहस्तु सः

vātaskandhastṛtīyaśca putrāṇāṃ caratā gaṇaḥ |
somādūrddhvamadharkṣebhyaścaturtha saṃvahastu saḥ

2,5.86

चतुर्थो मम पुत्राणां गणस्तु चरतां विभो ।
ऋक्षेभ्यश्च तथैवोर्द्ध्वमा ग्रहाद्विवहस्तु यः

caturtho mama putrāṇāṃ gaṇastu caratāṃ vibho |
ṛkṣebhyaśca tathaivorddhvamā grahādvivahastu yaḥ

2,5.87

वातस्कन्धः पञ्चमस्तु पुत्राणां चरतां गणः ।
ग्रहेभ्य ऊर्द्ध्वमार्षिभ्यः षष्ठो ह्यनुवहश्च यः

vātaskandhaḥ pañcamastu putrāṇāṃ caratāṃ gaṇaḥ |
grahebhya ūrddhvamārṣibhyaḥ ṣaṣṭho hyanuvahaśca yaḥ

2,5.88

वातस्कन्धस्तत्र मम पुराणां चरता गणः ।
ऋषिभ्य ऊर्द्ध्वमाध्रौवं सप्तमो यः प्रकीर्त्तितः

vātaskandhastatra mama purāṇāṃ caratā gaṇaḥ |
ṛṣibhya ūrddhvamādhrauvaṃ saptamo yaḥ prakīrttitaḥ

2,5.89

वातस्कन्धः परिवहस्तत्र तिष्ठन्तु मे सुताः ।
एतान्सर्वाश्चरन्त्वन्ते कालेकाले ममात्मजाः

vātaskandhaḥ parivahastatra tiṣṭhantu me sutāḥ |
etānsarvāścarantvante kālekāle mamātmajāḥ

2,5.90

त्वत्कृतेन च नाम्ना वै भवतु मरुतस्त्विमे ।
ततस्तेषां तु नामानि मत्पुत्राणां शतक्रतो

tvatkṛtena ca nāmnā vai bhavatu marutastvime |
tatasteṣāṃ tu nāmāni matputrāṇāṃ śatakrato

2,5.91

तद्विधैः कर्मभिश्चैव समवेहि पृथक्पृथक् ।
शक्रज्योतिस्तथा सत्यः सत्यज्योतिस्तथापरः

tadvidhaiḥ karmabhiścaiva samavehi pṛthakpṛthak |
śakrajyotistathā satyaḥ satyajyotistathāparaḥ

2,5.92

चित्रज्योतिश्च ज्योतिष्मान् सुतपश्चैत्य एव च ।
प्रथमो ऽयं गणः प्रोक्तो द्वितीयं तु निबोधत

citrajyotiśca jyotiṣmān sutapaścaitya eva ca |
prathamo 'yaṃ gaṇaḥ prokto dvitīyaṃ tu nibodhata

2,5.93

ऋतजित्सत्यजिश्चैव सुषेणः सेनजित्तथा ।
सुतमित्रो ह्यमित्रश्च सुरमित्रस्तथापरः

ṛtajitsatyajiścaiva suṣeṇaḥ senajittathā |
sutamitro hyamitraśca suramitrastathāparaḥ

2,5.94

गण एष द्वितीयस्तु तृतीयं च निबोधत ।
धातुश्च धनदश्चैव ह्युग्रो भीमस्तथैव च

gaṇa eṣa dvitīyastu tṛtīyaṃ ca nibodhata |
dhātuśca dhanadaścaiva hyugro bhīmastathaiva ca

2,5.95

वरुणश्च तृतीयं च मया प्रोक्तं निबोधत ।
अभियुक्ताक्षिकश्चैव साह्वायश्च गणः स्मृतः

varuṇaśca tṛtīyaṃ ca mayā proktaṃ nibodhata |
abhiyuktākṣikaścaiva sāhvāyaśca gaṇaḥ smṛtaḥ

2,5.96

ईदृक् चैव तथान्यादृक् समरिद्द्रुमवृचक्षकाः ।
मितश्च समितश्चैव पञ्चमश्च तथा गणः

īdṛk caiva tathānyādṛk samariddrumavṛcakṣakāḥ |
mitaśca samitaścaiva pañcamaśca tathā gaṇaḥ

2,5.97

ईदृक् च पुरुषश्चैव नान्यादृक् समचेतनः ।
संमितः समवृत्तिश्च प्रतिहर्ता च षड् गणाः

īdṛk ca puruṣaścaiva nānyādṛk samacetanaḥ |
saṃmitaḥ samavṛttiśca pratihartā ca ṣaḍ gaṇāḥ

2,5.98

यज्ञैश्चित्वास्तुवन्सर्वे तथान्ये मानुषा विशः ।
दैत्यदेवाः समाख्याताः सप्तैते सप्तसप्तकाः

yajñaiścitvāstuvansarve tathānye mānuṣā viśaḥ |
daityadevāḥ samākhyātāḥ saptaite saptasaptakāḥ

2,5.99

एते ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतो नामतः स्मृताः ।
प्रसंख्यातास्तदा ताभ्यां दित्या शक्रेण चैव वै

ete hyekonapañcāśanmaruto nāmataḥ smṛtāḥ |
prasaṃkhyātāstadā tābhyāṃ dityā śakreṇa caiva vai

2,5.100

कृत्वा चैतानि नामानि दितिरिन्द्रमुवाच ह ।
वातस्कन्धांश्चरन्त्वेते भ्रतरो मम पुत्रकाः

kṛtvā caitāni nāmāni ditirindramuvāca ha |
vātaskandhāṃścarantvete bhrataro mama putrakāḥ

2,5.101

विचरन्तु च भद्रं ते देवैः सह ममात्मजाः ।
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा महस्राक्षः पुरन्दरः

vicarantu ca bhadraṃ te devaiḥ saha mamātmajāḥ |
tasyāstadvacanaṃ śrutvā mahasrākṣaḥ purandaraḥ

2,5.102

उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा मातर्भवतु तत्तथा ।
सर्व मेतद्यथोक्तं ते भविष्यति न संशयः

uvāca prāñjalirbhūtvā mātarbhavatu tattathā |
sarva metadyathoktaṃ te bhaviṣyati na saṃśayaḥ

2,5.103

एवंभूता महात्मानः कुमारा लोकसंमताः ।
देवैः सह भविष्यन्ति यज्ञभाजस्तवात्म जाः

evaṃbhūtā mahātmānaḥ kumārā lokasaṃmatāḥ |
devaiḥ saha bhaviṣyanti yajñabhājastavātma jāḥ

2,5.104

तस्मात्ते मरुतो देवाः सर्वे चेन्द्रानुजा वराः ।
विज्ञेयाश्चामराः सर्वे दितिपुत्रास्तरस्विनः

tasmātte maruto devāḥ sarve cendrānujā varāḥ |
vijñeyāścāmarāḥ sarve ditiputrāstarasvinaḥ

2,5.105

एवं तौ निश्चयं कृत्वा मातापुत्रौ तपोवने ।
जग्मतुस्त्रिदिवं त्दृष्टौ शक्रमाभूद्गतज्वरः

evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā mātāputrau tapovane |
jagmatustridivaṃ tdṛṣṭau śakramābhūdgatajvaraḥ

2,5.106

मरुतां च शुभं जन्म शृणुयाद्यः पठेच्च वा ।
वादे विजयमाप्नोति लब्धात्मा च भवत्युत

marutāṃ ca śubhaṃ janma śṛṇuyādyaḥ paṭhecca vā |
vāde vijayamāpnoti labdhātmā ca bhavatyuta

Chapter 2.6

2,6.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे सूत उवाच अभवन्दनुपुत्रास्तु वंशे ख्याता महासुराः ।
विप्रचित्तिप्रधा नास्ते ऽचिन्तनीयपराक्रमाः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde sūta uvāca abhavandanuputrāstu vaṃśe khyātā mahāsurāḥ |
vipracittipradhā nāste 'cintanīyaparākramāḥ

2,6.2

सर्वे लब्धवराश्चैव ते तप्ततपसस्तथा ।
सत्यसंधाः पराक्रान्ताः क्रूरा मायाविनश्च ते

sarve labdhavarāścaiva te taptatapasastathā |
satyasaṃdhāḥ parākrāntāḥ krūrā māyāvinaśca te

2,6.3

महाबलास्ते जवना ब्रह्मिष्ठा ये च साग्नयः ।
कीर्त्यमानान्मया सर्वान्प्राधान्येन निबोधत

mahābalāste javanā brahmiṣṭhā ye ca sāgnayaḥ |
kīrtyamānānmayā sarvānprādhānyena nibodhata

2,6.4

द्विमूर्द्धा शंबरश्चैव तथा शङ्कुरथो विभुः ।
शङ्कुकर्णो विपादश्च गविष्ठो दुन्दुभिस्तथा

dvimūrddhā śaṃbaraścaiva tathā śaṅkuratho vibhuḥ |
śaṅkukarṇo vipādaśca gaviṣṭho dundubhistathā

2,6.5

अयोमुखस्तु मघवान्कपिलो वामनो मयः ।
मरीचिरसिपाश्चैव महा मायो ऽशिरा भृशी

ayomukhastu maghavānkapilo vāmano mayaḥ |
marīcirasipāścaiva mahā māyo 'śirā bhṛśī

2,6.6

विक्षोभश्च सुकेतुश्च केतुवीर्यशताह्वयौ ।
इन्द्रजिद्विविदश्चैव तथा भद्रश्च देवजित्

vikṣobhaśca suketuśca ketuvīryaśatāhvayau |
indrajidvividaścaiva tathā bhadraśca devajit

2,6.7

एकचक्रो महा बाहुस्तारकश्च महाबलः ।
वैश्वानरः पुलोमा च प्रापणो ऽथ महाशिराः

ekacakro mahā bāhustārakaśca mahābalaḥ |
vaiśvānaraḥ pulomā ca prāpaṇo 'tha mahāśirāḥ

2,6.8

स्वर्भानुर्वृषपर्वा च पुरुण्डश्च महासुरः ।
धृतराष्ट्रश्च सूर्यश्चचन्द्रमा इन्द्रतापनः

svarbhānurvṛṣaparvā ca puruṇḍaśca mahāsuraḥ |
dhṛtarāṣṭraśca sūryaścacandramā indratāpanaḥ

2,6.9

सूक्ष्मश्चैव निचन्द्रश्च चूर्णनाभो महागिरिः ।
असिलोमा सुकेशश्च शठश्च मूलकोदरः

sūkṣmaścaiva nicandraśca cūrṇanābho mahāgiriḥ |
asilomā sukeśaśca śaṭhaśca mūlakodaraḥ

2,6.10

जम्भो गगनमूर्द्धा चकुंभमानो महोदकः ।
प्रमदो ऽद्मश्च कुपथो ह्यश्वग्रीवश्च वीर्यवान्

jambho gaganamūrddhā cakuṃbhamāno mahodakaḥ |
pramado 'dmaśca kupatho hyaśvagrīvaśca vīryavān

2,6.11

वैमृगः सविरूपाक्षः सुपथश्च हला हलौ ।
अक्षो हिरण्मयश्चैव शतग्रीवश्च शंबरः

vaimṛgaḥ savirūpākṣaḥ supathaśca halā halau |
akṣo hiraṇmayaścaiva śatagrīvaśca śaṃbaraḥ

2,6.12

शरभः श्वलभश्चैव सूर्याचन्द्रमसावुभौ ।
असुराणां स्मृतावेतौ सुराणां च प्रभाविणौ

śarabhaḥ śvalabhaścaiva sūryācandramasāvubhau |
asurāṇāṃ smṛtāvetau surāṇāṃ ca prabhāviṇau

2,6.13

इति पुत्रा दनोर्वंशप्रधानाः परिकीर्त्तिताः ।
तेषामपरिसंख्येयं पुत्रपौत्रमनन्तकम्

iti putrā danorvaṃśapradhānāḥ parikīrttitāḥ |
teṣāmaparisaṃkhyeyaṃ putrapautramanantakam

2,6.14

इत्येत असुराः तक्रान्ता दैतेया दानवास्तथा ।
सुत्वानस्तु स्मृता दैत्या असुत्वानो दनोः सुताः

ityeta asurāḥ takrāntā daiteyā dānavāstathā |
sutvānastu smṛtā daityā asutvāno danoḥ sutāḥ

2,6.15

इमे च वंशानुगता दनोः पुत्रान्वयाः स्मृताः ।
एकाक्षेश्वप्रभारिष्टः प्रलंबनरकावपि

ime ca vaṃśānugatā danoḥ putrānvayāḥ smṛtāḥ |
ekākṣeśvaprabhāriṣṭaḥ pralaṃbanarakāvapi

2,6.16

इन्द्रबाधनकेशी च पुरुषः शेषवानुरुः ।
गरिष्ठश्च गवाक्षश्च तालकेतुश्च वीर्यवान्

indrabādhanakeśī ca puruṣaḥ śeṣavānuruḥ |
gariṣṭhaśca gavākṣaśca tālaketuśca vīryavān

2,6.17

एते मनुष्या वध्यास्तु दनुपुत्रान्वयाः स्मृताः ।
दैत्यदानवसंयोगे जाता भीमपराक्रमाः

ete manuṣyā vadhyāstu danuputrānvayāḥ smṛtāḥ |
daityadānavasaṃyoge jātā bhīmaparākramāḥ

2,6.18

सिंहिकायामथोत्पन्ना विप्रचित्तेः सुता इमे ।
सैंहिकेयाः समाख्याताश्चतुर्दश महासुराः

siṃhikāyāmathotpannā vipracitteḥ sutā ime |
saiṃhikeyāḥ samākhyātāścaturdaśa mahāsurāḥ

2,6.19

शलश्च शलभश्चैव सव्यसिव्यस्तथैव च ।
इल्वलो नमुचिश्चैव वातापिस्तु सुपुञ्जिकः

śalaśca śalabhaścaiva savyasivyastathaiva ca |
ilvalo namuciścaiva vātāpistu supuñjikaḥ

2,6.20

रहकल्पः कालनाभो भौमश्च कनकस्तथा ।
राहुर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै सूर्यचन्द्रप्रमर्द्दनः

rahakalpaḥ kālanābho bhaumaśca kanakastathā |
rāhurjyeṣṭhastu teṣāṃ vai sūryacandrapramarddanaḥ

2,6.21

इत्योते सिंहिकापुत्रा देवैरपि दुरासदाः ।
दारुणाभिजनाः क्रूराः सर्वे ब्रह्महणश्च ते

ityote siṃhikāputrā devairapi durāsadāḥ |
dāruṇābhijanāḥ krūrāḥ sarve brahmahaṇaśca te

2,6.22

दश तानि सहस्राणिसैंहिकेया गणाः स्मृताः ।
निहता जामदग्न्येन भार्गवेण बलीयसा

daśa tāni sahasrāṇisaiṃhikeyā gaṇāḥ smṛtāḥ |
nihatā jāmadagnyena bhārgaveṇa balīyasā

2,6.23

स्वर्भानोस्तु प्रभा कन्या पुलोम्नस्तु शची सुता ।
उपदानवी सदस्याथ शर्मिष्ठा वृषपर्वणः

svarbhānostu prabhā kanyā pulomnastu śacī sutā |
upadānavī sadasyātha śarmiṣṭhā vṛṣaparvaṇaḥ

2,6.24

पुलोमा कालिका चैव वैश्वानरसुते उभे ।
प्रभायां नहुषः पुत्रो जयन्तस्तु शचीसुतः

pulomā kālikā caiva vaiśvānarasute ubhe |
prabhāyāṃ nahuṣaḥ putro jayantastu śacīsutaḥ

2,6.25

पुरुं जज्ञे ऽथ शर्मिष्ठा दुष्यन्तसुपदानवी ।
वैश्वानरसुते एते पुलोमा कालका तथा

puruṃ jajñe 'tha śarmiṣṭhā duṣyantasupadānavī |
vaiśvānarasute ete pulomā kālakā tathā

2,6.26

बह्वपत्ये उभे कन्ये मारीचस्य परिग्रहः ।
तयोः पुत्रसहस्राणि षष्टिर्दानवपुङ्गवाः

bahvapatye ubhe kanye mārīcasya parigrahaḥ |
tayoḥ putrasahasrāṇi ṣaṣṭirdānavapuṅgavāḥ

2,6.27

चतुर्दश तथान्यानि हिरण्यपुरवासिनाम् ।
पौलोमाः कालकेयाश्च दानवाः सुमरा बलाः

caturdaśa tathānyāni hiraṇyapuravāsinām |
paulomāḥ kālakeyāśca dānavāḥ sumarā balāḥ

2,6.28

अवध्या देवतानां ते निहताः सव्यमाचिना ।
मयस्य जाता रंभायां पुत्राः षट् च महाबलाः

avadhyā devatānāṃ te nihatāḥ savyamācinā |
mayasya jātā raṃbhāyāṃ putrāḥ ṣaṭ ca mahābalāḥ

2,6.29

मायावी दुन्दुभिश्चैव पुत्रश्च महिषस्तथा ।
कालिकश्चाजकर्णश्चकन्या मन्दोदरी तथा

māyāvī dundubhiścaiva putraśca mahiṣastathā |
kālikaścājakarṇaścakanyā mandodarī tathā

2,6.30

दैत्यानां दानवानां च सर्ग एष प्रकीर्त्तितः ।
अनायुषायाः पुत्रास्ते स्मृताः पञ्च महाबलाः

daityānāṃ dānavānāṃ ca sarga eṣa prakīrttitaḥ |
anāyuṣāyāḥ putrāste smṛtāḥ pañca mahābalāḥ

2,6.31

अररुर्बलवृत्रौ च विज्वरश्च वृषस्तथा ।
अररोस्तनयः क्रूरो धुन्धुर्नाम महासुरः

ararurbalavṛtrau ca vijvaraśca vṛṣastathā |
ararostanayaḥ krūro dhundhurnāma mahāsuraḥ

2,6.32

निहतः कुवलाश्वेन उत्तङ्कवचनाद्बिले ।
बलपुत्रौ महावीर्यौं तेजसाप्रतिमावुभौ

nihataḥ kuvalāśvena uttaṅkavacanādbile |
balaputrau mahāvīryauṃ tejasāpratimāvubhau

2,6.33

निकुंभश्चक्रवर्मा च स कर्णः पूर्वजन्मनि ।
विजरस्यापि पुत्रौ द्वौ कालकश्च खरश्च तौ

nikuṃbhaścakravarmā ca sa karṇaḥ pūrvajanmani |
vijarasyāpi putrau dvau kālakaśca kharaśca tau

2,6.34

वृषस्य तु पुनः पुत्राश्चत्वारः क्रूरकर्मणः ।
श्राद्धादो यज्ञहा चैव ब्रह्महा पशुहा तथा

vṛṣasya tu punaḥ putrāścatvāraḥ krūrakarmaṇaḥ |
śrāddhādo yajñahā caiva brahmahā paśuhā tathā

2,6.35

क्रान्ता ह्यनायुषः पुत्रा वृत्र स्यापि निबोधत ।
जज्ञिरे ऽसुमहाघोरा वृत्रस्येन्द्रेण युध्यता

krāntā hyanāyuṣaḥ putrā vṛtra syāpi nibodhata |
jajñire 'sumahāghorā vṛtrasyendreṇa yudhyatā

2,6.36

बका नाम समाख्याता राक्षसाः सुमहाबलाः ।
शतं तानि सहस्राणि महेन्द्रानुचराः स्मृताः

bakā nāma samākhyātā rākṣasāḥ sumahābalāḥ |
śataṃ tāni sahasrāṇi mahendrānucarāḥ smṛtāḥ

2,6.37

सर्वे ब्रह्मविदः सौम्या धार्मिकाः सूक्ष्ममूर्त्तयः ।
प्रजास्वन्तर्गताः सर्वे निवसंति क्रुधावृताः

sarve brahmavidaḥ saumyā dhārmikāḥ sūkṣmamūrttayaḥ |
prajāsvantargatāḥ sarve nivasaṃti krudhāvṛtāḥ

2,6.38

क्रोधा त्वप्रतिमान्पुत्रान् जज्ञे वै गायनोत्तमान् ।
सिद्धः पूर्णश्च वह्वीच पूर्णाशश्चैव वीर्यवान्

krodhā tvapratimānputrān jajñe vai gāyanottamān |
siddhaḥ pūrṇaśca vahvīca pūrṇāśaścaiva vīryavān

2,6.39

ब्रह्मचारी शतगुणः सुपर्णश्चैव मप्तमः ।
विश्वावसुश्च भानुश्च सुचन्द्रो दशमस्तथा ।
इत्येते देवगन्धर्वाः क्रोधायाः परिरीर्त्तिताः

brahmacārī śataguṇaḥ suparṇaścaiva maptamaḥ |
viśvāvasuśca bhānuśca sucandro daśamastathā |
ityete devagandharvāḥ krodhāyāḥ parirīrttitāḥ

Chapter 2.7 (part 1/3)

2,7.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे दनुवंशकीर्त्तनं नाम षष्ठो ऽध्याय सूत उवाच गन्धर्वाप्सरसः पुत्रा मौनेयास्तान्निबोधत ।
भीमसेनेग्रसेनौ च सुपर्णो वरुणस्तथा

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde danuvaṃśakīrttanaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāya sūta uvāca gandharvāpsarasaḥ putrā mauneyāstānnibodhata |
bhīmasenegrasenau ca suparṇo varuṇastathā

2,7.2

धृतराष्ट्रश्च गोमांश्च सूर्यवर्चास्तथैव च// पत्रवानर्कपर्णश्च प्रयुतश्च तथैव हि

dhṛtarāṣṭraśca gomāṃśca sūryavarcāstathaiva ca// patravānarkaparṇaśca prayutaśca tathaiva hi

2,7.3

भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वजीद्वशी ।
त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः

bhīmaścitrarathaścaiva vikhyātaḥ sarvajīdvaśī |
trayodaśaḥ śāliśirāḥ parjanyaśca caturdaśaḥ

2,7.4

कलिः पञ्च दशस्तेषां नारदश्चैव षोडशः ।
इत्येते देवगन्धर्वा मौनेयाः परिकीर्त्तिताः

kaliḥ pañca daśasteṣāṃ nāradaścaiva ṣoḍaśaḥ |
ityete devagandharvā mauneyāḥ parikīrttitāḥ

2,7.5

चतुर्विंशाश्चावरजास्तेषामप्सरसः शुभाः ।
अरुणा चानपाया च विमनुष्या वरांबरा

caturviṃśāścāvarajāsteṣāmapsarasaḥ śubhāḥ |
aruṇā cānapāyā ca vimanuṣyā varāṃbarā

2,7.6

मिश्रकेशी तथाचासिपर्णिनी चाप्यलुंबुषा ।
मरीचिः शुचिका चैव विद्युत्पर्णा तिलोत्तमा

miśrakeśī tathācāsiparṇinī cāpyaluṃbuṣā |
marīciḥ śucikā caiva vidyutparṇā tilottamā

2,7.7

अद्रिका लक्ष्मणा क्षेमा दिव्या रंभा मनोभवा ।
असिता च सुबाहूश्च सुप्रिया सुभुजा तथा

adrikā lakṣmaṇā kṣemā divyā raṃbhā manobhavā |
asitā ca subāhūśca supriyā subhujā tathā

2,7.8

पुण्डरीकाजगन्धा च सुदती सुरसा तथा ।
तथैवास्याः सुबाहूश्च विख्यातौ च हहाहुहू

puṇḍarīkājagandhā ca sudatī surasā tathā |
tathaivāsyāḥ subāhūśca vikhyātau ca hahāhuhū

2,7.9

तुंबुरुश्चेति चत्वारः स्मृतागन्धर्वसत्तमाः ।
गन्धर्वाप्सरसो ह्येते मौनेयाः परिकीर्त्तिताः

tuṃburuśceti catvāraḥ smṛtāgandharvasattamāḥ |
gandharvāpsaraso hyete mauneyāḥ parikīrttitāḥ

2,7.10

हंसा सरस्वती चैव सूता च कमलाभया ।
सुमुखी हंसपादी च लौकिक्यो ऽप्सरसः स्मृताः

haṃsā sarasvatī caiva sūtā ca kamalābhayā |
sumukhī haṃsapādī ca laukikyo 'psarasaḥ smṛtāḥ

2,7.11

हंसो ज्योतिष्टमो मध्य आचारस्त्विह दारुणः ।
वरूथो ऽथ वरेण्यश्य ततो वसुरुचिः स्मृतः

haṃso jyotiṣṭamo madhya ācārastviha dāruṇaḥ |
varūtho 'tha vareṇyaśya tato vasuruciḥ smṛtaḥ

2,7.12

अष्टमः सुरुचिस्तेषां ततो विश्वा वसुः स्मृतः ।
सुषुवे सा महाभागा रिष्टा देवर्षिपूजिता

aṣṭamaḥ surucisteṣāṃ tato viśvā vasuḥ smṛtaḥ |
suṣuve sā mahābhāgā riṣṭā devarṣipūjitā

2,7.13

अरूपां सुभगां भासीमिति त्रेधा व्यजायत ।
मनुवन्ती सुकेशी च तुंबरोस्तु सुते शुभे

arūpāṃ subhagāṃ bhāsīmiti tredhā vyajāyata |
manuvantī sukeśī ca tuṃbarostu sute śubhe

2,7.14

पञ्चचूडास्त्विमा विद्यादेवमप्सरसो दश ।
मेनका सहजन्या च पर्णिनी पुञ्जिकस्थला

pañcacūḍāstvimā vidyādevamapsaraso daśa |
menakā sahajanyā ca parṇinī puñjikasthalā

2,7.15

कृतस्थला द्यृताची च विश्वाची पूर्वचित्त्यपि ।
प्रम्लोचेत्यभिविख्यातानुम्लोचैव तु ता दश

kṛtasthalā dyṛtācī ca viśvācī pūrvacittyapi |
pramlocetyabhivikhyātānumlocaiva tu tā daśa

2,7.16

अनादिनिधनस्याथ जज्ञे नारायणस्य या ।
कुलोचितानवद्याङ्गी उर्वश्चेकादशी स्मृता

anādinidhanasyātha jajñe nārāyaṇasya yā |
kulocitānavadyāṅgī urvaścekādaśī smṛtā

2,7.17

मेनस्य मेनका कन्या जज्ञे सर्वाङ्गसुंदरी ।
सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यो महाभागाश्च ताः स्मृताः

menasya menakā kanyā jajñe sarvāṅgasuṃdarī |
sarvāśca brahmavādinyo mahābhāgāśca tāḥ smṛtāḥ

2,7.18

गणास्त्वप्सरसां ख्याताः पुण्यास्ते वै चतुर्दश ।
आहृत्यः शोभवत्यश्च वेगवत्यस्तथैव च

gaṇāstvapsarasāṃ khyātāḥ puṇyāste vai caturdaśa |
āhṛtyaḥ śobhavatyaśca vegavatyastathaiva ca

2,7.19

ऊर्ज्जाश्चैव युवत्यश्च स्रुचस्तु कुरवस्तथाश्च ।
वर्हयश्चामृताश्चैव मुदाश्च मृगवो रुचः

ūrjjāścaiva yuvatyaśca srucastu kuravastathāśca |
varhayaścāmṛtāścaiva mudāśca mṛgavo rucaḥ

2,7.20

भीरवः शोभयन्त्यश्च गाणा ह्येते चतुर्दश ।
ब्रह्मणो मानसाहृत्यः शोभवत्यो मरुत्सुताः

bhīravaḥ śobhayantyaśca gāṇā hyete caturdaśa |
brahmaṇo mānasāhṛtyaḥ śobhavatyo marutsutāḥ

2,7.21

वेगवत्यश्च रिष्टाया ऊर्ज्जाश्चैवाग्निसंभवाः ।
युवत्यश्च तथा सूर्यरश्मिजाताः सुशोभनाः

vegavatyaśca riṣṭāyā ūrjjāścaivāgnisaṃbhavāḥ |
yuvatyaśca tathā sūryaraśmijātāḥ suśobhanāḥ

2,7.22

गभस्तिभिश्च सोमस्य जज्ञिरे कुरवः शुभाः ।
यज्ञोत्पन्ना स्रुचो नाम कुशवत्यां च बर्हयः

gabhastibhiśca somasya jajñire kuravaḥ śubhāḥ |
yajñotpannā sruco nāma kuśavatyāṃ ca barhayaḥ

2,7.23

वारिजा ह्यमृतोत्पन्ना अमृता नामतः स्मृताः ।
वायूत्पनाना मुदा नाम भूमिजा मृगवस्तथा

vārijā hyamṛtotpannā amṛtā nāmataḥ smṛtāḥ |
vāyūtpanānā mudā nāma bhūmijā mṛgavastathā

2,7.24

विद्युतो ऽत्र रुचो नाम मृत्योः कन्याश्च भीरवः ।
शोभयन्त्यश्च कामस्य गणाः प्रोक्ताश्चतुर्दश

vidyuto 'tra ruco nāma mṛtyoḥ kanyāśca bhīravaḥ |
śobhayantyaśca kāmasya gaṇāḥ proktāścaturdaśa

2,7.25

इत्येते बहुसाहस्रा भास्वरा अप्सरोगणाः ।
देवतानामृषीणां च पत्न्यश्च मातरश्च ह

ityete bahusāhasrā bhāsvarā apsarogaṇāḥ |
devatānāmṛṣīṇāṃ ca patnyaśca mātaraśca ha

2,7.26

सुगन्धाश्चाथ निष्पन्दा सर्वाश्चाप्सरसः समाः ।
संप्रयोगस्तु कामेन माद्यं दिवि हरं विना

sugandhāścātha niṣpandā sarvāścāpsarasaḥ samāḥ |
saṃprayogastu kāmena mādyaṃ divi haraṃ vinā

2,7.27

तासां देवर्षि संस्पर्शा जाताः साधारणा यतः ।
पर्वतस्तत्र संभूतो नारदश्चैव तावुभौ

tāsāṃ devarṣi saṃsparśā jātāḥ sādhāraṇā yataḥ |
parvatastatra saṃbhūto nāradaścaiva tāvubhau

2,7.28

ततो यवीयसी चैव तृतीयारुन्धती स्मृता ।
देवर्षिभ्यस्तयोर्जन्म यस्मान्नारदपर्वतौ

tato yavīyasī caiva tṛtīyārundhatī smṛtā |
devarṣibhyastayorjanma yasmānnāradaparvatau

2,7.29

तस्मात्तौ तत्सनामानौ स्मृतौ नारदपर्वतौ ।
विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ अरुणौ गरुडश्च ह

tasmāttau tatsanāmānau smṛtau nāradaparvatau |
vinatāyāśca putrau dvau aruṇau garuḍaśca ha

2,7.30

गायत्र्यादीनि छन्दांसि सौपर्णेयानि पक्षिणाः ।
व्यवहार्याणि सर्वाणि ऋजुसन्निहितानि च

gāyatryādīni chandāṃsi sauparṇeyāni pakṣiṇāḥ |
vyavahāryāṇi sarvāṇi ṛjusannihitāni ca

2,7.31

क्रद्रूर्नागसहस्रं वै विजज्ञे धरणीधरम् ।
अनेकशिरसां तेषां खेचराणां महात्मनाम्

kradrūrnāgasahasraṃ vai vijajñe dharaṇīdharam |
anekaśirasāṃ teṣāṃ khecarāṇāṃ mahātmanām

2,7.32

बहुत्वान्नामधेयानां प्रधानांश्च निबोधत ।
तेषां प्रधाना नागानां शेषवासुकितक्षकाः

bahutvānnāmadheyānāṃ pradhānāṃśca nibodhata |
teṣāṃ pradhānā nāgānāṃ śeṣavāsukitakṣakāḥ

2,7.33

अकर्णो हस्तिकर्णश्च पिजरश्चार्यकस्तथा ।
ऐरावतो महापद्मः कंबलाश्वतरावुभौ

akarṇo hastikarṇaśca pijaraścāryakastathā |
airāvato mahāpadmaḥ kaṃbalāśvatarāvubhau

2,7.34

एलापत्रश्च शङ्खश्च कर्केटकधनञ्जयौ ।
महाकर्णमहानीलौ धृतराष्ट्रबलाहकौ

elāpatraśca śaṅkhaśca karkeṭakadhanañjayau |
mahākarṇamahānīlau dhṛtarāṣṭrabalāhakau

2,7.35

करवीरः पुष्पदंष्ट्रः सुमुखो दुर्मुखस्तथा ।
सूनामुखो दधिमुखः कालियश्चालिपिण्डकः

karavīraḥ puṣpadaṃṣṭraḥ sumukho durmukhastathā |
sūnāmukho dadhimukhaḥ kāliyaścālipiṇḍakaḥ

2,7.36

कपिलश्चांबरीषश्च अक्रूरश्च कपित्थकः ।
प्रह्रादस्तु ब्रह्मणाश्च गन्धर्वो ऽथ मणिस्थकः

kapilaścāṃbarīṣaśca akrūraśca kapitthakaḥ |
prahrādastu brahmaṇāśca gandharvo 'tha maṇisthakaḥ

2,7.37

नहुषः कररोमा च मणिरित्येवमादयः ।
काद्रवेयाः समाख्याताः खशायास्तु निबोधत

nahuṣaḥ kararomā ca maṇirityevamādayaḥ |
kādraveyāḥ samākhyātāḥ khaśāyāstu nibodhata

2,7.38

खशा विजज्ञे द्वौ पुत्रौ विकृतौ परुषव्रतौ ।
श्रेष्ठं पश्चिमसंध्यायां पूर्वस्यां च कनीयसम्

khaśā vijajñe dvau putrau vikṛtau paruṣavratau |
śreṣṭhaṃ paścimasaṃdhyāyāṃ pūrvasyāṃ ca kanīyasam

2,7.39

विलोहितैककर्णं च पूर्वं साजनयत्सुतम् ।
चतुर्भुजं चतुष्पादं किञ्चित्स्पन्दं द्विधागतिम्

vilohitaikakarṇaṃ ca pūrvaṃ sājanayatsutam |
caturbhujaṃ catuṣpādaṃ kiñcitspandaṃ dvidhāgatim

2,7.40

सर्वङ्गकेशं स्थूलाङ्गं शुभनासं महोदरम् ।
स्वच्छशीर्षं महाकर्णं मुञ्जकेशं महाबलम्

sarvaṅgakeśaṃ sthūlāṅgaṃ śubhanāsaṃ mahodaram |
svacchaśīrṣaṃ mahākarṇaṃ muñjakeśaṃ mahābalam

2,7.41

ह्रस्वास्यं दीर्घजिह्वं च बहुदंष्ट्रं महाहनुम् ।
रक्तपिङ्गाक्षपादं च स्थूलभ्रूदीर्घनासिकम्

hrasvāsyaṃ dīrghajihvaṃ ca bahudaṃṣṭraṃ mahāhanum |
raktapiṅgākṣapādaṃ ca sthūlabhrūdīrghanāsikam

2,7.42

गुह्यकं शितिकण्ठं च महापादं महामुखम् ।
एवंविधं खशापुत्रं जज्ञे ऽसावतिभीषणम्

guhyakaṃ śitikaṇṭhaṃ ca mahāpādaṃ mahāmukham |
evaṃvidhaṃ khaśāputraṃ jajñe 'sāvatibhīṣaṇam

2,7.43

तस्यानुजं द्वितीयं सा ह्युषस्यन्ते व्यजायत ।
त्रिशीर्षं च त्रिपादं च त्रिहस्तं कृष्णलोचनम्

tasyānujaṃ dvitīyaṃ sā hyuṣasyante vyajāyata |
triśīrṣaṃ ca tripādaṃ ca trihastaṃ kṛṣṇalocanam

2,7.44

ऊर्द्ध्वकेशं हरिच्छ्मश्रुं शिलासंहननं दृढम् ।
ह्रस्वकायं प्रबाहुं च महाकाय महारवम्

ūrddhvakeśaṃ haricchmaśruṃ śilāsaṃhananaṃ dṛḍham |
hrasvakāyaṃ prabāhuṃ ca mahākāya mahāravam

2,7.45

आकर्णदारितास्यं च बलवत्सथूलनासिकम् ।
स्थूलौष्ठमष्टदंष्ट्र च जिह्मास्यं शङ्कुकर्णकम्

ākarṇadāritāsyaṃ ca balavatsathūlanāsikam |
sthūlauṣṭhamaṣṭadaṃṣṭra ca jihmāsyaṃ śaṅkukarṇakam

2,7.46

पिङ्गलोद्वत्तनयनं जटिलं द्वन्द्वपिण्डकम् ।
महास्कन्धं महोरस्कं पृथुघोणं कृशोदरम्

piṅgalodvattanayanaṃ jaṭilaṃ dvandvapiṇḍakam |
mahāskandhaṃ mahoraskaṃ pṛthughoṇaṃ kṛśodaram

2,7.47

अस्थूलं लोहितं ग्रीवलंबमेढ्राण्डपिडकम् ।
एवंविधं कुमारं सा कनिष्ठं समसूयत

asthūlaṃ lohitaṃ grīvalaṃbameḍhrāṇḍapiḍakam |
evaṃvidhaṃ kumāraṃ sā kaniṣṭhaṃ samasūyata

2,7.48

सद्यः प्रसूतमात्रौ तौ विवृद्धौ च प्रमादतः ।
उपयौगसमर्थाभ्यां शरीराभ्यां व्यवस्थितौ

sadyaḥ prasūtamātrau tau vivṛddhau ca pramādataḥ |
upayaugasamarthābhyāṃ śarīrābhyāṃ vyavasthitau

2,7.49

सद्योजातौ विवृद्धाङ्गौ मातरं पर्यकर्षताम् ।
तयोः पूर्वस्तु यः क्रूरो मातरं सो ऽभ्य कर्षत

sadyojātau vivṛddhāṅgau mātaraṃ paryakarṣatām |
tayoḥ pūrvastu yaḥ krūro mātaraṃ so 'bhya karṣata

2,7.50

ब्रुवंश्च मातर्भक्षाव रक्षार्थं क्षुधयार्दितः ।
न्यषेधयत्पुनर्ह्येनं स्वयं स तु कनिष्ठकः

bruvaṃśca mātarbhakṣāva rakṣārthaṃ kṣudhayārditaḥ |
nyaṣedhayatpunarhyenaṃ svayaṃ sa tu kaniṣṭhakaḥ

2,7.51

पूर्वेषां क्षेमकृत्त्वं वै रक्षैतां मातरं स्वकाम् ।
बाहुभ्यां परिगृह्यैनं मातरं सो ऽभ्यभाषयत्

pūrveṣāṃ kṣemakṛttvaṃ vai rakṣaitāṃ mātaraṃ svakām |
bāhubhyāṃ parigṛhyainaṃ mātaraṃ so 'bhyabhāṣayat

2,7.52

एतस्मिन्नेव काले तु प्रादुर्भूतस्तयोः पिता ।
तौ दृष्ट्वा विकृता कारौ खशां तामभ्यभाषत

etasminneva kāle tu prādurbhūtastayoḥ pitā |
tau dṛṣṭvā vikṛtā kārau khaśāṃ tāmabhyabhāṣata

2,7.53

तौ सुतौ पितरं दृष्ट्वा ह्येकभूतौ भयान्वितौ ।
मातुरेव पुनश्चाङ्गे प्रलीयेतां स्वमायया

tau sutau pitaraṃ dṛṣṭvā hyekabhūtau bhayānvitau |
mātureva punaścāṅge pralīyetāṃ svamāyayā

2,7.54

अथाब्रवीदृषिर्भार्यां किमाभ्यामुक्तवत्यसि ।
सर्वमाचक्ष्व तत्त्वेन तवैवायं व्यतिक्रमः

athābravīdṛṣirbhāryāṃ kimābhyāmuktavatyasi |
sarvamācakṣva tattvena tavaivāyaṃ vyatikramaḥ

2,7.55

मातृतुल्यश्च जनने पुत्रो भवति कन्यका ।
यथाशीला भवेन्माता तथाशीलो भवेत्सुतः

mātṛtulyaśca janane putro bhavati kanyakā |
yathāśīlā bhavenmātā tathāśīlo bhavetsutaḥ

2,7.56

यद्वर्णा तु भवेद्भूमिस्तद्वर्णं सलिलं ध्रुवम् ।
मातॄणां शीलदोषेण तथा रूपगुणैः पुनः

yadvarṇā tu bhavedbhūmistadvarṇaṃ salilaṃ dhruvam |
mātṝṇāṃ śīladoṣeṇa tathā rūpaguṇaiḥ punaḥ

