2. Brahmavaivarta Purāṇa (part 2 of 2)

परशुराम उवाच ।।

यास्याम्यन्तःपुरं भ्रातः प्रणामं कर्तुमीश्वरम् ।।

प्रणम्य मातरं भक्त्या यास्यामि त्वरितं गृहम्।।१।।

त्रिस्सप्तकृत्वो निर्भूपां कृत्वा पृथ्वीं च लीलया ।।

कार्त्तवीर्य्यः सुचन्द्रश्च हतो यस्य प्रसादतः ।। २ ।।

नानाविद्या यतो लब्धा नानाशस्त्रं सुदुर्लभम् ।।

तं गुरुं जगतां नाथं द्रष्टुमिच्छामि साम्प्रतम्।।३।।

सगुणं निर्गुणं चैव भक्तानुग्रहविग्रहम्।।

सत्यं सत्यस्वरूपं च ब्रह्म ज्योतिः सनातनम् ।।४।।

स्वेच्छामयं दयासिन्धुं दीनबन्धुं मुनीश्वरम्।।

आत्मारामं पूर्णकामं व्यक्ताव्यक्तं परात्परम् ।।५।।

परापराणां स्रष्टारं पुरुहूतं पुरस्कृतम् ।।

पुराणं परमात्मानमीशानं त्वादिमव्ययम्।।६।।

सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं सर्वमंगलकारणम् ।।

सर्वमगलदं शान्तं सर्वैश्वर्य्यप्रदं वरम् ।। ७ ।।

आशुतोषं प्रसन्नास्यं शरणागतवत्सलम् ।।

भक्ताभयप्रदं भक्तवत्सलं समदर्शनम् ।।८।।

इत्थं परशुरामोऽस्थादुक्त्वा गणपतेः पुरः ।।

वाचा मधुरया तत्र समुवाच गणेश्वरः ।। ९ ।।

क्षणं तिष्ठ क्षणं तिष्ठ शृणु भ्रातरिदं वचः ।।

रहःस्थलस्थितो नैव द्रष्टव्यः स्त्रीयुतः पुमान् ।। 3.42.१० ।।

स्त्रीसंयुक्तं च पुरुषं यः पश्यति नराधमः ।।

करोति रसभङ्गं वा कालसूत्रं व्रजेद्ध्रुवम् ।।११।।।

तत्र तिष्ठति पापीयान्यावच्चन्द्रदिवाकरम् ।।

विशेषतश्च पितरं गुरुं भूतपतिं द्विज ।। १२ ।।

रहः सुरतसंसक्तं नहि पश्येद्विचक्षणः ।।।

कामतः कोपतो वाऽपि यः पश्येत्सुरतोन्मुखम् ।। १३ ।।

स्त्रीविच्छेदो भवेत्तस्य ध्रुवं सप्तसु जन्मसु ।।

श्रोणीवक्षस्थलं वक्त्रं यः पश्यति परस्त्रियः ।।

कामतोऽपि विमूढश्च सोऽन्धो भवति निश्चितम् ।। १४ ।।

गणेशस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य भृगुनन्दनः ।।

तमुवाच महाकोपान्निष्ठुरं वचनं मुने ।। १५ ।।

परशुराम उवाच ।।

अहो श्रुतं किं वचनमपूर्वं नीतिसंयुतम् ।।

इदमेवमहो नैवं श्रुतमीश्वरवक्त्रतः ।। १६ ।।

श्रुतं श्रुतौ वाक्यमिदं कामिनां च विकारिणाम् ।।

निर्विकारस्य च शिशोर्न दोषः कश्चिदेव हि ।।

यास्याम्यन्तःपुरं भ्रातस्तव किं तिष्ठ बालक ।। १७ ।।

यथादृष्टि करिष्यामि मत्कार्य्यं समयोचितम् ।।

तवैव तातो माता चेत्येवं नैव निरूपितम् ।।१८।।

जगतां पितरौ तौ च पार्वतीपरमेश्वरौ ।।

पार्वती स्त्री पुमाञ्छम्भुरिति कैर्न निरूपितः ।। १९ ।।

सर्वरूपः शङ्करश्च सर्वारूपा च पार्वती ।।

गुणातीतस्य का क्रीडा तद्भंगो वा कुतो विभो ।। 3.42.२० ।।

क्रीडा लज्जा भीतिभंगो ग्राम्यस्यैव न चेशितुः ।।

स्तन्धयं च मां दृष्ट्वा पित्रोर्ल्लज्जा कुतो भवेत् ।। २१ ।।

लज्जायाश्च कुतो लज्जा लज्जेशस्य च सा कुतः ।।

लज्जा लज्जां किमाप्नोति तापं किं वा हुताशनः ।। २२ ।।

शीतं शैत्यमहो भ्रातर्निदाघो दाहमेव च ।।

भीतिर्भीतिमवाप्नोति मृत्योर्मृत्युर्बिभेति किम् ।। २३ ।।

कुतो ज्वरो ज्वरं हन्ति व्याधिं व्याधिश्च जीर्यति ।।

संहर्त्ता नापि संहर्त्तुः कालः कालाद्बिभेति किम्।। ।। २४ ।।

स्रष्टारं सृजते स्रष्टा पाता किं पाति ते मते ।।

क्षुत्क्षुधं समवाप्नोति तृष्णा तृष्णां प्रयाति किम् ।। २५ ।।

निद्रा निद्रां च शोभां श्रीः शान्तिः शांतिं च ते मते ।।

