1. Brahmavaivarta Purāṇa (part 1 of 2)

श्रीगणेशाय नमः ।।

।। अथ ब्रह्मवैवर्ते ब्रह्मखण्डम् ।।

गणेशब्रह्मशसुरेशशेषाः सुराश्च सर्वे मनवो मुनीन्द्राः ।।

सरस्वतीश्रीगिरिजादिकाश्च यं नमन्ति देव्यः प्रणमामि तं विभुम।।१।।

स्थूलास्तनूर्विदधतं त्रिगुणं विराजं विश्वानि लोमविवरेषु महान्तमाद्यम्।।

सृष्ट्युन्मुखः स्वकलयाऽपि ससर्ज सूक्ष्मं नित्यं समेत्य हृदि यस्तमजं भजामि।।२।।

ध्यायन्ते ध्याननिष्ठाः सुरनरमनवो योगिनो योगरूढाः सन्तः स्वप्नेऽपि सन्तं कतिकतिजनिभिर्यं न पश्यन्ति तप्त्वा ।।

ध्याये स्वेच्छामयं तं त्रिगुणपरमहो निर्विकारं निरीहं भक्त्या ध्यानैकहेतोर्निरुपमरुचिरश्यामरूपं दधानम् ।। ३ ।।

वन्दे कृष्णं गुणातीतं परं ब्रह्माच्युतं यतः ।।

आविर्बभूवुः प्रकृतिब्रह्मविष्णुशिवादयः ।।४।।

ॐ नमो भगवते वासु देवाय ।।

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।।

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।। १ ।।

अमृतपरमपूर्वं भारतीकामधेनुं श्रुतिगणकृतवत्सो व्यासदेवो दुदोह ।।

अतिरुचिरपुराणं ब्रह्मवैवर्त्तमेतत्पिबत पिबत मुग्धा दुग्धमक्षय्यमिष्टम्।।२।।

भारते नैमिषारण्ये ऋषयः शौनकादयः ।।

नित्यां नैमित्तिकीं कृत्वा क्रियामूषुः कुशासने ।। १ ।।

एतस्मिन्नन्तरे सौतिमागच्छन्तं यदृच्छया ।।

प्रणतं सुविनीतं तं विलोक्य ददुरासनम् ।। २।।

तं सम्पूज्यातिथिं भक्त्या शौनको मुनिपुङ्गवः।।

पप्रच्छ कुशलं शांतं शान्तः पौराणिकं मुदा ।। ३ ।।

वर्त्मायासविनिर्मुक्तं वसन्तं सुस्थिरासने ।।

सस्मितं सर्वतत्त्वज्ञं पुराणानां पुराणवित् ।। ४ ।।

परं कृष्णकथोपेतं पुराणं श्रुति संमतम्।।

मङ्गलं मङ्गलार्हं च मङ्गल्यं मङ्गलालयम् ।। ५ ।।

सर्वमङ्गलबीजं च सर्वदा मङ्गलप्रदम् ।।

सर्वामङ्गलनिघ्नं च सर्वसंपत्करं परम् ।। ६ ।।

हरिभक्तिप्रदं शश्वत्सुखदं मोक्षदं भवात् ।।

तत्त्वज्ञानप्रदं दारपुत्रपौत्रविवर्द्धनम् ।। ७ ।।

पप्रच्छ सुविनीतं च सुप्रीतो मुनिसंसदि ।।

यथाऽऽकाशे तारकाणां द्विजराजो विराजते ।। ८ ।।

।। शौनक उवाच ।। ।।

प्रस्थानं भवतः कुत्र कुत आयासि ते शिवम् ।।

किमस्माकं पुण्यदिनमद्य त्वद्दर्शनेन च ।। ९ ।।

वयमेव कलौ भीता विशिष्टज्ञानवर्जिताः ।।

मुमुक्षवो भवे मग्नास्तद्धेतुस्त्वमिहागतः ।। 1.1.१० ।।

भवान्साधुर्महाभागः पुराणेषु पुराणवित् ।।

सर्वेषु च पुराणेषु निष्णातोऽतिकृपानिधिः ।। ११ ।।

श्रीकृष्णे निश्चला भक्तिर्यतो भवति शाश्वती ।।

तत्कथ्यतां महाभाग पुराणं ज्ञानवर्द्धनम् ।। १२ ।।

गरीयसी या साक्षाच्च कर्ममूलनिकृन्तनी ।।

संसारसन्निबद्धानां निगडच्छेदकर्तरी ।। १३ ।।

भवदावाग्निदग्धानां पीयूष वृष्टिवर्षिणी ।।

सुखदाऽऽनन्ददा सौते शश्वच्चेतसि जीविनाम् ।। १४ ।।

यत्रादौ सर्वबीजं च परं ब्रह्मनिरूपणम् ।।

तस्य सृष्ट्युन्मुखस्यापि सृष्टेरुत्कीर्त्तनं परम्।। १५ ।।

साकारं वा निराकारं परमात्मस्वरूपकम् ।।

किमाकारञ्च तद्ब्रह्म तद्ध्यानं किञ्च भावनम् ।। १६ ।।

ध्यायन्ते वैष्णवाः किंवा शान्ताश्च योगिनस्तथा ।।

मतं प्रधानं केषां वा गूढं वेदे निरूपितम् ।। १७ ।।

प्रकृतेश्च य आकारो यत्र वत्सनिरूपितः ।।

गुणानां लक्षणं यत्र महदादेश्च निश्चयः ।। १८ ।।

गोलोकवर्णनं यत्र यत्र वैकुण्ठवर्णनम् ।।

वर्णनं शिवलोकस्य यत्रान्यत् स्वर्गवर्णनम् ।। १९ ।।

अंशानां च कलानां च यत्र सौते निरूपणम् ।।

के प्राकृताः का प्रकृतिः क आत्मा प्रकृतेः परः ।। 1.1.२० ।।

निगूढं जन्म येषां वा देवानां देवयोषिताम् ।।

समुत्पत्तिः समुद्राणां शैलानां सरितामपि ।। २१ ।।

के वांऽशाः प्रकृतेश्चापि कलाः का वा कलाकलाः ।।

तासाञ्च चरितं ध्यानं पूजास्तोत्रादिकं शुभम् ।। २२ ।।

दुर्गा सरस्वती लक्ष्मी सावित्रीणाञ्च वर्णनम् ।।

यत्रैव राधिकाख्यानमत्यपूर्वं सुधोपमम् ।। २३ ।।

जीवकर्मविपाकश्च नरकाणाञ्च वर्णनम् ।।

कर्मणां खण्डनं यत्र यत्र तेभ्यो विमोक्षणम् ।। २४ ।।

येषाञ्च जीविनां यद्यत्स्थानं यत्र शुभाशुभम्।।

जीविनां कर्मणो यस्माद्यासु यासु च योनिषु।। २५ ।।

जीविनां कर्मणो यस्माद्योयो रोगो भवेदिह ।।

मोक्षणं कर्मणो यस्मात्तेषाञ्च तन्निरूपय ।। २६ ।।

मनसा तुलसी काली गङ्गा पृध्वी वसुन्धरा ।।

आसां यत्र शुभाख्यानमन्यासामपि यत्र वै ।। २७ ।।

शालिग्रामशिलानाञ्च दानानाञ्च निरूपणम् ।।

अपूर्वं यत्र वा सौते धर्माधर्मनिरूपणम् ।। २८ ।।

गणेश्वरस्य चरितं यत्र तज्जन्म कर्म च ।।

कवचस्तोत्रमन्त्राणां गूढानां यत्र वर्णनम् ।। २९ ।।

यदपूर्वमुपाख्यानमश्रुतं परमाद्भुतम् ।।

कृत्वा मनसि तत्सर्वं साम्प्रतं वक्तुमर्हसि ।। 1.1.३० ।।

यत्र जन्म भ्रमो विश्वे पुण्यक्षेत्रे च भारते ।।

परिपूर्णतमस्यापि कृष्णस्य परमात्मनः ।। ३१ ।।

जन्म कस्य गृहे लब्धं पुण्ये पुण्यवतो मुने ।।

सुतं प्रसूता का धन्या मान्या पुण्यवती सती ।। ३२ ।।

आविर्भूय च तद्गेहात्क्वागतः केन हेतुना ।।

गत्वा किं कृतवांस्तत्र कथं वा पुनरागतः ।। ३३ ।।

भारावतरणं केन प्रार्थितो गोश्चकार सः ।।

विधाय किंवा सेतुं च गोलोकं गतवान्पुनः ।। ३४ ।।

इतीदमन्यदाख्यानं पुराणं श्रुतिदुर्लभम् ।।

दुर्विज्ञेयं मुनीनां च मनोनिर्मलकारणम् ।। ३५ ।।

स्वज्ञानाद्यन्मया पृष्टमपृष्टं वा शुभाशुभम् ।।

सद्यो वैराग्यजननं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।। ३६ ।।

शिष्यपृष्टमपृष्टं वा व्याख्यानं कुरुते च यः ।।

स सद्गुरुः सतां श्रेष्ठो योग्यायोग्ये च यः समः ।। ३७ ।।

सौतिरुवाच ।।

सर्वं कुशलमस्माकं त्वत्पादपद्मदर्शनात् ।।

सिद्धक्षेत्रादागतोऽहं यामि नारायणाश्रमम् ।। ३८ ।।

दृष्ट्वा विप्रसमूहं च नमस्कर्तुमिहागतः ।।

द्रष्टुं च नैमिषारण्यं पुण्यदं चापि भारते ।। ३९ ।।

देवं विप्रं गुरुं दृष्ट्वा न नमेद्यस्तु संभ्रमात् ।।

स कालसूत्रं व्रजति यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।। 1.1.४० ।।

हरिर्ब्राह्मणरूपेक्षण शश्वद् भ्रमति भूतले ।।

सुकृती प्रणमेत्पुण्याद्ब्राह्मणं हरिरूपिणम् ।। ४१ ।।

भगवन्यत्त्वया पृष्टं ज्ञातं सर्वमभीप्सितम् ।।

सारभूतं पुराणेषु ब्रह्मवैवर्त्तमुत्तमम् ।। ।। ४२ ।।

पुराणोपपुराणानां वेदानां भ्रमभञ्जनम् ।।

हरिभक्तिप्रदं सर्वतत्त्वज्ञानविवर्द्धनम् ।। ४३ ।।

कामिनां कामदं चेदं मुमुक्षूणां च मोक्षदम् ।।

भक्तिप्रदं वैष्णवानां कल्पवृक्षस्वरूपकम् ।। ४४ ।।

ब्रह्मखण्डं सर्वबीजं परब्रह्मनिरूपणम् ।।

ध्यायन्ते योगिनः सन्तो वैष्णवा यत्परात्परम् ।।४५।।

वैष्णवा योगिनः सन्तो न च भिन्नाश्च शौनक ।।

स्वाज्ञानपरिपाकेन भवन्ति जीविनः क्रमात् ।। ।।४६।।

सन्तो भवन्ति सत्सङ्गाद्योगिसंगेन योगिनः ।।

वैष्णवा भक्तसंगेन क्रमात्सद्योगिनः पराः ।।४७।।

यत्रोद्भवश्च देवानां देवीनां सर्वजीविनाम् ।।

ततः प्रकृतिखण्डे च देवीनां चरितं शुभम् ।। ४८ ।।

जीवकर्मविपाकश्च शालिग्रामनिरूपणम् ।।

तासां च कवच स्तोत्रमन्त्रपूजानिरूपणम् ।। ४९ ।।

प्रकृतेर्लक्षणं तत्र कलांशानां निरूपणम् ।।

कीर्त्तेरुत्कीर्तनं तासां प्रभावश्च निरूपितः ।। 1.1.५० ।।

सुकृतीनां दुष्कृतीनां यद्यत्स्थानं शुभाशुभम् ।।

वर्णनं नरकाणां च रोगाणां मोक्षणं ततः ।। ५१ ।।

ततो गणेशखण्डे च तज्जन्म परिकीर्तितम् ।।

अतीवापूर्वचरितं श्रुतिवेदसुदुर्लभम् ।। ५२ ।।

गणेशभृगुसंवादे सर्वतत्त्वनिरूपणम् ।।

निगूढकवचस्तोत्रमन्त्रतन्त्र निरूपणम् ।। ५३ ।।

श्रीकृष्णजन्मखण्डं च कीर्तितं च ततः परम् ।।

भारते पुण्यक्षेत्रे च श्रीकृष्णजन्म कर्म च ।। ५४ ।।

भुवो भारावतरणं क्रीडाकौतुकमङ्गलम् ।।

सतां सेतुविधानं च जन्मखण्डे निरूपितम् ।। ५५ ।।

इदं ते कथितं विप्र पुराणप्रवरं परम् ।।

चतुःखण्डैः परिमितं सर्वधर्मनिरूपणम् ।। ५६ ।।

सर्वेषामीप्सितं श्रीदं सर्वाशापूर्णकारणम् ।।

ब्रह्मवैवर्तकं नाम सर्वाभीष्टफलप्रदम् ।। ५७ ।।

सारभूतं पुराणेषु केवलं वेदसंमितम् ।।

विवृतं ब्रह्मकार्त्स्न्यं च कृष्णेन यत्र शौनक ।। ५८ ।।

ब्रह्मवैवर्तकं तेन प्रवदन्ति पुराविदः ।।

इदं पुराणसूत्रं च पुरा दत्तं च ब्रह्मणे ।। ५९ ।।

निरामये च गोलोके कृष्णेन परमात्मना ।।

महातीर्थे पुष्करे च दत्तं धर्माय ब्रह्मणा ।।1.1.६०।।

धर्मेण दत्तं पुत्राय प्रीत्या नारायणाय च ।।६१।।

नारदो व्यासदेवाय प्रददौ जाह्नवीतटे ।।

व्यासः पुराणसूत्रं तत्संव्यस्य विपुलं महत् ।। ६२ ।।

मह्यं ददौ सिद्धक्षेत्रे पुण्यदेशे मनोहरम् ।।

मयेदं कथितं ब्रह्मंस्तत्समग्रं निशामय ।। ६३ ।।

अष्टादशसहस्रं तु व्यासेनेदं पुराणकम् ।।

पुराणकार्त्स्न्यश्रवणे यत्फलं लभते नरः ।।

तत्फलं लभते नूनमध्यायश्रवणेन च ।। ६४ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मखण्डेऽनुक्रमणिका नाम प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

शौनक उवाच ।।

किमपूर्वं श्रुतं सौते परमाद्भुतमीप्सितम् ।।

सर्वं कथय संव्यस्य ब्रह्मखण्डमनुत्तमम् ।। १ ।।

सौतिरुवाच ।।

वन्दे गुरोः पादपद्मं व्यासस्यामिततेजसः ।।

हरिं देवान्द्विजान्नत्वा धर्मान्वक्ष्ये सनातनान् ।। २ ।।

यच्छ्रुतं व्यासवक्त्रेण ब्रह्मखण्डमनुत्तमम् ।।

अज्ञानान्धतमोध्वंसि ज्ञानवर्त्मप्रदीपकम् ।।३।।

ज्योतिःसमूहं प्रलये पुराऽऽसीत्केवलं द्विज ।।

सूर्य्यकोटिप्रभं नित्यमसंख्यं विश्वकारणम् ।।४ ।।

स्वेच्छामयस्य च विभोस्तज्ज्योतिरुज्ज्वलं महत् ।।

ज्योतिरभ्यन्तरे लोकत्रयमेव मनोहरम् ।।५।।

तेषामुपरि गोलोकं नित्यमीश्वरवद् द्विज।।

त्रिकोटियोजनायामविस्तीर्णं मण्डलाकृति ।।६।।

तेजःस्वरूपं सुमहद्रत्नभूमिमयं परम्।।

अदृश्यं योगिभिः स्वप्ने दृश्यं गम्यं च वैष्णवैः ।।७।।

योगेन धृतमीशेन चान्तरिक्षस्थितं वरम् ।।

आधिव्याधिजरामृत्युशोकभीतिविवर्जितम् ।। ८ ।।

सद्रत्नरचितासंख्यमन्दिरैः परिशोभितम् ।।

लये कृष्णयुतं सृष्टौ गोपगोपीभिरावृतम् ।। ९ ।।

तदधो दक्षिणे सव्ये पञ्चाशत्कोटियोजनान् ।।

वैकुण्ठं शिवलोकं तु तत्समं सुमनोहरम् ।। 1.2.१० ।।

कोटियोजनविस्तीर्णं वैकुण्ठं मण्डलाकृति ।।

लये शून्यं च सृष्टौ च लक्ष्मीनारायणान्वितम् ।। ११ ।।

चतुर्भुजैः पार्षदैश्च जरामृत्य्वादिवर्जितम् ।।

सव्ये च शिवलोकं च कोटियोजनविस्तृतम् ।। १२ ।।

लये शून्यं च सृष्टौ च सपार्षदशिवान्वितम् ।।

गोलोकाभ्यन्तरे ज्योतिरतीव सुमनोहरम् ।। १३ ।।

परमाह्लादकं शश्वत्परमानन्दकारकम् ।।

ध्यायन्ते योगिनः शश्वद्योगेन ज्ञानचक्षुषा ।।१४।।

तदेवानन्दजनकं निराकारं परात्परम् ।।

तज्ज्योतिरन्तरे रूपमतीव सुमनोहरम् ।। १५ ।।

नवीननीरदश्यामं रक्तपङ्कजलोचनम्।।

शारदीयपार्वणेन्दुशोभितं चामलाननम् ।। १६ ।।

कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलाधाम मनोरमम् ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं सस्मितं पीतवाससम् ।। १७ ।।

सद्रत्नभूषणौघेन भूषितं भक्तवत्सलम्।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं कस्तूरीकुङ्कुमान्वितम् ।। १८ ।।

श्रीवत्सवक्षःसंभ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ।।

सद्रत्नसाररचितकिरीटमुकुटोज्ज्वलम् ।। १९ ।।

रत्नसिंहासनस्थं च वनमालाविभूषितम् ।।

तदेव परमं ब्रह्म भगवन्तं सनातनम् ।। 1.2.२० ।।

स्वेच्छामयं सर्वबीजं सर्वाधारं परात्परम् ।।

किशोरवयसं शश्वद्गोपवेषविधायकम् ।। २१ ।।

कोटिपूर्णेन्दुशोभाढ्यं भक्तानुग्रहकारकम् ।।

निरीहं निर्विकारं च परिपूर्णतमं विभुम् ।।२२।।

रासमण्डलमध्यस्थं शान्तं रासेश्वरं वरम् ।।

माङ्गल्यं मङ्गलार्हं च माङ्गल्यं मङ्गलप्रदम्।।२३।।

परमानन्दबीजं च सत्यमक्षरमव्ययम् ।। ।

सर्वसिद्धेश्वरं सर्वसिद्धिरूपं च सिद्धिदम्।।२४।।

प्रकृतेः परमीशानं निर्गुणं नित्यविग्रहम्।।

आद्यं पुरुषमव्यक्तं पुरुहूतं पुरुष्टुतम्।।२५।।

सत्यं स्वतन्त्रमेकं च परमात्मस्वरूपकम् ।।

ध्यायन्ते वैष्णवाः शान्ताः शान्तं तन्परमायणम् ।। २६ ।।

एवंरूपं परं बिभ्रद्भगवानेक एव सः ।।

दिग्भिश्च नभसा सार्द्धं शून्यं विश्वं ददर्श ह ।।२७।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मखण्डे परब्रह्मनिरूपणं नाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

सौतिरुवाच ।।

दृष्ट्वा शून्यमयं विश्वं गोलोकं च भयङ्करम्।।

निर्जन्तु निर्जलं घोरं निर्वातं तमसा वृतम् ।। १ ।।

वृक्षशैलसमुद्रादिविहीनं विकृताकृतम् ।।

निर्मुक्तिकं च निर्धातु निःसस्यं निस्तृणं द्विज।।२।।

आलोच्य मनसा सर्वमेक एवासहायवान् ।।

स्वेच्छया स्रष्टुमारेभे सृष्टिं स्वेच्छामयः प्रभुः ।। ३ ।।

आविर्बभूवुः सर्गादौ पुंसो दक्षिणपार्श्वतः ।।

भवकारणरूपाश्च मूर्तिमन्तस्त्रयो गुणाः ।। ४ ।।

ततो महानहङ्कारः पञ्चतन्मात्र एव च ।।

रूपरसगन्धस्पर्शशब्दाश्चैवेतिसंज्ञकाः ।। ५ ।।

आविर्बभूव पश्चात्स्वयं नारायणः प्रभुः ।।

श्यामो युवा पीतवासा वनमाली चतुर्भुजः ।। ६ ।।

शंखचक्रगदापद्मधरः स्मेरमुखाम्बुजः ।।

रत्नभूषणभूषाढ्यः शार्ङ्गी कौस्तुभभूषणः ।। ७ ।।

श्रीवत्सवक्षाः श्रीवासः श्रीविधिः श्रीविभावनः ।।

शारदेन्दुप्रभामृष्टसुखेन्दुसुमनो हरः ।। ८ ।।

कामदेवप्रभामृष्टरूपलावण्यसुन्दरः ।।

श्रीकृष्णपुरतः स्थित्वा तुष्टाव तं पुटाञ्जलिः ।। ९ ।।

नारायण उवाच ।।

वरं वरेण्यं वरदं वरार्हं वरकारणम् ।।

कारणं कारणानां च कर्म तत्कर्मकारणम् ।। 1.3.१० ।।

तपस्तत्फलदं शश्वत्तपस्वीशं च तापसम् ।।

वन्दे नवघनश्यामं स्वात्मारामं मनोहरम् ।।११।।

निष्कामं कामरूपं च कामघ्नं कामकारणम्।।

सर्वं सर्वेश्वरं सर्वं बीजरूपमनुत्तमम् ।। ।। १२ ।।

वेदरूपं वेदभवं वेदोक्तफलदं फलम् ।।

वेदज्ञं तद्विधानं च सर्ववेदविदांवरम् ।। १३ ।।

इत्युक्त्वा भक्तियुक्तश्च स उवास तदाज्ञया ।।

रत्नसिंहासने रम्ये पुरतः परमात्मनः ।। १४ ।।

नारायणकृतं स्तोत्रं यः पठेत्सुसमाहितः ।।

त्रिसंध्यं यः पठेन्नित्यं पापं तस्य न विद्यते ।। १५ ।।

पुत्रार्थी लभते पुत्रं भार्य्यार्थी लभते प्रियाम् ।।

भ्रष्टराज्यो लभेद्राज्यं धनं भ्रष्टधनो लभेत् ।।१६।।

कारागारे विपद्ग्रस्तः स्तोत्रेणानेन मुच्यते ।।

रोगात्प्रमुच्यते रोगी ध्रुवं श्रुत्वा च संयतः ।। १७ ।।

सौतिरुवाच ।।

आविर्बभूव तत्पश्चादात्मनो वामपार्श्वतः ।।

शुद्धस्फटिकसङ्काशः पञ्चवक्त्रो दिगम्बरः ।। १८ ।।

तप्तकाञ्चनवर्णाभ जटाभारधरो वरः ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यस्त्रिनेत्रश्चन्द्रशेखरः ।। १९ ।।

त्रिशूलपट्टिशधरो जपमालाकरः परः ।।

सर्वसिद्धेश्वरः सिद्धो योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः ।। 1.3.२० ।।

मृत्योर्मृत्युरीश्वरश्च मृत्युर्मृत्युञ्जयः शिवः ।।

ज्ञानानन्दो महाज्ञानी महाज्ञानप्रदः परः ।।२१।।

पूर्णचन्द्रप्रभामृष्टमुखदृश्यो मनोहरः ।।

वैष्णवानां च प्रवरः प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा।।२२।।

श्रीकृष्पुरतः स्थित्वा तुष्टाव तं पुटाञ्जलिः।।

पुलकाङ्कितसर्वाङ्गः साश्रुनेत्रोऽतिगद्गदः।।२३।।

महादेव उवाच ।।

जयस्वरूपं जयदं जयेशं जयकारणम् ।।

प्रवरं जयदानां च वन्दे तमपराजितम् ।। २४ ।।

विश्वं विश्वेश्वरेशं च विश्वेशं विश्वकारणम् ।।

विश्वाधारं च विश्वस्तं विश्वकारणकारणम् ।। २५ ।।

विश्वरक्षाकारणं च विश्वघ्नं विश्वजं परम् ।।

फलबीजं फलाधारं फलं च तत्फलप्रदम् ।। २६ ।।

तेजःस्वरूपं तेजोदं सर्वतेजस्विनां वरम् ।।

इत्येवमुक्त्वा तं नत्वा रत्नसिंहासने वरे ।।

नारायणं च संभाष्य स उवास तदाज्ञया ।। २७ ।।

इति शम्भुकृतं स्तोत्रं यो जनः संयतः पठेत् ।।

सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य विजयं च पदे पदे ।। २८ ।।

सन्ततं वर्द्धते मित्रं धनमैश्वर्य्यमेव च ।।

शत्रुसैन्यं क्षयं याति दुःखानि दुरितानि च ।। २९ ।।

इति ब्रह्मवैवर्ते शम्भुकृतं श्रीकृष्णस्तोत्रम् ।।

सौतिरुवाच ।।

आविर्वभूव तत्पश्चात्कृष्णस्य नाभिपङ्कजात् ।।

महातपस्वी वृद्धश्च कमण्डलुकरो वरः ।। 1.3.३० ।।

शुक्लवासाः शुक्लदन्तः शुक्लकेशश्चतुर्मुखः ।।

योगीशः शिल्पिनामीशः सर्वेषां जनको गुरुः ।। ३१ ।।

तपसां फलदाता च प्रदाता सर्वसम्पदाम् ।।

स्रष्टा विधाता कर्त्ता च हर्त्ता च सर्वकर्मणाम् ।।३२ ।।

धाता चतुर्णां वेदानां ज्ञाता वेदप्रसूपतिः ।।

शान्तः सरस्वतीकान्तः सुशीलश्च कृपानिधिः।।३३

श्रीकृष्णपुरतः स्थित्वा तुष्टाव तं पुटाञ्जलिः ।।

पुलकांकितसर्वांगो भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।। ३४ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

कृष्णं वन्दे गुणातीतं गोविन्दमेकमक्षरम् ।।

अव्यक्तमव्ययं व्यक्तं गोपवेषविधायिनम् ।। ३५ ।।

किशोरवयसं शान्तं गोपीकान्तं मनोहरम् ।।

नवीननीरदश्यामं कोटिकन्दर्पसुन्दरम्।।३६।।

वृन्दावनवनाभ्यर्णे रासमण्डलसंस्थितम् ।।

रासेश्वरं रासवासं रासोल्लाससमुत्सुकम्।।३७।।

इत्येवमुक्त्वा तं नत्वा रत्नसिंहासने वरम् ।।

नारायणेशौ संभाष्य स उवास तदाज्ञया ।। ३८ ।।

इति ब्रह्मकृतं स्तोत्रं प्रातरुत्थाय यः पठेत्।।

पापानि तस्य नश्यन्ति दुःस्वप्नः सुस्वप्नो भवेत् ।। ३९ ।।

भक्तिर्भवति गोविन्दे श्रीपुत्रपौत्रवर्द्धिनी ।।

अकीर्तिः क्षयमाप्नोति सत्कीर्त्तिर्वर्द्धते चिरम् ।। 1.3.४० ।।

इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मकृतं श्रीकृष्णस्तोत्रम् ।।

सौतिरुवाच ।।

आविर्बभूव तत्पश्चाद्वक्षसः परमात्मनः ।।

सस्मितः पुरुषः कश्चिच्छुक्लवर्णो जटाधरः ।। ४१ ।।

सर्वसाक्षी च सर्वज्ञः सर्वेषां सर्वकर्मणाम् ।।

समः सर्वत्र सदयो हिंसाकोपविवर्जितः ।। ४२ ।।

धर्मज्ञानयुतो धर्मो धर्मिष्ठो धर्मदो भवेत् ।।

स एव धर्मिणां धर्मः परमात्मा फलोद्भवः ।। ४३ ।।

श्रीकृष्णपुरतः स्थित्वा प्रणम्य दण्डवद्भुवि ।।

तुष्टाव परमात्मानं सर्वेशं सर्वकामदम् ।। ४४ ।।

श्रीधर्म उवाच ।। ।।

कृष्णं विष्णुं वासुदेवं परमात्मानमीश्वरम् ।।

गोविन्दं परमानन्दमेकमक्षरमच्युतम् ।। ४५ ।।

गोपेश्वरं च गोपीशं गोपं गोरक्षकं विभुम् ।।

गवामीशं च गोष्ठस्थं गोवत्सपुच्छधारिणम् ।।४६।।

गोगोपगोपीमध्यस्थं प्रधानं पुरुषोत्तमम् ।।४७।।

इत्युच्चार्य्य समुत्तिष्ठन्रत्नसिंहासने वरे ।।

ब्रह्मविष्णुमहेशांस्तान्सम्भाष्य स उवास ह।।४८।।

चतुर्विशतिनामानि धर्मवक्त्रोद्गतानि च।।

यः पठेत्प्रातरुत्थाय स सुखी सर्वतो जयी ।।४९।।

मृत्युकाले हरेर्नाम तस्य साध्यं लभेद् धुवम् ।।

स यात्यन्ते हरेः स्थानं हरिदास्यं भवेद्ध्रुवम् ।।1.3.५०।।

नित्यं धर्मस्तं घटते नाधर्मे तद्रतिर्भवेत् ।।

चतुर्वर्ग फलं तस्य शश्वत्करगतं भवेत्।।५१।।

तं दृष्ट्वा सर्वपापानि पलायन्ते भयेन च।।

भयानि चैव दुःखानि वैनतेयमिवोरगाः।।५२।।

इति ब्रह्मवैवर्त्ते धर्मकृतं श्रीकृष्णस्तोत्रम् ।।

सौतिरुवाच ।।

आविर्बभूव कन्यैका धर्मस्य वामपार्श्वतः ।।

मूर्त्तिर्मूर्तिमती साक्षाद्द्वितीया कमलालया ।।५३ ।।

आविर्बभूव तत्पश्चान्मुखतः परमात्मनः ।।

एका देवी शुक्लवर्णा वीणापुस्तकधारिणी ।।५४।।

कोटिपूर्णेन्दुशोभा ढ्या शरत्पङ्कजलोचना ।।

वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्नभूषणभूषिता ।। ५५ ।।

सस्मिता सुदती श्यामा सुन्दरीणां च सुन्दरी ।।

श्रेष्ठा श्रुतीनां शास्त्राणां विदुषां जननी परा ।। ५६ ।।

वागधिष्ठातृदेवी सा कवीनामिष्टदेवता ।।

शुद्धसत्त्वस्वरूपा च शान्तरूपा सरस्वती ।। ५७ ।।

गोविन्दपुरतः स्थित्वा जगौ प्रथमतः सुखम् ।।

तन्नामगुणकीर्तिं च वीणया सा ननर्त्त च ।। ५८ ।।

कृतानि यानि कर्माणि कल्पेकल्पे युगेयुगे ।।

तानि सर्वाणि हरिणा तुष्टाव संपुटांजलिः ।।५९।।

सरस्वत्युवाच ।।

रासमण्डलमध्यस्थं रासोल्लाससमुत्सुकम् ।।

रत्नसिंहासनस्थं च रत्नभूषणभूषितम् ।। 1.3.६० ।।

रासेश्वरं रासकरं वरं रासेश्वरीश्वरम् ।।

रासाधिष्ठातृदैवं च वन्दे रासविनोदिनम् ।।६१।।

रासायासपरिश्रान्तं रासरासविहारिणम् ।।

रासोत्सुकानां गोपीनां कान्तं शान्तं मनोहरम्।।६२।।

प्रणम्य च तमित्युक्त्वा प्रहृष्टवदना सती ।।

उवास सा सकामा च रत्नसिंहासने वरे ।। ६३ ।।

इति वाणीकृतं स्तोत्रं प्रातरुत्थाय यः पठेत ।।

बुद्धिमान्धनवान्सोऽपि विद्यावान्पुत्रवान्सदा ।।६४।।

इति ब्रह्मवैवर्ते सरस्वतीकृतं श्रीकृष्णस्तोत्रम् ।।

सौतिरुवाच।।

आविर्बभूव मनसः कृष्णस्य परमात्मनः ।।

एका देवी गौरवर्णा रत्नालंकारभूषिता ।। ६५ ।।

पीतवस्त्रपरीधाना सस्मिता नवयौवना ।।

सर्वैश्वर्य्याधिदेवी सा सर्वसम्पत्फलप्रदा ।।

स्वर्गे च स्वर्गलक्ष्मीश्च राजलक्ष्मीश्च राजसु ।। ६६ ।।

सा हरेः पुरतः स्थित्वा परमात्मानमीश्वरम् ।।

तुष्टाव प्रणता साध्वी भक्तिनम्रात्मकन्धरा ।। ६७ ।।

महालक्ष्मीरुवाच ।।

सत्यस्वरूपं सत्येशं सत्यबीजं सनातनम् ।।

सत्याधारं च सत्यज्ञं सत्यमूलं नमाम्यहम् ।। ६८ ।।

इत्युक्त्वा श्रीहरिं नत्वा सा चोवास सुखासने ।।

तप्तकांचनवर्णाभा भासयन्ती दिशस्त्विषा ।। ६९ ।।

आविर्बभूव तत्पश्चाद् बुद्धेश्च परमात्मनः ।।

सर्वाधिष्ठातृदेवी सा मूलप्रकृतिरीश्वरी ।। 1.3.७० ।।

तप्तकाञ्चनवर्णाभा सूर्य्यकोटिसमप्रभा ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्या शरत्पङ्कजलोचना ।। ७१ ।।

रक्तवस्त्रपरीधाना रत्नाभरणभूषिता ।।

निद्रातृष्णा क्षुत्पिपासा दया श्रद्धा क्षमादिकाः ।। ७२ ।।

तासां च सर्वशक्तीनामीशाधिष्ठातृदेवता ।।

भयङ्करी शतभुजा दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी ।। ७३ ।।

आत्मनः शक्तिरूपा सा जगतां जननी परा ।।

त्रिशूलशक्तिशार्ङ्गं च धनुःखड्गशराणि च ।। ७४ ।।

शंख चक्रगदापद्ममक्षमालां कमण्डलुम् ।।

वज्रमङ्कुशपाशं च भुशुण्डीदण्डतोमरम् ।।७५।।

नारायणास्त्रं ब्रह्मास्त्रं रौद्रं पाशुपतं तथा ।।

पार्ज्जन्यं वारुणं वाह्नं गान्धर्वं बिभ्रती सती ।।

कृष्णस्य पुरतः स्थित्वा तुष्टाव तं मुदाऽन्विता ।। ७६ ।।

प्रकृतिरुवाच।।

अहं प्रकृतिरीशाना सर्वेशा सर्वरूपिणी ।।

सर्वशक्तिस्वरूपा च मया च शक्तिमज्जगत् ।। ७७ ।।

त्वया सृष्टा न स्वतन्त्रा त्वमेव जगतां पतिः ।।

गतिश्च पाता स्रष्टा च संहर्त्ता च पुनर्विधिः ।। ७८ ।।

स्रष्टुं स्रष्टा च संहर्तुं संहर्ता वेधसा विधिः ।।

परमानन्दरूपं त्वां वन्दे चानन्दपूर्वकम् ।।

चक्षुर्निमेषकाले च ब्रह्मणः पतनं भवेत् ।। ७९ ।।

तस्य प्रभावमतुलं वर्णितुं कः क्षमो विभो ।।

भ्रूभङ्गलीलामात्रेण विष्णुकोटिं सृजेत्तु यः ।। 1.3.८० ।।

चराचरांश्च विश्वेषु देवान्ब्रह्मपुरोगमान् ।।

मद्विधाः कति वा देवीः स्रष्टुं शक्तश्च लीलया ।। ८१ ।।

परिपूर्णतमं स्वीड्यं वन्दे चानन्दपूर्वकम् ।।

महान्विराड् यत्कलांशो विश्वसंख्याश्रयो विभो ।।

वन्दे चानन्दपूर्वं तं परमात्मानमीश्वरम् ।। ८२ ।।

यं च स्तोतुमशक्ताश्च ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।।

वेदा अहं च वाणी च वन्दे तं प्रकृतेः परम् ।। ८३ ।।

वेदाश्च विदुषां श्रेष्ठाः स्तोतुं शक्ताश्च न क्षमाः ।।

निर्लक्ष्यं कः क्षमः स्तोतुं तं निरीहं नमाम्यहम् ।। ८४ ।।

इत्येवमुक्त्वा सा दुर्गा रत्नसिंहासने वरे ।।

उवास नत्वा श्रीकृष्णं तुष्टुवुस्तां सुरेश्वराः ।।८५।।

इति दुर्गाकृतं स्तोत्रं कृष्णस्य परमात्मनः ।।

यः पठेदर्च्चनाकाले स जयी सर्वतः सुखी।। ८६ ।।

दुर्गा तस्य गृहं त्यक्त्वा नैव याति कदाचन ।।

भवाब्धौ यशसा भाति यात्यन्ते श्रीहरेः पुरम् ।। ८७ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे सृष्टिनिरूपणे दुर्गास्तोत्रं नाम तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।

सौतिरुवाच ।।

आविर्बभूव तत्पश्चात्कृष्णस्य रसनाग्रतः ।।

शुद्धस्फटिकसंकाशा देवी चैका मनोहरा ।। १ ।।

शुक्लवस्त्रपरीधाना सर्वालङ्कारभूषिता ।।

बिभ्रती जपमालां च सा सावित्री प्रकीर्तिता ।। २ ।।

सा तुष्टाव पुरः स्थित्वा परं ब्रह्म सनातनम्।।

पुटांजलिपरा साध्वी भक्तिनम्रात्मकन्धरा ।। ३ ।।

सावित्र्युवाच ।।

नमामि सर्वबीजं त्वां ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ।।

परात्परतरं श्यामं निर्विकारं निरञ्जनम् ।। ४ ।।

इत्युक्त्वा सस्मिता देवी रत्नसिंहासने वरे ।।

उवास श्रीहरिं नत्वा पुनरेव श्रुतिप्रसूः ।। ५ ।।

आविर्बभूव तत्पश्चात्कृष्णस्य परमात्मनः ।।

मानसाच्च पुमानेकस्तप्तकांचनसन्निभः ।। ६ ।।

मनो मथ्नाति सर्वेषां पञ्चबाणेन कामिनाम् ।।

तन्नाम मन्मथं तेन प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ७ ।।

तस्य पुंसो वामपार्श्वात्कामस्य कामिनी वरा ।।

बभूवातीव ललिता सर्वेषां मोहकारिणी ।। ८ ।।

रतिर्बभूव सर्वेषां तां दृष्ट्वा सस्मितां सतीम् ।।

रतीति तेन तन्नाम प्रवदंति मनीषिणः ।। ९ ।।

हरिं स्तुत्वा तया सार्द्धं स उवास हरेः पुरः ।।

रत्नसिंहासने चास्य पञ्चबाणो धनुर्द्धरः ।।1.4.१०।।

मारणं स्तम्भनं चैव जृम्भणं शोषणं तथा ।।

उन्मादनं पञ्चबाणन्पञ्चबाणो बिभर्ति सः ।। ।। ११ ।।

बाणांश्चिक्षेप सर्वांश्च कामो बाणपरीक्षया ।।

सद्यः सर्वे सकामाश्च बभूवुरीश्वरेच्छया ।। १२ ।।

रतिं दृष्ट्वा ब्रह्मणश्च रेतः पातो वभूव ह ।।

तत्र तस्थौ महायोगी वस्त्रेणाच्छाद्य लज्जया ।। १३ ।।

वस्त्रं दग्ध्वा समुत्तस्थौ ज्वलदग्निः सुरेश्वरः ।।

कोटितालप्रमाणश्च सशिखश्च समुज्ज्वलन् ।। १४ ।।

कृष्णस्तद्वर्द्धनं दृष्ट्वा ससर्जापः स्वलीलया ।।

निःश्वासवायुना सार्द्धं मुखबिन्दुं समुद्गिरन् ।। १५ ।।

विश्वौघं प्लावयामास मुखबिंदुजलं द्विज ।।

तत्र किञ्चिज्जलकणं वह्निं शान्तं चकार ह ।। १६ ।।

ततःप्रभृति तेनाग्निस्तोयान्निर्वाणतां व्रजेत् ।।

आविर्भूतः पुमानेकस्ततस्तदधिदेवता ।। १७ ।।

उत्तस्थौ तज्जलादेकः पुमान्स वरुणः स्मृतः ।।

जलाधिष्ठातृदेवोऽसौ सर्वेषां यादसाम्पतिः ।। १८ ।।

आविर्बभूव कन्यैका तद्वह्नेर्वामपार्श्वतः ।।

सा स्वाहा वह्निपत्नी तां प्रवदन्ति मनीषिणः ।। १९ ।।

जलेशस्य वामपार्श्वात्कन्या चैका बभूव सा ।।

वरुणानीति विख्याता वरुणस्य प्रिया सती ।। 1.4.२० ।।

बभूव पवनः श्रीमान्विभोर्निश्वासवायुतः।।

स च प्राणाश्च सर्वेषां निःश्वासस्तत्फलोद्भवः।।२१।।

तस्य वायोर्वामपार्श्वात्कन्या चैका बभूव ह।।

वायोः पत्नी सा च देवी वायवी परिकीर्तिता ।।२२।।

कृष्णस्य कामबाणेन रेतःपातो बभूव ह ।।

जले तद्रेचनं चक्रे लज्जया सुर संसदि ।। २३ ।।

सहस्रवत्सरान्ते तड्डिम्भरूपं बभूव ह ।।

ततो महान्विराड् जज्ञे विश्वौघाधार एव सः ।। २४ ।।

यस्यैक लोमविवरे विश्वैकस्य व्यवस्थितिः ।।

स्थूलात्स्थूलतरः सोऽपि महान्नान्यस्ततः परः ।। २५ ।।

स एव षोडशांशोऽपि कृष्णस्य परमात्मनः ।।

महाविष्णुः स विज्ञेयः सर्वाधारः सनातनः ।। २६ ।।

महार्णवे शयानः स पद्मपत्रं यथा जले ।।

बभूवतुस्तौ द्वौ दैत्यौ तस्य कर्णमलोद्भवौ ।। २७ ।।

तौ जलाच्च समुत्थाय ब्रह्माणं हन्तुमुद्यतौ ।।

नारायणश्च भगवाञ्जघने तौ जघान ह ।। २८ ।।

बभूव मेदिनी कृत्स्ना कार्त्स्न्येन मेदसा तया ।।

तत्रैव सन्ति विश्वानि सा च देवी वसुन्धरा ।। २९ ।। ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे सृष्टिनिरूपणे चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।। ।।

।। शौनक उवाच ।। ।।

गोगोपगोप्यो गोलोके किं नित्याः किंनु कल्पिताः ।।

मम संदेहभेदार्थं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।। १ ।।

।। सौतिरुवाच ।। ।।

सर्वादिसृष्टौ ताः क्लृप्ताः प्रलये प्रलये स्थिताः ।।

सर्वादिसृष्टिकथनं यन्मया कथितं द्विज ।। २ ।।

सर्वादिसृष्टौ क्लृप्तौ च नारायणमहेश्वरौ ।।

प्रलये प्रलये व्यक्तौ स्थितौ तौ प्रकृतिश्च सा।।३।।

सर्वादौ ब्रह्मकल्पस्य चरितं कथितं द्विज ।।

वाराहपाद्मकल्पौ द्वौ कथयिष्यामि श्रोष्यसि ।। ४ ।।

ब्राह्मवाराहपाद्माश्च कल्पाश्च त्रिविधा मुने ।।

यथायुगानि चत्वारि क्रमेण कथितानि च ।। ५ ।।

सत्यं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् ।।

त्रिशतैश्च षष्ट्यधिकैर्युगैर्दिव्यं युगं स्मृतम् ।। ६ ।।

मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ।।

चतुर्दशेषु मनुषु गतेषु ब्रह्मणो दिनम् ।। ७ ।।

त्रिशतैश्च षष्ट्यधिकैर्दिनैर्वर्षं च ब्रह्मणः ।।

अष्टोत्तरं वर्षशतं विधेरायुर्निरूपितम् ।। ८ ।।

एतन्निमेषकालस्तु कृष्णस्य परमात्मनः ।।

ब्रह्मणश्चायुषा कल्पः कालविद्भिर्निरूपितः ।। ९ ।।

क्षुद्रकल्पा बहुतरास्ते संवर्तादयः स्मृताः ।।

सप्तकल्पांतजीवी स मार्कण्डेयश्च तन्मतः ।।1.5.१०।।

ब्रह्मणश्च दिनेनैव स कल्पः परिकीर्तितः ।।

विधेश्च सप्तदिवसे मुनेरायुर्निरूपितम् ।। ११ ।।

ब्राह्मवाराहपाद्माश्च त्रयः कल्पा निरूपिताः ।।

कल्पत्रये यथा सृष्टिः कथयामि निशामय ।। १२ ।।

ब्राह्मे च मेदिनीं सृष्ट्वा स्रष्टा सृष्टिं चकार सः ।।

मधुकैटभयोश्चैव मेदसा चाज्ञया प्रभोः ।।१३।।

वाराहे तां समुद्धृत्य लुप्तां मग्नां रसातलात् ।।

विष्णोर्वराहरूपस्य द्वारा चातिप्रयत्नतः ।। १४ ।।

पाद्मे विष्णोर्नाभिपद्मे स्रष्टा सृष्टिं विनिर्ममे ।।

त्रिलोकीं ब्रह्मलोकान्तां नित्यलोकत्रयं विना ।। १५ ।।

एतत्तु कालसंख्यानमुक्तं सृष्टिनिरूपणे ।।

किंचिन्निरूपणं सृष्टे किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। १६ ।।

।। शौनक उवाच ।। ।।

अतः परं किं चकार भगवान्सात्वतांपतिः ।।

एतान्सृष्ट्वा किं चकार तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।। १७ ।।

।। सौतिरुवाच ।। ।।

अतः परं तु गोलोके गोलोकेशो महान्प्रभुः ।।

एतान्सृष्ट्वा जगामासौ सुरम्यं रासमण्डलम् ।।

एतैः समेतैर्भगवानतीव कमनीयकम् ।। १८ ।।

रम्याणां कल्पवृक्षाणां मध्येऽतीव मनोहरम् ।।

सुविस्तीर्णं च सुसमं सुस्निग्धं मण्डलीकृतम् ।। १९ ।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमैश्च सुसंस्कृतम् ।।

दधिलाजसक्तुधान्यदूर्वापर्णपरिप्लुतम् ।। 1.5.२० ।।

पट्टसूत्रग्रन्थियुक्तं नवचन्दनपल्लवैः ।।

संयुक्तरम्भास्तम्भानां समूहैः परिवेष्टितम् ।। २१ ।।

सद्रत्नसारनिर्माणमण्डपानां त्रिकोटिभिः ।।

रत्नप्रदीपज्वलितैः पुष्पधूपादिवासितैः।।२२।।

शृंगारार्हभोगवस्तुसमूहपरिवेष्टितम्।।

अतीव ललिताकल्पतल्पयुक्तैः सुशोभितम् ।। २३ ।।

तत्र गत्वा च तैः सार्धं समुवास जगत्पतिः ।।

दृष्ट्वा रासं विस्मितास्ते बभूवुर्मुनिसत्तम ।। २४ ।।

आविर्बभूव कन्यैका कृष्णस्य वामपार्श्वतः ।।

धावित्वा पुष्पमानीय ददावर्घ्यं प्रभोः पदे ।। २५ ।।

रासे संभूय गोलोके सा दधाव हरेः पुरः ।।

तेन राधा समाख्याता पुराविद्भिर्द्विजोत्तम ।। २६ ।।

प्राणाधिष्ठातृदेवी सा कृष्णस्य परमात्मनः ।।

आविर्बभूव प्राणेभ्यः प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।। २७ ।।

देवी षोडशवर्षीया नवयौवनसंयुता ।।

वह्निशुद्धांशुकाधाना सस्मिता सुमनोहरा ।। २८ ।।

सुकोमलांगी ललिता सुन्दरीषु च सुन्दरी ।।

बृहन्नितम्बभारार्त्ता पीनश्रोणिपयोधरा ।। २९ ।।

बन्धुजीवजिता रक्तसुन्दरोष्ठा धरावरा ।।

मुक्तापङ्क्तिजिता चारुदन्तपंक्तिर्मनोहरा ।। 1.5.३० ।।

शरत्पार्वणकोटीन्दुशोभामृष्टशुभानना ।।

चारुसीमन्तिनीचारुशरत्पङ्कजलोचना।। ३१ ।।

खगेन्द्रचञ्चुविजितचारुनासा मनोहरा ।।

स्वर्णगण्डूकविजिते गण्डयुग्मे च बिभ्रती ।। ३२ ।।

दधती चारुकर्णे च रत्नाभरणभूषिते ।।

चन्दनागुरुकस्तूरीयुक्तकुंकुमबिन्दुभिः ।। ३३ ।।

सिन्दूरबिन्दुसंयुक्तसुकपोला मनोहरा ।।

सुसंस्कृतं केशपाशं मालतीमाल्यभूषितम् ।। ३४ ।।

सुगन्धकबरीभारं सुन्दरं दधती सती ।।

स्थलपद्मप्रभामुष्टं पादयुग्मं च बिभ्रती ।। ३५ ।।

गमनं कुर्वती सा च हंसखञ्जनगञ्जनम् ।।

सद्रत्नसारनिर्माणां वनमाली मनोहराम्।।३६।।

हारं हीरकनिर्माणं रत्नकेयूरकङ्कणम् ।।

सद्रत्नसारनिर्माणं पाशकं सुमनोहरम् ।। ३७ ।।

अमूल्यरत्ननिर्माणं क्वणन्मञ्जीररञ्जितम् ।।

नानाप्रकारचित्राढ्यं सुन्दरं परिबिभ्रती ।। ३८ ।।

सा च सम्भाष्य गोविन्दं रत्नसिंहासने वरे ।।

उवास सस्मिता भर्तुः पश्यन्ती मुखपङ्कजम् ।। ३९ ।।

तस्याश्च लोमकूपेभ्यः सद्यो

गोपाङ्गनागणः ।। आविर्बभूव रूपेण वेशेनैव च तत्समः ।। 1.5.४० ।।

लक्षकोटीपरिमितः शश्वत्सुस्थिरयौवनः ।।

संख्याविद्भिश्च संख्यातो गोलोके गोपिकागणः ।। ४१ ।।

कृष्णस्य लोमकूपेभ्यः सद्यो गोपगणो मुने ।।

आविर्बभूव रूपेण वेषेणैव च तत्समः।। ४२ ।।

त्रिंशत्कोटिपरिमितः कमनीयो मनोहरः ।।

संख्याविद्भिश्च संख्यातो बल्लवानां गणः श्रुतौ ।। ४३ ।।

कृष्णस्य लोमकूपेभ्यः सद्यश्चाविर्बभूव ह ।।

नानावर्णो गोगणश्च शश्वत्सुस्थिरयौवनः ।। ४४ ।।

बलीवर्दाः सुरभ्यश्च वत्सा नानाविधाः शुभाः ।।

अतीव ललिताः श्यामा बह्व्यो वै कामधेनवः ।। ४५ ।।

तेषामेकं बलीवर्दं कोटिसिंहसमं बले ।।

शिवाय प्रददौ कृष्णो वाहनाय मनोहरम् ।। ४६ ।।

कृष्णांघ्रिनखरन्धेभ्यो हंसपङ्क्तिर्मनोहरा ।।

आविर्बभूव सहसा स्त्रीपुंवत्ससमन्विता।। ४७ ।।

तेषामेकं राजहंसं महाबलपराक्रमम् ।।

वाहनाय ददौ कृष्णो ब्रह्मणे च तपस्विने ।। ४८ ।।

वामकर्णस्य विवरात्कृष्णस्य परमात्मनः ।।

गणः श्वेततुरङ्गाणामाविर्भूतो मनोहरः ।। ४९ ।।

तेषामेकं च श्वेताश्वं धर्मार्थं वाहनाय च ।।

ददौ गोपाङ्गनेशश्च संप्रीत्या सुरसंसदि ।। 1.5.५० ।।

दक्षकर्णस्य विवरात्पुंसश्च सुरसंसदि ।।

आविर्भूता सिंहपङ्क्तिर्महाबलपराक्रमा ।। ५१ ।।

तेषामेकं ददौ कृष्णः प्रकृत्यै परमादरम् ।।

अमूल्यरत्नमाल्यं च वरं यदभिवाञ्छितम् ।। ५२ ।।

कृष्णो योगेन योगीन्द्रश्चकार रथपञ्चकम् ।।

शुद्धरत्नेन्द्रनिर्माणं मनोयायि मनोहरम्।। ५३ ।।

लक्षयोजनमूर्ध्वे च प्रस्थे च शतयोजनम् ।।

लक्षचक्रं वायुरहं लक्षक्रीडागृहान्वितम् ।। ५४ ।।

शृङ्गारार्हं भोगवस्तुतल्पासंख्यसमन्वितम् ।।

रत्नप्रदीपलक्षाणां वाजिभिश्च विराजितम् ।। ५५ ।।

नानाचित्रविचित्राढथं सद्रत्नकलशोज्ज्वलम् ।।

रत्नदर्पणभूषाढ्यं शोभितं श्वेतचामरैः ।। ५६ ।।

वह्निशुद्धांशुकैश्चित्रैर्मुक्ताजालैर्विभूषितम् ।।

मणीन्द्रमुक्तामाणिक्यहीरहारविराजितम् ।। ५७ ।।

आरक्तवर्णरत्नेन्द्रसारनिर्माणकृत्रिमैः ।।

पङ्कजानामसंख्यैश्च सुन्दरैश्च सुशोभितम् ।। ५८ ।।

ददौ नारायणायैकं तेषां मध्ये द्विजोत्तमः ।।

एकं दत्त्वा राधिकायै ररक्षाशेषमात्मने ।।।। ५९ ।।

आविर्बभूव कृष्णस्य गुह्यदेशात्ततः परम् ।।

पिङ्गलश्च पुमानेकः पिङ्गलैश्च गणैः सह ।। 1.5.६० ।।

आविर्भूता यतो गुह्यात्तेन ते गुह्यकाः स्मृताः ।।

यः पुमान् स कुबेरश्च धनेशो गुह्यकेश्वरः ।। ६१ ।।

बभूव कन्यका चैका कुबेरे वामपार्श्वतः ।।

कुबेरपत्नी सा देवी सुन्दरीणां मनोरमा ।। ६२ ।।

भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डब्रह्मराक्षसाः ।।

वेताला विकृतास्तस्याविर्भूता गुह्यदेशतः ।। ६३।।

शङ्खचक्रगदापद्मधारिणो वनमालिनः ।।

पीतवस्त्रपरीधानाः सर्वे श्यामचतुर्भुजाः ।। ६४ ।।

किरीटिनः कुण्डलिनो रत्नभूषणभूषिताः ।।

आविर्भूताः पार्षदाश्च कृष्णस्य मुखतो मुने ।। ६५ ।।

चतुर्भुजान्पार्षदांश्च ददौ नारायणाय च ।।

गुह्यकान्गुह्यकेशाय भूतादीञ्छङ्कराय च ।।६६।।

द्विभुजाः श्यामवर्णाश्च जपमालाकरा वराः ।।

ध्यायन्तश्चरणाम्भोजं कृष्णस्य सततं मुदा ।।६७।।

दास्यो नियुक्ता दसाश्चैवार्घ्यमादाय यत्नतः ।।

आविर्भूता वैष्णवाश्च सर्वे कृष्णपरायणाः ।। ६८ ।।

पुलकाङ्कितसर्वाङ्गाः साश्रुनेत्राः सगद्गदा ।।

आविर्भूताः पादपद्मात्पादपद्मैकमानसाः।।६९।।

आविर्बभूवुः कृष्णस्य दक्षनेत्राद्भयङ्कराः।।

त्रिशूलपट्टिशधरास्त्रिनेत्राश्चन्द्रशेखराः ।। 1.5.७० ।।

दिगम्बरा महाकाया ज्वलदग्निशिखोपमाः ।।

ते भैरवा महाभागाः शिवतुल्याश्च तेजसा ।। ७१ ।।

रुरुसंहारकालाख्या असितक्रोधभीषणाः ।।

महाभैरवखट्वाङ्गावित्यष्टौ भैरवाः स्मृताः ।। ७२ ।।

आविर्बभूव कृष्णस्य वामनेत्राद्भयङ्करः।।

त्रिशूलपट्टिशव्याघ्रचर्माम्बरगदाधरः ।। ७३ ।।

दिगम्बरो महाकायस्त्रिणेत्रश्चन्द्रशेखरः ।।

स ईशानो महाभागो दिक्पालानामधीश्वरः ।। ७४ ।।

डाकिन्यश्चैव योगिन्यः क्षेत्रपालाः सहस्रशः ।।

आविर्बभूवुः कृष्णस्य नासिकाविवरोदरात् ।। ७५ ।।

सुरास्त्रिकोटिसंख्याता दिव्यमूर्तिधरावराः ।।

आविर्बर्भूवुः सहसा पुंसो वै पृष्ठदेशतः ।। ७६ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे सौतिशौनकसंवादे सृष्टिनिरूपणे ब्रह्मखण्डे पञ्चमोऽध्यायः ।। ५ ।

सौतिरुवाच ।।

अथ कृष्णो महालक्ष्मीं सादरं च सरस्वतीम् ।।

नारायणाय प्रददौ रत्नेन्द्रं मालया सह ।। १ ।।

सावित्रीं ब्रह्मणे प्रादान्मूर्तिं धर्माय सादरम्।।

रतिं कामाय रूपाढ्यां कुबेराय मनोरमाम् ।। २ ।।

अन्याश्च या या अन्यभ्यो याश्च येभ्यः समुद्भवाः ।।

तस्मै तस्मै ददौ कृष्णस्तां तां रूपवतीं सतीम् ।। ।। ३ ।।

ततः शंकरमाहूय सर्वेशो योगिनां गुरुम् ।।

उवाच प्रियमित्येवं गृह्णीयाः सिंहवाहिनीम् ।। ४ ।।

श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा प्रहसन्नीललोहितः ।।

उवाच भीतः प्रणतः प्राणेशं प्रभुमच्युतम् ।। ५ ।।

श्रीमहेश्वर उवाच ।।

अधुनाहं न गृह्णामि प्रकृतिं प्राकृतो यथा ।।

त्वद्भक्त्यैकव्यवहितां दास्यमार्गविरोधिनीम् ।। ६ ।।

तत्त्वज्ञानसमाच्छन्नां योगद्वारकपाटिकाम् ।।

मुक्तीच्छाध्वंसरूपां च सकामां कामवर्द्धिनीम् ।। ७ ।।

तपस्याच्छन्नरूपां च महामोहकरण्डिकाम् ।।

भवकारागृहे घोरे दृढां निगडरूपिणीम् ।। ।। ८ ।।

शश्वद्विबुद्धिजननीं सद्बुद्धिच्छेदकारिणीम् ।।

शश्वद्विभोगसारां च विषयेच्छाविवर्द्धिनीम् ।। ९।।

नेच्छामि गृहिणीं नाथ वरं देहि मदीप्सितम् ।।

यस्य यद्वाञ्छितं तस्मै तद्ददाति सदीश्वरः ।। 1.6.१० ।।

त्वद्भक्तिविषये दास्ये लालसा वर्द्धतेऽनिशम् ।।

तृप्तिर्न जायते नाम जपने पादसेवने ।।११।।

त्वन्नामपञ्चवक्त्रेण गुणं सन्मङ्गलालयम् ।।

स्वप्ने जागरणे शश्वद्गायन्गायन् भ्रमाम्यहम्।।१२।।

आकल्पकोटिकोटिं च तद्रूपध्यानतत्परम् ।।

भोगेच्छाविषयेनैव योगे तपसि मन्मनः ।। १३ ।।

त्वत्सेवने पूजने च वन्दने नाम कीर्तने ।।

सदोल्लसितमेषां च विरतौ विरतिं लभेत् ।। १४ ।।

स्मरणं कीर्त्तनं नाम गुणयोः श्रवणं जपः ।।

त्वच्चारुरूपध्यानं त्वत्पादसेवाभिवन्दनम् ।। १५ ।।

समर्पणं चात्मनश्च नित्यं नैवेद्यभोजनम् ।।

वरं वरेश देहीदं नवधा भक्तिलक्षणम् ।। १६ ।।

सार्ष्टिसालोक्यसारूप्यसामीप्यं साम्यलीनताम् ।।

वदन्ति षड्विधां मुक्तिं मुक्तामुक्तिविदो विभो ।। १७ ।।

अणिमालघिमाप्राप्तिः प्राकाम्यं महिमा तथा ।।

ईशित्वं च वशित्वं च सर्वकामावसायिता ।। १८ ।।

सर्वज्ञ दूरश्रवणं परकायप्रवेशनम् ।।

वाक्सिद्धिः कल्पवृक्षत्वं स्रष्टुं संहर्तुमीशता ।। १९ ।।

अमरत्वं च सर्वाग्र्यं सिद्धयोऽष्टादश स्मृताः ।।

योगास्तपांसि सर्वाणि दानानि च व्रतानि च ।। ।। 1.6.२० ।।

यशःकीर्तिर्वचः सत्यं धर्माण्यनशनानि च ।।

भ्रमणं सर्वतीर्थेषु स्नानमन्यसुरार्चनम् ।। २१ ।।

सुरार्चा दर्शनं सप्तद्वीपसप्तप्रदक्षिणम् ।।

स्नानं सर्वसमुद्रेषु सर्वस्वर्गप्रदर्शनम् ।। २२ ।।

ब्रह्मत्वं चैव रुद्रत्वं विष्णुत्वं च परं पदम् ।।

अतोऽनिर्वचनीयानि वाञ्छनीयानि सन्ति वा ।। २३ ।।

सर्वाण्येतानि सर्वेश कथितानि च यानि च ।।

तव भक्तिकलांशस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।। २४ ।।

शर्वस्य वचनं श्रुत्वा कृष्णस्तं योगिनां गुरुम् ।।

प्रहस्योवाच वचनं सत्यं सर्वसुखप्रदम् ।। २५ ।।

।। श्रीभगवानुवाच ।।

मत्सेवां कुरु सर्वेश शर्वसर्वविदांवर ।।

कल्पकोटिशतं यावत्पूर्णं शश्वदहर्निशम् ।। २६ ।।

वरस्तपस्विनां त्वं च सिद्धानां योगिनां तथा ।।

ज्ञानिनां वैष्णवानां च सुराणां च सुरेश्वर ।।२७।।

अमरत्वं लभ भव भव मृत्युंजयो महान् ।।

सर्वसिद्धिं च वेदांश्च सर्वज्ञत्वं च मद्वरात् ।।२८।।

असंख्यब्रह्मणां पातं लीलया वत्स पश्यसि ।।

अद्यप्रभृति ज्ञानेन तेजसा वयसा शिव ।। २९ ।।

परा क्रमेण यशसा महसा मत्समो भव।।

प्राणानामपधिकस्त्वञ्च न भक्तस्त्वत्परो मम ।।1.6.३०।।

त्वत्परो नास्ति मे प्रेयांस्त्वं मदीयात्मनः परः।।

ये त्वां निन्दन्ति पापिष्ठा ज्ञानहीना विचेतनाः ।। ३१ ।।

पच्यन्ते कालसूत्रेण यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।।

कल्पकोटिशतान्ते च ग्रहीष्यसि शिवां शिव ।। ३२ ।।

ममाव्यर्थं च वचनं पालनं कर्तुमर्हसि ।।

त्वन्मुखान्निर्गतं वाक्यं न करोम्यधुनेति च ।। ३३ ।।

मद्वाक्यं च स्ववाक्यं च पालनं तत्करिष्यसि ।।

गृहीत्वा प्रकृतिं शम्भो दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।। ३४ ।।

सुखं महच्च शृङ्गारं करिष्यसि न संशयः ।।

न केवलं तपस्वी त्वमीश्वरो मत्समो महान् ।। ३५ ।।

काले गृही तपस्वी च योगी स्वेच्छामयो हि यः ।।

दुःखं च दारसंयोगे यत्त्वया कथितं शिव ।। ३६ ।।

कुस्त्री ददाति दुःखं च स्वामिने न पतिव्रता ।।

कुले महति या जाता कुलजा कुलपालिका ।। ३७ ।।

करोति पालनं स्नेहात्सत्पुत्रस्य समं पतिम् ।।

पतिर्बन्धुः पतिर्भर्त्ता दैवतं कुलयोषिताम् ।। ३८ ।।

पतितोऽपतितो वापि कृपणश्चेश्वरोऽथवा ।।

असत्कुलप्रसूतायाः पित्रोर्दुश्शीलमिश्रिताः ।। ३९ ।।

ध्रुवं ताः परभोग्याश्च पतिं निन्दन्ति सन्ततम्।।

आवयोरतिरिक्तं च या पश्यति पतिं सती ।। 1.6.४० ।।

गोलोके स्वामिना सार्द्धं कोटिकल्पं प्रमोदते ।।

भविता सा शिवा शैवी प्रकृतिवैष्णवी शिव ।। ४१ ।।

मदाज्ञया च तां साध्वीं ग्रहीष्यसि भवाय च ।।

प्रकृत्या योनिसंयुक्तं त्वल्लिङ्गं तीर्थमृत्कृतम् ।।४२।।

तीर्थे सहस्रं संपूज्य भक्त्या पञ्चोपचारतः ।।

सदक्षिणं संयतो यः पवित्रश्च जितेन्द्रियः ।। ४३ ।।

कोटिकल्पं च गोलोके मोदते च मया सह ।।

लक्षं तीर्थे पूजयेद्यो विधिवत्साधुदक्षिणम् ।। ४४ ।।

न च्युतिस्तस्य गोलोकात्स भवेदावयोः समः ।।

मृद्भस्मगोशकृत्पिण्डैस्तीर्थे वालुकयाऽपि वा ।। ४५ ।।

कृत्वा लिङ्गं सकृत्पूज्य वसेत्कल्पायुतं दिवि ।।

प्रजावान्भूमिमान्विद्वान्पुत्रवान्धनवांस्तथा।। ४६ ।।

ज्ञानवान्मुक्तिमान्साधुः शिवलिङ्गार्चनाद्भवेत् ।।

शिवलिङ्गार्चनं स्थानं मत्तीर्थं तीर्थमेव तत् ।।

भवेत्तत्र मृतः पापी शिवलोकं स गच्छति ।। ४७ ।।

महादेव महादेव महादेवेतिवादिनः ।।

पश्चाद्यामि महात्रस्तो नामश्रवणलोभतः ।। ४८ ।।

शिवेति शब्दमुच्चार्य्य प्राणांस्त्यजति यो नरः ।।

कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुक्तो मुक्तिं प्रयाति सः ।। ४९ ।।

शिवकल्याणवचनं कल्याणं मुक्तिवाचकम् ।।

यतस्तत्प्रभवेत्तेन स शिवः परिकीर्तितः ।। 1.6.५० ।।

विच्छेदे धनबन्धूनां निमग्नः शोकसागरे ।।

शिवेति शब्दमुच्चार्य्य लभेत्सर्वशिवं नरः ।। ५१ ।।

पापघ्ने वर्तते शिश्च वश्च मुक्तिप्रदे तथा ।।

पापघ्नो मोक्षदो नॄणां शिवस्तेन प्रकीर्तितः ।। ५२ ।।

शिवेति च शिवं नाम यस्य वाचि प्रवर्त्तते ।।

कोटिजन्मार्जितं पापं तस्य नश्यति निश्चितम् ।। ५३ ।।

इत्युक्त्वा शूलिने कृष्णो दत्त्वा कल्पतरुं मनुम् ।।

तत्त्वज्ञानं मृत्युजयमवोचत्सिंहवाहिनीम् ।। ५४ ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

अधुना तिष्ठ वत्से त्वं गोलोके मम सन्निधौ ।।

काले भजिष्यसि शिवं शिवदं च शिवायनम् ।। ५५ ।।

तेजःसु सर्वदेवानामाविर्भूय वरानने ।।

संहृत्य दैत्यान्सर्वांश्च भविता सर्वपूजिता ।। ५६ ।।

ततः कल्पविशेषे च सत्यं सत्ययुगे सति ।।

भविता दक्षकन्या त्वं सुशीला शम्भुगेहिनी ।। ५७ ।।

ततः शरीरं संत्यज्य यज्ञे भर्तुश्च निन्दया ।।

मेनायां शैलभार्य्यायां भविता पार्वतीति च ।। ५८ ।।

दिव्यं वर्षसहस्रं च विहरिष्यसि शम्भुना ।।

पूर्णं ततः सर्वकालममेदं त्वं लभिष्यसि ।। ५९ ।।

काले सर्वेषु विश्वेषु महापूजासु पूजिते।।

भविता प्रतिवर्षे च शारदी या सुरेश्वरि ।। ।। 1.6.६० ।।

ग्रामेषु नगरेष्वेव पूजिता ग्रामदेवता ।।

भवती भवितेत्येवं नामभेदेन चारुणा ।। ६१ ।।

मदाज्ञया शिवकृतैस्तन्त्रैर्नानाविधैरपि ।।

पूजाविधिं विधास्यामि कवचं स्तोत्रसंयुतम् ।। ६२ ।।

भविष्यन्ति महान्तश्च तवैव परिचारकाः ।।

धर्मार्थकाममोक्षाणां सिद्धाश्च फलभागिनः ।। ६३ ।।

ये त्वां मातर्भजिष्यन्ति पुण्यक्षेत्रे च भारते ।।

तेषां यशश्च कीर्तिश्च धर्मैश्वर्य्यं च वर्द्धते ।। ६४ ।।

इत्युक्त्वा प्रकृतिं तस्यै मन्त्रमेकादशाक्षरम् ।।

दत्त्वा सकामबीजं च मन्त्रराजमनुत्तमम् ।। ६५ ।।

चकार विधिना ध्यानं भक्तं भक्तानुकम्पया ।।

श्रीमायाकामबीजाढ्यं ददौ मन्त्रं दशाक्षरम् ।। ६६ ।।

सृष्ट्यौपयौगिकीं शक्तिं सर्वसिद्धिं च कामदाम् ।।

तद्विशिष्टोत्कृष्टतत्त्वं ज्ञानं तस्यै ददौ विभुः ।। ६७ ।।

त्रयोदशाक्षरं मन्त्रं दत्त्वा तस्मै जगत्पतिः ।।

कवचं स्तोत्रसहितं शङ्कराय तथा द्विज ।। ६८ ।।

दत्त्वा धर्माय तं मन्त्रं सिद्धिज्ञानं तदेव च ।।

कामाय वह्नये चैव कुबेराय च वायवे ।। ६९ ।।

एवं कुबेरादिभ्यस्तु दत्त्वा मन्त्रादिकं परम्।।

विधिं प्रोवाच सृष्ट्यर्थं विधातुर्विधिरेव सः ।। 1.6.७० ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

मदीयं च तपः कृत्वा दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।।

सृष्टिं कुरु महाभाग विधे नानाविधां पराम् ।। ७१ ।।

इत्युक्त्वा ब्रह्मणे कृष्णो ददौ मालां मनोरमाम् ।।

जगाम सार्द्धं गोपीभिर्गोपैर्वृन्दावनं वनम् ।। ७२ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मखण्डे सृष्टिनिरूपणं नाम षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।

सौतिरुवाच ।।

तदा ब्रह्मा तपः कृत्वा सिद्धिं प्राप्य यथेप्सिताम् ।।

ससृजे पृथिवीमादौ मधुकैटभमेदसा ।। १ ।।

ससृजे पर्वतानष्टौ प्रधानान्सुमनोहरान् ।।

क्षुद्रानसंख्यान्किं ब्रूमः प्रधानाख्यां निशामय ।। २ ।।

सुमेरुं चैव कैलासं मलयं च हिमालयम्।।

उदयं च तथाऽस्तं च सुवेलं गन्धमादनम् ।। ३ ।।

समुद्रान्ससृजे सप्त नदान्कतिविधा नदीः ।।

वृक्षांश्च ग्रामनगरं समुद्राख्या निशामय ।। ४ ।।

लवणेक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलार्णवान् ।।

लक्षयोजनमानेन द्विगुणांश्च परात्परान् ।। ५ ।।

सप्तद्वीपांश्च तद्भूमिमण्डले कमलाकृते ।।

उपद्वीपांस्तथा सप्तसीमाशैलांश्च सप्त च ।। ६ ।।

निबोध विप्र द्वीपाख्यां पुरा या विधिना कृता ।।

जम्बूशाककुशप्लक्षक्रौञ्चन्यग्रोधपौष्करान् ।। ७ ।।

मेरोरष्टसु शृङ्गेषु ससृजेऽष्टौ पुरी प्रभुः ।।

अष्टानां लोकपालानां विहाराय मनोहराः ।। ८ ।।

मूलेऽनन्तस्य नगरीं निर्माय जगतां पतिः ।।

ऊर्ध्वे स्वर्गांश्च सप्तैव तेषामाख्या निशामय।।९।।

भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं सुमनोहरम् ।।

जनोलोकं तपोलोकं सत्यलोकं च शौनक।।1.7.१०।।

शृङ्गमूर्ध्नि ब्रह्मलोकं जरादिपरिवर्जितम् ।।

तदूर्ध्वे ध्रुवलोकं च सर्वतः सुमनोहरम् ।।११।।

तदधः सप्त पातालान्निर्ममे जगदीश्वरः ।।

स्वर्गातिरिक्तभोगाढ्यानधोधः क्रमतो मुने ।। १२ ।।

अतलं वितलं चैव सुतलं च तलातलम् ।।

महातलं च पातालं रसातलमधस्ततः ।। १३ ।।

सप्तद्वीपैः सप्तनाकैः सप्तपातालसंज्ञकैः ।।

एभिर्लोकैश्च ब्रह्माण्डं ब्रह्माधिकृतमेव च ।। १४ ।।

एवञ्चासंख्यब्रह्माण्डं सर्वं कृत्रिममेव च ।।

महाविष्णोश्च लोम्नां च विवरेषु च शौनक ।। १५ ।।

प्रतिविश्वेषु दिक्पाला ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।।

सुरा नरादयः सर्वे सन्ति कृष्णस्य मायया ।। १६ ।।

ब्राह्माण्डगणनां कर्तुं न क्षमो जगतां पतिः ।।

न शङ्करो न धर्मश्च न च विष्णुश्च के सुराः।।१७।।

संख्यातुमीश्वरः शक्तो न संख्यातुं तथापि सः ।।

विश्वाकाशदिशां चैव सर्वतो यद्यपि क्षमः ।। १८ ।।

कृत्रिमाणि च विश्वानि विश्वस्थानि च यानि च ।।

अनित्यानि च विप्रेन्द्र स्वप्नवन्नश्वराणि च ।। १९ ।।

वैकुण्ठः शिवलोकश्च गोलोकश्च तयोः परः ।।

नित्यो विश्वबहिर्भूतश्चात्माकाशदिशो यथा ।। 1.7.२० ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मखण्डे सृष्टिनिरूपणं नाम सप्तमोऽध्यायः ।। ७ ।।

सौतिरुवाच ।।

ब्रह्मा विश्वं विनिर्माय सावित्र्यां वरयोषिति ।।

चकार वीर्य्याधानं च कामुक्यां कामुको यथा ।। १ ।।

सा दिव्यं शतवर्षं च धृत्वा गर्भं सुदुस्सहम् ।।

सुप्रसूता च सुषुवे चतुर्वेदान्मनोहरान् ।। २ ।।

विविधाञ्शास्त्रसंघांश्च तर्कव्याकरणादिकान् ।।

षट्त्रिंशत्संख्यका दिव्या रागिणीः सुमनोहराः ।। ३ ।।

षड्रागान्सुन्दरांश्चैव नानाताल समन्वितान् ।।

सत्यत्रेताद्वापरांश्च कलिं च कलहप्रियम् ।। ४ ।।

वर्षमासमृतुं चैव तिथिं दण्डक्षणादिकम् ।।

दिनं रात्रिं च वारांश्च सन्ध्यामुषसमेव च ।। ५ ।।

पुष्टिं च देवसेनां च मेधां च विजयां जयाम् ।।

षट्कृत्तिकाश्च योगांश्च करणं च तपो धनः ।। ६ ।।

देवसेनां महाषष्ठीं कार्त्तिकेयप्रियां सतीम् ।।

मातृकासु प्रधाना सा बालानामिष्टदेवता ।। ७ ।।

ब्राह्मं पाद्मं च वाराहं कल्पत्रयमिदं स्मृतम् ।।

नित्यं नैमित्तिकं चैव द्विपरार्द्धं च प्राकृतम् ।। ८ ।।

चतुर्विधं च प्रलयं कालं वै मृत्युकन्यकाम् ।।

सर्वान्व्याधिगणांश्चैव सा प्रसूय स्तनं ददौ ।। ९ ।।

अथ धातुः पृष्ठदेशादधर्मः समजायत।।

अलक्ष्मीस्तद्वामपार्श्वाद्बभूवात्यन्तकामिनी ।।1.8.१०।।

नाभिदेशाद्विश्वकर्मा जातो वै शिल्पिनां गुरुः ।।

महान्तौ वसवोऽष्टौ च महाबलपराक्रमाः ।। ११ ।।

अथ धातुश्च मनस आविर्भूताः कुमारकाः ।।

चत्वारः पञ्चवर्षीया ज्वलन्तो ब्रह्मतेजसा ।। १२ ।।

सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः ।।

सनत्कुमारो भगवांश्चतुर्थो ज्ञानिनां वरः ।।१३।।

आविर्बभूव मुखतः कुमारः कनकप्रभः ।।

दिव्यरूपधरः श्रीमान्सस्त्रीकः सुन्दरो युवा ।। १४ ।।

क्षत्त्रियाणां बीजरूपो नाम्ना स्वायम्भुवो मनुः ।।

या स्त्री सा शतरूपा च रूपाढ्या कमला कला ।।१५।।

सस्त्रीकश्च मनुस्तस्थौ धात्राज्ञा परिपालकः ।।

स्वयं विधाता पुत्रांश्च तानुवाच प्रहर्षितान् ।। १६ ।।

सृष्टिं कर्त्तुं महाभागो महाभागवतान्द्विज ।।

जग्मुस्ते च नहीत्युक्त्वा तप्तुं कृष्णपरायणाः ।। १७ ।।

चुकोप हेतुना तेन विधाता जगतां पतिः ।।

कोपासक्तस्य च विधेर्ज्वलतो ब्रह्मतेजसा ।। १८ ।।

आविर्भूता ललाटाच्च रुद्रा एकादश प्रभो ।।

कालाग्निरुद्रः संहर्ता तेषामेकः प्रकीर्तितः ।। १९ ।।

सर्वेषामेव विश्वानां स तामस इति स्मृतः ।।

राजसश्च स्वयं ब्रह्मा शिवो विष्णुश्च सात्त्विकौ ।। 1.8.२० ।।

गोलोकनाथः कृष्णश्च निर्गुणः प्रकृतेः परः ।।

परमज्ञानिनो मूर्खा वदन्तं तामसं शिवम् ।। २१ ।।

शुद्धसत्त्वस्वरूपं च निर्मलं वैष्णवाग्रणीम् ।।

शृणु नामानि रुद्राणां वेदोक्तानि च यानि च ।। २२ ।।

महान्महात्मा मतिमान्भीषणश्च भयंकरः ।।

ऋतुध्वजश्चोर्ध्वकेशः पिङ्गलाक्षो रुचिः शुचिः ।। २३ ।।

पुलस्त्यो दक्षकर्णाच्च पुलहो वामकर्णतः ।।

दक्षनेत्रात्तथाऽत्रिश्च वामनेत्रात्क्रतुः स्वयम् ।। २४ ।।

अरणिर्नासिकारन्ध्रादङ्गिराश्च मुखाद्रुचिः ।।

भृगुश्च वामपार्श्वाच्च दक्षो दक्षिणपार्श्वतः ।। २५ ।।

छायायाः कर्दमो जातो नाभेः पञ्चशिखस्तथा ।।

वक्षसश्चैव वोढुश्च कण्ठदेशाच्च नारदः ।। २६ ।।

मरीचिः स्कन्धदेशाच्चैवापान्तरतमा गलात् ।।

वसिष्ठो रसनादेशात्प्रचेता अधरोष्ठतः ।। २७ ।।

हंसश्च वामकुक्षेश्च दक्षकुक्षेर्यतिः स्वयम् ।।

सृष्टिं विधातुं स विधिश्चकाराज्ञां सुतान्प्रति ।।

पितुर्वाक्यं समाकर्ण्य तमुवाच स नारदः ।। २८ ।।

नारद उवाच ।।

पूर्वमानय मज्ज्येष्ठान्सनकादीन्पितामह ।।

कारयित्वा दारयुक्तानस्मान्वद जगत्पते ।। २९ ।।

पित्रा ते तपसे युक्ताः संसाराय वयं कथम् ।।

अहो हन्त प्रभोर्बुद्धिर्विपरीताय कल्पते ।। 1.8.३० ।।

कस्मै पुत्राय पीयूषात्परं दत्तं तपोऽधुना ।।

कस्मै ददासि विषयं विषमं च विषाधिकम् ।। ३१ ।।

अतीव निम्ने घोरे च भवाब्धौ यः पतेत्पितः ।।

निष्कृतिस्तस्य नास्तीति कोटिकल्पे गतेऽपि च ।। ३२ ।।

निस्तारबीजं सर्वेषां बीजं च पुरुषोतमम् ।।

सर्वदं भक्तिदं दास्यप्रदं सत्यं कृपामयम् ।। ३३ ।।

भक्तैकशरणं भक्तवत्सलं स्वच्छमेव च ।।

भक्तप्रियं भक्तनाथं भक्तानुग्रहकारकम् ।। ३४ ।।

भक्ताराध्यं भक्तसाध्यं विहाय परमेश्वरम् ।।

मनो दधाति को मूढो विषये नाशकारणे ।। ३५ ।।

विहाय कृष्णसेवां च पीयूषादधिकां प्रियाम् ।।

को मूढो विषमश्नाति विषमं विषयाभिधम् ।। ३६ ।।

स्वप्नवन्नश्वरं तुच्छमसत्यं मृत्युकारणम् ।।

यथा दीपशिखाग्रं च कीटानां सुमनोहरम् ।।३७।।

यथा बडिशमांसं च मत्स्यापातसुखप्रदम्।।

तथा विषयिणां तात विषयं मृत्युकारणम्।।३८।।

इत्युक्त्वा नारदस्तत्र विरराम विधेः पुरः ।।

तस्थौ तातं नमस्कृत्य ज्वलदग्निशिखोपमः ।।३९।।

ब्रह्मा कोपपरीतश्च शशाप तनयं द्विज ।।

उवाच कम्पिताङ्गश्च रक्तास्यः स्फुरिताधरः ।। 1.8.४० ।।

ब्रह्मोवाच ।।

भविता ज्ञानलोपस्ते मच्छापेन च नारद ।।

क्रीडामृगश्च त्वं साध्यो योषिल्लुब्द्धधश्च लम्पटः।।४१।।

स्थिरयौवनयुक्तानां रूपाढ्यानां मनोहरः ।।

पञ्चाशत्कामिनीनां च भर्ता च प्राणवल्लभः।।४२।।

शृङ्गारशास्त्रवेत्ता च महाशृङ्गारलोलुपः।।

नानाप्रकारशृङ्गारनिपुणानां गुरोर्गुरुः ।।४३।।

गन्धर्वाणां च सुवरः सुस्वरश्च सुगायनः ।।

वीणावादनसन्दर्भनिष्णातः स्थिरयौवनः ।। ४४ ।।

प्राज्ञो मधुरवाक् शान्तः सुशीलः सुन्दरः सुधीः ।।

भविष्यसि न सन्देहो नामतश्चोपबर्हणः ।। ४५ ।।

ताभिर्दिव्यं लक्षयुगं विहृत्य निर्जने वने ।।

पुनर्मदीयशापेन दासी पुत्रश्च तत्परः ।। ४६ ।।

वत्स वैष्णवसंसर्गाद्वैष्णवोच्छिष्टभोजनात् ।।

पुनः कृष्णप्रसादेन भविष्यसि ममात्मजः ।। ४७ ।।

ज्ञानं दास्यामि ते दिव्यं पुनरेव पुरातनम् ।।

अधुना भव नष्टस्त्वं मत्सुतो निपत धुवम्।।४८।।

ब्रह्मेत्युक्त्वा सुतं विप्र विरराम जगत्पतिः ।।

रुरोद नारदस्तातमवोचत्संपुटाञ्जलिः ।। ४९ ।।

नारद उवाच ।।

क्रोधं संहर संहर्तस्तात तात जगद्गुरो ।।

स्रष्टुस्तपस्वीशस्याहो क्रोधोऽयं मय्यनाकरः ।। 1.8.५० ।।

शपेत्परित्यजेद्विद्वान्पुत्रमुत्पथगामिनम् ।।

तपस्विनं सुतं शप्तुं कथमर्हसि पंडित ।। ५१ ।।

जनिर्भवतु मे ब्रह्मन्यासु यासु च योनिषु ।।

न जहातु हरेर्भक्तिर्मा वेदं देहि मे वरम् ।।५२।।

पुत्रश्चेज्जगतां धातुर्नास्ति भक्तिर्हरेः पदे।।

सूकरादतिरिक्तश्च सोऽधमो भारते भुवि ।। ५३ ।।

जातिस्मरो हरेर्भक्तियुक्तः सूकरयोनिषु ।।

जनिर्लभेत्स प्रवरो गोलोकं याति कर्मणा ।। ५४ ।।

गोविन्दचरणाम्भोजभक्तिमाध्वीकमीप्सितम् ।।

पिबतां वैष्णवादीनां स्पर्शपूता वसुन्धरा ।। ५५ ।।

तीर्थानि स्पर्शमिच्छन्ति वैष्णवानां पितामह ।।

पापानां पापितत्त्वानां क्षालनायात्मनामपि ।।५६।।

मन्त्रोपदेशमात्रेण नरा मुक्ताश्च भारते ।।

परैश्च कोटिपुरुषैः पूर्वैः सार्धं हरेरहो ।। ५७ ।।

कोटिजन्मार्जितात्पापान्मन्त्रग्रहणमात्रतः ।।

मुक्ताः शुध्यन्ति यत्पूर्वं कर्म निर्मूलयन्ति च ।।५८।।

पुत्रान्दारांश्च शिष्यांश्च सेवकान्बान्धवांस्तथा ।।

यो दर्शयति सन्मार्गं सद्गतिस्तं लभेद्ध्रुवम् ।।५९।।

यो दर्शयत्यसन्मार्गं शिष्यैर्विश्वासितो गुरुः ।।

कुम्भीपाके स्थितिस्तस्य यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।। 1.8.६० ।।

स किंगुरुः स किंतातः स किंस्वामी स किंसुतः।।

यः श्रीकृष्णपदाम्भोजे भक्तिं दातुमनीश्वरः ।। ६१ ।।

शप्तो निरपराधेन त्वयाऽहं चतुरानन ।।

मया शप्तुं त्वमुचितो घ्नन्तं घ्नन्त्यपि पण्डिताः ।। ६२ ।।

कवचस्तोत्रपूजाभिः सहितस्ते मनुर्मनोः ।।

लुप्तो भवतु मच्छापात्प्रतिविश्वेषु निश्चितम् ।। ६३ ।।

अपूज्यो भव विश्वेषु यावत्कल्पत्रयं पितः ।।

गतेषु त्रिषु कल्पेषु पूज्यपूज्यो भविष्यसि।।६४।।

अधुना यज्ञभागस्ते व्रतादिष्वपि सुव्रत ।।

पूजनं चास्तु मामैकं वन्द्यो भव सुरादिभिः ।। ६५ ।।

इत्युक्त्वा नारदस्तत्र विरराम पितुः पुरः ।।

तस्थौ सभायां स विधिर्हृदयेन विदूयता ।। ६६ ।।

उपबर्हेण गन्धर्वो नारदस्तेन हेतुना ।।

दासीपुत्रश्च शापेन पितुरेव च शौनक ।। ६७ ।।

ततः पुनर्नारदश्च स बभूव महानृषिः ।।

ज्ञानं प्राप्य पितुः पश्चात्कथयिष्यामि चाधुना ।। ६८ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मखण्डे ब्रह्मनारदशापोपलम्भनं नामाष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।।

