2. Brahmāṇḍa Purāṇa (part 2 of 3)

2,12.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे समिद्वर्णन नामैकादशो ऽध्यायः ॥
11// सूत उवाच देवाश्चपितरश्चैव अन्योन्यं नियताः स्मृताः ।
आथर्वणस्त्वेष विधिरित्युवाच बृहस्पतिः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde śrāddhakalpe samidvarṇana nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ // 11// sūta uvāca devāścapitaraścaiva anyonyaṃ niyatāḥ smṛtāḥ |
ātharvaṇastveṣa vidhirityuvāca bṛhaspatiḥ

---

2,12.2

पूजयेत पितॄन्पूर्वं देवांश्च तदनन्तरम् ।
देवा अपि पितॄन्पूर्वमर्च्चयन्ति हि यत्नतः

pūjayeta pitṝnpūrvaṃ devāṃśca tadanantaram |
devā api pitṝnpūrvamarccayanti hi yatnataḥ

---

2,12.3

दक्षस्य दुहिता नाम्ना विश्वा नामेति विश्रुता ।
विश्वाख्यास्तु सुतास्तस्यां धर्मतो जज्ञिरे दश

dakṣasya duhitā nāmnā viśvā nāmeti viśrutā |
viśvākhyāstu sutāstasyāṃ dharmato jajñire daśa

---

2,12.4

प्रख्याता स्त्रिषु लोकेषु सर्वलोकनमस्कृताः ।
समस्तास्ते महात्मानश्चेरुरुग्रं महत्तपः

prakhyātā striṣu lokeṣu sarvalokanamaskṛtāḥ |
samastāste mahātmānaścerurugraṃ mahattapaḥ

---

2,12.5

हिमवच्छिखरे रम्ये देवर्षिगणसेविते ।
शुद्धेन मन्सा प्रीता ऊचुस्तान्पितरस्तदा

himavacchikhare ramye devarṣigaṇasevite |
śuddhena mansā prītā ūcustānpitarastadā

---

2,12.6

वरं वृणीध्वं प्रीताः स्म कं कामं कखामहे ।
एवमुक्ते तु पितृभिस्तदा त्रैलोक्यभावनः

varaṃ vṛṇīdhvaṃ prītāḥ sma kaṃ kāmaṃ kakhāmahe |
evamukte tu pitṛbhistadā trailokyabhāvanaḥ

---

2,12.7

ब्रह्मोवाच महातेजास्तपसा तैस्तु तोषितः ।
प्रीतो ऽस्मि तपसानेन कं कामं करवाणि वः

brahmovāca mahātejāstapasā taistu toṣitaḥ |
prīto 'smi tapasānena kaṃ kāmaṃ karavāṇi vaḥ

---

2,12.8

एवमुक्तास्तदा विश्वे ब्रह्मणा विश्वकर्मणा ।
ऊचुस्ते सहिताः सर्वे ब्रह्माणां लोकभावनम्

evamuktāstadā viśve brahmaṇā viśvakarmaṇā |
ūcuste sahitāḥ sarve brahmāṇāṃ lokabhāvanam

---

2,12.9

श्राद्धे ऽस्माकं भवेदंशो ह्येष नः काङ्क्षितो वरः ।
प्रत्युवाच ततो ब्रह्मा तान्वै त्रिदशपूजितः

śrāddhe 'smākaṃ bhavedaṃśo hyeṣa naḥ kāṅkṣito varaḥ |
pratyuvāca tato brahmā tānvai tridaśapūjitaḥ

---

2,12.10

भविष्यत्येवमेवं तु काङ्क्षितो वो वरस्तु यः ।
पितृभिश्च तथेत्युक्तमेवमेतन्न संशयः

bhaviṣyatyevamevaṃ tu kāṅkṣito vo varastu yaḥ |
pitṛbhiśca tathetyuktamevametanna saṃśayaḥ

---

2,12.11

सहस्माभिस्तु भोक्तव्यं यत्किं चिद्दृश्यते त्विह ।
अस्माकं कल्पिते श्राद्धे युष्मानप्राशनं हि वै

sahasmābhistu bhoktavyaṃ yatkiṃ ciddṛśyate tviha |
asmākaṃ kalpite śrāddhe yuṣmānaprāśanaṃ hi vai

---

2,12.13

भविष्यति मनुष्येषु सत्यमे तद्ब्रुवामहे ।
माल्यैर्गन्धैस्तथान्नेन युष्मानग्रे ऽर्च्चयिष्यति /1 12.12// अग्रे दत्त्वा तु युष्माकमस्माकं दास्यते ततः ।
विसर्जनमथास्माकं पूर्वं पश्चात्तु दैवतम्

bhaviṣyati manuṣyeṣu satyame tadbruvāmahe |
mālyairgandhaistathānnena yuṣmānagre 'rccayiṣyati /1 12.12// agre dattvā tu yuṣmākamasmākaṃ dāsyate tataḥ |
visarjanamathāsmākaṃ pūrvaṃ paścāttu daivatam

---

2,12.14

रक्षणं चैव श्राद्धस्य आतिथ्यस्य विधिद्वयम् ।
भूतानां देवतानां च पितॄणां चैव कर्मणि

rakṣaṇaṃ caiva śrāddhasya ātithyasya vidhidvayam |
bhūtānāṃ devatānāṃ ca pitṝṇāṃ caiva karmaṇi

---

2,12.15

एवं कृते सम्यगेतत्सर्वमेव भविष्यति ।
एवं दत्त्वा वरं तेषां ब्रह्मा पितृगणैः सह

evaṃ kṛte samyagetatsarvameva bhaviṣyati |
evaṃ dattvā varaṃ teṣāṃ brahmā pitṛgaṇaiḥ saha

---

2,12.16

क्षमानुग्रहकृद्देवः संचकार यथोदितम् ।
वेदे पञ्च महायज्ञा नराणां समुदाहृताः

kṣamānugrahakṛddevaḥ saṃcakāra yathoditam |
vede pañca mahāyajñā narāṇāṃ samudāhṛtāḥ

---

2,12.17

एतान्पञ्च महायज्ञान्निर्वपेत्सततं नरः ।
यत्र स्थास्यन्ति दातारस्तत्स्थानं वै निबोधत

etānpañca mahāyajñānnirvapetsatataṃ naraḥ |
yatra sthāsyanti dātārastatsthānaṃ vai nibodhata

---

2,12.18

निर्भयं विरजस्कं च निःशोकं निर्व्यथक्लमम् ।
ब्राह्मं स्थानमवाप्नोति सर्वलोकपुरस्कृतम्

nirbhayaṃ virajaskaṃ ca niḥśokaṃ nirvyathaklamam |
brāhmaṃ sthānamavāpnoti sarvalokapuraskṛtam

---

2,12.19

शूद्रेणापि च कर्त्तव्याः पञ्चैते मन्त्रवर्जिताः ।
अतो ऽन्यथा तु यो भुङ्क्ते स ऋणं नित्यमश्नुते

śūdreṇāpi ca karttavyāḥ pañcaite mantravarjitāḥ |
ato 'nyathā tu yo bhuṅkte sa ṛṇaṃ nityamaśnute

---

2,12.20

ऋणं भुङ्क्ते स पापात्मा यः पचेदात्मकारणात् ।
तस्मान्निर्वर्तयेत्पञ्च महायज्ञान्सदा बुधः

ṛṇaṃ bhuṅkte sa pāpātmā yaḥ pacedātmakāraṇāt |
tasmānnirvartayetpañca mahāyajñānsadā budhaḥ

---

2,12.21

उदक्पूर्वे बलिं कुर्यादुदकान्ते तथैव च ।
बलिं सुविहितं कुर्या दुच्चैरुच्चतरं क्षिपेत्

udakpūrve baliṃ kuryādudakānte tathaiva ca |
baliṃ suvihitaṃ kuryā duccairuccataraṃ kṣipet

---

2,12.22

परशृङ्गं गवां मूत्रं बलिं सूत्रं समुत्क्षिपेत् ।
तन्निवेद्यो भवेत्पिण्डः पितॄणां यस्तु जीवति

paraśṛṅgaṃ gavāṃ mūtraṃ baliṃ sūtraṃ samutkṣipet |
tannivedyo bhavetpiṇḍaḥ pitṝṇāṃ yastu jīvati

---

2,12.23

इष्टेनान्नेन भक्ष्यैश्च भोजयेच्च यथाविधि ।
निवेद्यं केचिदिच्छन्ति जीवन्त्यपि हि यत्नतः

iṣṭenānnena bhakṣyaiśca bhojayecca yathāvidhi |
nivedyaṃ kecidicchanti jīvantyapi hi yatnataḥ

---

2,12.24

देवदेवा महात्मानो ह्येते पितर इत्युत ।
इच्छन्ति केचिदाचार्यः पश्चात्पिण्डनिवेदनम्

devadevā mahātmāno hyete pitara ityuta |
icchanti kecidācāryaḥ paścātpiṇḍanivedanam

---

2,12.25

पूजनं चैव विप्रणां पूर्वमेवेह नित्यशः ।
तद्धिधर्मार्थकुशलो नेत्युवाच बृहस्मतिः

pūjanaṃ caiva vipraṇāṃ pūrvameveha nityaśaḥ |
taddhidharmārthakuśalo netyuvāca bṛhasmatiḥ

---

2,12.26

पूर्वं निवेदयेत्पिण्डान्पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत् ।
योगात्मानो महात्मानः पितरो योग संभवाः

pūrvaṃ nivedayetpiṇḍānpaścādviprāṃśca bhojayet |
yogātmāno mahātmānaḥ pitaro yoga saṃbhavāḥ

---

2,12.27

सोममाप्याययन्त्येते पितरो योगसंस्थिताः ।
तस्माद्दद्याच्छुचिः पिण्डान्योगेभ्यस्तत्परायणः

somamāpyāyayantyete pitaro yogasaṃsthitāḥ |
tasmāddadyācchuciḥ piṇḍānyogebhyastatparāyaṇaḥ

---

2,12.28

पितॄणां हि भवेदेतत्साक्षादिव हुतं हविः ।
ब्रह्मणानां सहस्रस्य योगस्थं ग्रासयेद्यदि

pitṝṇāṃ hi bhavedetatsākṣādiva hutaṃ haviḥ |
brahmaṇānāṃ sahasrasya yogasthaṃ grāsayedyadi

---

2,12.29

यजमानं च भोक्तॄंश् च नौरिवाम्भसि तारयेत् ।
असतां प्रग्रहो यत्र सतां चैव विमानता

yajamānaṃ ca bhoktṝṃś ca naurivāmbhasi tārayet |
asatāṃ pragraho yatra satāṃ caiva vimānatā

---

2,12.30

दण्डो दैवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः ।
इत्वा मम सधर्माणं बालिशं यस्तु भोजयेत्

daṇḍo daivakṛtastatra sadyaḥ patati dāruṇaḥ |
itvā mama sadharmāṇaṃ bāliśaṃ yastu bhojayet

---

2,12.31

आदिकर्म समुत्सृज्य दाता तत्र विनश्यति ।
पिण्डमग्नौ सदा दद्यद्भोगार्थी प्रथमं नरः

ādikarma samutsṛjya dātā tatra vinaśyati |
piṇḍamagnau sadā dadyadbhogārthī prathamaṃ naraḥ

---

2,12.32

दद्यात्प्रजार्थी यत्नेन मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् ।
उत्तमां कान्तिमन्विच्छन्गोषु नित्यं प्रयच्छति

dadyātprajārthī yatnena madhyamaṃ mantrapūrvakam |
uttamāṃ kāntimanvicchangoṣu nityaṃ prayacchati

---

2,12.33

प्रज्ञां चैव यशः कीर्त्तिमप्सु वै संप्रयच्छति ।
प्रार्थयन्दीर्घामायुश्च वायसेभ्यः प्रयच्छति

prajñāṃ caiva yaśaḥ kīrttimapsu vai saṃprayacchati |
prārthayandīrghāmāyuśca vāyasebhyaḥ prayacchati

---

2,12.34

सोकुमार्यमथान्विच्छन्कुक्कुटेभ्यः प्रयच्छति ।
एवमेतत्समुद्दिष्टं पिण्डनिर्वपणे फलम्

sokumāryamathānvicchankukkuṭebhyaḥ prayacchati |
evametatsamuddiṣṭaṃ piṇḍanirvapaṇe phalam

---

2,12.35

आकाशे गमयेद्वापि अप्सु वा दक्षिणामुखः ।
पितॄणां स्थानमाकाशं दक्षिणा चैव दिग्भेवेत्

ākāśe gamayedvāpi apsu vā dakṣiṇāmukhaḥ |
pitṝṇāṃ sthānamākāśaṃ dakṣiṇā caiva digbhevet

---

2,12.36

एके विप्राः पुनः प्राहुः पिण्डोद्धरणमग्रतः ।
अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः कामसुद्ध्रियतामित्

eke viprāḥ punaḥ prāhuḥ piṇḍoddharaṇamagrataḥ |
anujñātastu tairvipraiḥ kāmasuddhriyatāmit

---

2,12.37

पुष्पाणां च फलानां च भक्ष्याणामन्नतस्तथा ।
अग्रमुद्धृत्य सर्वेषां जुहुयाद्धव्यवाहने

puṣpāṇāṃ ca phalānāṃ ca bhakṣyāṇāmannatastathā |
agramuddhṛtya sarveṣāṃ juhuyāddhavyavāhane

---

2,12.38

भङ्यमन्नं तथा पेयं मूलानि च फलानि च ।
हुत्वाग्नौ च ततः पिण्डान्निर्वपेद्दक्षिणा मुखः

bhaṅyamannaṃ tathā peyaṃ mūlāni ca phalāni ca |
hutvāgnau ca tataḥ piṇḍānnirvapeddakṣiṇā mukhaḥ

---

2,12.39

वैवस्वताय सोमाय हुत्वा पिण्डान्निवेद्य च ।
उदकान्नयनं कृत्वा पश्चाद्विप्रांश्च भोजयेत्

vaivasvatāya somāya hutvā piṇḍānnivedya ca |
udakānnayanaṃ kṛtvā paścādviprāṃśca bhojayet

---

2,12.40

अनुपूर्वं ततो विप्रान्भक्ष्यैरन्नैश्च शक्तितः ।
स्निग्धैरुष्णैः सुगन्धैश्च तर्पयेत्तान्रसैरपि

anupūrvaṃ tato viprānbhakṣyairannaiśca śaktitaḥ |
snigdhairuṣṇaiḥ sugandhaiśca tarpayettānrasairapi

---

2,12.41

एकाग्रः पर्युपासीनः प्रयतः प्राञ्जलिः स्थितः ।
तत्परः श्रद्दधानश्च कामानाप्नोति मानवः

ekāgraḥ paryupāsīnaḥ prayataḥ prāñjaliḥ sthitaḥ |
tatparaḥ śraddadhānaśca kāmānāpnoti mānavaḥ

---

2,12.42

अक्षुद्रत्वं कृतज्ञत्वं दाक्षिण्यं संस्कृतं वचः ।
तपो यज्ञांश्च दानं च प्रयच्छन्ति पितामहाः

akṣudratvaṃ kṛtajñatvaṃ dākṣiṇyaṃ saṃskṛtaṃ vacaḥ |
tapo yajñāṃśca dānaṃ ca prayacchanti pitāmahāḥ

---

2,12.43

अतः परं विधिं सौम्यं भुक्तवत्सु द्विजातिषु ।
आनुपूर्व्येण विहितं तन्मे निगदतः शृणु

ataḥ paraṃ vidhiṃ saumyaṃ bhuktavatsu dvijātiṣu |
ānupūrvyeṇa vihitaṃ tanme nigadataḥ śṛṇu

---

2,12.44

प्रोक्ष्य भूमिमथोद्धृत्य पूर्वं पितृपरायणः ।
ततो ऽन्निविकिरं कुर्याद्विधिदृष्टेन कर्मणा

prokṣya bhūmimathoddhṛtya pūrvaṃ pitṛparāyaṇaḥ |
tato 'nnivikiraṃ kuryādvidhidṛṣṭena karmaṇā

---

2,12.45

स्वधा वाच्य ततो विप्रान् विधिवद्भूरितक्षिणान् ।
अन्नशेषमनुज्ञाप्य सत्कृत्य द्विजसत्तमान्

svadhā vācya tato viprān vidhivadbhūritakṣiṇān |
annaśeṣamanujñāpya satkṛtya dvijasattamān

---

2,12.46

प्राञ्जलिः प्रयतश्चैव अनुगम्य विसर्जयेत्

prāñjaliḥ prayataścaiva anugamya visarjayet

2,13.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे द्वादशो ऽध्यायः ॥
12// बृहस्पतिरुवाच सकृदभ्यर्चिताः प्रीता भवन्ति पितरो ऽव्ययाः ।
योगात्मानो महात्मानो विपाप्मानो महौजसः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde śrāddhakalpe dvādaśo 'dhyāyaḥ // 12// bṛhaspatiruvāca sakṛdabhyarcitāḥ prītā bhavanti pitaro 'vyayāḥ |
yogātmāno mahātmāno vipāpmāno mahaujasaḥ

---

2,13.2

प्रेत्य च स्वर्गलोकाय कामैश्च बहुलं भुवि ।
येषु वाप्यनुगृह्णन्ति मोक्षप्राप्तिः क्रमेण तु

pretya ca svargalokāya kāmaiśca bahulaṃ bhuvi |
yeṣu vāpyanugṛhṇanti mokṣaprāptiḥ krameṇa tu

---

2,13.3

तानि वक्ष्याम्यहं सौम्य सरांसि सरितस्तथा ।
तीर्थानि चैव पुण्यानि देशांश्छैलांस्तथाश्रमान्

tāni vakṣyāmyahaṃ saumya sarāṃsi saritastathā |
tīrthāni caiva puṇyāni deśāṃśchailāṃstathāśramān

---

2,13.4

पुण्यो हि त्रिषु लोकेषु सदैवामरकण्टकः ।
पर्वतप्रवरः पुण्यः सिद्धयारणसेवितः

puṇyo hi triṣu lokeṣu sadaivāmarakaṇṭakaḥ |
parvatapravaraḥ puṇyaḥ siddhayāraṇasevitaḥ

---

2,13.5

यत्र वर्षसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
तपः सुदुश्चरं तेपे भगवानङ्गिराः पुरा

yatra varṣasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
tapaḥ suduścaraṃ tepe bhagavānaṅgirāḥ purā

---

2,13.6

यत्र मृत्योर्गतिर्न्नास्ति तथैवासुररक्षसाम् ।
न भयं नैव चालक्ष्मीर्यावद्भूमिर्द्धरिष्यति

yatra mṛtyorgatirnnāsti tathaivāsurarakṣasām |
na bhayaṃ naiva cālakṣmīryāvadbhūmirddhariṣyati

---

2,13.7

तपसा तेजसा तस्य भ्रजते स नगोत्तमः ।
शृङ्गे माल्यवतो नित्यं वह्निः संवर्त्तको यथा

tapasā tejasā tasya bhrajate sa nagottamaḥ |
śṛṅge mālyavato nityaṃ vahniḥ saṃvarttako yathā

---

2,13.8

मृदवस्तु सुगन्धाश्च हेमाभाः प्रियदर्शनाः ।
शान्ताःकुशा इति ख्याताः परिदक्षिणनर्मदाम्

mṛdavastu sugandhāśca hemābhāḥ priyadarśanāḥ |
śāntāḥkuśā iti khyātāḥ paridakṣiṇanarmadām

---

2,13.9

दृष्टवान्स्वर्गसोपानं भगवानङ्गिराः पुरा ।
अग्निहोत्रे महातेजाः प्रस्तारार्थं कुशोत्तमान्

dṛṣṭavānsvargasopānaṃ bhagavānaṅgirāḥ purā |
agnihotre mahātejāḥ prastārārthaṃ kuśottamān

---

2,13.10

तेषु दर्भेषु यः पिण्डान्मरकण्टटकपर्वते ।
दद्यात्सकृदपि प्राज्ञस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

teṣu darbheṣu yaḥ piṇḍānmarakaṇṭaṭakaparvate |
dadyātsakṛdapi prājñastasya vakṣyāmi yatphalam

---

2,13.11

तद्भवत्यक्षयं श्राद्धं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् ।
अन्तर्द्धानं च गच्छन्ति क्षेत्रमासाद्य तत्सदा

tadbhavatyakṣayaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam |
antarddhānaṃ ca gacchanti kṣetramāsādya tatsadā

---

2,13.12

तत्र ज्वालासरः पुण्यं दृश्यते चापि पर्वसु ।
सशल्यानां च सत्त्वानां विशल्यकरणी नदी

tatra jvālāsaraḥ puṇyaṃ dṛśyate cāpi parvasu |
saśalyānāṃ ca sattvānāṃ viśalyakaraṇī nadī

---

2,13.13

प्राग्दक्षिणायतावर्त्ता वापी सा सुनगोत्तमे ।
कलिङ्गदेशपश्चार्द्धे शृङ्गे माल्यवतो विभोः

prāgdakṣiṇāyatāvarttā vāpī sā sunagottame |
kaliṅgadeśapaścārddhe śṛṅge mālyavato vibhoḥ

---

2,13.14

सिद्धिक्षेत्रमृषिश्रेष्ठा यदुक्तं परमं भुवि ।
संमतं देवदैत्यानां श्लोकं चाप्युशना जगौ

siddhikṣetramṛṣiśreṣṭhā yaduktaṃ paramaṃ bhuvi |
saṃmataṃ devadaityānāṃ ślokaṃ cāpyuśanā jagau

---

2,13.15

धन्यास्ते पुरुषा लोके ये प्राप्यामरकण्टकम् ।
पितॄन्संतर्पयिष्यन्तिश्राद्धे पितृपरायणाः

dhanyāste puruṣā loke ye prāpyāmarakaṇṭakam |
pitṝnsaṃtarpayiṣyantiśrāddhe pitṛparāyaṇāḥ

---

2,13.16

अल्पेन तपसा सिद्धिं गमिष्यन्ति न संशयः ।
सकृदेवार्चितास्तत्र स्वर्गमामरकण्टके

alpena tapasā siddhiṃ gamiṣyanti na saṃśayaḥ |
sakṛdevārcitāstatra svargamāmarakaṇṭake

---

2,13.17

महेन्द्रःपर्वतः पुण्यो रम्यः शक्रनिषेवितः ।
तत्रारुह्य भवेत्पूतः श्राद्धं चैव महाफलम्

mahendraḥparvataḥ puṇyo ramyaḥ śakraniṣevitaḥ |
tatrāruhya bhavetpūtaḥ śrāddhaṃ caiva mahāphalam

---

2,13.18

वैलाटशिखरे युक्त्वा दिव्यं चक्षुः प्रवर्तते ।
अधृष्यश्चैव भूतानां देववच्चरते महीम्

vailāṭaśikhare yuktvā divyaṃ cakṣuḥ pravartate |
adhṛṣyaścaiva bhūtānāṃ devavaccarate mahīm

---

2,13.19

सप्तगोदावरे चैव गोकर्णे च तपोवने ।
अश्वमेधफलं स्नात्वा तत्र दत्त्वा भवेत्ततः

saptagodāvare caiva gokarṇe ca tapovane |
aśvamedhaphalaṃ snātvā tatra dattvā bhavettataḥ

---

2,13.20

धूतपापस्थलं प्राप्य पूतः स्नात्वा भवेन्नरः ।
रुद्रस्तत्र तपस्तेपे देवदेवो महेश्वरः

dhūtapāpasthalaṃ prāpya pūtaḥ snātvā bhavennaraḥ |
rudrastatra tapastepe devadevo maheśvaraḥ

---

2,13.21

गोकर्णे निहितं देवैर् नास्तिकानां निदर्शनम् ।
अब्राह्मणस्य सावित्रीं पठतस्तु प्रणश्यति

gokarṇe nihitaṃ devair nāstikānāṃ nidarśanam |
abrāhmaṇasya sāvitrīṃ paṭhatastu praṇaśyati

---

2,13.22

देवर्षिभवने शृङ्गे सिद्धचारणसेविते ।
आरुह्यतं निय मवांस्ततो याति त्रिविष्टपम्

devarṣibhavane śṛṅge siddhacāraṇasevite |
āruhyataṃ niya mavāṃstato yāti triviṣṭapam

---

2,13.23

दिव्यैश्चन्दनवृक्षैश्च पादपैरुपशोभितम् ।
आपश्चन्दनसंयुक्ताः स्पन्देति सततं ततः

divyaiścandanavṛkṣaiśca pādapairupaśobhitam |
āpaścandanasaṃyuktāḥ spandeti satataṃ tataḥ

---

2,13.24

नदी प्रवर्तते ताभ्यस्ताम्रपर्णीति नामतः ।
या चन्दनमहाखण्डाद्दक्षिणं याति सागरम्

nadī pravartate tābhyastāmraparṇīti nāmataḥ |
yā candanamahākhaṇḍāddakṣiṇaṃ yāti sāgaram

---

2,13.25

नद्यास्तस्याश्च ताम्रायास्तूह्यमाना महोदधौ ।
शङ्खा भवन्ति शुक्त्यश्च जायते यासु मौक्तिकम्

nadyāstasyāśca tāmrāyāstūhyamānā mahodadhau |
śaṅkhā bhavanti śuktyaśca jāyate yāsu mauktikam

---

2,13.26

उदकानयनं कृत्वा शङ्खमौक्तिकसंयुतम् ।
आधिभिर्व्याधिभिश्चैव मुक्ता यान्त्यमरावतीम्

udakānayanaṃ kṛtvā śaṅkhamauktikasaṃyutam |
ādhibhirvyādhibhiścaiva muktā yāntyamarāvatīm

---

2,13.27

चन्दनेभ्यः प्रसूतानां शङ्खानां मौक्तिकस्य वा ।
पापकर्त्तॄनपि पितॄंस्तारयन्ति यथाश्रुति

candanebhyaḥ prasūtānāṃ śaṅkhānāṃ mauktikasya vā |
pāpakarttṝnapi pitṝṃstārayanti yathāśruti

---

2,13.28

चन्द्रतीर्थे कुमार्यां च कावेरीप्रभवे क्षये ।
श्रीपर्वतस्य तीर्थेषु वैकृते च तथा गिरौ

candratīrthe kumāryāṃ ca kāverīprabhave kṣaye |
śrīparvatasya tīrtheṣu vaikṛte ca tathā girau

---

2,13.29

एकस्था यत्र दृश्यन्ते वृक्षाह्यौशीरपर्वते ।
पलाशाः खदिरा बिल्वाः प्लक्षाश्वत्थविकङ्कताः

ekasthā yatra dṛśyante vṛkṣāhyauśīraparvate |
palāśāḥ khadirā bilvāḥ plakṣāśvatthavikaṅkatāḥ

---

2,13.30

एवं द्विमण्डलाविद्धं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः ।
अस्मिंस्त्यक्त्वा जनोंऽगाति क्षिप्रं यात्यमरावतीम्

evaṃ dvimaṇḍalāviddhaṃ vijñeyaṃ dvijasattamāḥ |
asmiṃstyaktvā janoṃ'gāti kṣipraṃ yātyamarāvatīm

---

2,13.31

श्रीपर्वतस्य तीर्थे तु वैकृते च तथा गिरौ ।
कर्माणि तु प्रयुक्ता नि सिद्ध्यन्ति प्रभवाप्यये

śrīparvatasya tīrthe tu vaikṛte ca tathā girau |
karmāṇi tu prayuktā ni siddhyanti prabhavāpyaye

---

2,13.32

दुष्प्रयुक्ता हि पितृषु सुप्रयोगा भवन्त्युत ।
पितॄणां दुहिता पुण्या नर्मदा सरितां वरा

duṣprayuktā hi pitṛṣu suprayogā bhavantyuta |
pitṝṇāṃ duhitā puṇyā narmadā saritāṃ varā

---

2,13.33

यत्र श्राद्धानि दत्तांनि ह्यक्षयाणि भवन्त्युत ।
माठरस्य वने पुण्ये सिद्धचारणसेविते

yatra śrāddhāni dattāṃni hyakṣayāṇi bhavantyuta |
māṭharasya vane puṇye siddhacāraṇasevite

---

2,13.34

अन्तर्द्धानेन गच्छन्ति युक्त्वा तस्मिन्महा गिरौ ।
विन्ध्ये चैव गिरौ पुण्ये धर्माधर्मनिदर्शनीम्

antarddhānena gacchanti yuktvā tasminmahā girau |
vindhye caiva girau puṇye dharmādharmanidarśanīm

---

2,13.35

धारां पापा न पश्यन्ति धारां पश्यन्ति साधवः ।
तत्र तद्दृश्यते पापं केषां चित्पापकर्मणाम्

dhārāṃ pāpā na paśyanti dhārāṃ paśyanti sādhavaḥ |
tatra taddṛśyate pāpaṃ keṣāṃ citpāpakarmaṇām

---

2,13.36

कैलासे या मतङ्गस्य वापी पापनिषूदनी ।
स्नात्वा तस्या दिवं यान्ति कामचारा विहङ्गमाः

kailāse yā mataṅgasya vāpī pāpaniṣūdanī |
snātvā tasyā divaṃ yānti kāmacārā vihaṅgamāḥ

---

2,13.37

शौर्पारके तथा तीर्थे पर्वते पालमञ्जरे ।
पाण्डुकूपे समुद्रान्ते पिण्डारकतटे तथा

śaurpārake tathā tīrthe parvate pālamañjare |
pāṇḍukūpe samudrānte piṇḍārakataṭe tathā

---

2,13.38

विमले च विपापे च संकल्पं प्राप्य चाक्षयम् ।
श्रीवृक्षे चित्रकूटे च जंबूमार्गे च नित्यशः

vimale ca vipāpe ca saṃkalpaṃ prāpya cākṣayam |
śrīvṛkṣe citrakūṭe ca jaṃbūmārge ca nityaśaḥ

---

2,13.39

असितस्य गिरौ पुण्ये योगाचार्यस्य धीमतः ।
तत्रापि श्राद्धमानन्त्यमसितायां च नित्यशः

asitasya girau puṇye yogācāryasya dhīmataḥ |
tatrāpi śrāddhamānantyamasitāyāṃ ca nityaśaḥ

---

2,13.40

पुष्करेष्वक्षयं श्राद्धं तपश्चैव महाफलमा ।
महोदधौ प्रभासे च तद्वदेव विनिर्दिशेत्

puṣkareṣvakṣayaṃ śrāddhaṃ tapaścaiva mahāphalamā |
mahodadhau prabhāse ca tadvadeva vinirdiśet

---

2,13.41

देविकायां वृषो नाम कूपः सिद्धनिषेवितः ।
समुत्पतन्ति तस्यापो गवां शब्देन नित्यशः

devikāyāṃ vṛṣo nāma kūpaḥ siddhaniṣevitaḥ |
samutpatanti tasyāpo gavāṃ śabdena nityaśaḥ

---

2,13.42

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः ।
दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaḥ |
dadyācchrāddhaṃ tu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam

---

2,13.43

अक्षयं सर्वकामीयं श्राद्धं प्रीणाति वै पितॄन् ।
जातवेदः शिला तत्र साक्षादग्नेः सनातनात्

akṣayaṃ sarvakāmīyaṃ śrāddhaṃ prīṇāti vai pitṝn |
jātavedaḥ śilā tatra sākṣādagneḥ sanātanāt

---

2,13.44

श्राद्धानि चाग्निकार्यं च तत्र कुर्यात्सदा क्षयम् ।
यस्त्वग्निं प्रविशेत्तत्र नाकपृष्ठे स मोदते

śrāddhāni cāgnikāryaṃ ca tatra kuryātsadā kṣayam |
yastvagniṃ praviśettatra nākapṛṣṭhe sa modate

---

2,13.45

अग्निशान्तः पुनर्जातस्तत्र दत्तं ततो ऽक्षयम् ।
दशाश्वमेधिके तीर्थे तीर्थे पञ्चाश्वमेधिके

agniśāntaḥ punarjātastatra dattaṃ tato 'kṣayam |
daśāśvamedhike tīrthe tīrthe pañcāśvamedhike

---

2,13.46

यथोद्दिष्टफलं तेषां क्रतूनां नात्र संशयः ।
ख्यातं हयशिरो नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

yathoddiṣṭaphalaṃ teṣāṃ kratūnāṃ nātra saṃśayaḥ |
khyātaṃ hayaśiro nāma tīrthaṃ sadyo varapradam

---

2,13.47

श्राद्धं तत्र सदाक्षय्यं दाता स्वर्गे च मोदते ।
श्राद्धं सुंदनिसुंदे च देयं पापनिषू दनम्

śrāddhaṃ tatra sadākṣayyaṃ dātā svarge ca modate |
śrāddhaṃ suṃdanisuṃde ca deyaṃ pāpaniṣū danam

---

2,13.48

श्राद्धं तत्राक्षयं प्रोक्तं जपहोमतपांसि च ।
जतुङ्गे शुभे तीर्थे तर्पयेत्सततं पितॄन्

śrāddhaṃ tatrākṣayaṃ proktaṃ japahomatapāṃsi ca |
jatuṅge śubhe tīrthe tarpayetsatataṃ pitṝn

---

2,13.49

दृश्यते पर्वसु च्छाया यत्र नित्यं दिवौकसाम् ।
पृथिव्यामक्षयं दत्तं विरजा यत्र पादपः

dṛśyate parvasu cchāyā yatra nityaṃ divaukasām |
pṛthivyāmakṣayaṃ dattaṃ virajā yatra pādapaḥ

---

2,13.50

योगेश्वरैः सदा जुष्टः सर्वपापबहिष्कृतः ।
दद्याच्छ्राद्धं तु यस्तस्मिंस्तस्य वक्ष्यामि यत्फलम्

yogeśvaraiḥ sadā juṣṭaḥ sarvapāpabahiṣkṛtaḥ |
dadyācchrāddhaṃ tu yastasmiṃstasya vakṣyāmi yatphalam

---

2,13.51

अर्चितास्तेन वै साक्षाद्भवन्ति पितरः सदा ।
अस्मिंल्लोके वशी च स्यात्प्रेत्य स्वर्गे मही यते

arcitāstena vai sākṣādbhavanti pitaraḥ sadā |
asmiṃlloke vaśī ca syātpretya svarge mahī yate

---

2,13.52

प्रायशो मद्रवा पुण्या शिवो नाम ह्रदस्तथा ।
तत्र व्याससरः पुण्यं दिव्यो ब्रह्मह्रदस्तथा

prāyaśo madravā puṇyā śivo nāma hradastathā |
tatra vyāsasaraḥ puṇyaṃ divyo brahmahradastathā

---

2,13.53

ऊर्ज्जन्तः पर्वतः पुण्यो यत्र योगेश्वरालयः ।
अत्रैव चाश्रमः पुण्यो वसिष्ठस्य महात्मनः

ūrjjantaḥ parvataḥ puṇyo yatra yogeśvarālayaḥ |
atraiva cāśramaḥ puṇyo vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

---

2,13.54

ऋग्यजुः सामशिरसः कपोताः पुष्पसाह्वयाः ।
आख्यान पञ्चमा वेदाः सृष्टा ह्येते स्वयंभुवा

ṛgyajuḥ sāmaśirasaḥ kapotāḥ puṣpasāhvayāḥ |
ākhyāna pañcamā vedāḥ sṛṣṭā hyete svayaṃbhuvā

---

2,13.55

गत्वैतान्मुच्यते पापद्द्विजो वह्निं समाश्रयन् ।
श्राद्धं चानन्त्यमेतेषु जपहोमतपांसि च

gatvaitānmucyate pāpaddvijo vahniṃ samāśrayan |
śrāddhaṃ cānantyameteṣu japahomatapāṃsi ca

---

2,13.56

पुण्डरीके महातीर्थे पुण्डरीकसमं फलम् ।
ब्रह्मतीर्थे महाप्राज्ञ सर्वयज्ञसमं फलम्

puṇḍarīke mahātīrthe puṇḍarīkasamaṃ phalam |
brahmatīrthe mahāprājña sarvayajñasamaṃ phalam

---

2,13.57

सिंधुसागरसंभेदे तथा पञ्चनदे क्षयम् ।
विरजायां तथा पुण्यं मद्रवायां च पर्वते

siṃdhusāgarasaṃbhede tathā pañcanade kṣayam |
virajāyāṃ tathā puṇyaṃ madravāyāṃ ca parvate

---

2,13.58

देयं सप्तनदे श्राद्धं मानसे वा विशेषतः ।
महाकूटे ह्यनन्ते च गिरौ त्रिककुदे तथा

deyaṃ saptanade śrāddhaṃ mānase vā viśeṣataḥ |
mahākūṭe hyanante ca girau trikakude tathā

---

2,13.59

संध्यायां च महानद्यां दृश्यते महादद्भुतम् ।
अश्रद्दधानं नाभ्येति सा चाभ्येति धृतव्रतम्

saṃdhyāyāṃ ca mahānadyāṃ dṛśyate mahādadbhutam |
aśraddadhānaṃ nābhyeti sā cābhyeti dhṛtavratam

---

2,13.60

संश्रयित्वैकमेकेन सायाह्नं प्रति नित्यशः ।
तस्मिन्देयं सदा श्राद्धं पितॄणामक्षयार्थिनाम्

saṃśrayitvaikamekena sāyāhnaṃ prati nityaśaḥ |
tasmindeyaṃ sadā śrāddhaṃ pitṝṇāmakṣayārthinām

---

2,13.61

कृतात्मा वाकृतात्मा च यत्र विज्ञायते नरः ।
स्वर्गमार्गप्रदं नाम तीर्थं सद्यो वरप्रदम्

kṛtātmā vākṛtātmā ca yatra vijñāyate naraḥ |
svargamārgapradaṃ nāma tīrthaṃ sadyo varapradam

---

2,13.62

चीराण्युत्सृज्य यस्मिंस्तु दिवं सप्तर्षयो गाताः ।
अद्यापि तानि दृश्यन्ते चीराण्यंभोगतानि तु

cīrāṇyutsṛjya yasmiṃstu divaṃ saptarṣayo gātāḥ |
adyāpi tāni dṛśyante cīrāṇyaṃbhogatāni tu

---

2,13.63

स्नात्वा स्वर्गमवाप्नोति तस्मिंस्तीर्थेत्तमे नरः ।
ख्यातमायतनं तत्र नन्दिनः सिद्धसेवितम्

snātvā svargamavāpnoti tasmiṃstīrthettame naraḥ |
khyātamāyatanaṃ tatra nandinaḥ siddhasevitam

---

2,13.64

नन्दीश्वरस्य सा मूर्त्तिर्निराचारैर्नदृश्यते ।
दृश्यन्ते काञ्चना युपास्त्वर्चिषो भास्करोदये

nandīśvarasya sā mūrttirnirācārairnadṛśyate |
dṛśyante kāñcanā yupāstvarciṣo bhāskarodaye

---

2,13.65

कृत्वा प्रदक्षिणं तांस्तु गच्छन्त्यानन्दिता दिवम् ।
सर्वतश्च कुरुक्षेत्रं सुतीर्थं तु विशेषतः

kṛtvā pradakṣiṇaṃ tāṃstu gacchantyānanditā divam |
sarvataśca kurukṣetraṃ sutīrthaṃ tu viśeṣataḥ

---

2,13.66

पुण्यं सनत्कुमारस्य योगेशस्य महात्मनः ।
कीर्त्यते च तिलान्दत्त्वा पितृभ्योवै सदाक्षयम्

puṇyaṃ sanatkumārasya yogeśasya mahātmanaḥ |
kīrtyate ca tilāndattvā pitṛbhyovai sadākṣayam