पुष्टिः पुष्टिं किमाप्नोति तुष्टिस्तुष्टिं क्षमा क्षमाम्।।

आत्मनः परमात्माऽस्ति शक्तिः शक्त्या बिभेति किम् ।। २६ ।।

कामक्रोधौ लोभमोहौ स्वात्मनैते न बाधिताः ।।

दया न बद्धा दयया नेच्छा बद्धेच्छया प्रभो ।। २७ ।।

ज्ञानबुद्ध्योः को विकारो जरां नो बाधते जरा ।।

चिन्ता न चिन्तया ग्रस्ता चक्षुश्चक्षुर्न पश्यति ।। २८ ।।

हर्षो मुदं किं प्राप्नोति शोकं शोको न बाधते ।।

का विपत्तिर्विपत्तेश्च सम्पत्तिः सम्पदः कुतः ।। २९ ।।

मेधाया धारणा शक्तिः स्मृतेर्वा स्मरणं कुतः ।।

न दग्धः स्वप्रतापेन विवस्वानिति सम्मतः ।। 3.42.३० ।।

विपरीतमतो भ्रातस्त्वयैवाचरितोऽधुना ।।

न श्रुतोऽयं गुरुमुखान्न दृष्टो न श्रुतौ श्रुतः ।। ३१ ।।

इत्युक्त्वा चापि परशुरामश्शश्वत्प्रहस्य सः ।।

शीघ्रं गन्तुं मनश्चक्रं तद्गुहाभ्यन्तरं मुदा ।। ३२ ।।

तच्च रामवचः श्रुत्वा जितक्रोधो गणेश्वरः ।।

शुद्धसत्त्वस्वरूपश्च प्रहस्य तमुवाच ह ।। ३३ ।।

गणपतिरुवाच ।।

अज्ञानतिमिराच्छन्नो ज्ञानं प्राप्नोति तद्विदः ।।

पितुर्भ्रातुर्मुखाज्ज्ञानं दुर्लभं भाग्यवाँल्लभेत् ।। ३४ ।।

श्रुतं ज्ञानं विशिष्टं च ज्ञानिनामपि दुर्लभम् ।।

किञ्चिन्मे त्वं मन्द बुद्धेः शृणु भ्रातर्निवेदनम् ।। ३५ ।।

यो निर्गुणः स निर्लिप्तः शक्तिभिर्न हि संयुतः ।।

सिसृक्षुराश्रितश्शक्त्या निर्गुणः सगुणो भवेत् ।। ३६ ।।

यावन्ति च शरीराणि भोगार्हाणि महामुने ।।

प्राकृतानि च सर्वाणि विना श्रीकृष्णविग्रहम् ।। ३७ ।।

ध्यायन्ति योगिनस्तं च शुद्धज्योतिस्स्वरूपिणम् ।।

हस्तपादादिरहितं निर्गुणं प्रकृतेः परम् ।। ३८ ।।

वैष्णवास्ते नमस्यन्ति भक्तानुग्रहकारकम् ।।

कुतो बभूव तज्ज्योतिरहो तेजस्विनो विना ।। ३९ ।।

ज्योतिरभ्यन्तरे नित्यं शरीरं श्यामसुन्दरम् ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं सस्मितं पीतवाससम्।।3.42.४०।।

अतीवामूल्यसद्रत्नभूषणैश्च विभूषितम्।।

ज्योतिरभ्यन्तरे मूर्तिं पश्यन्ति कृपया विभोः।।४१।।

तदा दास्ये नियुक्तास्ते भवन्त्येवेश्वरेच्छया ।।

योगस्तपो वा दास्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।। ४२ ।।

यदा सृष्ट्युन्मुखः कृष्णः ससृजे प्रकृतिं मुदा ।

तद्योनौ ह्यर्पितं वीर्यं वीर्य्याड्डिम्भो बभूव ह ।। ४३ ।।

दिव्येन लक्षवर्षेण गर्भाड्डिम्भो विनिर्गतः ।।

तदा बभूव निश्श्वासस्ततो वायुर्बभूव ह ।। ४४ ।।

निश्श्वासेन समं भ्रातर्मुखबिन्दुर्विनिर्गतः ।।

ततो बभूव सहसा जलराशिर्हरेः पुरः ।। ४५ ।।

तज्जले च स्थितो डिम्भो दिव्यवर्षाणि लक्षकम् ।।

ततो बभूव सहसा विश्वाधारो महाविराट् ।। ४६ ।।

यावन्ति गात्रलोमानि तस्य सन्ति महात्मनः ।।

ब्रह्माण्डानि च तावन्ति विद्यमानानि निश्चितम् ।। ४७ ।।

तत्रैव प्रतिविध्यण्डे ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।।

देवाश्च मुनयश्चैव विद्यमानाश्चराचराः।।४८।।

महाविराडाश्रयश्च सर्वस्य च जनस्य च।।

निश्श्वासवायुर्भगवान्बभूव श्रीहरेर्मुने।।४९।।

महाविष्णुश्च कलया ततः क्षुद्रविराडभूत् ।।

तन्नाभिकमले ब्रह्मा शंकरस्तल्लाटजः।।3.42.५०।।

विष्णुस्तदंशः पाता यः श्वेतद्वीपनिवासकृत् ।।

एवं ते प्रतिविध्यण्डे ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। ५१ ।।

