3. Brahmāṇḍa Purāṇa (part 3 of 3)

2,68.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे धन्वन्तरिसंभवादिवर्णनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः ॥
67// ऋषय ऊचुः मरुतेन कथं कन्या राज्ञे दत्ता महात्मना ।
किंवीर्याश्च महात्मानो जाता मरुतकन्यया

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde dhanvantarisaṃbhavādivarṇanaṃ nāma saptaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 67// ṛṣaya ūcuḥ marutena kathaṃ kanyā rājñe dattā mahātmanā |
kiṃvīryāśca mahātmāno jātā marutakanyayā

---

2,68.2

सूत उवाच आहरत्स मरुत्सोममन्नकामः प्रजेश्वरः ।
मासिमासि महातेजाः षष्टिसंवत्सरान्नृप

sūta uvāca āharatsa marutsomamannakāmaḥ prajeśvaraḥ |
māsimāsi mahātejāḥ ṣaṣṭisaṃvatsarānnṛpa

---

2,68.3

तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोषिताः ।
अक्षय्यान्नं ददुः प्रीताः सर्वकामपरिच्छदम्

tena te marutastasya marutsomena toṣitāḥ |
akṣayyānnaṃ daduḥ prītāḥ sarvakāmaparicchadam

---

2,68.4

अन्नं तस्य सकृद्भुक्तमहोरात्रं न क्षीयते ।
कोटिशो दीय मानं च सूर्यस्योदयनादपि

annaṃ tasya sakṛdbhuktamahorātraṃ na kṣīyate |
koṭiśo dīya mānaṃ ca sūryasyodayanādapi

---

2,68.5

मित्रज्योतेस्तु कन्याया मरितस्य च धीमतः ।
तस्माज्जाता महासत्त्वा धर्मज्ञा मोक्षदर्शिनः

mitrajyotestu kanyāyā maritasya ca dhīmataḥ |
tasmājjātā mahāsattvā dharmajñā mokṣadarśinaḥ

---

2,68.6

संन्यस्य गृहधर्माणि वैराग्यं समुपस्थिताः ।
यतिधर्ममवाप्येह ब्रह्मभूयाय ते गताः

saṃnyasya gṛhadharmāṇi vairāgyaṃ samupasthitāḥ |
yatidharmamavāpyeha brahmabhūyāya te gatāḥ

---

2,68.7

अनेनसः सुतो जातः क्षत्रधर्मः प्रतापवान् ।
क्षत्रधर्मसुतो जातः प्रतिपक्षो महातपाः

anenasaḥ suto jātaḥ kṣatradharmaḥ pratāpavān |
kṣatradharmasuto jātaḥ pratipakṣo mahātapāḥ

---

2,68.8

प्रतिपक्षसुतश्चापि सृंजयो नाम विश्रुतः ।
सृंजयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य जज्ञिवान्

pratipakṣasutaścāpi sṛṃjayo nāma viśrutaḥ |
sṛṃjayasya jayaḥ putro vijayastasya jajñivān

---

2,68.9

विजयस्य जयः पुत्रस्तस्य हर्यश्वकः स्मृतः ।
इर्यश्वस्य सुतो राजा सहदेवः प्रतापवान्

vijayasya jayaḥ putrastasya haryaśvakaḥ smṛtaḥ |
iryaśvasya suto rājā sahadevaḥ pratāpavān

---

2,68.10

सहदेवस्य धर्मात्मा अहीन इति विश्रुतः ।
अहीनस्य चयत्सेनस्तस्य पुत्रो ऽथ संकृतिः

sahadevasya dharmātmā ahīna iti viśrutaḥ |
ahīnasya cayatsenastasya putro 'tha saṃkṛtiḥ

---

2,68.11

संकृतेरपि धर्मात्मा कृतधर्मा महायशाः ।
इत्येते क्षत्रधर्माणो नहुषस्य निबोधत

saṃkṛterapi dharmātmā kṛtadharmā mahāyaśāḥ |
ityete kṣatradharmāṇo nahuṣasya nibodhata

---

2,68.12

नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः ।
यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः

nahuṣasya tu dāyādāḥ ṣaḍindropamatejasaḥ |
yatiryayātiḥ saṃyātirāyatirviyatiḥ kṛtiḥ

---

2,68.13

यतिर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततो ऽवरः ।
काकुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे पत्नीं यतिस्तदा

yatirjyeṣṭhastu teṣāṃ vai yayātistu tato 'varaḥ |
kākutsthakanyāṃ gāṃ nāma lebhe patnīṃ yatistadā

---

2,68.14

स यतिर्मोक्षमास्थाय ब्रह्मभूतो ऽभवन्मुनिः ।
तेषां मध्ये तु पञ्चानां ययातिः पृथिवीपतिः

sa yatirmokṣamāsthāya brahmabhūto 'bhavanmuniḥ |
teṣāṃ madhye tu pañcānāṃ yayātiḥ pṛthivīpatiḥ

---

2,68.15

देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप ह ।
शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः

devayānīmuśanasaḥ sutāṃ bhāryāmavāpa ha |
śarmiṣṭhāmāsurīṃ caiva tanayāṃ vṛṣaparvaṇaḥ

---

2,68.16

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानो व्यजायत ।
द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayāno vyajāyata |
druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

---

2,68.17

अजीजनन्महावीर्यान्सुतान्देवसुतोपमान् ।
रथं तस्मै ददौ शक्रः प्रीतः परमभास्वरम्

ajījananmahāvīryānsutāndevasutopamān |
rathaṃ tasmai dadau śakraḥ prītaḥ paramabhāsvaram

---

2,68.18

असंगं काञ्चनं दिव्यमक्षयौ च महेषुधी ।
युक्तं मनोजवैरश्वैर्येन कन्यां समुद्वहत्

asaṃgaṃ kāñcanaṃ divyamakṣayau ca maheṣudhī |
yuktaṃ manojavairaśvairyena kanyāṃ samudvahat

---

2,68.19

स तेन रथमुख्येन जिगाय सततं महीम् ।
ययातिर्युधि दुर्द्धर्षो देवदानवमानवैः

sa tena rathamukhyena jigāya satataṃ mahīm |
yayātiryudhi durddharṣo devadānavamānavaiḥ

---

2,68.20

पौरवाणां नृपाणां च सर्वेषां सो ऽभवद्रथी ।
यावत्सुदेशप्रभवः कौरवो जनमेजयः

pauravāṇāṃ nṛpāṇāṃ ca sarveṣāṃ so 'bhavadrathī |
yāvatsudeśaprabhavaḥ kauravo janamejayaḥ

---

2,68.21

कुरोः पौत्रस्य राज्ञरतु राज्ञः पारीक्षितस्य ह ।
जगाम सरथो नाशं शापाद्गार्ग्यस्य धीमतः

kuroḥ pautrasya rājñaratu rājñaḥ pārīkṣitasya ha |
jagāma saratho nāśaṃ śāpādgārgyasya dhīmataḥ

---

2,68.22

गार्ग्यस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः ।
दुर्बुद्धिर्हिंसया मास लोहगन्धी नराधिपः

gārgyasya hi sutaṃ bālaṃ sa rājā janamejayaḥ |
durbuddhirhiṃsayā māsa lohagandhī narādhipaḥ

---

2,68.23

स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः ।
पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्

sa lohagandhī rājarṣiḥ paridhāvannitastataḥ |
paurajānapadaistyakto na lebhe śarma karhicit

---

2,68.24

ततः स दुःखसंतप्तो नालभत्संविदं क्वचित ।
स प्रायाच्छौनकमृषिं शरणं व्यथितस्तदा

tataḥ sa duḥkhasaṃtapto nālabhatsaṃvidaṃ kvacita |
sa prāyācchaunakamṛṣiṃ śaraṇaṃ vyathitastadā

---

2,68.25

इन्द्रोतोनाम विख्यातो यो ऽसौ मुनि रुदारधीः ।
योजयामास चैन्द्रोतः शौनको जनमेजयम्

indrotonāma vikhyāto yo 'sau muni rudāradhīḥ |
yojayāmāsa caindrotaḥ śaunako janamejayam

---

2,68.26

अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः ।
स लोहगन्धो व्यनशत्त स्यावभृथमेत्य ह

aśvamedhena rājānaṃ pāvanārthaṃ dvijottamāḥ |
sa lohagandho vyanaśatta syāvabhṛthametya ha

---

2,68.27

स वै दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा ।
दत्तः शक्रेन तुष्टेन लेभे तस्माद्बृहद्रथः

sa vai divyo rathastasmādvasoścedipatestathā |
dattaḥ śakrena tuṣṭena lebhe tasmādbṛhadrathaḥ

---

2,68.28

ततो हत्वा जरासंधं भीमस्तं रथमुत्तमम् ।
प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः

tato hatvā jarāsaṃdhaṃ bhīmastaṃ rathamuttamam |
pradadau vāsudevāya prītyā kauravanandanaḥ

---

2,68.29

स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिर्नहुषात्मजः ।
पुत्रं श्रेष्टं वरिष्ठं च यदुमित्यब्रवीद्वचः

sa jarāṃ prāpya rājarṣiryayātirnahuṣātmajaḥ |
putraṃ śreṣṭaṃ variṣṭhaṃ ca yadumityabravīdvacaḥ

---

2,68.30

जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः ।
काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मि यौवने

jarāvalī ca māṃ tāta palitāni ca paryayuḥ |
kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto 'smi yauvane

---

2,68.31

त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह ।
जरां मे प्रतिगृह्णीष्व तं यदुः प्रत्युवाच ह

tvaṃ yado pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha |
jarāṃ me pratigṛhṇīṣva taṃ yaduḥ pratyuvāca ha

---

2,68.32

अनिर्दिष्टा हि मे भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता ।
सा तु व्यायामसाध्या वै न ग्रहीष्यामि ते जराम्

anirdiṣṭā hi me bhikṣā brāhmaṇasya pratiśrutā |
sā tu vyāyāmasādhyā vai na grahīṣyāmi te jarām

---

2,68.33

जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः ।
तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे

jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojanakāritāḥ |
tasmājjarāṃ na te rājangrahītumahamutsahe

---

2,68.34

सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः ।
वलीसंततगात्रश्च निराशो दुर्बलाकृतिः

sitaśmaśrudharo dīno jarayā śithilīkṛtaḥ |
valīsaṃtatagātraśca nirāśo durbalākṛtiḥ

---

2,68.35

अशक्तः कार्यकरणे परिबूतस्तु यौवने ।
सहोपवीतिभिश्चैव तां जरां नाभिकामये

aśaktaḥ kāryakaraṇe paribūtastu yauvane |
sahopavītibhiścaiva tāṃ jarāṃ nābhikāmaye

---

2,68.36

संति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप ।
प्रतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै

saṃti te bahavaḥ putrā mattaḥ priyatarā nṛpa |
pratigṛhṇantu dharmajña putramanyaṃ vṛṇīṣva vai

---

2,68.37

स एवमुक्तो यदुना दीव्रकोपसमन्वितः ।
उवाच वदतां श्रेष्टो ज्येष्ठं तं गर्हयन्सुतम्

sa evamukto yadunā dīvrakopasamanvitaḥ |
uvāca vadatāṃ śreṣṭo jyeṣṭhaṃ taṃ garhayansutam

---

2,68.38

आश्रमः कस्तवान्यो ऽस्ति को वा धर्मविधिस्तव ।
मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदहं तव देशिकः

āśramaḥ kastavānyo 'sti ko vā dharmavidhistava |
māmanādṛtya durbuddhe yadahaṃ tava deśikaḥ

---

2,68.39

एवमुक्त्वा यदुं राजा शशापैनं स मन्युमान् ।
यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

evamuktvā yaduṃ rājā śaśāpainaṃ sa manyumān |
yastvaṃ me tdṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi

---

2,68.40

तस्मान्न राज्यभाङ्मूढ प्रजा ते वै भविष्यति ।
तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह

tasmānna rājyabhāṅmūḍha prajā te vai bhaviṣyati |
turvaso pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha

---

2,68.41

तुर्वसुरुवाच न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम् ।
जरायां बहवो दोषाः पानभोजन कारिताः

turvasuruvāca na kāmaye jarāṃ tāta kāmabhogapraṇāśinīm |
jarāyāṃ bahavo doṣāḥ pānabhojana kāritāḥ

---

2,68.42

तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे ।
ययातिरुवाच यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

tasmājjarāṃ na te rājangrahītumahamutsahe |
yayātiruvāca yastvaṃ me tdṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi

---

2,68.43

तस्मात्प्रजानु विच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति ।
संकीर्णेषु च धर्मेण प्रतिलोमनरेषु च

tasmātprajānu vicchedaṃ turvaso tava yāsyati |
saṃkīrṇeṣu ca dharmeṇa pratilomanareṣu ca

---

2,68.44

पिशिताशिषु चान्येषु मूढ राजा भविष्यसि ।
गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु वा ।
वासस्ते पाप म्लेच्छेषु भविष्यति न संशयः

piśitāśiṣu cānyeṣu mūḍha rājā bhaviṣyasi |
gurudāraprasakteṣu tiryagyonigateṣu vā |
vāsaste pāpa mleccheṣu bhaviṣyati na saṃśayaḥ

---

2,68.45

सूत उवाच एवं तु तुर्वसुंशप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः

sūta uvāca evaṃ tu turvasuṃśaptvā yayātiḥ sutamātmanaḥ

---

2,68.46

शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युमिदं वचनमब्रवीत् ।
द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम्

śarmiṣṭhāyāḥ sutaṃ druhyumidaṃ vacanamabravīt |
druhyo tvaṃ pratipadyasva varṇarūpavināśinīm

---

2,68.47

जरा वर्षसहस्रंवै यौवनं स्वं ददस्व मे ।
पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्

jarā varṣasahasraṃvai yauvanaṃ svaṃ dadasva me |
pūrṇe varṣasahasre te pratidāsyāmi yauvanam

---

2,68.48

स्वं चादास्यामि भूयो ऽहं पाप्मानं जरया सह ।
द्रुह्युरुवाच नारोहेत रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् ।
न सुखं चास्य भवति न जरां तेन कामये

svaṃ cādāsyāmi bhūyo 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha |
druhyuruvāca nāroheta rathaṃ nāśvaṃ jīrṇo bhuṅkte na ca striyam |
na sukhaṃ cāsya bhavati na jarāṃ tena kāmaye

---

2,68.49

ययातिरुवाच यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

yayātiruvāca yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi

---

2,68.50

तस्माद्द्रुह्यो प्रियः कामो न ते संपत्स्यते क्वचित् ।
नौप्लवोत्तरसंचारस्तव नित्यं भविष्यति

tasmāddruhyo priyaḥ kāmo na te saṃpatsyate kvacit |
nauplavottarasaṃcārastava nityaṃ bhaviṣyati

---

2,68.51

अराजा राजवंशस्त्वं तत्र नित्यं वसिष्यसि ।
अनो त्वं प्रतिपाद्यस्व पाप्मानं जरया सह

arājā rājavaṃśastvaṃ tatra nityaṃ vasiṣyasi |
ano tvaṃ pratipādyasva pāpmānaṃ jarayā saha

---

2,68.52

एवं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते ।
अनुरुवाच जीर्णः शिशुरिवाशक्तो जरया ह्यशुचिः सदा ।
न जुहोति स काले ऽग्निं तां जरां नाभिकामये

evaṃ varṣasahasraṃ tu careyaṃ yauvanena te |
anuruvāca jīrṇaḥ śiśurivāśakto jarayā hyaśuciḥ sadā |
na juhoti sa kāle 'gniṃ tāṃ jarāṃ nābhikāmaye

---

2,68.53

ययातिरूवाच ।
यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

yayātirūvāca |
yastvaṃ me hṛdayājjāto vayaḥ svaṃ na prayacchasi

---

2,68.54

जरादोष स्त्वयोक्तो ऽयं तस्मात्त्वं प्रतिपत्स्यसे ।
प्रजा च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यत्यनो तव

jarādoṣa stvayokto 'yaṃ tasmāttvaṃ pratipatsyase |
prajā ca yauvanaṃ prāptā vinaśiṣyatyano tava

---

2,68.55

अग्निप्रस्कन्दनपरास्त्वं वाप्येवं भविष्यसि ।
पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह

agnipraskandanaparāstvaṃ vāpyevaṃ bhaviṣyasi |
pūro tvaṃ pratipadyasva pāpmānaṃ jarayā saha

---

2,68.56

जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः ।
काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मियौवने

jarāvalī ca māṃ tāta palitāni ca paryayuḥ |
kāvyasyośanasaḥ śāpānna ca tṛpto 'smiyauvane

---

2,68.57

कञ्चित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसा तव ।
पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्

kañcitkālaṃ careyaṃ vai viṣayānvayasā tava |
pūrṇe varṣasahasre te pratidāsyāmi yauvanam

---

2,68.58

स्वं चैव प्रतिपत्स्ये ऽहं पाप्मानं जरया सह ।
सूत उवाच एवमुक्तः प्रत्युवाच पुत्रः पितरमञ्जसा

svaṃ caiva pratipatsye 'haṃ pāpmānaṃ jarayā saha |
sūta uvāca evamuktaḥ pratyuvāca putraḥ pitaramañjasā

---

2,68.59

यथा तु मन्यसे तात करिष्यामि तथैव च ।
प्रतिपत्स्ये च ते राजन्पाप्मानं जरया सह

yathā tu manyase tāta kariṣyāmi tathaiva ca |
pratipatsye ca te rājanpāpmānaṃ jarayā saha

---

2,68.60

गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान्यथेप्सितान् ।
जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव

gṛhāṇa yauvanaṃ mattaścara kāmānyathepsitān |
jarayāhaṃ praticchanno vayorūpadharastava

---

2,68.61

यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथार्थवत् ।
ययातिरुवाच पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते प्रीतश्चेदं ददामि ते

yauvanaṃ bhavate dattvā cariṣyāmi yathārthavat |
yayātiruvāca pūro prīto 'smi bhadraṃ te prītaścedaṃ dadāmi te

---

2,68.62

सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति ।
सूत उवाच पूरोरनुमतो राजा ययातिः स्वजरां ततः

sarvakāmasamṛddhā te prajā rājye bhaviṣyati |
sūta uvāca pūroranumato rājā yayātiḥ svajarāṃ tataḥ

---

2,68.63

संक्रामयामास तदा प्रासादद्भार्गवस्य तु ।
गौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः

saṃkrāmayāmāsa tadā prāsādadbhārgavasya tu |
gauraveṇātha vayasā yayātirnahuṣātmajaḥ

---

2,68.64

प्रीतियुक्तो नरश्रेष्ठश्चचार विषयान्स्वकान् ।
यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्

prītiyukto naraśreṣṭhaścacāra viṣayānsvakān |
yathākāmaṃ yathotsāhaṃ yathākālaṃ yathāsukham

---

2,68.65

धर्माविरोधी राजेन्द्रो यथाशक्ति स एव हि ।
देवानतर्पयद्यज्ञैः पितॄञ्श्राद्धैस्तथैव च

dharmāvirodhī rājendro yathāśakti sa eva hi |
devānatarpayadyajñaiḥ pitṝñśrāddhaistathaiva ca

---

2,68.66

दाराननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् ।
अतिथीनन्नपानैश्च वैश्यंश्च परिपालनैः

dārānanugrahairiṣṭaiḥ kāmaiśca dvijasattamān |
atithīnannapānaiśca vaiśyaṃśca paripālanaiḥ

---

2,68.67

आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्संनिग्रहेण च ।
धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयत्

ānṛśaṃsyena śūdrāṃśca dasyūnsaṃnigraheṇa ca |
dharmeṇa ca prajāḥ sarvā yathāvadanurañjayat

---

2,68.68

ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः ।
स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः

yayātiḥ pālayāmāsa sākṣādindra ivāparaḥ |
sa rājā siṃhavikrānto yuvā viṣayagocaraḥ

---

2,68.69

अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् ।
स मार्गमाणः कामानामतद्दोषनिदर्शनात्

avirodhena dharmasya cacāra sukhamuttamam |
sa mārgamāṇaḥ kāmānāmataddoṣanidarśanāt

---

2,68.70

विश्वाच्या सहितो रेमे वैब्राजे नन्दने वने ।
अपश्यत्स यदा तान्वै वर्द्धमानान्नृपस्तदा

viśvācyā sahito reme vaibrāje nandane vane |
apaśyatsa yadā tānvai varddhamānānnṛpastadā

---

2,68.71

गत्वा पूरोः सकाशं वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत ।
संप्राप्य स तु तान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः

gatvā pūroḥ sakāśaṃ vai svāṃ jarāṃ pratyapadyata |
saṃprāpya sa tu tānkāmāṃstṛptaḥ khinnaśca pārthivaḥ

---

2,68.72

कालं वर्षसहस्रं वै सस्मार मनुजाधिपः ।
परिसंख्याय काले च कलाः काष्ठास्तथैव च

kālaṃ varṣasahasraṃ vai sasmāra manujādhipaḥ |
parisaṃkhyāya kāle ca kalāḥ kāṣṭhāstathaiva ca

---

2,68.73

पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह ।
यथा सुखं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम

pūrṇaṃ matvā tataḥ kālaṃ pūruṃ putramuvāca ha |
yathā sukhaṃ yathotsāhaṃ yathākālamarindama

---

2,68.74

सेविता विषयः पुत्र यौवनेन मया तव ।
पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम्

sevitā viṣayaḥ putra yauvanena mayā tava |
pūro prīto 'smi bhadraṃ te gṛhāṇa tvaṃ svayauvanam

---

2,68.75

राज्यं च त्वं गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः ।
प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नहुषात्मजः

rājyaṃ ca tvaṃ gṛhāṇedaṃ tvaṃ hi me priyakṛtsutaḥ |
pratipede jarāṃ rājā yayātirnahuṣātmajaḥ

---

2,68.76

यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः ।
अभिषेक्तुकामं च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्

yauvanaṃ pratipede ca pūruḥ svaṃ punarātmanaḥ |
abhiṣektukāmaṃ ca nṛpaṃ pūruṃ putraṃ kanīyasam

---

2,68.77

ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् ।
कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो

brāhmaṇapramukhā varṇā idaṃ vacanamabruvan |
kathaṃ śukrasya naptāraṃ devayānyāḥ sutaṃ prabho

---

2,68.78

ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं दास्यसि पूरवे ।
यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनुदतुर्वसुः

jyeṣṭhaṃ yadumatikramya rājyaṃ dāsyasi pūrave |
yadurjyeṣṭhastava suto jātastamanudaturvasuḥ

---

2,68.79

शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततो ऽनुः पूरुरेव च ।
कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति ।
सुतः संबोधयामस्त्वां धर्मं समनुपालय

śarmiṣṭhāyāḥ suto druhyustato 'nuḥ pūrureva ca |
kathaṃ jyeṣṭhānatikramya kanīyānrājyamarhati |
sutaḥ saṃbodhayāmastvāṃ dharmaṃ samanupālaya

---

2,68.80

ययातिरुवाच ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः

yayātiruvāca brāhmaṇapramukhā varṇāḥ sarve śṛṇvantu me vacaḥ

---

2,68.81

ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन ।
मातापित्रोर्वचनकृद्वीरः पुत्रः प्रशस्यते

jyeṣṭhaṃ prati yathā rājyaṃ na deyaṃ me kathañcana |
mātāpitrorvacanakṛdvīraḥ putraḥ praśasyate

---

2,68.82

मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः ।
प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतांमतः

mama jyeṣṭhena yadunā niyogo nānupālitaḥ |
pratikūlaḥ pituryaśca na sa putraḥ satāṃmataḥ

---

2,68.83

स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्त्तते पितृमातृषु ।
यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च

sa putraḥ putravadyaśca varttate pitṛmātṛṣu |
yadunāhamavajñātastathā turvasunāpi ca

---

2,68.84

द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् ।
पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः

druhyunā cānunā caiva mayyavajñā kṛtā bhṛśam |
pūruṇā tu kṛtaṃ vākyaṃ mānitaśca viśeṣataḥ

---

2,68.85

कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम ।
सर्वे कामा मम कृताः पूरुणा पुण्यकारिणा

kanīyānmama dāyādo jarā yena dhṛtā mama |
sarve kāmā mama kṛtāḥ pūruṇā puṇyakāriṇā

---

2,68.86

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् ।
पुत्रो यस्त्वानुवर्त्तेत स राजा तु महामते

śukreṇa ca varo dattaḥ kāvyenośanasā svayam |
putro yastvānuvartteta sa rājā tu mahāmate

---

2,68.87

प्रजा ऊचुः भवतो ऽनुमतो ऽप्येवं पूरू राज्ये ऽभिषिच्यताम् ।
यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा

prajā ūcuḥ bhavato 'numato 'pyevaṃ pūrū rājye 'bhiṣicyatām |
yaḥ putro guṇasaṃpanno mātāpitrorhitaḥ sadā

---

2,68.88

सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः ।
अर्हे ऽस्य पूरू राज्यस्य यः प्रियः प्रियकृत्तव

sarvamarhati kalyāṇaṃ kanīyānapi sa prabhuḥ |
arhe 'sya pūrū rājyasya yaḥ priyaḥ priyakṛttava

---

2,68.89

वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् ।
पौरजान पदैस्तुष्टैरित्युक्ते नाहुषस्तदा

varadānena śukrasya na śakyaṃ vaktumuttaram |
paurajāna padaistuṣṭairityukte nāhuṣastadā

---

2,68.90

अभिषिच्य ततः पूरुं स राज्ये सुतमात्मनः ।
दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं तु न्यवेशयत्

abhiṣicya tataḥ pūruṃ sa rājye sutamātmanaḥ |
diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ turvasuṃ tu nyaveśayat

---

2,68.91

दक्षिणापरतो राजा यदुं ज्येष्ठं न्यवेशयत् ।
प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्युं चानुं च तावुभौ

dakṣiṇāparato rājā yaduṃ jyeṣṭhaṃ nyaveśayat |
pratīcyāmuttarasyāṃ ca druhyuṃ cānuṃ ca tāvubhau

---

2,68.92

सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् ।
व्यभजत्पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा

saptadvīpāṃ yayātistu jitvā pṛthvīṃ sasāgarām |
vyabhajatpañcadhā rājā putrebhyo nāhuṣastadā

---

2,68.93

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना ।
यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्मेण प्रतिपान्यते

tairiyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā |
yathāpradeśaṃ dharmajñairdharmeṇa pratipānyate

---

2,68.94

एवं विभज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा ।
पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु प्रीतिमा नभवन्नृपः

evaṃ vibhajya pṛthivīṃ putrebhyo nāhuṣastadā |
putrasaṃkrāmitaśrīstu prītimā nabhavannṛpaḥ

---

2,68.95

धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यं चैव सुतेषु तु ।
प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु

dhanurnyasya pṛṣatkāṃśca rājyaṃ caiva suteṣu tu |
prītimānabhavadrājā bhāramāveśya bandhuṣu

---

2,68.96

अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना ।
याभिः प्रत्याहरेत्कामात्कूर्मौंऽगानीव सर्वशः

atra gāthā mahārājñā purā gītā yayātinā |
yābhiḥ pratyāharetkāmātkūrmauṃ'gānīva sarvaśaḥ

---

2,68.97

न जातु कामः कामानमुपभोगेन शाम्यति ।
हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते

na jātu kāmaḥ kāmānamupabhogena śāmyati |
haviṣā kṛṣṇavartmeva bhūya evābhivarddhate

---

2,68.98

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति

yatpṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati

---

2,68.99

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम् ।
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā na kurute bhāvaṃ sarvabhūteṣvamaṅgalam |
karmaṇā manasā vācā brahma saṃpadyate tadā

---

2,68.100

यदा परान्न बिभेति यदान्यस्मान्न बिभ्यति ।
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा

yadā parānna bibheti yadānyasmānna bibhyati |
yadā necchati na dveṣṭi brahma saṃpadyate tadā

---

2,68.101

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
यैषा प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yaiṣā prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃ tyajataḥ sukham

---

2,68.102

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः ।
जीविताशा धनाशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यति

jīryanti jīryataḥ keśā dantā jīryanti jīryataḥ |
jīvitāśā dhanāśā ca jīryato 'pi na jīryati

---

2,68.103

यच्च कामसुखं लोके यच्छ दिव्यं महत्सुखम् ।
कृष्णाक्षयसुखस्यैतत्कलां नर्हन्ति षोडशीम्

yacca kāmasukhaṃ loke yaccha divyaṃ mahatsukham |
kṛṣṇākṣayasukhasyaitatkalāṃ narhanti ṣoḍaśīm

---

2,68.104

एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्रस्थितो वनम् ।
भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः

evamuktvā sa rājarṣiḥ sadāraḥ prasthito vanam |
bhṛgutuṅge tapastaptvā tatraiva ca mahāyaśāḥ

---

2,68.105

पालयित्वा व्रतं चार्षं तत्रैव स्वर्ग माप्तवान् ।
तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः

pālayitvā vrataṃ cārṣaṃ tatraiva svarga māptavān |
tasya vaṃśāstu pañcaite puṇyā devarṣisatkṛtāḥ

---

2,68.106

यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः ।
धन्यः प्रजावा नायुष्मान्कीर्त्तिमांश्च भवेन्नरः

yairvyāptā pṛthivī kṛtsnā sūryasyeva gabhastibhiḥ |
dhanyaḥ prajāvā nāyuṣmānkīrttimāṃśca bhavennaraḥ

---

2,68.107

ययातेश्चारितं सर्वं पठञ्छृण्वन्द्विजोत्तमाः

yayāteścāritaṃ sarvaṃ paṭhañchṛṇvandvijottamāḥ

2,69.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे अष्टषष्टितमो ऽध्यायः ॥
68// सूत उवाच यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः ।
विस्तरेणानुपूर्व्या च गदतो मे निबोधत

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde aṣṭaṣaṣṭitamo 'dhyāyaḥ // 68// sūta uvāca yadorvaṃśaṃ pravakṣyāmi jyeṣṭhasyottamatejasaḥ |
vistareṇānupūrvyā ca gadato me nibodhata

---

2,69.2

यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः ।
सहस्रजिदथ श्रेष्ठः क्रोष्टुर्नीलोञ्जिको लघुः

yadoḥ putrā babhūvurhi pañca devasutopamāḥ |
sahasrajidatha śreṣṭhaḥ kroṣṭurnīloñjiko laghuḥ

---

2,69.3

सहस्रजित्सुतः श्रीमाञ्छतजिन्नाम पार्थिवः ।
शतजित्तनयाः ख्यातस्त्रयः परमधार्मिकाः

sahasrajitsutaḥ śrīmāñchatajinnāma pārthivaḥ |
śatajittanayāḥ khyātastrayaḥ paramadhārmikāḥ

---

2,69.4

हैहयश्च हयस्छैव राजा वेणु हयस्तथा ।
हैहयस्य तु दायादो धर्मनेत्र इति श्रुतः

haihayaśca hayaschaiva rājā veṇu hayastathā |
haihayasya tu dāyādo dharmanetra iti śrutaḥ

---

2,69.5

धर्मनेत्रस्य कुन्तिस्तु संक्षेयस्तस्य चात्मजः ।
संज्ञेयस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः

dharmanetrasya kuntistu saṃkṣeyastasya cātmajaḥ |
saṃjñeyasya tu dāyādo mahiṣmānnāma pārthivaḥ

---

2,69.6

आसीन्महिष्मतः पुत्रो भद्रमेनः प्रतापवान् ।
वाराणस्यधिपो राजा कथितः पूर्व एव हि

āsīnmahiṣmataḥ putro bhadramenaḥ pratāpavān |
vārāṇasyadhipo rājā kathitaḥ pūrva eva hi

---

2,69.7

भद्र सेनस्य दायादो दुर्मदो नाम पार्थिवः ।
दुर्मदस्यसुतो धीमान्कनको नाम विश्रुतः

bhadra senasya dāyādo durmado nāma pārthivaḥ |
durmadasyasuto dhīmānkanako nāma viśrutaḥ

---

2,69.8

कनकस्य तु दायादाश्चत्वारो लोकविश्रुताः ।
कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च

kanakasya tu dāyādāścatvāro lokaviśrutāḥ |
kṛtavīryaḥ kṛtāgniśca kṛtavarmā tathaiva ca

---

2,69.9

कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत्कृतवीर्यात्मजोरऽजुनः ।
जज्ञे बाहुसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः

kṛtaujāśca caturtho 'bhūtkṛtavīryātmajor'junaḥ |
jajñe bāhusahasreṇa saptadvīpeśvaro nṛpaḥ

---

2,69.10

स हि वर्षायुतं तप्त्वा तपः परमदुश्चरम् ।
दत्तमाराधयामास कार्त्तवीर्यो ऽत्रिसंभवम्

sa hi varṣāyutaṃ taptvā tapaḥ paramaduścaram |
dattamārādhayāmāsa kārttavīryo 'trisaṃbhavam

---

2,69.11

तस्मै दत्तो वरान्प्रादाच्च तुरो भूरितेजसः ।
पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे प्रथमं वरम्

tasmai datto varānprādācca turo bhūritejasaḥ |
pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu sa vavre prathamaṃ varam

---

2,69.12

अधर्मं ध्यायमानस्य सहसास्मान्निवारणम् ।
धर्मेण पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम्

adharmaṃ dhyāyamānasya sahasāsmānnivāraṇam |
dharmeṇa pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānupālanam

---

2,69.13

संग्रामांस्तु बहुञ्जित्वा हत्वा चारीन्सहस्रशः ।
संग्रामे युध्यमानस्य वधः स्यात्प्रधने मम

saṃgrāmāṃstu bahuñjitvā hatvā cārīnsahasraśaḥ |
saṃgrāme yudhyamānasya vadhaḥ syātpradhane mama

---

2,69.14

तेनेयं पृथिवी कृत्स्ना सप्तद्वीपा सपत्तना ।
सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षत्रेण विधिना जिता

teneyaṃ pṛthivī kṛtsnā saptadvīpā sapattanā |
saptodadhiparikṣiptā kṣatreṇa vidhinā jitā

---

2,69.15

तस्य बाहुसहस्रं तु युध्यतः किलयोगतः ।
योगो योगेश्वरस्येव प्रादुर्भवति मायया

tasya bāhusahasraṃ tu yudhyataḥ kilayogataḥ |
yogo yogeśvarasyeva prādurbhavati māyayā

---

2,69.16

तेन सप्तसु द्वीपेषु सप्तयज्ञशतानि वै ।
कृतानि विधिना राज्ञा श्रूयते मुनिसत्तमाः

tena saptasu dvīpeṣu saptayajñaśatāni vai |
kṛtāni vidhinā rājñā śrūyate munisattamāḥ

---

2,69.17

सर्वे यज्ञा महाबाहोस्तस्यामन्भूरितेजसः ।
सर्वे काञ्चनवेदीकाः सर्वे यूपैश्च काञ्चनैः

sarve yajñā mahābāhostasyāmanbhūritejasaḥ |
sarve kāñcanavedīkāḥ sarve yūpaiśca kāñcanaiḥ

---

2,69.18

सर्वैर्देवैर्महाभागै र्विमानस्थैरलङ्कृताः ।
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः

sarvairdevairmahābhāgai rvimānasthairalaṅkṛtāḥ |
gandharvairapsarobhiśca nityamevopaśobhitāḥ

---

2,69.19

तस्य राज्ञो जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तदा ।
चरितं तस्य राजर्षेर्महिमानं निरीक्ष्य च

tasya rājño jagau gāthāṃ gandharvo nāradastadā |
caritaṃ tasya rājarṣermahimānaṃ nirīkṣya ca

---

2,69.20

न नूनं कार्त्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति मानवाः ।
यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च

na nūnaṃ kārttavīryasya gatiṃ yāsyanti mānavāḥ |
yajñairdānaistapobhiśca vikrameṇa śrutena ca

---

2,69.21

द्वीपेषु सप्तसु स वै धन्वी खड्गी शारासनी ।
रथी राजा सानुचरो योगाच्चैवानुदृश्यते

dvīpeṣu saptasu sa vai dhanvī khaḍgī śārāsanī |
rathī rājā sānucaro yogāccaivānudṛśyate

---

2,69.22

अनष्टद्रव्यता चासीन्न क्लेशो न च विभ्रमः ।
प्रभावेण महाराज्ञः प्रजा धर्मेण रक्षितः

anaṣṭadravyatā cāsīnna kleśo na ca vibhramaḥ |
prabhāveṇa mahārājñaḥ prajā dharmeṇa rakṣitaḥ

---

2,69.23

पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः ।
स सर्वरत्नभाक्स म्राट् चक्रवर्ती बभूव ह

pañcāśītisahasrāṇi varṣāṇāṃ sa narādhipaḥ |
sa sarvaratnabhāksa mrāṭ cakravartī babhūva ha

---

2,69.24

स एष पशुपालो ऽभूत्क्षेत्रपालस्तथै व च ।
स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्जुनो ऽभवत्

sa eṣa paśupālo 'bhūtkṣetrapālastathai va ca |
sa eva vṛṣṭyā parjanyo yogitvādarjuno 'bhavat

---

2,69.25

स वे बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनेन च ।
भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनैव भास्करः

sa ve bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinena ca |
bhāti raśmisahasreṇa śāradenaiva bhāskaraḥ

---

2,69.26

स हि नागसहक्रेण माहिष्मत्यां नराधिपः ।
कर्कोटकसभां जित्वा पुरीं तत्र न्यवेशयत्

sa hi nāgasahakreṇa māhiṣmatyāṃ narādhipaḥ |
karkoṭakasabhāṃ jitvā purīṃ tatra nyaveśayat