---

2,13.67

उक्तमेवाक्षयं श्राद्धं धर्मराजनिषेवितम् ।
श्राद्धं दत्तममावास्यां विधिना च यथाक्रमम्

uktamevākṣayaṃ śrāddhaṃ dharmarājaniṣevitam |
śrāddhaṃ dattamamāvāsyāṃ vidhinā ca yathākramam

---

2,13.68

पुंसः सन्निहितायां तु कुरूक्षेत्रे विशेषतः ।
अर्चयित्वा पितॄंस्तत्र स पुत्रस्त्वनृणो भवेत्

puṃsaḥ sannihitāyāṃ tu kurūkṣetre viśeṣataḥ |
arcayitvā pitṝṃstatra sa putrastvanṛṇo bhavet

---

2,13.69

सरस्वत्यां विनशने प्लक्षप्रश्रवणे तथा ।
व्यासतीर्थे दृषद्वत्यां त्रिप्लक्षे च विशेषतः

sarasvatyāṃ vinaśane plakṣapraśravaṇe tathā |
vyāsatīrthe dṛṣadvatyāṃ triplakṣe ca viśeṣataḥ

---

2,13.70

देयमोङ्कारपवने श्राद्धमक्षयमिच्छता ।
शक्रावतारे गङ्गायां मैनाके च नगोत्तमे

deyamoṅkārapavane śrāddhamakṣayamicchatā |
śakrāvatāre gaṅgāyāṃ maināke ca nagottame

---

2,13.71

यमुनाप्रभवे चैव सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
अत्युष्णाश्चातिशीताश्च आपस्तस्मिन्निदर्शनम्

yamunāprabhave caiva sarvapāpaiḥ pramucyate |
atyuṣṇāścātiśītāśca āpastasminnidarśanam

---

2,13.72

यमस्य भगिनी पुष्या मार्त्तण्डदुहिता शुभा ।
तत्राक्षयं सदा श्राद्धं पितृभिः पूर्वकीर्त्तितम्

yamasya bhaginī puṣyā mārttaṇḍaduhitā śubhā |
tatrākṣayaṃ sadā śrāddhaṃ pitṛbhiḥ pūrvakīrttitam

---

2,13.73

ब्रह्मतुण्डह्रदे स्नात्वा सद्दयो भवति ब्राह्मणः ।
तस्मिंस्तु श्राद्धमानन्त्यं जपहोमतपांसि च

brahmatuṇḍahrade snātvā saddayo bhavati brāhmaṇaḥ |
tasmiṃstu śrāddhamānantyaṃ japahomatapāṃsi ca

---

2,13.74

स्थाणुभूतो ऽचरत्तत्र वसिष्टो वै महातपाः ।
अद्यापि तत्र दृश्यन्ते पादपा मणिबर्हणाः

sthāṇubhūto 'carattatra vasiṣṭo vai mahātapāḥ |
adyāpi tatra dṛśyante pādapā maṇibarhaṇāḥ

---

2,13.75

तुला तु दृश्यते तत्र धर्मान्धर्मनिधर्शिनी ।
यथा वै तोलितं विप्रैस्तीर्थानां फलमुत्तमम्

tulā tu dṛśyate tatra dharmāndharmanidharśinī |
yathā vai tolitaṃ vipraistīrthānāṃ phalamuttamam

---

2,13.76

पितॄणां दुहिता योगा गन्धकालीति विश्रुता ।
चतुर्थो ब्रह्मणस्त्वंशः पराशरकुलोद्भवः

pitṝṇāṃ duhitā yogā gandhakālīti viśrutā |
caturtho brahmaṇastvaṃśaḥ parāśarakulodbhavaḥ

---

2,13.77

व्यसिष्यति चतुर्द्धा वै वेदं धीमान्महामुनिः ।
महायोगं महात्मानं या व्यासं जनयिष्यति

vyasiṣyati caturddhā vai vedaṃ dhīmānmahāmuniḥ |
mahāyogaṃ mahātmānaṃ yā vyāsaṃ janayiṣyati

---

2,13.78

अच्छोदकं नामसरस्तत्राच्छोदासमुद्भवः ।
मत्स्ययोनौ पुनर्जाता नियोगात्कारणेन तु

acchodakaṃ nāmasarastatrācchodāsamudbhavaḥ |
matsyayonau punarjātā niyogātkāraṇena tu

---

2,13.79

तस्यास्त्वाद्याश्रमे पुण्ये पुण्यकृद्भिर्निषेविते ।
दत्तं सकृदपि श्राद्धमक्षयं समुदाहृतम्

tasyāstvādyāśrame puṇye puṇyakṛdbhirniṣevite |
dattaṃ sakṛdapi śrāddhamakṣayaṃ samudāhṛtam

---

2,13.80

नद्यां योगसमाधानं दत्तं युगपदुद्भवेत् ।
कुबेरतुङ्गे पापघ्नं व्यासतीर्थेतथैव च

nadyāṃ yogasamādhānaṃ dattaṃ yugapadudbhavet |
kuberatuṅge pāpaghnaṃ vyāsatīrthetathaiva ca

---

2,13.81

पुण्यायां ब्रह्मणो वेद्यां श्राद्धमानन्त्यमिष्यते ।
सिद्धैस्तु सेविता नित्यं दृश्यते तु कृतात्मभिः

puṇyāyāṃ brahmaṇo vedyāṃ śrāddhamānantyamiṣyate |
siddhaistu sevitā nityaṃ dṛśyate tu kṛtātmabhiḥ

---

2,13.82

अनिवर्तनं तु नन्दायां वेद्याः प्रागुत्तरदिशि ।
सिद्धिक्षेत्रं सुरैर्जुष्टं यत्प्राप्य न निवर्त्तते

anivartanaṃ tu nandāyāṃ vedyāḥ prāguttaradiśi |
siddhikṣetraṃ surairjuṣṭaṃ yatprāpya na nivarttate

---

2,13.83

महालये पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ।
भूतानामनुकंपार्थं नास्तिकानां निदर्शनम्

mahālaye padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā |
bhūtānāmanukaṃpārthaṃ nāstikānāṃ nidarśanam

---

2,13.84

विरजे त्वक्षयं श्राद्धं पूर्वमेव महालये ।
नन्दायां विरजे चैव तथैव च महालये

viraje tvakṣayaṃ śrāddhaṃ pūrvameva mahālaye |
nandāyāṃ viraje caiva tathaiva ca mahālaye

---

2,13.85

आत्मानं तारयन्तीह दशपूर्वान्दशापरान् ।
काकह्रदे जातिस्मर्यं सुवर्णममितौजसम्

ātmānaṃ tārayantīha daśapūrvāndaśāparān |
kākahrade jātismaryaṃ suvarṇamamitaujasam

---

2,13.86

कौमारं च सरः पुण्यं नागभोगाभिरक्षितम् ।
कुमारतीर्थे स्नात्वा तु त्रिदिवं याति मानवः

kaumāraṃ ca saraḥ puṇyaṃ nāgabhogābhirakṣitam |
kumāratīrthe snātvā tu tridivaṃ yāti mānavaḥ

---

2,13.87

देवालये तपस्तस्वा एकपादेन दुश्चरम् ।
निराहारो युगं दिव्यमुमातुङ्गो स्थितो ज्वलन्

devālaye tapastasvā ekapādena duścaram |
nirāhāro yugaṃ divyamumātuṅgo sthito jvalan

---

2,13.88

उमातुङ्गे भृगोस्तुङ्गे ब्रह्मतुङ्गे महालये ।
तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

umātuṅge bhṛgostuṅge brahmatuṅge mahālaye |
tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā

---

2,13.89

अक्षयं तु सदा श्राद्धं शालग्रामे समन्ततः ।
दुष्कृतं दृश्यते तत्र प्रत्यक्षमकृतात्मनाम्

akṣayaṃ tu sadā śrāddhaṃ śālagrāme samantataḥ |
duṣkṛtaṃ dṛśyate tatra pratyakṣamakṛtātmanām

---

2,13.90

प्रत्यदेशो ह्यशिष्टानां शिष्टानां च विशेषतः ।
तत्र देवह्रदः पुण्यो ब्रह्मणो नागराट् शुचिः

pratyadeśo hyaśiṣṭānāṃ śiṣṭānāṃ ca viśeṣataḥ |
tatra devahradaḥ puṇyo brahmaṇo nāgarāṭ śuciḥ

---

2,13.91

पिण्डं गृह्णति हि सतां न गृह्णात्यसतां सदा ।
अतिप्रदीप्तैर्भुजगैर्भोक्तुमन्नं न शक्यते

piṇḍaṃ gṛhṇati hi satāṃ na gṛhṇātyasatāṃ sadā |
atipradīptairbhujagairbhoktumannaṃ na śakyate

---

2,13.92

प्रत्यक्षं दृश्यते धर्मस्तीर्थयोर्नतयोर्द्वयोः ।
कारवत्यां च शाण्डिल्यां गुहायां वामनस्य च

pratyakṣaṃ dṛśyate dharmastīrthayornatayordvayoḥ |
kāravatyāṃ ca śāṇḍilyāṃ guhāyāṃ vāmanasya ca

---

2,13.93

गत्वा चैतानि पूतःस्याच्छ्रदद्धमक्षयमेव च ।
जपो होमस्तपो ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

gatvā caitāni pūtaḥsyācchradaddhamakṣayameva ca |
japo homastapo dhyānaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ bhavet

---

2,13.94

ब्रह्मचर्यं च यौ धत्ते गुरुभक्तिं शतं समाः ।
एवमाद्यास्सरिच्छ्रेष्ठा यत्स्नानादघमोक्षणम् ।
कुमारधारा तत्रैव दृष्टा पापं प्रणश्यति

brahmacaryaṃ ca yau dhatte gurubhaktiṃ śataṃ samāḥ |
evamādyāssaricchreṣṭhā yatsnānādaghamokṣaṇam |
kumāradhārā tatraiva dṛṣṭā pāpaṃ praṇaśyati

---

2,13.95

ध्यानासनं तु तत्रैव व्यासस्याद्यापि दृश्यते ।
शैलः कान्तिपुराभ्याशे प्रागुदीच्यां दिशि स्थितः

dhyānāsanaṃ tu tatraiva vyāsasyādyāpi dṛśyate |
śailaḥ kāntipurābhyāśe prāgudīcyāṃ diśi sthitaḥ

---

2,13.96

पुण्य पुष्करिणी तत्र किरातगणरक्षिता ।
यस्यां स्नात्वा सकृद्विप्रः कामानाप्नोति शाश्वतान्

puṇya puṣkariṇī tatra kirātagaṇarakṣitā |
yasyāṃ snātvā sakṛdvipraḥ kāmānāpnoti śāśvatān

---

2,13.97

अदृश्यः सर्वभूतानां देववच्चरते महीम्

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ devavaccarate mahīm

---

2,13.98

काश्यपस्य महातीर्थं कालसर्पिरिति श्रुतम् ।
तत्र श्राद्धानि देयानि नित्यमक्षयमिच्छता

kāśyapasya mahātīrthaṃ kālasarpiriti śrutam |
tatra śrāddhāni deyāni nityamakṣayamicchatā

---

2,13.99

देवदारुवने वापि धारायास्तु निदर्शनम् ।
निर्धूतानि तु पापानि दृश्यन्ते सुकृतात्मनाम्

devadāruvane vāpi dhārāyāstu nidarśanam |
nirdhūtāni tu pāpāni dṛśyante sukṛtātmanām

---

2,13.100

भागीरथ्यां प्रयागे तु नित्यमक्षयमुच्यते ।
कालञ्जरे दशार्णायां नैमिषे कुरुजाङ्गले

bhāgīrathyāṃ prayāge tu nityamakṣayamucyate |
kālañjare daśārṇāyāṃ naimiṣe kurujāṅgale

---

2,13.101

वाराणस्यां नगर्यां च देयं श्राद्धं प्रयत्नतः ।
तत्र योगेश्वरो नित्यं तस्यां दत्तमथाक्षयम्

vārāṇasyāṃ nagaryāṃ ca deyaṃ śrāddhaṃ prayatnataḥ |
tatra yogeśvaro nityaṃ tasyāṃ dattamathākṣayam

---

2,13.102

गत्वा चैतानि पूर्तः स्याच्छ्राद्धमक्षय्यमेव च ।
जबो होमस्तथा ध्यानं यत्किञ्चित्सुकृतं भवेत्

gatvā caitāni pūrtaḥ syācchrāddhamakṣayyameva ca |
jabo homastathā dhyānaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ bhavet

---

2,13.103

लौहित्ये वैतरण्यां चस्वर्गवेद्यां तथैव च ।
सा तु देवी समुद्रान्ते दृश्यते चैव नामभिः

lauhitye vaitaraṇyāṃ casvargavedyāṃ tathaiva ca |
sā tu devī samudrānte dṛśyate caiva nāmabhiḥ

---

2,13.104

गयायां धर्मवृष्ठे तु सरसि ब्रह्मणस्तथा ।
गयां गृध्रवटे चैव श्राद्धं दत्तं महाफलम्

gayāyāṃ dharmavṛṣṭhe tu sarasi brahmaṇastathā |
gayāṃ gṛdhravaṭe caiva śrāddhaṃ dattaṃ mahāphalam

---

2,13.105

हिमं च पतते तत्र समन्तात्पञ्चयो जनम् ।
भरतस्याश्रमे पुण्ये ऽरण्यं पुण्यतमं स्मृतम्

himaṃ ca patate tatra samantātpañcayo janam |
bharatasyāśrame puṇye 'raṇyaṃ puṇyatamaṃ smṛtam

---

2,13.106

मतङ्गस्य वनं तत्र दृश्यते सर्वमानुषैः ।
स्थापितं धर्मसर्वस्वं लोकस्यास्य निदर्शनम्

mataṅgasya vanaṃ tatra dṛśyate sarvamānuṣaiḥ |
sthāpitaṃ dharmasarvasvaṃ lokasyāsya nidarśanam

---

2,13.107

यद्दण्डकवनं पुण्यं पुण्यकृद्भिर्निषेवितम् ।
यस्मिन्प्राहुर्विशल्येति तीर्थं सद्यो निदर्शनम्

yaddaṇḍakavanaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhirniṣevitam |
yasminprāhurviśalyeti tīrthaṃ sadyo nidarśanam

---

2,13.108

तुलामानैस्तथा चापि शास्त्रैश्च विविधैस्तथा ।
उन्मच्चन्ति तथा लग्न ये वै पापकृतो जनाः

tulāmānaistathā cāpi śāstraiśca vividhaistathā |
unmaccanti tathā lagna ye vai pāpakṛto janāḥ

---

2,13.109

तृतीयायां तथा पादे निराधायां तु मण्डले ।
महाह्रदे च कौशिक्यां दत्तं श्राद्धं महाफलम्

tṛtīyāyāṃ tathā pāde nirādhāyāṃ tu maṇḍale |
mahāhrade ca kauśikyāṃ dattaṃ śrāddhaṃ mahāphalam

---

2,13.110

मुण्डपृष्टे पदं न्यस्तं महादेवेन धीमता ।
बहुदेवयुगांस्तप्त्वा तपस्तीव्रं सुदश्चरम्

muṇḍapṛṣṭe padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā |
bahudevayugāṃstaptvā tapastīvraṃ sudaścaram

---

2,13.111

अल्पेनाप्यत्र कालेन नरो धर्मपरायणः ।
पाप्मानमुत्सृजत्याशु जीर्णां त्वचमिवोरगः

alpenāpyatra kālena naro dharmaparāyaṇaḥ |
pāpmānamutsṛjatyāśu jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

---

2,13.112

सिद्धानां प्रीतिजननं पपानां च भयङ्करम् ।
लेलिहानैर्महाघोरै रक्ष्यते सुमहोरगैः

siddhānāṃ prītijananaṃ papānāṃ ca bhayaṅkaram |
lelihānairmahāghorai rakṣyate sumahoragaiḥ

---

2,13.113

नाम्ना कनकनन्दीति तीर्थं जगति विश्रुतम् ।
उदीच्यां मुण्डपृष्टस्य ब्रह्मर्षिगणसेवितम्

nāmnā kanakanandīti tīrthaṃ jagati viśrutam |
udīcyāṃ muṇḍapṛṣṭasya brahmarṣigaṇasevitam

---

2,13.114

तत्र स्नात्वा दिवंयान्ति स्वशरीरेण मानवाः ।
दत्तं वापि सदा श्राद्धमक्षय्यं समुदाहृतम्

tatra snātvā divaṃyānti svaśarīreṇa mānavāḥ |
dattaṃ vāpi sadā śrāddhamakṣayyaṃ samudāhṛtam

---

2,13.115

ऋणैस्त्रिभिस्ततः स्नात्वा निष्क्रीणाति नरस्तनुम् ।
मानसे सरसि स्नात्वा श्राद्धंनिर्वर्त्तयेत्ततः

ṛṇaistribhistataḥ snātvā niṣkrīṇāti narastanum |
mānase sarasi snātvā śrāddhaṃnirvarttayettataḥ

---

2,13.116

तीरे तु सरसस्तस्य देवस्या यतनं महत् ।
आरुह्य तु जपंस्तत्र सिद्धो याति दिवं ततः

tīre tu sarasastasya devasyā yatanaṃ mahat |
āruhya tu japaṃstatra siddho yāti divaṃ tataḥ

---

2,13.117

उत्तरं मानसं गत्वासिद्धिं प्राप्नोत्यनुत्तमाम् ।
स्नात्वा तस्मिन्सरश्रेष्ठे दृश्यते महादद्भुतम्

uttaraṃ mānasaṃ gatvāsiddhiṃ prāpnotyanuttamām |
snātvā tasminsaraśreṣṭhe dṛśyate mahādadbhutam

---

2,13.118

दिवश्च्युता महाभागा ह्यन्तरिक्षे विराजते ।
गङ्गा त्रिपथगा देवी विष्णुपादाच्च्युता सती

divaścyutā mahābhāgā hyantarikṣe virājate |
gaṅgā tripathagā devī viṣṇupādāccyutā satī

---

2,13.119

आकाशे दृश्यते तत्र तोरणं सूर्यसन्निभम् ।
जांबूनदमयं पुण्यं स्वगद्वारमिवायतम्

ākāśe dṛśyate tatra toraṇaṃ sūryasannibham |
jāṃbūnadamayaṃ puṇyaṃ svagadvāramivāyatam

---

2,13.120

ततः प्रवर्त्तते भूयः सर्वसागरमण्डिका ।
पावनी सर्वभूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

tataḥ pravarttate bhūyaḥ sarvasāgaramaṇḍikā |
pāvanī sarvabhūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ

---

2,13.121

चन्द्रभागा च सिद्धुश्च शुभे मानससंभवे ।
सागरं पश्चिमं यातो दिव्यः सिंधुनदो वरः

candrabhāgā ca siddhuśca śubhe mānasasaṃbhave |
sāgaraṃ paścimaṃ yāto divyaḥ siṃdhunado varaḥ

---

2,13.122

पर्वतो हिमवान्नाम नानाधातुविभूषितः ।
आयतो वै सहस्राणि योजनानां बहुनि तु

parvato himavānnāma nānādhātuvibhūṣitaḥ |
āyato vai sahasrāṇi yojanānāṃ bahuni tu

---

2,13.123

सिद्धचारणसंकीर्णा देवर्षिगणसेविता ।
तत्र पुष्करिणी रम्या सुषुम्णा नाम नामतः

siddhacāraṇasaṃkīrṇā devarṣigaṇasevitā |
tatra puṣkariṇī ramyā suṣumṇā nāma nāmataḥ

---

2,13.124

दशवर्षसहस्राणि तस्यां स्नातस्तु जीवति ।
श्राद्धं भवति चानन्तं तत्र दत्तं महोदयम्

daśavarṣasahasrāṇi tasyāṃ snātastu jīvati |
śrāddhaṃ bhavati cānantaṃ tatra dattaṃ mahodayam

---

2,13.125

तारयेच्च सदा श्राद्धे दशपूर्वान्दशापरान् ।
सर्वत्र हिमवान्पुण्यो गङ्गा पुण्या समन्ततः

tārayecca sadā śrāddhe daśapūrvāndaśāparān |
sarvatra himavānpuṇyo gaṅgā puṇyā samantataḥ

---

2,13.126

समुद्रगाः समुद्राश्च सर्वे पुण्याः समन्ततः ।
एवमादिषु चान्येषु श्राद्धं निर्वर्तयेद्बुधः

samudragāḥ samudrāśca sarve puṇyāḥ samantataḥ |
evamādiṣu cānyeṣu śrāddhaṃ nirvartayedbudhaḥ

---

2,13.127

पुतो भवति वै स्नात्वा हुत्वा दत्त्वा तथैव च ।
शेलसानुषु शृङ्गेषु कन्दरेषु गुहासु च

puto bhavati vai snātvā hutvā dattvā tathaiva ca |
śelasānuṣu śṛṅgeṣu kandareṣu guhāsu ca

---

2,13.128

उपह्वरनितंबेषु तथा प्रस्रवणेषु च ।
पुलिनेष्वापगानां च तथैव प्रभवेषु च

upahvaranitaṃbeṣu tathā prasravaṇeṣu ca |
pulineṣvāpagānāṃ ca tathaiva prabhaveṣu ca

---

2,13.129

महोदधौ गवां गोष्टे संगमेषु वनेषु च ।
सुसंमृष्टोपलिप्तेषु त्दृद्येषु सुरभिष्वथ

mahodadhau gavāṃ goṣṭe saṃgameṣu vaneṣu ca |
susaṃmṛṣṭopalipteṣu tdṛdyeṣu surabhiṣvatha

---

2,13.130

गोमयेनोपलिप्तेषु विविक्तेषु गृहेषु च ।
कुर्याच्छ्राद्धमथैतेषु नित्यमेव यथाविधि

gomayenopalipteṣu vivikteṣu gṛheṣu ca |
kuryācchrāddhamathaiteṣu nityameva yathāvidhi

---

2,13.131

प्राग्दक्षिणां दिशं गत्वा सर्वकामचिकीर्षया ।
एवमेतेषु सर्वेषु श्राद्धं कुर्यादतन्द्रितः

prāgdakṣiṇāṃ diśaṃ gatvā sarvakāmacikīrṣayā |
evameteṣu sarveṣu śrāddhaṃ kuryādatandritaḥ

---

2,13.132

एतेष्वेव तु मेधावी ब्राह्मीं सिद्धिमवाप्नुयात् ।
त्रैवर्णविहितैः स्थाने धर्मे वर्णाश्रमे रतैः

eteṣveva tu medhāvī brāhmīṃ siddhimavāpnuyāt |
traivarṇavihitaiḥ sthāne dharme varṇāśrame rataiḥ

---

2,13.133

कौपस्थानं च संत्यागात्प्राप्यते पितृपूजनम् ।
तीर्थान्यनुसरन्वीरः श्रद्दधानः समाहितः

kaupasthānaṃ ca saṃtyāgātprāpyate pitṛpūjanam |
tīrthānyanusaranvīraḥ śraddadhānaḥ samāhitaḥ

---

2,13.134

कृतपापो ऽपि शुध्येत किं पुनः शुभकर्मकृत् ।
तिर्यग्योनिं न गच्छेच्च कुदेशे च न जायते

kṛtapāpo 'pi śudhyeta kiṃ punaḥ śubhakarmakṛt |
tiryagyoniṃ na gacchecca kudeśe ca na jāyate

---

2,13.135

स्वर्गी भवति विप्रो वै मोक्षोपायं च विन्दति ।
अश्रद्दधानः पापायुर्नास्तिको ऽच्छिन्नसंशयः

svargī bhavati vipro vai mokṣopāyaṃ ca vindati |
aśraddadhānaḥ pāpāyurnāstiko 'cchinnasaṃśayaḥ

---

2,13.136

हेतुनिष्ठश्च पञ्चैते न तीर्थे फलभागिनः ।
गुरुतीर्थे परा सिद्धिस्तीर्थानां परमं पदम्

hetuniṣṭhaśca pañcaite na tīrthe phalabhāginaḥ |
gurutīrthe parā siddhistīrthānāṃ paramaṃ padam

---

2,13.137

ध्यानं तीर्थं परं तस्माद्ब्रह्मतीर्थं सनातनम् ।
उपवासात्परं ध्यानमिन्द्रियाणां निवर्त्तनम्

dhyānaṃ tīrthaṃ paraṃ tasmādbrahmatīrthaṃ sanātanam |
upavāsātparaṃ dhyānamindriyāṇāṃ nivarttanam

---

2,13.138

उपवासनिबद्धैर्हि प्राणैरेव पुनः पुनः ।
प्राणापानौ वशे कृत्वा वशगानीन्दियाणि च

upavāsanibaddhairhi prāṇaireva punaḥ punaḥ |
prāṇāpānau vaśe kṛtvā vaśagānīndiyāṇi ca

---

2,13.139

बुद्धिं मनसि संयम्य सर्वेषां तु निवर्त्तनम् ।
प्रत्याहारं कृतं विद्धि मोक्षोपायमसंशयम्

buddhiṃ manasi saṃyamya sarveṣāṃ tu nivarttanam |
pratyāhāraṃ kṛtaṃ viddhi mokṣopāyamasaṃśayam

---

2,13.140

इन्द्रियाणां मनो घोरं बुद्ध्यादीनां विवर्त्तनम् ।
अना हारो क्षयं याति विद्यादनशनं तपः

indriyāṇāṃ mano ghoraṃ buddhyādīnāṃ vivarttanam |
anā hāro kṣayaṃ yāti vidyādanaśanaṃ tapaḥ

---

2,13.141

निग्रहे बुद्धिमन्सोरन्यबुद्धिर्न जायते ।
क्षीणेषु सर्वदोषेषु क्षीणेष्वेवेन्द्रियेषु च

nigrahe buddhimansoranyabuddhirna jāyate |
kṣīṇeṣu sarvadoṣeṣu kṣīṇeṣvevendriyeṣu ca

---

2,13.142

परिनिर्वाति शुद्धात्मा यथा वह्निरनिधनः ।
कारणेभ्यो गुणेभ्यश्च व्यक्ताव्यक्ताच्च कुत्स्नशः

parinirvāti śuddhātmā yathā vahniranidhanaḥ |
kāraṇebhyo guṇebhyaśca vyaktāvyaktācca kutsnaśaḥ

---

2,13.143

नियोजयति क्षेत्रज्ञं तेभ्योयोगेन योगवित् ।
तस्य नास्ति गतिः स्थानं व्यक्ताव्यक्ते च सर्वशः ।
न सन्नासन्न सदसन्नैव किञ्चिदवस्थितः

niyojayati kṣetrajñaṃ tebhyoyogena yogavit |
tasya nāsti gatiḥ sthānaṃ vyaktāvyakte ca sarvaśaḥ |
na sannāsanna sadasannaiva kiñcidavasthitaḥ

2,14.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे पुण्यदेशानुकीर्त्तनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः ॥
13// बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि सर्वदानफलानि च ।
श्राद्धकर्मणि मेध्यानि वर्जनीयानि यानि च

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe puṇyadeśānukīrttanaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ // 13// bṛhaspatiruvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi sarvadānaphalāni ca |
śrāddhakarmaṇi medhyāni varjanīyāni yāni ca

---

2,14.2

हिमप्रपतने कुर्यादा हरेद्वा हिमं ततः ।
अग्निहोत्रमुपायुष्यं पवित्रं परमं हितम्

himaprapatane kuryādā haredvā himaṃ tataḥ |
agnihotramupāyuṣyaṃ pavitraṃ paramaṃ hitam

---

2,14.3

नक्तं तु वर्जयेच्छ्राद्धं राहोरन्यत्र दर्शनात् ।
सर्वस्वेनापि कर्त्तव्यङ्क्षिप्रं वै राहुदर्शने

naktaṃ tu varjayecchrāddhaṃ rāhoranyatra darśanāt |
sarvasvenāpi karttavyaṅkṣipraṃ vai rāhudarśane

---

2,14.4

उपरागे न कुर्याद्यः पङ्के गौरिव सीदति ।
कुर्वाणस्तत्तरेत्पापं सती नौरिव सागरे

uparāge na kuryādyaḥ paṅke gauriva sīdati |
kurvāṇastattaretpāpaṃ satī nauriva sāgare

---

2,14.5

वैश्वदेवं च सौम्यं च खड्गमांसं परं हविः ।
विषाणवर्जं खड्गस्य मात्सर्यान्नाशयामहे

vaiśvadevaṃ ca saumyaṃ ca khaḍgamāṃsaṃ paraṃ haviḥ |
viṣāṇavarjaṃ khaḍgasya mātsaryānnāśayāmahe

---

2,14.6

त्वाष्ट्रा वै यजमानेन देवेशेन महात्मना ।
पिबञ्छचीपतिः सोमं पृथिव्यां मध्यगः पुरा

tvāṣṭrā vai yajamānena deveśena mahātmanā |
pibañchacīpatiḥ somaṃ pṛthivyāṃ madhyagaḥ purā

---

2,14.7

श्यामाकास्तत्र उत्पन्नाः पित्रर्थमपरजिताः ।
विप्रुषस्तस्य नासाभ्यामासक्ताभ्यां तथेक्षवः

śyāmākāstatra utpannāḥ pitrarthamaparajitāḥ |
vipruṣastasya nāsābhyāmāsaktābhyāṃ tathekṣavaḥ

---

2,14.8

श्रेष्मलाः शीतलाः स्निग्धा मधुराश्च तथेक्षवः ।
श्यामाकैरिक्षुभिश्चैव पितॄणां सर्वकामिकम्

śreṣmalāḥ śītalāḥ snigdhā madhurāśca tathekṣavaḥ |
śyāmākairikṣubhiścaiva pitṝṇāṃ sarvakāmikam

---

2,14.9

कुर्यादाग्रयणं यस्तु स शीघ्रं सिद्धिमाप्नुयात् ।
श्यामाकास्तु द्विनामानो विहिता यजनेस्मृते

kuryādāgrayaṇaṃ yastu sa śīghraṃ siddhimāpnuyāt |
śyāmākāstu dvināmāno vihitā yajanesmṛte

---

2,14.10

यस्मात्तेदेवसृष्टास्तु तस्मात्ते चाक्षयाः स्मृताः ।
प्रसातिकाः प्रियङ्गुश्च मुद्गाश्च हरितास्तथा

yasmāttedevasṛṣṭāstu tasmātte cākṣayāḥ smṛtāḥ |
prasātikāḥ priyaṅguśca mudgāśca haritāstathā

---

2,14.11

एतान्यपि समानानि श्यामाकानां गुणैस्तु तैः ।
कृष्णमाषास्तिलाश्चैव श्रेष्ठास्तु यवशालयः

etānyapi samānāni śyāmākānāṃ guṇaistu taiḥ |
kṛṣṇamāṣāstilāścaiva śreṣṭhāstu yavaśālayaḥ

---

2,14.12

महायवाश्च निष्पावास्तथैव च मधूलिकाः ।
कृष्णाश्चैवान्नलोहाश्च गर्ह्याः स्युः श्राद्धकर्मणि

mahāyavāśca niṣpāvāstathaiva ca madhūlikāḥ |
kṛṣṇāścaivānnalohāśca garhyāḥ syuḥ śrāddhakarmaṇi

---

2,14.13

राजमाषास्तथान्ये वै वर्जनीयाः प्रयत्नतः ।
मसूराश्चैव पुण्याश्च कुसुंभं श्रीनिकेतनम्

rājamāṣāstathānye vai varjanīyāḥ prayatnataḥ |
masūrāścaiva puṇyāśca kusuṃbhaṃ śrīniketanam

---

2,14.14

वर्षास्वतियवा नित्यं तथा वृषकवासकौ ।
बिल्वामलकमृद्वीकापनसाम्रातदाडिमाः

varṣāsvatiyavā nityaṃ tathā vṛṣakavāsakau |
bilvāmalakamṛdvīkāpanasāmrātadāḍimāḥ

---

2,14.15

तवशोलंयताक्षौद्रखर्जूराम्रलानि च ।
खशेरुकोविदार्यश्च तालकन्दं तथा विसम्

tavaśolaṃyatākṣaudrakharjūrāmralāni ca |
khaśerukovidāryaśca tālakandaṃ tathā visam

---

2,14.16

तमालं शतकन्दं च मद्वसूचान्तकान्दिकी ।
कालेयं कालशाकं च भूरिपूर्णा सुवर्चला

tamālaṃ śatakandaṃ ca madvasūcāntakāndikī |
kāleyaṃ kālaśākaṃ ca bhūripūrṇā suvarcalā

---

2,14.17

मांसाक्षं दुविशाकं च बुबुचेता कुरस्तथा ।
कफालकं कणा द्राक्षा लकुचं चोचमेव च

māṃsākṣaṃ duviśākaṃ ca bubucetā kurastathā |
kaphālakaṃ kaṇā drākṣā lakucaṃ cocameva ca

---

2,14.18

अलाबुं ग्रीवकं वीरं कर्कन्धूमधुसाह्वयम् ।
वैकङ्कतं नालिकेरशृङ्गज पकरूषकम्

alābuṃ grīvakaṃ vīraṃ karkandhūmadhusāhvayam |
vaikaṅkataṃ nālikeraśṛṅgaja pakarūṣakam

---

2,14.19

पिप्पली मरिचं चैव पठोलं बृहतीफलम् ।
सुगन्धमांसपीवन्ति कषायाः सर्व एव च

pippalī maricaṃ caiva paṭholaṃ bṛhatīphalam |
sugandhamāṃsapīvanti kaṣāyāḥ sarva eva ca

---

2,14.20

एवमादीनि चान्यानि वराणि मधुराणि च ।
नागरं चात्र वै देयं दीर्घमूलकमव च

evamādīni cānyāni varāṇi madhurāṇi ca |
nāgaraṃ cātra vai deyaṃ dīrghamūlakamava ca

---

2,14.21

वंशः करीरः सुरसः सर्जकं भूस्तृणानि च ।
वर्जनीयानि वक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि नित्यशः

vaṃśaḥ karīraḥ surasaḥ sarjakaṃ bhūstṛṇāni ca |
varjanīyāni vakṣyāmi śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ

---

2,14.22

लशुनं गृञ्जनं चैव तथा वै पल्वलोदकम् ।
करंभाद्यानि चान्यानि हीनानि रसगन्धतः

laśunaṃ gṛñjanaṃ caiva tathā vai palvalodakam |
karaṃbhādyāni cānyāni hīnāni rasagandhataḥ

---

2,14.23

श्राद्धकर्मणि वर्ज्यानि कारणं चात्र वक्ष्यते ।
पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितस्य बलेः सुरैः

śrāddhakarmaṇi varjyāni kāraṇaṃ cātra vakṣyate |
purā devāsure yuddhe nirjitasya baleḥ suraiḥ

---

2,14.24

शरैस्तु विक्षतादङ्गात्पतिता रक्तबिन्दवः ।
तत एतानि जातानि लशुनादीनि सर्वशः

śaraistu vikṣatādaṅgātpatitā raktabindavaḥ |
tata etāni jātāni laśunādīni sarvaśaḥ

---

2,14.25

तथैव रक्तनिर्यासा लवणान्यौषरणि च ।
श्रद्धकर्मणि वर्ज्यानि याश्च नार्यो रजस्वलाः

tathaiva raktaniryāsā lavaṇānyauṣaraṇi ca |
śraddhakarmaṇi varjyāni yāśca nāryo rajasvalāḥ

---

2,14.26

दुर्गन्धं फेनिलं चैव तथा वै पल्वलोदकम् ।
लभेद्यत्र न गौस्तृप्तिं नक्तं यच्चैव गुह्यते

durgandhaṃ phenilaṃ caiva tathā vai palvalodakam |
labhedyatra na gaustṛptiṃ naktaṃ yaccaiva guhyate

---

2,14.27

आविकं मार्गमौष्ट्रं च सर्वमेकशफं च यत् ।
माहिषं चामरं चैव पयो वर्ज्यं विजानता

āvikaṃ mārgamauṣṭraṃ ca sarvamekaśaphaṃ ca yat |
māhiṣaṃ cāmaraṃ caiva payo varjyaṃ vijānatā

---

2,14.28

अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्ज्यान्देशान्प्रयत्नतः ।
न द्रष्टव्यं च यैः श्राद्धं शौचाशौचं च कृत्स्नशः

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi varjyāndeśānprayatnataḥ |
na draṣṭavyaṃ ca yaiḥ śrāddhaṃ śaucāśaucaṃ ca kṛtsnaśaḥ

---

2,14.29

वन्यमूलफलैर्भक्ष्यैः श्राद्धं कुर्यात्तु श्रद्धया ।
राजनिष्ठामवाप्नोति स्वर्गमक्षयमेव च

vanyamūlaphalairbhakṣyaiḥ śrāddhaṃ kuryāttu śraddhayā |
rājaniṣṭhāmavāpnoti svargamakṣayameva ca

---

2,14.30

अनिष्टशब्दां संकीर्णां जन्तुप्याप्तामथाविलाम् ।
पूतिगन्धां तथा भूमिं वर्जयेच्छ्राद्धकर्मणि

aniṣṭaśabdāṃ saṃkīrṇāṃ jantupyāptāmathāvilām |
pūtigandhāṃ tathā bhūmiṃ varjayecchrāddhakarmaṇi

---

2,14.31

नद्यः सागरपर्यन्ता द्वारं दक्षिणपूर्वतः ।
त्रिशङ्कोर्वर्जयेद्देशं सर्वं द्वादश योजनम्

nadyaḥ sāgaraparyantā dvāraṃ dakṣiṇapūrvataḥ |
triśaṅkorvarjayeddeśaṃ sarvaṃ dvādaśa yojanam

---

2,14.32

उत्तरेण महानद्या दक्षिणेन च वैकटम् ।
देशास्त्रिशङ्कवो नाम वर्ज्या वै श्राद्धकर्मणि

uttareṇa mahānadyā dakṣiṇena ca vaikaṭam |
deśāstriśaṅkavo nāma varjyā vai śrāddhakarmaṇi

---

2,14.33

कारस्कराः कलिङ्गश्च सिधोरुत्तरमेव च ।
प्रनष्टाश्रमधर्माश्च वर्ज्या देशाः प्रयत्नतः

kāraskarāḥ kaliṅgaśca sidhoruttarameva ca |
pranaṣṭāśramadharmāśca varjyā deśāḥ prayatnataḥ

---

2,14.34

नग्नादयो न पश्येयुः श्राद्धकर्म व्यवस्थितम् ।
गच्छन्त्येतैस्तु दृष्टानि न पितॄंश्च पितामहांन

nagnādayo na paśyeyuḥ śrāddhakarma vyavasthitam |
gacchantyetaistu dṛṣṭāni na pitṝṃśca pitāmahāṃna

---

2,14.35

शंयुरुवाच नग्नादीन्भगवन्सम्यगाचक्ष्व परिपृच्छतः ।
बृहस्पतिरुवाच सर्वेषामेव भूतानां त्रयीसंवरणं स्मृतम्

śaṃyuruvāca nagnādīnbhagavansamyagācakṣva paripṛcchataḥ |
bṛhaspatiruvāca sarveṣāmeva bhūtānāṃ trayīsaṃvaraṇaṃ smṛtam

---

2,14.36

तां ये त्यजन्ति संमोहात्ते वै नग्नादयो जनाः ।
प्रलीयते वृषो यस्मिन्निरालंबश्च यो बृषे

tāṃ ye tyajanti saṃmohātte vai nagnādayo janāḥ |
pralīyate vṛṣo yasminnirālaṃbaśca yo bṛṣe