स्वयं च स्वांशकलया नानामूर्त्तिधरो हरिः ।।

तदाऽभवच्च सगुणः सर्वशक्तियुतस्तदा ।। ५२ ।।

कथं लज्जादिरहितः स च स्वच्छामयो महान् ।।

सर्वदा सर्वभोगार्हः सर्वशक्तिसमन्वितः ।। ५३ ।।

लज्जा नास्त्येव लज्जाया मतोऽयं सर्वसम्मतः ।।

या च लज्जावती देवी तस्य लज्जा कुतो गता ।। ५४ ।।

सर्वशक्तिमती दुर्गा प्रकृत्या सा च शैलजा ।।

तस्या लज्जादयः सन्ति सर्वदा सर्वसम्मताः ।। ५५ ।।

पञ्चधा प्रकृतिर्या च श्रीकृष्णस्य बभूव ह ।।

राधा पद्मा च सावित्री दुर्गा देवी सरस्वती ।। ५६ ।।

प्राणाधिष्ठातृदेवी या कृष्णस्य परमात्मनः।।

प्राणाधिका प्रिया सा च राधाऽऽस्ते तस्य वक्षसि ।। ५७ ।।

विद्याधिष्ठातृदेवी या सावित्री ब्रह्मणः प्रिया ।।

लक्ष्मीर्नारायणस्यैव सर्वसम्पत्स्वरूपिणी ।। ५८ ।।

सरस्वती द्विधा भूत्वा कृष्णस्य मुख निर्गता ।।

सावित्री ब्रह्मणः कान्ता स्वयं नारायणस्य च ।। ५९ ।।

बुद्ध्यधिष्ठातृदेवी या ज्ञानसूः शक्तिसंयुता ।।

सा दुर्गा शूलिनः कान्ता तस्या लज्जा कुतो गता ।।3.42.६०।।

प्रकृतिः पञ्चधा भ्रातर्गोलोके च बभूव ह।।

इमाः प्रधानाः कलया बभूवुर्नैकधा यतः।।६१।।

विप्रेन्द्र नित्यं वैकुण्ठं ब्रह्माण्डात्परमुच्यते ।।

अविनाशि स्थलं शश्वल्लये प्राकृतिके ध्रुवम् ।। ६२ ।।

तत्र नारायणो देवः कृष्णार्द्धांशश्चतुर्भुजः ।।

वनमाली पीतवासाः शक्त्या वै पद्मया सह ।। ६३ ।।

स्वयं कृष्णश्च गोलोके द्विभुजः श्यामसुन्दरः।।

सस्मितो मुरलीहस्तो राधावक्षःस्थलस्थितः ।। ६४ ।।

शश्वद्गोगोपगोपीभिः संयुक्तो गोपरूपधृक् ।।

परिपूर्णतमः श्रीमान्निर्गुणः प्रकृतेः परः ।। ६५ ।।

स्वेच्छामयः स्वतन्त्रस्तु परमानन्दरूपधृक् ।।

सुराः कलोद्भवा यस्य षोडशांशो महाविराट् ।। ६६ ।।

यतो भवन्ति विश्वानि स्थूलसूक्ष्मादिकानि च ।।

पुनस्तत्र प्रलीयन्त एवमेव मुहुर्मुहुः ।। ६७ ।।

गोलोक ऊर्ध्ववैकुण्ठात्पञ्चाशत्कोटियोजनः ।।

नास्ति लोकस्तदूर्ध्वं च नास्ति कृष्णात्परः प्रभुः ।। ६८ ।।

इदं श्रुतं शम्भुवक्त्रान्मया ते कथितं द्विज ।।

क्षणं तिष्ठाधुना भ्रातरीश्वरः सुरतोन्मुखः ।। ६९ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे तृतीये गणपतिखण्डे नारदनारायणसंवादे गणेशपरशुरामसंवादो नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।। ४२ ।।