---

2,69.27

स वै वेगं समुद्रस्य प्रावृट्कालेंबुजेक्षणः ।
क्रीडन्नेव सुखोद्विग्नः प्रावृट्कालं चकार ह

sa vai vegaṃ samudrasya prāvṛṭkāleṃbujekṣaṇaḥ |
krīḍanneva sukhodvignaḥ prāvṛṭkālaṃ cakāra ha

---

2,69.28

लुलिता क्रीडता तेन हेमस्रग्दाममालिनी ।
ऊर्मिमुक्तार्त्तसन्नादा शङ्किताभ्येति नर्मदा

lulitā krīḍatā tena hemasragdāmamālinī |
ūrmimuktārttasannādā śaṅkitābhyeti narmadā

---

2,69.29

पुरा भुज सहस्रेण स जगाहे महार्मवम् ।
चकारोद्वृत्तवेलं तमकाले मारुतोद्धतम्

purā bhuja sahasreṇa sa jagāhe mahārmavam |
cakārodvṛttavelaṃ tamakāle mārutoddhatam

---

2,69.30

तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ ।
भवन्ति लीना निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः

tasya bāhusahasreṇa kṣobhyamāṇe mahodadhau |
bhavanti līnā niśceṣṭāḥ pātālasthā mahāsurāḥ

---

2,69.31

चूर्णीकृतमहावीचिलीनमीनमहाविषम् ।
पतिताविद्धफेनौघमावर्त्तक्षिप्तदुस्सहम्

cūrṇīkṛtamahāvīcilīnamīnamahāviṣam |
patitāviddhaphenaughamāvarttakṣiptadussaham

---

2,69.32

चकार क्षोभयन्राजा दोःसहस्रेण सागरम् ।
देवासुरपरिक्षिप्तं क्षीरोदमिव सागरम्

cakāra kṣobhayanrājā doḥsahasreṇa sāgaram |
devāsuraparikṣiptaṃ kṣīrodamiva sāgaram

---

2,69.33

मन्दरक्षोभणभ्रान्तममृतोत्पत्ति हेतवे ।
सहसा विद्रुता भीता भीमं दृष्ट्वा नृपोत्तमम्

mandarakṣobhaṇabhrāntamamṛtotpatti hetave |
sahasā vidrutā bhītā bhīmaṃ dṛṣṭvā nṛpottamam

---

2,69.34

निश्चितं नतमूर्द्धानो बभूवुश्च महोरगाः ।
सायाह्ने कदलीखञ्च निवातेस्तमिता इव

niścitaṃ natamūrddhāno babhūvuśca mahoragāḥ |
sāyāhne kadalīkhañca nivātestamitā iva

---

2,69.35

ज्यामारोप्य दृढे चापे सायकैः पञ्चभिः शतैः ।
लङ्केशं मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्

jyāmāropya dṛḍhe cāpe sāyakaiḥ pañcabhiḥ śataiḥ |
laṅkeśaṃ mohayitvā tu sabalaṃ rāvaṇaṃ balāt

---

2,69.36

निर्जित्य वशमानीय माहिष्मत्यां बबन्ध तम् ।
ततो गत्वा पुलस्त्यस्तमर्जुनं च प्रसाधयत्

nirjitya vaśamānīya māhiṣmatyāṃ babandha tam |
tato gatvā pulastyastamarjunaṃ ca prasādhayat

---

2,69.37

मुमोच राजा पौलस्त्यं पुलस्त्येना नुयाचितः ।
तस्य बाहुसहस्रस्य बभूव ज्यातलस्वनः

mumoca rājā paulastyaṃ pulastyenā nuyācitaḥ |
tasya bāhusahasrasya babhūva jyātalasvanaḥ

---

2,69.38

युगान्तेंबुदवृन्दस्य स्फुटितस्याशनेरिव ।
अहो मृधे महावीर्यो भार्गवस्तस्य यो ऽच्छिनत्

yugānteṃbudavṛndasya sphuṭitasyāśaneriva |
aho mṛdhe mahāvīryo bhārgavastasya yo 'cchinat

---

2,69.39

मृधे सहस्रं बाहुनां हेमतालवनं यथा ।
तृषितेन कदाचित्स भिक्षितश्चित्रभानुना

mṛdhe sahasraṃ bāhunāṃ hematālavanaṃ yathā |
tṛṣitena kadācitsa bhikṣitaścitrabhānunā

---

2,69.40

सप्तद्वीपांश्चित्रभानोः प्रादद्भिक्षां विशांपतिः ।
पुराणि घोषान्ग्रामांश्च पत्तनानि च सर्वशः

saptadvīpāṃścitrabhānoḥ prādadbhikṣāṃ viśāṃpatiḥ |
purāṇi ghoṣāngrāmāṃśca pattanāni ca sarvaśaḥ

---

2,69.41

जज्वाल तस्य बाणेषु चित्राभानुर्दिधक्षया ।
स तस्य पुरुषेन्द्रस्य प्रतापेन महायशाः

jajvāla tasya bāṇeṣu citrābhānurdidhakṣayā |
sa tasya puruṣendrasya pratāpena mahāyaśāḥ

---

2,69.42

ददाह कार्त्तवीर्यस्य शैलांश्चापि वनानि च ।
स शून्यमाश्रमं सर्वं वरुणस्यात्मजस्य वै

dadāha kārttavīryasya śailāṃścāpi vanāni ca |
sa śūnyamāśramaṃ sarvaṃ varuṇasyātmajasya vai

---

2,69.43

ददाह सवनाटोपं चित्रभानुः स हैहयः ।
यं लेभे वरुणः पुत्रं पुरा भास्वन्तमुत्तमम्

dadāha savanāṭopaṃ citrabhānuḥ sa haihayaḥ |
yaṃ lebhe varuṇaḥ putraṃ purā bhāsvantamuttamam

---

2,69.44

वसिष्ठनामा स मुनिः ख्यात आपव इत्युत ।
तत्रापवस्तदा क्रोधादर्जुनं शप्तवान्विभुः

vasiṣṭhanāmā sa muniḥ khyāta āpava ityuta |
tatrāpavastadā krodhādarjunaṃ śaptavānvibhuḥ

---

2,69.45

यस्मान्नवर्जितमिदं वनं ते मम हैहय ।
तस्मात्ते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हनिष्यति

yasmānnavarjitamidaṃ vanaṃ te mama haihaya |
tasmātte duṣkaraṃ karma kṛtamanyo haniṣyati

---

2,69.46

अर्जुनो नाम कैन्तेयः स च राजा भविष्यति ।
अर्जुनं च महावीर्यो रामः प्रहरतां वरः

arjuno nāma kainteyaḥ sa ca rājā bhaviṣyati |
arjunaṃ ca mahāvīryo rāmaḥ praharatāṃ varaḥ

---

2,69.47

छित्त्वा बाहुसहस्रं वै प्रमथ्य तरसा बली ।
तपस्वी ब्राह्मणश्चैव वधिष्यति महाबलः

chittvā bāhusahasraṃ vai pramathya tarasā balī |
tapasvī brāhmaṇaścaiva vadhiṣyati mahābalaḥ

---

2,69.48

तस्य रामस्तदा ह्यासीन्मृत्युः शापेन धीमतः ।
राज्ञा तेन वरश्चैव स्वयमेव वृतः पुरा

tasya rāmastadā hyāsīnmṛtyuḥ śāpena dhīmataḥ |
rājñā tena varaścaiva svayameva vṛtaḥ purā

---

2,69.49

तस्य पुत्रशतं त्वासीत्पञ्च तत्र महारथाः ।
कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो यशस्विनः

tasya putraśataṃ tvāsītpañca tatra mahārathāḥ |
kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno yaśasvinaḥ

---

2,69.50

शूरश्च शूरसेनश्च वृषास्यो वृष एव च ।
जयध्वजो वंशकर्त्ता अवन्तिषु विशांपतिः

śūraśca śūrasenaśca vṛṣāsyo vṛṣa eva ca |
jayadhvajo vaṃśakarttā avantiṣu viśāṃpatiḥ

---

2,69.51

जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घः प्रतापवान् ।
तस्य पुत्रशतं त्वेवं तालजङ्घा इतिश्रुतम्

jayadhvajasya putrastu tālajaṅghaḥ pratāpavān |
tasya putraśataṃ tvevaṃ tālajaṅghā itiśrutam

---

2,69.52

तेषां पञ्च गणाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् ।
वीतिहोत्राश्च संजाता भोजाश्चावन्तयस्तथा

teṣāṃ pañca gaṇāḥ khyātā haihayānāṃ mahātmanām |
vītihotrāśca saṃjātā bhojāścāvantayastathā

---

2,69.53

तुण्डिकेराश्च विक्रान्तास्तालजङ्घास्तथैव च ।
वीतिहोत्रसुतश्चापि अनन्तो नाम पार्थिवः

tuṇḍikerāśca vikrāntāstālajaṅghāstathaiva ca |
vītihotrasutaścāpi ananto nāma pārthivaḥ

---

2,69.54

दुर्जयस्तस्य पुत्रस्तु बभूवामित्रकर्शनः ।
अनष्ट द्रव्यता चैव तस्य राज्ञो बभूव ह

durjayastasya putrastu babhūvāmitrakarśanaḥ |
anaṣṭa dravyatā caiva tasya rājño babhūva ha

---

2,69.55

प्रभावेण महाराजः प्रजास्ताः पर्यपालयत् ।
न तस्य वित्तनाशः स्यान्नष्टं प्रतिलभेच्च सः

prabhāveṇa mahārājaḥ prajāstāḥ paryapālayat |
na tasya vittanāśaḥ syānnaṣṭaṃ pratilabhecca saḥ

---

2,69.56

कार्त्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः ।
वर्द्धन्ते विभवाश्शश्वद्धर्मश्चास्य विवर्द्धते

kārttavīryasya yo janma kathayediha dhīmataḥ |
varddhante vibhavāśśaśvaddharmaścāsya vivarddhate

---

2,69.57

यथा यष्टा यथा दाता तथा स्वर्गे महीपते

yathā yaṣṭā yathā dātā tathā svarge mahīpate

2,70.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महोपुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते कार्त्तवीर्यसंभवो नाम एकोनसप्ततितमो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः किमर्थं तु वनं दग्धमापवस्य महात्मनः ।
कार्त्तवीर्येण विक्रम्य तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

iti śrībrahmāṇḍe mahopurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde bhārgavacarite kārttavīryasaṃbhavo nāma ekonasaptatitamo 'dhyāyaḥ ṛṣaya ūcuḥ kimarthaṃ tu vanaṃ dagdhamāpavasya mahātmanaḥ |
kārttavīryeṇa vikramya tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

---

2,70.2

रक्षिता सतु राजर्षिः प्रजानामिति नः श्रुतम् ।
कथं सरक्षिता भूत्वा नाशयेत तपोवनम्

rakṣitā satu rājarṣiḥ prajānāmiti naḥ śrutam |
kathaṃ sarakṣitā bhūtvā nāśayeta tapovanam

2,71.1

[वेर्सेस् 2,70.3 - 49 नोत् अवैलब्ले अत् प्रेसेन्त्] सूत उवाच सात्त्वताज्जज्ञिरे पुत्राः कौशल्यायां महाबलाः ।
भजमानो भजिर्द्दिव्यो वृष्णिर्देवावृधो ऽन्धकः

[verses 2,70.3 - 49 not available at present] sūta uvāca sāttvatājjajñire putrāḥ kauśalyāyāṃ mahābalāḥ |
bhajamāno bhajirddivyo vṛṣṇirdevāvṛdho 'ndhakaḥ

---

2,71.2

महाभोजश्च विख्यातो ब्रह्मण्यस्सत्यसंगरः ।
तेषां हि सर्गाश्चत्वारः शृणुध्वं विस्तरेण वै

mahābhojaśca vikhyāto brahmaṇyassatyasaṃgaraḥ |
teṣāṃ hi sargāścatvāraḥ śṛṇudhvaṃ vistareṇa vai

---

2,71.3

भजमानस्य सृंजय्यो बाह्यका चोपवाह्यका ।
सृंज यस्य सुते द्वे तु बाह्यके ते उदावहत्

bhajamānasya sṛṃjayyo bāhyakā copavāhyakā |
sṛṃja yasya sute dve tu bāhyake te udāvahat

---

2,71.4

तस्य भार्ये भगिन्यौ ते प्रसूते तु सुतान्बहून् ।
निम्लोचिः किङ्कणश्चैव धृष्टिः पर पुरञ्जयः

tasya bhārye bhaginyau te prasūte tu sutānbahūn |
nimlociḥ kiṅkaṇaścaiva dhṛṣṭiḥ para purañjayaḥ

---

2,71.5

ते बाह्यकाया सृंजय्या भजमानाद्विजज्ञिरे ।
अयुताजित्सहस्राजिच्छताजिदिति नामतः

te bāhyakāyā sṛṃjayyā bhajamānādvijajñire |
ayutājitsahasrājicchatājiditi nāmataḥ

---

2,71.6

बाह्यकायां भगिन्यां ते भजमानाद्विजज्ञिरे ।
तेषां देवावृधो राजा चचार परमं तपः ।
पुत्रः सर्वगुणोपेतो मम भूयादिति स्म ह

bāhyakāyāṃ bhaginyāṃ te bhajamānādvijajñire |
teṣāṃ devāvṛdho rājā cacāra paramaṃ tapaḥ |
putraḥ sarvaguṇopeto mama bhūyāditi sma ha

---

2,71.7

संयोज्या त्मानमेवं स पर्णाशजलमस्पृशत्

saṃyojyā tmānamevaṃ sa parṇāśajalamaspṛśat

---

2,71.8

सा चोपस्पर्शनात्तस्य चकार प्रियमापगा ।
कल्याणत्वान्नरपतेस्तस्य सा निम्नगोत्तमा

sā copasparśanāttasya cakāra priyamāpagā |
kalyāṇatvānnarapatestasya sā nimnagottamā

---

2,71.9

चिन्तयाभिपरीताङ्गी जगामाथ विनिश्चयम् ।
नाभिगच्छामि तां नारीं यस्यामेवंविधः सुतः

cintayābhiparītāṅgī jagāmātha viniścayam |
nābhigacchāmi tāṃ nārīṃ yasyāmevaṃvidhaḥ sutaḥ

---

2,71.10

भवेत्सर्वगुणोपेतो राज्ञो देवावृधस्य हि ।
तस्मादस्य स्वयं चाहं भवाम्यद्य सहव्रता

bhavetsarvaguṇopeto rājño devāvṛdhasya hi |
tasmādasya svayaṃ cāhaṃ bhavāmyadya sahavratā

---

2,71.11

जज्ञे तस्याः स्वयं हृत्स्थो भावस्तस्य यथेरितः ।
अथ भूत्वा कुमारी तु सा चिन्तापरमेव च

jajñe tasyāḥ svayaṃ hṛtstho bhāvastasya yatheritaḥ |
atha bhūtvā kumārī tu sā cintāparameva ca

---

2,71.12

वरयामास राजानं तामियेष स पार्थिवः ।
तस्यामाधत्त गर्भे स तेजस्विनमुदा रधीः

varayāmāsa rājānaṃ tāmiyeṣa sa pārthivaḥ |
tasyāmādhatta garbhe sa tejasvinamudā radhīḥ

---

2,71.13

अथ सा नवमे मासि सुषुवे सरिता वरा ।
पुत्रं सर्वगुणोपेतं बभ्रुं देवावृधत्तदा

atha sā navame māsi suṣuve saritā varā |
putraṃ sarvaguṇopetaṃ babhruṃ devāvṛdhattadā

---

2,71.14

तत्र वंशे पुराणज्ञा गाथां गायन्ति वै द्विजाः ।
गुणान्देवावृधस्यापि कीर्तयन्तो महात्मनः

tatra vaṃśe purāṇajñā gāthāṃ gāyanti vai dvijāḥ |
guṇāndevāvṛdhasyāpi kīrtayanto mahātmanaḥ

---

2,71.15

यथैव शृणुमो दूरात्सपंश्यामस्तथान्तिकात् ।
बभ्रुः श्रेष्ठो मनुष्याणां देवैर्देवावृथः समः

yathaiva śṛṇumo dūrātsapaṃśyāmastathāntikāt |
babhruḥ śreṣṭho manuṣyāṇāṃ devairdevāvṛthaḥ samaḥ

---

2,71.16

पुरुषाः पञ्चषष्टिश्च सहस्राणि च सप्ततिः ।
येमृतत्वमनुप्राप्ता बब्रोर्देवावृधादपि

puruṣāḥ pañcaṣaṣṭiśca sahasrāṇi ca saptatiḥ |
yemṛtatvamanuprāptā babrordevāvṛdhādapi

---

2,71.17

यज्वा दानपतिर्धीरो ब्रह्मण्यः सत्यवाग्बुधः ।
कीर्त्तिमांश्च महाभोजः सात्त्वतानां महारथः

yajvā dānapatirdhīro brahmaṇyaḥ satyavāgbudhaḥ |
kīrttimāṃśca mahābhojaḥ sāttvatānāṃ mahārathaḥ

---

2,71.18

तस्यान्ववायः सुमहान्भोजा ये भुवि विश्रुताः ।
गान्धारी चैव माद्री च धृष्टैर्भार्ये बभूवतुः

tasyānvavāyaḥ sumahānbhojā ye bhuvi viśrutāḥ |
gāndhārī caiva mādrī ca dhṛṣṭairbhārye babhūvatuḥ

---

2,71.19

गान्धारी जनयामास सुमित्रं मित्रनन्दनम् ।
साद्री युधाजितं पुत्रं ततो मीढ्वांसमेव च

gāndhārī janayāmāsa sumitraṃ mitranandanam |
sādrī yudhājitaṃ putraṃ tato mīḍhvāṃsameva ca

---

2,71.20

अनमित्रं शिनं चैव ताबुभौ पुरुषोत्तमौ ।
अनमित्रसुतो निघ्नो निघ्नस्य द्वौ बभूवतुः

anamitraṃ śinaṃ caiva tābubhau puruṣottamau |
anamitrasuto nighno nighnasya dvau babhūvatuḥ

---

2,71.21

प्रसेनश्च महाभागः सत्राजिच्च सुताबुभौ ।
तस्य सत्राजितः सूर्यः सखा प्राणसमो ऽभवत्

prasenaśca mahābhāgaḥ satrājicca sutābubhau |
tasya satrājitaḥ sūryaḥ sakhā prāṇasamo 'bhavat

---

2,71.22

स कदाचिन्निशापाये रथेन रथिनां वरः ।
तोयं कूलात्समुद्धर्तुमुपस्थातुं ययौरविम्

sa kadācinniśāpāye rathena rathināṃ varaḥ |
toyaṃ kūlātsamuddhartumupasthātuṃ yayauravim

---

2,71.23

तस्योपतिष्ठतः सूर्यं विवस्वानग्रतः स्थितः ।
सुस्पष्टमूर्त्तिर्भगवांस्तेजोमण्डलवान्विभुः

tasyopatiṣṭhataḥ sūryaṃ vivasvānagrataḥ sthitaḥ |
suspaṣṭamūrttirbhagavāṃstejomaṇḍalavānvibhuḥ

---

2,71.24

अथ राजा विवस्वन्तमुवाच स्थितमग्रतः ।
यथैव व्योम्नि पश्यामि त्वामहं ज्योतिषां पते

atha rājā vivasvantamuvāca sthitamagrataḥ |
yathaiva vyomni paśyāmi tvāmahaṃ jyotiṣāṃ pate

---

2,71.25

तेजोमण्डलिनं चैव तथैवाप्यग्रतः स्थितम् ।
को विशेषो विवस्वंस्ते सख्येनोपगतस्य वै

tejomaṇḍalinaṃ caiva tathaivāpyagrataḥ sthitam |
ko viśeṣo vivasvaṃste sakhyenopagatasya vai

---

2,71.26

एतच्छ्रुत्वा स भगवान्मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।
स्वकण्ठादवमुच्याथ बबन्ध नृपतेस्तदा

etacchrutvā sa bhagavānmaṇiratnaṃ syamantakam |
svakaṇṭhādavamucyātha babandha nṛpatestadā

---

2,71.27

ततो विग्रहवन्तं तं ददर्श नृपतिस्तदा ।
प्रीतिमानथ तं दृष्ट्वा मुहूर्त्तं कृतवान्कथाम्

tato vigrahavantaṃ taṃ dadarśa nṛpatistadā |
prītimānatha taṃ dṛṣṭvā muhūrttaṃ kṛtavānkathām

---

2,71.28

तमभिप्रस्थितं भूयो विवस्वन्तं स सत्रजित् ।
प्रोवाचाग्निसवर्णं त्वां येन लोकः प्रपश्यति

tamabhiprasthitaṃ bhūyo vivasvantaṃ sa satrajit |
provācāgnisavarṇaṃ tvāṃ yena lokaḥ prapaśyati

---

2,71.29

तदेतन्मणिरत्नं मे भगवन्दातुमर्हसि ।
स्यमं तकं नाममणिं दत्तवांस्तस्य भास्करः

tadetanmaṇiratnaṃ me bhagavandātumarhasi |
syamaṃ takaṃ nāmamaṇiṃ dattavāṃstasya bhāskaraḥ

---

2,71.30

स तमामुच्य नगरीं प्रविवेश महीपतिः ।
विस्मापयित्वाथ ततः पुरीमन्तःपुरं ययौ

sa tamāmucya nagarīṃ praviveśa mahīpatiḥ |
vismāpayitvātha tataḥ purīmantaḥpuraṃ yayau

---

2,71.31

स प्रसेनाय तद्दिव्यं मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।
ददौ भ्रात्रे नरपतिः प्रेम्णा सत्राजिदुत्तमम्

sa prasenāya taddivyaṃ maṇiratnaṃ syamantakam |
dadau bhrātre narapatiḥ premṇā satrājiduttamam

---

2,71.32

स्यमन्तको नाम मणिर्यस्मिन्राष्ट्रे स्थितो भवेत् ।
कामवर्षी च पर्जन्यो न च व्याधिभयं तथा

syamantako nāma maṇiryasminrāṣṭre sthito bhavet |
kāmavarṣī ca parjanyo na ca vyādhibhayaṃ tathā

---

2,71.33

लिप्सां चक्रे प्रसेनात्तु मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।
गोविन्दो न च तं लेभे शक्तो ऽपि न जहार च

lipsāṃ cakre prasenāttu maṇiratnaṃ syamantakam |
govindo na ca taṃ lebhe śakto 'pi na jahāra ca

---

2,71.34

कधाचिन्मृगयां यातः प्रसेनस्तेन भूषितः ।
स्यमन्तककृते सिंहाद्वधं प्राप सुदारुणम्

kadhācinmṛgayāṃ yātaḥ prasenastena bhūṣitaḥ |
syamantakakṛte siṃhādvadhaṃ prāpa sudāruṇam

---

2,71.35

जांबवानृक्षराजस्तु तं सिंहं निजघान वै ।
आदाय च मणिं दिव्यं स्वबिलं प्रविवेश ह

jāṃbavānṛkṣarājastu taṃ siṃhaṃ nijaghāna vai |
ādāya ca maṇiṃ divyaṃ svabilaṃ praviveśa ha

---

2,71.36

तत्कर्म कृष्णस्य ततो वृष्ण्यन्धकमहत्तराः ।
मणिं गृध्नोस्तु मन्वानास्तमेव विशशङ्किरे

tatkarma kṛṣṇasya tato vṛṣṇyandhakamahattarāḥ |
maṇiṃ gṛdhnostu manvānāstameva viśaśaṅkire

---

2,71.37

मिथ्यापवादं तेभ्यस्तं बलवानरिसूदनः ।
अमृष्यमाणो भगवान्वनं स विचचार ह

mithyāpavādaṃ tebhyastaṃ balavānarisūdanaḥ |
amṛṣyamāṇo bhagavānvanaṃ sa vicacāra ha

---

2,71.38

स तु प्रोसेनो मृगयामचरद्यत्र चाप्यथ ।
प्रसेनस्य पदं ग्राह्यं पुरं पौराप्तकारिभिः

sa tu proseno mṛgayāmacaradyatra cāpyatha |
prasenasya padaṃ grāhyaṃ puraṃ paurāptakāribhiḥ

---

2,71.39

ऋक्षवन्तं गिरिवरं विन्ध्यं च नगमुत्तमम् ।
अन्वेषयत्परिश्रान्तः स ददर्श महामनाः

ṛkṣavantaṃ girivaraṃ vindhyaṃ ca nagamuttamam |
anveṣayatpariśrāntaḥ sa dadarśa mahāmanāḥ

---

2,71.40

साश्वं हतं प्रसेनं तं नाविन्दत्तत्र वै मणिम् ।
अथ सिंहः प्रसेनस्य शरीरस्याविदूरतः

sāśvaṃ hataṃ prasenaṃ taṃ nāvindattatra vai maṇim |
atha siṃhaḥ prasenasya śarīrasyāvidūrataḥ

---

2,71.41

ऋक्षेण निहतो दृष्टः पदैरृक्षस्य सूचितः ।
पदैरन्वेषयामास गुहामृक्षस्य यादवः

ṛkṣeṇa nihato dṛṣṭaḥ padairṛkṣasya sūcitaḥ |
padairanveṣayāmāsa guhāmṛkṣasya yādavaḥ

---

2,71.42

महत्यन्तर्बिले वाणीं शश्राव प्रमदेरिताम् ।
धात्र्या कुमारमादाय सुतं जांबवतो द्विजाः ।
क्रीडयन्त्याथ मणिना मारोदीरित्युदीरितम्

mahatyantarbile vāṇīṃ śaśrāva pramaderitām |
dhātryā kumāramādāya sutaṃ jāṃbavato dvijāḥ |
krīḍayantyātha maṇinā mārodīrityudīritam

---

2,71.43

धात्र्युवाच प्रसेनमवधीत्सिंहः सिंहो जांबवता हतः

dhātryuvāca prasenamavadhītsiṃhaḥ siṃho jāṃbavatā hataḥ

---

2,71.44

सुकुमारक मारो दीस्तव ह्यें स्यमन्तकः ।
व्यक्तीकृतश्च शब्दः स तूर्णं चापि ययौ बिलम्

sukumāraka māro dīstava hyeṃ syamantakaḥ |
vyaktīkṛtaśca śabdaḥ sa tūrṇaṃ cāpi yayau bilam

---

2,71.45

अपश्यच्च बिलाभ्याशे प्रसेन मवदारितम् ।
प्रविश्य चापि भगवान्स ऋक्षबिलमञ्जसा

apaśyacca bilābhyāśe prasena mavadāritam |
praviśya cāpi bhagavānsa ṛkṣabilamañjasā

---

2,71.46

ददर्श ऋक्षराजानं जांबवन्तमुदारधीः ।
युयुधे वासुदेवस्तु बिले जांबवता सह

dadarśa ṛkṣarājānaṃ jāṃbavantamudāradhīḥ |
yuyudhe vāsudevastu bile jāṃbavatā saha

---

2,71.47

बाहुभ्यामेव गोविन्दो दिवसानेकविंशतिम् ।
प्रविष्टे च बिलं कृष्णे वसुदेवापुरस्सराः

bāhubhyāmeva govindo divasānekaviṃśatim |
praviṣṭe ca bilaṃ kṛṣṇe vasudevāpurassarāḥ

---

2,71.48

पुनर्द्वारवतीं चैत्य हतं कृष्णं न्यवेदयन् ।
वासुदेवस्तु निर्जित्य जांबवन्तं महाबलम्

punardvāravatīṃ caitya hataṃ kṛṣṇaṃ nyavedayan |
vāsudevastu nirjitya jāṃbavantaṃ mahābalam

---

2,71.49

लेभे जांबवन्तीं कन्यामृक्षराजस्य सम्मनाम् ।
भगवत्तेजसा ग्रस्तो जांबवांन्प्रसभं मणिम्

lebhe jāṃbavantīṃ kanyāmṛkṣarājasya sammanām |
bhagavattejasā grasto jāṃbavāṃnprasabhaṃ maṇim

---

2,71.50

सुतां जांबवतीमाशु विष्वक्सेनाय दत्तवान् ।
मणिं स्यमन्तकं चैव जग्रहात्मविशुद्धये

sutāṃ jāṃbavatīmāśu viṣvaksenāya dattavān |
maṇiṃ syamantakaṃ caiva jagrahātmaviśuddhaye

---

2,71.51

अनुनीयर्क्षराजं तं निर्ययौ च तदा बिलात् ।
एवं स मणिमाहृत्य विशोध्यात्मानमात्मना

anunīyarkṣarājaṃ taṃ niryayau ca tadā bilāt |
evaṃ sa maṇimāhṛtya viśodhyātmānamātmanā

---

2,71.52

ददौ सत्राजिते रत्नं मणिं सात्त्वतसन्निधौ ।
कन्यां पुनर्जांबवतीमुवाह मधुसूदनः

dadau satrājite ratnaṃ maṇiṃ sāttvatasannidhau |
kanyāṃ punarjāṃbavatīmuvāha madhusūdanaḥ

---

2,71.53

तस्मान्मिथ्याभिशापात्तु व्यशुध्यन्मधुसूदनः ।
इमां मिथ्याभिशप्तिं यः कृष्णस्येह व्यपोहिताम्

tasmānmithyābhiśāpāttu vyaśudhyanmadhusūdanaḥ |
imāṃ mithyābhiśaptiṃ yaḥ kṛṣṇasyeha vyapohitām

---

2,71.54

वेद मिथ्याभिशप्तिं स नाभिस्पृशति कर्हिचित् ।
दश त्वासन्सत्रजितो भार्यास्तस्यायुतं सुताः

veda mithyābhiśaptiṃ sa nābhispṛśati karhicit |
daśa tvāsansatrajito bhāryāstasyāyutaṃ sutāḥ

---

2,71.55

ख्यातिमन्तस्त्रयस्तेषां भङ्गकारस्तु पूर्वजः ।
वीरो वातपतिश्चैव तपस्वी च बहुप्रियः

khyātimantastrayasteṣāṃ bhaṅgakārastu pūrvajaḥ |
vīro vātapatiścaiva tapasvī ca bahupriyaḥ

---

2,71.56

अथ वीरमती नाम भङ्गकारस्य तु प्रसूः ।
सुषुवे सा कुमारीस्तु तिस्रो रूपगुणान्विताः

atha vīramatī nāma bhaṅgakārasya tu prasūḥ |
suṣuve sā kumārīstu tisro rūpaguṇānvitāḥ

---

2,71.57

सत्यभामोत्तमा स्त्रीणां व्रतिनी च दृढव्रता ।
तथा तपस्विनी चैव पिता कृष्णय तां ददौ

satyabhāmottamā strīṇāṃ vratinī ca dṛḍhavratā |
tathā tapasvinī caiva pitā kṛṣṇaya tāṃ dadau

---

2,71.58

न च सत्राजितः कृष्णो मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।
आदत्त तदुपश्रुत्य भोजेन शतधन्वना

na ca satrājitaḥ kṛṣṇo maṇiratnaṃ syamantakam |
ādatta tadupaśrutya bhojena śatadhanvanā

---

2,71.59

तदा हि प्रार्थयामास सत्यभामामनिन्दिताम् ।
अक्रूरो धनमन्विच्छन्मणिं चैव स्यमन्तकम्

tadā hi prārthayāmāsa satyabhāmāmaninditām |
akrūro dhanamanvicchanmaṇiṃ caiva syamantakam

---

2,71.60

सत्राजितं ततो इत्वा शतधन्वा महाबलः ।
रात्रौ तं मणिमादाय ततो ऽक्रूराय दत्तवान्

satrājitaṃ tato itvā śatadhanvā mahābalaḥ |
rātrau taṃ maṇimādāya tato 'krūrāya dattavān

---

2,71.61

अक्रूरस्तु तदा रत्नमादाय स नरर्षभः ।
समयं कारयाञ्चक्रे बोध्यो नान्यस्य चेत्युत

akrūrastu tadā ratnamādāya sa nararṣabhaḥ |
samayaṃ kārayāñcakre bodhyo nānyasya cetyuta

---

2,71.62

वयमभ्युपयोत्स्यामः कृष्णेन त्वां प्रधर्षितम् ।
मम वै द्वारका सर्वा वेशे तिष्ठत्य संशयम्

vayamabhyupayotsyāmaḥ kṛṣṇena tvāṃ pradharṣitam |
mama vai dvārakā sarvā veśe tiṣṭhatya saṃśayam

---

2,71.63

हते पितरि दुःखार्त्ता सत्यभामा यशस्विनी ।
प्रययौ रथमारुह्य नगरं वारणावतम्

hate pitari duḥkhārttā satyabhāmā yaśasvinī |
prayayau rathamāruhya nagaraṃ vāraṇāvatam

---

2,71.64

सत्यभामा तु तद्वृत्तं भोजस्य शतधन्वनः ।
भर्तुर्निवेद्य दुःखार्त्ता पार्श्वस्थाश्रूण्यवर्त्तयत्

satyabhāmā tu tadvṛttaṃ bhojasya śatadhanvanaḥ |
bharturnivedya duḥkhārttā pārśvasthāśrūṇyavarttayat

---

2,71.65

पाण्डवानां तु दग्धानां हरिः कृत्वोदकक्रियाम् ।
कल्यार्थे चैव भ्रातॄणां न्ययोजयत सात्यकिम्

pāṇḍavānāṃ tu dagdhānāṃ hariḥ kṛtvodakakriyām |
kalyārthe caiva bhrātṝṇāṃ nyayojayata sātyakim

---

2,71.66

ततस्त्वरितमागत्य द्वारकां मधुसूदनः ।
पूर्वजं हलिनं श्रीमानिदं वचनमब्रवीत्

tatastvaritamāgatya dvārakāṃ madhusūdanaḥ |
pūrvajaṃ halinaṃ śrīmānidaṃ vacanamabravīt

---

2,71.67

हतः प्रसेनः सिंहेन सत्राजिच्छतधन्वना ।
स्यमन्तको मार्गणीयस्तस्य प्रभुरहं प्रभो

hataḥ prasenaḥ siṃhena satrājicchatadhanvanā |
syamantako mārgaṇīyastasya prabhurahaṃ prabho

---

2,71.68

तहारोह रथं शीघ्रं भोजं हत्वा महाबलम् ।
स्यमन्तकं महाबाहो सामान्यं वो भविष्यति

tahāroha rathaṃ śīghraṃ bhojaṃ hatvā mahābalam |
syamantakaṃ mahābāho sāmānyaṃ vo bhaviṣyati

---

2,71.69

ततः प्रवृत्ते युद्धे तु तुमुले भोजकृष्णयोः ।
शतधन्वा तमक्रूरमवैक्षत्सर्वतो दिशम्

tataḥ pravṛtte yuddhe tu tumule bhojakṛṣṇayoḥ |
śatadhanvā tamakrūramavaikṣatsarvato diśam

---

2,71.70

अनालब्धावहारौ तु कृत्वा भोजजनार्द्दनौ ।
शक्तो ऽपि शाठ्याद्धार्दिक्यो नाक्रूरो ऽभ्युपपद्यत

anālabdhāvahārau tu kṛtvā bhojajanārddanau |
śakto 'pi śāṭhyāddhārdikyo nākrūro 'bhyupapadyata

---

2,71.71

अपयोते ततो बुद्धिं भूयश्चक्रे भयान्वितः ।
योजनानां शतं साग्रं हृदया प्रत्यपद्यत

apayote tato buddhiṃ bhūyaścakre bhayānvitaḥ |
yojanānāṃ śataṃ sāgraṃ hṛdayā pratyapadyata

---

2,71.72

विख्याता हृदया नाम शतयोजनगामिनी ।
भोजस्य वडवा दिव्या यया कृष्णमयोधयत्

vikhyātā hṛdayā nāma śatayojanagāminī |
bhojasya vaḍavā divyā yayā kṛṣṇamayodhayat

---

2,71.73

क्षीणां जवेन त्दृदयामध्वनः शतयोजने ।
दृष्ट्वा रथस्य तां वृद्धिं शतधन्वा समुद्रवत्

kṣīṇāṃ javena tdṛdayāmadhvanaḥ śatayojane |
dṛṣṭvā rathasya tāṃ vṛddhiṃ śatadhanvā samudravat

---

2,71.74

ततस्तस्या हयायास्तु श्रमात्खेदाच्च वै द्विजाः ।
खमुत्पेतुरथ प्राणाः कृष्णो राममथाब्रवीत्

tatastasyā hayāyāstu śramātkhedācca vai dvijāḥ |
khamutpeturatha prāṇāḥ kṛṣṇo rāmamathābravīt

---

2,71.75

तिष्ठस्वेह महाबाहो दृष्टदोषा मया हयी ।
पद्भ्यां गत्वा हरिष्यामि मणिरत्नं स्यमन्तकम्

tiṣṭhasveha mahābāho dṛṣṭadoṣā mayā hayī |
padbhyāṃ gatvā hariṣyāmi maṇiratnaṃ syamantakam

---

2,71.76

पद्भ्यामेव ततो गत्वा शतधन्वानमच्युतः ।
मिथिलोपवने तं वै जघान परमास्त्रवित्

padbhyāmeva tato gatvā śatadhanvānamacyutaḥ |
mithilopavane taṃ vai jaghāna paramāstravit

---

2,71.77

स्यमन्तकं न चापश्यद्धत्वा भोजं महाबलम् ।
निवृत्तं चाब्र वीत्कृष्णं रत्नं देहीति लाङ्गली

syamantakaṃ na cāpaśyaddhatvā bhojaṃ mahābalam |
nivṛttaṃ cābra vītkṛṣṇaṃ ratnaṃ dehīti lāṅgalī

---

2,71.78

नास्तीति कृष्णश्चोवाच ततो रामो रुषान्वितः ।
धिक्छब्दपूर्वमसकृत्प्रत्युवाच जनार्द्दनम्

nāstīti kṛṣṇaścovāca tato rāmo ruṣānvitaḥ |
dhikchabdapūrvamasakṛtpratyuvāca janārddanam