---

2,14.37

वृषं यस्तु परित्यज्य मोक्षमन्यत्र मार्गति ।
वृषो वेदाश्रमस्तस्मिन्यो वै सम्यङ्न पश्यति

vṛṣaṃ yastu parityajya mokṣamanyatra mārgati |
vṛṣo vedāśramastasminyo vai samyaṅna paśyati

---

2,14.38

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यो वृषलः स न संशयः ।
पुरा देवासुरे युद्धे निर्जितैरसुरैस्तथा

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyo vṛṣalaḥ sa na saṃśayaḥ |
purā devāsure yuddhe nirjitairasuraistathā

---

2,14.39

पाशण्डा वै कृतास्तात तेषां सृष्टिः प्रजायते ।
वृद्धश्रावकिनिर्ग्रन्थाः शाक्या जीवककार्पटाः

pāśaṇḍā vai kṛtāstāta teṣāṃ sṛṣṭiḥ prajāyate |
vṛddhaśrāvakinirgranthāḥ śākyā jīvakakārpaṭāḥ

---

2,14.40

ये धर्मं नानुवर्त्तन्ते ते वै नग्नादयो जनाः ।
वृथा जटी वृथा मुण्डी वृथा नग्नश्च यो द्विजः

ye dharmaṃ nānuvarttante te vai nagnādayo janāḥ |
vṛthā jaṭī vṛthā muṇḍī vṛthā nagnaśca yo dvijaḥ

---

2,14.41

वृथा व्रती वृथा जापी ते वै नग्नादयो जनाः ।
कुलधर्मातिगाः शश्वद्वृथा वृत्तिकलत्रकाः

vṛthā vratī vṛthā jāpī te vai nagnādayo janāḥ |
kuladharmātigāḥ śaśvadvṛthā vṛttikalatrakāḥ

---

2,14.42

कृतकर्मदिशस्त्वेते कुपथाः परिकीर्त्तिताः ।
एतैर्हि दत्तं दृष्टं वै श्राद्धं गच्छति दानवान्

kṛtakarmadiśastvete kupathāḥ parikīrttitāḥ |
etairhi dattaṃ dṛṣṭaṃ vai śrāddhaṃ gacchati dānavān

---

2,14.43

ब्रह्मघ्नश्च कृतघ्नश्च नास्तिको गुरुतल्पगः ।
दस्युश्चैव नृशंसश्च दर्णने तान्विसर्जयेत्

brahmaghnaśca kṛtaghnaśca nāstiko gurutalpagaḥ |
dasyuścaiva nṛśaṃsaśca darṇane tānvisarjayet

---

2,14.44

पतिताः क्रूरकर्माणः सर्वांस्तान्परिवर्जयेत् ।
देवतानामृषीणां च विवादे प्रवदन्ति ये

patitāḥ krūrakarmāṇaḥ sarvāṃstānparivarjayet |
devatānāmṛṣīṇāṃ ca vivāde pravadanti ye

---

2,14.45

देवांश्च ब्राह्मणांश्चैव आम्नायं यस्तु निन्दति ।
असुरान्यातुधानांश्च दृष्टमेभिर्व्रजत्युत

devāṃśca brāhmaṇāṃścaiva āmnāyaṃ yastu nindati |
asurānyātudhānāṃśca dṛṣṭamebhirvrajatyuta

---

2,14.46

ब्राह्मं कृतयुगं प्रोक्तं त्रेता तु क्षत्र्रियं युगम् ।
वैश्यं द्वापरमित्याहुः शूद्रं कलियुगं स्मृतम्

brāhmaṃ kṛtayugaṃ proktaṃ tretā tu kṣatrriyaṃ yugam |
vaiśyaṃ dvāparamityāhuḥ śūdraṃ kaliyugaṃ smṛtam

---

2,14.47

कृते ऽपूज्यन्त पितरस्त्रेतायां तु सुरास्तथा ।
युद्धानि द्वापरे नित्यं पाखण्डाश्च कलौ युगे

kṛte 'pūjyanta pitarastretāyāṃ tu surāstathā |
yuddhāni dvāpare nityaṃ pākhaṇḍāśca kalau yuge

---

2,14.48

अपमानापविद्धश्च कुक्कुटो ग्रामसूकरः ।
श्वा चैव हन्ति श्राद्धानि दर्शनादेव सर्वशः

apamānāpaviddhaśca kukkuṭo grāmasūkaraḥ |
śvā caiva hanti śrāddhāni darśanādeva sarvaśaḥ

---

2,14.49

श्वसूकरोप संसृष्टं दीर्घरोगिभिरेव च ।
पतितैर्मलिनैश्चैव न द्रष्टव्यं कथञ्चन

śvasūkaropa saṃsṛṣṭaṃ dīrgharogibhireva ca |
patitairmalinaiścaiva na draṣṭavyaṃ kathañcana

---

2,14.50

अन्नं पश्येयुरेते यत्तन्नार्हं हव्यकव्ययोः ।
उत्स्रष्टव्याः प्रधा नार्थैः संस्कारस्त्वापदो भवेत्

annaṃ paśyeyurete yattannārhaṃ havyakavyayoḥ |
utsraṣṭavyāḥ pradhā nārthaiḥ saṃskārastvāpado bhavet

---

2,14.51

हविषां संहतानां च पूर्वमेव विवर्जयेत् ।
सृष्टं युक्ताभिरद्भिश्च प्रोक्षणं च विधीयते

haviṣāṃ saṃhatānāṃ ca pūrvameva vivarjayet |
sṛṣṭaṃ yuktābhiradbhiśca prokṣaṇaṃ ca vidhīyate

---

2,14.52

सिद्धार्थकैः कृष्णतिलैः कार्यं वाप्यपवारणम् ।
गुरुसूर्याग्निवास्राणां दर्शनं वापि यत्नतः

siddhārthakaiḥ kṛṣṇatilaiḥ kāryaṃ vāpyapavāraṇam |
gurusūryāgnivāsrāṇāṃ darśanaṃ vāpi yatnataḥ

---

2,14.53

आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च ।
अमेध्यैर्जङ्गमैर्दृष्टं शुष्कं पर्युषितं च यत्

āsanārūḍhamannādyaṃ pādopahatameva ca |
amedhyairjaṅgamairdṛṣṭaṃ śuṣkaṃ paryuṣitaṃ ca yat

---

2,14.54

अस्विन्नं परिदग्धं च तथैवाग्नावलेहितम् ।
शर्कराकीटपाषाणैः केशैर्यच्चाप्यु पाहृतम्

asvinnaṃ paridagdhaṃ ca tathaivāgnāvalehitam |
śarkarākīṭapāṣāṇaiḥ keśairyaccāpyu pāhṛtam

---

2,14.55

पिण्याकं मथितं चैव तथा तिलयवादिषु ।
सिद्धीकृताश्च ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः

piṇyākaṃ mathitaṃ caiva tathā tilayavādiṣu |
siddhīkṛtāśca ye bhakṣyāḥ pratyakṣalavaṇīkṛtāḥ

---

2,14.56

दृष्ट्वा चैव तथा दोषोपात्तश्वोपहतं तथा ।
वाससा चावधूतानि वर्ज्यानि श्राद्धकर्मणि

dṛṣṭvā caiva tathā doṣopāttaśvopahataṃ tathā |
vāsasā cāvadhūtāni varjyāni śrāddhakarmaṇi

---

2,14.57

संति वेदविरोधेन केचिद्विज्ञाभिमानिनः ।
अयज्ञय तयो नाम ते ध्वंसंति यथा रजः

saṃti vedavirodhena kecidvijñābhimāninaḥ |
ayajñaya tayo nāma te dhvaṃsaṃti yathā rajaḥ

---

2,14.58

दधिशाकं तथा भक्ष्यं तथा चौषधिवर्जितम् ।
वार्त्ताकं वर्जयेच्छ्राद्धे सर्वानभिषवानपि ।
सैन्धवं लवणं चैव तथा मानससंभवम्

dadhiśākaṃ tathā bhakṣyaṃ tathā cauṣadhivarjitam |
vārttākaṃ varjayecchrāddhe sarvānabhiṣavānapi |
saindhavaṃ lavaṇaṃ caiva tathā mānasasaṃbhavam

---

2,14.59

पवित्रे परमे ह्येते प्रत्यक्षमपि वर्तिते ।
अग्नौ प्रक्षिप्य गृङ्णीयाद्धस्तौ प्रक्षिप्य यत्नतः

pavitre parame hyete pratyakṣamapi vartite |
agnau prakṣipya gṛṅṇīyāddhastau prakṣipya yatnataḥ

---

2,14.60

गमयेन्मस्तकं चैव ब्रह्मतीर्थं हि तत्स्मृतम् ।
द्रव्याणां प्रोक्षणं कार्यं तथैवावपनं पुनः

gamayenmastakaṃ caiva brahmatīrthaṃ hi tatsmṛtam |
dravyāṇāṃ prokṣaṇaṃ kāryaṃ tathaivāvapanaṃ punaḥ

---

2,14.61

निधाय चाद्भिः सिंचेत्त त्तथा चासु निवेशनम् ।
अश्ममूलफलेक्षूणां रज्जूनां चर्मणामपि

nidhāya cādbhiḥ siṃcetta ttathā cāsu niveśanam |
aśmamūlaphalekṣūṇāṃ rajjūnāṃ carmaṇāmapi

---

2,14.62

वैदलानां च सर्वेषां पूर्ववच्छौचमिष्यते ।
तथा दन्तास्थि दारुणां शृङ्गाणां चावलेखनम्

vaidalānāṃ ca sarveṣāṃ pūrvavacchaucamiṣyate |
tathā dantāsthi dāruṇāṃ śṛṅgāṇāṃ cāvalekhanam

---

2,14.63

सर्वेषां मृन्मयानां च पुनर्दाहो विधीयते ।
मणिमुक्ताप्रवालानां जलजानां च सर्वशः

sarveṣāṃ mṛnmayānāṃ ca punardāho vidhīyate |
maṇimuktāpravālānāṃ jalajānāṃ ca sarvaśaḥ

---

2,14.64

सिद्धार्थकानां कल्केन तिलकल्केन वा पुनः ।
स्याच्छौचं सर्वबालानामाविकानां च सर्वशः

siddhārthakānāṃ kalkena tilakalkena vā punaḥ |
syācchaucaṃ sarvabālānāmāvikānāṃ ca sarvaśaḥ

---

2,14.65

द्विपदां चैव सर्वेषां मृद्भिरद्भिर्विधीयते ।
आद्यन्तयोस्तु शौचानामद्भिः प्रक्षालनं विधिः

dvipadāṃ caiva sarveṣāṃ mṛdbhiradbhirvidhīyate |
ādyantayostu śaucānāmadbhiḥ prakṣālanaṃ vidhiḥ

---

2,14.66

तथा कार्पासिकानां च भस्मना समुदाहृतम् ।
फलपुष्पपलाशानां प्लावनं चाद्भिरिष्यते

tathā kārpāsikānāṃ ca bhasmanā samudāhṛtam |
phalapuṣpapalāśānāṃ plāvanaṃ cādbhiriṣyate

---

2,14.67

प्रोक्षणं ह्युपलेपश्च भूमेश्चैवावलेखनम् ।
निषेको गोक्रमो दाहः खननं शुद्धिरिष्यते

prokṣaṇaṃ hyupalepaśca bhūmeścaivāvalekhanam |
niṣeko gokramo dāhaḥ khananaṃ śuddhiriṣyate

---

2,14.68

निष्क्रमो ऽध्वगतो ग्रामाद्वायुपूता वसुंधरा ।
पुंसां चतुष्पदां चव मृद्भिः शौचं विधीयते

niṣkramo 'dhvagato grāmādvāyupūtā vasuṃdharā |
puṃsāṃ catuṣpadāṃ cava mṛdbhiḥ śaucaṃ vidhīyate

---

2,14.69

एवमेव समुद्दिष्टः शौचानां विधिरुत्तमः ।
अनिर्दिष्टमतो यद्यत्तन्मे निगदतः शृणु

evameva samuddiṣṭaḥ śaucānāṃ vidhiruttamaḥ |
anirdiṣṭamato yadyattanme nigadataḥ śṛṇu

---

2,14.70

प्रातर्गृहाद्दक्षिणपश्चिमेन गत्वा चेषुक्षेपमात्रं पदं वै ।
कुर्यात्पुरीषं हि शिरो ऽवगुण्ठ्य न वै स्पृशेज्जातु शिरः करेण

prātargṛhāddakṣiṇapaścimena gatvā ceṣukṣepamātraṃ padaṃ vai |
kuryātpurīṣaṃ hi śiro 'vaguṇṭhya na vai spṛśejjātu śiraḥ kareṇa

---

2,14.71

शुक्लैस्तृणैर्वा कार्ष्ठैर्वा पर्णैर्वेणुदलैन च ।
सुसंवृत्ते प्रदेशे च णन्तर्धाय वसुंधराम्

śuklaistṛṇairvā kārṣṭhairvā parṇairveṇudalaina ca |
susaṃvṛtte pradeśe ca ṇantardhāya vasuṃdharām

---

2,14.72

उद्धृत्योदकमादाय मृत्तिकां चैव वाग्यतः ।
दिवा उदङ्मुखः कुर्याद्रात्रौ वै दक्षिणामुखः

uddhṛtyodakamādāya mṛttikāṃ caiva vāgyataḥ |
divā udaṅmukhaḥ kuryādrātrau vai dakṣiṇāmukhaḥ

---

2,14.73

दक्षिणेन तु हस्तेन गृहीत्वाथ कमण्डलुम् ।
शौचं वामेन हस्तेन गुदे तिस्रस्तु मृत्तिकाः

dakṣiṇena tu hastena gṛhītvātha kamaṇḍalum |
śaucaṃ vāmena hastena gude tisrastu mṛttikāḥ

---

2,14.74

दश चापि शनैर्दद्याद्वामहस्ते क्रमेण तु ।
उभाभ्यां वा पुनर्दद्याद्द्वाभ्यां सप्त तु मृत्तिकाः

daśa cāpi śanairdadyādvāmahaste krameṇa tu |
ubhābhyāṃ vā punardadyāddvābhyāṃ sapta tu mṛttikāḥ

---

2,14.75

मृदा प्रक्षाल्य पादौ तु आचम्य च यथाविधि ।
आपस्त्वाद्यास्त्रयश्चैव सुर्याग्न्यनिलदेवताः

mṛdā prakṣālya pādau tu ācamya ca yathāvidhi |
āpastvādyāstrayaścaiva suryāgnyaniladevatāḥ

---

2,14.76

कुर्यात्संनिहितो नित्यमच्छिद्रे द्वे कमण्डलू ।
ःंसवार्यवनैरेव यथावत्पादधावनम्

kuryātsaṃnihito nityamacchidre dve kamaṇḍalū |
ḥṃsavāryavanaireva yathāvatpādadhāvanam

---

2,14.77

आचमनं द्वितीयं च देवकार्ये ततो ऽपरम् ।
उपवासस्त्रिरात्रं तु दुष्टमुक्ते ह्युदात्दृतः

ācamanaṃ dvitīyaṃ ca devakārye tato 'param |
upavāsastrirātraṃ tu duṣṭamukte hyudātdṛtaḥ

---

2,14.78

विप्रकृष्टेषु कृच्छ्रं च प्राय श्चित्तमुदाहृतम् ।
स्पृष्ट्वा श्वानं श्वपाकं च तप्तकृच्छ्रं समाचरेत्

viprakṛṣṭeṣu kṛcchraṃ ca prāya ścittamudāhṛtam |
spṛṣṭvā śvānaṃ śvapākaṃ ca taptakṛcchraṃ samācaret

---

2,14.79

मानुषास्थीनि संस्पृश्य उपोष्यं शुचिकारणात् ।
त्रिरात्रमुक्तं सस्नेहान्येकरात्रमतो ऽन्यथा

mānuṣāsthīni saṃspṛśya upoṣyaṃ śucikāraṇāt |
trirātramuktaṃ sasnehānyekarātramato 'nyathā

---

2,14.80

कारस्कराः कलिङ्गाश्च तथान्ध्रशबरादयः ।
पीत्वा चापोभूतिलपा गत्वा चापि युगं धरम्

kāraskarāḥ kaliṅgāśca tathāndhraśabarādayaḥ |
pītvā cāpobhūtilapā gatvā cāpi yugaṃ dharam

---

2,14.81

सिंधोरुत्तरपर्यन्तं तथोदीच्यन्तरं नरः ।
पापदेशाश्च ये केचित्पापैरध्युषिता जनैः

siṃdhoruttaraparyantaṃ tathodīcyantaraṃ naraḥ |
pāpadeśāśca ye kecitpāpairadhyuṣitā janaiḥ

---

2,14.82

शिष्टैस्तु वर्जिता ये वै ब्राह्मणैल्वेदपारगैः ।
गच्छतां रागसंमोहात्तेषां पापं न गच्छति

śiṣṭaistu varjitā ye vai brāhmaṇailvedapāragaiḥ |
gacchatāṃ rāgasaṃmohātteṣāṃ pāpaṃ na gacchati

---

2,14.83

गत्वा देशानपुण्यांस्तु कृत्स्नं पापं समश्नुते ।
आरुह्य भृगुतुङ्गं तु गत्वा पुण्यां सरस्वतीम्

gatvā deśānapuṇyāṃstu kṛtsnaṃ pāpaṃ samaśnute |
āruhya bhṛgutuṅgaṃ tu gatvā puṇyāṃ sarasvatīm

---

2,14.84

आपगां च नदीं रम्यां गङ्गां देवीं महानदीम् ।
हिमवत्प्रभवा नद्यो याश्चान्या ऋषिपूचिताः

āpagāṃ ca nadīṃ ramyāṃ gaṅgāṃ devīṃ mahānadīm |
himavatprabhavā nadyo yāścānyā ṛṣipūcitāḥ

---

2,14.85

सरस्तीर्थानि सर्वाणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
गत्वैतान्मुच्यते पापैः स्वर्गे चात्यन्तमश्नुते

sarastīrthāni sarvāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
gatvaitānmucyate pāpaiḥ svarge cātyantamaśnute

---

2,14.86

दशरात्रमशौचं तु प्रोक्तं मृतकमूतके ।
ब्रह्मणस्य द्वादशाहं क्षत्रियस्य विधीयते

daśarātramaśaucaṃ tu proktaṃ mṛtakamūtake |
brahmaṇasya dvādaśāhaṃ kṣatriyasya vidhīyate

---

2,14.87

अर्द्धमासं तु वैश्यस्य मासं शूद्रस्य चैव ह ।
उदक्या सर्ववर्णानां चतूरात्रेण शुध्यति

arddhamāsaṃ tu vaiśyasya māsaṃ śūdrasya caiva ha |
udakyā sarvavarṇānāṃ catūrātreṇa śudhyati

---

2,14.88

उदक्यां सूतिकां चैव श्वानमन्तावसायिनम् ।
नग्नादीन्मृतहारांश्च स्पृष्ट्वा शौचं विधीयते

udakyāṃ sūtikāṃ caiva śvānamantāvasāyinam |
nagnādīnmṛtahārāṃśca spṛṣṭvā śaucaṃ vidhīyate

---

2,14.89

स्नात्वा सचैलो मृद्भिस्तु शुद्धो द्वादशभिर्द्विजः ।
एतदेव भवेच्छौचं मैथुने वमने तथा

snātvā sacailo mṛdbhistu śuddho dvādaśabhirdvijaḥ |
etadeva bhavecchaucaṃ maithune vamane tathā

---

2,14.90

मृदा प्रक्षाल्यहस्तौ तु कुर्याच्छौचं च मानवः ।
प्रक्षाल्य चाद्भिः स्नात्वा तु हस्तौ चैव पुनर्मृदा

mṛdā prakṣālyahastau tu kuryācchaucaṃ ca mānavaḥ |
prakṣālya cādbhiḥ snātvā tu hastau caiva punarmṛdā

---

2,14.91

त्रिः कृत्वा द्वादशान्तानि यथा लेपस्तथा भवेत् ।
एवं शौचविधिर्दृष्टः सर्वकृत्येषु नित्यदा

triḥ kṛtvā dvādaśāntāni yathā lepastathā bhavet |
evaṃ śaucavidhirdṛṣṭaḥ sarvakṛtyeṣu nityadā

---

2,14.92

परिदद्यान्मृदस्तिस्रस्तिस्रः पादावसेचने ।
अरण्ये शौचमेतत्तु ग्राम्यं वक्ष्याम्यतः परम्

paridadyānmṛdastisrastisraḥ pādāvasecane |
araṇye śaucametattu grāmyaṃ vakṣyāmyataḥ param

---

2,14.93

मृदः पञ्चदशामेध्या हस्तादीनां विशेषतः ।
अतिरिक्तमृदं दद्यान्मृदन्ते त्वद्भिरेव च

mṛdaḥ pañcadaśāmedhyā hastādīnāṃ viśeṣataḥ |
atiriktamṛdaṃ dadyānmṛdante tvadbhireva ca

---

2,14.94

अद्भिरव्यक्तके शौचमेतच्चैतेषु कृत्स्नशः ।
कण्ठं शिरो वा आवृत्य रथ्यापणगतो ऽपि वा

adbhiravyaktake śaucametaccaiteṣu kṛtsnaśaḥ |
kaṇṭhaṃ śiro vā āvṛtya rathyāpaṇagato 'pi vā

---

2,14.95

अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् ।
पक्षाल्य पात्रं निक्षिप्य आचम्याभ्युक्षणं ततः

akṛtvā pādayoḥ śaucamācānto 'pyaśucirbhavet |
pakṣālya pātraṃ nikṣipya ācamyābhyukṣaṇaṃ tataḥ

---

2,14.96

द्रव्यस्यान्यस्य तु तथा कुर्यादभ्युक्षणं ततः ।
पुष्पादीनां तृणानां च प्रोक्षणं हविषां तथा

dravyasyānyasya tu tathā kuryādabhyukṣaṇaṃ tataḥ |
puṣpādīnāṃ tṛṇānāṃ ca prokṣaṇaṃ haviṣāṃ tathā

---

2,14.97

परात्दृतानां द्रव्याणां निधायाभ्युक्षणं तथा ।
नाप्रोक्षितं स्पृशेत्किञ्चिच्छ्रद्धे दैवे ऽथ वा पुनः

parātdṛtānāṃ dravyāṇāṃ nidhāyābhyukṣaṇaṃ tathā |
nāprokṣitaṃ spṛśetkiñcicchraddhe daive 'tha vā punaḥ

---

2,14.98

उत्तरोणाहरेद्द्रव्यं दक्षिणेन विसर्जयेत् ।
संवृते यजमानस्तु सर्वश्राद्धे समाहरेत्

uttaroṇāhareddravyaṃ dakṣiṇena visarjayet |
saṃvṛte yajamānastu sarvaśrāddhe samāharet

---

2,14.99

उच्छिष्टे स्याद्विपर्यासोदैवे पित्र्येतथैव च ।
दक्षिणेन तु हस्तेन दक्षिणां वेदिमालभेत्

ucchiṣṭe syādviparyāsodaive pitryetathaiva ca |
dakṣiṇena tu hastena dakṣiṇāṃ vedimālabhet

---

2,14.100

कराभ्यामेव देवानां पितॄणां विकरं तथा ।
क्षरणं स्वप्नयोश्चैव तथा मूत्रपुरीषयो

karābhyāmeva devānāṃ pitṝṇāṃ vikaraṃ tathā |
kṣaraṇaṃ svapnayoścaiva tathā mūtrapurīṣayo

---

2,14.101

निष्ठीविते तथाभ्यङ्गे भुत्क्वा विपरिधाय च ।
उच्छिष्टानां च संस्पर्शे तथा पादावसेचने

niṣṭhīvite tathābhyaṅge bhutkvā viparidhāya ca |
ucchiṣṭānāṃ ca saṃsparśe tathā pādāvasecane

---

2,14.102

उच्छिष्टस्य च संभाषादशित्वा प्रयतस्य वा ।
संदेहेषु च सर्वेषु शिखां मुक्त्वा तथैव च

ucchiṣṭasya ca saṃbhāṣādaśitvā prayatasya vā |
saṃdeheṣu ca sarveṣu śikhāṃ muktvā tathaiva ca

---

2,14.103

विना यज्ञोपवीतेन मोघं तत्समुपस्पृशेत् ।
उष्ट्रस्यावेश्च संस्पर्शे दर्शने ऽवाच्यवाचिनाम्

vinā yajñopavītena moghaṃ tatsamupaspṛśet |
uṣṭrasyāveśca saṃsparśe darśane 'vācyavācinām

---

2,14.104

जिह्वया चैव संस्वृश्य देतासक्तं तथैव च ।
सशब्दमेगुलीभिर्वा पतितं वा विलोकयन्

jihvayā caiva saṃsvṛśya detāsaktaṃ tathaiva ca |
saśabdamegulībhirvā patitaṃ vā vilokayan

---

2,14.105

स्थितो यश्चाचमेन्मोहदाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत् ।
उपविश्य शुचौ देशे प्रयतः प्रागुदङ्मुखः

sthito yaścācamenmohadācānto 'pyaśucirbhavet |
upaviśya śucau deśe prayataḥ prāgudaṅmukhaḥ

---

2,14.106

पादौ प्रक्षाल्य हस्तौ च अन्तर्जानु त्वपः स्पृशेत् ।
प्रसन्नस्त्रिः पिबेद्वारि प्रयतः सुसमाहितः

pādau prakṣālya hastau ca antarjānu tvapaḥ spṛśet |
prasannastriḥ pibedvāri prayataḥ susamāhitaḥ

---

2,14.107

द्विरेव मार्जनं कुर्यात्सकृदभ्युक्षणं ततः ।
खानि मूर्द्धानमात्मानं हस्तौ पादौ तथैव च

dvireva mārjanaṃ kuryātsakṛdabhyukṣaṇaṃ tataḥ |
khāni mūrddhānamātmānaṃ hastau pādau tathaiva ca

---

2,14.108

अभ्युक्षयेत्ततस्तस्य यद्यन्मीमांसित भवेत् ।
एवमाचमतस्तस्य वेदा यज्ञास्तपांसि च

abhyukṣayettatastasya yadyanmīmāṃsita bhavet |
evamācamatastasya vedā yajñāstapāṃsi ca

---

2,14.109

दानानि व्रतचर्याश्च भवन्ति सफलानि वै ।
क्रियां यः कुरुते मोहादनासम्येह नास्तिकः

dānāni vratacaryāśca bhavanti saphalāni vai |
kriyāṃ yaḥ kurute mohādanāsamyeha nāstikaḥ

---

2,14.110

भवन्ति हि वृथा तस्य क्रिया ह्येता न संशयः ।
वाक्कायबुद्धिपूतानि अस्पृष्टं वाप्यनिन्दितम्

bhavanti hi vṛthā tasya kriyā hyetā na saṃśayaḥ |
vākkāyabuddhipūtāni aspṛṣṭaṃ vāpyaninditam

---

2,14.111

ज्ञेयान्येतानि मेध्यानि दुष्टमेध्यो विपर्यये ।
मनोवाक्कायमग्निश्च कालश्चैवोपलेखनम्

jñeyānyetāni medhyāni duṣṭamedhyo viparyaye |
manovākkāyamagniśca kālaścaivopalekhanam

---

2,14.112

विख्यापनं च शौचानां नित्यमज्ञानमेव वा ।
अतो ऽन्यथा तु यः कुर्यान्मोहाच्छौचस्य संकरम्

vikhyāpanaṃ ca śaucānāṃ nityamajñānameva vā |
ato 'nyathā tu yaḥ kuryānmohācchaucasya saṃkaram

---

2,14.114

पिशाचान्यातुधानांश्च फलं गच्छत्यसंशयम् ।
शौचे चाश्रद्दधानो हि म्लेच्छजातिषु जायते 14.113// अयज्वा चैव पापश्च तिर्यग्योनिगतो ऽपि च ।
शौचेन मोक्षं कुर्वाणः स्वर्गवासी भवेन्नरः

piśācānyātudhānāṃśca phalaṃ gacchatyasaṃśayam |
śauce cāśraddadhāno hi mlecchajātiṣu jāyate 14.113// ayajvā caiva pāpaśca tiryagyonigato 'pi ca |
śaucena mokṣaṃ kurvāṇaḥ svargavāsī bhavennaraḥ

---

2,14.115

शुचिकामा हि देवा वै देवैश्चैतदुदाहृतम् ।
बीभत्सानशुचींश्चैव वर्जयन्ति सुराः सदा

śucikāmā hi devā vai devaiścaitadudāhṛtam |
bībhatsānaśucīṃścaiva varjayanti surāḥ sadā

---

2,14.116

त्रीणि शौचानि कुर्वन्ति न्यायतः शुभकर्मिणः ।
ब्रह्मण्यायाति थेयाय शौचयुक्ताय धीमते

trīṇi śaucāni kurvanti nyāyataḥ śubhakarmiṇaḥ |
brahmaṇyāyāti theyāya śaucayuktāya dhīmate

---

2,14.117

पितृभक्ताय दान्ताय सानुक्रोशाय च द्विजाः ।
तस्मै देवाः प्रयच्छन्ति पितरः श्रीविवर्द्धनाः ।
मनसाकाङ्क्षितान्कामांस्त्रैलोक्यप्रवरानपि

pitṛbhaktāya dāntāya sānukrośāya ca dvijāḥ |
tasmai devāḥ prayacchanti pitaraḥ śrīvivarddhanāḥ |
manasākāṅkṣitānkāmāṃstrailokyapravarānapi

2,15.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ऽशौचविधिर्नाम चतुर्दशो ऽध्योयः ॥
14// ऋषय ऊचुः अहो धन्यस्त्वया सूत श्राद्धकल्पः प्रकीर्तितः ।
श्रुता नः श्राद्धकल्पास्तु ऋषिभिर्ये प्रकीर्त्तिताः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe 'śaucavidhirnāma caturdaśo 'dhyoyaḥ // 14// ṛṣaya ūcuḥ aho dhanyastvayā sūta śrāddhakalpaḥ prakīrtitaḥ |
śrutā naḥ śrāddhakalpāstu ṛṣibhirye prakīrttitāḥ

---

2,15.2

अतीव विस्तरो ह्यस्य विशेषेण तु कीर्त्तितः ।
देवाशेषं महाप्राज्ञ ऋषेस्तस्य मतं यथा

atīva vistaro hyasya viśeṣeṇa tu kīrttitaḥ |
devāśeṣaṃ mahāprājña ṛṣestasya mataṃ yathā

---

2,15.3

सूत उवाच कीर्त्तयिष्यामि वो विप्रा ऋषेस्तस्य मतं तु यत् ।
श्राद्धं प्रति महाभागस्तन्मे श्रुणुत विस्तरात्

sūta uvāca kīrttayiṣyāmi vo viprā ṛṣestasya mataṃ tu yat |
śrāddhaṃ prati mahābhāgastanme śruṇuta vistarāt

---

2,15.4

उक्तं श्राद्धंमया पूर्वं विधिश्च श्राद्धकर्मणि ।
परिशिष्टं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणानां परिक्षणम्

uktaṃ śrāddhaṃmayā pūrvaṃ vidhiśca śrāddhakarmaṇi |
pariśiṣṭaṃ pravakṣyāmi brahmaṇānāṃ parikṣaṇam

---

2,15.5

न मीमांस्याः सदा विप्राः पवित्रंह्येतदुत्तमम् ।
दैवे पित्र्ये च नियतं श्रूयते वै परीक्षणम्

na mīmāṃsyāḥ sadā viprāḥ pavitraṃhyetaduttamam |
daive pitrye ca niyataṃ śrūyate vai parīkṣaṇam

---

2,15.6

यस्मिन्दोषाः प्रदृश्येरम्स हि कार्येषु वर्जितः ।
जानीयाद्वापि संवासाद्वर्जयेत्तं प्रयत्नतः

yasmindoṣāḥ pradṛśyeramsa hi kāryeṣu varjitaḥ |
jānīyādvāpi saṃvāsādvarjayettaṃ prayatnataḥ

---

2,15.7

अविज्ञातं द्विजं श्राद्धे न परीक्षेत पण्डितः ।
सिद्धा हि विप्ररूपेण चरन्ति पृथिवीमिमाम्

avijñātaṃ dvijaṃ śrāddhe na parīkṣeta paṇḍitaḥ |
siddhā hi viprarūpeṇa caranti pṛthivīmimām

---

2,15.8

तस्मादतिथिमायान्तमभिगच्छेत्कृताञ्जलिः ।
पूजयेच्चार्घ्यपाद्याभ्यां तथाभ्यञ्जनभोजनैः

tasmādatithimāyāntamabhigacchetkṛtāñjaliḥ |
pūjayeccārghyapādyābhyāṃ tathābhyañjanabhojanaiḥ

---

2,15.9

उर्वी सागरपर्यन्तां देवा योगेश्वरः सदा ।
नानारूपैश्चरन्त्येते प्रजा धर्मेण योजयन्

urvī sāgaraparyantāṃ devā yogeśvaraḥ sadā |
nānārūpaiścarantyete prajā dharmeṇa yojayan

---

2,15.10

तस्माद्दद्यात्सदा दान्तः समभ्यार्च्यातिथिं नरः ।
व्यञ्जनानि तु वक्ष्यामि फलं तेषां तथैव च

tasmāddadyātsadā dāntaḥ samabhyārcyātithiṃ naraḥ |
vyañjanāni tu vakṣyāmi phalaṃ teṣāṃ tathaiva ca

---

2,15.11

अग्निष्टोमं पयसा प्राप्नुयाद्वै फलं तथोक्थस्य च पायसेन ।
सषोडशी सत्रफलं घृतेन मध्वातिरात्रस्य फलं तथैव

agniṣṭomaṃ payasā prāpnuyādvai phalaṃ tathokthasya ca pāyasena |
saṣoḍaśī satraphalaṃ ghṛtena madhvātirātrasya phalaṃ tathaiva

---

2,15.12

तथाप्नुयाच्छ्रद्दधा नो नरो वै सर्वैः कामैर्भोजयेद्यस्तु विप्रान् ।
सर्वार्थदं सर्वविप्रातिथेयं फलं च भुङ्क्ते सर्वमेधस्य नित्यम्

tathāpnuyācchraddadhā no naro vai sarvaiḥ kāmairbhojayedyastu viprān |
sarvārthadaṃ sarvaviprātitheyaṃ phalaṃ ca bhuṅkte sarvamedhasya nityam

---

2,15.13

यस्तु श्राद्धे ऽतिथिं प्राप्तं दैवे चाप्यवमन्यते ।
तं वै देवा निरस्यन्ति हतो यद्वत्परावसुः

yastu śrāddhe 'tithiṃ prāptaṃ daive cāpyavamanyate |
taṃ vai devā nirasyanti hato yadvatparāvasuḥ

---

2,15.14

देवाश्च पितरश्चैव तेमेवान्तर्हिता द्विजम् ।
आविश्य विप्रं मोक्ष्यन्ति लोकानुग्रहकारणात्

devāśca pitaraścaiva temevāntarhitā dvijam |
āviśya vipraṃ mokṣyanti lokānugrahakāraṇāt

---

2,15.15

अपूजितो दहत्येष दिशेत्कामांश्च पूजितः ।
सर्वस्वेनापि तस्माद्धि पूजयेदतिथिं सदा

apūjito dahatyeṣa diśetkāmāṃśca pūjitaḥ |
sarvasvenāpi tasmāddhi pūjayedatithiṃ sadā

---

2,15.16

वानप्रस्थो गृहस्थश्च सतामभ्यागतो यथा ।
वालखिल्यो यतिश्चैव विज्ञेयो ह्यतिथिः सदा

vānaprastho gṛhasthaśca satāmabhyāgato yathā |
vālakhilyo yatiścaiva vijñeyo hyatithiḥ sadā

---

2,15.17

अभ्यागतः पाकचारदतिथिः स्यादपावकः ।
अतिथेरतिथिः प्रोक्तः सो ऽतिथिर्योग उच्यते

abhyāgataḥ pākacāradatithiḥ syādapāvakaḥ |
atitheratithiḥ proktaḥ so 'tithiryoga ucyate

---

2,15.18

नाव्रती न च संकीर्णो नाविद्यो नाविशेषवित् ।
न च संतानसंबद्धो न देवी नागसे ऽतिथिः

nāvratī na ca saṃkīrṇo nāvidyo nāviśeṣavit |
na ca saṃtānasaṃbaddho na devī nāgase 'tithiḥ

---

2,15.19

पिपासिताय श्रान्ताय भ्रान्तायातिबुभुक्षते ।
तस्मै सत्कृत्य दातव्यं यज्ञम्य फलमिच्छता

pipāsitāya śrāntāya bhrāntāyātibubhukṣate |
tasmai satkṛtya dātavyaṃ yajñamya phalamicchatā

---

2,15.20

न वक्तव्यं सदा विप्र क्षुधिते नास्ति किञ्चन ।
तस्मै सत्कृत्य दातव्यं सदापचितिरेव सः

na vaktavyaṃ sadā vipra kṣudhite nāsti kiñcana |
tasmai satkṛtya dātavyaṃ sadāpacitireva saḥ

---

2,15.21

अक्लिष्ट मव्रणं युक्तं कृशवृत्तिमयाचकम् ।
एकान्तशीलं धीमन्तं सदा श्राद्धेषु भोजयेत्

akliṣṭa mavraṇaṃ yuktaṃ kṛśavṛttimayācakam |
ekāntaśīlaṃ dhīmantaṃ sadā śrāddheṣu bhojayet

---

2,15.22

नो ददामि तमित्येवं ब्रूयाद्यो वै दुरात्मवान् ।
अपि जातिशतं गत्वा न स मुच्येत किल्बिषात्

no dadāmi tamityevaṃ brūyādyo vai durātmavān |
api jātiśataṃ gatvā na sa mucyeta kilbiṣāt

---

2,15.23

समोदं भोजयेद्विप्रानेकपङ्क्त्यां तु यो नरः ।
नियुक्तो ह्यनि युक्तो वा पङ्क्त्या हरति किल्बिषम्

samodaṃ bhojayedviprānekapaṅktyāṃ tu yo naraḥ |
niyukto hyani yukto vā paṅktyā harati kilbiṣam

---

2,15.24

पाप्मानं गृह्यते क्षिप्रमिष्टापूर्त्तं च नश्यति ।
यतिस्तु सर्वविप्राणां सर्वेषामग्रतो भवेत्

pāpmānaṃ gṛhyate kṣipramiṣṭāpūrttaṃ ca naśyati |
yatistu sarvaviprāṇāṃ sarveṣāmagrato bhavet

---

2,15.25

पञ्च वेदान्सेतिहासान्यः पठेद्द्विजसत्तमः ।
योगादनन्तरं सो ऽथ नियोक्तव्यो विजानता

pañca vedānsetihāsānyaḥ paṭheddvijasattamaḥ |
yogādanantaraṃ so 'tha niyoktavyo vijānatā

---

2,15.26

त्रिवेदो ऽनन्तरं तस्य द्विवेदस्तदनन्तरम् ।
एकवेदस्ततः पश्चादुपाध्यायस्ततः परम्

trivedo 'nantaraṃ tasya dvivedastadanantaram |
ekavedastataḥ paścādupādhyāyastataḥ param

---

2,15.27

पावना ये ऽत्र संख्यातास्तान्प्रवक्ष्ये निबोधत ।
य एते पूर्वनिर्द्दिष्टाः सर्वे ते ह्यनुपूर्वशः

pāvanā ye 'tra saṃkhyātāstānpravakṣye nibodhata |
ya ete pūrvanirddiṣṭāḥ sarve te hyanupūrvaśaḥ