2,7.57

विभिन्नास्तु प्रजाः सर्वास्तथा ख्यातिवशेन च ।
इत्येवमुक्त्वा भगवान्खशामप्रतिमस्तदा

vibhinnāstu prajāḥ sarvāstathā khyātivaśena ca |
ityevamuktvā bhagavānkhaśāmapratimastadā

2,7.58

पुत्रावाहूय साम्ना वै चक्रे ताभ्यां तु नामनी ।
पुत्राभ्यां यत्कृतं तस्यास्तदाचष्ट खशा तदा

putrāvāhūya sāmnā vai cakre tābhyāṃ tu nāmanī |
putrābhyāṃ yatkṛtaṃ tasyāstadācaṣṭa khaśā tadā

2,7.59

माता यथा समाख्याता तर्माभ्यां च पृथक्पृथक् ।
तेन धात्वर्थयोगेन तत्तदर्थे चकार ह

mātā yathā samākhyātā tarmābhyāṃ ca pṛthakpṛthak |
tena dhātvarthayogena tattadarthe cakāra ha

2,7.60

मातर्भक्षेत्यथोक्तो वै खादने भक्षणे च सः ।
भक्षावेत्युक्तवानेष तस्माद्यक्षो ऽभवत्त्वयम्

mātarbhakṣetyathokto vai khādane bhakṣaṇe ca saḥ |
bhakṣāvetyuktavāneṣa tasmādyakṣo 'bhavattvayam

2,7.61

रक्ष इत्येष धातुर्यः पालने स विभाव्यते ।
उक्तवांश्चैष यस्मात्तु रक्षेमां मातरं स्वकाम्

rakṣa ityeṣa dhāturyaḥ pālane sa vibhāvyate |
uktavāṃścaiṣa yasmāttu rakṣemāṃ mātaraṃ svakām

2,7.62

नाम्ना रक्षो ऽपरस्तस्माद्भविष्यति तवात्मजः ।
स तदा तद्विधां दृष्ट्वा विक्रियां च तयोः पिता

nāmnā rakṣo 'parastasmādbhaviṣyati tavātmajaḥ |
sa tadā tadvidhāṃ dṛṣṭvā vikriyāṃ ca tayoḥ pitā

2,7.63

तदा भाविनमर्थं च बुद्ध्वा मात्रा कृतं तयोः ।
तावृभौ क्षुधितौ दृष्ट्वा विस्मितः परिमृष्टधीः

tadā bhāvinamarthaṃ ca buddhvā mātrā kṛtaṃ tayoḥ |
tāvṛbhau kṣudhitau dṛṣṭvā vismitaḥ parimṛṣṭadhīḥ

2,7.64

तयोः प्रादिशदाहारं खशापतिरसृग्वसे ।
पिता तौ क्षुधितौ दृष्ट्वा वर मेतं तयोर्ददौ

tayoḥ prādiśadāhāraṃ khaśāpatirasṛgvase |
pitā tau kṣudhitau dṛṣṭvā vara metaṃ tayordadau

2,7.65

युवयोर्हस्तसंस्पर्शाद्रक्तधाराश्च सर्वशः ।
सृङ्मांसवसाभूता भविष्यन्तीह कामतः

yuvayorhastasaṃsparśādraktadhārāśca sarvaśaḥ |
sṛṅmāṃsavasābhūtā bhaviṣyantīha kāmataḥ

2,7.66

नक्ताहारविहारौ च द्विजदेवादिभोजनौ ।
नक्तं चैव बलीयांसौ दिवा वै निर्बलौ युवाम्

naktāhāravihārau ca dvijadevādibhojanau |
naktaṃ caiva balīyāṃsau divā vai nirbalau yuvām

2,7.67

मातरं रक्षत इमां धर्मश्चैवानुशिष्यते ।
इत्युक्त्वा काश्यपः पुत्रौ तत्रैवान्तरधीयत

mātaraṃ rakṣata imāṃ dharmaścaivānuśiṣyate |
ityuktvā kāśyapaḥ putrau tatraivāntaradhīyata

2,7.68

गते पितरि तौ क्रूरौ निसर्गादेव दारुणौ ।
विपर्ययेषु वर्त्तेते ऽकृतज्ञौ प्राणिहिंसकौ

gate pitari tau krūrau nisargādeva dāruṇau |
viparyayeṣu varttete 'kṛtajñau prāṇihiṃsakau

2,7.69

महाबलौ महासत्त्वौ महाकायौ दुरासदौ ।
मायाविदावदृश्यौ तावन्तर्धानगतावुभौ

mahābalau mahāsattvau mahākāyau durāsadau |
māyāvidāvadṛśyau tāvantardhānagatāvubhau

2,7.70

तौ कामरूपिणौ घोरौ नीरुजौ च स्वभावतः ।
रूपा नुरूपैराचारैः प्रचरन्तौ प्रबाधकौ

tau kāmarūpiṇau ghorau nīrujau ca svabhāvataḥ |
rūpā nurūpairācāraiḥ pracarantau prabādhakau

2,7.71

देवानृषीन्पितॄंश्चैव गन्धर्वान्किन्नरानपि ।
पिशाचांश्चमनुष्यांश्चपन्नगान्पक्षिणः पशून्

devānṛṣīnpitṝṃścaiva gandharvānkinnarānapi |
piśācāṃścamanuṣyāṃścapannagānpakṣiṇaḥ paśūn

2,7.72

भक्षार्थमिह लिप्संतौ चेरतुस्तौ निशाचरौ ।
इन्द्रस्यानुचरौ चैव क्षुब्धौ दृष्ट्वा ह्यतिष्ठताम्

bhakṣārthamiha lipsaṃtau ceratustau niśācarau |
indrasyānucarau caiva kṣubdhau dṛṣṭvā hyatiṣṭhatām

2,7.73

राक्षसं तं कदाचिद्वै निशीथे ह्येक मीश्वरम् ।
आहारं स परीप्सन्वै शब्देनानुससार ह

rākṣasaṃ taṃ kadācidvai niśīthe hyeka mīśvaram |
āhāraṃ sa parīpsanvai śabdenānusasāra ha

2,7.74

आससाद पिशाचौ वै त्वजः शण्ढश्च ताबुभौ ।
कपिपुत्रौ महावीर्यौं कूष्माडौ पूर्वजावुभौ

āsasāda piśācau vai tvajaḥ śaṇḍhaśca tābubhau |
kapiputrau mahāvīryauṃ kūṣmāḍau pūrvajāvubhau

2,7.75

पिङ्गाक्षावूर्द्ध्वरोमाणौ वृत्ताक्षौ च सुदारुणौ ।
कन्याभ्यां सहितौ तौ तु ताभ्यां भर्तुश्चिकीर्षया

piṅgākṣāvūrddhvaromāṇau vṛttākṣau ca sudāruṇau |
kanyābhyāṃ sahitau tau tu tābhyāṃ bhartuścikīrṣayā

2,7.76

ते कन्ये कामरूपिण्यौ तदाचारमुभे च तम् ।
आहारार्थे समीहन्तौ सकन्यौ तु बुभुक्षितौ

te kanye kāmarūpiṇyau tadācāramubhe ca tam |
āhārārthe samīhantau sakanyau tu bubhukṣitau

2,7.77

अपश्यतां रक्षसं तौ कामरूपिणमग्रतः ।
सहसा सन्निपातेन दृष्ट्वा चैव परस्परम्

apaśyatāṃ rakṣasaṃ tau kāmarūpiṇamagrataḥ |
sahasā sannipātena dṛṣṭvā caiva parasparam

2,7.78

ईक्षमाणाः स्थितान्योन्यं परस्परजिघृक्षवः ।
पितरावूचतुः कन्ये युवा मानयत द्रुतम्

īkṣamāṇāḥ sthitānyonyaṃ parasparajighṛkṣavaḥ |
pitarāvūcatuḥ kanye yuvā mānayata drutam

2,7.79

जीवग्राहं निगृह्यैनं विस्फुरन्तं पदेपदे ।
ततस्तमभिसृत्यैनं कन्ये जगृहतुस्तदा

jīvagrāhaṃ nigṛhyainaṃ visphurantaṃ padepade |
tatastamabhisṛtyainaṃ kanye jagṛhatustadā

2,7.80

संगृहीत्वा तु हस्ताभ्यामानीतः पितृसंसदि ।
ताभ्यां कन्यागृहीतं तं पिशाचौ वीक्ष्य रक्षसम्

saṃgṛhītvā tu hastābhyāmānītaḥ pitṛsaṃsadi |
tābhyāṃ kanyāgṛhītaṃ taṃ piśācau vīkṣya rakṣasam

2,7.81

अपृच्छतां च कस्य त्वं स च सर्वमभाषत ।
तस्य कर्माभिजाती च श्रुत्वा तौ रक्षसस्तदा

apṛcchatāṃ ca kasya tvaṃ sa ca sarvamabhāṣata |
tasya karmābhijātī ca śrutvā tau rakṣasastadā

2,7.82

अजः शण्डश्च तस्मै ते कन्यके प्रत्यपादयत् ।
तौ तुष्टौ कर्मणा तस्य कन्ये ते ददतुस्तु वै

ajaḥ śaṇḍaśca tasmai te kanyake pratyapādayat |
tau tuṣṭau karmaṇā tasya kanye te dadatustu vai

2,7.83

पैशाचैन विवाहेन रुदन्त्यावुद्ववाह सः ।
अजः शण्डः सुताभ्यां तु तदा श्रावयतां धनम्

paiśācaina vivāhena rudantyāvudvavāha saḥ |
ajaḥ śaṇḍaḥ sutābhyāṃ tu tadā śrāvayatāṃ dhanam

2,7.84

इयं ब्रह्मधना नाम कन्या या सहिता शुभा ।
ब्रह्म तस्यापराहार इति शण्डो ऽभ्यभाषत

iyaṃ brahmadhanā nāma kanyā yā sahitā śubhā |
brahma tasyāparāhāra iti śaṇḍo 'bhyabhāṣata

2,7.85

इयं जन्तुधना नाम कन्या सर्वाङ्गजन्तिला ।
जन्तुभाव धनादाना इत्यजौऽश्रावयद्धनम्

iyaṃ jantudhanā nāma kanyā sarvāṅgajantilā |
jantubhāva dhanādānā ityajau'śrāvayaddhanam

2,7.86

सर्वाङ्गकेशापाशा च कन्या जन्तुधना तु या ।
यातुधानप्रसूता सा कन्या चैव महारवा

sarvāṅgakeśāpāśā ca kanyā jantudhanā tu yā |
yātudhānaprasūtā sā kanyā caiva mahāravā

2,7.87

अरुणा चाप्यलोमा च कन्या ब्रह्मधना तु या ।
ब्रह्मधानप्रसूता सा कन्या चैव महारवा

aruṇā cāpyalomā ca kanyā brahmadhanā tu yā |
brahmadhānaprasūtā sā kanyā caiva mahāravā

2,7.88

एवं पिशाचकन्ये ते मिथुने द्वे प्रसूयताम् ।
तयोः प्रजानिसर्गं च कथयिष्ये निबोधत

evaṃ piśācakanye te mithune dve prasūyatām |
tayoḥ prajānisargaṃ ca kathayiṣye nibodhata

2,7.89

हेतिः प्रहेतिरुग्रश्च पौरुषेयौ वधस्तथा ।
विद्युत्स्फूर्जश्च वातश्च आयो प्याघ्रस्तथैव च

hetiḥ prahetirugraśca pauruṣeyau vadhastathā |
vidyutsphūrjaśca vātaśca āyo pyāghrastathaiva ca

2,7.90

सूर्यश्च राक्षसा ह्येते यातुधानात्मजा दश ।
माल्यवांश्च सुमाली च प्रहेतितनयौ शृणु

sūryaśca rākṣasā hyete yātudhānātmajā daśa |
mālyavāṃśca sumālī ca prahetitanayau śṛṇu

2,7.91

प्रहेतितनयः श्रीमानपुलोमा नाम विश्रुतः ।
मधुः परो महोग्रस्तु लवणस्तस्य चात्मजः

prahetitanayaḥ śrīmānapulomā nāma viśrutaḥ |
madhuḥ paro mahograstu lavaṇastasya cātmajaḥ

2,7.92

महायोगबलोपेतो महा देवमुपस्थितः ।
उग्रस्य पुत्रौ विक्रान्तो वज्रहा नाम विश्रुतः

mahāyogabalopeto mahā devamupasthitaḥ |
ugrasya putrau vikrānto vajrahā nāma viśrutaḥ

2,7.93

पौरुषेयसुताः पञ्च पुरुषादा महाबलाः ।
कूरश्च विकृतश्चैव रुधिरादस्तथैव च

pauruṣeyasutāḥ pañca puruṣādā mahābalāḥ |
kūraśca vikṛtaścaiva rudhirādastathaiva ca

2,7.94

मेदाशश्चवपाशश्च नामभिः परिकीर्त्तिताः ।
वधपुत्रौ दुराचारौ विघ्नश्च शामनश्च ह

medāśaścavapāśaśca nāmabhiḥ parikīrttitāḥ |
vadhaputrau durācārau vighnaśca śāmanaśca ha

2,7.95

विद्युत्पुत्रो दुराचारो रसनो नाम राक्षसः ।
स्फूर्जक्षेत्रे निकुंभस्तु जातो वै ब्रह्मराक्षसः

vidyutputro durācāro rasano nāma rākṣasaḥ |
sphūrjakṣetre nikuṃbhastu jāto vai brahmarākṣasaḥ

2,7.96

वातपुत्रो विरोधस्तु तथा यस्य जनातकः ।
व्याघ्र पुत्रो निरानन्दः क्रतूनां विघ्नकारकः

vātaputro virodhastu tathā yasya janātakaḥ |
vyāghra putro nirānandaḥ kratūnāṃ vighnakārakaḥ

2,7.97

सर्वस्य चान्वये जाता पूराः सर्पाश्च राक्षसाः ।
यातुधानाः परिक्रान्ता ब्रह्म धानान्निबोधत

sarvasya cānvaye jātā pūrāḥ sarpāśca rākṣasāḥ |
yātudhānāḥ parikrāntā brahma dhānānnibodhata

2,7.98

यज्ञापेतो धृतिः क्षेमो ब्रह्मपेतश्च यज्ञहा ।
श्वातोंऽबुकः केलिसर्पौं ब्रह्मधानात्मजा नव

yajñāpeto dhṛtiḥ kṣemo brahmapetaśca yajñahā |
śvātoṃ'bukaḥ kelisarpauṃ brahmadhānātmajā nava

2,7.99

स्वसारो ब्रह्मराक्षस्यस्तेषां चेमाः सुदारुणाः ।
रक्तकर्णी महाजिह्वा क्षमा चेष्टापहारिणी

svasāro brahmarākṣasyasteṣāṃ cemāḥ sudāruṇāḥ |
raktakarṇī mahājihvā kṣamā ceṣṭāpahāriṇī

2,7.100

एतासामन्वये जाताः पृथिव्यां ब्रह्मराक्षसाः ।
इत्येते राक्षसाः क्रान्ता यक्षस्यविनिबोधत

etāsāmanvaye jātāḥ pṛthivyāṃ brahmarākṣasāḥ |
ityete rākṣasāḥ krāntā yakṣasyavinibodhata

2,7.101

चकमे सरसं यक्षः पञ्चचूडां क्रतुस्थलाम् ।
तल्लिप्सुश्चिन्तयानः स देवोद्यानानि मार्गते

cakame sarasaṃ yakṣaḥ pañcacūḍāṃ kratusthalām |
tallipsuścintayānaḥ sa devodyānāni mārgate

2,7.102

वैभ्राजं सुरभिं चैव तथा चैत्ररथं च यत् ।
विशोकं सुमनं चैव नन्दनं च वनोत्तमम्

vaibhrājaṃ surabhiṃ caiva tathā caitrarathaṃ ca yat |
viśokaṃ sumanaṃ caiva nandanaṃ ca vanottamam

2,7.103

बहूनि रमणीयानि मार्गते जातलालसः ।
दृष्ट्वा तां नन्दने सो ऽथ अप्सरोभिः सहासिनीम्

bahūni ramaṇīyāni mārgate jātalālasaḥ |
dṛṣṭvā tāṃ nandane so 'tha apsarobhiḥ sahāsinīm

2,7.104

नोपायं विन्दते तत्र तस्या लाभाय चिन्तयन् ।
दूषितः स्वेन रूपेण कर्मणा चैव दूषितः

nopāyaṃ vindate tatra tasyā lābhāya cintayan |
dūṣitaḥ svena rūpeṇa karmaṇā caiva dūṣitaḥ

2,7.105

ममोद्विजन्ति हिंस्रस्य तथाभूतानि सर्वशः ।
तत्कथं नाम चार्वगीं प्राप्नुयामहमङ्गनाम्

mamodvijanti hiṃsrasya tathābhūtāni sarvaśaḥ |
tatkathaṃ nāma cārvagīṃ prāpnuyāmahamaṅganām

2,7.106

दृष्ट्वोपायं ततः सो ऽथ शीघ्रकारी व्यवर्त्तयत् ।
कृत्वा रूपं वसुरुचेर्गन्धर्वस्य च गुह्यकः

dṛṣṭvopāyaṃ tataḥ so 'tha śīghrakārī vyavarttayat |
kṛtvā rūpaṃ vasurucergandharvasya ca guhyakaḥ

2,7.107

ततः सो ऽप्सरसां मध्ये ता जचग्राह क्रतुस्थलाम् ।
बुद्ध्वा वसुरुचिं तं सा भावेनैवाभ्यावर्त्तत

tataḥ so 'psarasāṃ madhye tā jacagrāha kratusthalām |
buddhvā vasuruciṃ taṃ sā bhāvenaivābhyāvarttata

2,7.108

संभूतः स तया सार्द्धं दृश्यमानो ऽप्सरोगणैः ।
जगाम मैथुनं यक्षः पुत्रार्थं स तया सह

saṃbhūtaḥ sa tayā sārddhaṃ dṛśyamāno 'psarogaṇaiḥ |
jagāma maithunaṃ yakṣaḥ putrārthaṃ sa tayā saha

2,7.109

दृश्यमानो ऽप्सरो लिप्सुः शङ्कां नैव चकार सः ।
ततः संसिद्धकारणः सद्यो जातः सुतस्तु वै

dṛśyamāno 'psaro lipsuḥ śaṅkāṃ naiva cakāra saḥ |
tataḥ saṃsiddhakāraṇaḥ sadyo jātaḥ sutastu vai

2,7.110

उछ्रयात्परिणाहेन सद्यो वृद्धः श्रिया ज्वलन् ।
राजाहमिति नाभिर्हि पितरं सो ऽभ्यवादयत्

uchrayātpariṇāhena sadyo vṛddhaḥ śriyā jvalan |
rājāhamiti nābhirhi pitaraṃ so 'bhyavādayat

2,7.111

भवान् रजतनाभेति पिता तं प्रत्युवाच ह ।
मात्रानुरूपो रूपेम पितुर्वीर्येणजायते

bhavān rajatanābheti pitā taṃ pratyuvāca ha |
mātrānurūpo rūpema piturvīryeṇajāyate

2,7.112

जाते तस्मिन्कुमारे तु स्वरुपं प्रयपद्यत ।
स्वरूपं प्रतिपद्यन्ते गूहन्तो यक्षराक्षसाः

jāte tasminkumāre tu svarupaṃ prayapadyata |
svarūpaṃ pratipadyante gūhanto yakṣarākṣasāḥ

2,7.113

सुप्ता म्रियन्तः क्रुद्धाश्च भीतास्ते हर्षितास्तथा ।
ततो ऽब्रवीत्सो ऽप्सरसं स्मयमानस्तु गुह्यकः

suptā mriyantaḥ kruddhāśca bhītāste harṣitāstathā |
tato 'bravītso 'psarasaṃ smayamānastu guhyakaḥ

2,7.114

गृहं मे गच्छ भद्रं ते सपुत्रा त्वं वरानने ।
इत्युक्त्वा सहसा तत्र दृष्ट्वा स्वं रूपमास्थितम्

gṛhaṃ me gaccha bhadraṃ te saputrā tvaṃ varānane |
ityuktvā sahasā tatra dṛṣṭvā svaṃ rūpamāsthitam

2,7.115

विभ्रान्ताः प्रद्रुताः सर्वाः समेत्याप्सरसस्तदा ।
गच्छन्तीमन्वगच्छत्तां पुत्रस्तप्तां त्वयन्शिरा

vibhrāntāḥ pradrutāḥ sarvāḥ sametyāpsarasastadā |
gacchantīmanvagacchattāṃ putrastaptāṃ tvayanśirā

2,7.116

गन्धर्वाप्सरसां मध्ये नयित्वा स न्यवर्त्तत ।
तां च दृष्ट्वा समुत्पत्तिं यक्षस्याप्सरसां गणाः

gandharvāpsarasāṃ madhye nayitvā sa nyavarttata |
tāṃ ca dṛṣṭvā samutpattiṃ yakṣasyāpsarasāṃ gaṇāḥ

2,7.117

यक्षाणां तु जनित्री त्वं इत्यूचुस्तां क्रतुस्थलाम् ।
जगाम सह पुत्रेण ततो यक्षः स्वमालयम्

yakṣāṇāṃ tu janitrī tvaṃ ityūcustāṃ kratusthalām |
jagāma saha putreṇa tato yakṣaḥ svamālayam

2,7.118

न्यग्रोधो रोहिणो नाम्ना शेरते तत्र गुह्यकाः ।
तस्मिन्निवासो यक्षाणां न्यग्रोधे रोहिणे स्मृतः

nyagrodho rohiṇo nāmnā śerate tatra guhyakāḥ |
tasminnivāso yakṣāṇāṃ nyagrodhe rohiṇe smṛtaḥ

2,7.119

यक्षो रजतनाभश्च गुह्यकानां पितामहः ।
अनुह्रादस्य दैत्यस्य भद्रां मणिवरां सुताम्

yakṣo rajatanābhaśca guhyakānāṃ pitāmahaḥ |
anuhrādasya daityasya bhadrāṃ maṇivarāṃ sutām

2,7.120

उपयेमे ऽनवद्याङ्गीं तस्यां मणिवरो वशी ।
जज्ञे सा मणिभद्रं च शक्रतुल्यपराक्रममम्

upayeme 'navadyāṅgīṃ tasyāṃ maṇivaro vaśī |
jajñe sā maṇibhadraṃ ca śakratulyaparākramamam

2,7.121

तयोः पत्न्यौ भगिन्यौ च क्रतुस्थस्यात्मजे शुभे ।
नाम्ना पुण्यजनी चैव तथा देवजनी च या

tayoḥ patnyau bhaginyau ca kratusthasyātmaje śubhe |
nāmnā puṇyajanī caiva tathā devajanī ca yā

2,7.122

विजज्ञे पणिभद्रातु पुत्रान्पुण्यजनी शुभा ।
सिद्धार्थं सूर्यतेजश्च सुमनं नन्दनं तथा

vijajñe paṇibhadrātu putrānpuṇyajanī śubhā |
siddhārthaṃ sūryatejaśca sumanaṃ nandanaṃ tathā

2,7.123

मण्डूकं रुचकं चैव मणिमन्तं वसुं तथा ।
सर्वानुभूतं शङ्खं च पिङ्गाक्षं भीरुमेव च

maṇḍūkaṃ rucakaṃ caiva maṇimantaṃ vasuṃ tathā |
sarvānubhūtaṃ śaṅkhaṃ ca piṅgākṣaṃ bhīrumeva ca

2,7.124

असोमं दूरसोमं च पद्मं चन्द्रप्रभं तथा ।
मेघवर्णं सुभद्रं च प्रद्योतं च महाद्युतिम्

asomaṃ dūrasomaṃ ca padmaṃ candraprabhaṃ tathā |
meghavarṇaṃ subhadraṃ ca pradyotaṃ ca mahādyutim

2,7.125

द्युति मन्तं केतुमन्तं दर्शनीयं सुदर्शनम् ।
चत्वारो विंशतिश्चैव पुत्राः पुण्यजनीभवाः

dyuti mantaṃ ketumantaṃ darśanīyaṃ sudarśanam |
catvāro viṃśatiścaiva putrāḥ puṇyajanībhavāḥ

2,7.126

जज्ञिरे मणिभद्रस्य सर्वे ते पुण्यलक्षणाः ।
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यक्षाः पुण्यजनाः शुभाः

jajñire maṇibhadrasya sarve te puṇyalakṣaṇāḥ |
teṣāṃ putrāśca pautrāśca yakṣāḥ puṇyajanāḥ śubhāḥ

2,7.127

विजज्ञे वै देवजनी पुत्रान्मणिवराञ्छुभा ।
पूर्णभद्रं हैमवन्तं मणिमन्त्रविवर्द्धनौ

vijajñe vai devajanī putrānmaṇivarāñchubhā |
pūrṇabhadraṃ haimavantaṃ maṇimantravivarddhanau

2,7.128

कुसुं चरं पिशङ्गं च स्थूलकर्णं महामुदम् ।
स्वेतं च विमलं चैव पुष्पदन्तं चयावहम्

kusuṃ caraṃ piśaṅgaṃ ca sthūlakarṇaṃ mahāmudam |
svetaṃ ca vimalaṃ caiva puṣpadantaṃ cayāvaham

2,7.129

पद्मवर्णं सुचन्द्रं च पक्षञ्च बलकं तथा ।
कुमुदाक्षं सुकमलं वर्द्धमानं तथा हितम्

padmavarṇaṃ sucandraṃ ca pakṣañca balakaṃ tathā |
kumudākṣaṃ sukamalaṃ varddhamānaṃ tathā hitam

2,7.130

पद्मनाभं सुगन्धं च सुवीरं विजयं कृतम् ।
पूर्ममासं हिरण्याक्षं सारणं चैव मानसम्

padmanābhaṃ sugandhaṃ ca suvīraṃ vijayaṃ kṛtam |
pūrmamāsaṃ hiraṇyākṣaṃ sāraṇaṃ caiva mānasam

2,7.131

पुत्रा मणिवरस्यैते यक्षा वै गुह्यकाः स्मृताः ।
सुरुपाश्च सुवेषाश्च स्रग्विणः प्रियदर्शनाः

putrā maṇivarasyaite yakṣā vai guhyakāḥ smṛtāḥ |
surupāśca suveṣāśca sragviṇaḥ priyadarśanāḥ

2,7.132

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः ।
खशायास्त्वपरे पुत्रा राक्षसाः कामरूपिणः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ |
khaśāyāstvapare putrā rākṣasāḥ kāmarūpiṇaḥ

2,7.133

तेषां यथा प्रधानान्वै वर्ण्यमा नान्निबोधत ।
लालाविः क्रथनो भीमः सुमाली मधुरेव च

teṣāṃ yathā pradhānānvai varṇyamā nānnibodhata |
lālāviḥ krathano bhīmaḥ sumālī madhureva ca

2,7.134

विस्फूर्जनो बृहज्जिह्वो मातङ्गो धूम्रितस्तथा ।
चन्द्रार्कभीकरो बुध्नः कपिलोमा प्रहासकः

visphūrjano bṛhajjihvo mātaṅgo dhūmritastathā |
candrārkabhīkaro budhnaḥ kapilomā prahāsakaḥ

2,7.135

पीडापरस्त्रिनाभश्च वक्राक्षश्च निशाचरः ।
त्रिशिराः शतदंष्ट्रश्च तुण्डकोशश्च राक्षसः

pīḍāparastrinābhaśca vakrākṣaśca niśācaraḥ |
triśirāḥ śatadaṃṣṭraśca tuṇḍakośaśca rākṣasaḥ

2,7.136

अश्वश्चाकंपनश्चैव दुर्मुखश्च निशाचरः ।
इत्येते राक्षसवारा विक्रान्ता गणरूपिमः

aśvaścākaṃpanaścaiva durmukhaśca niśācaraḥ |
ityete rākṣasavārā vikrāntā gaṇarūpimaḥ

2,7.137

सर्वलोकचरास्ते तु त्रिदशानां समक्रमाः ।
सप्त चान्या दुहितरस्ताः शृणुध्वं यथाक्रमम्

sarvalokacarāste tu tridaśānāṃ samakramāḥ |
sapta cānyā duhitarastāḥ śṛṇudhvaṃ yathākramam

2,7.138

यासां च यः प्रजासर्गो येन चोत्पादिता गणाः ।
आलंबा उत्कचोत्कृष्टा निरृता कपिला शिवा

yāsāṃ ca yaḥ prajāsargo yena cotpāditā gaṇāḥ |
ālaṃbā utkacotkṛṣṭā nirṛtā kapilā śivā

2,7.139

केशिनी च महाभागा भगिन्यः सप्त याः स्मृताः ।
ताभ्यो लोकनिकायस्य हन्तारो युद्धदुर्मदाः

keśinī ca mahābhāgā bhaginyaḥ sapta yāḥ smṛtāḥ |
tābhyo lokanikāyasya hantāro yuddhadurmadāḥ

2,7.140

उदीर्णा राक्षसगणा इमे चोत्पादिताः शुभाः ।
आलंबेयो गणः क्रूर औत्कचेयो गणस्तथा

udīrṇā rākṣasagaṇā ime cotpāditāḥ śubhāḥ |
ālaṃbeyo gaṇaḥ krūra autkaceyo gaṇastathā

2,7.141

तथौ त्कार्ष्टेयशैवेयौ रक्षसां ह्युत्तमा गणाः ।
तथैव नैरृतो नाम त्र्यंबकानुचरेण ह

tathau tkārṣṭeyaśaiveyau rakṣasāṃ hyuttamā gaṇāḥ |
tathaiva nairṛto nāma tryaṃbakānucareṇa ha

2,7.142

उत्पादितः प्रजाकर्गे गणेश्वरवरेण तु ।
विक्रान्ताः शौर्यसंपन्ना नैरृता देवराक्षसाः

utpāditaḥ prajākarge gaṇeśvaravareṇa tu |
vikrāntāḥ śauryasaṃpannā nairṛtā devarākṣasāḥ

2,7.143

येषामधिपतिर्युक्तो नाम्ना ख्यातो विरूपकः ।
तेषां गणशतानीका उद्धतानां महात्मनाम्

yeṣāmadhipatiryukto nāmnā khyāto virūpakaḥ |
teṣāṃ gaṇaśatānīkā uddhatānāṃ mahātmanām

2,7.144

प्रायेणानुचरन्त्येते शङ्करं जगतः प्रभुम् ।
दैत्यराजेन कुम्भेन महाकाया महात्मना

prāyeṇānucarantyete śaṅkaraṃ jagataḥ prabhum |
daityarājena kumbhena mahākāyā mahātmanā

2,7.145

उत्पादिता महावीर्या महाबलपराक्रमाः ।
कापिलेया महावीर्या उदीर्णा दैत्यराक्षसाः

utpāditā mahāvīryā mahābalaparākramāḥ |
kāpileyā mahāvīryā udīrṇā daityarākṣasāḥ

2,7.146

कपिलेन च यक्षेण केशिन्यां ह्यपरे जनाः ।
उत्पादिता बलावता उदीर्णा यक्षराक्षसाः

kapilena ca yakṣeṇa keśinyāṃ hyapare janāḥ |
utpāditā balāvatā udīrṇā yakṣarākṣasāḥ

2,7.147

केशिनी दुहिता चैव नीला या श्रुद्रराक्षसी ।
आलंबेयेन जनिता नैकाः सुरसिकेन हि

keśinī duhitā caiva nīlā yā śrudrarākṣasī |
ālaṃbeyena janitā naikāḥ surasikena hi

2,7.148

नैला इति समाख्याता दुर्जया घोरविक्रमाः ।
चरन्ति पृथिवीं कृत्स्नां तत्र ते देवलौकिकाः

nailā iti samākhyātā durjayā ghoravikramāḥ |
caranti pṛthivīṃ kṛtsnāṃ tatra te devalaukikāḥ

2,7.149

बहुत्वाच्चैवसर्गस्य तेषां वक्तुं न शक्यते ।
तस्यास्त्वपि च नीलाया विकचा नाम राक्षसी

bahutvāccaivasargasya teṣāṃ vaktuṃ na śakyate |
tasyāstvapi ca nīlāyā vikacā nāma rākṣasī

2,7.150

दुहिता सुताश्च विकया महा सत्त्वपराक्रमाः ।
विरूपकेन तस्यां वै नैरृतेन इह प्रजाः

duhitā sutāśca vikayā mahā sattvaparākramāḥ |
virūpakena tasyāṃ vai nairṛtena iha prajāḥ

2,7.151

उत्पादिताः सुघोराश्च शृणु तास्त्वनुपूर्वशः ।
दंष्ट्राकराला विकृता महाकर्णा महोदराः

utpāditāḥ sughorāśca śṛṇu tāstvanupūrvaśaḥ |
daṃṣṭrākarālā vikṛtā mahākarṇā mahodarāḥ

2,7.152

हारका भीषकाश्चैव तथैव क्लामकाः परे ।
रेरवाकाः पिशाचाश्च वाहकास्त्रासकाः परे

hārakā bhīṣakāścaiva tathaiva klāmakāḥ pare |
reravākāḥ piśācāśca vāhakāstrāsakāḥ pare

2,7.153

भूमिराक्षसका ह्येते मन्दाः परुपविक्रमाः ।
चरन्त्यदृष्टपूर्वास्तु नानाकारा ह्यनेकशः

bhūmirākṣasakā hyete mandāḥ parupavikramāḥ |
carantyadṛṣṭapūrvāstu nānākārā hyanekaśaḥ

2,7.154

उत्कृष्टबलसत्त्वा ये तेषां वैखेचराः स्मृताः ।
लक्षमात्रेण चाकाशं स्वल्पात्स्वल्पं चरन्ति वै

utkṛṣṭabalasattvā ye teṣāṃ vaikhecarāḥ smṛtāḥ |
lakṣamātreṇa cākāśaṃ svalpātsvalpaṃ caranti vai

2,7.155

एतैर्व्याप्तमिदं विश्वं शतशो ऽथ सहस्रशः ।
भूमिराक्षसकैः सर्वैरनेकैः क्षुद्रराक्षसैः

etairvyāptamidaṃ viśvaṃ śataśo 'tha sahasraśaḥ |
bhūmirākṣasakaiḥ sarvairanekaiḥ kṣudrarākṣasaiḥ

2,7.156

नानाप्रकारैराक्रान्ता नाना देशाः समन्ततः ।
समासाभिहिताश्चैवह्यष्टौ राक्षसमातरः

nānāprakārairākrāntā nānā deśāḥ samantataḥ |
samāsābhihitāścaivahyaṣṭau rākṣasamātaraḥ

2,7.157

अष्टौ विभागा ह्येषां हि व्याख्याता अनुपूर्वशः ।
भद्रका निकराः केचिदज्ञनिष्पत्तिहेतुकाः

aṣṭau vibhāgā hyeṣāṃ hi vyākhyātā anupūrvaśaḥ |
bhadrakā nikarāḥ kecidajñaniṣpattihetukāḥ

2,7.158

सहस्रशतसंख्याता मर्त्य लोकविचारिणः ।
पूतरा मातृसामान्यास्तथा भूतभयङ्कराः

sahasraśatasaṃkhyātā martya lokavicāriṇaḥ |
pūtarā mātṛsāmānyāstathā bhūtabhayaṅkarāḥ

2,7.159

बालानां मानुषे लोके ग्रहा मरणहेतुकाः ।
स्कन्दग्रहादयो हास्या आपकास्त्रासकादयः

bālānāṃ mānuṣe loke grahā maraṇahetukāḥ |
skandagrahādayo hāsyā āpakāstrāsakādayaḥ

2,7.160

कौमारास्ते तु विज्ञेया बालानां गृहवृत्तयः ।
स्कन्दग्रहविशेषाणां मायिकानां तथैव च

kaumārāste tu vijñeyā bālānāṃ gṛhavṛttayaḥ |
skandagrahaviśeṣāṇāṃ māyikānāṃ tathaiva ca

2,7.161

पूतना नाम भूतानां ये च लोकविनायकाः ।
एवं गणसहस्राणि चरन्ति पृथिवीमिमाम्

pūtanā nāma bhūtānāṃ ye ca lokavināyakāḥ |
evaṃ gaṇasahasrāṇi caranti pṛthivīmimām

2,7.162

यक्षाः पुण्यजना नामपूर्णभद्राश्च ये स्मृताः ।
यक्षाणां राक्षसानां च पौलस्त्यागस्तयश्च ये

yakṣāḥ puṇyajanā nāmapūrṇabhadrāśca ye smṛtāḥ |
yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca paulastyāgastayaśca ye

2,7.163

नैरृतानां च सर्वेषां राजभूदलकाधिपः ।
यक्षादृष्ट्या पिबन्तीह नॄणां मांसमसृग्वसे

nairṛtānāṃ ca sarveṣāṃ rājabhūdalakādhipaḥ |
yakṣādṛṣṭyā pibantīha nṝṇāṃ māṃsamasṛgvase

2,7.164

रक्षांस्यनुप्रवेशेन पिशाचैः परिपीडनैः ।
सर्वलक्षणसंपन्नाः समामैश्चापि दैवतैः

rakṣāṃsyanupraveśena piśācaiḥ paripīḍanaiḥ |
sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ samāmaiścāpi daivataiḥ

2,7.165

भास्वरा बलवन्तश्च ईश्वराः कामरूपिणः ।
अनाभिभाव्या विक्रान्ताः सर्वलोकनमस्कृताः

bhāsvarā balavantaśca īśvarāḥ kāmarūpiṇaḥ |
anābhibhāvyā vikrāntāḥ sarvalokanamaskṛtāḥ

2,7.166

सूक्ष्माश्चौजस्विनोमेध्या वरदा याज्ञिकाश्च वै ।
देवानां लक्षणं ह्येतदसुराणां तथैव च

sūkṣmāścaujasvinomedhyā varadā yājñikāśca vai |
devānāṃ lakṣaṇaṃ hyetadasurāṇāṃ tathaiva ca

2,7.167

हीना देवैस्त्रिभिः पादैर्गन्धर्वाप्सरसः स्मृताः ।
गन्धर्वेभ्यस्त्रिभिः पादैर्हीना गुह्यकराक्षसाः

hīnā devaistribhiḥ pādairgandharvāpsarasaḥ smṛtāḥ |
gandharvebhyastribhiḥ pādairhīnā guhyakarākṣasāḥ

2,7.168

ऐश्वर्यहीना रक्षोभ्यः पिशाचास्त्रिगुणां पुनः ।
एवन्धनेन रूपेण आयुषा च बलेन च

aiśvaryahīnā rakṣobhyaḥ piśācāstriguṇāṃ punaḥ |
evandhanena rūpeṇa āyuṣā ca balena ca

2,7.169

धर्मैश्वर्येण बुद्ध्या च तपःश्रुतपराक्रमैः ।
देवासुरेभ्यो हीयन्ते त्रींस्त्रीन्पादान्परस्परम्

dharmaiśvaryeṇa buddhyā ca tapaḥśrutaparākramaiḥ |
devāsurebhyo hīyante trīṃstrīnpādānparasparam

2,7.170

गन्धर्वाद्याः पिशाचान्ताश्चतस्रो देवयोनयः ।
अतः शृणुत भद्रं वः प्रजाः क्रोधवशान्वयाः

gandharvādyāḥ piśācāntāścatasro devayonayaḥ |
ataḥ śṛṇuta bhadraṃ vaḥ prajāḥ krodhavaśānvayāḥ

2,7.171

क्रोधायाः कन्यका जज्ञे द्वादशैवात्मसंभवाः ।
ता भार्या पुलहस्यासन्नामतो मे निबोधत

krodhāyāḥ kanyakā jajñe dvādaśaivātmasaṃbhavāḥ |
tā bhāryā pulahasyāsannāmato me nibodhata

2,7.172

मृगी च मृगमन्दा च हरिभद्रा त्विरावती ।
भूता च कपिशा दंष्ट्रा ऋषा तिर्या तथैव च

mṛgī ca mṛgamandā ca haribhadrā tvirāvatī |
bhūtā ca kapiśā daṃṣṭrā ṛṣā tiryā tathaiva ca

2,7.173

श्वेता च सरमा चैव सुरसा चेति विश्रुता ।
मृग्यास्तु हरिगाः पुत्रा मृगश्चान्ये शशास्तथा

śvetā ca saramā caiva surasā ceti viśrutā |
mṛgyāstu harigāḥ putrā mṛgaścānye śaśāstathā

2,7.174

न्यङ्कवःशरभा ये च रुरवः पृषताश्च ये ।
ऋक्षाश्च मृगमन्दाया गवयाश्चापरे तथा

nyaṅkavaḥśarabhā ye ca ruravaḥ pṛṣatāśca ye |
ṛkṣāśca mṛgamandāyā gavayāścāpare tathā