---

2,71.79

भातृत्वान्मर्षयाम्वेष स्वस्ति ते ऽस्तु व्रजाम्यहम् ।
कृत्यं न मे द्वारकया न त्वया न च वृष्णिभिः

bhātṛtvānmarṣayāmveṣa svasti te 'stu vrajāmyaham |
kṛtyaṃ na me dvārakayā na tvayā na ca vṛṣṇibhiḥ

---

2,71.80

प्रविवेश ततो रामो मिथिलामरिमर्द्दनः ।
सर्वकामैरुपहृतैर्मैथिलेनैव पूजितः

praviveśa tato rāmo mithilāmarimarddanaḥ |
sarvakāmairupahṛtairmaithilenaiva pūjitaḥ

---

2,71.81

एतस्मिन्नेव काले तु बभ्रुर्मतिमतां वरः ।
नानारूपान्क्रतून्सर्वा नाजहार निरर्गलान्

etasminneva kāle tu babhrurmatimatāṃ varaḥ |
nānārūpānkratūnsarvā nājahāra nirargalān

---

2,71.82

दीक्षामयं सकवचं रक्षार्थं प्रविवेश ह ।
स्यमन्तककृते प्राज्ञो कान्दिनीजो महामनाः

dīkṣāmayaṃ sakavacaṃ rakṣārthaṃ praviveśa ha |
syamantakakṛte prājño kāndinījo mahāmanāḥ

---

2,71.83

अकूर यज्ञा इति ते ख्यातास्तस्य महात्मनः ।
बह्वन्नदक्षिणाः सर्वे सर्वकामप्रदायिनः

akūra yajñā iti te khyātāstasya mahātmanaḥ |
bahvannadakṣiṇāḥ sarve sarvakāmapradāyinaḥ

---

2,71.84

अथ दुर्योधनो राजा गत्वाथ मिथिलां प्रभुः ।
गदाशिक्षां ततो दिव्यां बलभद्रादवाप्तवान्

atha duryodhano rājā gatvātha mithilāṃ prabhuḥ |
gadāśikṣāṃ tato divyāṃ balabhadrādavāptavān

---

2,71.85

प्रसाद्य तु ततो रामो वृष्ण्यन्धकमहारथैः ।
आनीतो द्वारकामेव कृष्णेन च महात्मना

prasādya tu tato rāmo vṛṣṇyandhakamahārathaiḥ |
ānīto dvārakāmeva kṛṣṇena ca mahātmanā

---

2,71.86

अक्रूरश्चान्धकैः सार्द्धमथायात्पुरुषर्षभः ।
युद्धे हत्वा तु शत्रुघ्नं सह बन्धुमता बली

akrūraścāndhakaiḥ sārddhamathāyātpuruṣarṣabhaḥ |
yuddhe hatvā tu śatrughnaṃ saha bandhumatā balī

---

2,71.87

सुयज्ञतनयायां तु नरायां नरसत्तमौ ।
भङ्गकारस्य तनयौ विश्रुतौ सुमहाबलौ

suyajñatanayāyāṃ tu narāyāṃ narasattamau |
bhaṅgakārasya tanayau viśrutau sumahābalau

---

2,71.88

जज्ञातेंऽधकमुख्यस्य शक्रघ्नो बन्धुमांश्च तौ ।
वधे च भङ्गकारस्य कृष्णो न प्रीतिमानभूत्

jajñāteṃ'dhakamukhyasya śakraghno bandhumāṃśca tau |
vadhe ca bhaṅgakārasya kṛṣṇo na prītimānabhūt

---

2,71.89

ज्ञातिभेदभयाद्भीतस्तमुबेक्षितवानथ ।
अपयाते ततो ऽक्रूरे नावर्षत्पाकशासनः

jñātibhedabhayādbhītastamubekṣitavānatha |
apayāte tato 'krūre nāvarṣatpākaśāsanaḥ

---

2,71.90

अनावृष्ट्या हतं राष्ट्रमभवद्बहुधा यतः ।
ततः प्रसादयामासुरक्रूरं कुकुरान्धकाः

anāvṛṣṭyā hataṃ rāṣṭramabhavadbahudhā yataḥ |
tataḥ prasādayāmāsurakrūraṃ kukurāndhakāḥ

---

2,71.91

पुनर्द्वारवतीं प्राप्ते तदा दानपतौ तथा ।
प्रववर्ष सहस्राक्षः कुक्षौ जलनिधेस्ततः

punardvāravatīṃ prāpte tadā dānapatau tathā |
pravavarṣa sahasrākṣaḥ kukṣau jalanidhestataḥ

---

2,71.92

कन्यां वै वासुदेवाय स्वसारं शीलसंमताम् ।
अक्रूरः प्रददौ श्रीमान्प्रीत्यर्थं मुनिपुङ्गवाः

kanyāṃ vai vāsudevāya svasāraṃ śīlasaṃmatām |
akrūraḥ pradadau śrīmānprītyarthaṃ munipuṅgavāḥ

---

2,71.93

अथ विज्ञाय योगेन कृष्णो बभ्रुगतं मणिम् ।
सभामध्ये तदा प्राह तमक्रूरं जनार्द्दनः

atha vijñāya yogena kṛṣṇo babhrugataṃ maṇim |
sabhāmadhye tadā prāha tamakrūraṃ janārddanaḥ

---

2,71.94

यत्तद्रत्नं मणिवरं तव हस्तगतं प्रभो ।
तत्प्रयच्छ स्वमानार्ह मयि मानार्यकं कृथाः

yattadratnaṃ maṇivaraṃ tava hastagataṃ prabho |
tatprayaccha svamānārha mayi mānāryakaṃ kṛthāḥ

---

2,71.95

षष्टिवर्षगते काले यद्रोषो ऽभूत्तदा मम ।
सुसंरूढो ऽसकृत्प्राप्तस्तदा कालात्ययो महान्

ṣaṣṭivarṣagate kāle yadroṣo 'bhūttadā mama |
susaṃrūḍho 'sakṛtprāptastadā kālātyayo mahān

---

2,71.96

ततः कृष्णस्य वचनात्सर्वसात्त्वतसंसदि ।
प्रददौ तं मणिं बभ्रुरक्लेशेन महामतिः

tataḥ kṛṣṇasya vacanātsarvasāttvatasaṃsadi |
pradadau taṃ maṇiṃ babhrurakleśena mahāmatiḥ

---

2,71.97

ततस्तमार्जवप्राप्तं बभ्रोर्हस्तादरिन्दमः ।
ददौ हृष्टमनास्तुष्टस्तं मणिं बभ्रवे पुनः

tatastamārjavaprāptaṃ babhrorhastādarindamaḥ |
dadau hṛṣṭamanāstuṣṭastaṃ maṇiṃ babhrave punaḥ

---

2,71.98

स कृष्णहस्तात्संप्राप्य मणिरत्नं स्यमन्तकम् ।
आबध्य गान्दिनीपुत्रो विरराजांशुमानिव

sa kṛṣṇahastātsaṃprāpya maṇiratnaṃ syamantakam |
ābadhya gāndinīputro virarājāṃśumāniva

---

2,71.99

इमां मिथ्याभिशाप्तिं यो विशुद्धिमपि चोत्तमाम् ।
वेद मिथ्याभिशप्तिं स न लभेत कथञ्चन

imāṃ mithyābhiśāptiṃ yo viśuddhimapi cottamām |
veda mithyābhiśaptiṃ sa na labheta kathañcana

---

2,71.100

अनमित्राच्छिनिर्जज्ञे कनिष्ठाद्वृष्णिनन्दनात् ।
सत्यवान्सत्यसंपन्नः सत्यकस्तस्य चात्मजः

anamitrācchinirjajñe kaniṣṭhādvṛṣṇinandanāt |
satyavānsatyasaṃpannaḥ satyakastasya cātmajaḥ

---

2,71.101

सात्यकिर्युयुधानश्च तस्य भूतिः सुतो ऽभवत् ।
भूतेर्युगन्धरः पुत्र इति भौत्यः प्रकीर्त्तितः

sātyakiryuyudhānaśca tasya bhūtiḥ suto 'bhavat |
bhūteryugandharaḥ putra iti bhautyaḥ prakīrttitaḥ

---

2,71.102

माड्याः सुतस्य जज्ञे तु सुतो वृष्णिर्युधाजितः ।
जज्ञाते तनयौ वृष्णेः श्वफल्कश्चित्रकश्च यः

māḍyāḥ sutasya jajñe tu suto vṛṣṇiryudhājitaḥ |
jajñāte tanayau vṛṣṇeḥ śvaphalkaścitrakaśca yaḥ

---

2,71.103

श्वफल्कस्तु महाराजो धर्मात्मा यत्र वर्तते ।
नास्ति व्याधिभयं तत्र न चावृष्टिभयं तथा

śvaphalkastu mahārājo dharmātmā yatra vartate |
nāsti vyādhibhayaṃ tatra na cāvṛṣṭibhayaṃ tathā

---

2,71.104

कादाचित्काशिराजस्य विभोस्तु द्विजसत्तमाः ।
त्रीणि वर्षाणि विषये नावर्षत्पाकशासनः

kādācitkāśirājasya vibhostu dvijasattamāḥ |
trīṇi varṣāṇi viṣaye nāvarṣatpākaśāsanaḥ

---

2,71.105

स तत्रवासयामास श्वफल्कं परमार्चितम् ।
श्वफल्कपरिवासेन प्रावर्षत्पाकशासनः

sa tatravāsayāmāsa śvaphalkaṃ paramārcitam |
śvaphalkaparivāsena prāvarṣatpākaśāsanaḥ

---

2,71.106

श्वफल्कः काशिराजस्य सुतां भार्यामविन्दत ।
गान्दिनींनाम गां सा हि ददौ विप्राय नित्यशः

śvaphalkaḥ kāśirājasya sutāṃ bhāryāmavindata |
gāndinīṃnāma gāṃ sā hi dadau viprāya nityaśaḥ

---

2,71.107

सा मातुरुदरस्था वै बहून्वर्षशातान्किल ।
निवसंती न वै जज्ञे गर्भस्थां तां पिताब्रवीत्

sā māturudarasthā vai bahūnvarṣaśātānkila |
nivasaṃtī na vai jajñe garbhasthāṃ tāṃ pitābravīt

---

2,71.108

जायस्व शीघ्रं भद्रं ते किमर्थं वापि तिष्ठसि ।
प्रोवाच चैनं गर्भस्था सा कन्या गां दिने दिने

jāyasva śīghraṃ bhadraṃ te kimarthaṃ vāpi tiṣṭhasi |
provāca cainaṃ garbhasthā sā kanyā gāṃ dine dine

---

2,71.109

यदि दद्यास्ततो गर्भाद्बहिः स्यां हायनैस्त्रिभिः ।
तथेत्युवाच तां तस्याः पिता काममपूरयत्

yadi dadyāstato garbhādbahiḥ syāṃ hāyanaistribhiḥ |
tathetyuvāca tāṃ tasyāḥ pitā kāmamapūrayat

---

2,71.110

दाता यज्वा च शुरश्च श्रुतवानतिथिप्रियः ।
तस्याः पुत्रः स्मृतो ऽक्रूरः श्वाफल्को भूरिदक्षिणः

dātā yajvā ca śuraśca śrutavānatithipriyaḥ |
tasyāḥ putraḥ smṛto 'krūraḥ śvāphalko bhūridakṣiṇaḥ

---

2,71.111

उपमङ्गुस्तथा मङ्गुर्मृदुरश्चारिमेजयः ।
गिरिरक्षस्ततो यक्षः शत्रुघ्नो ऽथारिमर्दनः

upamaṅgustathā maṅgurmṛduraścārimejayaḥ |
girirakṣastato yakṣaḥ śatrughno 'thārimardanaḥ

---

2,71.112

धर्मवृद्धः सुकर्मा च गन्धमादस्तथापरः ।
आवाहप्रतिवाहौ च वसुदेवा वराङ्गना

dharmavṛddhaḥ sukarmā ca gandhamādastathāparaḥ |
āvāhaprativāhau ca vasudevā varāṅganā

---

2,71.113

अक्रूरादौग्रसेन्यां तु सुतौ द्वौ कुलनन्दिनौ ।
देववानुपदेवश्च जज्ञाते देवसंनिभौ

akrūrādaugrasenyāṃ tu sutau dvau kulanandinau |
devavānupadevaśca jajñāte devasaṃnibhau

---

2,71.114

चित्रकस्याभवन्पुत्राः पृथुर्विपृथुरेव च ।
अश्वग्रीवो ऽश्ववाहश्च सुपार्श्वकगवेषणौ

citrakasyābhavanputrāḥ pṛthurvipṛthureva ca |
aśvagrīvo 'śvavāhaśca supārśvakagaveṣaṇau

---

2,71.115

अरिष्टनेमिरश्वास्यः सुवार्मा वर्मभृत्तथा ।
अभूमिर्बहुभूमिश्च श्रविष्ठाश्रवणे स्त्रियौ

ariṣṭanemiraśvāsyaḥ suvārmā varmabhṛttathā |
abhūmirbahubhūmiśca śraviṣṭhāśravaṇe striyau

---

2,71.116

सत्यकात्काशिदुहिता लेभे या चतुरः सुतान् ।
कुकुरं भजमानं च शुचिं कंबल बर्हिषम्

satyakātkāśiduhitā lebhe yā caturaḥ sutān |
kukuraṃ bhajamānaṃ ca śuciṃ kaṃbala barhiṣam

---

2,71.117

कुकुरस्य सुतो वृष्णिर्वृष्णेस्तु तनयो ऽभवत् ।
कपोतरोमा तस्याथ विलोमाभवदात्मजः

kukurasya suto vṛṣṇirvṛṣṇestu tanayo 'bhavat |
kapotaromā tasyātha vilomābhavadātmajaḥ

---

2,71.118

तस्यासीत्तुंबुरुसखा विद्वान्पुत्रोंऽधकः किल ।
ख्यायते यस्य नामान्यच्चन्दनोदकदुन्दुभिः

tasyāsīttuṃburusakhā vidvānputroṃ'dhakaḥ kila |
khyāyate yasya nāmānyaccandanodakadundubhiḥ

---

2,71.119

तस्याभिजित्ततः पुत्र उत्पन्नस्तु पुनर्वसुः ।
अश्वमेधं तु पुत्रार्थमाजहार नरोत्तमः

tasyābhijittataḥ putra utpannastu punarvasuḥ |
aśvamedhaṃ tu putrārthamājahāra narottamaḥ

---

2,71.120

तस्य मध्ये ऽतिरात्रस्य सदोमध्यात्ससुच्छ्रितः ।
ततस्तु विद्वान्धर्मज्ञो दाता यज्वा पुनर्वसुः

tasya madhye 'tirātrasya sadomadhyātsasucchritaḥ |
tatastu vidvāndharmajño dātā yajvā punarvasuḥ

---

2,71.121

तस्याथ पुत्रमिथुनं बभूवाभिजितः किल ।
आहुकश्चाहुकी चैव ख्यातौ मतिमतां वरौ

tasyātha putramithunaṃ babhūvābhijitaḥ kila |
āhukaścāhukī caiva khyātau matimatāṃ varau

---

2,71.122

इमांश्चोदा हरन्त्यत्र श्लोकान्प्रति तमाहुकम् ।
सोपासांगानुकर्षाणां सध्वजानां वरूथिनाम्

imāṃścodā harantyatra ślokānprati tamāhukam |
sopāsāṃgānukarṣāṇāṃ sadhvajānāṃ varūthinām

---

2,71.123

रथानां मेघघोषाणां महस्राणि दशैव तु ।
नासत्यवादी चासीत्तु नायज्ञो नासहस्रदः

rathānāṃ meghaghoṣāṇāṃ mahasrāṇi daśaiva tu |
nāsatyavādī cāsīttu nāyajño nāsahasradaḥ

---

2,71.124

नाशुचिर्नाप्यधर्मात्मा नाविद्वान्न कृशो ऽभवत् ।
आर्द्रकस्य धृतिः पुत्र इत्येवमनुशुश्रुम्

nāśucirnāpyadharmātmā nāvidvānna kṛśo 'bhavat |
ārdrakasya dhṛtiḥ putra ityevamanuśuśrum

---

2,71.125

स तेन परिवारेण किशोरप्रतिमान्हयान् ।
अशीतिमश्वनियुतान्याहुको ऽप्रतिमो व्रजन्

sa tena parivāreṇa kiśorapratimānhayān |
aśītimaśvaniyutānyāhuko 'pratimo vrajan

---

2,71.126

पूर्वस्यां दिशि नागानां भोजस्य त्वतिभावयन् ।
रूप्यकाञ्चनकक्षाणां स्रहस्राण्येकविंशतिः

pūrvasyāṃ diśi nāgānāṃ bhojasya tvatibhāvayan |
rūpyakāñcanakakṣāṇāṃ srahasrāṇyekaviṃśatiḥ

---

2,71.127

तावन्त्येव सहस्राणि उत्तरस्यां तथादिशि ।
भूमिपालस्य भोजस्य उत्तिष्टेत्किङ्कणी किल

tāvantyeva sahasrāṇi uttarasyāṃ tathādiśi |
bhūmipālasya bhojasya uttiṣṭetkiṅkaṇī kila

---

2,71.128

आहुकश्चाप्यवन्तीषु स्वसारं त्वाहुकीं ददौ ।
आहुकात्काश्यदुहितुर्द्वै पुत्रौ संबभूवतुः

āhukaścāpyavantīṣu svasāraṃ tvāhukīṃ dadau |
āhukātkāśyaduhiturdvai putrau saṃbabhūvatuḥ

---

2,71.129

देवकश्चोग्रसेनश्च देवगर्भसमावुभौ ।
देवकस्य सुता वीरा जज्ञिरे त्रिदशोपमाः

devakaścograsenaśca devagarbhasamāvubhau |
devakasya sutā vīrā jajñire tridaśopamāḥ

---

2,71.130

देववानुपदेवश्च सुदेवो देवरक्षितः ।
तेषां स्वसारः सप्तासन्वसुदेवाय ता ददौ

devavānupadevaśca sudevo devarakṣitaḥ |
teṣāṃ svasāraḥ saptāsanvasudevāya tā dadau

---

2,71.131

धृतदेवोपदेवा च तथान्या देवरक्षिता ।
श्रीदेवा शान्तिदेवा च सहदेवा तथापरा

dhṛtadevopadevā ca tathānyā devarakṣitā |
śrīdevā śāntidevā ca sahadevā tathāparā

---

2,71.132

सप्तमी देवकी तासां सानुजा चारुदर्शना ।
नवोग्रसेनस्य सुताः कंसस्तेषां तु पूर्वजः

saptamī devakī tāsāṃ sānujā cārudarśanā |
navograsenasya sutāḥ kaṃsasteṣāṃ tu pūrvajaḥ

---

2,71.133

न्यग्रो दश्च सुनामा च कङ्कशङ्कुसुभूमयः ।
सुतनू राष्ट्रपालश्च युद्धतुष्टश्च तुष्टिमान्

nyagro daśca sunāmā ca kaṅkaśaṅkusubhūmayaḥ |
sutanū rāṣṭrapālaśca yuddhatuṣṭaśca tuṣṭimān

---

2,71.134

तेषां स्वसारः पञ्चैव कंसा कंसवती तथा ।
सुतनू राष्ट्रपाली च कङ्का चैव वराङ्गना

teṣāṃ svasāraḥ pañcaiva kaṃsā kaṃsavatī tathā |
sutanū rāṣṭrapālī ca kaṅkā caiva varāṅganā

---

2,71.135

उग्रसेनो महापत्यो व्याख्यातः कुकुरोद्भवः ।
कुकुराणामिमं वंशं धारयन्नमितौजसाम्

ugraseno mahāpatyo vyākhyātaḥ kukurodbhavaḥ |
kukurāṇāmimaṃ vaṃśaṃ dhārayannamitaujasām

---

2,71.136

आत्मनोविपुलं वंशं प्रजावांश्च भवेन्नरः ।
भजमानस्य पुत्रस्तु रथिमुख्यो विदूरथः

ātmanovipulaṃ vaṃśaṃ prajāvāṃśca bhavennaraḥ |
bhajamānasya putrastu rathimukhyo vidūrathaḥ

---

2,71.137

राजाधिदेवः शूरश्च विदूरथसुतो ऽभवत् ।
तस्य शूरस्य तु सुता जज्ञिरे बलवत्तराः

rājādhidevaḥ śūraśca vidūrathasuto 'bhavat |
tasya śūrasya tu sutā jajñire balavattarāḥ

---

2,71.138

वातश्चैव निवातश्च शोणितः श्वेतवाहनः ।
शमी च गदवर्मा च निदान्तः खलु शत्रुजित्

vātaścaiva nivātaśca śoṇitaḥ śvetavāhanaḥ |
śamī ca gadavarmā ca nidāntaḥ khalu śatrujit

---

2,71.139

शमीपुत्रः प्रतिक्षत्रः प्रतिक्षत्रस्य चात्मजः ।
स्वयंभोजः स्वयंभोजाद्धृदिकः संबभूव ह

śamīputraḥ pratikṣatraḥ pratikṣatrasya cātmajaḥ |
svayaṃbhojaḥ svayaṃbhojāddhṛdikaḥ saṃbabhūva ha

---

2,71.140

हृदिकस्य सुतास्त्वासन्दश भीमपराक्रमाः ।
कृतवर्माग्रजस्तेषां शतधन्वा तु मध्यमः

hṛdikasya sutāstvāsandaśa bhīmaparākramāḥ |
kṛtavarmāgrajasteṣāṃ śatadhanvā tu madhyamaḥ

---

2,71.141

देवबाहुस्सुबाहुश्च भिषक्श्वेतरथश्च यः ।
सुदान्तश्चाधिदान्तश्च कनकः कनकोद्भवः

devabāhussubāhuśca bhiṣakśvetarathaśca yaḥ |
sudāntaścādhidāntaśca kanakaḥ kanakodbhavaḥ

---

2,71.142

देवबाहोस्सुतो विद्वाञ्जज्ञे कंबलबर्हिषः ।
असमौजाः सुतस्तस्य सुसमौजाश्च विश्रुतः

devabāhossuto vidvāñjajñe kaṃbalabarhiṣaḥ |
asamaujāḥ sutastasya susamaujāśca viśrutaḥ

---

2,71.143

अजातपुत्राय ततः प्रददावसमौजसे ।
सुचन्द्रं वसुरूपं च कृष्ण इत्यन्धकाः स्मृताः

ajātaputrāya tataḥ pradadāvasamaujase |
sucandraṃ vasurūpaṃ ca kṛṣṇa ityandhakāḥ smṛtāḥ

---

2,71.144

अन्धकानामिमं वंशं कीर्त्तयेद्यस्तु नित्यशः ।
आत्मनो विपुलं वंशं लभते नात्र संशयः

andhakānāmimaṃ vaṃśaṃ kīrttayedyastu nityaśaḥ |
ātmano vipulaṃ vaṃśaṃ labhate nātra saṃśayaḥ

---

2,71.145

अश्मक्यां जनयामास शूरं वै देव मीढुषम् ।
मारिष्यां जज्ञिरे शूराद्भोजायां पुरुषा दश

aśmakyāṃ janayāmāsa śūraṃ vai deva mīḍhuṣam |
māriṣyāṃ jajñire śūrādbhojāyāṃ puruṣā daśa

---

2,71.146

वसुदेवो महाबाहुः पूर्वमानकदुन्दुभिः ।
जज्ञे तस्य प्रसूतस्य दुन्दुभिः प्राणदद्दिवि

vasudevo mahābāhuḥ pūrvamānakadundubhiḥ |
jajñe tasya prasūtasya dundubhiḥ prāṇadaddivi

---

2,71.147

आनकानां च संह्नादः सुमहानभवद्दिवि ।
पपात पुष्पवर्षं च शरस्य भवने महत्

ānakānāṃ ca saṃhnādaḥ sumahānabhavaddivi |
papāta puṣpavarṣaṃ ca śarasya bhavane mahat

---

2,71.148

मनुष्यलोके कृत्स्ने ऽपि रूपे नास्ति समो भुवि ।
यस्यासीत्पुरुषाग्र्यस्य कान्तिश्चन्द्रमसो यथा

manuṣyaloke kṛtsne 'pi rūpe nāsti samo bhuvi |
yasyāsītpuruṣāgryasya kāntiścandramaso yathā

---

2,71.149

देवभागस्ततो जज्ञे ततो देवश्रवाः पुनः ।
अनाधृष्टिवृकश्चैव नन्दनश्चैव सृंजयः

devabhāgastato jajñe tato devaśravāḥ punaḥ |
anādhṛṣṭivṛkaścaiva nandanaścaiva sṛṃjayaḥ

---

2,71.150

श्यामः शमीको गण्डूषः स्वसारस्तु वरागनाः ।
पृथा च श्रुतदेवा च श्रुतकीर्तिः श्रुत श्रवाः

śyāmaḥ śamīko gaṇḍūṣaḥ svasārastu varāganāḥ |
pṛthā ca śrutadevā ca śrutakīrtiḥ śruta śravāḥ

---

2,71.151

राजाधिदेवी च तथा पञ्चैता वीरमातरः ।
पृथां दुहितरं शूरः कुन्तिभोजाय वै ददौ

rājādhidevī ca tathā pañcaitā vīramātaraḥ |
pṛthāṃ duhitaraṃ śūraḥ kuntibhojāya vai dadau

---

2,71.152

तस्मात्सा तु स्मृता कुन्ती कुन्तिभोजात्मजा पृथा ।
कुरुवीरः पाण्डुमुख्यस्तस्माद्भार्यामविन्दत

tasmātsā tu smṛtā kuntī kuntibhojātmajā pṛthā |
kuruvīraḥ pāṇḍumukhyastasmādbhāryāmavindata

---

2,71.153

पुथा जज्ञे ततः पुत्रांस्त्रीनग्निसमतेजसः ।
लोके प्रतिरथान्वीराञ्छक्रतुल्यपराक्रमान्

puthā jajñe tataḥ putrāṃstrīnagnisamatejasaḥ |
loke pratirathānvīrāñchakratulyaparākramān

---

2,71.154

धर्माद्युधिष्टिरं पुत्रं मारुताच्च वृकोदरम् ।
इन्द्राद्धनञ्जयं चैव पृथा पुत्रानजीचनत्

dharmādyudhiṣṭiraṃ putraṃ mārutācca vṛkodaram |
indrāddhanañjayaṃ caiva pṛthā putrānajīcanat

---

2,71.155

माद्रवत्या तु जनितावश्विनाविति विश्रुतम् ।
नकुलः सहदेवश्च रुपसत्त्वगुणान्वितौ

mādravatyā tu janitāvaśvināviti viśrutam |
nakulaḥ sahadevaśca rupasattvaguṇānvitau

---

2,71.156

जज्ञे तु श्रुतदेवायां तनयो वृद्धशर्मणः ।
करूषाधिपतेरंवीरो दन्तवक्रो महाबलः

jajñe tu śrutadevāyāṃ tanayo vṛddhaśarmaṇaḥ |
karūṣādhipaterṃvīro dantavakro mahābalaḥ

---

2,71.157

कैकयाच्छ्रुतिकीर्त्यं तु जज्ञे संतर्दनो बली ।
चेकितानबृहत्क्षत्रौ तथैवान्यौ महाबलौ

kaikayācchrutikīrtyaṃ tu jajñe saṃtardano balī |
cekitānabṛhatkṣatrau tathaivānyau mahābalau

---

2,71.158

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ भ्रातरौ सुमहाबलौ ।
श्रुतश्रवायां चैद्यस्तु शिशुपालो बभूव ह

vindānuvindāvāvantyau bhrātarau sumahābalau |
śrutaśravāyāṃ caidyastu śiśupālo babhūva ha

---

2,71.159

दमघोषस्य राजर्षेः पुत्रो विख्यातपौरुषः ।
यः पुरा सदशग्रीवः संबभूवारिमर्दनः

damaghoṣasya rājarṣeḥ putro vikhyātapauruṣaḥ |
yaḥ purā sadaśagrīvaḥ saṃbabhūvārimardanaḥ

---

2,71.160

वैश्रवाणानुजस्तस्य कुंभकर्णो ऽनुजस्तथा पत्न्यस्तु वसुदेवस्य त्रयोदश वराङ्गनाः

vaiśravāṇānujastasya kuṃbhakarṇo 'nujastathā patnyastu vasudevasya trayodaśa varāṅganāḥ

---

2,71.161

पौरवी रोहिणी चैव मदिरा चापरा तथा ।
तथैव भद्रवैशाखी सुनाम्नी पञ्चमी तथा

pauravī rohiṇī caiva madirā cāparā tathā |
tathaiva bhadravaiśākhī sunāmnī pañcamī tathā

---

2,71.162

सहदेवा शान्तिदेवा श्रीदेवा देवरक्षिता ।
धृतदेवोपदेवा च देवकी सप्तमी तथा

sahadevā śāntidevā śrīdevā devarakṣitā |
dhṛtadevopadevā ca devakī saptamī tathā

---

2,71.163

सुगन्धा वनराजी च द्वेचान्ये परिचारिके ।
रोहिणी पौरवी चैव बाह्लीकस्यानुजाभवत्

sugandhā vanarājī ca dvecānye paricārike |
rohiṇī pauravī caiva bāhlīkasyānujābhavat

---

2,71.164

ज्येष्ठा पत्नी महाभागदयिताऽनकदुन्दुभेः ।
ज्येष्ठे लेभे सुतं रामं सारणं हि शठं तथा

jyeṣṭhā patnī mahābhāgadayitā'nakadundubheḥ |
jyeṣṭhe lebhe sutaṃ rāmaṃ sāraṇaṃ hi śaṭhaṃ tathā

---

2,71.165

दुर्दमं दमनं शुभ्रं पिण्डारककुशीतकौ ।
चित्रां नाम कुमारीं च रोहिण्यष्टौ व्यजायत

durdamaṃ damanaṃ śubhraṃ piṇḍārakakuśītakau |
citrāṃ nāma kumārīṃ ca rohiṇyaṣṭau vyajāyata

---

2,71.166

पुत्रौ रामस्य जज्ञाते विज्ञातौ निशठोल्मुकौ ।
पार्श्वी च पार्श्वमर्दी च शिशुः सत्यधृतिस्तथा

putrau rāmasya jajñāte vijñātau niśaṭholmukau |
pārśvī ca pārśvamardī ca śiśuḥ satyadhṛtistathā

---

2,71.167

मन्दबाह्यो ऽथ रामणाङ्गिरिको गिरिरेव च ।
शुल्कगुल्मो ऽतिगुल्मश्च दरिद्रान्तक एव च

mandabāhyo 'tha rāmaṇāṅgiriko girireva ca |
śulkagulmo 'tigulmaśca daridrāntaka eva ca

---

2,71.168

कुमार्यश्चापि पञ्जान्या नामतस्ता निबोधत ।
अर्चिष्मती सुनन्दा च सुरसा सुवचास्तथा

kumāryaścāpi pañjānyā nāmatastā nibodhata |
arciṣmatī sunandā ca surasā suvacāstathā

---

2,71.169

तथा शतबला चैव सारणस्य सुतास्त्विमाः ।
भद्राश्वो भद्रगुप्तिश्च भद्रविष्टस्तथैव च

tathā śatabalā caiva sāraṇasya sutāstvimāḥ |
bhadrāśvo bhadraguptiśca bhadraviṣṭastathaiva ca

---

2,71.170

भद्रबाहुर्भद्ररथो भद्रकल्पस्तथैव च ।
सुपार्श्वकः कीर्त्तिमांश्च रोहिताश्वः शठात्मजाः

bhadrabāhurbhadraratho bhadrakalpastathaiva ca |
supārśvakaḥ kīrttimāṃśca rohitāśvaḥ śaṭhātmajāḥ

---

2,71.171

दुर्मदस्याभिभूतश्च रोहिण्याः कुलजाः स्मृताः ।
नन्दोपनन्दौ मित्रश्च कुक्षिमित्रस्तथा बलः

durmadasyābhibhūtaśca rohiṇyāḥ kulajāḥ smṛtāḥ |
nandopanandau mitraśca kukṣimitrastathā balaḥ

---

2,71.172

चित्रोपचित्रौ कृतकस्तुष्टिः पुष्टिरथापरः ।
मदिरायाः सुता एते वसुदेवाद्धिजज्ञिरे

citropacitrau kṛtakastuṣṭiḥ puṣṭirathāparaḥ |
madirāyāḥ sutā ete vasudevāddhijajñire

---

2,71.173

उपबिंबो ऽथ बिंबश्च सत्त्वदन्तमहौजसौ ।
चत्वार एते विख्याता भद्रापुत्रा महाबलाः

upabiṃbo 'tha biṃbaśca sattvadantamahaujasau |
catvāra ete vikhyātā bhadrāputrā mahābalāḥ

---

2,71.174

वैशाल्यामदधाच्छौरिः पुत्रं कौशिकमुत्तमम् ।
देवक्यां जज्ञिरे सौरेः सुषेणः कीर्त्तिमानपि

vaiśālyāmadadhācchauriḥ putraṃ kauśikamuttamam |
devakyāṃ jajñire saureḥ suṣeṇaḥ kīrttimānapi

---

2,71.175

उदर्षिर्भद्रसेनश्च ऋजुदायश्च पञ्चमः ।
षष्ठो हि भद्रदेवश्च कंसः सर्वाञ्जघान तान्

udarṣirbhadrasenaśca ṛjudāyaśca pañcamaḥ |
ṣaṣṭho hi bhadradevaśca kaṃsaḥ sarvāñjaghāna tān

---

2,71.176

अथ तस्या मवस्थाया आयुष्मान्संबभूव ह ।
लोकनाथः पुनर्विष्णुः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः

atha tasyā mavasthāyā āyuṣmānsaṃbabhūva ha |
lokanāthaḥ punarviṣṇuḥ pūrvaṃ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ

---

2,71.177

अनुजाताभवकृष्णात्सुभद्रा भद्रभाषिणी ।
कृष्णा सुभद्रेति पुनर्व्याख्याता वृष्णिनन्दिनी

anujātābhavakṛṣṇātsubhadrā bhadrabhāṣiṇī |
kṛṣṇā subhadreti punarvyākhyātā vṛṣṇinandinī

2,71.178

सुभद्रायां रथी पार्थादभिमन्युरजायत ।
वसुदेवस्य भार्यासु महाभागासु सप्तसु

subhadrāyāṃ rathī pārthādabhimanyurajāyata |
vasudevasya bhāryāsu mahābhāgāsu saptasu

---

2,71.179

ये पुत्रा जज्ञिरे शुरा नामतस्तान्निबोधत ।
पूर्वाद्याः सहदेवायां शूराद्वै जज्ञिरे सुताः

ye putrā jajñire śurā nāmatastānnibodhata |
pūrvādyāḥ sahadevāyāṃ śūrādvai jajñire sutāḥ

---

2,71.180

शान्तिदेवा जनस्तम्बं शौरेर्जज्ञे कुलोद्वहम् ।
आगावहो महात्मा च वृकदेव्या मजायत

śāntidevā janastambaṃ śaurerjajñe kulodvaham |
āgāvaho mahātmā ca vṛkadevyā majāyata

---

2,71.181

श्रीदेवायां स्वयं जज्ञे मन्दको नाम नामतः ।
उपासंगं वसुं चापि तनयौ देवरक्षिता

śrīdevāyāṃ svayaṃ jajñe mandako nāma nāmataḥ |
upāsaṃgaṃ vasuṃ cāpi tanayau devarakṣitā

---

2,71.182

एवं दश सुतास्तस्य कंसस्तानप्यघातयत् ।
विजयं रोचनं चैव वर्द्धमानं च देवलम्

evaṃ daśa sutāstasya kaṃsastānapyaghātayat |
vijayaṃ rocanaṃ caiva varddhamānaṃ ca devalam

---

2,71.183

एतान्महात्मनः पुत्रान्सुषाव शिशिरावती ।
सप्तमी देवकी पुत्रं सुनामानमसूयत

etānmahātmanaḥ putrānsuṣāva śiśirāvatī |
saptamī devakī putraṃ sunāmānamasūyata

---

2,71.184

गवेषणं महाभागं संग्रामे चित्रयोधिनम् ।
श्राद्धदेव्यां पुरोद्याने वने तु विचरन्द्विजाः

gaveṣaṇaṃ mahābhāgaṃ saṃgrāme citrayodhinam |
śrāddhadevyāṃ purodyāne vane tu vicarandvijāḥ

---

2,71.185

वैश्यायामदधाच्छौरिः पुत्रं कौशिकमव्ययम् ।
सुगन्धी वनराजी च शौरेरास्तां परिग्रहौ

vaiśyāyāmadadhācchauriḥ putraṃ kauśikamavyayam |
sugandhī vanarājī ca śaurerāstāṃ parigrahau

---

2,71.186

पुण्डश्च कपिलश्चैव सुगन्ध्याश्चात्मजौ तु तौ ।
तयो राजाभवत्पुण्ड्रः कपिलस्तु वनं ययौ

puṇḍaśca kapilaścaiva sugandhyāścātmajau tu tau |
tayo rājābhavatpuṇḍraḥ kapilastu vanaṃ yayau

---

2,71.187

अन्यस्यामभवद्वीरो वसुदेवात्मजो बली ।
जरा नाम निषादो ऽसौ प्रथमः स धनुर्द्धरः

anyasyāmabhavadvīro vasudevātmajo balī |
jarā nāma niṣādo 'sau prathamaḥ sa dhanurddharaḥ