---

2,15.28

षडङ्गविद्ध्यानयोगौ सर्वतत्रस्तथैव च ।
यायावरश्च पञ्चैते विज्ञेयाः पङ्क्तिपावनाः

ṣaḍaṅgaviddhyānayogau sarvatatrastathaiva ca |
yāyāvaraśca pañcaite vijñeyāḥ paṅktipāvanāḥ

---

2,15.29

श्राद्धकल्पे भवेद्यस्तु सन्निपत्य तु पावनः ।
चतुर्दशानां विद्यानामेकस्यामपि पारगाः

śrāddhakalpe bhavedyastu sannipatya tu pāvanaḥ |
caturdaśānāṃ vidyānāmekasyāmapi pāragāḥ

---

2,15.30

यथावद्वर्त्तमानाश्च सर्वे ते पङ्क्तिपावनाः ।
असंदेहस्तु सौपर्णाः पञ्चाग्नेयाश्च सामगाः

yathāvadvarttamānāśca sarve te paṅktipāvanāḥ |
asaṃdehastu sauparṇāḥ pañcāgneyāśca sāmagāḥ

---

2,15.31

यश्चरेद्विधिवद्विप्र समा द्वादश संततः ।
त्रिनाचिकेतस्त्रै विद्यो यश्च धर्मान्द्विजः पठेत्

yaścaredvidhivadvipra samā dvādaśa saṃtataḥ |
trināciketastrai vidyo yaśca dharmāndvijaḥ paṭhet

---

2,15.32

बार्हस्पत्ये महाशास्त्रे यश्च पारङ्गतो द्विजः ।
सर्वे ते पावना विप्राः पङ्क्तीनां समुदात्दृताः

bārhaspatye mahāśāstre yaśca pāraṅgato dvijaḥ |
sarve te pāvanā viprāḥ paṅktīnāṃ samudātdṛtāḥ

---

2,15.33

आमन्त्रितस्तु यः श्राद्धे योषितं सेवते द्विजः ।
पितरस्तस्य तन्मासं तस्मिन्रितसि शेरते

āmantritastu yaḥ śrāddhe yoṣitaṃ sevate dvijaḥ |
pitarastasya tanmāsaṃ tasminritasi śerate

---

2,15.34

ध्याननिष्ठाय दातव्यं सानुक्रोशाय धीमते ।
यतिं वा वालखिल्यं वा भोजयेच्छ्राद्दकर्मणि

dhyānaniṣṭhāya dātavyaṃ sānukrośāya dhīmate |
yatiṃ vā vālakhilyaṃ vā bhojayecchrāddakarmaṇi

---

2,15.35

वानप्रस्थाय कुर्वाणः पूजामात्रेण तुष्यते ।
गृहस्थं भोजयेद्यस्तु विश्वेदेवास्तु पूजिताः

vānaprasthāya kurvāṇaḥ pūjāmātreṇa tuṣyate |
gṛhasthaṃ bhojayedyastu viśvedevāstu pūjitāḥ

---

2,15.36

वानप्रस्थेन ऋषयो वालखिल्यैः पुरन्दरः ।
यतीनां तु कृता पूजा साक्षाद्ब्रह्मा तुं पूजितः

vānaprasthena ṛṣayo vālakhilyaiḥ purandaraḥ |
yatīnāṃ tu kṛtā pūjā sākṣādbrahmā tuṃ pūjitaḥ

---

2,15.37

आश्रमो ऽपावनो यस्तु पञ्चमस्संकरात्मकः ।
चत्वारस्त्वाश्रमाः पूच्याः श्राद्धे देवे तथैव च

āśramo 'pāvano yastu pañcamassaṃkarātmakaḥ |
catvārastvāśramāḥ pūcyāḥ śrāddhe deve tathaiva ca

---

2,15.38

चतुराश्रमबाह्येभ्य स्तेभ्यः श्राद्धे न दापयेत् ।
यस्तिष्ठेद्वायुभक्षश्च चातुराश्रमबाह्यतः

caturāśramabāhyebhya stebhyaḥ śrāddhe na dāpayet |
yastiṣṭhedvāyubhakṣaśca cāturāśramabāhyataḥ

---

2,15.39

अनाश्रमीतपस्तेपे न तं तत्र निमन्त्रयेत् ।
अयतिर्मोक्षवादी च श्रुतौ तौ पङ्क्तिदूषकौ

anāśramītapastepe na taṃ tatra nimantrayet |
ayatirmokṣavādī ca śrutau tau paṅktidūṣakau

---

2,15.40

उग्रेण तपसा युक्ता बहुज्ञाश्चित्रवादिनः ।
निन्दन्ति च द्विजातिभ्यः सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः

ugreṇa tapasā yuktā bahujñāścitravādinaḥ |
nindanti ca dvijātibhyaḥ sarve te paṅktidūṣakāḥ

---

2,15.41

औपवस्तास्तथा सांख्या नास्तिका वेदनिन्दकाः ।
ध्यानं निन्दन्ति ये केचित्सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः

aupavastāstathā sāṃkhyā nāstikā vedanindakāḥ |
dhyānaṃ nindanti ye kecitsarve te paṅktidūṣakāḥ

---

2,15.42

वृथा मुण्डाश्च जटिलाः सर्वे कार्पटिकास्तथा ।
निर्घृणान्भिन्नवृत्तांश्च सर्वभक्षांश्च वर्जयेत्

vṛthā muṇḍāśca jaṭilāḥ sarve kārpaṭikāstathā |
nirghṛṇānbhinnavṛttāṃśca sarvabhakṣāṃśca varjayet

---

2,15.43

कारुकादीननाचारांल्लोकवेदबहिष्कृतान् ।
गाय नान्वेदवृत्तांश्च हव्यकव्ये न भोजयेत्

kārukādīnanācārāṃllokavedabahiṣkṛtān |
gāya nānvedavṛttāṃśca havyakavye na bhojayet

---

2,15.44

एतैस्तु वर्त्तयेद्यस्तु कृष्णवर्णं स गच्छति ।
यो ऽश्नाति सह शूद्रेणा सर्वे ते पङ्क्तिदूषणाः

etaistu varttayedyastu kṛṣṇavarṇaṃ sa gacchati |
yo 'śnāti saha śūdreṇā sarve te paṅktidūṣaṇāḥ

---

2,15.45

व्याकर्षणं सत्त्वनिबर्हणं च कृषिर्वणिज्या पशुपालनं च ।
शुश्रूषणं चाप्यगुरोररेर्वाप्यकार्यमेतद्धि सदा द्विजानाम्

vyākarṣaṇaṃ sattvanibarhaṇaṃ ca kṛṣirvaṇijyā paśupālanaṃ ca |
śuśrūṣaṇaṃ cāpyagurorarervāpyakāryametaddhi sadā dvijānām

---

2,15.46

मिथ्यासंकल्पिनः सर्वानुद्वृत्तांश्च विवर्जयेत् ।
मिथ्याप्रवादी निन्दाकृत्तथा सूचकदांभिकौ

mithyāsaṃkalpinaḥ sarvānudvṛttāṃśca vivarjayet |
mithyāpravādī nindākṛttathā sūcakadāṃbhikau

---

2,15.47

उपपातकसंयुक्ताः पातकैश्च विशेषतः ।
वेदे नियोगदातारो लोभमोहफलर्थिनः

upapātakasaṃyuktāḥ pātakaiśca viśeṣataḥ |
vede niyogadātāro lobhamohaphalarthinaḥ

---

2,15.48

ब्रह्मविक्रयिणस्तान्वै श्राद्धकर्मणि वर्जयेत् ।
न वियोगास्तु वेदानां यो नियुङ्क्ते स पापकृत्

brahmavikrayiṇastānvai śrāddhakarmaṇi varjayet |
na viyogāstu vedānāṃ yo niyuṅkte sa pāpakṛt

---

2,15.49

वक्ता वेदफलाद्भ्रश्येद्दाता दानफलात्तथा ।
भृतको ऽध्यापयेद्यस्तु भृतकाध्यापितस्तु यः

vaktā vedaphalādbhraśyeddātā dānaphalāttathā |
bhṛtako 'dhyāpayedyastu bhṛtakādhyāpitastu yaḥ

---

2,15.50

नार्हतस्तावपि श्राद्धे ब्रह्माणः क्रयविक्रयी ।
क्रयश्च विक्रयश्चैवाजीवितार्थे विगर्हितौ

nārhatastāvapi śrāddhe brahmāṇaḥ krayavikrayī |
krayaśca vikrayaścaivājīvitārthe vigarhitau

---

2,15.51

वृत्तिरेषा तु वैश्यस्य ब्राह्मणस्य तु पातकम् ।
आहरेद्भृतितो वेदान् वेदेभ्यश्चोपजीवति

vṛttireṣā tu vaiśyasya brāhmaṇasya tu pātakam |
āharedbhṛtito vedān vedebhyaścopajīvati

---

2,15.52

उभौ तौ नार्हतः श्राद्धं पुत्रिकापतिरेव च ।
वृथा दारांश्च यो गच्छेद्यो यजेत वृथाध्वरैः

ubhau tau nārhataḥ śrāddhaṃ putrikāpatireva ca |
vṛthā dārāṃśca yo gacchedyo yajeta vṛthādhvaraiḥ

---

2,15.53

नार्हतस्तावपि श्राद्धं द्विजो यश्चैव वार्धुषी ।
स्त्रियो रक्तान्तरा येषां परदारपराश्च ये

nārhatastāvapi śrāddhaṃ dvijo yaścaiva vārdhuṣī |
striyo raktāntarā yeṣāṃ paradāraparāśca ye

---

2,15.54

अर्थकामरताश्चैव न ताञ्छ्राद्धेषु भोजयेत् ।
वर्णाश्रमाणां धर्मेषु विरुद्धाःसर्वकर्मणि

arthakāmaratāścaiva na tāñchrāddheṣu bhojayet |
varṇāśramāṇāṃ dharmeṣu viruddhāḥsarvakarmaṇi

---

2,15.55

स्तेनश्च सर्वयाजी च सर्वे ते पङ्क्तिदूषकाः ।
यश्च सूकरवद्भुङ्क्ते यश्च पाणितले द्विजः

stenaśca sarvayājī ca sarve te paṅktidūṣakāḥ |
yaśca sūkaravadbhuṅkte yaśca pāṇitale dvijaḥ

---

2,15.56

न तदश्नन्ति पितरो यश्च वाच्यं समश्नुते ।
स्त्रीशूद्रायान्नमेतद्वै श्राद्धोच्छिष्टं न दापयेत्

na tadaśnanti pitaro yaśca vācyaṃ samaśnute |
strīśūdrāyānnametadvai śrāddhocchiṣṭaṃ na dāpayet

---

2,15.57

यो दद्याच्चानुसंमोहान्न तद्गच्छति वै पितॄन् ।
तस्मान्न देयमन्नाद्यमुच्छिष्टं श्राद्धकर्मणि

yo dadyāccānusaṃmohānna tadgacchati vai pitṝn |
tasmānna deyamannādyamucchiṣṭaṃ śrāddhakarmaṇi

---

2,15.58

अन्यच्च दधिसर्पिर्भ्यां शिष्टं पुत्राय नान्यथा ।
अवशेषं तु दातव्यमन्नाद्यं तु विशेषतः

anyacca dadhisarpirbhyāṃ śiṣṭaṃ putrāya nānyathā |
avaśeṣaṃ tu dātavyamannādyaṃ tu viśeṣataḥ

---

2,15.59

पुष्पमूलफलैर्वापि तुष्टा गच्छेयुरन्ततः ।
यावन्न श्रपितं चान्नं यावतौष्ण्यं न मुञ्चति

puṣpamūlaphalairvāpi tuṣṭā gaccheyurantataḥ |
yāvanna śrapitaṃ cānnaṃ yāvatauṣṇyaṃ na muñcati

---

2,15.60

तावदश्नन्ति पितरो यावदश्नन्ति वाग्यताः ।
दत्तं प्रतिग्रहो होमो भोजनं बलिरेव च

tāvadaśnanti pitaro yāvadaśnanti vāgyatāḥ |
dattaṃ pratigraho homo bhojanaṃ balireva ca

---

2,15.61

सांगुष्ठेन तथा पाद्यं नासुरेभ्यो यथा भवेत् ।
एतान्येव च सर्वाणि दानानि च विशेषतः

sāṃguṣṭhena tathā pādyaṃ nāsurebhyo yathā bhavet |
etānyeva ca sarvāṇi dānāni ca viśeṣataḥ

---

2,15.62

अन्तर्जानूपविष्टेन तद्वदाचमनं भवेत् ।
मुण्डाञ्जटिलकाषायाञ्श्राद्धकर्मणि वर्जयेत्

antarjānūpaviṣṭena tadvadācamanaṃ bhavet |
muṇḍāñjaṭilakāṣāyāñśrāddhakarmaṇi varjayet

---

2,15.63

ये तु वृत्ते स्थिता नित्यं ज्ञानिनो ध्यानिनस्तथा ।
देवभक्ता महात्मानः पुनीयुर्दर्शनादपि

ye tu vṛtte sthitā nityaṃ jñānino dhyāninastathā |
devabhaktā mahātmānaḥ punīyurdarśanādapi

---

2,15.64

शिखिभ्यो धातुरक्तेभ्यस्त्रिदण्डेभ्यः प्रदापयेत् ।
सर्वं योगेश्वरैर्व्याप्तं त्रैलोक्यं हि निरन्तरम्

śikhibhyo dhāturaktebhyastridaṇḍebhyaḥ pradāpayet |
sarvaṃ yogeśvarairvyāptaṃ trailokyaṃ hi nirantaram

---

2,15.65

तस्मात्पश्यन्ति ते सर्वं यत्किञ्चिज्जगतीगतम् ।
व्यक्ताव्यक्तं वशे कृत्वा सर्वस्यापि च यत्परम्

tasmātpaśyanti te sarvaṃ yatkiñcijjagatīgatam |
vyaktāvyaktaṃ vaśe kṛtvā sarvasyāpi ca yatparam

---

2,15.66

सत्यासत्यं च यद्दृष्टं सद सच्च महात्मभिः ।
सर्वज्ञानानि सृष्टानि मोक्षादीनिमहात्मभिः

satyāsatyaṃ ca yaddṛṣṭaṃ sada sacca mahātmabhiḥ |
sarvajñānāni sṛṣṭāni mokṣādīnimahātmabhiḥ

---

2,15.67

तस्मात्तेषां सदा भक्तः फलं प्राप्नोति वोत्तमम्

tasmātteṣāṃ sadā bhaktaḥ phalaṃ prāpnoti vottamam

---

2,15.68

ऋचश्च यो वेद स वेद वेदान्यजूंषि यो वेद यज्ञम् ।
सामानि यो वेद स वेद ब्रह्म यो मानसं वेद स वेद सर्वम्

ṛcaśca yo veda sa veda vedānyajūṃṣi yo veda yajñam |
sāmāni yo veda sa veda brahma yo mānasaṃ veda sa veda sarvam

2,16.1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्राह्मणपरीक्षा नाम पञ्चदशो ऽध्यायः ॥
15// बृहस्पतिरुवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि दानानि च फलानि च ।
तारणं सर्वभूतानां स्वर्गमार्गसुखावहम्

iti śrī brahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe brāhmaṇaparīkṣā nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ // 15// bṛhaspatiruvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi dānāni ca phalāni ca |
tāraṇaṃ sarvabhūtānāṃ svargamārgasukhāvaham

---

2,16.2

लोके श्रेष्ठतम् सर्वमात्मनश्चैव यत्प्रियम् ।
सर्वं पितॄणां दातव्यं तेषामेवाज्ञयार्थिना

loke śreṣṭhatam sarvamātmanaścaiva yatpriyam |
sarvaṃ pitṝṇāṃ dātavyaṃ teṣāmevājñayārthinā

---

2,16.3

जांबूनदमयं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम् ।
दिव्याप्सरोभिः संपूर्णमन्नदो लभते ऽक्षयम्

jāṃbūnadamayaṃ divyaṃ vimānaṃ sūryasannibham |
divyāpsarobhiḥ saṃpūrṇamannado labhate 'kṣayam

---

2,16.4

सव्यञ्जनं तु यो दद्यादहतं श्राद्धकर्मणि ।
आयुः प्राकाश्यमैश्वर्यं रूपं च लभते शुभम्

savyañjanaṃ tu yo dadyādahataṃ śrāddhakarmaṇi |
āyuḥ prākāśyamaiśvaryaṃ rūpaṃ ca labhate śubham

---

2,16.5

यज्ञोपवीतं यो दद्याच्छ्राद्धकाले तु यज्ञवित् ।
पावनं सर्व विप्राणां ब्रह्मदानस्य तत्फलम्

yajñopavītaṃ yo dadyācchrāddhakāle tu yajñavit |
pāvanaṃ sarva viprāṇāṃ brahmadānasya tatphalam

---

2,16.6

प्लुतं विप्रेषु यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमडलुम् ।
मधुक्षीराज्यदधिभिर्दातारमुपतिष्ठते

plutaṃ vipreṣu yo dadyācchrāddhakāle kamaḍalum |
madhukṣīrājyadadhibhirdātāramupatiṣṭhate

---

2,16.7

चक्राविद्धं च यो दद्याच्छ्राद्धकाले कमण्डलुम् ।
धेनुं सलभते दिव्यां पयोदां सुखदो हिनीम्

cakrāviddhaṃ ca yo dadyācchrāddhakāle kamaṇḍalum |
dhenuṃ salabhate divyāṃ payodāṃ sukhado hinīm

---

2,16.8

तूलपूर्णे च यो दद्यात्पादुके श्राद्धकर्मणि ।
शोभनं लभते यानं पादयोः सुखमेधते

tūlapūrṇe ca yo dadyātpāduke śrāddhakarmaṇi |
śobhanaṃ labhate yānaṃ pādayoḥ sukhamedhate

---

2,16.9

व्यचनं तालवृन्तं च दत्त्वा विप्राय सत्कृतम् ।
प्राप्नुयात्सर्वपुष्पाणि सुगन्धीनि मृदूनि च

vyacanaṃ tālavṛntaṃ ca dattvā viprāya satkṛtam |
prāpnuyātsarvapuṣpāṇi sugandhīni mṛdūni ca

---

2,16.10

श्राद्धे ह्युपानहौ दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः सदा बुधः ।
दिव्यं स लभते यानं वाजियुक्तं नवं तथा

śrāddhe hyupānahau dattvā brāhmaṇebhyaḥ sadā budhaḥ |
divyaṃ sa labhate yānaṃ vājiyuktaṃ navaṃ tathā

---

2,16.11

श्राद्धे छत्रं तु यो दद्यात्पुष्पमालान्वितं तथा ।
प्रासादो ह्युत्तमो भूत्वा गच्छन्तमनुगच्छति

śrāddhe chatraṃ tu yo dadyātpuṣpamālānvitaṃ tathā |
prāsādo hyuttamo bhūtvā gacchantamanugacchati

---

2,16.12

शरणं रत्नसंपूर्णं सशय्याभोजनं बुधः ।
श्राद्धे दत्त्वा यतिभ्यस्तु नाकपृष्ठे महीयते

śaraṇaṃ ratnasaṃpūrṇaṃ saśayyābhojanaṃ budhaḥ |
śrāddhe dattvā yatibhyastu nākapṛṣṭhe mahīyate

---

2,16.13

सुक्तावैदूर्यवासांसि रत्नानि विविधानि च ।
वाहनानि च दिव्यानि प्रयुतान्यर्बुदानि च

suktāvaidūryavāsāṃsi ratnāni vividhāni ca |
vāhanāni ca divyāni prayutānyarbudāni ca

---

2,16.14

सुमहद्व्योमगं पुण्यं सर्वकामसमन्वितम् ।
चन्द्रसूर्यनिभं दिव्यं विमानं लभते ऽक्षयम्

sumahadvyomagaṃ puṇyaṃ sarvakāmasamanvitam |
candrasūryanibhaṃ divyaṃ vimānaṃ labhate 'kṣayam

---

2,16.15

अप्सरोभिः परिवृतं कामगं सुमनोजवम् ।
वसेत्स तु विमानाग्रे स्तूयमानः समन्ततः

apsarobhiḥ parivṛtaṃ kāmagaṃ sumanojavam |
vasetsa tu vimānāgre stūyamānaḥ samantataḥ

---

2,16.16

दिव्यैःपुष्पैश्चितश्चाहुर्दानानां परमं बुधाः ।
सुश्लक्ष्मानि सुवर्णानि श्राद्धे पात्राणि दापयेत्

divyaiḥpuṣpaiścitaścāhurdānānāṃ paramaṃ budhāḥ |
suślakṣmāni suvarṇāni śrāddhe pātrāṇi dāpayet

---

2,16.17

रसास्तमुपतिष्ठन्ति भक्ष्यं सौभाग्यमेव च ।
तिलानिक्षूंस्तथा श्राद्धे द्विजेभ्यः संप्रयच्छति

rasāstamupatiṣṭhanti bhakṣyaṃ saubhāgyameva ca |
tilānikṣūṃstathā śrāddhe dvijebhyaḥ saṃprayacchati

---

2,16.18

मित्राणि लभते लोके स्त्रीषु सौभाग्यमेव च ।
यः पात्रं तैजसं दद्यान्मनोज्ञ श्राद्धभोजनैः

mitrāṇi labhate loke strīṣu saubhāgyameva ca |
yaḥ pātraṃ taijasaṃ dadyānmanojña śrāddhabhojanaiḥ

---

2,16.19

पात्रं भवति कामाना रूपस्य च धनस्य च ।
राजतं काञ्चनं वापि यो दद्याच्छ्राद्धकर्मणि

pātraṃ bhavati kāmānā rūpasya ca dhanasya ca |
rājataṃ kāñcanaṃ vāpi yo dadyācchrāddhakarmaṇi

---

2,16.20

दानात्तु लभते कामान्प्राकाश्यं धनमेव च ।
धेनुं श्राद्धे तु यो दद्याद्गृष्टिं कुम्भापदोहनीम्

dānāttu labhate kāmānprākāśyaṃ dhanameva ca |
dhenuṃ śrāddhe tu yo dadyādgṛṣṭiṃ kumbhāpadohanīm

---

2,16.21

गावस्तमुपतिष्ठन्ति नरं पुष्टिस्तथैव च ।
दद्याद्यः शिशिरे चाग्निं बहुकाष्ठं प्रयत्नतः

gāvastamupatiṣṭhanti naraṃ puṣṭistathaiva ca |
dadyādyaḥ śiśire cāgniṃ bahukāṣṭhaṃ prayatnataḥ

---

2,16.22

कायाग्निदीप्तिं प्राकाश्यं सौभाग्यं तभते नरः ।
इन्धनानि तु यो दद्या द्द्विजेभ्यः शिशिरागमे

kāyāgnidīptiṃ prākāśyaṃ saubhāgyaṃ tabhate naraḥ |
indhanāni tu yo dadyā ddvijebhyaḥ śiśirāgame

---

2,16.23

नित्यं जयति संग्रामे श्रिया जुष्टस्तु जायते ।
सुरभीणि च माल्यानि गन्धवन्ति तथैव च

nityaṃ jayati saṃgrāme śriyā juṣṭastu jāyate |
surabhīṇi ca mālyāni gandhavanti tathaiva ca

---

2,16.24

पूजयित्वा तु पात्रेभ्यः श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत् ।
गन्धमाल्यं महात्मानं सुखानि विविधानि च

pūjayitvā tu pātrebhyaḥ śrāddhe satkṛtya dāpayet |
gandhamālyaṃ mahātmānaṃ sukhāni vividhāni ca

---

2,16.25

दातारमुपतिष्ठन्ति युवत्यश्च पतिव्रताः ।
शयनासनयानानि भूमयो वाहनानि च

dātāramupatiṣṭhanti yuvatyaśca pativratāḥ |
śayanāsanayānāni bhūmayo vāhanāni ca

---

2,16.26

श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यादश्वमेधफलं लभेत् ।
श्राद्धकाले गुणवति विप्रे वै समुपस्थिते

śrāddheṣvetāni yo dadyādaśvamedhaphalaṃ labhet |
śrāddhakāle guṇavati vipre vai samupasthite

---

2,16.27

इष्टद्रव्यं च यो दद्यात्स्मृतिं मेधां च विन्दति ।
सर्पिःपूर्णानि पात्राणि श्राद्धे सत्कृत्य दापयेत्

iṣṭadravyaṃ ca yo dadyātsmṛtiṃ medhāṃ ca vindati |
sarpiḥpūrṇāni pātrāṇi śrāddhe satkṛtya dāpayet

---

2,16.28

कुम्भोपदोहगृष्टीनां बह्वीनां फलमश्नुते ।
श्राद्धे यथेप्सितं दत्त्वा पुण्डरीकफलं लभेत्

kumbhopadohagṛṣṭīnāṃ bahvīnāṃ phalamaśnute |
śrāddhe yathepsitaṃ dattvā puṇḍarīkaphalaṃ labhet

---

2,16.29

वनं पुष्पफलोपेतं दत्त्वा गोसवमश्नुते ।
कूपारामतडागानि क्षेत्रगोष्ठगृहाणि च

vanaṃ puṣpaphalopetaṃ dattvā gosavamaśnute |
kūpārāmataḍāgāni kṣetragoṣṭhagṛhāṇi ca

---

2,16.30

दत्त्वा मोदन्ति ते स्वर्गे नित्यमाचन्द्रतारकम् ।
स्वास्तीर्णं शयनं दत्त्वा श्राद्धेरत्नविभूषितम्

dattvā modanti te svarge nityamācandratārakam |
svāstīrṇaṃ śayanaṃ dattvā śrāddheratnavibhūṣitam

---

2,16.31

पितरस्तस्य तुष्यन्ति स्वर्गलोकं समशनुते ।
अस्मिंल्लोके च संपन्नं स्यन्दनं च सुवाहनैः

pitarastasya tuṣyanti svargalokaṃ samaśanute |
asmiṃlloke ca saṃpannaṃ syandanaṃ ca suvāhanaiḥ

---

2,16.32

अष्टाभिः पूज्यते चात्र धनधान्यैश्च वर्द्धते ।
पर्णकौशेयपट्टोर्णे तथा प्रावारकंबलौ

aṣṭābhiḥ pūjyate cātra dhanadhānyaiśca varddhate |
parṇakauśeyapaṭṭorṇe tathā prāvārakaṃbalau

---

2,16.33

अजिनं काञ्चनं पट्टं प्रवेणीं मृगलोमकम् ।
दद्यादेतानि विप्राणां भोजयित्वा यथाविधि

ajinaṃ kāñcanaṃ paṭṭaṃ praveṇīṃ mṛgalomakam |
dadyādetāni viprāṇāṃ bhojayitvā yathāvidhi

---

2,16.34

प्राप्नोति श्रद्धधानस्तु वाजपेयफलं नरः ।
बहुभार्याः सुरूपाश्च पुत्रा भृत्याश्च किङ्कराः

prāpnoti śraddhadhānastu vājapeyaphalaṃ naraḥ |
bahubhāryāḥ surūpāśca putrā bhṛtyāśca kiṅkarāḥ

---

2,16.35

वशे तिष्ठन्ति भूतानि लोके चास्मिन्निरामयम् ।
कौशेयं क्षौमकार्पासं दुकूलं गहनं तथा

vaśe tiṣṭhanti bhūtāni loke cāsminnirāmayam |
kauśeyaṃ kṣaumakārpāsaṃ dukūlaṃ gahanaṃ tathā

---

2,16.36

श्राद्धे चैतानि यो दद्यात्कामानाप्नोत्यनुत्तमान् ।
अलक्ष्मीं नाशयन्त्येते तमः सूर्योदयो यथा

śrāddhe caitāni yo dadyātkāmānāpnotyanuttamān |
alakṣmīṃ nāśayantyete tamaḥ sūryodayo yathā

---

2,16.37

भ्राजते य विमानाग्रे नक्षत्रेष्विव चन्द्रमाः ।
वासो हि सर्वदैवत्ये सर्वदेवैरभिष्टुतम्

bhrājate ya vimānāgre nakṣatreṣviva candramāḥ |
vāso hi sarvadaivatye sarvadevairabhiṣṭutam

---

2,16.38

वस्त्राभावे क्रिया नास्ति य5दानतपांसि च ।
तस्माद्वस्त्राणि देयानि श्राद्धकाले तु नित्यशः

vastrābhāve kriyā nāsti ya5dānatapāṃsi ca |
tasmādvastrāṇi deyāni śrāddhakāle tu nityaśaḥ

---

2,16.39

तानि सर्वाण्यवाप्नोति श्राद्धे दत्त्वा तु मानवः ।
नित्यश्राद्धे तु यो दद्यात्प्रयतस्तत्परायणः

tāni sarvāṇyavāpnoti śrāddhe dattvā tu mānavaḥ |
nityaśrāddhe tu yo dadyātprayatastatparāyaṇaḥ

---

2,16.40

सर्वकामानवाप्नोति राज्यं स्वगे तथव च ।
सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते

sarvakāmānavāpnoti rājyaṃ svage tathava ca |
sarvakāmasamṛddhasya yajñasya phalamaśnute

---

2,16.41

भक्ष्यजातं तु सुकृतं स्वस्तिकाद्यं सशर्करम् ।
कृसर मधुसर्पिश्च पयः पायसमेव च

bhakṣyajātaṃ tu sukṛtaṃ svastikādyaṃ saśarkaram |
kṛsara madhusarpiśca payaḥ pāyasameva ca

---

2,16.42

स्निग्धप्रायाश्च यो दद्यादग्निष्टोमफलं लभेत् ।
दधिगव्यमसंसृष्टं भक्ष्यान्नानाविधांस्तथा

snigdhaprāyāśca yo dadyādagniṣṭomaphalaṃ labhet |
dadhigavyamasaṃsṛṣṭaṃ bhakṣyānnānāvidhāṃstathā

---

2,16.43

दत्त्वा न शोचते श्राद्धे वर्षासु च मघासु च ।
घृतेन भोजयेद्विप्रान्घृतं भूमौ समुत्सृजोत्

dattvā na śocate śrāddhe varṣāsu ca maghāsu ca |
ghṛtena bhojayedviprānghṛtaṃ bhūmau samutsṛjot

---

2,16.44

छायायां हस्तिनश्चैव दत्त्वा श्राद्धेन शोचते ।
ओदनं पायसं सर्पिर्मधुमूलफलानि च

chāyāyāṃ hastinaścaiva dattvā śrāddhena śocate |
odanaṃ pāyasaṃ sarpirmadhumūlaphalāni ca

---

2,16.45

भक्ष्यांश्च विविधान्दत्त्वा परत्रेह च मोदते ।
शर्कराक्षीरसंयुक्ताः पृथुका नित्यमक्षयाः

bhakṣyāṃśca vividhāndattvā paratreha ca modate |
śarkarākṣīrasaṃyuktāḥ pṛthukā nityamakṣayāḥ

---

2,16.46

स्यात्तु संवत्सरं प्रीतिः शाकैर्मांसरसेन च ।
सक्तुलाजास्तथापूपाः कुल्माषा व्यञ्जनैः सह

syāttu saṃvatsaraṃ prītiḥ śākairmāṃsarasena ca |
saktulājāstathāpūpāḥ kulmāṣā vyañjanaiḥ saha

---

2,16.47

सर्पिःस्निग्धानि सर्वाणि दध्ना संस्कृत्य भोजयेत् ।
श्राद्धेष्वेतानि यो दद्यात्पद्मं स लभते निधिम्

sarpiḥsnigdhāni sarvāṇi dadhnā saṃskṛtya bhojayet |
śrāddheṣvetāni yo dadyātpadmaṃ sa labhate nidhim

---

2,16.48

नवसस्यानियो दद्याच्छ्राद्धे सत्कृत्य यत्नतः ।
सर्वभोगानवाप्नोति पूज्यते च दिवं गतः

navasasyāniyo dadyācchrāddhe satkṛtya yatnataḥ |
sarvabhogānavāpnoti pūjyate ca divaṃ gataḥ

---

2,16.49

भक्ष्यभोज्यानि पेयानि चोष्यलेङ्यवराणि च ।
भोजनाग्रासनं दत्त्वा अतिथिभ्यः कृताञ्जलिः

bhakṣyabhojyāni peyāni coṣyaleṅyavarāṇi ca |
bhojanāgrāsanaṃ dattvā atithibhyaḥ kṛtāñjaliḥ

---

2,16.50

सर्वयज्ञक्रतूनां हि फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ।
क्षिप्रमत्युष्णमक्लिष्टं दद्यादन्नं बुभुक्षते

sarvayajñakratūnāṃ hi phalaṃ prāpnotyanuttamam |
kṣipramatyuṣṇamakliṣṭaṃ dadyādannaṃ bubhukṣate

---

2,16.51

सव्यञ्जनं तथा स्निग्धं भक्त्या सत्कृत्य यत्नतः ।
तरुणादित्यसंकाशं विमानं हंसवाहनम्

savyañjanaṃ tathā snigdhaṃ bhaktyā satkṛtya yatnataḥ |
taruṇādityasaṃkāśaṃ vimānaṃ haṃsavāhanam

---

2,16.52

अन्नदो लभते नित्यं कन्याकोटीस्तथैव च ।
अन्नदानात्परं दानं नान्यत्किञ्चित्तु विद्यते

annado labhate nityaṃ kanyākoṭīstathaiva ca |
annadānātparaṃ dānaṃ nānyatkiñcittu vidyate

---

2,16.53

अन्नाद्भूतानि जायन्ते जीवन्ति प्रभवन्ति च ।
जीवदानात्परं दानं नान्यत्किञ्चन विद्यते

annādbhūtāni jāyante jīvanti prabhavanti ca |
jīvadānātparaṃ dānaṃ nānyatkiñcana vidyate

---

2,16.54

अन्नाल्लोकाः प्रतिष्ठन्ति लोकदानस्य तत्फलम् ।
अन्नं प्रजापतिः साक्षात्ते न सर्वमिदं ततम्

annāllokāḥ pratiṣṭhanti lokadānasya tatphalam |
annaṃ prajāpatiḥ sākṣātte na sarvamidaṃ tatam

---

2,16.55

तस्मादन्नसमं दानं न भूतं न भविष्यति ।
यानि रत्नानि मेदिन्यां वाहनानि स्त्रियस्तथा

tasmādannasamaṃ dānaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
yāni ratnāni medinyāṃ vāhanāni striyastathā

---

2,16.56

क्षिप्रं प्राप्नोति तत्सर्वं पितृभक्तस्तु यो नरः ।
प्रतिश्रयं च यो दद्यादतिथिब्यः कृताञ्जलिः

kṣipraṃ prāpnoti tatsarvaṃ pitṛbhaktastu yo naraḥ |
pratiśrayaṃ ca yo dadyādatithibyaḥ kṛtāñjaliḥ

---

2,16.57

देवास्तं संप्रतीच्छन्ति दिव्यातिथ्यैः सहस्रशः ।
सर्वाण्येतानि यो दद्यात्पृथिव्यामेकराड्भवेत्

devāstaṃ saṃpratīcchanti divyātithyaiḥ sahasraśaḥ |
sarvāṇyetāni yo dadyātpṛthivyāmekarāḍbhavet

---

2,16.58

त्रिभिर्द्वाभ्यामथैकेन दानेन तु सुखी भदेत् ।
दानानि परमो धर्मः सद्भिः सत्कृत्य पूजितः

tribhirdvābhyāmathaikena dānena tu sukhī bhadet |
dānāni paramo dharmaḥ sadbhiḥ satkṛtya pūjitaḥ

---

2,16.59

त्रैलोक्यस्या धिपत्यं हि दानेनैव ध्रुवं स्थितम् ।
अराजा लभते राज्यमधनश्चोत्तमं धनम् ।
क्षीणायुर्लभते चायुः पितृभक्तः सदा नरः

trailokyasyā dhipatyaṃ hi dānenaiva dhruvaṃ sthitam |
arājā labhate rājyamadhanaścottamaṃ dhanam |
kṣīṇāyurlabhate cāyuḥ pitṛbhaktaḥ sadā naraḥ

2,17.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे दानप्रशंसा नाम षोडशो ऽध्यायः ॥
16// बृहस्पतिरुवाच अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि श्राद्धकर्मणि पूजितम् ।
काम्यं नैमित्तिकाजस्रं श्राद्धकर्मणि नित्यशः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe dānapraśaṃsā nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ // 16// bṛhaspatiruvāca ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi śrāddhakarmaṇi pūjitam |
kāmyaṃ naimittikājasraṃ śrāddhakarmaṇi nityaśaḥ

---

2,17.2

पुत्रदारनिमित्ताः स्युरष्टकास्तिस्न एव तु ।
कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्वाखण्डलदेवता

putradāranimittāḥ syuraṣṭakāstisna eva tu |
kṛṣṇapakṣe variṣṭhā hi pūrvākhaṇḍaladevatā

---

2,17.3

प्राजापत्या द्वितीया स्यात्तृतीया वैश्वदेविका ।
आद्यापूपैः सदाकार्या मांसैरन्या सदा भवेत्

prājāpatyā dvitīyā syāttṛtīyā vaiśvadevikā |
ādyāpūpaiḥ sadākāryā māṃsairanyā sadā bhavet

---

2,17.4

शाकैः कार्या तृतीया स्यादेवं द्रव्यगतो विधिः ।
अत्रापीष्टं पितॄणां वै नित्यमेव विधीयते

śākaiḥ kāryā tṛtīyā syādevaṃ dravyagato vidhiḥ |
atrāpīṣṭaṃ pitṝṇāṃ vai nityameva vidhīyate

---

2,17.5

या चाप्यन्या चतुर्थी स्यात्तां च कुर्याद्विशेषतः ।
आसु श्राद्धं बुधः कुर्वन्सर्वस्वेनापि नित्यशः

yā cāpyanyā caturthī syāttāṃ ca kuryādviśeṣataḥ |
āsu śrāddhaṃ budhaḥ kurvansarvasvenāpi nityaśaḥ

---

2,17.6

क्षिप्रमाप्नोति हि श्रेयः परत्रेह च मोदते ।
पितरः पर्वकालेषु तिथिकालेषु देवताः

kṣipramāpnoti hi śreyaḥ paratreha ca modate |
pitaraḥ parvakāleṣu tithikāleṣu devatāḥ

---

2,17.7

सर्वेषु पुरुषा यान्ति निपातमिव धेनवः ।
मासांते प्रतिगच्छेयुरष्टकासु ह्यपूजिताः

sarveṣu puruṣā yānti nipātamiva dhenavaḥ |
māsāṃte pratigaccheyuraṣṭakāsu hyapūjitāḥ

---

2,17.8

मोघास्तस्य भवन्त्याशाः परत्रेह च सर्वशः ।
पूजकानां समुत्कर्षो नास्तिकानामधोगतिः

moghāstasya bhavantyāśāḥ paratreha ca sarvaśaḥ |
pūjakānāṃ samutkarṣo nāstikānāmadhogatiḥ

---

2,17.9

देवास्तु दायिनो यान्ति तिर्यग्गच्छन्त्यदायिनः ।
पुष्टिं प्रजां स्मृतिं मेधां पुत्रानैश्वर्यमेव च

devāstu dāyino yānti tiryaggacchantyadāyinaḥ |
puṣṭiṃ prajāṃ smṛtiṃ medhāṃ putrānaiśvaryameva ca

---

2,17.10

कुर्वाणः पूजनं चासु सर्वं पूर्णं समश्नुते ।
प्रतिपद्धनलाभाय लब्धं चास्य न नश्यति

kurvāṇaḥ pūjanaṃ cāsu sarvaṃ pūrṇaṃ samaśnute |
pratipaddhanalābhāya labdhaṃ cāsya na naśyati