सौतिरुवाच ।।

अथ ब्रह्मा स्वपुत्रांस्तानादिदेश च सृष्टये ।।

सृष्टिं प्रचक्रुस्ते सर्वे विप्रेन्द्र नारदं विना ।। १ ।।

मरीचेर्मनसो जातः कश्यपश्च प्रजापतिः ।।

अत्रेर्नेत्रमलाच्चन्द्रः क्षीरोदे च बभूव ह ।। २ ।।

प्रचेतसोऽपि मनसो गौतमश्च बभूव ह ।।

पुलस्त्यमानसः पुत्रो मैत्रावरुण एव च ।। ३ ।।

मनोश्च शतरूपायां तिस्रः कन्याः प्रजज्ञिरे ।।

आकूतिर्देवहूतिश्च प्रसूतिस्ताः पतिव्रताः ।। ४ ।।

प्रियव्रतोत्तानपादौ द्वौ च पुत्रौ मनोहरौ ।।

उत्तानपादतनयो ध्रुवः परमधार्मिकः ।। ५ ।।

आकूतिं रुचये प्रादाद्दक्षायाथ प्रसूतिकाम् ।।

देवहूतिं कर्दमाय यत्पुत्रः कपिलः स्वयम् ।। ६ ।।

प्रसूत्यां दक्षबीजेन षष्टिकन्याः प्रजज्ञिरे ।।

अष्टौ धर्माय स ददौ रुद्रायैकादश स्मृताः ।। ७ ।।

शिवायैकां सतीं प्रादात्कश्यपाय त्रयोदश ।।

सप्तविंशति कन्याश्च दक्षश्चन्द्राय दत्तवान् ।। ८ ।।

नामानि धर्मपत्नीनां मत्तो विप्र निशामय ।।

शान्तिः पुष्टिर्धृतिस्तुष्टिः क्षमा श्रद्धा मतिः स्मृतिः ।। ९ ।।

शान्तेः पुत्रश्च सन्तोषः पुष्टेः पुत्रो महानभूत् ।।

धृतेधैर्य्यं च तुष्टेश्च हर्षदर्पौ सुतौ स्मृतौ ।। 1.9.१० ।।

क्षमापुत्रः सहिष्णुश्च श्रद्धापुत्रश्च धार्मिकः ।।

मतेर्ज्ञानाभिधः पुत्रः स्मृतेर्जातिस्मरो महान् ।। ११ ।।

पूर्वपत्न्यां च मूर्त्यां च नरनारायणावृषी ।।

बभूवुरेते धर्मिष्ठा धर्मपुत्राश्च शौनक ।। १२ ।।

नामानि रुद्रपत्नीनां सावधानं निबोध मे ।।

कला कलावती काष्ठा कालिका कलहप्रिया ।। १३ ।।

कन्दली भीषणा रास्ना प्रमोचा भूषणा शुकी ।।

एतासां बहवः पुत्रा बभूवुः शिवपार्षदाः ।। १४ ।।

सा सती स्वामिनिन्दायां तनुं तत्याज यज्ञतः ।।

पुनर्भूत्वा शैलपुत्री लेभे सा शङ्करं पतिम् ।। १५ ।।

कश्यपस्य प्रियाणां च नामानि शृणु धार्मिक ।।

अदितिर्देवमाता वै दैत्यमाता दितिस्तथा।।१६।।

सर्पमाता तथा कद्रूर्विनता पक्षिसूस्तथा ।।

सुरभिश्च गवां माता महिषाणां च निश्चितम् ।। १७ ।।

सारमेयादिजन्तूनां सरमा सूश्चतुष्पदाम् ।।

दनुः प्रसूर्दानवानामन्याश्चेत्येवमादिकाः ।। १८ ।।

इन्द्रश्च द्वादशादित्या उपेन्द्राद्याः सुरा मुने ।।

कथिताश्चादितेः पुत्रा महाबलपराक्रमाः।।१९।।

इन्द्रपुत्रो जयन्तश्च ब्रह्मञ्शच्यामजायत ।। ।

आदित्यस्य सवर्णायां कन्यायां विश्वकर्मणः।।1.9.२०।।

शनैश्चरयमौ पुत्रौ कालिन्दी कन्यका तथा ।।

उपेंद्रवीर्य्यात्पृथ्व्यां तु मङ्गलः समजायत।।२१।।

शौनक उवाच ।।

कथं सौते स चोपेद्रान्मङ्गलः समजायत ।।

वसुन्धरायां बलवांस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।।२२।।

सौतिरुवाच ।।

उपेन्द्ररूपमालोक्य कामार्ता च वसुन्धरा ।।

विधाय सुन्दरीवेषमक्षता प्रौढयौवना ।।२३।।

मलये निर्जने रम्ये चारुचन्दनपल्लवे ।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं रत्नभूषणभूषितम्।।२४।।

तं सुशीलं शयानं च शान्तं सस्मितमीप्सितम् ।।

सस्मिता तस्य तल्पे च सहसा समुपस्थिता।।२५।।

सुरम्यां मालतीमालां ददौ तस्मै वरानना ।।

सुगन्धि चन्दनं चारु कस्तूरीकुङ्कुमान्वितम् ।।२६।।

उपेन्द्रस्तन्मनो ज्ञात्वा कामिनीं कामपीडिताम् ।।

नानाप्रकारशृङ्गारं चकार च तया सह ।। २७ ।।

तदङ्गसङ्गसंसक्ता मूर्छां प्राप सती तदा ।।

मृतेव निद्रितेवासौ बीजाधानं कृते हरौ ।। २८ ।।

तां विलग्नां च सुश्रोणीं सुखसम्भोगमूर्छिताम् ।।

बृहन्मुक्तनितम्बां च स स्मितां विपुलस्तनीम् ।। २९ ।।

क्षणं वक्षसि कृत्वा तां तदोष्ठं च चुचुम्ब ह ।।

विहाय तत्र रहसि जगाम पुरुषोत्तमः ।। 1.9.३० ।।

उर्वशी पथि गच्छन्ती बोधयामास तां मुने ।।

सा च पप्रच्छ वृत्तान्तं कथयामास भूश्च ताम्।। ३१ ।।

वीर्य्यसंवरणं कर्तुं सा चाशक्ता च दुर्बला ।।

प्रवालस्याकरे त्रस्ता वीर्य्यन्यासं चकार सा ।। ३२ ।।

तेन प्रवालवर्णश्च कुमारः समपद्यत ।।

तेजसा सूर्य्यसदृशो नारायण सुतो महान् ।। ३३ ।।

मङ्गलस्य प्रिया मेधा तस्य घण्टेश्वरो महान्।।

व्रणदाताऽतितेजस्वी विष्णुतुल्यो बभूव ह ।।३४।।

दितेर्हिरण्यकशिपुहिरण्याक्षौ महाबलौ ।।

कन्या च सिंहिका विप्र सैंहिकेयश्च तत्सुतः ।।३५।।

निर्ऋतिः सिंहिका सा च तेन राहुश्च नैर्ऋतः।।

सूकरेण हिरण्याक्षोऽप्यनपत्यो मृतो युवा ।। ३६ ।।

हिरण्यकशिपोः पुत्रः प्रह्रादो वैष्णवाग्रणीः ।।

विरोचनश्च तत्पुत्रस्तत्पुत्रश्च बलिः स्वयम् ।। ३७।।

बलेः पुत्रो महायोगी ज्ञानी शङ्करकिंकरः ।।

दितेर्वंशश्च कथितः कद्रूवंशं निबोध मे ।। ३८ ।।

अनन्तं वासुकिं चैव कालीयं च धनञ्जयम् ।।

कर्कोटकं तक्षकं च पद्ममैरावतं तथा ।। ३९ ।।

महापद्मं च शंकुं च शंखं संवरणं तथा ।।

धृतराष्ट्रं च दुर्द्धर्षं दुर्जयं दुर्मुखं बलम् ।। 1.9.४० ।।

गोक्षं गोकार्मुकं चैव विरूपादींश्च शौनक ।।

न तेषां प्रवराश्चैव यावत्यः सर्पजातयः ।। ४१ ।।

कन्यका मनसा देवी कमलांशसमुद्भवा ।।

तपस्विनीनां प्रवरा महातेजस्विनी शुभा ।। ४२ ।।

यत्पतिश्च जरत्कारुर्नारायणकुलोद्भवः ।।

आस्तीकस्तनयो यस्या विष्णुतुल्यश्च तेजसा ।। ४३ ।।

एतेषां नाममात्रेण नास्ति नागभयं नृणाम् ।।

कद्रूवंशो निगदितो विनतायाः शृणुष्व मे ।। ४४ ।।

वैनतेयारुणौ पुत्रौ विष्णुतुल्यपराक्रमौ ।।

तौ बभूवुः क्रमेणैव यावत्यः पक्षिजातयः ।। ४५ ।।

गावश्च महिषाश्चैव सुरभिप्रवरा इमे ।।

सर्वे वै सारमेयाश्च बभूवुः सरमासुताः ।। ।।४६ ।।

दानवाश्च दनोर्वंशा अन्यास्सामान्यजातयः ।।

उक्तः कश्यपवंशश्च चन्द्राख्यानं निबोध मे ।। ४७ ।।

नामानि चन्द्रपत्नीनां सावधानं निशामय ।।

अत्यपूर्वं च चरितं पुराणेषु पुरातनम् ।। ४८ ।।

अश्विनी भरणी चैव कृत्तिका रोहिणी तथा ।।

मृगशीर्षा तथाऽऽर्द्रा च पूज्या साध्वी पुनर्वसुः ।। ४९ ।।

पुष्याऽऽश्लेषा मघा पूर्वफल्गुन्युत्तरफल्गुनी ।।

हस्ता चित्रा तथा स्वाती विशाखा चानुराधिका ।। 1.9.५० ।।

ज्येष्ठा मूला तथा पूर्वाऽऽषाढा चैवोत्तरा स्मृता ।।

श्रवणा च धनिष्ठा च तथा शतभिषक् शुभा ।। ५१ ।।

पूर्वा भाद्रोत्तराभाद्रा रेवत्यन्ता विधुप्रियाः ।।

तासां मध्ये च सुभगा रोहिणी रसिका वरा ।। ५२ ।।

सन्ततं रसभावेन चकार शशिनं वशम् ।।

रोहिण्युपगतश्चन्द्रो न यात्यन्यां च कामिनीम् ।। ५३ ।।

सर्वा भगिन्यः पितरं कथयामासुरादृताः ।।

सपत्नीकृतसन्तापं प्राणनाशकरं परम् ।। ५४ ।।

दक्षः प्रकुपितश्चन्द्रमशपन्मन्त्रपूर्वकम् ।।

द्रुतं श्वशुरशापेन यक्ष्मग्रस्तो बभूव सः ।। ५५ ।।

दिने दिने यक्ष्मणा स क्षीयमाणश्च दुःखितः ।।

वपुष्यर्द्धं क्षीयमाणे शंकरं शरणं ययौ ।। ५६ ।।

दृष्ट्वा चन्द्रं शंकरश्च क्लेशितं शरणागतम् ।।

करुणासागरस्तस्मै कृपया चाभयं ददौ ।। ५७ ।।

निर्मुक्तं यक्ष्मणा कृत्वा स्वकपोले स्थलं ददौ ।।

अमरो निर्भयो भूत्वा स तस्थौ शिवशेखरे ।। ५८ ।।

तं शिवः शेखरे कृत्वा चाभवच्चन्द्रशेखरः ।।

नास्ति देवेषु लोकेषु शिवाच्छरणपंजरः ।। ५९ ।।

दक्षकन्याः पतिं मुक्तं दृष्ट्वा च रुरुदुः पुनः ।।

आजग्मुः शरणं तातं दक्षं तेजस्विनां वरम् ।। 1.9.६०।।

उच्चैश्च रुरुदुर्गत्वा निहत्याङ्गं पुनः पुनः ।।

तमूचुः कातरं दीना दीननाथं विधेः सुतम् ।। ६१ ।।

दक्षकन्या ऊचुः ।।

स्वामिसौभाग्यलाभाय त्वमुक्तोऽस्माभिरेव च ।।

सौभाग्यमस्तु नस्तात गतः स्वामी गुणान्वितः ।। ६२ ।।

स्थिते चक्षुषि हे तात दृष्टं ध्वान्तमयं जगत् ।।

विज्ञातमधुना स्त्रीणां पतिरेव हि लोचनम् ।। ६३ ।।

पतिरेव गतिः स्त्रीणां पतिः प्राणाश्च सम्पदः ।।

धर्मार्थकाममोक्षाणां हेतुः सेतुर्भवार्णवे ।। ६४ ।।

पतिर्नारायणः स्त्रीणां व्रतं धर्मः सनातनः ।।

सर्वं कर्म वृथा तासां स्वामिनां विमुखाश्च याः ।। ६५ ।।

स्नानं च सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दक्षिणा ।।

सर्वदानानि पुण्यानि व्रतानि नियमाश्च ये ।। ६६ ।।

देवार्चनं चानशनं सर्वाणि च तपांसि च ।।

स्वामिनः पादसेवायाः कलां नार्हंति षोडशीम् ।। ६७ ।।

सर्वेषां बान्धवानां च प्रियः पुत्रश्च योषिताम् ।।

स एव स्वामिनोंऽशश्च शतपुत्रात्परः पतिः ।। ६८ ।।

असद्वंशप्रसूता या सा द्वेष्टि स्वामिनं सदा ।।

यस्या मनश्चलं दुष्टं सन्ततं परपूरुषे ।। ६९ ।।

पतितं रोगिणं दुष्टं निर्धनं गुणहीनकम् ।।

युवानं चैव वृद्धं वा भजेत्तं न त्यजेत्सती ।। 1.9.७० ।।

सगुणं निर्गुणं वापि द्वेष्टि या संत्यजेत्पतिम् ।।

पच्यते कालसूत्रे सा यावच्चंद्रदिवाकरौ ।। ७१ ।।

कीटैः शुनकतुल्यैश्च भक्षिता सा दिवानिशम् ।।

भुङ्क्ते मृतवसामांसं पिबेन्मूत्रं च तृष्णया ।। ७२ ।।

गृध्रः कोटिसहस्राणि शतजन्मानि सूकरः ।।

श्वापदः शतजन्मानि सा भवेद्बन्धुहा ततः ।। ७३ ।।

ततो मानवजन्मानि लभेच्चेत्पूर्वकर्मणः ।।

विधवा धनहीना च रोगयुक्ता भवेद् ध्रुवम् ।। ७४ ।।

देहि नः कान्तदानं च कामपूरं विधेः सुत ।।

विधात्रा सदृशस्त्वं च पुनः स्रष्टुं क्षमो जगत् ।। ७५ ।।

कन्यानां वचनं श्रुत्वा दक्षः शंकरसन्निधिम् ।।

जगाम शम्भुस्तं दृष्ट्वा समुत्थाय ननाम च ।। ७६ ।।

दक्षस्तस्याशिषं कृत्वा समुवाच कृपानिधिम् ।।

तत्याज कोपं दुर्द्धषो दृष्ट्वा च प्रणतं शिवम् ।। ७७ ।।

दक्ष उवाच ।।

देहि जामातरं शम्भो मदीयं प्राणवल्लभम् ।।

मत्सुतानां च प्राणानां परमेव प्रियं पतिम् ।। ७८ ।।

न चेद्ददासि जामातर्मम जामातरं विधुम् ।।

दास्यामि दारुणं शापं तुभ्यं त्वं केन मुच्यसे ।। ७९ ।।

दक्षस्य वचनं श्रुत्वा तमुवाच कृपानिधिः ।।

सुधाधिकं च वचनं ब्रह्मञ्शरणपञ्जरः ।। 1.9.८० ।।

शिव उवाच ।।

करोषि भस्मसाच्चेन्मां दद्या वा शापमेव च ।।

नाहं दातुं समर्थश्च चन्द्रं च शरणागतम् ।। ८१ ।।

शिवस्य वचनं श्रुत्वा दक्षस्तं शप्तुमुद्यतः ।।

शिवः सस्मार गोविन्दं विपन्मोक्षणकारकम् ।। ८२ ।।

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो वृद्धब्राह्मणरूपधृक्।।

समाययौ तयोर्मूलं तौ तं च नमतुः क्रमात् ।। ८३ ।।

दत्त्वा शुभाशिषं तौ स ब्रह्मज्योतिः सनातनः ।।

उवाच शङ्करं पूर्वं परिपूर्णतमो द्विज ।। ८४ ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

न चात्मनः प्रियः कश्चिच्छर्व सर्वेषु बन्धुषु ।।

आत्मानं रक्ष दक्षाय देहि चन्द्रं सुरेश्वर ।। ८५ ।।

तपस्विनां वरः शान्तस्त्वमेवं वैष्णवाग्रणीः ।।

समः सर्वेषु जीवेषु हिंसाक्रोधविवर्जितः ।। ८६ ।।

दक्षः क्रोधी च दुर्द्धर्षस्तेजस्वी ब्रह्मणः सुतः ।।

शिष्टो बिभेति दुर्द्धर्षं न दुर्द्धर्षश्च कंचन ।। ८७ ।।

नारायणवचः श्रुत्वा हसित्वा शङ्करः स्वयम् ।।

उवाच नीतिसारं च नीतिबीजं परात्परम् ।। ८८ ।।

शङ्कर उवाच ।।

तपो दास्यामि तेजश्च सर्वसिद्धिं च सम्पदम् ।।

प्राणांश्च न समर्थोऽहं प्रदातुं शरणागतम् ।। ८९ ।।

यो ददाति भयेनैव प्रपन्नं शरणागतम् ।।

तं च धर्मः परित्यज्य याति शप्त्वा सुदारुणम् ।। 1.9.९० ।।

सर्वं त्यक्तुं समर्थोऽहं न स्वधर्मं जगत्प्रभो ।।

यः स्वधर्मविहीनश्च स च सर्वबहिष्कृतः ।। ९१ ।।

यश्च धर्मं सदा रक्षेद्धर्मस्तं परिरक्षति ।।

धर्मं वेदेश्वर त्वं च किं मां ब्रूहि स्वमायया ।। ९२ ।।

त्वं सर्वमाता स्रष्टा च हन्ता च परिणामतः ।।

त्वयि भक्तिर्दृढा यस्य तस्य कस्माद्भयं भवेत् ।। ९३ ।।

शङ्करस्य वचः श्रुत्वा भगवान्सर्वभाववित् ।।

चन्द्रं चन्द्राद्विनिष्कृष्य दक्षाय प्रददौ हरिः ।। ९४ ।।

प्रतस्थावर्द्धचन्द्रश्च निर्व्याधिः शिवशेखरे ।।

निजग्राह परं चन्द्रं विष्णुदत्तं प्रजापतिः ।। ९५ ।।

यक्ष्मग्रस्तं च तं दृष्ट्वा दक्षस्तुष्टाव माधवम् ।।

पक्षे पूर्णं क्षतं पक्षे तं चकार हरिः स्वयम् ।। ९६ ।।

कृष्णस्तेभ्यो वरं दत्त्वा जगाम स्वालयं द्विज ।।

दक्षश्चन्द्रं गृहीत्वा च कन्याभ्यः प्रददौ पुनः ।। ९७ ।।

चन्द्रस्ताश्च परिप्राप्य विजहार दिवानिशम् ।।

समं ददर्श ताः सर्वास्तत्प्रभृत्येव कम्पितः ।। ९८ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं किञ्चित्सृष्टिक्रमं मुने ।।

श्रुतं च गुरुवक्त्रेण पुष्करे मुनिसंसदि ।। ९९ ।।

इति श्रीबह्मवैवर्ते महापुराणे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मखण्डे नवमोऽध्यायः ।। ९ ।।

सौतिरुवाच ।।

भृगोः पुत्रश्च च्यवनः शुक्रश्च ज्ञानिनां वर ।।

क्रतोरपि क्रिया भार्य्या वालखिल्यानसूयत ।। १ ।।

त्रयः पुत्राश्चाङ्गिरसो बभूवुर्मुनिसत्तमाः ।।

बृहस्पतिरुतथ्यश्च शम्बरश्चापि शौनक ।। २ ।।

वसिष्ठस्य सुतः शक्तिः शक्तेः पुत्रः पराशरः ।।

पराशरसुतः श्रीमान्कृष्णद्वैपायनो हरिः ।। ३ ।।

व्यासपुत्रः शिवांशश्च शुकश्च ज्ञानिनां वरः ।।

विश्वश्रवाः पुलस्त्यस्य यस्य पुत्रो धनेश्वरः ।। ४ ।।

शौनक उवाच ।।

अहो पुराण वदुषामत्यन्तं दुर्गमं वचः ।।

न बुद्धं वचनं किंचिद्धनेशोत्पत्तिपूर्वकम् ।। ५ ।।

अधुना कथितं जन्म धनेशस्येश्वरादिदम् ।।

पुनर्भिंन्नक्रमं जन्म ब्रवीषि कथमेव माम् ।। ६ ।।

सौतिरुवाच ।।

बभूवुरेते दिक्पालाः पुरा च परमेश्वरात् ।।

पुनश्च ब्रह्मशापेन स च विश्वश्रवस्सुतः ।। ७ ।।

गुरवे दक्षिणां दातुमुतथ्यश्च धनेश्वरम् ।।

ययाचे कोटिसौवर्णं यत्नतश्च प्रचेतसे ।। ८ ।।

धनेशो विरसो भूत्वा तस्मै तद्दातुमुद्यतः ।।

चकार भस्मसाद्विप्र पुनर्जन्म ललाभ सः ।। ९ ।।

तेन विश्रवसः पुत्रः कुबेरश्च धनाधिपः ।।

रावणः कुम्भकर्णश्च धार्मिकश्च विभीषणः ।। 1.10.१० ।।

पुलहस्य सुतो वात्स्यः शाण्डिल्यश्च रुचेः सुतः ।।

सावर्णिर्गौतमाज्जज्ञे मुनिप्रवर एव सः ।। ११ ।।

काश्यपः कश्यपाज्जातो भरद्वाजो बृहस्पतेः ।।

स्वयं वात्स्यश्च पुलहात्सावर्णिर्गौतमात्तथा ।। १२ ।।

शाण्डिल्यश्च रुचेः पुत्रो मुनिस्तेजस्विनां वरः ।।

बभूवुः पञ्चगोत्राश्च एतेषां प्रवरा भवे ।। १३ ।।

बभूवुर्ब्रह्मणो वक्त्रादन्या ब्राह्मणजातयः।।

ताः स्थिता देशभेदेषु गोत्रशून्याश्च शौनक ।। १४ ।।

चन्द्रादित्यमनूनां च प्रवराः क्षत्रियाः स्मृताः ।।

ब्रह्मणो बाहुदेशाच्चैवान्याः क्षत्रियजातयः ।। १५ ।।

ऊरुदेशाच्च वैश्याश्च पादतः शूद्रजातयः ।।

तासां सङ्करजातेन बभूवुर्वर्णसङ्कराः ।। १६ ।।

गोपनापितभिल्लाश्च तथा मोदककूबरौ ।।

ताम्बूलिस्वर्णकारौ च वणिग्जातय एव च ।। १७ ।।

इत्येवमाद्या विप्रेन्द्र सच्छूद्राः परिकीर्त्तिताः ।।

शूद्राविशोस्तु करणोऽम्बष्ठो वैश्यद्विजन्मनोः ।। १८ ।।

विश्वकर्मा च शूद्रायां वीर्य्याधानं चकार सः ।।

ततो बभूवुः पुत्राश्च नवैते शिल्पकारिणः ।। १९ ।।

मालाकारः शङ्खकारः कर्मकारः कुविन्दकः ।।

कुम्भकारः कांस्यकारः षडेते शिल्पिनां वराः ।। 1.10.२० ।।

सूत्रकारश्चित्रकारः स्वर्णकारस्तथैव च ।।

पतितास्ते ब्रह्मशापादयाज्या वर्णसङ्कराः ।। ।।२१।।

शौनक उवाच ।।

कथं देवो विश्वकर्मा वीर्य्याधानं चकार सः ।।

शूद्रायामधमायां च कथं ते पतितास्त्रयः ।। २२ ।।

कथं तेषु ब्रह्मशापो ह्यभवत्केन हेतुना ।।

हे पुराणविदां श्रेष्ठ तन्नः शंसितुमर्हसि ।। २३ ।।

सौतिरुवाच ।।

घृताची कामतः कामं वेषं चक्रे मनोहरम् ।।

तामपश्यद्विश्वकर्मा गच्छन्तीं पुष्करे पथि ।। २४ ।।

आगच्छत्तद्विलोकाच्च प्रसादोत्फुल्लमानमः ।।

तां ययाचे स शृङ्गारं कामेन हृतचेतनः ।। २५ ।।

रत्नालङ्कारभूषाढ्यां सर्वावयवकोमलाम् ।।

यथा षोडशवर्षीयां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् ।।२६।।

बृहन्नितम्ब भारार्तां मुनिमानसमोहिनीम् ।।

अतिवेगकटाक्षेण लोलां कामातिपीडिताम् ।।२७।।

तच्छ्रोणीं कठिनां दृष्ट्वा वायुनाऽपहृतांशुकाम् ।।

अतीवोच्चैः स्तनयुगं कठिनं वर्तुलं परम् ।। २८ ।।

सुस्मितं चारु वक्त्रं च शरच्चन्द्रविनिन्दकम् ।।

पक्वबिम्बफलारक्तस्वोष्ठाधरमनोहरम् ।। २९ ।।

सिन्दूरबिन्दुसंयुक्तं कस्तूरीबिन्दुसंयुतम् ।।

कपोलमुज्ज्वलं शश्वन्महार्हमणिकुण्डलम् ।। 1.10.३० ।।

तामुवाच प्रियां शान्तां कामशास्त्रविशारदः ।।

कामाग्निवर्द्धनोद्योगि वचनं श्रुतिसुन्दरम् ।। ३१ ।।

विश्वकर्मोवाच ।।

अयि क्व यासि ललिते मम प्राणाधिके प्रिये ।।

मम प्राणांश्चापहत्य तिष्ठ कान्ते क्षणं शुभे ।। ३२ ।।

तवैवान्वेषणं कृत्वा भ्रमामि जगतीतलम् ।।

स्वप्राणांस्त्यक्तुमिष्टोऽहं त्वां न दृष्ट्वा हुताशने ।।३३।।

त्वं कामलोकं यासीति श्रुत्वा रम्भामुखोदितम् ।।

आगच्छमहमेवाद्य चास्मिन्वर्त्मन्यवस्थितः ।। ३४ ।।

अहो सरस्वतीतीरे पुष्पोद्याने मनोहरे ।।

सुगन्धिमन्दशीतेन वायुना सुरभीकृते ।। ३५ ।।

यभ कान्ते मया सार्द्धं यूना कान्तेन शोभने।।

विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान्भवेत् ।।३६।।

स्थिरयौवनसंयुक्ता त्वमेव चिरजीविनी।।

कामुकी कोमलाङ्गी च सुन्दरीषु च सुन्दरी।।३७।।

मृत्युंजयवरेणैव मृत्युकन्या जिता मया ।।

कुबेरभवनं गत्वा धनं लब्धं कुबेरतः।।३८।।

रत्नमाला च वरुणाद्वायोः स्त्रीरत्नभूषणम् ।।

वह्निशुद्धं वस्त्रयुगं वह्नेः प्राप्तं महौजसः।।३९।।

कामशास्त्रं कामदेवाद्योषिद्रञ्जनकारम्।।

शृङ्गारशिल्पं यत्किञ्चिल्लब्धं चन्द्राच्च दुर्लभम् ।। 1.10.४० ।।

रत्नमालां वस्त्रयुग्मं सर्वाण्याभरणानि च ।।

तुभ्यं दातुं हृदि कृतं प्राप्तं तत्क्षणमेव च ।। ४१ ।।

गृहे तानि च संस्थाप्य चागतोऽन्वेषणे भवे ।।

विरामे सुखसम्भोगे तुभ्यं दास्यामि साम्प्रतम् ।। ४२ ।।

कामुकस्य वचः श्रुत्वा घृताची सस्मिता मुने ।।

ददौ प्रत्युत्तरं शीघ्रं नीतियुक्तं मनोहरम् ।। ४३ ।।

घृताच्युवाच ।।

त्वया यदुक्तं भद्रं तत्स्वीकरोम्यधुना परम् ।। ।

किन्तु सामयिकं वाक्यं ब्रवीष्यामि स्मरातुर ।। ४४ ।।

कामदेवालयं यामि कृतवेषा च तत्कृते ।।

यद्दिने यत्कृते यामो वयं तेषां च योषितः ।।४५।।

अद्याहं कामपत्नी च गुरुपत्नी तवाधुना ।।

त्वयोक्तमधुनेदं च पठितं कामदेवतः ।। ४६ ।।

विद्यादाता मन्त्रदाता गुरुर्लक्षगुणैः पितुः ।।

मातुः सहस्रगुणवान्नास्त्यन्यस्तत्समो गुरुः ।।४७।।

गुरोः शतगुणैः पूज्या गुरुपत्नी श्रुतौ श्रुता।।

पितुः शतगुणं पूज्या यथा माता विचक्षण ।।४८।।

मात्रा समागमे सूनोर्यावान्दोषः श्रुतौ श्रुतः ।।

ततो लक्षगुणो दोषो गुरुपत्नीसमागमे ।। ४९ ।।

मातरित्येव शब्देन यां च सम्भाषते नरः ।।

स मातृतुल्या सत्येन धर्मः साक्षी सतामपि ।। 1.10.५० ।।

तया हि संगतो यस्स्यात्कालसूत्रं प्रयाति सः ।।

तत्र घोरे वसत्येव यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।। ५१ ।।

मात्रा सह समायोगे ततो दोषश्चतुर्गुणः ।।

सार्द्धं च गुरुपत्न्या च तल्लक्षगुण एव च।।५२।।

कुम्भीपाके पतत्येव यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।।

प्रायश्चित्तं पापिनश्च तस्य नैव श्रुतौ श्रुतम् ।।५३।।

चक्राकारं कुलालस्य तीक्ष्णधारं च खङ्गवत् ।।

वसामूत्रपुरीषैश्च परिपूर्णं सुदुस्तरम् ।। ५४ ।।

शूलवत्कृमिसंयुक्तं तप्तमग्निसमं द्रवत् ।।

पापिनां तद्विहारं च कुम्भीपाकप्रकीर्तितम् ।। ५५ ।।

यावान्दोषो हि पुंसां च गुरुपत्नीसमागमे ।।

तावांश्च गुरुपत्न्यां वै तत्र चेत्कामुकी यदि ।। ५६ ।।

अद्य यास्यामि कामस्य मन्दिरं तस्य कामिनी ।।

वेषं कृत्वा गमिष्यामि त्वत्कृतेऽहं दिनान्तरे ।।५७।।

घृताचीवचनं श्रुत्वा विश्वकर्मा रुरोष ताम् ।।

शशाप शूद्रयोनिं च व्रजेति जगतीतले ।।५८।।

घृताची तद्वचः श्रुत्वा तं शशाप सुदारुणम् ।।

लभ जन्म भवे त्वं च स्वर्गभ्रष्टो भवेति च ।। ५९ ।।

घृताची कारुमुक्त्वा च साऽगच्छत्काममन्दिरम् ।।

कामेन सुरतं कृत्वा कथयामास तां कथाम् ।।1.10.६० ।।

सा भारते च कामोक्त्या गोपस्य मदनस्य च ।।

पत्न्यां प्रयागे नगरे लेभे जन्म च शौनक ।। ६१ ।।

जातिस्मरा तत्प्रसूता बभूव च तपस्विनी ।।

वरं न वव्रे धर्मिष्ठा तपस्यायां मनो दधौ ।। ६२ ।।

तपश्चकार तपसा तप्तकाञ्चनसन्निभा ।।

दिव्यं च शतवर्षं सा गङ्गातीरे मनोरमे ।। ६३ ।।

वीर्येण सुरकारोश्च नव पुत्रान्प्रसूय सा ।।

पुनः स्वलोकं गत्वा च सा घृताची बभूव ह ।। ६४ ।।

शौनक उवाच ।।

कथं वीर्य्यं सा दधार सुरकारोस्तपस्विनी ।।

पुत्रान्नव प्रसूता च कुत्र वा कति वासरान्।। ६५ ।।

सौतिरुवाच ।।

विश्वकर्मा तु तच्छापं समाकर्ण्य रुषाऽन्वितः ।।

जगाम ब्रह्मणः स्थानं शोकेन हृतचेतनः ।। ६६ ।।

नत्वा स्तुत्वा च ब्रह्माणं कथयामास तां कथाम् ।।

ललाभ जन्म ब्राह्मण्यां पृथिव्यामाज्ञया विधेः ।। ६७ ।।

स एव ब्राह्मणो भूत्वा भुवि कारुर्बभूव ह ।।

नृपाणां च गृहस्थानां नानाशिल्पं चकार ह ।।६८।।

शिल्पं च कारयामास सर्वेभ्यः सर्वतः सदा ।

विचित्रं विविधं शिल्पमाश्चर्य्यं सुमनोहरम् ।। ६९ ।।

एकदा तु प्रयागे च शिल्पं कृत्वा नृपस्य च ।।

स्नातुं जगाम गङ्गां स चापश्यत्तत्र कामिनीम्।।1.10.७०।।

घृताचीं नवरूपां च युवतिं तां तपस्विनीम् ।।

जातिस्मरां तां बुबुधे स च जातिस्मरो द्विज ।। ७१ ।।

दृष्ट्वा सकामः सहसा बभूव हृतचेतनः ।।

उवाच मधुरं शान्तः शान्तां तां च तपस्विनीम्।।७२।।

ब्राह्मण उवाच ।।

अहोऽधुना त्वमत्रैव घृताचि सुमनोहरे ।।

मा मां स्मरसि रम्भोरु विश्वकर्माऽहमेव च।।७३।।

शापमोक्षं करिष्यामि भज मां तव सुन्दरि।।

त्वत्कृतेऽतिदहत्येव मनो मे स च मन्मथः।। ।। ७४ ।।

द्विजस्य वचनं श्रुत्वा घृताची नवरूपिणी।।

उवाच मधुरं शान्ता नीतियुक्तं परं वचः ।।७५।।

गोपिकोवाच।।

तद्दिने कामकान्ताऽहमधुना च तपस्विनी ।।

कथं त्वया संगता स्यां गंगातीरे च भारते ।। ७६ ।।

विश्वकर्मन्निदं पुण्यं कर्मक्षेत्रं च भारतम् ।।

अत्र यत्क्रियते कर्म भोगोऽन्यत्र शुभाशुभम् ।। ७७ ।।

धर्मी मोक्षकृते जन्म प्रलभ्य तपसः फलात् ।।

निबद्धः कुरुते कर्म मोहितो विष्णुमायया ।। ७८ ।।

माया नारायणीशाना परितुष्टा च यं भवेत् ।।

तस्मै ददाति श्रीकृष्णो भक्तिं तन्मन्त्रमीप्सितम् ।। ७९ ।।

यो मूढो विषयासक्तो लब्धजन्मा च भारते ।।

विहाय कृष्णं सर्वेशं स मुग्धो विष्णुमायया ।। 1.10.८० ।।

सर्वं स्मरामि देवाहमहो जातिस्मरा पुरा ।।

घृताची सुरवेश्याऽहमधुना गोपकन्यका ।। ८१ ।।

तपः करोमि मोक्षार्थं गङ्गातीरे सुपुण्यदे ।।

नात्र स्थलं च क्रीडायाः स्थिरस्त्वं भव कामुक ।। ८२ ।।

अन्यत्र यत्कृतं पापं गंगायां तद्विनश्यति ।।

गंगातीरे कृतं पापं सद्यो लक्षगुणं भवेत् ।। ८३ ।।

तत्तु नारायणक्षेत्रे तपसा च विनश्यति ।।

यद्येव कामतः कृत्वा निवृत्तश्च भवेत्पुनः ।। ८४ ।।

घृताचीवचनं श्रुत्वा विश्वकर्माऽनिलाकृतिः ।।

जगाम तां गृहीत्वा च मलयं चन्दनालयम् ।। ८५ ।।

रम्यायां मलयद्रोण्यां पुष्पतल्पे मनोरमे ।। ।

पुष्पचन्दनवातेन संततं सुरभीकृते।।८६।।

चकार सुखसम्भोगं तया स विजने वने ।।

पूर्णं द्वादशवर्षं च बुबुधे न दिवानिशम्।।८७।।

बभूव गर्भः कामिन्याः परिपूर्णः सुदुर्वहः।।

सा सुषाव च तत्रैव पुत्रान्नव मनोहरान्।।८८।।

कृतशिक्षितशिल्पांश्व ज्ञानयुक्तांश्च शौनक।।

पूर्णप्राक्तनतो युग्यान्बलयुक्तान्विचक्षणान् ।। ८९ ।।

मालाकारान्कर्मकाराञ्छङ्खकारान्कुविन्दकान् ।।

कुम्भकारान्सूत्रकारान्स्वर्णचित्रकरांस्तथा ।। 1.10.९० ।।

तौ च तेभ्यो वरं दत्त्वा तान्संस्थाप्य महीतले ।।

मानवीं तनुमुत्सृज्य जग्मतुर्निजमन्दिरम् ।। ९१ ।।

स्वर्णकारः स्वर्णचौर्याद्ब्राह्मणानां द्विजोत्तम ।।

बभूव पतितः सद्यो ब्रह्मशापेन कर्मणा ।। ९२ ।।

सूत्रकारो द्विजानां तु शापेन पतितो भुवि ।।

शीघ्रं च यज्ञकाष्ठानि न ददौ तेन हेतुना।।९३।।

व्यतिक्रमेण चित्राणां सद्यश्चित्रकरस्तथा ।।

पतितो ब्रह्मशापेन ब्राह्मणानां च कोपतः।।९४।

कश्चिद्वणिग्विशेषश्च संसर्गात्स्वर्णकारिणः ।।

स्वर्णचौर्य्यादिदोषेण पतितो ब्रह्मशापतः ।।९५।।

कुलटायां च शूद्रायां चित्रकारस्य वीर्य्यतः ।।

बभूवाट्टालिकाकारः पतितो जारदोषतः ।। ९६ ।।

अट्टालिकाकारबीजात्कुम्भकारस्य योषिति ।।

बभूव कोटकः सद्यः पतितो गृहकारकः ।। ९७ ।।

कुम्भकारस्य बीजेन सद्यः कोटकयोषिति ।।

बभूव तैलकारश्च कुटिलः पतितो भुवि।। ।। ९८ ।।

सद्यः क्षत्रियबीजेन राजपुत्रस्य योषिति ।।

बभूव तीवरश्चैव पतितो जारदोषतः ।। ९९ ।।

तीवरस्य तु बीजेन तैलकारस्य योषिति।।

बभूव पतितो दस्युर्लेटश्च परिकीर्तितः ।। 1.10.१०० ।।

लेटस्तीवरकन्यायां जनयामास षट् सुतान् ।।

माल्लं मन्त्रं मातरं च भण्डं कोलं कलन्दरम् ।। १०१ ।।

ब्राह्मण्यां शूद्रवीर्य्येण पतितो जारदोषतः ।।

सद्यो बभूव चण्डालः सर्वस्मादधमोऽशुचिः ।। ।। १०२ ।।

तीवरेण च चण्डाल्यां चर्मकारो बभूव ह ।।

चर्मकार्य्यां च चण्डालान्मांसच्छेदो बभूव ह ।। १०३ ।।

मांसच्छेद्यां तीवरेण कोञ्चश्च परिकीर्तितः ।।

कोञ्चस्त्रियां तु कैवर्त्तात्कर्त्तारः परिकीर्तितः ।। १०४ ।।

सद्यश्चण्डालकन्यायां लेटवीर्य्येण शौनक ।।

बभूवतुस्तौ द्वौ पुत्रौ दुष्टौ हड्डिडमौ तथा ।।१०५।।

क्रमेण हड्डिकन्यायां सद्यश्चण्डालवीर्य्यतः ।।

बभूवुः पञ्च पुत्राश्च दुष्टा वनचराश्च ते ।। १०६ ।।

लेटात्तीवरकन्यायां गङ्गातीरे च शौनक ।।

बभूव सद्यो यो बालो गङ्गापुत्रः प्रकीर्तितः ।। १०७ ।।

गङ्गापुत्रस्य कन्यायां वीर्य्याद्वै वेषधारिणः ।।

बभूव वेषधारी च पुत्रो युङ्गी प्रकीर्तितः ।। १०८ ।।

वैश्यात्तीवरकन्यायां सद्यः शुण्डी बभूव ह ।।

शुण्डीयोषिति वैश्यानु पौण्ड्रकश्च बभूव ह ।। १०९ ।।

क्षत्रात्करणकन्यायां राजपुत्रो बभूव ह ।।

राजपुत्र्यां तु करणादागरीति प्रकीर्तितः ।। 1.10.११० ।।

क्षत्रवीर्य्येण वैश्यायां कैवर्त्तः परिकीर्तितः ।।

कलौ तीवरसंसर्गाद्धीवरः पतितो भुवि ।। १११ ।।

तीवर्यां धीवरात्पुत्रो बभूव रजकः स्मृतः ।।

रजक्यां तीवराच्चैव कोयालीति बभूव ह ।। ११२ ।।

नापिताद्गोपकन्यायां सर्वस्वी तस्य योषिति ।।

क्षत्राद्बभूव व्याधश्च बलवान्मृगहिंसकः ।। ११३ ।।

तीवराच्छुण्डिकन्यायां बभूवुः सप्त पुत्रकाः ।।

ते कलौ हड्डिसंसर्गाद्बभूवुर्दस्यवः सदा ।। ११४ ।।

ब्राह्मण्यामृषिवीर्य्येण ऋतोः प्रथमवासरे ।।

कुत्सितश्चोदरे जातः कूदरस्तेन कीर्तितः ।। ११५ ।।

तदशौचं विप्रतुल्यं पतितश्चर्तुदोषतः ।।

सद्यः कोटकसंसर्गादधमो जगतीतले ।। ११६ ।।

क्षत्रवीर्य्येण वैश्यायामृतोः प्रथमवासरे ।।

जातः पुत्रो महादस्युर्बलवांश्च धनुर्द्धरः ।। ११७ ।।

चकार वागतीतं च क्षत्रियेणापि वारितः ।।

तेन जात्याः स पुत्रश्च वागतीतः प्रकीर्तितः ।। ११८ ।।

क्षत्त्रवीर्य्येण शूद्रायामृतुदोषेण पापतः ।।

बलवन्तो दुरन्ताश्च बभूवुर्म्लेच्छजातयः ।। ११९ ।।

अविद्धकर्णाः क्रूराश्च निर्भया रणदुर्जयाः ।।

शौचाचारविहीनाश्च दुर्द्धर्षा धर्मवर्जिताः ।। 1.10.१२० ।।

म्लेच्छात्कुविन्दकन्यायां जोला जातिर्बभूव ह।। ।

जोलात्कुविन्दकन्यायां शराङ्कः परिकीर्तितः ।। १२१ ।।

वर्णसङ्करदोषेण बह्व्यश्चाश्रुतजातय ।।

तासां नामानि संख्याश्च को वा वक्तुं क्षमो द्विज ।। १२२ ।।

वैद्योऽश्विनीकुमारेण जातो विप्रस्य योषिति ।।

वैद्यवीर्य्येण शूद्रायां बभूवुर्बहवो जनाः ।। १२३ ।।

ते च ग्राम्यगुणज्ञाश्च मन्त्रौषधिपरायणाः ।।

तेभ्यश्च जाताः शूद्रायां ये व्यालग्राहिणो भुवि ।। १२४ ।।

शौनक उवाच ।।

कथं ब्राह्मणपत्न्यां तु सूर्य्यपुत्रोऽश्विनीसुतः ।।

अहो केनाविवेकेन वीर्य्याधानं चकार ह ।। १२५ ।।

सौतिरुवाच ।।

गच्छन्तीं तीर्थयात्रायां ब्राह्मणीं रविनन्दनः ।।

ददर्श कामुकः शान्तः पुष्पोद्याने च निर्जने ।। १२६ ।।

तया निवारितो यत्नाद्बलेन बलवान्सुरः ।।

अतीव सुन्दरीं दृष्ट्वा वीर्य्याधानं चकार सः ।। १२७ ।।

द्रुतं तत्याज गर्भं सा पुष्पोद्याने मनोहरे ।।

सद्यो बभूव पुत्रश्च तप्तकाञ्चनस न्निभः ।। १२८ ।।

सपुत्रा स्वामिनो गेहं जगाम व्रीडिता सदा ।।

स्वामिनं कथयामास यन्मार्गे दैवसङ्कटम् ।। १२९ ।।

विप्रो रोषेण तत्याज तं च पुत्रं स्वकामिनीम् ।।

सरिद्बभूव योगेन सा च गोदावरी स्मृता ।। 1.10.१३० ।।

पुत्रं चिकित्साशास्त्रं च पाठयामास यत्नतः ।।

नानाशिल्पं च मंत्रं च स्वयं स रविनन्दनः ।। १३१ ।।

विप्रश्च वेतनाज्योतिर्गणनाच्च निरन्तरम् ।।

वेदधर्मपरित्यक्तो बभूव गणको भुवि ।। १३२ ।।

लोभी विप्रश्च शूद्राणामग्रे दानं गृहीतवान् ।।

ग्रहणे मृतदानानामग्रादानो बभूव सः ।। १३३ ।।

कश्चित्पुमान्ब्रह्मयज्ञे यज्ञकुण्डात्समुत्थितः ।।

स सूतो धर्मवक्ता च मत्पूर्वपुरुषः स्मृतः ।। १३४ ।।

पुराणं पाठयामास तं च ब्रह्मा कृपानिधिः ।।

पुराणवक्ता सूतश्च यज्ञकुण्डसमुद्भवः ।। १३५ ।।

वैश्यायां सूतवीर्य्येण पुमानेको बभूव ह ।।

स भट्टो वावदूकश्च सर्वेषां स्तुतिपाठकः ।। १३६ ।।

एवं ते कथितः किंचित्पृथिव्यां जातिनिर्णय ।।

वर्णसङ्करदोषेण बह्व्योऽन्याः सन्ति जातयः।। १३७।।

सबन्धो येषु येषां यः सर्वजातिषु सर्वतः ।।

तत्त्वं ब्रवीमि वेदोक्तं ब्रह्मणा कथितं पुरा ।। १३८ ।।

पिता तातस्तु जनको जन्मदाता प्रकीर्तितः ।।

अम्बा माता च जननी जनयित्री प्रसूरपि ।। १३९ ।।

पितामहः पितृपिता तत्पिता प्रपितापहः ।।

अत ऊर्ध्वं ज्ञातयश्च सगोत्राः परिकीर्तितः ।। 1.10.१४० ।।

मातामहः पिता मातुः प्रमातामह एव च ।।

मातामहस्य जनकस्तत्पिता वृद्धपूर्वकः ।। १४१ ।।

पितामही पितुर्माता तच्छ्वश्रूः प्रपितामही ।।

तच्छ्वश्रूश्च परिज्ञेया सा वृद्धप्रपितामही ।। १४२ ।।

मातामही मातृमाता मातृतुल्या च पूजिता ।।

प्रमातामहीति ज्ञेया प्रमातामहकामिनी ।। १४३ ।।

वृद्धमातामही ज्ञेया पत्पितुः कामिनी तथा ।।

पितृभ्राता पितृ व्यश्च मातृभ्राता च मातुलः ।। १४४ ।।

पितृष्वसा पितुर्मातृष्वसा मातुस्स्वसा स्मृता ।।

सूनुश्च तनयः पुत्रो दायादश्चात्मजस्तथा।। ।। १४५ ।।

धनभाग्वीर्य्यजश्चैव पुंसि जन्ये च वर्त्तते ।।

जन्यायां दुहिता कन्या चात्मजा परिकीर्तिता ।। १४६ ।।

पुत्रपत्नी वधू ज्ञेया जामाता दुहितुः पतिः ।।

पतिः प्रियश्च भर्ता च स्वामीकान्ते च वर्तते ।। १४७ ।।

देवरः स्वामिनो भ्राता ननांदा स्वामिनः स्वसा ।।

श्वशुरः स्वामिनस्तातः श्वश्रूश्च स्वामिनः प्रसूः ।। १४८ ।।

भार्य्या जाया प्रिया कान्ता स्त्री व पत्नी प्रकीर्तिता ।।

पत्नीभ्राता श्यालकश्च स्वसा पत्न्याश्च श्यालिका ।। १४९ ।।

पत्नीमाता तथा श्वश्रूस्तत्पिता श्वशुरः स्मृतः ।।

सगर्भः सोदरो भ्राता सगर्भा भगिनी स्मृता ।। 1.10.१५० ।।

भगिनीजो भागिनेयो भ्रातृजो भ्रातृपुत्रकः ।।

आवुत्तो भगिनीकान्तो भगिनीपतिरेव च ।। १५१ ।।

श्यालीपतिस्तु भ्राता च श्वशुरैकत्वहेतुना ।।

श्वशुरस्तु पिता ज्ञेयो जन्मदातुः समो मुने ।।१५२।।

अन्नदाता भयत्राता पत्नीतातस्तथैव च ।।

विद्यादाता जन्मदाता पंचैते पितरो नृणाम् ।। १५३।।

अन्नदातुश्च या पत्नी भगिनी गुरुकामिनी

माता च तत्सपत्नी च कन्या पुत्रप्रिया तथा ।।१५४।।

मातुर्माता पितुर्माता श्वश्रूपित्रोः स्वसा तथा।।

पितृव्यस्त्री मातुलानी मातरश्च चर्तुदश।।१५५।।

पौत्रस्तु पुत्रपुत्रे च प्रपौत्रस्तत्सुतेऽपि च ।।

तत्पुत्राद्याश्च ये वंश्याः कुलजाश्च प्रकीर्तिताः।।१५६।।

कन्यापुत्रश्च दौहित्रस्तत्पुत्राद्याश्च बांधवाः।।

भागिनेयसुताद्याश्च पुरुषा बांधवाः स्मृताः।।१५७।।

भ्रातृपुत्रस्य पुत्राद्यास्ते पुनर्ज्ञातयः स्मृताः ।।

गुरुपुत्रस्तथा भ्राता पोष्यः परमबान्धवः।।१५८।।

गुरुकन्या च भगिनी पोष्या मातृसमा मुने।।

पुत्रस्य च गुरुर्भ्राता पोष्यः सुस्निग्धबान्धवः ।।१५९।।

पुत्रस्य श्वशुरो भ्राता बन्धुर्वैवाहिकः स्मृतः।।

कन्यायाः श्वशुरे चैव तत्सम्बन्धः प्रकीर्तितः।।1.10.१६०।।

गुरुश्च कन्यकायाश्च भ्राता सुस्निग्धबान्धवः ।।

गुरुश्वशुरभ्रातॄणां गुरुतुल्यः प्रकीर्तितः ।। १६१।।

बन्धुता येन सार्द्ध च तन्मित्रं परिकीर्तितम् ।।

मित्रं सुखप्रदं ज्ञेयं दुःखदो रिपुरुच्यते ।। १६२ ।।

बान्धवो दुःखदो दैवान्निस्सम्बन्धोऽसुखप्रदः ।।

सम्बन्धास्त्रिविधाः पुंसां विप्रेन्द्र जगतीतले ।। १६३ ।।

विद्याजो योनिजश्चैव प्रीतिजश्च प्रकीर्तितः ।।

मित्रं तु प्रीतिजं ज्ञेयं स सम्बधः सुदुर्लभः ।। १६४ ।।

मित्रमाता मित्रभार्य्या मातृतुल्या न संशयः।।

मित्रभ्राता मित्रपिता भ्रातृतातसमौ नृणाम् ।।१६५।।

चतुर्थं नामसम्बन्धमित्याह कमलोद्भवः।।

जारश्चोपपर्तिर्बन्धुर्दुष्टा सम्भोगकर्त्तरि ।। १६६ ।।

उपपत्न्यां नवज्ञा च प्रेयसी चित्तहारिणी ।।

स्वामितुल्यश्च जारश्च नवज्ञा गृहिणी समा ।। १६७ ।।

सम्बन्धो देशभेदे च सर्वदेशे विगर्हितः ।।

अवैदिको निन्दितस्तु विश्वामित्रेण निर्मितः ।। १६८ ।।

दुस्त्यजश्च महद्भिस्तु देशभेदे विधीयते ।।

अकीर्तिजनकः पुंसां योषितां च विशेषतः ।। १६९ ।।

तेजीयसां न दोषाय विद्यमाने युगे युगे ।। 1.10.१७० ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मखण्डे जातिसम्बन्धनिर्णयो नाम दशमोऽध्यायः ।। १० ।।

शौनक उवाच।।

द्विजः स भार्य्यां संत्यज्य किञ्चकार विशेषतः।।

अश्विनोर्वा महाभाग किं नाम कस्य वंशजौ।।१।।

सोतिरुवाच।।

द्विजश्च सुतपा नाम भारद्वाजो महामुनिः।।

तपश्चकार कृष्णस्य लक्षवर्षं हिमालिये।।२।।

महातपस्वी तेजस्वी प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा।।

ज्योतिर्ददर्श कृष्णस्य गगने सहसा क्षणम्।।३।।

वरं स वव्रे निर्लिप्तमात्मानं प्रकृतेः परम्।।

न च मोक्षं ययाचे तं दास्यं भक्तिं च निश्चलाम् ।।४।।

बभूवाकाशवाणीति कुरु दारपरिग्रहम्।।

पश्चाद्दास्यं प्रदास्यामि भक्तिं भोगक्षये द्विज।।५।।

पितॄणां मानसीं कन्यां ददौ तस्मै विधिः स्वयम्।।

तस्यां कल्याणमित्रश्च बभूव मुनिपुङ्गव।।६।।

यस्य स्मरणमात्रेण न भवेत्कुलिशाद्भयम्।।

न द्रष्टव्यं बन्धुमात्रं नूनं तत्स्मरणाल्लभेत्।।७।।

कल्याणमित्रजननीं परित्यज्य महामुनिः।।

शशाप सूर्य्यपुत्रं च यज्ञभाग्वर्ज्जितो भव।।८।।

स सोदरश्च वा पूज्यो भवेति च सुराधम।।

व्याधिग्रस्तो जडाङ्गश्च भूयात्तेऽकीर्तिमानिति।।९।।

इत्युक्त्वा सुतपा गेहं प्रतस्थे सूनुना सह।।

अश्विभ्यां सहितः सूर्य्यः प्रययौ च तदन्तिकम्।। 1.11.१०।।

पुत्राभ्यां व्याधियुक्ताभ्यां सूर्य्यस्त्रिजगतां पतिः।।

मुनीन्द्रं वै सुतपसं स तुष्टाव च शौनक।।११।।

सूर्य्य उवाच।।

क्षमस्व भगवन्विप्र विष्णुरूप युगे युगे ।।

मम पुत्रापराधं च भारद्वाज मुनीश्वर ।।१२।।

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्याः सुराः सर्वे च सन्ततम्।।

भुञ्जते विप्रदत्तं तु फलपुष्पजलादिकम्।।१३।।

ब्राह्मणावाहिता देवाः शश्वद्विश्वेषु पूजिताः।।

न च विप्रात्परो देवो विप्ररूपी स्वयं हरिः।।१४।।

ब्राह्मणे परितुष्टे च तुष्टो नारायणः स्वयम्।।

नारायणे च सन्तुष्टे सन्तुष्टाः सर्वदेवताः।।१५।।

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं न च कृष्णात्परः सुरः।।

न शङ्कराद्वैष्णवश्च न सहिष्णुर्धरा परा।।१६।।

न च सत्यात्परो धर्मो न साध्वी पार्वतीपरा।।

न दैवाद्बलवान्कश्चिन्न च पुत्रात्परः प्रियः ।।१७।।

न च व्याधिसमः शत्रुर्न च पूज्यो गुरोः परः।।

नास्ति मातृसमो बन्धुर्न च मित्रं पितुः परम्।। १८।।

एकादशीव्रतान्नान्यत्तपो नानशनात्परम् ।।

परं सर्वधनं रत्नं विद्या रत्नं परं ततः ।।१९।।

सर्वाश्रमैः परो विप्रो नास्ति विप्रसमो गुरुः।।

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञ इत्याह कमलोद्भवः।। 1.11.२०।।

सूर्य्यस्य वचनं श्रुत्वा भारद्वाजो ननाम तम्।।

नीरुजौ चापि तत्पुत्रौ चकार तपसः फलात्।। २१।।

पश्चाच्च तव पुत्रौ च यज्ञभाजौ भविष्यतः।।

इत्युक्त्वा तं च सुतपाः प्रणम्याहस्करं मुनिः।। २२।।

जगाम गङ्गां संत्रस्तो हरिसेवनतत्परः।।

पुत्राभ्यां सहितः सूर्य्यो जगाम निज मन्दिरम्।। २३।।

बभूवतुस्तौ पूज्यौ च यज्ञभाजौ द्विजाशिषा।।

एतत्सूर्यकृतं विप्रस्तोत्रं यो मानवः पठेत्।।

विप्रपादप्रसादेन सर्वत्र विजयी भवेत् ।।२४।।

ब्राह्मणेभ्यो नम इति प्रातरुत्थाय यः पठेत्।।

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः।।२५।।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि तानि तीर्थानि सागरे ।।

सागरे यानि तीर्थानि विप्रपादेषु तानि च।।२६।।

विप्रपादोदकं पीत्वा यावत्तिष्ठति मेदिनी ।।

तावत्पुष्करपात्रेषु पिबंति पितरो जलम् ।।२७।।

विप्रपादोदकं पुण्यं भक्तियुक्तश्च यः पिबेत् ।।

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः।।२८।।

महारोगी यदि पिबेद्विप्रपादोदकं द्विज।।

मुच्यते सर्वरोगाच्च मासमेकं तु भक्तितः।।२९।।

अविद्यो वा सविद्यो वा संध्यापूतो हि यो द्विजः।।

स एव विष्णुसदृशो न हरौ विमुखो यदि ।। 1.11.३०।।

घ्नन्तं विप्रं शपन्तं वा न हन्यान्न च तं शपेत्।

गोभ्यः शतगुणं पूज्यो हरिभक्तश्च स स्मृतः।।३१।।

पादोदकं च नैवेद्यं भुङ्क्ते विप्रस्य यो द्विज।।

नित्यं नैवेद्यभोजी यो राजसूयफलं लभेत्।।३२।।

एकादश्यां न भुङ्क्ते यो नित्यं कृष्णं समर्चयेत्।।

तस्य पादोदकं प्राप्य स्थलं तीर्थं भवेद् ध्रुवम्।। ३३।।

यो भुङ्क्ते भोजनोच्छिष्टं नित्यं नैवेद्यभोजनम्।।

कृष्णदेवस्य पूतोऽसौ जीवन्मुक्तो महीतले।।३४।।

अन्नं विष्ठा पयो मूत्रं यद्विष्णोरनिवेदितम्।।

द्विजानां कुलजातानामित्याह कमलोद्भवः।।३५।।

ब्रह्मा च ब्रह्मपुत्राश्च सर्वे विष्णुपरायणाः।।

ब्राह्मणस्तत्कुले जातो विमुखश्च हरौ कथम्।।३६।।

पित्रोर्मातामहादीनां संसर्गस्य गुरोश्च वा।।

दोषेण विमुखाः कृष्णे विप्रा जीवन्मृताश्च ते।। ३७।।

स किंगुरुः स किंतातः स किंपुत्रः स किंसखा।।

स किंराजा स किंबन्धुर्न दद्याद्यो हरौ मतिम् ।।३८।।

अवैष्णवाद्द्विजाद्विप्र चण्डालो वैष्णवो वरः।।

सगणः श्वपचो मुक्तो ब्राह्मणो नरकं व्रजेत्।।३९।।

सन्ध्याहीनोऽशुचिर्नित्यं कृष्णे वा विमुखो द्विजः।।

स एव ब्राह्मणाभासो विषहीनो यथोरगः।। 1.11.४०।।

गुरुवक्त्राद्विष्णुमंत्रो यस्य कर्णे प्रविश्यति।।

तं वैष्णवं महापूतं जीवन्मुक्तं वदेद्विधिः।।४१।।

पुंसां मातामहादीनां शतैः सार्द्धं हरेः पदम्।।

प्रयाति वैष्णवः पुंसामात्मनः कुलकोटिभिः।।४२।।

ब्रह्मक्षत्त्रियविट्शूद्राश्चतस्रो जातयो यथा ।।

स्वतन्त्रा जातिरेका च विश्वस्मिन्वैष्णवाभिधा ।। ४३।।

ध्यायन्ति वैष्णवाः शश्वद्गोविन्दपदपङ्कजम्।।

ध्यायते तांश्च गोविन्दः शश्वत्तेषां च सन्निधौ।।४४।।

सुदर्शनं संनियोज्य भक्तानां रक्षणाय च।।

तथापि न हि निश्चिन्तोऽवतिष्ठेद्भक्तसन्निधौ।।४५।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मखण्डे विष्णुवैष्णवब्राह्मणप्रशंसा नामैकादशोऽध्यायः।।११।।

शौनक उवाच ।।

ऋषिवंशप्रसङ्गेन बभूवुर्विविधाः कथाः ।।

उपालम्भेन प्रस्तावात्कौतुकेन श्रुता मया ।।१।।

प्रजा वा ससृजुः के वा ऊर्ध्वरेताश्च कश्चन ।।

पित्रा सह विरोधेन नारदः किं चकार सः ।। २ ।।

पितुः शापेन पुत्रस्य किं बभूव विरोधतः ।।

पितुर्वा पुत्रशापेन सौते तत्कथ्यतां शुभम् ।। ३ ।।

सौतिरुवाच ।।

हंसो यतिश्चारणिश्च वोढुः पञ्चशिखस्तथा ।।

अपान्तरतमाश्चैव सनकाद्याश्च शौनक ।। ४ ।।

एतैर्विनाऽन्ये बहवो ब्रह्मपुत्राश्च सन्ततम् ।।

सांसारिकाः प्रजावन्तो गुर्वाज्ञापरिपालकाः ।। ५ ।।

अपूज्यः पुत्रशापेन स्वयं ब्रह्मा प्रजापतिः ।।

तेनैव ब्रह्मणो मन्त्रं नोपासन्ते विपश्चितः ।। ६ ।।

नारदो गुरुशापेन गन्धर्वश्च बभूव सः।।

कथयामि सुविस्तीर्णं तद्वृत्तान्तं निशामय ।। ७ ।।

गन्धर्वराजः सर्वेषां गन्धर्वाणां वरो महान् ।।

परमैश्वर्य्यसंयुक्तः पुत्रहीनो हि कर्मणा ।। ८ ।।

गुर्वाज्ञया पुष्करे स परमेण समाधिना ।।

तपश्चकार शम्भोश्च कृपणो दीनमानसः ।। ९ ।।

शिवस्य कवचं स्तोत्रं मन्त्रं च द्वादशाक्षरम् ।।

ददौ गन्धर्वराजाय वसिष्ठश्च कृपानिधिः ।। 1.12.१० ।।

जजाप परमं मन्त्रं दिव्यं वर्षशतं मुने ।।

पुष्करे स निराहारः पुत्रदुःखेन तापितः ।। ११ ।।

विरामे शतवर्षस्य ददर्श पुरतः शिवम् ।।

भासयंतं दश दिशो ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।। १२ ।।

महत्तेजस्स्वरूपं च भगवन्तं सनातनम् ।।

ईषद्धासं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारकम् ।। १३ ।।

तपोरूपं तपोबीजं तपस्याफलदं फलम् ।।

शरणागतभक्ताय दातारं सर्वसम्पदाम् ।। १४ ।।

त्रिशूलपट्टिशधरं वृषभस्थं दिगम्बरम् ।।

शुद्ध स्फटिकसंकाशं त्रिनेत्रं चन्द्रशेखरम् ।। १५ ।।

तप्तस्वर्णप्रभाजुष्टजटाजालधरं वरम् ।।

नीलकण्डं च सर्वज्ञं नागयज्ञोपवीतकम् ।। १६ ।।

संहर्तारं च सर्वेषां कालं मृत्युंजयं परम् ।।

ग्रीष्ममध्याह्नमार्त्तण्डकोटिसंकाशमीश्वरम् ।। १७ ।।

तत्त्वज्ञानप्रदं शांतं मुक्तिदं हरिभक्तिदम् ।।

दृष्ट्वा ननाम सहसा गन्धर्वो दण्डवद्भुवि ।। १८ ।।

वसिष्ठदत्तस्तोत्रेण तुष्टाव परमेश्वरम् ।।

वरं वृणुष्वेति शिवस्तमुवाच कृपानिधिः ।।

स ययाचे हरे भक्तिं पुत्रं परमवैष्णवम् ।। १९ ।।

गन्धर्वस्य वचः श्रुत्वा चाह सीच्चन्द्रशेखरः ।।

उवाच दीनं दीनेशो दीनबन्धुः सनातनम् ।। 1.12.२० ।।

श्रीमहादेव उवाच ।।

कृतार्थस्त्वं वरादेकादन्यच्चर्वितचर्वणम् ।।

गन्धर्वराज वृणुषे को वा तृप्तोऽतिमङ्गले ।। २१ ।।

यस्य भक्तिर्हरौ वत्स सुदृढा सर्वमङ्गला ।।

स समर्थः सर्वविश्वं पातुं कर्त्तुं च लीलया ।। २२ ।।

आत्मनः कुलकोटिं च शतं मातामहस्य च ।।

पुरुषाणां समुद्धृत्य गोलोकं याति निश्चितम् ।।२३।।

त्रिविधानि च पापानि कोटिजन्मार्जितानि च ।।

निहत्य पुण्यभोगं च हरिदास्यं लभेद् ध्रुवम्।।२४।।

तावत्पत्नी सुतस्तावत्तावदैश्वर्य्यमीप्सितम्।।

सुखं दुःखं नृणां तावद्यावत्कृष्णे न मानसम्।। २५ ।।

कृष्णे मनसि संजाते भक्तिखड्गो दुरत्ययः ।।

नराणां कर्मवृक्षाणां मूलच्छेदं करोत्यहो ।। २६ ।।

भवेद्येषां सुकृतिनां पुत्राः परमवैष्णवाः ।।

कुलकोटिं च तेषां ते उद्धरन्त्येव लीलया ।। २७ ।।

चरितार्थः पुमानेकाद्वरमिच्छुर्वरादहो।।

किं वरेण द्वितीयेन पुंसां तृप्तिर्न मङ्गले ।। २८ ।।

धनं संचितमस्माकं वैष्णवानां सुदुर्लभम् ।।

श्रीकृष्णे भक्तिदास्यं च न वयं दातुमुत्सुकाः ।।२९।।

वरयान्यं वरं वत्स यत्ते मनसि वांछितम्।।

इन्द्रत्वममरत्वं वा ब्रह्मत्वं लभ दुर्लभम्।।1.12.३०।।

सर्वसिद्धिं महायोगं ज्ञानं मृत्युजयादिकम् ।।

सुखेन सर्वं दास्यामि हरिदास्यं त्यज ध्रुवम् ।। ३१ ।।

शङ्करस्य वचः श्रुत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः ।।

उवाच दीनो दीनेशं दातारं सर्वसम्पदाम् ।। ३२ ।।

गन्धर्व उवाच ।।

यत्पक्ष्मचालनेनैव ब्रह्मणः पतनं भवेत् ।।

तद्ब्रह्मत्वं स्वप्नतुल्यं कृष्णभक्तो न चेच्छति ।। ३३ ।।

इन्द्रत्वममरत्वं वा सिद्धियोगादिकं शिव ।।

ज्ञानं मृत्युजयाद्यं वा न हि भक्तस्य वाञ्छितम् ।। ३४ ।।

सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यसायुज्यं श्रीहरेरपि ।।

तत्र निर्वाणमोक्षं च न हि वाञ्छन्ति वैष्णवाः ।। ३५ ।।

शश्वत्तत्र दृढा भक्तिर्हरिदास्यं सुदुर्लभम् ।।

स्वप्ने जागरणे भक्ता वाञ्छन्त्येवं वरं वरम् ।। ३६ ।।

तद्दास्यं वैष्णवसुतं देहि कल्पतरो वरम् ।।

त्वां प्राप्य लभते तुष्टं वरं सर्ववरोऽवरः ।। ३७।।

न दास्यसीदं चेच्छम्भो वरं दुष्कृतिनं च माम् ।।

कृत्वा हि स्वशिरश्छेदं प्रदास्यामि हुताशने ।। ३८ ।।

गन्धर्ववचनं श्रुत्वा तमुवाच कृपानिधिः ।।

भक्तं दीनं च भक्तेशो भक्तानुग्रहकारकः ।।३९।।

श्रीशंकर उवाच ।।

हरिभक्तिं हरेर्दास्यं पुत्रं परमवैष्णवम्।।

चिरायुषं च गुणिनं शश्वत्सुस्थिरयौवनम् ।। 1.12.४० ।।

ज्ञानिनं सुन्दरवरं गुरुभक्तं जितेन्द्रियम् ।।

गन्धर्वराजप्रवरं वरेमं लभ मा शुचः ।। ४१ ।।

इत्युक्त्वा शंकरस्तस्माज्जगाम स्वालयं मुने ।।

गन्धर्वराजः सन्तुष्ट आजगाम स्वमन्दिरम् ।। ४२ ।।

प्रफुल्लमानसाः सर्वे मानवाः सिद्धकर्मणः ।।

नारदस्तस्य भार्य्यायां लेभे जन्म च भारते ।। ४३ ।।

सुषाव पुत्रं सा वृद्धा पर्वते गन्धमादने ।।

गुरुर्वसिष्ठो भगवान्नाम चक्रे यथोचितम् ।। ४४ ।।

बालकस्य च तस्यैव मङ्गलं मङ्गले दिने ।।

उप शब्दोऽधिकार्थश्च पूज्ये च बर्हणः पुमान् ।।

पूज्यानामधिको बालस्तेनोपबर्हणाभिधः ।। ४५।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे सौति शौनकसंवादे ब्रह्मखण्डे नारदजन्मकथनं नाम द्वादशोऽध्यायः ।। १२ ।।

सौतिरुवाच ।।

पुत्रोत्सवे च रत्नानि धनानि विविधानि च ।।

गन्धर्वराजः प्रददौ ब्राह्मणेभ्यो मुदाऽन्वितः ।। १ ।।

उपबर्हणस्तु कालेन हरेर्मन्त्रं सुदुर्लभम् ।।

वसिष्ठेन तु सम्प्राप्य स चक्रे दुष्करं तपः ।। २ ।।

एकदा गण्डकीतीरे तं च सम्प्राप्तयौवनम् ।।

गन्धर्वपत्न्यो ददृशुर्मूर्च्छामापुश्च तत्क्षणम् ।। ३ ।।

ताश्च तीव्रं तपः कृत्वा प्राणान्संत्यज्य योगतः ।।

पञ्चाशत्ता बभूवुश्च कन्याश्चित्ररथस्य च ।। ४ ।।

उपबर्हणगन्धर्वं ताश्च तं वव्रिरे पतिम् ।।

मुदा माला ददुस्तस्मै कामुक्यः पितुराज्ञया ।। ५ ।।

गृहीत्वा ताश्च गन्धर्वो युवा सुस्थिरयौवनः।।

दिव्यं त्रिलक्षवर्षं च रेमे रहसि कामुकः ।।६।।

ततोऽपि सुचिरं राज्यं कृत्वा ताभिः सहानिशम् ।।

जगाम ब्रह्मणः स्थानं हरिगाथां जगौ मुने ।।७।।

दृष्ट्वा स रम्भारम्भोरुनर्तने कठिनं स्तनम् ।।

बभूव स्खलनं तस्य गन्धर्वस्य महात्मनः ।।८।।

द्रुतं तत्याज सङ्गीतं मूर्च्छां प्राप सभातले ।।

उच्चैः प्रजहसुर्देवा ब्रह्मा कोपाच्छशाप तम् ।। ९ ।।

व्रज त्वं शूद्रयोनिं च गान्धर्वीं तनुमुत्सृज ।।

काले वैष्णवसंसर्गान्मत्पुत्रस्त्वं भविष्यसि ।। ।। 1.13.१० ।।

विना विपत्तेर्महिमा पुंसां नैव भवेत्सुत ।।

सुखं दुःखं च सर्वेषां क्रमेण प्रभवेदिति ।। ११ ।।

इत्येवमुक्त्वा स विधिरगच्छत्पुष्कराद् गृहम् ।।

उपबर्हणगन्धर्वस्स जहौ तां तनुं तदा ।। १२ ।।

मूलाधारं स्वाधिष्ठानं मणिपूरमनाहतम् ।।

विशुद्धमाज्ञाख्यं चेति भित्त्वा षट्चक्रमेव च ।। १३ ।।

इडां सुषुम्नां मेधां च पिङ्गलां प्राणहारिणीम् ।।

सर्वज्ञानप्रदां चैव मनस्संयमिनीं तथा ।। १४ ।।

विशुद्धां च निरुद्धां च वायुसंचारिणीं तथा ।।

तेजश्शुष्ककरीं चैव बलपुष्टिकरीं तथा ।। १५ ।।

बुद्धिसंचारिणीं चैव ज्ञानजृम्भनकारिणीम् ।।

सर्वप्राणहरां चैव पुनर्जीवनकारिणीम् ।। १६ ।।

एताः षोडशधा नाडीर्भित्त्वा वै हंसमेव च ।।

मनसा सहितं ब्रह्मरन्ध्रमानीय योगतः ।। १७ ।।

स्थित्वा मुहूर्तमात्मानमात्मन्येव युयोज ह ।।

जातिस्मरश्च योगीन्द्रः संप्राप ब्रह्म शौनक ।। १८ ।।

वीणां त्रितन्त्रीं दुष्प्राप्यां वामस्कन्धे निधाय च ।।

शुद्धस्फटिकमालां च विधृत्वा दक्षिणे करे ।। १९ ।।

संजल्पन्परमं ब्रह्म वेदसारं परात्परम् ।।

परं निस्तारबीजं च कृष्ण इत्यक्षरद्वयम् ।। 1.13.२० ।।

प्राच्यां कृत्वा शिरःस्थानं पश्चिमे चरणद्वयम् ।।

निधाय दर्भशयने शयानः पुरुषो यथा ।। २१ ।।

गन्धर्वराजस्तं दृष्ट्वा भार्य्यया सह तत्क्षणम् ।।

योगेन ब्रह्म सम्प्राप श्रीकृष्णं मनसा स्मरन् ।। २२ ।।

पत्न्यश्च बान्धवाः सर्वे विलप्य रुरुदुर्भुशम् ।।

जग्मुः क्रमेण शोकार्त्ता मोहिता विष्णुमायया।।२३।।

पञ्चाशद्योषितां मध्ये प्रधाना महिषी च या ।।

साध्वी मालावती नाम्ना परमा प्रेयसी वरा ।। ।। २४ ।।

उच्चै रुरोद सा तीव्रं कान्तं कृत्वा च वक्षसि ।।

इत्युवाच च शोकार्त्ता कान्तं संबोध्य चैव हि ।। २५ ।।

मालावत्युवाच ।। हे नाथ रमण श्रेष्ठ विदग्ध रसिकेश्वर ।।

दर्शनं देहि मां बन्धो निमग्नां शोकसागरे ।। २६ ।।

विस्रम्भके सुवसने रम्ये चन्दनकानने ।।

पुष्पभद्रानदीतीरे पुष्पोद्याने मनोहरे ।। २७ ।।

चन्दनाचलसान्निध्ये चारुचन्दनकानने ।।

पुष्पचन्दनतल्पे च चन्दनानिलवासिते।।२८।।

गन्धमादनशैलैकदेशे रम्ये नदीतटे ।।

पुंस्कोकिलनिनादे च मालतीजालशालिनि।।२९।।

श्रीशैले श्रीवने दिव्ये श्रीनिवासनिषेविते ।।

श्रीयुक्ते श्रीपदाम्भोजे पूतेऽच्युतकृते शुभे ।।1.13.३०।।

पुरा या या कृता क्रीडा वसन्ते रहसि त्वया ।।

मया च दुर्हृदा सार्द्धं तया वै दूयते मनः ।। ३१ ।।

सुधातुल्येन वचसा सिक्ताऽहं च पुरा त्वया ।।

दूयते सततं तेन परमात्माऽतिदारुणम् ।। ३२ ।।

साधुना सह संसर्गो वैकुण्ठादपि दुर्लभः ।।

अहो ततोऽतिविच्छेदो मरणादपि दुष्करः ।। ३३ ।।

तस्मात्तेषां च विच्छेदः साधुशोककरः परः ।।

ततोऽपि बन्धुविच्छेदः शोकः परमदारुणः ।। ३४ ।।

ततोऽपत्यवियोगो हि मरणादतिरिच्यते ।।

सर्वस्मात्पतिभेदो हि तत्परं नास्ति सङ्कटम् ।। ३५ ।।

शयने भोजने स्नाने स्वप्ने जागरणेऽपि च ।।

स्वामिविच्छेददुःखं च नूतनं च दिने दिने ।। ३६ ।।

सर्वशोकं विस्मरेत्स्त्री स्वामिसंयोगमात्रतः ।।

बन्धुमन्यं न पश्यामि यं दृष्ट्वा विस्मरेत्पतिम् ।। ३७ ।।

नातो विशिष्टं पश्यामि बान्धवं स्वामिना विना ।।

साध्वीनां कुलजातानामित्याह कमलोद्भवः ।। ३८ ।।

हे दिगीशाश्च दिक्पाला हे धर्म त्वं प्रजापते ।।

गिरीश कमलाकान्त पतिदानं च देहि मे ।। ३९ ।।

इत्युक्त्वा विरहार्त्ता सा कन्या चित्ररथस्य च ।।

मूर्च्छां संप्राप तत्रैव दुर्गमे गहने वने ।। 1.13.४० ।।

विचेतना तत्र तस्थौ कान्तं कृत्वा स्ववक्षसि ।।

परिपूर्णं दिवानक्तं सर्वदेवैश्च रक्षिता ।। ४१ ।।

प्रभाते चेतनां प्राप्य विललाप भृशं मुहुः ।।

इत्युवाच पुनस्तत्र हरिं संबोध्य सा सती ।। ४२।।

मालावत्युवाच।।

हे कृष्ण जगतां नाथ नाथ नाहं जगद्बहिः ।।

त्वमेव जगतां पाता मां न पासि कथं प्रभो ।। ४३ ।।

अयं भर्त्ताऽस्य भार्य्याऽहं ममेति तव मायया।।

त्वमेव सम्भवो भर्त्ता सर्वेषां सर्वकारणः।। ४४ ।।

गन्धर्वः कर्मणा कान्तः कान्ताऽहं चास्य कर्मणा ।।

क्व गतः कर्मभोगान्ते कुत्र संस्थाप्य मां प्रियाम् ।।४५।।

को वा कस्य पतिः पुत्रः का वा कस्य प्रिया प्रभो ।।

संयुनक्ति विधाता च विनयुक्ति च कर्मणा। ।।४६।।

संयोगे परमानन्दो वियोगे प्राणसङ्कटम्।।

शश्वज्जगति मूर्खस्य नात्मारामस्य निश्चितम्।।४७।।

नश्वरो विषयः सत्यं भुवि भोगश्च बान्धवः।।

स्वयं त्यक्तः सुखायैव दुःखाय त्याजितः परैः।।४८।।

तस्मात्सन्तः स्वयं त्यक्त्वा परमैश्वर्यमीप्सितम्।।

ध्यायन्ते सततं कृष्ण पादपद्मं निरापदम् ।। ४९ ।।

सर्वत्र ज्ञानिनः सन्तः का स्त्री ज्ञानवती भुवि ।।

ततो मह्यं विमूढायै दातुमर्हति वाञ्छितम् ।। 1.13.५० ।।

न मे वाञ्छाऽमरत्वे च शक्रत्वे मोक्षवर्त्मनि ।।

इमं कान्तं वरं देहि चतुर्वर्गकरं परम् ।। ५१ ।।

यावती कामिनीजातिर्जगत्यां जगदीश्वर ।।

कस्यैचिन्न हि दत्तश्च तेन धात्रेदृशः पतिः ।। ५२ ।।

तस्मै दत्ता गुणाः सर्वे रूपाणि विविधानि च ।।

सुशीलानि च सर्वाणि चामरत्वं विना हरे ।। ५३ ।।

रूपेण च गुणेनैव तेजसा विक्रमेण च ।।

ज्ञानेन शान्त्या सन्तुष्ट्या हरितुल्यः प्रभुर्मम ।। ।। ५४ ।।

हरिभक्तो हरिसमो गाम्भीर्ये सागरो यथा ।।

दीप्तिमान्सूर्य्यतुल्यश्च शुद्धो वह्निसमस्तथा ।। ५५ ।।

चन्द्रतुल्यः सुदृश्यश्च कन्दर्पसमसुन्दरः ।।

बुद्ध्या बृहस्पतिसमः काव्ये कविसमस्तथा ।। ५६ ।।

वाणी च सर्वशास्त्रज्ञा प्रतिभायां भृगोरिव ।।

कुबेरतुल्यो धनवान्महान्दाता मनोरिव ।। ५७ ।।

धर्मे धर्मसमो धर्मी सत्ये सत्यव्रताधिकः ।।

कुमारतुल्यस्तपसा स्वाचारे ब्रह्मणा समः ।। ५८ ।।

ऐश्वर्य्ये शक्रतुल्यश्च सहिष्णुः पृथिवीसमः ।।

एवम्भूतो मृतः कान्तः प्राणा यान्ति न मे कथम् ।। ५९ ।।

अरे सुरा यज्ञभाजो घृतं भोक्तुं क्षमा भुवि ।।

क्षणेनायज्ञभाजश्च करिष्यामि स्वलीलया ।। 1.13.६० ।।

नारायण जगत्कान्त नाहमेव जगद्बहिः ।।

शीघ्रं जीवय मत्कान्तमन्यथा त्वां शपाम्यहम् ।। ६१ ।।

प्रजापते पुत्रशापात्त्वमपूज्यो महीतले ।।

तवैवानधिकारित्वं करिष्याम्यधुना भवे ।। ६२ ।।

हे शम्भो ज्ञानलोपं ते करिष्यामि शपेन च ।।

धर्मलोपं च धर्मस्य करिष्याम्येव लीलया ।। ६३।।

यमाधिकारं दूरे च करिष्यामि न संशयः ।।

सत्यं कालं शपिष्यामि मृत्युकन्यां सुनिष्ठुराम् ।। ६४ ।।

शपामि सर्वानत्रैव जरां व्याधिं विनाऽधुना ।।

व्याधिना जरया मृत्युर्न ह्यभूच्च पतेर्मम ।। ६५ ।।

इत्युक्त्वा कौशिकीतीरे चागच्छच्छप्तुमेव तान् ।।

मालावती महासाध्वी शवं कृत्वा स्ववक्षसि ।। ६६ ।।

तां शप्तुमुद्यतां दृष्ट्वा ब्रह्मा देवपुरोगमः ।।

जगाम शरणं विष्णुं तीरं क्षीरपयोनिधेः ।। ६७ ।।

तत्र स्नात्वा च तुष्टाव परमात्मानमीश्वरम् ।।

विष्णुं ब्रह्मा जगत्कान्तमित्युवाच ह भीतवत् ।। ६८ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

उपबर्हणपत्नी सा कन्या चित्ररथस्य च ।।

कान्तहेतोश्च मा देवाञ्छपेत्त्वं रक्ष माधव ।। ६९ ।।

स्मरन्ति साधवः सन्तो जपन्ति मुनयो मुदा ।।

स्वप्ने जागरणे चैव सर्वकार्य्येषु माधवम् ।। 1.13.७० ।।

शरणागतदीनार्त्तपरित्राणपरायण ।।

रक्ष रक्ष हृषीकेश व्रजामः शरणं वयम् ।। ७१ ।।

पूजा मे पुत्रशापेन विहता साम्प्रतं प्रभो ।।

अधिकारहतं मां च कुरुते मालती सती ।। ७२ ।।

सर्वाधिकारो ब्रह्माण्डे त्वया दत्तः पुरा प्रभो ।।

सम्पदेतादृशी नाथ यास्यत्येवाधुना मम ।। ७३ ।।

महादेव उवाच ।।

त्वया दत्तं महाज्ञानं गुप्तं सर्वेषु दुर्लभम् ।।

शतमन्वन्तरतपःफलेन पुष्करे पुरा ।। ७४ ।।

ऐश्वर्यं वा धनं वाऽपि विद्या वा विक्रमोऽथवा ।।

ज्ञानस्य परमार्थस्य कलां नार्हंति षोडशीम् ।। ७५ ।।

सर्वाज्ञातं सर्वगुप्तमत्यन्तं दुर्लभं परम् ।।

मम तत्त्वज्ञानरत्नं शापान्निर्याति योषितः ।। ७६ ।।

अहो पतिव्रतातेजः सर्वेषां तेजसां परम् ।।

तेजोऽनलेन दग्धं मां रक्ष रक्ष हरे हरे ।। ७७ ।।

धर्म उवाच ।।

सर्वरत्नात्परं रत्नं धर्म एव सनातनः ।।

यास्यत्येवंविधो धर्मस्त्वया दत्तः पुरा प्रभो ।। ७८ ।।

सप्तमन्वन्तरतपःफलेन परमेश्वर ।।

प्राप्तो धर्मो ऽधुना याति शापेन योषितः प्रभौ ।। ७९ ।।

देवा ऊचुः ।।

यज्ञभाजो घृतभुजो वयमेव त्वया कृताः ।।

योषिच्छापेन तत्सर्वमधुना याति माधव ।। 1.13.८० ।।

इत्युक्त्वा संयताः सर्वे तस्थुस्तत्र भयार्दिताः ।।

एतस्मिन्नन्तरेऽकस्माद्वाग्बभूवाशरीरिणी ।। ८१ ।।

यूयं गच्छत तन्मूलं विप्ररूपी जनार्दनः ।।

पश्चाद्यास्यति शान्त्यर्थमिति वो रक्षणाय च ।। ८२ ।।

श्रुत्वा तद्वचनं देवाः प्रहृष्टमनसोन्मुखाः ।।

जग्मुर्मालावतीस्थानं कौशिकीतीरमीश्वराः ।। ८३ ।।

तामेव ददृशुर्देवा देवीं मालावतीं सतीम् ।।

रत्नसारेन्द्रभूषाभिरुज्ज्वलां कमलाकलाम् ।। ८४ ।।

वह्निशुद्धांशुकाधानां सिन्दूरबिन्दुभूषिताम् ।।

शरच्चन्द्रप्रभां शान्तां द्योतयन्तीं दिशस्त्विषा ।। ८५ ।।

पतिसेवामहाधर्मचिरसञ्चिततेजसा ।।

प्रज्वलन्तीं सुप्रदीप्तशिखां वह्नेरिवोत्तमाम् ।। ८६ ।।

योगासनं कुर्वती च शववक्षःस्थलस्थिताम् ।।

सुरम्यां स्वामिनो वीणां बिभ्रतीं दक्षिणे करे ।। ८७ ।।

तर्जन्यङ्गुष्ठकोटिभ्यां शुद्धस्फटिकमालिकाम् ।।

भक्त्या स्नेहेन कान्तस्य बिभ्रतीं योगमुद्रया ।। ८८ ।।

चारुचम्पकवर्णाभां बिम्बोष्ठीं रत्नमालिनीम् ।।

यथा षोडशवर्षीयां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् ।। ।।८९।।

बृहन्नितम्बभारार्त्तां पीनश्रोणिपयोधराम् ।।

पश्यन्तीं शवमीशस्य शुभदृष्ट्या पुनः पुनः ।।1.13.९०।।

एवम्भूतां च तां दृष्ट्वा देवास्ते विस्मयं ययुः ।।

स्थगितां च क्षणं तत्र धार्मिका धर्मभीरवः ।। ९१ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मखण्डे मालावतीविलापो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।

सौतिरुवाच ।।

तत्र स्थित्वा क्षणं देवा ब्रह्मेशानपुरोगमाः ।।

ययुर्मालावतीमूलं परं मङ्गलदायकाः ।। १ ।।

मालावती सुरान्दृष्ट्वा प्रणनाम प्रतिव्रता ।।

रुरोद कान्तं संस्थाप्य देवानां सन्निधौ मुने ।। २ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र कश्चिद्ब्राह्मणबालकः ।।

आजगाम सुराणां च सभामतिमनोहरः ।। ३ ।।

दण्डी छत्री शुक्लवासा बिभ्रत्तिलकमुज्ज्वलम् ।।

दीर्घपुस्तकहस्तश्च सुप्रशान्तश्च सुस्मितः ।। ४ ।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गः प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा ।।

सुरान्संभाष्य तत्रैव विस्मितान्विष्णुमायया ।।५।।

तत्रोवास सभामध्ये तारामध्ये यथा शशी ।।

उवाच देवान्सर्वांश्च मालतीं च विचक्षणः ।।६।।

ब्राह्मण उवाच।।

कथमत्र सुराः सर्वे ब्रह्मेशानपुरोगमाः ।।

स्वयं विधाता जगतां स्रष्टा वै केन कर्मणा।।७।।

सर्वब्रह्माण्डसंहर्त्ता शम्भुरत्र स्वयं विभुः।।

अहो त्रिजगतां साक्षी धर्मो वै सर्वकर्मणाम्।।८।।

कथं रविः कथं चन्द्रः कथमत्र हुताशनः ।।

कथं कालो मृत्युकन्या कथं वाऽत्र यमादयः।। ।।९।।

हे मालावति ते क्रोडे कोऽतिशुष्कश्शवोऽनघे ।।

जीवितायाः कथं मूले योषितश्च पुमाञ्छवः ।। 1.14.१० ।।

इत्युक्त्वा तांश्च तां विप्रो विरराम सभातले ।।

मालावती तं प्रणम्य समुवाच विचक्षणम् ।। ११ ।।

मालावत्युवाच ।। आनन्दपूर्वकं वन्दे विप्ररूपं जनार्दनम् ।।

तुष्टा देवा हरिस्तुष्टो यस्य पुष्पजलेन च ।।१२।।

अवधानं कुरु विभो शोकार्ताया निवेदने ।।

समा कृपा सतां शश्वद्योग्या योग्ये कृपावताम् ।। १३ ।।

उपबर्हणभार्य्याऽहं कन्या चित्ररथस्य च ।।

सर्वे मालावतीं कृत्वा वदन्ते विप्रपुङ्गव ।। १४ ।।

दिव्यं लक्षयुगं रम्ये स्थाने स्थाने मनोहरे ।।

कृता स्वच्छन्दतः क्रीडा चानेन स्वामिना सह ।। १५ ।।

प्रिये स्नेहो हि साध्वीनां यावान्विप्रेन्द्र योषिताम् ।।

सर्व शास्त्रानुसारेण जानासि त्वं विचक्षण।। १६ ।।

अकस्माद्ब्रह्मणः शापात्प्राणांस्तत्याज मत्पतिः।।

देवानुद्दिश्य विलपे यथा जीवति मत्पतिः ।। १७ ।।

स्वकार्य्यसाधने सर्वे व्यग्राश्च जगतीतले ।।

भावाभावं न जानन्ति केवलं स्वार्थतत्पराः ।। ।। १८ ।।

सुखं दुःखं भयं शोकं सन्तापः कर्मणां नृणाम् ।।

ऐश्वर्य्यं परमानन्दो जन्म मृत्युश्च मोक्षणम् ।। १९ ।।

देवाश्च सर्वज नका दातारः कर्मणां फलम्।।

कर्त्तारः कर्मवृक्षाणां मूलच्छेदं च लीलया।।1.14.२०।।

न हि देवात्परो बन्धुर्न हि देवात्परो बली।।

दयावान्न हि देवाच्च न च दाता ततः परः ।। २१ ।।

सर्वान्देवानहं याचे पतिदानं ममेप्सितम् ।।

धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदांश्च सुरद्रुमान् ।। २२ ।।