2,7.175

महिषोष्ट्रवराहश्च खड्गा गौरमुखास्तथा ।
हर्य्या स्तु हरयः पुत्रा गोलाङ्गूलास्तरक्षवः

mahiṣoṣṭravarāhaśca khaḍgā gauramukhāstathā |
haryyā stu harayaḥ putrā golāṅgūlāstarakṣavaḥ

Chapter 2.7 (part 2/3)

2,7.176

वानराः किन्नराश्चैव मायुः किंपुरुषास्तथा ।
सिंहाव्याघ्राश्च नीलाश्चद्वीपिनः क्रोधिताधराः

vānarāḥ kinnarāścaiva māyuḥ kiṃpuruṣāstathā |
siṃhāvyāghrāśca nīlāścadvīpinaḥ krodhitādharāḥ

2,7.177

सर्पाश्चाजगरा ग्राहा मार्जारा मूषिकाः परे ।
मण्डूका नकुलाश्चैव वल्कका वनगोचराः

sarpāścājagarā grāhā mārjārā mūṣikāḥ pare |
maṇḍūkā nakulāścaiva valkakā vanagocarāḥ

2,7.178

हंसं तु प्रथमं जज्ञे पुलहस्य वरं शुभा ।
रणचन्द्रं शतमुखं दरीमुखमथापि च

haṃsaṃ tu prathamaṃ jajñe pulahasya varaṃ śubhā |
raṇacandraṃ śatamukhaṃ darīmukhamathāpi ca

2,7.179

हरितं हरिवर्माणं भीषणं शुभलक्षणम् ।
प्रथितं मथितं चैव हरिणं लाङ्गलिं तथा

haritaṃ harivarmāṇaṃ bhīṣaṇaṃ śubhalakṣaṇam |
prathitaṃ mathitaṃ caiva hariṇaṃ lāṅgaliṃ tathā

2,7.180

श्वेताया जज्ञिरे वीरा दश वानरपुङ्गवाः ।
ऊर्द्ध्वदृष्टिः कृताहारः सुव्रतो विनतो बुधः

śvetāyā jajñire vīrā daśa vānarapuṅgavāḥ |
ūrddhvadṛṣṭiḥ kṛtāhāraḥ suvrato vinato budhaḥ

2,7.181

पारिजातः सुजातश्च हरिदासो गुणाकरः ।
क्षेममूर्तिश्च बलवान् राजानः सर्व एव ते

pārijātaḥ sujātaśca haridāso guṇākaraḥ |
kṣemamūrtiśca balavān rājānaḥ sarva eva te

2,7.182

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च बलवन्तः सुदुःसहाः ।
अशक्याः समरेजेतुं देवदानवमानवैः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca balavantaḥ suduḥsahāḥ |
aśakyāḥ samarejetuṃ devadānavamānavaiḥ

2,7.183

यक्षभूतपिशाचैश्च राक्षसैः सुभुजङ्गमैः ।
नाग्निशस्त्रविषैरन्यैर्मृत्युरेषां विधीयते

yakṣabhūtapiśācaiśca rākṣasaiḥ subhujaṅgamaiḥ |
nāgniśastraviṣairanyairmṛtyureṣāṃ vidhīyate

2,7.184

असंगगतयः सर्वे पृथिव्यां व्योम्नि चैव हि ।
पाताले च जले वायौ ह्यविनाशिन एव ते

asaṃgagatayaḥ sarve pṛthivyāṃ vyomni caiva hi |
pātāle ca jale vāyau hyavināśina eva te

2,7.185

दशकोटिसहस्राणि दशार्बुदशतानि च ।
महापद्मसहस्राणि महापद्मशतानि च

daśakoṭisahasrāṇi daśārbudaśatāni ca |
mahāpadmasahasrāṇi mahāpadmaśatāni ca

2,7.186

दशार्बुदानि कोटीनां सहस्राणां शतं शतम् ।
नियुतानां सहस्राणि निखर्वाणां तथै व च

daśārbudāni koṭīnāṃ sahasrāṇāṃ śataṃ śatam |
niyutānāṃ sahasrāṇi nikharvāṇāṃ tathai va ca

2,7.187

दशार्बुदानि कोटीनां षष्टिकोटिस्तथैव च ।
अर्बुदानां च लक्षं तु कोटीशतमथापरम्

daśārbudāni koṭīnāṃ ṣaṣṭikoṭistathaiva ca |
arbudānāṃ ca lakṣaṃ tu koṭīśatamathāparam

2,7.188

दश पद्मानि चान्यानि महापद्मानि वै नव ।
संख्यातानि कुलीनानां वानराणां तरस्विनाम्

daśa padmāni cānyāni mahāpadmāni vai nava |
saṃkhyātāni kulīnānāṃ vānarāṇāṃ tarasvinām

2,7.189

सर्वे तेजस्विनः शूराः कामरूपा महा बलाः ।
दिव्याभरणवेषाश्च ब्रह्मण्याश्चाहितग्नयः

sarve tejasvinaḥ śūrāḥ kāmarūpā mahā balāḥ |
divyābharaṇaveṣāśca brahmaṇyāścāhitagnayaḥ

2,7.190

यष्टारः सर्वयज्ञानां सहस्रशतदक्षिणाः ।
मुकुटैः कुण्डलैर्हारैः केयूरैः समलङ्कृताः

yaṣṭāraḥ sarvayajñānāṃ sahasraśatadakṣiṇāḥ |
mukuṭaiḥ kuṇḍalairhāraiḥ keyūraiḥ samalaṅkṛtāḥ

2,7.191

वेदवेदाङ्गविद्वांसो नीतिशास्त्रविचक्षणाः ।
अस्त्राणां मोचने चापि तथा संहारकर्मणि

vedavedāṅgavidvāṃso nītiśāstravicakṣaṇāḥ |
astrāṇāṃ mocane cāpi tathā saṃhārakarmaṇi

2,7.192

दिव्यमं त्रपुरस्कारा दिव्यमन्त्रपुरस्कृताः ।
समर्था बलिनः शूराः सर्वशस्त्रप्रहारिणः

divyamaṃ trapuraskārā divyamantrapuraskṛtāḥ |
samarthā balinaḥ śūrāḥ sarvaśastraprahāriṇaḥ

2,7.193

दिव्यरूपधराः सौम्या जरामरणवर्जिताः ।
कुलानां च सहस्राणि दश तेषां महात्मनाम्

divyarūpadharāḥ saumyā jarāmaraṇavarjitāḥ |
kulānāṃ ca sahasrāṇi daśa teṣāṃ mahātmanām

2,7.194

चतुर्षु मेरुपार्श्वेषु हेमकूटे हिमाह्वये ।
नीले श्वेतनगे चैव निषधे गन्धमादने

caturṣu merupārśveṣu hemakūṭe himāhvaye |
nīle śvetanage caiva niṣadhe gandhamādane

2,7.195

द्वीपेषु सप्तसु तथा या गुहा ते च पर्वताः ।
निलयास्तेषु ते प्रोक्ता विश्वकर्मकृता स्वयम्

dvīpeṣu saptasu tathā yā guhā te ca parvatāḥ |
nilayāsteṣu te proktā viśvakarmakṛtā svayam

2,7.196

पुरैश्च विविधाकारैः प्रकारैश्च विभूषिताः ।
सर्वर्तुरमणीयास्ते ह्युद्यानानि च सर्वशः

puraiśca vividhākāraiḥ prakāraiśca vibhūṣitāḥ |
sarvarturamaṇīyāste hyudyānāni ca sarvaśaḥ

2,7.197

गृहभूमिषु शय्यासु पुष्पगन्धसुखोदिताः ।
आलेपनैश्च विविधैर्दिव्यभक्तिकृतैस्तथा

gṛhabhūmiṣu śayyāsu puṣpagandhasukhoditāḥ |
ālepanaiśca vividhairdivyabhaktikṛtaistathā

2,7.198

सर्वरत्नसमाकीर्णा मानसीं सिद्धिमास्थिताः ।
वानरा वानरीभिस्ते दिव्याभरणभूषिताः

sarvaratnasamākīrṇā mānasīṃ siddhimāsthitāḥ |
vānarā vānarībhiste divyābharaṇabhūṣitāḥ

2,7.199

पिबन्तो मधु माध्वीकं सुधाभक्षानुमिश्रितम् ।
क्रियामयाः समुदिता दिवि देवगणा इव

pibanto madhu mādhvīkaṃ sudhābhakṣānumiśritam |
kriyāmayāḥ samuditā divi devagaṇā iva

2,7.200

देवगन्धर्वमुख्यानां पुत्रास्ते वै सुखे रताः ।
धार्मिकाश्च वरोत्सिक्ता युद्धशैण्डा महाबलाः

devagandharvamukhyānāṃ putrāste vai sukhe ratāḥ |
dhārmikāśca varotsiktā yuddhaśaiṇḍā mahābalāḥ

2,7.201

अक्षुद्राः सर्वसत्त्वानां देवद्विजपरायणाः ।
अम्लानिनः सत्यसंधा नानार्थे बहुजल्पिनः

akṣudrāḥ sarvasattvānāṃ devadvijaparāyaṇāḥ |
amlāninaḥ satyasaṃdhā nānārthe bahujalpinaḥ

2,7.202

मितभाषाः क्षमावन्तो ह्याचारपरिनिष्ठिताः ।
वनालङ्कारभूतो हि सृष्टा वै ब्रह्मणा स्वयम्

mitabhāṣāḥ kṣamāvanto hyācārapariniṣṭhitāḥ |
vanālaṅkārabhūto hi sṛṣṭā vai brahmaṇā svayam

2,7.203

भक्त्या निमित्तं लोकेषु रामस्यार्थे गुणाकरः ।
कपीनामवतारो ऽयं सर्वपापविनाशनः

bhaktyā nimittaṃ lokeṣu rāmasyārthe guṇākaraḥ |
kapīnāmavatāro 'yaṃ sarvapāpavināśanaḥ

2,7.204

धन्यः पुण्यो यशस्यश्च रमणीयः सुखावहः ।
तदेव कीर्तयिष्यामि तच्छृणुध्वमतन्द्रिताः

dhanyaḥ puṇyo yaśasyaśca ramaṇīyaḥ sukhāvahaḥ |
tadeva kīrtayiṣyāmi tacchṛṇudhvamatandritāḥ

2,7.205

ऊर्द्ध्वदृष्टेश्च तनयो प्याघ्रो नामाभवद्भली ।
व्याघ्रस्य भ्रातरः पञ्च स्वसारश्च तथास्य वै

ūrddhvadṛṣṭeśca tanayo pyāghro nāmābhavadbhalī |
vyāghrasya bhrātaraḥ pañca svasāraśca tathāsya vai

2,7.206

तांस्तथा स्वानुरूपेषु वानरेषु कृतात्मसु ।
प्रतिपादिता स्वयं भ्रात्रा भातृदारास्तथैव च

tāṃstathā svānurūpeṣu vānareṣu kṛtātmasu |
pratipāditā svayaṃ bhrātrā bhātṛdārāstathaiva ca

2,7.207

व्याघ्रस्य तु सुतो जज्ञे शरभोलोकविश्रुतः ।
शरभस्यापि विद्धांसो भ्रातरो वीर्यसंमताः

vyāghrasya tu suto jajñe śarabholokaviśrutaḥ |
śarabhasyāpi viddhāṃso bhrātaro vīryasaṃmatāḥ

2,7.208

राजानो वानराणां च सर्वधर्मप्रतिष्ठिताः ।
शरभस्य सुतो धीमाञ्शुको नाम महाबलः

rājāno vānarāṇāṃ ca sarvadharmapratiṣṭhitāḥ |
śarabhasya suto dhīmāñśuko nāma mahābalaḥ

2,7.209

तस्यापि पुत्रो बलवान्व्यघ्री जठरसंभवः ।
संमतः सर्वशूराणां चक्रवर्ति दुरासदः

tasyāpi putro balavānvyaghrī jaṭharasaṃbhavaḥ |
saṃmataḥ sarvaśūrāṇāṃ cakravarti durāsadaḥ

2,7.210

ऋक्षोनाम महातेजाः सर्ववानरयूथपः ।
इन्ता सदैव शत्रूणां सर्वास्त्रविधिपारगः

ṛkṣonāma mahātejāḥ sarvavānarayūthapaḥ |
intā sadaiva śatrūṇāṃ sarvāstravidhipāragaḥ

2,7.211

तस्मै तादृग्विशिष्टाय सुतां गुणगणैर्युताम् ।
प्रजापतिरुपादाय कन्यां हेमविभूषिताम्

tasmai tādṛgviśiṣṭāya sutāṃ guṇagaṇairyutām |
prajāpatirupādāya kanyāṃ hemavibhūṣitām

2,7.212

विरजौ विरजां तस्मै प्रत्यपादयदं जसा ।
पाणिं जग्राह तस्यास्तु ऋक्षो वानरयूथपः

virajau virajāṃ tasmai pratyapādayadaṃ jasā |
pāṇiṃ jagrāha tasyāstu ṛkṣo vānarayūthapaḥ

2,7.213

दर्शनीयानवद्याङ्गी सा कन्या चारुहासिनी ।
चकमे तां महेन्द्रस्तु दृष्ट्वा वै प्रियदर्शनाम्

darśanīyānavadyāṅgī sā kanyā cāruhāsinī |
cakame tāṃ mahendrastu dṛṣṭvā vai priyadarśanām

2,7.214

तेन तस्यां सुतो जातो वाली विक्रमपौरुषः ।
विरजायां महेन्द्रेण महेन्द्रसमविक्रमः

tena tasyāṃ suto jāto vālī vikramapauruṣaḥ |
virajāyāṃ mahendreṇa mahendrasamavikramaḥ

2,7.215

तथा स्वांशो भानुना वै तस्यामेव यधाविधि ।
रहस्युत्पादितः पुत्रः सुग्रीवो हरियूथपः

tathā svāṃśo bhānunā vai tasyāmeva yadhāvidhi |
rahasyutpāditaḥ putraḥ sugrīvo hariyūthapaḥ

2,7.216

ऋक्षो दृष्ट्वा तु तनयौ बलरूपश्रिया युतौ ।
हर्ष चक्रे सुविपुलं सर्ववानरयूथपः

ṛkṣo dṛṣṭvā tu tanayau balarūpaśriyā yutau |
harṣa cakre suvipulaṃ sarvavānarayūthapaḥ

2,7.217

सो ऽब्यषिञ्चत्सुतं ज्येष्ठं वालिनं हेममालिनम् ।
अभिषिक्तस्ततो वाली सुग्रीवानुगतो बली

so 'byaṣiñcatsutaṃ jyeṣṭhaṃ vālinaṃ hemamālinam |
abhiṣiktastato vālī sugrīvānugato balī

2,7.218

कारयामास राज्यं च दिवि देवेश्वरो यथा ।
सुषेणास्य सुता चापि भार्या तस्य महात्मनः

kārayāmāsa rājyaṃ ca divi deveśvaro yathā |
suṣeṇāsya sutā cāpi bhāryā tasya mahātmanaḥ

2,7.219

तारा नाम महाप्राज्ञा ताराधिपनिभानना ।
सुषुवे सापि तनयमङ्गदं कनकाङ्गदम्

tārā nāma mahāprājñā tārādhipanibhānanā |
suṣuve sāpi tanayamaṅgadaṃ kanakāṅgadam

2,7.220

अङ्गदस्यापि तनयो जातो भीमपरा क्रमः ।
मैन्दस्य च्येष्ठकन्यायां ध्रुवो नाम महायशाः

aṅgadasyāpi tanayo jāto bhīmaparā kramaḥ |
maindasya cyeṣṭhakanyāyāṃ dhruvo nāma mahāyaśāḥ

2,7.221

सुग्रीवस्य रुमा भार्या पनसस्य सुता शुभा ।
तस्यापि च सुता जातास्त्रयः परमकीर्त्तयः

sugrīvasya rumā bhāryā panasasya sutā śubhā |
tasyāpi ca sutā jātāstrayaḥ paramakīrttayaḥ

2,7.222

तेषां दारांस्तथासाद्य सुस्वरूपान्बली ततः ।
वालिनः पार्श्वतो ऽतिष्ठत्सुग्रीवः सह वानरैः

teṣāṃ dārāṃstathāsādya susvarūpānbalī tataḥ |
vālinaḥ pārśvato 'tiṣṭhatsugrīvaḥ saha vānaraiḥ

2,7.223

बहून्वर्षगणानग्रो भ्रात्रा सह यथामरः ।
केसरी कुञ्जरस्याथ सुतां भार्यामविन्दत

bahūnvarṣagaṇānagro bhrātrā saha yathāmaraḥ |
kesarī kuñjarasyātha sutāṃ bhāryāmavindata

2,7.224

अञ्जना नाम सुभागा गत्वा पुंसवने शुचिः ।
पर्युपास्ते च तां वायुर्यौंवनादेव गर्विताम्

añjanā nāma subhāgā gatvā puṃsavane śuciḥ |
paryupāste ca tāṃ vāyuryauṃvanādeva garvitām

2,7.225

तस्यां जातस्तु हनुमान्वायुना जगदायुना ।
ये ह्यन्ये केसरिसुता विख्याता दिवि चेह वै

tasyāṃ jātastu hanumānvāyunā jagadāyunā |
ye hyanye kesarisutā vikhyātā divi ceha vai

2,7.226

ज्येष्ठस्तु हनुमांस्तेषां मतिमांस्तु ततः स्मृतः ।
श्रुतिमान्केतुमांश्चैव मतिमान्धृतिमानपि

jyeṣṭhastu hanumāṃsteṣāṃ matimāṃstu tataḥ smṛtaḥ |
śrutimānketumāṃścaiva matimāndhṛtimānapi

2,7.227

हनुमद्भ्रातरो ये वै ते दारैः सुप्रतिष्ठताः ।
स्वानरूपैः सुताः पित्रा पुत्रपौत्रसमन्विताः

hanumadbhrātaro ye vai te dāraiḥ supratiṣṭhatāḥ |
svānarūpaiḥ sutāḥ pitrā putrapautrasamanvitāḥ

2,7.228

ब्रह्मचारी च हनुमान्नासौदारैश्च योजितः ।
सर्वलोकानपि रणे यो योद्धुं च समुत्सहेत्

brahmacārī ca hanumānnāsaudāraiśca yojitaḥ |
sarvalokānapi raṇe yo yoddhuṃ ca samutsahet

2,7.229

जवे जवे च वितते वैनतेय इवापरः ।
अग्निपुत्रश्च बलवान्नलः परमदुर्ज्जयः

jave jave ca vitate vainateya ivāparaḥ |
agniputraśca balavānnalaḥ paramadurjjayaḥ

2,7.230

क्षेत्रे कनकबिन्दोस्तु जातो वानरपुङ्गवः ।
तथात्वन्ये महाभागा बलवन्तश्च वानराः

kṣetre kanakabindostu jāto vānarapuṅgavaḥ |
tathātvanye mahābhāgā balavantaśca vānarāḥ

2,7.231

सप्रधानास्तु विज्ञेया हरियूथप यूथपाः ।
तारश्च कुसुमश्चैव पनसो गन्धमादनः

sapradhānāstu vijñeyā hariyūthapa yūthapāḥ |
tāraśca kusumaścaiva panaso gandhamādanaḥ

2,7.232

रूपश्रीर्विभवश्चैव गवयो विकटः सरः ।
सुषेणः सुधनुश्चैव सुबन्धुः शतदुन्दुभिः

rūpaśrīrvibhavaścaiva gavayo vikaṭaḥ saraḥ |
suṣeṇaḥ sudhanuścaiva subandhuḥ śatadundubhiḥ

2,7.233

विकचः कपिलो रौद्रः परियात्रः प्रभञ्जनः ।
कुञ्जरः शरभो दंष्ट्री कालमूर्तिर्महासुखः

vikacaḥ kapilo raudraḥ pariyātraḥ prabhañjanaḥ |
kuñjaraḥ śarabho daṃṣṭrī kālamūrtirmahāsukhaḥ

2,7.234

नन्दः कन्दरसेनश्च नलो वारुणिरेव च ।
चिरवः करवस्ताम्रश्चित्रयोधी रथीतरः

nandaḥ kandarasenaśca nalo vāruṇireva ca |
ciravaḥ karavastāmraścitrayodhī rathītaraḥ

2,7.235

भीमः शतबलिश्चैव कालचक्रो ऽनलो नलः ।
यक्षास्यो गहनश्चैव धूम्रः पञ्चरथस्तथा

bhīmaḥ śatabaliścaiva kālacakro 'nalo nalaḥ |
yakṣāsyo gahanaścaiva dhūmraḥ pañcarathastathā

2,7.236

पारिजातो महादीप्तः सुतपा बलसागरः ।
श्रुतायुर्विजयाकाङ्क्षी गुरुसेवी यथार् थकः

pārijāto mahādīptaḥ sutapā balasāgaraḥ |
śrutāyurvijayākāṅkṣī gurusevī yathār thakaḥ

2,7.237

धर्मचेतास्सुहोत्रश्च शालिहोत्रो ऽथ सर्पगः ।
पुण्ड्रश्चावरगात्रश्च चारुरूपश्च शतुजित्

dharmacetāssuhotraśca śālihotro 'tha sarpagaḥ |
puṇḍraścāvaragātraśca cārurūpaśca śatujit

2,7.238

विकटः कवटो मैन्दो बिन्दुकारो ऽसुरान्तकः ।
मन्त्री भीमरथः संगो विभ्रान्तश्चारुहासवान्

vikaṭaḥ kavaṭo maindo bindukāro 'surāntakaḥ |
mantrī bhīmarathaḥ saṃgo vibhrāntaścāruhāsavān

2,7.239

क्षणक्षणामताहारी दृढभक्तिः प्रमर्दनः ।
जाजलिः पञ्चमुकुटो बलबन्धुः समाहितः

kṣaṇakṣaṇāmatāhārī dṛḍhabhaktiḥ pramardanaḥ |
jājaliḥ pañcamukuṭo balabandhuḥ samāhitaḥ

2,7.240

पयः कीर्त्तिः शुभः क्षेत्रो बिन्दुकेतुः सहस्रपात् ।
नवाक्षे हरिनेत्रश्च जीमूतो ऽथ बलाहकः

payaḥ kīrttiḥ śubhaḥ kṣetro binduketuḥ sahasrapāt |
navākṣe harinetraśca jīmūto 'tha balāhakaḥ

2,7.241

गजो गवयनामा च सुबाहुश्च गुणाकरः ।
वीरबाहुः कृती कुण्डो कृतकृत्यः शुभेक्षणः

gajo gavayanāmā ca subāhuśca guṇākaraḥ |
vīrabāhuḥ kṛtī kuṇḍo kṛtakṛtyaḥ śubhekṣaṇaḥ

2,7.242

द्विविदः कुमुदो भासः सुमुखः सुरुवुर्वृकः ।
विकटः कवकश्चैव जवसेनो वृषाकृतिः

dvividaḥ kumudo bhāsaḥ sumukhaḥ suruvurvṛkaḥ |
vikaṭaḥ kavakaścaiva javaseno vṛṣākṛtiḥ

2,7.243

गवाक्षो नरदेवश्च सुकेतुर्विमलाननः ।
सहस्वारः शुभक्षेत्रः पुष्पध्वंसो विलोहितः

gavākṣo naradevaśca suketurvimalānanaḥ |
sahasvāraḥ śubhakṣetraḥ puṣpadhvaṃso vilohitaḥ

2,7.244

नवचन्द्रो बहुगुणः सप्तहोत्रो मरीचिमान् ।
गोधामा च धनेशश्च गोलाङ्गूलश्च नेत्रवान्

navacandro bahuguṇaḥ saptahotro marīcimān |
godhāmā ca dhaneśaśca golāṅgūlaśca netravān

2,7.245

इत्येते हरयः क्रान्ताः प्राधान्येन यथार्थतः ।
बहुत्वान्नामधेयानां न शक्यमभिवर्णितुम्

ityete harayaḥ krāntāḥ prādhānyena yathārthataḥ |
bahutvānnāmadheyānāṃ na śakyamabhivarṇitum

2,7.246

नागकोटीदशबले एकैकस्य प्रतिष्ठितम् ।
सर्ववानरसैन्यस्य सप्तद्वीपस्थितस्य तु

nāgakoṭīdaśabale ekaikasya pratiṣṭhitam |
sarvavānarasainyasya saptadvīpasthitasya tu

2,7.247

किष्किन्धामाश्रितो वाली राजासीच्छत्रुतापनः ।
रणे निगूङ्य वामेन भुजेन स महाबलः

kiṣkindhāmāśrito vālī rājāsīcchatrutāpanaḥ |
raṇe nigūṅya vāmena bhujena sa mahābalaḥ

2,7.248

विष्टभ्य पार्श्वेसंस्थाप्य रावणन्ध्यानमस्थितः ।
मौहूर्तिकीं गतिं गत्वा चतुः परशर्वानुपस्पृशन्

viṣṭabhya pārśvesaṃsthāpya rāvaṇandhyānamasthitaḥ |
mauhūrtikīṃ gatiṃ gatvā catuḥ paraśarvānupaspṛśan

2,7.249

समुद्रं दक्षणं पूर्वपश्चिमं च तथोत्तरम् ।
मनोवायुगतिर्भूत्वा वाली व्यपगतक्रमः

samudraṃ dakṣaṇaṃ pūrvapaścimaṃ ca tathottaram |
manovāyugatirbhūtvā vālī vyapagatakramaḥ

2,7.250

स निर्जित्य महावीर्यो रावणं लोकरावणम् ।
वाली बाहुविनिर्मुक्तं विह्वलं नष्टचेतसम्

sa nirjitya mahāvīryo rāvaṇaṃ lokarāvaṇam |
vālī bāhuvinirmuktaṃ vihvalaṃ naṣṭacetasam

2,7.251

वृक्षमूलप्रदेशे च स्थापयित्वा बलोत्कटः ।
सिच्यांभसा सुशीतेन ह्यापादतलमस्तकात्

vṛkṣamūlapradeśe ca sthāpayitvā balotkaṭaḥ |
sicyāṃbhasā suśītena hyāpādatalamastakāt

2,7.252

स च तं लब्धसंज्ञं च कृत्वा विस्मयमास्थितः ।
उवाच रणचण्डं तं राक्षसेंद्रं कपीश्वरः

sa ca taṃ labdhasaṃjñaṃ ca kṛtvā vismayamāsthitaḥ |
uvāca raṇacaṇḍaṃ taṃ rākṣaseṃdraṃ kapīśvaraḥ

2,7.253

भो भो राक्षसाजेन्द्र महेन्द्रसमविक्रम ।
असंख्येयं बलं जित्वा यमं ससचिवं रणे

bho bho rākṣasājendra mahendrasamavikrama |
asaṃkhyeyaṃ balaṃ jitvā yamaṃ sasacivaṃ raṇe

2,7.254

वरुणं च कुबेरं च शशिनं भास्करं तथा ।
मरुद्गणं तथा रुद्रानादित्यानश्विनौ वसून्

varuṇaṃ ca kuberaṃ ca śaśinaṃ bhāskaraṃ tathā |
marudgaṇaṃ tathā rudrānādityānaśvinau vasūn

2,7.255

दैतेयान्कालकेयांश्च दानवान्सुमहाबलान् ।
सिद्धांस्तथैव गन्धर्वान्यक्षरक्षोभुजङ्गमान्

daiteyānkālakeyāṃśca dānavānsumahābalān |
siddhāṃstathaiva gandharvānyakṣarakṣobhujaṅgamān

2,7.256

पक्षिणां प्रवरांश्चैव ग्रहनक्षत्रतारकाः ।
तथा भूतपिशाचांश्च विवृद्धबलदर्पितान्

pakṣiṇāṃ pravarāṃścaiva grahanakṣatratārakāḥ |
tathā bhūtapiśācāṃśca vivṛddhabaladarpitān

2,7.257

मानुषाणां नृपांश्चैव शतशो ऽथ सहस्रशः ।
कथमीदृग्गुणो भूत्वा मनोवायुसमो जवे

mānuṣāṇāṃ nṛpāṃścaiva śataśo 'tha sahasraśaḥ |
kathamīdṛgguṇo bhūtvā manovāyusamo jave

2,7.258

शक्तो ऽसि चालनि मेरोः कृतान्त इव दुर्जयः ।
विद्राव्य सर्वोंल्लोकेषु वीरान्परपुरञ्ज्यः

śakto 'si cālani meroḥ kṛtānta iva durjayaḥ |
vidrāvya sarvoṃllokeṣu vīrānparapurañjyaḥ

2,7.259

बलैरशनिकल्पैश्च समीकृत्य च पर्वतान् ।
विक्षोभ्य सागरान्सप्त सप्तकृत्वो महारथः

balairaśanikalpaiśca samīkṛtya ca parvatān |
vikṣobhya sāgarānsapta saptakṛtvo mahārathaḥ

2,7.260

निर्विकारो जयप्रेप्सुः स्मयमानो बलाद्बली ।
दुर्बलेन मया क्रान्तो वानरेण विशेषतः

nirvikāro jayaprepsuḥ smayamāno balādbalī |
durbalena mayā krānto vānareṇa viśeṣataḥ

2,7.261

किमर्थमीदृशं शप्तो बलवानपि दुर्जयः ।
प्रब्रूहि हेतुना केन ब्रह्मन्राक्षसपुङ्गव

kimarthamīdṛśaṃ śapto balavānapi durjayaḥ |
prabrūhi hetunā kena brahmanrākṣasapuṅgava

2,7.262

अभयं ते मया दत्तं विश्वस्तो भव ते न भीः ।
वयनं वालिनः श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्

abhayaṃ te mayā dattaṃ viśvasto bhava te na bhīḥ |
vayanaṃ vālinaḥ śrutvā daśagrīvaḥ pratāpavān

2,7.263

उवाच भयसंविग्नः सांत्वपूर्वमिदं वचः ।
असंशयं जिताः सर्वे मया देवासुरा रणे

uvāca bhayasaṃvignaḥ sāṃtvapūrvamidaṃ vacaḥ |
asaṃśayaṃ jitāḥ sarve mayā devāsurā raṇe

2,7.264

एवं विधस्तु बलवान्न मयासादितः क्वचित् ।
तदिच्छामि त्वया सार्द्धं सौहृदं भयवर्जितम्

evaṃ vidhastu balavānna mayāsāditaḥ kvacit |
tadicchāmi tvayā sārddhaṃ sauhṛdaṃ bhayavarjitam

2,7.265

मत्तो भवेन्न ते वीर कदाचिद्वै रणाजिरम् ।
एवमुक्तो ऽब्रवीद्वाली भवत्येतद्वचस्तव

matto bhavenna te vīra kadācidvai raṇājiram |
evamukto 'bravīdvālī bhavatyetadvacastava

2,7.266

समये स्थापयित्वा तु रावणो वालिनं पुरा ।
जगाम लङ्कां सगणः प्रहृष्टेनान्तरात्मना

samaye sthāpayitvā tu rāvaṇo vālinaṃ purā |
jagāma laṅkāṃ sagaṇaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā

2,7.267

वाली विजित्य बलवान् पुष्करे राक्षसेश्वरम् ।
आजहार बहून्यज्ञानन्नपानसमावृतान्

vālī vijitya balavān puṣkare rākṣaseśvaram |
ājahāra bahūnyajñānannapānasamāvṛtān

2,7.268

दक्षिणाभिः प्रवृद्धाभिः शतशो ऽथ सहस्रशः ।
अग्निष्टोमाश्वमेधांश्च राजसूयान्नृमेधकान्

dakṣiṇābhiḥ pravṛddhābhiḥ śataśo 'tha sahasraśaḥ |
agniṣṭomāśvamedhāṃśca rājasūyānnṛmedhakān

2,7.269

सर्वमेधानपि बहून्सर्वदानसमन्वितान् ।
तर्पयित्वाथ देवांश्च देवेन्द्रंबहुभिस्तथा

sarvamedhānapi bahūnsarvadānasamanvitān |
tarpayitvātha devāṃśca devendraṃbahubhistathā

2,7.270

ब्रह्माणं तेषयित्वा च हुत्वाग्रिं बहुवार्षिकम् ।
सुग्रीवेण सह भ्रात्रा सुखी भूत्वा यवीयसा

brahmāṇaṃ teṣayitvā ca hutvāgriṃ bahuvārṣikam |
sugrīveṇa saha bhrātrā sukhī bhūtvā yavīyasā

2,7.271

राज्यं च पालयित्वा स कपीनामकुतोभयः ।
ब्रह्मण्यो ब्रह्मपरमो धर्मसेतुः क्रियापरः

rājyaṃ ca pālayitvā sa kapīnāmakutobhayaḥ |
brahmaṇyo brahmaparamo dharmasetuḥ kriyāparaḥ

2,7.272

बहून्वर्षगणान्रेमे सर्वशास्त्रविशारदः ।
यस्य देवमुनिर्गाथां जगौ यज्ञेषु नारदः

bahūnvarṣagaṇānreme sarvaśāstraviśāradaḥ |
yasya devamunirgāthāṃ jagau yajñeṣu nāradaḥ

2,7.273

न यज्ञहवने दानेजवेनापि पराक्रमे ।
तुल्यो ऽस्ति त्रिषु लोकेषु वालिनोहेममालिनः

na yajñahavane dānejavenāpi parākrame |
tulyo 'sti triṣu lokeṣu vālinohemamālinaḥ

2,7.274

शांशपायन उवाच अहो महाप्रभा वस्तु महेन्द्रतनयो बली ।
वाली यज्ञसहस्राणां यज्वा परमदुर्जयः

śāṃśapāyana uvāca aho mahāprabhā vastu mahendratanayo balī |
vālī yajñasahasrāṇāṃ yajvā paramadurjayaḥ

2,7.275

चक्रवर्त्ती महाप्राज्ञे वाली च कथितस्त्वया ।
मार्त डस्य तु नो ब्रूहि कथं मार्त्तण्डता स्मृता ।
निरुक्तमस्य तु विभो याथातथ्येन सुव्रत

cakravarttī mahāprājñe vālī ca kathitastvayā |
mārta ḍasya tu no brūhi kathaṃ mārttaṇḍatā smṛtā |
niruktamasya tu vibho yāthātathyena suvrata

2,7.276

सूत उवाच सृत्यमानेषु भूतेषु प्रजापतिरथ स्वयम्

sūta uvāca sṛtyamāneṣu bhūteṣu prajāpatiratha svayam

2,7.277

त्रैलोक्याद्यत्परं तेजस्तदाहृत्यादितेर्त्दृदि ।
प्रवेशायामास तदा योगेन महता वृताः

trailokyādyatparaṃ tejastadāhṛtyāditertdṛdi |
praveśāyāmāsa tadā yogena mahatā vṛtāḥ

2,7.278

पूर्वमण्डं तु भगवानस्याश्चक्रे तथोदरे ।
तत्रावर्त्तत गर्भो वै अण्डस्याभ्यन्तरे बली

pūrvamaṇḍaṃ tu bhagavānasyāścakre tathodare |
tatrāvarttata garbho vai aṇḍasyābhyantare balī

2,7.279

वर्द्धमानो ऽतिमात्रं वै देवा निस्तेजसो ऽभवन् ।
सर्वतो निर्मितं ज्ञात्वा गर्भं ते त्दृततेजसः

varddhamāno 'timātraṃ vai devā nistejaso 'bhavan |
sarvato nirmitaṃ jñātvā garbhaṃ te tdṛtatejasaḥ

2,7.280

ऊचुः प्रजापतिं भीता कथं नो भविता त्विदम् ।
बलं तेजो ऽस्य भविता निर्मितस्याधिकं विभो

ūcuḥ prajāpatiṃ bhītā kathaṃ no bhavitā tvidam |
balaṃ tejo 'sya bhavitā nirmitasyādhikaṃ vibho

2,7.281

नुनं कथं भविष्यामो नूनं नष्टा हि शाश्वत ।
सर्वभूतानि यानीह स्यावराणि चरणि च

nunaṃ kathaṃ bhaviṣyāmo nūnaṃ naṣṭā hi śāśvata |
sarvabhūtāni yānīha syāvarāṇi caraṇi ca

2,7.282

तानि दग्धानि न चिराद्भविष्यन्ति न संशयः ।
यदेडे स्थापितं तेजो बलं च द्विजसत्तम

tāni dagdhāni na cirādbhaviṣyanti na saṃśayaḥ |
yadeḍe sthāpitaṃ tejo balaṃ ca dvijasattama

2,7.283

तत्संहर विचिन्त्येह यन्नः श्रेय स्करं भवेत् ।
श्रुतितेजः प्रभावश्च धक्षते सर्वतोंऽजसा

tatsaṃhara vicintyeha yannaḥ śreya skaraṃ bhavet |
śrutitejaḥ prabhāvaśca dhakṣate sarvatoṃ'jasā

2,7.284

स चिन्तयित्वा भगवान्प्रजापतिरथाक्षिपत् ।
बलं चाण्डे चकाराथ ततस्त्वण्डान्तरे शिशुः

sa cintayitvā bhagavānprajāpatirathākṣipat |
balaṃ cāṇḍe cakārātha tatastvaṇḍāntare śiśuḥ

2,7.285

यदण्डं तद्बलं प्राहुर्यत्तेजः स शिशुर्मतः ।
तत्तूदराद्विनिष्क्रान्तं मृतपिण्डोपमं स तु

yadaṇḍaṃ tadbalaṃ prāhuryattejaḥ sa śiśurmataḥ |
tattūdarādviniṣkrāntaṃ mṛtapiṇḍopamaṃ sa tu

2,7.286

प्रजापतिस् ततो दृष्ट्वा तदण्डं वै द्विधाकरोत् ।
शकले द्वे समास्थाय स एकस्मिन्नपश्यत

prajāpatis tato dṛṣṭvā tadaṇḍaṃ vai dvidhākarot |
śakale dve samāsthāya sa ekasminnapaśyata

2,7.287

गर्भं दुर्बलभावेन युक्तं तेजोमयं सकृत् ।
तत्समुद्यम्य चोत्थायादिन्युत्संगे निवेद्य च

garbhaṃ durbalabhāvena yuktaṃ tejomayaṃ sakṛt |
tatsamudyamya cotthāyādinyutsaṃge nivedya ca

2,7.288

उवाचादित्यभावच्च यस्मादण्डेन वै स्मृतः ।
तेन मार्त्तण्ड इति वै कथ्यते सविता बुधैः

uvācādityabhāvacca yasmādaṇḍena vai smṛtaḥ |
tena mārttaṇḍa iti vai kathyate savitā budhaiḥ

2,7.289

तेजश्चैवाधिकं तस्मै निर्ममे प्रपितामहः ।
ये ते अण्डकपाले द्वे तद्बलं परमं मतम्

tejaścaivādhikaṃ tasmai nirmame prapitāmahaḥ |
ye te aṇḍakapāle dve tadbalaṃ paramaṃ matam

2,7.290

नाभौ पृथग्व्य वस्थाप्य इरावत्यै ददौ प्रभुः ।
उदरे प्रवेशयामास तस्याः स जननेच्छया

nābhau pṛthagvya vasthāpya irāvatyai dadau prabhuḥ |
udare praveśayāmāsa tasyāḥ sa jananecchayā

2,7.291

इरावत्यास्तथा जाताश्चत्वारो लोकसंमताः ।
देवोपवाह्या राजानो हस्तिनो बलवत्तराः

irāvatyāstathā jātāścatvāro lokasaṃmatāḥ |
devopavāhyā rājāno hastino balavattarāḥ

2,7.292

ऐरावणो ऽथ कुमुदौ ह्यञ्जनो वामनस्तथा ।
उत्तरत्र च वो भूयस्तेषां वक्ष्यामि विस्तरम्

airāvaṇo 'tha kumudau hyañjano vāmanastathā |
uttaratra ca vo bhūyasteṣāṃ vakṣyāmi vistaram

2,7.293

यो ऽयं प्रधानो लोके ऽस्मिन्नधिकेनामितौजसा ।
भगवान्सविता साक्षात्प्रभासयति रश्मिभिः

yo 'yaṃ pradhāno loke 'sminnadhikenāmitaujasā |
bhagavānsavitā sākṣātprabhāsayati raśmibhiḥ

2,7.294

निरालोकं जगदिदं लोकालोकान्तरं द्विजाः ।
बाह्यं तमोवृतं सर्वं तत्प्रमाणमशेषतः

nirālokaṃ jagadidaṃ lokālokāntaraṃ dvijāḥ |
bāhyaṃ tamovṛtaṃ sarvaṃ tatpramāṇamaśeṣataḥ

2,7.295

एतदुक्तं मया सर्वं यथावद्द्विजसत्तमाः ।
श्रुतं भगवतो व्यासात्पाराशर्यान्महात्मनः

etaduktaṃ mayā sarvaṃ yathāvaddvijasattamāḥ |
śrutaṃ bhagavato vyāsātpārāśaryānmahātmanaḥ