नारायण उवाच ।।

गणेशवचनं श्रुत्वा स तदा रागतः सुधीः ।।

पर्शुहस्तस्स वै रामो निर्भयो गन्तुमुद्यतः ।। १ ।।

गणेश्वरस्तदा दृष्ट्वा शीघ्रमुत्थाय यत्नतः ।।

वारयामास स प्रीत्या चकार विनयं पुनः ।। २ ।।

रामस्तं प्रेरयामास हुं कृत्वा तु पुनः पुनः ।।

बभूव च ततस्तत्र वाग्युद्धं हस्तकर्षणैः ।। ३ ।।

पर्शुनिक्षेपणं कर्तुं मनश्चक्रे भृगुस्तदा ।।

हाहा कृत्वा कार्तिकेयो बोधयामास संसदि ।। ४ ।।

अव्यर्थमस्त्रं हे भ्रातर्गुरुपुत्रे कथं क्षिपेः ।।

गुरुवद्गुरुपुत्रं च मा भवान्हन्तुमर्हति ।। ९ ।।

पर्शुं क्षिपन्तं कुपितं रक्तपद्मदलेक्षणम् ।।

गणेशो रोधयामास निवर्त्तस्वेत्युवाच तम् ।। ६ ।।

पुनर्गणेशं रामश्च प्रेरयामास कोपतः ।।

पपात पुरतो वेगान्मानहीनो गजाननः ।। ७ ।।

गजाननः समुत्थाय धर्मं कृत्वा तु सक्षिणम् ।।

पुनस्तं बोधयामास जितक्रोधः शिवात्मजः ।। ८ ।।

निवर्तस्व निवर्त्तस्वेत्युच्चार्य्य च पुनः पुनः ।।

प्रवेशने ते का शक्तिरीश्वराज्ञां विना प्रभो ।। ९ ।।

मम भ्राता त्वमतिथिर्विद्यासम्बन्धतो ध्रुवम् ।।

ईश्वरप्रियशिष्यश्च सोढं वै तेन हेतुना ।। 3.43.१० ।।

न ह्यहं कार्त्तवीर्य्यश्च भूपास्ते क्षुद्रजन्तवः ।।

अतो विप्र न जानासि मां च विश्वेश्वरात्मजम् ।। ११ ।।

क्षणं तिष्ठ निवर्त्तस्व समरे ब्राह्मणातिथे ।।

क्षणान्तरे त्वया सार्द्धं यास्यामीश्वरसन्निधिम् ।। १२ ।।

नारायण उवाच ।।

हेरम्बवचनं श्रुत्वा प्रजहास पुनः पुनः।।

पर्शुं क्षेप्तुं मनश्चक्रे प्रणम्य हरिशङ्करौ ।।१३।।

पर्शुं क्षिपन्तं कोपेन तं च रामं गजाननः ।।

दृष्ट्वा मुमूर्षुं देवेशो धर्मं कृत्वा तु साक्षिणम् ।। १४ ।।

योगेन वर्द्धयामास शुण्डां तां कोटियोजनाम् ।।

योगीन्द्रस्तत्र सन्तिष्ठन्भ्रामयित्वा पुनः पुनः ।। १५ ।।

शतधा वेष्टयित्वा तु भ्रामयित्वा तु तत्र वै ।।

ऊर्द्ध्वमुत्तोल्य वेगेन क्षुद्राहिं गरुडो यथा ।। १६ ।।

सप्तद्वीपांश्च शैलांश्च मेरुं चाखिलसागरान् ।।

क्षणेन दर्शयामास रामं योगपराहतम् ।। १७ ।।

हस्तपादाद्यनाथं तं जडं सर्वांगकम्पितम् ।।

पुनस्तं भ्रामयामास दर्पितं दर्पनाशनः ।। १८ ।।

भूर्लोकं च भुवर्लोकं स्वर्लोकं च सुरेश्वरः ।।

जनोलोकं तपोलोकं ध्रुवलोकं च तत्परम् ।। १९ ।।

गौरीलोकं शम्भुलोकं दर्शयामास नारद ।।

दर्शयित्वा तु विध्यण्डं स पपौ सप्त सागरान् ।। 3.43.२० ।।

पुनरुद्गिरणं चक्रे सनक्रमकरोदकम् ।।

तत्र तं पातयामास गम्भीरे सागरोदके ।। २१ ।।

मुमूर्षुं तं सन्तरन्तं पुनर्जग्राह लीलया ।।

पुनस्तत्र भ्रामयित्वा ब्रह्माण्डादूर्द्ध्वमप्यमुम् ।। २२ ।।

वैकुण्ठं दर्शयामास सलक्ष्मीकं चतुर्भुजम् ।।

क्षणं तत्र भ्रामयित्वा योगीन्द्रो योगमायया ।। २३ ।।

पुनः करं च योगेन वर्द्धयामास लीलया ।।

गोलोकं दर्शयामास विरजां च नदीश्वरीम् ।। २४ ।।

वृन्दावनं शृङ्गशतं शैलेन्द्रं रासमण्डलम् ।।

गोपीगोपादिभिः सार्द्धं श्रीकृष्णं श्यामसुन्दरम् ।। २५ ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं सस्मितं सुमनोहरम् ।।

रत्नसिंहासनस्थं च रत्नभूषणभूषितम् ।। २६ ।।

तेजसा कोटिसूर्य्याभं राधावक्षःस्थलस्थितम् ।।

एवं कृष्णं दर्शयित्वा प्रणमय्य पुनः पुनः ।। २७ ।।

क्षणेन लम्बमानं च भ्रामयित्वा पुनः पुनः ।।

दृष्ट्वा कृष्णं चेष्टदेवं सर्वपापप्रणाशनम् ।।

भ्रूणहत्यादिकं पापं भृगोर्दूरं चकार ह ।। २८ ।।

न भवेद्यातना नष्टा विना भोगेन पापजा ।।

स्वल्पां च बुभुजे रामो गताऽन्या कृष्णदर्शनात् ।। २९ ।।

क्षणेन चेतनां प्राप्य भुवि वेगात्पपात ह ।।

बभूव दूरीभूतं च गणेशस्तम्भनं भृगोः ।। 3.43.३० ।।

सस्मार कवचं स्तोत्रं गुरुदत्तं सुदुर्लभम् ।।

अभीष्टदेवं श्रीकृष्णं गुरुं शम्भुं जगद्गुरुम् ।। ३१ ।।

चिक्षेप पर्शुमव्यर्थं शिवतुल्यं च तेजसा ।।

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डप्रभाशतगुणं मुने ।। ३२ ।।

पितुरव्यर्थमस्त्रं च दृष्ट्वा गणपतिः स्वयम् ।।

जग्राह वामदन्तेन नास्त्रं व्यर्थं चकार ह ।। ३३ ।।

निपात्य पर्शुर्वेगेन च्छित्त्वा दन्तं समूलकम् ।।

जगाम रामहस्तं च महादेवबलेन च ।। ३४ ।।

हाहेति शब्दमाकाशे देवाश्चक्रुर्महाभिया ।।

वीरभद्रः कार्त्तिकेयः क्षेत्रपालाश्च पार्षदाः ।। ।। ३५ ।।

पपात भूमौ दन्तश्च सरक्तः शब्दयंस्तदा ।।

पपात गैरिकायुक्तो यथा स्फटिकपर्वतः ।।३६।।

शब्देन महता विप्र चकम्पे पृथिवी भिया ।।

कैलासस्था जनाः सर्वे मूर्च्छामापुः क्षणं भिया ।। ३७ ।।

निद्रा बभञ्ज तत्काले निद्रेशस्य जगत्प्रभोः ।।

आजगाम बहिः शम्भुः पार्वत्या सह सम्भ्रमात् ।।३८।।

पुरो ददर्श हेरम्बं लोहितास्यं क्षतेन तम् ।।

भग्नदन्तं जितक्रोधं सस्मितं लज्जितं मुने ।। ३९ ।।

पप्रच्छ पार्वती शीघ्रं स्कन्दं किमिति पुत्रक ।।

स च तां कथयामास वार्तां पौर्वापरीं भिया ।। 3.43.४० ।।

चुकोप दुर्गा कृपया रुरोद च मुहुर्मुहुः ।।

उवाच शम्भोः पुरतः पुत्रं कृत्वा स्ववक्षसि ।। ४१ ।।

सम्बोध्य शम्भुं शोकेन भिया विनयपूर्वकम् ।।

उवाच प्रणता साध्वी प्रणतार्तिहरं पतिम् ।। ४२ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे तृतीये गणपतिखण्डे नारदनारायणसंवादे गणेशदन्तभङ्गकारणवर्णनं नाम त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।। ४३ ।।