---

2,71.188

विख्यातो देवभाग्यस्य महाभागः सुतो ऽभवत् ।
पण्डितानां मतं प्राहुर्देवश्रवसमुद्भवम्

vikhyāto devabhāgyasya mahābhāgaḥ suto 'bhavat |
paṇḍitānāṃ mataṃ prāhurdevaśravasamudbhavam

---

2,71.189

अश्मक्यां लभते पुत्रमनाधृष्टिर्यशास्विनम् ।
निवृत्तशत्रुं शत्रुघ्नं श्राद्धदेवं महाबलम्

aśmakyāṃ labhate putramanādhṛṣṭiryaśāsvinam |
nivṛttaśatruṃ śatrughnaṃ śrāddhadevaṃ mahābalam

---

2,71.190

व्यजायत श्राद्धदेवो नैषादिर्यः पारिश्रुतः ।
एकलव्यो महाभागो निषादैः परिवर्द्धितः

vyajāyata śrāddhadevo naiṣādiryaḥ pāriśrutaḥ |
ekalavyo mahābhāgo niṣādaiḥ parivarddhitaḥ

---

2,71.191

गण्डूषायानपत्याय कृष्णस्तुष्टो ऽददात्सुतौ ।
चारुदेष्णं च सांबं च कृतास्त्रौ शस्तलक्षणौ

gaṇḍūṣāyānapatyāya kṛṣṇastuṣṭo 'dadātsutau |
cārudeṣṇaṃ ca sāṃbaṃ ca kṛtāstrau śastalakṣaṇau

---

2,71.192

रन्तिश्च रन्तिपालश्च द्वौ पुत्रौ नन्दनस्य च ।
वृकाय वै त्वपुत्राय वसुदेवः प्रतापवान्

rantiśca rantipālaśca dvau putrau nandanasya ca |
vṛkāya vai tvaputrāya vasudevaḥ pratāpavān

---

2,71.193

सौमिं ददौ सुत वीरं शौरिः कौशिकमेव च ।
सृंजयस्य धनुश्चैव विरजाश्च सुताविमौ

saumiṃ dadau suta vīraṃ śauriḥ kauśikameva ca |
sṛṃjayasya dhanuścaiva virajāśca sutāvimau

---

2,71.194

अनपत्यो ऽभवच्छ्यामः शमीकस्तु वनं ययौ ।
जुगुप्समानो भोजत्वं राजर्षित्वमवाप्तवान्

anapatyo 'bhavacchyāmaḥ śamīkastu vanaṃ yayau |
jugupsamāno bhojatvaṃ rājarṣitvamavāptavān

---

2,71.195

य इदं जन्म कृष्णस्य पठते नियतव्रतः ।
श्रावयेद्ब्राह्मणंवापि स महात्सुखमवाप्नुयात्

ya idaṃ janma kṛṣṇasya paṭhate niyatavrataḥ |
śrāvayedbrāhmaṇaṃvāpi sa mahātsukhamavāpnuyāt

---

2,71.196

देवदेवो महातेजाः पूर्वं कृष्णः प्रजापतिः ।
विहारार्थं मनुष्येषु जज्ञे नारायणः प्रभुः

devadevo mahātejāḥ pūrvaṃ kṛṣṇaḥ prajāpatiḥ |
vihārārthaṃ manuṣyeṣu jajñe nārāyaṇaḥ prabhuḥ

---

2,71.197

देवक्यां वसुदेवेन तपसा पुष्करेक्षणः ।
चतुर्बाहुस्तु संजज्ञे दिव्यरूपश्रियान्वितः

devakyāṃ vasudevena tapasā puṣkarekṣaṇaḥ |
caturbāhustu saṃjajñe divyarūpaśriyānvitaḥ

---

2,71.198

प्रकाश्यो भगवान्योगी कृष्णो मानुषतां गतः ।
अव्यक्तो व्यक्तलिङ्गश्च स एव भगवान्प्रभुः

prakāśyo bhagavānyogī kṛṣṇo mānuṣatāṃ gataḥ |
avyakto vyaktaliṅgaśca sa eva bhagavānprabhuḥ

---

2,71.199

नारायणो यतश्चक्रे व्ययं चैवाव्ययं हि यत् ।
देवो नारायणो भूत्वा हरिरासीत्सनातनः

nārāyaṇo yataścakre vyayaṃ caivāvyayaṃ hi yat |
devo nārāyaṇo bhūtvā harirāsītsanātanaḥ

---

2,71.200

यो ऽबुञ्जाच्चादिपुरुषं पुरा चक्रे प्रजापतिम् ।
अदितेरपि पुत्रत्वमेत्य यादवनन्दनः

yo 'buñjāccādipuruṣaṃ purā cakre prajāpatim |
aditerapi putratvametya yādavanandanaḥ

---

2,71.201

देवो विष्णुरिति ख्यातः शक्रादवरजो ऽभवत् ।
प्रासादयन्यं च विभुं ह्यदित्याः पुत्रकारणे

devo viṣṇuriti khyātaḥ śakrādavarajo 'bhavat |
prāsādayanyaṃ ca vibhuṃ hyadityāḥ putrakāraṇe

---

2,71.202

वधार्थं सुरशत्रूणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।
ययातिवंशजस्याथ वसुदेवस्य धीमतः

vadhārthaṃ suraśatrūṇāṃ daityadānavarakṣasām |
yayātivaṃśajasyātha vasudevasya dhīmataḥ

---

2,71.203

कुलं पुण्यं यतो जन्म भेजे नारायमः प्रभुः ।
सागराः समकंपत चेलुश्च धरणीधराः

kulaṃ puṇyaṃ yato janma bheje nārāyamaḥ prabhuḥ |
sāgarāḥ samakaṃpata celuśca dharaṇīdharāḥ

---

2,71.204

जज्वलुस्त्वग्निहोत्राणि जायमाने जनार्द्दने ।
शिवाश्च प्रववुर्वाताः प्रशान्तमभवद्रजः

jajvalustvagnihotrāṇi jāyamāne janārddane |
śivāśca pravavurvātāḥ praśāntamabhavadrajaḥ

---

2,71.205

ज्योतींष्यभ्यधिकं रेजुर्जायमाने जनार्द्दने ।
अभिजिन्नाम नक्षत्रं जयन्ती नाम शर्वरी

jyotīṃṣyabhyadhikaṃ rejurjāyamāne janārddane |
abhijinnāma nakṣatraṃ jayantī nāma śarvarī

---

2,71.206

मुहूर्त्तो विजयो नाम यत्र जातो जनार्द्दनः ।
अव्यक्तः शाश्वतः कृष्णो हरिर्नारायणः प्रभुः

muhūrtto vijayo nāma yatra jāto janārddanaḥ |
avyaktaḥ śāśvataḥ kṛṣṇo harirnārāyaṇaḥ prabhuḥ

---

2,71.207

जज्ञे तथैव भगवान्मायया मोहयन्प्रजाः ।
आकाशात्पुष्पवृष्टिं च ववर्ष त्रिदशेश्वरः

jajñe tathaiva bhagavānmāyayā mohayanprajāḥ |
ākāśātpuṣpavṛṣṭiṃ ca vavarṣa tridaśeśvaraḥ

---

2,71.208

गीर्भिर्मङ्गलयुक्ताभिस्तुवन्तो मधुसूदनम् ।
महर्षयः सगन्धर्वा उपतस्थुः सहस्रशः

gīrbhirmaṅgalayuktābhistuvanto madhusūdanam |
maharṣayaḥ sagandharvā upatasthuḥ sahasraśaḥ

---

2,71.209

वसुदेवस्तु तं रात्रौ जातं पुत्रमधोक्षजम् ।
श्रीवत्सलक्षणं दृष्ट्वा हृदि दिव्यैः स्वलक्षणैः

vasudevastu taṃ rātrau jātaṃ putramadhokṣajam |
śrīvatsalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā hṛdi divyaiḥ svalakṣaṇaiḥ

---

2,71.210

उवाच वसुदेवस्तं रूपं संहर वै प्रभो ।
भीतो ऽहं कंसतस्तात तस्मादेवं ब्रवीम्यहम्

uvāca vasudevastaṃ rūpaṃ saṃhara vai prabho |
bhīto 'haṃ kaṃsatastāta tasmādevaṃ bravīmyaham

---

2,71.211

मम पुत्रा हतास्तेन ज्येष्ठास्ते ऽद्भुतदर्शनाः ।
वसुदेववचःश्रुत्वा रूपं संहृतवान्प्रभुः

mama putrā hatāstena jyeṣṭhāste 'dbhutadarśanāḥ |
vasudevavacaḥśrutvā rūpaṃ saṃhṛtavānprabhuḥ

---

2,71.212

अनुज्ञातः पिता त्वेनं नन्दगोपगृहं नयत् ।
उग्रसेनगृहे ऽतिष्ठद्यशोदायै तदा ददौ

anujñātaḥ pitā tvenaṃ nandagopagṛhaṃ nayat |
ugrasenagṛhe 'tiṣṭhadyaśodāyai tadā dadau

---

2,71.213

तुल्यकालं तु गर्भिण्यौ यशोदा देवकी तथा ।
यशोदा नन्दगोपस्य पत्नी सा नन्दगोपतेः

tulyakālaṃ tu garbhiṇyau yaśodā devakī tathā |
yaśodā nandagopasya patnī sā nandagopateḥ

---

2,71.214

यामेव रजनीं कृष्णो जज्ञे वृष्णिकुले प्रभुः ।
तामेव रजनीं कन्या यशोदायां व्यजायत

yāmeva rajanīṃ kṛṣṇo jajñe vṛṣṇikule prabhuḥ |
tāmeva rajanīṃ kanyā yaśodāyāṃ vyajāyata

---

2,71.215

तं जात रक्षमाणस्तु वसुदेवो महायशाः ।
प्रादात्पुत्रं यशोदायै कन्यां तु जगृहे स्वयम्

taṃ jāta rakṣamāṇastu vasudevo mahāyaśāḥ |
prādātputraṃ yaśodāyai kanyāṃ tu jagṛhe svayam

---

2,71.216

दत्त्वेमं नन्दगोपस्य रक्षेममिति चाब्रवीत् ।
सुतस्ते सर्वकल्याणो यादवानां भविष्यति

dattvemaṃ nandagopasya rakṣemamiti cābravīt |
sutaste sarvakalyāṇo yādavānāṃ bhaviṣyati

---

2,71.217

अयं स गर्भा देवक्या मम क्लेशान्हरिष्यति ।
उग्रसेनात्मजायाथ कन्यामानकदुन्दुभिः

ayaṃ sa garbhā devakyā mama kleśānhariṣyati |
ugrasenātmajāyātha kanyāmānakadundubhiḥ

---

2,71.218

निवेदयामास तदा कन्येति शुभलक्षणा ।
स्वसुस्तु तनयं कंसो जातं नैवावधारयत्

nivedayāmāsa tadā kanyeti śubhalakṣaṇā |
svasustu tanayaṃ kaṃso jātaṃ naivāvadhārayat

---

2,71.219

अथ तामपि दुष्टात्मा ह्युत्ससर्ज मुदान्वितः ।
तवैषा हि यथा कन्या तथा मम न संशयः ।
न हन्मीमां महाबाहो व्रजत्वेषा यथारुचि

atha tāmapi duṣṭātmā hyutsasarja mudānvitaḥ |
tavaiṣā hi yathā kanyā tathā mama na saṃśayaḥ |
na hanmīmāṃ mahābāho vrajatveṣā yathāruci

---

2,71.220

कन्या सा ववृधे तत्र वृष्मिसद्मनि पूजिता ।
पुत्रवत्पालयामास देवी देवीं मुदा तदा

kanyā sā vavṛdhe tatra vṛṣmisadmani pūjitā |
putravatpālayāmāsa devī devīṃ mudā tadā

---

2,71.221

तमेवं विधिनोत्पन्नमाहुः कृष्णं प्रजापतिम् ।
एकादशा तु जज्ञे वै रक्षार्थं केशवस्य ह

tamevaṃ vidhinotpannamāhuḥ kṛṣṇaṃ prajāpatim |
ekādaśā tu jajñe vai rakṣārthaṃ keśavasya ha

---

2,71.222

एतां चैकाग्रमनसः पूजयिष्यन्ति यादवाः ।
देवदेवो दिव्यवपुः कृष्णः संरक्षितो ऽनया

etāṃ caikāgramanasaḥ pūjayiṣyanti yādavāḥ |
devadevo divyavapuḥ kṛṣṇaḥ saṃrakṣito 'nayā

---

2,71.223

ऋषय ऊचुः किमर्थं वसुदेवस्य भोजः कंसो नराधिपः ।
जघान पुत्रान्बालान्वै तन्नो व्याख्यातुमर्हसि

ṛṣaya ūcuḥ kimarthaṃ vasudevasya bhojaḥ kaṃso narādhipaḥ |
jaghāna putrānbālānvai tanno vyākhyātumarhasi

---

2,71.224

सूत उवाच शृणुध्वं वै यथा कंसः पुत्रानानकदुन्दुभेः ।
जाताञ्जातास्तु तान्सर्वान्निष्पिपेष वृथामतिः

sūta uvāca śṛṇudhvaṃ vai yathā kaṃsaḥ putrānānakadundubheḥ |
jātāñjātāstu tānsarvānniṣpipeṣa vṛthāmatiḥ

---

2,71.225

भयाद्यथा महाबाहो जातः कृष्णो विवासितः ।
यथा च गोषु गोविन्दः संवृद्धः पुरुषोत्तमः

bhayādyathā mahābāho jātaḥ kṛṣṇo vivāsitaḥ |
yathā ca goṣu govindaḥ saṃvṛddhaḥ puruṣottamaḥ

---

2,71.226

उद्वाहे किल देवक्या वसुदेवस्य धीमतः ।
सारथ्यं कृतवान्कंसो युवराजस्तदाभवत्

udvāhe kila devakyā vasudevasya dhīmataḥ |
sārathyaṃ kṛtavānkaṃso yuvarājastadābhavat

---

2,71.227

ततोंऽतरिक्षे वागासीद्दिव्याभूद्यस्य कस्यचित् ।
कंसस्य नाममात्रेण पुष्कला लोकसाक्षिणी

tatoṃ'tarikṣe vāgāsīddivyābhūdyasya kasyacit |
kaṃsasya nāmamātreṇa puṣkalā lokasākṣiṇī

---

2,71.228

यामेतं वहसे कंस रथेन प्रियकारणात् ।
तस्या यश्चाष्टमो गर्भः स ते मृत्युर्भबिष्यति

yāmetaṃ vahase kaṃsa rathena priyakāraṇāt |
tasyā yaścāṣṭamo garbhaḥ sa te mṛtyurbhabiṣyati

---

2,71.229

तां श्रुत्वा व्यथितो वाणीं तदा कंसो वृथामतिः ।
निष्कृष्य खड्गं तां कन्यां हन्तुकामो ऽभवत्तदा

tāṃ śrutvā vyathito vāṇīṃ tadā kaṃso vṛthāmatiḥ |
niṣkṛṣya khaḍgaṃ tāṃ kanyāṃ hantukāmo 'bhavattadā

---

2,71.230

तमुवाच महाबाहुर्वसुदेवः प्रतापवान् ।
उग्रसेनात्मजं कसं सौत्दृदात्प्रणयेन वा

tamuvāca mahābāhurvasudevaḥ pratāpavān |
ugrasenātmajaṃ kasaṃ sautdṛdātpraṇayena vā

---

2,71.231

न स्त्रियं क्षत्रियो जातु हन्तुमर्हसि कश्चन ।
उपायः परिदृष्टो ऽत्र मया यादवनन्दन

na striyaṃ kṣatriyo jātu hantumarhasi kaścana |
upāyaḥ paridṛṣṭo 'tra mayā yādavanandana

---

2,71.232

यो ऽस्याः संजायते गर्भो ह्यष्टमः पृथिवीपते ।
तमहं ते प्रयच्छामि तत्र कुर्या यथाक्रमम्

yo 'syāḥ saṃjāyate garbho hyaṣṭamaḥ pṛthivīpate |
tamahaṃ te prayacchāmi tatra kuryā yathākramam

---

2,71.233

न त्विदानीं यथेष्टं त्वं वर्त्तेथा भूरिदक्षिण ।
सर्वानप्यथ वा गर्भान्पृथङ्नेष्यामि ते वशम्

na tvidānīṃ yatheṣṭaṃ tvaṃ varttethā bhūridakṣiṇa |
sarvānapyatha vā garbhānpṛthaṅneṣyāmi te vaśam

---

2,71.234

एवं मिथ्या नरश्रेष्ठ वागेषा न भविष्यति ।
एवमुक्तो ऽनुनीतः स जग्राह वचनं तदा

evaṃ mithyā naraśreṣṭha vāgeṣā na bhaviṣyati |
evamukto 'nunītaḥ sa jagrāha vacanaṃ tadā

---

2,71.235

वसुदेवश्च तां भार्यामवाप्य मुदितो ऽभवत् ।
कंसस्तस्यावधीत्पुत्रान्पापकर्मा वृथामतिः

vasudevaśca tāṃ bhāryāmavāpya mudito 'bhavat |
kaṃsastasyāvadhītputrānpāpakarmā vṛthāmatiḥ

---

2,71.236

ऋषय ऊचुः क एष वसुदेवस्तु देवकी च यशस्विनी ।
नन्दगोपस्तु कस्त्वेष यशोदा य महायशाः

ṛṣaya ūcuḥ ka eṣa vasudevastu devakī ca yaśasvinī |
nandagopastu kastveṣa yaśodā ya mahāyaśāḥ

---

2,71.237

यो विष्णुं जनयामास यं च तातेत्यभाषत ।
या गर्भं जनयामास या वैनं याभ्यवर्द्धयत्

yo viṣṇuṃ janayāmāsa yaṃ ca tātetyabhāṣata |
yā garbhaṃ janayāmāsa yā vainaṃ yābhyavarddhayat

---

2,71.238

सूत उवाच पुरुषः कश्यपस्त्वासी ददितिस्तत्प्रिया तथा ।
कश्यपो ब्रह्मणोंऽशश्च पृथिव्या आदितिस्तथा

sūta uvāca puruṣaḥ kaśyapastvāsī daditistatpriyā tathā |
kaśyapo brahmaṇoṃ'śaśca pṛthivyā āditistathā

---

2,71.239

नन्दो द्रोणः समाख्यातो यशोदा च धराभवत् ।
अथ कामान्महाबाहुर्देवक्याः संप्रवर्द्धयन्

nando droṇaḥ samākhyāto yaśodā ca dharābhavat |
atha kāmānmahābāhurdevakyāḥ saṃpravarddhayan

---

2,71.240

अचरत्स महीं देवः प्रविष्टो मानुषीं तनुम् ।
मोहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया

acaratsa mahīṃ devaḥ praviṣṭo mānuṣīṃ tanum |
mohayansarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā

---

2,71.241

नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले स्वयम् ।
कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम्

naṣṭe dharme tadā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule svayam |
karttuṃ dharmavyavasthānamasurāṇāṃ praṇāśanam

---

2,71.242

वैदर्भी रुक्मिणी कन्या सत्या नग्नजितस्तदा ।
सत्राजितः सत्यभामा जांबवत्यपि रोहिणी

vaidarbhī rukmiṇī kanyā satyā nagnajitastadā |
satrājitaḥ satyabhāmā jāṃbavatyapi rohiṇī

---

2,71.243

शैब्या धन्यानि देवीनां सहस्राणि च षोडश ।
चतुर्दश तु ये प्रोक्ता गणास्त्वप्सरसां दिवि

śaibyā dhanyāni devīnāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa |
caturdaśa tu ye proktā gaṇāstvapsarasāṃ divi

---

2,71.244

विचार्य देवैः शक्रेण विशिष्टास्त्विह प्रेषिताः ।
पत्न्यर्थं वासुदेवस्य उत्पन्ना राजवेश्मसु

vicārya devaiḥ śakreṇa viśiṣṭāstviha preṣitāḥ |
patnyarthaṃ vāsudevasya utpannā rājaveśmasu

---

2,71.245

एताः पत्न्यो महाभागा विष्वक्सेनस्य विश्रुताः ।
प्रद्युम्नश्चारुदेष्णश्च सुदेवः शरभस्तथा

etāḥ patnyo mahābhāgā viṣvaksenasya viśrutāḥ |
pradyumnaścārudeṣṇaśca sudevaḥ śarabhastathā

---

2,71.246

चारुश्च चारुभद्रश्च भद्रचारुस्तथापरः ।
चारुविद्यश्च रुक्मिण्यां कन्या चारुमती तथा

cāruśca cārubhadraśca bhadracārustathāparaḥ |
cāruvidyaśca rukmiṇyāṃ kanyā cārumatī tathā

---

2,71.247

सानुर्भानुस्तथाक्षश्च रोहितो मन्त्रवित्तथा ।
जरो ऽधकस्ताम्रचक्रौ सौभरिश्च जरेधरः

sānurbhānustathākṣaśca rohito mantravittathā |
jaro 'dhakastāmracakrau saubhariśca jaredharaḥ

---

2,71.248

चतस्रो जज्ञिरे तेषां स्वसारो गरुडध्वजात् ।
भानुः सौभरिका चैव ताम्रपर्णी जरन्धरः

catasro jajñire teṣāṃ svasāro garuḍadhvajāt |
bhānuḥ saubharikā caiva tāmraparṇī jarandharaḥ

---

2,71.249

सत्यभामासुता एते जांबवत्याः प्रजाः श्रुणु ।
भद्रश्च भद्रगुप्तश्च भद्रचित्रस्तथैव च

satyabhāmāsutā ete jāṃbavatyāḥ prajāḥ śruṇu |
bhadraśca bhadraguptaśca bhadracitrastathaiva ca

---

2,71.250

बध्रबाहुश्च विख्यातः कन्या भद्रवती तथा ।
संबोधनी च विख्याता ज्ञेया जांबवतीसुताः

badhrabāhuśca vikhyātaḥ kanyā bhadravatī tathā |
saṃbodhanī ca vikhyātā jñeyā jāṃbavatīsutāḥ

---

2,71.251

संग्रामजिच्च शतजित्तथैव च सहस्र जित् ।
एते पुत्राः सुदेव्यां च विष्वक्सेनस्य कीर्त्तिताः

saṃgrāmajicca śatajittathaiva ca sahasra jit |
ete putrāḥ sudevyāṃ ca viṣvaksenasya kīrttitāḥ

---

2,71.252

वृको वृकाश्वो वृकजिद्वृजिनी च वराङ्गना ।
मित्रबाहुः सुनीथश्च नाग्नजित्या प्रजास्त्विह

vṛko vṛkāśvo vṛkajidvṛjinī ca varāṅganā |
mitrabāhuḥ sunīthaśca nāgnajityā prajāstviha

---

2,71.253

एवमादीनि पुत्राणां सहस्राणि निबोधत ।
प्रयुतं तु समाख्यातं वासुदेवस्य ये सुताः

evamādīni putrāṇāṃ sahasrāṇi nibodhata |
prayutaṃ tu samākhyātaṃ vāsudevasya ye sutāḥ

---

2,71.254

अयु तानि यथाष्टौ च शूरा रणविशारदाः ।
जनार्दनस्य वंशो वः कीर्तितो ऽयं यथातथम्

ayu tāni yathāṣṭau ca śūrā raṇaviśāradāḥ |
janārdanasya vaṃśo vaḥ kīrtito 'yaṃ yathātatham

---

2,71.255

बृहती पुरुभार्यासीत्सुमध्या सुगतिस्तथा ।
कन्या सा बृहदुक्थस्य शैनेयस्य महात्मनः

bṛhatī purubhāryāsītsumadhyā sugatistathā |
kanyā sā bṛhadukthasya śaineyasya mahātmanaḥ

---

2,71.256

तस्याः पुत्रास्तु विख्यातास्त्रयः समितिशोभनाः ।
आनन्दः कनकः श्वेतः कन्या श्वेता तथैव च

tasyāḥ putrāstu vikhyātāstrayaḥ samitiśobhanāḥ |
ānandaḥ kanakaḥ śvetaḥ kanyā śvetā tathaiva ca

---

2,71.257

अगावहस्य चित्रश्च शूरश्चित्ररथश्च यः ।
चित्रसेनः स्मृतश्चास्य कन्या चित्रवती तथा

agāvahasya citraśca śūraścitrarathaśca yaḥ |
citrasenaḥ smṛtaścāsya kanyā citravatī tathā

---

2,71.258

तुम्बश्च तुम्बंवर्चाश्च जातौ तुम्बस्य तावुभौ ।
उपासंगसुतौ द्वौ तु वज्रारः क्षिप्र एव च

tumbaśca tumbaṃvarcāśca jātau tumbasya tāvubhau |
upāsaṃgasutau dvau tu vajrāraḥ kṣipra eva ca

---

2,71.259

भूरीन्द्रसेनो भूरिश्च गवेषणसुतापुभौ ।
युधिष्टिरस्य कन्यायां सुधनुस्तस्य चात्मजः

bhūrīndraseno bhūriśca gaveṣaṇasutāpubhau |
yudhiṣṭirasya kanyāyāṃ sudhanustasya cātmajaḥ

---

2,71.260

काश्यां तु पञ्च तनयांल्लेभे सांबात्तरस्विनः ।
सत्यप्रकृतयो देवाः पञ्च वीराः प्रकीर्त्तिताः

kāśyāṃ tu pañca tanayāṃllebhe sāṃbāttarasvinaḥ |
satyaprakṛtayo devāḥ pañca vīrāḥ prakīrttitāḥ

---

2,71.261

तिस्रः कोट्यस्तु पौत्राणां यादवानां महात्मनाम् ।
सर्वमेव कुलं यच्च वर्त्तन्ते चैव ये कुले

tisraḥ koṭyastu pautrāṇāṃ yādavānāṃ mahātmanām |
sarvameva kulaṃ yacca varttante caiva ye kule

---

2,71.262

विष्णुस्तेषां प्रमाणे च प्रभुत्वे च व्यवस्थितः ।
निदेशस्थायिभिस्तस्य बध्यन्ते सुरमानुषाः

viṣṇusteṣāṃ pramāṇe ca prabhutve ca vyavasthitaḥ |
nideśasthāyibhistasya badhyante suramānuṣāḥ

---

2,71.263

देवासुराहवहता असुरा ये महाबलाः ।
इहोत्पन्ना मनुष्येषु बाधन्ते ते तु मानवान्

devāsurāhavahatā asurā ye mahābalāḥ |
ihotpannā manuṣyeṣu bādhante te tu mānavān

---

2,71.264

तेषामुत्सादनार्थाय उत्पन्ना यादवे कुले ।
समुत्पन्नं कुलशतं यादवानां महात्मनाम्

teṣāmutsādanārthāya utpannā yādave kule |
samutpannaṃ kulaśataṃ yādavānāṃ mahātmanām

---

2,71.265

इति प्रसूतिर्वृष्णीनां समासव्यासयोगतः ।
कीर्त्तिता कीर्त्तनीया स कीर्त्तिसिद्धिमभीप्सता

iti prasūtirvṛṣṇīnāṃ samāsavyāsayogataḥ |
kīrttitā kīrttanīyā sa kīrttisiddhimabhīpsatā

2,72.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपदे वृष्णिवंशानुकीर्त्तनं नामैकसप्ततितमो ऽध्यायः ॥
71// सूत उवाच मनुष्यप्रकृतीन्देवान्कीर्त्यमानान्निबोधत ।
संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapade vṛṣṇivaṃśānukīrttanaṃ nāmaikasaptatitamo 'dhyāyaḥ // 71// sūta uvāca manuṣyaprakṛtīndevānkīrtyamānānnibodhata |
saṃkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumnaḥ sāṃba eva ca

---

2,72.2

अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः ।
सप्तर्ष्यः कुबेरश्च यज्ञे मणिवरस्तथा

aniruddhaśca pañcaite vaṃśavīrāḥ prakīrttitāḥ |
saptarṣyaḥ kuberaśca yajñe maṇivarastathā

---

2,72.3

शालूकिर्नारदश्चैव विद्वान्धन्वन्तरिश्तथा ।
नन्दिनश्च महादेवः सालकायन एव च ।
आदिदेव स्तदा विष्णुरेभिश्च सह दैवतैः

śālūkirnāradaścaiva vidvāndhanvantariśtathā |
nandinaśca mahādevaḥ sālakāyana eva ca |
ādideva stadā viṣṇurebhiśca saha daivataiḥ

---

2,72.4

ऋषय ऊचुः विष्णुः किमर्थं संभूतः स्मृताः संभूतयः कति ।
भविष्याः कति चान्ये च प्रादुर्भावा महात्मनः

ṛṣaya ūcuḥ viṣṇuḥ kimarthaṃ saṃbhūtaḥ smṛtāḥ saṃbhūtayaḥ kati |
bhaviṣyāḥ kati cānye ca prādurbhāvā mahātmanaḥ

---

2,72.5

ब्रह्मक्षत्रेषु शस्तेषु किमर्थमिह जायते ।
पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्

brahmakṣatreṣu śasteṣu kimarthamiha jāyate |
punaḥ punarmanuṣyeṣu tannaḥ prabrūhi pṛcchatām

---

2,72.6

विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः

vistareṇaiva sarvāṇi karmāṇi ripughātinaḥ

---

2,72.7

श्रोतुमिच्छामहे सम्यग्वद कृष्णस्य धीमतः ।
कर्मणामानुपूर्वीं च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो

śrotumicchāmahe samyagvada kṛṣṇasya dhīmataḥ |
karmaṇāmānupūrvīṃ ca prādurbhāvāśca ye prabho

---

2,72.8

या वास्य प्रकृतिस्तात तां चास्मान्वक्तुमर्हसि ।
कथं स भगवान्विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः

yā vāsya prakṛtistāta tāṃ cāsmānvaktumarhasi |
kathaṃ sa bhagavānviṣṇuḥ sureṣvariniṣūdanaḥ

---

2,72.9

वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वमागतः ।
अमरैरावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलङ्कृतम्

vasudevakule dhīmānvāsudevatvamāgataḥ |
amarairāvṛtaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhiralaṅkṛtam

---

2,72.10

देवलोकं किमुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः ।
देवमानुषयोर्नेता धातुर्यः प्रसवो हरिः

devalokaṃ kimutsṛjya martyalokamihāgataḥ |
devamānuṣayornetā dhāturyaḥ prasavo hariḥ

---

2,72.11

किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुष्ये समवेशयत् ।
यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्

kimarthaṃ divyamātmānaṃ mānuṣye samaveśayat |
yaścakraṃ varttayatyeko manuṣyāṇāṃ manomayam

---

2,72.12

मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः ।
गोपायन यः कुरुते जगतः सर्वकालिकम्

mānuṣye sa kathaṃ buddhiṃ cakre cakrabhṛtāṃ varaḥ |
gopāyana yaḥ kurute jagataḥ sarvakālikam

---

2,72.13

स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत्प्रभुः ।
महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह

sa kathaṃ gāṃ gato viṣṇurgopatvamakarotprabhuḥ |
mahābhūtāni bhūtātmā yo dadhāra cakāra ha

---

2,72.14

श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया वृतः ।
येन लोकान्क्रमैर्जित्वा सश्रीकास्त्रिदशाः कृताः

śrīgarbhaḥ sa kathaṃ garbhe striyā bhūcarayā vṛtaḥ |
yena lokānkramairjitvā saśrīkāstridaśāḥ kṛtāḥ

---

2,72.15

स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिक्रमं वपुराहृतम् ।
ददौ जितां वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः

sthāpitā jagato mārgāstrikramaṃ vapurāhṛtam |
dadau jitāṃ vasumatīṃ surāṇāṃ surasattamaḥ

---

2,72.16

येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च तत्पुनः ।
पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः

yena saiṃhaṃ vapuḥ kṛtvā dvidhākṛtvā ca tatpunaḥ |
pūrvadaityo mahāvīryo hiraṇyakaśipurhataḥ

---

2,72.17

यः पुरा ह्यनलो भूत्वा त्वौर्वः संवर्त्तको विभुः ।
पातालस्थोरऽणवगतः पपौ तोयमयं हविः

yaḥ purā hyanalo bhūtvā tvaurvaḥ saṃvarttako vibhuḥ |
pātālasthor'ṇavagataḥ papau toyamayaṃ haviḥ

---

2,72.18

सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः ।
सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे

sahasracaraṇaṃ devaṃ sahasrāṃśuṃ sahasraśaḥ |
sahasraśirasaṃ devaṃ yamāhurvai yuge yuge

---

2,72.19

नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् ।
एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम्

nābhyaraṇyāṃ samudbhūtaṃ yasya paitāmahaṃ gṛham |
ekārṇavagate loke tatpaṅkajamapaṅkajam

---

2,72.20

येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये ।
सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः

yena te nihatā daityāḥ saṃgrāme tārakāmaye |
sarvadevamayaṃ kṛtvā sarvāyudhadharaṃ vapuḥ

---

2,72.21

महाबलेन वोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः ।
उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः ।
यः शेतेशश्वतं योगमाच्छाद्य तिमिरं महत्

mahābalena votsiktaḥ kālanemirnipātitaḥ |
uttarāṃśe samudrasya kṣīrodasyāmṛtodadheḥ |
yaḥ śeteśaśvataṃ yogamācchādya timiraṃ mahat

---

2,72.22

सुरारणीगर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरायम् ।
शक्रं च यो दैत्यगणं च रूद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ह

surāraṇīgarbhamadhatta divyaṃ tapaḥprakarṣādaditiḥ purāyam |
śakraṃ ca yo daityagaṇaṃ ca rūddhaṃ garbhāvamānena bhṛśaṃ cakāra ha

---

2,72.23

पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान्सलिलेशयांस्तान् ।
कृत्वा च देवांस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव

padāni yo lokapadāni kṛtvā cakāra daityānsalileśayāṃstān |
kṛtvā ca devāṃstridivasya devāṃścakre sureśaṃ puruhūtameva

---

2,72.24

गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा

gārhapatyena vidhinā anvāhāryeṇa karmaṇā

---

2,72.25

अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव कुशं स्रुवम् ।
प्रोक्षणीयं श्रुतं चैव आवभृथ्यं तथैव च

agnimāhavanīyaṃ ca vedīṃ caiva kuśaṃ sruvam |
prokṣaṇīyaṃ śrutaṃ caiva āvabhṛthyaṃ tathaiva ca

---

2,72.26

अथर्षींश्चैव यश्चक्रे हव्यभागप्रदान्मखे ।
हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि ।
भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्मणि

atharṣīṃścaiva yaścakre havyabhāgapradānmakhe |
havyādāṃśca surāṃścakre kavyādāṃśca pitṝnapi |
bhogārthaṃ yajñavidhinā yo yajño yajñakarmaṇi

---

2,72.27

यूपान्समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि ।
यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथानलान्

yūpānsamitsruvaṃ somaṃ pavitraṃ paridhīnapi |
yajñiyāni ca dravyāṇi yajñiyāṃśca tathānalān

---

2,72.28

सदस्यान्यजमानांश्च ह्यश्वमेधान्क्रतुत्तमान् ।
विचित्रान्राजसूयदीन्पारमेष्ठ्येन कर्मणा

sadasyānyajamānāṃśca hyaśvamedhānkratuttamān |
vicitrānrājasūyadīnpārameṣṭhyena karmaṇā

---

2,72.29

उद्गात्रादींश्च यः कृत्वा यज्ञांल्लोकाननुक्रमम् ।
क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च

udgātrādīṃśca yaḥ kṛtvā yajñāṃllokānanukramam |
kṣaṇā nimeṣāḥ kāṣṭhāśca kalāstraikālyameva ca

---

2,72.30

मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरं तथा ।
ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु

muhūrttāstithayo māsā dinaṃ saṃvatsaraṃ tathā |
ṛtavaḥ kālayogāśca pramāṇaṃ trividhaṃ triṣu

---

2,72.31

आयुः क्षेत्राण्यथ बलं क्षणं यद्रूपसौष्ठवम् ।
मेधावित्वं च शौर्यं च शास्त्रस्येव च पारणम्

āyuḥ kṣetrāṇyatha balaṃ kṣaṇaṃ yadrūpasauṣṭhavam |
medhāvitvaṃ ca śauryaṃ ca śāstrasyeva ca pāraṇam

---

2,72.32

त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः ।
त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि तिस्रो मात्रा गुणास्त्रयः

trayo varṇāstrayo lokāstraividyaṃ pāvakāstrayaḥ |
traikālyaṃ trīṇi karmāṇi tisro mātrā guṇāstrayaḥ

---

2,72.33

सृष्टा लोकेश्वराश्चैव येन येन च कर्मणा ।
सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना

sṛṣṭā lokeśvarāścaiva yena yena ca karmaṇā |
sarvabhūtagaṇāḥ sṛṣṭāḥ sarvabhūtagaṇātmanā

---

2,72.34

क्षणं संधाय पूर्वेण योगेन रमते च यः ।
गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः

kṣaṇaṃ saṃdhāya pūrveṇa yogena ramate ca yaḥ |
gatāgatānāṃ yo netā sarvatra vividheśvaraḥ

---

2,72.35

यो गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् ।
चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

yo gatirddharmayuktānāmagatiḥ pāpakarmaṇām |
cāturvarṇyasya prabhavaścāturvarṇyasya rakṣitā

---

2,72.36

चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराशम्यसंश्रयः ।
दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः

cāturvidyasya yo vettā cāturāśamyasaṃśrayaḥ |
digantaraṃ nabho bhūmirāpo vāyurvibhāvasuḥ

---

2,72.37

चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशाः क्षणदाचराः ।
यः परं श्रुयते देवो यः परं श्रूयते तपः

candrasūryadvayaṃ jyotiryugeśāḥ kṣaṇadācarāḥ |
yaḥ paraṃ śruyate devo yaḥ paraṃ śrūyate tapaḥ