यदि दास्यन्ति देवा मे कान्तदानं यथेप्सितम् ।।

भद्रं तदाऽन्यथा तेभ्यो दास्यामि स्त्रीवधं ध्रुवम् ।। २३ ।।

शपिष्यामि च सर्वांश्च दारुणं दुर्निवारकम् ।।

दुर्निवार्य्यः सतीशापस्तपसा केन वार्य्यते ।। २४ ।।

इत्युक्त्वा मालती साध्वी शोकार्ता सुरसंसदि ।।

विरराम द्विजश्रेष्ठस्तामुवाच च शौनक ।। २५ ।।

ब्राह्मण उवाच ।।

कर्मणां फलदातारो देवाः सत्यं च मालति ।।

न सद्यः सुचिरेणैव धान्यं कृषकवन्नृणाम् ।। २६ ।।

गृही च कृषकद्वारा क्षत्रे धान्यं वपेत्सति ।।

तदङ्कुरो भवेत्काले काले वृक्षः फलत्यपि।। २७ ।।

काले सुपक्वं भवति काले प्राप्नोति तद्गृही ।।

एवं सर्वं समुन्नेयं चिरेण कर्मणः फलम् ।। २८ ।।

अष्ठी वपति संसारे गृहस्थो विष्णुमायया ।।

काले तदङ्कुरो वृक्षः काले प्राप्नोति तत्फलम् ।। २९ ।।

पुण्यवान्पुण्यभूमौ च करोति सुचिरं तपः ।।

तेषां च फलदातारो देवाः सत्यं न संशयः ।। 1.14.३० ।।

ब्राह्मणानां मुखे क्षेत्रे श्रेष्ठेऽनूषर एव च ।।

यो यज्जुहोति भक्त्या च स तत्प्राप्नोति निश्चितम् ।।३१।।

न बलं न च सौन्दर्यं नैश्वर्यं न धनं सुतः ।।

नैव स्त्री न च सत्कान्तः किं भवेत्तपसा विना ।।३२।।

सेवते प्रकृतिं यो हि भक्त्या जन्मनि जन्मनि।।

स लभेत्सुन्दरीं कान्तां विनीतां च गुणान्विताम् ।। ३३ ।।

श्रियं च निश्चलां पुत्रं पौत्रं भूमिं धनं प्रजाम् ।।

प्रकृतेश्च वरेणैव लभेद्भक्तोऽवलीलया ।। ३४ ।।

शिवं शिवस्वरूपं च शिवदं शिवकारणम् ।।

ज्ञानानन्दं महात्मानं परं मृत्युंजयं परम् ।।३५।।

तमीशं सेवते यो हि भक्त्या जन्मनि जन्मनि ।।

पुमान्प्राप्नोति सत्कान्तां कामिनी चापि सत्पतिम्।। ३६ ।।

विद्यां ज्ञानं सुकवितां पुत्रं पौत्रं परां श्रियम् ।।

बलं धनं विक्रमं च लभेद्धरवरेण सः ।। ३७ ।।

ब्रह्माणं भजते यो हि लभेत्सोऽपि प्रजां श्रियम् ।।

विद्यामैश्वर्य्यमानन्दं वरेण ब्रह्मणो नरः ।। ३८ ।।

यो नरो भजते भक्त्या दीननाथं दिनेश्वरम् ।।

विद्यामारोग्यमानन्दं धनं पुत्रं लभेद् धुवम् ।।३९।।

गणेश्वरं यो भजते देवदेवं सनातनम् ।।

सर्वाग्रपूज्यं सर्वेशं भक्त्या जन्मनि जन्मनि।। 1.14.४० ।।

विघ्ननाशो भवेत्तस्य स्वप्ने जागरणेऽनिशम् ।।

परमानन्दमैश्वर्य्यं पुत्रं पौत्रं धनं प्रजाः ।। ४१ ।।

ज्ञानं विद्यां सुकवितां लभते तद्वरेण च ।।

भजते यो हि विष्णुं च लक्ष्मीकान्तं सुरेश्वरम् ।।४२।।

वरार्थी चेल्लभेत्सर्वं निर्वाणमन्यथा ध्रुवम् ।।

शान्तं निषेव्य पातारं सत्यं सत्यं लभेन्नरः ।। ४३ ।।

सर्वं तपः सर्वधर्मं यशः कीर्तिमनुत्तमाम् ।।

विष्णुं निषेव्य सर्वेशं यो मूढो लभते वरम् ।। ४४ ।।

विडम्बितो विधात्राऽसौ मोहितो विष्णुमायया ।।

माया नारायणीशाना सर्वप्रकृतिरीश्वरी ।। ४५ ।।

सा कृपां कुरुते यं च विष्णुमन्त्रं ददाति तम् ।।

धर्मं यो भजते धर्मी सर्वधर्मं लभेद् ध्रुवम् ।।४६।।

इह लोके सुखं भुक्त्वा याति विष्णोः परं पदम् ।।

यो यं देवं भजेद्भक्त्या स चादौ लभते च तम् ।। ४७ ।।

काले पश्चात्तेन सार्द्धं परं विष्णोः पदं लभेत् ।।

श्रीकृष्णं भजते यो हि निर्गुणं प्रकृतेः परम् ।। ४८ ।।

ब्रह्मविष्णुशिवादीनां सेव्यं बीजं परात्परम् ।।

अक्षरं परमं ब्रह्म भगवन्तं सनातनम् ।। ४९ ।।

साकारं च निराकारं ज्योतिः स्वेच्छामयं विभुम् ।।

सर्वाधारं च सर्वेशं परमानन्दमीश्वरम् ।। 1.14.५० ।।

निर्लिप्तसाक्षिरूपं च भक्तानुग्रहविग्रहम् ।।

जीवन्मुक्तः स सत्यं हि न वरं लभते सुधीः।।५१।।

स सर्वं मन्यते तुच्छं सालोक्यादिचतुष्टयम् ।।

ब्रह्मत्वममरत्वं वा मोक्षं यत्तुच्छवत्सति ।।५२।।

ऐश्वर्यं लोष्टतुल्यं च नश्वरं चैव मन्यते ।।

इन्द्रत्वं च मनुत्वं च चिरजीवित्वमेव वा ।। ९३ ।।

जल बुद्बुदवद् बुद्ध्या चातितुच्छं न गण्यते ।।

स्वप्ने जागरणे वाऽपि शश्वत्सेवां च वाच्छति ।।५४।।

दास्यं विना न याचेत श्रीकृष्णस्य पदं परम् ।।

तत्पादाब्जे दृढां भक्तिं लब्ध्वा पूर्णो निरन्तरम् ।। ५९ ।।

परिपूर्णतमं ब्रह्म निषेव्यं सुस्थिरः सदा ।।

आत्मनः कुलकोटिं च शतं मातामहस्य च ।।५६।।

श्वशुरस्य शतं पूर्वमुद्धृत्य चावलीलया ।।

दासं दासीं प्रसूं भार्यां पुत्रादपि परं शतम्।। ।। ५७ ।।

उद्धरेत्कृष्णभक्तश्च गोलोकं याति निश्चितम् ।।

तावद्गर्भे वसेत्कामी तावती यमयातना ।। ५८ ।।

तावद्गृही च भोगार्थी यावत्कृष्णं न सेवते ।।

गुरुवक्त्राद्विष्णुमन्त्रो यस्य कर्णे प्रविश्यति ।। ५९ ।।

यमस्तल्लिखनं दूरं करोति तत्क्षणं भिया ।।

मधुपर्कादिकं ब्रह्मा पुरैव तन्नियोजयेत् ।।1.14.६०।।

अहो विलङ्घ्य मल्लोकं मार्गेणानेन यास्यति।।

तस्य वै निष्कृतिर्नास्ति कल्पकोटिशतैरपि।।६१।।

दुरितानि च भीतानि कोटिजन्मकृतानि च ।।

तं विहाय पलायन्ते वैनतेयं यथोरगाः ।। ६२ ।।

पुरातनं कृतं कर्म यद्यत्तस्य शुभाशुभम् ।।

छिनत्ति कृष्णश्चक्रेण तीक्ष्णधारेण सन्ततम् ।। ६३ ।।

तं विहाय जरा मृत्युर्याति चक्रभिया सति ।।

अन्यथा शतखण्डं तां कुरुते च सुदर्शनः।।६४।।

निःशङ्को याति गोलोकं विहाय मानवीं तनुम् ।।

गत्वा दिव्यां तनुं धृत्वा श्रीकृष्णं सेवते सदा।।६५।।

यावत्कृष्णो हि गोलोके तावद्भक्तो वसेत्सदा ।।

निमेषं मन्यते दासो नश्वरं ब्रह्मणो वयः ।। ६६ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे विष्णुमालावतीसंवादो नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।।

ब्राह्मण उवाच ।।

केन रोगेण हि मृतोऽधुना साध्वि तव प्रियः ।।

सर्वरोगचिकित्सां च जानामि च चिकित्सकः ।। १ ।।

मृततुल्यं मृतं रोगात्सप्ताहाभ्यन्तरे सति ।।

महाज्ञानेन तं जीवं जीवयाम्यवलीलया ।।२।।

राजमृत्युं यमं कालं व्याधिमानीय त्वत्पुरः।।

निबध्य दातुं शक्तोऽहं व्याधो बद्ध्वा पशुं यथा।।३।।

यतो न सञ्चरेद्व्याधिर्देहेषु देहधारिणाम् ।।

व्याधीनां कारणं यद्यत्सर्वं जानामि सुन्दरि ।। ४ ।।

यतो न सञ्चरेद्व्याधिबीजं दुष्टममङ्गलम् ।।

तदुपायं विजानामि शास्त्रतत्त्वानुसारतः।।५ ।।

यो वा योगेन खेदेन देहत्यागं करोति च ।।

तस्य तं जीवनोपायं जानामि योगधर्मतः ।। ६ ।।

ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा स्फीता मालावती सती ।।

सस्मिता स्निग्धचित्ता सा तमुवाच प्रहर्षिता ।। ७ ।।

मालावत्युवाच ।।

अहो श्रुतं किमाश्चर्य्यं वचनं वालवक्त्रतः ।।

वयसाऽतिशिशुर्दृष्टो ज्ञानं योगविदां परम् ।। ८ ।।

त्वया कृता प्रतिज्ञा च कान्तं जीवयितुं मम ।।

विपरीतं न सद्वाक्यं तत्क्षणं जीवितः पतिः ।। ९ ।।

जीवयिष्यति मत्कान्तं पश्चाद्वेदविदां वरः ।।

यद्यत्पृच्छामि सन्देहात्तद्भवान्वक्तुमर्हति ।। 1.15.१० ।।

सभायां जीविते कान्ते तस्य तीव्रस्य सन्निधौ ।।

त्वां हि प्रष्टुं न शक्ताऽहं विद्यमाने मदीश्वरे ।। ११ ।।

एते ब्रह्मादयो देवा विद्यमानाश्च संसदि ।।

त्वं च वेदविदां श्रेष्ठो न च कश्चिन्मदीश्वरः ।। १२ ।।

नारीं रक्षति भर्त्तां चेन्न कोऽपि खण्डितुं क्षमः ।।

शास्तिं करोति यदि स न कोऽपि रक्षिता भुवि ।। १३ ।।

एवं देवेषु नो शक्तिः शक्रे वा ब्रह्मरुद्रयोः ।।

स्त्री पुम्भावश्च बोद्धव्यः स्वामी कर्त्ता च योषिताम् ।। १४ ।।

स्वामी कर्त्ता च हर्त्ता च शास्ता पोष्टा च रक्षिता ।।

अभीष्टदेवः पूज्यश्च न गुरुः स्वामिनः परः ।। १५ ।।

कन्या सत्कुलजाता या सा कान्तवशवर्तिनी ।।

या स्वतन्त्रा च सा दुष्टा स्वभावात्कुटिला ध्रुवम् ।। १६ ।।

दुष्टा परपुमांसं च सेवते या नराधमा ।।

सा निन्दति पतिं शश्वदसद्वंशप्रसूतिका ।। १७ ।।

उपबर्हणभार्य्याऽहं कन्या चित्ररथस्य च ।।

वधूर्गन्धर्वराजस्य कान्तभक्ता सदा द्विज ।।१८।।

सर्वं कालयितुं शक्तस्त्वं च वेदविदां वर ।।

कालं यमं मृत्युकन्यां मदभ्याशं समानय ।। १९ ।।

मालावतीवचः श्रुत्वा विप्रो वेदविदां वरः ।।

सभामध्ये समाहूय तान्प्रत्यक्षं चकार ह ।। 1.15.२० ।।

ददर्श मृत्युकन्यां च प्रथमं मालती सती ।।

कृष्णवर्णां घोररूपां रक्ताम्बरधरां वराम् ।। २१ ।।

सस्मितां षड्भुजां शान्तां दयायुक्तां महासतीम् ।।

कालस्य स्वामिनो वामे चतुष्षष्टिसुतान्विताम् ।। २२ ।।

कालं नारायणांशं च ददर्श पुरतः सती ।।

महोग्ररूपं विकटं ग्रीष्मसूर्य्यसमप्रभम् ।। २३ ।।

षड्वक्त्रं षोडशभुजं चतुर्विंशतिलोचनम् ।।

षट्पादं कृष्णवर्णं च रक्ताम्बरधरं परम् ।। २४ ।।

देवस्य देवं विकृतं सर्वसंहाररूपिणम् ।।

कालाधिदेवं सर्वेशं भगवन्तं सनातनम् ।। २५ ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यमक्षमालाकरं वरम् ।।

जपन्तं परमं ब्रह्म कृष्णमात्मानमीश्वरम्।। २६ ।।

सती ददर्श पुरतो व्याधिसंघान्सुदुर्जयान् ।।

वयसाऽतिमहावृद्धान्स्तनन्धान्मातृसन्निधौ ।। २७ ।।

स्थूलपादं कृष्णवर्णं धर्मिष्ठं रविनन्दनम् ।।

जपन्तं परमं ब्रह्म भगवन्तं सनातनम् ।। २८ ।।

धर्माधर्मविचारज्ञं परं धर्मस्वरूपिणम् ।।

पापिनामपि शास्तारं ददर्श पुरतो यमम् ।।२९।।

तांश्च दृष्ट्वा च निःशङ्का पप्रच्छ प्रथमं यमम् ।।

मालावती महासाध्वी प्रहष्टवदनेक्षणा ।।1.15.३०।।

मालावत्युवाच ।।

हे धर्मराज धर्मिष्ठ धर्मशास्त्रविशारद।।

कालव्यतिक्रमे कान्तं कथं हरसि मे विभो।। ।।३१।।

यम उवाच ।।

अप्राप्तकालो म्रियते न कश्चिज्जगतीतले ।।

ईश्वराज्ञां विना साध्वि नामृतं चालयाम्यहम् ।। ३२।।

अहं कालो मृत्युकन्या व्याधयश्च सुदुर्जयाः ।।

निषेकेण प्राप्तकालं कालयन्तीश्वराज्ञया ।। ३३ ।।

मृत्युकन्या विचारज्ञा यं प्राप्नोति निषेकतः ।।

तमहं कालयाम्येव पृच्छतां केन हेतुना ।। ३४ ।।

मालावत्युवाच ।।

त्वमपि स्त्री मृत्युकन्या जानासि स्वामिवेदनम् ।।

कथं हरसि मत्कान्तं जीवितायां मयि प्रिये ।। ३५ ।।

मृत्युकन्योवाच ।।

पुरा विश्वसृजा सृष्टाऽप्यहमेवात्र कर्मणि ।।

न च क्षमा परित्यक्तुं बहुना तपसा सति ।। ३६ ।।

सती सतीनां मध्ये च काचित्तेजस्विनी वरा ।।

मामेव भस्मसात्कर्तुं क्षमा यदि भवेद्भवे ।। ३७ ।।

सर्वापच्छान्तिरेवेह तदा भवति सुन्दरि ।।

पुत्राणां स्वामिनः पश्चाद्भविता यद्भविष्यति ।। ३८ ।।

कालेन प्रेरिताऽहं च मत्पुत्रा व्याधयश्च वै ।।

न मत्सुतानां दोषश्च न च मे शृणु निश्चितम्।।३९।।

पृच्छ कालं महात्मानं धर्मज्ञं धर्मसंसदि ।।

तदा यदुचितं भद्रे तत्करिष्यसि निश्चितम् ।। 1.15.४० ।।

मालावत्युवाच ।।

हे काल कर्मणां साक्षिन्कर्मरूप सनातन ।।

नारायणांशो भगवन्नमस्तुभ्यंपराय च ।। ४१ ।।

कथं हरसि मत्कान्तं जीवितायां मयि प्रभो ।।

जानासि सर्वदुःखं च सर्वज्ञस्त्वं कृपानिधे ।। ४२ ।।

कालपुरुष उवाच ।।

को वाऽहं को यमः का च मृत्युकन्या च व्याधयः ।।

वयं भ्रमामः सततमीशाज्ञापरिपालकाः ।। ४३ ।।

यस्य सृष्टा च प्रकृतिर्ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।।

सुरा मुनीन्द्रा मनवो मानवाः सर्वजन्तवः ।। ४४ ।।

ध्यायन्ते तत्पदाम्भोजं योगिनश्च विचक्षणाः।।

जपन्ति शश्वन्नामानि पुण्यानि परमात्मनः ।। ४५ ।।

यद्भयाद्वाति वातोऽयं सूर्य्यस्तपति यद्भयात् ।।

स्रष्टा ब्रह्माऽऽज्ञया यस्य पाता विष्णुर्यदाज्ञया ।। ४६ ।।

संहर्त्ता शङ्करः सर्वजगतां यस्य शासनात् ।।

धर्मश्च कर्मणां साक्षी यस्याज्ञापरिपालकः ।। ४७ ।।

राशि चक्रं ग्रहाः सर्वे भ्रमन्ति यस्य शासनात् ।।

दिगीशाश्चैव दिक्पाला यस्याज्ञापरिपालकाः ।। ४८ ।।

यस्याज्ञया च तरवः पुष्पाणि च फलानि च ।।

बिभ्रत्येव ददत्येव काले मालावतीसति ।।४९।।

यस्याज्ञया जलाधारा सर्वाधारा वसुन्धरा ।।

क्षमावती पृथिवी कम्पिता न भयेन च ।। 1.15.५० ।।

सहसा मोहिता माया मायया यस्य सन्ततम् ।।

सर्वप्रसूर्या प्रकृतिः सा भीता यद्भयादहो ।। ५१ ।।

यस्यान्तं न विदुर्वेदा वस्तूनां भावगा अपि ।।

पुराणानि च सर्वाणि यस्यैव स्तुतिपाठकाः ।। ५२ ।।

यस्य नाम विधिर्विष्णुः सेवते सुमहान्विराट् ।।

षोडशांशो भगवतः स एव तेजसो विभोः ।। ५३ ।।

सर्वेश्वरः कालकालो मृत्योर्मृत्युः परात्परः ।।

सर्वविघ्नविनाशाय तं कृष्णं परिचिन्तय ।। ५४ ।।

सर्वाभीष्टं च भर्त्तारं प्रदास्यति कृपानिधिः ।।

इमे यत्प्रेरिताः सर्वे स दाता सर्व सम्पदाम् ।। ५५ ।।

इत्युक्त्वा कालपुरुषो विरराम च शौनक ।।

कथां कथितुमारेभे पुनरेव तु ब्राह्मणः ।। ५६ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे मालावतीकालपुरुषसंवादे पञ्चदशोऽध्यायः ।। १५ ।।

ब्राह्मण उवाच ।।

दृष्टः कालो यमो मृत्युकन्या व्याधिगणा अहो ।।

कस्तेऽधुना च सन्देहस्तं पृच्छ कन्यके शुभे ।। १ ।।

ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा हृष्टा मालावती सती ।।

यन्मनोनि हितं प्रश्नं चकार जगदीश्वरम् ।। २ ।।

मालावत्युवाच ।।

त्वया यत्कथितो व्याधिः प्राणिनां प्राणहारकः ।।

तत्कारणं च विविधं सर्वं वेदे निरूपितम् ।। ३ ।।

यतो न सञ्चरेद्व्याधिर्दुर्निवारोऽशुभावहः ।।

तदुपायं च साकल्यं भवान्वक्तुमिहार्हति ।। ४ ।।

यद्यत्पृष्मपृष्टं वा ज्ञातमज्ञातमेव वा ।।

सर्वं कथय तद्भद्रं त्वं गुरुर्दीनवत्सलः ।। ५ ।।

मालावतीवचः श्रुत्वा विप्ररूपी जनार्दनः ।।

संहितां वक्तुमारेभे सहितार्थां च वैद्यकीम्।।६।।

ब्राह्मण उवाच ।।

वन्दे तं सर्वतत्त्वज्ञं सर्वकारणकारणम् ।।

वेदवेदांगबीजस्य बीजं श्रीकृष्णमीश्वरम् ।।७।।

स ईशश्चतुरो वेदान्ससृजे मङ्गलालयान् ।।

सर्वमङ्गलमङ्गल्य बीजरूपः सनातनः ।। ८ ।।

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यान्दृष्ट्वा वेदान्प्रजापतिः ।।

विचिन्त्य तेषामर्थं चैवायुर्वेदं चकार सः ।। ९ ।।

कृत्वा तु पञ्चमं वेदं भास्कराय ददौ विभुः ।।

स्वतन्त्रसंहितां तस्माद्भास्करश्च चकार सः ।। 1.16.१० ।।

भास्करश्च स्वशिष्येभ्य आयुर्वेदं स्वसंहिताम् ।।

प्रददौ पाठयामास ते चक्रुः संहितास्ततः ।। ।। ११ ।।

तेषां नामानि विदुषां तन्त्राणि तत्कृतानि च ।।

व्याधिप्रणाशबीजानि साध्वि मत्तो निशामय ।। १२ ।।

धन्वन्तरिर्दिवो दासः काशीराजोऽश्विनीसुतौ ।।

नकुलः सहदेवोऽर्किश्च्यवनो जनको बुधः ।। १३ ।।

जाबालो जाजलिः पैलः करथोऽगस्त्य एव च ।।

एते वेदाङ्गवेदज्ञाः षोडश व्याधिनाशकाः ।। १४ ।।

चिकित्सातत्त्वविज्ञानं नाम तन्त्रं मनोहरम् ।।

धन्वन्तरिश्च भग वांश्चकार प्रथमं सति ।। १५ ।।

चिकित्सादर्पणं नाम दिवोदासश्चकार सः ।।

चिकित्साकौमुदीं दिव्यां काशीगजश्चकार सः ।। १६ ।।

चिकित्सासारतन्त्रं च श्रमघ्नं चाश्विनीसुतौ ।।

तन्त्रं वैद्यकसर्वस्वं नकुलश्च चकार सः ।। १७ ।।

चकार सहदेवश्च व्याधिसिन्धुविमर्दनम् ।।

ज्ञानार्णवं महातन्त्रं यमराजश्चकार ह ।। १८ ।।

च्यवनो जीवदानं च चकार भगवानृषिः ।।

चकार जनको योगी वैद्यसन्देहभञ्जनम् ।। १९।।

सर्वसारं चन्द्रसुतो जाबालस्तन्त्रसारकम् ।।

वेदाङ्गसारं तन्त्रं च चकार जाजलिर्मुनिः ।। 1.16.२० ।।

पैलो निदानं करथस्तन्त्रं सर्वधरं परम् ।।

द्वैधनिर्णयतन्त्रं च चकार कुम्भसम्भवः ।। २१ ।।

चिकित्साशास्त्रबीजानि त न्त्राण्येतानि षोडश ।।।

व्याधिप्रणाशबीजानि बलाधानकरीषि ।।२२।।

मथित्वा ज्ञानमन्त्रेणैवायुर्वेदपयोनिधिम्।।

ततस्तस्मादुदाजह्रुर्नवनीतानि कोविदाः ।। २३ ।।

एतानि क्रमशो दृष्ट्वा दिव्यां भास्करसंहिताम् ।।

आयुर्वेदं सर्वबीजं सर्वं जानासि सुन्दरि ।। २४ ।।

व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः ।।

एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः ।। २५ ।।

आयुर्वेदस्य विज्ञाता चिकित्सासु यथार्थवित् ।।

धर्मिष्ठश्च दयालुश्च तेन वैद्यः प्रकीर्तितः ।।२६।।

जनकः सर्वरोगाणां दुर्वारो दारुणो ज्वरः ।।

शिवभक्तश्च योगी च निष्ठुरो विकृताकृतिः ।। २७ ।।

भीमस्त्रिपादस्त्रिशिराः षड्भुजो नवलोचनः ।।

भस्मप्रहरणो रौद्रः कालान्तकयमोपमः ।।२८।।

मन्दाग्निस्तस्य जनको मन्दाग्नेर्जनकास्त्रयः ।।

पित्तश्लेष्मसमीराश्च प्राणिनां दुःखदायकाः ।। २९ ।।

वायुजः पित्तजश्चैव श्लेष्मजश्च तथैव च ।।

ज्वरभेदाश्च त्रिविधाश्चतुर्थश्च त्रिदोषजः ।। 1.16.३० ।।

पाण्डुश्च कामलः कुष्ठः शोथः प्लीहा च शूलकः ।।

ज्वरातिसारग्रहणीकासव्रणहलीमकाः ।। ३१ ।।

मूत्रकृच्छ्रश्च गुल्मश्च रक्तदोषविकारजः ।।

विषमेहश्च कब्जश्च गोदश्च गलगण्डकः ।। ३२ ।।

भ्रमरी सन्निपातश्च विषूची दारुणी सति ।।

एषां भेदप्रभेदेन चतुःषष्टी रुजः स्मृताः ।। ३३ ।।

मृत्युकन्यासुताश्चैते जरा तस्याश्च कन्यका ।।

जरा च भ्रातृभिः सार्द्धं शश्वद् भ्रमति भूतलम् ।।३४।।

एते चोपायवेत्तारं न गच्छन्ति च संयतम्।।

पलायन्ते च तं दृष्ट्वा वैनतेयमिवोरगाः ।। ३५ ।।

चक्षुर्जलं च व्यायामः पादाधस्तैलमर्दनम् ।।

कर्णयोर्मूर्ध्नि तैलं च जराव्याधिविनाशनम् ।। ३६ ।।

वसन्ते भ्रमणं वह्निसेवां स्वल्पां करोति यः ।।

बालां च सेवते काले जरा तं नोपगच्छति।।३७।।

खातशीतोदकस्नायी सेवते चन्दनद्रवम्

नोपयाति जरा तं च निदाघेऽनिलसेवकम्।।३८।।

प्रावृष्युष्णोदकस्नायी घनतोयं न सेवते ।।

समये च समाहारी जरा तं नोपगच्छति ।। ३९ ।।

शरद्रौद्रं न गृह्णाति भ्रमणं तत्र वर्जयेत् ।।

खातस्नायी समाहारी जरा तं नोपगच्छति ।। 1.16.४० ।।

खातस्नायी च हेमन्ते काले वह्निं च सेवते ।।

भुङ्क्ते नवान्नमुष्णं च जरा तं नोपगच्छति ।। ४१ ।।

शिशिरेंऽशुकवह्निं च नवोष्णान्नं च सेवते ।।

यश्च वोष्णोदकस्नायी जरा तं नोपगच्छति।।४२।।

सद्योमांसं नवान्नं च बालास्त्रीक्षीरभोजनम्।।

घृतं च सेवते यो हि जरा तं नोपगच्छति।।४३।।

भुङ्क्ते सदन्नं क्षुत्काले तृष्णायां पीयते जलम् ।।

नित्यं भुङ्क्ते च ताम्बूलं जरा तं नोपगच्छति ।। ४४ ।।

दधि हैयङ्गवीनं च नवनीतं तथा गुडम् ।।

नित्यं भुङ्क्ते संयमी यो जरा तं नोपगच्छति ।।४५।।

शुष्कमांसं स्त्रियं वृद्धां बालार्कं तरुणं दधि ।।

संसेवन्ते जरा याति प्रहृष्टा भ्रातृभिः सह ।। ४६ ।।

रात्रौ ये दधि सेवन्ते पुंश्चलीश्च रजस्वलाः ।।

तानुपैति जरा हृष्टा भ्रातृभिः सह सुन्दरि ।। ४७ ।।

रजस्वला च कुलटा चावीरा जारदूतिका ।।

शूद्रयाजकपत्नी या ऋतुहीना च या सति ।। ४८ ।।

यो हि तासामन्नभोजी ब्रह्महत्यां लभेत्तु सः ।।

तेन पापेन सार्द्धं सा जरा तमुपगच्छति ।। ४९ ।।

पापानां व्याधिभिः सार्द्धं मित्रता सन्ततं ध्रुवम् ।।

पापं व्याधिजराबीजं विघ्नबीजं च निश्चितम् ।। 1.16.५० ।।

पापेन जायते व्याधिः पापेन जायते जरा ।।

पापेन जायते दैन्यं दुःखं शोको भयङ्करः ।। ५१ ।।

तस्मात्पापं महावैरं दोषबीजममङ्गलम् ।।

भारते सततं सन्तो नाचरन्ति भयातुराः ।।५२।।

स्वधर्माचारयुक्तं च दीक्षितं हरिसेवकम् ।।

गुरुदेवातिथीनां च भक्तं सक्तं तपःसु च ।।५३।।

व्रतोपवासयुक्तं च सदा तीर्थनिषेवकम् ।।

रोगा द्रवन्ति तं दृष्ट्वा वैनतेयमिवोरगाः।।५४।।

एताञ्जरा न सेवेत व्याधिसंघश्च दुर्जयः ।।

सर्वं बोध्यमसमये काले सर्वं ग्रसिष्यति ।। ५५ ।।

ज्वरस्य सर्वरोगाणां जनकः कथितः सति ।।

पित्तश्लेष्मसमीराश्च ज्वरस्य जनकास्त्रयः ।। ५६ ।।

एते यथा सं चरन्ति स्वयं यान्ति च देहिषु ।।

तमेव विविधोपायं साध्वि मत्तो निशामय ।। ५७ ।।

क्षुधि जाज्वल्यमानायामाहाराभाव एव च ।।

प्राणिनां जायते पित्तं चक्रे च मणिपूरके ।। ५८ ।।

तालबिल्वफलं भुक्त्वा जलपानं च तत्क्षणम् ।।

तदेव तु भवेत्पित्तं सद्यः प्राणहरं परम् ।। ५९ ।।

तप्तोदकं च शिरसि भाद्रे तिक्तं विशेषतः ।।

दैवग्रस्तश्च यो भुङ्क्ते पित्तं तस्य प्रजायते ।। 1.16.६० ।।

सशर्करं च धान्याकं पिष्टं शीतोदकान्वितम् ।।

चणकं सर्वगव्यं च दधितक्रविवर्जितम् ।। ६१ ।।

बिल्वतालफलं पक्वं सर्वमैक्षवमेव च ।।

आर्द्रकं मुद्गयूषं च तिलपिष्टं सशर्करम् ।। ६२ ।।

पित्तक्षयकरं सद्यो बलपुष्टिप्रदं परम् ।।

पित्तनाशं च तद्बीजमुक्तमन्यन्निबोध मे ।। ६३ ।।

भोजनानन्तरं स्नानं जलपानं विना तृषा ।।

तिलतैलं स्निग्धतैलं स्निग्धमामलकीद्रवम् ।।६४।।

पर्य्युषितान्नं च तक्रं च पक्वं रम्भाफलं दधि ।।

मेघाम्बु शर्करातोयं सुस्निग्धजलसेवनम् ।।६५।।

नारिकेलोदकं रूक्षस्नानं पर्युषिते जले ।।

तरुगुंजापक्वफलं सुपक्वं कर्क्कटीफलम् ।।६६।।

खातस्नानं च वर्षासु मूलकं श्लेष्मकारकम् ।।

ब्रह्मरन्ध्रे च तज्जन्म महद्वीर्य्य विनाशनम्।।६७।।

वह्निस्वेदं भ्रष्टभङ्गं पक्वतैलविशेषकम् ।।

भ्रमणं शुष्कभक्षं च शुष्कपक्वहरीतकी ।।६८।।

पिण्डारकमपक्वं च रम्भा फलमपक्वकम् ।।

वेसवारः सिन्धुवार अनाहारमपानकम् ।। ६९ ।।

सघृतं रोचनाचूर्णं सघृतं शुष्कशर्करम् ।।

मरीचं पिप्पलं शुष्कमार्द्रकं जीवकं मधु ।। 1.16.७० ।।

द्रव्याण्येतानि गान्धर्वि सद्यः श्लेष्महराणि च ।।

बलपुष्टिकराण्येव वायुबीजं निशामय ।। ७१ ।।

भोजनानन्तरं सद्यो गमनं धावनं तथा ।।

छेदनं वह्नितापश्च शश्वद्भ्रमणमैथुनम् ।। ७२ ।।

वृद्धस्त्रीगमनं चैव मनःसन्ताप एव च ।।

अतिरूक्षमनाहारं युद्धं कलहमेव च ।। ७३ ।।

कटु वाक्यं भयं शोकः केवलं वायुकारणम् ।।

आज्ञाख्यचक्रे तजन्म निशामय तदौषधम् ।। ७४ ।।

पक्वं रम्भाफलं चैव सबीजं शर्करोदकम् ।।

नारिकेलोदकं चैव सद्यस्तक्रं सुपिष्टकम् ।।७५।।

माहिषं दधि मिष्टं च केवलं वा सशर्करम् ।।

सद्यः पर्य्युषितान्नं च सौवीरं शीतलोदकम् ।। ७६ ।।

पक्वतैलविशेषं च तिलतैलं च केवलम् ।।

लांगलीतालखर्जूरमुष्णमामलकीद्रवम् ।। ७७ ।।

शीतलोष्णोदकस्नानं सुस्निग्धचन्दनद्रवम् ।।

स्निग्धपद्मपत्रतल्पं सुस्निग्धव्यजनानि च ।। ७८ ।।

एतत्ते कथितं वत्से सद्योवायुप्रणाशनम् ।।

वायवस्त्रिविधाः पुंसां क्लेशसन्तापकामजाः ।। ७९ ।।

व्याधिसंघश्च कथितस्तन्त्राणि विविधानि च ।।

तानि व्याधिप्रणाशाय कृतानि सद्भिरेव च ।। 1.16.८० ।।

तन्त्राण्येतानि सर्वाणि व्याधिक्षयकराणि च ।।

रसायनादयो येषु चोपायाश्च सुदुर्लभाः ।। ८१ ।।

न शक्तः कथितुं साध्वि यथार्थं वत्सरेण च ।।

तेषां च सर्वतन्त्राणां कृतानां च विचक्षणैः।।८२।।

केन रोगेण त्वत्कान्तो मृतः कथय शोभने ।।

तदुपायं करिष्यामि येन जीवेदयं सति ।। ८३ ।।

सौतिरुवाच ।।

ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा कन्या चित्ररथस्य च ।।

कथां कथितुमारेभे सा गान्धर्वी प्रहर्षिता ।। ८४ ।।

मालावत्युवाच ।।

योगेन प्राणांस्तत्याज ब्रह्मणः शापहेतुना ।।

सभायां लज्जितः कान्तो मम विप्र निशामय ।। ८५ ।।

सर्वं श्रुतमपूर्वं च शुभाख्यानं मनोहरम् ।।

भवेद्भवे कुतः केषां महल्लभ्यं विपद्विना ।। ८६ ।।

अधुना मत्प्राणकान्तं देहि देहि विचक्षण ।।

नत्वा वः स्वामिना सार्द्धं यास्यामि स्वगृहं प्रति ।। ८७ ।।

मालावतीवचः श्रुत्वा विप्ररूपी जनार्दनः ।।

सभां जगाम देवानां शीघ्रं विप्रस्तदन्तिकात् ।। ८८ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापु० सौतिशौ० ब्रह्मखण्डे मालावतीविष्णुसंवादे चिकित्साप्रणयने षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।

सौतिरुवाच ।।

दृष्ट्वा द्विजं देवसंघः प्रत्युत्थानं चकार च ।।

परस्परं च सम्भाषा बभूव तत्र संसदि ।। १ ।।

मा तं बुबुधिरे देवाः श्रीहरिं विप्ररूपिणम् ।।

पौर्वापर्य्यं विस्मृताश्च मोहिता विष्णुमायया ।। २ ।।

सुरान्सम्बोध्य विप्रश्च वाचा मधुरया द्विज ।।

उवाच सत्यं परमं प्राणिनां यच्छुभावहम् ।। ३ ।।

ब्राह्मण उवाच ।।

उपबर्हणभार्य्येयं कन्या चित्ररथस्य च ।।

ययाचे जीवदानं च स्वामिनः शोककर्षिता ।। ४ ।।

अधुना किमनुष्ठानमस्य कार्यस्य निश्चितम् ।।

तन्मां ब्रूत सुराः सर्वे नित्यं यत्समयोचितम् ।। ५ ।।

शप्तुकामा सुरान्सर्वान्साध्वी तेजस्विनी वरा ।।

अहं क्षेमाय युष्माकमागतो बोधिता सती ।। ६ ।।

स्तुतिः कृता च युष्माभिः श्वेतद्वीपे हरेरपि।।

युष्माकमीशो विष्णुश्च कथमेवात्र नागतः ।। ७ ।।

बभूवाकाशवाणीति पश्चाद्यास्यति केशव ।।

विपरीतं कथं भूतं वाणीवाक्यमचञ्चलम्।। ।। ८ ।।

ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा स्वयं ब्रह्मा जगद्गुरुः ।।

उवाच वचनं सत्यं हितं परममङ्गलम् ।।९।।

ब्रह्मोवाच ।।

मत्पुत्रो नारदः शप्तो गन्धर्वश्चोपबर्हणः ।।

योगेन प्राणांस्तत्याज पुनः शापान्ममैव हि ।। 1.17.१० ।।

कालं लक्षयुगं व्याप्य स्थितिरस्य महीतले ।।

शूद्रयोनिं ततः प्राप्य भविता मत्सुतः पुनः ।। ११ ।।

अस्य कालावशेषस्य किञ्चिदस्ति द्विजोत्तम ।।

तत्तु वर्षसहस्रं चैवायुरस्यास्ति साम्प्रतम् ।। १२ ।।

दास्यामि जीवदानं च स्वयं विष्णोः प्रसादतः ।।

यथैनं न स्पृशेच्छापस्तत्करिष्यामि निश्चितम् ।। १३ ।।

नागतो हरिरत्रेति त्वया यत्कथितं द्विज ।।

हरिः सर्वत्र सर्वात्मा विग्रहः कुत आत्मनः ।। १४ ।।

स्वेच्छामयः परं ब्रह्म भक्तानुग्रहविग्रहः ।।

सर्वं पश्यति सर्वज्ञः सर्वत्रास्ति सनातनः ।। १५ ।।

विषिश्च व्याप्तिवचनो नुश्च सर्वत्रवाचकः ।।

सर्वव्यापी च सर्वात्मा तेन विष्णुः प्रकीर्त्तितः ।। १६ ।।

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा ।।

यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः ।।१७।।

कर्मारम्भे च मध्ये वा शेषे विष्णुं च यः स्मरेत् ।।

परिपूर्णं तस्य कर्म वैदिकं च भवेद्द्विज ।। १८ ।।

अहं स्रष्टा च जगतां विधाता संहरो हरः ।।

धर्मश्च कर्मणां साक्षी यस्याज्ञापरिपालकः ।। १९ ।।

कालः संहरते लोकान्यमः शास्ता च पापिनाम् ।।

उपैति मृत्युः सर्वांश्च भिया यस्याज्ञया सदा ।। 1.17.२० ।।

सर्वेशा या च सर्वाद्या प्रकृतिः सर्वसूः पुरा ।।

सा भीता यस्य पुरतो यस्याज्ञापरिपालिका ।। २१ ।।

महेश्वर उवाच ।।

पुत्राणां ब्रह्मणस्तेषां कस्य वंशोद्भवो भवान् ।।

वेदानधीत्य भवता ज्ञातः कः सार एव च ।। २२ ।।

शिष्यः कस्य मुनीन्द्रस्य कस्त्वं नाम्ना च भो द्विज ।।

बिभर्त्त्यर्कातिरिक्तं च शिशुरूपोऽसि साम्प्रतम् ।। २३ ।।

विडम्बयसि देवांश्च विष्णुमस्माकमीश्वरम् ।।

हृदिस्थं च न जानासि परमात्मानमीश्वरम् ।। २४ ।।

यस्मिन्गते पतेद्देहो देहिनां परमात्मनि ।।

प्रयान्ति सर्वे तत्पश्चान्नरदेवानुगा इव ।। २५ ।।

जीवस्तत्प्रतिबिम्बश्च मनो ज्ञानं च चेतना ।।

प्राणाश्चेन्द्रियवर्गाश्च बुद्धिर्मेधा धृतिः स्मृतिः ।।२६।।

निद्रा दया च तन्द्रा च क्षुत्तृष्णा पुष्टिरेव च ।।

श्रद्धा संतुष्टिरिच्छा च क्षमा लज्जादिकाः स्मृताः ।। २७ ।।

प्रयाति यत्पुरः शक्तिरीश्वरे गमनोन्मुखे ।।

एते सर्वे च शक्तिश्च यस्याज्ञा परिपालकाः ।।२८।।

ईश्वरे च स्थिते देही क्षमश्च सर्वकर्मसु ।।

गतेऽस्पृश्यः शवस्त्याज्यः कस्तं देही न मन्यते ।। २९ ।।

स्वयं ब्रह्मा च जगतां विधाता सर्वकारकः ।।

पादारविन्दमनिशं ध्यायते द्रष्टुमक्षमः ।। 1.17.३० ।।

युगलक्षं तपस्तप्तं श्रीकृष्णस्य च वेधसा ।।

तदा बभूव ज्ञानी च जगत्स्रष्टुं क्षमस्तदा ।। ३१ ।।

असंख्यकालं सुचिरं तपस्तप्तं हरेर्मया ।।

तृप्तिं जगाम न मनस्तृप्यते केन मङ्गले ।।३२।।

अधुना पञ्चवक्त्रेण यन्नामगुणकीर्तनम् ।।

गायन्भ्रमामि सर्वत्र निस्पृहः सर्वकर्मसु ।। ३३ ।।

मत्तो याति च मृत्युश्च यन्नामगुणकीर्त्तनात् ।।

शश्वजपन्तं तन्नाम दृष्ट्वा मृत्युः पलायते ।। ३४ ।।

सर्वब्रह्माण्डसंहर्त्ताऽप्यहं मृत्युंजयाभिधः ।।

सुचिरं तपसा यस्य गुणनामानुकीर्त्तनात् ।। ३५ ।।

काले तत्र विलीनोऽहमाविर्भूतस्ततः पुनः ।।

न कालो मम संहर्त्ता न मृत्युर्यत्प्रसादतः ।।३६।।

गोलोके यः स वैकुण्ठे श्वेतद्वीपे स एव च ।।

अंशांशिनोर्न भेदश्च ब्रह्मन्वह्निस्फुलिङ्गवत् ।। ३७ ।।

मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ।।

अष्टाविंशतिमे शक्रे गते च ब्रह्मणो दिनम् ।। ३८ ।।

एतत्संख्याविशिष्टस्य शतवर्षायुषो विधेः ।।

पाते लोचनपातश्च यद्विष्णोः परमात्मनः ।। ३९ ।।

अहं कलानामृषभः कृष्णस्य परमात्मनः ।।

परं महिम्नः को गच्छेन्न जानामि च किञ्चन ।। 1.17.४० ।।

इत्युक्त्वा शङ्करस्तत्र विरराम च शौनक ।।

धर्मश्च वक्तुमारेभे यः साक्षी सर्वकर्मणाम् ।। ४१ ।।

धर्म उवाच ।।

यत्पाणिपादौ सर्वत्र चक्षुश्च सर्वदर्शनम् ।।

सर्वान्तरात्मा प्रत्यक्षोऽप्रत्यक्षश्च दुरात्मनः ।। ४२ ।।

अधुनाऽपि सभां विष्णुर्नायात इति यद्वचः ।।

त्वयोक्तं तत्कया बुद्ध्या मुनीनां च मतिभ्रमः ।। ४३ ।।

महन्निन्दा भवेद्यत्र नैव साधु शृणोति ताम् ।।

निन्दकः श्रोतृभिः सार्द्धं कुम्भीपाकं व्रजेद्युगम् ।। ४४ ।।

श्रुत्वा दैवान्महन्निन्दां श्रीविष्णोः स्मरणाद् बुधः ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यः पुण्यं प्राप्नोति दुर्लभम् ।।४५।।

कामतोऽकामतो वाऽपि विष्णुनिन्दां करोति यः ।।

शृणोति यो हसति वा सभामध्ये नराधमः ।। ४६ ।।

कुम्भीपाके पचति स यावद्धि ब्रह्मणो वयः ।।

स्थलं भवेदपूतं च सुरापात्रं यथा द्विज ।। ४७ ।।

प्राणी च नरकं याति श्रुतं तत्रैव चेद्ध्रुवम् ।।

विष्णुनिन्दा च त्रिविधा ब्रह्मणा कथिता पुरा।। ४८।।

अप्रत्यक्षं च कुरुते किं वा तं च न मन्यते।।।

देवान्यसाम्यं कुरुते ज्ञानहीनो नराधमः।।४९।।

तस्यात्र निष्कृतिर्नास्ति यावद्वै ब्रह्मणः शतम् ।।

गुरोर्निन्दां यः करोति पितुर्निन्दां नराधमः ।।

स याति कालसूत्रं च यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।। 1.17.५० ।।

विष्णुर्गुरुश्च सर्वेषां जनको ज्ञानदायकः ।।

पोष्टा पाता भयत्राता वरदाता जगत्त्रये ।। ५१ ।।

एषां च वचनं श्रुत्वा त्रयाणां विप्रपुङ्गव ।।

प्रहस्योवाच तान्देवान्वाचा मधुरया पुनः ।। ५२ ।।

ब्राह्मण उवाच ।।

का कृता विष्णुनिन्दाऽहो हे देवा धर्मशालिनः ।।

नागतो हरिरत्रेति व्यर्थाऽऽकाशसरस्वती ।।५३।।

इति प्रोक्तं मया भद्रं ब्रूत धर्मार्थमीश्वराः ।।

सभायां पाक्षिकाः सन्तो घ्नन्ति स्म शतपूरुषम् ।।५४।।

यूयं च भावुका ब्रूत विष्णुः सर्वत्र सन्ततम् ।।

इति चेत्तत्कथं याताः श्वेतद्वीपं वराय च ।।५५।।

अंशांशिनोर्न भेदश्चेदात्मनश्चेति निश्चितम्।।

कलां हित्वा निषेवन्ते सन्तः पूर्णतमं कथम् ।।५६।।

कोटिजन्मदुराराध्यमसाध्यमसतामपि ।।

आशा बलवती पुंसां कृष्णं सेवितुमिच्छति ।।५७।।

किं क्षुद्राः किं महान्तश्च वाञ्छन्ति परमं पदम् ।।

लब्धुमिच्छति चन्द्रं च बाहुभ्यां वामनो यथा।।५८।।

यो विष्णुर्विषयी विश्वे श्वेतद्वीपनिवासकृत्।।

यूयं ब्रह्मेशधर्माश्च दिक्पालाश्च दिगीश्वराः।।५९।।

ब्रह्मविष्णुशिवाद्याश्च सुरलोकाश्चराचराः ।।

एवं कतिविधाः सन्ति प्रतिविश्वेषु सन्ततम् ।। 1.17.६० ।।

विश्वानां च सुराणां च कः संख्यां कर्तुमीश्वरः ।।

सर्वेषामीश्वरः कृष्णो भक्तानुग्रहविग्रहः ।। ६१ ।।

ऊर्ध्वं च सर्वब्रह्माण्डाद्वैकुण्ठं सत्यमीप्सितम् ।।

तस्मादूर्ध्वं च गोलोकः पञ्चाशत्कोटियोजनम् ।। ६२ ।।

चतुर्भुजश्च वैकुण्ठे लक्ष्मीकान्तः सनातनः ।।

सुनन्दनन्दकुमुदपार्षदादिभिरावृतः ।। ६३ ।।

गोलोके द्विभुजः कृष्णो राधाकान्तः सनातनः ।।

गोपाङ्गनादिभिर्युक्तो द्विभुजैर्वोपपार्षदैः ।। ६४ ।।

परिपूर्णतमं ब्रह्म स चात्मा सर्वदेहिनाम् ।।

स्वेच्छामयश्च विहरेद्रासे वृन्दावने सदा ।। ६९ ।।

तज्ज्योतिर्मण्डलाकारं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् ।।

ध्यायन्ते योगिनः सन्तः सन्ततं च निरामयम् ।। ६६ ।।

नवीननीरदश्यामं द्विभुजं पीतवाससम् ।।

कोटिकन्दर्पलावण्यलीलाधाम मनोहरम् ।। ६७ ।।

किशोरनयनं शश्वच्छान्तं सस्मितमी श्वरम् ।।

ध्यायन्ते वैष्णवाः सन्तः सेवन्ते सत्यविग्रहम्।। ६८ ।।

यूयं च वैष्णवा ब्रूत कस्य वंशोद्भवो भवान्।।

शिष्यः कस्य मुनीन्द्रस्येत्येवं मां च पुनः पुनः ।। ६९ ।।

यस्य वंशोद्भवोऽहं च यस्य शिष्यश्च बालकः ।।

तस्येदं वचनं ज्ञानं देवसंघा निबोधत ।। ।। 1.17.७० ।।

शीघ्रं जीवय गन्धर्वं देवेश्वर सुरेश्वर ।।

व्यक्ते विचारे मूर्खः को वाग्युद्धे किं प्रयोजनम् ।। ७१ ।।

इत्युक्त्वा बालकस्तत्र विप्ररूपी जनार्दनः ।।

विरराम सभामध्ये प्रजहास च शौनक ।। ७२ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे विष्णुसुरसंघसंवादे विष्णुप्रशंसाप्रणयने सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

सौतिरुवाच ।।

देवाः सार्द्धं ब्राह्मणेन मोहिता विष्णुमायया ।।

प्रययुर्मालतीमूलं ब्रह्मेशानपुरोगमाः ।। १ ।।

ब्रह्मा कमण्डलुजलं ददौ गात्रे शवस्य च ।।

संचारं मनसस्तस्य चकार सुन्दरं वपुः ।। २ ।।

ज्ञानदानं ददौ तस्मै ज्ञानानन्दः शिवः स्वयम् ।।

धर्मज्ञानं स्वयं धर्मो जीवदानं च ब्राह्मणः ।। ३ ।।

वह्निदर्शनमात्रेण बभूव जठरानलः ।।

कामदर्शनमात्रेण सर्वकामः सुनिश्चितम् ।। ४ ।।

तस्य वायोरधिष्ठानाज्जगत्प्राणस्वरूपिणः ।।

निश्वासस्य च सञ्चारः प्राणानां च बभूव ह।। ।। ५ ।।

सर्व्वाधिष्ठानमात्रेण दृष्टिशक्तिर्बभूव ह ।।

वाक्यं वाणीदर्शनेन शोभा श्रीदर्शनेन च ।। ६ ।।

शवस्तथाऽपि नोत्तस्थौ यथा शेते जडस्तथा ।।

विशिष्टबोधनं प्राप चाधिष्ठानं विनाऽऽत्मनः ।। ७ ।।

ब्रह्मणो वचनात्साध्वी तुष्टाव परमेश्वरम् ।।

स्नात्वा शीघ्रं सरित्तोये धृत्वा धौते च वाससी ।। ८ ।।

मालावत्युवाच ।।

वन्दे तं परमात्मानं सर्वकारणकारणम् ।।

विना येन शवाः सर्वे प्राणिनो जगतीतले ।। ९ ।।

निर्लिप्तं साक्षिरूपं च सर्वेषां सर्वकर्मसु ।।

विद्यमानं न दृष्टं च सर्वैः सर्वत्र सर्वदा ।। 1.18.१० ।।

येन सृष्टा च प्रकृतिः सर्वाधारो परात्परा ।।

ब्रह्मविष्णुशिवादीनां प्रसूर्या त्रिगुणात्मिका ।। ११ ।।

जगत्स्रष्टा स्वयं ब्रह्मा नियतो यस्य सेवया ।।

पाता विष्णुश्च जगतां संहर्त्ता शङ्करः स्वयम् ।। १२ ।।

ध्यायन्ते यं सुराः सर्वे मुनयो मनवस्तथा ।।

सिद्धाश्च योगिनः सन्तः सन्ततं प्रकृतेः परम्।।१३।।

साकारं च निराकारं परं स्वेच्छामयं विभुम् ।।

वरं वरेण्यं वरदं वरार्हं वरकारणम् ।।१४ ।।

तपःफलं तपोबीजं तपसां च फलप्रदम् ।।

स्वयंतपःस्वरूपं च सर्वरूपं च सर्वतः ।। १५ ।।

सर्वाधारं सर्वबीजं कर्म तत्कर्मणां फलम् ।।

तेषां च फलदातारं तद्बीजं क्षयकारणम् ।। १६ ।।

स्वयंतेजःस्वरूपं च भक्तानुग्रहविग्रहम् ।।

सेवाध्यानं न घटते भक्तानां विग्रहं विना ।। १७ ।।

तत्तेजो मण्डलाकारं सूर्यकोटिसमप्रभम् ।।

अतीव कमनीयं च रूपं तत्र मनोहरम् ।। १८ ।।

नवीननीरदश्यामं शरत्पङ्कजलोचनम् ।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यमीषद्धास्यसमन्वितम् ।। १९ ।।

कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलाधाम मनोहरम् ।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं रत्नभूषणभूषितम् ।। ।। 1.18.२० ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं पीतकौशेयवाससम् ।।

किशोरवयसं शान्तं राधाकान्तमनन्तकम् ।। २१ ।।

गोपाङ्गनापरिवृतं कुत्रचिन्निर्जने वने ।।

कुत्रचिद्रासमध्यस्थं राधया परिषेवितम् ।। २२ ।।

कुत्रचिद्गोपवेषं च वेष्टितं गोपबालकैः ।।

शतशृङ्गाचलोत्कृष्टे रम्ये वृन्दावने वने ।। २३ ।।

निकरं कामधेनूनां रक्षन्तं शिशुरूपिणम् ।।

गोलोके विरजातीरे पारिजातवने वने ।। २४ ।।

वेणुं क्वणन्तं मधुरं गोपीसम्मोहकारणम् ।।

निरामये च वैकुंठे कुत्रचिच्च चतुर्भुजम् ।। २५ ।।

लक्ष्मीकान्तं पार्षदैश्च सेवितं च चतुर्भुजैः ।।

कुत्रचित्स्वांशरूपेण जगतां पालनाय च।।२६।।

श्वेतद्वीपे विष्णुरूपं पद्मया परिषेवितम् ।।

कुत्रचित्स्वांशकलया ब्रह्माण्डब्रह्मरूपिणम्।।२७।।

शिवस्वरूपं शिवदं स्वांशेन शिवरूपिणम् ।।

स्वात्मनः षोडशांशेन सर्वाधारं परात्परम्।।२८।।

स्वयं महद्विराड्रूपं विश्वौघं यस्य लोमसु ।।

लीलया स्वांशकलया जगतां पालनाय च।।२९।।

नानावतारं बिभ्रन्तं बीजं तेषां सनातनम्।।

वसन्तं कुत्रचित्सन्तं योगिनां हृदये सताम् ।।1.18.३०।।

प्राणरूपं प्राणिनां च परमात्मानमीश्वरम्।।

तं च स्तोतुमशक्ताऽहमबला निर्गुणं विभुम्।।३१।।

निर्लक्ष्यं च निरीहं च सारं वाङ्मनसोः परम् ।।

यं स्तोतुमक्षमोऽनन्तः सहस्रवदनेन च ।।३२।।

पञ्चवक्त्रश्चतुर्वक्त्रो गजवक्त्रः षडाननः ।।

यं स्तोतुं न क्षमा माया मोहिता यस्य मायया।।३३।।

यं स्तोतुं न क्षमा श्रीश्च जडीभूता सरस्वती ।।

वेदा न शक्ता यं स्तोतुं को वा विद्वांश्च वेदवित् ।। ३४ ।।

किं स्तौमि तमनीहं च शोकार्त्ता स्त्री परात्परम् ।।

इत्युक्त्वा सा च गान्धर्वी विरराम रुरोद च ।। ३५ ।।

कृपानिधिं प्रणनाम भयार्ता च पुनः पुनः ।।

कृष्णश्च शक्तिभिः सार्द्धमधिष्ठानं चकार ह ।। ३६ ।।

भर्तुरस्यान्तरे तस्याः परमात्मा निराकृतिः ।।।

उत्थाय शीघ्रं वीणां च धृत्वा स्नात्वा च वाससी ।। ३७ ।।

प्रणनाम देवसंघं ब्राह्मणं पुरतः स्थितम् ।।

नेदुर्दुन्दुभयो देवाः पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे ।। ३८ ।।

दृष्ट्वा चोपरि दम्पत्योः प्रददुः परमाशिषम् ।।

गन्धर्वो देवपुरतो ननर्त्त च जगौ क्षणम् ।। ३९ ।।

जीवितं पुरतः प्राप देवानां च वरेण च ।।

जगाम पत्न्या सार्द्धं च पित्रा मात्रा च हर्षितः ।। 1.18.४० ।।

उपबर्हणगन्धर्वो गन्धर्वनगरं पुनः ।।

मालावती रत्नकोटिं धनानि विविधानि च ।। ४१ ।।

प्रददौ ब्राह्मणेभ्यश्च भोजयामास तान्सती ।।

वेदांश्च पाठयामास कारयामास मङ्गलम् ।। ४२ ।।

महोत्सवं च विविधं हरेर्नामैकमङ्गलम् ।।

जग्मुर्देवाश्च स्वस्थानं विप्ररूपी हरिः स्वयम् ।। ४३ ।।

एतत्ते कथितं सर्वं स्तवराजं च शौनक ।।

इदं स्तोत्रं पुण्यरूपं पूजाकाले तु यः पठेत् ।। ४४ ।।

हरिभक्तिं हरेर्दास्यं लभते वैष्णवोजनः।।

वरार्थी यः पठेद्भक्त्या चास्तिकः परमास्थया।। ४५ ।।

धर्मार्थकाममोक्षाणां निश्चितं लभते फलम् ।।

विद्यार्थी लभते विद्यां धनार्थी लभते धनम् ।। ४६ ।।

भार्य्यार्थी लभते भार्य्यां पुत्रार्थी लभते सुतम् ।।

धर्मार्थी लभते धर्मं यशोऽर्थी लभते यशः ।। ४७ ।।

भ्रष्टराज्यो लभेद्राज्यं प्रजाभ्रष्टः प्रजां लभेत् ।।

रोगार्त्तो मुच्यते रोगाद्बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।। ४८ ।।

भयान्मुच्येत भीतस्तु धनं नष्टधनो लभेत् ।।

दस्युग्रस्तो महारण्ये हिंस्रजन्तुसमन्वितः ।।

दावाग्निदग्धो मुच्येत निमग्नश्च जलार्णवे ।। ४९ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे गन्धर्वजीवदाने महापुरुषस्तोत्रप्रणयनं नामाष्टादशोऽध्यायः ।। १८ ।।

सौतिरुवाच ।।

मालावती धनं दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रहर्षिता ।।

चकार विविधं वेशं स्वात्मनः स्वामिनः कृते ।।१।।

भर्तुश्चकार शुश्रूषां पूजां च समयोचिताम्।।

तेन सार्द्धं सुरसिका रेमे सा सुचिरं मुदा।।२।।

महापुरुषस्तोत्रं च पूजां च कवचं मनुम्।।

विस्मृतं बोधयामास स्वयं रहसि सुव्रता ।। ३ ।।

पुरा दत्तं वसिष्ठेन स्तोत्रपूजादिकं हरेः ।।

गन्धर्वाय च मालत्यै मन्त्रमेकं च पुष्करे ।।४।।

विस्मृतं स्तोत्रकवचं वसिष्ठश्च कृपानिधिः ।।

गन्धर्वराजं रहसि बोधयामास शूलिनः ।। ५ ।।

एवं चकार राज्यं च कुबेरभवनोपमे ।।

आश्रमे परमानन्दो गन्धर्वो बान्धवैः सह ।। ६ ।।

यथातथा गताभिश्च स्त्रीभिरन्याभिरेव च ।।

आगत्य ताभिः स्वस्वामी संप्राप्तः परया मुदा ।। ७ ।।

शौनक उवाच ।।

किं स्तोत्रं कवचं विष्णोर्मन्त्रपूजाविधिः पुरा ।।

दत्तो विशिष्टस्ताभ्यां च तं भवान्वक्तुमर्हति ।। ८ ।।

द्वादशाक्षरमन्त्रं च शूलिनः कवचादिकम् ।।

दत्तं गन्धर्वराजाय वसिष्ठेन च किं पुरा ।। ९ ।।

तदपि ब्रूहि हे सौते श्रोतुं कौतूहलं मम ।।

शङ्करस्तोत्रकवचं मन्त्रं दुर्गतिनाशनम्।।1.19.१०।।

सौतिरुवाच ।।

तुष्टाव येन स्तोत्रेण मालती परमेश्वरम् ।।

तदेव स्तोत्रं दत्तं च मन्त्रं च कवचं शृणु ।। ११।।

ॐ नमो भगवते रासमण्डलेशाय स्वाहा ।।

इमं मन्त्रं कल्पतरुं प्रददौ षोडशाक्षरम् ।। १२ ।।

पुरा दत्तं कुमाराय ब्रह्मणा पुष्करे हरेः ।।

पुरा दत्तं च कृष्णेन गोलोके शङ्कराय च ।।१३।।

ध्यानं च विष्णोर्वेदोक्तं शाश्वतं सर्वदुर्लभम् ।।

मूलेन सर्वं देयं च नैवेद्यादिकमुत्तमम् ।। १४ ।।

अतीव गुप्तकवचं पितुर्वक्त्रान्मया श्रुतम् ।।

पित्रे दत्तं पुरा विप्र गङ्गायां शूलिना ध्रुवम्।। ।। १५ ।।

शूलिने ब्रह्मणे दत्तं गोलोके रासमण्डले ।।

धर्माय गोपीकान्तेन कृपया परमाद्भुतम् ।। १६ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

राधाकान्त महाभाग कवचं यत्प्रकाशितम् ।।

ब्रह्माण्डपावनं नाम कृपया कथय प्रभो ।। १७ ।।

मां महेशं च धर्मं च भक्तं च भक्तवत्सल ।।

त्वत्प्रसादेन पुत्रेभ्यो दास्यामि भक्तिसंयुतः ।। १८ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

शृणु वक्ष्यामि ब्रह्मेश धर्मेदं कवचं परम् ।।

अहं दास्यामि युष्मभ्यं गोपनीयं सुदुर्लमम् ।। १९ ।।

यस्मै कस्मै न दातव्यं प्राणतुल्यं ममैव हि ।।

यत्तेजो मम देहेऽस्ति तत्तेजः कवचेऽपि च ।। 1.19.२० ।।

कुरु सृष्टिमिमं धृत्वा धाता त्रिजगतां भव ।।

संहर्त्ता भव हे शम्भो मम तुल्यो भवे भव ।। ।। २१ ।।

हे धर्म त्वमिमं धृत्वा भव साक्षी च कर्मणाम् ।।

तपसां फलदातारो यूयं भवत मद्वरात् ।। २२ ।।

ब्रह्माण्डपावनस्यास्य कवचस्य हरिः स्वयम् ।।

ऋषिश्छन्दश्च गायत्री देवोऽहं जगदीश्वरः ।। २३ ।।

धर्मार्थकाममोक्षेषु विनियोगः प्रकीर्तितः ।।

त्रिलक्षवार पठनात्सिद्धिदं कवचं विधे ।। २४ ।।

यो भवेत्सिद्धकवचो मम तुल्यो भवेच्च सः ।।

तेजसा सिद्धियोगेन ज्ञानेन विक्रमेण च ।। ।। २५ ।।

प्रणवो मे शिरः पातु नमो रामेश्वराय च ।।

भालं पायान्नेत्रयुग्मं नमो राधेश्वराय च ।। २६ ।।

कृष्णः पायाच्छ्रोत्रयुग्मं हे हरे प्राणमेव च ।।

जिह्विकां वह्निजाया तु कृष्णायेति च सर्वतः ।। २७ ।।

श्रीकृष्णाय स्वाहेति च कण्ठं पातु षडक्षरः ।।

ह्रीं कृष्णाय नमो वक्त्रं क्लींपूर्वश्च भुजद्वयम् ।। २८ ।।

नमो गोपाङ्गनेशाय स्कन्धावष्टाक्षरोऽवतु ।।

दन्तपङ्क्तिमोष्ठयुग्मं नमो गोपीश्वराय च ।। २९ ।।

ॐ नमो भगवते रासमण्डलेशाय स्वाहा ।।

स्वयं वक्षःस्थलं पातु मन्त्रोऽयं षोडशाक्षरः ।। 1.19.३० ।।

ऐं कृष्णाय स्वाहेति च कर्णयुग्मं सदाऽवतु ।।

ॐ विष्णवे स्वाहेति च कपोलं सवर्तोऽवतु ।। ३१ ।।

ॐ हरये नम इति पृष्ठं पादं सदा ऽवतु ।।

ॐ गोवर्द्धनधारिणे स्वाहा सर्वशरीरकम् ।। ३२ ।।

प्राच्यां मां पातु श्रीकृष्ण आग्नेय्यां पातु माधवः ।।

दक्षिणे पातु गोपीशो नैर्ऋत्यां नन्दनन्दनः ।। ३३ ।।

वारुण्यां पातु गोविन्दो वायव्यां राधिकेश्वरः ।।

उत्तरे पातु रासेश ऐशान्यामच्युतः स्वयम् ।। ३४ ।।

सततं सर्वतः पातु परो नारायणः स्वयम्।।

इति ते कथितं ब्रह्मन्कवचं परमाद्भुतम् ।।३५।।

मम जीवनतुल्यं च युष्मभ्यं दत्तमेव च ।।

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।।

कलां नार्हन्ति तान्येव कवचस्यैव धारणात् ।। ३६ ।।

गुरुमभ्यर्च्य विधिवद्वस्त्रालङ्कारचन्दनैः ।।

स्नात्वा तं च नमस्कृत्य कवचं धारयेत्सुधीः ।। ३७ ।।

कवचस्य प्रसादेन जीवन्मुक्तो भवेन्नरः ।।

यदि स्यात्सिद्धकवचो विष्णुरेव भवेद्द्विज ।। ३८ ।।

सौतिरुवाच ।।

शिवस्य कवचं स्तोत्रं श्रूयतामिति शौनक ।।

वशिष्ठेन च यद्दत्तं गन्धर्वाय च यो मनुः ।। ३९ ।।

ॐ नमो भगवते शिवाय स्वाहेति च मनुः ।।

दत्तो वशिष्ठेन पुरा पुष्करे कृपया विभो ।। 1.19.४० ।।

अयं मन्त्रो रावणाय प्रदत्तो ब्रह्मणा पुरा ।।

स्वयं शम्भुश्च बाणाय तथा दुर्वाससे पुरा ।।४१।।

मूलेन सर्वं देयं च नैवेद्यादिकमुत्तमम् ।।

ध्यायेन्नित्यादिकं ध्यानं वेदोक्तं सर्वसम्मतम्।।४२।।

ॐ नमो महादेवाय ।।

बाणासुर उवाच ।।

महेश्वर महाभाग कवचं यत्प्रकाशितम् ।।

संसार पावनं नाम कृपया कथय प्रभो ।। ४३ ।।

महेश्वर उवाच ।।

शृणु वक्ष्यामि हे वत्स कवचं परमाद्भुतम् ।।

अहं तुम्यं प्रदास्यामि गोपनीयं सुदुर्लभम् ।। ४४ ।।

पुरा दुर्वाससे दत्तं त्रैलोक्यविजयाय च ।। ४५ ।।

ममैवेदं च कवचं भक्त्या यो धारयेत्सुधीः ।।

जेतुं शक्नोति त्रैलोक्यं भगवन्नवलीलया।।४६।।

संसारपावनस्यास्य कवचस्य प्रजापतिः।।

ऋषिश्छन्दश्च गायत्री देवोऽहं च महेश्वरः।।

धर्मार्थकाममोक्षेषु विनियोगः प्रकीर्तितः ।। ४७ ।।

पंचलक्षजपेनैव सिद्धिदं कवचं भवेत् ।।

यो भवेत्सिद्धकवचो मम तुल्यो भवेद्भुवि ।।

तेजसा सिद्धि योगेन तपसा विक्रमेण च ।।४८ ।।

शम्भुर्मे मस्तकं पातु मुखं पातु महेश्वरः ।।

दन्तपक्तिं नीलकण्ठोऽप्यधरोष्ठं हरः स्वयम् ।। ४९।।

कण्ठं पातु चन्द्रचूडः स्कन्धौ वृषभवाहनः ।।

वक्षःस्थलं नीलकण्ठः पातु पृष्ठं दिगम्बरः ।। 1.19.५० ।।

सर्वाङ्गं पातु विश्वेशः सर्वदिक्षु च सर्वदा ।।

स्वप्ने जागरणे चैव स्थाणुर्मे पातु सन्ततम् ।। ५१ ।।

इति ते कथितं बाण कवचं परमाद्भुतम् ।।

यस्मै कस्मै न दातव्यं गोपनीयं प्रयत्नतः ।। ५२ ।।

यत्फलं सर्वतीर्थानां स्नानेन लभते नरः ।।

तत्फलं लभते नूनं कवचस्यैव धारणात् ।। ५३ ।।

इदं कवचमज्ञात्वा भजेन्मां यः सुमन्दधीः ।।

शतलक्षप्रजप्तोऽपि न मन्त्रः सिद्धिदायकः ।। ५४ ।।

सौतिरुवाच ।।

इदं च कवचं प्रोक्तं स्तोत्रं च शृणु शौनक ।।

मन्त्रराजः कल्पतरुर्वसिष्ठो दत्तवान्पुरा ।। ५५ ।।

ॐ नमः शिवाय ।।

बाणासुर उवाच ।।

वन्दे सुराणां सारं च सुरेशं नीललोहितम् ।।

योगीश्वरं योगबीजं योगिनां च गुरोर्गुरुम् ।। ५६ ।।

ज्ञानानन्दं ज्ञानरूपं ज्ञानबीजं सनातनम् ।।

तपसां फलदातारं दातारं सर्वसम्पदाम् ।।५७।।

तपोरूपं तपोबीजं तपोधनधनं वरम् ।।

वरं वरेण्यं वरदमीड्यं सिद्धगणैर्वरैः।।५८।।

कारणं भुक्तिमुक्तीनां नरकार्णवतारणम् ।।

आशुतोषं प्रसन्नास्यं करुणामयसागरम् ।।५९।।

हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोजसन्निभम्।।

ब्रह्मज्योतिःस्वरूपं च भक्तानुग्रहविग्रहम् ।। 1.19.६० ।।

विषयाणां विभेदेन बिभ्रतं बहुरूपकम् ।।

जलरूपमग्निरूपमाकाशरूपमीश्वरम्।। ।। ६१ ।।

वायुरूपं चन्द्ररूपं सूर्य्यरूपं महत्प्रभुम् ।।

आत्मनः स्वपदं दातुं समर्थमवलीलया ।।६२ ।।

भक्तजीवनमीशं च भक्तानुग्रहकातरम् ।।

वेदा न शक्ता यं स्तोतुं किमहं स्तौमि तं प्रभुम् ।।६३।।

अपरिच्छिन्नमीशानमहो वाङ्मनसोः परम् ।।

व्याघ्रचर्माम्बरधरं वृषभस्थं दिगम्बरम् ।।

त्रिशूलपट्टिशधरं सस्मितं चन्द्रशेखरम् ।। ६४ ।।

इत्युक्त्वा स्तवराजेन नित्यं बाणः सुसंयतः ।।

प्राणमच्छङ्करं भक्त्या दुर्वासाश्च मुनीश्वरः ।। ६५ ।।

इदं दत्तं वसिष्ठेन गन्धर्वाय पुरा मुने ।।

कथितं च महास्तोत्रं शूलिनः परमाद्भुतम् ।। ६६ ।।

इदं स्तोत्रं महापुण्यं पठेद्भक्त्या च यो नरः ।।

स्नानस्य सर्वतीर्थानां फलमाप्नोति निश्चितम् ।। ६७ ।।

अपुत्रो लभते पुत्रं वर्षमेकं शृणोति यः ।।

संयतश्च हविष्याशी प्रणम्य शङ्करं गुरुम् ।। ६८ ।।

गलत्कुष्ठी महाशूली वर्षमेकं शृणोति यः ।।

अवश्यं मुच्यते रोगाद्व्यासवाक्यमिति श्रुतम् ।। ६९ ।।

कारागारेऽपि बद्धो यो नैव प्राप्नोति निर्वृतिम् ।।

स्तोत्रं श्रुत्वा मासमेकं मुच्यते बन्धनाद् ध्रुवम् ।। 1.19.७० ।।

भ्रष्टराज्यो लभेद्राज्यं भक्त्या मासं शृणोति यः ।।

मासं श्रुत्वा संयतश्च लभेद्भ्रष्टधनो धनम् ।। ७१ ।।

यक्ष्मग्रस्तो वर्षमेकमास्तिको यः शृणोति चेत् ।।

निश्चितं मुच्यते रोगाच्छङ्करस्य प्रसादतः ।। ७२ ।।

यः शृणोति सदा भक्त्या स्तवराजमिमं द्विज ।।

तस्यासाध्यं त्रिभुवने नास्ति किंचिच्च शौनक ।। ७३ ।।

कदाचिद्बन्धुविच्छेदो न भवेत्तस्य भारते ।।

अचलं परमैश्वर्य्यं लभते नात्र संशयः ।। ७४ ।।

सुसंयतोऽतिभक्त्या च मासमेकं शृणोति यः ।।

अभार्य्यो लभते भार्य्यां सुविनीतां सतीवराम् ।।७५।।

महामूर्खश्च दुर्मेधा मासमेकं शृणोति यः ।।

बुद्धिं विद्यां च लभते गुरूपदेशमात्रतः।।७६।।

कर्मदुःखी दरिद्रश्च मासं भक्त्या शृणोति यः।।

ध्रुवं वित्तं भवेत्तस्य शङ्करस्य प्रसादतः।।७७।।

इह लोके सुखं भुक्त्वा कृत्वा कीर्तिं सुदुर्लभाम् ।।

नानाप्रकारधर्मं च यात्यन्ते शङ्करालयम् ।। ७८ ।।

पार्षदप्रवरो भूत्वा सेवते तत्र शङ्करम् ।।

यः शृणोति त्रिसन्ध्यं च नित्यं स्तोत्रमनुत्तमम् ।। ७९ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनक संवादे विष्णुशङ्करस्तोत्रकथनं नामैकोनविंशोऽध्यायः ।। १९ ।।

सौतिरुवाच ।।

मुदा मालावतीसार्द्धं गन्धर्वश्चोपबर्हणः ।।

रेमे कालावशेषं च ताभिश्च निर्जने वने ।। १ ।।

गन्धर्वराजो मुमुदे पुत्रदारादिभिः सह ।।

नानाविधं क्रतुवरं महत्पुण्यं चकार ह ।। २ ।।

राजत्वं बुभुजे राजा कुबेरभवनोपमे ।।

रेमे सुशीलया सार्द्धं स्थिरयौवनयुक्तया ।। ३ ।।

गन्धर्वराजः काले च गङ्गातीरे मनोहरे ।।

पत्न्या सार्द्धमसूंस्त्यक्त्वा वैकुण्ठं च ययौ मुदा ।। ४ ।।

शैवः शिवप्रसादेन पुत्रस्य विष्णुसेवया ।।

बभूव दासो वैकुण्ठे विष्णोः श्यामचतुर्भुजः ।। ५ ।।

कृत्वा पित्रोश्च सत्कारं गन्धर्वश्चोपबर्हणः ।।

ब्राह्मणेभ्यो ददौ विप्र धनानि विविधानि च ।। ६ ।।

काले स्वयं ब्रह्मशापात्प्राणांस्त्यक्त्वा विचक्षणः ।।

स जज्ञे वृषलीगर्भे ब्रह्मबीजेन शौनक ।। ७ ।।

मालावती वह्निकुण्डे पुष्करे भारते भुवि ।।

कृत्वा तु वाञ्छितं कामं प्राणांस्तत्याज सा सती ।। ८ ।।

सृंजयस्य तु पत्न्यां च मनुवंशोद्भवस्य च ।।

जज्ञे नृपस्य साध्वी सा पुण्या जातिस्मरा वरा ।। ९ ।।

उपबर्हणगन्धर्वः पतिर्मे भवितेति च ।।

इतिकामा कामुकी सा सुन्दरी सुन्दरीवरा ।। 1.20.१० ।।

शौनक उवाच ।।

ब्रह्मवीर्य्याच्छूद्रपत्न्यां गन्धर्वश्चोपबर्हणः ।।

जातः केन प्रकारेण तद्भवान्वक्तुमर्हति ।। ११ ।।

सौतिरुवाच ।।

कान्यकुब्जे च देशे च द्रुमिलो नाम राजकः ।।

कलावती तस्य पत्नी वन्ध्या चापि पतिव्रता ।। १२ ।।

स्वामिदोषेण सा वन्ध्या काले च भर्तुराज्ञया ।।

उपतस्थे वने घोरे नारदं काश्यपं मुनिम् ।। १३ ।।

ध्यायमानं च श्रीकृष्णं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।।

तस्थौ सुवेषं कृत्वा सा ध्यानान्तं च मुनेः पुरः ।। १४ ।।

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डप्रभातुल्येन तेजसा ।।

तपन्तं दूरतोऽप्येवं समीपं गन्तुमक्षमा ।। १५ ।।

ध्यानान्ते च मुनिश्रेष्ठः परः कृष्णपरायणः ।।

ददर्श पुरतो दूरे सुन्दरीं स्थिरयौवनाम् ।। १६ ।।

चारुचम्पकवर्णाभां शरत्पङ्कजलोचनाम् ।।

शरत्पार्वणचंद्रास्यां रत्नभूषणभूषिताम् ।। १७ ।।

बृहन्नितम्बभारार्त्तां पीनश्रोणिपयोधराम् ।।

शोभितां पीतवस्त्रेण सस्मितां रक्तलोचनाम् ।। १८ ।।

मोहितां मुनिरूपेण कामबाणप्रपीडिताम् ।।

दर्शयन्तीं स्तनश्रोणिं मैथुनासक्तचेतसा ।। ।। १९ ।।

सिन्दूरबिन्दुभूषाढ्यां सुचारुकज्जलोज्ज्वलाम् ।।

पदालक्तकशोभाढ्यां रूपेणैव यथोर्वशीम् ।। 1.20.२० ।।

मुनिः पप्रच्छ दृष्ट्वा तां का त्वं कामिनि निर्जने ।।

कस्य पत्नी कथं वाऽत्र सत्यं ब्रूहि च पुंश्चलि ।।२१।।

मुनेश्च वचनं श्रुत्वा कम्पिता च कलावती ।।

उवाच विनयेनैव कृत्वा च श्रीहरिं हृदि ।। २२ ।।

कलावत्युवाच ।।

गोपिकाऽहं द्विजश्रेष्ठ द्रुमिलस्य च कामिनी ।।

पुत्रार्थिनी चागताऽहं त्वन्मूलं भर्तुराज्ञया ।। २३ ।।

वीर्य्याधानं कुरु मयि स्त्री नोपेक्ष्या ह्युपस्थिता ।।

तेजीयसां न दोषाय वह्नेः सर्वभुजो यथा ।। २४ ।।

वृषलीवचनं श्रुत्वा चुकोप मुनिसत्तमः ।।

उवाच नीत्यं सत्यं च कोपप्रस्फुरिताधरः ।। २५ ।।

काश्यप उवाच ।।

यः स्वलक्ष्मीं च भोगार्हां पराय दातुमिच्छति ।।

तं सा त्यजति मूढं च वेदवाद इति ध्रुवम् ।। २६ ।।

न त्वं द्रुमिलभोगार्हा पुनरेव भविष्यसि ।।

विरक्तेन स्वयं त्यक्ता न गृह्णाति च त्वां पुनः ।। २७ ।।

यः शूद्रपत्नीं गृह्णाति ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः।।

स चण्डालो भवेत्सत्यं न कर्मार्हो द्विजातिषु ।। २८ ।।

पितृश्राद्धे च यज्ञे च शिलास्पर्शे सुरार्चने ।।

अधिकारश्च तस्यैवमित्याह कमलोद्भवः ।। ।। २९ ।।

कुम्भीपाकं स्वयं याति पातयित्वा च पूरुषान् ।।

मातामहान्स्वात्मनश्च दश पूर्वान्दशापरान् ।। 1.20.३० ।।

तत्तर्पणं मूत्रमेव पिण्डं सद्यः पुरीषकम् ।।

शालग्रामस्य तत्स्पर्शे चोपवासस्त्रिरात्रकम् ।। ३१ ।।

तदिष्टदेवो गृह्णाति न नैवेद्यं न तज्जलम् ।।

संन्यासिनां ब्राह्मणानां तदन्नं च पुरीषवत् ।। ३२ ।।

कुम्भीपाके पच्यते स शक्रान्तं यावदेव हि ।।

एकविंशतिपुरुषैः सार्द्धं सत्यं च पुंश्चलि ।। ३३ ।।

पत्रोच्छिष्टं च यो भुङ्क्ते शूद्राणां ब्राह्मणाधमः ।।

तत्तुल्योऽधरभोजी चैवेत्याङ्गिरेसभाषितम् ।। ३४ ।।

शूद्रो वा यदि गृह्णाति ब्राह्मणीं ज्ञानदुर्बलः ।।

स पच्यते कालसूत्रे यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।। ३५ ।।

अष्टादशेन्द्रावच्छिन्नं कालं च कालसूत्रके।।

ब्राह्मणी पच्यते तत्र भक्षिता क्रिमिभिर्ध्रुवम् ।। ३६ ।।

ततश्चण्डालयोनौ च लब्ध्वा जन्म च ब्राह्मणी ।।

शूद्रश्च कुष्ठी भवति ज्ञातिभिः परिवर्जितः ।। ३७ ।।

इत्युक्त्वा च मुनिश्रेष्ठो विरराम च शौनक ।।

वृषली तत्पुरस्तस्थौ शुष्ककण्ठौष्ठतालुका ।। ३८ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तेन पथा याति च मेनका ।।

तस्या ऊरुं स्तनं दृष्ट्वा मुनेर्वीर्य्यं पपात ह ।। ३९ ।।

ऋतुस्नाता च वृषली पीत्वा तत्र क्षणं मुदा ।।

मुनिं प्रणम्य प्रहृष्टा प्रययौ भर्तुरन्तिकम् ।। 1.20.४० ।।

गत्वा प्रणम्य द्रुमिलं कान्ता कान्तं मनोहरम् ।।

सर्वं निवेदयामास वृत्तांत्तं गर्भहेतुकम् ।।४१।।

कलावतीवचः श्रुत्वा प्रहृष्टवदनेक्षणः ।।

उवाच कान्तां मधुरं परिणामसुखावहम् ।। ४२ ।।

द्रुमिल उवाच ।।

विप्रस्य वीर्यं त्वद्गर्भे वैष्णवस्य महात्मनः ।।

वैष्णवो भविता बालस्त्वं च भाग्यवती सती ।।४३।।

यद्गर्भे वैष्णवो जातो यस्य वीर्येण वा सति ।।

तयोर्याति च वैकुण्ठं पुरुषाणां शतं शतम् ।।४४।।

तौ च विष्णुविमानेन सद्रत्ननिर्मितेन च ।।

यातौ वैकुण्ठनगरं जन्ममृत्युजराहरम् ।। ४५ ।।

कस्यचिद्ब्राह्मणस्यैव गेहं गच्छ शुभानने ।।

पश्चान्ममान्तिकं भद्रे यास्यसीति हरेः पुरम् ।। ४६ ।।

इत्युक्त्वा गोपराजश्च स्नात्वा कृत्वा तु तर्पणम् ।।

संपूज्याभीष्टदेवं च ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ ।। ४७ ।।

अश्वानां च चतुर्लक्षं गजानां लक्षमेव च ।।

शतं मत्तगजेन्द्राणां ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा ।। ४८ ।।

उच्चैःश्रवः पञ्चलक्षं रथानां च सहस्रकम् ।।

शकटानां त्रिलक्षं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा ।। ४९ ।।

गवां द्वादशलक्षं च महिषाणां त्रिलक्षकम् ।।

त्रिलक्षं राजहंसानां ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा ।। 1.20.५० ।।

पारावतानां लक्षं च शुकानां च शतं मुने ।।

लक्षं च दासदासीनां ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा ।। ५१ ।।

ग्रामाणां च सहस्रं च नगराणां शतं शतम् ।।

धान्यतण्डुलशैलं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा।।५२।।

शतकोटिं सुवर्णानां रत्नानां च सहस्रकम्।।

मुद्राणां कोटिकलशं ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा ।। ५३ ।।

ददौ तैजसपात्राणां भूषणानामसंख्यकम् ।।

तां स्त्रियं रत्नभूषाढ्यां ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा ।।५४।।

राज्यं दत्त्वा महाराजोऽप्यन्तर्बाह्ये हरिं स्मरन् ।।

जगाम बदरीं गोपो मनोगामी मुदाऽन्वितः।५५।।

तत्र मासं तपः कृत्वा गङ्गातीरे मनोहरे ।।

प्राणांस्तत्याज योगेन सद्यो दृष्टो महर्षिभिः ।।५६।।

स च विष्णुविमानेन रत्नेन्द्रनिर्मितेन च।।

संयुक्तो विष्णुदूतैश्च वैकुण्ठं च जगाम ह।।५७।।

तत्र प्राप हरेर्दास्यं हरिदासो बभूव सः ।।

वृत्तान्तं च कलावत्या श्रूयतामिति शौनक ।। ५८ ।।

गते कलावती नाथे उच्चैश्च प्ररुरोद ह ।।

वह्नौ प्राणांस्त्यक्तुकामा ब्राह्मणेनैव रक्षिता ।। ५९ ।।

ब्राह्मणो मातरित्युक्त्वा तां गृहीत्वा मुदाऽन्वितः ।।

जगाम रत्नपूर्णं च स्वगेहं च क्षणेन च ।। 1.20.६० ।।

सा विप्रगेहे साध्वी च सुषाव तनयं वरम् ।।

तप्तकाञ्चनवर्णाभं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।। ६१ ।।

तत्रस्था योषितः सर्वा ददृशुर्बालकं शुभम् ।।

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डजितं तं ब्रह्मतेजसा ।। ६२ ।।

कामदेवाधिकं रूपे चन्द्राधिकशुभाननम् ।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यं शरत्पङ्कजलोचनम् ।। ६३ ।।

हस्तपादादिवलितं सुकपोलं मनोहरम् ।।

पद्मचक्राङ्कितं पादपद्मं वाऽतुलमुज्ज्वलम् ।। ६४ ।।

करयुग्मं वाऽतुलं च रुदन्तं च स्तनार्थिनम् ।।

योषितो बालकं दृष्ट्वा प्रययुः स्वाश्रमं मुदा ।। ६५ ।।

पुत्रदारयुतो विप्रः प्रहृष्टश्च ननर्त ह ।।

स बालो ववृधे तत्र शुक्लपक्षे यथा शशी ।। ६५ ।।

पुपोष ब्राह्मणस्तां च सपुत्रां च यथा सुताम् ।। ६६ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे उपबर्हणजन्मकथनं नाम विंशोऽध्यायः ।। २० ।।