2,7.296

सनत्कुमारेण पुरा प्रोक्तं वै वायुना पुरा ।
विमृश्य बहुधा तत्तु पुनरन्यैः पृथक्पृथक्

sanatkumāreṇa purā proktaṃ vai vāyunā purā |
vimṛśya bahudhā tattu punaranyaiḥ pṛthakpṛthak

2,7.297

पुराणामृतकं श्रुत्वा पुण्यं सर्वार्थसाधकम् ।
अभयो विचरत्येव जात्यन्तरशतं गतः

purāṇāmṛtakaṃ śrutvā puṇyaṃ sarvārthasādhakam |
abhayo vicaratyeva jātyantaraśataṃ gataḥ

2,7.298

मार्तण्डजननं ह्येतद्गेहे यस्य व्यवस्थितम् ।
कथ्यते वा कथा यस्य न तं विद्धि समानकम्

mārtaṇḍajananaṃ hyetadgehe yasya vyavasthitam |
kathyate vā kathā yasya na taṃ viddhi samānakam

2,7.299

न चाकाले म्रियन्ते ऽस्य बाला अपि कदाचन ।
ऋक्षस्य भगिनी रक्षा वानरस्य बलीयसः

na cākāle mriyante 'sya bālā api kadācana |
ṛkṣasya bhaginī rakṣā vānarasya balīyasaḥ

2,7.300

प्रजापतिसकाशात्सा जज्ञे शूरपरिग्रहम् ।
ऋक्षराजं महाप्राज्ञं जांबवन्तं यशस्विनम्

prajāpatisakāśātsā jajñe śūraparigraham |
ṛkṣarājaṃ mahāprājñaṃ jāṃbavantaṃ yaśasvinam

2,7.301

तस्य जांबवती नाम सुता व्याध्र्यामजायत ।
वासुदेवस्य सा दत्ता पित्रा राजीवलोचना

tasya jāṃbavatī nāma sutā vyādhryāmajāyata |
vāsudevasya sā dattā pitrā rājīvalocanā

2,7.302

तथान्ये ऋक्षराजस्य सुता जाता महाबलाः ।
जयन्तो ऽथ च सर्वज्ञो मृगराट् संकृतिर्जयः

tathānye ṛkṣarājasya sutā jātā mahābalāḥ |
jayanto 'tha ca sarvajño mṛgarāṭ saṃkṛtirjayaḥ

2,7.303

मार्जारो बलिबाहुश्च लक्षणज्ञः श्रुतार्थकृत् ।
भोजो राक्षसजिच्चैव पिशाचवनगोचरौ

mārjāro balibāhuśca lakṣaṇajñaḥ śrutārthakṛt |
bhojo rākṣasajiccaiva piśācavanagocarau

2,7.304

शरभः शलभश्चैव व्याघ्रः सिंहस्तथैव च ।
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

śarabhaḥ śalabhaścaiva vyāghraḥ siṃhastathaiva ca |
teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ

2,7.305

ऋक्षाणामेव तु गणो देवदानवपूजितः ।
मार्जारस्य तु मार्जारा वाद्याः पुत्रा महाबलाः

ṛkṣāṇāmeva tu gaṇo devadānavapūjitaḥ |
mārjārasya tu mārjārā vādyāḥ putrā mahābalāḥ

2,7.306

बभूवुः शतसाहस्राः सर्वे वीर्यसमन्विताः ।
आचार्याः श्वापदादीनां शरभाणां महौजसः

babhūvuḥ śatasāhasrāḥ sarve vīryasamanvitāḥ |
ācāryāḥ śvāpadādīnāṃ śarabhāṇāṃ mahaujasaḥ

2,7.307

स्वादकाः पृषतादीनां मूषिकाणां च पक्षिणाम् ।
लाघवे प्लवने युक्ताः सर्वसत्त्वावसादकाः

svādakāḥ pṛṣatādīnāṃ mūṣikāṇāṃ ca pakṣiṇām |
lāghave plavane yuktāḥ sarvasattvāvasādakāḥ

2,7.308

ग्रामेषु वनशण्डेषु कोटरेषु गुहासु च ।
गृहेषु गृहगर्भेषु गृहवासावलंबिनः

grāmeṣu vanaśaṇḍeṣu koṭareṣu guhāsu ca |
gṛheṣu gṛhagarbheṣu gṛhavāsāvalaṃbinaḥ

2,7.309

नानागतिषु संचाराः कुशला ग्रामगोचराः ।
तथा वनचराश्चैव स्वभावात्समवस्थिताः

nānāgatiṣu saṃcārāḥ kuśalā grāmagocarāḥ |
tathā vanacarāścaiva svabhāvātsamavasthitāḥ

2,7.310

रात्रौ दिवाचराश्चैव संध्यासु च चरन्ति ते ।
नीलजीमूतवर्णाश्च कपिला केकरारुणाः

rātrau divācarāścaiva saṃdhyāsu ca caranti te |
nīlajīmūtavarṇāśca kapilā kekarāruṇāḥ

2,7.311

कृष्णवर्णास्तथा पिङ्गाभक्तिचित्रास्तथापरे ।
नखदंष्ट्रायुधा घोरा मयूरसमभाषणाः

kṛṣṇavarṇāstathā piṅgābhakticitrāstathāpare |
nakhadaṃṣṭrāyudhā ghorā mayūrasamabhāṣaṇāḥ

2,7.312

सरमायाः सुतौ जातौ शूरौ परमदुःसहौ ।
श्यामश्च शबलश्चैव यमस्यानुचरौ स्मृतौ

saramāyāḥ sutau jātau śūrau paramaduḥsahau |
śyāmaśca śabalaścaiva yamasyānucarau smṛtau

2,7.313

तयोः पुत्रा दुराधर्षाः पुत्रपौत्रसमन्विताः ।
श्रुतिमाप्तः पुनर्वंशः सारमेयेषु सर्वदा

tayoḥ putrā durādharṣāḥ putrapautrasamanvitāḥ |
śrutimāptaḥ punarvaṃśaḥ sārameyeṣu sarvadā

2,7.314

सांप्रतं तत्सजातीया घोररूपा महाबलाः ।
विषादयन्ति च नरान्सर्वजातिसमन्वितान्

sāṃprataṃ tatsajātīyā ghorarūpā mahābalāḥ |
viṣādayanti ca narānsarvajātisamanvitān

2,7.315

ग्रामासक्तो निवासस्तु तेषामेव भवत्युत ।
य इदं शृणुयाज्जन्म दंष्ट्रिणां श्रावयेत्तु यः

grāmāsakto nivāsastu teṣāmeva bhavatyuta |
ya idaṃ śṛṇuyājjanma daṃṣṭriṇāṃ śrāvayettu yaḥ

2,7.316

दंष्ट्रिभ्यो न भयं तस्य न चोरेभ्यो नवान्यतः ।
तात्कालमरणं चैव भवतीति विनिर्णयः

daṃṣṭribhyo na bhayaṃ tasya na corebhyo navānyataḥ |
tātkālamaraṇaṃ caiva bhavatīti vinirṇayaḥ

2,7.317

न च बन्धनमाप्नोति न वियोनिं न संकरम् ।
वानप्रस्था श्रितं धर्ममाप्नोति मुनिसेवितम्

na ca bandhanamāpnoti na viyoniṃ na saṃkaram |
vānaprasthā śritaṃ dharmamāpnoti munisevitam

2,7.318

संपन्नश्चैव दिव्येन धनेन च बलेन च ।
च्यवते न च ज्ञानेन जायते देवयोनिषु

saṃpannaścaiva divyena dhanena ca balena ca |
cyavate na ca jñānena jāyate devayoniṣu

2,7.319

द्वीपिनः शरभाः सिंहा व्याघ्रा नीलाश्च शल्यकाः ।
ऋक्षा मार्जारलोहासा वानरा मायवस्तथा

dvīpinaḥ śarabhāḥ siṃhā vyāghrā nīlāśca śalyakāḥ |
ṛkṣā mārjāralohāsā vānarā māyavastathā

2,7.320

एता एकादश मता वानराणां तु जातयः ।
एषां प्रणेता सर्वेषां वाली राजा प्रतापवान्

etā ekādaśa matā vānarāṇāṃ tu jātayaḥ |
eṣāṃ praṇetā sarveṣāṃ vālī rājā pratāpavān

2,7.321

देवासुरविमर्देषु जिघ्नता नित्यमानिनाम् ।
प्रसह्य हन्ता रौद्राणामसुराणां बलीयसाम्

devāsuravimardeṣu jighnatā nityamāninām |
prasahya hantā raudrāṇāmasurāṇāṃ balīyasām

2,7.322

उत्सिक्तबलनाशाय विचिन्त्य तु महात्मना ।
पक्ष एष समुद्दिष्टो महेन्द्रस्य सहायवान्

utsiktabalanāśāya vicintya tu mahātmanā |
pakṣa eṣa samuddiṣṭo mahendrasya sahāyavān

2,7.323

विहितः पूर्वमेवात्र ब्रह्मणा लोकधारिणा ।
इत्येते हरयः प्रोक्ता इरावत्या निबोधत

vihitaḥ pūrvamevātra brahmaṇā lokadhāriṇā |
ityete harayaḥ proktā irāvatyā nibodhata

2,7.324

सूर्यस्याण्डकपाले द्वे समानीय तु भौवनः ।
हस्ताभ्यां परिगृह्याथ रथन्तरमगायत

sūryasyāṇḍakapāle dve samānīya tu bhauvanaḥ |
hastābhyāṃ parigṛhyātha rathantaramagāyata

2,7.325

साम्ना प्रस्तूयमाने तु सद्य एव गतो ऽभवत् ।
संप्रायच्छदिरावत्यै पुत्रार्थं स तु भौवनः

sāmnā prastūyamāne tu sadya eva gato 'bhavat |
saṃprāyacchadirāvatyai putrārthaṃ sa tu bhauvanaḥ

2,7.326

इरावत्याः सुतो यस्मात्तस्मादैरावतः स्मृतः ।
देवराजोपवाह्यत्वात्प्रथमः स मतङ्गराट्

irāvatyāḥ suto yasmāttasmādairāvataḥ smṛtaḥ |
devarājopavāhyatvātprathamaḥ sa mataṅgarāṭ

2,7.327

श्वेताभ्राभश्चतुर्दन्तः श्रीमानैरावतो गजः ।
अञ्जनस्यैकमूलस्य सुवर्णाभस्य हस्तिनः

śvetābhrābhaścaturdantaḥ śrīmānairāvato gajaḥ |
añjanasyaikamūlasya suvarṇābhasya hastinaḥ

2,7.328

षड्दन्तस्य हि भद्रस्य ह्यौपवाह्यस्य वै बलेः ।
तस्य पुत्रोंऽजनश्चैव सुप्रतीकश्च वामनः

ṣaḍdantasya hi bhadrasya hyaupavāhyasya vai baleḥ |
tasya putroṃ'janaścaiva supratīkaśca vāmanaḥ

2,7.329

पद्मश्चैव चतुर्थो ऽभूद्धस्तिनी चाभ्रमुस्तथा ।
दिग्गजान्बलिनश्चैवाभ्रमुर्ज नयताप्सुगान्

padmaścaiva caturtho 'bhūddhastinī cābhramustathā |
diggajānbalinaścaivābhramurja nayatāpsugān

2,7.330

भद्रं मृगं च मन्दं च संकीर्णं चतुरः सुतान् ।
संकीर्णो ह्यञ्जनो यो ऽसावौपवाह्यो यमस्य सः

bhadraṃ mṛgaṃ ca mandaṃ ca saṃkīrṇaṃ caturaḥ sutān |
saṃkīrṇo hyañjano yo 'sāvaupavāhyo yamasya saḥ

2,7.331

भद्रो यः सुप्रतीकस्तु हस्तिः स ह्यपांपतेः ।
पद्मो मन्दस्तु यो गौरो द्विपो ह्यैलविलस्य च

bhadro yaḥ supratīkastu hastiḥ sa hyapāṃpateḥ |
padmo mandastu yo gauro dvipo hyailavilasya ca

2,7.332

मृगश्यामस्तु यो हस्ती चौप वाह्यः स पावकेः ।
पद्मोत्तमः पद्मागुल्मो गजो वातगजो गजः

mṛgaśyāmastu yo hastī caupa vāhyaḥ sa pāvakeḥ |
padmottamaḥ padmāgulmo gajo vātagajo gajaḥ

2,7.333

चपलो ऽरिष्टसंज्ञश्च तस्याष्टौ जज्ञिरे सुताः ।
उदग्रभावेनो पेता जायन्ते तस्य चान्वये

capalo 'riṣṭasaṃjñaśca tasyāṣṭau jajñire sutāḥ |
udagrabhāveno petā jāyante tasya cānvaye

2,7.334

श्वेतबालनखाः पिङ्गा वर्षावन्तो मतङ्गजाः ।
सामजांस्तु प्रवक्ष्यामि नागानन्यानपि क्रमात्

śvetabālanakhāḥ piṅgā varṣāvanto mataṅgajāḥ |
sāmajāṃstu pravakṣyāmi nāgānanyānapi kramāt

2,7.335

कपिलः पुण्डरीकश्च सुनामानौ रथन्तरात् ।
जातौ नाम्ना श्रुतौ ताभ्यां सुप्रतीकप्रमर्दनौ

kapilaḥ puṇḍarīkaśca sunāmānau rathantarāt |
jātau nāmnā śrutau tābhyāṃ supratīkapramardanau

2,7.336

शूराः स्थूलशिरोदन्ताः शुद्धबालनखास्तथा ।
बलिनः शङ्किताश्चैव स्मृतास्तद्वंशिनो गजाः

śūrāḥ sthūlaśirodantāḥ śuddhabālanakhāstathā |
balinaḥ śaṅkitāścaiva smṛtāstadvaṃśino gajāḥ

2,7.337

पुष्पदन्तो बृहत्साम्नः षड्दन्तः पद्मपुच्छवान् ।
ताम्र पर्णश्च तत्पुत्राः संघचारिविषाणिनः

puṣpadanto bṛhatsāmnaḥ ṣaḍdantaḥ padmapucchavān |
tāmra parṇaśca tatputrāḥ saṃghacāriviṣāṇinaḥ

2,7.338

अन्वये चास्य जायन्ते लंबोष्ठाश्चारुदर्शनाः ।
श्यामत्वग्रसनाशुण्डा नागाः पीनायता ननाः

anvaye cāsya jāyante laṃboṣṭhāścārudarśanāḥ |
śyāmatvagrasanāśuṇḍā nāgāḥ pīnāyatā nanāḥ

2,7.339

वामदेवोंऽजनः श्यामः साम्नो जज्ञे ऽथ वामनः ।
भार्या चैवाङ्गना तस्य नीलवल्लक्षणौ सुतौ

vāmadevoṃ'janaḥ śyāmaḥ sāmno jajñe 'tha vāmanaḥ |
bhāryā caivāṅganā tasya nīlavallakṣaṇau sutau

2,7.340

चण्डाश्चारु शिरोग्रीवा व्यूढोरस्कास्तरस्विनः ।
नीचैर्बद्धाः कुले तस्य जायन्ते निबिडा गजाः

caṇḍāścāru śirogrīvā vyūḍhoraskāstarasvinaḥ |
nīcairbaddhāḥ kule tasya jāyante nibiḍā gajāḥ

2,7.341

सुप्रतीकस्तु वैरूप्यात्साम्नः सारूप्य मागतः ।
तस्य प्रहारी संपातिः पृथुश्चेति सुतास्त्रयः

supratīkastu vairūpyātsāmnaḥ sārūpya māgataḥ |
tasya prahārī saṃpātiḥ pṛthuśceti sutāstrayaḥ

2,7.342

प्रांशवो दीर्घताल्वोष्ठाः सुविभक्तशिरोरुहाः ।
जायन्ते मृदुसंभोगा वंशे तस्य मतङ्गजाः

prāṃśavo dīrghatālvoṣṭhāḥ suvibhaktaśiroruhāḥ |
jāyante mṛdusaṃbhogā vaṃśe tasya mataṅgajāḥ

2,7.343

अञ्जनादञ्जनः साम्नो विजज्ञे जाञ्जनावती ।
सुतौ जातौ तयोश्चापि प्रमाथिपुरुषौ स्मृतौ

añjanādañjanaḥ sāmno vijajñe jāñjanāvatī |
sutau jātau tayoścāpi pramāthipuruṣau smṛtau

2,7.344

महाविभक्तशिरसः स्निग्धजीमूतसन्निभाः ।
सुदर्शनाः सुवर्ष्माणः पद्माभाः परिमण्डलाः

mahāvibhaktaśirasaḥ snigdhajīmūtasannibhāḥ |
sudarśanāḥ suvarṣmāṇaḥ padmābhāḥ parimaṇḍalāḥ

2,7.345

शूरा दीनायतमुखा गजास्तस्यान्वये ऽभवन् ।
जज्ञे चान्द्रमसः साम्नः कुमुदः कुमुदद्युतिः

śūrā dīnāyatamukhā gajāstasyānvaye 'bhavan |
jajñe cāndramasaḥ sāmnaḥ kumudaḥ kumudadyutiḥ

2,7.346

पिङ्गलायां सुतौ तस्य महापद्मोर्मिमालिनौ ।
शैलजीमूतसंकाशान्सुबुद्धान्बलिनो वरान्

piṅgalāyāṃ sutau tasya mahāpadmormimālinau |
śailajīmūtasaṃkāśānsubuddhānbalino varān

2,7.347

हस्तियुद्धप्रियान्नागान्विद्धि तस्य कुलोद्भवान् ।
एतान्देवासुरे युद्धे जयार्थं जगृहुः सुराः

hastiyuddhapriyānnāgānviddhi tasya kulodbhavān |
etāndevāsure yuddhe jayārthaṃ jagṛhuḥ surāḥ

2,7.348

कृतार्थैश्च विसृष्टास्ते पूर्वोक्ताः प्रययुर्द्दिशः ।
एतेषां चान्वये जातान्विनीतांस्त्रिदशा ददुः

kṛtārthaiśca visṛṣṭāste pūrvoktāḥ prayayurddiśaḥ |
eteṣāṃ cānvaye jātānvinītāṃstridaśā daduḥ

2,7.349

अङ्गाय लोमपादाय सूत्रकाराय वै द्विपान् ।
द्विरदो रदनद्वाभ्यां हस्ती हस्तात्करात्करी

aṅgāya lomapādāya sūtrakārāya vai dvipān |
dvirado radanadvābhyāṃ hastī hastātkarātkarī

2,7.350

वारणो वारणाद्दन्ती दन्ताभ्यां गर्जनाद्गजः ।
कुञ्जरः कुञ्जचारित्वान्नागो नगम्यमस्य यत्

vāraṇo vāraṇāddantī dantābhyāṃ garjanādgajaḥ |
kuñjaraḥ kuñjacāritvānnāgo nagamyamasya yat

2,7.351

मत्तं यातीति मातङ्गो द्विपो द्वाभ्यां पिबन्स्मृतः ।
सामजः सामजातत्वादिति निर्वचनक्रमः

mattaṃ yātīti mātaṅgo dvipo dvābhyāṃ pibansmṛtaḥ |
sāmajaḥ sāmajātatvāditi nirvacanakramaḥ

2,7.352

एषां जिह्वापरावृत्तिर्ह्युक्ता वै चाग्निशापजा ।
बलस्यानवबोधो यो या चैषां गूढमुष्कता

eṣāṃ jihvāparāvṛttirhyuktā vai cāgniśāpajā |
balasyānavabodho yo yā caiṣāṃ gūḍhamuṣkatā

2,7.353

उभयं दन्तिनामेतज्ज्ञेयं तु सुरशापजम् ।
देवदानगन्धर्वपिशाचोरगरक्षसाम्

ubhayaṃ dantināmetajjñeyaṃ tu suraśāpajam |
devadānagandharvapiśācoragarakṣasām

2,7.354

कन्यासु जाता दिग्नागैर्नानासत्त्वास्ततो गजाः ।
संभूतिश्च प्रसूतिश्च नामनिर्वचनं तथा

kanyāsu jātā dignāgairnānāsattvāstato gajāḥ |
saṃbhūtiśca prasūtiśca nāmanirvacanaṃ tathā

Chapter 2.7 (part 3/3)

2,7.355

एतद्गजानां विज्ञेयमेषां राजा स चाभ्रमः ।
कौशिक्या ह्यासमुद्रात्तु गङ्गायश्च यदुत्तरम्

etadgajānāṃ vijñeyameṣāṃ rājā sa cābhramaḥ |
kauśikyā hyāsamudrāttu gaṅgāyaśca yaduttaram

2,7.356

अञ्जनस्यैकमूलस्य विज्ञेयं गहनं तु तत् ।
उत्तरं चैव विध्यस्य गङ्गाया दक्षिणं च यत्

añjanasyaikamūlasya vijñeyaṃ gahanaṃ tu tat |
uttaraṃ caiva vidhyasya gaṅgāyā dakṣiṇaṃ ca yat

2,7.357

गङ्गोद्भेदे सकेरुभ्यः सुप्रतीकस्य पत्तनम् ।
अपरेणोत्कलं चैव कावेरीभ्यश्च पश्चिमम्

gaṅgodbhede sakerubhyaḥ supratīkasya pattanam |
apareṇotkalaṃ caiva kāverībhyaśca paścimam

2,7.358

एकसूकात्मजस्यैतद्वामनस्यवनंस्मृतम् ।
अपरेणतु लौहित्यमासिंधोः पश्चिमेन तु

ekasūkātmajasyaitadvāmanasyavanaṃsmṛtam |
apareṇatu lauhityamāsiṃdhoḥ paścimena tu

2,7.359

पद्मस्यैतद्वनं प्रोक्तमनुपर्वतमेव तत् ।
भूता विजज्ञे भूतांस्तु रुद्रस्यानुचरानिह

padmasyaitadvanaṃ proktamanuparvatameva tat |
bhūtā vijajñe bhūtāṃstu rudrasyānucarāniha

2,7.360

स्थूलान्कृशांश्च दीर्घांश्च वामनान्ह्रस्वकान्समान् ।
लंबकर्णान्प्रलंबौष्ठान् लंबजिह्वांस्तनूदरान्

sthūlānkṛśāṃśca dīrghāṃśca vāmanānhrasvakānsamān |
laṃbakarṇānpralaṃbauṣṭhān laṃbajihvāṃstanūdarān

2,7.361

एकनेत्रान्विरूपांश्च लंबस्फिक्स्थूलपिण्डिकान् ।
सकृष्णगौरान्नीलांश्च श्वेतान्वै लोहिताननान्

ekanetrānvirūpāṃśca laṃbasphiksthūlapiṇḍikān |
sakṛṣṇagaurānnīlāṃśca śvetānvai lohitānanān

2,7.362

बभ्रून्वै शबलान्धूम्रान्विकद्रून्नासमारूणान् ।
मुञ्जकेशान्त्दृष्टरोम्णः सर्वयज्ञोपवीतिनः

babhrūnvai śabalāndhūmrānvikadrūnnāsamārūṇān |
muñjakeśāntdṛṣṭaromṇaḥ sarvayajñopavītinaḥ

2,7.363

बहुशीर्षान्विपादांश्च ह्येकशीर्षानशीर्षकान् ।
चण्डांश्च विकटांश्चैव निर्मितांश्च द्विजिह्वकान्

bahuśīrṣānvipādāṃśca hyekaśīrṣānaśīrṣakān |
caṇḍāṃśca vikaṭāṃścaiva nirmitāṃśca dvijihvakān

2,7.364

मुण्डांश्च जटिलांश्चैव कुब्जान्वक्रान्सवामनान् ।
सरः श्रेष्ठसमुद्राद्रिनदीपुलिनसेविनः

muṇḍāṃśca jaṭilāṃścaiva kubjānvakrānsavāmanān |
saraḥ śreṣṭhasamudrādrinadīpulinasevinaḥ

2,7.365

एककर्णान्महाकर्णाञ्छङ्कुकर्णानकर्णकान् ।
दंष्ट्रिणो नखिनश्चैव निर्दन्तांश्च विजिह्वकान्

ekakarṇānmahākarṇāñchaṅkukarṇānakarṇakān |
daṃṣṭriṇo nakhinaścaiva nirdantāṃśca vijihvakān

2,7.366

एकहस्तान्द्विहस्तांश्च त्रिहस्तांश्चाप्यहस्तकान् ।
एकपादान्द्विपादांश्च त्रिपादान्बहुपादकान्

ekahastāndvihastāṃśca trihastāṃścāpyahastakān |
ekapādāndvipādāṃśca tripādānbahupādakān

2,7.367

महायोगान्महासत्त्वान्सुमनस्कान्महाबलान् ।
सर्वत्रगातप्रतिघातब्रह्मज्ञान्कामरूपिणः

mahāyogānmahāsattvānsumanaskānmahābalān |
sarvatragātapratighātabrahmajñānkāmarūpiṇaḥ

2,7.368

घोरान्क्रूरांश्च मेध्यांश्च मद्यमेध्यान्सुधार्मिकान् ।
कूटदन्तान्महाजिह्वान्विकेशान्विकृताननान्

ghorānkrūrāṃśca medhyāṃśca madyamedhyānsudhārmikān |
kūṭadantānmahājihvānvikeśānvikṛtānanān

2,7.369

हस्तादांश्च मुखादांश्च शिरोदांश्च कपालिनः ।
धन्विनो मुद्गरधरा नसिशूलधरांस्तथा

hastādāṃśca mukhādāṃśca śirodāṃśca kapālinaḥ |
dhanvino mudgaradharā nasiśūladharāṃstathā

2,7.370

दिग्वाससश्चित्रवेषांश्चित्रमाल्यानुलेपनान् ।
अन्नादान्पिशितादांश्च सुरापान्सोमपांस्तथा

digvāsasaścitraveṣāṃścitramālyānulepanān |
annādānpiśitādāṃśca surāpānsomapāṃstathā

2,7.371

केचित्संध्याचरा घोराः केचित्सौम्या दिवाचराः ।
नक्तञ्चराः खरस्पर्शा घोरास्तेषां निशाचराः

kecitsaṃdhyācarā ghorāḥ kecitsaumyā divācarāḥ |
naktañcarāḥ kharasparśā ghorāsteṣāṃ niśācarāḥ

2,7.372

परत्वेन भवं देवं सर्वे ते गतमानसाः ।
नैषां भार्यास्ति पुत्रा वा सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः

paratvena bhavaṃ devaṃ sarve te gatamānasāḥ |
naiṣāṃ bhāryāsti putrā vā sarve te hyūrdhvaretasaḥ

2,7.373

शतं तानि सहस्राणि भूतानामात्मयोगिनाम् ।
भवपारिषदास्ते वै सर्वे भूताः प्रकीर्त्तिताः

śataṃ tāni sahasrāṇi bhūtānāmātmayoginām |
bhavapāriṣadāste vai sarve bhūtāḥ prakīrttitāḥ

2,7.374

कपिशायाश्च कूष्माण्डा जज्ञिरे च पुनः पुनः ।
मिथुनेन पिशाचांश्च वर्णेन कपिशेन तु

kapiśāyāśca kūṣmāṇḍā jajñire ca punaḥ punaḥ |
mithunena piśācāṃśca varṇena kapiśena tu

2,7.375

कपिशत्वात्पिशाचास्ते सर्वे च पिशिताशनाः ।
युग्मानि षोडशाद्यानि वर्त्तमानस्तदन्वयः

kapiśatvātpiśācāste sarve ca piśitāśanāḥ |
yugmāni ṣoḍaśādyāni varttamānastadanvayaḥ

2,7.376

नामतस्तान्प्रवक्ष्यामि रूपतश्च तदन्वयम् ।
छगलश्छगला चैव वक्रो वक्रमुखी तथा

nāmatastānpravakṣyāmi rūpataśca tadanvayam |
chagalaśchagalā caiva vakro vakramukhī tathā

2,7.377

दुष्पूरः पूरणा चैव सूची सूचीमुखस्तथा ।
विपादश्च विपादी च ज्वाला चाङ्गारकस्तथा

duṣpūraḥ pūraṇā caiva sūcī sūcīmukhastathā |
vipādaśca vipādī ca jvālā cāṅgārakastathā

2,7.378

कुंभपात्रश्च कुंभी च प्रतुन्दश्च प्रतुन्दिका ।
उपवीरश्च वीरा च ह्युलूखल उलूखली

kuṃbhapātraśca kuṃbhī ca pratundaśca pratundikā |
upavīraśca vīrā ca hyulūkhala ulūkhalī

2,7.379

अकर्मकः कर्मकी च कुषण्डश्च कुषण्डिका ।
पाणिपात्रः पाणिपात्री पांशुः पांशुमती तथा

akarmakaḥ karmakī ca kuṣaṇḍaśca kuṣaṇḍikā |
pāṇipātraḥ pāṇipātrī pāṃśuḥ pāṃśumatī tathā

2,7.380

नितुन्दश्च नितुन्दी च निपुणो निपुणी तथा ।
बालादः केषणादी च प्रस्कन्दः स्कन्दिका तथा

nitundaśca nitundī ca nipuṇo nipuṇī tathā |
bālādaḥ keṣaṇādī ca praskandaḥ skandikā tathā

2,7.381

षोडशानां पिशाचानां गणाः प्रोक्तास्तु षोडश ।
अजामुखा पक्रमुखाः पूरणः स्कन्दिनस्तथा

ṣoḍaśānāṃ piśācānāṃ gaṇāḥ proktāstu ṣoḍaśa |
ajāmukhā pakramukhāḥ pūraṇaḥ skandinastathā

2,7.382

विपादाङ्गारिकाश्चैव कुंभपात्राः प्रतुन्दकाः ।
उपवीरोलूखलिका अर्कमर्काः कुषण्डिकाः

vipādāṅgārikāścaiva kuṃbhapātrāḥ pratundakāḥ |
upavīrolūkhalikā arkamarkāḥ kuṣaṇḍikāḥ

2,7.383

पांशवः पाणिपत्राश्च नैतुन्दा निपुणास्तथा ।
सूजीमुखोच्छेषणादाः कलान्येतानि षोडश

pāṃśavaḥ pāṇipatrāśca naitundā nipuṇāstathā |
sūjīmukhoccheṣaṇādāḥ kalānyetāni ṣoḍaśa

2,7.384

इत्येता ह्यभि जातास्तु कूष्माण्डानां प्रकीर्त्तिताः ।
पिशाचास्ते पिशाच्यस्ताः सकुल्याः संप्रजज्ञिरे

ityetā hyabhi jātāstu kūṣmāṇḍānāṃ prakīrttitāḥ |
piśācāste piśācyastāḥ sakulyāḥ saṃprajajñire

2,7.385

बीभत्सं विकृताकारं पुत्रपौत्रमनेतकम् ।
अतस्तेषां पिशाचानां लक्षणानि निबोधत

bībhatsaṃ vikṛtākāraṃ putrapautramanetakam |
atasteṣāṃ piśācānāṃ lakṣaṇāni nibodhata

2,7.386

सर्वाङ्गकेशा वत्ताक्षा दंष्ट्रिणो नखिनस्तथा ।
तिर्य्यगङ्गाः पारुषदाः पिशाचास्ते ह्यजामुखाः

sarvāṅgakeśā vattākṣā daṃṣṭriṇo nakhinastathā |
tiryyagaṅgāḥ pāruṣadāḥ piśācāste hyajāmukhāḥ

2,7.387

अकर्णका ह्यरोमाणो ऽवाससश्चर्मवाससः ।
कुषण्डिकपिशाचास्ते प्रियभक्षाः सदामिषाः

akarṇakā hyaromāṇo 'vāsasaścarmavāsasaḥ |
kuṣaṇḍikapiśācāste priyabhakṣāḥ sadāmiṣāḥ

2,7.388

वक्राङ्गहस्तापादाश्च वक्रशीलमतास्तथा ।
ज्ञेया वक्राः पिशाचास्ते वक्रगाः कामरूपिणः

vakrāṅgahastāpādāśca vakraśīlamatāstathā |
jñeyā vakrāḥ piśācāste vakragāḥ kāmarūpiṇaḥ

2,7.389

लंबोदरास्तुण्डनासा ह्रस्वकाय शिरोभुजाः ।
नितुन्दकाः पिशाचास्ते तिलभक्षाः प्रियासृजाः

laṃbodarāstuṇḍanāsā hrasvakāya śirobhujāḥ |
nitundakāḥ piśācāste tilabhakṣāḥ priyāsṛjāḥ

2,7.390

वानराकृतयश्चैव वाचालाः प्लुतगामिनः ।
पिशाचार् कमर्कास्ते वृक्षवासोदनप्रियाः

vānarākṛtayaścaiva vācālāḥ plutagāminaḥ |
piśācār kamarkāste vṛkṣavāsodanapriyāḥ

2,7.391

ऊर्ध्वबाहूर्द्ध्वरोमाण उद्धृताक्षा यथालयाः ।
मुञ्चन्ति पांशुमङ्गेभ्यः पिशाचाः पांशवस्तु ते

ūrdhvabāhūrddhvaromāṇa uddhṛtākṣā yathālayāḥ |
muñcanti pāṃśumaṅgebhyaḥ piśācāḥ pāṃśavastu te

2,7.392

भ्रमरीसन्निभाः शुष्कासशूलाश्चीरवाससः ।
उपवीराः पिशाचास्ते श्मशानायतनाः सदा

bhramarīsannibhāḥ śuṣkāsaśūlāścīravāsasaḥ |
upavīrāḥ piśācāste śmaśānāyatanāḥ sadā

2,7.393

निष्टब्धाक्षा महाजिह्वा लेलिहाना ह्युलूखलाः ।
उलूखलैराभरणा रत्नधाराश्च ते खलाः

niṣṭabdhākṣā mahājihvā lelihānā hyulūkhalāḥ |
ulūkhalairābharaṇā ratnadhārāśca te khalāḥ

2,7.394

पाणिपात्राः पिशाचास्ते निसृष्टबलिभोजनाः ।
हस्त्युष्ट्रस्थूलशिरसो विनतोद्धतपिण्डिकाः

pāṇipātrāḥ piśācāste nisṛṣṭabalibhojanāḥ |
hastyuṣṭrasthūlaśiraso vinatoddhatapiṇḍikāḥ

2,7.395

पिशाचाः कुंभपात्रास्ते अदृष्टान्नानि भुञ्जते ।
सूक्ष्मास्तु रोमशाः पिङ्गा दृष्टादृष्टाश्चरन्ति ये

piśācāḥ kuṃbhapātrāste adṛṣṭānnāni bhuñjate |
sūkṣmāstu romaśāḥ piṅgā dṛṣṭādṛṣṭāścaranti ye

2,7.396

अयुक्तान्प्रचरन्तीह निपुणास्ते पिशाचकाः ।
आकर्णाद्दारितास्याश्च लंबभ्रूस्थूलनासिकाः

ayuktānpracarantīha nipuṇāste piśācakāḥ |
ākarṇāddāritāsyāśca laṃbabhrūsthūlanāsikāḥ

2,7.397

शून्यागारप्रियाः स्थूलाः पिशाचास्ते तु पूरणाः ।
हस्तपादाक्रान्ततुण्डा ह्रस्वकाः क्षितिदृष्टयः

śūnyāgārapriyāḥ sthūlāḥ piśācāste tu pūraṇāḥ |
hastapādākrāntatuṇḍā hrasvakāḥ kṣitidṛṣṭayaḥ

2,7.398

बालादास्ते पिशाचा वै सूतिकागृहसेविनः ।
पृष्ठतः पाणि पादाश्च पृष्ठतो वातरंहसः

bālādāste piśācā vai sūtikāgṛhasevinaḥ |
pṛṣṭhataḥ pāṇi pādāśca pṛṣṭhato vātaraṃhasaḥ

2,7.399

विपादकाः पिशाचास्ते संग्रामे रुधिराशनाः ।
नग्नका ह्यनिकेताश्च लंबशेफ आण्डपिडकाः

vipādakāḥ piśācāste saṃgrāme rudhirāśanāḥ |
nagnakā hyaniketāśca laṃbaśepha āṇḍapiḍakāḥ

2,7.400

पिशाचाः स्कन्दिनस्ते वै अन्य उच्छेषणादिनः ।
षोडशैता हि जात्यस्ताः पिशाचानां प्रकीर्त्तिताः

piśācāḥ skandinaste vai anya uccheṣaṇādinaḥ |
ṣoḍaśaitā hi jātyastāḥ piśācānāṃ prakīrttitāḥ

2,7.401

एवंविधान्पिशाचांस्तु दीनान्दृष्ट्वानुकंपया ।
ब्रह्मा तेभ्यो वरं प्रादात्कारुण्यादल्पचेतसः

evaṃvidhānpiśācāṃstu dīnāndṛṣṭvānukaṃpayā |
brahmā tebhyo varaṃ prādātkāruṇyādalpacetasaḥ

2,7.402

अन्तर्धानं प्रजायां हि कामरूपित्वमेव च ।
संध्ये उभे प्रचारं च स्थानान्याजीवमेव च

antardhānaṃ prajāyāṃ hi kāmarūpitvameva ca |
saṃdhye ubhe pracāraṃ ca sthānānyājīvameva ca

2,7.403

गृहाणि यानि भग्नानि शून्यान्यल्पजलानि च ।
विध्वस्तानि च यानि स्युरनाचारोषिता नि च

gṛhāṇi yāni bhagnāni śūnyānyalpajalāni ca |
vidhvastāni ca yāni syuranācāroṣitā ni ca

2,7.404

असंमृष्टोपलिप्तानि संस्कारैर्वर्जितानि तु ।
राजमार्गोपरथ्याश्च निष्कुटाश्चत्वराणि च

asaṃmṛṣṭopaliptāni saṃskārairvarjitāni tu |
rājamārgoparathyāśca niṣkuṭāścatvarāṇi ca

2,7.405

द्वाराण्यट्टालकांश्चैव निर्गमास्संक्रमास्तथा ।
पथो नद्यो ऽथ तीर्थानि चैत्यवृक्षा महापथम्

dvārāṇyaṭṭālakāṃścaiva nirgamāssaṃkramāstathā |
patho nadyo 'tha tīrthāni caityavṛkṣā mahāpatham

2,7.406

पिशाचा विनिविष्टा वै स्थानेष्वेतेषु सर्वशः ।
अधार्मिको जनस्तेषामा जीवो विहितः सुरैः

piśācā viniviṣṭā vai sthāneṣveteṣu sarvaśaḥ |
adhārmiko janasteṣāmā jīvo vihitaḥ suraiḥ

2,7.407

वर्णाश्रमाः संकरिकाः कारुशिल्पिजनास्तथा ।
प्रकृतोपधिसंधानाश्चोरा विश्वासघातिनः

varṇāśramāḥ saṃkarikāḥ kāruśilpijanāstathā |
prakṛtopadhisaṃdhānāścorā viśvāsaghātinaḥ

2,7.408

एतैरन्यैश्च बहुभिरन्यायोपार्जितैरपि ।
आरभ्यन्ते क्रियायास्तु पिशाचास्तत्र दैवतम्

etairanyaiśca bahubhiranyāyopārjitairapi |
ārabhyante kriyāyāstu piśācāstatra daivatam

2,7.409

मधुमांसोदनैर्दध्ना तिलचूर्णैः सुरासवैः ।
धूपैर्हारिद्रकृसरैस्तिलभक्षगुडौदनैः

madhumāṃsodanairdadhnā tilacūrṇaiḥ surāsavaiḥ |
dhūpairhāridrakṛsaraistilabhakṣaguḍaudanaiḥ

2,7.410

कृष्णानि चैव वासांसि धूपः सुमनमो ऽक्षयः ।
एवसुक्तास्तु बलयस्त्वेषां वै पर्वसंधिषु

kṛṣṇāni caiva vāsāṃsi dhūpaḥ sumanamo 'kṣayaḥ |
evasuktāstu balayastveṣāṃ vai parvasaṃdhiṣu

2,7.411

पिशाचानामनुज्ञाय ब्रह्मा चाधिपतिं ददौ ।
सर्वभूतपिशाचानां गिरीणां शूलपाणिनाम्

piśācānāmanujñāya brahmā cādhipatiṃ dadau |
sarvabhūtapiśācānāṃ girīṇāṃ śūlapāṇinām

2,7.412

दंष्ट्रा त्वजनयत्पुत्रान्सिंहान्व्याघ्रांश्च भामिनी ।
द्वीपिनश्च सुतास्तस्याः श्वापदाश्चामिषाशिनः

daṃṣṭrā tvajanayatputrānsiṃhānvyāghrāṃśca bhāminī |
dvīpinaśca sutāstasyāḥ śvāpadāścāmiṣāśinaḥ