---

2,72.38

यः परं तमसः प्राहुर्यः परं परमात्मवान् ।
आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः

yaḥ paraṃ tamasaḥ prāhuryaḥ paraṃ paramātmavān |
ādityādistu yo devo yaśca daityāntako vibhuḥ

---

2,72.39

युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः ।
सेतुर्यो लोकसेतूनां मेधो यो मध्यकर्मणाम्

yugānteṣvantako yaśca yaśca lokāntakāntakaḥ |
seturyo lokasetūnāṃ medho yo madhyakarmaṇām

---

2,72.40

वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् ।
सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्

vedyo yo vedaviduṣāṃ prabhuryaḥ prabhavātmanām |
somabhūtastu bhūtānāmagnibhūto 'gnivarcasām

---

2,72.41

मनुष्याणां मनुर्भूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् ।
विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि

manuṣyāṇāṃ manurbhūtastapobhūtastapasvinām |
vinayo nayatṛptānāṃ tejastejasvināmapi

---

2,72.42

विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि ।
आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः

vigraho vigrahāṇāṃ yo gatirgatimatāmapi |
ākāśaprabhavo vāyurvāyuprāṇo hutāśanaḥ

---

2,72.43

देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर्मधुसूदनः ।
रसाच्छोणितसंभूतिः शोणितान्मासमुच्यते

devā hutāśanaprāṇāḥ prāṇo 'gnermadhusūdanaḥ |
rasācchoṇitasaṃbhūtiḥ śoṇitānmāsamucyate

---

2,72.44

मांसात्त मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते ।
अस्य्नो मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसंभवः

māṃsātta medaso janma medaso 'sthi nirucyate |
asyno majjā samabhavanmajjātaḥ śukrasaṃbhavaḥ

---

2,72.45

शुक्राद्गर्भः समाभव द्रसमूलेन कर्मणा ।
तत्रापां प्रथमावापः स सौम्यो राशिरुच्यते

śukrādgarbhaḥ samābhava drasamūlena karmaṇā |
tatrāpāṃ prathamāvāpaḥ sa saumyo rāśirucyate

---

2,72.46

गर्भो ऽश्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते ।
शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम्

garbho 'śmasaṃbhavo jñeyo dvitīyo rāśirucyate |
śukraṃ somātmakaṃ vidyādārttavaṃ pāvakātmakam

---

2,72.47

भावौ रसानुगावेतौ वीर्ये च शशिपावकौ ।
कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्

bhāvau rasānugāvetau vīrye ca śaśipāvakau |
kaphavarge bhavecchukraṃ pittavarge ca śoṇitam

---

2,72.48

कफस्य त्दृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् ।
देहस्य मध्ये त्दृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्

kaphasya tdṛdayaṃ sthānaṃ nābhyāṃ pittaṃ pratiṣṭhitam |
dehasya madhye tdṛdayaṃ sthānaṃ tu manasaḥ smṛtam

---

2,72.49

नाभिश्चोदर संस्था तु तत्र देवो हुताशनः ।
मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते

nābhiścodara saṃsthā tu tatra devo hutāśanaḥ |
manaḥ prajāpatirjñeyaḥ kaphaḥ somo vibhāvyate

---

2,72.50

पित्तमग्निः स्मृतो ह्येतदग्नीषोमात्मकं जगत् ।
एवं प्रवर्त्तिते गर्भे वृत्ते कर्कन्धुसंनिभे

pittamagniḥ smṛto hyetadagnīṣomātmakaṃ jagat |
evaṃ pravarttite garbhe vṛtte karkandhusaṃnibhe

---

2,72.51

वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना ।
स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत्पुनः

vāyuḥ praveśanaṃ cakre saṃgataḥ paramātmanā |
sa pañcadhā śarīrastho vidyate varddhayetpunaḥ

---

2,72.52

प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च ।
प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन्परिवर्त्तते

prāṇāpānau samānaśca hyudāno vyāna eva ca |
prāṇo 'sya paramātmānaṃ varddhayanparivarttate

---

2,72.53

अपानः पश्चिमं कायमु दानो ऽर्द्धं शरीरिणः ।
व्यानो व्यानीयते येन समानः सर्वसंधिषु

apānaḥ paścimaṃ kāyamu dāno 'rddhaṃ śarīriṇaḥ |
vyāno vyānīyate yena samānaḥ sarvasaṃdhiṣu

---

2,72.54

भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा ।
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्

bhūtāvāptistatastasya jāyatendriyagocarā |
pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam

---

2,72.55

सर्वेद्रियनिविष्टास्ते स्वस्वयोगं प्रचक्रिरे ।
पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम्

sarvedriyaniviṣṭāste svasvayogaṃ pracakrire |
pārthivaṃ dehamāhustu prāṇātmānaṃ ca mārutam

---

2,72.56

छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात्स्रावः प्रवर्त्तते ।
ज्योतिश्चक्षुषि कोष्ठो ऽस्मात्तेषां यन्नामतः स्मृतम्

chidrāṇyākāśayonīni jalātsrāvaḥ pravarttate |
jyotiścakṣuṣi koṣṭho 'smātteṣāṃ yannāmataḥ smṛtam

---

2,72.57

संग्राह्य विषयांश्चैव यस्य वीर्यात्प्रवर्तिताः ।
इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजत्येकः सनातनः

saṃgrāhya viṣayāṃścaiva yasya vīryātpravartitāḥ |
ityetānpuruṣaḥ sarvānsṛjatyekaḥ sanātanaḥ

---

2,72.58

नैधने ऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः ।
एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान्

naidhane 'sminkathaṃ loke naratvaṃ viṣṇurāgataḥ |
eṣa naḥ saṃśayo dhīmanneṣa vai vismayo mahān

---

2,72.59

कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् ।
श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम्

kathaṃ gatirgatimatāmāpanno mānuṣīṃ tanum |
śrotumicchāmahe viṣṇoḥ karmāṇi ca yathākramam

---

2,72.60

आश्चर्यं परमं विष्णुर्वेदैर्देवश्चै कथ्यते ।
विष्णोरुत्पत्तिमाश्चय कथयस्व महामते

āścaryaṃ paramaṃ viṣṇurvedairdevaścai kathyate |
viṣṇorutpattimāścaya kathayasva mahāmate

---

2,72.61

एतदाश्चर्यमाख्यातं कथ्यतां वै सुखावहम् ।
प्रख्यातबलवीर्यस्य प्रादुर्भावन्महात्मनः ।
कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यते

etadāścaryamākhyātaṃ kathyatāṃ vai sukhāvaham |
prakhyātabalavīryasya prādurbhāvanmahātmanaḥ |
karmaṇāścaryabhūtasya viṣṇoḥ sattvamihocyate

---

2,72.62

सूत उवाच अहं वः कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः

sūta uvāca ahaṃ vaḥ kīrttayiṣyāmi prādurbhāvaṃ mahātmanaḥ

---

2,72.63

यथा बभूव भगवान्मानुषेषु महातपाः ।
भृगुस्त्रीवधदोषेण भृगुशापेन मानुषे

yathā babhūva bhagavānmānuṣeṣu mahātapāḥ |
bhṛgustrīvadhadoṣeṇa bhṛguśāpena mānuṣe

---

2,72.64

जायते च युगान्तेषु देवकार्यार्थसिद्धये ।
तस्य दिव्यां तनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत

jāyate ca yugānteṣu devakāryārthasiddhaye |
tasya divyāṃ tanuṃ viṣṇorgadato me nibodhata

---

2,72.65

युगधर्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः ।
कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह ।
भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च

yugadharme parāvṛtte kāle ca śithile prabhuḥ |
karttuṃ dharmavyavasthānaṃ jāyate mānuṣeṣviha |
bhṛgoḥ śāpanimittena devāsurakṛtena ca

---

2,72.66

ऋषय ऊचुः कथं देवासुरकृते तद्व्याहारमवाप्तवान् ।
एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं देवासुरं कथम्

ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ devāsurakṛte tadvyāhāramavāptavān |
etadveditumicchāmo vṛttaṃ devāsuraṃ katham

---

2,72.67

सूत उवाच देवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत

sūta uvāca devāsuraṃ yathāvṛttaṃ bruvatastannibodhata

---

2,72.68

हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति ।
बलिनाधिष्ठितं राज्यं पुनर्लोकत्रये क्रमात्

hiraṇyakaśipurdaityastrailokyaṃ prākpraśāsati |
balinādhiṣṭhitaṃ rājyaṃ punarlokatraye kramāt

---

2,72.69

सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह ।
युगाख्या दश संपूर्णा ह्यासीदव्याहतं जगत्

sakhyamāsītparaṃ teṣāṃ devānāmasuraiḥ saha |
yugākhyā daśa saṃpūrṇā hyāsīdavyāhataṃ jagat

---

2,72.70

निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् ।
बद्धे बलौ विवादो ऽथ संप्रवृत्तः सुदारुणः

nideśasthāyinaścaiva tayordevāsurābhavan |
baddhe balau vivādo 'tha saṃpravṛttaḥ sudāruṇaḥ

---

2,72.71

देवासुराणां च तदा घोरः क्षयकरो महान् ।
तेषां द्वीपनिमित्तं वै संग्रामा बहवो ऽभवेन्

devāsurāṇāṃ ca tadā ghoraḥ kṣayakaro mahān |
teṣāṃ dvīpanimittaṃ vai saṃgrāmā bahavo 'bhaven

---

2,72.72

वराहे ऽस्मिन्दश द्वौ च षण्डामर्कान्तगाः स्मृताः ।
नामतस्तु समासेन शृणुध्वं तान्विवक्षतः

varāhe 'smindaśa dvau ca ṣaṇḍāmarkāntagāḥ smṛtāḥ |
nāmatastu samāsena śṛṇudhvaṃ tānvivakṣataḥ

---

2,72.73

प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः ।
तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थो ऽमृतमन्थनः

prathamo nārasiṃhastu dvitīyaścāpi vāmanaḥ |
tṛtīyaḥ sa tu vārāhaścaturtho 'mṛtamanthanaḥ

---

2,72.74

संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः ।
षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः

saṃgrāmaḥ pañcamaścaiva sughorastārakāmayaḥ |
ṣaṣṭho hyāḍībakasteṣāṃ saptamastraipuraḥ smṛtaḥ

---

2,72.75

अन्धकारो ऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः ।
वार्त्रश्च दशमो घोरस्ततो हालाहलः स्मृतः

andhakāro 'ṣṭamasteṣāṃ dhvajaśca navamaḥ smṛtaḥ |
vārtraśca daśamo ghorastato hālāhalaḥ smṛtaḥ

---

2,72.76

स्मृतो द्वादशकस्तेषां घोरः कोलाहलो ऽपरः ।
हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः

smṛto dvādaśakasteṣāṃ ghoraḥ kolāhalo 'paraḥ |
hiraṇyakaśipurdaityo narasiṃhena sūditaḥ

---

2,72.77

वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते ।
हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे च दैवते

vāmanena balirbaddhastrailokyākramaṇe kṛte |
hiraṇyākṣo hato dvandve prativāde ca daivate

---

2,72.78

महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः ।
दंष्ट्रया तु वराहेण स दैत्यस्तु द्विधाकृतः

mahābalo mahāsattvaḥ saṃgrāmeṣvaparājitaḥ |
daṃṣṭrayā tu varāheṇa sa daityastu dvidhākṛtaḥ

---

2,72.79

प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने ।
विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः

prahlādo nirjito yuddhe indreṇāmṛtamanthane |
virocanastu prāhlādirnityamindravadhodyataḥ

---

2,72.80

इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये ।
भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः

indreṇaiva sa vikramya nihatastārakāmaye |
bhavādavadhyatāṃ prāpya viśeṣāstrādibhistu yaḥ

---

2,72.81

स जंभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना ।
अशक्नुवत्सु देवेषु परं सोढुमदैवतम्

sa jaṃbho nihataḥ ṣaṣṭhe śakrāviṣṭena viṣṇunā |
aśaknuvatsu deveṣu paraṃ soḍhumadaivatam

---

2,72.82

निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरे त्र्यंबकेण तु ।
अथ दैत्याः सुराश्चैव राक्षसास्त्वन्धकारिके

nihatā dānavāḥ sarve tripure tryaṃbakeṇa tu |
atha daityāḥ surāścaiva rākṣasāstvandhakārike

---

2,72.83

जिता देवमनुष्येस्ते पितृभिश्चैव संगताः ।
सवृत्रान्दानवांश्चैव संगतान्कृत्स्नशश्च तान्

jitā devamanuṣyeste pitṛbhiścaiva saṃgatāḥ |
savṛtrāndānavāṃścaiva saṃgatānkṛtsnaśaśca tān

---

2,72.84

जघ्ने विष्णुसहायेन महेन्द्रस्तेन वर्द्धितः ।
हतो ध्वजे महेन्द्रेण मयाछत्रश्च योगवित्

jaghne viṣṇusahāyena mahendrastena varddhitaḥ |
hato dhvaje mahendreṇa mayāchatraśca yogavit

---

2,72.85

ध्वजलक्षं समाविश्य विप्रचित्तिः महानुजः ।
दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान्कृत्स्नशश्च तान्

dhvajalakṣaṃ samāviśya vipracittiḥ mahānujaḥ |
daityāṃśca dānavāṃścaiva saṃhatānkṛtsnaśaśca tān

---

2,72.86

जयद्धालाहले सर्वैर्देवैः परिवृतो वृषा ।
रजिः कोलाहले सर्वान्दैत्यान्परिवृतो ऽजयत्

jayaddhālāhale sarvairdevaiḥ parivṛto vṛṣā |
rajiḥ kolāhale sarvāndaityānparivṛto 'jayat

---

2,72.87

यज्ञस्यावभृथे जित्वा षण्डामकारै तु दैवतैः ।
एते देवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु

yajñasyāvabhṛthe jitvā ṣaṇḍāmakārai tu daivataiḥ |
ete devāsurā vṛttāḥ saṃgrāmā dvādaśaiva tu

---

2,72.88

सुरासुरक्षयकराः प्रजाना मशिवश्च ह ।
हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ

surāsurakṣayakarāḥ prajānā maśivaśca ha |
hiraṇyakaśipū rājā varṣāṇāmarbudaṃ babhau

---

2,72.89

तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसफतिः ।
अशीतिश्च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरो ऽभवत्

tathā śatasahasrāṇi hyadhikāni dvisaphatiḥ |
aśītiśca sahasrāṇi trailokyasyeśvaro 'bhavat

---

2,72.90

पारंपर्येण राजा तु बलिर्वर्षार्बुधं पुनः ।
षष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च

pāraṃparyeṇa rājā tu balirvarṣārbudhaṃ punaḥ |
ṣaṣṭiścaiva sahasrāṇi triṃśacca niyutāni ca

---

2,72.91

बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह ।
प्रह्लादो निर्जितो ऽभूच्च तावत्कालं सहासुरैः

bale rājyādhikārastu yāvatkālaṃ babhūva ha |
prahlādo nirjito 'bhūcca tāvatkālaṃ sahāsuraiḥ

---

2,72.92

इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता ह्यसुराणां महौ जसः ।
दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल

indrāstrayaste vikhyātā hyasurāṇāṃ mahau jasaḥ |
daityasaṃsthamidaṃ sarvamāsīddaśayugaṃ kila

---

2,72.93

अशपत्तु ततः शुक्रो राष्ट्रं दशयुगं पुनः ।
त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रो ह्यभ्ययाद्बलेः

aśapattu tataḥ śukro rāṣṭraṃ daśayugaṃ punaḥ |
trailokyamidamavyagraṃ mahendro hyabhyayādbaleḥ

---

2,72.94

प्रह्लादस्य हृते तस्मिंस्त्रैलोक्ये कालपर्ययात् ।
पर्यायेणैव संप्राप्तं त्रैलोक्यं पाकशासनम्

prahlādasya hṛte tasmiṃstrailokye kālaparyayāt |
paryāyeṇaiva saṃprāptaṃ trailokyaṃ pākaśāsanam

---

2,72.95

ततो ऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानुपागमत् ।
यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुरां ब्रुवन्

tato 'surānparityajya yajño devānupāgamat |
yajñe devānatha gate kāvyaṃ te hyasurāṃ bruvan

---

2,72.96

किं तन्नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः ।
स्थातुं न शक्रुमो ह्यद्य प्रविशाम रसातलम्

kiṃ tanno miṣatāṃ rāṣṭraṃ tyaktvā yajñaḥ surāngataḥ |
sthātuṃ na śakrumo hyadya praviśāma rasātalam

---

2,72.97

एवमुक्तो ऽब्रवीदेतान्विषण्णः सांत्वयन्गिरा ।
माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वः सुराः

evamukto 'bravīdetānviṣaṇṇaḥ sāṃtvayangirā |
mābhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena vaḥ surāḥ

---

2,72.98

वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वस्तु च यत्परम् ।
कृत्स्नानि ह्यपि तिष्ठन्तु पापस्तेषां सुरेषु वै

vṛṣṭiroṣadhayaścaiva rasā vastu ca yatparam |
kṛtsnāni hyapi tiṣṭhantu pāpasteṣāṃ sureṣu vai

---

2,72.99

युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्व धार्यते मया ।
ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता

yuṣmadarthaṃ pradāsyāmi tatsarva dhāryate mayā |
tato devāsurāndṛṣṭvā dhṛtānkāvyena dhīmatā

---

2,72.100

अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविघ्ना विजिगीषया ।
एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात्

amantrayaṃstadā te vai saṃvighnā vijigīṣayā |
eṣa kāvya idaṃ sarvaṃ vyāvarttayati no balāt

---

2,72.101

साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाप्याययेत्तु तान् ।
प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे

sādhu gacchāmahe tūrṇaṃ yāvannāpyāyayettu tān |
prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe

---

2,72.102

ततो देवास्तु संरब्धा दानवानभिसृत्य वै ।
जघ्नुस्तैर्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः

tato devāstu saṃrabdhā dānavānabhisṛtya vai |
jaghnustairvadhyamānāste kāvyamevābhidudruvuḥ

---

2,72.103

ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान् ।
समारक्षत संत्रस्तान्देवेभ्यस्तान्दितेः सुतान्

tataḥ kāvyastu tāndṛṣṭvā tūrṇaṃ devairabhidrutān |
samārakṣata saṃtrastāndevebhyastānditeḥ sutān

---

2,72.104

काव्यो दृष्ट्वा स्थितान्देवांस्तत्र दैवमचिन्तयत् ।
तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन्

kāvyo dṛṣṭvā sthitāndevāṃstatra daivamacintayat |
tānuvāca tato dhyātvā pūrvavṛttamanusmaran

---

2,72.105

त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिःक्रमैः ।
बलिर्बद्धो हतो जंभो निहतश्च विरोचनः

trailokyaṃ vijitaṃ sarvaṃ vāmanena tribhiḥkramaiḥ |
balirbaddho hato jaṃbho nihataśca virocanaḥ

---

2,72.106

महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः ।
तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः

mahāsurā dvādaśasu saṃgrāmeṣu surairhatāḥ |
taistairupāyairbhūyiṣṭhā nihatā ye pradhānataḥ

---

2,72.107

किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धे स्वल्पे तु वै स्वयम् ।
नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्

kiñcicchiṣṭāstu vai yūyaṃ yuddhe svalpe tu vai svayam |
nītiṃ vo hi vidhāsyāmi kālaḥ kaścitpratīkṣyatām

---

2,72.108

यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय च ।
अग्निमाप्याययेद्धोता मेत्रैरेष दहिष्यति

yāsyāmyahaṃ mahādevaṃ mantrārthe vijayāya ca |
agnimāpyāyayeddhotā metraireṣa dahiṣyati

---

2,72.109

ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम् ।
युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः

tato yāsyāmyahaṃ devaṃ mantrārthe nīlalohitam |
yuṣmānanugrahīṣyāmi punaḥ paścādihāgataḥ

---

2,72.110

यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने ।
न वै देवा वाधिष्यन्ति यावदागमनं मम

yūyaṃ tapaścaradhvaṃ vai saṃvṛtā valkalairvane |
na vai devā vādhiṣyanti yāvadāgamanaṃ mama

---

2,72.111

अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान्देवात्प्राप्य महेश्वरात् ।
योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम्

apratīpāṃstato mantrāndevātprāpya maheśvarāt |
yotsyāmahe punardevāṃstataḥ prāpsyatha vai jayam

---

2,72.112

ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततो ऽसुराः ।
न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे लोकान्यूयं क्रमन्तु वै

tataste kṛtasaṃvādā devānūcustato 'surāḥ |
nyastaśastrā vayaṃ sarve lokānyūyaṃ kramantu vai

---

2,72.113

वयं तपश्चरिष्यामः संवृत्ता वल्कलैर्वने ।
प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यानुव्यात्दृतं तु तत्

vayaṃ tapaścariṣyāmaḥ saṃvṛttā valkalairvane |
prahlādasya vacaḥ śrutvā satyānuvyātdṛtaṃ tu tat

---

2,72.114

ततो देवा न्यवर्त्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ह ।
न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान्वै जग्मुर्यथागतान्

tato devā nyavarttanta vijvarā muditāśca ha |
nyastaśastreṣu daityeṣu svānvai jagmuryathāgatān

---

2,72.115

ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम् ।
निरुत्सुकास्तपोयुक्ताः कालः कार्यार्थसाधकः

tatastānabravītkāvyaḥ kañcitkālaṃ pratīkṣyatām |
nirutsukāstapoyuktāḥ kālaḥ kāryārthasādhakaḥ

---

2,72.116

पितुर्ममाश्रमस्था वै संप्रतीक्षत दानवाः ।
स संदिश्यसुरान्काव्यो महोदेवं प्रपद्य च

piturmamāśramasthā vai saṃpratīkṣata dānavāḥ |
sa saṃdiśyasurānkāvyo mahodevaṃ prapadya ca

---

2,72.117

प्रणम्यैवमुवाचायं जगत्प्रभवमीश्वरम् ।
मन्त्रानिच्छामि हे देव ये न संति बृहस्पतौ

praṇamyaivamuvācāyaṃ jagatprabhavamīśvaram |
mantrānicchāmi he deva ye na saṃti bṛhaspatau

---

2,72.118

पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् ।
एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज

parābhavāya devānāmasureṣvabhayāvahān |
evamukto 'bravīddevo mantrānicchasi vai dvija

---

2,72.119

व्रतं चर मयोद्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः ।
पूर्मं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः

vrataṃ cara mayoddiṣṭaṃ brahmacārī samāhitaḥ |
pūrmaṃ varṣasahasraṃ vai kuṇḍadhūmamavākśirāḥ

---

2,72.120

यदि पास्यति भद्रं ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि ।
तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः

yadi pāsyati bhadraṃ te matto mantramavāpsyasi |
tathokto devadevena sa śukrastu mahātapāḥ

---

2,72.121

पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यभाषत ।
व्रतं चराम्यहं देव यथोद्दिष्टो ऽस्मि वैप्रभो

pādau saṃspṛśya devasya bāḍhamityabhāṣata |
vrataṃ carāmyahaṃ deva yathoddiṣṭo 'smi vaiprabho

---

2,72.122

ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारो ऽस्य धूमकृत् ।
असुराणां हितार्थाय तस्मिञ्छुक्रे गते तदा

tato niyukto devena kuṇḍadhāro 'sya dhūmakṛt |
asurāṇāṃ hitārthāya tasmiñchukre gate tadā

---

2,72.123

मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्म चर्यं महेश्वरे ।
तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राष्ट्रं न्यस्तं तदासुरैः

mantrārthaṃ tatra vasati brahma caryaṃ maheśvare |
tadbuddhvā nītipūrvaṃ tu rāṣṭraṃ nyastaṃ tadāsuraiḥ

---

2,72.124

तस्मिञ्छिद्रे तदामर्षाद्देवास्तान्समभिद्रवन् ।
प्रगृहीतायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः

tasmiñchidre tadāmarṣāddevāstānsamabhidravan |
pragṛhītāyudhāḥ sarve bṛhaspatipurogamāḥ

---

2,72.125

दृष्ट्वासुरगणा देवान्प्रगृहीतायुधान्पुनः ।
उत्पेतुः सहसा सर्वे संत्रस्तास्ते ततो ऽभवन्

dṛṣṭvāsuragaṇā devānpragṛhītāyudhānpunaḥ |
utpetuḥ sahasā sarve saṃtrastāste tato 'bhavan

---

2,72.126

न्यस्ते शस्त्रे ऽभये दत्ते ह्याचार्ये व्रतमास्थिते ।
संत्यज्य समयं देवास्ते सपत्नजिघांसवः

nyaste śastre 'bhaye datte hyācārye vratamāsthite |
saṃtyajya samayaṃ devāste sapatnajighāṃsavaḥ

---

2,72.127

अनाचार्यास्तु भद्रं वो विश्वस्तास्तपसे स्थिताः ।
चीरवल्काजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः

anācāryāstu bhadraṃ vo viśvastāstapase sthitāḥ |
cīravalkājinadharā niṣkriyā niṣparigrahāḥ

---

2,72.128

रणे विजेतुं देवान्वै न शक्ष्यामः कथञ्चन ।
अयुद्धेन प्रपद्यामः शरणं काव्यमातरम्

raṇe vijetuṃ devānvai na śakṣyāmaḥ kathañcana |
ayuddhena prapadyāmaḥ śaraṇaṃ kāvyamātaram

---

2,72.129

प्रापद्यन्त ततो भीतास्तया चैव तदाभयम् ।
दत्तं तेषां तु भीतानां दैत्यानामभयार्थिनाम्

prāpadyanta tato bhītāstayā caiva tadābhayam |
dattaṃ teṣāṃ tu bhītānāṃ daityānāmabhayārthinām

---

2,72.130

तया चाभ्युपपन्नांस्तान्दृष्ट्वा देवास्तदासुरान् ।
अभिजघ्नुः प्रसह्यैतान्विचार्य च बलाबलम्

tayā cābhyupapannāṃstāndṛṣṭvā devāstadāsurān |
abhijaghnuḥ prasahyaitānvicārya ca balābalam

---

2,72.131

तत स्तान्वध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा ।
देवी क्रुद्धाब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम्

tata stānvadhyamānāṃstu devairdṛṣṭvāsurāṃstadā |
devī kruddhābravīdenānanindratvaṃ karomyaham

---

2,72.132

संस्तभ्य शीघ्रं संरंभादिन्द्रं साभ्यचरत्ततः ।
ततः संस्तंभितं दृष्ट्वा शक्रं देवास्तु मूढवत्

saṃstabhya śīghraṃ saṃraṃbhādindraṃ sābhyacarattataḥ |
tataḥ saṃstaṃbhitaṃ dṛṣṭvā śakraṃ devāstu mūḍhavat

---

2,72.133

व्यद्रवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् ।
गतेषु सुरसंघेषु विष्मुरिन्द्रमभाषत

vyadravanta tato bhītā dṛṣṭvā śakraṃ vaśīkṛtam |
gateṣu surasaṃgheṣu viṣmurindramabhāṣata

---

2,72.134

मां त्वं प्रविश भद्रं ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर ।
एवमुक्तस्ततो विष्णुः प्रविवेश पुरन्दरः

māṃ tvaṃ praviśa bhadraṃ te neṣyāmi tvāṃ sureśvara |
evamuktastato viṣṇuḥ praviveśa purandaraḥ

---

2,72.135

विष्मुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचो ऽवदत् ।
एषा त्वां विष्णुना सार्द्ध दहामि मघवन्बलात्

viṣmunā rakṣitaṃ dṛṣṭvā devī kruddhā vaco 'vadat |
eṣā tvāṃ viṣṇunā sārddha dahāmi maghavanbalāt

---

2,72.136

मिषता सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम् ।
तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्राविष्णू जजल्पतुः

miṣatā sarvabhūtānāṃ dṛśyatāṃ me tapobalam |
tayābhibhūtau tau devāvindrāviṣṇū jajalpatuḥ

---

2,72.137

कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत ।
इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नो न दहे द्विभो

kathaṃ mucyeva sahitau viṣṇurindramabhāṣata |
indro 'bravījjahi hyenāṃ yāvanno na dahe dvibho

---

2,72.138

विशेषेणाभिभूतो ऽहमिमां तज्जहि माचिरम् ।
ततः समीक्ष्य तां विष्णुः स्त्रीवधं कर्त्तुमास्थितः

viśeṣeṇābhibhūto 'hamimāṃ tajjahi māciram |
tataḥ samīkṣya tāṃ viṣṇuḥ strīvadhaṃ karttumāsthitaḥ

---

2,72.139

अभिध्याय ततश्शक्रमापन्नं सत्वरं प्रभुः ।
तस्याः संत्वरमाणायाः शीघ्रङ्कारी मुरारिहा

abhidhyāya tataśśakramāpannaṃ satvaraṃ prabhuḥ |
tasyāḥ saṃtvaramāṇāyāḥ śīghraṅkārī murārihā

---

2,72.140

त्रिधा विष्णुस्ततो देवः क्रूरं बुद्ध्वा चिकीर्षितम् ।
क्रुद्धस्तदस्त्रमाविध्य शिरश्चिच्छेद माधवः

tridhā viṣṇustato devaḥ krūraṃ buddhvā cikīrṣitam |
kruddhastadastramāvidhya śiraściccheda mādhavaḥ

---

2,72.141

तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः ।
ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा

taṃ dṛṣṭvā strīvadhaṃ ghoraṃ cukopa bhṛgurīśvaraḥ |
tato 'bhiśapto bhṛguṇā viṣṇurbhāryāvadhe tadā

---

2,72.142

यस्मात्ते जानता धर्ममवध्या स्त्री निषूदिता ।
तस्मात्त्वं सप्तकृत्वो वै मनुष्येषु प्रपद्यसे

yasmātte jānatā dharmamavadhyā strī niṣūditā |
tasmāttvaṃ saptakṛtvo vai manuṣyeṣu prapadyase

---

2,72.143

ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः ।
सर्वलोक हितार्थाय जायते मानुषेष्विह

tatastenābhiśāpena naṣṭe dharme punaḥ punaḥ |
sarvaloka hitārthāya jāyate mānuṣeṣviha

---

2,72.144

अनुव्याहृत्य विष्मुं स तदादाय शिरः स्वयम् ।
समानीय ततः काये समायोज्येदमब्रवीत्

anuvyāhṛtya viṣmuṃ sa tadādāya śiraḥ svayam |
samānīya tataḥ kāye samāyojyedamabravīt

---

2,72.145

एतां त्वां विष्णुना सत्यं हतां संजीवयाम्यहम् ।
यदि कृत्स्नो मया धर्मश्चरितो ज्ञायते ऽपि वा

etāṃ tvāṃ viṣṇunā satyaṃ hatāṃ saṃjīvayāmyaham |
yadi kṛtsno mayā dharmaścarito jñāyate 'pi vā

---

2,72.146

तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् ।
सत्याभिव्यहृतात्तस्य देवी संजीविता तदा

tena satyena jīvasva yadi satyaṃ bravīmyaham |
satyābhivyahṛtāttasya devī saṃjīvitā tadā

---

2,72.147

तदा तां प्रोक्ष्य शीताभिरद्भिर्जीवेति सो ऽब्रवीत् ।
ततस्तां सर्वभूतानां दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव

tadā tāṃ prokṣya śītābhiradbhirjīveti so 'bravīt |
tatastāṃ sarvabhūtānāṃ dṛṣṭvā suptotthitāmiva

---

2,72.148

साधुसाध्वित्यदृश्यानां वाचस्ताः सस्वनुर्दिशः ।
दृष्ट्वा संजीवितामेवं देवीं तां भृगुणा तदा

sādhusādhvityadṛśyānāṃ vācastāḥ sasvanurdiśaḥ |
dṛṣṭvā saṃjīvitāmevaṃ devīṃ tāṃ bhṛguṇā tadā

---

2,72.149

मिषतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत् ।
असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीवितां ततः

miṣatāṃ sarvabhūtānāṃ tadadbhutamivābhavat |
asaṃbhrāntena bhṛguṇā patnī saṃjīvitāṃ tataḥ

---

2,72.150

दृष्ट्वा शक्रो न लेभे ऽथ शर्म काव्यभयात्ततः ।
प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमात्मनः सुताम्

dṛṣṭvā śakro na lebhe 'tha śarma kāvyabhayāttataḥ |
prajāgare tataścendro jayantīmātmanaḥ sutām

---

2,72.151

प्रोवाच मतिमान्वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः ।
एष काव्यो ह्यनिन्द्राय चरते दारुणं तपः

provāca matimānvākyaṃ svāṃ kanyāṃ pākaśāsanaḥ |
eṣa kāvyo hyanindrāya carate dāruṇaṃ tapaḥ

---

2,72.152

तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो धृतिमना दृढम् ।
गच्छ संभावयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभे

tenāhaṃ vyākulaḥ putri kṛto dhṛtimanā dṛḍham |
gaccha saṃbhāvayasvainaṃ śramāpanayanaiḥ śubhe

---

2,72.153

तैस्तैर्मनो ऽनुकूलैश्च ह्युपचारैरतद्रिता ।
देवी सारीन्द्रदुहिता जयन्ती शुभचारिणी

taistairmano 'nukūlaiśca hyupacārairatadritā |
devī sārīndraduhitā jayantī śubhacāriṇī

---

2,72.154

सुस्वरूपधरागात्तं दुर्वहं व्रतमास्थितम् ।
पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा

susvarūpadharāgāttaṃ durvahaṃ vratamāsthitam |
pitrā yathoktaṃ vākyaṃ sā kāvye kṛtavatī tadā

---

2,72.155

गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवन्ती वल्गुभाषिणी ।
गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचासुखैः

gīrbhiścaivānukūlābhiḥ stuvantī valgubhāṣiṇī |
gātrasaṃvāhanaiḥ kāle sevamānā tvacāsukhaiḥ

---

2,72.156

शुश्रूषन्त्यनुकूला च उवास बहुलाः समाः ।
पूर्णं धूमव्रते चापि घोरे वर्षसहस्रके

śuśrūṣantyanukūlā ca uvāsa bahulāḥ samāḥ |
pūrṇaṃ dhūmavrate cāpi ghore varṣasahasrake

---

2,72.157

वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो ऽभवस्तदा ।
एवं व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केन चित्

vareṇa cchandayāmāsa kāvyaṃ prīto 'bhavastadā |
evaṃ vrataṃ tvayaikena cīrṇaṃ nānyena kena cit

---

2,72.158

तस्मात्त्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च ।
तेजसा वापि विबुधान्सर्वानभिभविष्यसि

tasmāttvaṃ tapasā buddhyā śrutena ca balena ca |
tejasā vāpi vibudhānsarvānabhibhaviṣyasi

---

2,72.159

यच्च किञ्चिन्ममब्रह्म विद्यते भृगुनन्दन ।
सांग च सरहस्यं च यज्ञोपनिषदस्तथा

yacca kiñcinmamabrahma vidyate bhṛgunandana |
sāṃga ca sarahasyaṃ ca yajñopaniṣadastathā

---

2,72.160

प्रतिभाति ते सर्वं तद्वाच्यं तु न कस्यचित् ।
सर्वाभिभावी तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि

pratibhāti te sarvaṃ tadvācyaṃ tu na kasyacit |
sarvābhibhāvī tena tvaṃ dvijaśreṣṭho bhaviṣyasi

---

2,72.161

एवं दत्त्वा वरं तस्यै भार्गवाय भवः पुनः ।
प्रजेशत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ

evaṃ dattvā varaṃ tasyai bhārgavāya bhavaḥ punaḥ |
prajeśatvaṃ dhaneśatvamavadhyatvaṃ ca vai dadau

---

2,72.162

एतांल्लब्ध्वा वरान्काव्यः संप्रहृष्टतनूरुहः ।
हर्षात्प्रादुर्बभौ तस्य दिव्यं स्तोत्रं महेशितुः

etāṃllabdhvā varānkāvyaḥ saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
harṣātprādurbabhau tasya divyaṃ stotraṃ maheśituḥ

---

2,72.163

तदा तिर्यक्स्थितस्त्वेवं तुष्टुवे नीललोहितम् ।
नमो ऽस्तु शितिकण्ठाय सुराद्याय सुवर्चसे

tadā tiryaksthitastvevaṃ tuṣṭuve nīlalohitam |
namo 'stu śitikaṇṭhāya surādyāya suvarcase

---

2,72.164

लेलिहानाय लेह्याय वत्सराय जगत्पते ।
कपर्दिने ह्यूर्द्ध्वरोम्णे हर्यक्षवरदाय च

lelihānāya lehyāya vatsarāya jagatpate |
kapardine hyūrddhvaromṇe haryakṣavaradāya ca

---

2,72.165

संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे ।
उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे

saṃstutāya sutīrthāya devadevāya raṃhase |
uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe

---

2,72.166

वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे ।
निस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च

vasuretāya rudrāya tapase cīravāsase |
nisvāya muktakeśāya senānye rohitāya ca

---

2,72.167

कवये राजवृद्धाय तक्षकक्रीडनाय च ।
गिरिशायार्कनेत्राय यतये चाज्यपाय च

kavaye rājavṛddhāya takṣakakrīḍanāya ca |
giriśāyārkanetrāya yataye cājyapāya ca

---

2,72.168

सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च ।
सहस्रबाहवे चैव सहस्रामलचक्षुषे

suvṛttāya suhastāya dhanvine bhārgavāya ca |
sahasrabāhave caiva sahasrāmalacakṣuṣe