पार्वत्युवाच ।।

सर्वे जानन्ति जगति दुर्गां शङ्करकिंकरीम् ।।

अपेक्षा रहिता दासी तस्या वै जीवनं वृथा ।। १ ।।

ईश्वरस्य समाः सर्वास्तृणपर्वतजातयः ।।

दासीपुत्रस्य शिष्यस्य दोषः कस्येति च प्रभो ।। २ ।।

विचारं कर्तुमुचितं त्वं च धर्मविदां वरः ।।

वीरभद्रः कार्त्तिकेयः पार्षदाः सन्ति साक्षिणः ।।३।।

साक्ष्ये मिथ्यां को वदेद्वा द्वावेषां भ्रातरौ समौ ।।

साक्ष्ये समे शत्रुमित्रे सतां धर्मनिरूपणे ।। ४ ।।

साक्षी सभायां यत्साक्ष्यं जानन्नप्यन्यथा वदेत् ।।

कामतः क्रोधतो वाऽपि लोभेन च भयेन च ।। ५ ।।

स याति कुम्भीपाकं च निपात्य शतपूरुषम् ।।

तैश्च सार्द्धं वसेत्तत्र यावच्चन्द्रदिवाकरम् ।। ६ ।।

अहं विबोधितुं शक्ता यन्निर्णेत्री द्वयोरपि ।।

तथाऽपि तव साक्षात्तु ममाज्ञा निन्दिता श्रुतौ ।। ७ ।।

किंकराणां प्रभा तत्र नृपे वसति संसदि ।।

उदिते भास्करे पृथ्व्यां खद्योतो हि यथा प्रभो ।। ८ ।।

सुचिरं तपसा प्राप्तं त्वदीयं चरणाम्बुजम् ।।

परित्यागभयेनैव सन्ततं भीतया मया ।। ९ ।।

यत्किंचित्कोपशोकाभ्यामुक्तं मोहेन तत्परम्।।

तत्क्षमस्व जगन्नाथ पुत्रस्नेहाच्च दारुणात् ।। 3.44.१० ।।

त्वया यदि परित्यक्ता तदा पुत्रेण तेन किम् ।।

साध्व्याः सद्वंशजायाश्च शतपुत्राधिकः पतिः ।। ११ ।।

असद्वंशप्रसूता या दुश्शीला ज्ञानवर्जिता ।।

स्वामिनं मन्यते नासौ पित्रोर्दोषेण कुत्सिता ।। १२ ।।

कुत्सितं पतितं मूढं दरिद्रं रोगिणं जडम् ।।

कुलजा विष्णुतुल्यं च कान्तं पश्यति सन्ततम् ।। १३ ।।

हुताशनो वा सूर्य्यो वा सर्वतेजस्विनां वरः ।।

पतिव्रतातेजसश्च कलां नार्हन्ति षोडशीम्।।१४।।

महादानानि पुण्यानि व्रतान्यनशनानि च ।।

तपांसि पतिसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम्।।१५।।

पुत्रोवाऽपि पिता वाऽपि बान्धवोऽथ सहोदरः ।।

योषितां कुलजातानां न कश्चित्स्वामिनः समः ।। १६ ।।

इत्युक्त्वा स्वामिनं दुर्गा ददर्श पुरतो भृगुम् ।।

शम्भोः पदाब्जं सेवन्तं निर्भयं तमुवाच ह।।१७।।

पार्वत्युवाच ।।

अहो राम महाभाग ब्रह्मवंश्योऽसि पण्डितः ।।

पुत्रोऽसि जमदग्नेश्च शिष्यो वै योगिनां गुरोः ।।१८।।

माता ते रेणुका साध्वी पद्मांशा सत्कुलोद्भवा ।।

मातामहो वैष्णवश्च मातुलश्च ततोऽधिकः ।। । ।। १९ ।।

त्वं च रेणुकभूपस्य मनुवंशोद्भवस्य च ।।

दौहित्रो मातुलः साधुः शूरो विष्णुपदाश्रयः ।। 3.44.२० ।।

कस्य दोषेण दुर्द्धर्षस्त्वं न जानेऽप्यशुद्धधीः ।।

येषां दोषैर्जनो दुष्टस्तमृते शुद्धमानसः ।। २१ ।।

अमोघं प्राप्य पर्शुं च गुरुं च करुणानिधिम् ।।

परीक्षां क्षत्त्रिये कृत्वा बभूवास्य सुते पुनः ।। २२ ।।

गुरवे दक्षिणादानमुचितं च श्रुतौ श्रुतम् ।।

भग्नो दन्तस्तत्सुतस्य च्छिन्धि मस्तकमप्यहो ।।२३।।

गणेश्वरं रणे जित्वा स्थितश्चेदावयोः पुरः ।।

स त्वं लब्ध्वाऽऽशिषो लोके पूजितोऽभूर्जगत्त्रये।।२४।।

पर्शुनाऽमोघवीर्य्येण शङ्करस्य वरेण च ।।

हन्तुं शक्तः सृगालश्च सिंहं शार्दूलमाखुभुक्।।२५।।

त्वद्विधं लक्षकोटिं च हन्तुं शक्तो गणेश्वरः ।।

जितेन्द्रियाणां प्रवरो नहि हन्ति च मक्षिकाम् ।। २६ ।।

तेजसा कृष्णतुल्योऽयं कृष्णांशश्च गणेश्वरः ।।

देशश्चान्ये कृष्णकलाः पूजाऽस्य पुरतस्ततः ।। २७ ।।

व्रतप्रभावतः प्राप्तः शङ्करस्य वरेण च ।।

शोकेनातिकठोरेण नहि सम्पद्विनाऽऽपदम् ।। २८ ।।

इत्युक्त्वा पार्वती रोषात्तं रामं हन्तुमुद्यता ।।

रामः सस्मार तं कृष्णं प्रणम्य मनसा गुरुम् ।।२९।।

एतस्मिन्नन्तरे दुर्गा ददर्श पुरतो द्विजम् ।।

अतीव वामनं बालं सूर्य्यकोटिसमप्रभम्।। 3.44.३० ।।

शुक्लदन्तं शुक्लवासं शुक्लयज्ञोपवीतिनम् ।।

दण्डिनं छत्रिणं चैव सुप्रभं तिलकोज्ज्वलम्।। ।। ३१ ।।

दधतं तुलसीमालां सस्मितं सुमनोहरम् ।।

रत्नकेयूरवलयं रत्नमालाविभूषितम् ।। ३२ ।।