2,7.413

ऋषायास्त्वपि कार्त्स्न्ये प्रजासर्गं निबोधत ।
तस्या दुहितरः पञ्च तासां नामानि मे शृणु

ṛṣāyāstvapi kārtsnye prajāsargaṃ nibodhata |
tasyā duhitaraḥ pañca tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

2,7.414

मीनामीना तथा वृत्ता परि वृत्ता तथैव च ।
अनुवृत्ता च विज्ञेया तासां वै शृणुत प्रजाः

mīnāmīnā tathā vṛttā pari vṛttā tathaiva ca |
anuvṛttā ca vijñeyā tāsāṃ vai śṛṇuta prajāḥ

2,7.415

सहस्रदंष्ट्रा मकराः पाठीनास्तिमिरोहिताः ।
इत्येवमादिर्हि गणो मैनो विस्तीर्ण उच्यते

sahasradaṃṣṭrā makarāḥ pāṭhīnāstimirohitāḥ |
ityevamādirhi gaṇo maino vistīrṇa ucyate

2,7.416

ग्राहाश्चतुर्विधा ज्ञेया मद्गुराःशङ्कवस्तथा ।
उग्राश्च शिशुमाराश्चामीनाश्चैतान्व्यजायत

grāhāścaturvidhā jñeyā madgurāḥśaṅkavastathā |
ugrāśca śiśumārāścāmīnāścaitānvyajāyata

2,7.417

वृत्ता कर्मविकाराणि नैकानि जलचारिणाम् ।
तथा शङ्खविकाराणि जनयामास नैकशः

vṛttā karmavikārāṇi naikāni jalacāriṇām |
tathā śaṅkhavikārāṇi janayāmāsa naikaśaḥ

2,7.418

मण्डूकानां विकाराणि ह्यनुवृत्ता व्यजायत ।
ऐणेयानां विकाराणि शंबूकानां तथैव च

maṇḍūkānāṃ vikārāṇi hyanuvṛttā vyajāyata |
aiṇeyānāṃ vikārāṇi śaṃbūkānāṃ tathaiva ca

2,7.419

तथा शुक्तिविकारणि वराटविकृतानि च ।
तथा शङ्खविकाराणि परिवृत्ता व्यजायत

tathā śuktivikāraṇi varāṭavikṛtāni ca |
tathā śaṅkhavikārāṇi parivṛttā vyajāyata

2,7.420

कालकण्ठविकाराणि जलूकाविकृतानि च ।
इत्येष हि ऋषावंशः पञ्चशाखः प्रकीर्त्तितः

kālakaṇṭhavikārāṇi jalūkāvikṛtāni ca |
ityeṣa hi ṛṣāvaṃśaḥ pañcaśākhaḥ prakīrttitaḥ

2,7.421

तिर्याहेतुक मप्याहुर्वहुलं वंशविस्तरम् ।
संस्वेदजविकाराणि यथा येभ्यो भवन्ति ह

tiryāhetuka mapyāhurvahulaṃ vaṃśavistaram |
saṃsvedajavikārāṇi yathā yebhyo bhavanti ha

2,7.422

स्वेदक्लिन्नशरीरेभ्यो यूकालिक्षादिका द्विजाः ।
मनुष्यस्वेदमलजा उशना नाम जन्तवः

svedaklinnaśarīrebhyo yūkālikṣādikā dvijāḥ |
manuṣyasvedamalajā uśanā nāma jantavaḥ

2,7.423

नानापिपीलिकगणाः कीटका बहुपादकाः ।
शङ्खोपलविकाराणि कीलकावरकाणि च

nānāpipīlikagaṇāḥ kīṭakā bahupādakāḥ |
śaṅkhopalavikārāṇi kīlakāvarakāṇi ca

2,7.424

इत्येवमादिबहुलाः स्वेदजाः पार्थिवा गणाः ।
यथा घर्मदितप्पाभ्यश्चाभ्द्यो वृष्टिभ्य एव

ityevamādibahulāḥ svedajāḥ pārthivā gaṇāḥ |
yathā gharmaditappābhyaścābhdyo vṛṣṭibhya eva

2,7.425

नैका मृगशरीरेभ्यो जायन्ते जन्तवस्त्विमे ।
मक्षिकाः पिच्छला देशास्तथा तित्तिरिपुत्तिकाः

naikā mṛgaśarīrebhyo jāyante jantavastvime |
makṣikāḥ picchalā deśāstathā tittiriputtikāḥ

2,7.426

नीलाचत्राश्च जायन्ते मलजा बहुविस्तराः ।
जलजाः स्वेदजाश्चैव जायन्ते जन्तस्त्विमे

nīlācatrāśca jāyante malajā bahuvistarāḥ |
jalajāḥ svedajāścaiva jāyante jantastvime

2,7.427

काशतोयजकाः कीटा नलदा बहुपादकाः ।
सिंहला रोमलाश्चैव पिच्छिलाः परिकीर्त्तिताः

kāśatoyajakāḥ kīṭā naladā bahupādakāḥ |
siṃhalā romalāścaiva picchilāḥ parikīrttitāḥ

2,7.428

इत्येवमादिर्हि गणो जलजस्वेदजः स्मृतः ।
शिंबिभ्यो माषमुद्गानां जायन्ते कृमयस्तथा

ityevamādirhi gaṇo jalajasvedajaḥ smṛtaḥ |
śiṃbibhyo māṣamudgānāṃ jāyante kṛmayastathā

2,7.429

बिल्वजं ब्वाम्रपूमेभ्यः फलेभ्यश्चैव जन्तवः ।
मुद्गेभ्यः पनसेभ्यश्च तण्डुलेभ्यस्तथैव च

bilvajaṃ bvāmrapūmebhyaḥ phalebhyaścaiva jantavaḥ |
mudgebhyaḥ panasebhyaśca taṇḍulebhyastathaiva ca

2,7.430

तथा कोटरशुष्केभ्यो निहितेभ्यो भवन्ति हि ।
अन्येभ्यो ऽपि च जायन्ते न हि तेभ्यश्चिरं सदा

tathā koṭaraśuṣkebhyo nihitebhyo bhavanti hi |
anyebhyo 'pi ca jāyante na hi tebhyaściraṃ sadā

2,7.431

जन्तवस्तुरगादिभ्यो विषादिभ्यस्तथैव च ।
बहून्यहानि निक्षिप्ते संभवन्ति च गोमये

jantavasturagādibhyo viṣādibhyastathaiva ca |
bahūnyahāni nikṣipte saṃbhavanti ca gomaye

2,7.432

जायन्ते कृमयो विप्राः काष्ठेभ्यश्चापि सर्वशः ।
संस्वेदजाश्च जायन्ते वृश्चिकाः शुष्कगोमयात्

jāyante kṛmayo viprāḥ kāṣṭhebhyaścāpi sarvaśaḥ |
saṃsvedajāśca jāyante vṛścikāḥ śuṣkagomayāt

2,7.433

गोभ्यो हि महिषेभ्यश्च तथान्येभ्यश्च जन्तवः ।
मत्स्याद्यिश्च विविधा अन्नकूटे विशेषतः

gobhyo hi mahiṣebhyaśca tathānyebhyaśca jantavaḥ |
matsyādyiśca vividhā annakūṭe viśeṣataḥ

2,7.434

वैकारिकाश्च जायन्ते तथा गाजकुलानि च ।
तथन्यानि च सक्ष्माणि जलौकादीनि जातयः

vaikārikāśca jāyante tathā gājakulāni ca |
tathanyāni ca sakṣmāṇi jalaukādīni jātayaḥ

2,7.435

कपोतकुररादिभ्यः सूक्ष्माः शूकास्तथैव च ।
माक्षिकाणां विकाराणि जायन्ते जातयो ऽपरे

kapotakurarādibhyaḥ sūkṣmāḥ śūkāstathaiva ca |
mākṣikāṇāṃ vikārāṇi jāyante jātayo 'pare

2,7.436

प्रायेणानुवसंत्यस्मिन्नुच्छिष्टोदककर्द्दमे ।
मशकानां विकाराणि भ्रमराणां तथैव च

prāyeṇānuvasaṃtyasminnucchiṣṭodakakarddame |
maśakānāṃ vikārāṇi bhramarāṇāṃ tathaiva ca

2,7.437

गोभ्यः समभिजायन्ते पुत्तिकापुत्रसप्तकाः ।
मणिच्छेदाः स्मृता व्यालाः पोतजाः परिकीर्त्तिताः

gobhyaḥ samabhijāyante puttikāputrasaptakāḥ |
maṇicchedāḥ smṛtā vyālāḥ potajāḥ parikīrttitāḥ

2,7.438

शतवेरिविकाराणि करीषेभ्यो भवन्ति हि ।
एवमादिरसंख्यातो गणः संस्वेदजो मया

śataverivikārāṇi karīṣebhyo bhavanti hi |
evamādirasaṃkhyāto gaṇaḥ saṃsvedajo mayā

2,7.439

समासाभिहितो ह्येष प्राक्कर्मवशजः स्मृतः ।
ये चान्ये नैरृताः सत्त्वास्ते स्मृता उपसर्गजाः

samāsābhihito hyeṣa prākkarmavaśajaḥ smṛtaḥ |
ye cānye nairṛtāḥ sattvāste smṛtā upasargajāḥ

2,7.440

भूतास्तु योनिजाः केचित्केचिदौत्पत्तिकाः स्मृताः ।
प्रायेण देवाः सर्वे वै विज्ञेया ह्युपपत्तिजाः

bhūtāstu yonijāḥ kecitkecidautpattikāḥ smṛtāḥ |
prāyeṇa devāḥ sarve vai vijñeyā hyupapattijāḥ

2,7.441

केचित्तु योनिजा देवाः केचिद्देवा निमित्ततः ।
दुल्लोलकं ललोहं च सरमा द्वौ व्यजायत

kecittu yonijā devāḥ keciddevā nimittataḥ |
dullolakaṃ lalohaṃ ca saramā dvau vyajāyata

2,7.442

त्योरपत्यं चत्वारो विज्ञेयाः सृमरादयः ।
श्यामाश्च शबलाश्चैव लोहिता अञ्जनास्तथा

tyorapatyaṃ catvāro vijñeyāḥ sṛmarādayaḥ |
śyāmāśca śabalāścaiva lohitā añjanāstathā

2,7.443

कृष्णधूम्ररुणास्चैव दुल्लो लस्याष्ट कद्रुकाः ।
सर्पाणां सुरसा जज्ञे शन्त नैकशिरोभृताम्

kṛṣṇadhūmraruṇāscaiva dullo lasyāṣṭa kadrukāḥ |
sarpāṇāṃ surasā jajñe śanta naikaśirobhṛtām

2,7.444

सर्पाणां तक्षको राजा नागानां चापि वासुकिः ।
तमोबहुल इत्येष गणः क्रोधवशान्वयः

sarpāṇāṃ takṣako rājā nāgānāṃ cāpi vāsukiḥ |
tamobahula ityeṣa gaṇaḥ krodhavaśānvayaḥ

2,7.445

पुलहस्यात्मजः सर्गस्ताम्रायास्तु निबोधत ।
षट् कन्यास्त्वभिविख्यातास्ता म्रायाश्च विजज्ञिरे

pulahasyātmajaḥ sargastāmrāyāstu nibodhata |
ṣaṭ kanyāstvabhivikhyātāstā mrāyāśca vijajñire

2,7.446

गृध्री भासी शुकी क्रैञ्ची श्येनी च धृतराष्ट्रिका ।
अरुणस्य च गृद्री तु वीर्यवन्तौ महाबलौ

gṛdhrī bhāsī śukī kraiñcī śyenī ca dhṛtarāṣṭrikā |
aruṇasya ca gṛdrī tu vīryavantau mahābalau

2,7.447

संपातिं च जटायुं च प्रसूता पक्षिसत्तमौ ।
संपातेर्विजयाः पुत्रा द्विरास्याः प्रसहश्च ये

saṃpātiṃ ca jaṭāyuṃ ca prasūtā pakṣisattamau |
saṃpātervijayāḥ putrā dvirāsyāḥ prasahaśca ye

2,7.448

जटायुषः पुराः पुत्राः ककगृध्राश्च कर्णिकाः ।
भार्या गरुत्मतश्चैव भासी क्रैञ्ची तथा शुकी

jaṭāyuṣaḥ purāḥ putrāḥ kakagṛdhrāśca karṇikāḥ |
bhāryā garutmataścaiva bhāsī kraiñcī tathā śukī

2,7.449

धृतराष्ट्री तथा श्येनी तास्वपत्यानि वच्मिते ।
शुकीगरुत्मतः पुत्रान्सुषुवे षट् परिश्रुतान्

dhṛtarāṣṭrī tathā śyenī tāsvapatyāni vacmite |
śukīgarutmataḥ putrānsuṣuve ṣaṭ pariśrutān

2,7.450

सुखं सुनेत्रं विशिखं सुरूपं सुरसं बलम् ।
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च गरुडानां महात्मनाम्

sukhaṃ sunetraṃ viśikhaṃ surūpaṃ surasaṃ balam |
teṣāṃ putrāśca pautrāśca garuḍānāṃ mahātmanām

2,7.451

चतुर्दश सहस्राणि पुराणां पन्नगाशिनाम् ।
पुत्रपौत्रविसर्गाच्च तेषां वै वंशविस्तरैः

caturdaśa sahasrāṇi purāṇāṃ pannagāśinām |
putrapautravisargācca teṣāṃ vai vaṃśavistaraiḥ

2,7.452

व्याप्तानि यानि स्थानानि तानि वक्ष्ये यथाक्रमम् ।
शाल्मलिद्वीपमखिलं देवकूटं च पर्वतम्

vyāptāni yāni sthānāni tāni vakṣye yathākramam |
śālmalidvīpamakhilaṃ devakūṭaṃ ca parvatam

2,7.453

मणिमन्तं च शैलेन्द्रं महस्रशिखरं तथा ।
पर्णमालं सुकेशं च शतशृङ्गं तथाचलम्

maṇimantaṃ ca śailendraṃ mahasraśikharaṃ tathā |
parṇamālaṃ sukeśaṃ ca śataśṛṅgaṃ tathācalam

2,7.454

कौररं पञ्चशिखरं हेमकूटं च पर्वतम् ।
प्रचण्डवायुप्रजवैर्दीपितैः पद्मरागिभिः

kauraraṃ pañcaśikharaṃ hemakūṭaṃ ca parvatam |
pracaṇḍavāyuprajavairdīpitaiḥ padmarāgibhiḥ

2,7.455

शैलशृङ्गाणि व्याप्तानि गारुडैस्तैर्महात्मभिः ।
भासीपुत्राः स्मृता भासा उलूकाः काककुक्कुटाः

śailaśṛṅgāṇi vyāptāni gāruḍaistairmahātmabhiḥ |
bhāsīputrāḥ smṛtā bhāsā ulūkāḥ kākakukkuṭāḥ

2,7.456

मयूराः कलविङ्काश्च कपोतालावतित्तिराः ।
क्रैञ्चा वाध्रीणसाः श्येनाः कुरराः सारसा बकाः

mayūrāḥ kalaviṅkāśca kapotālāvatittirāḥ |
kraiñcā vādhrīṇasāḥ śyenāḥ kurarāḥ sārasā bakāḥ

2,7.457

इत्येवमादयो ऽन्ये ऽपि क्रव्यादा ये च पक्षिणः ।
धृतराष्ट्री तु हंसाश्च कलहंसांश्च भामिनी

ityevamādayo 'nye 'pi kravyādā ye ca pakṣiṇaḥ |
dhṛtarāṣṭrī tu haṃsāśca kalahaṃsāṃśca bhāminī

2,7.458

चक्रवाकांश्च विहगान्सर्वांश्चैवौदकान्द्विचान् ।
श्येन्यनन्तं विजज्ञे तु पुत्रपौत्रं द्विजोत्तमाः

cakravākāṃśca vihagānsarvāṃścaivaudakāndvicān |
śyenyanantaṃ vijajñe tu putrapautraṃ dvijottamāḥ

2,7.459

गरुडस्यात्मजाः प्रोक्ता इरायाः शृणुत प्रजाः ।
इरा विजज्ञे कन्या वै तिस्रः कमललोजनाः

garuḍasyātmajāḥ proktā irāyāḥ śṛṇuta prajāḥ |
irā vijajñe kanyā vai tisraḥ kamalalojanāḥ

2,7.460

वनस्पतीनां वृक्षाणां वीरुधां चैव मातरः ।
लता चैवालता चैति वीरुधा चैति तत्र या

vanaspatīnāṃ vṛkṣāṇāṃ vīrudhāṃ caiva mātaraḥ |
latā caivālatā caiti vīrudhā caiti tatra yā

2,7.461

लता वनस्पतिर्ज्जज्ञेपुष्पादपि फलावहान् ।
पुष्पैः फलग्रहैर्वृक्षानलता समसूयत

latā vanaspatirjjajñepuṣpādapi phalāvahān |
puṣpaiḥ phalagrahairvṛkṣānalatā samasūyata

2,7.462

गुल्मास्तथा लतावल्ल्यस्त्वकूसारास्तृणजातयः ।
वीरुधस्तदपत्यं हि वंशश्चात्र समाप्यते

gulmāstathā latāvallyastvakūsārāstṛṇajātayaḥ |
vīrudhastadapatyaṃ hi vaṃśaścātra samāpyate

2,7.463

एते कश्यपदायादा व्याख्याताः स्थाणुजङ्गमाः ।
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च यैरिदं संततं जगत्

ete kaśyapadāyādā vyākhyātāḥ sthāṇujaṅgamāḥ |
teṣāṃ putrāśca pautrāśca yairidaṃ saṃtataṃ jagat

2,7.464

एष सर्गैकदेशस्य कीर्तितो ऽवयवो मया ।
मारीचो वः प्रजासर्गः समासेन प्रकीर्त्तितः

eṣa sargaikadeśasya kīrtito 'vayavo mayā |
mārīco vaḥ prajāsargaḥ samāsena prakīrttitaḥ

2,7.465

न शक्यं व्यासतो वक्तुं वर्षाणां च शतैरपि ।
अदितिर्धर्मशीला तु बलशीला दितिस्तथा

na śakyaṃ vyāsato vaktuṃ varṣāṇāṃ ca śatairapi |
aditirdharmaśīlā tu balaśīlā ditistathā

2,7.466

तपःशीला तु सुरभिर्मायाशीला दनुस्तथा ।
गन्धशीला मुनिश्चैव क्रोधाध्यायनशीलिनी

tapaḥśīlā tu surabhirmāyāśīlā danustathā |
gandhaśīlā muniścaiva krodhādhyāyanaśīlinī

2,7.467

गीतशीला ह्यरिष्टा तु क्रूरशीला खशा स्मृता ।
क्रोधशीला तथा कदूः क्रोधा च शुचिशीलिनी

gītaśīlā hyariṣṭā tu krūraśīlā khaśā smṛtā |
krodhaśīlā tathā kadūḥ krodhā ca śuciśīlinī

2,7.468

वाहशीला तु विनता ताम्रा वै घातशीलिनी ।
इरानुग्रहशीला तु ह्यनायुर्भक्षणे रता

vāhaśīlā tu vinatā tāmrā vai ghātaśīlinī |
irānugrahaśīlā tu hyanāyurbhakṣaṇe ratā

2,7.469

अभवंल्लोकमातॄणां शीलान्येतानि सर्वशः ।
धर्मतः शीलतो बुद्ध्या क्षमया बलरूपतः

abhavaṃllokamātṝṇāṃ śīlānyetāni sarvaśaḥ |
dharmataḥ śīlato buddhyā kṣamayā balarūpataḥ

2,7.470

रजः सत्त्व तमोद्रिक्ता धार्मिकाधार्मिकाश्च वै ।
मातुस्तुल्याभिजाताश्च कश्यपस्यात्मजाः प्रभोः

rajaḥ sattva tamodriktā dhārmikādhārmikāśca vai |
mātustulyābhijātāśca kaśyapasyātmajāḥ prabhoḥ

2,7.471

देवतासुरगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः ।
पिशाचाः पशवश्चैव मृगाः पतगवीरुधः

devatāsuragandharvā yakṣarākṣasapannagāḥ |
piśācāḥ paśavaścaiva mṛgāḥ patagavīrudhaḥ

2,7.472

यस्माद्दाक्षायणीष्वेते जज्ञिरे मानुषीष्पिह ।
मनुष्यप्रकृतीस्तस्माद्देवादींश्च विजानते

yasmāddākṣāyaṇīṣvete jajñire mānuṣīṣpiha |
manuṣyaprakṛtīstasmāddevādīṃśca vijānate

2,7.473

यस्माच्च संभवः कृत्स्नो देवानां मानुषेष्विह ।
मन्वन्तरेषु सर्वेषु तस्माच्छ्रेष्ठास्तु मानुषाः

yasmācca saṃbhavaḥ kṛtsno devānāṃ mānuṣeṣviha |
manvantareṣu sarveṣu tasmācchreṣṭhāstu mānuṣāḥ

2,7.474

धर्मार्थकाममोक्षाणां मानुषाः साधकास्तु वै ।
ततोरऽवाक्स्रोतसस्ते वै उत्पद्यन्ते सुरासुराः

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ mānuṣāḥ sādhakāstu vai |
tator'vāksrotasaste vai utpadyante surāsurāḥ

2,7.475

जायन्ते कार्यसिद्ध्यर्थं मानुषेषु पुनः पुनः ।
इत्येष वंशप्रभवः प्रसंख्यातस्तु विस्तरात्

jāyante kāryasiddhyarthaṃ mānuṣeṣu punaḥ punaḥ |
ityeṣa vaṃśaprabhavaḥ prasaṃkhyātastu vistarāt

2,7.476

सुराणामसुराणां च गन्धर्वाप्सरसां तथा ।
यक्षरक्षः पिशाचानां सुपर्णोरगपक्षिणाम्

surāṇāmasurāṇāṃ ca gandharvāpsarasāṃ tathā |
yakṣarakṣaḥ piśācānāṃ suparṇoragapakṣiṇām

2,7.477

व्यालानां शिखिनां चैव औषधीनां च सर्वशः ।
कृमिकीटपतङ्गानां क्षुद्राणां जलचारिणाम्

vyālānāṃ śikhināṃ caiva auṣadhīnāṃ ca sarvaśaḥ |
kṛmikīṭapataṅgānāṃ kṣudrāṇāṃ jalacāriṇām

2,7.478

पशूनां ब्राह्मणानां च श्रीमतां पुण्यलक्षणः ।
आयुष्यश्चैव धन्यश्च श्रीमान् हितसुखावहः ।
श्रोतव्यश्चैव सततं ग्राह्यश्चैवानसूयतः

paśūnāṃ brāhmaṇānāṃ ca śrīmatāṃ puṇyalakṣaṇaḥ |
āyuṣyaścaiva dhanyaśca śrīmān hitasukhāvahaḥ |
śrotavyaścaiva satataṃ grāhyaścaivānasūyataḥ

2,7.479

इमं तु वंशं नियमेन यः पठेन्महात्मनां ब्राह्मणवन्द्यसंसदि ।
अपत्यलाभं लभते च पुष्कलं प्रियं धनं प्रेत्य च शोभनां गतिम्

imaṃ tu vaṃśaṃ niyamena yaḥ paṭhenmahātmanāṃ brāhmaṇavandyasaṃsadi |
apatyalābhaṃ labhate ca puṣkalaṃ priyaṃ dhanaṃ pretya ca śobhanāṃ gatim

Chapter 2.8

2,8.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे काश्यपेयवर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना ।
प्रतिष्ठितासु सर्वासु चरासु स्थावरासु च

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde kāśyapeyavarṇanaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca evaṃ prajāsu sṛṣṭāsu kaśyapena mahātmanā |
pratiṣṭhitāsu sarvāsu carāsu sthāvarāsu ca

2,8.2

अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यान्प्रजापतिः ।
ततः क्रमेण राज्यानि आदेष्टुमुपचक्रमे

abhiṣicyādhipatyeṣu teṣāṃ mukhyānprajāpatiḥ |
tataḥ krameṇa rājyāni ādeṣṭumupacakrame

2,8.3

द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्राणां ग्रहैः सह ।
यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

dvijānāṃ vīrudhāṃ caiva nakṣatrāṇāṃ grahaiḥ saha |
yajñānāṃ tapasāṃ caiva somaṃ rājye 'bhyaṣecayat

2,8.4

बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददावङ्गिरसां पतिम् ।
भृगूणामधिपं चैव काव्यं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

bṛhaspatiṃ tu viśveṣāṃ dadāvaṅgirasāṃ patim |
bhṛgūṇāmadhipaṃ caiva kāvyaṃ rājye 'bhyaṣecayat

2,8.5

आदित्यानां पुनर्विष्णुं वसूनामथ पावकम् ।
प्रजापतीनां दक्षं च मरुतामथ वासवम्

ādityānāṃ punarviṣṇuṃ vasūnāmatha pāvakam |
prajāpatīnāṃ dakṣaṃ ca marutāmatha vāsavam

2,8.6

दैत्यानामथ राजानं प्रह्रादं दितिनन्दनम् ।
नारायणं तु साध्यानां रुद्रणां च वृषध्वजम्

daityānāmatha rājānaṃ prahrādaṃ ditinandanam |
nārāyaṇaṃ tu sādhyānāṃ rudraṇāṃ ca vṛṣadhvajam

2,8.7

विप्रचित्तिं च राजानं दानवानामथादिशत् ।
अपां च वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं तथा

vipracittiṃ ca rājānaṃ dānavānāmathādiśat |
apāṃ ca varuṇaṃ rājye rājñāṃ vaiśravaṇaṃ tathā

2,8.8

यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां धनस्य च ।
वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca pārthivānāṃ dhanasya ca |
vaivasvataṃ pitṝṇāṃ ca yamaṃ rājye 'bhyaṣecayat

2,8.9

सर्वभूतपिशाचाना गिरिशं शूलपाणिनम् ।
शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम्

sarvabhūtapiśācānā giriśaṃ śūlapāṇinam |
śailānāṃ himavantaṃ ca nadīnāmatha sāgaram

2,8.10

गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तथा ।
उच्चैःश्रवसमश्वानां राजानं चाभ्यषेचयत्

gandharvāṇāmadhipatiṃ cakre citrarathaṃ tathā |
uccaiḥśravasamaśvānāṃ rājānaṃ cābhyaṣecayat

2,8.11

मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं च ककुद्मिनाम् ।
पक्षिणामथ सर्वेषां गरुडं पततां वरम्

mṛgāṇāmatha śārdūlaṃ govṛṣaṃ ca kakudminām |
pakṣiṇāmatha sarveṣāṃ garuḍaṃ patatāṃ varam

2,8.12

गन्धानां मरुतां चैव भूतानामशरीरिणाम् ।
समकालबलानां च वायुं बलवतां वरम्

gandhānāṃ marutāṃ caiva bhūtānāmaśarīriṇām |
samakālabalānāṃ ca vāyuṃ balavatāṃ varam

2,8.13

सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषं नागानामथ वासुकिम् ।
सरीसृपाणां सर्पाणां पन्नगानां च तक्षकम्

sarveṣāṃ daṃṣṭriṇāṃ śeṣaṃ nāgānāmatha vāsukim |
sarīsṛpāṇāṃ sarpāṇāṃ pannagānāṃ ca takṣakam

2,8.14

सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षितस्य च ।
आदित्यानामन्यतमं पर्जन्यमभिषिक्तवान्

sāgarāṇāṃ nadīnāṃ ca meghānāṃ varṣitasya ca |
ādityānāmanyatamaṃ parjanyamabhiṣiktavān

2,8.15

सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवं तथा प्रभुम् ।
ऋतूनामथ मासानामार्त्तवानां तथैव च

sarvāpsarogaṇānāṃ ca kāmadevaṃ tathā prabhum |
ṛtūnāmatha māsānāmārttavānāṃ tathaiva ca

2,8.16

यक्षाणां च विपक्षाणां मुहूर्त्तानां च पर्वणाम् ।
कलाकाष्ठाप्रमाणानां गतेरयनयोस्तथा

yakṣāṇāṃ ca vipakṣāṇāṃ muhūrttānāṃ ca parvaṇām |
kalākāṣṭhāpramāṇānāṃ gaterayanayostathā

2,8.17

गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् ।
प्रजापतेर्विरजसः पूर्वस्यां दिशि विश्रुतम्

gaṇitasyātha yogasya cakre saṃvatsaraṃ prabhum |
prajāpatervirajasaḥ pūrvasyāṃ diśi viśrutam

2,8.18

पुत्रं नाम्ना सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् ।
दक्षिणास्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः

putraṃ nāmnā sudhanvānaṃ rājānaṃ so 'bhyaṣecayat |
dakṣiṇāsyāṃ diśi tathā kardamasya prajāpateḥ

2,8.19

पुत्रां शङ्खपदं नाम राजानं सोभ्यषेचयत् ।
पस्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम्

putrāṃ śaṅkhapadaṃ nāma rājānaṃ sobhyaṣecayat |
pascimasyāṃ diśi tathā rajasaḥ putramacyutam

2,8.20

केतुमन्तं महात्मानं राजानं चाभ्यषेचयत् ।
तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः

ketumantaṃ mahātmānaṃ rājānaṃ cābhyaṣecayat |
tathā hiraṇyaromāṇaṃ parjanyasya prajāpateḥ

2,8.21

उदीच्यां दिशि दुर्द्धर्षपुत्रं राज्ये ऽभ्यषेचयत् ।
मनुष्याणामधिपतिं चक्रे वैवस्वतं मनुम्

udīcyāṃ diśi durddharṣaputraṃ rājye 'bhyaṣecayat |
manuṣyāṇāmadhipatiṃ cakre vaivasvataṃ manum

2,8.22

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ।
यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā |
yathāpradeśamadyāpi dharmeṇa paripālyate

2,8.23

स्वायंभुवेन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा ते ऽभिषेचिताः ।
नृपाश्चैते ऽभिषिच्यन्ते मनवो ये भवन्ति वै

svāyaṃbhuventare pūrvaṃ brahmaṇā te 'bhiṣecitāḥ |
nṛpāścaite 'bhiṣicyante manavo ye bhavanti vai

2,8.24

मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः ।
एवमन्ये ऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे पुनः

manvantareṣvatīteṣu gatā hyeteṣu pārthivāḥ |
evamanye 'bhiṣicyante prāpte manvantare punaḥ

2,8.25

अतीतानागताः सर्वे स्मृता मन्वन्तरेश्वराः ।
राजसूये ऽभिषिक्तश्च पृथु रेभिर्नरोत्तमः

atītānāgatāḥ sarve smṛtā manvantareśvarāḥ |
rājasūye 'bhiṣiktaśca pṛthu rebhirnarottamaḥ

2,8.26

वेददृष्टेन विधिना ह्यधिराजः प्रतापवान् ।
एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात्

vedadṛṣṭena vidhinā hyadhirājaḥ pratāpavān |
etānutpādya putrāṃstu prajāsantānakāraṇāt

2,8.27

पुनरेव महा भागः प्रजानां पतिरीश्वरः ।
कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार परमं तपः

punareva mahā bhāgaḥ prajānāṃ patirīśvaraḥ |
kaśyapo gotrakāmastu cacāra paramaṃ tapaḥ

2,8.28

पुत्रौ गोत्रकरौ मह्यं भवेतामिति चिन्तयन् ।
तस्यप्रध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः

putrau gotrakarau mahyaṃ bhavetāmiti cintayan |
tasyapradhyāyamānasya kaśyapasya mahātmanaḥ

2,8.29

ब्रह्मणोंऽशौ सुतौ पश्चात्प्रादुर्भूतौ महौजसौ ।
वत्सारश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्म वादना

brahmaṇoṃ'śau sutau paścātprādurbhūtau mahaujasau |
vatsāraścāsitaścaiva tāvubhau brahma vādanā

2,8.30

वत्सारान्निध्रुवो जज्ञे रेभ्यश्च सुहमायशाः ।
रेभ्यस्य रैभ्यो विज्ञेयो निध्रुवस्य निबोधत

vatsārānnidhruvo jajñe rebhyaśca suhamāyaśāḥ |
rebhyasya raibhyo vijñeyo nidhruvasya nibodhata

2,8.31

च्यवनस्य सुकन्याया सुमेधाः समपद्यत ।
निध्रुवस्य तु या पत्नी माता वै कुण्डपायिराम्

cyavanasya sukanyāyā sumedhāḥ samapadyata |
nidhruvasya tu yā patnī mātā vai kuṇḍapāyirām

2,8.32

असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत ।
शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहायशाः

asitasyaikaparṇāyāṃ brahmiṣṭhaḥ samapadyata |
śāṇḍilyānāṃ varaḥ śrīmān devalaḥ sumahāyaśāḥ

2,8.33

निध्रुवाः शाण्डिला रैभ्यास्त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः ।
वज्रिप्रभृतयो देवा देवास्तस्य प्रजा स्विमाः

nidhruvāḥ śāṇḍilā raibhyāstrayaḥ pakṣāstu kāśyapāḥ |
vajriprabhṛtayo devā devāstasya prajā svimāḥ

2,8.34

चतुर्युगे त्वतिक्रान्ते मनोर्ह्येकादशे प्रभोः ।
अथावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रर्त्तिते

caturyuge tvatikrānte manorhyekādaśe prabhoḥ |
athāvaśiṣṭe tasmiṃstu dvāpare saṃprarttite

2,8.35

मरुत्तस्य नरिष्यं तस्तस्य पुत्रो दमः किल ।
राज्यवर्द्धनकस्तस्य सुधृतिस्तत्सुतो नरः

maruttasya nariṣyaṃ tastasya putro damaḥ kila |
rājyavarddhanakastasya sudhṛtistatsuto naraḥ

2,8.36

केवलश्च ततस्तस्य बन्धुमान्वेगवांस्ततः ।
बुधस्तस्या भवद्यस्या तृणबिन्दुर्महीपतिः

kevalaśca tatastasya bandhumānvegavāṃstataḥ |
budhastasyā bhavadyasyā tṛṇabindurmahīpatiḥ

2,8.37

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये स बभूव ह ।
तस्य चेलविला कन्यालंबुषागर्भसंभवा

tretāyugamukhe rājā tṛtīye sa babhūva ha |
tasya celavilā kanyālaṃbuṣāgarbhasaṃbhavā

2,8.38

तस्यां जातो विश्रवास्तु वौलस्त्यकुलवर्द्धनः ।
बृहस्पतिबृर्हत्कीर्तिर्देवाचार्यस्तु कीर्त्तितः

tasyāṃ jāto viśravāstu vaulastyakulavarddhanaḥ |
bṛhaspatibṛrhatkīrtirdevācāryastu kīrttitaḥ

2,8.39

कन्यां तस्योपयेमे स नाम्ना वै देववर्णिनीम् ।
पुष्पोत्कटां च वाकां च सुते माल्यवतस्तथा

kanyāṃ tasyopayeme sa nāmnā vai devavarṇinīm |
puṣpotkaṭāṃ ca vākāṃ ca sute mālyavatastathā

2,8.40

कैकसीं मालिनः कन्यां तासां तु शृणुत प्रजाः ।
ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देववर्णिनी

kaikasīṃ mālinaḥ kanyāṃ tāsāṃ tu śṛṇuta prajāḥ |
jyeṣṭhaṃ vaiśravaṇaṃ tasya suṣuve devavarṇinī

2,8.41

दिव्येन विधिना युक्तमार्षेण च श्रुतेन च ।
राक्षसेन च रूपेण आसुरेण बलेन च

divyena vidhinā yuktamārṣeṇa ca śrutena ca |
rākṣasena ca rūpeṇa āsureṇa balena ca

2,8.42

त्रिपादं सुमहा कायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् ।
अष्टदंष्ट्रं हरिछ्मश्रुं शङ्कुकर्णं विलोहितम्

tripādaṃ sumahā kāyaṃ sthūlaśīrṣaṃ mahāhanum |
aṣṭadaṃṣṭraṃ harichmaśruṃ śaṅkukarṇaṃ vilohitam

2,8.43

ह्रस्वबाहुं प्रबाहुं च पिगलं सुद्विभीषणम् ।
वैवर्त्तज्ञानसंपन्नं संबुद्धं चैव संभवात्

hrasvabāhuṃ prabāhuṃ ca pigalaṃ sudvibhīṣaṇam |
vaivarttajñānasaṃpannaṃ saṃbuddhaṃ caiva saṃbhavāt

2,8.44

पिता दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरो ऽयमिति स्वयम् ।
कुत्सायां क्विति शब्दो ऽयं शरीरं बेरमुच्यते

pitā dṛṣṭvābravīttaṃ tu kubero 'yamiti svayam |
kutsāyāṃ kviti śabdo 'yaṃ śarīraṃ beramucyate

2,8.45

कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना वै तेन सोंऽकितः ।
यस्माद्विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव

kuberaḥ kuśarīratvānnāmnā vai tena soṃ'kitaḥ |
yasmādviśravaso 'patyaṃ sādṛśyādviśravā iva

2,8.46

तस्माद्वैश्रवणो नाम नाम्ना तेन भविष्यति ।
ऋद्रयां कुबेरो ऽजनयद्विश्रुतं नलकूबरम्

tasmādvaiśravaṇo nāma nāmnā tena bhaviṣyati |
ṛdrayāṃ kubero 'janayadviśrutaṃ nalakūbaram

2,8.47

रावणं कुम्भकर्णं च कन्यां शूर्पणखीं तथा ।
विभीषणचतुर्थांस्तु कैकस्यजनयत्सुतान्

rāvaṇaṃ kumbhakarṇaṃ ca kanyāṃ śūrpaṇakhīṃ tathā |
vibhīṣaṇacaturthāṃstu kaikasyajanayatsutān

2,8.48

शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूर्द्धजः ।
चतुष्पाद्विंशतिभुजो महाकायो महाबलः

śaṅkukarṇo daśagrīvaḥ piṅgalo raktamūrddhajaḥ |
catuṣpādviṃśatibhujo mahākāyo mahābalaḥ

2,8.49

जात्यञ्ज ननिभो दंष्ट्री लोहितग्रीव एव च ।
राक्षसेनौजसा युक्तो रूपेण च बलेन च

jātyañja nanibho daṃṣṭrī lohitagrīva eva ca |
rākṣasenaujasā yukto rūpeṇa ca balena ca

2,8.50

सत्त्वबुद्धिजितैर्चङ्क्षरा असैरेव रावणः ।
विसर्गदारुणः क्रूरो रावणो द्रावणस्तु सः

sattvabuddhijitaircaṅkṣarā asaireva rāvaṇaḥ |
visargadāruṇaḥ krūro rāvaṇo drāvaṇastu saḥ

2,8.51

हिरण्यकशिपुर्ह्यासीद्रावणः पूर्वजन्मनि ।
चतुर्युगानि राजाभूत् त्रयोदश स राक्षसः

hiraṇyakaśipurhyāsīdrāvaṇaḥ pūrvajanmani |
caturyugāni rājābhūt trayodaśa sa rākṣasaḥ

2,8.52

ताः पञ्चकोट्यो वर्षाणां संख्याताः संख्यया द्विजाः ।
नियुतान्येकषष्टिं च शरदां गणितानि वै

tāḥ pañcakoṭyo varṣāṇāṃ saṃkhyātāḥ saṃkhyayā dvijāḥ |
niyutānyekaṣaṣṭiṃ ca śaradāṃ gaṇitāni vai

2,8.53

षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां वै स रावणः ।
देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्

ṣaṣṭiṃ caiva sahasrāṇi varṣāṇāṃ vai sa rāvaṇaḥ |
devatānāmṛṣīṇāṃ ca ghoraṃ kṛtvā prajāgaram

2,8.54

त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् ।
रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान्

tretāyuge caturviṃśe rāvaṇastapasaḥ kṣayāt |
rāmaṃ dāśarathiṃ prāpya sagaṇaḥ kṣayamīyivān

2,8.55

महोदरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा ।
पुष्पोत्कटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा

mahodaraḥ prahastaśca mahāpārśvaḥ kharastathā |
puṣpotkaṭāyāḥ putrāste kanyā kumbhīnasī tathā

2,8.56

त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वः सराक्षसः ।
कन्यानुपालिका चैव वाकायाः प्रसवः स्मृतः

triśirā dūṣaṇaścaiva vidyujjihvaḥ sarākṣasaḥ |
kanyānupālikā caiva vākāyāḥ prasavaḥ smṛtaḥ

2,8.57

इत्येते क्रूर कर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश ।
दारुणाभिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः

ityete krūra karmāṇaḥ paulastyā rākṣasā daśa |
dāruṇābhijanāḥ sarve devairapi durāsadāḥ