---

2,72.169

सहस्रकुक्षये चैव सहस्रचरणाय च ।
सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे

sahasrakukṣaye caiva sahasracaraṇāya ca |
sahasraśirase caiva bahurūpāya vedhase

---

2,72.170

भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च ।
निषङ्गिणे कवचिने सूक्ष्माय क्षपणाय च

bhavāya viśvarūpāya śvetāya puruṣāya ca |
niṣaṅgiṇe kavacine sūkṣmāya kṣapaṇāya ca

---

2,72.171

ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च ।
महादेवाय सर्वाय विश्वरूपशिवाय च

tāmrāya caiva bhīmāya ugrāya ca śivāya ca |
mahādevāya sarvāya viśvarūpaśivāya ca

---

2,72.172

हिरण्याय वसिष्ठाय वर्षाय मध्यमाय च ।
धाम्ने चैव पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च

hiraṇyāya vasiṣṭhāya varṣāya madhyamāya ca |
dhāmne caiva piśaṅgāya piṅgalāyāruṇāya ca

2,72.173

पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च ।
दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा ।
मृगव्याधाय सर्वाय स्थाणवे भीषणाय च

pinākine ceṣumate citrāya rohitāya ca |
dundubhyāyaikapādāya arhāya buddhaye tathā |
mṛgavyādhāya sarvāya sthāṇave bhīṣaṇāya ca

---

2,72.174

बहुरूपाय चोग्राय त्रिनेत्रायेश्वराय च ।
कपिलोयैकवीराय मृत्यवे त्र्यंबकाय च

bahurūpāya cogrāya trinetrāyeśvarāya ca |
kapiloyaikavīrāya mṛtyave tryaṃbakāya ca

---

2,72.175

वास्तोष्पते पिनाकाय शङ्कराय शिवाय च ।
आरण्याय गृहस्थाय यतिने बह्मचारिणे

vāstoṣpate pinākāya śaṅkarāya śivāya ca |
āraṇyāya gṛhasthāya yatine bahmacāriṇe

---

2,72.176

सांख्याय चैव योगाय ध्यानिने दीक्षिताय च ।
अन्तर्हिताय सर्वाय तप्याय व्यापिने तथा

sāṃkhyāya caiva yogāya dhyānine dīkṣitāya ca |
antarhitāya sarvāya tapyāya vyāpine tathā

---

2,72.177

बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च ।
रोधसे चैकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महार्षये

buddhāya caiva śuddhāya muktāya kevalāya ca |
rodhase caikitānāya brahmiṣṭhāya mahārṣaye

---

2,72.178

चतुष्पादाय मेध्याय वर्मिणे शीघ्रगाय च ।
शिखण्डिने कपालाय दण्डिने विश्वमेधसे

catuṣpādāya medhyāya varmiṇe śīghragāya ca |
śikhaṇḍine kapālāya daṇḍine viśvamedhase

---

2,72.179

अप्रतीताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे ।
क्रूराय विकृतायैव बीभत्साय शिवाय च

apratītāya dīptāya bhāskarāya sumedhase |
krūrāya vikṛtāyaiva bībhatsāya śivāya ca

---

2,72.180

शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे ।
पिशिताशाय शर्वाय मेघाय वैद्युताय च

śucaye paridhānāya sadyojātāya mṛtyave |
piśitāśāya śarvāya meghāya vaidyutāya ca

---

2,72.181

दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च ।
अनामयाय चेध्माय हिरण्यायैकचक्षुषे

dakṣāya ca jaghanyāya lokānāmīśvarāya ca |
anāmayāya cedhmāya hiraṇyāyaikacakṣuṣe

---

2,72.182

श्रेष्ठाय वामदेवाय ईशानाय च धीमते ।
महाकल्पाय दीप्ताय रोदनाय हसाय च

śreṣṭhāya vāmadevāya īśānāya ca dhīmate |
mahākalpāya dīptāya rodanāya hasāya ca

---

2,72.183

दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने ।
भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरिष्ठाय धीमते

dṛḍhadhanvine kavacine rathine ca varūthine |
bhṛgunāthāya śukrāya gahvariṣṭhāya dhīmate

---

2,72.184

अमोघाय प्रशान्ताय सदा विप्रप्रियाय च ।
दिग्वासः कृत्तिवासाय भगघ्नाय नमो ऽस्तु ते

amoghāya praśāntāya sadā viprapriyāya ca |
digvāsaḥ kṛttivāsāya bhagaghnāya namo 'stu te

---

2,72.185

पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः ।
प्रभवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहायै च सुधाय च

paśūnāṃ pataye caiva bhūtānāṃ pataye namaḥ |
prabhave ṛgyajuḥsāmne svāhāyai ca sudhāya ca

---

2,72.186

वषट्कारतमायैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः ।
स्रष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे हर्त्रे च क्षपणाय च

vaṣaṭkāratamāyaiva tubhyaṃ mantrātmane namaḥ |
sraṣṭre dhātre tathā kartre hartre ca kṣapaṇāya ca

---

2,72.187

भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः ।
वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च

bhūtabhavyabhaveśāya tubhyaṃ karmātmane namaḥ |
vasave caiva sādhyāya rudrādityāśvināya ca

---

2,72.188

विश्वाय मरुते चैव तुभ्यं देवात्मने नमः ।
अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौ षधाय च

viśvāya marute caiva tubhyaṃ devātmane namaḥ |
agnīṣomavidhijñāya paśumantrau ṣadhāya ca

---

2,72.189

दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं यज्ञात्मने नमः ।
तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शमाय च

dakṣiṇāvabhṛthāyaiva tubhyaṃ yajñātmane namaḥ |
tapase caiva satyāya tyāgāya ca śamāya ca

---

2,72.190

अहिंसायाथ लोभाय सुवेषायानिशाय च ।
सर्वभूतात्प्रभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः

ahiṃsāyātha lobhāya suveṣāyāniśāya ca |
sarvabhūtātprabhūtāya tubhyaṃ yogātmane namaḥ

---

2,72.191

पृथिव्यै चान्तरिक्षाय महासे त्रिदिवाय च ।
जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः

pṛthivyai cāntarikṣāya mahāse tridivāya ca |
janastapāya satyāya tubhyaṃ lokātmane namaḥ

---

2,72.192

अव्यक्तायाथ महते भूतायैवेन्द्रियाय च ।
तन्मात्रायाथ महते तुभ्यं तत्त्वात्मने नमः

avyaktāyātha mahate bhūtāyaivendriyāya ca |
tanmātrāyātha mahate tubhyaṃ tattvātmane namaḥ

---

2,72.193

नित्याय चाप्यलिङ्गाय सूक्ष्माय चेतराय च ।
शुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं नित्यात्मने नमः

nityāya cāpyaliṅgāya sūkṣmāya cetarāya ca |
śuddhāya vibhave caiva tubhyaṃ nityātmane namaḥ

---

2,72.194

नमस्ते त्रिषु लोकेषु स्वरन्तेषु भुवादिषु ।
सत्यान्तमहराद्येषु चतुर्षु च नमो ऽस्तु ते

namaste triṣu lokeṣu svaranteṣu bhuvādiṣu |
satyāntamaharādyeṣu caturṣu ca namo 'stu te

---

2,72.195

नामस्तोत्रे मया ह्यस्मिन्यदसद्व्याहृतं प्रभो ।
मद्भक्त इतिब्रह्मण्य सर्वं तत्क्षन्तुमर्हसि

nāmastotre mayā hyasminyadasadvyāhṛtaṃ prabho |
madbhakta itibrahmaṇya sarvaṃ tatkṣantumarhasi

2,73.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे स्तवसमाप्तिर्नाम द्विसप्ततितमो ऽध्यायः ॥
72// सूत उवाच एवमाराध्य देवेशमीशानं नीललोहितम् ।
प्रह्वो ऽतिप्रणतस्तस्मै प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde stavasamāptirnāma dvisaptatitamo 'dhyāyaḥ // 72// sūta uvāca evamārādhya deveśamīśānaṃ nīlalohitam |
prahvo 'tipraṇatastasmai prāñjalirvākyamabravīt

---

2,73.2

काव्यस्य गात्रं संस्पृश्य हस्तेन प्रीतिमान्भवः ।
निकामं दर्शनं दत्त्वा तत्रैवान्तरधाद्धरः

kāvyasya gātraṃ saṃspṛśya hastena prītimānbhavaḥ |
nikāmaṃ darśanaṃ dattvā tatraivāntaradhāddharaḥ

---

2,73.3

ततः सो ऽतर्हिते तास्मिन्देवे सानुचरे तदा ।
तिष्ठन्तीं प्राजलिर्भूत्वा जयन्तीमिदमब्रवीत्

tataḥ so 'tarhite tāsmindeve sānucare tadā |
tiṣṭhantīṃ prājalirbhūtvā jayantīmidamabravīt

---

2,73.4

कस्य त्वं सुभगे का वा दुःखिते मयि दुःखिता ।
सहता तपसा युक्तं किमर्थं मां जिगीष्सि

kasya tvaṃ subhage kā vā duḥkhite mayi duḥkhitā |
sahatā tapasā yuktaṃ kimarthaṃ māṃ jigīṣsi

---

2,73.5

अनया सततं भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च ।
स्नेहेन चैव सुश्रोणि प्रीतो ऽस्मि वरवर्णिनि

anayā satataṃ bhaktyā praśrayeṇa damena ca |
snehena caiva suśroṇi prīto 'smi varavarṇini

---

2,73.6

किमिच्छसि वरारोहे कस्ते कामः समृद्ध्यताम् ।
तं ते संपूरयाम्यद्य यद्यपि स्यात्सुदुर्लभः

kimicchasi varārohe kaste kāmaḥ samṛddhyatām |
taṃ te saṃpūrayāmyadya yadyapi syātsudurlabhaḥ

---

2,73.7

एवमुक्ताब्रवीदेनं तपसा ज्ञातुमर्हसि ।
चिकीर्षितं मे ब्रह्मिष्ठ त्वं हि वेत्थ यथातथम्

evamuktābravīdenaṃ tapasā jñātumarhasi |
cikīrṣitaṃ me brahmiṣṭha tvaṃ hi vettha yathātatham

---

2,73.8

एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ।
माहेन्द्री त्वं वरारोहे मद्धितार्थमिहागता

evamukto 'bravīdenāṃ dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā |
māhendrī tvaṃ varārohe maddhitārthamihāgatā

---

2,73.9

मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि ।
अदृश्यं सर्वभूतैस्तु संप्रयोगमिहेच्छसि

mayā saha tvaṃ suśroṇi daśavarṣāṇi bhāmini |
adṛśyaṃ sarvabhūtaistu saṃprayogamihecchasi

---

2,73.10

देवीन्द्रनीलवर्णाभेवरारोहे सुलोचने ।
इमं वृणीष्व कामं त्वं मत्तो वै वल्गुभाषिणि

devīndranīlavarṇābhevarārohe sulocane |
imaṃ vṛṇīṣva kāmaṃ tvaṃ matto vai valgubhāṣiṇi

---

2,73.11

एवं भवतु गच्छावो गृहान्मत्तेभगामिनि ।
ततः स्वगृहमागम्य जयत्या सहितः प्रभुः

evaṃ bhavatu gacchāvo gṛhānmattebhagāmini |
tataḥ svagṛhamāgamya jayatyā sahitaḥ prabhuḥ

---

2,73.12

स तया चावसद्देव्या दश वर्षाणि भार्गवः ।
अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतस्तदा

sa tayā cāvasaddevyā daśa varṣāṇi bhārgavaḥ |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtastadā

---

2,73.13

कृतार्थमामतं ज्ञातवा काव्यं सर्वे दितेः सुताः ।
अभिजग्सुर्गृहं तस्य मुदितास्तं दिदृक्षवः

kṛtārthamāmataṃ jñātavā kāvyaṃ sarve diteḥ sutāḥ |
abhijagsurgṛhaṃ tasya muditāstaṃ didṛkṣavaḥ

---

2,73.14

गता यदा न पश्यन्ति जयत्या संवृतं गुरुम् ।
लक्षमं तस्य तद् बुद्ध्वा प्रतिजग्मुर्यथागतम्

gatā yadā na paśyanti jayatyā saṃvṛtaṃ gurum |
lakṣamaṃ tasya tad buddhvā pratijagmuryathāgatam

---

2,73.15

बृहस्पतिस्तु संरुद्धं ज्ञात्वा काव्यं वरेण ह ।
प्रीत्यर्थे दश वर्षाणि जयन्त्या हितकाम्यया

bṛhaspatistu saṃruddhaṃ jñātvā kāvyaṃ vareṇa ha |
prītyarthe daśa varṣāṇi jayantyā hitakāmyayā

---

2,73.16

बुद्ध्वा तदन्तरं सो ऽथ देवानां मन्त्रचोदितः ।
काव्यस्य रूपमास्थाय सो ऽसुरान्समभाषत

buddhvā tadantaraṃ so 'tha devānāṃ mantracoditaḥ |
kāvyasya rūpamāsthāya so 'surānsamabhāṣata

---

2,73.17

ततः सो ऽभ्यागतान्दृष्ट्वा बृहस्पतिरुवाच तान् ।
स्वागतं मम याज्यानां संप्राप्तो ऽस्मि हिताय च

tataḥ so 'bhyāgatāndṛṣṭvā bṛhaspatiruvāca tān |
svāgataṃ mama yājyānāṃ saṃprāpto 'smi hitāya ca

---

2,73.18

अहं वो ऽध्यापयिष्यामि प्राप्ता विद्या मया हि याः ।
ततस्ते हृष्टमनसो विद्यार्थमुपपेदिरे

ahaṃ vo 'dhyāpayiṣyāmi prāptā vidyā mayā hi yāḥ |
tataste hṛṣṭamanaso vidyārthamupapedire

---

2,73.19

पूर्णे काव्यस्तदा तस्मिन्समये दशवार्षिके ।
समयान्ते देवयाजी सद्यो जातमतिस्तदा

pūrṇe kāvyastadā tasminsamaye daśavārṣike |
samayānte devayājī sadyo jātamatistadā

---

2,73.20

बुद्धिं चक्रे ततश्चापि याज्यानां प्रत्यवेक्षणे ।
शुक्र उवाच देवि गच्छाम्यहं द्रष्टुं तव याज्याञ्छुचिस्मिते

buddhiṃ cakre tataścāpi yājyānāṃ pratyavekṣaṇe |
śukra uvāca devi gacchāmyahaṃ draṣṭuṃ tava yājyāñchucismite

---

2,73.21

विभ्रान्तप्रेक्षिते साध्वि त्रिवर्णायतलोचने ।
एवमुक्ताब्रवीद्देवी भज भक्तां महाव्रत ।
एष ब्रह्मन्सतां धर्मो न धर्मं लोपयामि ते

vibhrāntaprekṣite sādhvi trivarṇāyatalocane |
evamuktābravīddevī bhaja bhaktāṃ mahāvrata |
eṣa brahmansatāṃ dharmo na dharmaṃ lopayāmi te

---

2,73.22

सूत उवाच ततो गत्वा सुरान्दृष्ट्वा देवाचार्येण धीमता

sūta uvāca tato gatvā surāndṛṣṭvā devācāryeṇa dhīmatā

---

2,73.23

वञ्चितान्काव्यरूपेण वचसा पुनरब्रवीत् ।
काव्यं मामनुजानीध्वमेष ह्याङ्गिरसो मुनिः

vañcitānkāvyarūpeṇa vacasā punarabravīt |
kāvyaṃ māmanujānīdhvameṣa hyāṅgiraso muniḥ

---

2,73.24

वञ्चिता बत यूयं वै मयि सक्ते तु दानवाः ।
श्रुत्वा तथा ब्रुवाणं तं संभ्रान्ता दितिजास्ततः

vañcitā bata yūyaṃ vai mayi sakte tu dānavāḥ |
śrutvā tathā bruvāṇaṃ taṃ saṃbhrāntā ditijāstataḥ

---

2,73.25

संप्रैक्षन्तावुभौ तत्र स्थिरासीनौ शुचिस्मितौ ।
संप्रमूढाः स्थिताः सर्वे प्रापद्यन्त न किञ्चन

saṃpraikṣantāvubhau tatra sthirāsīnau śucismitau |
saṃpramūḍhāḥ sthitāḥ sarve prāpadyanta na kiñcana

---

2,73.26

ततस्तेषु प्रमूढेषु काव्यस्तान्पुनरब्रवीत् ।
आचार्यो यो ह्ययं काव्यो देवायार्यो ऽयमङ्गिराः

tatasteṣu pramūḍheṣu kāvyastānpunarabravīt |
ācāryo yo hyayaṃ kāvyo devāyāryo 'yamaṅgirāḥ

---

2,73.27

अनुगच्छत मां सर्वे त्यजतैनं बृहस्पतिम् ।
एवमुक्ते तु ते सर्वे तावुभौ समवेक्ष्य च

anugacchata māṃ sarve tyajatainaṃ bṛhaspatim |
evamukte tu te sarve tāvubhau samavekṣya ca

---

2,73.28

तदासुरा विशेष तु न व्यजानंस्तयोर्द्वयोः ।
बृहस्पतिरुवाचैनामं भ्रातो ऽयमङ्गिराः

tadāsurā viśeṣa tu na vyajānaṃstayordvayoḥ |
bṛhaspatiruvācaināmaṃ bhrāto 'yamaṅgirāḥ

---

2,73.29

काव्यो ऽहं वो गुरुर्दैत्या मद्रूपो ऽयं बृहस्पतिः ।
संमोहयति रूपेण मामकेनैष वो ऽसुराः

kāvyo 'haṃ vo gururdaityā madrūpo 'yaṃ bṛhaspatiḥ |
saṃmohayati rūpeṇa māmakenaiṣa vo 'surāḥ

---

2,73.30

श्रुत्वा तस्य वचस्ते वै संमन्त्र्याथ वचो ऽब्रुवन् ।
अयं नो दशवर्षाणि सततं शास्ति वै प्रभुः

śrutvā tasya vacaste vai saṃmantryātha vaco 'bruvan |
ayaṃ no daśavarṣāṇi satataṃ śāsti vai prabhuḥ

---

2,73.31

एष वै गुरुरस्माकमन्तरेप्सुरयं द्विजाः ।
ततस्तेदानवाः सर्वे प्रणिपत्याभिवाद्य च

eṣa vai gururasmākamantarepsurayaṃ dvijāḥ |
tatastedānavāḥ sarve praṇipatyābhivādya ca

---

2,73.32

वचनं जगृहुस्तस्य विद्याभ्यासेन मोहिताः ।
ऊचुस्तमसुराः सर्वे क्रुद्धाः संरक्तलोचनाः

vacanaṃ jagṛhustasya vidyābhyāsena mohitāḥ |
ūcustamasurāḥ sarve kruddhāḥ saṃraktalocanāḥ

---

2,73.33

अयं गुरुर्हितो ऽस्माकं गच्छ त्वं नासि नो गुरुः ।
भार्गवो ऽगिरसो वायं भवत्वेषैव नो गुरुः

ayaṃ gururhito 'smākaṃ gaccha tvaṃ nāsi no guruḥ |
bhārgavo 'giraso vāyaṃ bhavatveṣaiva no guruḥ

---

2,73.34

स्थिता वयं निदेशे ऽस्य गच्छ त्वं साधु मा चिरम् ।
एवमुक्त्वा सुराः सर्वे प्रापद्यन्त बृहस्पतिम्

sthitā vayaṃ nideśe 'sya gaccha tvaṃ sādhu mā ciram |
evamuktvā surāḥ sarve prāpadyanta bṛhaspatim

---

2,73.35

यदा न प्रतिपद्यन्ते तेनोक्तं तन्महद्धितम् ।
चुकोप भार्गवस्ते षामवलेपेन वै तदा

yadā na pratipadyante tenoktaṃ tanmahaddhitam |
cukopa bhārgavaste ṣāmavalepena vai tadā

---

2,73.36

बोधितापि मया यस्मान्न मां भजत दानवाः ।
तस्मात्प्रणष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ

bodhitāpi mayā yasmānna māṃ bhajata dānavāḥ |
tasmātpraṇaṣṭasaṃjñā vai parābhavamavāpsyatha

---

2,73.37

इति व्याहृत्य तान्काव्यो जगामाथ यथागतम् ।
शप्तांस्तानसुराञ्ज्ञात्वा काव्येन तु बृहस्पतिः

iti vyāhṛtya tānkāvyo jagāmātha yathāgatam |
śaptāṃstānasurāñjñātvā kāvyena tu bṛhaspatiḥ

---

2,73.38

कृतार्थः स तदा हृष्टः स्वरूपं प्रत्यपद्यत ।
बुद्ध्वासुरांस्तदा ब्रष्टान्कृतार्थोंऽतर्द्धिमागमत्

kṛtārthaḥ sa tadā hṛṣṭaḥ svarūpaṃ pratyapadyata |
buddhvāsurāṃstadā braṣṭānkṛtārthoṃ'tarddhimāgamat

---

2,73.39

ततः प्रनष्टे तस्मिंस्ते विभ्रान्ता दानवास्तदा ।
अहो धिग्वञ्चिताः स्नेहात्परस्परमथाब्रुवन्

tataḥ pranaṣṭe tasmiṃste vibhrāntā dānavāstadā |
aho dhigvañcitāḥ snehātparasparamathābruvan

---

2,73.40

धर्मतो ऽविमुखाश्चैव कारिता वेधसा वयम् ।
दग्धाश्चैवोपधायोगात्स्वेस्वे कार्ये तु मायया

dharmato 'vimukhāścaiva kāritā vedhasā vayam |
dagdhāścaivopadhāyogātsvesve kārye tu māyayā

---

2,73.41

ततो ऽसुराः परित्रस्ता देवेभ्यस्त्वरिता ययुः ।
प्रह्लादमग्रतः कृत्वा काव्यस्यानुगमं पुनः

tato 'surāḥ paritrastā devebhyastvaritā yayuḥ |
prahlādamagrataḥ kṛtvā kāvyasyānugamaṃ punaḥ

---

2,73.42

ततः काव्यं समासाद्य ह्यभितस्थु रवाङ्मुखाः ।
तानागतान्पुनर्दृष्ट्वा काव्यो याज्यानुवाच ह

tataḥ kāvyaṃ samāsādya hyabhitasthu ravāṅmukhāḥ |
tānāgatānpunardṛṣṭvā kāvyo yājyānuvāca ha

---

2,73.43

मया संबोधिताः काले यतो मां नाभ्यनन्दथ ।
ततस्तेनावलेपेन गता यूयं पराभवम्

mayā saṃbodhitāḥ kāle yato māṃ nābhyanandatha |
tatastenāvalepena gatā yūyaṃ parābhavam

---

2,73.44

प्रह्लादस्तमथोवाच मानस्त्वं त्यज भार्गव ।
स्वान्याज्यान्भजमानांश्च भक्तांश्चैव विशेषतः

prahlādastamathovāca mānastvaṃ tyaja bhārgava |
svānyājyānbhajamānāṃśca bhaktāṃścaiva viśeṣataḥ

---

2,73.45

त्वय्यदृष्टे वयं तेन देवाचार्येण मोहिताः ।
भक्तानर्हसि नस्त्रातुं ज्ञात्वा दीर्घेण चक्षुषा

tvayyadṛṣṭe vayaṃ tena devācāryeṇa mohitāḥ |
bhaktānarhasi nastrātuṃ jñātvā dīrgheṇa cakṣuṣā

---

2,73.46

यदि नस्त्वं न कुरुषे प्रसादं भृगुनन्दन ।
अपध्यातास्त्वया ह्यद्य प्रवेक्ष्यामोरसातलम्

yadi nastvaṃ na kuruṣe prasādaṃ bhṛgunandana |
apadhyātāstvayā hyadya pravekṣyāmorasātalam

---

2,73.47

सूत उवाच ज्ञात्वा काव्यो यथातत्त्वं कारुण्येन महीयसा ।
एवं शुक्रो ऽनुनीतः संस्ततः कोपं न्यवर्त्तयत्

sūta uvāca jñātvā kāvyo yathātattvaṃ kāruṇyena mahīyasā |
evaṃ śukro 'nunītaḥ saṃstataḥ kopaṃ nyavarttayat

---

2,73.48

उवाचेदं न भेतव्यं गन्तव्यं न रसातलम् ।
अवश्यंभावीह्यर्थो ऽयं प्राप्तो वो मयि जाग्रति

uvācedaṃ na bhetavyaṃ gantavyaṃ na rasātalam |
avaśyaṃbhāvīhyartho 'yaṃ prāpto vo mayi jāgrati

---

2,73.49

न शक्यमन्यथाकर्त्तुं दिष्टं हि बलवत्तरम् ।
संज्ञा प्रनष्टा या चेयं कामं तां प्रतिलप्स्यथ

na śakyamanyathākarttuṃ diṣṭaṃ hi balavattaram |
saṃjñā pranaṣṭā yā ceyaṃ kāmaṃ tāṃ pratilapsyatha

---

2,73.50

प्राप्तः पर्यायकालो वा इति ब्रह्माभ्यभाषत ।
मत्प्रसादाच्च युष्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्ज्जितम्

prāptaḥ paryāyakālo vā iti brahmābhyabhāṣata |
matprasādācca yuṣmābhirbhuktaṃ trailokyamūrjjitam

---

2,73.51

युगाख्या दश संपूर्णा देवानाक्रम्य मूर्द्धनि ।
तावन्तमेव कालं वै ब्रह्मा राज्यमभाषत

yugākhyā daśa saṃpūrṇā devānākramya mūrddhani |
tāvantameva kālaṃ vai brahmā rājyamabhāṣata

---

2,73.52

सावर्णिके पुनस्तुभ्यं राज्यं किल भविष्यति ।
लोकानामीश्वरो भावी पौत्रस्तव पुनर्बलिः

sāvarṇike punastubhyaṃ rājyaṃ kila bhaviṣyati |
lokānāmīśvaro bhāvī pautrastava punarbaliḥ

---

2,73.53

एवं कालमयं प्रोक्तः पौत्रस्ते ब्रह्मणा स्वयम् ।
तथाहृतेषु लोकेषु न शोको न किलाभवत्

evaṃ kālamayaṃ proktaḥ pautraste brahmaṇā svayam |
tathāhṛteṣu lokeṣu na śoko na kilābhavat

---

2,73.54

यस्मात्प्रवृत्तयश्चास्य न कामैरभिसंधिताः ।
तस्मादजेन प्रीतेन दत्तं सावर्णिके ऽन्तरे

yasmātpravṛttayaścāsya na kāmairabhisaṃdhitāḥ |
tasmādajena prītena dattaṃ sāvarṇike 'ntare

---

2,73.55

देवराज्यं बलेर्भाव्यमिति मामीश्वरो ऽब्रवीत् ।
तस्माददृश्यो भूतानां कालाकाङ्क्षी स तिष्ठति

devarājyaṃ balerbhāvyamiti māmīśvaro 'bravīt |
tasmādadṛśyo bhūtānāṃ kālākāṅkṣī sa tiṣṭhati

---

2,73.56

प्रीतेन चामरत्वं वै दत्तं तुभ्यं स्वयंभुवा ।
तस्मान्निरुत्सुकस्त्वं वै पर्यायं सहसाकुलः

prītena cāmaratvaṃ vai dattaṃ tubhyaṃ svayaṃbhuvā |
tasmānnirutsukastvaṃ vai paryāyaṃ sahasākulaḥ

---

2,73.57

न च शक्यं मया तुभ्यं पुर स्ताद्वै विसर्पितुम् ।
ब्रह्मणा प्रतिषिद्धो ऽस्मि भविष्यं जानता प्रभो

na ca śakyaṃ mayā tubhyaṃ pura stādvai visarpitum |
brahmaṇā pratiṣiddho 'smi bhaviṣyaṃ jānatā prabho

---

2,73.58

इमौ च शिष्यौ द्वौ मह्यं तुल्यावेतौ बृहस्पतेः ।
दैवतैः सह संरब्धान्सर्वान्वो धारयिष्यतः

imau ca śiṣyau dvau mahyaṃ tulyāvetau bṛhaspateḥ |
daivataiḥ saha saṃrabdhānsarvānvo dhārayiṣyataḥ

---

2,73.59

सूत उवाच एवमुक्तास्तु दैतेया काव्येनाक्लिष्टकर्मणा ।
ततस्ताभ्यां ययुः सार्द्धं प्रह्लादप्रमुखास्तदा

sūta uvāca evamuktāstu daiteyā kāvyenākliṣṭakarmaṇā |
tatastābhyāṃ yayuḥ sārddhaṃ prahlādapramukhāstadā

---

2,73.60

अवश्यभाव्यमर्थं तं श्रुत्वा दैतेयदानवाः ।
सहसा शंसमानास्ते जयं काव्येन भाषितम्

avaśyabhāvyamarthaṃ taṃ śrutvā daiteyadānavāḥ |
sahasā śaṃsamānāste jayaṃ kāvyena bhāṣitam

---

2,73.61

दंशिताः सायुधाः सर्वे ततो देवान्समाह्वयन् ।
अथ देवासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान्

daṃśitāḥ sāyudhāḥ sarve tato devānsamāhvayan |
atha devāsurāndṛṣṭvā saṃgrāme samupasthitān

---

2,73.62

ततः संवृतसन्नाहा देवास्तान्समयोधयन् ।
देवासुरे ततस्तस्मिन्वर्त्तमाने शतं समाः ।
अजयन्तासुरा देवान्नग्रा देवा अमन्त्रयन्

tataḥ saṃvṛtasannāhā devāstānsamayodhayan |
devāsure tatastasminvarttamāne śataṃ samāḥ |
ajayantāsurā devānnagrā devā amantrayan

---

2,73.63

देवा ऊचुः शण्डामर्कप्रभावेण जिताः स्मस्त्वसुरैर्वयम् ।
तस्माद्यज्ञं समुद्दिश्य कार्यं चात्महितं च यत्

devā ūcuḥ śaṇḍāmarkaprabhāveṇa jitāḥ smastvasurairvayam |
tasmādyajñaṃ samuddiśya kāryaṃ cātmahitaṃ ca yat

---

2,73.64

यज्ञेनोपाह्वयिष्यामस्ततो जेष्यामहे ऽसुरान् ।
अथोपामन्न्रयन्देवाः शण्डामकारै तु तावुभौ

yajñenopāhvayiṣyāmastato jeṣyāmahe 'surān |
athopāmannrayandevāḥ śaṇḍāmakārai tu tāvubhau

---

2,73.65

यज्ञे चाहूय तौ प्रोक्तौ त्यजन्तामसुरा द्विजौ

yajñe cāhūya tau proktau tyajantāmasurā dvijau

---

2,73.66

ग्रहं तु वां ग्रहीष्यामो ह्यनुजित्य तु दानवान् ।
एवं तत्यजतुस्तौ तु षण्डामकारै तदा सुरान्

grahaṃ tu vāṃ grahīṣyāmo hyanujitya tu dānavān |
evaṃ tatyajatustau tu ṣaṇḍāmakārai tadā surān

---

2,73.67

ततो देवा जयं प्राप्ता दानवाश्च पराभवम् ।
देवासुरान्पराभाव्य शण्डामर्कावुपागमन्

tato devā jayaṃ prāptā dānavāśca parābhavam |
devāsurānparābhāvya śaṇḍāmarkāvupāgaman

---

2,73.68

काव्यशापभिभूताश्च अनाधाराश्च ते पुनः ।
बाध्यमानास्तदा देवैर्विविशुस्ते रसातलम्

kāvyaśāpabhibhūtāśca anādhārāśca te punaḥ |
bādhyamānāstadā devairviviśuste rasātalam

---

2,73.69

एवं निरुद्यमास्ते वै कृता शक्रेण दानवाः ।
ततः प्रभृति शापेन भृगुनैमित्तिकेन च

evaṃ nirudyamāste vai kṛtā śakreṇa dānavāḥ |
tataḥ prabhṛti śāpena bhṛgunaimittikena ca

---

2,73.70

यज्ञे पुनः पुनर्विष्णुर्यज्ञे ऽथ शिथिले प्रभुः ।
कर्तुं धर्मव्यवस्थान मधर्मस्य प्रणाशनम्

yajñe punaḥ punarviṣṇuryajñe 'tha śithile prabhuḥ |
kartuṃ dharmavyavasthāna madharmasya praṇāśanam

---

2,73.71

प्रह्नादस्य निदेशे तु ये ऽसुरा न व्यवस्थिताः ।
मनुष्यवध्यांस्तान्सर्वान्ब्रह्मा व्याहरत प्रभुः

prahnādasya nideśe tu ye 'surā na vyavasthitāḥ |
manuṣyavadhyāṃstānsarvānbrahmā vyāharata prabhuḥ

---

2,73.72

धर्मान्नारायणस्तस्मात्संभूतश्चाक्षुषे ऽन्तरे ।
यज्ञं प्रवर्त्तयामास वैन्यो वैवस्वते ऽन्तरे

dharmānnārāyaṇastasmātsaṃbhūtaścākṣuṣe 'ntare |
yajñaṃ pravarttayāmāsa vainyo vaivasvate 'ntare

---

2,73.73

प्रादुर्भावे तु वैन्यस्य ब्रह्मैवासीत्पुरोहितः ।
चतुर्थ्यां तु युगाख्यायामापन्नेषु सुरेष्वथ

prādurbhāve tu vainyasya brahmaivāsītpurohitaḥ |
caturthyāṃ tu yugākhyāyāmāpanneṣu sureṣvatha

---

2,73.74

संभुतः स समुद्रान्तर्हिरण्यकशिपोर्वधे ।
द्वितीयो नरसिंहो ऽभूद्रौद्रः सुतपुरस्सरः

saṃbhutaḥ sa samudrāntarhiraṇyakaśiporvadhe |
dvitīyo narasiṃho 'bhūdraudraḥ sutapurassaraḥ

---

2,73.75

यजमानं तु दैत्येन्द्रमदित्याः कुलनन्दनः ।
द्विजो भूत्वा शुभे काले बलिं वैरोचनं जगौ

yajamānaṃ tu daityendramadityāḥ kulanandanaḥ |
dvijo bhūtvā śubhe kāle baliṃ vairocanaṃ jagau

---

2,73.76

त्रैलोक्यस्य भवान्राजा त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
दातुमर्हसि मे राजन्विक्रमांस्त्रीनिति प्रभुः

trailokyasya bhavānrājā tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
dātumarhasi me rājanvikramāṃstrīniti prabhuḥ

---

2,73.77

ददामीत्येव तं राजा बलिर्वैरोचनो ऽब्रवीत् ।
वामनं तं च विज्ञाय ततो ऽदान्मुदितः स्वयम्

dadāmītyeva taṃ rājā balirvairocano 'bravīt |
vāmanaṃ taṃ ca vijñāya tato 'dānmuditaḥ svayam

---

2,73.78

स वामनो दिवं खं च पृथिवीं च द्विजोत्तमाः ।
त्रिभिः क्रमैर्विश्वमिदं जगदाक्रामत प्रभुः

sa vāmano divaṃ khaṃ ca pṛthivīṃ ca dvijottamāḥ |
tribhiḥ kramairviśvamidaṃ jagadākrāmata prabhuḥ

---

2,73.79

अत्यरिच्यत भूतात्मा भास्करं स्वेन तेजसा ।
प्रकाशयन्दिशः सर्वाः प्रदिशश्च महायशाः

atyaricyata bhūtātmā bhāskaraṃ svena tejasā |
prakāśayandiśaḥ sarvāḥ pradiśaśca mahāyaśāḥ

---

2,73.80

शुशुभे स महाबाहुः सर्वलोकान्प्रकाशयन् ।
आसुरीं श्रियमाहृत्य त्रींल्लोकांश्च जनार्द्दनः

śuśubhe sa mahābāhuḥ sarvalokānprakāśayan |
āsurīṃ śriyamāhṛtya trīṃllokāṃśca janārddanaḥ

---

2,73.81

स पुत्रपौत्रानसुरान्पातालतलमानयन् ।
नमुचिः शंबरश्चैव प्रह्रादश्चैव विष्णुना

sa putrapautrānasurānpātālatalamānayan |
namuciḥ śaṃbaraścaiva prahrādaścaiva viṣṇunā

---

2,73.82

क्रूरा हता विनिर्दूता दिशः संप्रतिपेदिरे ।
महाभूतानि भूतात्मा सविशेषाणि माधवः

krūrā hatā vinirdūtā diśaḥ saṃpratipedire |
mahābhūtāni bhūtātmā saviśeṣāṇi mādhavaḥ

---

2,73.83

बलिं चं सबलं विप्रास्तत्राद्भुतमदर्शयत् ।
तस्य गात्रे जगत्सर्वमात्मानमनुपश्यति

baliṃ caṃ sabalaṃ viprāstatrādbhutamadarśayat |
tasya gātre jagatsarvamātmānamanupaśyati

---

2,73.84

न किञ्चिदस्ति लोकेषु यदव्याप्तं महात्मना ।
तद्वै रूपमुपेन्द्रस्य देवादानवमानवाः

na kiñcidasti lokeṣu yadavyāptaṃ mahātmanā |
tadvai rūpamupendrasya devādānavamānavāḥ

---

2,73.85

दृष्ट्वा संमुमुहुः सर्वे विष्णुतेजोविमोहिताः ।
बलिः सितो महापाशैः सबन्धुः ससुत्दृद्गणः

dṛṣṭvā saṃmumuhuḥ sarve viṣṇutejovimohitāḥ |
baliḥ sito mahāpāśaiḥ sabandhuḥ sasutdṛdgaṇaḥ

---

2,73.86

विरोचनकुलं सर्वं पाताले सन्निवेशितम् ।
ततः सर्वामरैश्वर्यं दत्त्वेन्द्राय महात्मने

virocanakulaṃ sarvaṃ pātāle sanniveśitam |
tataḥ sarvāmaraiśvaryaṃ dattvendrāya mahātmane