सौतिरुवाच ।।

बभूव काले बालश्च क्रमेण पञ्चहायनः ।।

जातिस्मरो ज्ञानयुक्तः पूर्वमन्त्रस्मृतः सदा ।।१ ।।

गीयते सततं कृष्णयशोनामगुणादिकम् ।।

क्षणं रोदिति नृत्येन पुलकाञ्चितविग्रहः ।। २ ।।

कृष्णसम्बन्धिनीं गाथां शृणोति यत्र तत्र वै ।।

तत्सम्बन्धि पुराणं च तत्र तिष्ठति बालकः ।। ३ ।।

धूलिधूसरसर्वाङ्गो धूलिनैवेद्यमीप्सितम् ।।

धूलिषु प्रतिमां कृत्वा धूलिना पूजयेद्धरिम् ।। ४ ।।

पुत्रमाह्वयते माता प्रातराशाय चेन्मुने ।।

हरिं संपूजयामीति मातरं संवदेत्पुनः।। ५ ।।

शौनक उवाच ।।

किं नाम बालकस्यास्य जन्मन्यत्र बभूव ह ।।

व्युत्पत्त्या संज्ञया वाऽपि तद्भवान्वक्तुमर्हति ।। ६ ।।

सौतिरुवाच ।।

अनावृष्ट्यवशेषे च काले बालो बभूव ह ।।

नारं ददौ जन्मकाले तेनायं नारदाभिधः ।।७।।

ददाति नारं ज्ञानं च बालकेभ्यश्च बालकः ।।

जातिस्मरो महाज्ञानी तेनायं नारदाभिधः ।। ८ ।।

वीर्येण नारदस्यैव बभूव बालको मुने ।।

मुनीन्द्रस्य वरेणैव तेनायं नारदाभिधः ।। ९ ।।

शौनक उवाच ।।

शिशुनाम च विज्ञातं व्युत्पत्त्या च यथोचितम् ।।

मुनीन्द्रस्य कथं नाम नारदश्चेति मंगलम् ।। 1.21.१० ।।

सौतिरुवाच ।।

अपुत्रकाय विप्राय धर्मपुत्रो नरो मुनिः ।।

ददौ पुत्र कश्यपाय तेनायं नारदाभिधः ।। ११ ।।

शौनक उवाच ।।

अधुना नामव्युत्पत्तिः श्रुता सौते शिशोरपि ।।

शूद्रयोनौ ब्रह्मपुत्रः कथं स नारदाभिधः ।। १२ ।।

सौतिरुवाच ।।

कल्पान्तरे ब्रह्मकण्ठाद्बभूवुर्बहवो नराः ।।

नरान्ददौ तत्कण्ठं च तेन तन्नारदं स्मृतम् ।।१३।।

ततो बभूव बालश्च नारदात्कण्ठदेशतः ।।

अतो ब्रह्मा नाम चक्रे नारदश्चेति मङ्गलम् ।। १४ ।।

साम्प्रतं शिशुवृत्तान्तं सावधानं निशामय ।।

उपालम्भरहस्येन विशिष्टं किं प्रयोजनम् ।। १५ ।।

ववृधे गोपिकाबालो विप्रगेहे दिनेदिने ।।

सपुत्रां पालितां चक्रे ब्राह्मणः स्वसुतां यथा ।।१६ ।।

एतस्मिन्नन्तरे विप्रा आययुर्विप्रमन्दिरम् ।।

शिशवः पञ्चवर्षीया महातेजस्विनो यथा ।। १७ ।।

प्रच्छन्नं हृतवन्तश्च ग्रीष्ममध्याह्नभास्करम् ।।

मधुपर्कादिकं दत्त्वा तान्ननाम गृही द्विज ।। १८ ।।

फलमूलादिकं काले चत्वारो मुनिपुङ्गवाः ।।

विप्रदत्तं बुभुजिरे तच्छेशं बुभुजे शिशुः ।। १९ ।।

चतुर्थको मुनिस्तस्मै कृष्णमन्त्रं ददौ मुदा ।।

तेषां बभूव दासः स द्विजस्य मातुराज्ञया ।।1.21.२०।।

एकदा शिशुमाता च गच्छन्ती निशि वर्त्मनि ।।

ममार सर्पदष्टा च तत्क्षणं स्मरती हरिम् ।। २१ ।।

सद्यो जगाम वैकुण्ठं विष्णुयानेन सा सती ।।

विष्णुपार्षदसंयुक्ता सद्रत्ननिर्मितेन च ।। २२ ।।

प्रातर्बालो द्विजैः सार्धं प्रययौ विप्रमन्दिरात् ।।

तत्त्वज्ञानं ददुस्तस्मै ब्राह्मणाश्च कृपालवः ।। २३ ।।

ब्रह्मपुत्राः शिशुं त्यक्त्वा स्वस्थानं प्रययुः किल ।।

महाज्ञानी शिशुस्तस्थौ गङ्गातीरे मनोहरे ।।२४ ।।

तत्र स्नात्वा विप्रदत्तं विष्णुमन्त्रं जजाप सः ।।

क्षुत्पिपासारोगशोकहरं वेदेषु दुर्लभम् ।। २५ ।।

महारण्ये च घोरे च अश्वत्थमूलसन्निधौ ।।

कृत्वा योगासनं तस्थौ सुचिरं तत्र बालकः ।। २६ ।।

शौनक उवाच ।।

कं मन्त्रं बालकः प्राप कुमारेण च धीमता ।।

दत्तं परं श्रींहरेश्च तद्भवान्वक्तु मर्हति ।। २७ ।।

सौतिरुवाच ।।

कृष्णेन दत्तो गोलोके कृपया ब्रह्मणे पुरा ।।

द्वाविंशत्यक्षरो मन्त्रो वेदेषु च सुदुर्लभः ।। २८ ।।

तं च ब्रह्मा ददौ भक्त्या कुमाराय च धीमते ।।

कुमारेण स दत्तश्च मन्त्रश्च शिशवे द्विज ।। २९ ।।

ॐ श्रीं नमो भगवते रास मण्डलेश्वराय ।।

श्रीकृष्णाय स्वाहेति च मन्त्रोऽयं कल्पपादपः ।। 1.21.३० ।।

महापुरुषस्तोत्रं च पूर्वोक्तं कवचं च यत् ।।

अस्यौपयौगिकं ध्यानं सामवेदोक्तमेव च ।। ३१ ।।

तेजोमण्डलरूपे च सूर्य्यकोटिसमप्रभे ।।

योगिभिर्वाञ्छितं ध्याने योगैः सिद्धगणैः सुरैः ।। ३२ ।।

ध्यायन्ते वैष्णवा रूपं तदभ्यन्तरसन्निधौ ।।

अतीव कमनीयानिर्वचनीयं मनोहरम् ।। ३३ ।।

नवीनजलदश्यामं शरत्पङ्कजलोचनम् ।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यं पक्वबिम्बाधिकाधरम् ।। ३४ ।।

मुक्तापङ्क्तिविनिन्दैकदन्तपंक्तिमनोहरम् ।।

सस्मितं मुरलीन्यस्तहस्तावलम्बनेन च ।। ३५ ।।

कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलाधाम मनोहरम् ।।

चन्द्रलक्षप्रभाजुष्टं पुष्टश्रीयुक्तविग्रहम् ।। ३६ ।।

त्रिभङ्गसङ्गि वा युक्तं द्विभुजं पीतवाससम् ।।

रत्नकेयूरवलयरत्ननूपुरभूषि तम् ।। ३७ ।।

रत्नकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजितम् ।।

मयूरपुच्छचूडं च रत्नमालाविभूषितम् ।। ३८ ।।

शोभितं जानुपर्य्यन्तं मालतीवनमालया ।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं भक्तानुग्रहकारकम् ।।३९ ।।

मणिना कौस्तुभेन्द्रेण वक्षस्थलसमुज्ज्वलम् ।।

वीक्षितं गोपिकाभिश्च शश्वद्व्रीडितलोचनैः ।।1.21.४०।।

स्थिरयौवनयुक्ताभिर्वेष्टिताभिश्च सन्ततम् ।।

भूषणैर्भूषिताभिश्च राधावक्षःस्थलस्थितम् ।। ।। ४१ ।।

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च पूजितं वन्दितं स्तुतम् ।।

किशोरं राधिकाकान्तं शान्तरूपं परात्परम् ।। ४२ ।।

निर्लिप्तं साक्षिरूपं च निर्गुणं प्रकृतेः परम् ।।

ध्यायेत्सर्वेश्वरं तं च परमात्मानमीश्वरम् ।। ४३ ।।

इदं ते कथितं ध्यानं स्तोत्रं च कवचं मुने ।।

मन्त्रोपयौगिकं सत्यं मन्त्रश्च कल्पपादपः।।४४।।

साम्प्रतं बालकस्तस्थौ ध्यानस्थस्तत्र शौनक ।।

दिव्यं वर्षसहस्रं च निराहारः कृशोदरः।। ।।४५।।

शक्तिमान्परिपुष्टश्च सिद्धमन्त्रप्रभावत।।

ददर्श बालको ध्याने दिव्यं लोकं च बालकम्।।४६।।

रत्नसिंहासनस्थं च रत्नभूषणभूषितम् ।।

किशोरवयसं श्यामं गोपवेषं च सस्मितम् ।। ४७ ।।

गोपैर्गोपाङ्गनाभिश्च वेष्टितं पीतवाससम् ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं चन्दनेन विचर्चितम्।।४८।।

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च स्तूयमानं परात्परम् ।।

दृष्ट्वा च सुचिरं शान्तं शान्तश्च गोपिकासुतः।।४९।।

विरराम च शोकार्तो यदा तद्द्रष्टुमक्षमः ।।

रुरोदाश्वत्थमूले च न दृष्ट्वा बालकं शिशुः ।। 1.21.५० ।।

बभूवाकाशवाणीति रुदन्तं बालकं प्रति ।।

सत्यं प्रबोधयुक्तं च हितमेव मिताक्षरम् ।। ५१ ।।

सकृद्यद्दर्शितं रूपं तदेव नाधुना पुनः ।।

अपि पक्वकषायाणां दुर्दर्शं च कुयोगिनाम् ।। ५२ ।।

एतस्मिन्विग्रहेऽतीते संप्राप्ते दिव्यविग्रहे ।।

पुनर्द्रक्ष्यसि गोविन्दं जन्ममृत्युहरं हरिम् ।। ५३ ।।

इति श्रुत्वा बालकश्च विरराम मुदाऽन्वितः ।।

काले तत्याज तीर्थे च तनुं कृष्णं हृदि स्मरन् ।। ५४ ।।

नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे पुष्पवृष्टिर्बभूव ह ।।

बभूव शापमुक्तश्च नारदश्च महामुनिः।।५५।।

तनुं त्वक्वा स जीवश्च विलीनो ब्रह्मविग्रहे ।।

बभूव प्राक्तनान्नित्यः कालभेदे तिरोहितः ।। ५६ ।।

आविर्भावस्तिरोभावः स्वेच्छया नित्यदेहिनाम् ।।

जन्ममृत्युजराव्याधिर्भक्तानां नास्ति शौनक ।। ५७ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे नारदशापविमोचनं नामैकविंशोऽध्यायः ।। २१ ।।

सौतिरुवाच ।।

कति कल्पान्तरेऽतीते स्रष्टुः सृष्टि विधौ पुनः ।।

मरीचिमिश्रैमुनिभिः सार्द्धं कण्ठाद्बभूव सः।।१।।

विधेर्नारदनाम्नश्च कण्ठदेशाद्बभूव सः ।।

नारदश्चेति विख्यातो मुनीन्दस्तेन हेतुना ।। २ ।।

यः पुत्रश्चेतसो धातुर्बभूव मुनिपुंगवः ।।

तेन प्रचेता इति च नाम चक्रे पितामहः ।। ३ ।।

बभूव धातुर्यः पुत्रः सहसा दक्षपार्श्वतः ।।

सर्वकर्माणि दक्षश्च तेन दक्षः प्रकीर्तितः ।। ४ ।।

वेदेषु कर्दमः शब्दश्छायायां वर्त्तते स्फुटः ।।

बभूव कर्दमाद्वालः कर्दमस्तेन कीर्त्तितः ।। ५ ।।

तेजोभेदे मरीचिश्च वेदेषु वर्त्तते स्फुटम् ।।

जातः सद्योऽतितेजस्वी मरीचिस्तेन कीर्तितः ।। ६ ।।

क्रतुसंघश्च बालेन कृतो जन्मान्तरेऽधुना ।।

ब्रह्मपुत्रेऽपि तन्नाम क्रतुरित्यभिधीयते ।। ७ ।।

प्रधानाङ्गमुखं धातुस्ततो जातश्च बालकः ।।

इरस्तेजस्विवचनोऽप्यङ्गिरास्तेन कीर्त्तितः ।। ८ ।।

अतितेजस्विनि भृगुर्वर्त्तते नाग्नि शौनक ।।

जातः सद्योऽतितेजस्वी भृगुस्तेन प्रकीर्त्तितः ।। ९ ।।

बालोऽप्यरुणवर्णश्च जातः सद्योऽतितेजसा ।।

प्रज्वलन्नूर्ध्वतपसा चारुणिस्तेन कीर्त्तितः।। 1.22.१० ।।

हंसा आत्मवशा यस्य योगेन योगिनो धुवम् ।।

बालः परमयोगीन्द्रस्तेन हंसी प्रकीर्त्तितः ।। ११ ।।

वशीभूतश्च शिष्यश्च जातः सद्यो हि बालकः ।।

अतिप्रियश्च धातुश्च वशिष्ठस्तेन कीर्त्तितः ।। १२ ।।

सन्ततं यस्य यत्नं च तपःसु बालकस्य च ।।

प्रकीर्त्तितो यतिस्तेन संयतः सर्वकर्मसु ।।

पुलस्तपःसु वेदेषु वर्त्ततेऽहः स्फुटेऽपि च ।। १३ ।।

स्फुटस्तपःसमूहश्च पुलहस्तेन बालकः ।।

पुलस्तपः समूहश्च यस्यास्ति पूर्वजन्मनाम् ।।

तपःसंघस्वरूपश्च पुलस्त्यस्तेन बालकः ।। १४ ।।

त्रिगुणायां प्रकृत्यां त्रिर्विष्णावश्च प्रवर्त्तते ।।

तयोभक्तिः समा यस्य तेन बालोऽत्रिरुच्यते ।। १५ ।। अत्रि शब्दोपरि टिप्पणी

जटा वह्निशिखारूपाः पञ्च सन्ति च मस्तके ।।

तपस्तेजोभवा यस्य स च पञ्चशिखः स्मृतः ।। १६ ।।

अपान्तरतमे देशे तपस्तेपेऽन्यजन्मनि ।।

अपान्तरतमा नाम शिशोस्तेन प्रकीर्तितम् ।। १७ ।।

स्वयं तपः समाप्नोति वाहयेत्प्रापयेत्परान् ।।

वोढुं समर्थस्तपसि वोढुस्तेन प्रकीर्तितः ।।१८।।

तपसस्तेजसा बालो दीप्तिमान्सततं मुने ।।

तपःसु रोचते चित्तं रुचिस्तेन प्रकीर्तितः ।। १९ ।।

कोपकाले बभूवुर्ये स्रष्टुरेकादश स्मृताः ।।

रोदनादेव रुद्राश्च कोपितास्तेन हेतुना।।1.22.२०।।

शौनक उवाच ।।

रुद्रेष्वेकतमो बालो महेश इति मे भ्रमः ।।

भवान्पुराणतत्त्वज्ञः सन्देहं छेत्तुमर्हति।।२१।।

सौतिरुवाच ।।

विष्णुः सत्त्वगुणः पाता ब्रह्मा स्रष्टा रजोगुणः।।

तमोगुणास्ते रुद्राश्च दुर्निवारा भयंकराः ।। २२ ।।

कालाग्निरुद्रः संहर्त्ता तेष्वेकः शंकरांशकः ।।

शुद्धसत्त्वस्वरूपश्च शिवश्च शिवदः सताम् ।। २३ ।।

अन्ये कृष्णस्य च कलास्तावंशौ विष्णुशंकरौ ।।

समौ सत्त्वस्वरूपौ द्वौ परिपूर्णतमस्य च ।। २४ ।।

उक्तं रुद्रोद्भवे काले कथं विस्मरति द्विज ।।

मायया मोहिताः सर्वे मुनीनां च मतिभ्रमः ।। २५ ।।

सनकश्च सनंदश्च तृतीयश्च सनातनः ।।

सनत्कुमारो भगवांश्चतुर्थो ब्रह्मणः सुतः ।। २६ ।।

ब्रह्मा स्रष्टुं पूर्वपु्त्रानुवाच ते न सेहिरे ।।

तेन प्रकोपितो धाता रुद्राः कोपोद्भवा मुने ।। २ ।।

सनकश्च सनन्दश्च तौ द्वावानन्दवाचकौ ।।

आनन्दितौ च बालौ द्वौ भक्तिपूर्णतमौ सदा ।। २८ ।।

सनातनश्च श्रीकृष्णो नित्यः पूर्णतमः स्वयम् ।।

तद्भक्तस्तत्समः सत्यं तेन बालः सनातनः ।। २९ ।।

सनत्तु नित्यवचनः कुमारः शिशुवाचकः ।।

सनत्कुमारं तेनेममुवाच कमलोद्भवः ।। 1.22.३० ।।

ब्रह्मणो बालकानां च व्युत्पत्तिः कथिता मुने ।।

साम्प्रतं नारदाख्यानं श्रूयतां च यथाक्रमम्।। ३१ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मपुत्रव्युत्पत्तिकथनं नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः ।। २२ ।।

सौतिरुवाच ।।

स्रष्टा सृष्टिविधानेन नियोज्य सर्वबालकान् ।।

नारदं प्रेरयामास सृष्टिं कर्त्तुं च शौनक ।। १ ।।

हितं सत्यं वेदसारं परिणामसुखावहम् ।।

उवाच नारदं ब्रह्मा वेदवेदाङ्गपारगम् ।। २ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

एहि वत्स कुलश्रेष्ठ नारद प्राणवल्लभ ।।

ज्ञानदीपशिखाज्ञानतिमिरक्षयकारक ।। ३ ।।

पूर्वेषामपि वन्द्यानां जनकः परमो गुरुः ।।

विद्यादाता मन्त्रदाता द्वौ समौ च पितुः परौ ।। ४ ।।

तवाहं जनकः पुत्र विद्यादाता च पालकः ।।

ममाज्ञया च मत्प्रीत्या कुरु दारपरिग्रहम् ।। ५ ।।

स च शिष्यः सोऽपि पुत्रो यश्चाज्ञां पालयेद्गुरोः ।।

न क्षेमं तस्य मूढस्य यो गुरोरवचस्करः ।। ६ ।।

स पण्डितः स च ज्ञानी स क्षेमी स च पुण्यवान् ।।

गुरोवर्चस्करो यो हि क्षेमं तस्य पदे पदे ।। ।। ७ ।।

सर्वेषामाश्रमाणां च प्रधानः पुण्यवान्गृही।।

स्त्रीपुत्रपौत्रयुक्तं च मन्दिरं तपसः फलम् ।। ८ ।।

पितरः पूर्वकाले च तिथिकाले च देवताः ।।

सर्वे गृहस्थमायान्ति निपानमिव धेनवः ।। ९ ।।

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं कुर्वन्ति गृहिणः सदा ।।

इह एतत्सुखं पुण्यं स्वर्गभोगः परत्र च ।। 1.23.१० ।।

जीवन्मुक्तो गृहस्थश्च स्वधर्मपरिपालकः ।।

यशस्वी पुण्यवांश्चैव कीर्तिमान्धनवान्सुखी।। ११ ।।

यशस्वी कीर्तिमान्यो हि मृतो जीवति सन्ततम् ।।

यशःकीर्तिविहीनो हि जीवन्नपि मृतो हि सः ।।१२।।

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा नारदो मुनिसत्तमः ।।

उवाच विनयं भीतः शुष्कण्ठौष्ठतालुकः।।१३।।

नारद उवाच।।

एकदा वाग्विरोधेन चोभयोस्तातपुत्रयोः ।।

हानिर्बभूव दैवेन महती वाऽयशस्करी ।। १४ ।।

मया प्राप्तं च त्वच्छापाद्गान्धर्वं शौद्रमेव च ।।

जन्म कर्म च मच्छापात्त्वमपूज्यो भवे भव ।। १५ ।।

बभूव शापो मुक्तो मे काले ते भविता विधे ।।

दोषाय कल्पते शश्वद्विरोधो न गुणाय च ।। १६ ।।

स पिता स गुरुर्बन्धुः स पुत्रः समधीश्वरः ।।

यः श्रीकृष्णपादपद्मे दृढां भक्तिं च कारयेत् ।।१७।।

असद्वर्त्मनि चाज्ञानाद्गच्छन्ति यदि बालकाः ।।

निवर्त्तयति तानेव स पिता करुणानिधिः ।। १८ ।।

कारयित्वा कृष्णपादे भक्तित्यागं च यः पिता ।।

अन्यस्मिन्विषये पुत्रं स किं हन्तुं प्रवर्त्तयेत् ।। १९ ।।

दारग्रहो हि दुःखाय केवलं न सुखाय च ।।

तपःस्वर्गभक्तिमुक्तिकर्मणां व्यवधायकः ।। 1.23.२० ।।

योषितस्त्रिविधा ब्रह्मन्गृहिणां मूढचेतसाम् ।।

साध्वी भोग्या च कुलटास्ताः सर्वाः स्वार्थतत्पराः।।२१।।

परलोकभिया साध्वी तथेह यशसाऽऽत्मनः ।।

कामस्नेहाच्च कुरुते भर्तुः सेवां च सन्ततम् ।। २२ ।।

भोग्या भोगार्थिनी शश्वत्कामस्नेहेन केवलम् ।।

कुरुते कान्तसेवा च न च भोगादृते क्षणम् ।। २३ ।।

वस्त्रालंकारसम्भोगसुस्निग्धाहारमुत्तमम् ।।

यावत्प्राप्नोति सा भोग्या तावच्च वशगा प्रिया ।। २४ ।।

कुलाङ्गारसमा नारी कुलटा कुलनाशिनी ।।

कपटात्कुरुते सेवां स्वामिनो न च भक्तितः ।। २५ ।।

सदा पुंयोगमाशंसुर्मनसा मदनातुरा।।

आहारादधिकं जारं प्रार्थयन्ती नवं नवम् ।। २६ ।।

जारार्थे स्वपतिं तात हन्तुमिच्छति पुंश्चली ।।

तस्यां यो विश्वसेन्मूढो जीवनं तस्य निष्फलम् ।। २७ ।।

कथिता योषितः सर्वा उत्तमाधममध्यमाः ।।

स्वात्मारामा विजानन्ति मनस्तासां न पण्डिताः ।। २८ ।।

हृदयं क्षुरधाराभं शरत्पद्मोत्सवं मुखम् ।।

सुधासमं सुमधुरं वचनं स्वार्थसिद्धये ।। २९ ।।

प्रकोपे विषतुल्यं च विश्वासे सर्वनाशनम् ।।

दुर्ज्ञेयं तदभिप्रायं निगूढं कर्म केवलम् ।। 1.23.३० ।।

सदा तासामविनयः प्रबलं साहसं परम् ।।

दोषोत्कर्षश्छलोत्कर्षः शश्वन्माया दुरत्यया ।। ३१ ।।

पुंसश्चाष्टगुणः कामः शश्वत्कामो जगद्गुरो ।।

आहारो द्विगुणो नित्यं नैष्ठुर्य्यं च चतुर्गुणम् ।।३२।।

कोपः पुंसः षड्गुणश्च व्यवसायश्च निश्चितम्।।

यत्रेमे दोषनिवहाः काऽऽस्था तत्र पितामह।।३३।।

का क्रीडा किं सुखं पुंसो विण्मूत्रमलवेश्मनि।।

तेजः प्रनष्टं सम्भोगे दिवालापे यशःक्षयः ।। ३४ ।।

धनक्षयोऽतिप्रीतौ चात्यासक्तौ च वपुःक्षयः।।

साहित्ये पौरुषं नष्टं कलहे माननाशनम् ।।

सर्वनाशश्च विश्वासे ब्रह्मन्नारीषु किं सुखम् ।। ३५ ।।

यावद्धनी च तेजस्वी सश्रीको योग्यतापरः ।।

पुमान्नारीं वशीकर्तुं समर्थस्तावदेव हि ।। ३६ ।।

रोगिणं निर्द्धनं वृद्धं योषिद्वै प्रेक्षतेऽप्रियम् ।।

लोकाचारभयात्तस्मै ददात्याहारमल्पकम् ।। ३७ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं ब्रह्मन्नात्मागमो यथा ।।

सर्वं जानासि सर्वज्ञ स्वात्मारामेश्वरो भवान् ।। ३८ ।।

अनुग्रहं कुरु विभो विदायं देहि साम्प्रतम् ।।

कृष्णभक्तिं प्रार्थयामि त्वयि कल्पतरोः परे ।। ३९ ।।

इत्युक्त्वा नारदस्तत्र धृत्वा तातपदाम्बुजम् ।।

आज्ञां ययाचे पितरं गन्तु तपसि मङ्गले ।। 1.23.४० ।।

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा भक्तिनम्रात्मकन्धरः।।

कृत्वा प्रदक्षिणं नत्वा ब्रह्माणं गन्तुमुद्यतः ।। ४१ ।।

गच्छन्तं तनयं दृष्ट्वा विधाता जगतां मुने ।।

रुरोदोच्चैर्मुक्तकण्ठं महासांसारिको यथा ।। ४२ ।।

करे धृत्वा समालिङ्ग्य चुचुम्ब च पुनः पुनः ।।

चिरं वक्षसि कृत्वा च वासयामास जानुनि ।। ४३ ।।

स्वात्मारामेश्वरो ब्रह्मा योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः ।।

भेद सोढुं न शक्तोऽभूद्विच्छेदो दुःसहो नृणाम् ।। ४४ ।।

कातरः पुत्रभेदेन मोहितो विष्चुमायया।।

शोकार्त्तो वक्तुमारेभे सुतं सम्बोध्य शौनक ।। ४५ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे ब्रह्मनारदसंवादे त्रयोविंशतितमोऽध्यायः ।। २३ ।।

श्रीब्रह्मोवाच ।।

त्वं गच्छ तपसे वत्स किं मे संसारकर्मणि ।।

अहं यास्यामि गोलोकं विज्ञातुं कृष्णमीश्वरम् ।। १ ।।

सनकश्च सनन्दश्च तृतीयश्च सनातनः ।।

सनत्कुमारो नीरागश्चतुर्थः पुत्र एव च ।। २ ।।

यती हंसी चारुणिश्च वोढुः पञ्चशिखस्तथा ।।

पुत्रास्तपस्विनः सर्वे किं मे संसारकर्मणि ।। ३ ।।

वचस्करो मरीचिर्मे अङ्गिराश्च भृगुस्तथा ।।

रुचिरत्रिः कर्दमश्च प्रचेताश्च क्रतुर्मनुः ।। ४ ।।

वसिष्ठो वशगः शश्वत्सर्वेषु च सुतेषु च ।।

अन्ये ऽविवेकिनोऽसाध्याः किं मे संसारकर्मणि ।। ५ ।।

निबोध वत्स वक्ष्यामि वेदोक्तं वचनं शुभम् ।।

पारम्पर्य्यक्रमपरं चतुर्वर्गफलप्रदम् ।। ।। ६ ।।

धर्मार्थकाममोक्षांश्च सर्वे वाञ्छन्ति पण्डिताः ।।

वेदप्रणिहितानेतान्सभासु मुनिशंसितान् ।। ७ ।।

वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्य्ययः ।।

आदौ विप्रो यज्ञसूत्रं परिधाय सुखं सुखी ।। ८ ।।

समधीत्य ततो वेदान्ददाति गुरुदक्षिणाम् ।।

ततः प्रकृष्टकुलजां सुविनीतां समुद्वहेत् ।। ९ ।।

सा साध्वी कुलजा या च पतिसेवासु तत्परा ।।

सद्वरो दुर्विनीता च संभवेन्न कदाचन ।।

आकरे पद्मरागाणां जन्म काचमणेः कुतः ।। 1.24.१० ।।

असद्वंशप्रसूता या पित्रोर्दोषेण नारद ।।

दुर्विनीता च सा दुष्टा स्वतन्त्रा सर्वकर्मसु ।। ११ ।।

न वत्स दुष्टाः सर्वाश्च योषितः कमलाकलाः ।।

स्वर्वेश्यांशाश्च कुलटा असद्वंश समुद्भवाः ।। १२ ।।

निर्गुणं स्वामिनं साध्वी सेवते च प्रशंसति ।।

न सेवते च कुलटा प्रियं निन्दति सद्गुणम् ।। १३ ।।

साधुः सद्वंशजां कन्यां प्रयत्नेन परिग्रहेत् ।।

तस्यां पुत्रान्समुत्पाद्य वृद्धस्तु तपसे व्रजेत् ।। १४ ।।

वरं हुतवहे वासः सर्पवक्त्रे च कण्टके ।।

एतेभ्यो दुःखदो वासः स्त्रिया दुर्मुखया सह ।। १५ ।।

मत्तोऽधीतस्त्वया वेदो मह्यं च गुरुदक्षिणाम् ।।

पुत्र देहीदमेवेह कुरु दारपरिग्रहम् ।। १६ ।।

वत्स त्वं कुलजातां च पूर्वपत्नी च मालतीम् ।।

विवाहं कुरु कल्याण कल्याणे च दिने ऽनघ ।। १७ ।।

मनुवंशोद्भवस्येह सृंजयस्य गृहे सती ।।

त्वत्कृते जन्म लब्ध्वा च कुरुते भारते तपः ।। १८ ।।

गृह्णीष्व परमां रत्नमालां च कमलाकलाम् ।।

भारते न भवेद्व्यर्थं जनानां तपसः फलम् ।। १९ ।।

आदौ भवेद्गृही लोको वानप्रस्थस्ततः परम् ।।

ततस्त पस्वी मोक्षाय क्रम एष श्रुतौ श्रुतः ।। 1.24.२० ।।

वैष्णवानां हरेरर्चा तपस्या च श्रुतौ श्रुता ।। २१ ।।

वैष्णव त्वं गृहे तिष्ठ कुरु कृष्णपदार्चनम् ।।

अन्तर्बाह्ये हरिर्यस्य तस्य किं तपसा सुत ।। २२ ।।

नान्तर्बाह्ये हरिर्यस्य तस्य किं तपसाऽनघ ।।

तपसा हरिराराध्यो नान्यः कश्चन विद्यते ।। २३ ।।

यत्र तत्र कृतं कृष्णसेवनं परमं तपः ।।

वत्स मद्वचनेनैव गृहे स्थित्वा हरिं भज।। २४ ।।

गृही भव मुनिश्रेष्ठ गृहिणां सर्वदा सुखम् ।।

कामिन्यां सुखसम्भोगः स्वर्गभोगसमो मतः ।। २५ ।।

तद्दर्शनमुपस्पर्शं वाञ्छन्त्येव मुमुक्षवः ।।

सर्वस्पर्शसुखात्स्त्रीणामुपस्पर्शसुखं परम्।।२६।।

ततः सुखतमं पुत्रदर्शनं स्पर्शनं मुने ।।

सर्वेभ्यः प्रेयसी कान्ता प्रिया तेन प्रकीर्त्तिता ।। ।।२७।।

पुत्रप्रयोजना कान्ता शतकान्ताप्रियः सुतः ।।

नास्ति पुत्रात्परो बन्धुर्नास्ति पुत्रात्परः प्रियः ।। २८।।

सर्वेभ्यो जयमन्विच्छेत्पुत्रादेकात्पराजयम् ।।

न चात्मनि प्रियोऽर्थश्च तस्मादपि सुतः प्रियः ।। २९ ।।

अतः प्रियतमे पुत्रे न्यसेदात्मपरं धनम् ।।

इत्येवमुक्त्वा स ब्रह्मा विरराम च शौनक ।।

उवाच वचनं तातं नारदो ज्ञानिनां वरः ।। 1.24.३० ।।

नारद उवाच ।।

स्वयं विज्ञाय सर्वार्थं स्वपुत्रं वेददर्शने ।।

प्रवर्त्तयत्यसन्मार्गे स दयालुः कथं पिता ।।३१।।

जलबुद्बुदवत्सर्वं संसारमतिनश्वरम् ।।

जलरेखा यथा मिथ्या तथा ब्रह्मञ्जगत्त्रयम् ।। ३२ ।।

विहाय हरिदास्यं च विषये यन्मनश्चलम् ।।

दुर्लभं मानवं जन्म मा भूत्तन्निष्फलं क्वचित् ।। ३३ ।।

का वा कस्य प्रिया पुत्रो बन्धुः को वा भवार्णवे ।।

कर्मोर्मिभिर्योजना च तदपायो वियोजना ।। ३४ ।।

सुकर्म कारयेद्यो हि तन्मित्रं स पिता गुरुः ।।

दुर्बुद्धिं जनयेद्यो हि स रिपुः स्यात्कथं पिता ।। ३५ ।।

इत्येवं कथितं तात वेदबीजं यथागमम् ।।

ध्रुवं तथाऽपि कर्त्तव्यं तवाज्ञापरिपालनम् ।। ३६ ।।

आदौ यास्यामि भगवन्नरनारायणाश्रमम् ।।

नारायणकथां श्रुत्वा करिष्ये दारसंग्रहम् ।।३७।।

इत्येवमुक्त्वा स मुनिर्विरराम पितुः पुरः ।।

पुष्पवृष्टिस्तदुपरि तत्क्षणेन बभूव ह ।। ३८ ।।

क्षणं पितुः पुरः स्थित्वा नारदो मुनिसत्तमः ।।

उवाच च पुनर्वेदं वचनं मङ्गलप्रदम् ।। ३९ ।।

श्रीनारद उवाच ।।

देहि मे कृष्णमन्त्रं च यन्मनोवाञ्छितं मम ।।

तत्सम्बन्धि च यज्ज्ञानं यत्र तद्गुणवर्णनम्।। 1.24.४० ।।

ततः पश्चात्करिष्यामि त्वत्प्रीत्या दारसंग्रहम् ।।

मानसे परिपूर्णे च कार्य्यं कर्तुं पुमान्सुखी।।४१।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहृष्टः कमलोद्भवः ।।

उवाच पुनरेवेदं पुत्रं ज्ञानविदां वरः ।। ४२ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

पत्युर्मन्त्रं पितुर्मन्त्रं न गृह्णीयाद्विचक्षणः ।।

विविक्ताश्रमिणां चैव न मन्त्रः सुखदायकः ।। ४३ ।।

निषेकाल्लभ्यते मन्त्रो गुरुर्भर्त्ता च कामिनी।।

विद्या सुखं भयं दुःखं पुरुषैः स्वेच्छया न च ।। ४४ ।।

महेश्वरस्तव गुरुः प्राक्तनो नः पुरातनः ।।

गच्छ वत्स शिवं शान्तं शिवदं ज्ञानिनां गुरुम् ।। ४५ ।।

तत एव भवान्मन्त्रं ज्ञानं लब्ध्वा पुरातनात् ।।

नारायणकथां श्रुत्वा शीघ्रमागच्छ मद्गृहम् ।। ४६ ।।

इत्युक्त्वा जगतां धाता विरराम च शौनक ।।

प्रणम्य पितरं भक्त्या शिवलोकं ययौ मुनिः ।। ४७ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मनारदोक्तसंसारसुखासुखवर्णनं नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ।। २४ ।।

सौतिरुवाच ।।

क्षणेन विप्रप्रवरो मुदाऽन्वितो जगाम शम्भोः सदनं मनोहरम् ।।

ऊर्ध्वं ध्रुवाद्योजनलक्षमीप्सितं महार्हरत्नौघविनिर्मितं महत् ।। १ ।।

निराश्रये योगबलेन शम्भुना धृतं विचित्रं विविधालयान्वितम् ।।

दृष्टं सुपुण्याशयसाधकैर्वरैर्मुनीन्द्रवर्यैः परिपूरितं शुभम् ।। २ ।।

मयूखशून्यं रविचन्द्रयोर्मुने हुताशनैर्वेष्टितमेव केवलम् ।।

प्राकाररूपैरतिरिक्तवर्द्धितैरुच्चैरसंख्याप्रमितैः शिखोज्ज्वलैः ।। ३ ।।

पुरं वरं योजनलक्षविस्तृतं त्रिकोटिरत्नेन्द्रगृहान्वितं सदा ।।

विराजितं हीरकसारनिर्मितैश्चित्रैर्विचित्रैर्विविधैर्मनोहरैः ।। ४ ।।

माणिक्यमुक्तामणिदर्पणैर्युतं नस्वप्नदृष्टं द्विज विश्वकर्मणः ।।

आकल्पमेकैः शिवसेवितैर्जनैर्निषेवितं सन्ततमेव शौनक ।। ५ ।।

सिद्धैर्नियुक्तं शतकोटिलक्षैकैस्त्रिकोटिलक्षैश्च युतं स्वपार्षदैः ।।

युक्तं त्रिलक्षैर्विकटैश्च भैरवैः क्षेत्रैश्चतुर्लक्षशतैश्च वेष्टितम् ।। ६ ।।

सुरद्रुमैर्वेष्टितमेव सन्ततं मन्दारवृक्षप्रवरैः सुपुष्पितैः ।।

विराजितं सुन्दरकामधेनुभिर्यथा बलाकाशतकैर्नभस्तलम् ।। ७ ।।

दृष्ट्वा मुनिर्विस्मयमाप मानसे किं नात्र चित्रं सुरयोगिनां गुरौ ।।

लोकं त्रिलोकाच्च विलक्षणं परं भीमृत्युरोगार्त्तिजराहरं वरम् ।। ८ ।।

दूरे सभामण्डलमध्यगं शिवं ददर्श शान्तं शिवदं मनोहरम् ।।

पद्मत्रिनेत्रं विधुपञ्चवक्त्रं गङ्गाधरं निर्मलचन्द्रशेखरम् ।। ९ ।।

प्रतप्तहेमाभजटाधरं विभुं दिगम्बरं शुभ्रमनन्तमक्षरम् ।।

मन्दाकिनीपुष्करबीजमालया कृष्णेति नामैव मुदा जपन्तम् ।। 1.25.१० ।।

सुनीलकण्ठं भुजगेन्द्रमण्डितं योगीन्द्रसिद्धेन्द्र मुनीन्द्रवन्दितम् ।।

सिद्धेश्वरं सिद्धविधानकारणं मृत्युंजयं कालयमान्तकारकम् ।। ११ ।।

प्रसन्नहास्यास्यमनोहरं वरं विश्वाश्रयाणां शिवदं वरप्रदम् ।।

सदाऽऽशुतोषं भवरोगवर्जितं भक्तप्रियं भक्तजनैकबन्धुम् ।। १२ ।।

गत्वा समीपं मुनिरेष शूलिनं ननाम मूर्ध्ना पुलकाङ्कविग्रहः ।।

वीणां त्रितन्त्रीं क्वणयन्पुनर्जगौ कृष्णं स तुष्टाव कलं सुकण्ठः ।। १३ ।।

दृष्ट्वा मुनीन्द्रप्रवरं च सस्मितं विधेः सुतं वेदविदां वरिष्ठम् ।।

योगीन्द्रसिद्धेन्द्रमहर्षिभिः समं हर्षेण पीठादुदपश्यदीश्वरः ।। १४ ।।

ददौ च तस्मै मुनये स संभ्रमादालिङ्गनं चाशिषमासनादिकम् ।।

पप्रच्छ भद्रागमनप्रयोजनं तपोधनं तं तपसा च शौनक ।। १५ ।।

सद्रत्नसिंहासनसुन्दरे परश्चोवास शम्भुर्वरपार्षदैः सह ।।

नोवास धातुस्तनयः कृताञ्जलिस्तुष्टाव भक्त्या प्रणतः प्रभुं द्विज ।। १६।।

गन्धर्वराजेन कृतेन नारदः स्तोत्रेण रम्येण शुभप्रदेन च ।।

स्तुत्वा प्रणामं पुनरेव कृत्वा भवाज्ञयोवास भवस्य वामतः ।। १७ ।।

चकार तत्रैव निवेदनं शिवे मनोऽभिलाषं निजकामपूरके ।।

श्रुत्वा मुनेस्तद्वचनं कृपानिधिर्द्रुतं प्रतिज्ञाय चकार चोमिति ।। १८ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे कैलासं प्रति नारदागमनं नाम पञ्चविंशतितमोऽध्यायः ।। २५ ।।

सौतिरुवाच ।।

हरिस्तोत्रं च कवचं मन्त्रं पूजाविधिं परम् ।।

हरं ययाचे देवर्षिर्ध्यानं च ज्ञानमेव च ।। १ ।।

स्तोत्रं च कवचं मन्त्रं ध्यानं पूजाविधिं तथा ।।

तत्प्राक्तनीयज्ञानं च ददौ तस्मै महेश्वरः ।। २ ।।

सर्वं प्राप्य मुनिश्रेष्ठः परिपूर्णमनोरथः ।।

उवाच प्रणतो भक्त्या गुरुं प्रणतवत्सलम् ।। ३ ।।

नारद उवाच ।।

आह्निकं ब्राह्मणानां च वद वेदविदां वर ।।

स्वधर्मपालनं नित्यं यतो भवति नित्यशः ।। ४ ।।

श्रीमहेश्वर उवाच ।।

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय बह्मरन्धस्थपङ्कजे ।।

सूक्ष्मे सहस्रपत्रे स्वे निर्मले ग्लानिवर्जिते ।। ५ ।।

रात्रिवासं परित्यज्य गुरुं तत्रैव चिन्तयेत् ।।

व्याख्यामुद्राकरं प्रीतं सस्मितं शिष्यवत्सलम् ।। ६ ।।

प्रसन्नवदनं शान्तं परितुष्टं निरन्तरम् ।।

साक्षाद्ब्रह्मस्वरूपं च परमं चिन्तयेत्सदा ।। ७ ।।

ध्यात्वैवं गुरुमाराध्य हृत्पद्मे निर्मले सिते ।।

सहस्रपत्रे विस्तीर्णे देवमिष्टं विचिन्तयेत् ।। ८ ।।

यस्य देवस्य यद्ध्यानं यद्रूपं तद्विचिन्तयेत् ।।

गृहीत्वा तदनुज्ञां च कर्त्तव्यं समयोचितम् ।। ९ ।।

आदौ ध्यात्वा गुरुं नत्वा संपूज्य विधिपूर्वकम् ।।

पश्चात्तदाज्ञामादाय ध्यायेदिष्टं प्रपूजयेत् ।।1.26.१०।।

गुरुप्रदर्शितो देवो मन्त्रपूजाविधिर्जपः ।।

न देवेन गुरुर्दृष्टस्तस्माद्देवाद्गुरुः परः ।। ।। ११ ।।

गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः ।।

गुरुः प्रकृतिरीशाद्या गुरुश्चन्द्रोऽनलो रविः ।। १२ ।।

गुरुर्वायुश्च वरुणो गुरुर्माता पिता सुहृत् ।।

गुरुरेव परं ब्रह्म नास्ति पूज्यो गुरोः परः ।। १३ ।।

अभीष्टदेवे रुष्टे च समर्थो रक्षणे गुरुः ।।

न समर्था गुरौ रुष्टे रक्षणे सर्वदेवताः ।। १४ ।।

यस्य तुष्टो गुरुः शश्वज्जयस्तस्य पदे पदे ।।

यस्य रुष्टो गुरुस्तस्य सर्वनाशश्च सर्वदा ।। १५ ।।

न संपूज्य गुरुं देवं यो मूढः पूजयेद् भ्रमात्।।

ब्रह्महत्याशतं पापी लभते नात्र संशयः ।।१६।।

सामवेदे च भगवानित्युवाच हरिः स्वयम्।।

तस्मादभीष्टदेवाच्च गुरुः पूज्यतमः परः ।। १७ ।।

गुरुमिष्टं स्वयं ध्यात्वा स्तुत्वा वै साधको मुने ।।

निर्मलं स्थलमासाद्य विण्मूत्रं ह्युत्सृजेन्मुदा ।। १८ ।।

जलं जलसमीपं च सरन्धं प्राणिसन्निधिम् ।।

देवालयसमीपं च वृक्षमूलं च वर्त्म च ।। १९ ।।

हलोत्कर्षस्थलं चैव सस्यक्षेत्रं च गोष्ठकम् ।।

नदीकन्दरगर्भं च पुष्पोद्यानं च पंकिलम् ।। 1.26.२० ।।

ग्रामाद्यभ्यन्तरं चैव नृणां गृहसमीपकम्।।

शङ्कुं सेतुं शरवणं श्मशानं वह्निसन्निधिम् ।। २१ ।।

क्रीडास्थलं महारण्यं मंचकाधःस्थलं तथा ।।

वृक्षच्छायायुतं स्थानमन्तःप्राण्यवपर्णकम् ।।२२।।

दूर्वास्थानं कुशस्थानं वल्मीकस्थानमेव च ।।

वृक्षारोपणभूभिं च कार्यार्थं च परिष्कृतम् ।। २३ ।।

एतत्सर्वं परित्यज्य सूर्य्यतापविवर्जितम् ।।

कृत्वा गर्त्तं पुरीषं च मूत्रं च परिवर्जयेत् ।। २४ ।।

पुरीषमूत्रोत्सर्गं च दिवा कुर्यादुदङ्मुखः ।।

पश्चिमाभिमुखो रात्रौ सन्ध्यायां दक्षिणामुखः ।। २५ ।।

मौनी भूत्वा च निश्वासं यथा गन्धो न सञ्चरेत् ।।

त्यक्त्वा मृदा समाच्छाद्य शौचं कुर्य्याद्विचक्षणः ।।२६।।

कृत्वा तु लोष्टशौचं च जलशौचं ततः परम् ।।

मृद्युक्तं तज्जलं चैव तत्प्रमाणं निशामय ।। ।। २७ ।।

एकां लिङ्गे मृदं दद्याद्वामहस्ते चतुष्टयम् ।।

उभयोर्हस्तयोर्द्वे तु मूत्रशौचं प्रकीर्तितम् ।। २८ ।।

मूत्रशौचं द्विगुणितं मैधुनानन्तरं यदि ।।

मैथुनानन्तरं यद्वा मूत्रशौचं चतुर्गुणम् ।। २९ ।।

एका लिङ्गे गुदे तिस्रस्तथा वामकरे दश ।।

उभयोः सप्त दातव्याः पादः षष्ठेन शुध्यति ।। 1.26.३० ।।

पुरीषशौचं विप्राणां गृहिणामिदमेव च ।।

विधवानां द्विगुणितं शौचमेव प्रकीर्त्तितम् ।। ३१ ।।

यतीनां वैष्णवानां च ब्रह्मर्षेर्ब्रह्मचारिणाम् ।।

चतुर्गुणं च गृहिणां तेषां शौचं प्रकीर्त्तितम् ।। ३२ ।।

नो यावदुपनीयेत द्विजः शूद्रस्तथाऽङ्गना ।।

गन्धलेपक्षयकरं तेषां शौचं प्रकीर्त्तितम् ।। ३३ ।।

शौचं क्षत्रविशोश्चैव द्विजानां गृहिणां समम् ।।

द्विगुणं वैष्णवादीनां मुनीनां परिकीर्तितम् ।। ३४ ।।

न्यूनाधिकं न कर्तव्यं शौचं शुद्धिमभीप्सता ।।

प्रायश्चित्तं प्रयुज्येत विहितातिक्रमे कृते ।। ३५ ।।

शौचं तन्नियमं मत्तः सावधानं निशामय ।।

मृच्छौचे च शुचिर्विप्रोऽप्यशुचिश्च व्यतिक्रमे ।। ३६ ।।

वल्मीकमूषिकोत्खातां मृदमन्तर्जलां तथा ।।

शौचावशिष्टां गेहाच्च न दद्यात्क्लेशसम्भवाम् ।। ३७ ।।

अन्तःप्राण्यवपर्णां च हलोत्खातां विशेषतः ।।

कुशमूलोत्थितां चैव दूर्वामूलोत्थितां तथा ।। ३८ ।।

अश्वत्थमूलान्नीतां च तथैव शयनोत्थिताम् ।।

चतुष्पथाच्च गोष्ठानां गोष्पदानां तथैव च।।३९।।

शस्यस्थलानां क्षेत्राणामुद्यानानां मृदं त्यजेत् ।।

स्नातो वाऽप्यथवाऽस्नातो विप्रः शौचेन शुध्यति ।। 1.26.४० ।।

शौचहीनोऽशुचिर्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु ।।

कृत्वा शौचमिदं विप्रो सुखं प्रक्षालयेत्सुधीः ।। ४१ ।।

आदौ षोडशगण्डूषैर्मुखशुद्धिं विधाय च ।।

दन्तकाष्ठेन दन्तं च तत्पश्चात्परिमार्जयेत् ।।४२।।

पुनः षोडशगण्डूषैर्मुखशुद्धिं समाचरेत् ।।

दन्तमार्जनकाष्ठानां नियमं शृणु नारद ।।४३।।

निरूपितं सामवेदे हरिणा चाह्निकक्रमे ।।

अपामार्गं सिन्धुवारमाम्रं च करवीरकम्।।४४।।

खदिरं च शिरीषं च जातिपुन्नागशालकम् ।।

अशोकमर्जुनं चैव क्षीरिवृक्षं कदम्बकम् ।।४५।।

जम्बूकं बकुलं तोक्मं पलाशं च प्रशस्तकम् ।।

बदरीं पारिभद्रं च मन्दारं शाल्मलिं तथा।।४६ ।।

वृक्षं कण्टकयुक्तं च लतादि परिवर्जयेत् ।।

पिप्पलं च प्रियालं च तिन्ति डीकं च तालकम् ।।४७।।

खर्जूरं नारिकेलं च तालं च परिवर्जयेत् ।।

दन्तशौचविहीनश्च सर्वशौचविहीनकः ।।४८।।

शौचहीनोऽशुचि र्नित्यमनर्हः सर्वकर्मसु ।।

कृत्वा शौचं शुचिर्विप्रो धृत्वा धौते च वाससी ।। ४९ ।।

प्रक्षाल्य पादावाचम्य प्रातःसन्ध्यां समाचरेत्।।

एवं त्रिसंध्यं संध्यां च कुरुते कुलजो द्विजः ।। 1.26.५० ।।

स स्नातः सर्वतीर्थेषु त्रिसन्ध्यं यः समाचरेत् ।।

सन्ध्यात्रितयहीनस्स्यादनर्हः सर्वकर्मसु ।। ५१ ।।

यदह्ना कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ।।

नोपतिष्ठति यः पूर्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम् ।। ५२ ।।

स शूद्रवद्बहिष्कार्य्यः सर्वस्माद्द्विजकर्मणः ।।

पूर्वां सन्ध्यां परित्यज्य मध्यमां पश्चिमां तथा ।।५३।।

ब्रह्महत्यामात्महत्यां प्रत्यहं लभते द्विजः ।।

एकदशीविहीनो यः सन्ध्याहीनश्च यो द्विजः ।। ५४ ।।

कल्पं व्रजेत्कालसूत्रं यथा हि वृषलीपतिः ।।

प्रातःसन्ध्यां विधायैवं गुरुमिष्टं सुरं रविम् ।।५५ ।।

ब्रह्माणमीशं विष्णुं च मायां पद्मां सरस्वतीम् ।।

प्रणम्य गुरुमाज्यं च दर्पणं मधु काञ्चनम्।।५६।।

स्पृष्ट्वा स्नानादिकं काले कुर्यात्साधकसत्तमः ।।

पुष्करिण्यां तु वाप्यां तु यदा स्नानं समाचरेत् ।। ५७ ।।

समुद्धृत्य पञ्चपिण्डानादौ धर्मी विचक्षणः ।।

नद्यां नदे कन्दरे वा तीर्थे वा स्नानमाचरेत् ।। ५८ ।।

कुर्य्यात्स्नात्वा तु सङ्कल्पं ततः स्नानं पुनर्मुने ।।

श्रीकृष्णप्रीतिकामश्च वैष्णवानां महात्मनाम् ।। ५९ ।।

सङ्कल्पो गृहिणां चैव कृतपातकनाशकः ।।

विप्रः कृत्वा तु सङ्कल्पं मृदं गात्रे प्रलेपयेत् ।। 1.26.६० ।।

वेदोक्तमन्त्रेणानेन देहशुद्धिकृते नरः ।।

अश्वक्रान्ते रथक्रांते विष्णुक्रान्ते वसुन्धरे ।। ६१ ।।

मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ।।

उद्धृतासि वराहेण कृष्णेन शतबाहुना ।। ६२ ।।

आरुह्य मम गात्राणि सर्वं पापं प्रमोचय ।।

पुण्यं देहि महाभागे स्नानानुज्ञां कुरुष्व माम् ।। ६३ ।।

इत्युक्त्वा च जले नाभिप्रमाणे मन्त्रपूर्वकम् ।।

चतुर्हस्तप्रमाणां च कृत्वा मण्डलिका शुभाम् ।। ६४ ।।

तीर्थान्यावाहयेत्तत्र हस्तं दत्त्वा तपोधन ।।

यानि यानि च तीर्थानि सर्वाणि कथयामि ते ।। ६५ ।।

गङ्गे च यमुने चैव गोदावरि सरस्वति ।।

नर्मदे सिन्धु कावेरि जलेऽस्मिन्सन्निधिं कुरु ।। ६६ ।।

नलिनी नन्दिनी सीता मालिनी च महापगा।।

विष्णुपादाब्जसम्भूता गङ्गा त्रिपथगामिनी ।। ६७ ।।

पद्मावती भोगवती स्वर्णरेखा च कौशिकी ।।

दक्षा पृथ्वी च सुभगा विश्वकाया शिवामृता ।। ६८ ।।

विद्याधरी सुप्रसन्ना तथा लोकप्रसाधिनी ।।

क्षेमा च वैष्णवी शान्ता शान्तिदा गोमती सती ।। ६९ ।।

सावित्री तुलसी दुर्गा महालक्ष्मीः सरस्वती ।।

कृष्णप्राणाधिका राधा लोपामुद्रा दितीरतिः ।।1.26.७०।।

अहल्या चादितिः संज्ञा स्वधा स्वाहाऽप्यरुन्धती ।।

शतरूपा देवहूतिरित्याद्याः संस्मरेत्सुधीः ।। ७१ ।।

स्नात्वा स्नात्वा महापूतः कुर्य्यात्तु तिलक बुधः ।।

बाह्वोर्मूले ललाटे च कण्ठदेशे च वक्षसि ।। ७२ ।।

स्नानं दानं तपो होमो देवतापितृकर्म च ।।

तत्सर्वं निष्फलं याति लला टे तिलकं विना।। ७३ ।।

ब्राह्मणस्तिलकं कृत्वा कुर्य्यात्सन्ध्यां च तर्पणम् ।।

नमस्कृत्य सुरान्भक्त्या गृहं गच्छेन्मुदाऽन्वितः ।।७४।।

प्रक्षाल्य पादौ यत्नेन धृत्वा धौते च वाससी ।।

मन्दिरं प्रविशेत्प्राज्ञ इत्याह हरिरेव च ।। ७५ ।।

विना पादक्षालनं यः स्नात्वा विशति मन्दिरम् ।।

तस्य स्नानादिकं नष्टं जपहोमादिपञ्चकम् ।। ७६ ।।

परिधाय स्निग्धवस्त्रं गृहं च प्रविशेद्गृही ।।

रुष्टा लक्ष्मीर्गृहा द्याति शापं दत्त्वा सुदारुणम्।। ७७ ।।

जङ्घोर्ध्वतश्च यो विप्रः पादौ प्रक्षालयेद्यदा ।।

तावद्भवति चाण्डालो यावद्गङ्गां न पश्यति ।। ७८ ।।

उपविश्यासने ब्रह्मञ्छुचिराचम्य साधकः ।।

पूजां कुर्य्यात्तु वेदोक्ता भक्तियुक्तो हि संयतः ।। ७९ ।।

शालग्रामे मणौ मन्त्रे प्रतिमायां जले स्थले ।।

गोपृष्ठे वा गुरौ विप्रे प्रशस्तमर्चनं हरेः ।। 1.26.८० ।।

सर्वेषु शस्ता पूजा च शालग्रामे च नारद ।।

सुराणामेव सर्वेषां यत्राधिष्ठानमेव च ।।८१ ।।

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ।।

शालग्रामोदकेनैव योऽभिषेकं समाचरेत् ।। ८२ ।।

शालग्रामजलं भक्त्या नित्यमश्नाति यो नरः ।।

जीवन्मुक्तः स च भवेद्यात्यन्ते कृष्णमन्दिरम् ।। ८३ ।।

शालग्रामशिलाचक्रं यत्र तिष्ठति नारद ।।

सचक्रो भगवांस्तत्र सर्वतीर्थानि निश्चितम् ।। ८४ ।।

तत्र यो हि मृतो देही ज्ञानाज्ञानेन दैवतः ।।

रत्ननिर्मितयानेन स याति श्रीहरेः पदम् ।। ८५ ।।

शालग्रामं विनाऽन्यत्र कः साधुः पूजयेद्धरिम् ।।

कृत्वा तत्र हरेः पूजां परिपूर्णं फलं लभेत्।। ।। ८६ ।।

पूजाधारश्च कथितः श्रूयतां पूजनक्रमः ।।

हरेः पूजां बहुमतां कथयामि यथागमम् ।। ८७ ।।

कश्चिद्ददाति हरये चोपचारांश्च षोडश ।।

सुन्दराणि पवित्राणि नित्यं भक्त्या च वैष्णवः ।। ८८ ।।

कश्चिद्द्वादश वस्तूनि पञ्च वस्तूनि कश्चन ।।

येषामेव यथा शक्तिर्भक्तिर्मूलं च पूजने ।।८९।।

आसनं वसनं पाद्यमर्घ्यमाचमनीयकम् ।।

पुष्पं चन्दनधूपं च दीपं नैवेद्यमुत्तमम् ।। 1.26.९० ।।

गन्धं माल्यं च शय्यां च ललितां सुविलक्षणाम् ।।

जलमन्नं च ताम्बूलं साधारं देयमेव च ।। ९१ ।।

गन्धान्नतल्पताम्बूलं विना द्रव्याणि द्वादश ।।

पाद्यार्घ्यजलनैवेद्यपुष्पाण्येतानि पंच च ।। ९२ ।।

सर्वाण्येतानि मूलेन दद्यात्साधकसत्तमः ।।

गुरूपदिष्टं मूलं च प्रशस्तं सर्वकर्मसु ।। ९३ ।।

आदौ कृत्वा भूतशुद्धिं प्राणायामं ततः परम् ।।

अङ्गप्रत्यङ्गयोर्न्यासं मन्त्रन्यासं ततः परम् ।।९४।।

वर्णन्यासं विनिर्वर्त्य चार्घ्यपात्रं विनिर्दिशेत् ।।

त्रिकोणमण्डलं कृत्वा तत्र कूर्मं प्रपूजयेत् ।। ९५।।

जलेनापूर्य्य शङ्खं च तत्र संस्थापयेद्द्विजः ।।

जलं संपूज्य विधिवत्तीर्थान्यावाहयेत्तत्तः ।। ९६ ।।

पूजोपकरणं तेन जलेन क्षालयेत्पुनः ।।

ततो गृहीत्वा पुष्पं च कृत्वा योगासनं शुचिः ।। ९७ ।।

ध्यानेन गुरुदत्तेन ध्यायेत्कृष्णमनन्यधीः ।।

ध्यात्वा पाद्यादिकं सर्वं दद्यान्मूलेन साधकः ।। ९८ ।।

अङ्ग प्रत्यङ्गदेवं च तन्त्रोक्तं पूजयेद्धरिम् ।।

मूलं जप्त्वा यथाशक्ति देवमन्त्रं विसर्जयेत् ।। ९९ ।।

दत्त्वोपहारं विविधं स्तुत्वा च कवचं पठेत् ।।

ततः कृत्वा परीहारं मूर्ध्ना च प्रणमेद्भुवि ।।1.26.१००।।

कृत्वा वै देवपूजां च यज्ञं कुर्य्याद्विचक्षणः ।।

श्रौतस्मार्त्ताग्नियुक्तं च बलिं दद्यात्ततो मुने ।। १०१ ।।

नित्यश्राद्धं यथाशक्ति दानं वित्तानुरूपकम् ।।

कृत्वा कृती स विहरेत्क्रम एष श्रुतौ श्रुतः ।। १०२।।

इति ते कथितं सर्वं वेदोक्तं सूत्रमुत्तमम् ।।

आह्निकस्य च विप्राणां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि।।१०३।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे शिवनारदसंवादे आह्निकनिरूपणं नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः ।। २६ ।।

नारद उवाच ।।

भक्ष्यं किं वाऽप्यभक्ष्यं च द्विजानां गृहिणां प्रभो ।।

यतीनां वैष्णवानां च विधवाब्रह्मचारिणाम् ।। १ ।।

किं कर्त्तव्यमकर्त्तव्यमभोग्यं भोग्यमेव वा ।।

सर्वं कथय सर्वज्ञ सर्वेशः सर्वकारणम् ।। २ ।।

महेश्वर उवाच ।।

कश्चित्तपस्वी विप्रश्च निराहारी चिरं मुनिः ।।

कश्चित्समीरणाहारी फलाहारी च कश्चन ।। ३ ।।

अन्नाहारी यथा काले गृही च गृहिणीयुतः ।।

येषामिच्छा च या ब्रह्मन्रुचीनां विविधा गतिः ।। ४ ।।

हविष्यान्नं ब्राह्मणानां प्रशस्तं गृहिणां सदा ।।

नारायणोच्छिष्टमिष्टमभक्ष्यमनिवेदितम् ।। ५ ।।

अन्नं विष्ठा जलं मूत्रं यद्विष्णोरनिवेदितम्।।

विण्मूत्रं सर्वथा प्रोक्तमन्नं च हरिवासरे ।।६।।

ब्राह्मणः कामतोऽन्नं च यो भुङ्क्ते हरिवासरे।।

त्रैलोक्यजनितं पापं सोऽपि भुङ्क्ते न संशयः।।७।।

न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं न भोक्तव्यं च नारद ।।

गृहिभिर्ब्राह्मणैरन्नं संप्राप्ते हरिवासरे ।।८।।

गृही शैवश्च शाक्तश्च ब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ।।

प्रयाति कालसूत्रं च भुक्त्वा च हरिवासरे ।। ९ ।।

कृमिभिः शालिमानैश्च भक्षितस्तत्र तिष्ठति ।।

विण्मूत्रभोजनं कृत्वा यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।। 1.27.१० ।।

जन्माष्टमीदिने रामनवमीदिवसे हरेः।।

शिवरात्रौ च यो भुङ्क्ते सोऽपि द्विगुणपातकी ।। ११ ।।

उपवासासमर्थश्च फलं मूलं जलं पिबेत् ।।

नष्टे शरीरे स भवेदन्यथा चात्मघातकः ।।१२।।

सकृद्भुङ्क्ते हविष्यान्नं विष्णोर्नैवेद्यमेव च।।

न भवेत्प्रत्यवायी स चोपवासफलं लभेत् ।। १३ ।।

एकादश्यामनाहारं गृही विप्रश्च भारते ।।

स च तिष्ठति वैकुण्ठे यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।। १४ ।।

गृहिणां शैवशाक्तानामिदमुक्तं च नारद ।।

विशेषतो वैष्णवानां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ।। १५ ।।

नित्यं नैवेद्यभोजो यः श्रीविष्णोस्स हि वैष्णवः ।।

नित्यं शतोपवासानां जीवन्मुक्तफलं भवेत् ।। १६ ।।

वाञ्छन्ति तस्य संस्पर्शं तीर्थान्यखिलदेवताः ।।

आलापं दर्शनं चैव सर्वपापप्रणाशनम् ।। १७ ।।

द्विः स्विन्नमन्नं पृथुकं शुद्धं देशविशेषके ।।

नात्यन्तशस्तं विप्राणां भक्षणे न निवेदने।। १८ ।।

अभक्ष्यं वै यतीनां च विधवाब्रह्मचारिणाम् ।।

ताम्बूलं च यथा ब्रह्मंस्तथैतद्वस्तु न ध्रुवम् ।। १९ ।।

ताम्बूलं विधवास्त्रीणां यतीनां ब्रह्मचारिणाम् ।।

तपस्विनां च विप्रेन्द्र गोमांससदृशं ध्रुवम् ।। 1.27.२० ।।

सर्वेषां ब्राह्मणानां यदभक्ष्यं शृणु नारद ।।

यदुक्तं सामवेदे च हरिणा चाह्निकक्रमे ।। २१ ।।

ताम्रपात्रे पयःपानमुच्छिष्टे घृतभोजनम् ।।

दुग्धं लवणसार्द्धं च सद्यो गोमांसभक्षणम् ।। २२ ।।

नारिकेलोदकं कांस्ये ताम्रपात्रे स्थितं लघु ।।

ऐक्षवं ताम्रपात्रस्थं सुरातुल्यं न संशयः ।। २३ ।।

उत्थाय वामहस्तेन यस्तोयं पिबति द्विजः ।।

सुरापी च स विज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ।। २४ ।।

अनिवेद्यं हरेरन्नं भुक्तशेषं च नित्यशः ।।

पीतशेषजलं चैव गोमांससदृशं मुने ।। २५ ।।

वानिङ्गणफलं चैव गोमांसं कार्त्तिके स्मृतम् ।।

माघे च मूलकं चैव कलम्बी शयने तथा ।। २६ ।।

श्वेतवर्णं च तालं च मसूरं मत्स्यमेव च ।।

सर्वेषां ब्राह्मणानां च त्याज्यं सर्वत्र देशके ।। २७ ।।

मत्स्यांश्च कामतो भुक्त्वा सोपवासस्त्र्यहं वसेत् ।।

प्रायश्चित्तं ततः कृत्वा शुद्धिमाप्नोति वाडवः ।। २८ ।।

प्रतिपत्सु च कूष्माण्डमभक्ष्यं ह्यर्थनाशनम् ।।

द्वितीयायां च बृहतीभोजनेन स्मरेद्धरिम् ।। २९ ।।

अभक्ष्यं च पटोलं च शत्रुवृद्धिकरं परम् ।।

तृतीयायां चतुर्थ्यां च मूलकं धननाशनम् ।। 1.27.३० ।।

कलङ्ककारणं चैव पंचम्यां बिल्वभक्षणम् ।।

तिर्य्यग्योनिं प्रापयेत्तु षष्ठ्यां वै निम्बभक्षणम् ।। ३१ ।।

रोगवृद्धिकरं चैव नराणां तालभक्षणम्।।

सप्तम्यां च तथा तालं शरीरस्य च नाशकम् ।। ३२ ।।

नारिकेलफलं भक्ष्यमष्टम्यां बुद्धिनाशनम् ।।

तुम्बी नवम्यां गोमांसं दशम्यां च कलम्बिका ।। ३३ ।।

एकादश्यां तथा शिम्बी द्वादश्यां पूतिका तथा ।।

त्रयोदश्यां च वार्त्ताकी न भक्ष्या पुत्रनाशनम् ।।३४।।

चतुर्दश्यां माषभक्ष्यं महापापकरं परम् ।।

पञ्चदश्यां तथा मांसमभक्ष्यं गृहिणां मुने ।।३५।।

गृहिणां प्रोक्षितं मांसं भक्ष्यमन्यदिनेषु च ।।

प्रातः स्नाने तथा श्राद्धे पार्वणे व्रतवासरे ।। ३६ ।।

प्रशस्तं सार्षपं तैलं पक्वतैलं च नारद ।।

कुहूपूर्णेन्दुसंक्रांतिचतुर्दश्यष्टमीषु च ।।३७।।

रवौ श्राद्धे व्रताहे च दुष्टं स्त्रीतिलतैलकम् ।।

मांसं च रक्तशाकं च कांस्यपात्रे च भोजनम् ।। ३८ ।।

निषिद्धं शयनं चैव कूर्ममांसं च मन्त्रितम् ।।

निषिद्धं सर्ववर्णानां दिवा स्वस्त्रीनिषेवणम् ।। ३९ ।।

रात्रौ च दधि भक्ष्यं च शयनं सन्ध्ययोर्दिने ।।

रजस्वलास्त्रीगमनमेतन्नरककारणम् ।। 1.27.४० ।।

उदक्यवीरयोरन्नं पुंश्चल्यन्नमभक्षकम् ।।

शूद्रान्नं याजकान्नं च शूद्रश्राद्धान्नमेव च ।।४१।।

अभक्ष्यान्नं च विप्रर्षे यदन्नं वृषलीपतेः ।।

ब्रह्मन्वार्धुषिकान्नं च गणकान्नमभक्षकम् ।। ४२ ।।

अग्रदानिद्विजान्नं च चिकित्साकारकस्य च ।।

हस्तचित्राहरौ तैलमग्राह्यं चाप्यभक्षकम् ।। ४३ ।।

मूले मृगे भाद्रपदे मांसं गोमांसतुल्यकम् ।।

अमायां कृत्तिकायां च द्विजैः क्षौरं विवर्जितम् ।। ४४ ।।

कृत्वा तु मैथुनं क्षौरं यो देवांस्तर्पयेत्पितॄन् ।।

रुधिरं तद्भवेत्तोयं दाता च नरकं व्रजेत् ।। ४५ ।।

यत्कर्त्तव्यमकर्त्तव्यं यद्भोज्यं यदभोज्यकम् ।।

सर्वं तुभ्यं निगदितं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। ४६ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे नारदं प्रति शिवोपदेशे भक्ष्याभक्ष्यादिविवरणं नाम सप्तविंशतितमोऽध्यायः ।।२७।।

नारद उवाच ।।

श्रुतं सर्वं जगन्नाथ त्वत्प्रसादाज्जगद्गुरो ।।

भवान्ब्रह्मस्वरूपं च वद ब्रह्मनिरूपणम् ।। १ ।।

प्रभो किं ब्रह्म साकारं किं निराकारमीश्वर ।।

किं तद्विशेषणं किं वाऽप्यविशेषणमेव च ।।२।।

किं वा दृश्यमदृश्यं वा लिप्तं देहिषु किं न वा ।।

किं वा तल्लक्षणं शास्त्रे वेदे वा किं निरूपितम् ।। ३ ।।

ब्रह्मातिरिक्ता प्रकृतिः किं वा ब्रह्मस्वरूपिणी ।।

प्रकृतेर्लक्षणं किं वा सारभूतं श्रुतौ श्रुतम्।।४।।

प्राधान्यं तस्य सृष्टौ च द्वयोर्मध्ये वरं परम् ।।

विचार्य्य मनसा सर्वं सर्वज्ञ वद मां ध्रुवम् ।।५।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा पञ्चवक्त्रः प्रहस्य च ।।

भगवान्कर्तुमारेभे परब्रह्मनिरूपणम् ।। ६ ।।

महादेव उवाच ।।

यद्यत्पृष्टं त्वया वत्स निगूढं ज्ञानमुत्तमम् ।।

सुदुर्लभं च वेदेषु पुराणेषु च नारद ।। ७ ।।

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च शेषो धर्मो महान्विराट्।।

सर्वं निरूपितं ब्रह्मन्नस्माभिः श्रुतिभिर्मुने ।। ८ ।।

यद्विशेषणयुक्तं च दृश्यं प्रत्यक्षमेव च ।।

तन्निरूपितमस्माभिर्वेदे वेदविदांवर।।९।।

वैकुण्ठे च पुरा पृष्टे धर्मेण ब्रह्मणा तदा ।।

यदुवाच हरिः किञ्चिन्निबोध कथयामि ते ।।1.28.१०।।

सारभूतं च तत्त्वानामज्ञानान्धकलोचनम्।।

द्वैधभ्रमतमोध्वंस सुप्रकृष्टप्रदीपकम्।।११।।

परमात्मस्वरूपं च परं ब्रह्म सनातनम्।।

सर्वदेहस्थितं साक्षिस्वरूपं देहिकर्मणाम्।।१२।।

प्राणाः पञ्च स्वयं विष्णुर्मनो ब्रह्मा प्रजापतिः ।।

सर्वज्ञानस्वरूपोऽहं शक्तिः प्रकृतिरीश्वरी ।। १३ ।।

आत्माधीना वयं सर्वे स्थिते तस्मिन्वयं स्थिताः ।।

गते गताश्च परमे नरदेवमिवानुगाः ।। १४ ।।

जीवस्तत्प्रतिबिम्बं च सर्वभोगी हि कर्मणाम् ।।

यथाऽर्कचन्द्रयो र्बिम्बं जलपूर्णघटेषु च ।। १५ ।।

बिम्बं घटेषु भग्नेषु प्रलीनं चन्द्रसूर्य्ययोः ।।

तथा लयप्रसंगे स जीवो ब्रह्मणि लीयते ।। १६ ।।

एकमेव परं ब्रह्म शेषे वत्स भवक्षये ।।

वयं प्रलीनास्तत्रैव जगदेतच्चराचरम् ।। १७ ।।

तच्च ज्योतिःस्वरूपं च मण्डलाकारमेव च ।।।

ग्रीष्ममध्याह्नमार्त्तण्डकोटिकोटिसमप्रभम्।।१८।।

आकाशमिव विस्तीर्णं सर्वव्यापकमव्ययम्।।

सुखदृश्यं यथा चन्द्रबिम्बं योगिभिरेव च ।। १९ ।।

वदन्ति योगिनस्तत्र परं ब्रह्म सनातनम् ।।

दिवानिशं च ध्यायन्ते सत्यं तत्सर्वमङ्गलम् ।। 1.28.२० ।।

निरीहं च निराकारं परमात्मानमीश्वरम् ।।

स्वेच्छामयं स्वतन्त्रं च सर्वकारणकारणम् ।। २१ ।।

परमानन्दरूपं च परमानन्दकारणम् ।।

परं प्रधानं पुरुषं निर्गुणं प्रकृतेः परम् ।।

तत्रैव लीना प्रकृतिः सर्वबीजस्वरूपिणी ।। २२ ।।

यथाऽग्नौ दाहिका शक्तिः प्रभा सूर्य्ये यथा मुने।।

यथा दुग्धे च धावल्यं जले शैत्यं यथैव च ।। २३ ।।

यथा शब्दश्च गगने यथा गन्धः क्षितौ सदा ।।

तथा हि निर्गुणं ब्रह्म निर्गुणा प्रकृतिस्तथा ।। २४ ।।

सृष्ट्युन्मुखेन तद् ब्रह्म चांशेन पुरुषः स्मृतः ।।

स एव सगुणो वत्स प्राकृतो विषयी स्मृतः ।। २५ ।।

त्रिगुणा सा हि तत्रैव परा च्छायामयी स्मृता।।२६।।

यथा मृदा कुलालश्च घटं कर्तुं क्षमः सदा।।

तथा प्रकृत्या तद्ब्रह्म सृष्टिं स्रष्टुं क्षमो मुने।।२७।।

स्वर्णेन कुण्डलं कर्त्तुं स्वर्णकारः क्षमो यथा ।।

तथा ब्रह्म तया सार्द्ध सृष्टिं कर्तुमिहेश्वरः ।। २८ ।।

कुलालसृष्टा न च मृन्नित्या चैव सनातनी ।।

न स्वर्णकारसृष्टं तत्स्वर्णं वा नित्यमेव च ।। २९ ।।

नित्यं तत्परमं ब्रह्म नित्या च प्रकृतिः स्मृता ।।

द्वयोः समं च प्राधान्यमिति केचिद्वदन्ति हि ।। 1.28.३० ।।

मृदं स्वर्णं समाहर्तुं कुलालस्वर्णकारकौ ।।

न समर्थौ च मृत्स्वर्णं तयोराहरणे क्षमम् ।। ३१ ।।

तस्मात्तत्प्रकृतेर्ब्रह्म परमेव च नारद ।।

इति केचिद्वदन्त्येवं द्वयोर्वै नित्यता ध्रुवम् ।। ३२ ।।

केचिद्वदन्ति तद्ब्रह्म स्वयं च प्रकृतिः पुमान् ।।

ब्रह्मातिरिक्ता प्रकृतिर्वदन्तीति च केचन ।। ३३ ।।

तद्ब्रह्म परमं धाम सर्वकारणकारणम् ।।

तद्ब्रह्मलक्षणं ब्रह्मन्निदं किंचिच्छ्रुतौ श्रुतम् ।। ३४ ।।

ब्रह्म चात्मा च सर्वेषां निर्लिप्तं साक्षिरूपि च ।।

सर्वव्यापि च सर्वादि लक्षणं च श्रुतौ श्रुतम्।।३५।।

तद्ब्रह्मशक्तिः प्रकृतिः सर्वबीजस्वरूपिणी ।।

यतस्तच्छक्तिमद्ब्रह्म चेदं प्रकृतिलक्षणम् ।। ३६ ।।

तेजोरूपं च तद्ब्रह्म ध्यायन्ते योगिनः सदा ।।

वैष्णवास्तन्न मन्यन्ते मद्भक्ताः सूक्ष्मबुद्धयः ।। ३७ ।।

तत्तेजः कस्य नाश्चर्य्यं ध्यायन्ते पुरुषं विना ।।

कारणेन विना कार्य कुतो वा प्रभवेद्भुवि ।। ३८ ।।

ध्यायन्ते वैष्णवास्तस्मात्तत्र रूपं मनोहरम् ।।

स्वेच्छामयस्य पुंसश्च साकारस्यात्मनः सदा ।। ३९ ।।

तत्तेजोमण्डलाकारे सूर्य्यकोटिसमप्रभे ।।

नित्यं स्थलं च प्रच्छन्नं गोलोकाभिधमेव च ।।1.28.४०।।

लक्षकोट्या योजनानां चतुरस्रं मनोहरम् ।।

रत्नेन्द्रसारनिर्माणैर्गोपीभिश्चावृतं सदा ।।४१।।

सुदृश्यं वर्तुलाकारं यथा चन्द्रस्य मण्डलम् ।।

नानारत्नैश्च खचितं निराधारं तदिच्छया ।। ४२ ।।

ऊर्ध्वं च नित्यवैकुण्ठात्पञ्चाशत्कोटियोजनम् ।।

गोगोपगोपीसंयुक्तं कल्पवृक्षसमन्वितम् ।। ४३ ।।

कामधेनुभिराकीर्णं रासमण्डलमण्डितम् ।।

वृन्दावनवनाच्छत्रं विरजावेष्टितं मुने ।। ४४ ।।

शतशृङ्गं शातकुम्भैः सुदीप्तं श्रीमदीप्सितम् ।। ।

लक्षकोट्या परिमितैराश्रमैः सुमनोहरैः ।। ४५ ।।

शतमन्दिरसंयुक्तमाश्रमं सुमनोहरम् ।।

प्राकारपरिखायुक्तं पारिजातवनान्वितम्।। ।। ४६ ।।

कौस्तुभेन्द्रेण मणिना राजितं परमोज्ज्वलम् ।।

हीरसारसुसंक्लृप्तसोपानैश्चातिसुन्दरैः ।। ४७ ।।

मणीन्द्रसाररचितैः कपाटैर्दर्पणान्वितैः ।।

नानाचित्रविचित्राढ्यैराश्रमं च सुसंस्कृतम् ।। ४८ ।।

षोडशद्वारसंयुक्तं सुदीप्तं रत्नदीपकैः ।।

रत्नसिंहासने रम्ये महार्घमणिनिर्मिते ।। ४९ ।।

नानाचित्रविचित्राढ्ये वसन्तं वरमीश्वरम् ।।

नवीननीरदश्यामं किशोरवयसं शिशुम् ।। 1.28.५० ।।

शरन्मध्याह्नमार्त्तण्डप्रभामोचकलोचनम् ।।

शरत्पार्वणपूर्णेन्दुशुभदीप्तिमदाननम् ।। ५१ ।।

कोटिकन्दर्पलावण्यलीलानिन्दितमन्मथम् ।।

कोटिचन्द्रप्रभाजुष्टं पुष्टं श्रीयुक्तविग्रहम् ।।५२।।

सस्मितं मुरलीहस्तं सुप्रशस्तं सुमङ्गलम् ।।

परमोत्तमपीतांशुकयुगेन समुज्ज्वलम् ।। ५३ ।।

चन्दनोक्षितसर्वांगं कौस्तुभेन विराजितम् ।।

आजानु मालतीमालावनमालाविभूषितम् ।। ५४ ।।

त्रिभङ्गभङ्ग्या संयुक्तं मणिमाणिक्यभूषितम् ।।

मयूरपुच्छचूडं च सद्रत्नमुकुटोज्ज्वलम् ।।५५।।

रत्नकेयूरवलयरत्नमञ्जीररञ्जितम् ।।

रत्नकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलसुशोभितम् ।। ५६ ।।

मुक्तापङ्क्तिसदृक्षाभदशनं सुमनोहरम् ।।

पक्वबिम्बाधरोष्ठं च नासिकोन्नतिशोभनम् ।। ।। ५७ ।।

वीक्षितं गोपिकाभिश्च वेष्टिताभिस्समन्ततः ।।

स्थिरयौवनयुक्ताभिः सस्मिताभिश्च सादरम् ।। ५८ ।।

भूषिताभिश्च सद्रत्ननिर्मितैर्भूषणैः परम् ।।

सुरेन्द्रैश्च मुनीन्द्रैश्च मुनिभिर्मानवेन्द्रकैः ।। ५९ ।।

ब्रह्मविष्णुशिवानन्तधर्माद्यैर्वन्दितं मुदा ।।

भक्तप्रियं भक्तनाथं भक्तानुग्रहकारकम् ।। 1.28.६० ।।

रासेश्वरं सुरसिकं राधावक्षस्थलस्थितम् ।।

एवंरूपमरूपं तं मुने ध्यायन्ति वैष्णवाः ।। ।। ६१ ।।

सततं ध्येयमस्माकं परमात्मानमीश्वरम् ।।

अक्षरं परमं ब्रह्म भगवन्तं सनातनम् ।। ६२ ।।

स्वेच्छामयं निर्गुणं च निरीहं प्रकृतेः परम् ।।

सर्वाधारं सर्वबीजं सर्वज्ञं सर्वमेव च ।। ६३ ।।

सर्वेश्वरं सर्वपूज्यं सर्वसिद्धिकरं प्रदम् ।।

स एव भगवानादिर्गोलोके द्विभुजः स्वयम् ।। ६४ ।।

गोपवेषश्च गोपालैः पार्षदैः परिवेष्टितः ।।

परिपूर्णतमः श्रीमान् श्रीकृष्णो राधिकेश्वरः ।। ६५ ।।

सर्वान्तरात्मा सर्वत्र प्रत्यक्षः सर्वगः स्मृतः ।।

कृषिश्च सर्ववचनो नकारश्चात्मवाचकः ।।

सर्वात्मा च परं ब्रह्म तेन कृष्णः प्रकीर्तितः ।। ६६ ।।

कृषिश्च सर्ववचनो नकारश्चादिवाचकः ।।

सर्वादिपुरुषो व्यापी तेन कृष्णः प्रकीर्तितः ।। ६७ ।।

स एवांशेन भगवान्वैकुण्ठे च चतुर्भुजः ।।

चतुर्भुजैः पार्षदैस्तैरावृतः कमलापतिः ।। ६८ ।।

स एव कलया विष्णुः पाता च जगतां प्रभुः ।।

श्वेतद्वीपे सिन्धुकन्यापतिरेव चतुर्भुजः ।। ६९ ।।

एतत्ते कथितं सर्वं परब्रह्मस्वरूपकम् ।।

अस्माकं चिन्तनीयं च सेव्यं वन्दितमीप्सितम् ।। 1.28.७० ।।

इत्युक्त्वा शङ्करस्तत्र विरराम च शौनक ।।

गन्धर्वराजस्तोत्रेण तुष्टुवे तं च नारदः ।।७१ ।।

मुनिस्तोत्रेण सन्तुष्टो भगवानादिरच्युतः ।।

ज्ञानं मृत्युञ्जयस्तस्मै प्रददौ वरमीप्सितम् ।। ७२ ।।

मुनीन्द्रस्तं संप्रणम्य प्रहृष्टवदनेक्षणः ।।

तदाज्ञया पुण्यरूपं ययौ नारायणाश्रमम् ।। ७३ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे ब्रह्मस्वरूपवैकुण्ठादिवर्णनं नारदप्रस्थानं नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः ।। २८ ।।

सौतिरुवाच ।।

ददर्शाश्रममाश्चर्य्यं देवर्षिर्नारदस्तथा ।।

ऋषिर्नारायणस्यैव बदरीवनसंयुतम् ।। १ ।।

नानावृक्षफलाकीर्णं पुंस्कोकिलरुतश्रुतम् ।।

शरभेन्द्रैः केसरीन्द्रैर्व्याघ्रौघैः परिवेष्टितम् ।। २ ।।

ऋषीन्द्रस्य प्रभावेण हिंसाभयविवर्जितम् ।।

महारण्यमगम्यं च स्वर्गादपि मनोहरम् ।। ३ ।।

सिद्धेन्द्राणां मुनीन्द्राणामाश्रमाणां त्रिकोटिभिः ।।

आवृतं चन्दनारण्यैः पारिजातवनान्वितम् ।। ४ ।।

ददर्श तमृषीन्द्रं च सभामध्ये मनोहरम् ।।

रत्नसिंहासनस्थं च वसन्तं योगिनां गुरुम् ।। ५ ।।

जपन्तं परमं ब्रह्म कृष्णमात्मानमीश्वरम् ।।

प्रणनाम च तं दृष्ट्वा ब्रह्मपुत्रश्च शौनक ।। ६ ।।

उत्थाय सहसाऽऽलिङ्ग्य युयुजे परमाशिषम् ।।

पप्रच्छ कुशलं स्नेहाच्चकारातिथिपूजनम् ।।७।।

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामास नारदम् ।।

निवसन्नासने रम्ये वर्त्मश्रमविवर्जितः ।। ८ ।।

उवाच तमृषिश्रेष्ठं भगवन्तं सनातनम् ।।

अधीत्य वेदान्सर्वांश्च पितुः स्थाने सुदुर्गमान् ।।९।।

ज्ञानं सम्प्राप्य योगीन्द्रान्मन्त्रं वै शङ्कराद्विभो ।।

मनो मे न हि तृप्नोति दुर्निवारं च चंचलम् ।।1.29.१०।।

दृष्टं मया त्वत्पदाब्जं मनसा प्रेरितेन च ।।

किंचिज्ज्ञानविशेषं च लब्धुमिच्छामि साम्प्रतम् ।। ११ ।।

यत्र कृष्णगुणाख्यानं जन्ममृत्युजरापहम् ।। १२ ।।

ब्रह्मविष्णुशिवाद्याश्च सुरेन्द्रश्च सुरा विभो ।।

कं चिन्तयन्ति मुनयो मनवश्च विचक्षणाः।।१३।।

कस्मात्सृष्टिश्च भवति कुत्र वा संप्रलीयते।।

को वा सर्वेश्वरो विष्णुः सर्वकारणकारकः।।१४।।

तस्येश्वरस्य किं रूपं कर्म वा किं जगत्पते ।।

विचार्य्य मनसा सर्वं तद्भवान्वक्तुमर्हति।।१५।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य भगवानृषिः।।

कथां कथितुमारेभे पुण्यां भुवनपावनीम् ।। १६ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे नारायणं प्रति नारदप्रश्नो नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः ।। २९ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

लम्बोदरो हरिरुमापतिरीशशेषा ब्रह्मादयः सुरगणा मनवो मुनीन्द्राः ।।

वाणीशिवात्रिपथगा कमलादिकाश्च संचिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दम् ।। १ ।।

संसारसागरमतीव गभीरघोरं दावाग्निसर्पपरिवेष्टितचेष्टिताङ्गम् ।।

संलंघ्य गन्तुमभिवाञ्छति यो हि दास्यं संचिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दम् ।। २ ।।

गोवर्द्धनोद्धरणकीर्त्तिरतीव खिन्ना भूर्धारिता च दशनाग्रत एव चार्द्रा ।।

विश्वानि लोमविवरेषु बिभर्तुरादेः संचिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दम् ।। ३ ।।

वेदाङ्गवेदमुखनिःसृतकीर्त्तिरंशैर्वेदाङ्गवेदजनकस्य हरेर्विधातुः।।

जन्मान्तकादिभयशोकविदीर्णदेहः संचिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दम् ।।४।।

गोपाङ्गनावदनपङ्कजषट्पदस्य रासेश्वरस्य रसिकारमणस्य पुंसः।।

वृन्दावने विहरतो व्रजवेषविष्णोः संचिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्दम्।।५।।

चक्षुर्निमेषपतितो जगतां विधाता तत्कर्म वत्स कथितुं भुवि कः समर्थः।।

त्वं चापि नारद मुने परमादरेण संचिन्तनं कुरु हरेश्चरणारविन्दम् ।।६ ।।

यूयं वयं तस्य कलाकलांशाः कलाकलांशा मनवो मुनीन्द्राः ।।

कलाविशेषा भवपारमुख्या महान्विराड् यस्य कलाविशेषः ।। ७ ।।

सहस्रशीर्षा शिरसः प्रदेशे बिभर्त्ति सिद्धार्थसमं च विश्वम् ।।

कूर्मे च शेषो मशको गजे यथा कूर्मश्च कृष्णस्य कलाकलांशः ।। ८ ।।

गोलोकनाथस्य विभोर्यशोऽमलं श्रुतौ पुराणे नहि किंचन स्फुटम् ।।

न पाद्ममुख्याः कथितुं समर्थाः सर्वेश्वरं तं भज पाद्ममुख्यम् ।। ९ ।।

विश्वेषु सर्वेषु च विश्वधाम्नः सन्त्येव शश्वद्विधिविष्णुरुद्राः ।।

तेषां च संख्याः श्रुतयश्च देवाः परं न जानन्ति तमीश्वरं भज ।।1.30.१०।।

करोति सृष्टिं स विधेर्विधाता विधाय नित्यां प्रकृतिं जगत्प्रसूम् ।।

ब्रह्मादयः प्राकृतिकाश्च सर्वे भक्तिप्रदां श्रीप्रकृतिं भजन्ति।। ११ ।।

ब्रह्मस्वरूपा प्रकृतिर्न भिन्ना यया च सृष्टिं कुरुते सनातनः ।।

श्रियश्च सर्वाः कलया जगत्सु माया च सर्वे च तया विमोहिताः।।१२।।

नारायणी सा परमा सनातनी शक्तिश्च पुंसः परमात्मनश्च ।।

आत्मेश्वरश्चापि यया च शक्तिमांस्तया विना स्रष्टुमशक्त एव ।। १३ ।।

गत्वा विवाहं कुरु वत्स साम्प्रतं कर्तुं प्रयुक्तश्च पितुर्निदेशः।।

गुरोर्निदेशप्रतिपालको भवेः सर्वत्र पूज्यो विजयी च सन्ततम्।।१४।।

स्वपत्नीं पूजयेद्यो हि वस्त्रालङ्कारचन्दनैः।।

प्रकृतिस्तस्य सन्तुष्टा यथा कृष्णो द्विजार्च्चने।।१५।।

सा च योषित्स्वरूपा च प्रतिविश्वेषु मायया ।।

योषितामपमानेन पराभूता च सा भवेत् ।। १६ ।।

दिव्या स्त्री पूजिता येन पतिपुत्रवती सती ।।

प्रकृतिः पूजिता तेन सर्वमङ्गलदायिनी।।१७।।

मूलप्रकृतिरेका सा पूर्णब्रह्मस्वरूपिणी ।।

सृष्टौ पञ्चविधा सा च विष्णुमाया सनातनी ।। १८ ।।

प्राणाधिष्ठातृदेवी या कृष्णस्य परमात्मनः ।।

सर्वासां प्रेयसी कान्ता सा राधा परिकीर्तिता ।। १९ ।।

नारायणप्रिया लक्ष्मीः सर्वसम्पत्स्वरूपिणी ।।

रागाधिष्ठातृदेवी या सा च पूज्या सरस्वती ।। 1.30.२० ।।

सावित्री वेदमाता च पूज्यरूपा विधेः प्रिया ।।

शङ्करस्य प्रिया दुर्गा यस्याः पुत्रो गणेश्वरः ।। २१ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे ब्रह्मखण्डे सौतिशौनकसंवादे भगवत्स्तुतितत्स्वरूपवर्णनं नाम त्रिंशत्तमो ऽध्यायः ।। ३० ।।

।। इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे प्रथमं ब्रह्मखण्डं सम्पूर्णम् ।।

श्रीगणेशाय नमः ।।

श्रीवेङ्कटेश्वराय नमः ।।

।। श्रीमहासरस्वत्यै नमः ।।

।। श्रीलक्ष्मीनरसिंहाभ्यां नमः ।।

।। अथ प्रकृतिखण्डप्रारंभः ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

गणेशजननी दुर्गा राधा लक्ष्मीः सरस्वती ।।

सावित्री वै सृष्टिविधौ प्रकृतिः पञ्चधा स्मृता ।। १ ।।

आविर्बभूव सा केन का वा सा ज्ञानिनां वरा ।।

किं वा तल्लक्षणं ब्रूहि साभवत्पञ्चधा कथम् ।। २ ।।

सर्वासां चरितं पूजाविधानं कथमीप्सितम् ।।

अवतारं कुत्र कस्यास्तन्मां व्याख्यातुमर्हसि ।।३।।

नारायण उवाच ।।

प्रकृतेर्लक्षणं वत्स को वा वक्तुं क्षमो भवेत्।।

किंचित्तथापि वक्ष्यामि यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः ।। ४ ।।

प्रकृष्टवाचकः प्रश्च कृतिश्च सृष्टिवाचकः ।।

सृष्टौ प्रकृष्टा या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता ।। ५ ।।

गुणे प्रकृष्टसत्त्वे च प्रशब्दो वर्तते श्रुतौ ।।

मध्यमे कृश्च रजसि तिशब्दस्तमसि स्मृतः ।। ६ ।।

त्रिगुणात्मस्वरूपा या सर्वशक्तिसमन्विता ।।

प्रधाना सृष्टिकरणे प्रकृतिस्तेन कथ्यते ।। ७ ।।

प्रथमे वर्त्तते प्रश्च कृतिस्स्यात्सृष्टिवाचकः ।।

सृष्टेराद्या च या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता ।। ८ ।।

योगेनात्मा सृष्टिविधौ द्विधारूपो बभूव सः ।।

पुमांश्च दक्षिणार्द्धाङ्गो वामाङ्गः प्रकृतिः स्मृतः ।। ९ ।।

सा च ब्रह्मस्वरूपा स्यान्माया नित्या सनातनी ।।

यथाऽऽत्मा च यथाशक्तिर्यथाऽग्नौ दाहिका स्मृता ।। 2.1.१० ।।

अतएव हि योगीन्द्रः स्त्रीपुंभेदं न मन्यते ।।

सर्वं ब्रह्ममयं ब्रह्मञ्छश्वत्पश्यति नारद ।। ११ ।।

स्वेच्छामयस्येच्छया च श्रीकृष्णस्य सिसृक्षया ।।

साऽऽविर्बभूव सहसा मूलप्रकृतिरीश्वरी ।। १२ ।।

तदाज्ञया पञ्चविधा सृष्टिकर्मणि भेदतः ।।

अथ भक्तानुरोधाद्वा भक्तानुग्रहविग्रहा ।। १३ ।।

गणेशमाता दुर्गा या शिवरूपा शिवप्रिया ।।

नारायणी विष्णुमाया पूर्णब्रह्मस्वरूपिणी ।। १४ ।।

ब्रह्मादिदेवैर्मुनिभिर्मनुभिः पूजिता सदा ।।

सर्वाधिष्ठातृदेवी सा ब्रह्मरूपा सनातनी ।। १५ ।।

यशोमङ्गलधर्मश्रीसत्यपुण्यप्रदायिनी ।।

मोक्षहर्षप्रदात्रीयं शोकदुःखार्तिनाशिनी ।। १६ ।।

शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणा ।।

तेजःस्वरूपा परमा तदधिष्ठातृदेवता ।। १७ ।।

सर्वशक्तिस्वरूपा च शक्तिरीशस्य सन्ततम् ।।

सिद्धेश्वरी सिद्धरूपा सिद्धिदा सिद्धिदेश्वरी ।।१८।।

बुद्धिर्निद्रा क्षुत्पिपासा च्छाया तन्द्रा दया स्मृतिः ।।

जातिः क्षान्तिश्च शान्तिश्च कांतिर्भ्रान्तिश्च चेतना ।। १९ ।।

तुष्टिः पुष्टिस्तथा लक्ष्मीर्वृत्तिर्माता तथैव च ।।

सर्वशक्तिस्वरूपा सा कृष्णस्य परमात्मनः ।। 2.1.२० ।।

उक्तः श्रुतौ श्रुतगुणश्चातिस्वल्पो यथागमम् ।।

गुणोऽस्त्यनन्तोऽनन्ताया अपरां च निशामय ।। २१ ।।

शुद्धसत्त्वस्वरूपा या पद्मा च परमात्मनः ।।

सर्वसम्पत्स्वरूपा या तदधिष्ठातृदेवता।।२२।।

कान्ता दान्ताऽतिशान्ता च सुशीला सर्वमङ्गला ।।

लोभान्मोहात्कामरोषान्मदाहङ्कारतस्तथा ।। २३ ।।

त्यक्ताऽनुरक्ता पत्युश्च सर्वाद्या च पतिव्रता ।।

प्राणतुल्या भगवतः प्रेमपात्री प्रियंवदा ।। २४ ।।

सर्वसस्यात्मिका सर्वजीवनोपायरूपिणी ।।

महालक्ष्मीश्च वैकुण्ठे पतिसेवापरायणा ।। ।। २५ ।।

स्वर्गे च स्वर्गलक्ष्मीश्च राजलक्ष्मीश्च राजसु ।।

गृहे च गृहलक्ष्मीश्च मर्त्यानां गृहिणां तथा।। ।। २६ ।।

सर्वेषु प्राणिद्रव्येषु शोभारूपा मनोहरा ।।

प्रीतिरूपा पुण्यवतां प्रभारूपा नृपेषु च ।। २७ ।।

वाणिज्यरूपा वणिजां पापिनां कलहङ्करी ।।

दयामयी भक्तमाता भक्तानुग्रहकारिका ।। २८ ।।

चपले चपला भक्तसम्पदो रक्षणाय च ।।

जगज्जीवन्मृतं सर्वं यया देव्या विना मुने ।। २९ ।।

शक्तिर्द्वितीया कथिता वेदोक्ता सर्वसम्मता ।।

सर्वपूज्या सर्ववन्द्या चान्यां मत्तो निशामय ।। ।। 2.1.३० ।।

वाग्बुद्धिविद्याज्ञानाधिदेवता परमात्मनः ।।

सर्वविद्यास्वरूपा या सा च देवी सरस्वती ।। ३१ ।।

सुबुद्धिः कविता मेधा प्रतिभा स्मृतिदा सताम् ।।

नानाप्रकारसिद्धान्तभेदार्थकल्पनाप्रदा ।। ३२ ।।

व्याख्याबोधस्वरूपा च सर्वसंदेहभञ्जिनी ।।

विचारकारिणी ग्रन्थकारिणी शक्तिरूपिणी ।। ३३ ।।

सर्वसङ्गीतसन्धानतालकारणरूपिणी ।।

विषयज्ञानवाग्रूपा प्रतिविश्वं च जीविनाम् ।। ।।३४।।

यया विना च विश्वौघो मूको मृतसमः सदा ।।

व्याख्यामुद्राकरा शान्ता वीणापुस्तकधारिणी ।।३५।।

शुद्धसत्त्वस्वरूपा या सुशीला श्रीहरिप्रिया ।।

हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोजसन्निभा।।३६।।

जपन्ती परमात्मानं श्रीकृष्णं रत्नमालया।।

तपस्स्वरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनी।।३७।।

सिद्धिविद्यास्वरूपा च सर्वसिद्धिप्रदा सदा।।३८।।

यथागमं यथाकिञ्चिदपरां संनिबोध मे ।।

माता चतुर्णां वेदानां वेदाङ्गानां च छन्दसाम्।।३९।।

सन्ध्यावन्दनमन्त्राणां तन्त्राणां च विचक्षणा।।

द्विजादिजातिरूपा च जपरूपा तपस्विनी।।2.1.४०।।

ब्राह्मण्यतेजोरूपा च सर्वसंस्कारकारिणी ।।

पवित्ररूपा सावित्री गायत्री ब्रह्मणः प्रिया ।। ४१ ।।

तीर्थानि यस्याः संस्पर्शं दर्शं वाञ्छन्ति शुद्धये ।।

शुद्धस्फटिकसंकाशा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी ।। ४२ ।।

परमानन्दरूपा च परमा च सनातनी ।।

परब्रह्मस्वरूपा च निर्वाणपददायिनी ।। ४३ ।।

ब्रह्मतेजोमयी शक्तिस्तदधिष्ठातृदेवता ।।

यत्पादरजसा पूतं जगत्सर्वं च नारद ।। ४४ ।।

देवी चतुर्थी कथिता पञ्चमीं वर्णयामि ते ।।

प्रेमप्राणाधिदेवी या पञ्चप्राणस्वरूपिणी ।। ४५ ।।

प्राणाधिकप्रियतमा सर्वाद्या सुन्दरी वरा ।।

सर्वसौभाग्ययुक्ता च मानिनी गौरवान्विता ।। ४६ ।।

वामार्द्धाङ्गस्वरूपा च सुगुणैस्तेजसा समा ।।

परावरा सर्वमाता परमाद्या सनातनी ।।४७।।

परमानन्दरूपा च धन्या मान्या च पूजिता ।।

रासक्रीडाधिदेवी च कृष्णस्य परमात्मनः ।। ४८ ।।

रासमण्डलसंभूता रासमण्डलमण्डिता ।।

रासेश्वरी सुरसिका रासावासनिवासिनी ।। ४९ ।।

गोलोकवासिनी देवी गोपीवेषविधायिका ।।

परमाह्लादरूपा च सन्तोषामर्षरूपिणी ।। 2.1.५० ।।

निर्गुणा च निराकारा निर्लिप्ताऽऽत्मस्वरूपिणी ।।

निरीहा निरहङ्कारा भक्तानुग्रहविग्रहा ।। ५१ ।।

वेदानुसारध्यानेन विज्ञेया सा विचक्षणैः ।।

दृष्टिर्दृष्टा सहस्रेषु सुरेन्द्रैर्मुनिपुङ्गवैः ।। ५२ ।।

वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्नालङ्कारभूषिता।।

कोटिप्रभाजुष्टश्रीयुक्ता भक्तविग्रहा ।। ५३ ।।

श्रीकृष्णभक्तदास्यैकदायिनी सर्वसम्पदाम् ।।

अवतारे च वाराहे वृषभानुसुता च या ।। ५४ ।।

यत्पादपद्मसंस्पर्शपवित्रा च वसुन्धरा ।।

ब्रह्मादिभिरदृष्टा या सर्वदृष्टा च भारते ।। ५५ ।।

स्त्रीरत्नसारसंभूता कृष्णवक्षः स्थलस्थिता ।।

तथा घने नवघने लोला सौदामिनी मुने ।। ५६ ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि प्रतप्तं ब्रह्मणा पुरा ।।

यत्पादपद्मनखरदृष्टये चात्मशुद्धये ।। ५७ ।।

स्वप्नेऽपि नैव दृष्टः स्यात्प्रत्यक्षेऽपि च का कथा ।।

तेनैव तपसा दृष्टा भूरि वृन्दावने वने ।। ५८ ।।

कथिता पञ्चमी देवी सा राधा परिकीर्त्तिता ।।

अंशरूपा कलारूपा कलांशांशसमुद्भवा।। ५९ ।।

प्रकृतेः प्रतिविश्वं च रूपं स्यात्सर्वयोषितः।।

परिपूर्णतमाः पञ्चविधा देव्यः प्रकीर्त्तिताः ।। 2.1.६० ।।

या याः प्रधानांशरूपा वर्णयामि निशामय ।।

प्रधानांशस्वरूपा च गङ्गा भुवनपावनी ।। ६१ ।।

विष्णुपादाब्जसंभूता द्रवरूपा सनातनी ।।

पापिपापेध्मदाहाय ज्वलदिन्धनरूपिणी ।। ६२ ।।

दर्शनस्पर्शनस्नानपानैर्निर्वाणदायिनी ।।

गोलोकस्थानगमनसुसोपानस्वरूपिणी ।। ६३ ।।

पवित्ररूपा तीर्थानां सरितां च परावरा ।।

शम्भुमौलिजटामेरुमुक्तापंक्तिस्वरूपिणी ।। ६४ ।।

तपस्सम्पादिनी सद्यो भारते च तपस्विनाम् ।।

शङ्खपद्मक्षीरनिभा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी ।। ६५ ।।

निर्मला निरहङ्कारा साध्वी नारायणप्रिया ।।

प्रधानांशस्वरूपा च तुलसी विष्णुकामिनी ।। ६६ ।।

विष्णुभूषणरूपा च विष्णुपादस्थिता सती ।।

तपस्सङ्कल्पपूजादिसद्यस्सम्पादिनी मुने ।। ६७ ।।

सारभूता च पुष्पाणां पवित्रा पुण्यदा सदा ।।

दर्शनस्पर्शनाभ्यां च सद्यो निर्वाणदायिनी ।। ६८ ।।

कलौ कलुषशुष्केध्मदाहनायाग्निरूपिणी ।।

यत्पादपद्मसंस्पर्शात्सद्यः पूता वसुन्धरा ।। ६९ ।।

यत्स्पर्शदर्शं वाञ्छन्ति तीर्थानामात्मशुद्धये ।।

यया विना च विश्वेषु सर्वं कर्मास्ति निष्फलम् ।। 2.1.७० ।।

मोक्षदा या मुमुक्षूणां कामिनां सर्वकामदा ।।

कल्पवृक्षस्वरूपा च भारते वृक्षरूपिणी ।। ७१ ।।

त्राणाय भारतानां च पूजानां परदेवता ।।

प्रधानांशस्वरूपा च मनसा कश्यपात्मजा ।। ७२ ।।

शङ्करप्रियशिष्या च महाज्ञानविशारदा ।।

नागेश्वरस्यानन्तस्य भगिनी नागपूजिता ।। ७३ ।।

नागेश्वरी नागमाता सुन्दरी नागवाहिनी ।।

नागेन्द्रगणयुक्ता सा नागभूषणभूषिता ।। ७४ ।।

नागेन्द्रवन्दिता सिद्धयोगिनी नागवासिनी ।।

विष्णुभक्ता विष्णुरूपा विष्णुपूजापरायणा ।। ७५ ।।

तपःस्वरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनी ।।

दिव्यं त्रिलक्षवर्षं च तपस्तप्तं यया हरेः ।। ७६ ।।

तपस्विनीषु पूज्या च तपस्विषु च भारते ।।

सर्वमन्त्राधिदेवी च ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ।। ७७ ।।

ब्रह्मस्वरूपा परमा ब्रह्मभावनतत्परा ।।

जरत्कारुमुनेः पत्नी कृष्णशम्भुपतिव्रता ।। ७८ ।।

आस्तीकस्य मुनेर्माता प्रवरस्य तपस्विनाम्।।

प्रधानांशस्वरूपा या देवसेना च नारद ।। ७९ ।।

मातृका सा पूज्यतमा सा च षष्ठी प्रकीर्त्तिता ।।

शिशूनां प्रतिविश्वं तु प्रतिपालनकारिणी।। 2.1.८० ।।

तपस्विनी विष्णुभक्ता कार्त्तिकेयस्य कामिनी ।।

षष्ठांशरूपा प्रकृतेस्तेन षष्ठी प्रकीर्तिता ।। ८१ ।।

पुत्रपौत्रप्रदात्री च धात्री च जगतां सदा ।।

सुन्दरी युवती रम्या सततं भर्तुरन्तिके ।। ८२ ।।

स्थाने शिशूनां परमा वृद्धरूपा च योगिनी ।।

पूजा द्वादशमासेषु यस्याः षष्ठ्यास्तु सन्ततम् ।। ८३ ।।

पूजा च सूतिकागारे परषष्ठदिने शिशोः ।।

एकविंशतिमे चैव पूजा कल्याणहेतुकी ।। ८४ ।।

शश्वन्नियमिता चैषा नित्या काम्याऽप्यतः परा ।।

मातृरूपा दयारूपा शश्वद्रक्षणकारिणी ।। ८५ ।।

जले स्थले चान्तरिक्षे शिशूनां स्वप्नगोचरा ।।

प्रधानांशस्वरूपा या देवी मङ्गलचण्डिका ।। ८६ ।।

प्रकृतेर्मुखसंभूता सर्वमङ्गलदा सदा ।।

सृष्टौ मङ्गलरूपा च संहारे कोपरूपिणी ।। ८७ ।।

तेन मङ्गलचण्डी सा पण्डितैः परिकीर्त्तिता ।।

प्रतिमङ्गलवारेषु प्रतिविश्वेषु पूजिता ।। ८८ ।।

पञ्चोपचारैर्भक्त्या च योषिद्भिः परिपूजिता ।।

पुत्रपौत्रधनैश्वर्य्ययशोमङ्गलदायिनी ।।८९।।

शोक सन्तापपापार्त्तिदुःखदारिद्र्यनाशिनी।।

परितुष्टा सर्ववाच्छाप्रदात्री सर्वयोषिताम् ।।2.1.९०।।

रुष्टा क्षणेन संहर्तुं शक्ता विश्वं महेश्वरी।।

प्रधानांशस्वरूपा च काली कमललोचना ।। ९१ ।।

दुर्गाललाटसंभूता रणे शुम्भनिशुम्भयोः ।।

दुर्गार्द्धांशस्वरूपा स्याद्गुणैस्सा तेजसा समा ।। ९२ ।।

कोटिसूर्य्यप्रभाजुष्टदिव्यसुन्दरविग्रहा ।।

प्रधाना सर्वशक्तीनां वरा बलवती परा ।। ९३ ।।

सर्वसिद्धिप्रदा देवी परमा सिद्धियोगिनी ।।

कृष्णभक्ता कृष्णतुल्या तेजसा विक्रमैर्गुणैः ।।

कृष्णभावनया शश्वत्कृष्णवर्णा सनातनी ।। ९४ ।।

ब्रह्माण्डं सकलं हर्तुं शक्ता निःश्वासमात्रतः ।।

रणं दैत्यैः समं तस्याः क्रीडया लोकरक्षया ।। ९५ ।।

धर्मार्थकाममोक्षांश्च दातुं शक्ता सुपूजिता ।।

ब्रह्मादिभिः स्तूयमाना मुनिभिर्मनुभिर्नरैः ।। ९६ ।।

प्रधानांशस्वरूपा च प्रकृतिश्च वसुन्धरा ।।

आधारभूता सर्वेषां सर्वसस्यप्रसूतिका ।। ९७ ।।

रत्नाकारा रत्नगर्भा सर्वरत्नाकराश्रया ।।

प्रजादिभिः प्रजेशैश्च पूजिता वन्दिता सदा ।। ९८ ।।

सर्वोपजीव्यरूपा च सर्वसम्पद्विधायिनी ।।

यया विना जगत्सर्वं निराधारं चराचरम् ।।९९।।

प्रकृतेश्च कला या यास्ता निबोध मुनीश्वर ।।

यस्य यस्य च याः पत्न्यस्ताः सर्वा वर्णयामि ते ।। 2.1.१०० ।।

स्वाहादेवी वह्निपत्नी त्रिषु लोकेषु पूजिता ।।

यया विना हविर्दत्तं न ग्रहीतुं सुराः क्षमाः ।। १०१ ।।

दक्षिणा यज्ञपत्नी च दीक्षा सर्वत्र पूजिता ।।

यया विना च विश्वेषु सर्वं कर्म च निष्फलम् ।।१०२।।

स्वधा पितॄणां पत्नी च मुनिभिर्मनुभिर्नरैः ।।

पूजिता पैतृकं दानं निष्फलं च यया विना ।। १०३ ।।

स्वस्तिदेवी वायुपत्नी प्रति विश्वेषु पूजिता ।।

आदानं च प्रदानं च निष्फलं च यया विना ।। १०४ ।।

पुष्टिर्गणपतेः पत्नी पूजिता जगतीतले ।।

यया विना परिक्षीणाः पुमांसो योषितोऽपि च ।। १०५ ।।

अनन्तपत्नी तुष्टिश्च पूजिता वन्दिता सदा ।।

यया विना न सन्तुष्टाः सर्वे लोकाश्च सर्वतः ।। १०६ ।।

ईशानपत्नी सम्पत्तिः पूजिता च सुरैर्नरैः ।।

सर्वे लोका दरिद्राश्च विश्वेषु च यया विना ।। १०७।।

धृतिः कपिलपत्नी च सर्वैः सर्वत्र पूजिता ।।

सर्वे लोका अधीरास्स्युर्जगत्सु च यया विना।। १०८ ।।

यमपत्नी क्षमा साध्वी सुशीला सर्वपूजिता।।

समुन्मत्ताश्च रुद्राश्च सर्वे लोका यया विना ।। १०९ ।।

क्रीडाधिष्ठातृदेवी सा कामपत्नी रतिः सती ।।

केलिकौतुकहीनाश्च सर्वे लोका यया विना ।। 2.1.११० ।।

सत्यपत्नी सती मुक्तिः पूजिता जगतां प्रिया ।।

यया विना भवेल्लोको बन्धुतारहितः सदा ।। १११।।

मोहपत्नी दया साध्वी पूजिता च जगत्प्रिया ।।

सर्वे लोकाश्च सर्वत्र निष्ठुराश्च यया विना ।। ११२ ।।

पुण्यपत्नी प्रतिष्ठा सा पुण्यरूपा च पूजिता ।।

यया विना जगत्सर्वं जीवन्मृतसमं मुने ।। ११३ ।।

सुकर्मपत्नी कीर्तिश्च धन्या मान्या च पूजिता ।।

यया विना जगत्सर्वं यशोहीनं मृतं यथा ।। ११४ ।।

क्रिया उद्योगपत्नी च पूजिता सर्वसङ्गता ।।

यया विना जगत्सर्वमुच्छिन्नमिव नारद ।। ११५ ।।

अधर्मपत्नी मिथ्या सा सर्वधूर्तैश्च पूजिता ।।

यया विना जगत्सर्वमुच्छिन्नं विधिनिर्मितम् ।। ११६ ।।

सत्ये अदर्शना या च त्रेतायां सूक्ष्मरूपिणी ।।

अर्द्धावयवरूपा च द्वापरे संहृता ह्रिया ।। ११७ ।।

कलौ महाप्रगल्भा च सर्वत्र व्याप्तिकारणात् ।।

कपटेन सह भ्रात्रा भ्रमत्येव गृहे गृहे ।। ११८ ।।

शान्तिर्लज्जा च भार्ये द्वे सुशीलस्य च पूजिते ।।

यस्यां विना जगत्सर्वमुन्मत्तमिव नारद ।। ११९ ।।

ज्ञानस्य तिस्रो भार्याश्च बुद्धिर्मेधा स्मृतिस्तथा ।।

याभिर्विना जगत्सर्वं मूढं मृतसमं सदा ।।2.1.१२०।।

मूर्त्तिश्च धर्मपत्नी सा कान्तिरूपा मनोहरा ।।

परमात्मा च विश्वौघा निराधारा यया विना ।। १२१ ।।

सर्वत्र शोभारूपा च लक्ष्मीर्मूर्तिमती सती ।।

श्रीरूपा मूर्तिरूपा च मान्या धन्या च पूजिता।।१२२।।

कालाग्निरुद्रपत्नी च निद्रा या सिद्धयोगिनाम् ।।

सर्वलोकाः समाच्छन्ना मायायोगेन रात्रिषु ।। १२३ ।।

कालस्य तिस्रो भार्य्याश्च सन्ध्या रात्रिर्दिनानि च ।।

याभिर्विना विधात्रा च संख्यां कर्तुं न शक्यते ।। १२४ ।।

क्षुत्पिपासे लोभभार्य्ये धन्ये मान्ये च पूजिते ।।

याभ्यां व्याप्तं जगत्क्षोभयुक्तं चिन्तितमेव च ।। ।। १२५ ।।

प्रभा च दाहिका चैव द्वे भार्ये तेजसस्तथा ।।

याभ्यां विना जगत्स्रष्टुं विधाता च न हीश्वरः ।। १२६ ।।

कालकन्ये मृत्युजरे प्रज्वरस्य प्रिये प्रिये ।।

यस्यां जगत्समुच्छिन्नं विधात्रा निर्मिते विधौ ।। १२७ ।।

निद्राकन्या च तन्द्रा सा प्रीतिरन्या सुखप्रिये।।

याभ्यां व्याप्तं जगत्सर्वं विधिपुत्र विधेर्विधौ ।। १२८ ।।

वैराग्यस्य च द्वे भार्ये श्रद्धा भक्तिश्च पूजिते ।।

याभ्यां शश्वज्जगत्सर्वं जीवन्मुक्तमिदं मुने ।। १२९ ।।

अदितिर्देवमाता च सुरभिश्च गवां प्रसूः ।।

दितिश्च दैत्यजननी कद्रूश्च विनता दनुः ।। 2.1.१३० ।।

उपयुक्ताः सृष्टिविधावेताश्च प्रकृतेः कलाः ।।

कलाश्चान्याः सन्ति बह्व्यस्तासु काश्चिन्निबोध मे ।। ।। १३१ ।।

रोहिणी चन्द्रपत्नी च संज्ञा सूर्यस्य कामिनी ।।

शतरूपा मनोर्भार्या शचीन्द्रस्य च गेहिनी ।। १३२ ।।

तारा बृहस्पतेर्भार्य्या वसिष्ठस्याप्यरुन्धती ।।

अहल्या गौतमस्त्री स्यादनसूयाऽत्रिकामिनी ।। १३३ ।।

देवहूतिः कर्दमस्य प्रसूतिर्दक्षकामिनी ।।

पितॄणां मानसी कन्या मेनका साऽम्बिकाप्रसूः ।। १३४ ।।

लोपामुद्रा तथा हूतिः कुबेरस्य तु कामिनी ।।

वरुणानी यमस्त्री च बलेर्विन्ध्यावलीति च ।। १३५ ।।

कुन्ती च दमयन्ती च यशोदा देवकी सती ।।

गान्धारी द्रौपदी सव्या सावित्री सत्यवत्प्रिया ।। ।। १३६ ।।

वृषभानुप्रिया साध्वी राधामाता कलावती ।।

मन्दोदरी च कौसल्या सुभद्रा कैकयी तथा ।। १३७ ।।

रेवती सत्यभामा च कालिन्दी लक्ष्मणा तथा ।।

मित्रविन्दा नाग्नजिती तथा जाम्बवती परा ।। १३८ ।।

लक्ष्मणा रुक्मिणी सीता स्वयं लक्ष्मीः प्रकीर्तिता ।।

कला योजनगन्धा च व्यासमाता महासती ।। १३९ ।।

बाणपुत्री तथोषा च चित्रलेखा च तत्सखी ।।

प्रभावती भानुमती तथा मायावती सती ।।2.1.१४०।।

रेणुका च भृगोर्माता हलिमाता च रोहिणी।।

एकानंशा च दुर्गा सा श्रीकृष्णभगिनी सती ।। १४१ ।।

बह्व्यः सन्ति कलाश्चैवं प्रकृतेरेव भारते ।।

या याश्च ग्रामदेव्यस्ताः सर्वाश्च प्रकृतेः कलाः ।। १४२ ।।

कलांशांशसमुद्भूताः प्रतिविश्वेषु योषितः ।।

योषितामपमानेन प्रकृतेश्च पराभवः ।। १४३ ।।

ब्राह्मणी पूजिता येन पतिपुत्रवती सती ।।

प्रकृतिः पूजिता तेन वस्त्रालङ्कारचन्दनैः।।१४४।।

कुमारी चाष्टवर्षीया वस्त्रालङ्कारचन्दनैः।।

पूजिता येन विप्रस्य प्रकृतिस्तेन पूजिता।।१४५।।

सर्वाः प्रकृतिसम्भूता उत्तमाधममध्यमाः।।

सत्त्वांशाश्चोत्तमा ज्ञेयाः सुशीलाश्च पतिव्रताः ।।१४६।।

मध्यमा रजसश्चांशास्ताश्च भोग्याः प्रकीर्त्तिताः ।।

सुखसम्भोगवत्यश्च स्वकार्ये तत्पराः सदा ।। १४७ ।।

अधमास्तमसश्चांशा अज्ञातकुलसम्भवाः ।।

दुर्मुखाः कुलटा धूर्त्ताः स्वतन्त्राः कलहप्रियाः।।१४८।।

पृथिव्यां कुलटा याश्च स्वर्गे चाप्सरसां गणाः ।।

प्रकृतेस्तमसश्चांशाः पुंश्चल्यः परिकीर्त्तिताः ।। १४९ ।।

एवं निगदितं सर्वं प्रकृतेर्भेदपञ्चकम् ।।

ताः सर्वाः पूजिताः पृथ्व्यां पुण्यक्षेत्रे च भारते ।। 2.1.१५० ।।

पूजिता सुरथेनादौ दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी ।।

द्वितीया रामचन्द्रेण रावणस्य वधार्थिना ।। १५१ ।।

तत्पश्चाज्जगतां माता त्रिषु लोकेषु पूजिता ।।

जाताऽऽदौ दक्षपत्न्यां च निहन्तुं दैत्यदानवान् ।। १५२ ।।

ततो देहं परित्यज्य यज्ञे भर्तुश्च निन्दया ।।

जज्ञे हिमवतः पत्न्यां लेभे पशुपतिं पतिम् ।।१५३।।

गणेशश्च स्वयं कृष्णः स्कन्दो विष्णुकलोद्भवः ।।

बभूवतुस्तौ तनयौ पश्चात्तस्याश्च नारद ।।१५४।।

लक्ष्मीर्मङ्गलभूपेन प्रथमे परिपूजिता ।।

त्रिषु लोकेषु तत्पश्चाद्देवतामुनिमानवैः ।। १५५ ।।

सावित्री प्रथमं चापि भक्त्या वै परिपूजिता ।।

तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिमानवैः ।। १५६ ।।

आदौ सरस्वती देवी ब्रह्मणा परिपूजिता ।।

तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिमानवैः ।। १५७ ।।

प्रथमं पूजिता राधा गोलोके रासमण्डले ।।

पौर्णमास्यां कार्त्तिकस्य कृष्णेन परमात्मना ।। १५८ ।।

गोपिकाभिश्च गोपैश्च बालिकाभिश्च बालकैः ।।

गवां गणैः सुरगणैस्तत्पश्चान्मायया हरेः ।। १५९ ।।

तदा ब्रह्मादिभिर्देवैर्मुनिभिर्मनुभिस्तथा।

पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता वन्दिता सदा।।2.1.१६०।।

पृथिव्यां प्रथमे देवी सुयज्ञेन च पूजिता।।

शङ्करेणोपदिष्टेन पुण्यक्षेत्रे च भारते ।। १६१ ।।

त्रिषु लोकेषु तत्पश्चादाज्ञया परमात्मनः ।।

पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता मुनिभिः सुरैः ।। ।। १६२ ।।

कला या याः सुसंभूताः पूजितास्ताश्च भारते ।।

पूजिता ग्रामदेव्यश्च ग्रामे च नगरे मुने ।। १६३ ।।

एवं ते कथितं सर्वं प्रकृतेश्चरितं शुभम् ।।

यथागमं लक्षणञ्च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। १६४ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृति खण्डे नारायणनारदसंवादे प्रकृतिस्वरूपतद्भेदवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

नारद उवाच ।।

समासेन श्रुतं सर्वं देवीनां चरितं विभो ।।

विबोधनार्थं बोधस्य व्यासतो वक्तुमर्हसि ।।१।।

सृष्टेराद्या सृष्टिविधौ कथमाविर्बभूव ह ।।

कथं वा पञ्चधा भूता वद वेदविदां वर ।। २ ।।

भूता या याश्च कलया तया त्रिगुणया भवे ।।

व्यासेन तासां चरितं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम् ।। ३ ।।

तासां जन्मानुकथनं ध्यानं पूजाविधिं परम् ।।

स्तोत्रं कवचमैश्वर्य्यं शौर्यं वर्णय मङ्गलम् ।। ४ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

नित्यात्मा च नभो नित्यं कालो नित्यो दिशो यथा ।।

विश्वेषां गोकुलं नित्यं नित्यो गोलोक एव च ।। ५ ।।

तदेकदेशो वैकुण्ठो लम्बभागः स नित्यकः ।।

तथैव प्रकृतिर्नित्या ब्रह्मलीना सनातनी ।। ६ ।।

यथाऽग्नौ दाहिका चन्द्रे पद्मे शोभा प्रभा रवौ ।।

शश्वद्युक्ता न भिन्ना सा तथा प्रकृतिरात्मनि ।। ७ ।।

विना स्वर्णं स्वर्णकारः कुण्डलं कर्तुमक्षमः ।।

विना मृदा कुलालो हि घटं कर्तुं न हीश्वरः ।। ।। ८ ।।

नहि क्षमस्तथा ब्रह्मा सृष्टिं स्रष्टुं तया विना ।।

सर्वशक्तिस्वरूपा सा तया स्याच्छक्तिमान्सदा ।। ९ ।।

ऐश्वर्य्यवचनः शक् च तिः पराक्रमवाचकः ।।

तत्स्वरूपा तयोर्दात्री या सा शक्तिः प्रकीर्तिता ।। 2.2.१० ।।

समृद्धिबुद्धिसम्पत्तियशसां वचनो भगः ।।

तेन शक्तिर्भगवती भगरूपा च सा सदा ।। ११ ।।

तया युक्तः सदाऽऽत्मा च भगवांस्तेन कथ्यते ।।

स च स्वेच्छामयः कृष्णः साकारश्च निराकृतिः ।। १२ ।।

तेजोरूपं निराकारं ध्यायन्ते योगिनः सदा ।।

वदन्ति ते परं ब्रह्म परमात्मानमीश्वरम् ।। १३ ।।

अदृश्यं सर्व द्रष्टारं सर्वज्ञं सर्वकारणम् ।।

सर्वदं सर्वरूपान्तमरूपं सर्वपोषकम्।। १४ ।।

वैष्णवास्ते न मन्यन्ते तद्भक्ताः सूक्ष्मदर्शिनः।।

वदन्ति कस्य तेजस्ते इति तेजस्विनं विना ।।१५।।

तेजोमण्डलमध्यस्थं ब्रह्म तेजस्विनं परम्।।

स्वेच्छामयं सर्वरूपं सर्वकारणकारणम्।।१६।।

अतीवसुन्दरं रूपं बिभ्रतं सुमनोहरम् ।।

किशोरवयसं शान्तं सर्वकान्तं परात्परम् ।।१७।।

नवीननीरदाभासं रासैकश्यामसुन्दरम् ।।

शरन्मध्याह्नपद्मौघशोभामोचकलोचनम् ।। १८ ।।

मुक्तासारमहास्वच्छदन्तपङ्क्तिमनोहरम् ।।

मयूरपुच्छचूडं च मालतीमाल्यमण्डितम् ।।१९।।

सुनासं सस्मितं शश्वद्भक्तानुग्रहकारकम् ।।

ज्वलदग्निविशुद्धैकपीतांशुकसुशोभितम् ।।2.2.२०।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्नभूषणभूषितम् ।।

सर्वाधारं च सर्वेशं सर्वशक्तियुतं विभुम् ।। २१ ।।

सर्वैश्वर्य्यप्रदं सर्वं स्वतन्त्रं सर्वमङ्गलम् ।।

परिपूर्णतमं सिद्धं सिद्धि दं सिद्धिकारणम् ।। २२ ।।

ध्यायन्ते वैष्णवाः शश्वदेवंरूपं सनातनम् ।।

जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिहरं परम् ।। २३ ।।

ब्रह्मणो वयसा यस्य निमेष उपचार्य्यते ।।

स चात्मा परमं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते ।। २४ ।।

कृषिस्तद्भक्तिवचनो नश्च तद्दास्यकारकः ।।

भक्तिदास्यप्रदाता यः स कृष्णः परिकीर्तितः ।। २५ ।।

कृषिश्च सर्ववचनो नकारो बीजवाचकः ।।

सर्वबीजं परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते ।। २६ ।।

असंख्यब्रह्मणा पाते कालेऽतीतेऽपि नारद ।।

यद्गुणानां नास्ति नाशस्तत्समानो गुणेन च ।। २७ ।।

स कृष्णः सर्वसृष्ट्यादौ सिसृक्षुस्त्वेक एव च ।।

सृष्ट्युन्मुखस्तदंशेन कालेन प्रेरितः प्रभुः ।। २८ ।।

स्वेच्छामयः स्वेच्छया च द्विधारूपो बभूव ह ।।

स्त्रीरूपा वामभागांशाद्दक्षिणांशः पुमान्स्मृतः ।। २९ ।।

तां ददर्श महाकामी कामाधारः सनातनः ।।

अतीव कमनीयां च चारुचम्पकसन्निभाम् ।। 2.2.३० ।।

पूर्णेन्दुबिम्बसदृशनितम्वयुगलां पराम् ।।

सुचारुकदलीस्तम्भसदृशश्रोणिसुन्दरीम् ।। ३१ ।।

श्रीयुक्तश्रीफलाकारस्तनयुग्ममनोरमाम् ।।

पुष्ट्या युक्तां सुललितां मध्यक्षीणां मनोहराम् ।। ३२ ।।

अतीव सुन्दरीं शान्तां सस्मितां वक्रलोचनाम् ।।

वह्निशुद्धांशुकाधानां रत्नभूषणभूषिताम् ।। ३३ ।।

शश्वच्चक्षुश्चकोराभ्यां पिबन्तीं सन्ततं मुदा ।।

कृष्णस्य सुन्दरमुखं चन्द्रकोटिविनिन्दकम् ।। ३४ ।।

कस्तूरीबिन्दुभिः सार्द्धमधश्चन्दनबिन्दुना ।।

समं सिन्दूरबिन्दुं च भालमध्ये च बिभ्रतीम् ।। ३५ ।।

सुवक्रकबरीभारं मालतीमाल्यभूषितम् ।।

रत्नेन्द्रसारहारं च दधतीं कान्तकामुकीम् ।। ३६ ।।

कोटिचन्द्रप्रभाजुष्टपुष्टशोभासमन्विताम् ।।

गमने राजहंसीं तां दृष्ट्या खञ्जनगञ्जनीम् ।। ३७ ।।

अतिमात्रं तया सार्द्धं रासेशो रासमण्डले ।।

रासोल्लासेषु रहसि रासक्रीडां चकार ह।।३८।।

नानाप्रकारशृंगारं शृङ्गारो मूर्त्तिमानिव।।

चकार सुखसम्भोगं यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।।३९।।

ततः स च परिश्रान्तस्तस्या योनौ जगत्पिता ।।

चकार वीर्य्याधानं च नित्यानन्दः शुभक्षणे ।। 2.2.४० ।।

गात्रतो योषितस्तस्याः सुरतान्ते च सुव्रत ।।

निस्ससार श्रमजलं श्रान्तायास्तेजसा हरेः ।। ४१ ।।

महासुरतखिन्नाया निश्वासश्च बभूव ह ।।

तदाधारश्रमजलं तत्सर्वं विश्वगोलकम् ।। ४२ ।।

स च निःश्वासवायुश्च सर्वाधारो बभूव ह ।।

निश्श्वासवायुः सर्वेषां जीविनां च भवेषु च ।। ४३ ।।

बभूव मूर्त्तिमद्वायोर्वामाङ्गात्प्राणवल्लभा ।।

तत्पत्नी सा च तत्पुत्राः प्राणाः पञ्च च जीविनाम् ।। ४४ ।।

प्राणोऽपानः समानश्चैवोदानो व्यान एव च ।।

बभूवुरेव तत्पुत्रा अधःप्राणाश्च पञ्च च ।। ४५ ।।

घर्मतोयाधिदेवश्च बभूव वरुणो महान् ।।

तद्वामाङ्गाच्च तत्पत्नी वरुणानी बभूव सा ।। ४६ ।।

अथ सा कृष्णशक्तिश्च कृष्णाद्गर्भं दधार ह ।।

शतमन्वन्तरं यावज्ज्वलन्तो(ती?) ब्रह्मतेजसा ।। ४७ ।।

कृष्णप्राणाधिदेवी सा कृष्णप्राणाधिकप्रिया ।।

कृष्णस्य सङ्गिनी शश्वत्कृष्णवक्षस्थलस्थिता ।। ४८ ।।

शतमन्वन्तरातीते काले परमसुन्दरी ।।

सुषावाण्डं सुवर्णाभं विश्वाधारालयं परम् ।। ४९ ।।

दृष्ट्वा चाण्डं हि सा देवी हृदयेन विदूयता ।।

उत्ससर्ज च कोपेन तदण्डं गोलके जले ।। 2.2.५० ।।

दृष्ट्वा कृष्णश्च तत्त्यागं हाहाकारं चकार द।।।

शशाप देवीं देवेशस्तत्क्षणं च यथोचितम् ।। ५१ ।।

यतोऽपत्यं त्वया त्यक्तं कोपशीले सुनिष्ठुरे ।।

भव त्वमनपत्याऽपि चाद्यप्रभृति निश्चितम् ।। ५२ ।।

या यास्त्वदंशरूपाश्च भविष्यन्ति सुरस्त्रियः ।।

अनपत्याश्च ताः सर्वास्त्वत्समा नित्ययौवनाः ।। ५३ ।।

एतस्मिन्नन्तरे देवी जिह्वाग्रात्सहसा ततः ।।

आविर्बभूव कन्यैका शुक्लवर्णा मनोहरा ।। ५४ ।।

पीतवस्त्रपरीधाना वीणापुस्तकधारिणी ।।

रत्नभूषणभूषाढ्या सर्वशास्त्राधिदेवता ।। ५५ ।।

अथ कालान्तरे सा च द्विधारूपा बभूव ह ।।

वामार्द्धाङ्गा च कमला दक्षिणार्द्धा च राधिका ।। ५६ ।।

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो द्विधारूपो बभूव ह ।।

दक्षिणार्द्धस्स्याद्द्विभुजो वामार्द्धश्च चतुर्भुजः ।। ५७ ।।

उवाच वाणीं श्रीकृष्णस्त्वमस्य भव कामिनी।।

अत्रैव मानिनी राधा नैव भद्रं भविष्यति ।। ५८ ।।

एवं लक्ष्मीं संप्रदौ तुष्टो नारायणाय वै ।।

संजगाम च वैकुण्ठं ताभ्यां सार्द्धं जगत्पतिः ।। ५९ ।।

अनपत्ये च ते द्वे च यतो राधांशसम्भवे।।

नारायणाङ्गादभवन्पार्षदाश्च चतुर्भुजाः ।। 2.2.६० ।।

तेजसा वयसा रूपगुणाभ्यां च समा हरेः ।।

बभूवुः कमलाङ्गाच्च दासीकोट्यश्च तत्समाः ।। ६१ ।।

अथ गोलोकनाथस्य लोमाविवरतो मुने ।।

आसन्नसंख्यगोपाश्च वयसा तेजसा समाः ।। ६२ ।।

रूपेण सुगुणेनैव वेषाद्वा विक्रमेण च ।।

प्राणतुल्याः प्रियाः सर्वे बभूवुः पार्षदा विभोः ।। ६३ ।।

राधाङ्गलोमकूपेभ्यो बभूवुर्गोपकन्यकाः ।।

राधातुल्याश्च सर्वास्ता नान्यतुल्याः प्रियंवदाः ।। ६४ ।।

रत्नभूषणभूषाढ्याः शश्वत्सुस्थिरयौवनाः ।।

अनपत्याश्च ताः सर्वाः पुंसः शापेन सन्ततम् ।। ६५ ।।

एतस्मिन्नन्तरे विप्र सहसा कृष्णदेहतः ।।

आविर्बभूव सा दुर्गा विष्णुमाया सनातनी ।। ६६ ।।

देवी नारायणीशाना सर्वशक्तिस्वरूपिणी ।।

बुद्ध्यधिष्ठातृदेवी सा कृष्णस्य परमात्मनः ।।६७।।

देवीनां बीजरूपा च मूलप्रकृतिरीश्वरी।।

परिपूर्णतमा तेजःस्वरूपा त्रिगुणात्मिका ।। ६८ ।।

तप्तकाञ्चनवर्णाभा सूर्य्यकोटिसमप्रभा ।।

ईषद्धासप्रसन्नास्या सहस्रभुजसंयुता ।। ६९ ।।

नानाशस्त्रास्त्रनिकरं बिभ्रती सा त्रिलोचना ।।

वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्नभूषणभूषिता ।। 2.2.७० ।।

यस्याश्चांशांशकलया बभूवुः सर्वयोषितः ।।

सर्वविश्वस्थिता लोका मोहिता मायया यया ।। ७१ ।।

सर्वैश्वर्य्यप्रदात्री च कामिनां गृहमेधिनाम् ।।

कृष्णभक्ति प्रदात्री च वैष्णवानां च वैष्णवी ।। ७२ ।।

मुमुक्षूणां मोक्षदात्री सुखिनां सुखदायिनी।।

स्वर्गेषु स्वर्गलक्ष्मीः सा गृहलक्ष्मीर्गृहेष्वसौ।। ।।।७३।।

तपस्विषु तपस्या च श्रीरूपा सा नृपेषु च ।।

या चाग्नौ दाहिकारूपा प्रभारूपा च भास्करे ।। ७४ ।।

शोभास्वरूपा चन्द्रे च पद्मेषु च सुशोभना ।।

सर्वशक्तिस्वरूपा या श्रीकृष्णे परमात्मनि ।। ७५ ।।

यया च शक्तिमानात्मा यया वै शक्तिमज्जगत् ।।

यया विना जगत्सर्वं जीवन्मृतमिव स्थितम् ।। ७६ ।।

या च संसारवृक्षस्य बीजरूपा सनातनी ।।

स्थितिरूपा बुद्धिरूपा फलरूपा च नारद ।। ७७ ।।

क्षुत्पिपासा दया श्रद्धा निद्रा तन्द्रा क्षमा धृतिः ।।

शान्तिर्लज्जातुष्टिपुष्टिभ्रान्तिकान्त्यादिरूपिणी ।। ७८ ।।

सा च संस्तूय सर्वेशं तत्पुरः समुपस्थिता ।।

रत्नसिंहासनं तस्यै प्रददौ राधिकेश्वरः ।। ७९ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र सस्त्रीकश्च चतुर्मुखः ।।

पद्मनाभो नाभिपद्मान्निस्ससार पुमान्मुने ।। 2.2.८० ।।

कमण्डलुधरः श्रीमांस्तपस्वी ज्ञानिनां वरः ।।

चतुर्मुखस्तं तुष्टाव प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा ।। ८१ ।।

सुदती सुन्दरी श्रेष्ठा शतचन्द्रसमप्रभा ।।

वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्नभूषणभूषिता ।। ८२ ।।

रत्नसिंहासने रम्ये स्तुता वै सर्वकारणम् ।।

उवास स्वामिना सार्द्ध कृष्णस्य पुरतो मुदा ।। ८३ ।।

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो द्विधारूपो बभूव सः ।।

वामार्द्धांगो महादेवो दक्षिणो गोपिकापतिः ।। ८४ ।।

शुद्धस्फटिकसङ्काशः शतकोटिरविप्रभः ।।

त्रिशूलपट्टिशधरो व्याघ्रचर्मधरो हरः ।। ८५ ।।

तप्तकाञ्चनवर्णाभ जटाभारधरः परः ।।

भस्मभूषणगात्रश्च सस्मितश्चन्द्रशेखरः ।। ८६ ।।

दिगम्बरो नीलकण्ठः सर्प भूषणभूषितः ।।

बिभ्रद्दक्षिणहस्तेन रत्नमालां सुसंस्कृताम् ।। ८७ ।।

प्रजपन्पञ्चवक्त्रेण ब्रह्मज्योतिः सनातनम् ।।

सत्यस्वरूपं श्रीकृष्णं परमात्मानमीश्वरम् ।। ८८ ।।

कारणं कारणानां च सर्वमङ्गलमङ्गलम् ।।

जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिहरं परम् ।। ८९ ।।

संस्तूय मृत्योर्मृत्युं तं जातो मृत्युञ्जयाभिधः ।।

रत्नसिंहासने रम्ये समुवास हरेः पुरः ।। 2.2.९० ।।

इति श्रीब्र०महापु० द्वि० प्रकृ० नारायणनारदसंवादे देवदेव्युत्पत्तिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

अथाण्डं तज्जलेऽतिष्ठद्यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।।

ततः स्वकाले सहसा द्विधारूपो बभूव सः ।।१।।

तन्मध्ये शिशुरेकश्च शतकोटिरविप्रभः।।

क्षणं रोरूयमाणश्च स शिशुः पीडितः क्षुधा।।२।।

पितृमातृपरित्यक्तो जलमध्ये निराश्रयः ।।

नैकब्रह्माण्डनाथो यो ददर्शोर्ध्वमनाथवत् ।। ३ ।।

स्थूलात्स्थूलतमः सोऽपि नाम्ना देवो महाविराट् ।।

परमाणुर्यथा सूक्ष्मात्परः स्थूलात्तथाऽप्यसौ ।। ४ ।।

तेजसां षोडशांशोऽयं कृष्णस्य परमात्मनः ।।

आधारोऽसंख्यविश्वानां महाविष्णुस्सुरेश्वरः ।। ५ ।।

प्रत्येकं रोमकूपेषु विश्वानि निखिलानि च ।।

अद्यापि तेषां संख्यां च कृष्णो वक्तुं न हि क्षमः ।। ६ ।।

यथाऽस्ति संख्या रजसां विश्वानां न कदाचन ।।

ब्रह्मविष्णुशिवादीनां तथा संख्या न विद्यते ।। ७ ।।

प्रतिविश्वेषु सन्त्येवं ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।।

पातालाद्ब्रह्मलोकान्तं ब्रह्माण्डं परिकीर्त्तितम् ।। ८ ।।

तत ऊर्ध्वे च वैकुण्ठो ब्रह्माण्डाद्बहिरेव सः ।।

स च सत्यस्वरूपश्च शश्वन्नारायणो यथा ।। ९ ।।

तदूर्ध्वे गोलकश्चैव पञ्चाशत्कोटियोजनात् ।।

नित्यः सत्यस्वरूपश्च यथा कृष्णस्तथाप्ययम् ।। 2.3.१० ।।

सप्तद्वीपमिता पृथ्वी सप्तसागरसंयुता ।।

एकोनपञ्चाशदुपद्वीपाऽसंख्यवनान्विता ।। ११ ।।

ऊर्ध्वं सप्त सुवर्लोका ब्रह्मलोकसमन्विताः ।।

पातालानि च सप्ताधश्चैवं ब्रह्माण्डमेव च ।। १२ ।।

ऊर्ध्वं धराया भूर्लोको भुवर्लोकस्ततः परः ।।

स्वर्लोकस्तु ततः पश्चान्महर्लोकस्ततो जनः ।। १३ ।।

ततः परस्तपोलोकः सत्यलोकस्ततः परः ।।

ततः परो ब्रह्मलोकस्तप्तकाञ्चननिर्मितः ।। ।।१४ ।।

एवं सर्वं कृत्रिमं तद्बाह्याभ्यन्तर एव च ।।

तद्विनाशे विनाशश्च सर्वेषामेव नारद ।। १५ ।।

जलबुदुदवत्सर्वं विश्वसंघमनित्यकम् ।।

नित्यौ गोलोकवैकुण्ठौ सत्यौ शश्वदकृत्रिमौ ।। १६ ।।

लोमकूपे च विध्यण्डं प्रत्येकं तस्य निश्चितम् ।।

एषां संख्यां न जानाति कृष्णोऽन्यस्यापि का कथा ।। १७ ।।

प्रत्येकं प्रतिविध्यण्डे ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।।

तिस्रः कोट्यः सुराणां च संख्या सर्वत्र पुत्रक ।। १८ ।।

दिगीशाश्चैव दिक्पाला नक्षत्राणि ग्रहादयः ।।

भुवि वर्णाश्च चत्वारोऽधो नागाश्च चराचराः ।। १९ ।।

अथ कालेन स विराडूर्ध्वं दृष्ट्वा पुनः पुनः ।।

डिम्भान्तरं च शून्यं च न द्वितीयं कथंचन ।। 2.3.२० ।।

चिन्तामवाप क्षुद्युक्तो रुरोद च पुनः पुनः ।।

ज्ञानं प्राप्य तदा दध्यौ कृष्णं परमपूरुषम् ।। २१ ।।

ततो ददर्श तत्रैव ब्रह्म ज्योतिः सनातनम् ।।

नवीननीरदश्यामं द्विभुजं पीतवाससम् ।। २२ ।।

सस्मितं मुरलीहस्तं भक्तानुग्रहकारकम् ।।

जहास बालकस्तुष्टो दृष्ट्वा जनकमीश्वरम् ।। २३ ।।

वरं तस्मै ददौ तुष्टो वरेशः समयोचितम्।।

मत्समो ज्ञानयुक्तश्व क्षुत्पिपासाविवर्जितः ।। २४ ।।

ब्रह्माण्डासंख्यनिलयो भव वत्स लयावधि ।।

निष्कामो निर्भयश्चैव सर्वेषां वरदो वरः ।।

रोगमृत्युजराशोकपीडादिपरिवर्जितः ।। २५ ।।

इत्युक्त्वा तद्दक्षकर्णे महामन्त्रं षडक्षरम् ।।

त्रिः कृत्वा प्रजजापादौ वेदाङ्गमवरं परम् ।। २६ ।।

प्रणवादिचतुर्थ्यन्तं कृष्ण इत्यक्षरद्वयम् ।।

वह्निज्वालान्तमिष्टं च सर्वविघ्नहरं परम् ।। २७ ।।

मन्त्रं दत्त्वा तदाहारं कल्पयामास वै प्रभुः।।

श्रूयतां तद्ब्रह्मपुत्र निबोध कथयामि ते ।। २८ ।।

प्रतिविश्वेषु नैवेद्यं दद्याद्वै वैष्णवो जनः ।।

षोडशांशं विषयिणो विष्णोः पञ्चदशास्य वै ।। २९ ।।

निर्गुणस्यात्मनश्चैव परिपूर्णतमस्य च ।।

नैवेद्येन च कृष्णस्य नहि किञ्चित्प्रयोजनम् ।। 2.3.३० ।।

यद्ददाति व नैवेद्यं यस्मै देवाय यो जनः ।।

स च खादति तत्सर्वं लक्ष्मीदृष्ट्या पुनर्भवेत् ।। ३१ ।।

तं च मन्त्रं वरं दत्त्वा तमुवाच पुनर्विभुः ।।

अन्यो वरः क इष्टस्ते तं मे ब्रूहि ददामि ते ।। ३२ ।।

कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा तमुवाच महाविराट् ।।

अदन्तो बालकस्तत्र वचनं समयोचितम् ।। ३३ ।।

महाविराडुवाच ।।

वरं मे त्वत्पदाम्भोजे भक्तिर्भवतु निश्चला ।।

सन्ततं यावदायुर्मे क्षणं वा सुचिरं च वा ।। ३४ ।।

त्वद्भक्तियुक्तो यो लोके जीवन्मुक्तः स सन्ततम् ।।

त्वद्भक्तिहीनो मूर्खश्च जीवन्नपि मृतो हि सः ।। ३५ ।।

किं तज्जपेन तपसा यज्ञेन यजनेन च ।।

व्रतेनैवोपवासेन पुण्यतीर्थनिषेवया ।। ३६ ।।

कृष्णभक्तिविहीनस्य पुंसः स्याज्जीवनं वृथा ।।

येनात्मना जीवितश्च तमेव नहि मन्यते ।। ३७ ।।

यावदात्मा शरीरेऽस्ति तावत्स्याच्छक्तिसंयुतः ।।

पश्चाद्यान्ति गते तस्मिन्न स्वतन्त्राश्च शक्तयः ।।३८।।

स च त्वं च महाभाग सर्वात्मा प्रकृतेः परः ।।

स्वेच्छामयश्च सर्वाद्यो ब्रह्म ज्योतिः सनातनः ।। ३९ ।।

इत्युक्त्वा बालकस्तत्र विरराम च नारद ।।

उवाच कृष्णः प्रत्युक्तिं मधुरां श्रुतिसुन्दरीम् ।। 2.3.४० ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

सुचिरं सुस्थिरं तिष्ठ यथाऽहं त्वं तथा भव ।।

असंख्यब्रह्मणां पाते पातस्ते न भविष्यति ।। ४१ ।।

अंशेन प्रतिविध्यण्डे त्वं च पुत्र विराड् भव ।।

त्वन्नाभिपद्मे ब्रह्मा च विश्वस्रष्टा भविष्यति ।। ४२ ।।

ललाटे ब्रह्मणश्चैव रुद्राश्चैकादशैव तु ।।

शिवांशेन भविष्यन्ति सृष्टिसंचरणाय वै ।। ४३ ।।

कालाग्निरुद्रस्तेष्वेको विश्वसंहारकारकः ।।

पाता विष्णुश्च विषयी क्षुद्रांशेन भविष्यति।। ।। ४४ ।।

मद्भक्तियुक्तः सततं भविष्यसि वरेण मे ।।

ध्यानेन कमनीयं मां नित्यं द्रक्ष्यसि निश्चितम् ।। ४५ ।।

मातरं कमनीयां च मम वक्षःस्थलस्थिताम् ।।

यामि लोकं तिष्ठ वत्सेत्युक्त्वा सोऽन्तरधीयत ।। ४६ ।।

गत्वा च नाकं ब्रह्माणं शङ्करं स उवाच ह ।।

स्रष्टारं स्रष्टुमीशं च संहर्तारं च तत्क्षणम्।।४७।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

सृष्टिं स्रष्टुं गच्छ वत्स नाभिपद्मोद्भवो भव।।

महाविराड् लोमकूपे क्षुद्रस्य च विधेः शृणु ।। ४८ ।।

गच्छ वत्स महादेव ब्रह्मभालोद्भवो भव ।।

अंशेन च महाभाग स्वयं च सुचिरं तपः ।। ४९ ।।

इत्युक्त्वा जगतां नाथो विरराम विधेः सुतः ।।

जगाम नत्वा तं ब्रह्मा शिवश्च शिवदायकः ।। 2.3.५० ।।

महाविराड् लोमकूपे ब्रह्माण्डे गोलके जले ।।

स बभूव विराट्क्षुद्रो विराडंशेन साम्प्रतम् ।। ५१ ।।

श्यामो युवा पीतवासाः शयानो जलतल्पके।।

ईषद्धासः प्रसन्नास्यो विश्वरूपी जनार्दनः ।। ५२ ।।

तन्नाभिकमले ब्रह्मा बभूव कमलोद्भवः ।।

संभूय पद्मदण्डं च बभ्राम युगलक्षकम् ।। ५३ ।।

नान्तं जगाम दण्डस्य पद्मनाभस्य पद्मजः ।।

नाभिजस्य च पद्मस्य चिन्तामाप पितामहः ।। ५४ ।।

स्वस्थानं पुनरागत्य दध्यौ कृष्णपदाम्बुजम् ।।

ततो ददर्श क्षुद्रं तं ध्यात्वा तद्दिव्यचक्षुषा ।। ५५ ।।

शयानं जलतल्पे च ब्रह्माण्डपिण्डमावृते ।।

यल्लोमकूपे ब्रह्माण्डं तं च तत्परमीश्वरम् ।। ५६ ।।

श्रीकृष्णं चापि गोलोकं गोपगोपीसमन्वितम् ।।

तं संस्तूय वरं प्राप ततः सृष्टिं चकार सः ।। ५७ ।।

बभूवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सनकादयः ।।

ततो रुद्राः कपालाच्च शिवस्यैकादश स्मृताः ।। ५८ ।।

बभूव पाता विष्णुश्च वामे क्षुद्रस्य पार्श्वतः ।।

चतुर्भुजश्च भगवाञ्श्वेतद्वीपनिवासकृत् ।। ५९ ।।

क्षुद्रस्य नाभिपद्मे च ब्रह्मा विश्वं ससर्ज सः ।।

स्वर्गं मर्त्यं च पातालं त्रिलोकं सचराचरम् ।। 2.3.६० ।।

एवं सर्वं लोमकूपे विश्वं प्रत्येकमेव च ।।

प्रतिविश्वं क्षुद्रविराड् ब्रह्म विष्णुशिवादयः ।। ६१ ।।

इत्येवं कथितं वत्स कृष्णसङ्कीर्त्तनं शुभम् ।।

सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। ६२ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे विश्वब्रह्माण्डवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः।।३।।

नारद उवाच ।।

श्रुतं सर्वमपूर्वं च त्वत्प्रसादात्सुधोपमम् ।।

अधुना प्रकृतीनां च व्यासं वर्णय भो प्रभो ।। १ ।।

कस्याः पूजा कृता केन कथं मर्त्ये प्रका शिता ।।

केन वा पूजिता का वा केन का वा स्तुता मुने ।।२।।

कवचं स्तोत्रकं ध्यानं प्रभावं चरितं शुभम् ।।

काभिः काभ्यो वरो दत्तस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।। ३ ।।

नारायण उवाच ।।

गणेशजननी दुर्गा राधा लक्ष्मीः सरस्वती ।।

सावित्री वै सृष्टिविधौ प्रकृतिः पञ्चधा स्मृता ।। ४ ।।

आसीत्पूज्या प्रसिद्धा च प्रभावः परमाद्भुतः ।।

सुधोपमं च चरितं सर्वमङ्गलकारणम् ।। ५ ।।

प्रकृत्यंशाः कला याश्च तासां च चरितं शुभम् ।।

सर्वं वक्ष्यामि ते ब्रह्मन्सावधानं निशामय ।। ६ ।।

वाणी वसुन्धरा गङ्गा षष्ठी मङ्गलच ण्डिका ।।

तुलसी मानसी निद्रा स्वधा स्वाहा च दक्षिणा ।। ७ ।।

तेजसा मत्समास्ताश्च रूपेण च गुणेन च ।। ८ ।।

संक्षेपमासां चरितं पुण्यदं अतिसुन्दरम् ।।

जीवकर्मविपाकं च तच्च वक्ष्यामि सुन्दरम् ।। ९ ।।

दुर्गायाश्चैव राधाया विस्तीर्णं चरितं महत् ।।

तच्च पश्चात्प्रवक्ष्यामि संक्षेपात्क्रमतः शृणु ।। 2.4.१० ।।

आदौ सरस्वतीपूजा श्रीकृष्णेन विनिर्मिता ।।

यत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मूर्खो भवति पण्डितः ।। ११ ।।

आविर्भूता यदा देवी वक्त्रतः कृष्णयोषितः ।।

इयेष कृष्णं कामेन कामुकी कामरूपिणी ।। १२ ।।

स च विज्ञाय तद्भावं सर्वज्ञः सर्वमातरम् ।।

तामुवाच हितं सत्यं परिणामसुखावहम् ।। १३ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

भज नारायणं साध्वि मदंशं च चतुर्भुजम् ।।

युवानं सुन्दरं सर्वगुणयुक्तं च मत्समम् ।। १४ ।।

कामदं कामिनीनां च तासां तं कामपूरकम् ।।

कोटिकन्द र्पलावण्यं लीलान्यक्कृतमन्मथम् ।। १५ ।।

कान्ते कान्तं च मां कृत्वा यदि स्थातुमिहेच्छसि ।।

त्वत्तो बलवती राधा न ते भद्रं भविष्यति ।। १६ ।।

यो यस्माद्बलवान्वाऽपि ततोऽन्यं रक्षितुं क्षमः ।।

कथं परान्साधयति यदि स्वयमनीश्वरः ।। १७ ।।

सर्वेशस्सर्वशास्ताऽहं राधां राधितुमक्षमः ।।

तेजसा मत्समा सा च रूपेण च गुणेन च ।। १८ ।।

प्राणाधिष्ठातृदेवी सा प्राणांस्त्यक्तुं च कः क्षमः ।।

प्राणतोऽपि प्रियः कुत्र केषां वाऽस्ति च कश्चन ।। १९ ।।

त्वं भद्रे गच्छ वैकुण्ठं तव भद्रं भविष्यति ।।

पतिं तमीश्वरं कृत्वा मोदस्व सुचिरं सुखम् ।। 2.4.२० ।।

विवर्जिता लोभमोहकामकोपेन हिंसया ।।

तेजसा त्वत्समा लक्ष्मी रूपेण च गुणेन च ।। २१ ।।

तया सार्द्धं भव प्रीत्या सुखं कालं प्रयास्यति ।।

गौरवं चापि तत्तुल्यं करिष्यति पतिर्द्वयोः ।। २२ ।।

प्रतिविश्वेषु ते पूजां महतीं ते मुदाऽन्विताः ।।

माघस्य शुक्लपञ्चम्यां विद्यारम्भेषु सुन्दरि ।। २३ ।।

मानवा मनवो देवा मुनीन्द्राश्च मुमुक्षवः ।।

सन्तश्च योगिनः सिद्धा नागगन्धर्वकिंनराः ।। २४ ।।

मद्वरेण करिष्यन्ति कल्पे कल्पे यथाविधि ।।

भक्तियुक्ताश्च दत्त्वा वै चोपचारांश्च षोडश ।।२५।।

काण्वशाखोक्तविधिना ध्यानेन स्तवनेन च ।।

जितेन्द्रियाः संयताश्च पुस्तकेषु घटेऽपि च ।। २६ ।।

कृत्वा सुवर्णगुटिकां गन्धचन्दन चर्च्चिताम् ।।

कवचं ते ग्रहीष्यन्ति कण्ठे वा दक्षिणे भुजे ।। २७ ।।

पठिष्यन्ति च विद्वांसः पूजाकाले च पूजिते ।।

इत्युक्त्वा पूजयामास तां देवीं सर्वपूजितः ।। २८ ।।

ततस्तत्पूजनं चक्रुर्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।।

अनन्तश्चापि धर्मश्च मुनीन्द्राः सनकादयः ।।२९।।

सर्वे देवाश्च मनवो नृपा वा मानवादयः ।।

बभूव पूजिता नित्या सर्वलोकैः सरस्वती ।। 2.4.३० ।।

नारद उवाच ।।

पूजाविधानं स्तवनं ध्यानं कवचमीप्सितम् ।।

पूजोपयुक्तं नैवेद्यं पुष्पं वा चन्दनादिकम् ।। ३१ ।।

वद वेदविदां श्रेष्ठ श्रोतुं कौतूहलं मम ।।

वर्द्धते साम्प्रतं शश्वत्किमिदं श्रुतिसुन्दरम् ।। ३२ ।।

नारायण उवाच ।।

शृणु नारद वक्ष्यामि काण्वशाखोक्तपद्धतिम् ।।

जगन्मातुः सरस्वत्याः पूजाविधिसमन्विताम्।।३३।।

माघस्य शुक्लपञ्चम्यां विद्यारम्भदिनेऽपि च।।

पूर्वेऽह्नि संयमं कृत्वा तत्र स्यात्संयतः शुचिः ।।३४।।

स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा घटं संस्थाप्य भक्तितः।।

संपूज्य देवषट्कं च नैवेद्यादिभिरेव च।।३५।।

गणेशं च दिनेशं च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम्।।

संपूज्य संयतोऽग्रे च ततोऽभीष्टं प्रपूजयेत् ।। ३६ ।।

ध्यानेन वक्ष्यमाणेन ध्यात्वा बाह्यघटे बुधः ।।

ध्यात्वा पुनः षोडशोपचारैस्तां पूजयेद्व्रती ।।३७।।

पूजोपयुक्तं नैवेद्यं यद्यद्वेदे निरूपितम् ।।

वक्ष्यामि साम्प्रतं किञ्चिद्यथाऽधीतं यथाऽऽगमम् ।। ३८ ।।

नवनीतं दधि क्षीरं लाजांश्च तिललड्डुकान् ।।

इक्षुमिक्षुरसं शुक्लवर्णं पक्वगुडं मधु ।। ३९ ।।

स्वस्तिकं शर्करां शुक्लधान्यस्याक्षतमक्षतम्।।

अस्विन्नशुक्लधान्यस्य पृथुकं शुक्लमोदकम् ।। 2.4.४० ।।

घृतसैन्धवसंस्कारैर्हविष्यैर्व्यञ्जनैस्तथा ।।

यवगोधूमचूर्णानां पिष्टकं घृतसंस्कृ तम् ।। ४१ ।।

पिष्टकं स्वस्तिकस्यापि पक्वरम्भाफलस्य च ।।

परमान्नं च सघृतं मिष्टान्नं च सुधोपमम् ।। ४२ ।।

नारिकेलं तदुदकं केशरं मूलमार्द्रकम् ।।

पक्वरम्भाफलं चारु श्रीफलं बदरीफलम् ।।

कालदेशोद्भवं पक्वफलं शुक्लं सुसंस्कृतम् ।। ४३ ।।

सुगन्धि शुक्लपुष्पं च गन्धाढ्यं शुक्लचन्दनम् ।।

नवीनं शुक्लवस्त्रं च शङ्खं च सुमनोहरम् ।।

माल्यं च शुक्लपुष्पाणां मुक्ताहीरादिभूषणम् ।।। ।। ४४ ।।

यद्दृष्टं च श्रुतौ ध्यानं प्रशस्तं श्रुतिसुन्दरम् ।।

तन्निबोध महाभाग भ्रमभञ्जनकारणम् ।। ४५ ।।

सरस्वतीं शुक्लवर्णां सस्मितां सुमनोहराम् ।।

कोटिचन्द्रप्रभाजुष्टपुष्टश्रीयुक्तविग्रहाम् ।। ४६ ।।

वह्निशुद्धांशुकाधानां सस्मितां सुमनोहराम् ।।

रत्नसारेन्द्र खचितवरभूषणभूषिताम् ।। ४७ ।।

सुपूजितां सुरगणैर्ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ।।

वन्दे भक्त्या वन्दिता तां मुनीन्द्रमनुमानवैः ।। ४८।।

एवं ध्यात्वा च मूलेन सर्वं दत्त्वा विचक्षणः ।।

संस्तूय कवचं धृत्वा प्रणमेद्दण्डवद्भुवि ।। ४९ ।।

येषां स्यादिष्टदेवीयं तेषां नित्यं शुभं मुने ।।

विद्यारम्भे च सर्वेषां वर्षान्ते पञ्चमीदिने ।। 2.4.५० ।।

सर्वोपयुक्तमूलं च वैदिकाष्टाक्षरः परः ।।

येषां यदुपदेशो वा तेषां तन्मूलमेव च ।।

सरस्वती चतुर्थ्यन्तो वह्निजायान्त एव च ।। ५१ ।।

श्रीं ह्रीं सरस्वत्यै स्वाहा ।।

लक्ष्मीमायादिकं चैव मन्त्रोऽयं कल्पपादपः ।। ५२ ।।

पुरा नारायणश्चेमं वाल्मीकाय कृपानिधिः ।।

प्रददौ जाह्नवीतीरे पुण्यक्षेत्रे च भारते ।। ५३ ।।

भृगुर्ददौ च शुक्राय पुष्करे सूर्य्यपर्वणि ।।

चन्द्रपर्वणि मारीचो ददौ वाक्पतये मुदा ।। ५४ ।।

भृगवे च ददौ तुष्टो ब्रह्मा बदरिकाश्रमे ।।

आस्तीकाय जरत्कारुर्ददौ क्षीरोदसन्निधौ ।।

विभाण्डको ददौ मेरावृष्यशृङ्गाय धीमते ।। ५५ ।।

शिवः कणादमुनये गौतमाय ददौ मुने ।।

सूर्य्यश्च याज्ञवल्क्याय तथा कात्यायनाय च ।। ५६ ।।

शेषः पाणिनये चैव भरद्वाजाय धीमते ।।

ददौ शाकटायनाय सुतले बलिसंसदि ।। ५७ ।।

चतुर्लक्षजपेनैव मन्त्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम् ।।

यदि स्यात्सिद्धमन्त्रो हि बृहस्पतिसमो भवेत् ।। ५८ ।।

कवचं शृणु विप्रेन्द्र यद्दत्तं विधिना पुरा ।।

विश्वश्रेष्ठं विश्वजयं भृगवे गन्धमादने ।। ५९ ।।

भृगुरुवाच ।।

ब्रह्मन्ब्रह्मविदां श्रेष्ठ ब्रह्म ज्ञानविशारद ।।

सर्वज्ञ सर्वजनक सर्वपूजकपूजित ।। 2.4.६० ।।

सरस्वत्याश्च कवचं ब्रूहि विश्वजयं प्रभो ।।

अयातयाममन्त्राणां समूहो यत्र संयुतः ।। ६१ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि कवचं सर्वकामदम् ।।

श्रुतिसारं श्रुतिसुखं श्रुत्युक्तं श्रुतिपूजितम् ।। ६२ ।।

उक्तं कृष्णेन गोलोके मह्यं वृन्दावने वने ।।

रासेश्वरेण विभुना रासे वै रासमण्डले ।। ६३ ।।

अतीव गोपनीयं च कल्पवृक्षसमं परम् ।।

अश्रुताद्भुतमन्त्राणां समूहैश्च समन्वितम् ।। ६४ ।।

यद्धृत्वा पठनाद्ब्रह्मन्बुद्धिमांश्च बृहस्पतिः ।।

यद्धृत्वा भगवाञ्छुक्रः सर्वदैत्येषु पूजितः ।। ६५ ।।

पठनाद्धारणाद्वाग्ग्मी कवीन्द्रो वाल्मिकी मुनिः ।।

स्वायम्भुवो मनुश्चैव यद्धृत्वा सर्वपूजितः ।। ६६ ।।

कणादो गौतमः कण्वः पाणिनिः शाकटायनः ।।

ग्रन्थं चकार यद्धृत्वा दक्षः कात्यायनः स्वयम् ।। ६७ ।।

धृत्वा वेदविभागं च पुराणान्यखिलानि च ।।

चकार लीलामात्रेण कृष्णद्वैपायनः स्वयम् ।। ६८ ।।

शातातपश्च संवर्त्तो वसिष्ठश्च पराशरः ।।

यद्धृत्वा पठनाद्ग्रन्थं याज्ञवल्क्यश्चकार सः ।। ६९ ।।

ऋष्यशृङ्गो भरद्वाजश्चास्तीको देवलस्तथा ।।

जैगीषव्योऽथ जाबालि यद्धृत्वा सर्व पूजितः ।। 2.4.७० ।।

कवचस्यास्य विप्रेन्द्र ऋषिरेष प्रजापतिः ।।

स्वयं बृहस्पतिश्छन्दो देवो रासेश्वरः प्रभुः ।।७१।।

सर्वतत्त्वपरिज्ञाने सर्वार्थेऽपि च साधने ।।

कवितासु च सर्वासु विनियोगः प्रकीर्त्तितः ।। ७२ ।।

ॐ ह्रीं सरस्वत्यै स्वाहा शिरो मे पातु सर्वतः ।।

श्रीं वाग्देवतायै स्वाहा भालं मे सर्वदाऽवतु ।। ७३ ।।

ॐ सरस्वत्यै स्वाहेति श्रोत्रं पातु निरन्तरम् ।।

ॐ श्रीं ह्रीं भारत्यै स्वाहा नेत्रयुग्मं सदाऽवतु ।। ७४ ।।

ॐ ह्रीं वाग्वादिन्यै स्वाहा नासां मे सर्वतोऽवतु ।।

ह्रीं विद्याधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा श्रोत्रं सदाऽवतु ।। ।। ७५ ।।

ॐ श्रीं ह्रीं ब्राह्म्यै स्वाहेति दन्तपंक्तीः सदाऽवतु ।।

ऐमित्येकाक्षरो मन्त्रो मम कण्ठं सदाऽवतु ।। ७६ ।।

ॐ श्रीं ह्रीं पातु मे ग्रीवां स्कन्धं मे श्रीं सदाऽवतु ।।

श्रीं विद्याधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा वक्षः सदाऽवतु ।। ७७ ।।

ॐ ह्रीं विद्यास्वरूपायै स्वाहा मे पातु नाभिकाम् ।।

ॐ ह्रीं ह्रीं वाण्यै स्वाहेति मम पृष्ठं सदाऽवतु ।। ७८ ।।

ॐ सर्ववर्णात्मिकायै पादयुग्मं सदाऽवतु ।।

ॐ रागाधिष्ठातृदेव्यै सर्वाङ्गं मे सदाऽवतु।।७९।।

ॐ सर्वकण्ठवासिन्यै स्वाहा प्राच्यां सदाऽवतु ।।

ॐ ह्रीं जिह्वाप्रवासिन्यै स्वाहाऽग्नि दिशि रक्षतु ।। 2.4.८० ।।

ॐ ऐं ह्रीं श्रीं सरस्वत्यै बुधजनन्यै स्वाहा ।।

सततं मन्त्रराजोऽयं दक्षिणे मां सदाऽवतु ।। ८१ ।।

ॐ ह्रीं श्रीं त्र्यक्षरो मन्त्रो नैर्ऋत्यां मे सदाऽवतु ।।

कविजिह्वाग्रवासिन्यै स्वाहा मां वारुणेऽवतु ।। ८२ ।।

ॐ सदम्बिकायै स्वाहा वायव्ये मां सदाऽवतु ।।

ॐ गद्यपद्यवासिन्यै स्वाहा मामुत्तरेऽवतु ।। ८३ ।।

ॐ सर्वशास्त्रवासिन्यै स्वाहैशान्यां सदाऽवतु ।।

ॐ सर्वपूजितायै स्वाहा चोर्ध्वं सदाऽवतु ।। ८४ ।।

ऐं ह्रीं पुस्तकवासिन्यै स्वाहाऽधो मां सदाऽवतु ।।

ॐ ग्रन्थबीजरूपायै स्वाहा मां सर्वतोऽवतु ।। ८५ ।।

इति ते कथितं विप्र सर्वमन्त्रौघविग्रहम् ।।

इदं विश्वजयं नाम कवचं ब्रह्मरूपकम् ।। ८६ ।।

पुरा श्रुतं धर्मवक्त्रात्पर्वते गन्धमादने ।।

तव स्नेहान्मयाऽऽख्यातं प्रवक्तव्यं न कस्यचित् ।। ८७ ।।

गुरुमभ्यर्च्य विधिवद्वस्त्रालङ्कार चन्दनैः ।।

प्रणम्य दण्डवद्भूमौ कवचं धारयेत्सुधीः ।। ८८ ।।

पञ्चलक्षजपेनैव सिद्धं तु कवचं भवेत् ।।

यदि स्यात्सिद्धकवचो बृह स्पतिसमो भवेत ।। ८९ ।।

महावाग्मी कवीन्द्रश्च त्रैलोक्यविजयी भवेत् ।।

शक्नोति सर्वं जेतुं स कवचस्य प्रभावतः ।।2.4.९०।।

इदं ते काण्वशाखोक्तं कथितं कवचं मुने।।

स्तोत्रं पूजाविधानं च ध्यानं वै वन्दनं तथा।।९१।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे सरस्वतीकवचं नाम चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।

नारायण उवाच ।।

वाग्देवतायाः स्तवनं श्रूयतां सर्वकामदम् ।।

महामुनिर्याज्ञवल्क्यो येन तुष्टाव तां पुरा।।१।।

गुरुशापाच्च स मुनिर्हतविद्यो बभूव ह।।

तदाऽऽजगाम दुःखार्तो रविस्थानं च पुण्यदम् ।। २ ।।

संप्राप्य तपसा सूर्य्यं कोणार्के दृष्टिगोचरे ।।

तुष्टाव सूर्य्यं शोकेन रुरोद च पुनः पुनः ।। ३ ।।

सूर्य्यस्तं पाठयामास वेदवेदाङ्गमीश्वरः ।।

उवाच स्तुहि वाग्देवीं भक्त्या च स्मृतिहेतवे ।। ४ ।।

तमित्युक्त्वा दीननाथो ह्यन्तर्द्धानं जगाम सः ।।

मुनिः स्नात्वा च तुष्टाव भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।।५।।

याज्ञवल्क्य उवाच ।।

कृपां कुरु जगन्मातर्मामेवं हततेजसम्।।

गुरुशापात्स्मृतिभ्रष्टं विद्याहीनं च दुःखितम्।।६।।

ज्ञानं देहि स्मृतिं देहि विद्यां विद्याधिदेवते ।।

प्रतिष्ठां कवितां देहि शक्तिं शिष्यप्रबोधिकाम्।।७।।

ग्रन्थनिर्मितिशक्तिं च सच्छिष्यं सुप्रतिष्ठितम् ।।

प्रतिभां सत्सभायां च विचारक्षमतां शुभाम् ।। ८ ।।

लुप्तां सर्वां दैववशान्नवां कुरु पुनः पुनः ।।

यथाऽङ्कुरं जनयति भगवान्योगमायया ।। ९ ।।

ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतीरूपा सनातनी ।।

सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्ये नमो नमः ।। 2.5.१० ।।

यया विना जगत्सर्वं शश्वज्जीवन्मृतं सदा ।।

ज्ञानाघिदेवी या तस्यै सरस्वत्यै नमो नमः ।। ११ ।।

यया विना जगत्सर्वं मूकमुन्मत्तवत्सदा ।।

वागधिष्ठातृदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः ।। १२ ।।

हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोज सन्निभा ।।

वर्णाधिदेवी या तस्यै चाक्षरायै नमो नमः ।। १३ ।।

विसर्गबिन्दुमात्राणां यदधिष्ठानमेव च ।।

इत्थं त्वं गीयसे सद्भिर्भारत्यै ते नमो नमः ।।१४।।

यया विनाऽत्र संख्याकृत्संख्यां कर्त्तुं न शक्नुते ।।

कालसंख्यास्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ।। ।। १५ ।।

व्याख्यास्वरूपा या देवी व्याख्याधिष्ठातृदेवता ।।

भ्रमसिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः ।। १६ ।।

स्मृतिशक्ति ज्ञानशक्ति बुद्धिशक्तिस्वरूपिणी ।।

प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्या च तस्यै नमो नमः ।। १७ ।।

सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै ।।

बभूव जडवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्त्तुमक्षमः ।। १८।।

तदाऽऽजगाम भगवानात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः ।।

उवाच सत्तमं स्तोत्रं वाण्या इति विधिं तदा ।। १९ ।।

स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः ।।

चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्तमुत्तमम् ।। 2.5.२० ।।

यदाऽप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा ।।

बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः ।।२१।।

तदा त्वां च स तुष्टाव संत्रस्तः कश्यपाज्ञया।।

ततश्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रमभञ्जनम् ।। २२ ।।

व्यासः पुराणसूत्रं च समपृच्छत वाल्मिकिम् ।।

मौनीभूतः स सस्मार त्वामेव जगदंबिकाम् ।।२३।।

तदा चकार सिद्धान्तं त्वद्वरेण मुनीश्वरः ।।

स प्राप निर्मलं ज्ञानं प्रमादध्वंसकारणम् ।।२४।।

पुराणसूत्रं श्रुत्वा स व्यासः कृष्णकलोद्भवः।।

त्वां सिषेवे च दध्यौ च शतवर्षं च पुष्करे ।।

तदा त्वत्तो वरं प्राप्य स कवीन्द्रो बभूव ह ।।२५।।

तदा वै वेदभागं च पुराणानि चकार ह ।।

यदा महेन्द्रे पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं शिवा शिवम् ।। २६ ।।

क्षणं त्वामेव संचिन्त्य तस्यै ज्ञानं ददौ विभुः ।।

पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्रश्च बृहस्पतिम् ।। २७ ।।

दिव्यं वर्षसहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे ।।

तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यं वर्षसहस्रकम् ।।

उवाच शब्दशास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम् ।। २८ ।।

अध्यापिताश्च यैः शिष्या यैरधीतं मुनीश्वरैः ।।

ते च त्वां परिसंचिन्त्य प्रवर्त्तन्ते सुरेश्वरि ।। २९ ।।

त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रमनुमानवैः ।।

दैत्येन्द्रैश्च सुरैश्चापि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः ।। 2.5.३० ।।

जडीभूतः सहस्रास्यः पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः ।।

यां स्तोतुं किमहं स्तौमि तामेकास्येन मानवः ।।३१ ।।

इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यश्च भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।।

प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः ।। ३२ ।।

तदा ज्योतिस्त्वरूपा सा तेनादृष्टाऽप्युवाच तम् ।।

सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह ।। ३३ ।।

याज्ञवल्क्यकृतं वाणीस्तोत्रं यः संयतः पठेत् ।।

स कवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पतिसमो भवेत् ।। ३४ ।।

महामूर्खश्च दुर्मेधा वर्षमेकं च यः पठेत् ।।

स पण्डितश्च मेधावी सुकविश्च भवेद्ध्रुवम् ।।३५।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे याज्ञवल्क्योक्तवाणीस्तवनं नाम पञ्चमोऽध्यायः।। ।। ५ ।।

नारायण उवाच ।।

सरस्वती सा वैकुण्ठे स्वयं नारायणान्तिके ।।

गङ्गाशापेन कलया कलहाद्भारते सरित् ।। १ ।।

पुण्यदा पुण्यजननी पुण्यतीर्थस्वरूपिणी ।।

पुण्यवद्भिर्निषेव्या च स्थितिः पुण्यवतां मुने ।। २ ।।

तपस्विनां तपोरूपा तपस्याकाररूपिणी ।।

कृतपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी ।। ३ ।।

ज्ञाने सरस्वतीतोये गतं यैर्मानवैर्भुवि ।।

तेषां स्थितिश्च वैकुण्ठे सुचिरं हरिसंसदि ।। ४ ।।

भारते कृतपापश्च स्नात्वा तत्रैव लीलया ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके वसेच्चिरम् ।। ५ ।।

चतुर्दश्यां पौर्णमास्यामक्षयायां दिनक्षये ।।

ग्रहणे च व्यतीपातेऽन्यस्मिन्पुण्यदिनेऽपि च ।। ६ ।।

अनुषङ्गेण यः स्नाति हेलया श्रद्धयाऽपि वा ।।

सारूप्यं लभते नूनं वैकुण्ठे स हरेरपि ।। ७ ।।

सरस्वतीमन्त्रकं च मासमेकं तु यो जपेत् ।।

महामूर्खः कवीन्द्रश्च स भवेन्नात्र संशयः ।।८।।

नित्यं सरस्वतीतोये यः स्नात्वा मुण्डयेन्नरः ।।

न गर्भवासं कुरुते पुनरेव स मानवः ।। ९ ।।

इत्येवं कथितं किंचिद्भारतीगुणकीर्त्तनम्।।

सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। 2.6.१० ।।

सौतिरुवाच ।।

नारायणवचः श्रुत्वा नारदो मुनिसत्तमः ।।

पुनः पप्रच्छ सन्देहच्छेदं शौनक सत्वरम् ।। ११ ।।

नारद उवाच ।।

कथं सरस्वती देवी गङ्गाशापेन भारते ।।

कलया कलहेनैव समभूत्पुण्यदा सरित् ।।१२।।

श्रवणे श्रुतिसाराणां वर्द्धते कौतुकं मम ।।

कथामृतानां नो तृप्तिः केन श्रेयसि तृप्यते ।।१३।।

कथं शशाप सा गङ्गा पूजितां तां सरस्वतीम् ।।

शान्ता सत्त्वस्वरूपा च पुण्यदा सर्वदा नृणाम् ।।१४।।

तेजस्विन्योर्द्वयोर्वादकारणं श्रुतिसुन्दरम् ।।

सुदुर्लभं पुराणेषु तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।। १५ ।।