2,8.58

सर्वे लब्धवराः शूराः पुत्रपौत्रैः समन्विताः ।
यक्षाणां चैव सर्वेषां पौलस्त्या चे च राक्षसाः

sarve labdhavarāḥ śūrāḥ putrapautraiḥ samanvitāḥ |
yakṣāṇāṃ caiva sarveṣāṃ paulastyā ce ca rākṣasāḥ

2,8.59

आगस्त्यवैश्वामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम् ।
वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिषेविणाम्

āgastyavaiśvāmitrāṇāṃ krūrāṇāṃ brahmarakṣasām |
vedādhyayanaśīlānāṃ tapovrataniṣeviṇām

2,8.60

तेषामैडविडो राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः ।
इतरे ये यज्ञजुषस्ते वै रक्षोगणास्त्रयः

teṣāmaiḍaviḍo rājā paulastyaḥ savyapiṅgalaḥ |
itare ye yajñajuṣaste vai rakṣogaṇāstrayaḥ

2,8.61

यातुधाना ब्रह्मधाना वार्त्ताश्चैव दिवाचराः ।
निशाचरगणास्तेषां चत्वारः कविभिः स्मृताः

yātudhānā brahmadhānā vārttāścaiva divācarāḥ |
niśācaragaṇāsteṣāṃ catvāraḥ kavibhiḥ smṛtāḥ

2,8.62

पौलस्त्या नैरृताश्चैव आगस्त्याः कौशिकास्तथा ।
इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः

paulastyā nairṛtāścaiva āgastyāḥ kauśikāstathā |
ityetāḥ sapta teṣāṃ vai jātayo rākṣasāḥ smṛtāḥ

2,8.63

तेषां रुपं प्रवक्ष्यामि स्वाभाव्येन व्यवस्थितम् ।
वृत्ताक्षाः पिङ्गलाश्चैव महाकाया महोदराः

teṣāṃ rupaṃ pravakṣyāmi svābhāvyena vyavasthitam |
vṛttākṣāḥ piṅgalāścaiva mahākāyā mahodarāḥ

2,8.64

अष्टदंष्ट्राः शङ्कुकार्णा ऊर्द्ध्वरोमाण एव च ।
आकर्णा हारितस्याश्च मुञ्जधूम्रोर्ध्वमूर्धजाः

aṣṭadaṃṣṭrāḥ śaṅkukārṇā ūrddhvaromāṇa eva ca |
ākarṇā hāritasyāśca muñjadhūmrordhvamūrdhajāḥ

2,8.65

स्थूलशीर्षाः सिताभाश्च ह्रस्वसक्थिप्रबाहवः ।
ताम्रास्या लंबजिह्वोष्ठा लंबभ्रूस्थूलनासिकाः

sthūlaśīrṣāḥ sitābhāśca hrasvasakthiprabāhavaḥ |
tāmrāsyā laṃbajihvoṣṭhā laṃbabhrūsthūlanāsikāḥ

2,8.66

नीलाङ्गा लोहितग्रीवा गंभीराक्षा विभीषणाः ।
महाघोरस्वराश्चैव विकटोद्बद्धपिण्डिकाः

nīlāṅgā lohitagrīvā gaṃbhīrākṣā vibhīṣaṇāḥ |
mahāghorasvarāścaiva vikaṭodbaddhapiṇḍikāḥ

2,8.67

स्थूलाश्च तुङ्गनासाश्च शिलासंहनना दृढाः ।
दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः क्लिष्टकर्मिणः

sthūlāśca tuṅganāsāśca śilāsaṃhananā dṛḍhāḥ |
dāruṇābhijanāḥ krūrāḥ prāyaśaḥ kliṣṭakarmiṇaḥ

2,8.68

सकुण्डलाङ्गदापीडा मुकुटोष्णीषधारिणः ।
विचित्राभरणाश्चित्रमाल्यगन्धानुलेपनाः

sakuṇḍalāṅgadāpīḍā mukuṭoṣṇīṣadhāriṇaḥ |
vicitrābharaṇāścitramālyagandhānulepanāḥ

2,8.69

अन्नादाः पिशितादाश्च पुरुषादाश्च ते स्मृताः ।
इत्येतद्रूपसाधर्म्यं राक्षसानां स्मृतं बुधैः

annādāḥ piśitādāśca puruṣādāśca te smṛtāḥ |
ityetadrūpasādharmyaṃ rākṣasānāṃ smṛtaṃ budhaiḥ

2,8.70

न समास्ते बले बुद्धौ युद्धे माया कृते तदा ।
पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः

na samāste bale buddhau yuddhe māyā kṛte tadā |
pulahasya mṛgāḥ putrāḥ sarve vyālāśca daṃṣṭriṇaḥ

2,8.71

भूताः सर्प्पाः पिशाचाश्च सृमरा हस्तिनस्तथा ।
वानराः किन्नराश्चेव मायुः किंपुरुषास्तथा

bhūtāḥ sarppāḥ piśācāśca sṛmarā hastinastathā |
vānarāḥ kinnarāśceva māyuḥ kiṃpuruṣāstathā

2,8.72

प्रागप्येते परिक्रान्ता मया क्रोधवशान्वयाः ।
अनपत्यः क्रतुर्ह्यस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंऽतरे

prāgapyete parikrāntā mayā krodhavaśānvayāḥ |
anapatyaḥ kraturhyasminsmṛto vaivasvateṃ'tare

2,8.73

न तस्य पत्न्यः पुत्रा वा तेजः संक्षिव्य च स्थितः ।
अत्रेर्वशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः

na tasya patnyaḥ putrā vā tejaḥ saṃkṣivya ca sthitaḥ |
atrervaśaṃ pravakṣyāmi tṛtīyasya prajāpateḥ

2,8.74

तस्य पत्न्यस्तु सुन्दर्यों दशैवासन्पतिव्रताः ।
बद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः

tasya patnyastu sundaryoṃ daśaivāsanpativratāḥ |
badrāśvasya ghṛtācyāṃ vai daśāpsarasi sūnavaḥ

2,8.75

भद्रा शूद्रा च मद्रा च शालभा मलदा तथा ।
बला हला च सप्तैता या च गोचपलाः स्मृताः

bhadrā śūdrā ca madrā ca śālabhā maladā tathā |
balā halā ca saptaitā yā ca gocapalāḥ smṛtāḥ

2,8.76

तथा तामरसा चैव रत्नकूटा च तादृशः ।
तत्र यो वंशकृच्चासौ तस्य नाम प्रभाकरः

tathā tāmarasā caiva ratnakūṭā ca tādṛśaḥ |
tatra yo vaṃśakṛccāsau tasya nāma prabhākaraḥ

2,8.77

मद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् ।
स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम्

madrāyāṃ janayāmāsa somaṃ putraṃ yaśasvinam |
svarbhānunā hate sūrye patamāne divo mahīm

2,8.78

तमो ऽभिभूते लोके ऽस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता ।
स्वस्ति तेस्त्विति चौक्तो वै पतन्निह दिवाकरः

tamo 'bhibhūte loke 'sminprabhā yena pravarttitā |
svasti testviti caukto vai patanniha divākaraḥ

2,8.79

ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् ।
अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः

brahmarṣervacanāttasya na papāta divo mahīm |
atriśreṣṭhāni gotrāṇi yaścakāra mahātapāḥ

2,8.80

यज्ञेष्वनिधनं चैव सुरैर्यस्य प्रवर्तितम् ।
स तासु जनयामास पुत्रानात्मसमानकान्

yajñeṣvanidhanaṃ caiva surairyasya pravartitam |
sa tāsu janayāmāsa putrānātmasamānakān

2,8.81

दश तान्वै सुमहता तपसा भावितः प्रभुः ।
स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः

daśa tānvai sumahatā tapasā bhāvitaḥ prabhuḥ |
svastyātreyā iti khyātā ṛṣayo vedapāragāḥ

2,8.82

तेषां द्वौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ ।
दत्तो ह्यनुमतो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः

teṣāṃ dvau khyātayaśasau brahmiṣṭhau sumahaujasau |
datto hyanumato jyeṣṭho durvāsāstasya cānujaḥ

2,8.83

यवीयसी सुता तेषामबला ब्रह्मवादिनी ।
अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा

yavīyasī sutā teṣāmabalā brahmavādinī |
atrāpyudāharantīmaṃ ślokaṃ paurāṇikāḥ purā

2,8.84

अत्रेः पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मषम् ।
दत्तात्रेयं तनुं विषणोः पुराणज्ञाः प्रजक्षते

atreḥ putraṃ mahātmānaṃ śāntātmānamakalmaṣam |
dattātreyaṃ tanuṃ viṣaṇoḥ purāṇajñāḥ prajakṣate

2,8.85

तस्य गोत्रान्वयज्जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि ।
श्यावाश्वा मुद्गलाश्चैव वाग्भूतकगवि स्थिराः

tasya gotrānvayajjātāścatvāraḥ prathitā bhuvi |
śyāvāśvā mudgalāścaiva vāgbhūtakagavi sthirāḥ

2,8.86

एते ऽत्रीणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसः ।
काश्यपो नारदश्चैव पर्वतो ऽरुन्धती तथा

ete 'trīṇāṃ tu catvāraḥ smṛtāḥ pakṣā mahaujasaḥ |
kāśyapo nāradaścaiva parvato 'rundhatī tathā

2,8.87

जज्ञिरे मानसा ह्येते ऽरुधत्यास्तन्निबोधत ।
नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धती प्रत्यपादयत्

jajñire mānasā hyete 'rudhatyāstannibodhata |
nāradastu vasiṣṭhāyārundhatī pratyapādayat

2,8.88

ऊर्द्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः ।
पुरा देवासुरे तस्मिन्संग्रामे तारकामये

ūrddhvaretā mahātejā dakṣaśāpāttu nāradaḥ |
purā devāsure tasminsaṃgrāme tārakāmaye

2,8.89

अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शस्ते सुरैः सह ।
वसिष्ठस्तपसा धीमाञ्जीवयामास वै प्रजाः

anāvṛṣṭyā hate loke vyagre śaste suraiḥ saha |
vasiṣṭhastapasā dhīmāñjīvayāmāsa vai prajāḥ

2,8.90

अनेकफलमूलिन्य औषधीश्च प्रवर्तयन् ।
तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौषधेन सः

anekaphalamūlinya auṣadhīśca pravartayan |
tāstena jīvayāmāsa kāruṇyādauṣadhena saḥ

2,8.91

अरुन्धत्यां वसिष्टस्तु शक्तिमुत्पादय त्सुतम् ।
स्वाङ्गज जनयच्छक्तिरदृश्यन्त्यां पराशरम्

arundhatyāṃ vasiṣṭastu śaktimutpādaya tsutam |
svāṅgaja janayacchaktiradṛśyantyāṃ parāśaram

2,8.92

काल्यां पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।
द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः

kālyāṃ parāśarājjajñe kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ |
dvaipāyanādaraṇyāṃ vai śuko jajñe guṇānvitaḥ

2,8.93

उदपद्यन्त षडिमे पीवर्यां शुकसूनवः ।
भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः

udapadyanta ṣaḍime pīvaryāṃ śukasūnavaḥ |
bhūriśravāḥ prabhuḥ śaṃbhuḥ kṛṣṇo gauraśca pañcamaḥ

2,8.94

कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता ।
जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वणुहस्य च

kanyā kīrtimatī caiva yogamātā dhṛtavratā |
jananī brahmadattasya patnī sā tvaṇuhasya ca

2,8.95

श्वेताः कृष्णाश्च पौराश्च श्यामधूम्राश्च चण्डिनः ।
ऊष्मादा दारिकाश्चैव नीलाश्चैव पराशराः

śvetāḥ kṛṣṇāśca paurāśca śyāmadhūmrāśca caṇḍinaḥ |
ūṣmādā dārikāścaiva nīlāścaiva parāśarāḥ

2,8.96

पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् ।
अत ऊर्द्ध्व निबोध त्वमिन्द्रप्रमति संभवम्

parāśarāṇāmaṣṭau te pakṣāḥ proktā mahātmanām |
ata ūrddhva nibodha tvamindrapramati saṃbhavam

2,8.97

वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यामुदपद्यत ।
कुणीति यः समाख्यात इन्द्रप्रमतिरुच्यते

vasiṣṭhasya kapiñjalyāṃ ghṛtācyāmudapadyata |
kuṇīti yaḥ samākhyāta indrapramatirucyate

2,8.98

पृथोः सुतायां संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः ।
उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे ह्यौपमन्यवः

pṛthoḥ sutāyāṃ saṃbhūtaḥ putrastasyābhavadvasuḥ |
upamanyuḥ sutastasya yasyeme hyaupamanyavaḥ

2,8.99

मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनेयाः परिश्रुताः ।
एकार्षेयास्तथा चान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः

mitrāvaruṇayoścaiva kuṇḍineyāḥ pariśrutāḥ |
ekārṣeyāstathā cānye vasiṣṭhā nāma viśrutāḥ

2,8.100

एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता ह्येकादशैव तु ।
इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा अष्ट विश्रुताः

ete pakṣā vasiṣṭhānāṃ smṛtā hyekādaśaiva tu |
ityete brahmaṇaḥ putrā mānasā aṣṭa viśrutāḥ

2,8.101

भ्रातरः सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः ।
त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिगणसंकुलान्

bhrātaraḥ sumahābhāgā yeṣāṃ vaṃśāḥ pratiṣṭhitāḥ |
trīṃllokāndhārayantīmāndevarṣigaṇasaṃkulān

2,8.102

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः ।
व्याप्ता येस्तु त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः

teṣāṃ putrāśca pautrāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ |
vyāptā yestu trayo lokāḥ sūryasyeva gabhastibhiḥ

Chapter 2.9

2,9.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिवंशवर्णनं नामाष्टमो ऽध्यायः ॥
8// ऋषय ऊचुः कथं द्विवारावुत्पन्ना भवानी प्राक्सती तु या ।
आसीद्दाक्षायणी पूर्वमुमा कथमजायत

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ṛṣivaṃśavarṇanaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ // 8// ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ dvivārāvutpannā bhavānī prāksatī tu yā |
āsīddākṣāyaṇī pūrvamumā kathamajāyata

2,9.2

मेनायां पितृकन्यायां जनयञ्छैलराट् स्वयम् ।
के वै ते पितरो नाम येषां मेना तु मानसी

menāyāṃ pitṛkanyāyāṃ janayañchailarāṭ svayam |
ke vai te pitaro nāma yeṣāṃ menā tu mānasī

2,9.3

मैनाकश्चैव दोहित्रो दौहित्री च तथा ह्युमा ।
एकपर्णा तथा चैव तथा चैवैकपाटला

mainākaścaiva dohitro dauhitrī ca tathā hyumā |
ekaparṇā tathā caiva tathā caivaikapāṭalā

2,9.4

गङ्गा चापि सरिच्छ्रेष्ठा सर्वासां पूर्वजा तथा ।
सर्वमेतत्वयोद्दिष्टं निर्देशं तस्य नो वद

gaṅgā cāpi saricchreṣṭhā sarvāsāṃ pūrvajā tathā |
sarvametatvayoddiṣṭaṃ nirdeśaṃ tasya no vada

2,9.5

श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते श्राद्धस्य च विधिं परम् ।
पुत्राश्च के स्मृतास्तेषां कथं च पितरस्तु ते

śrotumicchāmi bhadraṃ te śrāddhasya ca vidhiṃ param |
putrāśca ke smṛtāsteṣāṃ kathaṃ ca pitarastu te

2,9.6

कथं वा ते समुत्पन्नाः किंना मानः किमात्मकाः ।
स्वर्गे वै पितरो ह्येते देवानामपि देवताः

kathaṃ vā te samutpannāḥ kiṃnā mānaḥ kimātmakāḥ |
svarge vai pitaro hyete devānāmapi devatāḥ

2,9.7

एवं वेदितुमिच्छामि पितॄणां सर्गमुत्तममा ।
यथा च दत्तमस्माभिः सार्द्धं प्रीणाति वै पितॄन्

evaṃ veditumicchāmi pitṝṇāṃ sargamuttamamā |
yathā ca dattamasmābhiḥ sārddhaṃ prīṇāti vai pitṝn

2,9.8

यदर्थं ते न दृश्यन्ते तत्र किं कारणं स्मृतम् ।
स्वर्गे तु के च वर्त्तन्ते पितरो नरके व के

yadarthaṃ te na dṛśyante tatra kiṃ kāraṇaṃ smṛtam |
svarge tu ke ca varttante pitaro narake va ke

2,9.9

अभिसंभाष्य पितरं पितुश्च पितरं तथा ।
प्रतितामहं तथा चैव त्रिषु पिण्डेषु नामतः

abhisaṃbhāṣya pitaraṃ pituśca pitaraṃ tathā |
pratitāmahaṃ tathā caiva triṣu piṇḍeṣu nāmataḥ

2,9.10

नाम्ना दत्तानि श्राद्धानि कथं गच्छन्ति वै पितॄन् ।
कथं च शक्तास्ते दातुं नरकस्थाः फलं पुनः

nāmnā dattāni śrāddhāni kathaṃ gacchanti vai pitṝn |
kathaṃ ca śaktāste dātuṃ narakasthāḥ phalaṃ punaḥ

2,9.11

के च ते पितरो नाम कान्यजामो वयं पुनः ।
देवा अपि पितॄन् स्वर्गे यजन्तीति हि नः श्रुतम्

ke ca te pitaro nāma kānyajāmo vayaṃ punaḥ |
devā api pitṝn svarge yajantīti hi naḥ śrutam

2,9.12

एतदिच्छामि वै श्रोतुं विस्तरेण बहुश्रुतम् ।
स्पष्टाभिधान मपि वै तद्भवान्वक्तुमर्हसि

etadicchāmi vai śrotuṃ vistareṇa bahuśrutam |
spaṣṭābhidhāna mapi vai tadbhavānvaktumarhasi

2,9.13

सूत उवाच अत्र वो कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ।
मन्वन्तरेषु जायन्ते पितरो देवसूनवः

sūta uvāca atra vo kīrtayiṣyāmi yathāprajñaṃ yathāśrutam |
manvantareṣu jāyante pitaro devasūnavaḥ

2,9.14

अतीतानागताः श्रेष्ठाः कनिष्ठाः क्रमशस्तु वै ।
देवैः सार्द्धं पुरातीताः पितरो ऽन्येन्तरेषु वै

atītānāgatāḥ śreṣṭhāḥ kaniṣṭhāḥ kramaśastu vai |
devaiḥ sārddhaṃ purātītāḥ pitaro 'nyentareṣu vai

2,9.15

वर्तन्ते सांप्रतं चे तु तान्वै पक्ष्यामि निश्चयात् ।
श्राद्धक्रियां मनुश्चैषां श्राद्धदेवः प्रवर्त्तयेत्

vartante sāṃprataṃ ce tu tānvai pakṣyāmi niścayāt |
śrāddhakriyāṃ manuścaiṣāṃ śrāddhadevaḥ pravarttayet

2,9.16

देवान्सृजत ब्रह्मा मां यक्ष्यन्तीति च प्रभुः ।
तमुत्सृज्य तदात्मानमयजंस्ते फलार्थिनः

devānsṛjata brahmā māṃ yakṣyantīti ca prabhuḥ |
tamutsṛjya tadātmānamayajaṃste phalārthinaḥ

2,9.17

ते शप्ता ब्रह्मणा मूढा नष्टसंज्ञा भविष्यथ ।
तस्मात्किञ्चिन्न जानीत ततो लोकेषु मुह्यत

te śaptā brahmaṇā mūḍhā naṣṭasaṃjñā bhaviṣyatha |
tasmātkiñcinna jānīta tato lokeṣu muhyata

2,9.18

ते भूयः प्रणताः सर्वे याचन्ति स्म पितामहम् ।
अनुग्रहाय लोकानां पुनस्तानब्रवीत्प्रभुः

te bhūyaḥ praṇatāḥ sarve yācanti sma pitāmaham |
anugrahāya lokānāṃ punastānabravītprabhuḥ

2,9.19

प्रायश्चित्तं चरध्वं वै व्यभिचारो हि वः कृतः ।
पुत्रान्स्वान्परिपृच्छध्वं ततो ज्ञानमवाप्स्यथ

prāyaścittaṃ caradhvaṃ vai vyabhicāro hi vaḥ kṛtaḥ |
putrānsvānparipṛcchadhvaṃ tato jñānamavāpsyatha

2,9.20

ततस्त स्वसुतांश्चैव प्रयश्चित्तजि घृक्षवः ।
अपृच्छन्संयतात्मानो विधिवच्च मिथो मिथः

tatasta svasutāṃścaiva prayaścittaji ghṛkṣavaḥ |
apṛcchansaṃyatātmāno vidhivacca mitho mithaḥ

2,9.21

तेभ्यस्ते नियतात्मानः पुत्राः शंसुरनेकधा ।
प्रयश्चित्तानि धर्मज्ञावाङ्मनः कर्मजानि च

tebhyaste niyatātmānaḥ putrāḥ śaṃsuranekadhā |
prayaścittāni dharmajñāvāṅmanaḥ karmajāni ca

2,9.22

ते पुत्रानब्रुवन्प्रीता लब्धसंज्ञा दिवौकसः ।
यूयं वै पितरो ऽस्माकं यैर्वयं प्रतिबोधिताः

te putrānabruvanprītā labdhasaṃjñā divaukasaḥ |
yūyaṃ vai pitaro 'smākaṃ yairvayaṃ pratibodhitāḥ

2,9.23

धर्मं ज्ञानं च वैराग्यं को वरो वः प्रदीयताम् ।
पुस्तानब्रवीद्ब्रह्मा यूयं वै सत्यवादिनः

dharmaṃ jñānaṃ ca vairāgyaṃ ko varo vaḥ pradīyatām |
pustānabravīdbrahmā yūyaṃ vai satyavādinaḥ

2,9.24

तस्माद्यदुक्तं युष्माभिस्तत्तथा न तदन्यथा ।
उक्तं च पितरो ऽस्माकं चेति वै तनयाः स्वकाः

tasmādyaduktaṃ yuṣmābhistattathā na tadanyathā |
uktaṃ ca pitaro 'smākaṃ ceti vai tanayāḥ svakāḥ

2,9.25

पितरस्ते भविष्यन्ति तेभ्यो ऽयं दीयतां वरः ।
तेनैव वचसा ते वै ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

pitaraste bhaviṣyanti tebhyo 'yaṃ dīyatāṃ varaḥ |
tenaiva vacasā te vai brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

2,9.26

पुत्राः पितृत्वमाजग्मुः पुत्रत्वं पितरः पुनः ।
तस्मात्ते पितरः पुत्राः पितृत्वं तेषु तत्स्मृतम्

putrāḥ pitṛtvamājagmuḥ putratvaṃ pitaraḥ punaḥ |
tasmātte pitaraḥ putrāḥ pitṛtvaṃ teṣu tatsmṛtam

2,9.27

एवं स्मृत्वा पितॄन्पुत्राः पुत्रांश्चैव पितॄंस्तथा ।
व्याजहार पुनर्ब्रह्मा वितॄनात्मविवृद्धये

evaṃ smṛtvā pitṝnputrāḥ putrāṃścaiva pitṝṃstathā |
vyājahāra punarbrahmā vitṝnātmavivṛddhaye

2,9.28

यो ह्य निष्टान्पितॄञ्श्राद्धि क्रियां काञ्चितकरिष्यति ।
राक्षसा दानवाश्बैव फलं प्राप्स्यन्ति तस्य तत्

yo hya niṣṭānpitṝñśrāddhi kriyāṃ kāñcitakariṣyati |
rākṣasā dānavāśbaiva phalaṃ prāpsyanti tasya tat

2,9.29

श्राद्धैराप्यायिताश्चैव पितरः सोममव्ययम् ।
आप्यायमाना युष्माभिर्वर्द्धयिष्यन्ति नित्यशः

śrāddhairāpyāyitāścaiva pitaraḥ somamavyayam |
āpyāyamānā yuṣmābhirvarddhayiṣyanti nityaśaḥ

2,9.30

श्राद्धैराप्यायितः सोमो लोकानाप्याययिष्यति ।
कृत्स्नं सपर्वतवनं जङ्गमाजङ्गमैर्वृतम्

śrāddhairāpyāyitaḥ somo lokānāpyāyayiṣyati |
kṛtsnaṃ saparvatavanaṃ jaṅgamājaṅgamairvṛtam

2,9.31

श्राद्धानि पुष्टिकामाश्च ये करिष्यन्ति मानवाः ।
तेभ्यः पुष्टिं प्रजाश्चैव दास्यन्ति पितरः सदा

śrāddhāni puṣṭikāmāśca ye kariṣyanti mānavāḥ |
tebhyaḥ puṣṭiṃ prajāścaiva dāsyanti pitaraḥ sadā

2,9.32

श्राद्धे येभ्यः प्रदास्यन्ति त्रीन्पिण्डान्नामगोत्रतः ।
सर्वत्र वर्तमानास्ते पितरः प्रपितामहाः

śrāddhe yebhyaḥ pradāsyanti trīnpiṇḍānnāmagotrataḥ |
sarvatra vartamānāste pitaraḥ prapitāmahāḥ

2,9.33

तेषामाप्याययिष्यन्ति श्राद्धदानेन वै प्रजाः ।
एवमाज्ञा कृता पूर्वं ब्रह्मणा परमेष्ठिना

teṣāmāpyāyayiṣyanti śrāddhadānena vai prajāḥ |
evamājñā kṛtā pūrvaṃ brahmaṇā parameṣṭhinā

2,9.34

तेनैतत्सर्वथा सिद्धं दानमध्ययनं तपः ।
ते तु ज्ञानप्रदातारः पितरो वो न संशयः

tenaitatsarvathā siddhaṃ dānamadhyayanaṃ tapaḥ |
te tu jñānapradātāraḥ pitaro vo na saṃśayaḥ

2,9.35

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ।
अन्योन्यपितरो ह्येते देवाश्च पितरश्च ह

ityete pitaro devā devāśca pitaraḥ punaḥ |
anyonyapitaro hyete devāśca pitaraśca ha

2,9.36

एतद्ब्रह्मवचः श्रुत्वा सूतस्य विदितात्मनः ।
पप्रच्छुर्मुनयो भूयः सूतं तस्माद्यदुत्तरम्

etadbrahmavacaḥ śrutvā sūtasya viditātmanaḥ |
papracchurmunayo bhūyaḥ sūtaṃ tasmādyaduttaram

2,9.37

ऋषय ऊचुः कियन्तो वै मुनिगणाः कस्मिन्काले च ते गणाः ।
पूर्वे तु देवप्रवरा देवानां सोमवर्द्धनाः

ṛṣaya ūcuḥ kiyanto vai munigaṇāḥ kasminkāle ca te gaṇāḥ |
pūrve tu devapravarā devānāṃ somavarddhanāḥ

2,9.38

सूत उवाच एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि पितृसर्गमनुत्तमम् ।
शंयुः पप्रच्छ यत्पूर्वं पितरं वै बृहस्पतिम्

sūta uvāca etadvo 'haṃ pravakṣyāmi pitṛsargamanuttamam |
śaṃyuḥ papraccha yatpūrvaṃ pitaraṃ vai bṛhaspatim

2,9.39

बृहस्पतिमुपासीनं सर्वज्ञानार्थकोविदम् ।
पुत्रः शंयुरिमं प्रश्नं पप्रच्छ विनयान्वितः

bṛhaspatimupāsīnaṃ sarvajñānārthakovidam |
putraḥ śaṃyurimaṃ praśnaṃ papraccha vinayānvitaḥ

2,9.40

क एते पितरो नाम कियन्तः के च नामतः ।
समुद्भूताः कथं चैते पितृत्वं समुपागताः

ka ete pitaro nāma kiyantaḥ ke ca nāmataḥ |
samudbhūtāḥ kathaṃ caite pitṛtvaṃ samupāgatāḥ

2,9.41

कस्माच्च पितरः पूर्वं यज्ञं पुष्णन्ति नित्यशः ।
क्रियाश्च सर्वा वर्त्तन्ते श्राद्धपूर्वा महात्मनाम्

kasmācca pitaraḥ pūrvaṃ yajñaṃ puṣṇanti nityaśaḥ |
kriyāśca sarvā varttante śrāddhapūrvā mahātmanām

2,9.42

कस्मै श्राद्धानि देयानि किं च दत्ते महाफलम् ।
केषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च नदीषु च

kasmai śrāddhāni deyāni kiṃ ca datte mahāphalam |
keṣu cāpyakṣayaṃ śrāddhaṃ tīrtheṣu ca nadīṣu ca

2,9.43

केषु वै सर्वमाप्तोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः ।
कश्च कालो भवेच्छ्राद्धे विधिः कश्चानुवर्त्तते

keṣu vai sarvamāptoti śrāddhaṃ kṛtvā dvijottamaḥ |
kaśca kālo bhavecchrāddhe vidhiḥ kaścānuvarttate

2,9.44

एतदिच्छामि भगवन्विस्तरेण यथा तथा ।
व्याख्यातमानुपूर्व्येण यत्र चोदाहृतं मया

etadicchāmi bhagavanvistareṇa yathā tathā |
vyākhyātamānupūrvyeṇa yatra codāhṛtaṃ mayā

2,9.45

बृहस्पतिरिदं सम्यगेवं पृष्टो महामतिः ।
व्याजहारानुपूर्व्येण प्रश्नं प्रश्नविदां वरः

bṛhaspatiridaṃ samyagevaṃ pṛṣṭo mahāmatiḥ |
vyājahārānupūrvyeṇa praśnaṃ praśnavidāṃ varaḥ

2,9.46

बृहस्पतिरुवाच कथ यिष्यामि ते तात यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
विनयेन यथान्यायं गम्भीरं प्रश्नमुत्तमम्

bṛhaspatiruvāca katha yiṣyāmi te tāta yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
vinayena yathānyāyaṃ gambhīraṃ praśnamuttamam

2,9.47

द्यौरंरिक्षं पृथिवी नक्षत्राणि दिशस्त था ।
सूर्याचन्द्रमसौ चैव तथाहोरात्रमेव च

dyauraṃrikṣaṃ pṛthivī nakṣatrāṇi diśasta thā |
sūryācandramasau caiva tathāhorātrameva ca

2,9.48

न बभूवुस्तदा तात तमोभूतमभूज्जगत् ।
ब्रह्मैको दुश्चरं तत्र तताप परमं तपः

na babhūvustadā tāta tamobhūtamabhūjjagat |
brahmaiko duścaraṃ tatra tatāpa paramaṃ tapaḥ

2,9.49

शंयुस्तमब्रवीद्भूयः पितरं ब्रह्मवित्तमम् ।
सर्ववेदव्रतस्नातः सर्वज्ञानविदां वरः ।
कीदृशं सर्वभूतेशस्तपस्तेपे प्रजा पतिः

śaṃyustamabravīdbhūyaḥ pitaraṃ brahmavittamam |
sarvavedavratasnātaḥ sarvajñānavidāṃ varaḥ |
kīdṛśaṃ sarvabhūteśastapastepe prajā patiḥ

2,9.50

बृहस्पतिरुवाच सर्वेषां तपसां यत्तत्तपो योगमनुत्तमम् ।
ध्यायंस्तदा स भगवांस्तेन लोकानवासृजत्

bṛhaspatiruvāca sarveṣāṃ tapasāṃ yattattapo yogamanuttamam |
dhyāyaṃstadā sa bhagavāṃstena lokānavāsṛjat

2,9.51

ज्ञानानि भूतभव्यानि लोका वेदाश्च सर्वशः ।
योगामृतास्तदा सृष्टा ब्रह्मणा लोकचक्षुषा

jñānāni bhūtabhavyāni lokā vedāśca sarvaśaḥ |
yogāmṛtāstadā sṛṣṭā brahmaṇā lokacakṣuṣā

2,9.53

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः ।
वैराजा इति विख्याता देवानां दिवि देवता/ ॥
52// योगेन तपसा युक्तः पूर्वमेव तदा प्रभुः ।
देवानसृजत ब्रह्मा योगयुक्तान्सनातनान्

lokāḥ saṃtānakā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ |
vairājā iti vikhyātā devānāṃ divi devatā/ // 52// yogena tapasā yuktaḥ pūrvameva tadā prabhuḥ |
devānasṛjata brahmā yogayuktānsanātanān

2,9.54

आदिदेवा इति ख्याता महासत्त्वा महौजसः ।
सर्वकामप्रदाः पूज्या देवादानवमानवैः

ādidevā iti khyātā mahāsattvā mahaujasaḥ |
sarvakāmapradāḥ pūjyā devādānavamānavaiḥ

2,9.55

तेषां सप्त समाख्याता गणास्त्रैलोक्यपूजिताः ।
अमूर्त्तयस्त्रयस्तेषां चत्वारस्तु समूर्त्तयः

teṣāṃ sapta samākhyātā gaṇāstrailokyapūjitāḥ |
amūrttayastrayasteṣāṃ catvārastu samūrttayaḥ

2,9.56

उपरिष्टात् त्रयस्तेषां वर्त्तन्ते भावमूर्त्तयः ।
तेषामधस्ताद्वर्त्तन्ते चत्वारः सूक्ष्ममूर्त्तयः

upariṣṭāt trayasteṣāṃ varttante bhāvamūrttayaḥ |
teṣāmadhastādvarttante catvāraḥ sūkṣmamūrttayaḥ

2,9.57

ततो देवास्ततो भूमिरेषा लोकपरंपरा ।
लोके वर्षन्ति ते ह्यस्मिंस्तेभ्यः पर्जन्यसंभवः

tato devāstato bhūmireṣā lokaparaṃparā |
loke varṣanti te hyasmiṃstebhyaḥ parjanyasaṃbhavaḥ

2,9.58

अन्नं भवति वै वृष्ट्या लोकानां संभवस्ततः ।
आप्याययन्ति ते यस्मात्सोमं चान्नं च योगतः

annaṃ bhavati vai vṛṣṭyā lokānāṃ saṃbhavastataḥ |
āpyāyayanti te yasmātsomaṃ cānnaṃ ca yogataḥ

2,9.59

ऊचुस्तान्वै पितॄंस्त स्माल्लोकानां लोकसत्तमाः ।
मनोजवाः स्वधाभक्ष्यः सर्वकामपरिष्कृताः

ūcustānvai pitṝṃsta smāllokānāṃ lokasattamāḥ |
manojavāḥ svadhābhakṣyaḥ sarvakāmapariṣkṛtāḥ

2,9.60

लोभमोहभयोपेता निश्चिन्ताः शोक वर्जिताः ।
एते योगं परित्यज्य प्राप्ता लोकान्सुदर्शनान्

lobhamohabhayopetā niścintāḥ śoka varjitāḥ |
ete yogaṃ parityajya prāptā lokānsudarśanān

2,9.61

दिव्याः पुण्या विपाप्मानो महात्मानो भवन्त्युत ।
ततो युगसहस्रान्ते जायन्ते ब्रह्मवादिनः

divyāḥ puṇyā vipāpmāno mahātmāno bhavantyuta |
tato yugasahasrānte jāyante brahmavādinaḥ

2,9.62

प्रतिलभ्य पुनर्योगं मोक्षं गच्छन्त्यमूर्त्तयः ।
व्यक्ताव्यक्तं परित्यज्य महायोगबलेन च

pratilabhya punaryogaṃ mokṣaṃ gacchantyamūrttayaḥ |
vyaktāvyaktaṃ parityajya mahāyogabalena ca

2,9.63

नश्यन्त्युल्केव गगने क्षणद्विद्युत्प्रभेव च ।
उत्सृज्य देहजालानि महायोगबलेन च

naśyantyulkeva gagane kṣaṇadvidyutprabheva ca |
utsṛjya dehajālāni mahāyogabalena ca

2,9.64

निराख्योपास्यता यान्ति सरितं सागरं यथा ।
क्रियया गुरुपूजाभिर्यागं कुर्वन्ति यत्नतः

nirākhyopāsyatā yānti saritaṃ sāgaraṃ yathā |
kriyayā gurupūjābhiryāgaṃ kurvanti yatnataḥ

2,9.65

श्राद्धे प्रीतास्ततः सोमं पितरो योगमास्थिताः ।
आप्याययन्ति योगेन त्रैलोक्यं येन जीवति

śrāddhe prītāstataḥ somaṃ pitaro yogamāsthitāḥ |
āpyāyayanti yogena trailokyaṃ yena jīvati

2,9.66

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगानां यत्नतः सदा ।
पितॄणां हि बलं योगो योगात्सोमः प्रवर्त्तते

tasmācchrāddhāni deyāni yogānāṃ yatnataḥ sadā |
pitṝṇāṃ hi balaṃ yogo yogātsomaḥ pravarttate

2,9.67

सहस्रशतविप्रान्वै भोजयेद्यावदागतान् ।
एकस्तानपि मन्त्रज्ञः सर्वानर्हति तच्छृणु

sahasraśataviprānvai bhojayedyāvadāgatān |
ekastānapi mantrajñaḥ sarvānarhati tacchṛṇu

2,9.68

एतानेव च मन्त्रज्ञान्भोजयेद्यः समागतान् ।
एकस्तान्स्नातकः प्रितः सर्वानर्हति तच्छृणु

etāneva ca mantrajñānbhojayedyaḥ samāgatān |
ekastānsnātakaḥ pritaḥ sarvānarhati tacchṛṇu

2,9.69

मन्त्रज्ञानां सहस्रेण स्नातकानां शतेन च ।
योगाचार्येण यद्भुक्तं त्रायते महातो भयात्

mantrajñānāṃ sahasreṇa snātakānāṃ śatena ca |
yogācāryeṇa yadbhuktaṃ trāyate mahāto bhayāt

2,9.70

गृहस्थानां सहस्रेण वानप्रस्थशतेन च ।
ब्रह्मचारिसहस्रेण योग एव विशिष्यते

gṛhasthānāṃ sahasreṇa vānaprasthaśatena ca |
brahmacārisahasreṇa yoga eva viśiṣyate

2,9.71

नास्तिको वाप्यधर्मो वा संकीर्मस्तस्करो ऽपि वा ।
नान्यत्र तारणं दानं योगेष्वाह प्रजापतिः

nāstiko vāpyadharmo vā saṃkīrmastaskaro 'pi vā |
nānyatra tāraṇaṃ dānaṃ yogeṣvāha prajāpatiḥ

2,9.72

पितरस्तस्य तुष्यन्ति सुवृष्टेनैव कर्षकाः ।
पुत्रो वाप्यथ वा पौत्रो ध्यानिनं भोजयिष्यति

pitarastasya tuṣyanti suvṛṣṭenaiva karṣakāḥ |
putro vāpyatha vā pautro dhyāninaṃ bhojayiṣyati

2,9.73

अलाभे ध्याननिष्ठानां भोजयेद्ब्रह्मचारिणम् ।
तदलाभे उदसीनं गूहस्थमपि भोजयेत्

alābhe dhyānaniṣṭhānāṃ bhojayedbrahmacāriṇam |
tadalābhe udasīnaṃ gūhasthamapi bhojayet

2,9.74

यस्तिष्ठेदेकपादेन वायुभक्षः शतं समाः ।
ध्यानयोगी परस्तस्मादिति ब्रह्मानुशासनम्

yastiṣṭhedekapādena vāyubhakṣaḥ śataṃ samāḥ |
dhyānayogī parastasmāditi brahmānuśāsanam

2,9.75

आद्य एष गणः प्रोक्तः पितॄणाममितौजसाम् ।
भावयन्सर्वलोकान्वै स्थित एष गणः सदा

ādya eṣa gaṇaḥ proktaḥ pitṝṇāmamitaujasām |
bhāvayansarvalokānvai sthita eṣa gaṇaḥ sadā

2,9.76

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सर्वानपि गणान्पुनः ।
संततिं संस्थितिं चैव भावनां च यथाक्रमम्

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sarvānapi gaṇānpunaḥ |
saṃtatiṃ saṃsthitiṃ caiva bhāvanāṃ ca yathākramam

Chapter 2.10

2,10.1

एति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे पितृकल्पो नाम नवमो ऽध्यायः ॥
9// बृहस्पतिरुवाच सप्तैते जयतां श्रेष्ठाः स्वर्गे पितृगणाः स्मृताः ।
चत्वारो मुर्त्तिमन्तश्च त्रयस्तेषाममूर्त्तयः

eti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde pitṛkalpo nāma navamo 'dhyāyaḥ // 9// bṛhaspatiruvāca saptaite jayatāṃ śreṣṭhāḥ svarge pitṛgaṇāḥ smṛtāḥ |
catvāro murttimantaśca trayasteṣāmamūrttayaḥ