---

2,73.87

मानुषेषु महाबाहुः प्रादुरास जनार्द्दनः ।
एतास्तिस्रः समृतास्तस्य दिव्याः संभूतयः शुभाः

mānuṣeṣu mahābāhuḥ prādurāsa janārddanaḥ |
etāstisraḥ samṛtāstasya divyāḥ saṃbhūtayaḥ śubhāḥ

---

2,73.88

मानुष्यः सप्त यास्तस्य साग्रगास्ता निबोधत ।
त्रेतायुगे तु दशमे दत्तात्रेयो बभूव ह

mānuṣyaḥ sapta yāstasya sāgragāstā nibodhata |
tretāyuge tu daśame dattātreyo babhūva ha

---

2,73.89

नष्टे धर्मे चतुर्थश्च मार्कण्डेयपुः सरः ।
पञ्चमः पञ्चदश्यां तु त्रेतायां संबभूव ह

naṣṭe dharme caturthaśca mārkaṇḍeyapuḥ saraḥ |
pañcamaḥ pañcadaśyāṃ tu tretāyāṃ saṃbabhūva ha

---

2,73.90

मान्धाता चक्रवर्त्तित्वे तस्योतथ्यः पुरस्सरः ।
एकोनविंशयां त्रेतायां सर्वक्षत्रान्तकृद्विभुः

māndhātā cakravarttitve tasyotathyaḥ purassaraḥ |
ekonaviṃśayāṃ tretāyāṃ sarvakṣatrāntakṛdvibhuḥ

---

2,73.91

जामदग्न्यस्तदा षष्ठे विश्पामित्रपुरस्सरः ।
चतुर्विंशे युगे रामो वसिष्ठेन पुरोधसा

jāmadagnyastadā ṣaṣṭhe viśpāmitrapurassaraḥ |
caturviṃśe yuge rāmo vasiṣṭhena purodhasā

---

2,73.92

सप्तमो रावणस्यार्थे जज्ञे दशरथात्मजः ।
अष्टमो द्वापरे विष्णुरष्टाविंशे पराशरात्

saptamo rāvaṇasyārthe jajñe daśarathātmajaḥ |
aṣṭamo dvāpare viṣṇuraṣṭāviṃśe parāśarāt

---

2,73.93

वेदव्यासस्ततो जज्ञे जातूकर्ण्यपुरस्सरः ।
तथैव नवमे विष्णुरदित्याः कश्यपात्मजः

vedavyāsastato jajñe jātūkarṇyapurassaraḥ |
tathaiva navame viṣṇuradityāḥ kaśyapātmajaḥ

---

2,73.94

देवक्यां वसुदेवात्तु जातो गार्ग्यपुरस्सरः ।
अप्रमेयो नियोगश्च यतकामवरो वशी

devakyāṃ vasudevāttu jāto gārgyapurassaraḥ |
aprameyo niyogaśca yatakāmavaro vaśī

---

2,73.95

क्रीडते भगवांल्लोके बालः क्रीडनकेरिव ।
न प्रमातुं महाबाहुं शक्यो ऽसौ मधुसूदनः

krīḍate bhagavāṃlloke bālaḥ krīḍanakeriva |
na pramātuṃ mahābāhuṃ śakyo 'sau madhusūdanaḥ

---

2,73.96

परं ह्यवरमेतस्माद्विश्वरूपान्न विद्यते ।
अष्टाविंशतिके तद्वद्द्वापरस्याथ संक्षये

paraṃ hyavarametasmādviśvarūpānna vidyate |
aṣṭāviṃśatike tadvaddvāparasyātha saṃkṣaye

---

2,73.97

नष्टे धर्मे तदा जज्ञे विष्णुर्वृष्णिकुले प्रभुः ।
कर्तुं धर्मव्यवस्थानमसुराणां प्रणाशनम् ।
माहयन्सर्वभूतानि योगात्मा योगमायया

naṣṭe dharme tadā jajñe viṣṇurvṛṣṇikule prabhuḥ |
kartuṃ dharmavyavasthānamasurāṇāṃ praṇāśanam |
māhayansarvabhūtāni yogātmā yogamāyayā

---

2,73.98

प्रविष्टो मानुषीं योनिं प्रच्छन्नश्चरते महीम्

praviṣṭo mānuṣīṃ yoniṃ pracchannaścarate mahīm

---

2,73.99

विहारार्थं मनुष्येषु सांदीपनिपुरस्सरः ।
यत्र कंसं च शाल्वं च द्विविदं च महासुरम्

vihārārthaṃ manuṣyeṣu sāṃdīpanipurassaraḥ |
yatra kaṃsaṃ ca śālvaṃ ca dvividaṃ ca mahāsuram

---

2,73.100

अरिष्ठं वृषभं चैव पूतनां केशिनं हयम् ।
नागं कुवलयापीडं मल्लं राजगृहाधिपम्

ariṣṭhaṃ vṛṣabhaṃ caiva pūtanāṃ keśinaṃ hayam |
nāgaṃ kuvalayāpīḍaṃ mallaṃ rājagṛhādhipam

---

2,73.101

दैत्यान्मानुषदेहस्थान्सूदयामास वीर्यवान् ।
छिन्नं बाहुसहस्रं च बाणस्याद्भुतकर्मणा

daityānmānuṣadehasthānsūdayāmāsa vīryavān |
chinnaṃ bāhusahasraṃ ca bāṇasyādbhutakarmaṇā

---

2,73.102

नरकश्च हतः संख्ये यवनश्च महाबलः ।
हृतानि च महीपानां सर्वरत्नानि तेजसा

narakaśca hataḥ saṃkhye yavanaśca mahābalaḥ |
hṛtāni ca mahīpānāṃ sarvaratnāni tejasā

---

2,73.103

कुरुवीराश्च निहताः पार्थिवा ये रसातले ।
एते लोकहितार्थाय प्रादुर्भावा महात्मनः

kuruvīrāśca nihatāḥ pārthivā ye rasātale |
ete lokahitārthāya prādurbhāvā mahātmanaḥ

---

2,73.104

अस्मिन्नेव युगे क्षीणे संध्याशिष्टे भविष्यति ।
कल्किर्विष्णुयशा नाम पाराशर्यः प्रतापवान्

asminneva yuge kṣīṇe saṃdhyāśiṣṭe bhaviṣyati |
kalkirviṣṇuyaśā nāma pārāśaryaḥ pratāpavān

---

2,73.105

दशमो भाव्यसंभूतो याज्ञवल्क्यपुरस्सरः ।
अनुकर्षन्स वै सेनां हस्त्यश्वरथसंकुलाम्

daśamo bhāvyasaṃbhūto yājñavalkyapurassaraḥ |
anukarṣansa vai senāṃ hastyaśvarathasaṃkulām

---

2,73.106

प्रगृहीतायुधैर्विप्रैर्वृतः शतसहस्रशः ।
नात्यर्थं धार्मिका ये च ये च धर्मद्विषः क्वचित्

pragṛhītāyudhairviprairvṛtaḥ śatasahasraśaḥ |
nātyarthaṃ dhārmikā ye ca ye ca dharmadviṣaḥ kvacit

---

2,73.107

उदीच्यान्मध्यदेशांश्च तथा विन्ध्या परान्तिकान् ।
तथैव दाक्षिणात्यांश्च द्रविडान्सिंहलैः सह

udīcyānmadhyadeśāṃśca tathā vindhyā parāntikān |
tathaiva dākṣiṇātyāṃśca draviḍānsiṃhalaiḥ saha

---

2,73.108

गान्धारान्पारदांश्चैव पह्लवान्पवनाञ्छकान् ।
तुबराञ्छबरांश्चैव पुलिन्दान्बरदान् वसान्

gāndhārānpāradāṃścaiva pahlavānpavanāñchakān |
tubarāñchabarāṃścaiva pulindānbaradān vasān

---

2,73.109

लंपाकानाङ्घ्रकान्पुण्ड्रान्किरातांश्चैव स प्रभुः ।
प्रवृत्तचक्रो बलवान्म्लेच्छानामन्तकृद्बली

laṃpākānāṅghrakānpuṇḍrānkirātāṃścaiva sa prabhuḥ |
pravṛttacakro balavānmlecchānāmantakṛdbalī

---

2,73.110

अदृश्यः सर्वभूतानां पृथिवीं विचरिष्यति ।
मानवः स तु संजज्ञे देवसेनस्य धीमतः

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ pṛthivīṃ vicariṣyati |
mānavaḥ sa tu saṃjajñe devasenasya dhīmataḥ

---

2,73.111

पूर्वजन्मनि विष्णुर्यः प्रमितिर्नाम वीर्यवान् ।
गोत्रेण वै चन्द्रमसः पूर्णे कलियुगे ऽभवत्

pūrvajanmani viṣṇuryaḥ pramitirnāma vīryavān |
gotreṇa vai candramasaḥ pūrṇe kaliyuge 'bhavat

---

2,73.112

इत्येतास्तस्य देवस्य दक्षसंभूतयः स्म-ताः ।
तन्तं कालं च कायं च तत्तदुद्दिश्य कारणम्

ityetāstasya devasya dakṣasaṃbhūtayaḥ sma-tāḥ |
tantaṃ kālaṃ ca kāyaṃ ca tattaduddiśya kāraṇam

---

2,73.113

अंशेन त्रिषु लोकेषु तास्ता योनीः प्रपत्स्यते ।
पञ्चविंशे स्थितः कल्पे पञ्चविंशत्स वै समाः

aṃśena triṣu lokeṣu tāstā yonīḥ prapatsyate |
pañcaviṃśe sthitaḥ kalpe pañcaviṃśatsa vai samāḥ

---

2,73.114

विनिघ्नन्सर्वभूतानि मानुषानेव सर्वशः ।
कृत्वा बीजावशेषां तु महीं क्रूरेण कर्मणा

vinighnansarvabhūtāni mānuṣāneva sarvaśaḥ |
kṛtvā bījāvaśeṣāṃ tu mahīṃ krūreṇa karmaṇā

---

2,73.115

शान्तयित्वा तु वृषलान्प्रायशस्तान धार्मिकान् ।
ततः स वै तदा कल्किश्चरितार्थः ससैनिकः

śāntayitvā tu vṛṣalānprāyaśastāna dhārmikān |
tataḥ sa vai tadā kalkiścaritārthaḥ sasainikaḥ

---

2,73.116

कर्मणा निहता ये तु सिद्धास्ते तु पुनः स्वयम् ।
अकस्मात्कुपितान्योन्यं भविष्यन्ति च मोहिताः

karmaṇā nihatā ye tu siddhāste tu punaḥ svayam |
akasmātkupitānyonyaṃ bhaviṣyanti ca mohitāḥ

---

2,73.117

क्षपयित्वा तु तान्सर्वान्भाविनार्थेन चोदितः ।
गङ्गायमुनयोर्मध्ये निष्ठां प्राप्स्यति सानुगः

kṣapayitvā tu tānsarvānbhāvinārthena coditaḥ |
gaṅgāyamunayormadhye niṣṭhāṃ prāpsyati sānugaḥ

---

2,73.118

ततो व्यतीते कल्पे तु समाप्ते सहसैनिके ।
नृपेष्वथ विनिष्टेषु तदा त्वप्रग्रहाः प्रजाः

tato vyatīte kalpe tu samāpte sahasainike |
nṛpeṣvatha viniṣṭeṣu tadā tvapragrahāḥ prajāḥ

---

2,73.119

रक्षणे विनिपृत्ते तु हत्वा चान्योन्यमाहवे ।
परस्परत्दृतस्वाश्च निरानन्दाः सुदुःखिताः

rakṣaṇe vinipṛtte tu hatvā cānyonyamāhave |
parasparatdṛtasvāśca nirānandāḥ suduḥkhitāḥ

---

2,73.120

पुराणि हित्वा ग्रामांश्च तुल्यास्ता निष्परिग्रहाः ।
प्रनष्टश्रुतिधर्माश्चनष्टधर्माश्रमास्तथा

purāṇi hitvā grāmāṃśca tulyāstā niṣparigrahāḥ |
pranaṣṭaśrutidharmāścanaṣṭadharmāśramāstathā

---

2,73.121

ह्रस्वा अल्पायुषश्चैव भविष्यन्ति वनौकसः ।
सरित्पर्वतसेविन्यः पत्रमूलफलाशनाः

hrasvā alpāyuṣaścaiva bhaviṣyanti vanaukasaḥ |
saritparvatasevinyaḥ patramūlaphalāśanāḥ

---

2,73.122

चीरपत्राजिनघराः संकरं घोरमास्थिताः ।
अल्पायुषो नष्टवार्ता बह्वाबाधाः सुदुःखिताः

cīrapatrājinagharāḥ saṃkaraṃ ghoramāsthitāḥ |
alpāyuṣo naṣṭavārtā bahvābādhāḥ suduḥkhitāḥ

---

2,73.123

एवं काष्ठामनुप्राप्ताः कलिसंध्यांशके तदा ।
प्रजाः क्षयं प्रयास्यन्ति सार्द्धं कलियुगेन तु

evaṃ kāṣṭhāmanuprāptāḥ kalisaṃdhyāṃśake tadā |
prajāḥ kṣayaṃ prayāsyanti sārddhaṃ kaliyugena tu

---

2,73.124

क्षीणे कलियुगे तस्मिन्प्रवृत्ते च कृते पुनः ।
प्रपत्स्यन्ते यथान्यायं स्वभावादेव नान्यथा

kṣīṇe kaliyuge tasminpravṛtte ca kṛte punaḥ |
prapatsyante yathānyāyaṃ svabhāvādeva nānyathā

---

2,73.125

इत्येतत्कीर्त्तितं सर्वं देवासुरविचेष्टितम् ।
यदुवंशप्रसंगेन महद्वो वैष्मवं यशः

ityetatkīrttitaṃ sarvaṃ devāsuraviceṣṭitam |
yaduvaṃśaprasaṃgena mahadvo vaiṣmavaṃ yaśaḥ

---

2,73.126

तुर्वसोस्तु प्रवक्ष्यामि पूरोर्द्रुह्योरनोस्तथा

turvasostu pravakṣyāmi pūrordruhyoranostathā

2,74.1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे विष्णुमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमो ऽध्यायः ॥
73// सूत उवाच तुर्वसोस्तु सुतो वह्निर्वह्नेर्गोभानुरात्मजः ।
गोभानोस्तु सुतो वीर स्त्रिसानुरपाजितः

iti śrībrahmāṇḍe mahāpurāṇe vāyuprokte madhyamabhāge tṛtīya upoddhātapāde viṣṇumāhātmyavarṇanaṃ nāma trisaptatitamo 'dhyāyaḥ // 73// sūta uvāca turvasostu suto vahnirvahnergobhānurātmajaḥ |
gobhānostu suto vīra strisānurapājitaḥ

---

2,74.2

करन्धमस्तु त्रैसानो मरुत्तस्तस्य चात्मजः ।
अन्यस्त्वाविज्ञितो राजा मरुत्तः कथितः पुरा

karandhamastu traisāno maruttastasya cātmajaḥ |
anyastvāvijñito rājā maruttaḥ kathitaḥ purā

---

2,74.3

अनपत्यो मरुत्तस्तु स राजासीदिति श्रुतम् ।
दुष्कन्तं पौरवं चापि स वै पुत्रमकल्पयत्

anapatyo maruttastu sa rājāsīditi śrutam |
duṣkantaṃ pauravaṃ cāpi sa vai putramakalpayat

---

2,74.4

एवं ययातिशापेन जरासंक्रमणे पुरा ।
तुर्वसोः पौरवं वंशं प्रविवेश पुरा किल

evaṃ yayātiśāpena jarāsaṃkramaṇe purā |
turvasoḥ pauravaṃ vaṃśaṃ praviveśa purā kila

---

2,74.5

दुष्कन्तस्य तु दायादः सरूप्यो नाम पार्थिवः ।
सरूप्यात्तु तथाण्डीरश्चत्वारस्तस्य चात्मजाः

duṣkantasya tu dāyādaḥ sarūpyo nāma pārthivaḥ |
sarūpyāttu tathāṇḍīraścatvārastasya cātmajāḥ

---

2,74.6

पाण्ड्यश्च केरलश्चैव चोलः कुल्यस्तथैव च ।
तेषां जनपदाः कुल्याः पाण्ड्याश्चोलाः सकेरलाः

pāṇḍyaśca keralaścaiva colaḥ kulyastathaiva ca |
teṣāṃ janapadāḥ kulyāḥ pāṇḍyāścolāḥ sakeralāḥ

---

2,74.7

द्रुह्योश्च तनयौ वीरौ बभ्रुः सेतुश्च विश्रुतौ ।
अरुद्धः सेतुपुत्रस्तु बाब्रवो रिपुरुच्यते

druhyośca tanayau vīrau babhruḥ setuśca viśrutau |
aruddhaḥ setuputrastu bābravo ripurucyate

---

2,74.8

यौवनाश्वेन समितौ कृच्छेण निहतो बली ।
युद्धं सुमहदासीत्तु मासान्परिचतुर्दश

yauvanāśvena samitau kṛccheṇa nihato balī |
yuddhaṃ sumahadāsīttu māsānparicaturdaśa

---

2,74.9

अरुद्धस्य तु दायादो गान्धारो नाम पार्थिवः ।
ख्यायते यस्य नाम्ना तु गान्धारविषयो महान्

aruddhasya tu dāyādo gāndhāro nāma pārthivaḥ |
khyāyate yasya nāmnā tu gāndhāraviṣayo mahān

---

2,74.10

गान्धारादेशजाश्चापि तुरगा वाजिनां वराः ।
गान्धारपुत्रो धर्मस्तु धृतस्तस्य सुतो ऽभवत्

gāndhārādeśajāścāpi turagā vājināṃ varāḥ |
gāndhāraputro dharmastu dhṛtastasya suto 'bhavat

---

2,74.11

धृतस्य दुर्दमो जज्ञे प्रचेतास्तस्य चात्मजः ।
प्रचेतसः पुत्रशतं राजानः सर्व एव ते

dhṛtasya durdamo jajñe pracetāstasya cātmajaḥ |
pracetasaḥ putraśataṃ rājānaḥ sarva eva te

---

2,74.12

म्लेच्छराष्ट्राधिपाः सर्वे ह्युदीचीं दिशमास्थिताः ।
अनोश्चैव सुता वीरास्त्रयः परमधार्मिकाः

mleccharāṣṭrādhipāḥ sarve hyudīcīṃ diśamāsthitāḥ |
anoścaiva sutā vīrāstrayaḥ paramadhārmikāḥ

---

2,74.13

सभानरः कालचक्षुः पराक्षस्चेति विश्रुताः ।
सभानरस्य पुत्रस्तु विद्वान्कालानलो नृपः

sabhānaraḥ kālacakṣuḥ parākṣasceti viśrutāḥ |
sabhānarasya putrastu vidvānkālānalo nṛpaḥ

---

2,74.14

कालानलस्य धर्मात्मा सृंजयो नाम विश्रुतः ।
सृंजयस्याभवत्पुत्रो वीरो नाम्ना पुरञ्जयः

kālānalasya dharmātmā sṛṃjayo nāma viśrutaḥ |
sṛṃjayasyābhavatputro vīro nāmnā purañjayaḥ

---

2,74.15

आसीदिन्द्रसमो राजा प्रतिष्टितयशादिवि ।
महामनाः सुतस्तस्य महाशालस्य धार्मिकः

āsīdindrasamo rājā pratiṣṭitayaśādivi |
mahāmanāḥ sutastasya mahāśālasya dhārmikaḥ

---

2,74.16

सप्तद्वीपेश्वरो राजा चक्रवर्त्ती महायशाः ।
महामनास्तु द्वौ पुत्रौ जनयामास विश्रुतौ

saptadvīpeśvaro rājā cakravarttī mahāyaśāḥ |
mahāmanāstu dvau putrau janayāmāsa viśrutau

---

2,74.17

उशीनरं च धर्मज्ञं तितिक्षुं चैव धार्मिकम् ।
उशीनरस्य पत्न्यस्तु पञ्च राजर्षिवंशजाः

uśīnaraṃ ca dharmajñaṃ titikṣuṃ caiva dhārmikam |
uśīnarasya patnyastu pañca rājarṣivaṃśajāḥ

---

2,74.18

नृगा कृमी नवा दर्वा पञ्चमी च दृषद्वती ।
उशीनरस्य पुत्र्यस्तु पञ्च तासु कुलोद्वहाः

nṛgā kṛmī navā darvā pañcamī ca dṛṣadvatī |
uśīnarasya putryastu pañca tāsu kulodvahāḥ

---

2,74.19

तपस्यतः सुमहतो जाता वृद्धस्य धार्मिकाः ।
नृगायास्तु नृगः पुत्रो नवाया नव एव तु

tapasyataḥ sumahato jātā vṛddhasya dhārmikāḥ |
nṛgāyāstu nṛgaḥ putro navāyā nava eva tu

---

2,74.20

कृम्याः कृमिस्तु दर्वायाः सुव्रतो नाम धार्मिकः ।
दृषद्वती सुतश्चापि शिबिरौशीनरो द्विजाः

kṛmyāḥ kṛmistu darvāyāḥ suvrato nāma dhārmikaḥ |
dṛṣadvatī sutaścāpi śibirauśīnaro dvijāḥ

---

2,74.21

शिबे शिवपुरं ख्यातं यौधेयं तु नृगस्य च ।
नवस्य नवराष्ट्रं तु कृमेस्तु कृमिला पुरी

śibe śivapuraṃ khyātaṃ yaudheyaṃ tu nṛgasya ca |
navasya navarāṣṭraṃ tu kṛmestu kṛmilā purī

---

2,74.22

सुव्रतस्य तथांबष्टा शिबिपुत्रान्निबोधत ।
शिबेस्तु शिबयः पुत्राश्चत्वारो लोकसंमताः

suvratasya tathāṃbaṣṭā śibiputrānnibodhata |
śibestu śibayaḥ putrāścatvāro lokasaṃmatāḥ

---

2,74.23

वृषदर्भः सुवीरस्तु केकयो मद्रकस्तथा ।
तेषां जनपदाः स्फीताः केकया मद्रकास्तथा

vṛṣadarbhaḥ suvīrastu kekayo madrakastathā |
teṣāṃ janapadāḥ sphītāḥ kekayā madrakāstathā

---

2,74.24

वृषदर्भाः सुवीराश्च तितिक्षोः शृणुत प्रजाः ।
तितिक्षुरभवद्राजा पूर्वस्यां दिशि विश्रुतः

vṛṣadarbhāḥ suvīrāśca titikṣoḥ śṛṇuta prajāḥ |
titikṣurabhavadrājā pūrvasyāṃ diśi viśrutaḥ

---

2,74.25

उशद्रथो महाबाहुस्तस्य हेमः सुतो ऽभवत् ।
हेमस्य सुतपा जज्ञे सुतः सुतपसो बलिः

uśadratho mahābāhustasya hemaḥ suto 'bhavat |
hemasya sutapā jajñe sutaḥ sutapaso baliḥ

---

2,74.26

जातो मनुष्ययोन्यां वै क्षीणे वंशे प्रजेप्सया ।
महायोगी स तु बलिर्बद्धो यः स महामनाः

jāto manuṣyayonyāṃ vai kṣīṇe vaṃśe prajepsayā |
mahāyogī sa tu balirbaddho yaḥ sa mahāmanāḥ

---

2,74.27

पुत्रानुत्पादयामास जातुर्वर्ण्यकरान्भुवि ।
अङ्गं स जनयामास वङ्गं सुह्मं तथैव च

putrānutpādayāmāsa jāturvarṇyakarānbhuvi |
aṅgaṃ sa janayāmāsa vaṅgaṃ suhmaṃ tathaiva ca

---

2,74.28

युद्धं कलिङ्गं च तथा वालेयं क्षत्रमुच्यते ।
वालेया ब्राह्मणाश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः

yuddhaṃ kaliṅgaṃ ca tathā vāleyaṃ kṣatramucyate |
vāleyā brāhmaṇāścaiva tasya vaṃśakarāḥ prabhoḥ

---

2,74.29

बलेस्तु ब्रह्मणा दत्ता वराः प्रीतेन धीमतः ।
महायोगित्वमायुश्च कल्पस्य परिमाणकम्

balestu brahmaṇā dattā varāḥ prītena dhīmataḥ |
mahāyogitvamāyuśca kalpasya parimāṇakam

---

2,74.30

संग्रामे वाप्यजेयत्वं धर्मे चैव प्रभावतः ।
त्रैलोक्यदर्शनं चैव प्राधान्यं प्रसवे तथा

saṃgrāme vāpyajeyatvaṃ dharme caiva prabhāvataḥ |
trailokyadarśanaṃ caiva prādhānyaṃ prasave tathā

---

2,74.31

बलेश्चा प्रतिमत्वं वे धर्मतत्त्वार्थदर्शनम् ।
चतुरो नियतान्वर्णांस्त्वं वै स्थापयितेति वै

baleścā pratimatvaṃ ve dharmatattvārthadarśanam |
caturo niyatānvarṇāṃstvaṃ vai sthāpayiteti vai

---

2,74.32

इत्युक्तो विभुना राजा बलिः शान्ति पराययौ ।
कालेन महता विद्वान्स्वं च स्थानमुपागतः

ityukto vibhunā rājā baliḥ śānti parāyayau |
kālena mahatā vidvānsvaṃ ca sthānamupāgataḥ

---

2,74.33

तेषां जनपदाः स्फीता अङ्गवङ्गाश्च सुह्मकाः ।
पुण्ड्राः कलिङ्गश्च तथा तेषां वंशं निबोधत

teṣāṃ janapadāḥ sphītā aṅgavaṅgāśca suhmakāḥ |
puṇḍrāḥ kaliṅgaśca tathā teṣāṃ vaṃśaṃ nibodhata

---

2,74.34

तस्य ते तनयाः सर्वे क्षेत्रजा मुनिसंभवाः ।
संभूता दीर्घतमसः सुदेष्णायां महौजसः

tasya te tanayāḥ sarve kṣetrajā munisaṃbhavāḥ |
saṃbhūtā dīrghatamasaḥ sudeṣṇāyāṃ mahaujasaḥ

---

2,74.35

ऋषय ऊचुः कथं बलेः सुताः पञ्च जनिताः क्षेत्रजाः प्रभो ।
ऋषिणा दीर्घतमसा ह्येतत्प्रब्रूहि पृच्छताम्

ṛṣaya ūcuḥ kathaṃ baleḥ sutāḥ pañca janitāḥ kṣetrajāḥ prabho |
ṛṣiṇā dīrghatamasā hyetatprabrūhi pṛcchatām

---

2,74.36

सूत उवाच उशिजो नाम विख्यात आसीद्धीमानृषिः पुरा ।
भार्या वै ममता नाम बभूवास्य महात्मनः

sūta uvāca uśijo nāma vikhyāta āsīddhīmānṛṣiḥ purā |
bhāryā vai mamatā nāma babhūvāsya mahātmanaḥ

---

2,74.37

उशिजस्य कनीयांस्तु पुरोधा यो दिवौकसाम् ।
बृहस्पतिर्बृहत्तेजा ममतां सो ऽभ्यपद्यत

uśijasya kanīyāṃstu purodhā yo divaukasām |
bṛhaspatirbṛhattejā mamatāṃ so 'bhyapadyata

---

2,74.38

उवाच ममता तं तु बृहस्पतिमनिच्छती ।
अन्तर्वत्न्यस्मि ते भ्रातुर्ज्येष्ठस्यास्य च भामिनी

uvāca mamatā taṃ tu bṛhaspatimanicchatī |
antarvatnyasmi te bhrāturjyeṣṭhasyāsya ca bhāminī

---

2,74.39

अयं हि मे महान्गर्भो रोरवीति बृहस्पते ।
अजस्रं ब्रह्म चाभ्यस्य षडङ्गं वेदमुद्गिरन्

ayaṃ hi me mahāngarbho roravīti bṛhaspate |
ajasraṃ brahma cābhyasya ṣaḍaṅgaṃ vedamudgiran

---

2,74.40

अमोघरे तास्त्वं चापि न मां भजितुमर्हसि ।
अस्मिन्नेव यथाकाले यथा वा मन्यसे विभो

amoghare tāstvaṃ cāpi na māṃ bhajitumarhasi |
asminneva yathākāle yathā vā manyase vibho

---

2,74.41

एवमुक्तस्तया सम्यग्बृहतेजा बृहस्पतिः ।
कामात्मानं महात्मापि नात्मानं सो ऽभ्यधारयत्

evamuktastayā samyagbṛhatejā bṛhaspatiḥ |
kāmātmānaṃ mahātmāpi nātmānaṃ so 'bhyadhārayat

---

2,74.42

संबभूवैव धर्मात्मा तया सार्द्धं बृहस्पति ।
उत्सृजन्तं तदा रेतो गर्भस्थः सो ऽस्य भाषत

saṃbabhūvaiva dharmātmā tayā sārddhaṃ bṛhaspati |
utsṛjantaṃ tadā reto garbhasthaḥ so 'sya bhāṣata

---

2,74.43

शुक्रं त्याक्षीश्च मा जीव द्वयोर्नेहास्ति संभवः ।
अमोघरेतास्त्वं वापि पूर्वं चाहमिहागतः

śukraṃ tyākṣīśca mā jīva dvayornehāsti saṃbhavaḥ |
amogharetāstvaṃ vāpi pūrvaṃ cāhamihāgataḥ

---

2,74.44

शशाप तं तदा क्रुद्ध एवमुक्तो बृहस्पतिः ।
उशिजस्य सुतं भ्रातुर्गर्भस्थं भगवानृषिः

śaśāpa taṃ tadā kruddha evamukto bṛhaspatiḥ |
uśijasya sutaṃ bhrāturgarbhasthaṃ bhagavānṛṣiḥ

---

2,74.45

यस्मात्त्वमीदृशे काले सर्वभूतेप्सिते सति ।
मामेवमुक्तवान्मोहात्तमो दीर्घं ग्रवेक्ष्यसि

yasmāttvamīdṛśe kāle sarvabhūtepsite sati |
māmevamuktavānmohāttamo dīrghaṃ gravekṣyasi

---

2,74.46

ततो दीर्घतमा नाम शापादृषिरजायत ।
अथौशिजो बृहत्कीर्तिर्बृहस्पतिरिबौजसा

tato dīrghatamā nāma śāpādṛṣirajāyata |
athauśijo bṛhatkīrtirbṛhaspatiribaujasā

---

2,74.47

ऊर्द्ध्वरेतास्ततश्चापि न्यवसद्भ्रातुराश्रमे ।
गोधर्मं सौरभेयात्तु वृषभाच्छतवान्प्रभोः

ūrddhvaretāstataścāpi nyavasadbhrāturāśrame |
godharmaṃ saurabheyāttu vṛṣabhācchatavānprabhoḥ

---

2,74.48

तस्य भ्राता पितृव्यस्तु चकार भवनं तदा ।
तस्मिन्हि तत्र वसति यदृच्छाभ्यागतो वृषः

tasya bhrātā pitṛvyastu cakāra bhavanaṃ tadā |
tasminhi tatra vasati yadṛcchābhyāgato vṛṣaḥ

---

2,74.49

दर्शार्थमास्तृतान्दर्भाञ्चचार सुरभीसुतः ।
जग्राह तं दीर्घ तमा विस्फुरन्तं तु शृङ्गयोः

darśārthamāstṛtāndarbhāñcacāra surabhīsutaḥ |
jagrāha taṃ dīrgha tamā visphurantaṃ tu śṛṅgayoḥ

---

2,74.50

स तेन निगृहीतस्तु न चचाल पदात्पदम् ।
ततो ऽब्रवीद् वृषस्तं वै सुंच मां बलिनां वर

sa tena nigṛhītastu na cacāla padātpadam |
tato 'bravīd vṛṣastaṃ vai suṃca māṃ balināṃ vara

---

2,74.51

न मया सादितस्तात बलवांस्तद्विधः क्वचित् ।
त्र्यंबकं वहता देवं यतो जातो ऽस्मि भूतले

na mayā sāditastāta balavāṃstadvidhaḥ kvacit |
tryaṃbakaṃ vahatā devaṃ yato jāto 'smi bhūtale

---

2,74.52

सुंच मां बलिनां श्रेष्ठ प्रतिस्नेहं वरं वृणु ।
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनं जीवंस्त्वं मे क्व यास्यसि

suṃca māṃ balināṃ śreṣṭha pratisnehaṃ varaṃ vṛṇu |
evamukto 'bravīdenaṃ jīvaṃstvaṃ me kva yāsyasi

---

2,74.53

तेन त्वाहं न मोक्ष्यामि परस्वादं चतुष्पदम् ।
ततस्तं दीर्घतमसं स वृषः प्रत्युवाच ह

tena tvāhaṃ na mokṣyāmi parasvādaṃ catuṣpadam |
tatastaṃ dīrghatamasaṃ sa vṛṣaḥ pratyuvāca ha

---

2,74.54

नास्माकं विद्यते तात पातकं स्तेयमेव च ।
भक्ष्याभक्ष्यं न जानीमः पेयापेयं च सर्वशः

nāsmākaṃ vidyate tāta pātakaṃ steyameva ca |
bhakṣyābhakṣyaṃ na jānīmaḥ peyāpeyaṃ ca sarvaśaḥ

---

2,74.55

कार्या कार्यं च वै विप्र गम्यगम्यं तथैव च ।
न पाप्मानो वयं विप्र धर्मो ह्येष गवां श्रुतः

kāryā kāryaṃ ca vai vipra gamyagamyaṃ tathaiva ca |
na pāpmāno vayaṃ vipra dharmo hyeṣa gavāṃ śrutaḥ

---

2,74.56

गवां नाम स वे श्रुत्वा संभ्रान्तस्त ममुञ्चत ।
भक्त्या चानुश्रविकया गोसुतं वै प्रसादयन्

gavāṃ nāma sa ve śrutvā saṃbhrāntasta mamuñcata |
bhaktyā cānuśravikayā gosutaṃ vai prasādayan

---

2,74.57

प्रसादतो वृषेन्द्रस्य गोधर्मं जगृहे ऽथ सः ।
मनसैव तदा दध्रे तद्विधस्तत्परायणः

prasādato vṛṣendrasya godharmaṃ jagṛhe 'tha saḥ |
manasaiva tadā dadhre tadvidhastatparāyaṇaḥ

---

2,74.58

ततो यवीयसः पत्नीमौतथ्यस्याभ्यमन्यत ।
विचेष्टमानां रुदतीं दैवात्संमूढचेतनः

tato yavīyasaḥ patnīmautathyasyābhyamanyata |
viceṣṭamānāṃ rudatīṃ daivātsaṃmūḍhacetanaḥ

---

2,74.59

अवलेपं तु तंमत्वा सुरद्वांस्तस्य नाक्षमत् ।
गोधर्म वै बलं कृत्वा स्नुषां स ह्यभ्यमन्यत

avalepaṃ tu taṃmatvā suradvāṃstasya nākṣamat |
godharma vai balaṃ kṛtvā snuṣāṃ sa hyabhyamanyata

---

2,74.60

विपर्ययं तु तं दृष्ट्वा शरद्वान्प्रविचिन्त्य च ।
भविष्यमर्थं ज्ञात्वा च महात्मा त्ववमत्य तम्

viparyayaṃ tu taṃ dṛṣṭvā śaradvānpravicintya ca |
bhaviṣyamarthaṃ jñātvā ca mahātmā tvavamatya tam

---

2,74.61

प्रोवाच दीर्घतमसं क्रोधात्संरक्तलोचनः ।
गम्यागम्यं न जानीषे गोधर्मात्प्रार्थयन्स्रुषाम्

provāca dīrghatamasaṃ krodhātsaṃraktalocanaḥ |
gamyāgamyaṃ na jānīṣe godharmātprārthayansruṣām

---

2,74.62

दुर्वृत्तं त्वां त्यजाम्येष गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा ।
यस्मात्त्वमन्धो वृद्धश्च भर्त्तव्यो दुरनुष्ठितः

durvṛttaṃ tvāṃ tyajāmyeṣa gaccha tvaṃ svena karmaṇā |
yasmāttvamandho vṛddhaśca bharttavyo duranuṣṭhitaḥ

---

2,74.63

तेनासि त्वं परित्यक्तो दुराचारो ऽसि मे मतः ।
सूत उवाच कर्मण्यस्मिंस्ततः क्रूरे तस्य बुद्धिरजायत

tenāsi tvaṃ parityakto durācāro 'si me mataḥ |
sūta uvāca karmaṇyasmiṃstataḥ krūre tasya buddhirajāyata

---

2,74.64

निर्भर्त्स्य चैव बहुशो बाहुभ्यां परिगृह्य च ।
कोष्टे समुद्रे प्रक्षिप्य गङ्गांभसि समुत्सृजत्

nirbhartsya caiva bahuśo bāhubhyāṃ parigṛhya ca |
koṣṭe samudre prakṣipya gaṅgāṃbhasi samutsṛjat

---

2,74.65

उह्यमानः समुद्रस्तु सप्ताहं श्रोतसा तदा ।
तं सस्त्रीको बलिर्नाम राजा धर्मार्थतत्त्ववित्

uhyamānaḥ samudrastu saptāhaṃ śrotasā tadā |
taṃ sastrīko balirnāma rājā dharmārthatattvavit

---

2,74.66

अपश्यन्मज्जमानं तु स्रोतसोभ्यासमागतम् ।
तं गृहीत्वा स धर्मात्मा बलिर्वैरोचनस्तदा

apaśyanmajjamānaṃ tu srotasobhyāsamāgatam |
taṃ gṛhītvā sa dharmātmā balirvairocanastadā

---

2,74.67

अन्तःपुरे जुगोपैनं भक्ष्यैर्भोज्यैश्च तर्पयन् ।
प्रीतः स वै वरेणाथ च्छन्दयामास वै बलिम्

antaḥpure jugopainaṃ bhakṣyairbhojyaiśca tarpayan |
prītaḥ sa vai vareṇātha cchandayāmāsa vai balim