नारायण उवाच ।।

शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां पुरातनीम् ।।

यस्याः स्मरणमात्रेण सर्वपापात्प्रमुच्यते ।। १६ ।।

लक्ष्मीस्सरस्वती गङ्गा तिस्रो भार्य्या हरेरपि ।।

प्रेम्णा समास्तास्तिष्ठन्ति सततं हरिसन्निधौ ।। १७ ।।

चकार सैकदा गङ्गा विष्णोर्मुखनिरीक्षणम्।।

सस्मिता च सकामा च सकटाक्षं पुनः पुनः।।१८।।

विभुर्जहास तद्वक्त्रं निरीक्ष्य च मुदा क्षणम् ।।

क्षमां चकार तद्दृष्ट्वा लक्ष्मीर्नैव सरस्वती।।१९।।

बोधयामास तां पद्मा सत्त्वरूपा च सस्मिता ।।

क्रोधाविष्टा च सा वाणी न च शान्ता बभूव ह ।। 2.6.२० ।।

उवाच गङ्गां भर्त्तारं रक्तास्या रक्तलोचना ।।

कम्पिता कोपवेगेन शश्वत्प्रस्फुरिताधरा ।।२१।।

सरस्वत्युवाच ।।

सर्वत्र समताबुद्धिः सद्भर्तुः कामिनीः प्रति ।।

धर्मिष्ठस्य वरिष्ठस्य विपरीता खलस्य च ।। २२ ।।

ज्ञातं सौभाग्यमधिकं गंगायां ते गदाधर ।।

कमलायां च तत्तुल्यं न च किंचिन्मयि प्रभो ।।२३।।

गंगायाः पद्मया सार्द्धं प्रीतिश्चापि सुसम्मता ।।

क्षमां चकार तेनेदं विपरीतं हरिप्रिया ।। २४ ।।

किं जीवनेन मेऽत्रैव दुर्भगायाश्च साम्प्रतम् ।।

निष्फलं जीवनं तस्या या पत्युः प्रेमवञ्चिता ।।२५।।

त्वां सर्वेशं सत्त्वरूपं ये वदन्ति मनीषिणः ।।

ते च मूर्खा न वेदज्ञा न जानन्ति मतिं तव ।।२६।।

सरस्वतीवचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तां कोपसंयुताम् ।।

मनसा तु समालोच्य स जगाम बहिः सभाम् ।। २७ ।।

गते नारायणे गंगामवोचन्निर्भयं रुषा ।।

रागाधिष्ठातृ देवी सा वाक्यं श्रवणदुःसहम् ।। २८ ।।

हे निर्लज्जे सकामे त्वं स्वामिगर्वं करोषि किम् ।।

अधिकं स्वामिसौभाग्यं विज्ञापयितुमिच्छसि ।। २९ ।।

मानहानिं करिष्यामि तवाद्य हरिसन्निधौ ।।

किं करिष्यति ते कान्तो मम वै कान्तवल्लभे ।।2.6.३०।।

इत्येवमुक्त्वा गंगाया जिघृक्षुं केशमुद्यताम् ।।

वारयामास तां पद्मा मध्यदेशस्थिता सती ।। ३१ ।।

शशाप वाणी तां पद्मां महाकोपवती सती ।।

वृक्षरूपा सरिद्रूपा भविष्यसि न संशयः ।। ३२ ।।

विपरीतं यतो दृष्ट्वा किंचिन्नो वक्तुमर्हसि ।।

सन्तिष्ठसि सभामध्ये यथा वृक्षो यथा सरित् ।। ३३ ।।

शापं श्रुत्वा च सा देवी न शशाप चुकोप न ।।

तत्रैव दुःखिता तस्थौ वाणीं धृत्वा करेण च ।। ३४ ।।

अत्युद्धतां च तां दृष्ट्वा कोपप्रस्फुरितानना ।।

उवाच गंगा तां देवीं पद्मां पद्मविलोचना ।। ३९ ।।

गंगोवाच ।।

त्वमुत्सृज महोग्रां तां पद्मे किं मे करिष्यति ।।

वाग्दुष्टा वागधिष्ठात्री देवीयं कलहप्रिया ।। ३६ ।।

यावती योग्यताऽस्याश्च यावती शक्तिरेव वा ।।

तथा करोतु वादं च मया सार्द्धं सुदुर्मुखा ।। ३७ ।।

स्वबलं यन्मम बलं विज्ञापयितुमर्हतु ।।

जानन्तु सर्वे ह्युभयोः प्रभावं विक्रमं सति ।। ३८ ।।

इत्येवमुक्त्वा सा देवी वाण्यै शापं ददाविति ।।

सरित्स्वरूपा भवतु सा या त्वामशपद्रुषा ।। ३९ ।।

अधो मर्त्यं सा प्रयातु सन्ति यत्रैव पापिनः ।।

कलौ तेषां च पापांशं लभिष्यति न संशयः ।। 2.6.४० ।।

इत्येवं वचनं श्रुत्वा तां शशाप सरस्वती ।।

त्वमेव यास्यसि महीं पापिपापं लभिष्यसि ।। ४१ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवानाजगाम ह ।।

चतुर्भुजश्चतुर्भिश्च पार्षदैश्च चतुर्भुजैः ।। ४२ ।।

सरस्वतीं करे धृत्वा वासयामास वक्षसि ।।

बोधयामास सर्वज्ञः सर्वज्ञानं पुरातनम् ।। ४३ ।।

श्रुत्वा रहस्यं तासां च शापस्य कलहस्य च ।।

उवाच दुःखितास्ताश्च वाक्यं सामयिकं विभुः ।। ४४ ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

लक्ष्मि त्वं कलया गच्छ धर्मध्वजगृहं शुभे ।।

अयोनिसम्भवा भूमौ तस्य कन्या भविष्यसि ।। ४५ ।।

तत्रैव दैवदोषेण वृक्षत्वं च लभिष्यसि ।।

मदंशस्यासुरस्यैव शङ्खचूडस्य कामिनी ।। ४६ ।।

भूत्वा पश्चाच्च मत्पत्नी भविष्यसि न संशयः ।।

त्रैलोक्यपावनी नाम्ना तुलसीति च भारते ।। ४७ ।।

कलया च सरिद्भूत्वा शीघ्रं गच्छ वरानने ।।

भारतं भारतीशापान्नाम्ना पद्मावती भव ।। ४८ ।।

गङ्गे यास्यसि चांशेन पश्चात्त्वं विश्वपावनी ।।

भारतं भारतीशापात्पापदाहाय देहिनाम् ।। ४९ ।।

भगीरथस्य तपसा तेन नीता सुदुष्करात् ।।

नाम्ना भागीरथी पूता भविष्यसि महीतले ।। 2.6.५० ।।

मदंशस्य समुद्रस्य जाया जाये ममाज्ञया ।।

मत्त्कलांशस्य भूपस्य शन्तनोश्च सुरेश्वरि ।। ५१ ।।

गङ्गाशापेन कलया भारतं गच्छ भारति ।।

कलहस्य फलं भुङ्क्ष्व सपत्नीभ्यां सहाच्युते ।। ५२ ।।

स्वयं च ब्रह्मसदनं ब्रह्मणः कामिनी भव ।।

गङ्गा यातु शिवस्थानमत्र पद्मैव तिष्ठतु ।। ५३ ।।

शान्ता च् क्रोधरहिता मद्भक्ता मत्स्वरूपिणी ।।

महासाध्वी महाभागा सुशीला धर्मचारिणी ।। ५४ ।।

यदंशकलया सर्वा धर्मिष्ठाश्च पतिव्रताः ।।

शान्तरूपा सुशीलाश्च प्रतिविश्वेषु योषितः।। ५५ ।।

तिस्रो भार्य्यास्त्रयः श्यालास्त्रयो भृत्याश्च बान्धवाः ।।

ध्रुवं वेदविरुद्धाश्च न ह्येते मङ्गलप्रदाः ।। ५६ ।।

स्त्री पुंवच्च गृहे येषां गृहिणां स्त्रीवशः पुमान् ।।

निष्फलं जन्म वै तेषामशुभं च पदे पदे ।। ५७ ।।

मुखदुष्टा योनिदुष्टा यस्य स्त्री कलहप्रिया ।।

अरण्यं तेन गन्तव्यं महारण्यं गृहाद्वरम् ।। ५८ ।।

जनानां च स्थलानां च पुराणां प्राप्तिरेव च ।।

सततं सुलभा तत्र न तेषां तद्गृहेऽपि च ।। ५९ ।।

वरमग्नौ स्थितिर्हिंस्रजन्तूनां सन्निधौ सुखम् ।।

ततोऽपि दुःखं पुंसां च दुष्टस्त्रीसन्निधौ ध्रुवम् ।। 2.6.६० ।।

व्याधिज्वाला विषज्वाला वरं पुंसां वरानने ।।

दुष्टस्त्रीणां मुखज्वाला मरणादतिरिच्यते ।। ।। ६१ ।।

पुंसश्च स्त्रीजितस्येह जीवितं निष्फलं ध्रुवम् ।।

यदह्ना कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् ।। ६२ ।।

स निन्दितोऽत्र सर्वत्र परत्र नरकं व्रजेत् ।।

यशकीर्तिविहीनो यो जीवन्नपि मृतो हि सः ।। ६३ ।।

बह्वीनां च सपत्नीनां नैकत्र श्रेयसी स्थितिः ।।

एकभार्य्यः सुखी नैव बहुभार्य्यः कदाचन ।। ६४ ।।

गच्छ गंगे शिवस्थानं ब्रह्मस्थानं सरस्वति ।।

अत्र तिष्ठतु मद्देहे सुशीला कमलालया ।।६५।।

सुसाध्या यस्य पत्नी च सुशीला च पतिव्रता।।

इह स्वर्गसुखं तस्य धर्ममोक्षौ परत्र च।।६६।।

पतिव्रता यस्य पत्नी स च मुक्तः शुचिः सुखी ।।

जीवन्मृतोऽशुचिर्दुःखी दुश्शीलापतिरेव यः ।। ६७ ।।

इत्युक्त्वा जगतां नाथो विरराम च नारद ।।

अत्युच्चै रुरुदुर्देव्यः समालिङ्ग्य परस्परम् ।। ६८ ।।

ताश्च सर्वाः समालोच्य क्रमेणोचुः सदीश्वरम् ।।

कम्पिताः साश्रुनेत्राश्च शोकेन च भयेन च ।। ६९ ।।

सरस्वत्युवाच ।।

प्रायश्चित्तं देहि नाथ दुष्टायां जन्मशोधकम् ।।

सत्स्वामिना परित्यक्ताः कुत्र जीवन्ति काः स्त्रियः ।।2.6.७०।।

देहत्यागं करिष्यामि ध्रुवं योगेन भारते ।।

अत्युच्चतो निपतनं प्राप्तुमर्हति निश्चितम् ।।७१।।

गंगोवाच ।।

अहं केनापराधेन त्वया त्यक्ता जगत्पते ।।

देहत्यागं करिष्यामि निर्दोषाया वधं लभ ।। ७२ ।।

निर्दोषकामिनीत्यागं कुरुते यो जनो भवे ।।

स याति नरकं कल्पं किं ते सर्वेश्वरस्य वा ।। ७३ ।।

लक्ष्मीरुवाच ।।

नाथ सत्त्वस्वरूपस्त्वं कोपः कथमहो तव ।।

प्रसादं कुरु चास्मभ्यं सदीशस्य क्षमा वरा ।। ७४ ।।

भारतं भारतीशापाद्यास्यामि कलया यदि ।।

कतिकालं स्थितिस्तत्र कदा द्रक्ष्यामि ते पदम् ।।७५।।

दास्यन्ति पापिनः पापं मह्यं स्नानावगाहनात् ।।

केन तस्माद्विमुक्ताऽहमागमिष्यामि ते पदम्।।७६।।

कलया तुलसीरूपा धर्मध्वजसुता सती ।।

भूत्वा कदा लभिष्यामि त्वत्पादाम्बुजमच्युत ।। ७७ ।।

वृक्षरूपा भविष्यामि तदधिष्ठातृदेवता ।।

मामुद्धरिष्यसि कदा तन्मे ब्रूहि कृपानिधे ।। ७८ ।।

गंगा सरस्वतीशापाद्यदि यास्यति भारतम् ।।

शापेन मुक्ता पापाच्च कदा त्वां वा लभिष्यति ।। ७९ ।।

गंगाशापेन सा वाणी यदि यास्यति भारतम् ।।

कदा शापाद्विनिर्मुच्य लभिष्यति पदं तव ।। 2.6.८० ।।

तां वाणीं ब्रह्मसदनं गंगां वा शिवमन्दिरम् ।।

गन्तुं वदसि हे नाथ तत्क्षमस्व च ते वचः ।। ८१ ।।

इत्युक्त्वा कमला कान्तपदं धृत्वा ननाम च ।।

सुकेशैर्वेष्टयित्वा च रुरोद च पुनः पुनः ।।८२।।

उवाच पद्मनाभस्तां प्रभां कृत्वा स्ववक्षसि।।

ईषद्धासः प्रसन्नास्यो भक्तानुग्रहकारकः ।। ८३ ।।

नारायण उवाच ।।

त्वद्वाक्यमाचरिष्यामि स्ववाक्यं च सुरेश्वरि ।।

समतां च करिष्यामि शृणु तत्क्रममेव च ।। ८४ ।।

भारती यातु कलया सरिद्रूपा च भारतम् ।।

अर्द्धांशा ब्रह्मसदनं स्वयं तिष्ठतु मद्गृहे ।। ८५ ।।

भगीरथेन नीता सा गंगा यास्यति भारतम् ।।

पूतं कर्तुं त्रिभुवनं स्वयं तिष्ठतु मद्गृहे ।। ८६ ।।

तत्रैव चन्द्रमौलेश्च मौलिं प्राप्स्यति दुर्लभम् ।।

ततः स्वभावतः पूताऽप्यतिपूता भविष्यति ।। ८७ ।।

कलांशांशेन गच्छ त्वं भारते कमलोद्भवे ।।

पद्मावती सरिद्रूपा तुलसीवृक्षरूपिणी ।। ८८ ।।

कलेः पञ्चसहस्रे च गते वर्षे च मोक्षणम् ।।

युष्माकं सरितां भूयो मद्गृहे चागमिष्यथ ।। ।। ८९ ।।

सम्पदां हेतुभूता च विपत्तिः सर्वदेहिनाम् ।।

विना विपत्तिर्महिमा केषां पद्मे भवेद्भवे ।। 2.6.९० ।।

मन्मन्त्रोपासकानां च सतां स्नानावगाहनात् ।।

युष्माकं मोक्षणं पापात्पापिस्पर्शनहेतुकात् ।। ९१ ।।

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सन्त्यसंख्यानि सुन्दरि ।।

भविष्यन्ति च पूतानि मद्भक्तस्पर्शदर्शनात् ।। ९२ ।।

मन्मन्त्रोपासका भक्ता भ्रमन्ते भारते सति ।।

पूतं कर्त्तुं भारतं च सुपवित्रां वसुन्धराम् ।। ९३ ।।

मद्भक्ता यत्र तिष्ठन्ति पादं प्रक्षालयन्ति च ।।

तत्स्थानं च महातीर्थं सुपवित्रं भवेद्ध्रुवम् ।। ९४ ।।

स्त्रीघ्नो गोघ्नः कृतघ्नश्च ब्रह्मघ्नो गुरुतल्पगः ।।

जीवन्मुक्तो भवेत्पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात् ।। ९५ ।।

एकादशीविहीनश्च सन्ध्याहीनोऽपि नास्तिकः ।।

वृषवाहो भवेत्पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात् ।। ९६ ।।

असिजीवी मषीजीवी धावकः शूद्रयाजकः ।।

वृषवाहो भवेत्पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात् ।। ९७ ।।

विश्वासघाती मित्रघ्नो मिथ्यासाक्ष्यप्रदायकः ।।

न्यासहारी भवेत्पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात् ।। ९८ ।।

ऋणग्रस्तो वार्द्धुषिको जारजः पुंश्चलीपतिः ।।

पूतश्च पुंश्चलीपुत्रो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात् ।। ९९ ।।

शूद्राणां सूपकारश्च देवलो ग्रामयाजकः ।।

अदीक्षितो भवेत्पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात् ।। 2.6.१०० ।।

अश्वत्थघातकश्चैव मद्भक्तानां च निन्दकः ।।

अनिवेदितभोजी च पूतो मद्भक्तदर्शनात् ।। १०१ ।।

मातरं पितरं भार्य्यां भ्रातरं तनयं सुताम्।।

गुरोः कुलं च भगिनीं वंशहीनं च बान्धवम् ।। १०२ ।।

श्वश्रूं च श्वशुरं चैव यो न पुष्णाति नारद ।।

स महापातकी पूतो मद्भक्तस्पर्शदर्शनात् ।। १०३।।

देवद्रव्यापहारी च विप्रद्रव्यापहारकः ।।

लाक्षालोहरसानां च विक्रेता दुहितुस्तथा ।। १०४ ।।

महापातकिनश्चैते शूद्राणां शवदाहकाः ।।

भवेयुरेते पूताश्च मद्भक्तस्पर्शदर्शनात् ।। १०५ ।।

लक्ष्मीरुवाच ।।

भक्तानां लक्षणं ब्रूहि भक्तानुग्रहकारक ।।

येषां सन्दर्शनस्पर्शात्सद्यः पूता नराधमाः ।। १०६ ।।

हरिभक्तिविहीनाश्च महाहङ्कारसंयुताः ।।

स्वप्रशंसारता धूर्त्ताः शठा वै साधु निन्दकाः ।। १०७ ।।

पुनन्ति सर्वतीर्थानि येषां स्नानावगाहनात् ।।

येषां च पादरजसा पूता पादोदकान्मही ।। १०८ ।।

येषां सन्दर्शनं स्पर्शं देवा वाञ्छन्ति भारते ।।

सर्वेषां परमो लाभो वैष्णवानां समागमः ।। १०९ ।।

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।।

ते पुनन्त्युरुकालेन विष्णुभक्ताः क्षणादहो।। 2.6.११० ।।

सौतिरुवाच ।।

महालक्ष्मीवचः श्रुत्वा लक्ष्मीकान्तश्च सस्मितः।।

निगूढतत्त्वं कथितुमृषिश्रेष्ठोपचक्रमे ।। १११ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

भक्तानां लक्षणं लक्ष्मि गूढं श्रुतिपुराणयोः ।।

पुण्यस्वरूपं पापघ्नं सुखदं भुक्तिमुक्तिदम् ।। ११२ ।।

सारभूतं गोपनीयं न वक्तव्यं खलेषु च ।।

त्वां पवित्रां प्राणतुल्यां कथयामि निशामय ।। ११३ ।।

गुरुवक्त्राद्विष्णुमन्त्रो यस्य कर्णे विशेद्वरः ।।

वदन्ति वेदवेदाङ्गात्तं पवित्रं नरोत्तमम् ।। ११४ ।।

पुरुषाणां शतं पूर्वं पूतं तज्जन्ममात्रतः ।।

स्वर्गस्थं नरकस्थं वा मुक्तिं प्राप्नोति तत्क्षणात् ।। ११५ ।।

यैः कैश्चिद्यत्र वा जन्म लब्धं येषु च जंतुषु ।।

जीवन्मुक्तास्ते च पूता यान्ति काले हरेः पदम् ।। ११६ ।।

मद्भक्तियुक्तो मत्पूजानियुक्तो मद्गुणान्वितः ।। .

मद्गुणश्लाघनीयश्च मन्निविष्टश्च सन्ततम् ।। ११७ ।।

मद्गुणश्रुतिमात्रेण सानन्दः पुलकान्वितः ।।

सगद्गदः साश्रुनेत्रः स्वात्मविस्मृतिरेव च ।। ११८ ।।

न वाञ्छन्ति सुखं मुक्तिं सालोक्यादि चतुष्टयम् ।।

ब्रह्मत्वममरत्वं वा तद्वाञ्छा मम सेवने ।। ११९ ।।

इन्द्रत्वं च मनुत्वं च देवत्वं च सुदुर्लभम् ।।

स्वर्गराज्यादिभोगं च स्वप्नेऽपि न हि वाच्छति ।। 2.6.१२० ।।

ब्रह्माण्डानि विनश्यन्ति देवा ब्रह्मादयस्तथा ।।

कल्याणभक्तियुक्तश्च मद्भक्तो न प्रणश्यति ।। १२१ ।।

भ्रमन्ति भारते भक्ता लब्ध्वा जन्म सुदुर्लभम् ।।

तेऽपि यान्ति महीं पूतां कृत्वा तीर्थं ममालयम् ।। १२२ ।।

इत्येतत्कथितं सर्वं कुरु पद्मे यथोचितम् ।।

तदाज्ञाताश्च ताश्चक्रुर्हरिस्तस्थौ सुखासने ।। १२३ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे सरस्वत्युपाख्यानं नाम षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।

वर्गः:ब्रह्मवैवर्तपुराणम्

नारायण उवाच ।।

पुण्यक्षेत्रे ह्याजगाम भारते सा सरस्वती ।।

गङ्गाशापेन कलया स्वयं तस्थौ हरेः पदे ।। १ ।।

भारती भारतं गत्वा ब्राह्मी च ब्रह्मणः प्रिया ।।

वागधिष्ठातृदेवी सा तेन वाणी च कीर्त्तिता ।। २ ।।

सर्वं विश्वं परिव्याप्य स्रोतस्येव हि दृश्यते ।।

हरिः सरस्सु तस्येयं तेन नाम्ना सरस्वती ।। ३ ।।

सरस्वती नदी सा च तीर्थरूपाऽतिपावनी ।।

पापिपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी ।। ४ ।।

पश्चाद्भगीरथानीता महीं भागीरथी शुभा ।।

समाजगाम कलया वाणीशापेन नारद ।। ५ ।।

तत्रैव समये तां च दधार शिरसा शिवः ।।

वेगं सोढुमशक्ताया भुवः प्रार्थनया विभुः ।। ६ ।।

पद्मा जगाम कलया सा च पद्मावती नदी ।।

भारतं भारतीशापात्स्वयं तस्थौ हरेः पदे ।। ७ ।।

ततोऽन्यया सा कलया चालभज्जन्म भारते ।।

धर्मध्वजसुता लक्ष्मीर्विख्याता तुलसीति च ।। ८ ।।

पुरा सरस्वतीशापात्तत्पश्चाद्धरिशापतः ।।

बभूव वृक्षरूपा सा कलया विश्वपावनी ।। ९ ।।

कलेः पञ्चसहस्रं च वर्षं स्थित्वा च भारते ।।

जग्मुस्ताश्च सरिद्रूपं विहाय श्रीहरेः पदम् ।। 2.7.१० ।।

यानि सर्वाणि तीर्थानि काशीं वृन्दावनं विना ।।

यास्यन्ति सार्द्धं ताभिश्च हरेर्वैकुण्ठमाज्ञया ।। ११ ।।

शालग्रामो हरेर्मूर्त्तिर्जगन्नाथश्च भारतम्।।

कलेर्दशसहस्रान्ते ययौ त्यक्त्वा हरेः पदम् ।। १२ ।।

वैष्णवाश्च पुराणानि शङ्खाश्च श्राद्धतर्पणम् ।।

वेदोक्तानि च कर्माणि ययुस्तैः सार्द्धमेव च ।। १३ ।।

हरिपूजा हरेर्नाम तत्कीर्त्तिगुणकीर्त्तनम् ।।

वेदाङ्गानि च शास्त्राणि ययुस्तैः सार्द्धमेव च ।। १४ ।।

सत्त्वं च सत्यं धर्मश्च वेदाश्च ग्राम्यदेवताः ।।

व्रतं तपस्याऽनशनं ययुस्तैः सार्द्धमेव च ।। १५।।

वामाचाररताः सर्वे मिथ्याकापट्यसंयुताः।।

तुलसीवर्जिता पूजा भविष्यति ततः परम् ।। १६ ।।

एकादशीविहीनाश्च सर्वे धर्मविवर्जिताः ।।

हरिप्रसङ्गविमुखा भविष्यन्ति ततः परम् ।। १७ ।।

शठाः क्रूरा दाम्भिकाश्च महाहङ्कारसंयुताः ।।

चौराश्च हिंसकाः सर्वे भविष्यन्ति ततः परम् ।। १८ ।।

पुंसां भेदस्तथा स्त्रीणां विवाहो वादनिर्णयः ।।

स्वस्वामिभेदो वस्तूनां न भविष्यत्यतः परम् ।। १९ ।।

सर्वे जनाः स्त्रीवशाश्च पुंश्चल्यश्च गृहे गृहे ।।

तर्जनैर्भर्त्सनैः शश्वत्स्वामिनं ताडयन्ति च ।। 2.7.२० ।।

गृहेश्वरी च गृहिणी गृही भृत्याधिकोऽधमः ।।

चेटीभृत्यासमा वध्वः श्वश्रूश्च श्वशुरस्तथा ।। २१ ।।

कर्त्तारो बलिनो गेहे योनिसम्बन्धिबान्धवाः ।।

विद्यासम्बन्धिभिः सार्द्धं सम्भाषाऽपि न विद्यते।।२२।।

यथा परिचिता लोकास्तथा पुंसश्च बान्धवाः ।।

सर्वकर्माक्षमाः पुंसो योषितामाज्ञया विना ।। २३ ।।

ब्रह्मक्षत्त्रियविट्शूद्रा जात्या चारविनिर्णयः ।।

संध्या च यज्ञसूत्रं च भावलुप्तं न संशयः ।। २४ ।।

म्लेच्छाचारा भविष्यन्ति वर्णाश्चत्वार एव च ।।

म्लेच्छशास्त्रं पठिष्यन्ति स्वशास्त्राणि विहाय ते ।।

ब्रह्मक्षत्रविशां वंशाः शूद्राणां सेवकाः कलौ ।। २५ ।।

सूपकारा भविष्यन्ति धावका वृषवाहकाः ।।

सत्यहीना जनाः सर्वे सस्यहीना च मेदिनी ।। २६ ।।

फलहीनाश्च तरवोऽपत्यहीनाश्च योषितः ।।

क्षीरहीनास्तथा गावः क्षीरं सर्पिर्विवर्जितम् ।। २७ ।।

दम्पती प्रीतिहीनौ च गृहिणः सुखवर्जिताः ।।

प्रतापहीना भूपाश्च प्रजाश्च करपीडिताः ।। २८ ।।

जलहीना नदा नद्यो दीर्घिकाः कन्दरादयः ।।

धर्महीना पुण्यहीना वर्णाश्चत्वार एव च ।। २९ ।।

लक्षेषु पुण्यवान्कोऽपि न तिष्ठति ततः परम् ।।

कुत्सिता विकृताकारा नरा नार्य्यश्च बालकाः ।। 2.7.३० ।।

कुवार्त्ताः कुत्सितपथा भविष्यन्ति ततः परम् ।।

केचिद्ग्रामाश्च नगरा नरशून्या भयानकाः ।।३१।।

केचित्स्वल्पकुटीरेण नरेण च समन्विताः ।।

अरण्यानि भविष्यन्ति ग्रामेषु नगरेषु च ।। ३२ ।।

अरण्यवासिनः सर्वे जनाश्च करपीडिताः ।।

सस्यानि च भविष्यन्ति तडागेषु नदीषु च ।। ३३ ।।

क्षेत्राणि सस्यहीनानि प्रकृष्टान्यर्थतः परम् ।।

हीनाः प्रकृष्टा धनिनो बलदर्पसमन्विताः ।।३४।।

प्रकृष्टवंशजा हीना भविष्यन्ति कलौ युगे ।।

अलीकवादिनो धूर्त्ताः शठा वै सत्यवादिनः ।।३५।।

पापिनः पुण्यवन्तश्चाप्यशिष्टः शिष्ट एव च ।।

जितेन्द्रिया लम्पटाश्च पुंश्चल्यश्च पतिव्रताः।।३६।।

तपस्विनः पातकिनो विष्णुभक्ता अवैष्णवाः ।।

हिंसकाश्च दयायुक्ताश्चौराश्च नरघातिनः।।३७।।

भिक्षुवेषधरा धूर्त्ता निन्दन्त्युपहसन्ति च ।।

भूतादिसेवानिपुणा जनानां मोदकारिणः ।। ३८ ।।

पूजितास्ते भविष्यन्ति वञ्चका ज्ञानदुर्बलाः ।।

वामना व्याधियुक्ताश्च नरा नार्य्यश्च सर्वतः ।। ३९ ।।

अल्पायुषो जरायुक्ता यौवनेषु कलौ युगे ।।

पलिता षोडशे वर्षे महावृद्धास्तु विंशतौ।।2.7.४०।।

अष्टवर्षा च युवती रजोयुक्ता च गर्भिणी ।।

वत्सरान्ते प्रसूता स्त्री षोडशेन जरान्विता ।। ४१ ।।

एताः काश्चित्सहस्रेषु वन्ध्याश्चापि कलौ युगे ।।

कन्याविक्रयिणः सर्वे वर्णाश्चत्वार एव च ।। ४२ ।।

मातृजायावधूनां च जारोपार्जनतत्पराः ।।

कन्यानां भगिनीनां च जारोपार्जनजीविनः।।४३।।

हरेर्नाम्नां विक्रयिणो भविष्यन्ति कलौ युगे ।।

स्वयमुत्सृज्य दानं च कीर्तिवर्द्धनहेतवे ।।४४।।

तत्पश्चान्मनसाऽऽलोच्य स्वयमुल्लङ्घयिष्यति ।।

देववृत्तिं ब्रह्मवृत्तिं वृत्तिं गुरुकुलस्य च ।।४५।।

स्वदत्तां परदत्तां वा सर्वमुल्लङ्घयिष्यति ।।

कन्यकागामिनः केचित्केचिच्छ्वश्र्वभिगामिनः ।। ४६ ।।

केचिद्वधूगामिनश्च केचित्सर्वत्रगामिनः ।।

भगिनीगामिनः केचित्सपत्नीमा तृगामिनः ।। ४७ ।।

भ्रातृजायागामिनश्च भविष्यति कलौ युगे ।।

अगम्यागमनं चैव करिष्यन्ति गृहे गहे ।। ४८ ।।

आत्मयोनिं परित्यज्य विहरिष्यन्ति सर्वतः ।।

पत्नीनां निर्णयो नास्ति भर्तॄणां च कलौ युगे।।४९।।

प्रजानां चैव वस्तूनां ग्रामाणां च विशेषतः।।

अलीकवादिनः सर्वे सर्वे चौर्यार्थलम्पटाः ।। 2.7.५० ।।

परस्परं हिंसकाश्च सर्वे च नरघातिनः ।।

ब्रह्मक्षत्रविशां वंशा भविष्यन्ति च पापिनः ।। ५१ ।।

लाक्षालोहरसानां च व्यापारं लवणस्य च ।।

वृषवाहा विप्रवंशाः शूद्राणां शवदाहिनः ।।९२।।

शूद्रान्नभोजिनः सर्वे सर्वे च वृषलीरताः ।।

पञ्चपर्वपरित्यक्ताः कुहूरात्रिषु भोजिनः ।। ५३ ।।

यज्ञसूत्रविहीनाश्च सन्ध्याशौचविहीनकाः ।। ५४ ।।

पुंश्चली वार्धुषाऽवीरा कुट्टिनी च रजस्वला।।

विप्राणां रन्धनागारे भविष्यन्ति च पाचिकाः ।।५५।।

अन्नानां निर्णयो नास्ति योनीनां च विशेषतः ।।

आश्रमाणां जनानां च सर्वे म्लेच्छाः कलौ युगे ।। ५६ ।।

एवं कलौ संप्रवृत्ते सर्वे म्लेच्छमया भवे ।।

हस्तप्रमाणे वृक्षे चाङ्गुष्ठमाने च मानवे ।। ५७ ।।

विप्रस्य विष्णुयशसः पुत्रः कल्की भविष्यति ।।

नारायणकलांशश्च भगवान्बलिनां बली ।। ५८ ।।

दीर्घेण करवालेन दीर्घघोटकवाहनः ।।

म्लेच्छशून्यां च पृथिवीं त्रिरात्रेण करिष्यति ।। ५९ ।।

निर्म्लेच्छां वसुधां कृत्वा चान्तर्द्धानं करिष्यति ।।

अराजका च वसुधा दत्युग्रस्ता भविष्यति ।। 2.7.६० ।।

स्थूलप्रमाणं षड्रात्रं वर्षाधाराप्लुता मही ।।

लोकशून्या वृक्षशून्या गृहशून्या भविष्यति ।। ६१ ।।

ततश्च द्वादशादित्याः करिष्यन्त्युदयं मुने ।।

प्राप्नोति शुष्कतां पृथ्वी समा तेषं च तेजसा ।। ६२ ।।

कलौ गते च दुर्द्धर्षे संप्रवृत्ते कृते युगे ।।

तपस्सत्यसमायुक्तो धर्मः पूर्णो भविष्यति ।। ६३ ।।

तपस्विनश्च धर्मिष्ठा वेदज्ञा ब्राह्मणा भुवि ।।

पतिव्रताश्च धर्मिष्ठा योषितश्च गृहे गृहे ।। ६४ ।।

राजानः क्षत्रियाः सर्वे विप्रभक्ताः स्वधर्मिणः ।।

प्रतापवन्तो धर्मिष्ठाः पुण्यकर्मरताः सदा ।। ६५ ।।

वैश्या वाणिज्यनिरता विप्रभक्ताश्च धार्मिकाः ।।

शूद्राश्च पुण्यशीलाश्च धर्मिष्ठा विप्रसेविनः ।। ६६ ।।

विप्रक्षत्त्रविशां वंशा विष्णुयज्ञपरायणाः ।।

विष्णुमन्त्ररताः सर्वे विष्णुभक्ताश्च वैष्णवाः ।। ६७ ।।

श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञा धर्मज्ञा ऋतुगामिनः ।।

लेशो नास्ति ह्यधर्माणां धर्मपूर्णे कृते युगे।।६८।।

धर्मस्त्रिपाच्च त्रेतायां द्विपाच्च द्वापरे स्मृतः।।

कलौ प्रवृत्ते पादात्मा सर्वलोपस्ततः परम् ।। ६९ ।।

वाराः सप्त यथा विप्र तिथयः षोडश स्मृताः ।।

यथा द्वादश मासाश्च ऋतवश्च षडेव हि ।। 2.7.७० ।।

द्वौ पक्षौ चायने द्वे च चतुर्भिः प्रहरैर्दिनम् ।।

चतुर्भिः प्रहरे रात्रिर्मासस्त्रिंशद्दिनैस्तथा ।। ७१ ।।

वर्षः पञ्चविधो ज्ञेयः कालसंख्यां निबोध मे ।।

यथा चायान्ति यान्त्येव तथा युगचतुष्टयम् ।। ७२ ।।

वर्षे पूर्णे नराणां च देवानां च दिवानिशम् ।।

शतत्रये षष्ट्यधिके नराणां च युगे गते ।।

देवानां च युगो ज्ञेयः कालसंख्याविदां मतः ।। ७३ ।।

मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः ।।

मन्वतरसमं ज्ञेयं चेन्द्रायुः परिकीर्तितम् ।। ७४ ।।

अष्टाविंशतिमे चेन्द्रे गते ब्राह्मं दिवानिशम् ।।

अष्टोत्तरे वर्षशते गते पातो विधेर्भवेत् ।। ७५ ।।

प्रलयः प्राकृतो ज्ञेयस्तत्रादृष्टा वसुन्धरा ।।

जलप्लुतानि विश्वानि ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।।७६।।

ऋषयो जीविनः सर्वे लीनाः कृष्णे परात्परे ।।

तत्रैव प्रकृतिर्लीना तेन प्राकृतिको लयः ।। ७७ ।।

लये प्राकृतिकेऽतीते पाते च ब्रह्मणो मुने ।।

निमेषमात्रः कालश्च कृष्णस्य परमात्मनः ।। ७८ ।।

एवं नश्यन्ति सर्वाणि ब्रह्माण्डान्यखिलानि च ।।

स्थितौ गोलोकवैकुण्ठौ श्रीकृष्णश्च सपार्षदः ।। ७९ ।।

निमेषमात्रः प्रलयो यत्र विश्वं जलप्लुतम् ।।

निमेषानन्तरे काले पुनः सृष्टिः क्रमेण च ।। 2.7.८० ।।

एवं कतिविधा सृष्टिर्लयः कतिविधोऽपि वा ।।

कतिकृत्वो गतायातः संख्यां जानाति कः पुमान् ।। ८१ ।।

सृष्टीनां च कलानां च ब्रह्माण्डानां च नारद ।।

ब्रह्मादीनां च विध्यण्डे संख्यां जानाति कः पुमान् ।।८२।।

ब्रह्माण्डानां च सर्वेषामीश्वरश्चैक एव सः ।।

सर्वेषां परमात्मा च श्रीकृष्णः प्रकृतेः परः ।। ८३ ।।

ब्रह्मादयश्च तस्यांशास्तस्यांशश्च महाविराट् ।।

तस्यांशश्च विराट् क्षुद्रस्तस्यांशा प्रकृतिः स्मृता ।। ८४ ।।

स च कृष्णो द्विधाभूतो द्विभुजश्च चतुर्भुजः ।।

चतुर्भुजश्च वैकुण्ठे गोलोके द्विभुजः स्वयम् ।। ८५ ।।

ब्रह्मादितृणपर्य्यन्तं सर्वं प्राकृतिकं भवेत् ।।

यद्यत्प्राकृतिकं सृष्टं सर्वं नश्वरमेव च ।। ८६ ।।

विद्ध्येकं सृष्टिमूलं तत्सत्यं नित्यं सनातनम् ।।

स्वेच्छामयं परं ब्रह्म निर्लिप्तं निर्गुणं परम् ।। ८७ ।।

निरुपाधिं निराकारं भक्तानुग्रहविग्रहम् ।।

अतीव कमनीयं च नवीनघनसन्निभम्।।८८।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं गोपवेषं किशोरकम् ।।

सर्वज्ञं सर्वसेव्यं च परमात्मानमीश्वरम् ।। ८९ ।।

करोति धाता ब्रह्माण्डं ज्ञानात्मा कम लोद्भवः ।।

शिवो मृत्युञ्जयश्चैव संहर्त्ता सर्वतत्त्ववित् ।। 2.7.९० ।।

यस्य ज्ञानाद्यत्तपसा सर्वेशस्तत्समो महान् ।।

महाविभूतियुक्तश्च सर्वज्ञः सर्वदा स्वयम् ।। ९१ ।।

सर्वव्यापी सर्वपाता स दाता सर्वसम्पदाम् ।।

विष्णुः सर्वेश्वरः श्रीमान्यस्य ज्ञानाज्जगत्पतिः ।। ९२ ।।

महामाया च प्रकृतिः सर्वशक्तिमतीश्वरी ।।

यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा यद्भक्त्या यस्य सेवया ।। ९३ ।।

सावित्री वेदमाता च वेदाधिष्ठातृदेवता ।।

पूज्या द्विजानां वेदज्ञा यज्ञाद्यस्याश्च सेवया ।। ९४ ।।

सर्वविद्याधिदेवी सा पूज्या च विदुषां पुरा ।।

यत्सेवया यत्तपसा यस्य ज्ञानात्सरस्वती ।। ९५ ।।

यत्सेवया यत्तपसा प्रदात्री सर्वसंपदाम् ।।

धनसस्याधिदेवी सा महालक्ष्मीः सनातनी ।। ९६ ।।

यत्सेवया यत्तपसा सर्वविश्वेषु पूजिता ।।

सर्वग्रामाधिदेवी सा सर्वसम्पत्प्रदा यिनी ।। ९७ ।।

सर्वेश्वरी सर्ववन्द्या सर्वेशं प्राप या पतिम् ।।

सर्वस्तुता च सर्वज्ञा दुर्गा दुर्गतिनाशिनी ।। ९८ ।।

कृष्णवामांशसम्भूता कृष्णप्रेमाधिदेवता ।।

कृष्णप्राणाधिका प्रेम्णा राधिका कृष्णसेवया ।। ९९ ।।

सर्वाधिकं च रूपं च सौभाग्यं मानगौरवम् ।।

कृष्णवक्षस्थलस्थानं पत्नीत्वं प्राप सेवया ।। 2.7.१०० ।।

तपश्चकार सा पूर्वं शतशृङ्गे च पर्वते ।।

दिव्यं युगसहस्रं च निराहाराऽतिकर्शिता ।। १०१ ।।

कृशां निःश्वासरहितां दृष्ट्वा चन्द्रकलोपमाम् ।।

कृष्णो वक्षःस्थले कृत्वा रुरोद कृपया विभुः ।। ।।१०२।।

वरं तस्यै ददौ सारं सर्वेषामपि दुर्लभम् ।।

मम वक्षःस्थले तिष्ठ मयि ते भक्तिरस्त्विति ।। १०३ ।।

सौभाग्येन च मानेन प्रेम्णा वै गौरवेण च ।।

त्वं मे श्रेष्ठा परं प्रेम्णा ज्येष्ठा त्वं सर्वयोषिताम् ।। १०४ ।।

वरिष्ठा च गरिष्ठा च संस्तुता पूजिता मया ।।

सन्ततं तव साध्योऽहं बाध्यश्च प्राणवल्लभे ।। १०५ ।।

इत्युक्त्वा जगतां नाथश्चक्रे तच्चेतनां ततः ।।

सपत्नीरहितां तां च चकार प्राणवल्लभाम् ।। १०६ ।।

येषां या याश्च देव्यो वै पूजितास्तस्य सेवया ।।

तपस्या यादृशी यासां तासां तादृक्फलं मुने ।। १०७ ।।

दिव्यं वर्षसहस्रं च तपस्तप्त्वा हिमालये ।।

दुर्गा च तत्पदं ध्यात्वा सर्वपूज्या बभूव ह ।। १०८ ।।

सरस्वती तपस्तप्त्वा पर्वते गन्धमादने ।।

लक्षवर्षं च दिव्यं च सर्ववन्द्या बभूव सा ।। १०९ ।।

लक्ष्मीर्युगशतं दिव्यं तपस्तप्त्वा च पुष्करे ।।

सर्वसम्पत्प्रदात्री सा चाभवत्तस्य सेवया ।।2.7.११० ।।

सावित्री मलये तप्त्वा द्विजपूज्या बभूव सा ।।

षष्टिवर्षसहस्रं च दिव्यं ध्यात्वा च तत्पदम् ।।१११।।

शतमन्वन्तरं तप्तं शंकरेण पुरा विभो ।।

शतमन्वन्तरं चैव ब्रह्मणा तस्य भक्तितः ।। ११२ ।।

शतमन्वन्तरं विष्णुस्तप्त्वा पाता बभूव ह ।।

शतमन्वन्तरं धर्मस्तप्त्वा पूज्यो बभूव ह ।।११३।।

मन्वन्तरं तपस्तेपे शेषो भक्त्या च नारद ।।

मन्वन्तरं च सूर्य्यश्च शक्रश्चन्द्रस्तथा गुरुः ।। ११४ ।।

दिव्यं शतयुगं चैव वायुस्तप्त्वा च भक्तितः ।।

सर्वप्राणः सर्वपूज्यः सर्वाधारो बभूव सः ।।११५।।

एवं कृष्णस्य तपसा सर्वे देवाश्च पूजिताः ।।

मुनयो मानवा भूपा ब्राह्मणाश्चैव पूजिताः ।। ११६ ।।

एवं ते कथितं सर्वं पुराणं च तथाऽऽगमम् ।।

गुरुवक्त्राद्यथा ज्ञातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। ११७ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारद नारायणसंवादे युगतन्माहात्म्यमन्वन्तरकालेश्वरगुणनिरूपणं नाम सप्तमोऽध्यायः ।। ७ ।।

नारद उवाच ।।

हरेर्निमेषमात्रेण ब्रह्मणः पात एव च ।।

तस्य पाते प्राकृतिकः प्रलयः परिकीर्त्तितः ।। १ ।।

प्रलये प्राकृते चोक्तं तत्रादृष्टा वसुन्धरा ।।

जलप्लुतानि विश्वानि सर्वे लीना हराविति ।। २ ।।

वसुन्धरा तिरोभूता कुत्र वा तत्र तिष्ठति ।।

सृष्टेर्विधानसमये साऽऽविर्भूता कथं पुनः ।। ३ ।।

कथं बभूव सा धन्या मान्या सर्वाश्रया जया ।।

तस्याश्च जन्मविस्तारं वद मङ्गलकारणम् ।। ४ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

सर्वादिसृष्टौ सर्वेषां जन्म कृष्णादिति श्रुतिः ।।

आविर्भावस्तिरोभावः सर्वेषु प्रलयेषु च ।।५।।

श्रूयतां वसुधाजन्म सर्वमंगलमंगलम् ।।

विघ्ननिघ्नं परं पाप नाशनं पुण्यवर्द्धनम् ।। ६ ।।

अहो केचिद्वदन्तीति मधुकैटभमेदसा ।।

बभूव वसुधा धन्या तद्विरुद्धमतं शृणु ।। ७ ।।

ऊचतुस्तौ पुरा विष्णुं तुष्टौ युद्धेन तेजसा ।।

आवां जहि न यत्रोर्वी पयसा संवृतेति च ।। ८ ।।

तयोर्जीवनकालेन प्रत्यक्षा च भवेत्स्फुटम् ।।

ततो बभूव मेदश्च मरणानन्तरं तयोः ।। ९ ।।

मेदिनीति च विख्यातेत्युक्ता यैस्तन्मतं शृणु ।।

जलधौता कृशा पूर्वं वर्द्धिता मेदसा यतः ।। 2.8.१० ।।

कथयामि च तज्जन्म सार्थकं सर्वसम्मतम् ।।

पुरा श्रुतं च श्रुत्युक्तं धर्मवक्त्राच्च पुष्करे ।। ११ ।।

महाविराट्शरीरस्य जलस्थस्य चिरं स्फुटम् ।।

मलो बभूव कालेन सर्वांगव्यापको ध्रुवम् ।। १२ ।।

स च प्रविष्टः सर्वेषां तल्लोम्नां विवरेषु च ।।

कालेन महता तस्माद्बभूव वसुधा मुने ।।१३।।

प्रत्येकं प्रतिलोम्नां च स्थिता कूपेषु सा स्थिरा ।।

आविर्भूता तिरोभूता सा चला च पुनः पुनः ।। १४ ।।

आविर्भूता सृष्टिकाले तज्जलात्पर्य्युपस्थिता ।।

प्रलये च तिरोभूता जलाभ्यन्तरवस्थिता ।। १५ ।।

प्रतिविश्वेषु वसुधा शैलकाननसंयुता ।।

सप्तसागरसंयुक्ता सप्तद्वीपमिता सती ।। १६ ।।

हिमाद्रिमेरुसंयुक्ता ग्रहचन्द्रार्कसंयुता ।।

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च सुरैर्लोकैस्तथा नुता ।। १७ ।।

पुण्यतीर्थसमायुक्ता पुण्यभारतसंयुता ।।

काञ्चनीभूमिसंयुक्ता सर्वदुर्गसमन्विता ।। १८ ।।

पातालाः सप्त तदधस्तदूर्ध्वे ब्रह्मलोककः ।।

ध्रुवलोकश्च तत्रैव सर्वं विश्वं च तत्र वै ।। १९ ।।

एवं सर्वाणि विश्वानि पृथिव्यां निर्मितानि वै ।।

ऊर्ध्वं गोलोकवैकुण्ठौ नित्यौ विश्वपरौ च तौ ।। 2.8.२० ।।

नश्वराणि च विश्वानि कृत्रिमाकृत्रिमाणि च ।।

प्रलये प्राकृते ब्रह्मन्ब्रह्मणश्च निपातने ।। २१ ।।

महाविराडादिसृष्टौ सृष्टः कृष्णेन चात्मना ।।

नित्ये स्थितः स प्रलये काष्ठाकाशेश्वरैः सह ।। २२ ।।

क्षित्यधिष्ठातृदेवी सा वाराहे पूजिता सुरैः ।।

मनुभिर्मुनिभिर्विप्रैर्गन्धर्वादिभिरेव च ।। २३ ।।

विष्णोर्वराहरूपस्य पत्नी सा श्रुतिसम्मता ।।

तत्पुत्रो मंगलो ज्ञेयः सुयशा मंगलात्मजः ।। २४ ।।

नारद उवाच ।।

पूजिता केन रूपेण वाराहे च सुरैर्मही ।।

वराहेण च वाराही सर्वैः सर्वाश्रया सती ।। २५ ।।

तस्याः पूजाविधानं चाप्यधश्चोद्धरणक्रमम् ।।

मंगलं मंगलस्यापि जन्मव्यासं वद प्रभो ।। २६ ।।

नारायण उवाच ।।

वाराहे च वराहश्च ब्रह्मणा संस्तुतः पुरा ।।

उद्दधार महीं हत्वा हिरण्याक्षं रसातलात् ।। २७ ।।

जले तां स्थापयामास पद्मपत्रं यथाऽर्णवे ।।

तत्रैव निर्ममे ब्रह्मा सर्वं विश्वं मनोहरम् ।। २८ ।।

दृष्ट्वा तदधि देवीं च सकामां कामुको हरिः ।।

वराहरूपी भगवान्कोटिसूर्य्यसमप्रभः ।। २९ ।।

कृत्वा रतिकरीं शय्यां मूर्त्तिं च सुमनोहराम् ।।

क्रीडां चकार रहसि दिव्यवर्षमहर्निशम् ।। 2.8.३० ।।

सुखसम्भोगसंस्पर्शान्मूर्च्छां सम्प्राप सुन्दरी ।।

विदग्धाया विदग्धेन संगमोऽपि सुखप्रदः ।। ३१ ।।

विष्णुस्तदंगसंश्लेषाद् बुबुधे न दिवानिशम् ।।

वर्षान्ते चेतनां प्राप्य कामी तत्याज कामुकीम् ।।३२।।

दधार पूर्वरूपं हि वाराहं चैव लीलया ।।

पूजां चकार भक्त्या च ध्यात्वा च धरणीं सतीम् ।। ३३ ।।

धूपैर्दीपैश्च नैवद्यैः सिन्दूरैरनुलेपनः ।।

वस्त्रैः पुष्पैश्च बलिभिः संपूज्योवाच तां हरिः ।। ३४ ।।

महावराह उवाच ।।

सर्वाधारा भव शुभे सर्वैः संपूजिता शुभम् ।।

मुनिभिर्मनुभिर्देवैः सिद्धैर्वा मानवादिभिः ।। ३९ ।।

जलोच्छ्वासाज्जलत्यागगृहारम्भप्रवेशने ।।

वापीतडागारम्भे च शुभे च कृषि कर्मणि ।। ३६ ।।

तव पूजां करिष्यन्ति संभ्रमेण सुरादयः ।।

मूढा ये न करिष्यन्ति यास्यन्ति नरकं च ते ।। ३७ ।।

वसुधोवाच ।।

वहामि सर्वं वाराहरूपेणाहं तवाज्ञया ।।

लीलामात्रेण भगवन्विश्वं च सचराचरम् ।। ३८ ।।

मुक्तां शुक्तिं हरेरर्चां शिवलिंगं शिलां तथा ।।

शंखं प्रदीपं रत्नं च माणिक्यं हीरकं मणिम् ।। ३९ ।।

यज्ञसूत्रं च पुष्पं च पुस्तकं तुलसीदलम् ।।

जपमालां पुष्पमालां कर्पूरं च सुवर्णकम् ।। 2.8.४० ।।

गोरोचनां चन्दनं च शालग्रामजलं तथा ।।

एतान्वोढुमशक्ताऽहं क्लिष्टा च भगवञ्छृणु ।। ४१ ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

द्रव्याण्येतानि ये मूढा अर्पयिष्यन्ति सुन्दरि ।।

यास्यन्ति ते कालसूत्रं दिव्यं वर्षशतं त्वयि ।। ४२ ।।

इत्येवमुक्त्वा भगवान्विरराम च नारद ।।

बभूव तेन गर्भेण तेजस्वी मङ्गलग्रहः ।।४३।।

पूजां चक्रुः पृथिव्याश्च ते सर्वे चाज्ञया हरेः ।।

दध्युः काण्वोक्तमार्गेण तुष्टुवुः स्तवनेन च ।। ४४ ।।

दद्युर्मूलेन मन्त्रेण नैवेद्यादिकमेव च ।।

संस्तुता त्रिषु लोकेषु पूजिता सा बभूव ह ।। ४५ ।।

नारद उवाच ।।

किं ध्यानं स्तवनं किं वा तस्या मूलं च किं वद ।।

गूढं सर्वपुराणेषु श्रोतुं कौतूहलं मम ।। ४६ ।।

नारायण उवाच ।।

आदौ च पृथिवी देवी वराहेण सुपूजिता ।।

ततो हि ब्रह्मणा पश्चात्ततश्च पृथुना पुरा ।। ४७ ।।

ततः सर्वैर्मुनीन्द्रैश्च मनुभिर्नारदादिभिः ।।

ध्यानं च स्तवनं मन्त्रं शृणु वक्ष्यामि नारद ।। ४८ ।।

ॐ ह्रीं श्रीं वां वसुधायै स्वाहा ।।

इत्यनेन तु मन्त्रेण पूजिता विष्णुना पुरा ।। ४९ ।।

श्वेतचम्पकवर्णाभां शतचन्द्रसमप्रभाम् ।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गीं सर्वभूषणभूषिताम् ।। 2.8.५० ।।

रत्नाधारां रत्नगर्भां रत्नाकरसमन्विताम् ।।

वह्निशुद्धांशुकाधानां सस्मितां वन्दितां भजे ।। ५१ ।।

ध्यानेनानेन सा देवी सर्वैर्वै पूजिता भवेत् ।।

स्तवनं शृणु विप्रेन्द्र कण्वशाखोक्तमेव च ।।५२।।

विष्णुरुवाच ।।

यज्ञसूकरजाया त्वं जयं देहि जयावहे ।।

जयेऽजये जयाधारे जयशीले जयप्रदे ।। ५३ ।।

सर्वाधारे सर्वबीजे सर्वशक्तिसमन्विते ।।

सर्वकामप्रदे देवि सर्वेष्टं देहि मे स्थिरे ।। ९४ ।।

सर्वसस्यालये सर्वसस्याड्ये सर्वसस्यदे ।।

सर्वसस्यहरे काले सर्वसस्यात्मिके क्षिते ।। ५५ ।।

मङ्गले मङ्गलाधारे माङ्गल्ये मङ्गलप्रदे ।।

मङ्गलार्थे मङ्गलांशे मंगलं देहि मे परम् ।। ५६ ।।

भूमे भूमिपसर्वस्वे भूमिपालपरायणे ।।

भूमिपाहङ्काररूपे भूमिं देहि वसुन्धरे ।। ५७ ।।

इदं स्तोत्रं महापुण्यं तां संपूज्य च यः पठेत् ।।

कोट्यन्तरे जन्मनि स संभवेद्भूमिपेश्वरः ।। ।। ५८ ।।

भूमिदानकृतं पुण्यं लभते पठनाज्जनः ।।

दत्तापहारजात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।। ५९ ।।

अम्बुवीचीभूखननात्पापान्मुच्येत स ध्रुवम् ।।

अन्यकूपे कुपदजात्पापान्मुच्येत स ध्रुवम् ।। 2.8.६० ।।

परभूश्राद्धजात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।।

भूमौ वीर्य्यत्यागपापाद्दीपादिस्थापनात्तथा ।। ६१ ।।

पापेन मुच्यते प्राज्ञः स्तोत्रस्य पठनान्मुने ।।

अश्वमेधशतं पुण्यं लभते नात्र संशयः।। ६२ ।।

इति श्रीब्रह्मवैर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे पृथिव्युपाख्याने पृथिवीस्तोत्रं नामाष्टमोऽध्यायः।।८।।

नारद उवाच।।

भूमिदानकृतं पुण्यं पापं तद्धरणेन यत् ।।

परभूमौ श्राद्धरूपं कूपे कुपदजं तथा ।। १ ।।

अम्बुवीचीभूखननबीजत्यागजमेव च ।।

दीपादिस्थापनात्पापं श्रोतुमिच्छामि यत्नतः ।। २ ।।

अन्यद्वा पृथिवीजन्यं पापं यत्प्रश्नतः परम् ।।

यदस्ति तत्प्रतीकारं वद वेदविदां वर ।।३।।

नारायण उवाच।।

वितस्तिमात्रं भूमिं च यो ददाति च भारते।।

सन्ध्यापूताय विप्राय स यायाद्विष्णुमन्दिरम् ।।४।।

भूमिं च सर्वसस्याढ्या ब्राह्मणाय ददाति यः।।

भूमिरेणुप्रमाणे च वर्षे विष्णुपदे वसेत्।।५।।

ग्रामं भूमिं च धान्यं च यो ददात्याददाति यः ।।

सर्वपापाद्विनिर्मुक्तौ चोभौ वैकुण्ठवासिनौ ।। ६ ।।

भूमिदानं च तत्काले यः साधुश्चानुमोदते ।।

स प्रयाति च वैकुण्ठं मित्रगोत्रसमन्वितः ।। ७ ।।

स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेत्तु यः ।।

कालसूत्रे तिष्ठति स यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।। ८ ।।

तत्पुत्रपौत्रप्रभृतिर्भूमिहीनः श्रिया हतः ।।

सुखहीनो दरिद्रः स्यादन्ते याति च रौरवम् ।। ९ ।।

गवां मार्गं विनिष्कृष्य यश्च सस्यं ददाति सः ।।

दिव्यं वर्षशतं चैव कुम्भीपाके च तिष्ठति ।। 2.9.१० ।।

गोष्ठं तडागं निष्कृष्य मार्गं सस्यं ददाति यः ।।

स च तिष्ठत्यसीपत्रे यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।। ११ ।।

न पञ्चपिण्डमुद्धृत्य स्नाति कूपे परस्य यः।।

प्राप्नोति नरकं चैव न स्नानफलमेव च ।।१२।।

कामी भूमौ च रहसि बीजत्यागं करोति यः ।।

स्निग्धरेणुप्रमाणं च वर्षं तिष्ठति रौरवे ।। १३ ।।

अम्बुवीच्यम्बुखननं यः करोति च मानवः ।।

स याति कृमिदंशं च स्थितिस्तत्र चतुर्युगम् ।। १४ ।।

परकीये लुप्तकूपे कूपं मूढः करोति यः ।।

पुष्करिण्यां च लुप्तायां तां ददाति च यो नरः ।। १५ ।।

सर्वं फलं परस्यैव तप्तसूर्मिं व्रजेत्तु सः ।।

तत्र तिष्ठति संतप्तो यावदिद्राश्चतुर्दश ।। १५ ।।

परकीयतडागे च पङ्कमुद्धृत्य चोत्सृजेत् ।।

रेणुप्रमाणवर्षं च ब्रह्मलोके वसेन्नरः ।।१७।।

पिण्डं पित्रे भूतिभर्त्तुर्न प्रदाय च मानवः ।।

श्राद्धं करोति यो मूढो नरकं याति निश्चितम् ।। १८ ।।

भूमौ दीपं योऽर्पयति सोऽन्धः सप्तसु जन्मसु ।।

भूमौ शंखं च संस्थाप्य कुष्ठं जन्मान्तरे लभेत् ।। १९ ।।

मुक्तामाणिक्यहीरं च सुवर्णं च मणिं तथा ।।

यश्च संस्थापयेद्भूमौ दरिद्रः सप्तजन्मसु ।। 2.9.२० ।।

शिवलिङ्गं शिलामर्च्यां यश्चार्पयति भूतले ।।

शतमन्वन्तरं यावत्कृमिभक्षे स तिष्ठति ।।२१।।

सूक्तं मन्त्रं शिलातोयं पुष्पं च तुलसीदलम् ।।

यश्चार्पयति भूमौ च स तिष्ठेन्नरके युगम् ।।२२।।

जपमालां पुष्पमालां कर्पूरं रोचनां तथा ।।

यो मूढश्चार्पयेद्भूमौ स याति नरकं ध्रुवम् ।। २३ ।।

मुने चन्दनकाष्ठं च रुद्राक्षं कुशमूलकम् ।।

संस्थाप्य भूमौ नरके वसेन्मन्वन्तरावधि ।। २४ ।।

पुस्तकं यज्ञसूत्रं च भूमौ संस्थापयेत्तु यः।।

न भवेद्विप्रयोनौ च तस्य जन्मान्तरे जनिः।।२९।।

ब्रह्महत्यासमं पापमिह वै लभते ध्रुवम्।।

ग्रन्थियुक्तं यज्ञसूत्रं पूज्यं स्यात्सर्ववर्णकैः ।। २६ ।।

यज्ञं कृत्वा तु यो भूमिं क्षीरेण नहि सिञ्चति।।

स याति तप्तसूर्मिं च संतप्तः सर्वजन्मसु ।।२७।।

भूकम्पे ग्रहणे यो हि करोति खननं भुवः ।।

जन्मान्तरे महापापी सोऽङ्गहीनो भवेद्ध्रुवम् ।।२८।।

भवनं यत्र सर्वेषां भूमिस्तेन प्रकीर्त्तिता।।।

वसुरत्नं या दधाति वसुधा च वसुन्धरा।।२९।।

हरेरूरौ च या जाता सा चोर्वी परिकीर्त्तिता ।।

धरा धरित्री धरणी सर्वेषां धरणात्तु या ।। 2.9.३० ।।

इज्या च यागभरणात्क्षोणी क्षीणा लये च या ।।

महालये क्षयं याति क्षितिस्तेन प्रकीर्तिता ।। ३१ ।।

काश्यपी कश्यपस्येयमचला स्थितिरूपतः ।।

विश्वम्भरा तद्धरणाच्चानन्ताऽनन्तरूपतः ।। ३२ ।।

पृथ्वी पृधुककन्यात्वाद्विस्तृतत्वान्मही मुने ।। ३३ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनाराणयसंवादे पृथिव्युपाख्यानं नाम नवमोऽध्यायः ।। ९ ।।

नारद उवाच ।।

श्रुतं पृथिव्युपाख्यानमतीव सुमनोहरम् ।।

गङ्गोपाख्यानमधुना वद वेदविदां वर ।। १ ।।

भारतं भारतीशा पादाजगाम सुरेश्वरी ।।

विष्णुस्वरूपा परमा स्वयं विष्णुपदी सती ।। २।।

कथं कुत्र युगे केन प्रार्थिता प्रेरिता पुरा ।।

तत्क्रमं श्रोतुमिच्छामि पापघ्नं पुण्यदं शुभम् ।। ३ ।।

।। नारायण उवाच ।।

राजराजेश्वरः श्रीमन्सगरः सृर्य्यवंशजः ।।

तस्य भार्या च वैदर्भी शैब्या च द्वे मनोहरे ।। ४ ।।

सत्यस्वरूपः सत्येष्टः सत्यवाक्सत्यभावनः ।।

सत्यधर्मविचारज्ञः परं सत्ययुगोद्भवः ।। ५ ।।

एककन्यश्चैकपुत्रो बभूव सुमनोहरः ।।

असमञ्ज इति ख्यातः शैब्यायां कुलवर्द्धनः ।। ६ ।।

अन्या चाराधयामास शङ्करं पुत्रकामुकी ।।

बभूव गर्भस्तस्याश्च शिवस्य तु वरेण च ।। ७ ।।

गते शताब्दे पूर्णे च मांसपिण्डं सुषाव सा ।।

तद्दृष्ट्वा च शिवं ध्यात्वा रुरोदोच्चैः पुनः पुनः ।।८।।

शम्भुर्ब्राह्मणरूपेण तत्समीपं जगाम ह ।।

चकार संविभज्यैतत्पिण्डं षष्टिसहस्रधा ।।९ ।।

सर्वे बभूवुः पुत्राश्च महाबलपराक्रमा ।।

ग्रीष्ममध्याह्नमार्त्तण्डप्रभाजुष्टकलेवराः ।। 2.10.१० ।।

कपिलर्षेः कोपदृष्ट्या बभूवुर्भस्मसाच्च ते ।।

राजा रुरोद तच्छ्रुत्वा जगाम मरणं शुचा ।। ११ ।।

तपश्चकारासमंजो गङ्गानयनकारणात् ।।

तपः कृत्वा लक्षवर्षं म्रियते कालयोगतः ।। १२।।

दिलीपस्तस्य तनयो गङ्गानयनकारणात ।।

तपः कृत्वा लक्षवर्ष ययौ लोकान्तरं नृपः ।। १३ ।।

अंशुमाँस्तस्य पुत्रश्च गङ्गानयनकारणात् ।।

तपः कृत्वा लक्षवर्षं मृतश्च कालयोगतः ।। १४ ।।

भगीरथस्तस्य पुत्रो महाभागवतः सुधीः ।।

वैष्णवो विष्णुभक्तश्च गुणवानजरामरः ।। १५ ।।

तपः कृत्वा लक्षवर्षं गङ्गानयनकारणात् ।।

ददर्श कृष्णं हृष्टास्यं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् ।। १६ ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं किशोरं गोपवेषकम् ।।

परमात्मानमीशं च भक्तानुग्रहविग्रहम् ।। १७ ।।

स्वेच्छामयं परं ब्रह्म परिपूर्णतमं विभुम् ।।

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च स्तुतं मुनिगणैर्युतम् ।। १८ ।।

निर्लिप्तं साक्षिरूपं च निर्गुणं प्रकृतेः परम् ।।

ईषद्धास्यं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारकम् ।। १९ ।।

वह्निशुद्धां शुकाधानं रत्नभूषणभूषितम् ।।

तुष्टाव दृष्ट्वा नृपतिः प्रणम्य च पुनःपुनः ।। 2.10.२० ।।

लीलया च वरं प्राप्य वाञ्छितं वंशतारकम् ।।

तत्राजगाम गंगा सा स्मरणात्परमात्मनः ।। ।। २१ ।।

तं प्रणम्य प्रतस्थौ च तत्पुरः संपुटाञ्जलिः ।।

उवाच भगवांस्तत्र तां दृष्ट्वा सुमनोहरम् ।।

कुर्वतीं स्तवनं दिव्यं पुलकाञ्चितविग्रहाम् ।। २२

।। श्रीकृष्ण उवाच ।।

भारतं भारतीशापाद्गच्छ शीघ्रं सुरेश्वरि ।। २३ ।।

सगरस्य सुतान्सर्वान्पूतान्कुरु ममाज्ञया ।।

त्वत्स्पर्शवायुना पूता यास्यन्ति मम मन्दिरम् ।। २४ ।।

बिभ्रतो दिव्यमूर्त्तिं ते दिव्यस्यन्दनगामिनः ।।

मत्पार्षदा भविष्यन्ति सर्वकालं निरामयाः ।। २५ ।।

कर्मभोगं समुच्छिद्य कृतं जन्मनि जन्मनि ।।

नानाविधं महत्स्वल्पं पापं स्याद्भारते नृभिः ।। २६ ।।

गंगायाः स्पर्शवातेन नश्यतीति श्रुतौ श्रुतम् ।।

स्पर्शनं दर्शनाद्देव्याः पुण्यं दशगुणं ततः ।। २७ ।।

मौसलस्नानमात्रेण सामान्यदिवसे नृणाम्।।

कोटिजन्मार्जितं पापं नश्यतीति श्रुतौ श्रुतम्।।२८।।

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च।।

नानाजन्मार्जितान्येव कामतोऽपि कृतानि च ।।२९।।

तानि सर्वाणि नश्यन्ति मौसलस्नानतो नृणाम् ।।

पुण्याहस्नानजं पुण्यं वेदा नैव वदन्ति च ।। 2.10.३० ।।

केचिद्वदन्ति ते देवि फलमेव यथागमम् ।।

ब्रह्मविष्णुशिवायाश्च सर्वे नैव विदन्ति च ।। ३१ ।।

सामान्यदिवसस्नानसङ्कल्पं शृणु सुन्दरि ।।

पुण्यं दशगुणं चैव मौसलस्नानतः परम् ।। ३२ ।।

ततस्त्रिंशद्गुणं पुण्यं रविसंक्रमणे दिने ।।

अमायां चापि तत्तुल्यं द्विगुणं दक्षिणायने ।।३३।।

ततो दशगुणं पुण्यं नराणामुत्तरायणे ।।

चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामनन्तं पुण्य मेव च ।। ३४ ।।

अक्षयायां च तत्तुल्यं नैतद्वेदे निरूपितम् ।।

असंख्यपुण्यफलदमेतेषु स्नानदानकम् ।। ३५ ।।

सामान्यदिवसे स्नानं ध्यानाच्छतगुणं फलम् ।।

मन्वन्तरेषु देवेशि युगादिषु तथैव च ।। ३६ ।।

माघस्य सितसप्तम्यां भीष्माष्टम्यांतथैव च ।।

तथा ऽशोकाष्टमीतिथ्यां नवम्यां च तथा हरेः ।। ३७ ।।

ततोऽपि द्विगुणं पुण्यं नन्दायां तव दुर्लभम् ।।

दशपापहरायां तु दशम्यां सुमहत्फलम् ।। ३८ ।।

नन्दासमं च वारुण्यां महत्पूर्वं चतुर्गुणम् ।।

ततश्चतुर्गुणं पुण्यं द्विमहत्पूर्वके सति ।। ३९ ।।

पुण्यं कोटिगुणं चैव सामान्यस्नानतो भवेत् ।।

चन्द्रसूर्योपरागेषु स्मृतं दशगुणं ततः ।। 2.10.४० ।।

पुण्येऽप्यर्द्धोदये काले ततः शतगुणं फलम् ।।

सर्वेषामेव सङ्कल्पो वैष्णवानां विपर्य्ययः ।।४१।।

फलसन्धानरहिता जीवन्मुक्ताश्च वैष्णवाः ।।

मत्प्रीतिभक्तिकामास्ते सर्वदा सर्वकर्मसु ।।४२।।

गुरुवक्त्राद्विष्णुमन्त्रो यस्य कर्णे विशेत्परः ।।

जीवन्मुक्तं वैष्णवं तं वेदाः सर्वे वदन्ति च ।। ४३ ।।

पुरुषाणां शतं पूर्वं पैतृकं च परं शतम् ।।

मातामहस्य च शतं मातरं मातृमातरम्।।४४।।

भगिनीं भ्रातरं चैव भागिनेयं च मातुलम् ।।

श्वश्रुं च श्वशुरं चैव गुरुपत्नीं गुरोः सुतम् ।। ४५ ।।

गुरुं च ज्ञानदातारं मित्रं च सहचारिणम् ।।

भृत्यं शिष्य तथा चेटीं प्रजाः स्वाश्रमसन्निधौ ।। ४६ ।।

उद्धरेदात्मना सार्द्धं मन्त्रग्रहणमात्रतः ।।

मन्त्रग्रहणमात्रेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः ।। ४७ ।।

तस्य संस्पर्शनात्पूतं तीर्थं च भुवि भारते ।।

तस्यैव पादरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा ।। ४८ ।।

पादोदकस्थानमिदं तीर्थमेव भवेद्ध्रुवम् ।।

अन्नं विष्ठा जलं मूत्रं यद्विष्णोरनिवेदितम् ।।४९ ।।

खादन्ति नो वैष्णवाश्च सदा नैवेद्यभोजिनः ।।

विष्णोर्निवेदितान्नं च नित्यं ये भुञ्जते नराः ।। 2.10.५० ।।

पूतानि सर्वतीर्थानि तेषां च स्पर्शनादहो ।।

विष्णोः पादोदकं पुण्यं नित्यं ये भुञ्जते नराः ।। ५१ ।।

तत्पापानि पलायन्ते वैनतेयादिवोरगाः ।।

तेषां दर्शनमात्रेण पूतं च भुवनत्रयम् ।। ५२ ।।

विष्णोः सुदर्शनं चक्रं सन्ततं तांश्च रक्षति ।।

मद्गुणश्रवणाद्ये च पुलकाङ्कितविग्रहाः।। ।। ५३ ।।

गद्गदाः साश्रुनेत्राश्च नरास्ते वैष्णवोत्तमाः ।।

पुत्रादपि परः स्नेहो मयि येषां निरन्तरम् ।।

गृहाद्याश्च मयि न्यस्तास्ते नराः वैष्णवोत्तमाः ।। ५४ ।।

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं मत्तः सर्वं चराचरम् ।।

सर्वेषामहमेवेश इतिज्ञा वैष्णवोत्तमाः ।। ५५ ।।

असंख्यकोटिब्रह्माण्डं ब्रह्मविष्णुशिवादयः ।।

प्रलये मयि लीयन्ते चेतिज्ञा वैष्णवोत्तमाः ।। ५६।।

तेजःस्वरूपं परमं भक्तानुग्रहविग्रहम् ।।

स्वेच्छामयं निर्गुणं च निरीहं प्रकृतेः परम् ।। ५७ ।।

सर्वे प्राकृतिका मत्त आविर्भूतास्तिरोहिताः।।

इति जानन्ति ये देवि ते नरा वैष्णवोत्तमाः ।। ५८ ।।

इत्येवमुक्त्वा देवेशो विरराम तयोः पुरः ।।

उवाच तं त्रिपथगा भक्तिनम्रात्मकन्धरा ।।५९।।

गङ्गोवाच ।।

यामि चेद्भारतं नाथ भारतीशापतः पुरा ।।

तवाज्ञया च राजेन्द्र तपसा चैव साम्प्रतम् ।। 2.10.६० ।।

यानि कानि च पापानि मह्यं दास्यन्ति पापिनः ।।

तानि मे केन नश्यन्ति तदुपायं वद प्रभो ।। ६१ ।।

कतिकालं परिमितं स्थितिर्मे तत्र भारते ।।

कदा यास्यामि सर्वेश त्वद्विष्णोः परमं पदम् ।। ६२ ।।

ममान्यद्वाच्छितं यद्यत्सर्वं जानासि सर्ववित् ।।

सर्वान्तरात्मन्त्सर्वज्ञ तदुपायं वद प्रभो ।। ६३ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

जानामि वाञ्छितं गङ्गे तव सर्वं सुरेश्वरि ।।

पतिस्ते रुद्ररूपोऽयं लवणोदो भविष्यति ।। ६४ ।।

ममैवांशः समुद्रश्च त्वं च लक्ष्मीस्वरूपिणी ।।

विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान्भुवि ।। ६५ ।।

यावत्त्यः सन्ति नद्यश्च भारत्याद्याश्च भारते ।।

सौभाग्यं तव तास्वेव लवणोदस्य सौरते ।। ६६ ।।

अद्यप्रभृति देवेशि कलेः पञ्च सहस्रकम् ।।

वर्षं स्थितिस्ते भारत्या भुवि शापेन भारते ।। ६७ ।।

नित्यं वारिधिना सार्द्धं करिष्यसि रहो रतिम् ।।

त्वमेव रसिका देवी रसिकेन्द्रेण संयुता ।। ६८ ।।

त्वां तोषयन्ति स्तोत्रेण भगीरथकृतेन च ।।

भारतस्था जनाः सर्वे पूजयिष्यन्ति भक्तितः ।।६९।।

ध्यानेन कौथुमोक्तेन ध्यात्वा त्वां पूजयिष्यति ।।

यः स्तौति प्रणमेन्नित्यं सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।। 2.10.७० ।।

गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्यो जनानां शतैरपि ।।

मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति ।।७१।।

सहस्रपापिनां स्नानाद्यत्पापं ते भविष्यति ।।

मद्भक्तदर्शने तावत्तदैव हि विनश्यति ।। ७२ ।।

पापिनां तु सहस्राणां शवस्पर्शेन यत्तव ।।

मन्मन्त्रोपासकस्नानात्तदघं च विनश्यति ।। ७३ ।।

यत्र यत्र भवेद्गङ्गे मन्नामगुणकीर्त्तनम् ।।

तत्रैव त्वमधिष्ठानं करिष्यस्यघमोचनात् ।। ७४ ।।

सार्द्धं सरिद्भिः श्रेष्ठाभिः सरस्वत्या दिभिः शुभे ।।

तत्तु तीर्थं भवेत्सद्यो यत्र मद्गुणकीर्त्तनम् ।। ७५ ।।

यद्रेणुस्पर्शमात्रेण पूतो भवति पातकी ।।

रेणुप्रमाणं वर्षं च स वैकुण्ठे वसेद् ध्रुवम् ।।७६।।

ज्ञानेन त्वयि ये भक्त्या मन्नामस्मृतिपूर्वकम् ।।

समुत्सृजन्ति प्राणांश्च ते गच्छन्ति हरेः पदम् ।। ७७ ।।

पार्षदप्रवरास्ते च भविष्यन्ति हरेश्चिरम् ।।

असंख्यकं प्राकृतिकं लयं द्रक्ष्यन्ति ते नराः ।। ७८ ।।

मृतस्य बहुपुण्येन तच्छवं त्वयि विन्यसेत् ।।

प्रयाति स च वैकुण्ठं यावदस्थ्नां स्थितिस्त्वयि ।। ७९ ।।

कायव्यूहं ततः कृत्वा भोजयित्वा स्वकर्मकम् ।।

तस्मै ददामि सारूप्यं तं करोमि च पार्षदम् ।। 2.10.८० ।।

अज्ञानी त्वज्जलस्पर्शाद्यदि प्राणान्समुत्सृजेत् ।।

तस्मै ददामि सारूप्यं तं करोमि पार्षदम् ।। ८१ ।।

अन्यत्र वा त्यजेत्प्राणांस्त्वन्नामस्मृतिपूर्वकम् ।।

तस्मै ददामि सालोक्यमसंख्यप्रलयालयम् ।। ८२ ।।

अन्यत्र वा त्यजेत्प्राणान्मन्नामस्मृतिपूर्वकम् ।।

तस्मै ददामि सालोक्यं यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।। ८३ ।।

तीर्थेऽप्यतीर्थे मरणे विशेषो नास्ति कश्चन ।।

मन्मन्त्रोपासकानां च नित्यं नैवेद्यभोजिनाम् ।। ८४ ।।

पूतं कर्तुं स शक्तो हि लीलया भुवनत्रयम् ।।

रत्नेन्द्रसारयानेन लोकं स प्रयाति च ।। ८५ ।।

मद्भक्तबान्धवा ये ये ते ते पुण्यधियः शुभे ।।

ते यान्ति रत्नयानेन गोलोकं च सुदुर्लभम् ।।८६।।

यत्र तत्र मृता ये च ज्ञानाज्ञानेन वा सति ।।

जीवन्मुक्ताश्च ते पूता भक्तसन्निधिमात्रतः ।। ८७ ।।

इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तां च तमुवाच भगीरथम् ।।

स्तुहि गङ्गामिमां भक्त्या पूजां कुरु च साम्प्रतम् ।। ८८ ।।

भगीरथस्तां तुष्टाव पूजयामास भक्तितः ।।

ध्यानेन कौथुमोक्तेन स्तोत्रेण च पुनः पुन. ।। ८९ ।।

श्रीकृष्णं प्रणनामाथ परमात्मानमीश्वरम् ।।

भगीरथश्च गङ्गां च सोऽन्तर्द्धाय गतो हरिः ।। 2.10.९० ।।

नारद उवाच ।।

स्तोत्रेण केन ध्यानेन केन पूजाक्रमेण च ।।

पूजां चकार नृपतिर्वद वेदविदां वर ।। ९१ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा धृत्वा धौते च वाससी ।।

पादौ प्रक्षाल्य चाचम्य संयतो भक्तिपूर्वकम् ।। ९२ ।।

गणेशं च दिनेशं च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम् ।।

सम्पूजयेन्नरश्शुद्धः सोऽधिकारी च पूजने ।। ९३ ।।

गणेशं विघ्ननाशाय निष्पापाय दिवाकरम् ।।

वह्निं स्वशुद्धये विष्णुं मुक्तये पूजयेन्नरः ।। ९४ ।।

शिवं ज्ञानाय तदिनां शिवां बुद्धिविवृद्धये ।।

सम्पूज्यैतल्लभेत्प्राज्ञो विपरीतमतोऽन्यथा ।। ९५ ।।

दध्यावनेन तद्ध्यानं शृणु नारद तत्त्वतः ।।

ध्यानं च कौथुमोक्तं वै सर्वपापप्रणाशनम् ।। ९६ ।।

श्वेतचम्पकवर्णाभां गङ्गां पापप्रणाशिनीम् ।।

कृष्णविग्रहसम्भूतां कृष्णतुल्यां परां सतीम् ।। ९७ ।।

वह्निशुद्धांशुकाधानां रत्नभूषणभूषिताम् ।।

शरत्पूर्णेन्दुशतकप्रभाजुष्टकलेवराम् ।। ९८ ।।

ईषद्धासप्रसन्नास्यां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् ।।

नारायणप्रियां शान्तां सत्सौभाग्यसमन्विताम ।। ९९ ।।

बिभ्रतीं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुताम् ।।

सिन्दूरबिन्दुललितां सार्द्धं चन्दनबिन्दुभिः ।। 2.10.१०० ।।

कस्तूरीपत्रकं गण्डे नानाचित्रसमन्वितम् ।।

पक्वबिम्बसमानैकचार्वोष्ठपुटमुत्तमम् ।। १०१ ।।

मुक्तापंक्तिप्रभाजुष्टदन्तपंक्तिमनोहराम् ।।

सुचारुवक्रनयनां सकटाक्षमनोरमाम् ।। १०२ ।।

कठिनं श्रीफलाकारं स्तनयुग्मं च बिभ्रतीम् ।।

बृहच्छ्रोणीं सुकठिनां रम्भास्तम्भपरिष्कृताम् ।। १०३ ।।

स्थलपद्मप्रभाजुष्टपादपद्मयुगंधराम् ।।

रत्नाभरणसंयुक्तं कुंकुमाक्तं सयावकम् ।। १०४ ।।

देवेन्द्रमौलिमन्दारमकरन्दकणारुणम् ।।

सुरसिद्धमुनीन्द्रादिदत्तार्घ्यैस्संयुतं सदा ।। १०५ ।।

तपस्विमौलिनिकरभ्रमरश्रेणिसंयुतम् ।।

मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां कामिनां स्वर्गभोगदम् ।। १०६ ।।

वरां वरेण्यां वरदां भक्तानुग्रहकातराम् ।।

श्रीविष्णोः पददात्रीं च भजे विष्णुपदीं सतीम् ।। १०७ ।।

इति ध्यानेन चानेन ध्यात्वा त्रिपथगां शुभाम् ।।

दत्त्वा संपूजयेद्ब्रह्मन्नुपहारांश्च षोडश ।। १०८ ।।

आसनं पाद्यमर्घ्यं च स्नानीयं चानुलेपनम् ।।

धूपं दीपं च नैवेद्यं ताम्बूलं शीतलं जलम् ।। १०९ ।।

वसनं भूषणं माल्यं गंधमाचमनीयकम् ।।

मनोहरं सुतल्पं च देयान्येतानि षोडश ।।2.10.११०।।

दत्त्वा भक्त्या संप्रणमेत्स्तुत्वा तां संपुटाञ्जलिः ।।

संपूज्यैवंप्रकारेण सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।।१११।।

स्तोत्रं वै कौथुमोक्तं च संवादं विष्णुवेधसोः ।।

शृणु नारद वक्ष्यामि पापघ्नं च सुपुण्यदम्।।११२।।

श्रीब्रह्मोवाच ।।

श्रोतुमिच्छामि देवेश लक्ष्मीकान्त नमः प्रभो ।।

विष्णो विष्णुपदीस्तोत्रं पापघ्नं पुण्यकारणम् ।। ११३ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

शिवसंगीतसंमुग्धश्रीकृष्णाङ्गद्रवोद्भवाम् ।।

राधांगद्रवसम्भूतां तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ।। ११४ ।।

या जन्मसृष्टेरादौ च गोलोके रासमण्डले ।।

सन्निधाने शङ्करस्य तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ।। ।। ११५ ।।

गोपैर्गोपीभिराकीर्णे शुभे राधामहोत्सवे ।।

कार्तिकीपूर्णिमाजातां तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।। ११६ ।।

कोटियोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये लक्षगुणा ततः ।।

समावृता या गोलोकं तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।।११७।।

षष्टिलक्षैर्योजनैर्या ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा।।

समावृता या वैकुण्ठं तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।।११८।।

विंशल्लक्षैर्योजनैर्या ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा ।।

आवृता ब्रह्मलोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।। ११९ ।।

त्रिंशल्लक्षैर्योजनैर्या दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः ।।

आवृता शिवलोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।। 2.10.१२० ।।

षड्योजनसुविस्तीर्णा दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।।

मन्दाकिनी येन्द्रलोके तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।। १२१ ।।

लक्षयोजनविर्स्तार्णा दैर्घ्ये सप्तगुणा ततः ।।

आवृता ध्रुवलोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।। १२२ ।।

लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये षड्गुणिता ततः ।।

आवृता चन्द्र लोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।।१२३।।

योजनैष्षष्टिसाहस्रैर्दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।।

आवृता सृर्य्यलोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम्।। ।। १२४ ।।

लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये षङ्गुणिता ततः ।।

आवृता सत्यलोकं या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ।। १२५ ।।

दशलक्षै र्योजनैर्या दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः ।।

आवृता या तपोलोकं तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ।।१२६।।

सहस्रयोजना या च दैर्घ्ये सप्तगुणा ततः ।।

आवृता जनलोकं या तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।। १२७ ।।

सहस्रयोजनाऽऽयामे दैर्घ्ये सप्तगुणा ततः ।।

आवृता या च कैलासं तां गंगां प्रणमाम्यहम्।।१२८।।

पाताले या भोगवती विस्तीर्णा दशयोजना ।।

ततो दशगुणा दैर्घ्ये तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।।१२९।।

क्रोशैकमात्रविस्तीर्णा ततः क्षीणा न कुत्रचित् ।।

क्षितौ चालकनन्दा या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ।। 2.10.१३० ।।

सत्ये या क्षीरवर्णा च त्रेतायामिन्दुसन्निभा ।।

द्वापरे चन्दनाभा च तां गंगां प्रणमाम्यहम् ।।१३१।।

जलप्रभा कलौ या च नान्यत्र पृथिवीतले ।।

स्वर्गे च नित्यं क्षीराभा तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ।। १३२ ।।

यस्याः प्रभाव अतुलः पुराणे च श्रुतौ श्रुतः ।।

या पुण्यदा पापहर्त्री तां गङ्गां प्रणमाम्यहम् ।। १३३ ।।

यत्तोयकणिकास्पर्शः पापिनां च पितामह ।।

ब्रह्महत्यादिकं पापं कोटिजन्मार्जितं दहेत् ।। १३४ ।।

इत्येवं कथितं ब्रह्मन्गंगापद्यैकविंशतिम् ।।

स्तोत्ररूपं च परमं पापघ्नं पुण्यबीजकम् ।। १३५ ।।

नित्यं यो हि पठेद्भक्त्या संपूज्य च सुरेश्वरीम् ।।

अश्वमेधफलं नित्यं लभते नात्र संशयः।।१३६।।

अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्प्रियाम् ।।

रोगान्मुच्येत रोगी च बद्धो मुच्येत बन्धनात् ।। १३७ ।।

अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः ।।

यः पठेत्प्रातरुत्थाय गङ्गास्तोत्रमिदं शुभम् ।। ।।१३८।।

शुभं भवेत्तु दुःस्वप्नं गङ्गास्नानफलं लभेत् ।।१३९।।

नारायण उवाच ।।

भगीरथोऽनया स्तुत्या स्तुत्वा गङ्गां च नारद ।।

जगाम तां गृहीत्वा च यत्र नष्टश्च सागराः ।। 2.10.१४० ।।

वैकुण्ठं ते ययुस्तूर्णं गङ्गायाः स्पर्शवायुना ।।

भगीरथेन साऽऽनीता तेन भागीरथी स्मृता ।। १४१ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं गङ्गोपाख्यानमुत्तमम् ।।

पुण्यदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। १४२ ।।

नारद उवाच ।।

शिवसंगीतसंमुग्धे श्रीकृष्णे द्रवतां गते ।।

द्रवतां च गतायां च राधायां किं बभूव ह ।। १४३ ।।

तत्रस्थाश्च जना ये ये ते च किं चक्रुरुद्यमम् ।।

एतत्सर्वं सुविस्तीर्णं प्रभो वक्तुमिहार्हसि।।१४४।।

नारायण उवाच ।।

कार्त्तिकीपूर्णिमायां च राधायाः सुमहोत्सवे ।।

कृष्णः संपूज्य तां राधामवसद्रासमण्डले ।। १४५ ।।

कृष्णेन पूजितां तां तु संपूज्यादृतमानसाः ।।

ऊचुर्ब्रह्मादयः सर्वे ऋषयः सनकादयः ।। १४६ ।।

एतस्मिन्नन्तरे कृष्ण संगीतं च सरस्वती ।।

जगौ सुन्दरतानेन वीणया च मनोहरम् ।। १४७ ।।

तुष्टो ब्रह्मा ददौ तस्यै महारत्नाढ्यमालिकाम् ।।

शिरोमणीन्द्रसारं च सर्वब्रद्माण्डदुर्लभम् ।। १४८ ।।

कृष्णः कौस्तुभरत्नं च सर्व रत्नात्परं वरम् ।।

अमूल्यरत्नखचितं हारसारं च राधिका ।। १४९ ।।

नारायणश्च भगवन्वनमालां मनोहराम् ।।

अमूल्यरत्नकलितं लक्ष्मीर्मकरकुण्डलम् ।। 2.10.१५० ।।

विष्णुमाया भगवती मूलप्रकृतिरीश्वरी ।।

दुर्गा नारायणीशानी विष्णुभक्तिं सुदुर्लभाम् ।। १५१ ।।

धर्मबुद्धिं च धर्मस्तु यशश्च विपुलं भवे ।।

वह्निशुद्धांशुकं वह्निर्वायुश्च मणिनूपुरम् ।। १५२ ।।

एतस्मिन्नन्तरे शम्भुर्ब्रह्मणा प्रेरितो मुहुः ।।

जगौ श्रीकृष्णसंगीतं रासोल्लाससमन्वितम् ।। १५३ ।।

मूर्च्छां प्रापुः सुराः सर्वे चित्रपुत्तलिका यथा ।।

क्षणेन चेतनां प्राप्य ददृशू रासमण्डलम् ।। १५४ ।।

स्थलं सर्वं जलाकीर्णं हीनराधाहरिं तथा ।।

अत्युच्चै रुरुदुः सर्वे गोपा गोप्यः सुरा द्विजाः ।। १५५ ।।

ध्यानेन धाता बुबुधे सर्वमेतदभीप्सितम् ।।

गतश्च राधया सार्द्धं श्रीकृष्णो द्रवतामिति ।। १५६ ।।

ततो ब्रह्मादयः सर्वे तुष्टुवुः परमेश्वरम् ।।

स्वमूर्त्तिं दर्शय विभो वाञ्छितं वरमेव नः ।। १५७ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र वाग्बभूवाशरीरिणी ।।