---

2,17.11

द्वितीयायां तु यः कुर्याद्द्विपदाधिंपतिर् भवेत् ।
वरार्थिनां तृतीया तु शत्रुघ्नी पापनाशिनी

dvitīyāyāṃ tu yaḥ kuryāddvipadādhiṃpatir bhavet |
varārthināṃ tṛtīyā tu śatrughnī pāpanāśinī

---

2,17.12

चतुर्थ्यां तु प्रकुर्वाणः शत्रुच्छिद्राणि पश्यति ।
पञ्चम्यां चापिकुर्वाणः प्राप्नोति महतीं श्रियम्

caturthyāṃ tu prakurvāṇaḥ śatrucchidrāṇi paśyati |
pañcamyāṃ cāpikurvāṇaḥ prāpnoti mahatīṃ śriyam

---

2,17.13

षष्ठ्यां श्राद्धानि कुर्वाणः संपूज्यः स्यात्प्रयत्नतः ।
कुरुते यस्तु सप्तम्यां श्राद्धानि सततं नरः

ṣaṣṭhyāṃ śrāddhāni kurvāṇaḥ saṃpūjyaḥ syātprayatnataḥ |
kurute yastu saptamyāṃ śrāddhāni satataṃ naraḥ

---

2,17.14

महीशत्वमवाप्नोति गणानां चाधिपो भवेत् ।
संपूर्णामृद्धिमाप्नोति यो ऽष्टम्यां कुरुते नरः

mahīśatvamavāpnoti gaṇānāṃ cādhipo bhavet |
saṃpūrṇāmṛddhimāpnoti yo 'ṣṭamyāṃ kurute naraḥ

---

2,17.15

श्राद्धं नवम्यां कर्त्तव्यमैश्वर्यं स्त्रीश्च काङ्क्षता ।
कुर्वन्दशम्यां तु नरो ब्राह्मीं श्रियमवाप्नुयात्

śrāddhaṃ navamyāṃ karttavyamaiśvaryaṃ strīśca kāṅkṣatā |
kurvandaśamyāṃ tu naro brāhmīṃ śriyamavāpnuyāt

---

2,17.16

वेदांश्चैवाप्नुयात्सर्वान्विप्राणां समतां व्रजेत् ।
एकादश्यां परं दानमैश्वर्य सततं तथा

vedāṃścaivāpnuyātsarvānviprāṇāṃ samatāṃ vrajet |
ekādaśyāṃ paraṃ dānamaiśvarya satataṃ tathā

---

2,17.17

द्वादश्यां जयलाभं च राज्यमायुर्वसूनि च ।
प्रजावृद्धिं पशून्मेधां स्वातन्त्र्यं पुष्टिमुत्तमाम्

dvādaśyāṃ jayalābhaṃ ca rājyamāyurvasūni ca |
prajāvṛddhiṃ paśūnmedhāṃ svātantryaṃ puṣṭimuttamām

---

2,17.18

दीर्घमायुरथैश्वर्यं कुर्वाणस्तु त्रयोदशीम् ।
युवानश्च गृहे यस्य मृतास्तेभ्यः प्रदापयेत्

dīrghamāyurathaiśvaryaṃ kurvāṇastu trayodaśīm |
yuvānaśca gṛhe yasya mṛtāstebhyaḥ pradāpayet

---

2,17.19

शस्त्रेण वा हता ये च तेषां दद्याच्चतुर्दशीम् ।
अमावास्यां प्रयत्नेन श्राद्धं कुर्यात्सदा शुचिः

śastreṇa vā hatā ye ca teṣāṃ dadyāccaturdaśīm |
amāvāsyāṃ prayatnena śrāddhaṃ kuryātsadā śuciḥ

---

2,17.20

सर्वकामानवाप्नोति स्वर्गं चानन्तमश्नुते ।
तथाविषमजातानां यमलानां च सर्वशः

sarvakāmānavāpnoti svargaṃ cānantamaśnute |
tathāviṣamajātānāṃ yamalānāṃ ca sarvaśaḥ

---

2,17.21

श्राद्धं दद्यादमावास्यां सर्वकामानवाप्नुयात् ।
मघासु कुर्वञ्छ्राद्धानि सर्वकामानवाप्नुयात्

śrāddhaṃ dadyādamāvāsyāṃ sarvakāmānavāpnuyāt |
maghāsu kurvañchrāddhāni sarvakāmānavāpnuyāt

---

2,17.22

प्रत्यक्षमर्चितास्तेन भवन्ति पितरस्तदा ।
पितृदवा मघा यस्मात्तस्मात्तास्वक्षयं स्मृतम्

pratyakṣamarcitāstena bhavanti pitarastadā |
pitṛdavā maghā yasmāttasmāttāsvakṣayaṃ smṛtam

2,18.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे तिथिश्राद्धवर्णनं नाम सप्तदशो ऽध्यायः ॥
17// बृहस्पतिरुवाच यमस्तु यानि श्राद्धानि प्रोवाच शशबिन्दवे ।
तानि मे शृणु कार्याणि नक्षत्रेषु पृथक् पृथक्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe tithiśrāddhavarṇanaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ // 17// bṛhaspatiruvāca yamastu yāni śrāddhāni provāca śaśabindave |
tāni me śṛṇu kāryāṇi nakṣatreṣu pṛthak pṛthak

---

2,18.2

श्राद्धं यः कृत्तिकायोगं कुरुते सततं नरः ।
अग्नीनाधाय स स्वर्गे राजते सुदृढव्रतः

śrāddhaṃ yaḥ kṛttikāyogaṃ kurute satataṃ naraḥ |
agnīnādhāya sa svarge rājate sudṛḍhavrataḥ

---

2,18.3

अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्ये तेजस्विना भवेत् ।
प्रायशः क्रूरकर्माणि आर्द्रायां श्राद्धमाचरन्

apatyakāmo rohiṇyāṃ saumye tejasvinā bhavet |
prāyaśaḥ krūrakarmāṇi ārdrāyāṃ śrāddhamācaran

---

2,18.4

क्षेत्रभागी भवेत्पुत्री श्राद्धं कृत्वा पुनर्वसौ ।
पुष्टिकामः पुनस्तिष्ये श्राद्धं कुर्वीत मानवः

kṣetrabhāgī bhavetputrī śrāddhaṃ kṛtvā punarvasau |
puṣṭikāmaḥ punastiṣye śrāddhaṃ kurvīta mānavaḥ

---

2,18.5

आश्लेषासु पितॄनर्चन्वीरान्पुत्रानवाप्नुयात् ।
जातीनां भवति श्रेष्ठो मघासु श्राद्धमाचरन्

āśleṣāsu pitṝnarcanvīrānputrānavāpnuyāt |
jātīnāṃ bhavati śreṣṭho maghāsu śrāddhamācaran

---

2,18.6

फाल्गुनीषु पितॄनर्चन्सौभाग्यं लभते नरः ।
प्रदानशीलः सापत्य उत्तरासु करोति यः

phālgunīṣu pitṝnarcansaubhāgyaṃ labhate naraḥ |
pradānaśīlaḥ sāpatya uttarāsu karoti yaḥ

---

2,18.7

संसत्सु मुख्यो भवति हस्ते ऽभ्यर्च्य पितॄनपि ।
चित्रायां चैव यः कुर्यात्पश्येद्रूपवतः सुतान्

saṃsatsu mukhyo bhavati haste 'bhyarcya pitṝnapi |
citrāyāṃ caiva yaḥ kuryātpaśyedrūpavataḥ sutān

---

2,18.8

स्वातिना चैव यः कुर्याद्वाणिज्ये लाभमाप्नुयात् ।
पुत्रार्थी तु विशाखासु श्राद्धमीहेत मालवः

svātinā caiva yaḥ kuryādvāṇijye lābhamāpnuyāt |
putrārthī tu viśākhāsu śrāddhamīheta mālavaḥ

---

2,18.9

अनुराधासु कुर्वाणो नरश्चक्रं प्रवर्त्तयेत् ।
आधिपत्यं भवेच्छ्रेष्ठं ज्येष्ठायां सततं तु यः

anurādhāsu kurvāṇo naraścakraṃ pravarttayet |
ādhipatyaṃ bhavecchreṣṭhaṃ jyeṣṭhāyāṃ satataṃ tu yaḥ

---

2,18.10

मूलेनारोग्यमिच्छन्ति ह्याषाढासु महद्यशः ।
उत्तरासु तु कुर्वाणो वीतशोको भवेन्नरः

mūlenārogyamicchanti hyāṣāḍhāsu mahadyaśaḥ |
uttarāsu tu kurvāṇo vītaśoko bhavennaraḥ

---

2,18.11

श्रवणेन तु लोकेषु प्राप्नुयात्परमां गतिम् ।
राज्यभागी धनिष्ठासु प्राप्नुया द्विपुलं धनम्

śravaṇena tu lokeṣu prāpnuyātparamāṃ gatim |
rājyabhāgī dhaniṣṭhāsu prāpnuyā dvipulaṃ dhanam

---

2,18.12

श्राद्धनिर्जितलोकश्च वेदान् सांगानवाप्नुयात् ।
नक्षत्रैर्वारुणैः कुर्वन्भिषक्सिद्धिमवाप्नुयात्

śrāddhanirjitalokaśca vedān sāṃgānavāpnuyāt |
nakṣatrairvāruṇaiḥ kurvanbhiṣaksiddhimavāpnuyāt

---

2,18.13

पूर्वप्रौष्ठ पदे कुर्वन्विन्देताजीविकान्बहून् ।
उत्तरास्वनतिक्रम्य विन्देद्गा वै सहस्रशः

pūrvaprauṣṭha pade kurvanvindetājīvikānbahūn |
uttarāsvanatikramya vindedgā vai sahasraśaḥ

---

2,18.14

बहुकुप्यकृतं द्रव्यं विन्देत्कुर्वन्सुरेवतीम् ।
अश्वानश्वयुजा भक्तो भरण्यां साधुसत्तमः

bahukupyakṛtaṃ dravyaṃ vindetkurvansurevatīm |
aśvānaśvayujā bhakto bharaṇyāṃ sādhusattamaḥ

---

2,18.15

इमं श्राद्धविधिं कुर्वञ्छशबिन्दुर्महीमिमाम् ।
कृत्स्नां बलेन सो ऽक्लिष्ठो लभ्ध्वा च प्रशशास ह

imaṃ śrāddhavidhiṃ kurvañchaśabindurmahīmimām |
kṛtsnāṃ balena so 'kliṣṭho labhdhvā ca praśaśāsa ha

2,19.1

इति श्री ब्रहामाण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे नक्षत्रश्राद्धं नाम अष्टादशो ऽध्यायः ॥
18// शंयुरुवाच किं स्विद्दत्तं पितॄणां तु तृप्तिदं वदतां वर ।
किंस्वित्स्याच्चिररात्राय किं वानन्त्याय कल्पते

iti śrī brahāmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe nakṣatraśrāddhaṃ nāma aṣṭādaśo 'dhyāyaḥ // 18// śaṃyuruvāca kiṃ sviddattaṃ pitṝṇāṃ tu tṛptidaṃ vadatāṃ vara |
kiṃsvitsyāccirarātrāya kiṃ vānantyāya kalpate

---

2,19.2

बृहस्पतिरुवाच हवीषि श्राद्धकल्पे तु यानि श्राद्धविदो विदुः ।
तानि मे शृणु सर्वाणि फलं चैषां यथातथम्

bṛhaspatiruvāca havīṣi śrāddhakalpe tu yāni śrāddhavido viduḥ |
tāni me śṛṇu sarvāṇi phalaṃ caiṣāṃ yathātatham

---

2,19.3

तिलैर्व्रीहियवैमाषैरद्भिर्मूलफलैस्तथा ।
दत्तेन मासं प्रीयन्ते श्राद्धेन हि पितामहाः

tilairvrīhiyavaimāṣairadbhirmūlaphalaistathā |
dattena māsaṃ prīyante śrāddhena hi pitāmahāḥ

---

2,19.4

मत्स्यैः प्रीणन्ति द्वौ मासौ त्रीन्मासान्हारिणेन तु ।
शाशेन चतुरो मासान्पञ्च प्रीणाति शाकुनैः

matsyaiḥ prīṇanti dvau māsau trīnmāsānhāriṇena tu |
śāśena caturo māsānpañca prīṇāti śākunaiḥ

---

2,19.5

वाराहेण तु षण्मासाञ्छागलं सप्तमासिकम् ।
अष्टमासिकमित्युक्तं यच्च पार्वतकं भवेत्

vārāheṇa tu ṣaṇmāsāñchāgalaṃ saptamāsikam |
aṣṭamāsikamityuktaṃ yacca pārvatakaṃ bhavet

---

2,19.6

रौरवेण तु प्रीयन्ते नव मासान्पितामहाः ।
गवयस्य तु मांसेन तृप्तिः स्याद्दशमासिकी

rauraveṇa tu prīyante nava māsānpitāmahāḥ |
gavayasya tu māṃsena tṛptiḥ syāddaśamāsikī

---

2,19.7

औरभ्रेण च मांसेन मासानेकादशैव तु ।
श्राद्धे च तृप्तिदं गव्यं पयः संवत्सरं द्विजाः

aurabhreṇa ca māṃsena māsānekādaśaiva tu |
śrāddhe ca tṛptidaṃ gavyaṃ payaḥ saṃvatsaraṃ dvijāḥ

---

2,19.8

आनन्त्याय भवेत्तद्वत्खड्गमांसं पितृक्षये ।
पायसं मधुसर्पिर्भ्यां छायायां कुञ्जरस्य च

ānantyāya bhavettadvatkhaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye |
pāyasaṃ madhusarpirbhyāṃ chāyāyāṃ kuñjarasya ca

---

2,19.9

कृष्णच्छागस्य मासेन तृप्तिर्भवति शाश्वती ।
अत्र गाथाः पितृगीताः कीर्तयन्ति पुराविदः

kṛṣṇacchāgasya māsena tṛptirbhavati śāśvatī |
atra gāthāḥ pitṛgītāḥ kīrtayanti purāvidaḥ

---

2,19.10

तास्ते ऽहं कीर्त्तयिष्यामि यथावत्सन्निबोध मे ।
अपि नः स कुले यायाद्यो नो दद्यात् त्रयोदशीम्

tāste 'haṃ kīrttayiṣyāmi yathāvatsannibodha me |
api naḥ sa kule yāyādyo no dadyāt trayodaśīm

---

2,19.11

आजेन सर्वलोहेन वर्षासु च मघासु च ।
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् ।
गौरीं वाप्युद्वहेद्भार्यां नालं वा वृषमुत्सृजेत्

ājena sarvalohena varṣāsu ca maghāsu ca |
eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko 'pi gayāṃ vrajet |
gaurīṃ vāpyudvahedbhāryāṃ nālaṃ vā vṛṣamutsṛjet

---

2,19.12

शंयुरुवाच गयादीनां फलं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः ।
दातॄणां चैव यत्पुण्यं निखिलेन प्रवीहि मे

śaṃyuruvāca gayādīnāṃ phalaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ |
dātṝṇāṃ caiva yatpuṇyaṃ nikhilena pravīhi me

---

2,19.13

बृहस्पतिरुवाच गयायामक्षयं श्राद्धञ्जपहोमतपांसि च ।
पितृक्षये हि तत्पुत्र तस्मात्तत्राक्षयं स्मृतम्

bṛhaspatiruvāca gayāyāmakṣayaṃ śrāddhañjapahomatapāṃsi ca |
pitṛkṣaye hi tatputra tasmāttatrākṣayaṃ smṛtam

---

2,19.14

पूर्णायामेकविंशं तु गौर्यामुत्पादितः सुतः ।
महामहांश्च जुहुयादिति तस्य फलं स्मृतम् ।
फलं वृषस्य वक्ष्यामि गदतो मे निबोधत

pūrṇāyāmekaviṃśaṃ tu gauryāmutpāditaḥ sutaḥ |
mahāmahāṃśca juhuyāditi tasya phalaṃ smṛtam |
phalaṃ vṛṣasya vakṣyāmi gadato me nibodhata

---

2,19.15

वृषोत्स्रष्टा पुनात्येव दशातीतान्दशावरान्

vṛṣotsraṣṭā punātyeva daśātītāndaśāvarān

---

2,19.16

यत्किञ्चित्स्पृशते तोयमवतीर्णो नदीजले ।
वृषोत्सर्ग्गत्पितॄणां तु ह्यक्षयं समुदाहृतम्

yatkiñcitspṛśate toyamavatīrṇo nadījale |
vṛṣotsarggatpitṝṇāṃ tu hyakṣayaṃ samudāhṛtam

---

2,19.17

येनयेन स्पृशेत्तोयं लाङ्गूलादिभिरङ्गशः ।
सर्वं तदक्षयं तस्य पितॄणां नात्र संशयः

yenayena spṛśettoyaṃ lāṅgūlādibhiraṅgaśaḥ |
sarvaṃ tadakṣayaṃ tasya pitṝṇāṃ nātra saṃśayaḥ

---

2,19.18

शृङ्गैः खुरैर्वा भूमिं यामुल्लिखत्यनिशं वृषः ।
मधुकुल्याः पितॄंस्तस्य ह्यक्षयाश्च भवन्ति वै

śṛṅgaiḥ khurairvā bhūmiṃ yāmullikhatyaniśaṃ vṛṣaḥ |
madhukulyāḥ pitṝṃstasya hyakṣayāśca bhavanti vai

---

2,19.19

सहस्रनल्वमात्रेण तडागेन यथास्रुतिः ।
तृप्तिस्तु या पितॄणां वै सा वृषेणेह कल्पते

sahasranalvamātreṇa taḍāgena yathāsrutiḥ |
tṛptistu yā pitṝṇāṃ vai sā vṛṣeṇeha kalpate

---

2,19.20

यो ददाति गुडोन्मिश्रतिलानि श्राद्धकर्मणि ।
मधु वामधुमिश्रं वा सर्वमेवाक्षयं भवेत्

yo dadāti guḍonmiśratilāni śrāddhakarmaṇi |
madhu vāmadhumiśraṃ vā sarvamevākṣayaṃ bhavet

---

2,19.21

न ब्राह्मणं परिक्षेत सदा देयं हि मानवैः ।
दैवेकर्मणि पित्र्ये च श्रूयते वै परीक्षणम्

na brāhmaṇaṃ parikṣeta sadā deyaṃ hi mānavaiḥ |
daivekarmaṇi pitrye ca śrūyate vai parīkṣaṇam

---

2,19.22

सर्ववेदव्रतस्नाताः पङ्क्तीनां पावना द्विजाः ।
ये च भाषाविदः केचिद्ये च व्याकरणे रताः

sarvavedavratasnātāḥ paṅktīnāṃ pāvanā dvijāḥ |
ye ca bhāṣāvidaḥ kecidye ca vyākaraṇe ratāḥ

---

2,19.23

अधीयते पुराणं वै धर्मशास्त्रमथापि च ।
त्रिणाचिकेतः पञ्चाग्निः स सौपर्णः षडङ्गवित्

adhīyate purāṇaṃ vai dharmaśāstramathāpi ca |
triṇāciketaḥ pañcāgniḥ sa sauparṇaḥ ṣaḍaṅgavit

---

2,19.24

ब्रह्मदेवसुतश्चैव च्छन्दोगो ज्येष्ठसामगः ।
पुण्येषु यश्च तीर्थेषु कृतस्नानः कृतव्रतः

brahmadevasutaścaiva cchandogo jyeṣṭhasāmagaḥ |
puṇyeṣu yaśca tīrtheṣu kṛtasnānaḥ kṛtavrataḥ

---

2,19.25

मखेषु ये च सर्वेषु भवन्त्यवभृथाप्लुताः ।
ये च सत्यव्रता नित्यं स्वधर्मनिरताश्च ये

makheṣu ye ca sarveṣu bhavantyavabhṛthāplutāḥ |
ye ca satyavratā nityaṃ svadharmaniratāśca ye

---

2,19.26

अक्रोधना लोभपरास्ताञ्छ्राद्धेषु निमन्त्रयेत् ।
एतेभ्यो दत्तमक्षय्यमेते वै पङ्क्तिपावनाः

akrodhanā lobhaparāstāñchrāddheṣu nimantrayet |
etebhyo dattamakṣayyamete vai paṅktipāvanāḥ

---

2,19.27

श्राद्धीया ब्रह्मणा ये तु योगव्रतसुनिष्ठिताः ।
त्रयो ऽपि पूजितास्तेन ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

śrāddhīyā brahmaṇā ye tu yogavratasuniṣṭhitāḥ |
trayo 'pi pūjitāstena brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

---

2,19.28

पितृभिः सह लोकाश्च यो ह्येतान्पूजयेन्नरः ।
पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्

pitṛbhiḥ saha lokāśca yo hyetānpūjayennaraḥ |
pavitrāṇāṃ pavitraṃ ca maṅgalānāṃ ca maṅgalam

---

2,19.29

प्रथमः सर्वधर्माणां योगधर्मो निगद्यते ।
अपाङ्क्तेयान्प्रवक्ष्यमि गदतो मे निबोधत

prathamaḥ sarvadharmāṇāṃ yogadharmo nigadyate |
apāṅkteyānpravakṣyami gadato me nibodhata

---

2,19.30

कितवो मद्यपो यश्च पशुपालो निराकृतः ।
ग्रामप्रेष्यो वार्धुषिको ह्यापणो वणिजस्तथा

kitavo madyapo yaśca paśupālo nirākṛtaḥ |
grāmapreṣyo vārdhuṣiko hyāpaṇo vaṇijastathā

---

2,19.31

अगार दाही गरदो वृषलो ग्रामयाजकः ।
काण्डपृष्ठो ऽथ कुण्डाशी मधुपः सोमविक्रयी

agāra dāhī garado vṛṣalo grāmayājakaḥ |
kāṇḍapṛṣṭho 'tha kuṇḍāśī madhupaḥ somavikrayī

---

2,19.32

समुद्रान्तरितो भृत्यः पिशुनः कूटसाक्षिकः ।
पित्रा विवदमानश्च यस्य चोपपतिर्गृहे

samudrāntarito bhṛtyaḥ piśunaḥ kūṭasākṣikaḥ |
pitrā vivadamānaśca yasya copapatirgṛhe

---

2,19.33

अभिशस्तस्तथा स्तेनः शिल्पं यश्चोपजीवति ।
स्तवकः सूपकारश्च यश्च मित्राणि निन्दति

abhiśastastathā stenaḥ śilpaṃ yaścopajīvati |
stavakaḥ sūpakāraśca yaśca mitrāṇi nindati

---

2,19.34

काणश्च खञ्जकश्चैव नास्तिको वेदवर्जितः ।
उन्मत्तो ऽप्यथ षण्ढश्च भ्रूणहा गुरुतल्पगः

kāṇaśca khañjakaścaiva nāstiko vedavarjitaḥ |
unmatto 'pyatha ṣaṇḍhaśca bhrūṇahā gurutalpagaḥ

---

2,19.35

भिषग्जीवी प्राशनिकः परस्त्रीं यश्च सेवते ।
विक्रीणाति च यो ब्रह्मव्रतानि नियमांस्तथा

bhiṣagjīvī prāśanikaḥ parastrīṃ yaśca sevate |
vikrīṇāti ca yo brahmavratāni niyamāṃstathā

---

2,19.36

नष्टं स्यान्नास्तिके दत्तं व्रतघ्ने चापवर्जितम् ।
यच्चवाणिजके दत्तं नेह नामुत्र संभवेत्

naṣṭaṃ syānnāstike dattaṃ vrataghne cāpavarjitam |
yaccavāṇijake dattaṃ neha nāmutra saṃbhavet

---

2,19.37

निक्षेपहारके चैव कृतघ्ने विदवर्जिते ।
तथा पाणविके वै च कारुके धर्मवर्जिते

nikṣepahārake caiva kṛtaghne vidavarjite |
tathā pāṇavike vai ca kāruke dharmavarjite

---

2,19.38

क्रीणाति यो ह्यपण्यानि विक्रीणाति प्रशंसति ।
अन्यत्रास्य समाधानं न वणिकूछ्राद्धमर्हति

krīṇāti yo hyapaṇyāni vikrīṇāti praśaṃsati |
anyatrāsya samādhānaṃ na vaṇikūchrāddhamarhati

---

2,19.39

भस्मनीव हुतं हव्यं दत्तं पौनर्भवे द्विजः ।
षष्टिं काणः शतं षण्ढः श्वित्री पञ्चशतान्यपि

bhasmanīva hutaṃ havyaṃ dattaṃ paunarbhave dvijaḥ |
ṣaṣṭiṃ kāṇaḥ śataṃ ṣaṇḍhaḥ śvitrī pañcaśatānyapi

---

2,19.40

पापरोगी सहस्रं वै दातुर्नाशयते फलम् ।
भ्रश्येद्धि स फलात्तस्मात्प्रदाता यस्तु बालिशः

pāparogī sahasraṃ vai dāturnāśayate phalam |
bhraśyeddhi sa phalāttasmātpradātā yastu bāliśaḥ

---

2,19.41

यद्विष्टितशिरा भुङ्क्ते यद्भुङ्क्ते दक्षिणामुखः ।
सोपानत्कश्च यद्भुङ्क्ते यच्च दत्तमसत्कृतम्

yadviṣṭitaśirā bhuṅkte yadbhuṅkte dakṣiṇāmukhaḥ |
sopānatkaśca yadbhuṅkte yacca dattamasatkṛtam

---

2,19.42

सर्वं तदसुरेद्राय ब्रह्मा भागमकल्पयत् ।
श्वा चैव ब्रह्महा चैव नावेक्षेत कथञ्चन

sarvaṃ tadasuredrāya brahmā bhāgamakalpayat |
śvā caiva brahmahā caiva nāvekṣeta kathañcana

---

2,19.43

तस्मात्परिवृतैर्दद्यात्तिलैश्चान्नं विकीर्य च ।
राक्षसानां तिलाः प्रोक्ताः शुनां परिवृतास्तथा

tasmātparivṛtairdadyāttilaiścānnaṃ vikīrya ca |
rākṣasānāṃ tilāḥ proktāḥ śunāṃ parivṛtāstathā

---

2,19.44

दर्शनात्सूकरो हन्ति पक्षवातेन कुक्कुटः ।
रजस्वलायाः स्पर्शेन क्रुद्धोयश्च प्रयच्छति

darśanātsūkaro hanti pakṣavātena kukkuṭaḥ |
rajasvalāyāḥ sparśena kruddhoyaśca prayacchati

---

2,19.45

नदीतीरेषु रम्येषु सरित्सु च सरस्सु च ।
विविक्तेषु च प्रीयन्ते दत्तेनेह पितामहाः

nadītīreṣu ramyeṣu saritsu ca sarassu ca |
vivikteṣu ca prīyante datteneha pitāmahāḥ

---

2,19.46

नासव्यंपातयेज्जानु न युक्तो वाचमीरयेत् ।
तस्मात्परिवृतेनेह विधिवद्दर्भपाणिना

nāsavyaṃpātayejjānu na yukto vācamīrayet |
tasmātparivṛteneha vidhivaddarbhapāṇinā

---

2,19.47

पित्रोराराधनं कार्यमेवं प्रीणयते पितॄन् ।
अनुमान्य द्विजान्पूर्वमर्गौं कुर्याद्यथाविधि

pitrorārādhanaṃ kāryamevaṃ prīṇayate pitṝn |
anumānya dvijānpūrvamargauṃ kuryādyathāvidhi

---

2,19.48

पितॄणां निर्वपेद्भूमौ सूर्ये वा दर्भसंस्तरे ।
शुक्लपक्षे च पूर्वाङ्णे श्राद्धं कुर्याद्यथाविधि

pitṝṇāṃ nirvapedbhūmau sūrye vā darbhasaṃstare |
śuklapakṣe ca pūrvāṅṇe śrāddhaṃ kuryādyathāvidhi

---

2,19.49

कृष्णपक्षे ऽपरङ्णे तु रौहिणं वै न लङ्घयेत् ।
एवमेते महात्मानो महायोगा महौजसः

kṛṣṇapakṣe 'paraṅṇe tu rauhiṇaṃ vai na laṅghayet |
evamete mahātmāno mahāyogā mahaujasaḥ

---

2,19.50

सदा वै पितरः पूज्याः सं प्राप्तौ देशकालयोः ।
पितृभक्त्यैव तु नरो योगं प्राप्नोति दुर्ल्लभम्

sadā vai pitaraḥ pūjyāḥ saṃ prāptau deśakālayoḥ |
pitṛbhaktyaiva tu naro yogaṃ prāpnoti durllabham

---

2,19.51

ध्यानेन मोक्षं गच्छेद्धि हित्वा कर्म शुभाशुभम् ।
यज्ञहेतोस्तदुद्धृत्य मोहयित्वा जगत्तथा

dhyānena mokṣaṃ gaccheddhi hitvā karma śubhāśubham |
yajñahetostaduddhṛtya mohayitvā jagattathā

---

2,19.52

गुहायां निहितं ब्रह्म कश्यपेन महात्मना ।
अमृतं गुह्यमुद्धृत्य योगे योगविदां वराः

guhāyāṃ nihitaṃ brahma kaśyapena mahātmanā |
amṛtaṃ guhyamuddhṛtya yoge yogavidāṃ varāḥ

---

2,19.53

प्रोक्तः सनत्कुमारेण महातो ब्रह्मणः पदम् ।
देवानां परमं गुह्यमृषीणां च परायणम्

proktaḥ sanatkumāreṇa mahāto brahmaṇaḥ padam |
devānāṃ paramaṃ guhyamṛṣīṇāṃ ca parāyaṇam

---

2,19.54

पितृभक्त्या प्रयत्नेन प्राप्य ते तन्मनीषिभिः ।
पितृभक्तः समासेन पितृपूर्वपरश्च यः

pitṛbhaktyā prayatnena prāpya te tanmanīṣibhiḥ |
pitṛbhaktaḥ samāsena pitṛpūrvaparaśca yaḥ

---

2,19.55

अयत्नात्प्राप्नुयादेव सर्वमेतन्न संशयः

ayatnātprāpnuyādeva sarvametanna saṃśayaḥ

---

2,19.56

बृहस्पतिरुवाच यस्मैश्राद्धानि देयानि यच्च दत्तं महत्फलम् ।
येषु चाप्यक्षयं श्राद्धं तीर्थेषु च गुहासु च

bṛhaspatiruvāca yasmaiśrāddhāni deyāni yacca dattaṃ mahatphalam |
yeṣu cāpyakṣayaṃ śrāddhaṃ tīrtheṣu ca guhāsu ca

---

2,19.57

येषु स्वर्गमवाप्नोति तत्ते प्रोक्तं ससंग्रहम् ।
श्रुत्वेमं श्राद्धकल्पं च न कुर्याद्यस्तु मानवः

yeṣu svargamavāpnoti tatte proktaṃ sasaṃgraham |
śrutvemaṃ śrāddhakalpaṃ ca na kuryādyastu mānavaḥ

---

2,19.58

स मज्जेन्नरके घोरे नास्तिकस्तमसावृते ।
परिवादो न कर्त्तव्यो योगिनां तु विशेषतः

sa majjennarake ghore nāstikastamasāvṛte |
parivādo na karttavyo yogināṃ tu viśeṣataḥ

---

2,19.59

परिवादात्क्रिमिर्भूत्वा तत्रैव परिवर्त्तते ।
योगान्परिवदेद्यस्तु ध्यानिनो मोक्षकाङ्क्षिणः

parivādātkrimirbhūtvā tatraiva parivarttate |
yogānparivadedyastu dhyānino mokṣakāṅkṣiṇaḥ

---

2,19.60

स गच्छेन्नरकं घोरं श्रोताप्यस्य न संशयः ।
आवृतं तमसः सर्वं नरकं घोरदर्शनम् ।
योगीश्वरपरीवादान्न स्वर्गं याति मानवः

sa gacchennarakaṃ ghoraṃ śrotāpyasya na saṃśayaḥ |
āvṛtaṃ tamasaḥ sarvaṃ narakaṃ ghoradarśanam |
yogīśvaraparīvādānna svargaṃ yāti mānavaḥ

---

2,19.61

योगेश्वराणामा क्रोशं शृणुयाद्यो यतात्मनाम् ।
सहि कालं चिरं मज्जेन्नरके नात्र संशयः ।
कुंभीपाकेषु पच्यन्ते जिह्वाच्छेदे पुनः पुनः

yogeśvarāṇāmā krośaṃ śṛṇuyādyo yatātmanām |
sahi kālaṃ ciraṃ majjennarake nātra saṃśayaḥ |
kuṃbhīpākeṣu pacyante jihvācchede punaḥ punaḥ

---

2,19.62

समुद्रे च यथा लोषटस्तद्बत्सीदन्ति ते नराः ।
मनसा कर्मणा वाचा द्वेषं योगेषु वर्जयेत् ।
प्रोत्यानन्तं फलं भुङ्क्त इह वापि न संशयः

samudre ca yathā loṣaṭastadbatsīdanti te narāḥ |
manasā karmaṇā vācā dveṣaṃ yogeṣu varjayet |
protyānantaṃ phalaṃ bhuṅkta iha vāpi na saṃśayaḥ

---

2,19.63

न पारगो विन्दति परमात्मनस्त्रिलोकमध्ये चरति स्वकर्ममिः ।
ऋचो यजुः साम तदङ्गपारगे ऽविकारमेतं ह्यनवाप्य सीदति

na pārago vindati paramātmanastrilokamadhye carati svakarmamiḥ |
ṛco yajuḥ sāma tadaṅgapārage 'vikārametaṃ hyanavāpya sīdati

---

2,19.64

विकारपारं प्रकृतेश्च पारगस्त्रयीगुणाना त्रिगुणस्य पारगः ।
यः स्याच्चतुर्विशतितत्त्वपारगः स पारगो नाध्ययनस्य पारगः

vikārapāraṃ prakṛteśca pāragastrayīguṇānā triguṇasya pāragaḥ |
yaḥ syāccaturviśatitattvapāragaḥ sa pārago nādhyayanasya pāragaḥ

---

2,19.65

कृत्स्नं यथावत्समुपैति तत्परस्तथैव भूयः प्रलयत्वमात्मनः ।
प्रत्याहरेद्योगपथं न यो द्विजो न सर्वपार क्रमपारगोचरः

kṛtsnaṃ yathāvatsamupaiti tatparastathaiva bhūyaḥ pralayatvamātmanaḥ |
pratyāharedyogapathaṃ na yo dvijo na sarvapāra kramapāragocaraḥ

---

2,19.66

वेदस्य वेदितव्यं च वेद्यं विन्दति योगवित् ।
तं वै वेदविदः प्राहुस्तमाहुर्वेदपारगम्

vedasya veditavyaṃ ca vedyaṃ vindati yogavit |
taṃ vai vedavidaḥ prāhustamāhurvedapāragam

---

2,19.67

वेदं च वेदितव्यं च विदित्वा वै यथास्थितः ।
एवं वेदविदः प्राहुरन्यं वै वेदपारगम्

vedaṃ ca veditavyaṃ ca viditvā vai yathāsthitaḥ |
evaṃ vedavidaḥ prāhuranyaṃ vai vedapāragam

---

2,19.68

यज्ञान्वेदांस्तथा कामांस्तपांसि विविधानि च ।
प्राप्नोत्यायुः प्रजाश्चैव पितृभक्तो न सशयः

yajñānvedāṃstathā kāmāṃstapāṃsi vividhāni ca |
prāpnotyāyuḥ prajāścaiva pitṛbhakto na saśayaḥ

---

2,19.69

श्रद्धया श्राद्धकल्पं तु यस्त्विमं नियतः पठेत् ।
सर्वाण्येतानि वाप्नोति तीर्थदानफलानि च

śraddhayā śrāddhakalpaṃ tu yastvimaṃ niyataḥ paṭhet |
sarvāṇyetāni vāpnoti tīrthadānaphalāni ca

---

2,19.70

स पङ्क्तिपावनश्चैव द्विजानामग्रभुग्भवेत् ।
आश्राव्य च द्विजान्सो ऽथ सर्वकामानवाप्नुयात्

sa paṅktipāvanaścaiva dvijānāmagrabhugbhavet |
āśrāvya ca dvijānso 'tha sarvakāmānavāpnuyāt

---

2,19.71

यश्चैतच्छृणुयान्नित्यम न्यांश्च श्रावयेद्द्विजः ।
अनसूयुर्जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः

yaścaitacchṛṇuyānnityama nyāṃśca śrāvayeddvijaḥ |
anasūyurjitakrodho lobhamohavivarjitaḥ

---

2,19.72

तीर्थादीनां फलं प्राप्य दानादीनां च सर्वशः ।
मोक्षोपायं लभेच्छ्रेष्ठं स्वर्गोपायं न संशयः ।
इह चापि परा पुष्ठिस्तस्मात्कुर्वीत नित्यशः

tīrthādīnāṃ phalaṃ prāpya dānādīnāṃ ca sarvaśaḥ |
mokṣopāyaṃ labhecchreṣṭhaṃ svargopāyaṃ na saṃśayaḥ |
iha cāpi parā puṣṭhistasmātkurvīta nityaśaḥ

---

2,19.73

इमं विधिं यो हि पठेदतन्द्रितः समाहितः संसदि पर्वसंधिषु ।
अपत्यभागी च परेण तेजसा दिवौकसां स व्रजते सलोकताम्

imaṃ vidhiṃ yo hi paṭhedatandritaḥ samāhitaḥ saṃsadi parvasaṃdhiṣu |
apatyabhāgī ca pareṇa tejasā divaukasāṃ sa vrajate salokatām

---

2,19.74

येन प्रोक्तस्त्वयं कल्पो नमस्तस्मै स्वयंभुवे ।
महायोगेश्वरेभ्यश्च सदा च प्रणतो ऽस्म्यहम्

yena proktastvayaṃ kalpo namastasmai svayaṃbhuve |
mahāyogeśvarebhyaśca sadā ca praṇato 'smyaham

2,20.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्रह्मणपरीक्षा नाम एकोनविंशो ऽध्यायः ॥
19// बृहस्पतिरुवाच इत्येते पितरो देवा देवानामपि देवताः ।
सप्तस्वेते स्थिता नित्यं स्थानेषु पितरो ऽव्ययाः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpe brahmaṇaparīkṣā nāma ekonaviṃśo 'dhyāyaḥ // 19// bṛhaspatiruvāca ityete pitaro devā devānāmapi devatāḥ |
saptasvete sthitā nityaṃ sthāneṣu pitaro 'vyayāḥ

---

2,20.2

प्रजापतिसुता ह्येते सर्वेषां तु महात्मनाम् ।
आद्यो गणस्तु योगानामनुयोगविवर्द्धनः

prajāpatisutā hyete sarveṣāṃ tu mahātmanām |
ādyo gaṇastu yogānāmanuyogavivarddhanaḥ

---

2,20.3

द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो दानवादिनाम् ।
शेषास्तु वर्णिंनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्त्तिताः

dvitīyo devatānāṃ tu tṛtīyo dānavādinām |
śeṣāstu varṇiṃnāṃ jñeyā iti sarve prakīrttitāḥ

---

2,20.4

देवास्छैतान्यजन्ते वै सर्वज्ञानेष्ववस्थितान् ।
आश्रमश्च यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम्

devāschaitānyajante vai sarvajñāneṣvavasthitān |
āśramaśca yajantyenāṃścatvārastu yathākramam

---

2,20.5

सर्वे वर्णा यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथागमम् ।
तथा संकरजात्यश्च म्लेच्छाश्चापि यजन्ति वै

sarve varṇā yajantyenāṃścatvārastu yathāgamam |
tathā saṃkarajātyaśca mlecchāścāpi yajanti vai