---

2,74.68

स च तस्माद्वरं वव्रे पुत्रार्थी दानवर्षभः ।
बलिरुवाच संतानार्थं महाभाग भार्यायां मम मानद

sa ca tasmādvaraṃ vavre putrārthī dānavarṣabhaḥ |
baliruvāca saṃtānārthaṃ mahābhāga bhāryāyāṃ mama mānada

---

2,74.69

पुत्रान्धर्मार्थसंयुक्तानुत्पादयितुमर्हसि ।
एवमुक्तस्तुतेनर्षिस्तथास्त्वित्युक्तवान्हितम्

putrāndharmārthasaṃyuktānutpādayitumarhasi |
evamuktastutenarṣistathāstvityuktavānhitam

---

2,74.70

सुदेष्णां नाम भार्यां स्वां राजास्मै प्राहिणोत्तदा ।
अन्धं वृद्धं च तं दृष्ट्वा न सा देवी जगाम ह

sudeṣṇāṃ nāma bhāryāṃ svāṃ rājāsmai prāhiṇottadā |
andhaṃ vṛddhaṃ ca taṃ dṛṣṭvā na sā devī jagāma ha

---

2,74.71

स्वां च धात्रेयिकां तस्मै भूषयित्वा व्यसर्जयत् ।
कक्षीवच्चक्षुषौ तस्यां शूद्रयोन्यामृषिर्वशी

svāṃ ca dhātreyikāṃ tasmai bhūṣayitvā vyasarjayat |
kakṣīvaccakṣuṣau tasyāṃ śūdrayonyāmṛṣirvaśī

---

2,74.72

जनया मास धर्मात्मा पुत्रावेतौ महौजसौ ।
कक्षीवच्चक्षुषौ तौ तु दृष्ट्वा राजा बलिस्तदा

janayā māsa dharmātmā putrāvetau mahaujasau |
kakṣīvaccakṣuṣau tau tu dṛṣṭvā rājā balistadā

---

2,74.73

अधीतौ विधिवत्सम्य गीश्वरौ ब्रह्मवादिनौ ।
सिद्धौ प्रत्यक्षधर्माणौ बुद्धौ श्रेष्ठतमावपि

adhītau vidhivatsamya gīśvarau brahmavādinau |
siddhau pratyakṣadharmāṇau buddhau śreṣṭhatamāvapi

---

2,74.74

ममैताविति होवाच बलिर्वैरोचनस्त्वृषिम् ।
नेत्युवाच ततस्तं तु ममैताविति चाब्रवीत्

mamaitāviti hovāca balirvairocanastvṛṣim |
netyuvāca tatastaṃ tu mamaitāviti cābravīt

---

2,74.75

उत्पन्नौ शूद्रयोनौ तु भवतः क्ष्मासुरोत्तमौ ।
अन्धं वृद्धं च मां मत्वा सुदेष्णा महिषी तव

utpannau śūdrayonau tu bhavataḥ kṣmāsurottamau |
andhaṃ vṛddhaṃ ca māṃ matvā sudeṣṇā mahiṣī tava

---

2,74.76

प्राहिणोदवमानीय शूद्रीं धात्रेयिकां मम ।
ततः प्रसादयामास पुनस्तमृषिसत्तमम्

prāhiṇodavamānīya śūdrīṃ dhātreyikāṃ mama |
tataḥ prasādayāmāsa punastamṛṣisattamam

---

2,74.77

बलिर्भार्यां सुदेष्णा च भर्त्सयामास वै प्रभुः ।
पुनश्चैनामलङ्कृत्य ऋषये प्रत्यपादयत्

balirbhāryāṃ sudeṣṇā ca bhartsayāmāsa vai prabhuḥ |
punaścaināmalaṅkṛtya ṛṣaye pratyapādayat

---

2,74.78

तां स दीर्घतमा देवीमब्रवीद्यदि मां शुभे ।
दध्ना लवणमिश्रेण स्वभ्यक्तं नग्नकं तथा

tāṃ sa dīrghatamā devīmabravīdyadi māṃ śubhe |
dadhnā lavaṇamiśreṇa svabhyaktaṃ nagnakaṃ tathā

---

2,74.79

लेहिष्यस्यजुगुप्सन्ती ह्यापादतलमस्तकम् ।
ततस्त्वं प्राप्स्यसे देवि पुत्रांश्च मनसेप्सितान्

lehiṣyasyajugupsantī hyāpādatalamastakam |
tatastvaṃ prāpsyase devi putrāṃśca manasepsitān

---

2,74.80

तस्य सा तद्वचो देवी सर्वं कृतवती तथा ।
अपानं च समासाद्य जुगुप्संती ह्यवर्जयत्

tasya sā tadvaco devī sarvaṃ kṛtavatī tathā |
apānaṃ ca samāsādya jugupsaṃtī hyavarjayat

---

2,74.81

तमुवाच ततः सर्षिर्यस्ते परिहृतं शुभे ।
विनापानं कुमारं त्वं जनयिष्यसि पूर्वजम्

tamuvāca tataḥ sarṣiryaste parihṛtaṃ śubhe |
vināpānaṃ kumāraṃ tvaṃ janayiṣyasi pūrvajam

---

2,74.82

ततस्तं दीर्घतमसं सा देवी प्रत्युवाच ह ॥
नार्हसि त्वं महाभाग पुत्रं दातुं ममेदृशम्

tatastaṃ dīrghatamasaṃ sā devī pratyuvāca ha // nārhasi tvaṃ mahābhāga putraṃ dātuṃ mamedṛśam

---

2,74.83

ऋषिरुवाच तवापरधो देव्येष नान्यथा भविता तु वै ।
देवीदृशं च ते पौत्रमहं दास्यामि सुप्रते

ṛṣiruvāca tavāparadho devyeṣa nānyathā bhavitā tu vai |
devīdṛśaṃ ca te pautramahaṃ dāsyāmi suprate

---

2,74.84

तस्यापानं विना चैव योग्यभावो भविष्यति ।
तां स दीर्घतमाश्चैव कुक्षौ स्पृष्ट्वदमब्रवीत्

tasyāpānaṃ vinā caiva yogyabhāvo bhaviṣyati |
tāṃ sa dīrghatamāścaiva kukṣau spṛṣṭvadamabravīt

---

2,74.85

प्राशितं दधियत्ते ऽद्य ममाङ्गाद्वै शुचिस्मिते ।
तेन ते पूरितो गर्भः पौर्णमास्यामिवोदधिः

prāśitaṃ dadhiyatte 'dya mamāṅgādvai śucismite |
tena te pūrito garbhaḥ paurṇamāsyāmivodadhiḥ

---

2,74.86

भविष्यन्ति कुमारास्ते पञ्च देवसुतोपमाः ।
तेजस्विनः पराक्रान्ता यज्वानो धार्मिकास्तथा

bhaviṣyanti kumārāste pañca devasutopamāḥ |
tejasvinaḥ parākrāntā yajvāno dhārmikāstathā

---

2,74.87

ततोंऽगस्तु सुदेष्णाया ज्येष्ठपुत्रो व्यजायत ।
वङ्गस्तस्मात्कलिङ्गस्तु पुण्ड्रः सुह्मस्तथैव च

tatoṃ'gastu sudeṣṇāyā jyeṣṭhaputro vyajāyata |
vaṅgastasmātkaliṅgastu puṇḍraḥ suhmastathaiva ca

---

2,74.88

वंशभाजस्तु पञ्चैते बलेः क्षेत्रे ऽभवंस्तदा ।
इत्येते दीर्घतमसा बलेर्दत्ताः सुताः पुरा

vaṃśabhājastu pañcaite baleḥ kṣetre 'bhavaṃstadā |
ityete dīrghatamasā balerdattāḥ sutāḥ purā

---

2,74.89

प्रजा ह्युपहतास्तस्य ब्रह्मणा कारणं प्रति ।
अपत्यमस्य दारेषु स्वेषु माभून्महात्मनः

prajā hyupahatāstasya brahmaṇā kāraṇaṃ prati |
apatyamasya dāreṣu sveṣu mābhūnmahātmanaḥ

---

2,74.90

ततो मनुष्ययोन्यां वै जनयामास स प्रजाः ।
सुरभिर्दीर्घत मसमथ प्रीतो वचो ऽब्रवीत्

tato manuṣyayonyāṃ vai janayāmāsa sa prajāḥ |
surabhirdīrghata masamatha prīto vaco 'bravīt

---

2,74.91

विचार्य यस्माद्गोधर्मं त्वमेवं कृतवानसि ।
भक्त्या चानन्ययास्मासु मुने प्रीतास्मि तेन ते

vicārya yasmādgodharmaṃ tvamevaṃ kṛtavānasi |
bhaktyā cānanyayāsmāsu mune prītāsmi tena te

---

2,74.92

तस्मात्तव तमो दीर्घं निस्तदाम्यद्य पश्य वै ।
बार्हस्पत्यं च यत्ते ऽन्यत्पापं संतिष्ठते तनौ

tasmāttava tamo dīrghaṃ nistadāmyadya paśya vai |
bārhaspatyaṃ ca yatte 'nyatpāpaṃ saṃtiṣṭhate tanau

---

2,74.93

जरामृत्युभयं चैव ह्याघ्राय प्रणुदामि ते ।
आघ्रातमात्रो ऽसा पश्यत्सद्यस्तमसि नाशिते

jarāmṛtyubhayaṃ caiva hyāghrāya praṇudāmi te |
āghrātamātro 'sā paśyatsadyastamasi nāśite

---

2,74.94

आयुष्मांश्च युवा चैव चक्षुष्मांश्च ततो ऽभवत् ।
गवा हृततमाः सो ऽथ गौतमः समपद्यत

āyuṣmāṃśca yuvā caiva cakṣuṣmāṃśca tato 'bhavat |
gavā hṛtatamāḥ so 'tha gautamaḥ samapadyata

---

2,74.95

कक्षीवांस्तु ततो गत्वा सह पित्रा गिरिव्रजम् ।
यथोद्दिष्टं हि पित्राथ चचार विपुलं तपः

kakṣīvāṃstu tato gatvā saha pitrā girivrajam |
yathoddiṣṭaṃ hi pitrātha cacāra vipulaṃ tapaḥ

---

2,74.96

ततः कालेन महता तपसा भावितः स वै ।
विधूय सानुजो दोषान्ब्राह्मण्यं प्राप्तवान्प्रभुः

tataḥ kālena mahatā tapasā bhāvitaḥ sa vai |
vidhūya sānujo doṣānbrāhmaṇyaṃ prāptavānprabhuḥ

---

2,74.97

ततो ऽब्रवीत्पिता त्वेनं पुत्रवानस्म्यहं प्रभो ।
सुपुत्रेण त्वया तात कृतार्थश्च यशस्विना

tato 'bravītpitā tvenaṃ putravānasmyahaṃ prabho |
suputreṇa tvayā tāta kṛtārthaśca yaśasvinā

---

2,74.98

युक्तात्मानं ततः सो ऽथ प्राप्तवान्ब्रह्मणः क्षयम् ।
ब्राह्मण्यं प्राप्य कक्षीवान्सहस्रमसृजत्सुतान्

yuktātmānaṃ tataḥ so 'tha prāptavānbrahmaṇaḥ kṣayam |
brāhmaṇyaṃ prāpya kakṣīvānsahasramasṛjatsutān

---

2,74.99

कूष्माण्डा गौतमास्ते वै स्मृताः कक्षीवतः सुताः ।
इत्येष दीर्घतमसो बलेर्वैरोचनस्य वै

kūṣmāṇḍā gautamāste vai smṛtāḥ kakṣīvataḥ sutāḥ |
ityeṣa dīrghatamaso balervairocanasya vai

---

2,74.100

समागमः समाख्यातः संतानश्चोभयोस्तथा ।
बलिस्तानभिषिच्येह पञ्च पुत्रानकल्मषान्

samāgamaḥ samākhyātaḥ saṃtānaścobhayostathā |
balistānabhiṣicyeha pañca putrānakalmaṣān

---

2,74.101

कृतार्थः सो ऽपि योगात्मा योगमाश्रित्य च प्रभुः ।
अदृश्यः सर्वभूतानां कालाकाक्षी चरत्युत

kṛtārthaḥ so 'pi yogātmā yogamāśritya ca prabhuḥ |
adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kālākākṣī caratyuta

---

2,74.102

तत्राङ्गस्य तु राजर्षे राजासीद्दधिवाहनः ।
सो ऽपराधात्सुदेष्णाया अनपानो ऽभवन्नृपः

tatrāṅgasya tu rājarṣe rājāsīddadhivāhanaḥ |
so 'parādhātsudeṣṇāyā anapāno 'bhavannṛpaḥ

---

2,74.103

अनपानस्य पुत्रस्तु राजा दिविरथः स्मृतः ।
पुत्रो दिविरथस्यासीद्विद्वान्धर्मरथो नृपः

anapānasya putrastu rājā divirathaḥ smṛtaḥ |
putro divirathasyāsīdvidvāndharmaratho nṛpaḥ

---

2,74.104

एते एक्ष्वाकवः प्रोक्ता भवितारः कलौ युगे ।
बृहद्बलान्वये जाता महावीर्यपराक्रमाः

ete ekṣvākavaḥ proktā bhavitāraḥ kalau yuge |
bṛhadbalānvaye jātā mahāvīryaparākramāḥ

---

2,74.105

शूराश्च कृतविद्याश्च सत्यसंधा जितेन्द्रियाः ।
अत्रानुवंशश्लोको ऽयं भविष्यज्ज्ञैरुदाहृतः

śūrāśca kṛtavidyāśca satyasaṃdhā jitendriyāḥ |
atrānuvaṃśaśloko 'yaṃ bhaviṣyajjñairudāhṛtaḥ

---

2,74.106

इक्ष्वाकूणामयं वंशः सुमित्रान्तो भविष्यति ।
सुमित्रं प्राप्य राजानं संस्थां प्राप्स्यति वै कलौ

ikṣvākūṇāmayaṃ vaṃśaḥ sumitrānto bhaviṣyati |
sumitraṃ prāpya rājānaṃ saṃsthāṃ prāpsyati vai kalau

---

2,74.107

इत्येतन्मानवं क्षत्रमैलं च समुदात्दृतम् ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मगधो यो बृहद्रथः

ityetanmānavaṃ kṣatramailaṃ ca samudātdṛtam |
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi magadho yo bṛhadrathaḥ

---

2,74.108

जरासंधस्य ये वंशे सहदेवान्वये नृपाः ।
अतीता वर्त्तमानाश्च भविष्याश्च तथा पुनः

jarāsaṃdhasya ye vaṃśe sahadevānvaye nṛpāḥ |
atītā varttamānāśca bhaviṣyāśca tathā punaḥ

---

2,74.109

प्राधान्यतः प्रवक्ष्यामि गदतो मे निबोधत ।
संग्रामे भारते तस्मिन्सहदेवो निपातितः

prādhānyataḥ pravakṣyāmi gadato me nibodhata |
saṃgrāme bhārate tasminsahadevo nipātitaḥ

---

2,74.110

सोमापिस्तस्य तनयो राजर्षिः स गिरिव्रजे ।
पञ्चाशतं तथाष्टौ च समा राज्यमकारयत्

somāpistasya tanayo rājarṣiḥ sa girivraje |
pañcāśataṃ tathāṣṭau ca samā rājyamakārayat

---

2,74.111

श्रुतश्रवाः सप्तषष्टिः समास्तस्य सुतो ऽभवत् ।
अयुतायुस्तु षड्विंशद्राज्यं वर्षाण्यकारयत्

śrutaśravāḥ saptaṣaṣṭiḥ samāstasya suto 'bhavat |
ayutāyustu ṣaḍviṃśadrājyaṃ varṣāṇyakārayat

---

2,74.112

समाः शतं निरामित्रो महीं भुक्त्वा दिवं गतः ।
पञ्चाशतं समाः षट् च सुक्षत्रः प्राप्तवान्महीम्

samāḥ śataṃ nirāmitro mahīṃ bhuktvā divaṃ gataḥ |
pañcāśataṃ samāḥ ṣaṭ ca sukṣatraḥ prāptavānmahīm

---

2,74.113

त्रयोविंशद्बृहत्कर्मा राज्यं वर्षाण्यकारयत् ।
सेनाजित्सांप्रतं चापि एता वै भोक्ष्यते समाः

trayoviṃśadbṛhatkarmā rājyaṃ varṣāṇyakārayat |
senājitsāṃprataṃ cāpi etā vai bhokṣyate samāḥ

---

2,74.114

श्रुतञ्जयस्तु वर्षाणि चत्वारिंशद्भविष्यति ।
रिपुञ्जयो महाबाहुर्महाबुद्धिपराक्रमः

śrutañjayastu varṣāṇi catvāriṃśadbhaviṣyati |
ripuñjayo mahābāhurmahābuddhiparākramaḥ

---

2,74.115

पञ्जत्रिंशत्तु वर्षाणि महीं पालयिता नृपः ।
अष्टपञ्जाशतं जाब्दान्राज्ये स्थास्यति वै शुचिः

pañjatriṃśattu varṣāṇi mahīṃ pālayitā nṛpaḥ |
aṣṭapañjāśataṃ jābdānrājye sthāsyati vai śuciḥ

---

2,74.116

अष्टाविंशत्समाः पूर्णाः क्षेमो राजा भविष्यति ।
सुव्रतस्तु चतुःषष्टिं राज्यं प्राप्स्यति वीर्यवान्

aṣṭāviṃśatsamāḥ pūrṇāḥ kṣemo rājā bhaviṣyati |
suvratastu catuḥṣaṣṭiṃ rājyaṃ prāpsyati vīryavān

---

2,74.117

पञ्च वर्षाणि पूर्णानि धर्मनेत्रो भविष्यति ।
भोक्ष्यते नृपतिश्चेमा अष्टपञ्चाशतं समाः

pañca varṣāṇi pūrṇāni dharmanetro bhaviṣyati |
bhokṣyate nṛpatiścemā aṣṭapañcāśataṃ samāḥ

---

2,74.118

अष्टत्रिंशत्समाराष्ट्रं सुश्रमस्य भविष्यति ।
चत्वारिंशद्दशाष्टौ च दृढसेनो भविष्यति

aṣṭatriṃśatsamārāṣṭraṃ suśramasya bhaviṣyati |
catvāriṃśaddaśāṣṭau ca dṛḍhaseno bhaviṣyati

---

2,74.119

त्रयस्त्रिंशत्तु वर्षाणि सुमतिः प्राप्स्यते ततः ।
चत्वारिंशत्समा राजा सुनेत्रो भोक्ष्यते ततः

trayastriṃśattu varṣāṇi sumatiḥ prāpsyate tataḥ |
catvāriṃśatsamā rājā sunetro bhokṣyate tataḥ

---

2,74.120

सत्यजित्पृथिवी राष्ट्रं त्र्यशीतिं भोक्ष्यते समाः ।
प्राप्येमं विश्वाजिच्चापि पञ्चविंशद्भविष्यति

satyajitpṛthivī rāṣṭraṃ tryaśītiṃ bhokṣyate samāḥ |
prāpyemaṃ viśvājiccāpi pañcaviṃśadbhaviṣyati

---

2,74.121

अरिञ्जयस्तु वर्षाणां पञ्चाशत्प्राप्यते महीम् ।
द्वाविंशच्च नृपा ह्येते भवितारो बृहद्रथाः

ariñjayastu varṣāṇāṃ pañcāśatprāpyate mahīm |
dvāviṃśacca nṛpā hyete bhavitāro bṛhadrathāḥ

---

2,74.122

पूर्मं वर्षसहस्रं वै तेषां राज्यं भविष्यति ।
बृहद्रथेष्वतीतेषु वीरहन्तृष्ववर्त्तिषु

pūrmaṃ varṣasahasraṃ vai teṣāṃ rājyaṃ bhaviṣyati |
bṛhadratheṣvatīteṣu vīrahantṛṣvavarttiṣu

---

2,74.123

शुनकः स्वामिनं हत्वा पुत्रं समभिषेक्ष्यति ।
मिषतां क्षत्रियाणां हि प्रद्योतिं नृपतिं बलात्

śunakaḥ svāminaṃ hatvā putraṃ samabhiṣekṣyati |
miṣatāṃ kṣatriyāṇāṃ hi pradyotiṃ nṛpatiṃ balāt

---

2,74.124

स वै प्रणतसामन्तो भविष्येण प्रवर्त्तितः ।
त्रयोविंशत्समा राजा भविता स नरोत्तमः

sa vai praṇatasāmanto bhaviṣyeṇa pravarttitaḥ |
trayoviṃśatsamā rājā bhavitā sa narottamaḥ

---

2,74.125

चतुर्विंशत्समा राजा पालको भविता ततः ।
विशाखयूपो भविता नृपः पञ्चाशतं समाः

caturviṃśatsamā rājā pālako bhavitā tataḥ |
viśākhayūpo bhavitā nṛpaḥ pañcāśataṃ samāḥ

---

2,74.126

एकविंशत्समा राज्य मजकस्य भविष्यति ।
भविष्यति समा विंशत्तत्सुतो नन्दिवर्द्धनः

ekaviṃśatsamā rājya majakasya bhaviṣyati |
bhaviṣyati samā viṃśattatsuto nandivarddhanaḥ

---

2,74.127

अष्टत्रिंशच्छतं भाव्याः प्राद्योताः पञ्च ते नृपाः ।
हत्वा तेषां यशः कृत्स्नं शिशुनागो भविष्यति

aṣṭatriṃśacchataṃ bhāvyāḥ prādyotāḥ pañca te nṛpāḥ |
hatvā teṣāṃ yaśaḥ kṛtsnaṃ śiśunāgo bhaviṣyati

---

2,74.128

वाराणस्यां सुतस्तस्य संयास्यति गिरिव्रजम् ।
शिशुनागश्च वर्षाणि चत्वारिंशद्भविष्यति

vārāṇasyāṃ sutastasya saṃyāsyati girivrajam |
śiśunāgaśca varṣāṇi catvāriṃśadbhaviṣyati

---

2,74.129

काकवर्णः सुतस्तस्य पट्त्रिंशच्च भविष्यति ।
ततस्तु विंशतिं राजा क्षेमधर्मा भवष्यति

kākavarṇaḥ sutastasya paṭtriṃśacca bhaviṣyati |
tatastu viṃśatiṃ rājā kṣemadharmā bhavaṣyati

---

2,74.130

चत्वारिंशत्समा राष्ट्रं क्षत्रौजाः प्राप्स्यते ततः ।
अष्टत्रिंशत्समा राजाविधिसारो भविष्यति

catvāriṃśatsamā rāṣṭraṃ kṣatraujāḥ prāpsyate tataḥ |
aṣṭatriṃśatsamā rājāvidhisāro bhaviṣyati

---

2,74.131

अजातशत्रुर्भविता पञ्चविंशत्समा नृपः ।
पञ्चत्रिंशत्समा राजा दर्भकस्तु भविष्यति

ajātaśatrurbhavitā pañcaviṃśatsamā nṛpaḥ |
pañcatriṃśatsamā rājā darbhakastu bhaviṣyati

---

2,74.132

उदयी भविता तस्मात्त्रयस्त्रिंशत्समा नृपः ।
स वै पुरवरं राजा वृथिव्यां कुसुमाह्वयम्

udayī bhavitā tasmāttrayastriṃśatsamā nṛpaḥ |
sa vai puravaraṃ rājā vṛthivyāṃ kusumāhvayam

---

2,74.133

गगाया दक्षिणे कूले चतुर्थे ऽह्नि कारिष्यति ।
चत्वारिशत्समा भाव्यो राजा वै नन्दिवर्द्धनः

gagāyā dakṣiṇe kūle caturthe 'hni kāriṣyati |
catvāriśatsamā bhāvyo rājā vai nandivarddhanaḥ

---

2,74.134

चत्वारिशत्त्रयश्चैव सहानन्दिर्भविष्यति ।
भविष्यन्ति च वर्षाणि षष्ट्युत्तरशतत्रयम्

catvāriśattrayaścaiva sahānandirbhaviṣyati |
bhaviṣyanti ca varṣāṇi ṣaṣṭyuttaraśatatrayam

---

2,74.135

शिशुनागा दशैवैते राजानः क्षत्रबन्धवः ।
एतैः सार्द्धं भविष्यन्ति तावत्कालं नृपाः परे

śiśunāgā daśaivaite rājānaḥ kṣatrabandhavaḥ |
etaiḥ sārddhaṃ bhaviṣyanti tāvatkālaṃ nṛpāḥ pare

---

2,74.136

एक्ष्वाकवश्चतुर्विंशत्पञ्चालाः पञ्चविंशतिः ।
कालकास्तु चतुर्विंशच्चतुर्विंशत्तु हैहयाः

ekṣvākavaścaturviṃśatpañcālāḥ pañcaviṃśatiḥ |
kālakāstu caturviṃśaccaturviṃśattu haihayāḥ

---

2,74.137

द्वात्रिंशदेकलिङ्गास्तु पञ्चविंशत्तथा शकाः ।
कुरवश्चापि षट्त्रिंशदष्टाविंशति मैथिलाः

dvātriṃśadekaliṅgāstu pañcaviṃśattathā śakāḥ |
kuravaścāpi ṣaṭtriṃśadaṣṭāviṃśati maithilāḥ

---

2,74.138

शूरसेनास्त्रयोविंशद्वीतिहोत्राश्च विंशतिः ।
तुल्यकालं भविष्यन्ति सर्वं एव महीक्षितः

śūrasenāstrayoviṃśadvītihotrāśca viṃśatiḥ |
tulyakālaṃ bhaviṣyanti sarvaṃ eva mahīkṣitaḥ

---

2,74.139

महानन्दिसुतश्चापि शूद्रायाः कालसंवृतः ।
उत्पत्स्यते महा पद्मः सर्वक्षत्रान्तकृन्नृपः

mahānandisutaścāpi śūdrāyāḥ kālasaṃvṛtaḥ |
utpatsyate mahā padmaḥ sarvakṣatrāntakṛnnṛpaḥ

---

2,74.140

ततः प्रभृति राजानो भविष्यः शूद्रयोनयः ।
एकराट् स महापद्म एकच्चत्रो भविष्यति

tataḥ prabhṛti rājāno bhaviṣyaḥ śūdrayonayaḥ |
ekarāṭ sa mahāpadma ekaccatro bhaviṣyati

---

2,74.141

अष्टाशीति तु वर्षाणि पृथिवीं पालयिष्यति ।
सर्वक्षत्रं समुद्धृत्य भाविनोरऽथस्य वै बलात्

aṣṭāśīti tu varṣāṇi pṛthivīṃ pālayiṣyati |
sarvakṣatraṃ samuddhṛtya bhāvinor'thasya vai balāt

---

2,74.142

तत्पश्चात्तत्सुता ह्यष्टौ समाद्वादश ते नृपाः ।
महापद्मस्य पर्याये भविष्यन्ति नृपाः क्रमात्

tatpaścāttatsutā hyaṣṭau samādvādaśa te nṛpāḥ |
mahāpadmasya paryāye bhaviṣyanti nṛpāḥ kramāt

---

2,74.143

उद्धरिष्यति तान्सर्वान्कौटिल्यो वै द्विजर्षभः ।
भुक्त्वा महीं वर्षशतं नरेद्रः स भविष्यति

uddhariṣyati tānsarvānkauṭilyo vai dvijarṣabhaḥ |
bhuktvā mahīṃ varṣaśataṃ naredraḥ sa bhaviṣyati

---

2,74.144

चन्द्रगुप्तं नृपं राज्ये कौटिल्यः स्थापयिष्यति ।
चतुर्विंशत्समा राजा चन्द्रगुप्तो भविष्यति

candraguptaṃ nṛpaṃ rājye kauṭilyaḥ sthāpayiṣyati |
caturviṃśatsamā rājā candragupto bhaviṣyati

---

2,74.145

भविता भद्रसारस्तु पञ्चविंशत्समा नृपः ।
षट्त्रिंशत्तु समा राजा अशोकानां च तृप्तिदः

bhavitā bhadrasārastu pañcaviṃśatsamā nṛpaḥ |
ṣaṭtriṃśattu samā rājā aśokānāṃ ca tṛptidaḥ

---

2,74.146

तस्य पुत्रः कुलालस्तु वर्षाण्यष्टौ भविष्यति ।
कुशालसूनुरष्टौ च भोक्ता वै बन्धुपालितः

tasya putraḥ kulālastu varṣāṇyaṣṭau bhaviṣyati |
kuśālasūnuraṣṭau ca bhoktā vai bandhupālitaḥ

---

2,74.147

बन्धुपालितदायादो भविता चेन्द्रपालितः ।
भविता सप्त वर्षाणि देववर्मा नराधिपः

bandhupālitadāyādo bhavitā cendrapālitaḥ |
bhavitā sapta varṣāṇi devavarmā narādhipaḥ

---

2,74.148

राजा शतधनुश्चापि तस्य पुत्रो भविष्यति ।
बृहद्रथश्च वर्षाणि सप्त वै भविता नृपः

rājā śatadhanuścāpi tasya putro bhaviṣyati |
bṛhadrathaśca varṣāṇi sapta vai bhavitā nṛpaḥ

---

2,74.149

इत्येते नव मौर्या वै भोक्ष्यन्ति च वसुंधराम् ।
सप्तत्रिंशच्छतं पूर्णं तेभ्यः शुङ्गो गमिष्यति

ityete nava mauryā vai bhokṣyanti ca vasuṃdharām |
saptatriṃśacchataṃ pūrṇaṃ tebhyaḥ śuṅgo gamiṣyati

---

2,74.150

पुष्पमित्रस्तु सेनानीरुद्धृत्यतु बृहद्रथम् ।
कारयिष्यति वै राज्यं समाः षष्टिं स चैव तु

puṣpamitrastu senānīruddhṛtyatu bṛhadratham |
kārayiṣyati vai rājyaṃ samāḥ ṣaṣṭiṃ sa caiva tu

---

2,74.151

अग्निमित्रो नृपश्चाष्टौ भविष्यति समा नृपः ।
भविता चापि सुज्येष्टः सप्त वर्षाणि वै ततः

agnimitro nṛpaścāṣṭau bhaviṣyati samā nṛpaḥ |
bhavitā cāpi sujyeṣṭaḥ sapta varṣāṇi vai tataḥ

---

2,74.152

वसुमित्रस्ततो भाव्यो दशवर्षाणि पार्थिवः ।
ततो भद्रः समे द्वे तु भविष्यति नृपश्च वै

vasumitrastato bhāvyo daśavarṣāṇi pārthivaḥ |
tato bhadraḥ same dve tu bhaviṣyati nṛpaśca vai

---

2,74.153

भविष्यति समास्तस्मात्तिस्र एव पुलिन्दकः ।
राजा घोषस्ततश्चापि वर्षाणि भविता त्रयः

bhaviṣyati samāstasmāttisra eva pulindakaḥ |
rājā ghoṣastataścāpi varṣāṇi bhavitā trayaḥ

---

2,74.154

सप्त वै वज्र मित्रंस्तु समा राजा ततः पुनः ।
द्वात्रिंशद्भविता वापि समा भागवतो नृपः

sapta vai vajra mitraṃstu samā rājā tataḥ punaḥ |
dvātriṃśadbhavitā vāpi samā bhāgavato nṛpaḥ

---

2,74.155

भविष्यति सुतस्तस्य देवभूमिः समा दश ।
दशैते शुङ्गराजानो भोक्ष्यन्तीमां वसुंधराम्

bhaviṣyati sutastasya devabhūmiḥ samā daśa |
daśaite śuṅgarājāno bhokṣyantīmāṃ vasuṃdharām

---

2,74.156

शतं पूर्मं दश द्वे च तेभ्यः कण्वं गमिष्यति ।
अमात्यो वसुदेवस्तु बाल्याद्व्यसनिनं नृपम्

śataṃ pūrmaṃ daśa dve ca tebhyaḥ kaṇvaṃ gamiṣyati |
amātyo vasudevastu bālyādvyasaninaṃ nṛpam

---

2,74.157

देवभूमिं ततो हत्वा शुङ्गेषु भविता नृपः ।
भविष्यति समा राजा पञ्च कण्वायनस्तु सः

devabhūmiṃ tato hatvā śuṅgeṣu bhavitā nṛpaḥ |
bhaviṣyati samā rājā pañca kaṇvāyanastu saḥ

---

2,74.158

भूमिमित्रः सुतस्तस्य चतुर्विंशद्भविष्यति ।
भविता द्वादश समास्तस्मान्नारायणो नृपः

bhūmimitraḥ sutastasya caturviṃśadbhaviṣyati |
bhavitā dvādaśa samāstasmānnārāyaṇo nṛpaḥ

---

2,74.159

सुशर्मा तत्सुतश्चापि भविष्यति चतुःसमाः ।
कण्वायनास्तु चत्वारश्चत्वारिंशच्च पञ्च च

suśarmā tatsutaścāpi bhaviṣyati catuḥsamāḥ |
kaṇvāyanāstu catvāraścatvāriṃśacca pañca ca

---

2,74.160

समा भोक्ष्यन्ति वृथिवीं पुनरन्ध्रान्गमिष्यति ।
कण्वायनमथोद्धृत्य सुशर्माणं प्रसह्य तम्

samā bhokṣyanti vṛthivīṃ punarandhrāngamiṣyati |
kaṇvāyanamathoddhṛtya suśarmāṇaṃ prasahya tam

---

2,74.161

सिंधुको ह्यन्ध्रजातीयः प्राप्स्यतीमां वसुंधराम् ।
त्रयोविंशत्समा राजा सिंधुको भविता त्वथ

siṃdhuko hyandhrajātīyaḥ prāpsyatīmāṃ vasuṃdharām |
trayoviṃśatsamā rājā siṃdhuko bhavitā tvatha

---

2,74.162

कृष्णो भ्रातास्य वर्षाणि सो ऽस्माद्दश भविष्यति ।
श्रीशान्तकर्णिर्भविता तस्य पुत्रस्तु वै महान्

kṛṣṇo bhrātāsya varṣāṇi so 'smāddaśa bhaviṣyati |
śrīśāntakarṇirbhavitā tasya putrastu vai mahān

---

2,74.163

पञ्चाशत्तु समाः षट् च शान्तकर्णिर् भविष्यति ।
आपोलवोद्वादश वै तस्य पुत्रो भविष्यति

pañcāśattu samāḥ ṣaṭ ca śāntakarṇir bhaviṣyati |
āpolavodvādaśa vai tasya putro bhaviṣyati

---

2,74.164

चतुर्विंशत्तु वर्षाणि पटुमांश्च भविष्यति ।
भवितानिष्टकर्मा तु वर्षाणां पञ्चविंशतिम्

caturviṃśattu varṣāṇi paṭumāṃśca bhaviṣyati |
bhavitāniṣṭakarmā tu varṣāṇāṃ pañcaviṃśatim

---

2,74.165

ततः संवत्सरं पूर्णं हालो राजा भविष्यति ।
पञ्चपत्तल्लको नाम भविष्यति महाबलः

tataḥ saṃvatsaraṃ pūrṇaṃ hālo rājā bhaviṣyati |
pañcapattallako nāma bhaviṣyati mahābalaḥ

---

2,74.166

भाव्यःपुरीषभीरुस्तु समाः सो ऽप्येकविंशतिम् ।
शातकर्णिर्वर्षमेकं भविष्यति नराधिपः

bhāvyaḥpurīṣabhīrustu samāḥ so 'pyekaviṃśatim |
śātakarṇirvarṣamekaṃ bhaviṣyati narādhipaḥ

---

2,74.167

अष्टविंशतिवर्षाणि शिवस्वातिर्भविष्यति ।
राजा च गौतमी पुत्र एकविंशत्समा नृपः

aṣṭaviṃśativarṣāṇi śivasvātirbhaviṣyati |
rājā ca gautamī putra ekaviṃśatsamā nṛpaḥ

---

2,74.168

एकोनविंशति राजा यज्ञः श्रीशातकर्ण्यथ ।
षडेव भविता त्समाद्विजयस्तु समानृपः

ekonaviṃśati rājā yajñaḥ śrīśātakarṇyatha |
ṣaḍeva bhavitā tsamādvijayastu samānṛpaḥ

---

2,74.169

देडश्रीशातकर्णी च तस्य पुत्रः समास्त्रयः ।
पुलोमारिः समाः सप्त ततश्चैषां भविष्यति

deḍaśrīśātakarṇī ca tasya putraḥ samāstrayaḥ |
pulomāriḥ samāḥ sapta tataścaiṣāṃ bhaviṣyati

---

2,74.170

इत्येते वै नृपास्त्रिंशदन्ध्रा भोक्ष्यन्ति वै महीम् ।
समाः शतानि चत्वारि पञ्चाशत्षट् तथैव च

ityete vai nṛpāstriṃśadandhrā bhokṣyanti vai mahīm |
samāḥ śatāni catvāri pañcāśatṣaṭ tathaiva ca

---

2,74.171

अन्ध्राणां संस्थिताः पञ्च तेषां वंश्याश्च ये पुनः ।
सप्तैव तु भविष्यन्ति दशाभीरास्ततो नृपाः

andhrāṇāṃ saṃsthitāḥ pañca teṣāṃ vaṃśyāśca ye punaḥ |
saptaiva tu bhaviṣyanti daśābhīrāstato nṛpāḥ

---

2,74.172

सप्त गर्दभिनश्चापि ततो ऽथ दश वै शकाः ।
यवनाष्टौ भविष्यन्ति तुषारास्तु चतुर्दश

sapta gardabhinaścāpi tato 'tha daśa vai śakāḥ |
yavanāṣṭau bhaviṣyanti tuṣārāstu caturdaśa