तामेव शुश्रुवुः सर्वे सुव्यक्तां मधुरां शुभाम् ।। १५८ ।।

सर्वात्माऽहमियं शक्तिर्भक्तानुग्रहविग्रहा ।।

ममाप्यस्याश्च हे देवा देहेन च किमावयोः ।। १५९ ।।

मनवो मानवाः सर्वे मुनयश्चैव वैष्णवाः ।।

मन्मन्त्रपूता मां द्रष्टुमागमिष्यन्ति मत्पदम् ।। 2.10.१६० ।।

मूर्तिं द्रष्टुं च सुव्यग्रा यूयं यदि सुरेश्वराः ।।

करोति शम्भुस्तत्रैव मदीयं वाक्यपालनम् ।। १६१ ।।

स्वयं विधाता त्वं ब्रह्मन्नाज्ञां कुरु जगद्गुरो ।।

कर्तुं शास्त्रविशेषं च वेदांगं सुमनोहरम् ।। १६२ ।।

अपूर्वमन्त्रनिकरैः सर्वाभीष्टफलप्रदैः ।।

स्तोत्रैश्च कवचैर्ध्यानैर्युतं पूजाविधिक्रमैः ।। १६३ ।।

मन्मन्त्रं कवचं स्तोत्रं कृत्वा यत्नेन गोपय ।।

भवन्ति विमुखा येन जनानां यत्करि ष्यति ।। १६४ ।।

सहस्रेषु शतेष्वेको मन्मन्त्रोपासको भवेत् ।।

ते ते जना मन्त्रपूताश्चागमिष्यन्ति मत्पदम् ।। ।। १६५ ।।

अन्यथा च भविष्यन्ति सर्वे गोलोकवासिनः ।।

निष्फलं भविता सर्वं ब्रह्माण्डं चैव वेधसः ।। १६६ ।।

जनाः पञ्चप्रकाराश्च युक्ताः स्रष्टुर्भवे भवे ।।

पृथिवीवासिनः केचित्केचित्स्वर्गनिवासिन ।। १६७ ।।

अधोनिवासिनः केचिद्ब्रह्मलोकनिवासिनः ।।

केचिद्वा वै ष्णवाः केचिन्मम लोकनिवासिनः ।। १६८ ।।

इदं कर्तुं महादेवः करोतु सुरसंसदि ।।

प्रतिज्ञां सुदृढां सद्यस्ततो मूर्तिं च पश्यसि ।। १६९ ।।

इत्येवमुक्त्वा गगने विरराम सनातनः ।।

तद्दृष्ट्वा च जगन्नाथस्तमुवाच शिवं मुदा ।।2.10.१७०।।

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ज्ञानेशो ज्ञानिनां वरः ।।

गङ्गातोयं करे धृत्वा स्वीचकार वचस्तु सः ।। १७१ ।।

संयुक्तं विष्णुमायाद्यैर्मन्त्राद्यैः शास्त्रमुत्तमम् ।।

वेदसारं करिष्यामि कृष्णाज्ञापालनाय च ।। १७२ ।।

गंगातोयमुपस्पृश्य मिथ्या यदि वदेज्जनः ।।

स याति कालसूत्रं च यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।। १७३ ।।

इत्युक्ते शङ्करे ब्रह्मन्गोलोके सुरसंसदि ।।

आविर्बभूव श्रीकृष्णो राधया सह तत्परः ।। १७४ ।।

ते तं दृष्ट्वा च संहृष्टाः संस्तूय पुरुषोत्तमम् ।।

परमानन्दपूर्णाश्च चक्रुश्च पुनरुत्सवम् ।। १७५ ।।

कालेन शम्भुर्भगवाञ्छास्त्रदीपं चकार सः ।।

इत्येवं कथितं सर्वं सुगोप्यं च सुदुर्लभम् ।। १७६ ।।

सा चैवं द्रवरूपा या गङ्गा गोलोकसम्भवा ।।

राधाकृष्णाङ्गसम्भूता भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।। १७७ ।।

स्थाने स्थाने स्थापिता सा कृष्णेन परमात्मना ।।

कृष्णस्वरूपा परमा सर्वब्रह्माण्डपूजिता ।। १७८ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारदनारायणसंवादे द्वितीये प्रकृतिखण्डे गङ्गोपाख्यानं नाम दशमोऽध्यायः।।१०।।

नारद उवाच।।

कलेः पञ्चसहस्रे सा समतीते सुरेश्वरी ।।

क्व गता सा महाभागा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।।१।।

नारायण उवाच ।।

भारतं भारतीशापात्समागत्येश्वरेच्छया ।।

जगाम तं च वैकुण्ठं शापान्ते पुनरेव सा ।।२।।

भारतं भारती त्यक्त्वा चागमत्तद्धरेः पदम् ।।

पद्मावती च शापान्ते गंगायाश्चैव नारद ।।३।।

गङ्गा सरस्वती लक्ष्मीश्चैतास्तिस्रः प्रिया हरेः।।

तुलसीसहिता ब्रह्मंश्चतस्रः कीर्त्तिताः श्रुतौ।।४।।

नारद उवाच ।।

हेतुना केन देवी वै विष्णुपादाब्जसंभवा ।।

धातुः कमण्डलुस्था च शङ्करस्य शिरोगता ।। ५ ।।

बभूव सा मुनिश्रेष्ठ गंगा नारायणप्रिया ।।

अहो केन प्रकारेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।। ६ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।।

पुरा बभूव गोलोके सा गंगा द्रवरूपिणी ।।

राधाकृष्णांगसंभूता तदंशा तत्स्वरूपिणी ।। ७ ।।

द्रवाधिष्ठातृरूपा या रूपेणाप्रतिमा भुवि ।।

नवयौवनसम्पन्ना रत्नाभरणभूषिता ।। ८ ।।

शरन्मध्याह्नपद्मास्या सस्मिता सुमनोहरा ।।

तप्तकाञ्चनवर्णाभा शरच्चन्द्रसमप्रभा ।। ९ ।।

स्निग्धप्रभाऽतिसुस्निग्धा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी ।।

सुपीनकठिनश्रोणी सुनितम्बयुगं वरम् ।। 2.11.१० ।।

पीनोन्नतं सुकठिनं स्तनयुग्मं सुवर्तुलम् ।।

सुचारु नेत्रयुगलं सुकटाक्षं सुवक्रिमम् ।। ।। ११ ।।

वक्रिमं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम् ।।

सिन्दूरबिन्दुललितं सार्द्धं चन्दनबिन्दुभिः ।। १२ ।।

कस्तूरीपत्रिकायुक्तं गण्डयुग्मं मनोहरम् ।।

बन्धूककुसुमाकारमधरोष्ठं च सुंदरम् ।। १३ ।।

पक्वदाडिमबीजाभदन्तपंक्तिसमुज्ज्वला ।।

वाससी वह्निशुद्धे च नीवीयुक्ते च बिभ्रती ।। १४ ।।

सा सकामा कृष्णपार्श्वे समुत्तस्थे सुलज्जिता ।।

पद्मपत्रसमानाभ्यां लोचनाभ्यां विभो मुखम् ।। १५ ।।

निमेषरहिताभ्यां च पिबन्ती सततं मुदा ।।

प्रफुल्लवदना हर्षान्नवसङ्गमलालसा ।। १५ ।।

मूर्च्छिता प्रभुरूपेण पुलकाङ्कितविग्रहा ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विद्यमाना च राधिका ।। १७ ।।

गोपीत्रिंशत्कोटियुक्ता कोटिचन्द्रसमप्रभा ।।

कोपेन रक्तपद्मास्या रक्तपङ्कजलोचना ।। १८ ।।

श्वेतचम्पकवर्णाभा मत्तवारणगामिनी।।

अमूल्यरत्नखचितनानाभरणभूषिता ।।१९।।

माणिक्यखचितं हारममूल्यं वह्निशौचकम् ।।

पीताभवस्त्रयुगलं नीवीयुक्तं च बिभ्रती ।। 2.11.२० ।।

स्थलपद्मप्रभाजुष्टं कोमलं च सुरञ्जितम् ।।

कृष्णदत्तार्घ्यसंयुक्तं विन्यस्यन्ती पदाम्बुजम् ।। २१ ।।

रत्नेन्द्रराजखचितविमानादवरुह्य च ।।

सेव्यमाना च सखिभिः श्वेत चामरवायुना ।। २२ ।।

कस्तूरीबिन्दुतिलकं चन्दनेन्दुसमन्वितम् ।।

दीप्तदीपप्रभाकारं सिन्दूरारुणसुन्दरम् ।। २३ ।।

दधती भालमध्ये च सीमन्ताधस्तदुज्ज्वलम् ।।

पारिजातप्रसूनादिमालायुक्तं सुवक्रिमम् ।। २४ ।।

सुचारुकबरीभारं कम्पयन्ती च कम्पिता ।।

सुचारुनासासंयुक्तमोष्ठं कम्पयती रुषा ।। २५ ।।

गत्वा तस्थौ कृष्णपार्श्वे रत्नसिंहासने वरे ।।

सखीनां च समूहैश्च परिपूर्णा विभोः सभा ।। २६ ।।

तां च दृष्ट्वा समुत्तस्थौ कृष्णः सादरमच्युतः ।।

संभाष्य मधुरालापैः सस्मितश्च ससंभ्रमः ।। २७ ।।

प्रणेमुरभि संत्रस्ता गोपा नम्रात्मकन्धराः ।।

तुष्टुवुस्ते च भक्त्या तं तुष्टाव परमेश्वरम् ।। २८ ।।

उत्थाय गंगा सहसा सम्भाषां च चकार सा ।।

कुशलं परिपप्रच्छ भीताऽतिविनयेन च ।। २९ ।।

नम्रभावस्थिता त्रस्ता शुष्ककण्ठौष्ठतालुका ।।

ध्यानेन शरणापन्ना श्री कृष्णचरणम्बुजे ।। 2.11.३० ।।

तद्धृत्पद्मे स्थितः कृष्णो भीतायै चाभयं ददौ ।।

बभूव स्थिरचित्ता सा सर्वेश्वरवरेण च ।। ३१ ।।

ऊर्ध्वं सिंहासनस्थां च राधां गङ्गा ददर्श सा ।।

सुस्निग्धां सुखदृश्यां च ज्वलन्तीं ब्रह्मतेजसा ।। ३२ ।।

असंख्यब्रह्मणामाद्यां चादिसृष्टिं सनातनीम् ।।

यथा द्वादशवर्षीयां कन्यां च नवयौवनाम् ।। ३३ ।।

विश्ववृन्दे निरुपमां रूपेण च गुणेन च ।।

शान्त कान्तामनन्तां तामाद्यन्तरहितां सतीम् ।। ३४ ।।

शुभां सुभद्रां सुभगां स्वामिसौभाग्यसंयुताम् ।।

सौन्दर्यसुन्दरीं श्रेष्ठां सुन्दरीष्वखिलासु च ।। ३९ ।।

कृष्णार्द्धाङ्गी कृष्णसमां तेजसा वयसा त्विषा ।।

पूजितां च महालक्ष्मीं महालक्ष्मीश्वरेण च ।। ३६ ।।

प्रच्छाद्यमानां प्रभया सभामीशस्य सुप्रभाम् ।।

सखीदत्तं च ताम्बूलं गृह्णतीमन्यदुर्लभम् ।। ३७ ।।

अजन्यां सर्वजननीं धन्यां मान्यां च मानिनीम् ।।

कृष्णप्राणाधिदेवीं च प्राणप्रियतमां रमाम्।।३८।।

दृष्ट्वा रासेश्वरीं तृप्तिं न जगाम सुरेश्वरी ।।

निमेषरहिताभ्यां च लोच नाभ्यां पपौ च ताम्।।३९।।

एतस्मिन्नन्तरे राधा जगदीशमुवाच सा।।

वाचा मधुरया शान्ता विनीता सस्मिता मुने।।2.11.४०।।

राधिकोवाच।।

केयं प्राणेश कल्याणी सस्मिता त्वन्मुखाम्बुजम् ।।

पश्यन्ती सततं पार्श्वे सकामा रक्तलोचना ।। ४१ ।।

मूर्च्छां प्राप्नोति रूपेण पुलकाङ्कितविग्रहा ।।

वस्त्रेण मुखमाच्छाद्य निरीक्षन्ती पुनः पुनः ।। ४२ ।।

त्वं चापि मां सन्निरीक्ष्य सकामः सस्मितः सदा ।।

मयि जीवति गोलोके भूता दुर्वृत्तिरीदृशी ।। ४३ ।।

त्वमेव चैवं दुर्वृत्तं वारंवारं करोषि च ।।

क्षमां करोमि ते प्रेम्णा स्त्रीजातिः स्निग्धमानसा ।। ४४ ।।

संगृह्येमां प्रियामिष्टां गोलोकाद्गच्छ लम्पट ।।

अन्यथा नहि ते भद्रं भविष्यति सुरेश्वर ।। ४५ ।।

दृष्टस्त्वं विरजायुक्तो मया चन्दनकानने ।।

क्षमा कृता मया पूर्वं सखीनां वचनादहो ।। ४६ ।।

त्वया मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं पुरा ।।

देहं सन्त्यज्य विरजा नदीरूपा बभूव सा ।। ४७ ।।

कोटियोजनविस्तीर्णा ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा ।।

अद्यापि विद्यमाना सा तव सत्की र्तिरूपिणी ।। ४८ ।।

गृहं मयि गतायां च पुनर्गत्वा तदन्तिकम् ।।

उच्चैररौषीर्विरजे विरजे चेति संस्मरन् ।। ४९ ।।

तदा तोयात्समुत्थाय सा योगात्सिद्धयोगिनी ।।

सालङ्कारा मूर्तिमती ददौ तुभ्यं च दर्शनम् ।। 2.11.५० ।।

ततस्तां च समाश्लिष्य वीर्य्याधानं कृतं त्वया ।।

ततो बभूवुस्तस्यां च समुद्राः सप्त चैव हि ।। ५१ ।।

दृष्टस्त्वं शोभया गोप्या युक्तश्चम्पककानने ।।

सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ।।५२।।

शोभा देहं परित्यज्य प्राविशच्चन्द्रमण्डलम् ।।

ततस्तस्याः शरीरं च स्निग्धं तेजो बभूव ह ।। ५३ ।।

संविभज्य त्वया दत्तं हृदयेन विदूयता ।।

रत्नाय किञ्चित्स्वर्णाय किञ्चिन्मतिवराय च ।। ५४ ।।

किञ्चित्स्त्रीणां मुखाब्जेभ्यः किञ्चिद्राज्ञे च किञ्चन ।।

किञ्चित्प्रकृष्टवस्त्रेभ्यो रौप्येभ्यश्चापि किञ्चन ।। ५५ ।।

किञ्चिच्चन्दनपङ्केभ्यस्तोयेभ्यश्चापि किञ्चन ।।

किञ्चित्किसलयेभ्यश्च पुष्पेभ्यश्चापि किंचन ।। ५६ ।।

किञ्चित्फलेभ्यः सस्येभ्यः सुपक्वेभ्यश्च किञ्चन ।।

नृपदेवगृहेभ्यश्च संस्कृतेभ्यश्च किंचन ।। ५७ ।।

दृष्टस्त्वं प्रभया गोप्या युक्तो वृन्दावने वने ।।

सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ।। ।। ५८ ।।

प्रभा देहं परित्यज्य प्राविशत्सूर्य्यमण्डलम् ।।

ततस्तस्याः शरीरं च तीक्ष्णं तेजो बभूव ह ।। ५९ ।।

संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा च रुदता पुरा ।।

विभज्य चक्षुषोर्दत्तं लज्जया तद्भयेन च ।। 2.11.६० ।।

हुताशनाय किंचिच्च नृपेभ्यश्चापि किञ्चन ।।

किंचित्पुरुषसंघेभ्यो देवेभ्यश्चापि किंचन ।। ६१ ।।

किंचिद्दस्युगणेभ्यश्च नागेभ्यश्चापि किंचन ।।

ब्राह्मणेभ्यो मुनिभ्यश्च तपस्विभ्यश्च किंचन ।।६२।।

स्त्रीभ्यः सौभाग्ययुक्ताभ्यो यशस्विभ्यश्च किंचन ।।

तच्च दत्त्वा च सर्वेभ्यः पूर्वं रोदितुमुद्यतः ।।६३।।

शान्त्या गोप्या युतस्त्वं च दृष्टो वै रासमण्डले ।।

वसन्ते पुष्पशय्यायां माल्यवांश्चन्दनोक्षितः ।। ६४ ।।

रत्नप्रदीपैर्युक्तश्च रत्ननिर्मितमन्दिरे ।।

रत्नभूषणभूषाढ्यो रत्नभूषितया सह ।। ६९ ।।

त्वया दत्तं च ताम्बूलं भुक्तवत्यै सुवासितम् ।।

तया दत्तं च ताम्बूलं भुक्तवांस्त्वं पुरा विभो ।।६६।।

सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया ।।

शान्तिर्देहं परित्यज्य भिया लीना त्वयि प्रभो ।।६७।।

ततस्तस्याः शरीरं च गुणश्रेष्ठं बभूव ह ।।

संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा च रुदता पुरा ।। ६८ ।।

विश्वे विषयिणे किंचित्सत्त्वरूपाय विष्णवे ।।

शुद्धसत्त्वस्वरूपायै किंचिल्लक्ष्म्यै पुरा विभो ।।६९।।

त्वन्मन्त्रोपासकेभ्यश्च वैष्णवेभ्यश्च किंचन ।।

तपस्विभ्यश्च धर्माय धर्मिष्ठेभ्यश्च किंचन ।।2.11.७०।।

मया पूर्वं हि दृष्टस्त्वं गोप्या च क्षमया सह ।।

सुवेषवान्माल्यवांश्च गन्धचन्दनसंयुतः।। ।। ७१ ।।

रत्नभूषितया चारुचन्दनोक्षितया तया ।।

सुखेन मूर्छितस्तल्पे पुष्पचन्दनसंयुते ।। ७२ ।।

श्लिष्टोऽभून्निद्रया सद्यः सुखेन नवसङ्गमात् ।।

मया प्रबोधितौ सा च भवांश्च स्मरणं कुरु ।। ७३ ।।

गृहीतं पीतवस्त्रं ते मुरली च मनोहरा ।।

वनमाला कौस्तुभश्चाप्यमूल्यं रत्नकुण्डलम् ।।७४।।

पश्चात्प्रदत्तं प्रेम्णा च सखीनां वचनादहो ।।

लज्जया कृष्णवर्णोऽभूदद्यापि च भवान्प्रभो ।।७५।।

क्षमा देहं परित्यज्य लज्जया पृथिवीं गता ।।

ततस्तस्याः शरीरं च गुणश्रेष्ठं बभूव ह ।। ७६ ।।

संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा च रुदता पुरा ।।

किंचिद्दत्तं विष्णवे च वैष्णवेभ्यश्च किंचन ।। ७७ ।।

धर्मिष्ठेभ्यश्च धर्माय दुर्बलेभ्यश्च किंचन ।।

तपस्विभ्योऽपि देवेभ्यः पंडितेभ्यश्च किंचन ।। ७८ ।।

एतत्ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।।

त्वद्गुणं बहुविस्तारं जानामि च परं प्रभो।।७९।।

इत्येवमुक्त्वा सा राधा रक्तपङ्कजलोचना ।।

गङ्गां वक्तुं समारेभे नम्रास्यां लज्जितां सतीम् ।। 2.11.८० ।।

गङ्गा रहस्यं योगेन ज्ञात्वा वै सिद्धयोगिनी ।।

तिरोभूय सभामध्यात्स्वजलं प्रविवेश सा ।।८१।।

राधा योगेन विज्ञाय सर्वत्रावस्थितां च ताम् ।।

पानं कर्तुं समारेभे गण्डूषात्सिद्धयोगिनी ।। ८२ ।।

गंगा रहस्यं योगेन ज्ञात्वा वै सिद्धयोगिनी ।।

श्रीकृष्णचरणाम्भोजं परमं शरणं ययौ ।। ८३ ।।

गोलोकं चैव वैकुण्ठं ब्रह्मलोकादिकं तथा ।।

ददर्श राधा सर्वत्र नैव गङ्गां ददर्श सा ।। ८४ ।।

सर्वतो जलशून्यं च शुष्कपङ्कजगोलकम् ।।

जलजन्तुसमूहैश्च मृतदेहैः समन्वितम् ।। ८५ ।।

ब्रह्मविष्णुशिवानन्तधर्मेन्द्रेन्दुदिवाकराः ।।

मनवो मानवाः सर्वे देवाः सिद्धास्तपस्विनः ।। ८६ ।।

गोलोकं च समाजग्मुः शुष्ककण्ठौष्ठतालुकाः ।।

सर्वे प्रणेमुर्गोविन्दं सर्वेशं प्रकृतेः परम् ।। ८७ ।।

वरं वरेण्यं वरदं वरिष्ठं वरकारणम् ।।

वरेशं च वरार्हं च सर्वेषां प्रवरं प्रभुम् ।। ८८ ।।

निरीहं च निराकारं निर्लिप्तं च निराश्रयम् ।।

निर्गुणं च निरुत्साहं निर्व्यूहं च निरञ्जनम् ।। ८९ ।।

स्वेच्छामयं च साकारं भक्तानुग्रहविग्रहम् ।।

सत्यस्वरूपं सत्येशं साक्षिरूपं सनातनम् ।। ।। 2.11.९० ।।

परं परेशं परमं परमात्मानमीश्वरम् ।।

प्रणम्य तुष्टुवुः सर्वे भक्तिनम्रात्मकन्धराः ।। ९१ ।।

सगद्गदा साश्रुनेत्राः पुलकाङ्कितविग्रहाः ।।

सर्वे संस्तूय सर्वेशं भगवन्तं परं हरिम् ।।९२।।

ज्योतिर्मयं परं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् ।।

अमूल्यरत्नखचितचित्रसिंहासनस्थितम् ।। ९३ ।।

सेव्यमानं च गोपालैः श्वेतचामरवायुना ।।

गोपालिकानृत्यगीतं पश्यन्तं सस्मितं मुदा ।। ९४ ।।

वल्गुवेषैः परिवृतं गोपैश्च शतकोटिभिः ।।

चन्दनोक्षितसर्वांगं रत्नभूषणभूषितम् ।। ९५ ।।

नवीननीरदश्यामं किशोरं पीतवाससम् ।।

यथा द्वादशवर्षीयं बालं गोपालरूपिणम् ।। ९६ ।।

कोटिचन्द्रप्रभाजुष्टपुष्टश्रीयुक्तविग्रहम् ।।

स्वतेजसा परिवृतं सुसादृश्यं मनोहरम्।। ।। ९७ ।।

कोटिकन्दर्पसौन्दर्य्यलीलालावण्यविग्रहम् ।।

दृश्यमानं च गोपीभिः सस्मिताभिश्च सन्ततम् ।। ९८ ।।

भूषणैर्भूषिताभिश्च महारत्नविनिर्मितैः ।।

पिबन्तीभिर्लोचनाभ्यां मुखचन्द्रं प्रभोर्मुदा ।। ९९ ।।

प्राणाधिकप्रियतमाराधावक्षःस्थलस्थितम् ।।

तया प्रदत्तं ताम्बूलं भुक्तवन्तं सुवासितम् ।।

परिपूर्णतमं रासे ददृशुः सर्वतः सुराः ।। 2.11.१०० ।।

मुनयो मानवाः सिद्धास्तपसा च तपस्विनः ।।

प्रहृष्टमानसाः सर्वे जग्मुः परमविस्मयम् ।। १०१ ।।

परस्परं समालोच्य ते तमूचुश्चतुर्मुखम् ।।

निवेदितुं जगन्नाथं स्वाभिप्रायमभीप्सितम् ।। १०२ ।।

ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा स्थितं विष्णोस्तु दक्षिणे ।।

वामतो वामदेवस्य चागमत्कृष्णमुत्तमम् ।। १०३ ।।

परमानन्दयुक्तं च परमानन्दरूपकम् ।।

सर्वं कृष्णमयं धाता चापश्यद्रासमण्डले ।। १०४ ।।

सर्वं समानवेषं च सभानासनसंस्थितम् ।। १०५ ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं वनमालाविभूषितम् ।।

मयूरपुच्छचूडं च कौस्तुभेन विराजितम् ।। १०६ ।।

अतीव कमनीयं च सुन्दरं शान्तविग्रहम् ।।

गुणभूषणरूपेण तेजसा वयसा त्विषा ।। १०७।।

वाससा यशसाऽऽकृत्या मूर्त्या सुन्दरया समम् ।।

परिपूर्णतमं सर्वं सर्वैश्वर्य्यसमन्वितम् ।। १०८ ।।

कः सेव्यस्सेवको वेति दृष्ट्वा निर्वक्तुमक्षमः ।।

क्षणं तेजः स्वरूपं च रूपराशियुतं क्षणम्।।१०९।।

एकमेव क्षणं कृष्णं राधया सहितं परम्।।

प्रत्येकासनसंस्थं च तया च सहितं क्षणम् ।।2.11.११०।।

राधारूपधरं कृष्णं कृष्णरूपकलत्रकम् ।।

किं स्त्रीरूपं च पुंरूपं विधाता ध्यातुमक्षमः।।१११।।

हृत्पद्मस्थं च श्रीकृष्णं धाता ध्यानेन चेतसा ।।

चकार स्तवनं भक्त्या प्रणम्याथ त्वनेकधा ।। ११२ ।।

ततः स चक्षुरुन्मील्य पुनश्च तदनुज्ञया ।।

अपश्यत्कृष्णमेकं च राधावक्षस्थलस्थितम् ।। ११३ ।।

स्वपार्षदैः परिवृतं गोपीमण्डलमण्डितम् ।।

पुनः प्रणेमुस्तं दृष्ट्वा तुष्टुवुश्च पुनश्च ते ।।११४।।

विज्ञाय तदभिप्रायं तानुवाच सुरेश्वरः ।।

सर्वात्मा सर्वयज्ञेशः सर्वेशः सर्वभावनः ।। ११५ ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

आगच्छ कुशलं ब्रह्मन्नागच्छ कमलापते ।।

इहागच्छ महादेव शश्वत्कुशलमस्तु वः ।। ११६ ।।

आगताः स्थ महाभागा गङ्गानयनकारणात् ।।

गंगा मच्चरणत्म्भोजे भयेन शरणं गता ।। ११७ ।।

राधेमां पातुमिच्छन्ती दृष्ट्वा मत्सन्निधानतः ।।

दास्यामीमां बहिः कृत्वा यूयं कुरुत निर्भयाम् ।। ११८ ।।

श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा सस्मितः कमलोद्भवः ।।

तुष्टाव सर्वाराध्यां तां राधां श्रीकृष्णपूजिताम् ।। ११९ ।।।

वक्त्रैश्चतुर्भिः संस्तूय भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।।

धाता चतुर्णां वेदानामुवाच चतुराननः ।। 2.11.१२० ।।

गङ्गा त्वदङ्गसम्भूता प्रभोर्वै रासमण्डले।।

द्रवरूपा च सा जाता मुग्धया शङ्करस्वरात्।।१२१।।

कृष्णांशा च त्वदंशा च त्वत्कन्यासदृशी प्रिया।।

तन्मन्त्रग्रहणं कृत्वा करोतु तव पूजनम्।।१२२।।

भविष्यति पतिस्तस्या वैकुण्ठे च चतुर्भुजः।।

भूगतायाः कलायाश्च लवणोदश्च वारिधिः।।१२३।।

गोलोकस्था च या राधा सर्वत्रस्था तथात्मिका ।।

तदात्मिका त्वं देवेशि सर्वदा च तवात्मजा ।। १२४ ।।

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा स्वीचकार च सस्मिता ।।

बहिर्बभूव सा कृष्णपादाङ्गुष्ठनखाग्रतः ।।१२५।।

तत्रैव संवृता शान्ता तस्थौ तेषां च मध्यतः ।।

उवास तोयादुत्थाय तदधिष्ठातृदेवता ।। १२६ ।।

तत्तोयं ब्रह्मणा किञ्चित्स्थापितं च कमण्डलौ ।।

किंचिद्दधार शिरसि चन्द्रार्द्धे चन्द्रशेखरः ।। १२७ ।।

गङ्गायै राधिकामन्त्रं प्रददौ कमलोद्भवः ।।

तत्स्तोत्रं कवचं पूजाविधानं ध्यानमेव च ।। १२८ ।।

सर्वं तत्सामवेदोक्तं पुरश्चर्य्याक्रमं तथा ।।

गङ्गा तामेव संपूज्य वैकुण्ठं प्रययौ सती ।। १२९ ।।

लक्ष्मीः सरस्वती गंगा तुलसी विश्वपावनी ।।

एता नारायणस्यैव चतस्रो योषितो मुने।।2.11.१३०।।

अथ तं सस्मितः कृष्णो ब्रह्माणं समुवाच ह।।

सर्वकालस्य वृत्तान्तं दुर्बोध्यमविपश्चिताम्।।१३१।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

गृहाण गंगां हे ब्रह्मन् हे विष्णो हे महेश्वर ।।

शृणु कालस्य वृत्तान्तं यदतीतं निशामय ।। १३२ ।।

यूयं च येऽन्यदेवाश्च मुनयो मनवस्तथा ।।

सिद्धास्तपस्विनश्चैव ये येऽत्रैव समागताः ।।१३३।।

ते ते जीवन्ति गोलोके कालचक्र विवर्जिते ।।

जलाप्लुतं सर्वविश्वमागतं प्राकृते लये ।। १३४ ।।

ब्रह्माद्या येऽन्यविश्वस्थास्ते लीना अधुना मयि ।।

वैकुण्ठं च विना सर्वं सजलं पश्य पद्मज ।। १३५ ।।

गत्वा सृष्टिं कुरु पुनर्ब्रह्मलोकादिकं परम् ।।

सब्रह्माण्डं विरचय पश्चाद्गङ्गा च यास्यति ।। १३६ ।।

एवमन्येषु विश्वेषु सृष्ट्वा ब्रह्मादिकं पुनः ।।

करोम्यहं पुनः सृष्टिं गच्छ शीघ्रं सुरैः सह ।। १३७ ।।

मच्चक्षुषोर्निमेषेण ब्रह्मणः पतनं भवेत् ।।

गताः कतिविधास्ते च भविष्यन्ति च वेधसः ।। १३८ ।।

इत्युक्त्वा राधिकानाथो जगामान्तःपुरं मुने ।।

देवा गत्वा पुनः सृष्टिं चक्रुरेव प्रयत्नतः ।।१३९।।

गोलोके च स्थिता गंगा वैकुण्ठे शिवलोकके।।

ब्रह्मलोके तथाऽन्यत्र यत्र तत्र पुरा स्थिता ।। 2.11.१४० ।।

तत्रैव सा गता गंगा चाज्ञया परमात्मनः ।।

निर्गता विष्णुपादाब्जात्तेन विष्णुपदी स्मृता ।। १४१ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं गंगोपाख्यानमुत्तमम् ।।

सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। १४२ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे गंगोपाख्याने एकादशोऽध्यायः ।। ११ ।।

नारद उवाच ।।

लक्ष्मीः सरस्वती गंगा तुलसी लोकपावनी ।।

एता नारायणस्यैव चतस्रश्च प्रिया इति ।। १ ।।

गंगा जगाम वैकुण्ठमिदमेव श्रुतं मया ।।

कथं सा तस्य पत्नी च बभूव ब्रूहि केशव ।। २ ।।

नारायण उवाच ।।

गंगा जगाम वैकुण्ठं तत्पश्चाच्च गतो विधिः ।।

गत्वोवाच तया सार्द्धं प्रणम्य जगदीश्वरम् ।। ३ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

राधाकृष्णागसंभूता या देवी द्रवरूपिणी ।।

तदधिष्ठातृदेवीयं रूपेणाप्रतिमा भुवि ।। ४ ।।

नवयौवनसम्पन्ना सुशीला सुन्दरी वरा ।।

शुद्धसत्त्वस्वरूपा च क्रोधाहङ्कारवर्जिता ।। ५ ।।

यदङ्गसम्भवा नान्यं वृणोतीयं च तं विना ।।

तत्रापि मानिनी राधा महातेजस्विनी वरा ।। ६ ।।

समुद्यता पातुमिमां भीतेयं बुद्धिपूर्वकम् ।।

विवेश चरणाम्भोजे कृष्णस्य परमात्मनः ।। ७ ।।

सर्वं विशुष्कं गोलोकं दृष्ट्वाऽहमगमं तदा ।।

गोलाकं यत्र कृष्णश्च सर्ववृत्तान्तलब्धये ।। ८ ।।

सर्वान्तरात्मा सर्वं नो ज्ञात्वाऽभिप्रायमेव च ।।

बहिश्चकार गंगां च पादाङ्गुष्ठनखाग्रतः ।। ९ ।।

दत्त्वाऽस्यै राधिकामन्त्रं पूरयित्वा च गोलकम् ।।

संप्रणम्य च राधेशं गृहीत्वाऽत्रागमं विभो ।। 2.12.१० ।।

गान्धर्वेण विवाहेन गृहाणेमां सुरेश्वरीम् ।।

सुरेश्वरस्त्वं रसिको रसिकां रसभावनः ।। ११ ।।

पुंरत्नं पुंसु देवेषु स्त्रीरत्नं स्त्रीष्वियं सती ।।

विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान्भवेत् ।। १२ ।।

उपस्थितां च यः कन्यां न गृह्णाति मदेन च ।।

तं विहाय महालक्षी रुष्टा याति न संशयः ।। ।। १३ ।।

यो भवेत्पण्डितः सोऽपि प्रकृतिं नावमन्यते ।।

सर्वे प्राकृतिकाः पुंसः कामिन्यः प्रकृतेः कलाः ।। १४ ।।

त्वमेव भगवा नाद्यो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।।

अर्द्धांगो द्विभुजः कृष्णोऽप्यर्धांगेन चतुर्भुजः ।। १५ ।।

कृष्णवामांगसम्भूता परमा राधिका पुरा ।।

दक्षिणाङ्गात्स्वयं सा च वामाङ्गात्कमला यथा ।। १६ ।।

तेन त्वां सा वृणोत्येव यतस्त्वद्देहसम्भवा ।।

स्त्रीपुंसौ वै तथैकाङ्गौ यथा प्रकृतिपूरुषौ ।। १७ ।।

इत्येवमुक्त्वा धाता च तां समर्प्य जगाम सः ।।

गान्धर्वेण विवाहेन तां जग्राह हरिः स्वयम् ।। १८ ।।

शय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम् ।।

रेमे रमापतिस्तत्र गङ्गया सहितो मुदा ।। १९ ।।

गां पृथ्वीं च गता यस्मात्स्वस्थानं पुनरागता ।।

निर्गता विष्णुपादाच्च गङ्गा विष्णुपदी स्मृता ।।2.12.२०।।

मूर्च्छां सम्प्राप सा देवी नवसङ्गममात्रतः ।।

रसिका सुखसम्भोगाद्रसिकेश्वरसंयुता ।।२१।।

तद्दृष्ट्वा दुःखिता वाणी सापत्न्येर्ष्याविवर्जिता ।।

नित्यमीर्ष्यति तां वाणी न च गंगा सरस्वतीम् ।।२२।।

गङ्गया सहितस्यैव तिस्रो भार्या रमापतेः ।।

सार्द्धं तुलस्या पश्चाच्च चतस्रो ह्यभवन्मुने ।। २३ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे गङ्गोपाख्यानं नाम द्वादशोऽध्यायः ।। १२ ।।

नारद उवाच ।।

नारायणप्रिया साध्वी कथं सा च बभूव ह।।

तुलसी कुत्र सम्भूता का वा सा पूर्वजन्मनि ।।१।।

कस्य वा सा कुले जाता कस्य कन्या तपस्विनी ।।

केन वा तपसा सा च संप्राप प्रकृतेः परम् ।। २ ।।

निर्विकल्पं निरीहं च सर्वसाक्षिस्वरूपकम् ।।

नारायणं परं ब्रह्म परमात्मानमीश्वरम्।। ।।३।।

सर्वाराध्यं च सर्वेशं सर्वज्ञं सर्वकारणम् ।।

सर्वाधारं सर्वरूपं सर्वेषां परिपालनम् ।।४।।

कथमेतादृशी देवी वृक्षत्वं समवाप ह।।

कथं साऽप्यसुरग्रस्ता संबभूव तपस्विनी ।। ५ ।।

सन्दिग्धं मे मनो लोलं प्रेरयेन्मां मुहुर्मुहुः ।।

छेत्तुमर्हसि सन्देहं सर्वसन्देहभञ्जना। ।। ६ ।।

नारायण उवाच ।।

मनुश्च दक्षसावर्णिः पुण्यवान्वैष्णवः शुचिः ।।

यशस्वी कीर्तिमांश्चैव विष्णोरंशसमुद्भवः ।। ७ ।।

तत्पुत्रो धर्मसावर्णिर्धर्मिष्ठो वैष्णवः शुचिः ।।

तत्पुत्रो विष्णुसावर्णिर्वैष्णवश्च जितेन्द्रियः ।। ८ ।।

तत्पुत्रो देवसावर्णिर्विष्णुव्रतपरायणः ।।

तत्पुत्रो राजसावर्णिर्महाविष्णुपरायणः ।। ९ ।।

वृषध्वजश्च तत्पुत्रो वृषध्वजपरायणः ।।

यस्याश्रमे स्वयं शम्भुरासीद्दैवयुगत्रयम् ।। 2.13.१० ।।

पुत्रादपि परः स्नेहो नृपे तस्मिञ्छिवस्य च ।।

न च नारायणं मेने न च लक्ष्मीं सरस्वतीम् ।। ११ ।।

पूजां च सर्वदेवानां दूरीभूतां चकार सः ।।

भाद्रे मासि महालक्ष्मीपूजां मत्तोऽत्यजन्नृपः ।। १२ ।।

माघे सरस्वतीपूजां दूरीभूतां चकार सः ।।

यज्ञं च विष्णुपूजां च निनिन्दे न चकार सः ।। १३ ।।

न कोऽपि देवो भूपेन्द्रं शशाप शिवकारणात् ।।

भ्रष्टश्रीर्भव भूपेति चाशपत्तं दिवाकरः ।। १४ ।।

शूलं गृहीत्वा तं सूर्य्यं धृतवाच्छङ्करः स्वयम् ।।

पित्रा सार्द्ध दिनेशश्च ब्रह्माणं शरणं ययौ ।। १५ ।।

शिवस्त्रिशूलहस्तश्च ब्रह्मलोकं ययौ क्रुधा ।।

ब्रह्मा सूर्य्यं पुरस्कृत्य वैकुण्ठं च ययौ भिया ।। १६ ।।

शूलं गृहीत्वा तत्रापि धृतवाञ्छङ्करो रविम् ।।

ब्रह्मकश्यपमार्त्तण्डाः संत्रस्ताः शुष्कतालुकाः ।। १७ ।।

नारायणं च सर्वेशं ते ययुः शरणं भिया ।।

मूर्ध्ना प्रणेमुस्ते गत्वा तुष्टुवुश्च पुनः पुनः ।। १८ ।।

सर्वे निवेदनं चक्रुर्भियस्ते कारणं हरौ ।। १९ ।।

नारायणश्च कृपयाऽभयं तेभ्यो ददौ मुने ।।

स्थिरा भवत हे भीता भयं किं वो मयि स्थिते।।2.13.२०।।

स्मरन्ति ये यत्र तत्र मां विपत्तौ भयान्विताः ।।

तांस्तत्र गत्वा रक्षामि चक्र हस्तस्त्वरान्वितः ।। २१ ।।

पाताऽहं जगतां देवः कर्त्ताऽहं सततं सदा ।।

सृष्ट्वा च ब्रह्मरूपेण संहर्त्ता शिवरूपतः ।। २२ ।।

शिवोऽहं त्वमहं चापि सूर्य्योऽहं त्रिगुणात्मकः ।।

विधाय नानारूपं च कुर्यां सृष्ट्यादिकाः क्रियाः ।। २३ ।।

यूयं गच्छत भद्रं वो भविष्यति भयं कुतः ।।

अद्यप्रभृति वो नास्ति मद्वराच्छङ्कराद्भयम् ।। २४ ।।

आशुतोषः स भगवाञ्छरण्यश्च सतां गतिः ।।

भक्ताधीनश्च भक्तेशो भक्तात्मा भक्तवत्सलः ।।२५।।

सुदर्शनं शिवश्चैव मम प्राणाधिकप्रियौ ।।

ब्रह्माण्डेषु न तेजस्वी हे ब्रह्मन्ननयोः परः।। २६ ।।

शक्तः स्रष्टुं महादेवः सूर्य्यकोटिं च लीलया ।।

कोटिं च ब्रह्मणामेवं किमसाध्यं च शूलिनः ।। २७ ।।

बाह्यज्ञानं तन्न किंचिद्ध्यायतो मां दिवानिशम् ।।

मन्नाम मद्गणं भक्त्या पञ्चवक्त्रेण गीयते ।।२८।।

अहमेव चिन्तयामि तत्कल्याणं दिवानिशम् ।।

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ।। २९ ।।

शिवस्वरूपो भगवाञ्छिवाधिष्ठातृदेवता ।।

शिवो भवति यस्माच्च शिवं तेन विदुर्बुधाः ।। 2.13.३० ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र चागमच्छङ्करः स्वयम् ।।

शूलहस्तो वृषारूढो रक्तपङ्कजलोचनः ।। ३१ ।।

अवरुह्य वृषात्तूर्णं भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।।

ननाम भक्त्या तं शान्तं लक्ष्मीकान्तं परात्परम् ।। ३२ ।।

रत्नसिंहासनस्थं च रत्नालङ्कारभूषितम् ।।

किरीटिनं कुण्डलिनं चक्रिणं वनमालिनम् ।। ३३ ।।

नवीननीरदश्यामं सुन्दरं च चतुर्भुजम् ।।

चतुर्भुजैः सेवितं च श्वेतचामरवायुना ।। ३४ ।।

चन्दनोक्षितसर्वांगं भूषितं पीतवाससा।।

लक्ष्मीप्रदत्तताम्बूलं भुक्तवन्तं च नारद ।। ३५ ।।

विद्याधरीनृत्यगीतं शृण्वन्तं सस्मितं मुदा ।।

ईश्वरं परमात्मानं भक्तानुग्रहविग्रहम् ।। ३६ ।।

तं ननाम महादेवो ब्रह्माणं च ननाम सः ।।

ननाम सूर्य्यो भक्त्या च संत्रस्तश्चन्द्रशेखरम् ।। ३७ ।।

कश्यपश्च महाभक्त्या तुष्टाव च ननाम च ।।

शिवः संस्तूय सर्वेशं समुवास सुखासने ।। ।। ३८ ।।

सुखासने सुखासीनं विश्रान्तं चन्द्रशेखरम् ।।

श्वेतचामरवातेन सेवितं विष्णुपार्षदैः ।। ३९ ।।

अक्रोधं सत्त्वसंसर्गात्प्रसन्नं सस्मितं मुदा ।।

स्तूयमानं पञ्चवक्त्रैः परं नारायणं विभुम् ।। 2.13.४० ।।

तमुवाच प्रसन्नात्मा प्रसन्नं सुरसंसदि ।।

पीयूषतुल्यं मधुरं वचनं सुमनोहरम् ।। ४१ ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

अत्यन्तमुपहास्यं च शिवप्रश्नं शिवे शिवम् ।।

लौकिकं वैदिकं चैव त्वां पृच्छामि तथा ऽपि शम्।।४२।।

तपसां फलदातारं दातारं सर्वसम्पदाम्।।

सम्पत्प्रश्नं तपःप्रश्नमयोग्यं त्वां च साम्प्रतम्।।४३।।

ज्ञानाधिदेवे सर्वज्ञे ज्ञानं पृच्छामि किं वृथा ।।

निरापदि विपत्प्रश्नमलं मृत्युञ्जये हरे ।।४४।।

त्वामेव वाग्धनं प्रश्नमलं स्वाश्रयमागमे ।।

आगतोऽसि कथं वेगादित्युवाच रमापतिः ।। ४५ ।।

श्रीमहादेव उवाच ।।

वृषध्वजं च मद्भक्तं मम प्राणाधिकप्रियम् ।।

सूर्य्यः शशाप इति मे हेतुरागमकोपयोः ।। ४६ ।।

पुत्रवात्सल्यशोकेन सूर्य्यं हन्तुं समुद्यतः ।।

स ब्रह्माणं प्रपन्नश्च स सूर्य्यश्च विधिस्त्वयि ।।४७।।

त्वां ये शरणमापन्ना ध्यानेन वचसाऽपि वा ।।

निरापदस्ते निश्शङ्का जरा मृत्युश्च तैर्जितः ।। ४८ ।।

साक्षाद्ये शरणापन्नास्तत्फलं किं वदामि भोः ।।

हरिस्मृतिश्चाभयदा सर्वमङ्गलदा सदा ।। ४९ ।।

किं मे भक्तस्य भविता तन्मे ब्रूहि जगत्प्रभो ।।

श्रीहतस्यास्य मूढस्य सूर्य्यशापेन हेतुना ।। 2.13.५० ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

कालोऽतियातो दैवेन युगानामेकविंशतिः ।।

वैकुण्ठे घटिकार्द्धेन शीघ्रं याहि नृपालयम्।। ।।५१।।

वृषध्वजो मृतः कालाद्दुर्निवार्य्यात्सुदारुणात् ।।

हंसध्वजश्च तत्पुत्रो मृतः सोऽपि श्रिया हतः ।।५२।।

तत्पुत्रौ च महाभागौ धर्मध्वजकुशध्वजौ ।।

हतश्रियौ सूर्य्यशापात्तौ वै परमवैष्णवौ ।। ५३ ।।

राज्यभ्रष्टौ श्रिया भ्रष्टौ कमलातापसावुभौ ।।

तयोश्च भार्य्ययोर्लक्ष्मीः कलया च जनिष्यति ।।५४।।

सम्पद्युक्तौ तदा तौ च नृपश्रेष्ठौ भविष्यतः ।।

मृतस्ते सेवकः शम्भो गच्छ यूयं च गच्छत।।५५।।

इत्युक्त्वा च सलक्ष्मीकः सभातोऽभ्यन्तरं गतः ।।

देवा जग्मुश्च संहृष्टाः स्वाश्रमं परमं मुदा।।५६।।

शिवश्च तपसे शीघ्रं परिपूर्णतमो ययौ।।५७।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे तुलस्युपाख्याने त्रयोदशोऽध्यायः।।१३।।

नारायण उवाच ।।

लक्ष्मीं तौ च समाराध्य चोग्रेण तपसा मुने ।।

प्रत्येकं वरमिष्टं च संप्रापतुरभीप्सितम् ।। १ ।।

महालक्ष्म्या वरेणैव तौ पृध्वीशौ बभूवतुः।।

धनवन्तौ पुत्रवन्तौ धर्मध्वजकुशध्वजौ।।२।।

कुशध्वजस्य पत्नी च देवी मालावती सती ।।

सा सुषाव च कालेन कमलांशां सुतां सतीम् ।। ३ ।।

सा च भूतलसम्बन्धाज्ज्ञानयुक्ता बभूव ह ।।

कृत्वा वेदध्वनिं स्पष्टमुत्तस्थौ सूतिकागृहे। ।। ४ ।।

वेदध्वनिं सा चकार जातमात्रेण कन्यका ।।

तस्मात्तां ते वेदवतीं प्रवदन्ति मनीषिणः ।। ५ ।।

जातमात्रेण सुस्नाता जगाम तपसे वनम् ।।

सर्वैर्निषिद्धा यत्नेन नारायणपरायणा ।। ६ ।।

एकमन्वन्तरं चैव पुष्करे च तपस्विनी ।।

अत्युग्रां वै तपस्यां तु लीलया च चकार सा ।। ७ ।।

तथाऽपि पुष्टा न कृशा नवयौवनसंयुता ।।

शुश्राव खे च सहसा सा वाचमशरीरिणीम् ।। ।। ८ ।।

जन्मान्तरे ते भर्त्ता च भविष्यति हरिः स्वयम् ।।

ब्रह्मादिभिर्दुराराध्यं पतिं लप्स्यसि सुन्दरि ।। ९ ।।

इति श्रुत्वा तु सा रुष्टा चकार च पुनस्तपः ।।

अतीव निर्जनस्थाने पर्वते गन्धमादने ।। 2.14.१० ।।

तत्रैवं सुचिरं तप्त्वा विश्वस्य समुवास सा ।।

ददर्श पुरतस्तत्र रावणं दुर्निवारणम् ।। ११ ।।

दृष्ट्वा साऽतिथिभक्त्या च पाद्यं तस्मै ददौ किल ।।

सुस्वादु फलमूलं च जलं चापि सुशीतलम् ।। १२ ।।

तच्च भुक्त्वा स पापिष्ठश्चावात्सीत्तत्समीपतः ।।

चकार प्रश्नमिति तां का त्वं कल्याणि चेति च ।। १३ ।।

तां च दृष्ट्वा वरारोहां पीनोन्नतपयोधराम् ।।

शरत्पद्मनिभास्यां च सस्मितां सुदतीं सतीम् ।। १४ ।।

मूर्च्छामवाप कृपणः कामबाणप्रपीडितः ।।

तां करेण समाकृष्य सम्भोगं कर्तुमुद्यतः ।। १५ ।।

सा सती कोपदृष्ट्या च स्तम्भितं तं चकार ह ।।

स जडो हस्तपादैश्च किंचिद्वक्तुं न च क्षमः ।। १६ ।।

तुष्टाव मनसा देवीं पद्मांशां पद्मलोचनाम्।।

सा तत्स्तवेन सन्तुष्टा प्राकृतं तं मुमोच ह।।१७।।

शशाप च मदर्थे त्वं विनश्यसि सबान्धवः ।।

स्पृष्टाऽहं च त्वया कामाद्विसृजाम्यवलोकय ।। १८ ।।

इत्युक्त्वा सा च योगेन देहत्यागं चकार ह ।।

गंगायां तां च संन्यस्य स्व गृहं रावणो ययौ ।। १९ ।।

अहो किमद्भुतं दृष्टं किं कृतं वा मयाऽधुना ।।

इति संचिन्त्य संस्मृत्य विललाप पुनः पुनः ।। ।। 2.14.२० ।।

सा च कालान्तरे साध्वी बभूव जनकात्मजा।।

सीतादेवीति विख्याता यदर्थे रावणो हतः ।। २१ ।।

महातपस्विनी सा च तपसा पूर्वजन्मनः ।।

लेभे रामं च भर्त्तारं परिपूर्णतमं हरिम् ।।२२।।

संप्राप्य तपसाऽऽराध्य स्वामिनं च जगत्पतिम्।।

सा रमा सुचिरं रेमे रामेण सह सुन्दरी ।।२३।।

जातिस्मरा स्म स्मरति तपसश्च क्रमं पुरा ।।

सुखेन तज्जहौ सर्वं दुःखं चापि सुखं लभेत् ।। ।। २४ ।।

नानाप्रकारविभवं चकार सुचिरं सती ।।

सम्प्राप्य सुकुमारं तमतीव नवयौवनम् ।। २५ ।।

गुणिनं रसिकं शान्तं कान्तवेषमनुत्तमम् ।।

स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरं तथा लेभे यथेप्सितम् ।। २६ ।।

पितुर्वचःपालनार्थं सत्यसन्धो रघूत्तमः।।

जगाम काननं पश्चात्कालेन च बलीयसा ।। २७ ।।

तस्थौ समुद्रनिकटे सीतया लक्ष्मणेन च ।।

ददर्श तत्र वह्निं च विप्ररूपधरं हरिः ।। २८ ।।

तं रामं दुःखितं दृष्ट्वा स च दुःखी बभूव ह ।।

उवाच किंचित्सत्येष्टं सत्यं सत्यपरायणः ।। २९ ।।

वह्निरुवाच।।

भगवञ्छ्रूयतां वाक्यं कालेन यदुपस्थितम् ।।

सीताहरणकालोऽयं तवैव समुपस्थितः ।। 2.14.३० ।।

दैवं च दुर्निवार्य्यं वै न च दैवात्परं बलम् ।।

मत्प्रसू मयि संन्यस्य च्छायां रक्षान्तिकेऽधुना ।।३१।।

दास्यामि सीतां तुभ्यं च परीक्षासमये पुनः ।।

देवैः प्रस्थापितोऽहं च न च विप्रो हुताशनः ।। ३२ ।।

रामस्तद्वचनं श्रुत्वा न प्रकाश्य च लक्ष्मणम् ।।

स्वच्छन्दं स्वीचकारासौ हृदयेन विदूयता ।।३३।।

वह्निर्योगेन सीतावन्मायासीतां चकार ह ।।

तत्तुल्यगुणरूपां तां ददौ रामाय नारद ।। ३४ ।।

सीतां गृहीत्वा स ययौ गोप्यं वक्तुं निषेध्य च ।।

लक्ष्मणो नैव बुबुधे गोप्यमन्यस्य का कथा ।। ३९ ।।

एतस्मिन्नन्तरे रामो ददर्श कनकं मृगम् ।।

सीता तं प्रेरयामास तदर्थे यत्नपूर्वकम् ।। ३६ ।।

संन्यस्य लक्ष्मणं रामो जानक्या रक्षणे वने ।।

स्वयं जगाम हन्तुं तं विव्यधे सायकेन च ।। ३७ ।।

लक्ष्मणेति च शब्दं वै कृत्वा मायामृगस्तदा ।।

प्राणांस्तत्याज सहसा पुरो दृष्ट्वा हरिं स्मरन् ।। ३८ ।।

मृगरूपं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च ।।

रत्ननिर्मितयानेन वैकुण्ठं स जगाम ह ।। ३९ ।।

वैकुण्ठस्य महाद्वारं किङ्करो द्वारपालयोः ।।

जय विजययोश्चैव बलवांश्च जयाभिधः ।। 2.14.४० ।।

शापेन सनकादीनां सम्प्राप्तो राक्षसीं तनुम् ।।

पुनर्जगाम तद्द्वारमादौ स द्वारपालयोः ।।४१।।

अथ शब्दं च सा श्रुत्वा लक्ष्मणेति च विक्लवम् ।।

सीता तं प्रेरयामास लक्ष्मणं रामसन्निधौ ।।४२।।

गते च लक्ष्मणे रामं रावणो दुर्निवारणः ।।

सीतां गृहीत्वा प्रययौ लङ्कामेव स्वलीलया ।। ४३ ।।

विषसाद च रामश्च वने दृष्ट्वा च लक्ष्मणम् ।।

तूर्णं च स्वाश्रमं गत्वा सीतां नैव ददर्श सः ।। ४४ ।।

मूर्च्छां सम्प्राप्य सुचिरं विललाप भृशं पुनः ।।

पुनर्बभ्राम गहने तदन्वेषणपूर्वकम् ।। ४५ ।।

काले संप्राप्य तद्वार्तां गृधद्वारा नदीतटे ।।

सहायं वानरं कृत्वा चाबध्नात्सागरं हरिः ।। ।। ४६ ।।

लङ्कां गत्वा रघुश्रेष्ठश्चावधीत्सायकेन च ।।

सबान्धवं रावणं च सीतां सम्प्राप दुःखिताम् ।। ४७ ।।

तां च वह्निपरीक्षां व कारयामास सत्वरम् ।।

हुताशनस्तत्र काले वास्तवीं जानकीं ददौ ।। ४८ ।।

छाया चोवाच वह्निं च रामं च विनयान्विता ।।

करिष्यामीति किमहं तदुपायं वदस्व मे ।। ४९ ।।

वह्निरुवाच ।।

त्वं गच्छ तपसे देवि पुष्करं च सुपुण्यदम् ।।

कृत्वा तपस्यां तत्रैव स्वर्गलक्ष्मीर्भविष्यसि ।। 2.14.५० ।।

सा च तद्वचनं श्रुत्वा प्रतेपे पुष्करे तपः ।।

दिव्यं त्रिलक्षवर्ष च स्वर्गे लक्ष्मीर्बभूव ह।।५१।।

सा च कालेन तपसा यज्ञकुण्डसमुद्भवा ।।

कामिनी पाण्डवानां च द्रौपदी द्रुपदात्मजा ।। ५२ ।।

कृते युगे वेदवती कुशध्वजसुता शुभा ।।

त्रेतायां रामपत्नी च सीतेति जनकात्मजा ।। ५३ ।।

तच्छाया द्रौपदी देवी द्वापरे द्रुपदात्मजा ।।

त्रिहायणीति सा प्रोक्ता विद्यमाना युगत्रये ।।५४।।

नारद उवाच ।।

प्रियाः पञ्च कथं तस्या बभूवुर्मुनिपुङ्गव ।।

इति वै चित्तसन्देहं दूरीकुरु महाप्रभो।।५५।।

नारायण उवाच ।।

लङ्कायां वस्तुतः सीता रामं संप्राप नारद ।।

रूपयौवनसम्पन्ना छाया सा बहुविह्वला ।।५६।।

रामाग्न्योराज्ञया तप्त्वा ययाचे शङ्करं वरम्।।

कामातुरा पतिव्यग्रा प्रार्थयन्ती पुनः पुनः।।५७।।

पतिं देहि पतिं देहि पतिं देहि त्रिलोचन।।

पतिं देहि पतिं देहि पञ्चवारं पतिव्रता ।।५८।।

शिवस्तत्प्रार्थनां श्रुत्वा सस्मितो रसिकेश्वरः ।।

प्रिये तव प्रियाः पञ्च भवन्तीति वरं ददौ ।। ५९ ।।

तेनासीत्पाण्डवानां च पञ्चानां कामिनी प्रिया ।।

इत्येवं कथितं सर्वं प्रस्तुतं वस्तुतः शृणु।।2.14.६०।।

अथ संप्राप्य लङ्कायां सीतां रामो मनोहराम्।।

विभीषणाय तां लङ्कां दत्त्वाऽयोध्यां ययौ पुनः।।६१।।

एकादशसहस्राब्दं कृत्वा राज्यं च भारते ।।

जगाम सर्वैर्लोकैश्च सार्द्धं वैकुण्ठमेव च ।।६२।।

कमलांशा वेदवती कमलायां विवेश सा ।।

कथितं पुण्यमाख्यानं पुण्यदं पापनाशनम् ।। ६३ ।।

सततं मूर्तिमन्तश्च वेदाश्चत्वार एव च ।।

सन्ति यस्याश्च जिह्वाग्रे सा च वेदवती स्मृता ।। ६४ ।।

कुशध्वजसुताख्यानमुक्तं संक्षेपतस्तव ।।

धर्मध्वजसुताख्यानं निबोध कथयामि ते ।। ६५ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे तुलस्युपाख्याने वेदवतीप्रस्तावे चतुर्दशोऽध्यायः ।। १४ ।।

नारायण उवाच ।।

धर्मध्वजस्य पत्नी च माधवीति च विश्रुता।।

नृपेण सार्द्धं सा रागाद्रेमे वै गन्धमादने ।। १ ।।

शय्यां रतिकरींकृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिता ।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गी पुष्पचन्दनवायुना ।। २ ।।

स्त्रीरत्नमतिचार्वंगी रत्नभूषणभूषिता ।।

कामुकी रसिकश्रेष्ठा रसिकेशेन संगता ।। ३ ।।

सुरताद्विरतिर्नासीत्तयोः सुरतविज्ञयोः ।।

गतं वर्षशतं दैवं नाजानीतां दिवानिशम्।।४।।

ततो रजस्वलां प्राप्य सुरताद्विरराम सः ।।

कामुकी सुन्दरी किंचिन्न च तृप्तिं जगाम सा ।।५।।

दधार गर्भं सा सद्यो देवाब्दशतकं सती ।।

श्रीगर्भा श्रीयुता सा च संबभूव दिनेदिने ।। ६ ।।

शुभक्षणे शुभदिने शुभयोगेन संयुते ।।

शुभलग्ने शुभांशे च शुभस्वामिगृहान्विते ।। ७ ।।

कार्तिकीपूर्णिमायां च सितवारे च पद्मजे ।।

सुषाव सा च पद्मांशां पद्मिनीं सुमनोहराम् ।। ८ ।।

पादपद्मयुगे चैव पद्मरागविराजिताम् ।।

राजराजेश्वरीं लक्ष्मीं सर्वावयवसुन्दरीम् ।। ९ ।।

राजलक्ष्मीलक्ष्मयुक्तां राजलक्ष्म्यधिदेवताम् ।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यां शरत्पङ्कजलोचनाम् ।। 2.15.१० ।।

पक्वबिम्बाधरोष्ठीं च पश्यन्तीं सस्मितां गृहम् ।।

हस्तपादतलारक्तां निम्ननाभिं मनोरमाम् ।। ११ ।।

तदधस्त्रिवलीयुक्तां वृत्तवल्गुनितम्बिनीम्।।

शीते सुखोष्णसर्वांगीं ग्रीष्मे च सुखशीतलाम् ।। १२ ।।

श्यामां सुकेशीं रुचिरां न्यग्रोधपरिमण्डलाम् ।।

श्वेतचम्पकवर्णाभां सुन्दरीष्वेकसुन्दरीम् ।। १३ ।।

नरा नार्य्यश्च तां दृष्ट्वा तुलनां दातुमक्षमाः ।।

तेन नाम्ना च तुलसीं तां वदन्ति पुराविदः ।। १४ ।।

सा च भूमिष्ठमात्रेण योग्या स्त्रीप्रकृतिर्यथा ।।

सर्वैर्निषिद्धा तपसे जगाम बदरीवनम् ।। १५ ।।

तत्र दैवाब्दलक्षं च चकार परमं तपः ।।

मम नारायणः स्वामी भवितेति विनिश्चिता ।। १६ ।।

ग्रीष्मे पञ्चतपाः शीते तोयस्था सा च सुन्दरी ।।

प्रकाशस्था वृष्टिधारां सहन्ती च दिवानिशम् ।। ।। १७ ।।

विंशत्सहस्रवर्षं च फलतोयाशना च सा ।।

त्रिंशच्छतसहस्राब्दं पत्राहारा तपस्विनी ।। १८ ।।

चत्वारिंशत्सहस्राब्दं वाय्वाहारा कृशोदरी।।

ततो दशसहस्राब्दं निराहारा बभूव सा।।१९।।

निर्लक्ष्यां चैकपादस्थां दृष्ट्वा तां कमलोद्भवः।।

समाययौ वरं दातुं परं बदरिकाश्रमम् ।। 2.15.२० ।।

चतुर्मुखं च सा दृष्ट्वा प्राणंसीद्धंसवाहनम् ।।

तामुवाच जगत्कर्ता विधाता जगतामपि ।। २१ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

वरं वृणुष्व तुलसि यत्ते मनसि वाञ्छितम् ।।

हरिभक्तिं च मुक्तिं वाऽप्यजरामरतामपि ।। २२ ।।

तुलस्युवाच ।।

शृणु तात प्रवक्ष्यामि यन्मे मनसि वाञ्छितम् ।।

सर्वज्ञस्यापि पुरतः का लज्जा मम साम्प्रतम् ।। २३ ।।

अहं च तुलसी गोपी गोलोकेऽहं स्थिता पुरा ।।

कृष्णप्रिया किङ्करी च तदंशा तत्सखी प्रिया ।। २४ ।।

गोविन्देन सहासक्तामतृप्तां मां च मूर्च्छिताम् ।।

रासेश्वरी समागत्य चापश्यद्रासमण्डले।।२५।।

गोविन्दं भर्त्सयामास मां शशाप रुषाऽन्विता।।

याहि त्वं मानवीं योनिमित्येवं च पितामह।।२६।।

मामुवाच स गोविन्दो मदंशं त्वं चतुर्भुजम् ।।

लभिष्यसि तपस्तप्त्वा भारते ब्रह्मणो वरात् ।। २७ ।।

इत्येवमुक्त्वा देवेशोऽप्यन्तर्धानमवाप सः ।।

देव्या भिया तनुं त्यक्त्वा लब्धं जन्म मया भुवि ।। २८ ।।

अहं नारायणं कान्तं शान्तं सुन्दविग्रहम् ।।

साम्प्रतं लब्धुमिच्छामि वरमेवं च देहि मे ।। २९ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

सुदामा नाम गोपश्च श्रीकृष्णाङ्गसमुद्भवः ।।

तदंशश्चातितेजस्वी चालभज्जन्म भारते ।। 2.15.३० ।।

साम्प्रतं राधिकाशापाद्दनुवंशसमुद्भवः ।।

शङ्खचूड इति ख्यातस्त्रैलाक्ये न च तत्परः ।। ३१ ।।

गोलोके त्वां पुरा दृष्ट्वा कामोन्मथितमानसः ।।

विलंघितुं न शक्नोति राधिकायाः प्रभावतः ।। ३२ ।।

स च जातिस्मरस्तप्त्वा त्वां ललाभ वरेण च ।।

जातिस्मरा तु त्वमपि सर्वं जानासि सुन्दरि ।। ३३ ।।

अधुना तस्य पत्नी च भव भाविनि शोभने ।।

पश्चान्नारायणं कान्तं शान्तमेव लभिष्यसि ।। ३४ ।।

शापान्नारायणस्यैव कलया दैवयोगतः ।।

प्राप्नोषि वृक्षरूपं तं त्वं पूता विश्वपावनी ।। ३५ ।।

प्रधाना सर्वपुष्पाणां विष्णुप्राणाधिका भवेत् ।।

त्वया विना च सर्वेषां पूजा च विफला भवेत् ।।३६।।

वृन्दावने वृक्षरूपा नाम्ना वृन्दावनीति च ।।

त्वत्पत्रैर्गोपिका गोपाः पूजयिष्यन्ति माधवम्।।३७।।

वृक्षाधिदेवीरूपेण सार्द्धं कृष्णेन सन्ततम्।।

विहरिष्यसि गोपेन स्वच्छन्दं मद्वरेण च।।३८।।

इत्येवं वचनं श्रुत्वा सस्मिता हृष्टमानसा।।

प्रणनाम च धातारं तं च किंचिदुवाच ह।।३९।।

तुलत्युवाच।।

यथा मे द्विभुजे कृष्णे वाञ्छा च श्यामसुन्दरे।।

सत्यं ब्रवीमि हे तात न तथा च चतुर्भुजे।।2.15.४०।।

अतृप्ताऽहं च गोविन्दे दैवाच्छृङ्गारभंगतः ।।

गोविन्दस्यैव वचनात्प्रार्थयामि चतुर्भुजम्।।४१।।

तत्प्रसादेन गोविन्दं पुनरेव सुदुर्लभम् ।।

ध्रुवमेव लभिष्यामि राधा भीतिं प्रमोचय ।। ४२ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

गृहाण राधिकामन्त्रं ददे वै षोडशाक्षरम् ।।

तस्याश्च प्राणतुल्या त्वं मद्वरेण भविष्यसि।।४३।।

शृंगारं युवयोर्गोप्यमाज्ञास्यति च राधिका ।।

राधासमा त्वं सुभगा गोविन्दस्य भविष्यसि ।। ४४ ।।

इत्येवमुक्त्वा दत्त्वा च देव्यै तत्षोडशाक्षरम् ।।

मन्त्रं तस्यै जगद्धाता स्तोत्रं च कवचं परम् ।। ४५ ।।

सर्वं पूजाविधानं च पुरश्चर्याविधिक्रमम् ।।

परं शुभाशिषं कृत्वा सोऽन्तर्द्धानमवाप ह ।। ४६ ।।

सा च ब्रह्मोपदेशेन पुण्ये बदरिकाश्रमे ।।

जजाप परमं मन्त्रं यदिष्टं पूर्वजन्मनः ।। ४७ ।।

दिव्यं द्वादशवर्षं च पूजां चैव चकार सा ।।

बभूव सिद्धा सा देवी तत्प्रत्यादेशमाप च ।। ४८ ।।

सिद्धे तपसि मन्त्रे च वरं प्राप्य यथेप्सितम् ।।

बुभुजे च महाभागं यद्विश्वेषु सुदुर्लभम् ।। ४९ ।।

प्रसन्नमानसा देवी तत्याज तपसः क्लमम् ।।

सिद्धे फले नराणां च दुःखं च सुखमुत्तमम् ।। 2.15.५० ।।

भुक्त्वा पीत्वा च सन्तुष्टा शयनं च चकार सा ।।

तल्पे मनोरमे तत्र पुष्पचन्दनचर्चिते ।। ५१ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे तुलस्युपाख्याने तुलसीवरप्रदानं नाम पञ्चदशोऽध्यायः।।१५।।

नारायण उवाच ।।

तुलसी परितुष्टा सा चास्वाप्सीद्धृष्टमानसा ।।

नवयौवनसम्पन्ना प्रशंसन्ती वरांगना ।। १ ।।

चिक्षेप पञ्चबाणश्च पञ्च बाणांश्च तां प्रति ।।

पुष्पायुधेन सा दग्धा पुष्पचन्दनचर्चिता ।। २ ।।

पुलकाञ्चितसर्वांगी कम्पिता रक्तलोचना ।।

क्षणं सा शुष्कतां प्राप क्षणं मूर्च्छामवाप ह ।।३।।

क्षणमुद्विग्नतां प्राप क्षणं तन्द्रां सुखावहाम् ।।

क्षणं सा दहनं प्राप क्षणं प्राप प्रमत्तताम्।।४।।

क्षणं सा चेतनां प्राप क्षणं प्राप विषण्णताम् ।।

उत्तिष्ठन्ती क्षणं तल्पाद्गच्छन्ती निकटं क्षणम् ।। ५।।

भ्रमन्ती क्षणमुद्वेगाद्विवसन्ती क्षणं पुनः ।।

क्षणमेव समुद्वेगादस्वाप्सीत्पुनरेव सा ।। ६ ।।

पुष्पचन्दनतल्पं च तद्बभूवातिकण्टकम् ।।

विषमाहारकं स्वादु दिव्यरूपं फलं जलम् ।।७।।

निलयश्च निराकारः सूक्ष्मवस्त्रं हुताशनः।।

सिन्दूरपत्रकं चैव व्रणतुल्यं च दुःखदम्।।८।।

क्षणं ददर्श तन्द्रायां सुवेषं पुरुषं सती।।

सुन्दरं च युवानं च सस्मितं रसिकेश्वरम्।।९।।

चन्दनोक्षितसर्वांगं रत्नभूषणभूषितम्।।

आगच्छन्तं माल्यवन्तं पश्यन्तं तन्मुखाम्बुजम् ।। 2.16.१० ।।

कथयन्तं रतिकथां चुम्बन्तमधरं मुहुः ।।

शयानं पुष्पतल्पे च समाश्लिष्यन्तमङ्गकम् ।। ११ ।।

पुनरेव तु गच्छन्तमागच्छन्तं वसन्तकम् ।।

कान्त क्व यासि प्राणेश तिष्ठेत्येवमुवाच सा ।। १२ ।।

पुनः स्वचेतनां प्राप्य विललाप पुनः पुनः ।।

एवं तपोवने सा च तस्थौ तत्रैव नारद ।। १३ ।।

शङ्खचूडो महायोगी जैगीषव्यान्मनोरमम् ।।

कृष्णस्य मन्त्रं सम्प्राप्य प्राप्य सिद्धिं तु पुष्करे ।। १४ ।।

पठन्सदा तु कवचं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ।।

ब्रह्मेशाच्च वरं प्राप्य यत्तन्मनसि वाञ्छितम् ।।१५।।

आज्ञया ब्रह्मणः सोऽपि बदरीं वै समाययौ ।।

आगच्छन्तं शङ्खचूडमपश्यत्तुलसी मुने।।१६।।

नवयौवनसम्पन्नं कामदेवसमप्रभम्।।१७।।

श्वेतचम्पकवर्णाभं रत्नभूषणभूषितम् ।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यं शरत्पङ्कजलोचनम् ।। १८ ।।

महारत्नगणाक्लृप्तविमानस्थं मनोहरम् ।।

रत्नकुण्डलयुग्माढ्यगण्डस्थलविराजितम् ।। १९ ।।

पारिजातप्रसूनाढ्यमाल्यवन्तं च सुस्मितम् ।।

कस्तूरीकुङ्कुमयुतं सुगन्धितिलकोज्ज्वलम्।।2.16.२०।।

सा दृष्ट्वा सन्निधाने तं मुखमाच्छाद्य वाससा ।।

सस्मिता तं निरीक्षन्ती सकटाक्षं पुनः पुनः ।।२१।।

बभूव सा नम्रमुखी नवसङ्गमलज्जिता।।

कामुकी कामबाणेन पीडिता पुलकान्विता ।। २२ ।।

पिबन्ती तन्मुखाम्भोजं लोचनाभ्यां च सन्ततम् ।।

ददर्श शङ्खचूडश्च कन्यामेकां तपोवने ।। २३ ।।

पुष्पचन्दनतल्पस्थां वसन्तीं वाससा वृताम् ।।

पश्यन्तीं तन्मुखं शश्वत्सस्मितां सुमनोहराम् ।।२४।।

सुपीनकठिनश्रोणीं पीनोन्नतपयोधराम्।।

मुक्तापंक्तिप्रभाजुष्टदन्तपंक्तिं सुबिभ्रतीम् ।।२५।।

पक्वबिम्बाधरोष्ठीं च सुनासां सुन्दरीं वराम् ।।

तप्तकाञ्चनवर्णाभां शरच्चन्द्रसमप्रभाम् ।। २६ ।।

स्वतेजसा परिवृतां सुखदृश्यां मनोरमाम् ।।

कस्तूरीबिन्दुभिः सार्द्धमधश्चन्दनबिन्दुना ।। २७ ।।

सिन्दूरबिन्दुना शश्वत्सीमन्ताधःस्थलोज्ज्वलाम् ।।

निम्ननाभिगभीरां च तदधस्त्रिवलीयुताम् ।। २८ ।।

करपद्मतलारक्तां नखचन्द्रैर्विभूषिताम् ।।

स्थलपद्मप्रभाजुष्टं पादपद्मं च बिभ्रतीम् ।। २९ ।।

आरक्तवर्णं ललितमलक्तकसमप्रभम् ।।

स्थलपद्मैश्च जलजैः पद्मरागविराजिताम् ।।2.16.३०।।

शरदिन्दुविनिन्द्यैकनखेन्द्वोघविराजिताम्।।

अमूल्यरत्न संमिश्रयावकेन स्वलंकृताम्।।३१।।

मणीन्द्रमुख्यखचितक्वणन्मञ्जीररञ्जिताम् ।।३२।।

दधतीं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम्।।

अमूल्य रत्नसंक्लृप्तमकराकृतिरूपिणा।।३३।।

चित्रकुण्डलयुग्मश्रीसुषुमापरिशोभिताम् ।।

रत्नेन्द्रमुक्ताहारश्रीस्तनमध्यस्थलोज्ज्वलाम् ।।३४।।

रत्नकंकणकेयूरशंखभूषणभूषिताम् ।।

रत्नांगुलीयकैर्दिव्यैरंगुल्यावलिभिर्युताम् ।। ३९ ।।

दृष्ट्वा तां ललितां रम्यां सुशीलां सुदतीं सतीम् ।।

उवास तत्समीपे च मधुरं तामुवाच सः।।३६।।

शंखचूड उवाच ।।

का त्वं कस्य च कन्याऽसि धन्ये मान्ये सुयोषिताम्।।

का त्वं कामिनि कल्याणि सर्वकल्याणदायिनि।।३७।।

स्वर्गभोगादिसरितिविहारे हाररूपिणि।।

संसारदारसारे च मायाधारे मनोहरे।। ।। ३८ ।।

जगद्विलक्षणे क्षामे मुनीनां मोहकारिणि ।।

मौनं त्यक्त्वा किंकरं मां सम्भाषां कुरु सुन्दरि ।। ३९ ।।

इत्येवं वचनं श्रुत्वा सकामा वामलोचना ।।

सस्मिता नम्रवदना सकामं तमुवाच सा।।2.16.४०।।

तुलस्युवाच ।।

धर्मध्वजसुताऽहं च तपाम्यस्यां तपोवने ।।

तपस्विनीह तिष्ठामि कस्त्वं गच्छ यथासुखम्।।४१।।

कामिनीं कुलजातां च रहस्येकाकिनीं सतीम्।।

न पृच्छति कुले जात एवमेव श्रुतौ श्रुतम् ।।४२।।

लम्पटोऽसत्कुले जातो धर्मशास्त्रार्थवर्जितः ।।

येनाश्रुतः श्रुतेरर्थः स कामीच्छति कामिनीम्।।४३।।

आपात मधुरामन्ते चान्तकां पुरुषस्य ताम् ।।

विषकुम्भाकाररूपाममृतास्यां च सन्ततम् ।। ४४ ।।

हृदये क्षुरधाराभां शश्वन्मधुरभाषिणीम् ।।

स्वकार्य्यपरिनिष्पत्तितत्परां सततं सदा।।४५।।

कार्य्यार्थे स्वामिवशगामन्यथैवावशां सदा ।।

स्वान्तर्मलिनरूपां च प्रसन्नवदनेक्षणाम्।।४६।।

श्रुतौ पुराणे यासां च चरित्रमनिरूपितम् ।।

तासु को विश्वसेत्प्राज्ञो ह्यप्राज्ञ इव सर्वदा ।। ४७ ।।

तासां को वा रिपुर्मित्रं प्रार्थयन्तीं नवं नवम् ।।

दृष्ट्वा सुवेशं पुरुषमिच्छन्तीं हृदये सदा।।४८।।

बाह्ये स्वात्मसतीत्वं च ज्ञापयन्तीं प्रयत्नतः ।।

शश्वत्कामां च रामां च कामाधारां मनोहराम्।।४९।।

बाह्ये छलाच्छादयन्तीं स्वान्तर्मैथुनलालसाम्।।

कान्तं ग्रसन्तीं रहसि बाह्येऽतीव सुलज्जिताम्।।2.16.५०।।

मानिनीं मैथुनाभावे कोपिनीं कलहांकुराम् ।।

संभीतां भूरिसम्भोगात्स्वल्पमैथुनदुःखिताम् ।। ५१ ।।

सुमृष्टान्नं शीततोयमाकांक्षन्तीं च मानसे ।।

सुन्दरं रसिकं कान्तं युवानं गुणिनं सदा ।। ५२ ।।

सुतात्परमतिस्नेहं कुर्वन्तीं रतिकर्तरि ।।

प्राणाधिकं प्रियतमं सम्भोग कुशलं प्रियम् ।। ५३ ।।

पश्यन्तीं रिपुतुल्यं च वृद्धं वा मैथुनाक्षमम् ।।

कलहं कुर्वती शश्वत्तेन सार्द्धं सुकोपनाम् ।। ५४ ।।

चर्चया भक्षयन्तीं तं कीनाश इव गोरजः ।।

दुस्साहसस्वरूपां च सर्वदोषाश्रयां सदा ।।५५।।

शश्वत्कपटरूपां च सर्वदोषाश्रयां सदा ।।

ब्रह्म विष्णुशिवादीनां दुस्त्याज्यां मोहरूपिणीम् ।। ५६ ।।

तपोमार्गार्गलां शश्वन्मुक्तिद्वारकपाटिकाम् ।।५७।।

हरेर्भक्तिव्यवहितां सर्वमाया करण्डिकाम् ।।

संसारकारागारे च शश्वन्निगडरूपिणीम् ।। ५८ ।।

इन्द्रजालस्वरूपां च मिथ्यावादिस्वरूपिणीम् ।।

बिभ्रतीं बाह्य सौन्दर्यं मध्याङ्गमतिकुत्सितम् ।।५९ ।।

नानाविण्मूत्रपूयानामाधारं मलसंयुतम् ।।

दुर्गन्धि दोषसंयुक्तं रक्ताक्तं चाप्यसंस्कृतम् ।। ।।।2.16.६०।।

मायारूपं मायिनां च विधिना निर्मितं पुरा ।।

विषरूपां मुमुक्षूणामदृश्यांचैव सर्वदा।।६१।।

इत्युक्त्वा तुलसी तं च विरराम च नारद ।।

सस्मितः शंखचूडश्च प्रवक्तुमुपचक्रमे ।।६२।।

शंखचूड उवाच ।।

त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् ।।

किंचित्सत्यमलीकं च किंचिन्मत्तो निशामय।।६३।।

निर्मितं द्विविधं धात्रा स्त्रीरूपं सर्वमोहनम् ।।

कृत्यारूपं वास्तवं च प्रशस्यं चाप्रशंसितम्।। ।।६४।।

लक्ष्मी सरस्वती दुर्गा सावित्री राधिकादिकम्।।

सृष्टिसूत्रस्वरूपं चाप्याद्यं स्रष्ट्वा तु निर्मितम् ।। ६५ ।।

एतासामंशरूपं यत्स्त्रीरूपं वास्तवं स्मृतम् ।।

तत्प्रशंस्यं यशोरूपं सर्वमङ्गलकारणम् ।। ६६ ।।

शतरूपा देवहूतिस्स्वधा स्वाहा च दक्षिणा ।।

छायावती रोहिणी च वरुणानी शची तथा ।। ६७ ।।

कुबेरवायुपत्नी साऽप्यदितिश्च दितिस्तथा ।।

लोपामुद्राऽनसूया च कैटभी तुलसी तथा ।।६८।।

अहल्याऽरुन्धती मेना तारा मन्दोदरी परा ।।

दमयन्ती वेदवती गंगा च यमुना तथा ।। ६९ ।।

पुष्टिस्तुष्टिः स्मृतिर्मेधा कालिका च वसुन्धरा ।।

षष्ठी मंगलचण्डी च मूर्तिर्वै धर्मकामिनी ।। 2.16.७० ।।

स्वस्तिः श्रद्धा च कान्तिश्च तुष्टिः शान्तिस्तथा परा ।।

निद्रा तन्द्रा क्षुत्पिपासा सन्ध्या रात्रिर्दिनानि च ।। ७१ ।।

सम्पत्तिवृत्तिकीर्त्यश्च क्रियाशोभाप्रभांशकम् ।।

यत्स्त्रीरूपं च सम्भूतमुत्तमं तद्युगे युगे ।। ७२ ।।

कृत्यास्वरूपं तद्यत्तु स्वर्वेश्यादिकमेव च ।।

तदप्रशंस्यं विश्वेषु पुंश्चलीरूपमेव च ।। ७३ ।।

सत्त्वप्रधानं यद्रूपं तच्च शुद्धं स्वभावतः ।।

तदुत्तमं च विश्वेषु साध्वीरूपं प्रशंसितम् ।।७४।।

तद्वास्तवं च विज्ञेयं प्रवदन्ति मनीषिणः।।

रजोरूपं तमोरूपं कृत्यासु द्विविधं स्मृतम् ।।७५।।

स्थानाभावात्क्षणाभावान्मध्यवृत्तेरभावतः ।।

देहक्लेशेन रोगेण सत्संसर्गेण सुन्दरि।।७६।।

बहुगोष्ठा वृतेनैव रिपुराजभयेन च ।।

रजोरूपस्य साध्वीत्वमतैनैवोपजायते ।। ७७ ।।

इदं मध्यमरूपं च प्रवदन्ति मनीषिणः ।।

तमोरूपं दुर्निवार्य्यमधमं तद्विदुर्बुधाः।।७८।।

न पृच्छति कुले जातः पण्डितश्च परस्त्रियम्।।

निर्जने दुर्जने वाऽपि रहस्ये वचसां स्त्रियम् ।।७९।।

आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना ।।

गान्धर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने ।। 2.16.८० ।।

अहमेव शङ्खचूडो देवविद्रावकारकः ।।

दनुवंशोद्भवो विश्वे सुदामाऽहं हरेः पुरे ।। ८१ ।।

अहमष्टसु गोपेषु गोगोपीपार्षदेषु च ।।

अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः ।। ८२ ।।

जातिस्मरोऽहं जानामि कृष्णमन्त्रप्रभावतः ।।

जातिस्मरा त्वं तुलसी संसक्ता हरिणा पुरा ।। ८३ ।।

त्वमेव राधिकाकोपाज्जाताऽसि भारते भुवि ।।

त्वां सम्भोक्तुमिच्छकोऽहं नालं राधाभयात्ततः ।। ८४ ।।

इत्येवमुक्त्वा स पुमान्विरराम महामुने ।।

सस्मिता तुलसी हृष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे ।। ८५ ।।

तुलस्युवाच ।।

एवंविधो बुधो विश्वे बुधेषु च प्रशंसितः ।।

कान्तमेवंविधं कान्ता शश्वदिच्छति कामतः ।। ८६ ।।

त्वयाऽहमधुना सत्यं विचारेण पराजिता ।।

स निन्दितश्चाप्यशुचिर्यः पुमांश्च स्त्रिया जितः ।। ८७ ।।

निन्दन्ति पितरो देवा बान्धवाः स्त्रीजितं जनम् ।।

स्त्रीजितं मनसा वाचा पिता भ्राता च निन्दति ।।८८।।

शुध्येद्विप्रो दशाहेन जातके मृतके तथा ।।

भूमिपो द्वादशाहेन वैश्यः पञ्चदशाहतः ।। ८९ ।।

शूद्रो मासेन वेदेषु मातृवद्वर्णसङ्करः।।

अशुचिः स्त्रीजितः शुध्येच्चितादहनकालतः ।। 2.16.९० ।।

न गृह्णन्तीच्छया तस्य पितरः पिण्डतर्पणम् ।।

न गृह्णन्तीच्छया देवास्त स्य पुष्पजलादिकम् ।। ९१ ।।

किं तस्य ज्ञानतपसा जपहोमप्रपूजनैः ।।

किं विद्यया वा यशसा स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ।। ९२ ।।

विद्याप्रभावज्ञानार्थं मया त्वं च परीक्षितः ।।

कृत्वा परीक्षां कान्तस्य वृणोति कामिनी वरम् ।। ९३ ।।

वराय गुणहीनाय वृद्धायाज्ञानिने तथा ।।

दरिद्राय च मूर्खाय रोगिणे कुत्सिताय च ।। ९४ ।।

अत्यन्तकोपयुक्ताय चात्यन्तदुर्मुखाय च ।।

पंगुलायाङ्गहीनाय चान्धाय बधिराय च ।। ९५ ।।

जडाय चैव मूकाय क्लीबतुल्याय पापिने ।।

ब्रह्महत्यां लभेत्सोऽपि यः स्वकन्यां ददाति च।। ।। ९६ ।।

शान्ताय गुणिने चैव यूने च विदुषेऽपि च ।।

वैष्णवाय सुतां दत्त्वा दशवाजिफलं लभेत् ।। ९७ ।।

यः कन्यापालनं कृत्वा करोति विक्रयं यदि ।।

विपदा धनलोभेन कुम्भीपाकं स गच्छति ।। ९८ ।।

कन्यामूत्रपुरीषं च तत्र भक्षति पातकी ।।

कृमिभिर्दशितः काकैर्यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।।९९।।

तदन्ते व्याधयोनौ च लभते जन्म निश्चितम् ।।

विक्रीणाति मांसभारं वहत्येव दिवानिशम् ।। 2.16.१०० ।।

इत्येवमुक्त्वा तुलसी विरराम तपोवने ।।

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा तयोरन्तिकमाययौ ।। १०१ ।।

मूर्ध्ना ननाम तुलसी शङ्खचूडश्च नारद ।।

उवास तत्र देवेशश्चोवाच च तयोर्हितम्।।१०२।।

किं करोषि शङ्खचूड संवादमनया सह ।।

गान्धर्वेण विवाहेन त्वमस्या ग्रहणं कुरु ।। १०३ ।।

त्वं च पुरुषरत्नं च स्त्रीरत्नं स्त्रीष्वियं सती ।।

विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान्भवेत्।।१०४।।

निर्विरोधसुखं राजन्को वा त्यजति दुर्लभम् ।।

योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशयः ।। १०५ ।।

किमुपेक्षसि त्वं कान्तमीदृशं गुणिनं सती ।।

देवानामसुराणां च दानवानां विमर्दनम् ।। १०६ ।।

यथा लक्ष्मीश्च लक्ष्मीशे यथा कृष्णे च राधिका।।

यथा मयि च सावित्री भवानी च भवे यथा ।। १०७ ।।

यथा धरा वराहे च यथा मेना हिमालये ।।

यथाऽत्रावनसूया च दमयन्ती नले यथा ।। १०८ ।।

रोहिणी च यथा चन्द्रे यथा कामे रतिः सती ।।

यथा दितिः कश्यपे च वशिष्ठेऽरुन्धती यथा ।। ।। १०९ ।।

यथाऽहल्या गौतमे च देवहूतिश्च कर्दमे ।।

यथा बृहस्पतौ तारा शतरूपा मनौ यथा ।। 2.16.११० ।।

यथा च दक्षिणा यज्ञे यथा स्वाहा हुताशने ।।

यथा शची महेन्द्रे च यथा पुष्टिर्गणेश्वरे ।। १११ ।।

देवसेना यथा स्कन्दे धर्मे मूत्तिर्यथा सती ।।

सौभाग्या सुप्रिया त्वं च शङ्खचूडे तथा भव ।। ११२ ।।

अनेन सार्द्धं सुचिरं सुन्दरेण च सुन्दरि ।।

स्थाने स्थाने विहारं च यथेच्छं कुरु सन्ततम् ।। ११३ ।।

पश्चात्प्राप्स्यसि गोविन्दं गोलोके पुनरेव च ।।

चतुर्भुजं च वैकुण्ठे शंखचूडे मृते सति ।। ११४ ।।

इत्येवमाशिषं कृत्वा स्वालयं प्रययौ विधिः ।।

गान्धर्वेण विवाहेन जगृहे तां च दानवः ।।११५।।

स्वर्गे दुन्दुभिवाद्यं च पुष्पवृष्टिर्बभूव ह ।।

स रेमे रमया सार्द्धं वासगेहे मनोहरे ।। ११६ ।।

मूर्च्छां सम्प्राप तुलसी नवसङ्गमसङ्गता ।।

निमग्ना निर्जने साध्वी सम्भोगसुख सागरे ।। ११७ ।।

चतुःषष्टिकलामानं चतुःषष्टिविधं सुखम् ।।

कामशास्त्रं यन्निरुक्तं रसिकानां यथेप्सितम् ।। ११८ ।।

अङ्गप्रत्यंग संश्लेषपूर्वकं स्त्रीमनोहरम् ।।

तत्सर्वं सुखशृंगारं चकार रसिकेश्वरः ।।११९।।

अतीव रम्येदेशे च सर्वजन्तुविवर्जिते ।।

पुष्पचन्दनतल्पे च पुष्पचन्दनवायुना ।। 2.16.१२० ।।

पुष्पोद्याने नदीतीरे पुष्पचन्दनचर्चिते ।।

गृहीत्वा रसिकां रामां पुष्पचन्दनचर्चिताम् ।। ।। १२१ ।।

भूषितां भूषणैः सर्वैरतीव सुमनोहराम् ।।

सुरतेर्विरतिर्नास्ति तयोः सुरतविज्ञयोः ।। १२२ ।।

जहार मानसं भर्तुर्लीलया तुलसी सती ।।

चेतनां रसिकायाश्च जहार रसभाववित् ।। १२३ ।।

वक्षसश्चन्दनं बाह्वोस्तिलकं विजहार सा ।।

स च जग्राह तस्याश्च सिन्दूरबिन्दुपत्रकम् ।। १२४ ।।

स तद्वक्षसि तस्याश्च नखरेखां ददौ मुदा।।

सा ददौ तद्वामपार्श्वे करभूषणलक्षणम् ।। १२५ ।।

राजा तदोष्ठपुटके ददौ दशनदंशनम् ।।

तद्गण्डयुगले सा च प्रददौ तच्चतुर्गुणम् ।। १२३ ।।

सुरतेर्विरतौ तौ च समुत्थाय परस्परम् ।।

सुवेशं चक्रतुस्तत्र यत्तन्मनसि वाञ्छितम् ।। १२७ ।।

कुङ्कुमाक्तचन्दनेन सा तस्मै तिलकं ददौ ।।

सर्वाङ्गे सुन्दरे रम्ये चकार चानुलेपनम् ।। १२८ ।।

सुवासितं च ताम्बूलं वह्निशुद्धे च वाससी ।।

पारिजातस्य कुसुमं माल्यं चैव सुशोभनम् ।। १२९ ।।

अमूल्यरत्ननिर्माणमंगुलीयकमुत्तमम् ।।

सुन्दरं च मणिवरं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ।। 2.16.१३० ।।