---

2,20.6

पितृंस्तु यो यजेद्भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति ते ।
पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः

pitṛṃstu yo yajedbhaktyā pitaraḥ prīṇayanti te |
pitaraḥ puṣṭikāmasya prajākāmasya vā punaḥ

---

2,20.7

पुष्टिं प्रजां तु स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः ।
देवकार्यादपि तथा पितृकार्यं विशिष्यते

puṣṭiṃ prajāṃ tu svargaṃ ca prayacchanti pitāmahāḥ |
devakāryādapi tathā pitṛkāryaṃ viśiṣyate

---

2,20.8

देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृताः ।
न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां ज्ञायते नरैः

devatānāṃ hi pitaraḥ pūrvamāpyāyanaṃ smṛtāḥ |
na hi yogagatiḥ sūkṣmā pitṝṇāṃ jñāyate naraiḥ

---

2,20.9

तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा ।
सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्

tapasā hi prasiddhena kiṃ punarmāṃsacakṣuṣā |
sarveṣāṃ rājataṃ pātramatha vā rajatānvitam

---

2,20.10

पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह ।
येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन्बान्धवा नामगोत्रतः

pāvanaṃ hyuttamaṃ proktaṃ devānāṃ pitṛbhiḥ saha |
yeṣāṃ dāsyanti piṇḍāṃstrīnbāndhavā nāmagotrataḥ

---

2,20.11

भूमौ कुशोत्तरायां च अपसव्यविधानतः ।
सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्

bhūmau kuśottarāyāṃ ca apasavyavidhānataḥ |
sarvatra varttamānāste piṇḍāḥ prīṇanti vai pitṝn

---

2,20.12

यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सो ऽस्य जायते ।
यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम्

yadāhāro bhavejjanturāhāraḥ so 'sya jāyate |
yathā goṣṭhe pranaṣṭāṃ vai vatso vindati mātaram

---

2,20.13

तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठति ।
नामगोत्रं च मन्त्रं च दत्तमन्नं नयन्ति तम्

tathā taṃ nayate mantro janturyatrāvatiṣṭhati |
nāmagotraṃ ca mantraṃ ca dattamannaṃ nayanti tam

---

2,20.14

अपि योनिशतं प्राप्तांस्तृप्तिस्ताननुगच्छति ।
एवमेषा स्थिता सत्ता ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

api yoniśataṃ prāptāṃstṛptistānanugacchati |
evameṣā sthitā sattā brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

---

2,20.15

पितॄणमादिसर्गेतु लोकानामक्षयार्थिनाम् ।
इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरस्तथा

pitṝṇamādisargetu lokānāmakṣayārthinām |
ityete pitaraścaiva lokā duhitarastathā

---

2,20.16

दौहित्रा यजमानश्च प्रोक्ताश्चैव मयानघ ।
कीर्त्तिताः पितरस्ते वै तव पुत्र यथाक्रमम्

dauhitrā yajamānaśca proktāścaiva mayānagha |
kīrttitāḥ pitaraste vai tava putra yathākramam

---

2,20.17

शंयुरुवाच अहो दिव्यस्त्वया तात पितृसर्गस्तु कीर्तितः ।
लोका दुहितरश्चैव दोहित्राश्च श्रुतास्तथा

śaṃyuruvāca aho divyastvayā tāta pitṛsargastu kīrtitaḥ |
lokā duhitaraścaiva dohitrāśca śrutāstathā

---

2,20.18

दानानि सह शौचेन कीर्त्तितानि फलानि च ।
अक्षय्यत्वं द्विजांश्चैव सर्वमेतदुदाहृतम् ।
अद्यप्रभृति कर्त्तास्मि सर्वमेतद्यथातथम्

dānāni saha śaucena kīrttitāni phalāni ca |
akṣayyatvaṃ dvijāṃścaiva sarvametadudāhṛtam |
adyaprabhṛti karttāsmi sarvametadyathātatham

---

2,20.19

बृहस्पतिरुवाच इत्येतदङ्गिराः पूर्वमृषीणामुक्तवान्प्रभुः ।
पृष्टश्च संशयान्सर्वानृषीनाह नृसंसदि

bṛhaspatiruvāca ityetadaṅgirāḥ pūrvamṛṣīṇāmuktavānprabhuḥ |
pṛṣṭaśca saṃśayānsarvānṛṣīnāha nṛsaṃsadi

---

2,20.20

सत्रे तु वितते पूर्वं तथा वर्षसहस्रके ।
यस्मिन्सदस्पतिस्नातो ब्रह्मा सीद्देवताप्रभुः

satre tu vitate pūrvaṃ tathā varṣasahasrake |
yasminsadaspatisnāto brahmā sīddevatāprabhuḥ

---

2,20.21

गतानि तत्र वर्षाणां पञ्चाशच्च शतानि वै ।
श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः

gatāni tatra varṣāṇāṃ pañcāśacca śatāni vai |
ślokāścātra purā gītā ṛṣibhirbrahmavādibhiḥ

---

2,20.22

दीक्षितस्य पुरा सत्रे ब्रह्ममः परमात्मनः ।
तत्रैव दत्तमन्नाग्रं पितॄणामक्षयर्थिनाम् ।
लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्ठिना

dīkṣitasya purā satre brahmamaḥ paramātmanaḥ |
tatraiva dattamannāgraṃ pitṝṇāmakṣayarthinām |
lokānāṃ ca hitārthāya brahmaṇā parameṣṭhinā

---

2,20.23

सूत उवाच एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्रेण धीमता ।
प्रोवाच पितृसर्गं तु यश्चैव समुदाहृत

sūta uvāca evaṃ bṛhaspatiḥ pūrvaṃ pṛṣṭaḥ putreṇa dhīmatā |
provāca pitṛsargaṃ tu yaścaiva samudāhṛta

2,21.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पो नाम विंशतितमो ऽध्यायः ॥
20// समाप्तश्चायं श्राद्धकल्पः ।
वसिष्ठ उवाच इत्थं प्रवर्त्तमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः ।
वर्षाणि कतिचिद्राजन्व्यतीयुरमितौजसः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde śrāddhakalpo nāma viṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 20// samāptaścāyaṃ śrāddhakalpaḥ |
vasiṣṭha uvāca itthaṃ pravarttamānasya jamadagnermahātmanaḥ |
varṣāṇi katicidrājanvyatīyuramitaujasaḥ

---

2,21.2

रामो ऽपि नृपशार्दूल सर्वधर्मभृतां वरः ।
वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः

rāmo 'pi nṛpaśārdūla sarvadharmabhṛtāṃ varaḥ |
vedavedāṅgatattvajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

---

2,21.3

पित्रोश्चकार शुश्रूषां विनीतात्मा महामतिः ।
प्रीतिं च निजचेष्टाभिरन्वहं पर्यवर्त्तयत्

pitroścakāra śuśrūṣāṃ vinītātmā mahāmatiḥ |
prītiṃ ca nijaceṣṭābhiranvahaṃ paryavarttayat

---

2,21.4

इत्थं प्रवर्त्तमानस्य वर्षाणि कतिचिन्नृप ।
पित्रोः शुश्रूषयानैषीद्रामो मतिमतां वरः

itthaṃ pravarttamānasya varṣāṇi katicinnṛpa |
pitroḥ śuśrūṣayānaiṣīdrāmo matimatāṃ varaḥ

---

2,21.5

स कदाचिन्महातेजाः पितामह गुहं प्रति ।
गन्तुं व्यवसितो राजन्दैवेन च नियोजितः

sa kadācinmahātejāḥ pitāmaha guhaṃ prati |
gantuṃ vyavasito rājandaivena ca niyojitaḥ

---

2,21.6

निपीड्य शिरसा पित्रोश्चरणौ भृगुपुङ्गवः ।
उवाच प्राञ्जलिर्भूतवा सप्रश्रयमिदं वचः

nipīḍya śirasā pitroścaraṇau bhṛgupuṅgavaḥ |
uvāca prāñjalirbhūtavā sapraśrayamidaṃ vacaḥ

---

2,21.7

कञ्चिदर्थमहं तात मातरं त्वां च साम्प्रतम् ।
विज्ञापयितुमिच्छामि मम तच्छ्रोतुमर्हथः

kañcidarthamahaṃ tāta mātaraṃ tvāṃ ca sāmpratam |
vijñāpayitumicchāmi mama tacchrotumarhathaḥ

---

2,21.8

पितामहमहं द्रष्टुमुत्कण्ठितमनाश्चिरम् ।
तस्मात्तत्पार्श्वमधुना गमिष्ये वामनुज्ञया

pitāmahamahaṃ draṣṭumutkaṇṭhitamanāściram |
tasmāttatpārśvamadhunā gamiṣye vāmanujñayā

---

2,21.9

आहूतश्चासकृत्तात सोत्कण्ठं प्रीयमाणया ।
पितामह्या बहुमुखैरिच्छन्त्या मम दर्शनम्

āhūtaścāsakṛttāta sotkaṇṭhaṃ prīyamāṇayā |
pitāmahyā bahumukhairicchantyā mama darśanam

---

2,21.10

पितॄन्पितामहस्यापि प्रियमेव प्रदर्शनम् ।
सदीयं तेन तत्पार्श्वं गन्तुं मामनुजानत

pitṝnpitāmahasyāpi priyameva pradarśanam |
sadīyaṃ tena tatpārśvaṃ gantuṃ māmanujānata

---

2,21.11

वसिष्ठ उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा संभ्रान्तं समुदीरितम् ।
हर्षेण महता युक्तौ साश्रुनेत्रौ बभूवतुः

vasiṣṭha uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā saṃbhrāntaṃ samudīritam |
harṣeṇa mahatā yuktau sāśrunetrau babhūvatuḥ

---

2,21.12

तमालिङ्ग्य महाभागं मूर्ध्न्युपाघ्राय सादरम् ।
अभिनन्द्याशिषा तात ह्युभौ ताविदमाहतुः

tamāliṅgya mahābhāgaṃ mūrdhnyupāghrāya sādaram |
abhinandyāśiṣā tāta hyubhau tāvidamāhatuḥ

---

2,21.13

पितामहगृहं तात प्रयाहि त्वं यथासुखम् ।
पितामहपितामह्योः प्रीतये दर्शनाय च

pitāmahagṛhaṃ tāta prayāhi tvaṃ yathāsukham |
pitāmahapitāmahyoḥ prītaye darśanāya ca

---

2,21.14

तत्र गत्वा यथान्यायं तं शुश्रूषा परायणः ।
कञ्चित्कालं तयोर्वत्स प्रीतये वस तद्गृहे

tatra gatvā yathānyāyaṃ taṃ śuśrūṣā parāyaṇaḥ |
kañcitkālaṃ tayorvatsa prītaye vasa tadgṛhe

---

2,21.15

स्थित्वा नातिचिरं कालं तयोर्भूयो ऽप्यनुशय ।
अत्रागच्छ महाभाग क्षेमेणास्मद्दिदृक्षया

sthitvā nāticiraṃ kālaṃ tayorbhūyo 'pyanuśaya |
atrāgaccha mahābhāga kṣemeṇāsmaddidṛkṣayā

---

2,21.16

क्षणार्द्धमपि शक्ताः स्थो न विना पुत्रदर्शनम् ।
तस्मात्पितामह गृहे न चिरात्स्थातुमर्हसि

kṣaṇārddhamapi śaktāḥ stho na vinā putradarśanam |
tasmātpitāmaha gṛhe na cirātsthātumarhasi

---

2,21.17

तदाज्ञयाथ वा पुत्र प्रपितामहसन्निधिम् ।
गतो ऽपि शीघ्रमागच्छ क्रमेण तदनुज्ञया

tadājñayātha vā putra prapitāmahasannidhim |
gato 'pi śīghramāgaccha krameṇa tadanujñayā

---

2,21.18

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तौ परिक्रम्य प्रणम्य च महामतिः ।
पितरावप्यनुज्ञाप्य पितामहगृहं ततः

vasiṣṭha uvāca ityuktastau parikramya praṇamya ca mahāmatiḥ |
pitarāvapyanujñāpya pitāmahagṛhaṃ tataḥ

---

2,21.19

स गत्वा भृगुवर्यस्य ऋचीकस्य महात्मनः ।
प्रविवेशाश्रमं रामो मुनिशिष्योपशोभितम्

sa gatvā bhṛguvaryasya ṛcīkasya mahātmanaḥ |
praviveśāśramaṃ rāmo muniśiṣyopaśobhitam

---

2,21.20

स्वाध्यायघोषैर्विपुलैः सर्वतः प्रतिनादितम् ।
प्रशान्तवैर सत्त्वाढ्यं सर्वसत्त्वमनोहरम्

svādhyāyaghoṣairvipulaiḥ sarvataḥ pratināditam |
praśāntavaira sattvāḍhyaṃ sarvasattvamanoharam

---

2,21.21

स प्रविश्यश्रमं रम्यमृचीकं स्थितमासने ।
ददर्श रामो राजेन्द्र स पितामहमग्रतः

sa praviśyaśramaṃ ramyamṛcīkaṃ sthitamāsane |
dadarśa rāmo rājendra sa pitāmahamagrataḥ

---

2,21.22

जाज्वल्यमानं तपसा धिष्ण्यस्थमिव पावकम् ।
उपासितं सत्यवत्या यथा दक्षिणायऽध्वरम्

jājvalyamānaṃ tapasā dhiṣṇyasthamiva pāvakam |
upāsitaṃ satyavatyā yathā dakṣiṇāya'dhvaram

---

2,21.23

स्वसमीपमुपायान्तं राममालोक्य तौ नृप ।
सुचिरं तं विमर्शेतां समाज्ञापूर्वदर्शनौ

svasamīpamupāyāntaṃ rāmamālokya tau nṛpa |
suciraṃ taṃ vimarśetāṃ samājñāpūrvadarśanau

---

2,21.24

को ऽयमेष तपोराशिः सर्वलत्रणपूजितः ।
बालो ऽयं बलवान्भातिगांभीर्यात्प्रश्रयेण च

ko 'yameṣa taporāśiḥ sarvalatraṇapūjitaḥ |
bālo 'yaṃ balavānbhātigāṃbhīryātpraśrayeṇa ca

---

2,21.25

एवं तयोश्चिन्तयतोः सहर्षं हृदि कौतुकात् ।
आससाद शनै रामः समीपे विनयान्वितः

evaṃ tayościntayatoḥ saharṣaṃ hṛdi kautukāt |
āsasāda śanai rāmaḥ samīpe vinayānvitaḥ

---

2,21.26

स्वनामगोत्रे मतिमानुक्त्वा पित्रोर्मुदान्वितः ।
संस्पृशंश्चरणौ मूर्ध्ना हस्ताभ्यां चाभ्यवादयत्

svanāmagotre matimānuktvā pitrormudānvitaḥ |
saṃspṛśaṃścaraṇau mūrdhnā hastābhyāṃ cābhyavādayat

---

2,21.27

ततस्तौ प्रीतमनसौ समुथाप्य च सत्तमम् ।
आशीर्भिरभिनन्देतां पृथक् पृथगुभावपि

tatastau prītamanasau samuthāpya ca sattamam |
āśīrbhirabhinandetāṃ pṛthak pṛthagubhāvapi

---

2,21.28

तमाश्लिष्याङ्कमारोप्य हर्णाश्रुप्लुतलोचनौ ।
वीक्षन्तौ तन्मुखांभोजं परं हर्षमवापतुः

tamāśliṣyāṅkamāropya harṇāśruplutalocanau |
vīkṣantau tanmukhāṃbhojaṃ paraṃ harṣamavāpatuḥ

---

2,21.29

ततः सुखोपविष्टं तमात्मवंशसमुद्वहम् ।
अनामयमपृच्छेतां तावुभौ दंपती तदा

tataḥ sukhopaviṣṭaṃ tamātmavaṃśasamudvaham |
anāmayamapṛcchetāṃ tāvubhau daṃpatī tadā

---

2,21.30

पितरौ ते कुशलिनो वत्स किंभ्रातरस्तथा ।
अनायासेन ते वृत्तिर्वर्तते चाथ कर्हिचित्

pitarau te kuśalino vatsa kiṃbhrātarastathā |
anāyāsena te vṛttirvartate cātha karhicit

---

2,21.31

समस्ताभ्यां ततो राजन्नाचचक्षे यथोदितः ।
तथा स्वानुगतं पित्रोर्भ्रातॄणां चैव चेष्टितम्

samastābhyāṃ tato rājannācacakṣe yathoditaḥ |
tathā svānugataṃ pitrorbhrātṝṇāṃ caiva ceṣṭitam

---

2,21.32

एवं तयोर्महाराज सत्प्रीतिजनितैगुणैः ।
प्रीयमाणो ऽवसद्रामः पितुः पित्रोर्न्निवेशने

evaṃ tayormahārāja satprītijanitaiguṇaiḥ |
prīyamāṇo 'vasadrāmaḥ pituḥ pitrornniveśane

---

2,21.33

स तस्मिन्सर्वभूतानां मनोनयननन्दनः ।
उवास कतिचिन्मासांस्तच्छुश्रूषापरायणः

sa tasminsarvabhūtānāṃ manonayananandanaḥ |
uvāsa katicinmāsāṃstacchuśrūṣāparāyaṇaḥ

---

2,21.34

अथानुज्ञाप्य तौ राजन्भृगुवर्यो महामनाः ।
पितामहगुरोर्गन्तुमियेषाश्रयमाश्रमम्

athānujñāpya tau rājanbhṛguvaryo mahāmanāḥ |
pitāmahagurorgantumiyeṣāśrayamāśramam

---

2,21.35

स ताभ्यां प्रीतियुक्ताभ्यामाशीर्भिरभिनन्दितः ।
यथा चाभ्यां प्रदिष्टेन यया वौर्वाश्रमं प्रति

sa tābhyāṃ prītiyuktābhyāmāśīrbhirabhinanditaḥ |
yathā cābhyāṃ pradiṣṭena yayā vaurvāśramaṃ prati

---

2,21.36

तं नमस्कृत्य विधिवच्च्यवनं च महातपाः ।
सप्रहर्षं तदाज्ञातः प्रययावाश्रमं भृगोः

taṃ namaskṛtya vidhivaccyavanaṃ ca mahātapāḥ |
sapraharṣaṃ tadājñātaḥ prayayāvāśramaṃ bhṛgoḥ

---

2,21.37

स गत्वामुनिमुख्यस्य भृगोराश्रममण्डलम् ।
ददर्श शान्तचेतोभिर्मुनिभिः सर्वतो वृतम्

sa gatvāmunimukhyasya bhṛgorāśramamaṇḍalam |
dadarśa śāntacetobhirmunibhiḥ sarvato vṛtam

---

2,21.38

सुस्निग्धशीतलच्छायैः सर्वर्तुकगुणान्वितैः ।
तरुभिः संवृतं प्रीतः फलपुष्पोत्तरान्वितैः

susnigdhaśītalacchāyaiḥ sarvartukaguṇānvitaiḥ |
tarubhiḥ saṃvṛtaṃ prītaḥ phalapuṣpottarānvitaiḥ

---

2,21.39

नानाखगकुलारावैर्मनःश्रोत्रसुखावहैः ।
ब्रह्मघोषैश्च विविधैः सर्वतः प्रतिनादितम्

nānākhagakulārāvairmanaḥśrotrasukhāvahaiḥ |
brahmaghoṣaiśca vividhaiḥ sarvataḥ pratināditam

---

2,21.40

समन्त्राहुतिहोमोत्थधूमगन्धेन सर्वतः ।
निरस्तनिखिलाघौघं वनान्तरविसर्पिणा

samantrāhutihomotthadhūmagandhena sarvataḥ |
nirastanikhilāghaughaṃ vanāntaravisarpiṇā

---

2,21.41

समित्कुशाहरैर्दण्डमेखलाजिनमण्डितैः ।
अभितः शोभितं राजन्रम्यैर्मुनिकुमारकैः

samitkuśāharairdaṇḍamekhalājinamaṇḍitaiḥ |
abhitaḥ śobhitaṃ rājanramyairmunikumārakaiḥ

---

2,21.42

प्रसूनजलसंपूर्मपात्रहस्ताभिरन्तरा ।
शोभितं मुनिकल्याभिश्चरन्तीभिरितस्ततः

prasūnajalasaṃpūrmapātrahastābhirantarā |
śobhitaṃ munikalyābhiścarantībhiritastataḥ

---

2,21.43

सपोतहरिणीयूथैर्विस्रंभादविशङ्किभिः ।
उटजाङ्गणपर्यन्ततरुच्छायास्वधिष्ठितम्

sapotahariṇīyūthairvisraṃbhādaviśaṅkibhiḥ |
uṭajāṅgaṇaparyantatarucchāyāsvadhiṣṭhitam

---

2,21.44

रोमन्थतः परामृष्टियूथ साक्षिकमुत्प्रदैः ।
प्रारब्धताण्डवं केकीमयूरैर्मधुरस्वरैः

romanthataḥ parāmṛṣṭiyūtha sākṣikamutpradaiḥ |
prārabdhatāṇḍavaṃ kekīmayūrairmadhurasvaraiḥ

---

2,21.45

प्रविकीर्णकणोद्देशं मृगशब्दैः समीपगैः ।
अनालीढातपच्छायाशुष्यन्नीवारराशिभिः

pravikīrṇakaṇoddeśaṃ mṛgaśabdaiḥ samīpagaiḥ |
anālīḍhātapacchāyāśuṣyannīvārarāśibhiḥ

---

2,21.46

हूयमानानलं काले पूज्यमानातिथिव्रजम् ।
अभ्यस्यमानच्छन्दौघं चिन्त्यमानगमोदितम्

hūyamānānalaṃ kāle pūjyamānātithivrajam |
abhyasyamānacchandaughaṃ cintyamānagamoditam

---

2,21.47

पठ्यमानाखिलस्मार्त्तं श्रौतार्थप्रविचारणम् ।
प्रारब्धपितृदेवेज्यं सर्वभूतमनोहरम्

paṭhyamānākhilasmārttaṃ śrautārthapravicāraṇam |
prārabdhapitṛdevejyaṃ sarvabhūtamanoharam

---

2,21.48

तपस्विजनभूयिष्ठमाकापुरुषसेवितम् ।
तपोवृद्धिकरं पुण्यं सर्वसत्त्वसुखास्पदम्

tapasvijanabhūyiṣṭhamākāpuruṣasevitam |
tapovṛddhikaraṃ puṇyaṃ sarvasattvasukhāspadam

---

2,21.49

तपोधनानन्दकरं ब्रह्मलोकमिवापरम् ।
प्रसूनसौरभभ्राम्यन्मधुपारावनादितम्

tapodhanānandakaraṃ brahmalokamivāparam |
prasūnasaurabhabhrāmyanmadhupārāvanāditam

---

2,21.50

सर्वतो वीज्यमानेन विविधेन नभस्वता ।
एवंविधगुणोपेतं पश्यन्नाश्रममुत्तमम्

sarvato vījyamānena vividhena nabhasvatā |
evaṃvidhaguṇopetaṃ paśyannāśramamuttamam

---

2,21.51

प्रविवेश विनीतात्मा सुकृतीवामरालयम् ।
संप्रविश्यश्रमोपान्तं रामः स्वप्रपितामहम्

praviveśa vinītātmā sukṛtīvāmarālayam |
saṃpraviśyaśramopāntaṃ rāmaḥ svaprapitāmaham

---

2,21.52

ददर्श परितो राजन्मुनिशिष्यशतावृतम् ।
व्याख्यानवेदिकामध्ये निविष्टं कुशविष्टरे ।
सितश्मश्रुजटाकूर्चब्रह्मसूत्रोपशोभितम्

dadarśa parito rājanmuniśiṣyaśatāvṛtam |
vyākhyānavedikāmadhye niviṣṭaṃ kuśaviṣṭare |
sitaśmaśrujaṭākūrcabrahmasūtropaśobhitam

---

2,21.53

वामेतरोरुमध्यास्त वामजङ्घेन जानुना

vāmetarorumadhyāsta vāmajaṅghena jānunā

---

2,21.54

योगपट्टेन संवीतस्वदेहमृषिपुङ्गवम् ।
व्याख्यानमुद्राविलसत्सव्यपाणितलांबुजम्

yogapaṭṭena saṃvītasvadehamṛṣipuṅgavam |
vyākhyānamudrāvilasatsavyapāṇitalāṃbujam

---

2,21.55

योगपट्टोपरिन्यस्तविभ्राजद्वामपाणिकम् ।
सम्यगारण्यवाक्यानां सूक्ष्मतत्त्वार्थसंहतिम्

yogapaṭṭoparinyastavibhrājadvāmapāṇikam |
samyagāraṇyavākyānāṃ sūkṣmatattvārthasaṃhatim

---

2,21.56

विवृत्य मुनिमुख्येभ्यः श्रावयन्तं तपोनिधिम् ।
पितुः पितामहं द्दष्ट्वा रामस्तस्य महात्मनः

vivṛtya munimukhyebhyaḥ śrāvayantaṃ taponidhim |
pituḥ pitāmahaṃ ddaṣṭvā rāmastasya mahātmanaḥ

---

2,21.57

शनैरिवमहाराज समीपं समुपागमत् ।
तमागतमुपालक्ष्य तत्प्रभावप्रधर्षिताः

śanairivamahārāja samīpaṃ samupāgamat |
tamāgatamupālakṣya tatprabhāvapradharṣitāḥ

---

2,21.58

शङ्कामवापुर्मुनयो दूरादेवाखिला नृप ।
तावदूभृगुरमेयात्मा तदागमनतोषितः

śaṅkāmavāpurmunayo dūrādevākhilā nṛpa |
tāvadūbhṛgurameyātmā tadāgamanatoṣitaḥ

---

2,21.59

निवृत्तान्यकथालापस्तं पश्यन्नास पार्थिव ।
रामो ऽपि तमुपागम्य विनयावनताननः

nivṛttānyakathālāpastaṃ paśyannāsa pārthiva |
rāmo 'pi tamupāgamya vinayāvanatānanaḥ

---

2,21.60

अवन्दत यथान्ययमुपेन्द्र इव वेधसम् ।
अभिवाद्य यथान्यायं ख्यातिं च विनयान्वितः

avandata yathānyayamupendra iva vedhasam |
abhivādya yathānyāyaṃ khyātiṃ ca vinayānvitaḥ

---

2,21.61

तांश्च संभावयामास मुनीन्रामोयथावयः ।
तैश्च सर्वैर्मुदोपेतैराशीर्भिरभिवर्द्धितः

tāṃśca saṃbhāvayāmāsa munīnrāmoyathāvayaḥ |
taiśca sarvairmudopetairāśīrbhirabhivarddhitaḥ

---

2,21.62

उपाविवेश मेधावी भूमौ तेषामनुज्ञया ।
उपविष्टं ततो राममाशीर्भिरभिनन्दितम्

upāviveśa medhāvī bhūmau teṣāmanujñayā |
upaviṣṭaṃ tato rāmamāśīrbhirabhinanditam

---

2,21.63

पप्रच्छकुशलप्रश्नं तमालोक्य भृगुस्तदा ।
कुशलं खलु ते वत्स पित्रोश्च किमनामयम्

papracchakuśalapraśnaṃ tamālokya bhṛgustadā |
kuśalaṃ khalu te vatsa pitrośca kimanāmayam

---

2,21.64

भ्रातॄणां चैव भवतःपितुः पित्रोस्तथैव च ।
किमर्थमागतो ऽत्र त्वमधुनामम सन्निधिम्

bhrātṝṇāṃ caiva bhavataḥpituḥ pitrostathaiva ca |
kimarthamāgato 'tra tvamadhunāmama sannidhim

---

2,21.65

केनापि वा त्वमादिष्टः स्वयमेवाथवागतः ।
ततोरामो यथान्यायं तस्मै सर्वमशेषतः

kenāpi vā tvamādiṣṭaḥ svayamevāthavāgataḥ |
tatorāmo yathānyāyaṃ tasmai sarvamaśeṣataḥ

---

2,21.66

कथयामास यत्पृष्टं तदा तेन महात्मना ।
पितुर्मातुश्च वृत्तान्त भ्रातॄणां च महात्मनाम्

kathayāmāsa yatpṛṣṭaṃ tadā tena mahātmanā |
piturmātuśca vṛttānta bhrātṝṇāṃ ca mahātmanām

---

2,21.67

पितुः प्रित्रोश्चकौशल्य दर्शनं च तयोर्नृप ।
एतदन्यच्च सकलं भृगोः सप्रश्रयं मुदा

pituḥ pritroścakauśalya darśanaṃ ca tayornṛpa |
etadanyacca sakalaṃ bhṛgoḥ sapraśrayaṃ mudā

---

2,21.68

न्यवेदयद्यथान्यायमात्मनश्च समीहितम् ।
श्रुत्वैतदखिलं राजन्रामेण समुदीरितम्

nyavedayadyathānyāyamātmanaśca samīhitam |
śrutvaitadakhilaṃ rājanrāmeṇa samudīritam

---

2,21.69

तं च दृष्ट्वा विशेषेण भृगुः प्रीतो ऽभ्यनन्दत ।
एवं तस्य प्रियं कुर्वन्नुत्कृष्टैरात्मकर्मभिः

taṃ ca dṛṣṭvā viśeṣeṇa bhṛguḥ prīto 'bhyanandata |
evaṃ tasya priyaṃ kurvannutkṛṣṭairātmakarmabhiḥ

---

2,21.70

तत्राश्रमे ऽवसद्रामो दिनानि कतिचिन्नृप ।
ततः कदाचिदेकान्ते रामं मुनिवरोत्तमः

tatrāśrame 'vasadrāmo dināni katicinnṛpa |
tataḥ kadācidekānte rāmaṃ munivarottamaḥ

---

2,21.71

वत्सागच्छेति तं राजन्नुपाह्वयदुपह्वरे ।
सो ऽभिगम्य तमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः

vatsāgaccheti taṃ rājannupāhvayadupahvare |
so 'bhigamya tamāsīnamabhivādya kṛtāñjaliḥ

---

2,21.72

तस्थौ तत्पुरतो रामः सुप्रीतेनान्तरात्मना ।
आशीर्भिरभिनन्द्याथ भृगुस्तं प्रीत मानसः

tasthau tatpurato rāmaḥ suprītenāntarātmanā |
āśīrbhirabhinandyātha bhṛgustaṃ prīta mānasaḥ

---

2,21.73

प्राह नाधिगताशङ्कं राममालोक्य सादरम् ।
श्रुणु वत्स वचो मह्य यत्त्वां वक्ष्यामि सांप्रतम्

prāha nādhigatāśaṅkaṃ rāmamālokya sādaram |
śruṇu vatsa vaco mahya yattvāṃ vakṣyāmi sāṃpratam

---

2,21.74

हितार्थं सर्वलोकानां तव चास्माकमेव च ।
गच्छ पुत्र ममादेशाद्धिमवन्तं महागिरिम्

hitārthaṃ sarvalokānāṃ tava cāsmākameva ca |
gaccha putra mamādeśāddhimavantaṃ mahāgirim

---

2,21.75

अधुनैवाश्रमादस्मात्तपसे धृतमानसः ।
तत्रगत्वा महाभाग कृत्वाश्रमापदं शुभम्

adhunaivāśramādasmāttapase dhṛtamānasaḥ |
tatragatvā mahābhāga kṛtvāśramāpadaṃ śubham

---

2,21.76

आराधय महादेवं तपसा नियमेन च ।
प्रीतिमुत्पाद्य तस्य त्वं भक्त्यानन्यगया चिरात्

ārādhaya mahādevaṃ tapasā niyamena ca |
prītimutpādya tasya tvaṃ bhaktyānanyagayā cirāt

---

2,21.77

श्रेयो महदवाप्नोषि नात्र कार्या विजारणा ।
तरसा तव भक्त्या च प्रीतो भवति शङ्करः

śreyo mahadavāpnoṣi nātra kāryā vijāraṇā |
tarasā tava bhaktyā ca prīto bhavati śaṅkaraḥ

---

2,21.78

करिष्यति च ते सर्वं मनसा यद्यदिच्छसि ।
तुष्टे तस्मिञ्जगन्नाथे शङ्करे भक्तवत्सले

kariṣyati ca te sarvaṃ manasā yadyadicchasi |
tuṣṭe tasmiñjagannāthe śaṅkare bhaktavatsale

---

2,21.79

अस्त्रग्राममशेषं त्वं वणु पुत्र यथेप्सितम् ।
त्वया हितार्थं देवानां करणीयं सुदुष्करम्

astragrāmamaśeṣaṃ tvaṃ vaṇu putra yathepsitam |
tvayā hitārthaṃ devānāṃ karaṇīyaṃ suduṣkaram

---

2,21.80

विद्यते ऽभ्यधिकं कर्म शस्त्रसाध्यमनेकशः ।
तस्मात्त्वं देवदेवेशं समाराधय शङ्करम्

vidyate 'bhyadhikaṃ karma śastrasādhyamanekaśaḥ |
tasmāttvaṃ devadeveśaṃ samārādhaya śaṅkaram

---

2,21.81

भक्त्या परमया युक्तस्ततो ऽभीष्टमवाप्स्यसि

bhaktyā paramayā yuktastato 'bhīṣṭamavāpsyasi

2,22.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे एकविंशति तमौध्यायः ॥
21// वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तो भृगुणा तथेत्युक्त्वा प्रणम्य च ।
रामस्तेनाभ्यनुज्ञातश्चकार गमने मनः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde ekaviṃśati tamaudhyāyaḥ // 21// vasiṣṭha uvāca ityevamukto bhṛguṇā tathetyuktvā praṇamya ca |
rāmastenābhyanujñātaścakāra gamane manaḥ

---

2,22.2

भृगुं ख्यातिं च विधिवत्परिक्रम्य प्रणम्यच ।
परिष्वक्तस्तथा ताभ्यामाशीर्भिराभिनन्दितः

bhṛguṃ khyātiṃ ca vidhivatparikramya praṇamyaca |
pariṣvaktastathā tābhyāmāśīrbhirābhinanditaḥ

---

2,22.3

मुनींश्च तान्नमस्कृत्य तैः सर्वैरनुमोदितः ।
निश्चक्रमाश्रमात्तस्मात्तपसे कृतनिश्चयः

munīṃśca tānnamaskṛtya taiḥ sarvairanumoditaḥ |
niścakramāśramāttasmāttapase kṛtaniścayaḥ

---

2,22.4

ततो गुरुनियोगेन तदुक्तेनैव वर्त्मना ।
हिमवन्तं गिरिवरं ययौ रामो महामनाः

tato guruniyogena taduktenaiva vartmanā |
himavantaṃ girivaraṃ yayau rāmo mahāmanāḥ

---

2,22.5

सो ऽतीत्य विविधान्देशान्पर्वतान्सरितस्तथा ।
वनानि मुनिमुख्यानामावासांश्चात्यगाच्छनैः

so 'tītya vividhāndeśānparvatānsaritastathā |
vanāni munimukhyānāmāvāsāṃścātyagācchanaiḥ

---

2,22.6

तत्रतत्र निवासेषु मुनीनां निवसन्पथि ।
तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु निवसन्वा ययौ शनैः

tatratatra nivāseṣu munīnāṃ nivasanpathi |
tīrtheṣu kṣetramukhyeṣu nivasanvā yayau śanaiḥ

---

2,22.7

अतीत्य सुबहून्देशान्पश्यन्नपि मनोरमान् ।
आससादच लश्रेष्ठं हिमवन्तमनुत्तमम्

atītya subahūndeśānpaśyannapi manoramān |
āsasādaca laśreṣṭhaṃ himavantamanuttamam

---

2,22.8

स गत्वा पर्वतवरं नानाद्रुमलतास्थितम् ।
ददर्श विपुलैः शृङ्गैरुल्लिखन्तमिवांबरम्

sa gatvā parvatavaraṃ nānādrumalatāsthitam |
dadarśa vipulaiḥ śṛṅgairullikhantamivāṃbaram

---

2,22.9

नानाधातुविचित्रैश्च प्रदेशैरुपशोभितम् ।
रत्नौषधीभिरभितः स्फुरद्भिरभिशोभितम्

nānādhātuvicitraiśca pradeśairupaśobhitam |
ratnauṣadhībhirabhitaḥ sphuradbhirabhiśobhitam

---

2,22.10

मरुत्संघट्टनाघृष्टनीरसांघ्रिपजन्मना ।
सानिलेनानलेनोच्छैर्दह्यमानं नवं क्वचित्

marutsaṃghaṭṭanāghṛṣṭanīrasāṃghripajanmanā |
sānilenānalenocchairdahyamānaṃ navaṃ kvacit

---

2,22.11

क्वचिद्रविकरामर्शज्वलदर्केपलाग्निभिः ।
द्रवद्धिमाशिलाजातुजलशान्तदवानलम्

kvacidravikarāmarśajvaladarkepalāgnibhiḥ |
dravaddhimāśilājātujalaśāntadavānalam

---

2,22.12

स्फटिकाञ्जनदुर्वर्णस्वर्णराशिप्रभाकरैः ।
स्फुरत्परस्परच्छायाशरैर्द्दीप्तवनं क्वचित्

sphaṭikāñjanadurvarṇasvarṇarāśiprabhākaraiḥ |
sphuratparasparacchāyāśarairddīptavanaṃ kvacit

---

2,22.13

उपत्यकशिलापृष्ठवालातपनिषेविभिः ।
तुषारक्लिन्नसिद्धौघौरुद्भासितवनं क्वचित्

upatyakaśilāpṛṣṭhavālātapaniṣevibhiḥ |
tuṣāraklinnasiddhaughaurudbhāsitavanaṃ kvacit

---

2,22.14

क्वचिदर्काशुसंभिन्नश्चामीकरशिलाश्रितैः ।
यक्षौघैर्भासितोपान्तं विशद्भिरिवपावकम्

kvacidarkāśusaṃbhinnaścāmīkaraśilāśritaiḥ |
yakṣaughairbhāsitopāntaṃ viśadbhirivapāvakam

---

2,22.15

दरीमुखविनिष्क्रान्ततरक्षूत्पतनाकुलैः ।
मृगयूथार्त्तसन्नादैरापूरितगुहं क्वचित्

darīmukhaviniṣkrāntatarakṣūtpatanākulaiḥ |
mṛgayūthārttasannādairāpūritaguhaṃ kvacit

---

2,22.16

युद्ध्यद्वराहशार्दूलयूथपैरित स्तेरम् ।
प्रसभोन्मृष्टकान्तोरुशिलातरुतटं क्वचित्

yuddhyadvarāhaśārdūlayūthapairita steram |
prasabhonmṛṣṭakāntoruśilātarutaṭaṃ kvacit

---

2,22.17

कलभोन्मेषणाकृष्टकरिणीभिरनुद्रुतैः ।
गवयैः खुरसंक्षुण्णशिलाप्रस्थतटङ्क्वचित्

kalabhonmeṣaṇākṛṣṭakariṇībhiranudrutaiḥ |
gavayaiḥ khurasaṃkṣuṇṇaśilāprasthataṭaṅkvacit

---

2,22.18

वासितर्थे ऽभिसंवृद्धमदोन्मत्तमतङ्गजैः ।
युद्ध्यद्भिश्चूर्णितानेकगण्डशैलवनं क्वचित्

vāsitarthe 'bhisaṃvṛddhamadonmattamataṅgajaiḥ |
yuddhyadbhiścūrṇitānekagaṇḍaśailavanaṃ kvacit