2,10.2

तेषां लोकान्विसर्गं च कीर्त्तयिष्ये निबोधत ।
यावै दुहितरस्तेषां दौहित्राश्चेव ये स्मृताः

teṣāṃ lokānvisargaṃ ca kīrttayiṣye nibodhata |
yāvai duhitarasteṣāṃ dauhitrāśceva ye smṛtāḥ

2,10.3

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः ।
अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः

lokāḥ saṃtānakā nāma yatra tiṣṭhanti bhāsvarāḥ |
amūrttayaḥ pitṛgaṇāste vai putrāḥ prajāpateḥ

2,10.4

विराजस्य द्विजश्रेष्ठा वैराजा इति विश्रुताः ।
एते वै पितरस्तात योगानां योगवर्धनाः

virājasya dvijaśreṣṭhā vairājā iti viśrutāḥ |
ete vai pitarastāta yogānāṃ yogavardhanāḥ

2,10.5

अप्याययन्ति ये नित्यं योगायोगबलेन तु ।
श्राद्धैराप्यायितास्ते वै सोममाप्याययन्ति च

apyāyayanti ye nityaṃ yogāyogabalena tu |
śrāddhairāpyāyitāste vai somamāpyāyayanti ca

2,10.6

आप्यायितस्ततः सोमो लोकानाप्याययत्युत ।
एतेषां मानसी कन्या मेना नाम महागिरेः

āpyāyitastataḥ somo lokānāpyāyayatyuta |
eteṣāṃ mānasī kanyā menā nāma mahāgireḥ

2,10.7

पत्नी हिमवतः पुत्रो यस्या मैनाक उच्यते ।
पर्वतप्रवरः सो ऽथ क्रैञ्चश्चास्य गिरेः सुतः

patnī himavataḥ putro yasyā maināka ucyate |
parvatapravaraḥ so 'tha kraiñcaścāsya gireḥ sutaḥ

2,10.8

तिस्रः कन्यास्तु मेनायां जनयामास शैलाराट् ।
अपर्णामेकपर्णां च तृतीयामेकपाटलाम्

tisraḥ kanyāstu menāyāṃ janayāmāsa śailārāṭ |
aparṇāmekaparṇāṃ ca tṛtīyāmekapāṭalām

2,10.9

न्यग्रोधमे कपर्णा तु पाठलं त्वेकपाटला ।
आशिते द्वे अपर्णा तु ह्यनिकेता तपो ऽचरत्

nyagrodhame kaparṇā tu pāṭhalaṃ tvekapāṭalā |
āśite dve aparṇā tu hyaniketā tapo 'carat

2,10.10

शतं वर्षसहस्राणां दुश्चरं देवदानवैः ।
आहारमेकपर्णेन ह्येकपर्णा समाचरत्

śataṃ varṣasahasrāṇāṃ duścaraṃ devadānavaiḥ |
āhāramekaparṇena hyekaparṇā samācarat

2,10.11

पाटलेनैव चैकेन व्यदधादेकपाटला ।
पूर्णे वर्षसहस्रे द्वे चाहारं वै प्रजक्रतुः

pāṭalenaiva caikena vyadadhādekapāṭalā |
pūrṇe varṣasahasre dve cāhāraṃ vai prajakratuḥ

2,10.12

एका तत्र निराहारा तां माता प्रत्यभाषत ।
निषेधयन्ती सोमेति मातृस्रेहेन दुःखिता

ekā tatra nirāhārā tāṃ mātā pratyabhāṣata |
niṣedhayantī someti mātṛsrehena duḥkhitā

2,10.13

सा तथोक्ता तदापर्णा देवी दुश्चरचारिणी ।
उमेति हि महाभागा त्रिषु लोकेषु विश्रुता

sā tathoktā tadāparṇā devī duścaracāriṇī |
umeti hi mahābhāgā triṣu lokeṣu viśrutā

2,10.14

तथैव नाम्ना तेनासौ निरुक्तोक्तेन कर्मणा ।
एतत्तु त्रिकुमारीकं जगत्स्थावरजङ्ग मम्

tathaiva nāmnā tenāsau niruktoktena karmaṇā |
etattu trikumārīkaṃ jagatsthāvarajaṅga mam

2,10.15

एतासां तपसा सृष्टं यावद्भूमिर्द्धरिष्यति ।
तपःशरीरास्ताः सर्वास्थिस्रो योगबलान्विताः

etāsāṃ tapasā sṛṣṭaṃ yāvadbhūmirddhariṣyati |
tapaḥśarīrāstāḥ sarvāsthisro yogabalānvitāḥ

2,10.16

सर्वास्ताः सुमहाभागाः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः ।
सर्वाश्च ब्रह्मवादिन्यः सर्वाश्चैवोर्ध्वरेतसः

sarvāstāḥ sumahābhāgāḥ sarvāśca sthirayauvanāḥ |
sarvāśca brahmavādinyaḥ sarvāścaivordhvaretasaḥ

2,10.17

उमा तासां वरिष्ठा च श्रेष्ठा च वरवर्णिनी ।
महायोगबलोपेता महादेवमुपस्थिता

umā tāsāṃ variṣṭhā ca śreṣṭhā ca varavarṇinī |
mahāyogabalopetā mahādevamupasthitā

2,10.18

दत्तकश्चोशान्स्तस्याः पुत्रो वै भृगुनन्दनः ।
असितस्यैकपर्णा तु पत्नी साध्वी पतिव्रता

dattakaścośānstasyāḥ putro vai bhṛgunandanaḥ |
asitasyaikaparṇā tu patnī sādhvī pativratā

2,10.19

दत्ता हिमवता तस्मै योगाचार्याय धीमते ।
देवलं सुषुवे सा तु ब्रह्मिष्ठं ज्ञानसंयुता

dattā himavatā tasmai yogācāryāya dhīmate |
devalaṃ suṣuve sā tu brahmiṣṭhaṃ jñānasaṃyutā

2,10.20

या वै तासां कुमारीणां तृतीया चैकपाटला ।
पुत्रं शतशलाकस्य जैगीषव्यमुपस्थिता

yā vai tāsāṃ kumārīṇāṃ tṛtīyā caikapāṭalā |
putraṃ śataśalākasya jaigīṣavyamupasthitā

2,10.21

तस्यापि शङ्खलिशितौ स्मृतौ पुत्रावयोनिजौ ।
इत्येता वै महाभागाः कन्या हिमवतः शुभाः

tasyāpi śaṅkhaliśitau smṛtau putrāvayonijau |
ityetā vai mahābhāgāḥ kanyā himavataḥ śubhāḥ

2,10.22

रुद्राणी सा तु प्रवरा स्वैर्गुणैरतिरिच्यते ।
अन्योन्यप्रीतमनसोरुमाशङ्करयोरथ

rudrāṇī sā tu pravarā svairguṇairatiricyate |
anyonyaprītamanasorumāśaṅkarayoratha

2,10.23

श्लेषं संसक्तयोर्ज्ञात्वा शङ्कितः किल वृत्रहा ।
ताभ्यां मैथुनशक्ताभ्यामपत्योद्भवभीरुणा

śleṣaṃ saṃsaktayorjñātvā śaṅkitaḥ kila vṛtrahā |
tābhyāṃ maithunaśaktābhyāmapatyodbhavabhīruṇā

2,10.24

तयोः सकाशमिन्द्रेण प्रेषितो हव्यवाहनः ।
अनायो रतिविघ्नं च त्वमाचर हुताशन

tayoḥ sakāśamindreṇa preṣito havyavāhanaḥ |
anāyo rativighnaṃ ca tvamācara hutāśana

2,10.25

सर्वत्र गत एव त्वं न दोषो विद्यते तव ।
इत्येवमुक्ते तु तदा वह्निना च तथा कृतम्

sarvatra gata eva tvaṃ na doṣo vidyate tava |
ityevamukte tu tadā vahninā ca tathā kṛtam

2,10.26

उमां देवः समुत्सृज्य शुक्रं भूमौ व्यसर्जयत् ।
ततो रुषितया सद्यः शप्तो ऽग्निरुमया तया

umāṃ devaḥ samutsṛjya śukraṃ bhūmau vyasarjayat |
tato ruṣitayā sadyaḥ śapto 'gnirumayā tayā

2,10.27

इदं चोक्तवती वह्निं रोषगद्गदया गिरा ।
यस्मान्नाववितृप्ताभ्यां रतिविघ्नं हुताशन

idaṃ coktavatī vahniṃ roṣagadgadayā girā |
yasmānnāvavitṛptābhyāṃ rativighnaṃ hutāśana

2,10.28

कृतवानस्य कर्त्तव्यं तस्मात्त्वमसि दुर्मतिः ।
यदेवं विगतं गर्भं रौद्रं शुक्रं महाप्रभम्

kṛtavānasya karttavyaṃ tasmāttvamasi durmatiḥ |
yadevaṃ vigataṃ garbhaṃ raudraṃ śukraṃ mahāprabham

2,10.29

गर्भे त्वं धारयस्वैवमेषा ते दण्डधारणा ।
स शापदोषाद्रुद्राण्या अन्तर्गर्भो हुताशनः

garbhe tvaṃ dhārayasvaivameṣā te daṇḍadhāraṇā |
sa śāpadoṣādrudrāṇyā antargarbho hutāśanaḥ

2,10.30

बहून्वर्षगणान्गर्भं धारयामास वै द्विज ।
स गङ्गामभिगम्याह श्रूयतां सरिदुत्तमे

bahūnvarṣagaṇāngarbhaṃ dhārayāmāsa vai dvija |
sa gaṅgāmabhigamyāha śrūyatāṃ sariduttame

2,10.31

सुमहान्परिखेदो मे जायते गर्भधारणात् ।
मद्धितार्थ मथो गर्भमिमं धारय निम्नगे

sumahānparikhedo me jāyate garbhadhāraṇāt |
maddhitārtha matho garbhamimaṃ dhāraya nimnage

2,10.32

मत्प्रसादाच्च तनयो वरदस्ते भविष्यति ।
तथेत्युक्त्वा तदा सा तु संप्रत्दृष्टा महानदी

matprasādācca tanayo varadaste bhaviṣyati |
tathetyuktvā tadā sā tu saṃpratdṛṣṭā mahānadī

2,10.33

तं गर्भं धारयामास दह्यमानेन चेतसा ।
सापि कृच्छ्रेण महता खिद्यमाना महानदी

taṃ garbhaṃ dhārayāmāsa dahyamānena cetasā |
sāpi kṛcchreṇa mahatā khidyamānā mahānadī

2,10.34

प्रकृष्टं व्यसृजद्गर्भं दीप्यमान मिवानलम् ।
रुद्राग्निगङ्गातनयस्तत्र जातो ऽरुणप्रभः

prakṛṣṭaṃ vyasṛjadgarbhaṃ dīpyamāna mivānalam |
rudrāgnigaṅgātanayastatra jāto 'ruṇaprabhaḥ

2,10.35

आदित्यशतसंकाशो महातेजाः प्रतापवान् ।
तस्मिञ्जाते महाभागे कुमारे जाह्नवीसुते

ādityaśatasaṃkāśo mahātejāḥ pratāpavān |
tasmiñjāte mahābhāge kumāre jāhnavīsute

2,10.36

विमानयानैराकाशं पतत्र्रिभिरिवावृतम् ।
देवदुन्दुभयो नेदुराकाशे मधुरस्वनाः

vimānayānairākāśaṃ patatrribhirivāvṛtam |
devadundubhayo nedurākāśe madhurasvanāḥ

2,10.37

मुमुचुः पुष्पवर्षं च खेचराः सिद्धचारणाः ।
जगुर्गन्धर्वमुख्याश्च सर्वशस्तत्र तत्र ह

mumucuḥ puṣpavarṣaṃ ca khecarāḥ siddhacāraṇāḥ |
jagurgandharvamukhyāśca sarvaśastatra tatra ha

2,10.38

यक्षा विद्याधराः सिद्धाः किन्नराश्चैव सर्वशः ।
महानागसहस्राणि प्रवराश्च पतत्र्रिणः

yakṣā vidyādharāḥ siddhāḥ kinnarāścaiva sarvaśaḥ |
mahānāgasahasrāṇi pravarāśca patatrriṇaḥ

2,10.39

उपतस्थुर्महाभागमाग्नेयं शङ्करात्मजम् ।
प्रभावेण हतास्तेन दैत्यवानरराक्षसाः

upatasthurmahābhāgamāgneyaṃ śaṅkarātmajam |
prabhāveṇa hatāstena daityavānararākṣasāḥ

2,10.40

स हि सप्तर्षिभार्याभिरारादेवाग्निसंभवः ।
अभिषेकप्रयाताभिर्दृष्टो वर्ज्य त्वरुन्धतीम्

sa hi saptarṣibhāryābhirārādevāgnisaṃbhavaḥ |
abhiṣekaprayātābhirdṛṣṭo varjya tvarundhatīm

2,10.41

ताभिः स बालार्कनिभो रौद्रः परिवृतः प्रभुः ।
स्निह्यमानाभिरत्यर्थं स्वकभिरिव मातृभिः

tābhiḥ sa bālārkanibho raudraḥ parivṛtaḥ prabhuḥ |
snihyamānābhiratyarthaṃ svakabhiriva mātṛbhiḥ

2,10.42

युगपत्सर्वदेवीभिर्दिधित्सुर्जाह्नवीं सुतः ।
षण्मुखान्यसृजच्छ्रीमांस्तेनायं षण्मुखः स्मृतः

yugapatsarvadevībhirdidhitsurjāhnavīṃ sutaḥ |
ṣaṇmukhānyasṛjacchrīmāṃstenāyaṃ ṣaṇmukhaḥ smṛtaḥ

2,10.43

तेन जातेन महाता देवानामसहिष्णवः ।
स्कन्दिता दानवगणास्तस्मात्स्कन्दः प्रतापवान्

tena jātena mahātā devānāmasahiṣṇavaḥ |
skanditā dānavagaṇāstasmātskandaḥ pratāpavān

2,10.44

कृत्तिकाभिस्तु यस्मात्स वर्द्धितो हि पुरातनः ।
कार्त्तिकेय इति ख्यातस्तस्मादसुरसूदनः

kṛttikābhistu yasmātsa varddhito hi purātanaḥ |
kārttikeya iti khyātastasmādasurasūdanaḥ

2,10.45

जृंभतस्तस्य दैत्यारेर्ज्वाला मालाकुला तदा ।
मुखाद्विनिर्गता तस्य स्वशक्तिरपराजिता

jṛṃbhatastasya daityārerjvālā mālākulā tadā |
mukhādvinirgatā tasya svaśaktiraparājitā

2,10.46

क्रीडार्थं चैव स्कन्दस्य विष्णुना प्रभविष्णुना ।
गरुडादतिसृष्टौ हि पक्षिणौ द्वौ प्रभद्रकौ

krīḍārthaṃ caiva skandasya viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
garuḍādatisṛṣṭau hi pakṣiṇau dvau prabhadrakau

2,10.47

मयूरः कुक्कुटश्चैव पताका चैव वायुना ।
यस्य दत्ता सरस्वत्या महावीणा महास्वना

mayūraḥ kukkuṭaścaiva patākā caiva vāyunā |
yasya dattā sarasvatyā mahāvīṇā mahāsvanā

2,10.48

अजः स्वयंभुवा दत्तो मेषो दत्तश्च शंभुना ।
मायाविहरणे विप्र गिरौ क्रैञ्चे निपातिते

ajaḥ svayaṃbhuvā datto meṣo dattaśca śaṃbhunā |
māyāviharaṇe vipra girau kraiñce nipātite

2,10.49

तारके चासुरवरे समुदीर्णे निपातिते ।
सेंद्रोपेन्द्रैर्महाभागैर्देवैरग्निसुतः प्रभुः

tārake cāsuravare samudīrṇe nipātite |
seṃdropendrairmahābhāgairdevairagnisutaḥ prabhuḥ

2,10.50

सेनापत्येन दैत्यारिरभिषिक्तः प्रतापवान् ।
देवसेनापतिस्त्वेष पठ्यते सुरनायकः

senāpatyena daityārirabhiṣiktaḥ pratāpavān |
devasenāpatistveṣa paṭhyate suranāyakaḥ

2,10.51

देवारिस्कन्दनः स्कन्दः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।
प्रमथैर्विधैर्देवस्तथा भूतगणैरपि

devāriskandanaḥ skandaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ |
pramathairvidhairdevastathā bhūtagaṇairapi

2,10.52

मातृभिर्विविधाभिश्च विनायकगणैस्ततः ।
लोकाः सोमपदा नाम मरीचेर्यत्र वै सुताः

mātṛbhirvividhābhiśca vināyakagaṇaistataḥ |
lokāḥ somapadā nāma marīceryatra vai sutāḥ

2,10.53

तत्र ते दिवि वर्त्तन्ते देवास्तान्पूजयन्त्युत ।
श्रुता बर्हिषदो नाम पितरः सोमपास्तु ते

tatra te divi varttante devāstānpūjayantyuta |
śrutā barhiṣado nāma pitaraḥ somapāstu te

2,10.54

एतेषां मानसी कन्या अच्छोदा नाम निम्नगा ।
अच्छौदं नाम तद्दिव्यं सरो यस्मात्समुत्थिता

eteṣāṃ mānasī kanyā acchodā nāma nimnagā |
acchaudaṃ nāma taddivyaṃ saro yasmātsamutthitā

2,10.55

तथा न दृष्टपूर्वास्तु वितरस्ते कदाचन ।
संभूता मानसी तेषां पितॄन्स्वान्नाभिजानती

tathā na dṛṣṭapūrvāstu vitaraste kadācana |
saṃbhūtā mānasī teṣāṃ pitṝnsvānnābhijānatī

2,10.56

सा त्वन्यं पितरं वव्रे तानतिक्रम्य वै पितॄन् ।
अमावसुमिति ख्यातमैलपुत्रं नभश्चरम्

sā tvanyaṃ pitaraṃ vavre tānatikramya vai pitṝn |
amāvasumiti khyātamailaputraṃ nabhaścaram

2,10.57

अद्रिकाप्सरसा युक्तं विमानाधिष्ठितं दिवि ।
सा तेन व्यभिचारेण गगने नाप्रजारिणी

adrikāpsarasā yuktaṃ vimānādhiṣṭhitaṃ divi |
sā tena vyabhicāreṇa gagane nāprajāriṇī

2,10.58

पितरं प्रार्थयित्वान्यं योगभ्रष्टा पपात ह ।
त्रीण्यवश्यद्विमानानि पतन्ती सा दिवश्च्युता

pitaraṃ prārthayitvānyaṃ yogabhraṣṭā papāta ha |
trīṇyavaśyadvimānāni patantī sā divaścyutā

2,10.59

त्रसरेणुप्रमाणानि तेषु चावस्थितान्पितॄन् ।
सुसूक्ष्मानपरिव्यक्तानग्नीनग्निष्विवाहितान्

trasareṇupramāṇāni teṣu cāvasthitānpitṝn |
susūkṣmānaparivyaktānagnīnagniṣvivāhitān

2,10.60

त्रायध्वमित्युवाचार्ता पतती चाप्यवाक्शिराः ।
तैरुका सा तु मा भैषी रित्यतो ऽधिष्ठिताभवत्

trāyadhvamityuvācārtā patatī cāpyavākśirāḥ |
tairukā sā tu mā bhaiṣī rityato 'dhiṣṭhitābhavat

2,10.61

ततः प्रसादयत्सा वै सीदन्ती त्वनया गिरा ।
ऊचुस्ते पितरः कन्यां भ्रष्टैश्वर्यां व्यतिक्रमात्

tataḥ prasādayatsā vai sīdantī tvanayā girā |
ūcuste pitaraḥ kanyāṃ bhraṣṭaiśvaryāṃ vyatikramāt

2,10.62

भ्रष्टैश्वर्यां स्वदोषेण पतसि त्वं शुचिस्मिते ।
यैराचरन्ति कर्मणि शरीरैरिह देवताः

bhraṣṭaiśvaryāṃ svadoṣeṇa patasi tvaṃ śucismite |
yairācaranti karmaṇi śarīrairiha devatāḥ

2,10.63

तैरेव तत्कर्मभलं प्राप्नुवन्ति सदा स्म ह ।
सद्यः फलन्ति कर्माणि देवत्वे प्रेत्य मानुषे

taireva tatkarmabhalaṃ prāpnuvanti sadā sma ha |
sadyaḥ phalanti karmāṇi devatve pretya mānuṣe

2,10.64

तस्मात्स्वतपसः पुत्रि प्रेत्य संप्राप्स्यसे फलम् ।
इत्युक्तया तु पितरः पुनस्ते तु प्रसादिताः

tasmātsvatapasaḥ putri pretya saṃprāpsyase phalam |
ityuktayā tu pitaraḥ punaste tu prasāditāḥ

2,10.

ध्यात्वा प्रसादं ते चक्रुस्तस्यास्तदनुकंपया ।
अवश्यं भाविनं दृष्ट्वा ह्यर्थमूचुस्तदा तु ताम्

dhyātvā prasādaṃ te cakrustasyāstadanukaṃpayā |
avaśyaṃ bhāvinaṃ dṛṣṭvā hyarthamūcustadā tu tām

2,10.66

65 ॥
सोमपाः पितरः कन्यां रज्ञो ऽस्यैव त्वमावसोः ।
उत्पन्नस्य पृथिव्यां तु मानुषेषु महात्मनः

65 // somapāḥ pitaraḥ kanyāṃ rajño 'syaiva tvamāvasoḥ |
utpannasya pṛthivyāṃ tu mānuṣeṣu mahātmanaḥ

2,10.67

कन्या भूत्वा त्विमांल्लोकान्पुनः प्राप्स्यसि भामिनि ।
अष्टाविंशे भवित्री त्वं द्वापरे मत्स्ययोनिजा

kanyā bhūtvā tvimāṃllokānpunaḥ prāpsyasi bhāmini |
aṣṭāviṃśe bhavitrī tvaṃ dvāpare matsyayonijā

2,10.68

अस्यैव राज्ञो दुहिता ह्यद्रिकायाममावसोः ।
पराशरस्य दायादमृषिं त्वं जनयिष्यसि

asyaiva rājño duhitā hyadrikāyāmamāvasoḥ |
parāśarasya dāyādamṛṣiṃ tvaṃ janayiṣyasi

2,10.69

स वेदमेकं ब्रह्मर्षि श्चतुर्द्धा विभजिष्यति ।
महाभिषस्य पुत्रौ द्वौ शन्तनोः कीर्त्तिवर्द्धनौ

sa vedamekaṃ brahmarṣi ścaturddhā vibhajiṣyati |
mahābhiṣasya putrau dvau śantanoḥ kīrttivarddhanau

2,10.70

विचित्रवीर्यं धर्मज्ञं त्वमेवोत्पादयिष्यसि ।
चित्राङ्गदं च राजानं सर्वसत्त्वबलान्वितम्

vicitravīryaṃ dharmajñaṃ tvamevotpādayiṣyasi |
citrāṅgadaṃ ca rājānaṃ sarvasattvabalānvitam

2,10.71

एतानुत्पादयित्वाथ पुनर्लोकानवा प्स्यसि ।
व्यभिचारात्पितॄणां त्वं प्राप्स्यसे जन्म कुत्सितम्

etānutpādayitvātha punarlokānavā psyasi |
vyabhicārātpitṝṇāṃ tvaṃ prāpsyase janma kutsitam

2,10.72

तस्यैव राज्ञस्त्वं कन्या अद्रिकायां भविष्यसि ।
कन्या भूत्वा ततश्च त्वमिमांल्लोकानवाप्स्यसि

tasyaiva rājñastvaṃ kanyā adrikāyāṃ bhaviṣyasi |
kanyā bhūtvā tataśca tvamimāṃllokānavāpsyasi

2,10.73

एवमुकत्वा तु दाशेयी जाता सत्यवती तु सा ।
अद्रिकायाः सुता मत्स्या सुता जाता ह्यमावसोः

evamukatvā tu dāśeyī jātā satyavatī tu sā |
adrikāyāḥ sutā matsyā sutā jātā hyamāvasoḥ

2,10.74

अदिकामत्स्यसंभूता गङ्गायमुनसंगमे ।
तस्या राज्ञो हि सा कन्या राज्ञो वीर्येण चैव हि

adikāmatsyasaṃbhūtā gaṅgāyamunasaṃgame |
tasyā rājño hi sā kanyā rājño vīryeṇa caiva hi

2,10.77

विरजानाम ते लोका दिवि रोचन्ति ते गणाः ।
अग्निष्वात्ताः स्मृतास्तत्र पितरो भास्करप्रभाः पुलहस्य प्रजापतेः ।
एतेषां मानसी कन्या पीवरी नाम विश्रुता

virajānāma te lokā divi rocanti te gaṇāḥ |
agniṣvāttāḥ smṛtāstatra pitaro bhāskaraprabhāḥ pulahasya prajāpateḥ |
eteṣāṃ mānasī kanyā pīvarī nāma viśrutā

2,10.78

योगिनी योगपत्नी च योगमाता तथैव च ।
भविता द्वापरं प्राप्य अष्टाविंशतिमेव तु

yoginī yogapatnī ca yogamātā tathaiva ca |
bhavitā dvāparaṃ prāpya aṣṭāviṃśatimeva tu

2,10.79

श्रीमान्व्यासो महायोगी योगस्तस्मिन्द्विजोत्तमाः ।
व्यासादरण्यां संभूतो विधूम इव पावकः

śrīmānvyāso mahāyogī yogastasmindvijottamāḥ |
vyāsādaraṇyāṃ saṃbhūto vidhūma iva pāvakaḥ

2,10.80

पराशरकुलोद्भूतः शुको नाम महातपाः ।
स तस्यां पितृकन्यायां पीवर्यां जनयद्विभुः

parāśarakulodbhūtaḥ śuko nāma mahātapāḥ |
sa tasyāṃ pitṛkanyāyāṃ pīvaryāṃ janayadvibhuḥ

2,10.81

पुत्रान्पञ्च योगचर्यापरिबुर्णान्परिश्रुतान् ।
कृष्णा गौरं प्रभुं शंभुं तथा भूरिश्रुतं च वै

putrānpañca yogacaryāpariburṇānpariśrutān |
kṛṣṇā gauraṃ prabhuṃ śaṃbhuṃ tathā bhūriśrutaṃ ca vai

2,10.82

कन्यां कीर्तिमतीं चैव योगिनीं योगमातरम् ।
ब्रह्मदत्तस्य चननी महिषी त्वणुहस्य सा

kanyāṃ kīrtimatīṃ caiva yoginīṃ yogamātaram |
brahmadattasya cananī mahiṣī tvaṇuhasya sā

2,10.83

आदित्यकिरणोपेतमपुनर्मार्गमास्थितः ।
सर्वव्यापी विनिर्मुक्तो भविष्यति महामुनिः

ādityakiraṇopetamapunarmārgamāsthitaḥ |
sarvavyāpī vinirmukto bhaviṣyati mahāmuniḥ

2,10.84

त्रय एते गाणाः प्रोक्ताश्चतुः शेषान्निबोधत ।
तान्वक्ष्यामि द्विजश्रेष्ठाः प्रभामूर्त्तिमतो गणान्

traya ete gāṇāḥ proktāścatuḥ śeṣānnibodhata |
tānvakṣyāmi dvijaśreṣṭhāḥ prabhāmūrttimato gaṇān

2,10.85

उत्पन्नास्तु स्वधायां ते काव्या ह्यग्नेः कवेः सुताः ।
पितरो देवलोकेषु ज्योतिर्भासिषु भास्वराः

utpannāstu svadhāyāṃ te kāvyā hyagneḥ kaveḥ sutāḥ |
pitaro devalokeṣu jyotirbhāsiṣu bhāsvarāḥ

2,10.86

सर्वकामसमृद्धेषु द्विजास्तान्भावयन्त्युत ।
एतेषां मानसी कन्या योगोत्पत्तिरितिश्रुता

sarvakāmasamṛddheṣu dvijāstānbhāvayantyuta |
eteṣāṃ mānasī kanyā yogotpattiritiśrutā

2,10.87

दत्ता सनत्कुमारेण शुक्रस्य महिषी तु या ।
एकशृङ्गेति विख्याता भृगूणां कीर्तिवर्द्धिनी

dattā sanatkumāreṇa śukrasya mahiṣī tu yā |
ekaśṛṅgeti vikhyātā bhṛgūṇāṃ kīrtivarddhinī

2,10.88

मरीचि गर्भास्ते लोकाः समावृत्य दिवि स्थिताः ।
एते ह्यङ्गिरसः पुत्राः साध्यैः संवर्द्धिताः पुरा

marīci garbhāste lokāḥ samāvṛtya divi sthitāḥ |
ete hyaṅgirasaḥ putrāḥ sādhyaiḥ saṃvarddhitāḥ purā

2,10.89

उपहूताः स्मृतास्ते वै पितरो भास्वरा दिवि ।
तान्क्षत्रियगणाः सप्त भावयन्ति फलार्थिनः

upahūtāḥ smṛtāste vai pitaro bhāsvarā divi |
tānkṣatriyagaṇāḥ sapta bhāvayanti phalārthinaḥ

2,10.90

एतेषां मानसी कन्या यशोदा नाम विश्रुता ।
मता या जननी देवी खट्वाङ्गस्य महात्मनः

eteṣāṃ mānasī kanyā yaśodā nāma viśrutā |
matā yā jananī devī khaṭvāṅgasya mahātmanaḥ

2,10.91

यज्ञे यस्य पुरा गीता गाथागीतैर्महर्षिभिः ।
अग्नेर्जन्म तदा दृष्ट्वा शाण्डिल्यस्य महात्मनः

yajñe yasya purā gītā gāthāgītairmaharṣibhiḥ |
agnerjanma tadā dṛṣṭvā śāṇḍilyasya mahātmanaḥ

2,10.92

यजमानं दिलीपं ये पश्यन्त्यत्र समाहिताः ।
सत्यव्रतं महात्मानं ते ऽपि स्वर्गजितो नराः

yajamānaṃ dilīpaṃ ye paśyantyatra samāhitāḥ |
satyavrataṃ mahātmānaṃ te 'pi svargajito narāḥ

2,10.93

आज्यपा नाम पितरः कर्दमस्य प्रजा पतेः ।
समुत्पन्नस्य पुलहादुत्पन्नास्तस्य ते सुताः

ājyapā nāma pitaraḥ kardamasya prajā pateḥ |
samutpannasya pulahādutpannāstasya te sutāḥ

2,10.94

लकिषु तेषु वैवर्ताः कामगोषु विहङ्गमाः ।
एतान्वैश्यगणाः श्राद्धे भाव यन्ति फलार्थिनः

lakiṣu teṣu vaivartāḥ kāmagoṣu vihaṅgamāḥ |
etānvaiśyagaṇāḥ śrāddhe bhāva yanti phalārthinaḥ

2,10.95

एतेषां मानसी कन्या विरजा नाम विश्रुता ।
ययातेर्जननी साध्वी पत्नी सा नहुषस्य च

eteṣāṃ mānasī kanyā virajā nāma viśrutā |
yayāterjananī sādhvī patnī sā nahuṣasya ca

2,10.96

सुकाला नाम पितरो वसिष्ठस्य महात्मनः ।
हैरण्यगर्भस्य सुताः शूद्रास्तां भावयन्त्युत

sukālā nāma pitaro vasiṣṭhasya mahātmanaḥ |
hairaṇyagarbhasya sutāḥ śūdrāstāṃ bhāvayantyuta

2,10.97

मानसा नाम ते लोका वर्तन्ते यत्र ते दिवि ।
एतेषां मानसी कन्या नर्मदा सरितां वरा

mānasā nāma te lokā vartante yatra te divi |
eteṣāṃ mānasī kanyā narmadā saritāṃ varā

2,10.98

सा भावयति भूतानि दक्षिणापथगामिनी ।
जननी सात्रसद्दस्योः पुरुकुत्सपरिग्रहः

sā bhāvayati bhūtāni dakṣiṇāpathagāminī |
jananī sātrasaddasyoḥ purukutsaparigrahaḥ

2,10.99

एतेषामभ्युपगमान्मनुर्मन्वन्तरेश्वरः ।
मन्वन्तरादौ श्राद्धानि प्रवर्तयति सर्वशः

eteṣāmabhyupagamānmanurmanvantareśvaraḥ |
manvantarādau śrāddhāni pravartayati sarvaśaḥ

2,10.100

पितॄणामानुपूर्व्येण सर्वेषां द्विजसत्तमाः ।
तस्मादेतत्स्वधर्मेण देयं श्राद्धं च श्रद्धया

pitṝṇāmānupūrvyeṇa sarveṣāṃ dvijasattamāḥ |
tasmādetatsvadharmeṇa deyaṃ śrāddhaṃ ca śraddhayā

2,10.101

सर्वेषां राजतैः पात्रैरपि वा रजतान्वितैः ।
दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन्

sarveṣāṃ rājataiḥ pātrairapi vā rajatānvitaiḥ |
dattaṃ svadhāṃ purodhāya śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn

2,10.102

सौम्यायने वाग्रयणे ह्यश्वमेधं तदप्नुयात् ।
सोमश्चाप्यायनं कृत्वा ह्यगनेर्वेवस्वतस्य च

saumyāyane vāgrayaṇe hyaśvamedhaṃ tadapnuyāt |
somaścāpyāyanaṃ kṛtvā hyaganervevasvatasya ca

2,10.103

पितॄन्प्रीणाति यो वंश्यः पितरः प्रीणयन्ति तम् ।
पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः

pitṝnprīṇāti yo vaṃśyaḥ pitaraḥ prīṇayanti tam |
pitaraḥ puṣṭikāmasya prajākāmasya vā punaḥ

2,10.104

पुष्टिं प्रजास्तथा स्वर्गं प्रयच्छन्ति न संशयः ।
देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते

puṣṭiṃ prajāstathā svargaṃ prayacchanti na saṃśayaḥ |
devakāryādapi sadā pitṛkāryaṃ viśiṣyate

2,10.105

देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं स्मृतम् ।
न हि योग गतिः सूक्ष्मा पितॄणां न पितृक्षयः

devatābhyaḥ pitṝṇāṃ hi pūrvamāpyāyanaṃ smṛtam |
na hi yoga gatiḥ sūkṣmā pitṝṇāṃ na pitṛkṣayaḥ

2,10.106

तपसा विप्रसिद्धेन दृश्यते मासचक्षुषा ।
इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरश्च वै

tapasā viprasiddhena dṛśyate māsacakṣuṣā |
ityete pitaraścaiva lokā duhitaraśca vai

2,10.107

दौहित्रा यजमानाश्च प्रोक्ता ये भावयन्ति यान् ।
चत्वारो मूर्तिमन्तस्तु त्रयस्तेषाममूर्तयः

dauhitrā yajamānāśca proktā ye bhāvayanti yān |
catvāro mūrtimantastu trayasteṣāmamūrtayaḥ

2,10.108

तेभ्यः श्राद्धानि सत्कृत्य देवाः कुर्वन्ति यत्नतः ।
भक्त्या प्राञ्जलयः सर्वेसेंद्रास्तद्गतमानसाः

tebhyaḥ śrāddhāni satkṛtya devāḥ kurvanti yatnataḥ |
bhaktyā prāñjalayaḥ sarveseṃdrāstadgatamānasāḥ

2,10.109

विश्वे च सिकताश्चैव पृश्निजाः शृङ्गिणस्तथा ।
कृष्णाः श्वेतांबुजाश्चैव विधिव त्पूजयन्त्युत

viśve ca sikatāścaiva pṛśnijāḥ śṛṅgiṇastathā |
kṛṣṇāḥ śvetāṃbujāścaiva vidhiva tpūjayantyuta

2,10.110

प्रशस्ता वातरसना दिवाकृत्यास्तथैव च ।
मेघाश्च मरुतश्चैव ब्रह्माद्याश्च दिवौकसः

praśastā vātarasanā divākṛtyāstathaiva ca |
meghāśca marutaścaiva brahmādyāśca divaukasaḥ

2,10.111

अत्रिभृग्वङ्गिराद्याश्च ऋषयः सर्व एव ते ।
यक्षा नागाः सुपर्णाश्च किन्नरा राक्षसैः सह

atribhṛgvaṅgirādyāśca ṛṣayaḥ sarva eva te |
yakṣā nāgāḥ suparṇāśca kinnarā rākṣasaiḥ saha

2,10.112

पितॄंस्ते ऽपूजयन्सर्वे नित्यमेव फलार्थिनः ।
एवमेते महात्मानः श्राद्धे सत्कृत्य पूजिताः

pitṝṃste 'pūjayansarve nityameva phalārthinaḥ |
evamete mahātmānaḥ śrāddhe satkṛtya pūjitāḥ

2,10.113

सर्वान्कामान्प्रयच्छन्ति शतशो ऽथ सहस्रशः ।
हित्वा त्रैलोक्यसंसारं जरामृत्युमयं तथा

sarvānkāmānprayacchanti śataśo 'tha sahasraśaḥ |
hitvā trailokyasaṃsāraṃ jarāmṛtyumayaṃ tathā

2,10.114

मोक्षं योगमथैश्वर्यं सूक्ष्मदेहमदेहिनाम् ।
कृत्स्नं वैराग्यमानन्त्यं प्रयच्छन्ति पितामहाः

mokṣaṃ yogamathaiśvaryaṃ sūkṣmadehamadehinām |
kṛtsnaṃ vairāgyamānantyaṃ prayacchanti pitāmahāḥ

2,10.115

एश्वर्यं विहितं योगमेश्वर्यं योग उच्यते ।
योगैश्वर्यमृते मोक्षः कथञ्चिन्नोपपद्यते

eśvaryaṃ vihitaṃ yogameśvaryaṃ yoga ucyate |
yogaiśvaryamṛte mokṣaḥ kathañcinnopapadyate

2,10.116

अपक्षस्येव गमनं गगने पक्षिणो यथा ।
वरिष्ठः सर्वधर्माणां मोक्षधर्मः सनातनः

apakṣasyeva gamanaṃ gagane pakṣiṇo yathā |
variṣṭhaḥ sarvadharmāṇāṃ mokṣadharmaḥ sanātanaḥ

2,10.117

पितॄणां हि प्रसादेन प्राप्यते स महात्मनाम् ।
मुक्तावैडूर्यवासांसि वाजिनागायुतानि च

pitṝṇāṃ hi prasādena prāpyate sa mahātmanām |
muktāvaiḍūryavāsāṃsi vājināgāyutāni ca

2,10.1118

कोटिशश्चापि रत्नानिप्रयच्छन्ति पितामहाः ।
हंसबर्हिणयुक्तनि मुक्तावैढूर्यवन्ति च

koṭiśaścāpi ratnāniprayacchanti pitāmahāḥ |
haṃsabarhiṇayuktani muktāvaiḍhūryavanti ca

2,10.119

किङ्किणीजालनद्धानि सदा पुष्पफलानि च ।
विमानानां सहस्राणि युक्तान्यप्सरसां गणैः

kiṅkiṇījālanaddhāni sadā puṣpaphalāni ca |
vimānānāṃ sahasrāṇi yuktānyapsarasāṃ gaṇaiḥ

2,10.120

सर्वकामसमृद्धानि प्रयच्छन्ति पितामहाः ।
प्रजां पुष्टिं स्मृतिं मेधां राज्यमारोग्यमेव च ।
प्रीता नित्यं प्रयच्छन्ति मानुषाणां पितामहाः

sarvakāmasamṛddhāni prayacchanti pitāmahāḥ |
prajāṃ puṣṭiṃ smṛtiṃ medhāṃ rājyamārogyameva ca |
prītā nityaṃ prayacchanti mānuṣāṇāṃ pitāmahāḥ

Chapter 2.11

2,11.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे पितृराज्य कल्पो नाम दशमो ऽध्यायः ॥
10// बृहस्पतिरुवाच राजतं राजताक्तं वा पितॄणां पात्रमुच्यते ।
राजतस्य कथावापि दर्शनं दान मेव वा

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde pitṛrājya kalpo nāma daśamo 'dhyāyaḥ // 10// bṛhaspatiruvāca rājataṃ rājatāktaṃ vā pitṝṇāṃ pātramucyate |
rājatasya kathāvāpi darśanaṃ dāna meva vā

2,11.2

अनन्तमक्षयं स्वर्गे राजते दानमुच्यते ।
पितॄनेतेन दानेन सत्पुत्रास्तारयन्त्युत

anantamakṣayaṃ svarge rājate dānamucyate |
pitṝnetena dānena satputrāstārayantyuta