दासी तवाहमित्येवं समुच्चार्य पुनः पुनः ।।

ननाम परया भक्त्या स्वामिनं गुणशालिनम् ।। १३१ ।।

सस्मिता तन्मुखांभोजं लोचनाभ्यां पपौ पुनः ।।

निमेषरहिताभ्यां च सकटाक्षं च सुन्दरम् ।। १३२ ।।

स च तां च समाकृष्य चकार वक्षसि प्रियाम् ।।

सस्मितं वाससाऽऽच्छन्नं ददर्श मुखपङ्कजम् ।। १३३ ।।

चुचुम्ब कठिने गण्डे बिम्बोष्ठे पुनरेव च ।।

ददौ तस्यै वस्त्रयुग्मं वरुणादाहृतं च यत् ।।

तदाहृतां रत्नमालां त्रिषु लोकेषु विश्रुताम् ।। १३४ ।।

ददौ मञ्जीरयुग्मं च स्वाहायाश्च हृतं च यत् ।।

केयूरयुग्मं छायाया रोहिण्याश्चैव कुण्डलम् ।। १३५ ।।

अंगुलीयकरत्नानि रत्याश्च वरभूषणम् ।।

शङ्खं सुरुचिरं चित्रं यद्दत्तं विश्वकर्मणा ।। १३६ ।।

विचित्रपीठकश्रेणीं शय्यां चापि सुदुर्लभाम् ।।

भूषणानि च दत्त्वा च परीहारं चकार ह ।। १३७ ।।

निर्माय कबरीभारं तस्याश्च माल्यसंयुतम् ।।

सुचित्रं पत्रकं गण्डे जयलेखसमं तथा ।। १३८ ।।

चन्द्रलेखात्रिभिर्युक्तं चन्दनेन सुगन्धिना ।।

परितः परितश्चित्रैः सार्द्धं कुंकुमबिन्दुभिः ।। १३९ ।।

ज्वलत्प्रदीपाकारं च सिन्दूरतिलकं ददौ ।।

तत्पादपद्मयुगले स्थलपद्मविनिन्दिते ।। 2.16.१४० ।।

चित्रालक्तकरागं च नखरेषु ददौ मुदा ।।

स्ववक्षसि मुहुर्न्यस्तं सरागं चरणाम्बुजम् ।। १४१ ।।

हे देवि तव दासोऽहमित्युच्चार्य्य पुनः पुनः ।।

रत्ननिर्माणयानेन तां च कृत्वा स्ववक्षसि ।। १४२ ।।

तपोवनं परित्यज्य राजास्थानान्तरं ययौ।।

मलये देवनिलये शैले शैले वने वने ।। १४३ ।।

स्थाने स्थानेऽतिरम्ये च पुष्पोद्यानेऽतिनिर्जने ।।

कन्दरे कन्दरे सिन्धुतीरे च सुन्दरे वने ।। १४४ ।।

पुष्पभद्रानदीतीरे नीरवातमनोहरे ।।

पुलिने पुलिने दिव्ये नद्यां नद्यां नदे नदे ।। १४५ ।।

मधौ मधुकराणां च मधुरध्वनिनादिते ।।

विनिस्यन्दे सुपवने नन्दने गन्धमादने ।। १४६ ।।

देवोद्याने देववने चित्रे चन्दनकानने ।।

चम्पकानां केतकीनां माधवीनां च माधवे ।।१४७।।

कुन्दानां मालतीनां च कुमुदाम्भोजकानने ।।

कल्पवृक्षे कल्पवृक्षे पारिजातवने वने ।।१४८।।

निर्जने काञ्चनीस्थाने धन्ये काञ्चनपर्वते ।।

काञ्चीवने किञ्चनके कञ्चके काञ्चनाकरे ।। १४९ ।।

पुष्पचन्दनतल्पे च पुंस्कोकिलरुतश्रुते ।।

पुष्पचन्दनसंयुक्तः पुष्पचन्दनवायुना ।। 2.16.१५० ।।

कामुक्या कामुकः कामात्स रेमे रामया सह ।।

न तृप्तो दानवेन्द्रश्च तृप्तिं नैव जगाम सा ।। १५१ ।।

हविषा कृष्णवर्त्मेव ववृधे मदनस्तयोः ।।

तया सह समागत्य स्वाश्रमं दानवस्ततः ।। १५२ ।।

रम्यं क्रीडालयं कृत्वा विजहार पुनस्ततः ।।

एवं संबुभुजे राज्यं शङ्खचूडः प्रतापवान् ।। १५३ ।।

एकमन्वन्तरं पूर्णं राजराजेश्वरो बली ।।

देवानामसुराणां च दानवानां च सन्ततम् ।। १५४ ।।

गन्धर्वाणां किन्नराणां राक्षसानां च शास्तिदः ।।

हताधिकारा देवाश्च चरन्ति भिक्षुका यथा ।। १५५ ।।

पूजाहोमादिकं तेषां जहार विषयं बलात् ।।

आश्रयं चाधिकारं च शस्त्रास्त्रभूषणादिकम् ।। १९६ ।।

निरुद्यमाः सुराः सर्वे चित्रपुत्तलिका यथा ।।

ते च सर्वे विषण्णाश्च प्रजग्मुर्ब्रह्मणः सभाम्।। ।। १५७ ।।

वृत्तान्तं कथयामासू रुरुदुश्च भृशं मुहुः ।।

तदा ब्रह्मा सुरैः सार्द्धं जगाम शङ्करालयम् ।। १५८ ।।

सर्वं संकथयामास विधाता चन्द्रशेखरम् ।।

ब्रह्मा शिवश्च तैः सार्द्धं वैकुण्ठं च जगाम ह ।। १५९ ।।

सुदुर्लभं परं धाम जरामृत्युहरं परम् ।।

सम्प्राप च वरं द्वारमाश्रमाणां हरेरहो ।। 2.16.१६० ।।

ददर्श द्वारपालांश्च रत्नसिंहासनस्थितान् ।।

शोभितान्पीतवस्त्रैश्च रत्नभूषणभूषितान्।। ।। १६१ ।।

वनमालान्वितान्सर्वान्श्यामसुन्दरविग्रहान् ।।

शंखचक्रगदापद्मधरांश्चैव चतुर्भुजान् ।। १६२ ।।

सस्मितान्पद्मवक्त्रांश्च पद्मनेत्रान्मनोहरान् ।।

ब्रह्मा तान्कथयामास वृत्तान्तं गमनार्थकम् ।। १६३ ।।

तेऽनुज्ञां च ददुस्तस्मै प्रविवेश तदाज्ञया ।।

एवं च षोडश द्वारान्निरीक्ष्य कमलोद्भवः ।। १६४ ।।

देवः सार्द्धं तानतीत्य प्रविवेश हरेः सभाम् ।।

देवर्षिभिः परिवृतां पार्षदैश्च चतुर्भुजैः ।। १६५ ।।

नारायणस्वरूपैश्च सर्वैः कौस्तुभभूषितैः ।।

पूर्णेन्दुमण्डलाकारां चतुरस्रां मनोहराम् ।। १६६ ।।

मणीन्द्रसारनिर्माणां हीरासारसुशोभिताम् ।।

अमूल्यरत्नखचितां रचितां स्वेच्छया हरेः ।। १६७ ।।

माणिक्यमालाजालाढ्यां मुक्तापंक्तिविभूषिताम् ।।

मण्डितां मण्डलाकारै रत्नदर्पणकोटिभिः।।१६८।।

विचित्रैश्चित्ररेखाभिर्नानाचित्रविचित्रिताम्।।

पद्मरागेन्द्ररचितै रचितां पद्मकृत्रिमैः ।। ।।१६९।।

सोपानशतकैर्युक्तां स्यमन्तकविनिर्मितैः।।

पट्टसूत्रग्रन्थियुतैश्चारुचन्दनपल्लवैः।।2.16.१७०।।

इन्द्रनीलमणिस्तम्भैर्वेष्टितां सुमनोरमाम्।।

सद्रत्नपूर्णकुम्भानां समूहैश्च समन्विताम् ।। १७१ ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालैर्विराजिताम् ।।

कस्तूरीकुङ्कुमाक्तैश्च सुगन्धिचन्दनद्रवैः ।। १७२ ।।

सुसंस्कृतां तु सर्वत्र वासिता गन्धवायुना ।।

विद्याधरीसमूहानां सङ्गीतैश्च मनोहरम् ।। १७३ ।।

सहस्रयोजनायामां परिपूर्णां च किंकरैः ।।

ददर्श श्रीहरिं ब्रह्मा शङ्करैश्च सुरैः सह ।। १७४ ।।

वसन्तं तन्मध्यदेशे यथेन्द्रं तारकावृतम् ।।

अमूल्यरत्ननिर्माणचित्रसिंहासनस्थितम् ।। १७९ ।।

किरीटिनं कुण्डलिनं वनमालाविभूषितम् ।।

शङ्खचक्रगदापद्मधारिणं च चतुर्भुजम् ।। ।। १७५ ।।

नवीननीरदश्यामं सुन्दरं सुमनोहरम् ।।

अमूल्यरत्ननिर्माणसर्वाभरणभूषितम् ।। १७७ ।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं बिभ्रतं केलिपङ्कजम् ।।

पुरतो नृत्यगीतं च पश्यन्तं सस्मितं मुदा ।। १७८ ।।

शान्तं सरस्वतीकान्तं लक्ष्मीधृतपदाम्बुजम् ।।

भक्तप्रदत्तताम्बूलं भुक्तवन्तं सुवासितम् ।। १७९ ।।

गङ्गया परया भक्त्या सेवितं श्वेतचामरैः ।।

सर्वैश्च स्तूयमानं च भक्तिनम्रात्मकन्धरैः ।। 2.16.१८० ।।

एवं विशिष्टं तं दृष्ट्वा परिपूर्णतमं विभुम् ।।

ब्रह्मादयः सुराः सर्वे प्रणम्य तुष्टुवुस्तदा ।। १८१ ।।

पुलकाङ्कितसर्वाङ्गाः साश्रुनेत्राः सगद्गदाः ।।

भक्त्या परमया भक्ता भीता नम्रात्मकन्धराः ।। १८२ ।।

पुटाञ्जलियुतो भूत्वा विधाता जगतामपि ।।

वृत्तान्तं कथयामास विनयेन हरेः पुरः ।। १८३ ।।

हरिस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वज्ञः सर्वभाववित् ।।

प्रहस्योवाच ब्रह्माणं रहस्यं च मनोहरम् ।। १८४ ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

शङ्खचूडस्य वृत्तान्तं सर्वं जानामि पद्मज ।।

मद्भक्तस्य च गोपस्य महातेजस्विनः पुरा ।। १८५ ।।

सुराः शृणुत तत्सर्वमितिहासं पुरातनम् ।।

गोलोकस्यैव चरितं पापघ्नं पुण्यकारणम् ।। १८६ ।।

सुदामा नाम गोपश्च पार्षदप्रवरो मम ।।

स प्राप दानवीं योनिं राधाशापात्सुदारुणात् ।। १८७ ।।

तत्रैकदाऽहमगमं स्वालयाद्रासमण्डलम् ।।

विहाय मानिनीं राधां मम प्राणाधिकां पराम् ।। १८८ ।।

सा मां विरजया सार्द्धं विज्ञाय किंकरीमुखात् ।।

पश्चात्क्रुधा साऽऽजगाम मां ददर्श च तत्र च ।। १८९।।

विरजां च नदीरूपां मां ज्ञात्वा च तिरोहितम् ।।

पुनर्जगाम सा रुष्टा स्वालयं सखिभिः सह ।। 2.16.१९० ।।

मां दृष्ट्वा मन्दिरे देवी सुदाम सहितं पुरा ।।

भृशं मां भर्त्सयामास मौनीभूतं च सुस्थिरम् ।। १९१ ।।

तच् त्वा च सुमहांश्च सुदामा तां चुकोप ह।।

स च तां भर्त्सयामास कोपेन मम सन्निधौ।।१९२।।

तच्छ्रुत्वा सा कोपयुक्ता रक्तपङ्कजलोचना ।।

बहिष्कर्तुं चकाराज्ञां संत्रस्ता मम संसदि।।१९३।।

सखीलक्षं समुत्तस्थौ दुर्वारं तेजसोज्ज्वलम् ।।

बहिश्चकार तं तूर्णं जल्पन्तं च पुनः पुनः ।। १९४ ।।

सा च तद्वचनं श्रुत्वा समारुष्टा शशाप तम् ।।

याहि रे दानवीं योनिमित्येवं दारुणं वचः ।।१९५।।

तं गच्छन्तं शपन्तं च रुदन्तं मां प्रणम्य च ।।

वारयामास सा तुष्टा रुदन्ती कृपया पुनः ।। १९६ ।।

हे वत्स तिष्ठ मा गच्छ क्व यासीति पुनः पुनः ।।

समुच्चार्य्य च तत्पश्चाज्जगाम सा च विस्मिता ।। १९७ ।।

गोप्यश्च रुरुदुः सर्वा गोपाश्चेति सुदुःखिताः ।।

ते सर्वे राधिका चापि तत्पश्चाद्बोधिता मया ।। १९८ ।।

आयास्यति क्षणार्धेन कृत्वा शापस्य पालनम् ।।

सुदामंस्त्वमिहागच्छेत्युवाच सा निवारिता ।। १९९ ।।

गोलोकस्य क्षणार्द्धेन चैकमन्वन्तरं भवेत् ।।

पृथिव्यां जगतां धातरित्येवं वचनं ध्रुवम् ।। 2.16.२०० ।।

स एव शंखचूडश्च पुनस्तत्रैव यास्यति ।।

महाबलिष्ठो योगीशः सर्वमायाविशारदः ।।२०१।।

मम शूलं गृहीत्वा च शीघ्रं गच्छत भारतम् ।।

शिवः करोतु संहारं मम शूलेन रक्षसः ।। २०२ ।।

ममैव कवचं कण्ठे सर्वमङ्गलमङ्गलम् ।।

बिभर्ति दानवः शश्वत्संपारविजयी ततः ।।२०३ ।।

तत्र ब्रह्मन्स्थिते कण्ठे न कोऽपि हिंसितुं क्षमः ।।

तद्याञ्चां च करिष्यामि विप्ररूपोऽहमेव च ।।२०४।।

सतीत्वभङ्गस्तत्पत्न्या यत्र काले भविष्यति ।।

तत्रैव काले तन्मृत्युरिति दत्तो वरस्त्वया ।। २०५ ।।

तत्पत्न्याश्चोदरे वीर्य्यमर्पयिष्यामि निश्चितम् ।।

तत्क्षणेनैव तन्मृत्युर्भविष्यति न संशयः ।। २०६ ।।

पश्चात्सा देहमुत्सृज्य भविष्यति प्रिया मम ।।

इत्युक्त्वा जगतां नाथो ददौ शूलं हराय च ।।२०७।।

शूलं दत्त्वा ययौ शीघ्रं हरिरभ्यन्तरं मुदा ।।

भारतं च ययुर्देवा ब्रह्मरुद्रपुरोगमाः ।। २०८ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे तुलस्युपाख्याने षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।

नारायण उवाच ।।

ब्रह्मा शिवं संनियोज्य संहारे दानवस्य च ।।

जगाम स्वालयं तूर्णं यथास्थानं महामुने ।। १ ।।

चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहरे ।।

तत्र तस्थौ महादेवो देवनिस्तारहेतवे ।। २ ।।

दूतं कृत्वा पुष्पदन्तं गन्धर्वेश्वरमीप्सितम् ।।

शीघ्रं प्रस्थापयामास शंखचूडान्तिकं मुदा ।। ३ ।।

स चेश्वराज्ञया शीघ्रं ययौ तन्नगरं वरम् ।।

महेन्द्रनगरोत्कृष्टं कुबेरभवनाधिकम् ।। ४ ।।

पञ्चयोजनविस्तीर्णं दैर्घ्ये तद्द्विगुणं मुने ।।

स्फाटिकाकारमणिभिस्समन्तात्परिवेष्टितम् ।।

सप्तभिः परिखाभिश्च दुर्गमाभिः समन्वितम् ।। ५ ।।

ज्वलदग्निनिभैर्नित्यं शोभितं रत्नकोटिभिः ।।

युक्तं च वीथिशतकैर्मणिवेदिसमन्वितैः ।। ६ ।।

परितो वणिजां संघैर्नानावस्तुविराजितैः ।।

सिन्दूराकारमणिभिर्निर्मितैश्च विचित्रितैः ।। ७ ।।

भूषितं भूषितैर्दिव्यैराश्रमैः शतकोटिभिः ।।

गत्वा ददर्श तन्मध्ये शङ्खचूडालयं वरम् ।। ८ ।।

अतीव वलयाकारं यथा पूर्णेन्दुमण्डलम् ।।

ज्वलदग्निशिखाभिश्च परिखाभिश्चतसृभिः।।९।।

सुदुर्गमं च शत्रूणामन्येषां सुगमं सुखम् ।।

अत्युच्चैर्गगनस्पर्श्यमणिप्राचीरवेष्टितम्।।2.17.१०।।

राजितं द्वादशद्वारैर्द्वारपालसमन्वितैः ।।

रत्नकृत्रिमपद्माढ्यै रत्नदर्पणभूषितैः ।।११ ।।

मणीन्द्रसारखचितैः शोभितं लक्षमन्दिरैः।।

शोभितं रत्नसोपानै रत्नस्तम्भविराजितैः ।।१२।।

रत्नचित्रकपाटाद्यैः सद्रत्नकलशान्वितैः।।

रत्नेन्द्रचित्रराजीभिः सुदीप्ताभिर्विराजितैः।।१३।।

परितो रक्षितं शश्वद्दानवैः शतकोटिभिः।।

दिव्यास्त्रधारिभिः शूरैर्महाबलपराक्रमैः।।१४।।

सुन्दरैश्च सुवेषैश्च नानालङ्कारभूषितैः ।।

तान्दृष्ट्वा पुष्पदन्तोऽपि वरद्वारं ददर्श सः ।। १५ ।।

द्वारे नियुक्तं पुरुषं शूलहस्तं च सस्मितम् ।।

तिष्ठन्तं पिङ्गलाक्षं च ताम्रवर्णं भयङ्करम् ।। १६ ।।

कथयामास वृत्तान्तं जगाम तदनुज्ञया ।।

अतिक्रम्य नवद्वारं जगामाभ्यन्तरं पुरम् ।। १७ ।।

न कैश्चिद्वारितो दूतो दूतरूपेण तस्य च ।।

गत्वा सोऽभ्यन्तरं द्वारं द्वारपालमुवाच ह ।। १८ ।।

रणस्य सर्ववृत्तान्तं विज्ञापयितुमीश्वरम् ।।

स च तं कथयित्वा च दूतं गन्तुमुवाच ह ।। १९ ।।

स गत्वा शंखचूडं तं ददर्श सुमनोहरम् ।।

रासमण्डलमध्यस्थं स्वर्णसिंहासनस्थितम् ।। 2.17.२० ।।

मणीन्द्रखचितं चित्रं रत्नदण्डसमन्वितम् ।।

रत्नकृत्रिमपुष्पैश्च प्रशस्तं शोभितं सदा ।। २१ ।।

भृत्येन हस्तविधृतं स्वर्णच्छत्रं मनोहरम् ।।

सेवितं पार्षदगणैर्व्यजनैः श्वेतचामरैः ।। २२ ।।

सुवेषं सुन्दरं रम्यं रत्नभूषणभूषितम् ।।

माल्यानुलेपनं सूक्ष्मवस्त्रं च दधतं मुने ।। २३ ।।

दानवेन्द्रैः परिवृतं सुवेषं च त्रिकोटिभिः ।।

शतकोटिभिरन्यैश्च भ्रमद्भिश्शस्त्रधारिभिः ।। २४ ।।

एवंभूतं च तं दृष्ट्वा पुष्पदन्तः सविस्मयः ।।

उवाच रणवृत्तान्तं यदुक्तं शङ्करेण च ।। २५ ।।

पुष्पदन्त उवाच ।।

राजेन्द्र शिवदूतोऽहं पुष्पदन्ताभिधः प्रभो ।।

यदुक्तं शङ्करेणैव तद्ब्रवीमि निशामय ।। २६ ।।

राज्यं देहि च देवानामधिकारं च साम्प्रतम् ।।

देवाश्च शरणापन्ना देवेशे श्रीहरौ परे ।। २७ ।।

दत्त्वा त्रिशूलं हरिणा तुभ्यं प्रस्थापितः शिवः ।।

चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले त्रिलोचनः ।।२८।।

विषयं देहि तेषां च युद्धं वा कुरु निश्चितम् ।।

गत्वा वक्ष्यामि किं शम्भुं तद्भवान्वक्तुमर्हति ।। २९ ।।

दूतस्य वचनं श्रुत्वा शङ्खचूडः प्रहस्य च ।।

प्रभाते ह्यागमिष्यामि त्वं च गच्छेत्युवाच ह ।। 2.17.३० ।।

स गत्वोवाच तूर्णं तं वटमूलस्थमीश्वरम् ।।

शङ्खचूडस्य वचनं तदीयं यत्परिच्छदम् ।।३१।।

एतस्मिन्नन्तरे स्कन्द आजगाम शिवान्तिकम् ।।

वीरभद्रश्च नन्दी च महाकालः सुभद्रकः ।। ३२ ।।

विशालाक्षश्च बाणश्च पिङ्गलाक्षो विकम्पनः ।।

विरूपो विकृतिश्चैव मणिभद्रश्च बाष्कलः।।३३।।

कपिलाक्षो दीर्घदंष्ट्रो विकटस्ताम्रलोचनः ।।

कालङ्कटो बलीभद्रः कालजिह्वः कुटीचरः ।।३४।।

बलोन्मत्तो रणश्लाघी दुर्जयो दुर्गमस्तथा ।।

अष्टौ च भैरवा रौद्रा रुद्राश्चैकादश स्मृताः ।। ३९ ।।

वसवो वासवाद्याश्च आदित्या द्वादश स्मृताः ।।

हुताशनश्च चन्द्रश्च विश्वकर्माऽश्विनौ च तौ ।।३६।।

कुबेरश्च यमश्चैव जयन्तो नलकूबरः ।।

वायुश्च वरुणश्चैव बुधो वै मंगलस्तथा ।। ।। ३७ ।।

धर्मश्च शनिरीशानः कामदेवश्च वीर्य्यवान् ।।

उग्रदंष्ट्रा चोग्रचण्डा कोट्टरी कैटभी तथा ।। ३८ ।।

स्वयं शतभुजा देवी भद्रकाली भयंकरी ।।

रत्नेन्द्रराजखचितविमानोपरि संस्थिता ।। ३९ ।।

रक्तवस्त्रपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना ।।

नृत्यन्ती च हसन्ती च गायन्ती सुस्वरं मुदा ।।2.17.४०।।

अभयं ददती भक्तमभया सा भयं रिपुम् ।।

बिभ्रती विकटां जिह्वां सुलोलां योजनायताम् ।। ।। ४१ ।।

खर्परं वर्तुलाकारं गम्भीरं योजनायतम् ।।

त्रिशूलं गगनस्पर्शिं शक्तिं वै योजनायताम् ।। ४२ ।।

शंखं चक्रं गदां पद्मं शरांश्चापं भयंकरम् ।।

मुद्गरं मुशलं वज्रं खड्गं फलकमुज्ज्वलम् ।। ४३ ।।

वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रमाग्नेयं नागपाशकम् ।।

नारायणास्त्रं ब्रह्मास्त्रं गान्धर्वं गारुडं तथा ।। ४४ ।।

पार्जन्यं वै पाशुपतं जृम्भणास्त्रं च पार्वतम् ।।

माहेश्वरास्त्रं वायव्यं दण्डं सम्मोहनं तथा ।।

नानाविधान्यायुधानि दिव्यास्त्रशतकं परम् ।।४५।।

आगत्य तत्र तस्थौ सा योगिनीनां त्रिकोटिभिः ।।

सार्द्धं वै डाकिनीनां च विकटानां त्रिकोटिभिः ।। ४६ ।।

भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डब्रह्मराक्षसाः ।।

वेतालाश्चैव यक्षाश्च राक्षसाश्चैव किन्नराः ।। ४७ ।।

ताभिश्चैव सह स्कन्दो नत्वा वै चन्द्रशेखरम् ।।

पितुः पार्श्वे सभायां च समुवास भवाज्ञया ।। ४८ ।।

अथ दूते गते तत्र शंखचूडः प्रतापवान्।।

उवाच तुलसीं वार्त्तां गत्वाऽभ्यन्तरमेव च ।।४९।।

रणवार्त्तां च सा श्रुत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुका ।।

उवाच मधुरं साध्वी हृदयेन विदूयता ।।2.17.५०।।

तुलस्युवाच ।।

हे प्राणनाथ हे बन्धो तिष्ठ मे वक्षसि क्षणम् ।।

हे प्राणाधिष्ठातृदेव रक्ष मे जीवनं क्षणम् ।।९१।।

भुंक्ष्व जन्मसु भोग्यं तद्यद्वै मनसि वांछितम् ।।

पश्यामि त्वां क्षणं किञ्चिल्लोचनाभ्यां पिपासिता ।। ५२ ।।

आन्दोलयन्ति प्राणा मे मनो दग्धं च सन्ततम् ।।

दुस्स्वप्नं च मया दृष्टं चाद्यैव चरमे निशि ।। ५३ ।।

तुलसीवचनं श्रुत्वा भुक्त्वा पीत्वा नृपेश्वरः ।।

उवाच वचनं प्राज्ञो हितं सत्यं यथोचितम् ।।५४।।

शङ्खचूड उवाच ।।

कालेन योजितं सर्वं कर्म भोगनिबन्धने ।।

शुभं हर्षं सुखं दुःखं भयं शोकममंगलम् ।।५५।।

काले भवन्ति वृक्षाश्च शाखावन्तश्च कालतः ।।

क्रमेण पुष्पवन्तश्च फलवन्तश्च कालतः ।।५६।।

तेषां फलानि पक्वानि प्रभवन्त्येव कालतः ।।

ते सर्वे फलिनः काले काले कालं प्रयान्ति च।।५७।।

भवन्ति काले भूतानि काले कालं प्रयान्ति च।।

काले भवन्ति विश्वानि काले नश्यन्ति सुन्दरि।।५८।।

स्रष्टा च काले सृजति पाता पाति च कालतः।।

संहर्त्ता संहरेत्काले संचरन्ति क्रमेण ते ।।५९।।

ब्रह्मविष्णुशिवादीनामीश्वरः प्रकृतेः परः।।

स्रष्टा पाता च संहर्त्ता स कृत्स्नांशेन सर्वदा।2.17.६०।।

काले स एव प्रकृतिं निर्माय स्वेच्छया प्रभुः।।

निर्माय प्राकृतान्सर्वान्विश्वस्थांश्च चराचरान्।।६१।।

आब्रह्मस्तंबपर्य्यन्तं सर्वं कृत्रिममेव च।।

प्रवदन्ति च कालेन नश्यत्यपि हि नश्वरम्।।६२।।

भज सत्यं परं ब्रह्म राधेशं त्रिगुणात्परम् ।।

सर्वेशं सर्वरूपं च सर्वात्मानन्तमीश्वरम।।६३।।

जलं जलेन सृजति जलं पाति जलेन यः ।।

हरेज्जलं जलेनैव तं कृष्णं भज सन्ततम् ।।६४।।

यस्याज्ञया वाति वातः शीघ्रगामी च सन्ततम्।।

यस्याज्ञया च तपनस्तपत्येव यथाक्षणम् ।। ६५ ।।

यथाक्षणं वर्षतीन्द्रो मृत्युश्चरति जन्तुषु ।।

यथाक्षणं दहत्यग्निश्चन्द्रो भ्रमति भीतवत्।।६६।।

मृत्योर्मूलं कालमूलं यमस्य च यमं परम्।।

स्रष्टारं स्रष्टुरपि च पातुः पालकमेव च ।।६७।।

संहर्त्तारं च संहर्तुस्तं कृष्णं शरणं व्रज।।

को बन्धुश्चैव केषां वा सर्वबन्धुं भज प्रिये ।। ६८ ।।

अहं को वा त्वं च का वा विधिना योजितः पुरा ।।

त्वया सार्द्धं कर्मणा च पुनस्तेन वियोजितः ।।६९।।

अज्ञानी कातरः शोके विपत्तौ च न पण्डितः ।।

सुखं दुःखं भ्रमत्येव चक्रनेमिक्रमेण च ।। ।। 2.17.७० ।।

नारायणं तं सर्वेशं कान्तं प्राप्स्यसि निश्चितम् ।।

तपः कृतं यदर्थे च पुरा बदरिकाश्रमे ।। ७१।।

मया त्वं तपसा लब्धा ब्रह्मणश्च वरेण हि ।।

हरेरर्थे तव तपो हरिं प्राप्स्यसि कामिनि ।। ७२ ।।

वृन्दावने च गोविन्दं गोलोके त्वं लभिष्यसि ।।

अहं यास्यामि तल्लोकं तनुं त्यक्त्वा च दानवीम् ।। ७३ ।।

तत्र द्रक्ष्यसि मां त्वं च त्वां च द्रक्ष्यामि सन्ततम् ।।

आगमं राधिकाशापाद्भारतं च सुदुर्लभम् ।। ७४ ।।

पुनर्यास्यामि तत्रैव कः शोको मे शृणु प्रिये ।।

त्वं हि देहं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च । ।।७५।।

तत्कालं प्राप्स्यसि हरिं मा कान्ते कातरा भव ।।

इत्युक्त्वा च दिनान्ते च तया सार्द्धं मनोहरे ।।७६।।

सुष्वाप शोभने तल्पे पुष्पचन्दनचर्चिते ।।

नानाप्रकारविभवे चचार रत्नमन्दिरे ।। ७७ ।।

रत्नप्रदीपसंयुक्ते स्त्रीरत्नं प्राप्य सुन्दरीम् ।।

निनाय रजनीं राजा क्रीडाकौतुकमंगलैः ।।७८।।

कृत्वा वक्षसि कान्तां तां रुदन्तीमतिदुःखिताम् ।।

कृशोदरीं निराहारां निमग्नां शोकसागरे।७९।।

पुनस्तां बोधयामास दिव्यज्ञानेन बोधवित् ।।

पुरा कृष्णेन यद्दत्तं भाण्डीरे तत्त्वमुत्तमम् ।। 2.17.८० ।।

स च तस्यै ददौ तच्च सर्वशोकहरं परम् ।।

ज्ञानं संप्राप्य सा देवी प्रसन्नवदनेक्षणा ।। ८१ ।।

क्रीडां चकार हर्षेण सर्वं मत्वाऽतिनश्वरम् ।।

तौ दम्पती च क्रीडार्त्तौ निमग्नौ सुखसागरे ।। ८२ ।।

पुलकाङ्कितसर्वाङ्गौ मूर्च्छितौ निर्जने मुने ।।

अंगप्रत्यंगसंयुक्तौ सुप्रीतौ सुरतोत्सुकौ ।। ८३ ।।

एकांगौ च तथा तौ द्वौ चार्द्धनारीश्वरौ यथा ।।

प्राणेश्वरं च तुलसी मेने प्राणाधिकं परम् ।। ८४ ।।

प्राणाधिकां च तां मेने राजा प्राणाधिकेश्वरीम् ।।

तौ स्थितौ सुखसुप्तौ च तन्त्रितौ सुन्दरौ समौ ।। ८५ ।।

सुवेषौ सुखसम्भोगादचेष्टौ सुमनोहरौ ।।

क्षणं सचेतनौ तौ च कथयन्तौ रसाश्रयाम् ।।

कथां मनोहरां दिव्यां हसन्तौ च क्षणं पुनः ।। ८६ ।।

भुक्तवन्तौ च ताम्बूलं प्रदतं च परस्परम् ।। ८७ ।।

परस्परं सेवितौ च सुप्रीत्या श्वेतचामरैः ।।

क्षणं शयानौ सानन्दौ वसन्तौ च क्षणं पुनः ।। ८८ ।।

क्षणं केलिनियुक्तौ च रसभावसमन्वितौ ।।

सुरताद्विरतिर्नास्ति तौ तद्विषयपण्डितौ ।। ८९ ।।

सततं जययुक्तौ द्वौ क्षणं नैव पराजितौ ।। ।। 2.17.९० ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे तुलसीशंखचूडसम्भोगो नाम सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

नारायण उवाच ।।

श्रीकृष्णं मनसा ध्यात्वा राजा कृष्णपरायणः ।।

ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय पुष्पतल्पान्मनोहरात् ।।१।।

रात्रिवासः परित्यज्य स्नात्वा मङ्गलवारिणा ।।

धौते च वाससी धृत्वा कृत्वा तिलकमुज्ज्वलम् ।।२।।

चकाराह्निकमावश्यमभीष्टगुरुवन्दनम् ।।

दध्याज्यं मधु लाजांश्च सोऽपश्यद्वस्तु मङ्गलम् ।। ३ ।।

रत्नश्रेष्ठं मणिश्रेष्ठं वस्त्रश्रेष्ठं च काञ्चनम् ।।

ब्राह्मणेभ्यो ददौ भक्त्या यथानित्यं च नारद ।। ४ ।।

अमूल्यरत्नं यत्किञ्चिन्मुक्तामाणिक्यहीरकम् ।।

ददौ विप्राय गुरवे यात्रामङ्गलहेतवे ।। ५ ।।

गजरत्नं चाश्वरत्नं धेनुरत्नं मनोहरम् ।।

ददौ सर्वं दरिद्राय विप्रार्थं मङ्गलाय च ।। ६ ।।

कोशागारसहस्रं च नगराणां त्रिलक्षकम् ।।

ग्रामाणां शतकोटिं च ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा ।। ७ ।।

पुत्रं कृत्वा च राजेन्द्रं सुचन्द्रं दानवेषु च ।।

पुत्रे समर्प्य भार्यां च राज्यं वै सर्वसम्पदम् ।। ८ ।।

प्रजानुचरसंघं च कोशौघं वाहनादिकम् ।।

स्वयं सन्नाहयुक्तश्च धनुष्पाणिर्बभूव ह ।। ९ ।।

भृत्यद्वारा क्रमेणैव स चक्रे सैन्यसंचयम् ।।

अश्वानां च त्रिलक्षेण पञ्चलक्षेण हस्तिनाम् ।। ।। 2.18.१० ।।

रथानामयुतेनैव धानुष्काणां त्रिकोटिभिः ।।

त्रिकोटिभिश्चर्मिणां च शूलिनां च त्रिकोटिभिः ।। ११ ।।

कृता सेनाऽपरिमिता दानवेन्द्रेण नारद ।।

यस्यां सेनापतिश्चैव युद्धशास्त्रविशारदः ।। १२ ।।

महारथः स विज्ञेयो रथिनां प्रवरो रणे ।।

त्रिलक्षाक्षौहिणी सेनापतिं कृत्वा नराधिपः।।१३।।

त्रिंशदक्षौहिणीवाद्यभाण्डौघं च चकार सः ।।

बहिर्बभूव शिबिरान्मनसा श्रीहरिं स्मरन्।।१४।।

रत्नेन्द्रसारखचितं विमानं ह्यारुरोह सः ।।

गुरुवर्गान्पुरस्कृत्य प्रययौ शङ्करान्तिकम् ।। १५ ।।

पुष्पभद्रानदीतीरे यत्राक्षयवटः शुभः ।।

सिद्धाश्रमं च सिद्धानां सिद्धिक्षेत्रं च नामतः ।।१६।।

कपिलस्य तपस्थानं पुण्यक्षेत्रं च भारते ।।

पश्चिमोदधिपूर्वे च मलयस्य च पश्चिमे।।१७।।

श्रीशैलोत्तरभागे च गन्धमादनदक्षिणे ।।

पञ्चयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये शतगुणा तथा ।।

शाश्वती जलपूर्णा च पुष्पभद्रानदी शुभा ।। १८ ।।

लवणोदप्रिया भार्य्या शश्वत्सौभाग्यसंयुता ।।

शुद्धस्फटिकसङ्काशा भारते च सुपुण्यदा ।।१९।।

शरावतीमिश्रिता च निर्गता सा हिमालयात्।।

गोमन्तं वामतः कृत्वा प्रविष्टा पश्चिमोदधौ ।।2.18.२०।।

तत्र गत्वा शंखचूडो लुलोके चन्द्रशेखरम् ।।

वटमूले समासीनं सूर्य्यकोटिसमप्रभम् ।। २१ ।।

कृत्वा योगासने स्थित्वा मुद्रायुक्तं च सस्मितम् ।।

शुद्धस्फटिक सङ्काशं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।। २२ ।।

त्रिशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्माम्बरं वरम् ।।

तप्तकाञ्चनवर्णाभं जटाजालं च बिभ्रतम् ।। २३ ।।

त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं च नागयज्ञोपवीतिनम् ।।

मृत्युञ्जयं कालमृत्युं विश्वमृत्युकरं परम् ।। २४ ।।

भक्तमृत्युहरं शान्तं गौरीकान्तं मनोरमम् ।।

तपसां फलदातारं दातारं सर्वसम्पदाम् ।। २५ ।।

आशुतोषं प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारकम् ।।

विश्वनाथं विश्वरूपं विश्वबीजं च विश्वजम् ।। २६ ।।

विश्वम्भरं विश्ववरं विश्वसंहारकारणम् ।।

कारणं कारणानां च नरकार्णवतारणम् ।। २७ ।।

ज्ञानप्रदं ज्ञानबीजं ज्ञानानन्दं सनातनम् ।।

अवरुह्य विमानाच्च स दृष्ट्वा दानवेश्वरः ।। २८ ।।

सर्वैः सार्द्धं भक्तियुक्तः शिरसा प्रणनाम सः ।।

वामतो भद्रकालीं च स्कन्दं तत्पुरतः स्थितम् ।। २९ ।।

आशिषं च ददौ तस्मै काली स्कन्दश्च शङ्करः ।।

उत्तस्थुर्दानवं दृष्ट्वा सर्वे नन्दीश्वरादयः ।।2.18.३०।।

परस्परं च सम्भाषां ते चकुस्तत्र साम्प्रतम्।।

राजा कृत्वा च सम्भाषामुवास शिवसन्निधौ ।।३१।।

प्रसन्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह ।। ३२ ।।

श्रीमहादेव उवाच ।।

विधाता जगतां ब्रह्मा पिता धर्मस्य धर्मवित् ।।

मरीचिस्तस्य पुत्रश्च वैष्णवश्चापि धार्मिकः ।। ३३ ।।

कश्यपश्चापि तत्पुत्रो धर्मिष्ठश्च प्रजापतिः ।।

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै भक्त्या कन्यास्त्रयोदश ।। ३४ ।।

तास्वेका च दनुः साध्वी तत्सौभाग्येन वर्द्धिता ।।

चत्वारिंशद्दनोः पुत्रा दानवास्तेजसोज्ज्वलाः ।। ३५ ।।

तेष्वेको विप्रचित्तिश्च महाबलपराक्रमः ।।

तत्पुत्रो धार्मिको दम्भो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः ।। ३६ ।।

जजाप परमं मन्त्रं पुष्करे लक्षवत्सरम् ।।

शुकाचार्य्यं गुरुं कृत्वा कृष्णस्य परमात्मनः ।। ३७ ।।

तदा त्वां तनयं प्राप परं कृष्णपरायणम् ।।

पुरा त्वं पार्षदो गोपो गोपेष्वष्टसु धार्मिकः ।। ३८ ।।

अधुना राधिकाशापाद्भारते दानवेश्वरः ।।

आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं भ्रमं मेने च वैष्णवः ।। ३९ ।।

सालोक्यसार्ष्टिसारूप्यसामीप्यैक्यं हरेरपि ।।

दीयमानं न गृह्णन्ति वैष्णवाः सेवनं विना।।2.18.४०।।

ब्रह्मत्वममरत्वं वा तुच्छं मेने च वैष्णवः ।।

इन्द्रत्वं वा कुबेरत्वं न मेने गणनासु च ।। ४१ ।।

कृष्णभक्तस्य ते किं वा देवानां विषये भ्रमे ।।

देहि राज्यं च देवानां मत्प्रीतिं कुरु भूमिप ।। ४२ ।।

सुखं स्वराज्ये त्वं तिष्ठ देवास्सन्तु स्वके पदे ।।

अलं भ्रातृविरोधेन सर्वे कश्यपवंशजाः ।। ४३ ।।

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ।।

ज्ञातिद्रोहस्य पापस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।। ४४ ।।

स्वसम्पदां च हानिं च यदि राजेन्द्र मन्यसे ।।

सर्वावस्थासु समता केषां याति च सर्वदा।।४५।।

ब्रह्मणश्च तिरोभावो लये प्राकृतिके सति ।।

आविर्भावः पुनस्तस्य प्रभवेदीश्वरेच्छया।। ।। ४६ ।।

ज्ञानं बुद्धिश्च तपसा स्मृतिर्लोकस्य निश्चितम् ।।

करोति सृष्टिं ज्ञानेन स्रष्टा सोऽपि क्रमेण च ।।४७।।

परिपूर्णतमो धर्मः सत्ये सत्याश्रयः सदा ।।

सोऽपि त्रिभागस्त्रेतायां द्विभागो द्वापरे स्मृतः ।। ४८ ।।

एकभागः कलेः पूर्वे तद्ध्रासश्च क्रमेण च ।।

कलामात्रं कलेः शेषे कुह्वां चन्द्रकला यथा ।। ४९ ।।

यादृक्तेजो रवेर्ग्रीष्मे न तादृक्शिशिरे पुनः ।।

दिने च यादृङ् मध्याह्ने सायंप्रातर्न तत्समम् ।। 2.18.५० ।।

उदयं याति कालेन बाल्यतां च क्रमेण च ।।

प्रकाण्डतां च तत्पश्चात्कालेऽस्तं पुनरेव सः ।। ५१ ।।

दिने प्रच्छन्नतां याति काले वै दुर्दिने घने ।।

राहुग्रस्ते कम्पितश्च पुनरेव प्रसन्नताम् ।। ५२ ।।

परिपूर्णतमश्चन्द्रः पूर्णिमायां च यादृशः।। ।

तादृशो न भवेन्नित्यं क्षयं याति दिनेदिने ।।५३।।

पुनः स पुष्टतां याति परकुह्वा दिनेदिने ।।

सम्पद्युक्तः शुक्लपक्षे कृष्णे म्लानश्च यक्ष्मणा ।। ५४ ।।

राहुग्रस्ते दिने म्लानो दुर्दिने निबिडे घने ।।

काले चन्द्रो भवेच्छुद्धो भ्रष्टश्रीः कालभेदके ।। ५५ ।।

भविष्यति बलिश्चेन्द्रो भ्रष्टश्रीः सुतलेऽधुना ।।

कालेन पृथ्वी सस्याढ्या सर्वाधारा वसुन्धरा ।। ५६ ।।

काले जले निमग्ना सा तिरोभूता विपद्गता ।।

काले नश्यन्ति विश्वानि प्रभवन्त्येव कालतः ।। ९७ ।।

चराचराश्च कालेन नश्यन्ति प्रभवन्ति च ।।

ईश्वरस्यैव समता कृष्णस्य परमात्मनः ।। ५८ ।।

अहं मृत्युञ्जयो यस्मादसंख्यं प्राकृतं लयम् ।।

अदृश्यं चापि पश्यामि वारं वारं पुनः पुनः ।। ।। ५९ ।।

स च प्रकृतिरूपश्च स एव पुरुषः स्मृतः ।।

स चात्मा सर्वजीवश्च नानारूपधरः परः ।। 2.18.६० ।।

करोति सततं यो हि तन्नामगुणकीर्त्तनम् ।।

कालं मृत्युं स जयति जन्म रोगं जरां भयम् ।। ६१ ।।

स्रष्टा कृतो विधिस्तेन पाता विष्णुः कृतो भवे ।।

अहं कृतश्च संहर्त्ता वयं विषयिणो यतः ।।६२।।

कालाग्निरुद्रं संहारे नियुज्य विषये नृप ।।

अहं करोमि सततं तन्नामगुणकीर्त्तनम् ।। ।। ६३ ।।

तेन मृत्युञ्जयोऽहं च ज्ञानेनानेन निर्भयः ।।

मृत्युर्मत्तो भयाद्याति वैनतेयादिवोरगः ।। ६४ ।।

इत्युक्त्वा स च सर्वेशः सर्वज्ञः सर्वभावनः ।।

विररामाथ शर्वश्च सभामध्ये च नारद ।। ६९ ।।

राजा तद्वचनं श्रुत्वा प्रशशंस पुनः पुनः ।।

उवाच सुंदरं देवं परं विनयपूर्वकम् ।। ६६ ।।

शंखचूड उवाच ।।

त्वया यत्कथितं नाथ सर्वं सत्यं च नानृतम् ।।

तथाऽपि किञ्चिद्यत्सत्यं श्रूयतां मन्निवेदनम् ।। ६७ ।।

ज्ञातिद्रोहे महत्पापं त्वयोक्तमधुना त्रयम् ।।

गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुतः प्रस्थापितो बलिः ।। ६८ ।।

मया समुद्धृतं सर्वमैश्वर्य्यं विक्रमेण च ।।

सुतलाच्च समुद्धर्तुं नालं सोऽपि गदाधरः ।।६९ ।।

सभ्रातृको हिरण्याक्षः कथं देवैश्च हिंसितः ।।

शुम्भादयश्चासुरा वै कथं देवैर्निपातिताः ।। 2.18.७० ।।

पुरा समुद्रमथने पीयूषं भक्षितं सुरैः ।।

क्लेशभाजो वयं तत्र तैः सर्वफलभाजनैः।। ।। ७१ ।।

क्रीडाभाण्डमिदं विश्वं कृष्णस्य परमात्मनः ।।

यदा ददाति यस्मै स तस्यैश्वर्यं भवेत्तदा ।। ७२ ।।

देवदानवयोर्वादः शश्वन्नैमित्तिकः सदा ।।

पराजयो जयस्तेषां कालेऽस्माकं क्रमेण च ।। ७३ ।।

तत्रावयोर्विरोधे च गमनं निष्फलं तव ।।

सम सम्बन्धिनोर्बन्ध्वोरीश्वरस्य महात्मनः ।। ७४ ।।

जायते महती लज्जा स्पर्द्धाऽस्माभिः सहाधुना ।।

ततोऽधिका च समरे कीर्त्ति हानिः पराजये ।। ७५ ।।

शंखचूडवचः श्रुत्वा प्रहस्याह त्रिलोचनः ।।

यथोचितं सुमधुरमत्युग्रं दानवेश्वरम् ।। ७६ ।।

श्रीमहादेव उवाच ।।

युष्माभिः सह युद्धं मे ब्रह्मवंशसमुद्भवैः ।।

का लज्जा महती राजन्नकीर्तिर्वा पराजये ।। ७७ ।।

युद्धमादौ हरेरेव मधुना कैटभेन च ।।

हिरण्यकशिपोश्चैव सह तेनात्मना नृप ।। ७८ ।।

हिरण्याक्षस्य युद्धं च पुनस्तेन गदाभृता ।।

त्रिपुरैः सह युद्धं च मया चापि पुरा कृतम् ।। ७९ ।।

सर्वेश्वर्य्याः सर्वमातुः प्रकृत्याश्च बभूव ह ।।

सह शुम्भादिभिः पूर्वं समरं परमाद्भुतम् ।। 2.18.८० ।।

पार्षदप्रवरस्त्वं च कृष्णस्य परमात्मनः ।।

ये ये हताश्च ते दैत्या नहि केऽपि त्वया समाः।। ८१ ।।

का लज्जा महती राजन्मम युद्धे त्वया सह ।।

सुराणां शरणस्यैव प्रेषितस्य हरेरहो ।। ८२ ।।

देहि राज्यं च देवानां वाग्व्यये किं प्रयोजनम् ।।

युद्धं मा कुरु मत्सार्द्धमिति मे निश्चितं वचः ।। ८३ ।।

इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र विरराम च नारद ।।

उत्तस्थौ शंखचूडश्च स्वामान्यैः सह सत्वरः ।। ८४ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे नारदनारायणसंवादे द्वितीये प्रकृतिखण्डे तुलत्युपाख्याने शिव शंखचूडसंवादेऽष्टादशोऽध्यायः ।। १८ ।।

नारायण उवाच ।।

शिवं प्रणम्य शिरसा दानवेन्द्रः प्रतापवान् ।।

समारुरोह यानं च स्वामात्यैः सह सत्वरः ।। १ ।।

बभूवुस्ते च संक्षुब्धाः स्कन्दशक्त्याऽर्दितास्तदा ।।

नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे पुष्पवृष्टिर्बभूव ह ।। २ ।।

स्कन्दस्योपरि तत्रैव समरे च भयङ्करे ।।

स्कन्दस्य समरं दृष्ट्वा महदद्भुतमुल्बणम् ।। ३ ।।

दानवानां क्षयकरं यथा प्राकृतिकं लयम् ।।

राजा विमानमारुह्य शरवर्षं चकार ह ।। ४ ।।

नृपस्य शरवृष्टिश्च घनवृष्टिर्यथा तथा ।।

महान्घोरान्धकारश्च वह्न्युत्थानं बभूव ह ।। ५ ।।

देवाः प्रदुद्रुवुश्चान्ये सर्वे नन्दीश्वरादयः ।।

एकाकी कार्त्तिकेयस्तु तस्थौ समरमूर्द्धनि ।। ६ ।।

पर्वतानां च सर्पाणां शिलानां शाखिनां तथा ।।

शश्वच्चकार वृष्टिं च दुर्वाह्यां च भयङ्करीम् ।। ७ ।।

नृपस्य शरवृष्ट्या च प्रच्छन्नः शिवनन्दनः ।

नीरदेन च सान्द्रेण संच्छन्नो भास्करो यथा ।।८।।

धनुस्स्कन्दस्य चिच्छेद दुर्वहं च भयङ्करम् ।।

बभञ्ज च रथं दिव्यं चिच्छेद रथघोटकान् ।। ९ ।।

मयूरं जर्ज्जरीभूतं दिव्यास्त्रेण चकार सः ।।

शक्तिं चिक्षेप सूर्य्याभां तस्य वक्षोविभेदिनीम् ।। 2.19.१० ।।

क्षणं मूर्छां च संप्राप्य चेतनामुपलभ्य सः ।।

गृहीत्वाऽन्यद्धनुर्दिव्यं यद्दत्तं विष्णुना पुरा ।। ११ ।।

रत्नेन्द्रसारखचितं यानमारुह्य चाग्निभूः ।।

शस्त्रमस्त्रं गृहीत्वा च चकार रणमुल्बणम् ।। १२ ।।

सर्पांश्च पर्वतांश्चैव वृक्षांश्च प्रस्तरांस्तथा ।।

सर्वांश्चिच्छेद कोपेन दिव्यास्त्रेण शिवात्मजः ।। १३ ।।

आग्नेयं वारुणास्त्रेण वारयामास वै गुहः ।।

रथं धनुश्च चिच्छेद शंखचूडस्य लीलया ।। १४ ।।

सवाहं सारथिं चैव किरीटं मुकुटोज्ज्वलम् ।।

चिक्षेप शक्तिमुल्काभां दानवेन्द्रस्य वक्षसि ।। १५ ।।

मूर्च्छां संप्राप्य राजोपलभ्य वै चेतनां पुनः ।।

आरुह्य वै यानमन्यं धनुर्जग्राह सत्वरः ।। १६ ।।

चकार शरजालं च मायया मायिनां वरः ।।

गुहं चाच्छाद्य समरे शरजालेन नारद ।। १७ ।।

जग्राह शक्तिमव्यर्थां शतसूर्य्यसमप्रभाम् ।।

प्रलयाग्निशिखारूपां विष्णोर्वै तेजसा वृताम् ।। १८ ।।

चिक्षेप तां च कोपेन महावेगेन कार्त्तिके ।।

पपात शक्तिस्तद्गात्रे वह्निराशिरिवोज्ज्वला ।। १९ ।।

मूर्च्छां संप्राप शक्त्या च कार्त्तिकेयो महाबलः ।।

काली गृहीत्वा तं क्रोडे निनाय शिवसन्निधौ ।। 2.19.२० ।।

शिवस्तं दर्शनादेव जीवयामास लीलया ।।

ददौ बलमनन्तं च स चोत्तस्थौ प्रतापवान् ।। २१ ।।

शिवः स्वसैन्यं देवांश्च प्रेरयामास सत्वरः।।

दानवेन्द्रैः ससैन्यैश्च युद्धारम्भो बभूव ह ।। २२ ।।

स्वयं महेन्द्रो युयुधे सार्द्धं च वृषपर्वणा ।।

भास्करो युयुधे विप्रचित्तिना सह सत्वरः ।। २३ ।।

दम्भेन सह चन्द्रश्च चकार समरं परम् ।।

कालेश्वरेण कालश्च गोकर्णेन हुताशनः ।। २४ ।।

कुबेरः कालकेयेन विश्वकर्मा मयेन च ।।

भयङ्करेण मृत्युश्च संहारेण यमस्तथा ।। २९ ।।

कलविङ्केन वरुणश्चञ्चलेन समीरणः ।।

बुधश्च धृतपुष्टेन रक्ताक्षेण शनैश्चरः ।। २६ ।।

जयन्तो रत्नसारेण वसवो वर्चसां गणैः ।।

अश्विनौ वै दीप्तिमता धूम्रेण नलकूबरः ।। २७ ।।

धनुर्द्धरेण धर्मश्च मण्डूकाक्षेण मङ्गलः ।।

शोभाकरेणैवेशानः पिठरेण च मन्मथः ।।२८।।

उल्कामुखेन धूम्रेण खङ्गेनापि ध्वजेन च ।।

कांचीमुखेन पिण्डेन धूम्रेण सह नन्दिना ।। २९ ।।

विश्वेन च पलाशेन चादित्या युयुधुः परम् ।।

एकादश महारुद्राश्चैकादश भयङ्करैः ।। 2.19.३० ।।

महामारी च युयुधे चोग्रदण्डादिभिः सह ।।

नन्दीश्वरादयः सर्वे दानवानां गणैः सह ।। ३१ ।।

युयुधुश्च महद्युद्धे प्रलये च भयङ्करे ।।

वटमूले च शम्भुश्च तस्थौ काल्या सुतेन च ।। ३२ ।।

सर्वे च युयुधुः सैन्यसमूहाः सततं मुने ।।

रत्नसिंहासने रम्ये कोटिभिर्दानवैः सह ।। ३३ ।।

उवास शंखचूडश्च रत्नभूषणभूषितः ।।

शङ्करस्य च योधाश्च युद्धे सर्वे पराजिताः ।। ३४ ।।

देवाश्च दुद्रुवुः सर्वे भीताश्च क्षतविक्षताः ।।

चकार कोपं स्कन्दश्च देवेभ्यश्चाभयं ददौ ।। ३९ ।।

बलं च स्वगणानां वै वर्द्धयामास तेजसा।।

स्वयमेकश्च युयुधे दानवानां गणैः सह ।। ३६ ।।

अक्षौहिणीनां शतकं समरे स जघान ह ।।

खर्परं पातयामास काली कमललोचना ।। ३७ ।।

पपौ रक्तं दानवानां क्रुद्धा सा शतखर्परम् ।।

दशलक्षं गजेन्द्राणां शतलक्षं च वाजिनाम् ।। ३८ ।।

समादायैकहस्तेन मुखे चिक्षेप लीलया ।।

कबन्धानां सहस्रं च ननर्त्त समरे मुने ।। ३९ ।।

स्कन्दस्य शरजालेन दानवाः क्षतविक्षताः ।।

भीताश्च दुद्रुवुः सर्वे महाबलपराक्रमाः ।। 2.19.४० ।।

वृषपर्वा विप्रचित्तिर्दम्भश्चापि विकङ्कनः ।।

स्कन्देन सार्द्धं युयुधुस्ते च सर्वे क्रमेण च।।४१।।

काली जगाम समरमरक्षत्कार्त्तिकं शिवः ।।

वीरास्तामनुजग्मुश्च ते च नन्दीश्वरादयः ।। ४२ ।।

सर्वे देवाश्च गन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नराः ।।

राज्यभाण्डाश्च बहुशः शतकोटिर्बलाहकाः ।। ४३ ।।

सा च गत्वा च संग्रामं सिंहनादं चकार ह ।।

देव्या वै सिंहनादेन प्रापुर्मूर्च्छां च दानवाः ।। ४४ ।।

अट्टाट्टहासमशिवं चकार च पुनः पुनः ।।

हृष्टा पपौ च माध्वीकं ननर्त्त रणमूर्द्धनि ।। ४५ ।।

उग्रदंष्ट्रा चोग्रचण्डा कौट्टरी च पपौ मधु ।।

योगिनीनां डाकिनीनां गणाः सुरगणादयः ।। ४६ ।।

दृष्ट्वा कालीं शङ्खचूडः शीघ्रमाजिं समाययौ ।।

दानवाश्च भयं प्रापू राजा तेभ्योऽभयं ददौ ।। ४७ ।।

काली चिक्षेप चाग्नेयं प्रलयाग्निशिखोपमम् ।।

राजा निर्वापयामास वारुणेन स लीलया ।। ४८ ।।

चिक्षेप वारुणं सा च तत्तीव्रं महदद्भुतम् ।।

गान्धर्वेण च चिच्छेद दानवेन्द्रश्च लीलया ।। ४९ ।।

माहेश्वरं प्रचिक्षेप काली वह्निशिखोपमम् ।।

राजा जघान तच्छीघ्रं वैष्णवेन च लीलया ।। 2.19.५० ।।

नारायणास्त्रं सा देवी चिक्षिपे मन्त्रपूर्वकम् ।।

राजा ननाम तं दृष्ट्वा चावरुह्य रथादहो ।।५१।।

ऊर्ध्वं जगाम तच्छस्त्रं प्रलयाग्निशिखोपमम् ।।

पपात शङ्खचूडश्च भक्त्या वै दण्डवद्भुवि ।।

ब्रह्मास्त्रं सा च चिक्षेप यत्नतो मन्त्रपूर्वकम् ।। ५२ ।।

ब्रह्मास्त्रेण महाराज निर्वाणं च चकार ह ।।

चिक्षेपातीव दिव्यास्त्रं सा देवी मन्त्रपूर्वकम् ।। ५३ ।।

राजा दिव्यास्त्रजालेन निर्वाणं च चकार ह ।।

देवी चिक्षेप शक्तिं च यत्नतो योजनायताम् ।। ५४ ।।

राजा तीक्ष्णास्त्रजालेन शतखण्डं चकार ह ।।

जग्राह मन्त्रपूर्वं च देवी पाशुपतं रुषा ।। ५५ ।।

निक्षेप्तुं सा निषिद्धा च वाग्बभूवाशरीरिणी ।।

मृत्युः पाशुपते नास्ति नृपस्य च महात्मनः ।। ५६ ।।

यावदस्त्येव कण्ठेऽस्य कवचं हि हरेरिति ।।

यावत्सतीत्वमस्तीह सत्याश्च नृपयोषितः ।। ५७ ।।

तावदस्य जरा मृत्युर्नास्तीति ब्रह्मणो वरः ।।

इत्याकर्ण्य महाकाली न तच्चिक्षेप सा सती।।५८।।

शतलक्षं दानवानामग्रहील्लीलया क्रुधा।।

अत्तुं जगाम वेगेन शंखचूडं भयंकरी।।।।।।

दिव्यास्त्रेण सुतीक्ष्णेन वारयामास दानवः ।।

खङ्गं चिक्षेप सा देवी ग्रीष्मसूर्योपमं परम् ।।2.19.६०।।

दिव्यास्त्रैर्दानवेन्द्रोऽयं शतखण्डं चकार सः ।।

पुनरत्तुं महादेवी वेगेन च जगाम तम् ।। ६१ ।।

सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमान्ववृधे दानवेश्वरः ।।

निवारयामास च तां सर्वसिद्धेश्वरो वरः ।।

वेगेन मुष्टिना काली कोपयुक्ता भयंकरी ।।६२।।

बभञ्जाथ रथं तस्य चाहनत्सारथिं सती ।।

सा च शूलं च चिक्षेप प्रलयाग्निशिखोपमम् ।। ६३ ।।

वामहस्तेन जग्राह शंखचूडश्च लीलया ।।

मुष्ट्या जघान तं देवी महाकोपेन वेगतः ।। ६४ ।।

बभ्राम व्यथया दैत्यः क्षणं मूर्च्छामवाप ह ।।

क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ प्रतापवान् ।। ६९ ।।

न चक्रे बाहुयुद्धं स देव्या सह ननाम ताम् ।।

देव्याश्चास्त्रं च चिच्छेद चाग्रहीत्स्वेन तेजसा ।। ६६ ।।

नास्त्रं चिक्षेप तां भक्त्या मातृबुद्ध्या च वैष्णवः ।। ६७ ।।

गृहीत्वा दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनः पुनः ।।

ऊर्ध्वं च प्रेरयामास महावेगेन कोपतः ।। ६८ ।।

ऊर्ध्वात्पपात वेगेन शंखचूडः प्रतापवान् ।।

निपत्य च समुत्तस्थौ स नत्वा भद्रकालिकाम् ।।६९।।

रत्नेन्द्रसारखचितं विमानाग्र्यं मनोहरम् ।।

आरुरोह रथं हृष्टो न विश्रान्तो महारणे ।। । ।। 2.19.७० ।।

क्षतजं दानवानां च मांसं च विपुलं क्षुधा ।।

पीत्वा भुक्त्वा भद्रकाली ययौ सा शंकरान्तिकम् ।। ७१ ।।

उवाच रणवृत्तान्तं पौर्वापर्य्यं यथाक्रमम् ।।

श्रुत्वा जहास शम्भुश्च दानवानां विनाशनम् ।।७२।।

लक्षं च दानवेन्द्राणामवशिष्टं रणेऽधुना ।।

उद्वृत्तं भूभृता सार्द्धं तदन्यं भुक्तमीश्वर ।।७३।।

संग्रामे दानवेन्द्रं च हन्तुं पाशुपतेन वै ।।

अवध्यस्तव राजेति वाग्बभूवाशरीरिणी ।। ।। ७४ ।।

राजेन्द्रश्च महाज्ञानी महाबलपराक्रमः ।।

न च चिक्षेप मय्यस्त्रं चिच्छेद मम सायकम् ।। ७५ ।।

इति श्री ब्रह्मवैवर्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे तुलस्युपाख्याने कालीशंखचूडयुद्ध एकोनविंशोऽध्यायः ।। १९ ।।

नारायण उवाच ।।

शिवस्तत्त्वं समाकर्ण्य तत्त्वज्ञानविशारदः ।।

ययौ स्वयं च समरं स्वगणैः सह नारद ।। १ ।।

शंखचूडः शिवं दृष्ट्वा विमानादवरुह्य च ।।

ननाम परया भक्त्या दण्डवत्पतितो भुवि ।। २ ।।

तं प्रणम्य च वेगेन विमानं ह्यारुरोह सः ।।

तूर्णं चकार सन्नाहं धनुर्जग्राह दुर्वहम् ।। ३ ।।

शिवदानवयोर्युद्धं पूर्णमब्दं बभूव ह ।।

न वै बभूवतुर्ब्रह्मंस्तयोर्जयपराजयौ ।। ४ ।।

न्यस्तशस्त्रश्च भगवान्न्यस्तशस्त्रश्च दानवः ।।

रथस्थः शंखचूडश्च वृषस्थो वृषभध्वजः ।। ५ ।।

दानवानां च शतकमुद्वृत्तं च बभूव ह ।।

रणे ये मृताः शंभोर्जीवयामास तान्विभुः ।। ६ ।।

ततो विष्णुर्महामायो वृद्धब्राह्मणरूपधृक् ।।

आगत्य च रणस्थानमवोचद्दानवेश्वरम्।।७।।

वृद्धब्राह्मण उवाच ।।

देहि भिक्षां च राजेन्द्र मह्यं विप्राय साम्प्रतम् ।।

त्वं सर्वसम्पदां दाता यन्मे मनसि वाञ्छितम् ।। ८ ।।

निराहाराय वृद्धाय तृषितायातुराय च ।।

पश्चात्त्वां कथयिष्यामि पुरः सत्यं च कुर्विति ।।९।।

ओमित्युवाच राजेन्द्रः प्रसन्नवदनेक्षणः ।।

कवचार्थी जनश्चाहमित्युवाच स मायया ।। 2.20.१० ।।

तच्छ्रुत्वा दानवश्रेष्ठो ददौ कवचमुत्तमम् ।।

गृहीत्वा कवचं दिव्यं जगाम हरिरेव च ।। ११ ।।

शङ्खचूडस्य रूपेण जगाम तुलसीं प्रति ।।

गत्वा तस्यां मायया च वीर्य्याधानं चकार ह ।। १२ ।।

अथ शम्भुर्हरेः शूलं दानवार्थं समग्रहीत् ।।

ग्रीष्ममध्याह्नमार्त्तण्डशतकप्रभमुज्ज्वलम् ।। १३ ।।

नारायणाधिष्ठिताग्रं ब्रह्माधिष्ठितमध्यमम् ।।

शिवाधिष्ठितमूलं च कालाधिष्ठितधारकम् ।।१४।।

किरणावलिसंयुक्तं प्रलयाग्निशिखोपमम् ।।

दुर्निवार्यं च दुर्धर्षमव्यर्थं वैरिघातकम् ।। ।। १५ ।।

तेजसा चक्रतुल्यं च सर्वशस्त्रविघातकम् ।।

शिवकेशवयोरन्यद् दुर्वहं च भयंकरम् ।। १६ ।।

धनुस्सहस्रं दैर्घ्येण विस्तृत्या शतहस्तकम् ।।

सजीवं ब्रह्मरूपं च नित्यरूपमनिर्मितम् ।। १७ ।।

संहर्तुं सर्वविध्यण्डमेकदा दैवलीलया ।।

चिक्षेप घूर्णनं कृत्वा शंखचूडे च नारद ।। १८ ।।

राजा चापं परित्यज्य श्रीकृष्णचरणाम्बुजम् ।।

ध्यानं चकार भक्त्या च कृत्वा योगासनं धिया ।। ।।१९।।

शूलं च भ्रमणं कृत्वा न्यपतद्दानवोपरि ।।

चकार भस्मसात्तं च सरथं चैव लीलया ।। 2.20.२० ।।

राजा धृत्वा दिव्यरूपं बालकं गोपवेषकम् ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्नभूषणभूषितम् ।।२१।।

नानारत्नसुभूषाढ्यगोपकोटिभिरावृतम् ।।

गोलोकादागतं यानमारुह्य तत्पुरं ययौ।।२२।।

गत्वा ननाम शिरसा राधामाधवयोर्मुने ।।

भक्त्या तच्चरणाम्भोजं रासे वृन्दावने मुने।।

सुदामानं तौ च दृष्ट्वा प्रसन्न वदनेक्षणौ ।। २३ ।।

तदा च चक्रतुः क्रोडे स्नेहेन परिसंप्लुतौ ।।

अथ शूलश्च वेगेन प्रययौ शूलिनः करम् ।। २४ ।।

शङ्करस्तेन शूलेन दानवस्यास्थिजालकम् ।। २५ ।।

प्रेम्णा च प्रेरयामास लवणोदे च सागरे ।।

अस्थिभिः शंखचूडस्य शंखजातिर्बभूव ह ।। ।। २६ ।।

नानाप्रकाररूपा च श्रेष्ठा पूता सुरार्चने ।।

प्रशस्तं शंखतोयं च देवानां प्रीतिदं परम् ।। २७ ।।

तीर्थतोयस्वरूपं च पवित्रं शंकरं विना ।।

शंखशब्दो भवेद्यत्र तत्र लक्ष्मीश्च सुस्थिरा ।। २८ ।।

स स्नातः सर्वतीर्थेषु यः स्नातः शंखवारिणा ।।

शंखं हरेरधिष्ठानं यत्र शंखस्ततो हरिः ।। २९ ।।

तत्रैव सततं लक्ष्मीर्दूरीभूतममङ्गलम् ।।

स्त्रीणां च शंखध्वनिभिः शूद्राणां च विशेषतः ।।

भीता रुष्टा याति लक्ष्मीः स्थलमन्यं स्थलात्ततः ।।2.20.३०।।

शिवश्च दानवं हत्वा शिवलोकं जगाम सः।।

प्रहृष्टो वृषमारुह्य स्वगणैश्च समावृतः ।। ३१ ।।

सुराः स्वविषयं प्रापुः परमानन्दसंयुताः ।।

नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे जगुर्गन्धर्वकिन्नराः ।। ।। ३२ ।।

बभूव पुष्पवृष्टिश्च शिवस्योपरि सन्ततम् ।।

प्रशशंसुः सुरास्तं च मुनीन्द्रप्रवरादयः ।। ३३ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापु राणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारदनारायणसंवादे तुलस्युपाख्याने शंखचूडवधे शंखप्रस्तावो नाम विंशोऽध्यायः ।। २० ।।

नारद उवाच ।।

नारायणश्च भगवान्वीर्य्याधानं चकार ह ।।

तुलस्या केन रूपेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ।।१।।

नारायण उवाच ।।

नारायणश्च भगवान्देवानां साधनेन च ।।

शंखचूडस्य रूपेण रेमे तद्रामया सह ।।२।।

शंखचूडस्य कवचं गृहीत्वा मायया हरिः ।।

पुनर्विधाय तद्रूपं जगाम तुलसीगृहम् ।। ३ ।।

दुन्दुभिं वादयामास तुलसीद्वारसन्निधौ ।।

जयशब्दरवद्वारा बोधयामास सुन्दरीम् ।। ४ ।।

तच्छ्रुत्वा सा च साध्वी च परमानन्दसंयुता ।।

राजमार्गगवाक्षेण ददर्श परमादरात् ।। ५ ।।

ब्राह्मणेभ्यो धनं दत्त्वा कारयामास मङ्गलम् ।।

बन्दिभ्यो भिक्षुकेभ्यश्च वाचिकेभ्यो धनं ददौ ।। ६ ।।

अवरुह्य रथाद्देवो देव्याश्च भवनं ययौ ।।

अमूल्यरत्नसंक्लृप्तं सुन्दरं सुमनोहरम् ।। ७ ।।

दृष्ट्वा च पुरतः कान्तं शान्तं कान्ता मुदाऽन्विता ।।

तत्पादं क्षालयामास ननाम च रुरोद च ।। ८।।

रत्नसिंहा सने रम्ये वासयामास कामुकी ।।

ताम्बूलं च ददौ तस्मै कर्पूरादिसुवासितम् ।। ९ ।।

अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलाः क्रियाः ।।

रणागतं च प्राणेशं पश्यन्त्याश्च पुनर्गृहे।।2.21.१०।।

सस्मिता सकटाक्षं च सकामा पुलकाञ्चिता ।।

पप्रच्छ रणवृत्तान्तं कान्तं मधुरया गिरा ।। ११ ।।

तुलस्युवाच ।।

असंख्यविश्वसंहर्त्रा सार्द्धमाजौ तव प्रभो ।।

कथं बभूव विजयस्तन्मे ब्रूहि कृपानिधे ।।१२।।

तुलसीवचनं श्रुत्वा प्रहस्य कमलापतिः ।।

शंखचूडस्य रूपेण तामुवाचानृतं वचः ।। १३ ।।

श्रीहरिरुवाच ।।

आवयोः समरं कान्ते पूर्णमब्दं बभूव ह ।।

नाशो बभूव सर्वेषां दानवानां च कामिनि ।। १४ ।।

प्रीतिं च कारयामास ब्रह्मा च स्वयमावयोः ।।

देवानामधिकारश्च प्रदत्तो ब्रह्मणा पुरा ।। १५ ।।

मयाऽऽगतं स्वभवनं शिवलोकं शिवो गतः ।।

इत्युक्त्वा जगतां नाथः शयनं च चकार ह ।।१६।।

रेमे रमापतिस्तत्र रामया सह नारद ।।

सा साध्वी सुखसम्भोगादाकर्षणव्यतिक्रमात् ।।

सर्वं वितर्कयामास कस्त्वमेवेत्युवाच ह ।। १७ ।।

तुलस्युवाच ।।

को वा त्वं वद मायेशो भुक्ताऽहं मायया त्वया।।१८।।

दूरीकृतं मत्सतीत्वमथवा त्वां शपामहे ।।

तुलसीवचनं श्रुत्वा हरिः शापभयेन च ।। १९ ।।

दधार लीलया ब्रह्मन्स्वां मूर्तिं सुमनोहराम् ।।

ददर्श पुरतो देवी देवदेवं सनातनम् ।।

नवीननीरद श्यामं शरत्पङ्कजलोचनम् ।। 2.21.२० ।।

कोटिकन्दर्पलीलाभं रत्नभूषणभूषितम् ।।

ईषद्धास्यं प्रसन्नास्यं शोभितं पीतवाससा ।। २१ ।।

तं दृष्ट्वा कामिनी कामान्मूर्छां संप्राप लीलया ।।

पुनश्च चेतनां प्राप्य पुनः सा तमुवाच ह ।। २२ ।।

हे नाथ ते दया नास्ति पाषाण सदृशस्य च।।

छलेन धर्मभङ्गेन मम स्वामी त्वया हतः ।। २३ ।।

पाषाणसदृशस्त्वं च दयाहीनो यतः प्रभो ।।

तस्मात्पाषाणरूप स्त्वं भुवि देव भवाधुना ।। २४ ।।

ये वदन्ति दयासिन्धुं त्वां ते भ्रान्ता न संशयः ।।

भक्तो विनाऽपराधेन परार्थे च कथं हतः ।।२५।।

दुर्वृत्तस्त्वं च सर्वज्ञो न जानासि परव्यथाम् ।।

अतस्त्वमेकजनुषि स्वमेव विस्मरिष्यसि ।। २६ ।।

इत्युक्त्वा च महासाध्वी निपत्य चरणे हरेः ।।

भृशं रुरोद शोकार्त्ता विललाप मुहुर्मुहुः ।। २७ ।।

तस्याश्च करुणां दृष्ट्वा करुणामयसागरः ।।

नारायणस्तां बोधयितुमुवाच कमलापतिः ।। २८ ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

तपस्त्वया कृतं साध्वि मदर्थे भारते चिरम् ।।

त्वदर्थे शङ्खचूडश्च चकार सुचिरं तपः ।। २९ ।।

कृत्वा त्वां कामिनीं कामी विजहार च तत्फलात् ।।

अधुना दातुमुचितं तवैव तपसः फलम् ।। 2.21.३० ।।

इदं शरीरं त्यक्त्वा च दिव्यं देहं विधाय च ।।

रासे मे रमया सार्द्धं त्वं रमासदृशी भव।।३१।।

इयं तनुर्नदीरूपा गण्डकीति च विश्रुता ।।

पूता सुपुण्यदा नृणां पुण्या भवतु भारते ।। ३२ ।।

तव केशसमूहाश्च पुण्यवृक्षा भवन्त्विति ।।

तुलसीकेशसम्भूता तुलसीति च विश्रुता ।। ३३ ।।

त्रिलोकेषु च पुष्पाणां पत्राणां देवपूजने ।।

प्रधानरूपा तुलसी भविष्यति वरानने ।।३४।।

स्वर्गे मर्त्ये च पाताले वैकुण्ठे मम सन्निधौ।।

भवन्तु तुलसीवृक्षा वराः पुष्पेषु सुन्दरि ।। ३५ ।।

गोलोके विरजातीरे रासे वृन्दावने भुवि ।।

भाण्डीरे चम्पकवने रम्ये चन्दनकानने ।। ३६ ।।

माधवीकेतकीकुन्दमल्लिकामालतीवने ।।

भवन्तु तरवस्तत्र पुष्पस्थानेषु पुण्यदा ।। ३७ ।।

तुलसीतरुमूले च पुण्यदेशे सुपुण्यदे ।।

अधिष्ठानं तु तीर्थानां सर्वेषां च भविष्यति ।। ३८ ।।

तत्रैव सर्वदेवानां समधिष्ठानमेव च ।।

तुलसीपत्रपतनं प्रायो यत्र वरानने।। ३९ ।।

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ।।

तुलसीपत्रतोयेन योऽभिषेकं समाचरेत् ।।2.21.४०।।

सुधाघटसहस्रेण सा तुष्टिर्न भवेद्धरेः ।।

या च तुष्टिर्भवेन्नॄणां तुलसीपत्रदानतः ।। ४१ ।।

गवामयुतदानेन यत्फलं लभते नरः ।।

तुलसीपत्रदानेन तत्फलं लभते सति ।। ४२ ।।

तुलसीपत्रतोयं च मृत्युकाले च यो लभेत् ।।

स मुच्यते सर्वपापाद्विष्णुलोकं स गच्छति ।। ४३ ।।

नित्यं यस्तुलसी तोयं भुङ्क्ते भक्त्या च यो नरः ।।

स एव जीवन्मुक्तश्च गंगास्नानफलं लभेत्।।४४।।

नित्यं यस्तुलसीं दत्त्वा पूजयेन्मां च मानवः।।

लक्षाश्वमेधजं पुण्यं लभते नात्र संशयः ।। ४५ ।।

तुलसीं स्वकरे धृत्वा देहे धृत्वा च मानवः ।।

प्राणांस्त्यजति तीर्थेषु विष्णु लोकं स गच्छति ।। ४६ ।।

तुलसीकाष्ठनिर्माणमालां गृह्णाति यो नरः ।।

पदे पदेऽश्वमेधस्य लभते निश्चितं फलम् ।। ४७ ।।

तुलसीं स्वकरे धृत्वा स्वीकारं यो न रक्षति ।।

स याति कालसूत्रं च यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।। ४८ ।।

करोति मिथ्याशपथं तुलस्या यो हि मानवः ।।

स याति कुम्भीपाकं च यावदिन्द्राश्चतुर्दश ।। ४९ ।।

तुलसीतोयकणिकां मृत्युकाले च यो लभेत् ।।

रत्नयानं समारुह्य वैकुण्ठं स प्रयाति च।।2.21.५०।

पूर्णिमायाममायां च द्वादश्यां रविसंक्रमे ।।

तैलाभ्यंगे चास्नाते च मध्याह्ने निशि सन्ध्ययोः ।। ५१ ।।

आशौचेऽशुचिकाले वा रात्रिवासान्विते नराः ।।

तुलसीं ये च छिन्दन्ति ते छिन्दन्ति हरेः शिरः ।। ५२ ।।

त्रिरात्रं तुलसीपत्रं शुद्धं पर्युषितं सति ।।

श्राद्धे व्रते वा दाने वा प्रतिष्ठायां सुरार्चने ।। ५३ ।।

भूगतं तोयपतितं यद्दत्तं विष्णवे सति ।।

शुद्धं तु तुल सीपत्रं क्षालनादन्यकर्मणि ।।५४।।

वृक्षाधिष्ठात्री देवी या गोलोके च निरामये ।।

कृष्णेन सार्द्धं रहसि नित्यं क्रीडां करिष्यति।५५।।

नद्यधिष्ठातृदेवी या भारते च सुपुण्यदा ।।

लवणोदस्य पत्नी च मदंशस्य भविष्यति ।।५६।।

त्वं च स्वयं महासाध्वी वैकुण्ठे मम सन्निधौ ।।

रमासमा च रासे च भविष्यसि न संशयः ।। ५७ ।।

अहं च शैलरूपी च गण्डकीतीरसन्निधौ ।।

अधिष्ठानं करि ष्यामि भारते तव शापतः ।। ५८ ।।

वज्रकीटाश्च कृमयो वज्रदंष्ट्राश्च तत्र वै ।।

तच्छिलाकुहरे चक्रं करिष्यन्ति मदीयकम।।५९।।

एकद्वारे चतुश्चक्रं वनमालाविभूषितम् ।।

नवीननीरदश्यामं लक्ष्मीनारायणाभिधम् ।।2.21.६०।।

एकद्वारे चतुश्चक्रं नवीननीरदोपमम्।।

लक्ष्मीजनार्दनं ज्ञेयं रहितं वनमालया ।। ६१ ।।

द्वारद्वये चतुश्चक्रं गोष्पदेन समन्वितम् ।।

रघुनाथाभिधं ज्ञेयं रहितं वनमालया ।। ।। ६२ ।।

अतिक्षुद्रं द्विचक्रं च नवीनजलदप्रभम् ।।

दधिवामनाभिधं ज्ञेयं गृहिणां च सुखप्रदम् ।। ६३ ।।

अतिक्षुद्रं द्विचक्रं च वनमा लाविभूषितम् ।।

विज्ञेयं श्रीधरं देवं श्रीप्रदं गृहिणां सदा ।। ६४ ।।

स्थूलं च वर्तुलाकारं रहितं वनमालया ।।

द्विचकं स्फुटमत्यन्तं ज्ञेयं दामोदराभिधम् ।। ६५ ।।

मध्यमं वर्तुलाकारं द्विचक्रं बाणविक्षतम् ।।

रणरामाभिधं ज्ञेयं शरतूणसमन्वितम् ।। ६६ ।।

मध्यमं सप्तचक्रं च छत्रतूणसमन्वितम् ।।

राजराजेश्वरं ज्ञेयं राजसम्पत्प्रदं नृणाम् ।। ६७ ।।

द्विसप्तचक्रं स्थूलं च नवीनजलदप्रभम् ।।

अनन्ताख्यं च विज्ञेयं चतुर्वर्गफलप्रदम् ।। ६८ ।।

चक्राकारं द्विचक्रं च सश्रीकं जलदप्रभम् ।।

सगोष्पदं मध्यमं च विज्ञेयं मधुसूद नम्।।६९।।

सुदर्शनं चैकचक्रं गुप्तचक्रं गदाधरम् ।।

द्विचक्रं हयवक्त्राभं हयग्रीवं प्रकीर्त्तितम्।।2.21.७०।।

अतीव विस्तृतास्यं च द्विचक्रं विकटं सति ।।

नरसिंहाभिधं ज्ञेयं सद्यो वैराग्यदं नृणाम् ।। ७१ ।।

द्विचक्रं विस्तृतास्यं च वनमालासमन्वितम् ।।

लक्ष्मीनृसिंहं विज्ञेयं गृहिणां सुखदं सदा ।। ७२ ।।

द्वारदेशे द्विचक्रं च सश्रीकं च समं स्फुटम् ।।

वासुदेवं च विज्ञेयं सर्वकामफलप्रदम् ।। ७३ ।।

प्रद्युम्नं सूक्ष्मचक्रं च नवीननीरदप्रभम् ।।

सुषिरे च्छिद्रबहुलं गृहिणां च सुखप्रदम् ।। ७४ ।।

द्वे चक्रे चैकलग्ने च पृष्ठे यत्र तु पुष्कलम् ।।

संकर्षणं तु विज्ञेयं सुखदं गृहिणां सदा ।। ७५ ।।

अनिरुद्धं तु पीताभं वर्तुलं चातिशोभनम् ।।

सुखप्रदं गृहस्थानां प्रवदन्ति मनी षिणः ।। ७६ ।।

शालग्रामशिला यत्र तत्र सन्निहितो हरिः ।।

तत्रैव लक्ष्मीर्वसति सर्वतीर्थसमन्विता।।७७।।

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ।।

तानि सर्वाणि नश्यंति शालग्रामशिलार्च्चनात् ।। ७८ ।।

छत्राकारं भवेद्राज्यं वर्तुले च महाश्रियः ।।

दुःखं च शकटाकारे शूलाग्रे मरणं धुवम् ।। ७९ ।।

विकृतास्ये च दारिद्र्यं पिङ्गले हानिरेव च ।।

लग्नचक्रे भवेद्व्याधिर्विदीर्णे मरणं धुवम् ।। 2.21.८० ।।

व्रतं दानं प्रतिष्ठा च श्राद्धं च देवपूजनम् ।।

शालग्रामशिलायाश्चैवाधिष्ठानात्प्रशस्तकम् ।। ८१ ।।

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः ।।

शालग्रामशिलातोयैर्योऽभिषेकं समाचरेत् ।। ८२ ।।

सर्वदानेषु यत्पुण्यं प्रादक्षिण्ये भुवो यथा ।।

सर्वयज्ञेषु तीर्थेषु व्रतेष्वनशनेषु च ।। ८३ ।।

तस्य स्पर्शं च वाञ्छन्ति तीर्थानि निखिलानि च ।।

जीवन्मुक्तो महापूतो भवेदेव न संशयः ।।८४।।

पाठे चतुर्णां वेदानां तपसां करणे सति ।।

तत्पुण्यं लभते नृनं शालग्रामशिलार्चनात् ।। ८५ ।।

शालग्रामशिलातोयं नित्यं भुङ्क्ते च यो नरः ।।

सुरेप्सितं प्रसादं च जन्ममृत्युजराहरम् ।।८६।।

तस्य स्पर्शं च वाञ्छन्ति तीर्थानि निखि लानि च ।।

जीवन्मुक्तो महापूतोऽप्यन्ते याति हरेः पदम् ।। ८७ ।।

तत्रैव हरिणा सार्द्धमसंख्यं प्राकृतं लयम् ।।

पश्यत्येव हि दास्ये च निर्मुक्तो दास्यकर्मणि ।। ८८ ।।

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ।।

तं च दृष्ट्वा भिया यान्ति वैनतेयमिवो रगाः ।। ८९ ।।

तत्पादपद्मरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा ।।

पुंसां लक्षं तत्पितॄणां निस्तारस्तस्य जन्मनः ।। 2.21.९० ।।

शालग्रामशिला तोयं मृत्युकाल च यो लभेत् ।।

सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो विष्णुलोकं स गच्छति ।। ९१ ।।

निर्वाणमुक्तिं लभते कर्मभोगाद्विमुच्यते ।।

विष्णुपादे प्रलीनश्च भविष्यति न संशयः ।।९२।।

शालग्रामशिलां धृत्वा मिथ्यावादं वदेत्तु यः।।

स याति कूर्मदंष्ट्रं च यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।। ९३ ।।

शालग्रामशिलां स्पृष्ट्वा स्वीकारं यो न पालयेत् ।।

स प्रयात्यसिपत्रं च लक्षमन्वन्तराधिकम् ।। ९४ ।।

तुलसीपत्र विच्छेदं शालग्रामे करोति यः ।।

तस्य जन्मान्तरे काले स्त्रीविच्छेदो भविष्यति ।। ९५ ।।

तुलसीपत्रविच्छेदं शंखे यो हि करोति च ।।

भार्य्याहीनो भवेत्सोऽपि रोगी च सप्तजन्मसु ।। ९६ ।।

शालग्रामं च तुलसीं शंखमेकत्र एव च ।।

यो रक्षति महाज्ञानी स भवे च्छ्रीहरिप्रियः ।। ९७ ।।

सकृदेव हि यो यस्यां वीर्य्याधानं करोति यः ।।

तद्विच्छेदे तस्य दुःखं भवेदेव परस्परम् ।। ९८ ।।

त्वं प्रिया शंखचूडस्य चैकमन्वन्तरावधि ।।

शंखेन सार्द्ध त्वद्भेदः केवलं दुःखदस्तव ।।९९।।

इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तां च विरराम च सादरम् ।।

स च देहं परित्यज्य दिव्यरूपं दधार ह ।। 2.21.१०० ।।

यथा श्रीश्च तथा सा चाप्युवास हरिवक्षसि ।।

प्रजगाम तया सार्द्धं वैकुण्ठं कमला पतिः ।। १०१ ।।

लक्ष्मीः सरस्वती गङ्गा तुलसी चापि नारद ।।

हरेः प्रियाश्चतस्रश्च वभूवुरीश्वरस्य च ।। १०२ ।।

सद्यस्तद्देहजाता च बभूव गण्डकी नदी ।।

हरेरंशेन शैलश्च तत्तीरे पुण्यदो नृणाम् ।। १०३ ।।

कुर्वन्ति तत्र कीटाश्च शिलां बहुविधां मुने ।।

जले पतन्ति या याश्च जलदाभाश्च निश्चितम् ।। १०४ ।।

स्थलस्थाः पिङ्गला ज्ञेयाश्चोपतापाद्धरेरिति ।।

इत्येवं कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। १०५ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे द्वितीये प्रकृतिखण्डे नारायणनारदसंवादे तुलस्युपाख्यानं एकविंशो ऽध्यायः ।। २१ ।।