---

2,22.19

बृंहितश्रवणामर्षान्मातं गानभिधावताम् ।
सिंहानां चरणक्षुण्णनखभिन्नोपरं क्वचित्

bṛṃhitaśravaṇāmarṣānmātaṃ gānabhidhāvatām |
siṃhānāṃ caraṇakṣuṇṇanakhabhinnoparaṃ kvacit

---

2,22.20

सहसा निपतत्सिंहनखनिर्भिन्नमस्तकैः ।
गजैराक्रन्दनादेन पूर्यमामं वनं क्वचित्

sahasā nipatatsiṃhanakhanirbhinnamastakaiḥ |
gajairākrandanādena pūryamāmaṃ vanaṃ kvacit

---

2,22.21

अष्टपादबलाकृष्टकेसरा दारुणाखैः ।
भेद्यमानाखिलशिलागंभीरकुहरं क्वचित्

aṣṭapādabalākṛṣṭakesarā dāruṇākhaiḥ |
bhedyamānākhilaśilāgaṃbhīrakuharaṃ kvacit

---

2,22.22

संरब्धा नेकशबरप्रसक्तैरृयूथपैः ।
इतरेतरसंमर्दं विप्रभग्नदृषत्क्वचित्

saṃrabdhā nekaśabaraprasaktairṛyūthapaiḥ |
itaretarasaṃmardaṃ viprabhagnadṛṣatkvacit

---

2,22.23

गिरिकुञ्जेषु संक्रीडत्करिणीमद्विपं क्वचित् ।
करेणुमाद्रवन्मत्तगजाकलितकाननम्

girikuñjeṣu saṃkrīḍatkariṇīmadvipaṃ kvacit |
kareṇumādravanmattagajākalitakānanam

---

2,22.24

स्वपत्सिंहमुखश्वासमरुत्पुर्मदरीशतम् ।
गहनेषु गुरुत्राससाशङ्कविहरन्मृगम्

svapatsiṃhamukhaśvāsamarutpurmadarīśatam |
gahaneṣu gurutrāsasāśaṅkaviharanmṛgam

---

2,22.25

कण्टाकश्लिष्टलाङ्गूललोमत्रुटनकातरैः ।
क्रीडितं चमरीयूथैर्मन्दमन्दविचारिभिः

kaṇṭākaśliṣṭalāṅgūlalomatruṭanakātaraiḥ |
krīḍitaṃ camarīyūthairmandamandavicāribhiḥ

---

2,22.26

गिरिकन्दरसंसक्तकिन्नरीसमुदीरितैः ।
सतालनादैरुदिनैर्भृताशेषदिशामुखम्

girikandarasaṃsaktakinnarīsamudīritaiḥ |
satālanādairudinairbhṛtāśeṣadiśāmukham

---

2,22.27

अरण्यदेवतानां च चरेतीनामितस्ततः ।
अलक्तकरसक्लिन्नचरणाङ्कितभूतलम्

araṇyadevatānāṃ ca caretīnāmitastataḥ |
alaktakarasaklinnacaraṇāṅkitabhūtalam

---

2,22.28

मयूरकेकिरीवृन्दैः संगीत मधुरस्वरैः ।
प्रवृत्तनृत्तं परितो विततोदग्रबर्हिभिः

mayūrakekirīvṛndaiḥ saṃgīta madhurasvaraiḥ |
pravṛttanṛttaṃ parito vitatodagrabarhibhiḥ

---

2,22.29

जलस्थलरुहानेककुसुमोत्करवर्षिभिः ।
गात्राह्लादकरैर्मन्दं वीज्यमानं वनानिलैः

jalasthalaruhānekakusumotkaravarṣibhiḥ |
gātrāhlādakarairmandaṃ vījyamānaṃ vanānilaiḥ

---

2,22.30

भूतार्त्तवरसास्वादमाद्यत्पुंस्कोकिलारवैः ।
आकुलीकृतपर्यन्तसहकारवनान्तरम्

bhūtārttavarasāsvādamādyatpuṃskokilāravaiḥ |
ākulīkṛtaparyantasahakāravanāntaram

---

2,22.31

नानापुष्पासवोन्माद्यद्भृङ्गसंगीतनादितम् ।
अनेकविहगारावबधिरीकृतकाननम्

nānāpuṣpāsavonmādyadbhṛṅgasaṃgītanāditam |
anekavihagārāvabadhirīkṛtakānanam

---

2,22.32

मधुद्रवार्द्राविरलप्रत्यग्रकुसुमोत्करैः ।
वनान्तमारुताकीर्णैरलङ्कृतमहीतलम्

madhudravārdrāviralapratyagrakusumotkaraiḥ |
vanāntamārutākīrṇairalaṅkṛtamahītalam

---

2,22.33

उपरिष्टान्निपततां विषमोपलसंकटे ।
निर्झराणां महारावैः समन्ताद्बधिरीकृतम्

upariṣṭānnipatatāṃ viṣamopalasaṃkaṭe |
nirjharāṇāṃ mahārāvaiḥ samantādbadhirīkṛtam

---

2,22.34

विततानेकसंसक्तशाखाग्राविरलच्छदैः ।
पाटलैर्विटपच्छायैरुपशल्यसमुत्थितैः

vitatānekasaṃsaktaśākhāgrāviralacchadaiḥ |
pāṭalairviṭapacchāyairupaśalyasamutthitaiḥ

---

2,22.35

कदंबनिंबहिन्तालसर्जबेधूकतिन्दुकैः ।
कपित्थपनसाशोकसहकारेगुदाशनैः

kadaṃbaniṃbahintālasarjabedhūkatindukaiḥ |
kapitthapanasāśokasahakāregudāśanaiḥ

---

2,22.36

नागचंपकपुन्नागकोविदारप्रियङ्गुभिः ।
प्रियालनीपबकुलबन्धूकाक्षतमालकैः

nāgacaṃpakapunnāgakovidārapriyaṅgubhiḥ |
priyālanīpabakulabandhūkākṣatamālakaiḥ

---

2,22.37

द्राक्षामधूकामलकजंबूकङ्कोलजातिभिः ।
बिल्वार्जुनकरञ्जाम्रबीजपूराङ्घ्रिपैरपि

drākṣāmadhūkāmalakajaṃbūkaṅkolajātibhiḥ |
bilvārjunakarañjāmrabījapūrāṅghripairapi

---

2,22.38

पिचुलांबष्ठकनकवैकङ्कतशमीधवैः ।
पुत्रजीवाभयारिष्टलोहोदुंबरपिप्पलैः

piculāṃbaṣṭhakanakavaikaṅkataśamīdhavaiḥ |
putrajīvābhayāriṣṭalohoduṃbarapippalaiḥ

---

2,22.39

अन्यैश्च विविधैर्वृक्षैः समन्तादुपशोभितम् ।
निरन्तरतरुच्छायासुदूरविनिवारितैः

anyaiśca vividhairvṛkṣaiḥ samantādupaśobhitam |
nirantaratarucchāyāsudūravinivāritaiḥ

---

2,22.40

समन्तादर्ककिरणैरनासादितभूतलम् ।
नानापक्वफलास्वादबलपुष्टैः प्लवेगमैः

samantādarkakiraṇairanāsāditabhūtalam |
nānāpakvaphalāsvādabalapuṣṭaiḥ plavegamaiḥ

---

2,22.41

आक्रान्तचकितानेकवनपङ्क्तिशताकुलम् ।
तत्र तत्रातिरम्यैश्च शिलाकुहरनिर्गतैः

ākrāntacakitānekavanapaṅktiśatākulam |
tatra tatrātiramyaiśca śilākuharanirgataiḥ

---

2,22.42

प्रतापविषमैराजन्ह्रास्यमानं सरिच्छतैः ।
सारोवरैश्च विपुलैः कुमुदोत्पलमण्डितैः

pratāpaviṣamairājanhrāsyamānaṃ saricchataiḥ |
sārovaraiśca vipulaiḥ kumudotpalamaṇḍitaiḥ

---

2,22.43

नानाविहगसंघुष्टैः समन्तादुपशोभितम् ।
समासाद्यथ शैलेन्द्रं तुषारशिशिरं गिरिम्

nānāvihagasaṃghuṣṭaiḥ samantādupaśobhitam |
samāsādyatha śailendraṃ tuṣāraśiśiraṃ girim

---

2,22.44

आरुरोह भगुश्रेष्ठस्तरसा तं मुदान्वितः ।
तस्य प्रविश्य गहनं वनं रामो महामनाः

āruroha bhaguśreṣṭhastarasā taṃ mudānvitaḥ |
tasya praviśya gahanaṃ vanaṃ rāmo mahāmanāḥ

---

2,22.45

विचचार शनै राजन्नुपशल्यमहीरुहम् ।
स तत्र विचरन्दिक्षु हरिणीभिः समन्ततः

vicacāra śanai rājannupaśalyamahīruham |
sa tatra vicarandikṣu hariṇībhiḥ samantataḥ

---

2,22.46

विक्ष्यमाणो मुदं लेभे साशङ्कं मुग्धदृष्टिभिः ।
स तत्र कुसुमामोदगन्धिभिर्वनवायुभिः

vikṣyamāṇo mudaṃ lebhe sāśaṅkaṃ mugdhadṛṣṭibhiḥ |
sa tatra kusumāmodagandhibhirvanavāyubhiḥ

---

2,22.47

वीज्यमानो जहर्षे स वीक्ष्योदारां वनश्रियम् ।
विविधाश्च स्थरीः सूक्ष्ममुपरिक्रम्य भार्गवः

vījyamāno jaharṣe sa vīkṣyodārāṃ vanaśriyam |
vividhāśca stharīḥ sūkṣmamuparikramya bhārgavaḥ

---

2,22.48

द्वन्द्वांश्च धातून्विविधान्पश्यन्नेवमतर्कयत् ।
अहो ऽयं सर्वशैलानामाधिपत्ये ऽभिषेचितः

dvandvāṃśca dhātūnvividhānpaśyannevamatarkayat |
aho 'yaṃ sarvaśailānāmādhipatye 'bhiṣecitaḥ

---

2,22.49

ब्रह्मणा यज्ञभाक्चैव स्थाने संप्रतिपादितः ।
अस्य शैलाधिराजत्वं सुव्यक्तमभिलक्ष्यते

brahmaṇā yajñabhākcaiva sthāne saṃpratipāditaḥ |
asya śailādhirājatvaṃ suvyaktamabhilakṣyate

---

2,22.50

रवैः कीचकवेणुनां मधुरीकृतकाननः ।
नितंबस्थलसंसक्ततुषारनिचयैग्यम्

ravaiḥ kīcakaveṇunāṃ madhurīkṛtakānanaḥ |
nitaṃbasthalasaṃsaktatuṣāranicayaigyam

---

2,22.51

विभातीवाहितस्वच्छपरीतधवलांशुकः ।
निबिडश्रितनीहारनिकरेण तथोपरि

vibhātīvāhitasvacchaparītadhavalāṃśukaḥ |
nibiḍaśritanīhāranikareṇa tathopari

---

2,22.52

नानावर्णोत्तरासंगावृत्ताङ्ग इवल्क्ष्यते ।
चन्दनागुरुकर्पूरकस्तूरीकुङ्कुमादिभिः

nānāvarṇottarāsaṃgāvṛttāṅga ivalkṣyate |
candanāgurukarpūrakastūrīkuṅkumādibhiḥ

---

2,22.53

अलङ्कृतागः सुव्यक्तं दृश्यते ऽही विलासिवत् ।
मृगेन्द्राहतदन्तीन्द्रकुंभस्थलपरिच्युतैः

alaṅkṛtāgaḥ suvyaktaṃ dṛśyate 'hī vilāsivat |
mṛgendrāhatadantīndrakuṃbhasthalaparicyutaiḥ

---

2,22.54

स्थूलमुक्तोत्करैरेष विभाति परितो गिरिः ।
नानावृक्षलतावल्लीपुष्पालङ्कृतमूर्द्धजः

sthūlamuktotkaraireṣa vibhāti parito giriḥ |
nānāvṛkṣalatāvallīpuṣpālaṅkṛtamūrddhajaḥ

---

2,22.55

नीरन्ध्राञ्चितमे घौघवितानसमलङ्कृतः ।
नानाधातुविचित्राङ्गः सर्वरत्नविभूषितः

nīrandhrāñcitame ghaughavitānasamalaṅkṛtaḥ |
nānādhātuvicitrāṅgaḥ sarvaratnavibhūṣitaḥ

---

2,22.56

कैलासव्याजविलसत्सितच्छत्रविराजितः ।
गजाश्वमुखयूथैश्च समन्तात्परिवारितः

kailāsavyājavilasatsitacchatravirājitaḥ |
gajāśvamukhayūthaiśca samantātparivāritaḥ

---

2,22.57

रत्नद्वीपमहाद्वारशिलाकन्दरमन्दिरः ।
विविक्तगह्वरास्थानमध्यसिंहासनाश्रयः

ratnadvīpamahādvāraśilākandaramandiraḥ |
viviktagahvarāsthānamadhyasiṃhāsanāśrayaḥ

---

2,22.58

समन्तात्प्रतिसंसक्ततरुवेत्रवतां शनैः ।
दृष्ट्वा जनैरनासाद्यो महाराजाधिराजवत्

samantātpratisaṃsaktataruvetravatāṃ śanaiḥ |
dṛṣṭvā janairanāsādyo mahārājādhirājavat

---

2,22.59

दोधूयमानो विचरच्चमरीचा रुचामरैः ।
मयूरैरुपनृत्यद्भिर्गायद्भिश्चैव किन्नरैः

dodhūyamāno vicaraccamarīcā rucāmaraiḥ |
mayūrairupanṛtyadbhirgāyadbhiścaiva kinnaraiḥ

---

2,22.60

सत्त्वजातैरनेकैश्च सेव्यमानो विराजते ।
व्यक्तमेवाचलेन्द्राणामधिराज्यपदे स्थितः

sattvajātairanekaiśca sevyamāno virājate |
vyaktamevācalendrāṇāmadhirājyapade sthitaḥ

---

2,22.61

भुनक्त्याक्रम्य वसुधां समग्रां श्रियमोजसा ।
एवं संचिन्तयानः स हिमाद्रिवनगह्वरे

bhunaktyākramya vasudhāṃ samagrāṃ śriyamojasā |
evaṃ saṃcintayānaḥ sa himādrivanagahvare

---

2,22.62

विचचार चिरं रामो मुदा परमया युतः ।
आससाद वने तस्मिन्विपुले भृगुपुङ्गवः

vicacāra ciraṃ rāmo mudā paramayā yutaḥ |
āsasāda vane tasminvipule bhṛgupuṅgavaḥ

---

2,22.63

सरोवरं महाराज विपुलं विमलोदकम् ।
कुमुदोत्पलकह्लारनिकरैरुपसोभितम्

sarovaraṃ mahārāja vipulaṃ vimalodakam |
kumudotpalakahlāranikarairupasobhitam

---

2,22.64

पङ्कजैरुत्पलैश्चैव रक्तपीतैः सितासितैः ।
अन्यैश्च जलचैर्वक्षैः सर्वतः समलङ्कृतम्

paṅkajairutpalaiścaiva raktapītaiḥ sitāsitaiḥ |
anyaiśca jalacairvakṣaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam

---

2,22.65

हंससारसदात्यूहकारण्डवशतैरपि ।
जीवजीवकचक्राह्वकुररभ्रमरोत्करैः

haṃsasārasadātyūhakāraṇḍavaśatairapi |
jīvajīvakacakrāhvakurarabhramarotkaraiḥ

---

2,22.66

संघुष्यमाणं परितः सेवितं मन्दवायुना ।
शफरीमत्स्यसंघैश्च विचरद्भिरितस्ततः

saṃghuṣyamāṇaṃ paritaḥ sevitaṃ mandavāyunā |
śapharīmatsyasaṃghaiśca vicaradbhiritastataḥ

---

2,22.67

अन्तर्जनितकल्लोलैर्नृत्यमानमिवाभितः ।
आससाद भृगुश्रेष्ठस्तत्सरोवरमुत्तमम्

antarjanitakallolairnṛtyamānamivābhitaḥ |
āsasāda bhṛguśreṣṭhastatsarovaramuttamam

---

2,22.68

नानापतत्र्रिविरुतैर्मधुरीकृतदिक्तटम् ।
स तस्य तीरे विपुलं कृत्वाश्रमपदं शुभम्

nānāpatatrrivirutairmadhurīkṛtadiktaṭam |
sa tasya tīre vipulaṃ kṛtvāśramapadaṃ śubham

---

2,22.69

रामो मतिमतां श्रेष्ठस्तपसे च मनो दधे ।
शाकमूलफलाहारो नियतं नियतेन्द्रियः

rāmo matimatāṃ śreṣṭhastapase ca mano dadhe |
śākamūlaphalāhāro niyataṃ niyatendriyaḥ

---

2,22.70

तपश्चचार देवेशं विनिवेश्यात्ममानसे ।
भृगूपदिष्टमार्गेण भक्त्या परमया युतः

tapaścacāra deveśaṃ viniveśyātmamānase |
bhṛgūpadiṣṭamārgeṇa bhaktyā paramayā yutaḥ

---

2,22.71

पूजयामास देवेशमेकाग्रमनसा नृप ।
अनिकेतः स वर्षासु शिशिरे जलसंश्रयः

pūjayāmāsa deveśamekāgramanasā nṛpa |
aniketaḥ sa varṣāsu śiśire jalasaṃśrayaḥ

---

2,22.72

ग्रीष्मे पञ्जाग्निमध्यस्थश्चचारैवं तपश्चिरम् ।
रिपून्निर्जित्य कामादीनूर्मिषषट्कं विधूय च

grīṣme pañjāgnimadhyasthaścacāraivaṃ tapaściram |
ripūnnirjitya kāmādīnūrmiṣaṣaṭkaṃ vidhūya ca

---

2,22.73

द्वन्द्वैरनुद्वेजितधीस्तापदोषैरनाकुलः ।
यमैः सनियमैश्चैव शुद्धदेहः समाहितः

dvandvairanudvejitadhīstāpadoṣairanākulaḥ |
yamaiḥ saniyamaiścaiva śuddhadehaḥ samāhitaḥ

---

2,22.74

वशी चकार पवनं प्राणायामेन देहगम् ।
जितपद्मासनो मौनी स्थिरचित्तो महामुनिः

vaśī cakāra pavanaṃ prāṇāyāmena dehagam |
jitapadmāsano maunī sthiracitto mahāmuniḥ

---

2,22.75

वशी चकार चाक्षाणि प्रत्याहारपरायणः ।
धारणाभिः स्थिरीचक्रे मनश्चञ्चलमात्मवान्

vaśī cakāra cākṣāṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ |
dhāraṇābhiḥ sthirīcakre manaścañcalamātmavān

---

2,22.76

ध्यानेन देवदेवेशं ददर्श परमेश्वरम् ।
स्वस्थान्तः करणो मैत्रः सर्वबाधाविवर्जितः

dhyānena devadeveśaṃ dadarśa parameśvaram |
svasthāntaḥ karaṇo maitraḥ sarvabādhāvivarjitaḥ

---

2,22.77

चिन्तयामास देवेशं ध्याने दृष्ट्वा जगद्गुरुम् ।
ध्येयावस्थि तचित्तात्मा निश्चलेद्रियदेहवान्

cintayāmāsa deveśaṃ dhyāne dṛṣṭvā jagadgurum |
dhyeyāvasthi tacittātmā niścaledriyadehavān

---

2,22.78

आकालावधि सो ऽतिष्ठन्निवातस्थप्रदीपवत् ।
जपंश्च देवदेवेशं ध्यायंश्च स्वमनीषया

ākālāvadhi so 'tiṣṭhannivātasthapradīpavat |
japaṃśca devadeveśaṃ dhyāyaṃśca svamanīṣayā

---

2,22.79

आराधयदमेयात्मा सर्वभावस्थमीश्वरम् ।
ततः स निष्फलं रूपमैश्वरं यन्निरञ्जनम्

ārādhayadameyātmā sarvabhāvasthamīśvaram |
tataḥ sa niṣphalaṃ rūpamaiśvaraṃ yannirañjanam

---

2,22.80

परं ज्योतिरचिन्त्यं यद्योगिध्येयमनुत्त मम् ।
नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम् ।
आनन्दमात्रमचलं व्याप्ताशेषचराचरम्

paraṃ jyotiracintyaṃ yadyogidhyeyamanutta mam |
nityaṃ śuddhaṃ sadā śāntamatīndriyamanaupamam |
ānandamātramacalaṃ vyāptāśeṣacarācaram

---

2,22.81

चिन्तयामास तद्रूपं देवदेवस्य भार्गवः ।
नित्यं शुद्धं सदा शान्तमतीन्द्रियमनौपमम्

cintayāmāsa tadrūpaṃ devadevasya bhārgavaḥ |
nityaṃ śuddhaṃ sadā śāntamatīndriyamanaupamam

2,23.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे वसिष्ठसगरसंवादे अर्चुनोपाख्याने जामदग्न्यतपश्चरणं नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः ॥
22// वसिष्ठ उवाच तपस्विनं तदा राममेकाग्रमनसं भवे ।
रहस्येकान्तनिरतं नियतं शंसितव्रतम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīye upoddhātapāde vasiṣṭhasagarasaṃvāde arcunopākhyāne jāmadagnyatapaścaraṇaṃ nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ // 22// vasiṣṭha uvāca tapasvinaṃ tadā rāmamekāgramanasaṃ bhave |
rahasyekāntanirataṃ niyataṃ śaṃsitavratam

---

2,23.2

श्रुत्वा तमृषयः सर्वे तपोनिर्धूतकल्मषाः ।
ज्ञानकर्मवयोवृद्धा महान्तः शंसितव्रताः

śrutvā tamṛṣayaḥ sarve taponirdhūtakalmaṣāḥ |
jñānakarmavayovṛddhā mahāntaḥ śaṃsitavratāḥ

---

2,23.3

दिदृक्षवः समाजग्मुः कुतूहलसमन्विताः ।
ख्यापयन्तस्तपः श्रेष्ठं तस्य राजन्महात्मनः

didṛkṣavaḥ samājagmuḥ kutūhalasamanvitāḥ |
khyāpayantastapaḥ śreṣṭhaṃ tasya rājanmahātmanaḥ

---

2,23.4

भृग्वत्रिक्रतुजाबालिवामदेवमृकण्डवः ।
संभावयन्तस्ते रामं मुनयो वृद्धसंमताः

bhṛgvatrikratujābālivāmadevamṛkaṇḍavaḥ |
saṃbhāvayantaste rāmaṃ munayo vṛddhasaṃmatāḥ

---

2,23.5

आजग्मुराश्रमं तस्य रामस्य तपसस्तपः ।
दूरादेव महान्तस्ते पुण्यक्षेत्रनिवासिनः

ājagmurāśramaṃ tasya rāmasya tapasastapaḥ |
dūrādeva mahāntaste puṇyakṣetranivāsinaḥ

---

2,23.6

गरीयः सर्वलोकेषु तपो ऽग्र्यं ज्ञानमेव च ।
प्रशस्य तस्य ते सर्वेप्रययुः स्वं स्वमाश्रमम्

garīyaḥ sarvalokeṣu tapo 'gryaṃ jñānameva ca |
praśasya tasya te sarveprayayuḥ svaṃ svamāśramam

---

2,23.7

एवं प्रवर्त्ततस्तस्य रामस्य भगवाञ्छिवः ।
प्रसन्नचेता नितरां बभूव नृपसत्तम

evaṃ pravarttatastasya rāmasya bhagavāñchivaḥ |
prasannacetā nitarāṃ babhūva nṛpasattama

---

2,23.8

जिज्ञासुस्तस्य भगवान् भक्तिमात्मनि शङ्करः ।
मृगव्याधवपुर्भूत्वा ययौ राजंस्तदन्तिकम्

jijñāsustasya bhagavān bhaktimātmani śaṅkaraḥ |
mṛgavyādhavapurbhūtvā yayau rājaṃstadantikam

---

2,23.9

भिन्नाञ्जनचयप्रख्यो रक्तान्तायतलोचनः ।
शरचापधरः प्रांशुर्वज्रसंहननो युवा

bhinnāñjanacayaprakhyo raktāntāyatalocanaḥ |
śaracāpadharaḥ prāṃśurvajrasaṃhanano yuvā

---

2,23.10

उत्तुङ्गहनुबाह्वंसः पिङ्गलश्मश्रुमूर्द्धजः ।
मांसविस्रवसागन्धी सर्वप्राणिविहिंसकः

uttuṅgahanubāhvaṃsaḥ piṅgalaśmaśrumūrddhajaḥ |
māṃsavisravasāgandhī sarvaprāṇivihiṃsakaḥ

---

2,23.11

सकण्टकुलतास्पर्शक्षतारूषितविग्रहः ।
सामटक्संचर्वमाणश्च मांसखण्डमनेकशः

sakaṇṭakulatāsparśakṣatārūṣitavigrahaḥ |
sāmaṭaksaṃcarvamāṇaśca māṃsakhaṇḍamanekaśaḥ

---

2,23.12

मांसभारद्वयालंबिविधानानतकन्धरः ।
आरुजंस्तरसा वृक्षानूरुवेगेन संघशः

māṃsabhāradvayālaṃbividhānānatakandharaḥ |
ārujaṃstarasā vṛkṣānūruvegena saṃghaśaḥ

---

2,23.13

अभ्यवर्त्तत तं देशं पादचारीव पर्वतः ।
आसाद्य सरसस्तस्य तीरं कुसुमितद्रुमम्

abhyavarttata taṃ deśaṃ pādacārīva parvataḥ |
āsādya sarasastasya tīraṃ kusumitadrumam

---

2,23.14

न्यदधान्मासभारं च स मूले कस्यचित्तरोः ।
निषसाद क्षणन्तत्र तरुच्छायामुपाश्रितः

nyadadhānmāsabhāraṃ ca sa mūle kasyacittaroḥ |
niṣasāda kṣaṇantatra tarucchāyāmupāśritaḥ

---

2,23.15

तिष्ठन्तं सरसस्तीरे सो ऽपश्यद्भृगुनन्दनम् ।
ततः स शीघ्रमुत्थाय समीपमुपसृत्य च

tiṣṭhantaṃ sarasastīre so 'paśyadbhṛgunandanam |
tataḥ sa śīghramutthāya samīpamupasṛtya ca

---

2,23.16

रामाय सेषुचापाभ्यां कराभ्यां विदधेंऽजलिम् ।
सजलांभोदसन्नादगंभीरेण स्वरेण च

rāmāya seṣucāpābhyāṃ karābhyāṃ vidadheṃ'jalim |
sajalāṃbhodasannādagaṃbhīreṇa svareṇa ca

---

2,23.17

जगाद भृगुशार्दूलं गुहान्तरविसर्पिणा ।
तोषप्रवर्षव्याधो ऽहं वसाम्यस्मिन्महावने

jagāda bhṛguśārdūlaṃ guhāntaravisarpiṇā |
toṣapravarṣavyādho 'haṃ vasāmyasminmahāvane

---

2,23.18

ईशो ऽहमस्य देशस्य सप्राणितरुवीरुधः ।
चरामि समचित्तात्मा नानासत्त्वा मिषाशनः

īśo 'hamasya deśasya saprāṇitaruvīrudhaḥ |
carāmi samacittātmā nānāsattvā miṣāśanaḥ

---

2,23.19

समश्च सर्वभूतेषु न च पित्रादयो ऽपि मे ।
अभक्ष्यागम्यपेयादिच्छन्दवस्तुषु कुत्रचित्

samaśca sarvabhūteṣu na ca pitrādayo 'pi me |
abhakṣyāgamyapeyādicchandavastuṣu kutracit

---

2,23.20

कृत्याकृत्यविधौचैव न विशेषितधीरहम् ।
प्रपन्नो नाभिगमनं निवासमपि कस्यचित्

kṛtyākṛtyavidhaucaiva na viśeṣitadhīraham |
prapanno nābhigamanaṃ nivāsamapi kasyacit

---

2,23.21

शक्रस्यापि बलेनाहमनुमन्ये न संशयः ।
जानते तध्यथा सर्वे देशो ऽयं मदुपाश्रयः

śakrasyāpi balenāhamanumanye na saṃśayaḥ |
jānate tadhyathā sarve deśo 'yaṃ madupāśrayaḥ

---

2,23.22

तस्मान्न कश्चिदायाति ममात्रानुमतिं विना ।
इत्येष मम वृत्तान्तः कार्त्स्न्येन कथितस्तव

tasmānna kaścidāyāti mamātrānumatiṃ vinā |
ityeṣa mama vṛttāntaḥ kārtsnyena kathitastava

---

2,23.23

त्वं च मे ब्रूहि तत्त्वेन निजवृत्तमशेषतः ।
कस्त्वं कस्मादिहायातः किमर्थमिह धिष्ठितः ।
उद्यतो ऽन्यत्र वा गन्तुं किं वा तव चिकीर्षितम्

tvaṃ ca me brūhi tattvena nijavṛttamaśeṣataḥ |
kastvaṃ kasmādihāyātaḥ kimarthamiha dhiṣṭhitaḥ |
udyato 'nyatra vā gantuṃ kiṃ vā tava cikīrṣitam

---

2,23.24

वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः प्रहसंस्तेन रामो महाद्युतिः ।
तूष्णीं क्षणमिव स्थित्वा दध्यौ किञ्चिदवाङ्मुखः

vasiṣṭha uvāca ityevamuktaḥ prahasaṃstena rāmo mahādyutiḥ |
tūṣṇīṃ kṣaṇamiva sthitvā dadhyau kiñcidavāṅmukhaḥ

---

2,23.25

को ऽयमेव दुराधर्षः सजलांभोदनिस्वनः ।
ब्रवीति च गिरो ऽत्यर्थं विस्पष्टार्थपदाक्षराः

ko 'yameva durādharṣaḥ sajalāṃbhodanisvanaḥ |
bravīti ca giro 'tyarthaṃ vispaṣṭārthapadākṣarāḥ

---

2,23.26

किं तु मे महतीं शङ्कां तनुरस्य तनोति वै ।
विजातिसंश्रयत्वेन रमणीया तथा शराः

kiṃ tu me mahatīṃ śaṅkāṃ tanurasya tanoti vai |
vijātisaṃśrayatvena ramaṇīyā tathā śarāḥ

---

2,23.27

एवं चिन्तयतस्तस्य निमित्तानि शुभानि वै ।
बभूवुर्भुवि देहे च स्वाभिप्रेतार्थदान्यलम्

evaṃ cintayatastasya nimittāni śubhāni vai |
babhūvurbhuvi dehe ca svābhipretārthadānyalam

---

2,23.28

ततो विमृश्य बहुशो मनसाभृगुपुङ्गवः ।
उवाच शनकैर्व्याधं वचनं सूनृताक्षरम्

tato vimṛśya bahuśo manasābhṛgupuṅgavaḥ |
uvāca śanakairvyādhaṃ vacanaṃ sūnṛtākṣaram

---

2,23.29

जामदग्न्यो ऽस्मि भद्रं ते रामो नाम्ना तु भार्गवः ।
तपश्चर्तुमिहायातः सांप्रतं गुरुशासनात्

jāmadagnyo 'smi bhadraṃ te rāmo nāmnā tu bhārgavaḥ |
tapaścartumihāyātaḥ sāṃprataṃ guruśāsanāt

---

2,23.30

तपसा सर्वलोकेशं भक्त्या च नियमेन च ।
आराधयितुमस्मिंस्तु चिरायाहं समुद्यतः

tapasā sarvalokeśaṃ bhaktyā ca niyamena ca |
ārādhayitumasmiṃstu cirāyāhaṃ samudyataḥ

---

2,23.31

तस्मात्मर्वेश्वरं सर्वशरण्यमभयप्रदम् ।
त्रिनेत्रं पापदमनं शङ्करं भक्तवत्सलम्

tasmātmarveśvaraṃ sarvaśaraṇyamabhayapradam |
trinetraṃ pāpadamanaṃ śaṅkaraṃ bhaktavatsalam

---

2,23.32

तपसा तोषयिष्यामि सर्वज्ञं त्रिपुरान्तकम् ।
आश्रमे ऽस्मिनसरस्तीरे नियमं समुपाश्रितः

tapasā toṣayiṣyāmi sarvajñaṃ tripurāntakam |
āśrame 'sminasarastīre niyamaṃ samupāśritaḥ

---

2,23.33

भक्तानुकंपी भगवान्यावत्प्रत्यक्षतां हरः ।
उपैति तावदत्रैव स्थास्यामीति मतिर्मम

bhaktānukaṃpī bhagavānyāvatpratyakṣatāṃ haraḥ |
upaiti tāvadatraiva sthāsyāmīti matirmama

---

2,23.34

तस्मादितस्त्वयाद्यैव गन्तुमन्यत्र युज्यते ।
न चेद्भवति मे हानिः स्वकृतेर्नियमस्य च

tasmāditastvayādyaiva gantumanyatra yujyate |
na cedbhavati me hāniḥ svakṛterniyamasya ca

---

2,23.35

माननीयो ऽथ वाहं ते भक्त्या देशान्तरातिथिः ।
स्वनिवासमुपायातस्तपस्वी च तथा मुनिः

mānanīyo 'tha vāhaṃ te bhaktyā deśāntarātithiḥ |
svanivāsamupāyātastapasvī ca tathā muniḥ

---

2,23.36

त्वतसंनिधौ निवासो मे भवेत्पापाय केवलम् ।
तव चाप्यसुखोदर्कं मत्समीपनिषेवणम्

tvatasaṃnidhau nivāso me bhavetpāpāya kevalam |
tava cāpyasukhodarkaṃ matsamīpaniṣevaṇam

---

2,23.37

स त्वंमदाश्रमोपान्ते परिचङ्क्रमणादिकम् ।
परित्यज्य सुखीभूया लोकयोरुभयोरपि

sa tvaṃmadāśramopānte paricaṅkramaṇādikam |
parityajya sukhībhūyā lokayorubhayorapi

---

2,23.38

वसिष्ठ उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा स भूयो भृगुपुङ्गवम् ।
उवाच रोषताम्राक्षस्ताम्राक्षमिदमुत्तरम्

vasiṣṭha uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā sa bhūyo bhṛgupuṅgavam |
uvāca roṣatāmrākṣastāmrākṣamidamuttaram

---

2,23.39

ब्रह्मन् किमिदमत्यर्थं समीपे वसतिं मम ।
परिगर्हयसे येन कृतघ्नस्येव कांप्रतम्

brahman kimidamatyarthaṃ samīpe vasatiṃ mama |
parigarhayase yena kṛtaghnasyeva kāṃpratam

---

2,23.40

किं मयापकृतं लोके भवतो ऽन्यस्य वा क्वचित् ।
अनागस्कारिणं दान्तं को ऽवमन्येत नामतः

kiṃ mayāpakṛtaṃ loke bhavato 'nyasya vā kvacit |
anāgaskāriṇaṃ dāntaṃ ko 'vamanyeta nāmataḥ

---

2,23.41

सन्निधिः परिहर्त्तव्यो यदि मे विप्रपुङ्गव ।
दर्शनं सह संवासः संभाषणमथापि च

sannidhiḥ pariharttavyo yadi me viprapuṅgava |
darśanaṃ saha saṃvāsaḥ saṃbhāṣaṇamathāpi ca

---

2,23.42

आयुष्मताधुनैवास्मादपसर्त्तव्यमाश्रमात् ।
स्वसंश्रयं परित्यज्य क्वाहं यास्ये बुभुक्षितः

āyuṣmatādhunaivāsmādapasarttavyamāśramāt |
svasaṃśrayaṃ parityajya kvāhaṃ yāsye bubhukṣitaḥ

---

2,23.43

स्वाधिवासं परित्यज्य भवता योदितः कथम् ।
इतो ऽन्यस्मिन् गामिष्यामि दूरे नाहं विशेषतः

svādhivāsaṃ parityajya bhavatā yoditaḥ katham |
ito 'nyasmin gāmiṣyāmi dūre nāhaṃ viśeṣataḥ

---

2,23.44

गम्यतां भवतान्यत्र स्थीयतामत्र वेच्छया ।
नाहं चालयितुं शक्यः स्थानादस्मात्कथञ्चन

gamyatāṃ bhavatānyatra sthīyatāmatra vecchayā |
nāhaṃ cālayituṃ śakyaḥ sthānādasmātkathañcana

---

2,23.45

वसिष्ठ उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किञ्चित्कोपसमन्वितः ।
तमुवाच पुनर्वाक्यमिदं राजन्भृगूद्वहः

vasiṣṭha uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya kiñcitkopasamanvitaḥ |
tamuvāca punarvākyamidaṃ rājanbhṛgūdvahaḥ

---

2,23.46

व्याधजातिरियं क्रूरा सर्वसत्त्वभयावहा ।
खलकर्मरता नित्यं धिक्कृता सर्वजन्तुभिः

vyādhajātiriyaṃ krūrā sarvasattvabhayāvahā |
khalakarmaratā nityaṃ dhikkṛtā sarvajantubhiḥ

---

2,23.47

तस्यां जातो ऽसि पापीयान्सर्वप्राणिविहिंसकः ।
स कथं न परित्याज्यः सुजनैः स्यात्तु दुर्मते

tasyāṃ jāto 'si pāpīyānsarvaprāṇivihiṃsakaḥ |
sa kathaṃ na parityājyaḥ sujanaiḥ syāttu durmate

---

2,23.48

तस्माद्विहीनजातीयं विदित्वात्मानमब्यथ ।
शीघ्रमस्माद्व्रजान्यत्र नात्र कार्या विचारणा

tasmādvihīnajātīyaṃ viditvātmānamabyatha |
śīghramasmādvrajānyatra nātra kāryā vicāraṇā

---

2,23.49

शरीरत्राणकारुण्यात्समीपं नोपसर्पसि ।
यथा त्वं कण्टकादीनामसहिष्णुतया व्यथाम्

śarīratrāṇakāruṇyātsamīpaṃ nopasarpasi |
yathā tvaṃ kaṇṭakādīnāmasahiṣṇutayā vyathām

---

2,23.50

तथावेहि समस्तानां प्रियाः प्राणाः शरीरिणाम् ।
व्यथा चाभिहतानां तु विद्यते भवतो ऽन्यथा

tathāvehi samastānāṃ priyāḥ prāṇāḥ śarīriṇām |
vyathā cābhihatānāṃ tu vidyate bhavato 'nyathā

---

2,23.51

अहिंसा सर्वभूतानामिति धर्मः सनातनः ।
एतद्विरुद्धाचरणान्नित्यं सद्भिर्विगर्हितः

ahiṃsā sarvabhūtānāmiti dharmaḥ sanātanaḥ |
etadviruddhācaraṇānnityaṃ sadbhirvigarhitaḥ

---

2,23.52

आत्मप्राणाभिरक्षार्थं त्वमशेषशरीरिणः ।
हनिष्यसि कथं सत्सुनाप्नोषि वचनीयताम्

ātmaprāṇābhirakṣārthaṃ tvamaśeṣaśarīriṇaḥ |
haniṣyasi kathaṃ satsunāpnoṣi vacanīyatām

---

2,23.53

तस्माच्छीघ्रं तु भोगच्छ त्वमेव पुरुषाधम ।
त्वया मे कृत्यदोषस्य हानिश्च न भविष्यति

tasmācchīghraṃ tu bhogaccha tvameva puruṣādhama |
tvayā me kṛtyadoṣasya hāniśca na bhaviṣyati

---

2,23.54

न चत्स्वयमितो गच्छेश्ततस्तव बलादपि ।
अपसर्पणताबुद्धिमहमुत्पादये स्फुटम्

na catsvayamito gaccheśtatastava balādapi |
apasarpaṇatābuddhimahamutpādaye sphuṭam