2,11.3

राजते हि स्वधा दुग्धा पात्रे तैः पृथिवी पुरा ।
स्वधां वा पार्थिभिस्तात तस्मिन् दत्तं तदक्षयम्

rājate hi svadhā dugdhā pātre taiḥ pṛthivī purā |
svadhāṃ vā pārthibhistāta tasmin dattaṃ tadakṣayam

2,11.4

कृष्णाजिनस्य सांनिध्यं दर्शनं दानमेव च ।
रक्षोघ्नं ब्रह्म वर्चस्यं पशून्पुत्रांश्च तारयेत्

kṛṣṇājinasya sāṃnidhyaṃ darśanaṃ dānameva ca |
rakṣoghnaṃ brahma varcasyaṃ paśūnputrāṃśca tārayet

2,11.5

कनकं राजतं पात्रं दौहित्रं कुतुपस्तिलाः ।
वस्तूनि पावनीयानि त्रिदण्डीयोग एव वा

kanakaṃ rājataṃ pātraṃ dauhitraṃ kutupastilāḥ |
vastūni pāvanīyāni tridaṇḍīyoga eva vā

2,11.6

श्राद्धकर्मण्ययं श्रेष्ठो विधिर्ब्राह्मः सनातनः ।
आयुःकीर्तिप्रजैश्वर्यप्रज्ञासंततिवर्द्धनः

śrāddhakarmaṇyayaṃ śreṣṭho vidhirbrāhmaḥ sanātanaḥ |
āyuḥkīrtiprajaiśvaryaprajñāsaṃtativarddhanaḥ

2,11.7

दिशिदक्षिणपूर्वस्यां वेदिस्थानं निवेदयेत् ।
सर्वतो ऽरत्निमात्रं च चतुरस्रं सुसंस्थितम्

diśidakṣiṇapūrvasyāṃ vedisthānaṃ nivedayet |
sarvato 'ratnimātraṃ ca caturasraṃ susaṃsthitam

2,11.8

वक्ष्यामि विधिवत्स्थानं पितॄणामनुशासितम् ।
धन्यमायुष्यमारोग्यं बलवर्णविवर्द्धनमा

vakṣyāmi vidhivatsthānaṃ pitṝṇāmanuśāsitam |
dhanyamāyuṣyamārogyaṃ balavarṇavivarddhanamā

2,11.9

तत्र गर्तास्त्रयः कायार्स्त्रयो दण्डाश्च खादिराः ।
अरत्निमात्रास्ते कार्या रजतैः प्रविभूषिताः

tatra gartāstrayaḥ kāyārstrayo daṇḍāśca khādirāḥ |
aratnimātrāste kāryā rajataiḥ pravibhūṣitāḥ

2,11.10

ते वितस्त्यायता गर्त्ताः सर्वतश्चतुरङ्गुलाः ।
प्राग्दक्षिणमुखान्कुर्यात्स्थिरानशुषिरांस्तथा

te vitastyāyatā garttāḥ sarvataścaturaṅgulāḥ |
prāgdakṣiṇamukhānkuryātsthirānaśuṣirāṃstathā

2,11.11

अद्भिः पवित्रयुक्ताभिः पावयेत्सततं शुचिः ।
पयसा ह्याज गव्येन शोधनं चाद्भिरेव च

adbhiḥ pavitrayuktābhiḥ pāvayetsatataṃ śuciḥ |
payasā hyāja gavyena śodhanaṃ cādbhireva ca

2,11.12

सततं तर्पणं ह्येतत्तृप्तिर्भवति शास्वती ।
इह वामुत्र य वशी सर्वकामसमन्वितः

satataṃ tarpaṇaṃ hyetattṛptirbhavati śāsvatī |
iha vāmutra ya vaśī sarvakāmasamanvitaḥ

2,11.13

एवं त्रिषवणस्नातो योरऽचयेत्प्रयतः पितॄन् ।
मन्त्रेण विधिवत्सम्यगश्वमेधफलं लभेत्

evaṃ triṣavaṇasnāto yor'cayetprayataḥ pitṝn |
mantreṇa vidhivatsamyagaśvamedhaphalaṃ labhet

2,11.14

तान्स्थापयेदमावास्यां गर्त्तान्वै चतुरङ्गुलान् ।
त्रिःसप्तसंस्थास्ते यज्ञास्त्रैलोक्यं धार्यते तु यः

tānsthāpayedamāvāsyāṃ garttānvai caturaṅgulān |
triḥsaptasaṃsthāste yajñāstrailokyaṃ dhāryate tu yaḥ

2,11.15

तस्य पुष्टिस्तथैश्वर्यमायुः संततिरेव च ।
दिवि च भ्राजतेलक्ष्म्या मोक्षं च लभते क्रमात्

tasya puṣṭistathaiśvaryamāyuḥ saṃtatireva ca |
divi ca bhrājatelakṣmyā mokṣaṃ ca labhate kramāt

2,11.16

पाप्मापहं पावनीयं ह्यश्वमेधफलं लभेत् ।
अश्वमेधफलं ह्येत्तद्द्विजैः संस्कृत्य पूजितम्

pāpmāpahaṃ pāvanīyaṃ hyaśvamedhaphalaṃ labhet |
aśvamedhaphalaṃ hyettaddvijaiḥ saṃskṛtya pūjitam

2,11.17

मन्त्रं वक्ष्याम्यहं तस्मादमृतं ब्रह्मनिर्मितम् ।
देंवतेभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च

mantraṃ vakṣyāmyahaṃ tasmādamṛtaṃ brahmanirmitam |
deṃvatebhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca

2,11.18

नमः स्वाहयै स्वधायै नित्यमेव भवत्युत ।
आद्धे ऽवसाने श्राद्धस्य त्रिरावृत्तं जपेत्सदा

namaḥ svāhayai svadhāyai nityameva bhavatyuta |
āddhe 'vasāne śrāddhasya trirāvṛttaṃ japetsadā

2,11.19

पिण्डनिर्वपणे वापि जपेदेतं समाहितः ।
क्षिप्रमायान्ति पितरो रक्षांसि प्रद्रवन्ति च

piṇḍanirvapaṇe vāpi japedetaṃ samāhitaḥ |
kṣipramāyānti pitaro rakṣāṃsi pradravanti ca

2,11.20

पित्र्यं तु त्रिषु कालेषु मन्त्रो ऽयं तारयत्युत ।
पठ्यमानः सदा श्राद्धे नियतैर्ब्रह्मवादिभिः

pitryaṃ tu triṣu kāleṣu mantro 'yaṃ tārayatyuta |
paṭhyamānaḥ sadā śrāddhe niyatairbrahmavādibhiḥ

2,11.21

राज्यकामो जपेदेतं सदा मन्त्रमतन्द्रितः ।
वीर्यशौर्यार्थसत्त्वाशीरायुर्बुद्धिविवर्द्धनम्

rājyakāmo japedetaṃ sadā mantramatandritaḥ |
vīryaśauryārthasattvāśīrāyurbuddhivivarddhanam

2,11.22

प्रीयन्ते पितरो येन जपेन नियमेन च ।
सप्तर्चिषं प्रवक्ष्यामि सर्वकामप्रदं शुभम्

prīyante pitaro yena japena niyamena ca |
saptarciṣaṃ pravakṣyāmi sarvakāmapradaṃ śubham

2,11.23

अमूर्त्तीनां समूर्त्तिनां पितॄणां दीप्ततेजसाम् ।
नमस्यामि सदा तेषां ध्यानिनां योगचक्षुषाम्

amūrttīnāṃ samūrttināṃ pitṝṇāṃ dīptatejasām |
namasyāmi sadā teṣāṃ dhyānināṃ yogacakṣuṣām

2,11.24

इन्द्रादीनां च नेतारो दशमारीचयोस्तथा ।
सप्तर्षीणां पितॄणां च तान्नमस्यामि कामदान्

indrādīnāṃ ca netāro daśamārīcayostathā |
saptarṣīṇāṃ pitṝṇāṃ ca tānnamasyāmi kāmadān

2,11.25

मन्वादिनां च नेतारः सूर्याचन्द्रमसोस्तथा ।
तान्नमस्कृत्य सर्वान्वै पितृमत्सु विधिष्वपि

manvādināṃ ca netāraḥ sūryācandramasostathā |
tānnamaskṛtya sarvānvai pitṛmatsu vidhiṣvapi

2,11.26

नक्षत्राणां ग्रहाणां च वाय्वग्न्योश्च पितॄनथ ।
द्यावापृथिव्योश्च सदा नामस्यामि कृताञ्जलिः

nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca vāyvagnyośca pitṝnatha |
dyāvāpṛthivyośca sadā nāmasyāmi kṛtāñjaliḥ

2,11.27

देवर्षीणां च नेतारः सर्वलोकनमस्कृताः ।
त्रातारः सर्वभूतानां नमस्यामि पितामहान्

devarṣīṇāṃ ca netāraḥ sarvalokanamaskṛtāḥ |
trātāraḥ sarvabhūtānāṃ namasyāmi pitāmahān

2,11.28

प्रजापतेर्गवां वह्नेः सोमाय च यमाय च ।
योगेश्वरेभ्यश्च सदा नमस्यामि कृताञ्जलिः

prajāpatergavāṃ vahneḥ somāya ca yamāya ca |
yogeśvarebhyaśca sadā namasyāmi kṛtāñjaliḥ

2,11.29

पितृगणेभ्यः सप्तभ्यो नमो लोकेषु सप्तसु ।
स्वयंभुवे नमश्चैव ब्रह्मणे योगचक्षुषे

pitṛgaṇebhyaḥ saptabhyo namo lokeṣu saptasu |
svayaṃbhuve namaścaiva brahmaṇe yogacakṣuṣe

2,11.

एतदुक्तं च सप्तार्चिर्ब्रह्मर्षिगणसेवितम् ।
पवित्रं परमं ह्येतच्छ्रीमद्रोगविनाशनम्

etaduktaṃ ca saptārcirbrahmarṣigaṇasevitam |
pavitraṃ paramaṃ hyetacchrīmadrogavināśanam

2,11.31

30 ॥
एतेन विधिना युक्तस्त्रीन्वरांल्लभते नरः ।
अन्नमायुः सुताश्चैव ददते पितरो भुवि

30 // etena vidhinā yuktastrīnvarāṃllabhate naraḥ |
annamāyuḥ sutāścaiva dadate pitaro bhuvi

2,11.32

भक्त्या परमया युक्तः श्रद्धधानो जितेन्द्रियः ।
सप्तार्चि षं जपेद्यस्तु नित्यमेव समाहितः

bhaktyā paramayā yuktaḥ śraddhadhāno jitendriyaḥ |
saptārci ṣaṃ japedyastu nityameva samāhitaḥ

2,11.33

सप्तद्वीपसमुद्रायां पृथिव्यामेकराड् भवेत् ।
यत्किञ्चित्पच्यते गेहे भक्ष्यं वा भोज्यमेव वा

saptadvīpasamudrāyāṃ pṛthivyāmekarāḍ bhavet |
yatkiñcitpacyate gehe bhakṣyaṃ vā bhojyameva vā

2,11.34

अनिवेद्य न भोक्तव्यं तस्मिन्नयतने सदा ।
क्रमशः कीर्तयिष्यामि बलिपात्राण्यतः परम्

anivedya na bhoktavyaṃ tasminnayatane sadā |
kramaśaḥ kīrtayiṣyāmi balipātrāṇyataḥ param

2,11.35

येषु यच्च फलं प्रोक्तं तन्मे निगदतः श्रुणु ।
पलाशे ब्रह्मवर्चस्त्वमश्वत्थे वसुभावना

yeṣu yacca phalaṃ proktaṃ tanme nigadataḥ śruṇu |
palāśe brahmavarcastvamaśvatthe vasubhāvanā

2,11.36

सर्वभूताधिपत्यं च प्लक्षे नित्यभुदात्दृतम् ।
पुष्टिः प्रजाश्च न्यग्रोधे बुद्धिः प्रज्ञा धृतिः स्मृतिः

sarvabhūtādhipatyaṃ ca plakṣe nityabhudātdṛtam |
puṣṭiḥ prajāśca nyagrodhe buddhiḥ prajñā dhṛtiḥ smṛtiḥ

2,11.37

रशोध्नं च यशस्यं च काश्मरीपात्रमुच्यते ।
सौभाग्यमुत्तमं लोके माधूके समुदात्दृतम्

raśodhnaṃ ca yaśasyaṃ ca kāśmarīpātramucyate |
saubhāgyamuttamaṃ loke mādhūke samudātdṛtam

2,11.38

फलगुपात्रेषु कुर्वाणः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ।
परां द्युतिमथार्केतु प्राकाश्यं च विशेषतः

phalagupātreṣu kurvāṇaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt |
parāṃ dyutimathārketu prākāśyaṃ ca viśeṣataḥ

2,11.39

बैल्वे लक्ष्मीन्तथा मेधां नित्यमायुस्तथैव च ।
क्षेत्रारामतडागेषु सर्वसस्येषु चैव ह

bailve lakṣmīntathā medhāṃ nityamāyustathaiva ca |
kṣetrārāmataḍāgeṣu sarvasasyeṣu caiva ha

2,11.40

वर्षत्य जस्रं पर्जन्यो वेणुपात्रेषु कुर्वतः ।
एतेष्वेव सुपात्रेषु भोजनाग्रमशेषतः

varṣatya jasraṃ parjanyo veṇupātreṣu kurvataḥ |
eteṣveva supātreṣu bhojanāgramaśeṣataḥ

2,11.41

सदा दद्यात्स यज्ञानां सर्वेषां फलमाप्नुयात् ।
पितृभ्यः पुष्पमाल्यानि सुगन्धानि च तत्परः

sadā dadyātsa yajñānāṃ sarveṣāṃ phalamāpnuyāt |
pitṛbhyaḥ puṣpamālyāni sugandhāni ca tatparaḥ

2,11.42

सदा दद्यात्क्रियायुक्तः श विभाति दिवाकरः ।
गुग्गुलादींस्तथा धूपान्पितृभ्यो यः प्रयच्छति

sadā dadyātkriyāyuktaḥ śa vibhāti divākaraḥ |
guggulādīṃstathā dhūpānpitṛbhyo yaḥ prayacchati

2,11.43

संयुक्तान्मधुसर्पिर्भ्यं सो ऽग्निष्टोमफलं लभेत् ।
धूपं गन्धगुणोपेतं कृत्वा पितृपरायणः

saṃyuktānmadhusarpirbhyaṃ so 'gniṣṭomaphalaṃ labhet |
dhūpaṃ gandhaguṇopetaṃ kṛtvā pitṛparāyaṇaḥ

2,11.44

लभते च सुशर्माणि इह चामुत्र चोभयोः ।
दद्यादेवं पितृभ्यास्तु नित्यमेव ह्यतन्द्रितः

labhate ca suśarmāṇi iha cāmutra cobhayoḥ |
dadyādevaṃ pitṛbhyāstu nityameva hyatandritaḥ

2,11.45

दीपं पितृभ्यः प्रयतः सदा यस्तु प्रयच्छति ।
गतिं चाप्रतिमं चक्षुस्तस्मात्सलभते शुभम्

dīpaṃ pitṛbhyaḥ prayataḥ sadā yastu prayacchati |
gatiṃ cāpratimaṃ cakṣustasmātsalabhate śubham

2,11.46

तेजसा यशसा चैव कान्त्या चापि बलेन च ।
भुवि प्रकाशो भवति ब्राजते च त्रिविष्टपे

tejasā yaśasā caiva kāntyā cāpi balena ca |
bhuvi prakāśo bhavati brājate ca triviṣṭape

2,11.47

अप्सरोभिः परिवृतो विमानाग्रे च मोदते ।
गन्धपुष्पैश्च धूपैश्व जपाहुतिभिरेव च

apsarobhiḥ parivṛto vimānāgre ca modate |
gandhapuṣpaiśca dhūpaiśva japāhutibhireva ca

2,11.48

फलमूलनमस्कारैः पितॄणां प्रयतः शुचिः ।
पूजां कृत्वा द्विजान्पश्चात्पूजयेदन्नसंपदा

phalamūlanamaskāraiḥ pitṝṇāṃ prayataḥ śuciḥ |
pūjāṃ kṛtvā dvijānpaścātpūjayedannasaṃpadā

2,11.49

श्राद्धकालेषु नियतं वायुभूताः पितामहाः ।
आविशन्ति द्विजाञ्छ्रेष्ठांस्तस्मादेतद्ब्रवीमि ते

śrāddhakāleṣu niyataṃ vāyubhūtāḥ pitāmahāḥ |
āviśanti dvijāñchreṣṭhāṃstasmādetadbravīmi te

2,11.50

वस्त्रै रत्नप्रदानैश्च भक्ष्यैः पेयैस्तथैव च ।
गोभिरश्वैस्तथा ग्रामैः पूजयेद्द्विजसत्तमान्

vastrai ratnapradānaiśca bhakṣyaiḥ peyaistathaiva ca |
gobhiraśvaistathā grāmaiḥ pūjayeddvijasattamān

2,11.51

भवन्ति पितरः प्रीताः पूजितेषु द्विजातिषु ।
तस्माद्यत्नेन विधिवत्पूजयेत द्विजान्सदा

bhavanti pitaraḥ prītāḥ pūjiteṣu dvijātiṣu |
tasmādyatnena vidhivatpūjayeta dvijānsadā

2,11.52

सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां कुर्यादुल्लेखनं द्विजाः ।
प्रोक्षणं च ततः कुर्याच्छ्राद्धकर्मण्यतन्द्रितः

savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ kuryādullekhanaṃ dvijāḥ |
prokṣaṇaṃ ca tataḥ kuryācchrāddhakarmaṇyatandritaḥ

2,11.53

दर्भान्पिण्डांस्तथा भक्ष्यान्पुष्पाणि विविधानि च ।
गन्धदानमलङ्कारमेकैकं निर्वपेद् बुधः

darbhānpiṇḍāṃstathā bhakṣyānpuṣpāṇi vividhāni ca |
gandhadānamalaṅkāramekaikaṃ nirvaped budhaḥ

2,11.54

पेषयित्वाञ्जनं सम्यग्विश्वेषामुत्तरोत्तरम् ।
अभ्यङ्गं दर्भविञ्जूलैस्त्रिभिः कुर्याद्यथाविधि

peṣayitvāñjanaṃ samyagviśveṣāmuttarottaram |
abhyaṅgaṃ darbhaviñjūlaistribhiḥ kuryādyathāvidhi

2,11.55

अपसव्यं वितृभयश्च दद्यादञ्जनमुत्तमम् ।
निपात्य जानु सर्वेषां वस्त्रार्थं सूत्रमेव वा

apasavyaṃ vitṛbhayaśca dadyādañjanamuttamam |
nipātya jānu sarveṣāṃ vastrārthaṃ sūtrameva vā

2,11.56

खण्डनं प्रोक्षणं चैव तथैवोल्लेखनं द्विजः ।
सकृद्देवपितॄणां स्यात्पितॄणां त्रिभिरुच्यते

khaṇḍanaṃ prokṣaṇaṃ caiva tathaivollekhanaṃ dvijaḥ |
sakṛddevapitṝṇāṃ syātpitṝṇāṃ tribhirucyate

2,11.57

एकं पवित्रं हस्तेन पितॄनसर्वान्सकृत्सकृत् ।
चैलमन्त्रेण पिण्डेभ्यो दत्त्वादर्शाञ्जिने हि तम्

ekaṃ pavitraṃ hastena pitṝnasarvānsakṛtsakṛt |
cailamantreṇa piṇḍebhyo dattvādarśāñjine hi tam

2,11.58

सदा सर्पिस्तिलैर्युक्तांस्त्रीन्पिण्डान्निर्वपेद्भुवि ।
जानु कृत्वा तथा सव्यं भूमौ पितृपरायणः

sadā sarpistilairyuktāṃstrīnpiṇḍānnirvapedbhuvi |
jānu kṛtvā tathā savyaṃ bhūmau pitṛparāyaṇaḥ

2,11.59

पितॄन्पितामहांश्चैव तथैव प्रपितामहान् ।
आहूय च पितॄन्प्राञ्चः पितृतीर्थेन यत्नतः

pitṝnpitāmahāṃścaiva tathaiva prapitāmahān |
āhūya ca pitṝnprāñcaḥ pitṛtīrthena yatnataḥ

2,11.60

पिण्डान्परिक्षिपेत्सम्यगपसव्यमतन्द्रितः ।
अन्नाद्यैरेव मुख्यैश्चभक्ष्यैश्चैव पृथग्विधैः

piṇḍānparikṣipetsamyagapasavyamatandritaḥ |
annādyaireva mukhyaiścabhakṣyaiścaiva pṛthagvidhaiḥ

2,11.61

पृथङ्मातामहानां तु केचिदिच्छन्ति मानवाः ।
त्रीन्पिण्डानानुपूर्व्येण सांगुष्ठान्पुष्टिवर्द्धनान्

pṛthaṅmātāmahānāṃ tu kecidicchanti mānavāḥ |
trīnpiṇḍānānupūrvyeṇa sāṃguṣṭhānpuṣṭivarddhanān

2,11.62

जान्वन्तराभ्यां यत्नेन पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् ।
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धारार्थं मन्त्रमुच्चरन्

jānvantarābhyāṃ yatnena piṇḍāndadyādyathākramam |
savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dhārārthaṃ mantramuccaran

2,11.63

नमो वः पितरः शोषायेति सर्वमतन्द्रितः ।
दक्षिणस्यां तु पाणिभ्यां प्रथमं पिण्डमुत्सृजेत्

namo vaḥ pitaraḥ śoṣāyeti sarvamatandritaḥ |
dakṣiṇasyāṃ tu pāṇibhyāṃ prathamaṃ piṇḍamutsṛjet

2,11.64

नमो वः पितरः सौम्यः पठन्नेवमतन्द्रितः ।
सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यां धर्मेरऽधं समतन्द्रितः

namo vaḥ pitaraḥ saumyaḥ paṭhannevamatandritaḥ |
savyottarābhyāṃ pāṇibhyāṃ dharmer'dhaṃ samatandritaḥ

2,11.65

उलूखलस्य लेखायामुदपात्रावसेचनम् ।
क्षौमं सूत्रं नवं दद्याच्छाणं कार्पासकं तथा

ulūkhalasya lekhāyāmudapātrāvasecanam |
kṣaumaṃ sūtraṃ navaṃ dadyācchāṇaṃ kārpāsakaṃ tathā

2,11.66

पत्रोर्णं पट्टसूत्रं च कौशेयं परिवर्जयेत् ।
वर्जयेद्यक्षणं यज्ञे यद्यप्यहतवस्त्रजाम्

patrorṇaṃ paṭṭasūtraṃ ca kauśeyaṃ parivarjayet |
varjayedyakṣaṇaṃ yajñe yadyapyahatavastrajām

2,11.67

न प्रीणन्ति तथैतानि दातु श्चाप्यहितं भवेत् ।
श्रेष्ठमाहुस्त्रिककुदमञ्जनं नित्यमेव च

na prīṇanti tathaitāni dātu ścāpyahitaṃ bhavet |
śreṣṭhamāhustrikakudamañjanaṃ nityameva ca

2,11.68

कृष्णेभ्यश्च तेलैस्तैलं यत्नात्सुपरिरक्षितम् ।
चन्दनागुरुणी चोभे तमालोशीरपद्मकम्

kṛṣṇebhyaśca telaistailaṃ yatnātsuparirakṣitam |
candanāguruṇī cobhe tamālośīrapadmakam

2,11.69

धूपश्च गुग्गलः श्रेष्टस्तुरुष्कः श्वेत एव च ।
शुक्लाः सुमनसः श्रेष्ठास्तथा पद्मोत्पलानि च

dhūpaśca guggalaḥ śreṣṭasturuṣkaḥ śveta eva ca |
śuklāḥ sumanasaḥ śreṣṭhāstathā padmotpalāni ca

2,11.70

गन्धरूपोपपन्नानि चारण्यानि च कृत्स्नशः ।
तथा हि सुमना नाडीरूपिकास्मकुरण्डिका

gandharūpopapannāni cāraṇyāni ca kṛtsnaśaḥ |
tathā hi sumanā nāḍīrūpikāsmakuraṇḍikā

2,11.71

पुष्पाणि वर्जनीयानि श्राद्धकर्मणि नित्यशः ।
यथा गन्धादपेतानि चोग्रगन्धानि यानि च

puṣpāṇi varjanīyāni śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ |
yathā gandhādapetāni cogragandhāni yāni ca

2,11.72

वर्जनीयानि पुष्पाणि पुष्टिमन्विच्चता सदा ।
द्विजातयो यथोद्दिष्टा नियताः स्युरुदङ्मुखाः

varjanīyāni puṣpāṇi puṣṭimanviccatā sadā |
dvijātayo yathoddiṣṭā niyatāḥ syurudaṅmukhāḥ

2,11.73

पूजयेद्यजमानस्तु विधिवद्यक्षिणामुखः ।
तेषामभिमुखो दद्याद्दर्भत्पिण्डांश्च यत्नतः

pūjayedyajamānastu vidhivadyakṣiṇāmukhaḥ |
teṣāmabhimukho dadyāddarbhatpiṇḍāṃśca yatnataḥ

2,11.74

अनेन विधिना साक्षादर्चिताः स्युः पितामहाः ।
हरिता वै स पिञ्जालाः पुष्टाः स्निग्धाः समाहिताः

anena vidhinā sākṣādarcitāḥ syuḥ pitāmahāḥ |
haritā vai sa piñjālāḥ puṣṭāḥ snigdhāḥ samāhitāḥ

2,11.75

रत्निमात्राः प्रमाणेन वितृतीर्थेन संस्मृताः ।
उपमूले तथा नीला विष्टरार्थं कुशोत्तमाः

ratnimātrāḥ pramāṇena vitṛtīrthena saṃsmṛtāḥ |
upamūle tathā nīlā viṣṭarārthaṃ kuśottamāḥ

2,11.76

तथा श्यामाकनीवारा दूर्वा च समुदाहृता ।
पूर्वं कीर्त्तिमतां श्रेष्ठो बभूवाश्वः प्रजापतिः

tathā śyāmākanīvārā dūrvā ca samudāhṛtā |
pūrvaṃ kīrttimatāṃ śreṣṭho babhūvāśvaḥ prajāpatiḥ

2,11.77

तस्य बाला निपतिता भूमौ काशत्वामागताः ।
तस्माद्देयाः सदा काशाः श्राद्धकर्मसु पूजिताः

tasya bālā nipatitā bhūmau kāśatvāmāgatāḥ |
tasmāddeyāḥ sadā kāśāḥ śrāddhakarmasu pūjitāḥ

2,11.78

पिण्डनिर्वपणं तेषु कर्त्तव्यं भूतिमिच्छता ।
प्रजाः पुष्टिद्युतिप्रज्ञाकीर्त्तिकान्तिसमन्विताः

piṇḍanirvapaṇaṃ teṣu karttavyaṃ bhūtimicchatā |
prajāḥ puṣṭidyutiprajñākīrttikāntisamanvitāḥ

2,11.79

भवन्ति रुचिरा नित्यं विपाप्मानो ऽघवर्जिताः ।
सकृदेवास्तरेद्यर्भान्पिण्डार्थे दक्षिणामुखः

bhavanti rucirā nityaṃ vipāpmāno 'ghavarjitāḥ |
sakṛdevāstaredyarbhānpiṇḍārthe dakṣiṇāmukhaḥ

2,11.80

प्राग्दक्षिणाग्रान्नियतो विधि चाप्यत्र वक्ष्यति ।
न दीनो नापि वा क्रुद्धो न चैवान्यमना नरः ।
एकत्र चाधाय मनः श्राद्धं कुर्यात्समाहितः

prāgdakṣiṇāgrānniyato vidhi cāpyatra vakṣyati |
na dīno nāpi vā kruddho na caivānyamanā naraḥ |
ekatra cādhāya manaḥ śrāddhaṃ kuryātsamāhitaḥ

2,11.81

निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धतश्च सर्वे सुरदानवा मया ।
रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसंघा हता मया यातुधानाश्च सर्वे

nihanmi sarvaṃ yadamedhyavadbhaveddhataśca sarve suradānavā mayā |
rakṣāṃsi yakṣāḥ sapiśācasaṃghā hatā mayā yātudhānāśca sarve

2,11.82

एतेन मन्त्रेण तु संयतात्मा तां वै वेदिं सकृदुल्लिख्य धीरः ।
शिवां हि बुद्धिं ध्रुवमिच्छमानः क्षिपेद्द्विचातिर्दिशमुत्तरां गतः

etena mantreṇa tu saṃyatātmā tāṃ vai vediṃ sakṛdullikhya dhīraḥ |
śivāṃ hi buddhiṃ dhruvamicchamānaḥ kṣipeddvicātirdiśamuttarāṃ gataḥ

2,11.83

एवं पित्र्यं दृष्टमन्त्रं हि यस्यतस्यासुरा वर्जयन्तीह सर्वे ।
यस्मिन्देशे पठ्यते मन्त्र एष तं वै देशं राक्षसा वर्जयन्ति

evaṃ pitryaṃ dṛṣṭamantraṃ hi yasyatasyāsurā varjayantīha sarve |
yasmindeśe paṭhyate mantra eṣa taṃ vai deśaṃ rākṣasā varjayanti

2,11.84

अन्नप्रकारानशुचीनसाधून्संवीक्षते नो स्पृशंश्वापि दद्यात् ।
पवित्रपाणिश्च भवेन्न वा हि यः पुमान्न कार्यस्य फलं समश्नुते

annaprakārānaśucīnasādhūnsaṃvīkṣate no spṛśaṃśvāpi dadyāt |
pavitrapāṇiśca bhavenna vā hi yaḥ pumānna kāryasya phalaṃ samaśnute

2,11.85

अनेन विधिना नित्यं श्राद्धं कुर्याद्धि यः सदा ।
मनसा काङ्क्षते यद्यत्तत्तद्यद्युः पितमहाः

anena vidhinā nityaṃ śrāddhaṃ kuryāddhi yaḥ sadā |
manasā kāṅkṣate yadyattattadyadyuḥ pitamahāḥ

2,11.86

पितरो हृष्टमनसो रक्षांसि विमनांसि च ।
भवन्त्येवं कृते श्राद्धे नित्यमेव प्रयत्नतः

pitaro hṛṣṭamanaso rakṣāṃsi vimanāṃsi ca |
bhavantyevaṃ kṛte śrāddhe nityameva prayatnataḥ

2,11.87

शूद्राः श्राद्धेष्वविक्षीरं बल्वजा उपलास्तथा ।
विरणाश्चोतुवालाश्च लड्वा वर्ज्याश्च नित्यशः

śūdrāḥ śrāddheṣvavikṣīraṃ balvajā upalāstathā |
viraṇāścotuvālāśca laḍvā varjyāśca nityaśaḥ

2,11.88

एवमादीन्ययज्ञानि तृणानि परिवर्जयेत् ।
अञ्जनाभ्यजनं गन्धान्सूत्रप्रणयनं तथा

evamādīnyayajñāni tṛṇāni parivarjayet |
añjanābhyajanaṃ gandhānsūtrapraṇayanaṃ tathā

2,11.89

काशेः पुनर्भवैः कार्यमश्वमेधफलं लभेत् ।
काशाः पुनर्भवा ये च बर्हिणो ह्युपबर्हिणः

kāśeḥ punarbhavaiḥ kāryamaśvamedhaphalaṃ labhet |
kāśāḥ punarbhavā ye ca barhiṇo hyupabarhiṇaḥ

2,11.90

इत्येते पितरो देवा देवाश्च पितरः पुनः ।
पुष्पगन्धविभूषाणामेष मन्त्र उदाहृतः

ityete pitaro devā devāśca pitaraḥ punaḥ |
puṣpagandhavibhūṣāṇāmeṣa mantra udāhṛtaḥ

2,11.91

आहृत्य दक्षिणाग्निं तु होमार्थं वै प्रयत्नतः ।
अन्यार्थे लौकिकं वापि जुहुयात्कर्मसिद्धये

āhṛtya dakṣiṇāgniṃ tu homārthaṃ vai prayatnataḥ |
anyārthe laukikaṃ vāpi juhuyātkarmasiddhaye

2,11.92

अन्तर्विधाय समिधस्ततो दीप्तो विधीयते ।
समाहितेन मनसा प्रणीयाग्निं समन्ततः

antarvidhāya samidhastato dīpto vidhīyate |
samāhitena manasā praṇīyāgniṃ samantataḥ

2,11.93

अग्नये कव्यवाहाय स्वधा अङ्गिरसे नमः ।
सोमाय वै पितृमते स्वधा अङ्गिरसे पुनः

agnaye kavyavāhāya svadhā aṅgirase namaḥ |
somāya vai pitṛmate svadhā aṅgirase punaḥ

2,11.94

यमाय वैवस्वतये स्वधानम इति ध्रुवम् ।
इत्येते होममन्त्रास्तु त्रयाणामनुपूर्वशः

yamāya vaivasvataye svadhānama iti dhruvam |
ityete homamantrāstu trayāṇāmanupūrvaśaḥ

2,11.95

दक्षिणेनाग्नये नित्यं सोमायोत्तरतस्तथा ।
एतयोरन्तरे नित्यं जुहुयाद्वै विवस्वते

dakṣiṇenāgnaye nityaṃ somāyottaratastathā |
etayorantare nityaṃ juhuyādvai vivasvate

2,11.96

उपहारः स्वधाकारस्तथैवोल्लेखनं च यत् ।
होमजप्ये नमस्कारः प्रोक्षणं च विशेषतः

upahāraḥ svadhākārastathaivollekhanaṃ ca yat |
homajapye namaskāraḥ prokṣaṇaṃ ca viśeṣataḥ

2,11.97

बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे तथैव च ।
अञ्जनाब्यञ्जनं चैव पिण्डनिर्वपणं तथा

bahuhavyendhane cāgnau susamiddhe tathaiva ca |
añjanābyañjanaṃ caiva piṇḍanirvapaṇaṃ tathā

2,11.98

अश्वमेधफलं चैतत्समिद्धे यत्कृतं द्विजैः ।
क्रिया सर्वा यथोद्दिष्टाः प्रयत्नेन समाचरेत्

aśvamedhaphalaṃ caitatsamiddhe yatkṛtaṃ dvijaiḥ |
kriyā sarvā yathoddiṣṭāḥ prayatnena samācaret

2,11.99

बहुहव्येन्धने चाग्नौ सुसमिद्धे विशेषतः ।
विधूमे लेलिहाने च होतव्यं कर्मसिद्धये

bahuhavyendhane cāgnau susamiddhe viśeṣataḥ |
vidhūme lelihāne ca hotavyaṃ karmasiddhaye

2,11.100

अप्रबुद्धे समिद्धे वा जुहुयाद्यो हुताशने ।
यजमानो भवे दन्धः सो ऽमुत्रेति हि नः श्रुतम्

aprabuddhe samiddhe vā juhuyādyo hutāśane |
yajamāno bhave dandhaḥ so 'mutreti hi naḥ śrutam

2,11.101

अल्पेन्धनो वा रूक्षो ऽग्निर्वस्फुलिङ्गश्च सर्वशः ।
ज्वालाधूमापसव्यश्च स तु वह्निरसिद्धये

alpendhano vā rūkṣo 'gnirvasphuliṅgaśca sarvaśaḥ |
jvālādhūmāpasavyaśca sa tu vahnirasiddhaye

2,11.102

दुर्गन्धश्चैव नीलश्च कृष्णश्चैव विशेषतः ।
भूमिं वगाहते यत्र तत्र विद्यात्पराभवत्

durgandhaścaiva nīlaśca kṛṣṇaścaiva viśeṣataḥ |
bhūmiṃ vagāhate yatra tatra vidyātparābhavat

2,11.103

अर्चिष्मान् पिण्डितशिखः सर्प्पिकाञ्जनसन्निभः ।
स्निग्धः प्रदक्षिणश्चैव वह्निः स्यात्कार्यसिद्धये

arciṣmān piṇḍitaśikhaḥ sarppikāñjanasannibhaḥ |
snigdhaḥ pradakṣiṇaścaiva vahniḥ syātkāryasiddhaye

2,11.104

नरनारीगणेभ्यश्च पूजां प्राप्नोति शाश्वतीम् ।
अक्षयं पूजितास्तेन भवन्ति पितरो ऽग्नयः

naranārīgaṇebhyaśca pūjāṃ prāpnoti śāśvatīm |
akṣayaṃ pūjitāstena bhavanti pitaro 'gnayaḥ

2,11.105

बिल्वोदुंबरपत्राणि फलानि समिधस्तथा ।
श्राद्धे महापवित्राणि मेध्यानि च विशेषतः

bilvoduṃbarapatrāṇi phalāni samidhastathā |
śrāddhe mahāpavitrāṇi medhyāni ca viśeṣataḥ

2,11.106

पवित्रं च द्विजश्रेष्ठाः शुद्धये जन्मकर्मणाम् ।
पात्रेषु फलमुद्दिष्टं यन्मया श्राद्धकर्मणि

pavitraṃ ca dvijaśreṣṭhāḥ śuddhaye janmakarmaṇām |
pātreṣu phalamuddiṣṭaṃ yanmayā śrāddhakarmaṇi

2,11.107

तदेव कृत्स्नं विज्ञेयं समित्सु च यथाक्रमम् ।
कृत्वा समाहितं चित्तमाग्नेयं वै करोम्यहम्

tadeva kṛtsnaṃ vijñeyaṃ samitsu ca yathākramam |
kṛtvā samāhitaṃ cittamāgneyaṃ vai karomyaham

2,11.108

अनुज्ञातः कुरुष्वेति तथैव द्विजसत्तमैः ।
घृतमादाय पात्रे च जुहुयाद्धव्यवाहने

anujñātaḥ kuruṣveti tathaiva dvijasattamaiḥ |
ghṛtamādāya pātre ca juhuyāddhavyavāhane

2,11.109

पलाशप्लक्षन्यग्रोधप्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः ।
उदुंबरस्तथाबिल्वश्चन्दनो यज्ञियाश्च ये

palāśaplakṣanyagrodhaplakṣāśvatthavikaṅkatāḥ |
uduṃbarastathābilvaścandano yajñiyāśca ye

2,11.110

सरलो देवदारुश्च शालश्च कदिरस्तथा ।
समिदर्थे प्रशस्ताः स्युरेते वृक्षा विशेषतः

saralo devadāruśca śālaśca kadirastathā |
samidarthe praśastāḥ syurete vṛkṣā viśeṣataḥ

2,11.111

ग्राम्याः कण्टकिनश्चैव याज्ञिया ये च केचन ।
पूजिताः समिदर्थं ते पितॄणां वचनं यथा

grāmyāḥ kaṇṭakinaścaiva yājñiyā ye ca kecana |
pūjitāḥ samidarthaṃ te pitṝṇāṃ vacanaṃ yathā

2,11.112

समिद्भिः षट्फलेयाभिर्जुहुयाद्यो हुताशनम् ।
फलं यत्कर्मणस्तस्य तन्मे निगदतः शृणु

samidbhiḥ ṣaṭphaleyābhirjuhuyādyo hutāśanam |
phalaṃ yatkarmaṇastasya tanme nigadataḥ śṛṇu

2,11.113

अक्षयं सर्वकामीयमश्वमेधफलं हि तत् ।
श्लेष्मान्तको नक्तमालः कपित्थः शाल्मलिस्तथा

akṣayaṃ sarvakāmīyamaśvamedhaphalaṃ hi tat |
śleṣmāntako naktamālaḥ kapitthaḥ śālmalistathā

2,11.114

नीपो विभीतकश्चैव श्राद्धकर्मणि गर्हिताः ।
चिरबिल्वस्तथा कोलस्तिदुकः श्राद्धकर्मणि

nīpo vibhītakaścaiva śrāddhakarmaṇi garhitāḥ |
cirabilvastathā kolastidukaḥ śrāddhakarmaṇi

2,11.115

बल्वजः कोविदारश्च वर्जनीयाः समन्ततः ।
शकुनानां निवासांश्च वर्जयेत महीरुहान्

balvajaḥ kovidāraśca varjanīyāḥ samantataḥ |
śakunānāṃ nivāsāṃśca varjayeta mahīruhān

2,11.116

अन्यांश्चैवंविधान्सर्वान्नयज्ञीयांश्च वर्जयेत् ।
स्वधेति चैव मन्त्राणां पितॄणां वचनं यथा ।
स्वाहेति चैव देवानां यज्ञकर्मण्युदाहृतम्

anyāṃścaivaṃvidhānsarvānnayajñīyāṃśca varjayet |
svadheti caiva mantrāṇāṃ pitṝṇāṃ vacanaṃ yathā |
svāheti caiva devānāṃ yajñakarmaṇyudāhṛtam