रत्ननूपुरपादं च सद्रत्नमुकुटोज्ज्वलम् ।।

रत्नकुण्डलयुग्माढ्यगण्डस्थलविराजितम् ।। ३३ ।।

स्थिरमुद्रां दर्शयन्तं भक्तवामकरेण च ।।

दक्षिणेऽभयमुद्रां च भक्तेशं भक्तवत्सलम् ।। ३४ ।।

बालिकाबालकगणैर्नागरैः सस्मितैर्युतम् ।।

कैलासवासिभिः सर्वैरावृद्धैरीक्षितं मुदा ।। ३९ ।।

तं दृष्ट्वा सम्भ्रमाच्छम्भुः सभृत्यः सहपुत्रकः ।।

मूर्ध्ना भक्त्या प्राणमच्च दुर्गायै दण्डवद्भुवि ।। ३६ ।।

आशिषं प्रददौ बालः सर्वेभ्यो वाञ्छितप्रदाम् ।।

तं दृष्ट्वा बालकाः सर्वे महाश्चर्य्यं ययुर्भिया ।। ३७ ।।

दत्त्वा तस्मै शिवो भक्त्या तूपचारांस्तु षोडश ।।

पूजां चकार श्रुत्युक्तां परिपूर्णतमस्य च ।। ३८ ।।

तुष्टाव काण्वशाखोक्तस्तोत्रेण नतकन्धरः ।।

पुलकाङ्कितसर्वांगो भगवन्तं सनातनम् ।। ।। ३९ ।।

रत्नसिंहासनस्थं च प्रावोचच्छङ्करः स्वयम् ।।

अतीव तेजसाऽत्यन्तं प्रच्छन्नाकृतिमेव च ।। 3.44.४० ।।

शंकर उवाच ।।

आत्मारामेषु कुशलप्रश्नोऽतीव विडम्बनम् ।।

ते शश्वत्कुशलाधाराः कुशलाः कुशलप्रदाः ।। ४१ ।।

अयने सफलं जन्म जीवितं च सुजीवितम् ।।

प्राप्तस्त्वमतिथिब्रह्मन्कृष्णसेवाफलोदयात् ।। ४२ ।।

परिपूर्णतमः कृष्णो लोकनिस्तारहेतवे ।।

पुण्यक्षेत्रे हि कलया भारते च कृपानिधिः ।। ४३ ।।

अतिथिः पूजितो येन पूजिताः सर्वदेवताः ।।

अतिथिर्यस्य सन्तुष्टस्तस्य तुष्टो हरिः स्वयम् ।।४४।।

स्नानेन सर्वतीर्थेषु सर्वदानेन यत्फलम् ।।

सर्वव्रतोपवासेन सर्वयज्ञेषु दीक्षया ।। ४५' ।।

सर्वैस्तपोभिर्विविधैर्नित्यैर्नैमित्तिकादिभिः ।।

तदेवातिथिसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।। ४६ ।।

अतिथिर्यस्य भग्नाशो याति रुष्टश्च मन्दिरात् ।।

कोटिजन्मार्जितं पुण्यं तस्य नश्यति निश्चितम् ।। ४७ ।।

स्त्रीगोघ्नश्च कृतघ्नश्च ब्रह्मघ्नो गुरुतल्पगः ।।

पितृमातृगुरूणां च निन्दको नरघातकः ।। ४८ ।।

सन्ध्याहीनः स्वघाती च सत्यघ्नो हरिनिन्दकः ।।

ब्रह्मस्वस्थाप्यहारी च मिथ्यासाक्ष्यप्रदायकः ।। ४९ ।।

मित्रद्रोही कृतघ्नश्च वृषवाहश्च सूपकृत् ।।

शवदाही ग्रामयाजी ब्राह्मणो वृषलीपतिः ।। 3.44.५० ।।

शूद्रश्राद्धान्नभोजी च शूद्रश्राद्धेषु भोजकः ।।

कन्याविक्रयकारी च श्रीहरेर्नामविक्रयी ।। ५१ ।।

लाक्षामांसतिलानां च लवणस्य तिलस्य च ।।

विक्रेता ब्राह्मणश्चैव तुरगाणां गवां तथा ।। ५२ ।।

एकादशीकृष्णसेवाहीनो विप्रश्च भारते।।

एते महापातकिनस्त्रिषु लोकेषु निन्दिताः।।५३।।

कालसूत्रे च नरके पतन्ति ब्रह्मणां शतम् ।।

एतेभ्योऽप्यधिकः सोऽपि यश्चातिथिपराङ्मुखः ।। ५४ ।।

नारायण उवाच ।।

शङ्करस्य वचः श्रुत्वा सन्तुष्टः श्रीहरिः स्वयम् ।।

मेघगम्भीरया वाचा तमुवाच जगत्पतिः ।। ९५ ।।

विष्णुरुवाच ।। श्वेतद्वीपादागतोऽहं ज्ञात्वा कोलाहलं च वः ।।

अस्य रामस्य रक्षार्थं कृष्णभक्तस्य साम्प्रतम् ।। ५६ ।।

नैतेषां कृष्णभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।।

रक्षामि तांश्चक्रहस्तो गुरुमन्यं विना शिव ।। ५७ ।।

नाहं पाता गुरौ रुष्टे बलवद्गुरुहेलनम् ।।

तत्परः पातकी नास्ति सेवाहीनो गुरोश्च यः ।। ५८ ।।

मान्यः पूज्यश्च सर्वेभ्यः सर्वेषां जनको भवेत् ।।

अहो यस्य प्रसादेन सर्वान्पश्यति मानवः ।। ५९ ।।

जनको जन्मदानाच्च पालनाच्च पिता नृणाम् ।।

ततो विस्तारकरणात्कलया स प्रजापतिः ।। 3.44.६० ।।

पितुः शतगुणं माता पोषणाद्गर्भधारणात् ।।

वन्द्या पूज्या च मान्या च प्रसूस्स्याद्वै वसुन्धरा ।। ६१ ।।

मातुः शतगुणं वन्द्यः पूज्यो मान्योऽन्नदायकः ।।

यद्विना नश्वरो देहो विष्णुश्च कलयाऽन्नदः ।। ६२ ।।

अन्नदातुः शतगुणोऽभीष्टदेवः परः स्मृतः ।।

गुरुस्तस्माच्छतगुणो विद्यामन्त्रप्रदायकः ।। ६३ ।।

अज्ञानतिमिराच्छन्नं ज्ञानदीपेन चक्षुषा ।।

यः सर्वार्थं दर्शयति तत्परो नैव बान्धवः ।।६४।।

गुरुदत्तेन मन्त्रेण तपसेष्टसुखं लभेत्।।