---

2,23.55

क्षणार्द्धमपि ते पाप श्रेयसी नेह संस्थितिः ।
विरुद्धाचरणो नित्यं धर्मद्रिष् को लभेच्च शाम्

kṣaṇārddhamapi te pāpa śreyasī neha saṃsthitiḥ |
viruddhācaraṇo nityaṃ dharmadriṣ ko labhecca śām

---

2,23.56

वसिष्ठ उवाच रामस्य वचनं श्रुत्वा प्रीतो ऽपि तमिदं वचः ।
उवाच संक्रुद्ध इव व्याधरूपी पिनाकधृक्

vasiṣṭha uvāca rāmasya vacanaṃ śrutvā prīto 'pi tamidaṃ vacaḥ |
uvāca saṃkruddha iva vyādharūpī pinākadhṛk

---

2,23.57

सर्वमेतदहं मन्यं व्यर्थं व्यवसितं तव ।
कुतस्त्वं प्रथमो ज्ञानी कुतः शंभुः कुतस्तपः

sarvametadahaṃ manyaṃ vyarthaṃ vyavasitaṃ tava |
kutastvaṃ prathamo jñānī kutaḥ śaṃbhuḥ kutastapaḥ

---

2,23.58

कुतस्त्वं क्लिश्यसे मूढ तपसा तेन ते ऽधुना ।
घ्रुवं मिथ्याप्रवृत्तस्य न हि तुष्यति शङ्करः

kutastvaṃ kliśyase mūḍha tapasā tena te 'dhunā |
ghruvaṃ mithyāpravṛttasya na hi tuṣyati śaṅkaraḥ

---

2,23.59

विरुद्धलोकाचरणः शंभुस्तस्य वितुष्टये ।
प्रतपत्यबुधो मर्त्त्यस्त्वां विना कः मुदुर्मते

viruddhalokācaraṇaḥ śaṃbhustasya vituṣṭaye |
pratapatyabudho marttyastvāṃ vinā kaḥ mudurmate

---

2,23.60

अथ वा च गतं मे ऽद्य युक्तमेतदसंशयम् ।
संपूज्य पूजकविद्धौ शंभोस्तव च संगमः

atha vā ca gataṃ me 'dya yuktametadasaṃśayam |
saṃpūjya pūjakaviddhau śaṃbhostava ca saṃgamaḥ

---

2,23.61

त्वया पूजयितुं युक्तः स एव भुवने रतः ।
संपूजको ऽपि तस्य त्वं योग्यो नात्र विचारणा

tvayā pūjayituṃ yuktaḥ sa eva bhuvane rataḥ |
saṃpūjako 'pi tasya tvaṃ yogyo nātra vicāraṇā

---

2,23.62

पितामहस्य लोकानां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
शिरश्छित्त्वा पुनः शंभुर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान्

pitāmahasya lokānāṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
śiraśchittvā punaḥ śaṃbhurbrahmahatyāmavāptavān

---

2,23.63

ब्रह्महत्याभिभूतेन प्रायस्त्वं शंभुना द्विज ।
उपदिष्टो ऽसि तत्कर्तुं नोचेदेवं कथं कृथाः

brahmahatyābhibhūtena prāyastvaṃ śaṃbhunā dvija |
upadiṣṭo 'si tatkartuṃ nocedevaṃ kathaṃ kṛthāḥ

---

2,23.64

तादात्म्यगुणसंयोगान्मन्यं रुद्रस्य ते ऽधुना ।
तपः सिद्धिरनुप्राप्ता कोलेनाल्पीयसा मुने

tādātmyaguṇasaṃyogānmanyaṃ rudrasya te 'dhunā |
tapaḥ siddhiranuprāptā kolenālpīyasā mune

---

2,23.65

प्रायो ऽद्य मातरं हत्वा सर्वैलोङ्कैर्निराकृतः ।
तपोव्याजेन गहने निर्जने संप्रवर्त्तसे

prāyo 'dya mātaraṃ hatvā sarvailoṅkairnirākṛtaḥ |
tapovyājena gahane nirjane saṃpravarttase

---

2,23.66

गुरुस्त्रीब्रह्महत्योत्थपातकक्षपणाय च ।
तपश्चरसि नानेन तपसा तत्प्रणश्यति

gurustrībrahmahatyotthapātakakṣapaṇāya ca |
tapaścarasi nānena tapasā tatpraṇaśyati

---

2,23.67

पातकानां किलान्येषां प्रायश्चित्तानि संत्यपि ।
मातृद्रुहामवेहि त्वं न क्वचित्किल निष्कृतिः

pātakānāṃ kilānyeṣāṃ prāyaścittāni saṃtyapi |
mātṛdruhāmavehi tvaṃ na kvacitkila niṣkṛtiḥ

---

2,23.68

अहिंसालक्षणो धर्मो लोकेषु यदि ते मतः ।
स्वहस्तेन कथं राम मातरं कृत्तवानसि

ahiṃsālakṣaṇo dharmo lokeṣu yadi te mataḥ |
svahastena kathaṃ rāma mātaraṃ kṛttavānasi

---

2,23.69

कृत्वा मातृवधं घोरं सर्वलोकविगर्हितम् ।
त्वं पुनर्धार्मिको भूत्वा कामतो ऽन्यान्विनिन्दसि

kṛtvā mātṛvadhaṃ ghoraṃ sarvalokavigarhitam |
tvaṃ punardhārmiko bhūtvā kāmato 'nyānvinindasi

---

2,23.70

पश्यता हसतामोघं आत्मदोषमजानता ।
अपर्याप्तमहं नन्यं परं दोषविमर्शनाम्

paśyatā hasatāmoghaṃ ātmadoṣamajānatā |
aparyāptamahaṃ nanyaṃ paraṃ doṣavimarśanām

---

2,23.71

स्वधर्मं यद्यहं त्यक्त्वा वर्त्तेयमकुलोभयम् ।
तर्हि गर्हय मां कामं निरुप्य मनसा स्वयम्

svadharmaṃ yadyahaṃ tyaktvā vartteyamakulobhayam |
tarhi garhaya māṃ kāmaṃ nirupya manasā svayam

---

2,23.72

मातापितृसुतादीनां भरणायैव केवलम् ।
क्रियते प्राणिहननं निजधर्मतया मया

mātāpitṛsutādīnāṃ bharaṇāyaiva kevalam |
kriyate prāṇihananaṃ nijadharmatayā mayā

---

2,23.73

स्वधर्मादामिषेणाहं सकुटुम्बो दिनेदिने ।
वर्त्तामि सापि मे वृत्तिर्विधात्रा विहिता पुरा

svadharmādāmiṣeṇāhaṃ sakuṭumbo dinedine |
varttāmi sāpi me vṛttirvidhātrā vihitā purā

---

2,23.74

मांसेन यावता मे स्यान्नित्यं पित्रादि पोषणम् ।
हनिष्ये चेत्तदधिकं तर्हि युज्येयमेनसा

māṃsena yāvatā me syānnityaṃ pitrādi poṣaṇam |
haniṣye cettadadhikaṃ tarhi yujyeyamenasā

---

2,23.75

यावत्पोषणघातेन न वयं स्याम निन्दिताः ।
तदेतत्संप्रधार्य त्वं निन्दवा मां प्रशंस वा

yāvatpoṣaṇaghātena na vayaṃ syāma ninditāḥ |
tadetatsaṃpradhārya tvaṃ nindavā māṃ praśaṃsa vā

---

2,23.76

साधु वासाधु वा कर्म यस्य यद्विहितं पुरा ।
तदेव तेन कर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन

sādhu vāsādhu vā karma yasya yadvihitaṃ purā |
tadeva tena karttavyamāpadyapi kathañcana

---

2,23.77

निरूपय स्वभुद्ध्या त्वमात्मनो मम चान्तरम् ।
अहं तु सर्वभावेन मित्रादिभरणे रतः

nirūpaya svabhuddhyā tvamātmano mama cāntaram |
ahaṃ tu sarvabhāvena mitrādibharaṇe rataḥ

---

2,23.78

संत्यज्य पितरं वृद्धं विनिहत्य च मातरम् ।
भूत्वा तु धार्मिकस्त्वं तु तपश्चर्तुमिहागतः

saṃtyajya pitaraṃ vṛddhaṃ vinihatya ca mātaram |
bhūtvā tu dhārmikastvaṃ tu tapaścartumihāgataḥ

---

2,23.79

ये तु मूलविदस्तेषां विस्पष्टं यत्र दर्शनम् ।
यथाजिह्वं भवेन्नात्र वचसापि समीहितुम्

ye tu mūlavidasteṣāṃ vispaṣṭaṃ yatra darśanam |
yathājihvaṃ bhavennātra vacasāpi samīhitum

---

2,23.80

अहं तु सम्यग्जानामि तव वृत्तमशेषतः ।
तस्मादलं ते तपसा निष्फलेन भृगूद्वह

ahaṃ tu samyagjānāmi tava vṛttamaśeṣataḥ |
tasmādalaṃ te tapasā niṣphalena bhṛgūdvaha

---

2,23.81

सुखमिच्छसि चेत्त्यक्त्वा कायक्लेशकरं तपः ।
याहि राम त्वमन्यत्र यत्र वा न विदुर्जनाः

sukhamicchasi cettyaktvā kāyakleśakaraṃ tapaḥ |
yāhi rāma tvamanyatra yatra vā na vidurjanāḥ

2,24.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तेन भूपाल रामो मतिमतां वरः ।
निरूप्य मनसा भूयस्तमुवाचाभिविस्मितम्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyabhāge tṛtīya upoddhātapāde trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ vasiṣṭha uvāca ityuktastena bhūpāla rāmo matimatāṃ varaḥ |
nirūpya manasā bhūyastamuvācābhivismitam

---

2,24.2

राम उवाच कस्त्वं ब्रूहि महाभाग न वै प्राकृतपूरुषः ।
इन्द्रस्येवानुभावेन वपुरालक्ष्यते तव

rāma uvāca kastvaṃ brūhi mahābhāga na vai prākṛtapūruṣaḥ |
indrasyevānubhāvena vapurālakṣyate tava

---

2,24.3

विचित्रार्थपदौदार्यगुणगांभीर्यजातिभिः ।
सर्वज्ञस्यैव ते वाणी श्रूयते ऽतिमनोहरा

vicitrārthapadaudāryaguṇagāṃbhīryajātibhiḥ |
sarvajñasyaiva te vāṇī śrūyate 'timanoharā

---

2,24.4

इन्द्रो वह्निर्यमो धाता वरुणो वा धनाधिपः ।
ईशानस्तपनो ब्रह्मा वायुः सोमो गुरुर्गुहः

indro vahniryamo dhātā varuṇo vā dhanādhipaḥ |
īśānastapano brahmā vāyuḥ somo gururguhaḥ

---

2,24.5

एषामन्यतमः प्रायो भवान्भवितुमर्हति ।
अनुभावेन जातिस्ते हृदिशङ्कां तनोति मे

eṣāmanyatamaḥ prāyo bhavānbhavitumarhati |
anubhāvena jātiste hṛdiśaṅkāṃ tanoti me

---

2,24.6

मायावी भगवान्विष्णुः श्रूयते पुरुषोत्तमः ।
को वा त्वं वपुषानेन ब्रूहि मां समुपागतः

māyāvī bhagavānviṣṇuḥ śrūyate puruṣottamaḥ |
ko vā tvaṃ vapuṣānena brūhi māṃ samupāgataḥ

---

2,24.7

अथ वा जगतां नाथः सर्वज्ञः परमेश्वरः ।
परमात्मात्मसंभूतिरात्मारामः सनातनः

atha vā jagatāṃ nāthaḥ sarvajñaḥ parameśvaraḥ |
paramātmātmasaṃbhūtirātmārāmaḥ sanātanaḥ

---

2,24.8

स्वच्छन्दचारी भगवाञ्छिवः सर्वजगन्मयः ।
वपुषानेन संयुक्ते भवान्भवितुमर्हति

svacchandacārī bhagavāñchivaḥ sarvajaganmayaḥ |
vapuṣānena saṃyukte bhavānbhavitumarhati

---

2,24.9

नान्यस्येदृग्भवेल्लोके प्रभावानुगतं वपुः ।
जात्यर्थसौष्ठवोपेता वाणी चौदार्यशालिनी

nānyasyedṛgbhavelloke prabhāvānugataṃ vapuḥ |
jātyarthasauṣṭhavopetā vāṇī caudāryaśālinī

---

2,24.10

मन्ये ऽहं भक्तवात्सल्याद्वानेन वपुषाहरः ।
प्रत्यक्षतामुपगतो संदेहो ऽस्मत्परीक्षया

manye 'haṃ bhaktavātsalyādvānena vapuṣāharaḥ |
pratyakṣatāmupagato saṃdeho 'smatparīkṣayā

---

2,24.11

न केवलं भवान् व्याधस्तेषां नेदृग्विधाकृतिः ।
तस्मात्तुभ्यं नमस्तस्मै सुरुपं संप्रदर्शय

na kevalaṃ bhavān vyādhasteṣāṃ nedṛgvidhākṛtiḥ |
tasmāttubhyaṃ namastasmai surupaṃ saṃpradarśaya

---

2,24.12

आविष्कुर्वन्प्रसीदात्ममहिमानुगुणं वपुः ।
ममानेकविधा शङ्कामुच्येत येन मानसी

āviṣkurvanprasīdātmamahimānuguṇaṃ vapuḥ |
mamānekavidhā śaṅkāmucyeta yena mānasī

---

2,24.13

प्रसीद सर्वभावेन बुद्धिमोहौ ममाधुना ।
प्रणाशय स्वरूपस्य ग्रहणादेव केवलम्

prasīda sarvabhāvena buddhimohau mamādhunā |
praṇāśaya svarūpasya grahaṇādeva kevalam

---

2,24.14

प्रार्थयेत्वां महाभाग प्रणम्य शिरसासकृत् ।
कस्त्वं मे दर्शयात्मानं बद्धो ऽयं ते मयाञ्जलिः

prārthayetvāṃ mahābhāga praṇamya śirasāsakṛt |
kastvaṃ me darśayātmānaṃ baddho 'yaṃ te mayāñjaliḥ

---

2,24.15

इत्युक्त्वा तं महाभाग ज्ञातुमिच्छन्भृगूद्वहः ।
उपविश्य ततो भूमौ ध्यानमास्ते समाहितः

ityuktvā taṃ mahābhāga jñātumicchanbhṛgūdvahaḥ |
upaviśya tato bhūmau dhyānamāste samāhitaḥ

---

2,24.16

बद्धपद्मासनो मौनी यतवाक्कायमानसः ।
निरुद्धप्राणसंचारो दध्यौ चिरमुदारधीः

baddhapadmāsano maunī yatavākkāyamānasaḥ |
niruddhaprāṇasaṃcāro dadhyau ciramudāradhīḥ

---

2,24.17

सन्नियम्येन्द्रियग्रामं मनो हृदि निरुध्य च ।
चिन्तयामास देवेशं ध्यानदृष्ट्या जगद्गुरुम्

sanniyamyendriyagrāmaṃ mano hṛdi nirudhya ca |
cintayāmāsa deveśaṃ dhyānadṛṣṭyā jagadgurum

---

2,24.18

अपश्यच्च जगन्नाथमात्मसंधानचक्षुषा ।
स्वभक्तानुग्रहकरं मृगव्याधस्वरूपिणम्

apaśyacca jagannāthamātmasaṃdhānacakṣuṣā |
svabhaktānugrahakaraṃ mṛgavyādhasvarūpiṇam

---

2,24.19

तत उन्मील्य नयने शीघ्रमुत्थाय भार्गवः ।
ददर्श देवं तेनैव वपुषा पुरतः स्थितम्

tata unmīlya nayane śīghramutthāya bhārgavaḥ |
dadarśa devaṃ tenaiva vapuṣā purataḥ sthitam

---

2,24.20

आत्मनो ऽनुग्रहार्थाय शरण्यं भक्तवत्सलम् ।
आविर्भूतं महाराज दृष्ट्वा रामः ससंभ्रमम्

ātmano 'nugrahārthāya śaraṇyaṃ bhaktavatsalam |
āvirbhūtaṃ mahārāja dṛṣṭvā rāmaḥ sasaṃbhramam

---

2,24.21

रोमाञ्छोद्भिन्नसर्वाङ्गो हर्षाश्रुप्लुतलोचनः ।
पपात पादयोर्भूमौ भक्त्या तस्य महामतिः

romāñchodbhinnasarvāṅgo harṣāśruplutalocanaḥ |
papāta pādayorbhūmau bhaktyā tasya mahāmatiḥ

---

2,24.22

स गद्गदमुवाचैनं संभ्रमाकुलया गिरा ।
शरणं भव शर्वेति शङ्करेत्यसकृन्नृप

sa gadgadamuvācainaṃ saṃbhramākulayā girā |
śaraṇaṃ bhava śarveti śaṅkaretyasakṛnnṛpa

---

2,24.23

ततः स्वरुपधृक् शंभुस्तद्भक्तिपरितोषितः ।
राममुत्थापयामास प्रणा मावनतं भुवि

tataḥ svarupadhṛk śaṃbhustadbhaktiparitoṣitaḥ |
rāmamutthāpayāmāsa praṇā māvanataṃ bhuvi

---

2,24.24

उत्थापितो जगद्धात्रा स्वहस्ताभ्यां भृगूद्वहः ।
तुष्टाव देवदेवेशं पुरः स्थित्वा कृताजलिः

utthāpito jagaddhātrā svahastābhyāṃ bhṛgūdvahaḥ |
tuṣṭāva devadeveśaṃ puraḥ sthitvā kṛtājaliḥ

---

2,24.25

राम उवाच नमस्ते देवदेवाय शङ्करायादिमूर्त्तये ।
नमः शर्वाय शान्ताय शाश्वताय नमोनमः

rāma uvāca namaste devadevāya śaṅkarāyādimūrttaye |
namaḥ śarvāya śāntāya śāśvatāya namonamaḥ

---

2,24.26

नमस्ते नीलकण्ठाय नीललोहितमूर्त्तये ।
नमस्ते भूतनाथाय भूतवासाय ते नमः

namaste nīlakaṇṭhāya nīlalohitamūrttaye |
namaste bhūtanāthāya bhūtavāsāya te namaḥ

---

2,24.27

व्यक्ताव्यक्तस्वरूपाय महादेवाय मीढुषे ।
शिवाय बहुरूपाय त्रिनेत्राय नमोनमः

vyaktāvyaktasvarūpāya mahādevāya mīḍhuṣe |
śivāya bahurūpāya trinetrāya namonamaḥ

---

2,24.28

शरणं भव मे शर्व त्वद्भक्तस्य जगत्पते ।
भूयो ऽनन्याश्रयाणां तु त्वमेव हि परायणम्

śaraṇaṃ bhava me śarva tvadbhaktasya jagatpate |
bhūyo 'nanyāśrayāṇāṃ tu tvameva hi parāyaṇam

---

2,24.29

यन्मयापकृतं देव दुरुक्तं वापि शङ्कर ।
अजानता त्वां भगवन्मम तत्क्षन्तुमर्हसि

yanmayāpakṛtaṃ deva duruktaṃ vāpi śaṅkara |
ajānatā tvāṃ bhagavanmama tatkṣantumarhasi

---

2,24.30

अनन्यवेद्यरुपस्य सद्भावमिहकः पुमान् ।
त्वामृते तव सर्वेश सम्यक् शक्रोति वेदितुम्

ananyavedyarupasya sadbhāvamihakaḥ pumān |
tvāmṛte tava sarveśa samyak śakroti veditum

---

2,24.31

तस्मात्त्वं सर्वभावेन प्रसीद मम शङ्कर ।
नान्यास्ति मे गतिस्तुभ्यं नमो भूयो नमो नमः

tasmāttvaṃ sarvabhāvena prasīda mama śaṅkara |
nānyāsti me gatistubhyaṃ namo bhūyo namo namaḥ

---

2,24.32

वसिष्ठ उवाच इति संस्तूयमानस्तु कृताञ्जलिपुटं पुरः ।
तिष्ठन्तमाह भगवान्प्रसन्नात्मा जगन्मयः

vasiṣṭha uvāca iti saṃstūyamānastu kṛtāñjalipuṭaṃ puraḥ |
tiṣṭhantamāha bhagavānprasannātmā jaganmayaḥ

---

2,24.33

भगवानुवाच प्रीतो ऽस्मि भवते तात तपसानेन सांप्रतम् ।
भक्त्या चैवानपायिन्या ह्यपि भार्गवसत्तम

bhagavānuvāca prīto 'smi bhavate tāta tapasānena sāṃpratam |
bhaktyā caivānapāyinyā hyapi bhārgavasattama

---

2,24.34

दास्ये चाभि मतं सवे भवते ऽहं त्वया वृतम् ।
भक्तो हि मे त्वमत्यर्थं नात्र कार्या विचारणा

dāsye cābhi mataṃ save bhavate 'haṃ tvayā vṛtam |
bhakto hi me tvamatyarthaṃ nātra kāryā vicāraṇā

---

2,24.35

मयैवावगतं सर्वं त्दृदि वत्ते ऽद्यवर्त्तते ।
तस्माद्ब्रवीमि यत्त्वाहं तत्कुरुष्वाविशङ्कितम्

mayaivāvagataṃ sarvaṃ tdṛdi vatte 'dyavarttate |
tasmādbravīmi yattvāhaṃ tatkuruṣvāviśaṅkitam

---

2,24.36

नास्त्राणां धारणे वत्स विद्यते शक्तिरद्य ते ।
रौद्राणां तेन भूयो ऽपि तपो घोरं समाचर

nāstrāṇāṃ dhāraṇe vatsa vidyate śaktiradya te |
raudrāṇāṃ tena bhūyo 'pi tapo ghoraṃ samācara

---

2,24.37

परीत्य पृथिवीं सर्वां सर्वतीर्थेषु च क्रमात् ।
स्रात्वा पवित्रदेहस्त्तवं सर्वाण्यस्त्राण्यवाप्स्यसि

parītya pṛthivīṃ sarvāṃ sarvatīrtheṣu ca kramāt |
srātvā pavitradehasttavaṃ sarvāṇyastrāṇyavāpsyasi

---

2,24.38

इत्युक्त्वान्तर्दधे देवस्तेनैव वपुषा विभुः ।
रामस्य पश्यतो राजन्क्षणेन भवभागकृत्

ityuktvāntardadhe devastenaiva vapuṣā vibhuḥ |
rāmasya paśyato rājankṣaṇena bhavabhāgakṛt

---

2,24.39

अन्तर्हिते जगन्नाथे रामो नत्वा तु शङ्करम् ।
परीत्यवसुधां सर्वां तीर्थस्नाने ऽकरोन्मनः

antarhite jagannāthe rāmo natvā tu śaṅkaram |
parītyavasudhāṃ sarvāṃ tīrthasnāne 'karonmanaḥ

---

2,24.40

ततः स पृथिवीं सर्वां परिक्रम्य यथाक्रमम् ।
चकार सर्वतीर्थेषु स्नानं विधिवदात्मवान्

tataḥ sa pṛthivīṃ sarvāṃ parikramya yathākramam |
cakāra sarvatīrtheṣu snānaṃ vidhivadātmavān

---

2,24.41

तीर्थेषु क्षेत्रमुख्येषु तथा देवालयेषु च ।
पितॄन्देवांश्च विधिवदतर्पयदतन्द्रितः

tīrtheṣu kṣetramukhyeṣu tathā devālayeṣu ca |
pitṝndevāṃśca vidhivadatarpayadatandritaḥ

---

2,24.42

उपवासतपोहोमजपस्नानादिसुक्रियाः ।
तीर्थेषु विधिवत्कुर्वन्परिचक्राम मेदिनीम्

upavāsatapohomajapasnānādisukriyāḥ |
tīrtheṣu vidhivatkurvanparicakrāma medinīm

---

2,24.43

एवं क्रमेण तीर्थेषु स्नात्वा चैव वसुंधराम् ।
प्रदक्षिणीकृत्य शनैः शुद्धदेहो ऽभवन्नृप

evaṃ krameṇa tīrtheṣu snātvā caiva vasuṃdharām |
pradakṣiṇīkṛtya śanaiḥ śuddhadeho 'bhavannṛpa

---

2,24.44

परीत्यैवं वसुमतीं भार्गवः शंभुशासनात् ।
जगाम् भूयस्तं देशं यत्र पूर्वमुवास सः

parītyaivaṃ vasumatīṃ bhārgavaḥ śaṃbhuśāsanāt |
jagām bhūyastaṃ deśaṃ yatra pūrvamuvāsa saḥ

---

2,24.45

गत्वा राजन्सतत्रैव स्थित्वा देवमुमापतिम् ।
भक्त्या संपूजयामास तपोभिर्न्नियमैरपि

gatvā rājansatatraiva sthitvā devamumāpatim |
bhaktyā saṃpūjayāmāsa tapobhirnniyamairapi

---

2,24.46

एतस्मिन्नेव काले तु देवानामसुरैः सह ।
बभूव सुचिरं राजन्संग्रामो रोमहर्षणः

etasminneva kāle tu devānāmasuraiḥ saha |
babhūva suciraṃ rājansaṃgrāmo romaharṣaṇaḥ

---

2,24.47

ततो देवान्पराजित्य युद्धे ऽतिबलिनो ऽसुराः ।
अवापुरमरैश्वर्यमशेषमकुतोभयाः

tato devānparājitya yuddhe 'tibalino 'surāḥ |
avāpuramaraiśvaryamaśeṣamakutobhayāḥ

---

2,24.48

युद्धे पराजिता देवाः सकला वासवादयः ।
शङ्करं शरणं चग्मुर्हतैश्वर्या ह्यरातिभिः

yuddhe parājitā devāḥ sakalā vāsavādayaḥ |
śaṅkaraṃ śaraṇaṃ cagmurhataiśvaryā hyarātibhiḥ

---

2,24.49

तोषयित्वा जगन्नाथं प्रणामजय संस्तवैः ।
प्रार्थयामासुरसुरान्हन्तुं देवाः पिनाकिनम्

toṣayitvā jagannāthaṃ praṇāmajaya saṃstavaiḥ |
prārthayāmāsurasurānhantuṃ devāḥ pinākinam

---

2,24.50

ततस्तेषां प्रतिश्रुत्य दानवानां वधं नृप ।
देवानां वरदः शंभुर्महो दरमुवाच ह

tatasteṣāṃ pratiśrutya dānavānāṃ vadhaṃ nṛpa |
devānāṃ varadaḥ śaṃbhurmaho daramuvāca ha

---

2,24.51

हिमद्रेर्दक्षिणे भागे रामो नाम महातपाः ।
मुनिपुत्रो ऽतितेजस्वी मामुद्दिश्य तपस्यति

himadrerdakṣiṇe bhāge rāmo nāma mahātapāḥ |
muniputro 'titejasvī māmuddiśya tapasyati

---

2,24.52

तत्र गत्वात्वमद्यैव निवेद्य मम शासनम् ।
महोदर तपस्यन्तं तमिहानय माचिरम्

tatra gatvātvamadyaiva nivedya mama śāsanam |
mahodara tapasyantaṃ tamihānaya māciram

---

2,24.53

इत्याज्ञप्रस्तथेत्युक्त्वा प्रणभ्येशं महोदरः ।
जगाम वायुवेगेन यत्र रामो व्यवस्थितः

ityājñaprastathetyuktvā praṇabhyeśaṃ mahodaraḥ |
jagāma vāyuvegena yatra rāmo vyavasthitaḥ

---

2,24.54

समासाद्य स तं देशं दृष्ट्वा रामं महामुनिम् ।
तपस्यन्तमिदं वाक्यमुवाच विनयान्वितः

samāsādya sa taṃ deśaṃ dṛṣṭvā rāmaṃ mahāmunim |
tapasyantamidaṃ vākyamuvāca vinayānvitaḥ

---

2,24.55

द्रष्टुमिच्छति शम्भुस्त्वां भृगुवर्यं तदाज्ञया ।
आगतो ऽहं तदागच्छ तत्पादांबुजसन्निधिम्

draṣṭumicchati śambhustvāṃ bhṛguvaryaṃ tadājñayā |
āgato 'haṃ tadāgaccha tatpādāṃbujasannidhim

---

2,24.56

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शीघ्रमुत्थाय भार्गवः ।
तदाज्ञां शिरसानन्द्य तथेति प्रत्यभाषत

tacchrutvā vacanaṃ tasya śīghramutthāya bhārgavaḥ |
tadājñāṃ śirasānandya tatheti pratyabhāṣata

---

2,24.57

ततो रामं त्वरोपेतः शंभुपार्श्वं महोदरः ।
प्रापयामास सहसा कैलासे नागसत्तमे

tato rāmaṃ tvaropetaḥ śaṃbhupārśvaṃ mahodaraḥ |
prāpayāmāsa sahasā kailāse nāgasattame

---

2,24.58

सहितं सकलैर्भूतैरिन्द्राद्यैश्च सहामरैः ।
ददर्श भार्गवश्रेष्ठः शङ्करं भक्तवत्सलम्

sahitaṃ sakalairbhūtairindrādyaiśca sahāmaraiḥ |
dadarśa bhārgavaśreṣṭhaḥ śaṅkaraṃ bhaktavatsalam

---

2,24.59

संस्तूयमानं मुनिभिर्नारदाद्यैस्तपोधनैः ।
गन्धर्वैरुपगायद्भिर्नृत्यद्भिश्चाप्सरोगणैः

saṃstūyamānaṃ munibhirnāradādyaistapodhanaiḥ |
gandharvairupagāyadbhirnṛtyadbhiścāpsarogaṇaiḥ

---

2,24.60

उपास्यमानं देवेशं गजचर्मधृताम्बरम् ।
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम्

upāsyamānaṃ deveśaṃ gajacarmadhṛtāmbaram |
bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ trinetraṃ candraśekharam

---

2,24.61

धृतपिङ्गजटाभारं नागाभरमभूषितम् ।
प्रलम्बोष्ठभुजं सौम्यं प्रसन्नमुखपङ्कजम्

dhṛtapiṅgajaṭābhāraṃ nāgābharamabhūṣitam |
pralamboṣṭhabhujaṃ saumyaṃ prasannamukhapaṅkajam

---

2,24.62

आस्थितं काञ्चने पट्टे गीर्वाणसमितौ नृप ।
उपासर्पत्तु देवेशं भृगुवर्यः कृताञ्जलिः

āsthitaṃ kāñcane paṭṭe gīrvāṇasamitau nṛpa |
upāsarpattu deveśaṃ bhṛguvaryaḥ kṛtāñjaliḥ

---

2,24.63

श्रीकण्ठदर्शनोद्वत्तरोमाञ्चाञ्चितविग्रहः ।
बाष्पत्तु सिक्तकायेन स तु गत्वा हरान्तिकम्

śrīkaṇṭhadarśanodvattaromāñcāñcitavigrahaḥ |
bāṣpattu siktakāyena sa tu gatvā harāntikam

---

2,24.64

भक्त्या ससंभ्रमं वाचा हर्षगद्गदयासकृत् ।
नमस्ते देवदेवेति व्यालपन्नाकुलाक्षरम्

bhaktyā sasaṃbhramaṃ vācā harṣagadgadayāsakṛt |
namaste devadeveti vyālapannākulākṣaram

---

2,24.65

पपात संस्पृशन्मूर्ध्ना चरणौ पुरविद्विषः ।
पश्यतां देववृन्दानां मध्ये भृगुकुलोद्वहम्

papāta saṃspṛśanmūrdhnā caraṇau puravidviṣaḥ |
paśyatāṃ devavṛndānāṃ madhye bhṛgukulodvaham

---

2,24.66

तमुत्थाप्य शिवः प्रीतः प्रसन्नमुखपङ्कजम् ।
रामं मधुरया वाचा प्रहसन्नाह सादरम्

tamutthāpya śivaḥ prītaḥ prasannamukhapaṅkajam |
rāmaṃ madhurayā vācā prahasannāha sādaram

---

2,24.67

इमे दैत्यगणैः क्रान्ताः स्वाधिष्ठानात्परिच्युताः ।
अशक्रुवन्तस्तान्हन्तुं गीर्वाणा मामुपागताः

ime daityagaṇaiḥ krāntāḥ svādhiṣṭhānātparicyutāḥ |
aśakruvantastānhantuṃ gīrvāṇā māmupāgatāḥ

---

2,24.68

तस्मान्ममाज्ञया राम देवानां च प्रियेप्सया ।
जहि दैत्यगणान्सर्वान्समर्थस्त्वं हि मे मतः

tasmānmamājñayā rāma devānāṃ ca priyepsayā |
jahi daityagaṇānsarvānsamarthastvaṃ hi me mataḥ

---

2,24.69

ततो रामो ऽब्रवीच्छर्वं प्रणिपत्य कृताञ्जलिः ।
शृण्वतां सर्वदेवानां सप्रश्रयमिदं वचः

tato rāmo 'bravīccharvaṃ praṇipatya kṛtāñjaliḥ |
śṛṇvatāṃ sarvadevānāṃ sapraśrayamidaṃ vacaḥ

---

2,24.70

स्वामिन्न विदितं किं ते सर्वज्ञस्याखिलात्मनः ।
तथापि विज्ञापयतो वचनं मे ऽवधारय

svāminna viditaṃ kiṃ te sarvajñasyākhilātmanaḥ |
tathāpi vijñāpayato vacanaṃ me 'vadhāraya

---

2,24.71

यदि शक्रादिभिर्देवैरखिलैरमरारयः ।
न शक्या हन्तुमेकस्य शक्याः स्यस्ते कथं मम

yadi śakrādibhirdevairakhilairamarārayaḥ |
na śakyā hantumekasya śakyāḥ syaste kathaṃ mama

---

2,24.72

अनस्त्रज्ञो ऽस्मि देवेश युद्धानामप्यकोविदः ।
कथं हनिष्ये सकलान्सुरशत्रूननायुधः

anastrajño 'smi deveśa yuddhānāmapyakovidaḥ |
kathaṃ haniṣye sakalānsuraśatrūnanāyudhaḥ

---

2,24.73

इत्युक्तस्तेन देवेशः सितं कालाग्निसप्रभम् ।
शैवमस्त्रमयं तेजो ददौ तस्मै महात्मने

ityuktastena deveśaḥ sitaṃ kālāgnisaprabham |
śaivamastramayaṃ tejo dadau tasmai mahātmane

---

2,24.74

आत्मीयं परशुं दत्वा सर्वशस्त्राभिभावकम् ।
रामपाह प्रसन्नात्मा गीर्वाणानां तु शृण्वतम्

ātmīyaṃ paraśuṃ datvā sarvaśastrābhibhāvakam |
rāmapāha prasannātmā gīrvāṇānāṃ tu śṛṇvatam

---

2,24.75

मत्प्रसादेन सकलान्सुरशत्रून्विनिघ्नतः ।
शक्तिर्भवतु ते सौम्य समस्तारिदुरासदा

matprasādena sakalānsuraśatrūnvinighnataḥ |
śaktirbhavatu te saumya samastāridurāsadā

---

2,24.76

अनेनैवायुधेन त्वं गच्छ युध्यस्व शत्रुभिः ।
स्वयमेव च वेत्सि त्वं यथावद्युद्धकौशलम्

anenaivāyudhena tvaṃ gaccha yudhyasva śatrubhiḥ |
svayameva ca vetsi tvaṃ yathāvadyuddhakauśalam

---

2,24.77

वसिष्ठ उवाच एवमुक्तस्ततो रामः शंभुना तं प्रणम्य च ।
जग्राह परशुं शैव विबुधारिवधोद्यतः

vasiṣṭha uvāca evamuktastato rāmaḥ śaṃbhunā taṃ praṇamya ca |
jagrāha paraśuṃ śaiva vibudhārivadhodyataḥ

---

2,24.78

ततः स शुशुभे रामो विष्णुतेर्ञ्जो ऽशसंभवः ।
रुद्रभक्त्या समायुक्तो द्युत्येव सवितुर्महः

tataḥ sa śuśubhe rāmo viṣṇuterñjo 'śasaṃbhavaḥ |
rudrabhaktyā samāyukto dyutyeva saviturmahaḥ

---

2,24.79

सो ऽनुज्ञातस्त्रिनेत्रेण देवैः सर्वैः समन्वितः ।
जगाम हन्तुमसुरान्युद्धाय कृतनिश्चयः

so 'nujñātastrinetreṇa devaiḥ sarvaiḥ samanvitaḥ |
jagāma hantumasurānyuddhāya kṛtaniścayaḥ

---

2,24.80

ततो ऽभवत्पुनर्युद्धं देवानामसुरैः सह ।
त्रैलोक्यविजयोद्युक्तै राजन्नतिभयङ्करम्

tato 'bhavatpunaryuddhaṃ devānāmasuraiḥ saha |
trailokyavijayodyuktai rājannatibhayaṅkaram

---

2,24.81

अथ रामो महाबाहुस्तस्मिन्युद्धे सुदारुणे ।
कुद्धः परशुना तेन निजघान महासुरान्

atha rāmo mahābāhustasminyuddhe sudāruṇe |
kuddhaḥ paraśunā tena nijaghāna mahāsurān

---

2,24.82

प्रहारैरशनिप्रख्यैर्निघ्नन्दैत्यान्सहस्रशः ।
चचार समरे रामः क्रुद्धः काल इवापरः

prahārairaśaniprakhyairnighnandaityānsahasraśaḥ |
cacāra samare rāmaḥ kruddhaḥ kāla ivāparaḥ

---

2,24.83

हत्वा तु सकलान्दैत्यान्देवान्सर्वानहर्षयत् ।
क्षणेन नाशयामास रामः प्रहरतां वरः

hatvā tu sakalāndaityāndevānsarvānaharṣayat |
kṣaṇena nāśayāmāsa rāmaḥ praharatāṃ varaḥ

---

2,24.84

रामेण हन्यमा नास्तु समस्ता दैत्यदानवाः ।
ददृशुः सर्वतो रामं हतशेषा भयान्विताः

rāmeṇa hanyamā nāstu samastā daityadānavāḥ |
dadṛśuḥ sarvato rāmaṃ hataśeṣā bhayānvitāḥ

---

2,24.85

हतेष्वसुरसंघेषु विद्रुतेषु च कृत्स्नशः ।
राममामन्त्र्य विबुधाः प्रययुस्त्रिदिवं पुनः

hateṣvasurasaṃgheṣu vidruteṣu ca kṛtsnaśaḥ |
rāmamāmantrya vibudhāḥ prayayustridivaṃ punaḥ

---

2,24.86

रामो ऽपि हत्वा दितिजानभ्यनुज्ञाप्य चामरान् ।
स्वमाश्रमं समापेदे तपस्यासक्तमानसः

rāmo 'pi hatvā ditijānabhyanujñāpya cāmarān |
svamāśramaṃ samāpede tapasyāsaktamānasaḥ

---

2,24.87

मृगव्याधप्रतिकृतिं कृत्वा शम्भोर्महामतिः ।
भक्त्या संपूजयामास स तस्मिन्नाश्रमेवशी

mṛgavyādhapratikṛtiṃ kṛtvā śambhormahāmatiḥ |
bhaktyā saṃpūjayāmāsa sa tasminnāśramevaśī

---

2,24.88

गन्धैः पुष्पैस्तथा हृद्यैर्नैवेद्यैरभिवन्दनैः ।
स्तोत्रैश्च विधिवद्भक्त्या परां प्रीतिमुपानयत्

gandhaiḥ puṣpaistathā hṛdyairnaivedyairabhivandanaiḥ |
stotraiśca vidhivadbhaktyā parāṃ prītimupānayat