सर्वज्ञत्वं सर्वसिद्धिं तत्परो नैव बान्धवः।।६५।।

सर्वं जयति सर्वत्र विद्यया गुरुदत्तया ।।

तस्मात्पूज्यो हि जगति को वा बन्धुस्ततोऽधिकः ।। ६६ ।।

विद्यान्धो वा धनान्धो वा यो मूढो न भजेद्गुरुम् ।।

ब्रह्महत्यादिभिः पापैः स लिप्तो नात्र संशयः ।। ६७ ।।

दरिद्रं पतितं क्षुद्रं नरबुद्ध्याऽऽचरेद्गुरुम् ।।

तीर्थस्नातोऽपि न शुचिर्नाधिकारी च कर्मसु ।। ६८ ।।

पितरं मातरं भार्य्यां गुरुपत्नीं गुरुं परम् ।।

यो न पुष्णाति कापट्यात्स महापातकी शिव ।। ६९ ।।

गुरुर्ब्रह्मा गुरुर्विष्णुर्गुरुर्देवो महेश्वरः ।।

गुरुरेव परं ब्रह्म गुरुर्भास्कररूपकः ।। 3.44.७० ।।

गुरुश्चन्द्रस्तथेन्द्रश्च वायुश्च वरुणोऽनलः ।।

सर्वरूपो हि भगवान्परमात्मा स्वयं गुरुः ।। ७१ ।।

नास्ति वेदात्परं शास्त्रं नहि कृष्णात्परः सुरः ।।

नास्ति गङ्गासमं तीर्थं न पुष्पं तुलसीदलात् ।। ७२ ।।

नास्ति क्षमावती भूमेः पुत्रान्नास्त्यपरः प्रियः ।।

न च दैवात्परा शक्तिर्नैकादश्याः परं व्रतम् ।। ७३ ।।

शालग्रामात्परो यन्त्रो न क्षेत्रं भारतात्परम् ।।

परं पुण्यस्थलानां च पुण्यं वृन्दावनं यथा ।। ७४ ।।

मोक्षदानां यथा काशी वैष्णवानां यथा शिवः ।।

न पार्वत्याः परा साध्वी न गणेशात्परो वशी ।।७५।।

न च विद्यासमो बन्धुर्नास्ति कश्चिद्गुरोः परः ।।

विद्यादातुः पुत्रदारौ तत्समौ नात्र संशयः ।। ७६ ।।

गुरुस्त्रियां च पुत्रे चाप्यभवद्रामहेलनम् ।।

परं सम्मार्जनं कर्तुमागतोऽहं तवालयम् ।। ७७ ।।

नारायण उवाच ।।

इत्येवमुक्त्वा शम्भुं च दुर्गां सम्बोध्य नारद ।।

उवाच भगवांस्तत्र सत्यसारं परं वचः ।। ७८ ।।

श्रीविष्णुरुवाच ।।

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि मदीयं वचनं शुभम् ।।

नीतियुक्तं वेदसारं परिणामसुखावहम् ।। ७९ ।।

यथा ते गजवक्त्रश्च कार्त्तिकेयश्च पार्वति ।। ।

तथा परशुरामश्च भार्गवो नात्र संशयः ।। 3.44.८० ।।

नास्त्येषु स्नेहभेदश्च तव वा शंकरस्य च ।।

विचार्य्य सर्वं सर्वज्ञे कुरु मातर्यथोचितम् ।। ८१ ।।

पुत्रेण सार्द्धं पुत्रस्य विवादो दैवदोषतः ।।

दैवं हन्तुं को हि शक्तो दैवं च बलवत्तरम् ।। ८२ ।।

पुत्राभिधानं वेदेषु पश्य वत्से वरानने ।।

एकदन्त इति ख्यातं सर्वदेवनमस्कृतम् ।। ८३ ।।

पुत्रनामाष्टकं स्तोत्रं सामवेदोक्तमीश्वरि ।।

शृणुष्वावहितं मातः सर्वविघ्नहरं परम् ।। ८४ ।।

विष्णुरुवाच ।।

गणेशमेकदन्तं च हेरम्बं विघ्ननायकम् ।।

लम्बोदरं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं गुहाग्रजम् ।। ८५ ।।

अष्टाख्यार्थं च पुत्रस्य शृणु मातर्हरप्रिये ।।

स्तोत्राणां सारभूतं च सर्वविघ्नहरं परम् ।। ८६ ।।

ज्ञानार्थवाचको गश्च णश्च निर्वाणवाचकः ।।

तयोरीशं परं ब्रह्म गणेशं प्रणमाम्यहम् ।। ८७ ।।

एकशब्दः प्रधानार्थो दन्तश्च बलवाचकः ।।

बलं प्रधानं सर्वस्मादेकदन्तं नमाम्यहम् ।। ८८ ।।

दीनार्थवाचको हेश्च रम्बः पालकवाचकः ।।

पालकं दीनलोकानां हेरम्बं प्रणमाम्यहम् ।। ८९ ।।

विपत्तिवाचको विघ्नो नायकः खण्डनार्थकः ।।

विपत्खण्डनकारं तं प्रणमे विघ्ननायकम् ।। ।। 3.44.९० ।।

विष्णुदत्तैश्च नैवेद्यैर्यस्य लम्बं पुरोदरम् ।।

पित्रा दत्तैश्च विविधैर्वन्दे लम्बोदरं च तम् ।। ९१ ।।

शूर्पाकारौ च यत्कर्णौ विघ्नवारणकारकौ ।।

सम्पद्दौ ज्ञानरूपौ च शूर्पकर्णं नमाम्यहम् ।।९२।।

विष्णुप्रसादं मुनिना दत्तं यन्मूर्ध्नि पुष्पकम् ।।

तद्गजेन्द्रमुखं कान्तं गजवक्त्रं नमाम्यहम् ।।९३ ।।

गुहस्याग्रे च जातोऽयमाविर्भूतो हरालये ।।

वन्दे गुहाग्रजं देवं सर्वदेवाग्रपूजितम्।। ।। ९४ ।।

एतन्नामाष्टकं दुर्गे नानाशक्तियुतं परम् ।।

एतन्नामाष्टकं स्तोत्रं नानार्थसहितं शुभम् ।। ९५ ।।

त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नित्यं स सुखी सर्वतो जयी ।।

ततो विघ्नाः पलायन्ते वैनतेयाद्यथोरगाः ।। ९६ ।।

गणेश्वरप्रसादेन महाज्ञानी भवेद्ध्रुवम् ।।

पुत्रार्थी लभते पुत्रं भार्य्यार्थी कुशलां स्त्रियम् ।।९७।।

महाजडः कवीन्द्रश्च विद्यावांश्च भवेद्ध्रुवम् ।।

पुत्रस्त्वं पश्य वेदे च तथा कोपं च नो कुरु।। ।। ९८ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे तृतीये गणपतिखण्डे नारदनारायणसंवादे गणेशस्तोत्रकथनं नाम चतुश्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।। ४४ ।।

नारायण उवाच ।।

पार्वतीं बोधयित्वा तु विष्णू राममुवाच ह ।।

हितं सारं नीतिसारं परिणामसुखावहम् ।। १ ।।

विष्णुरुवाच ।।

राम त्वमधुना सत्यमपराधी श्रुतेर्म्मते ।।

कोपात्कृत्वा दन्तभङ्गं गणेशस्य स्थितोऽशिवे ।। २ ।।

स्तोत्रेणैव मयोक्तेन स्तुत्वा गणपतिं परम् ।।

काण्वशाखोक्तविधिना स्तुहि दुर्गां जगत्प्रसूम् ।। ३ ।।

श्रीकृष्णस्य परा शक्तिर्बुद्धिरूपा जगत्प्रभोः ।।

अस्यां च तव रुष्टायां हता बुद्धिर्भविष्यति ।। ४ ।।

सर्वशक्तिस्वरूपेयमनया शक्तिमज्जगत्।।

अनया शक्तिमान्कृष्णो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।। ५ ।।

सृष्टिं कर्तुं न शक्तश्च ब्रह्मा शक्त्याऽनया विना ।।

वयमस्यां प्रसूताश्च ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। ६ ।।

सुरसंघेऽसुरग्रस्ते काले घोरतरे द्विज ।।

तेजस्तु सर्वदेवानामाविर्भूता पुरा सती ।। ७ ।।

कृष्णाज्ञयाऽसुरान्हत्वा दत्त्वा तेभ्यः पदं ततः ।।

दक्षपत्न्यां जनिं लेभे दक्षस्य तपसा पुरा ।। ८ ।।

भार्य्या भूत्वा शंकरस्य पुनः पत्युश्च निन्दया ।।

देहं त्यक्त्वा शैलपत्न्यां जनिं लेभे पुरा सती ।। ९ ।।

शंकरस्तपसा लब्धो योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः ।।

लब्धो गणपतिः पुत्रः कृष्णांशः कृष्णसेवया ।। 3.45.१० ।।

यं ध्यायस्येव नित्यं किं तं न जानासि बालक ।।

स एव भगवान्कृष्णश्चांशेन गिरिजासुतः ।। ११ ।।

कृताञ्जलिर्नतो भूत्वा स्तुहि दुर्गां शिवप्रियाम् ।।

शिवां शिवप्रदां शैवां शिवबीजां शिवेश्वरीम् ।। १२ ।।

शिवायाः स्तोत्रराजेन पुरा शूलिकृतेन वै ।।

त्रिपुरस्य वधे घोरे ब्रह्मणा प्रेरितेन च ।। १३ ।।

इत्युक्त्वा श्रीपदं शीघ्रं जगाम श्रीनिकेतनम् ।।

गते हरौ हरिं स्मृत्वा रामस्तां स्तोतुमुद्यतः ।। १४ ।।

स्तोत्रेण विष्णुदत्तेन सर्वविघ्नहरेण च ।।

धर्म्मार्थकाममोक्षाणां कारणेन च नारद ।। १५ ।।

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स्नात्वा गङ्गोदके शुभे ।।

गुरुं प्रणम्य भक्तेशं धृत्वा धौते च वाससी ।।१६।।

आचम्य नत्वा मूर्ध्ना तां भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।।

पुलकाञ्चितसर्वांगश्चानन्दाश्रुसमन्वितः ।।१७।।

परशुराम उवाच ।।

श्रीकृष्णस्य च गोलोके परिपूर्णतमस्य च ।।

आविर्भूता विग्रहतः पुरा सृष्ट्युन्मुखस्य च ।। १८ ।।

सूर्य्यकोटिप्रभायुक्ता वस्त्रालङ्कारभूषिता ।।

वह्निशुद्धांशुकाधाना सस्मिता सुमनोहरा ।। १९ ।।

नवयौवनसम्पन्ना सिन्दूरारुण्यशोभिता ।।

ललितं कबरीभारं मालतीमाल्यमण्डितम् ।। 3.45.२० ।।

अहोऽनिर्वचनीया त्वं चारुमूर्त्तिं च बिभ्रती ।।

मोक्षप्रदा मुमुक्षूणां महाविष्णोर्विधिः स्वयम् ।। २१ ।।

मुमोह क्षणमात्रेण दृष्ट्वा त्वां सर्वमोहिनीम् ।।

बालैस्संभूय सहसा सस्मिता धाविता पुरा ।। २२ ।।

सद्भिः ख्याता तेन राधा मूलप्रकृतिरीश्वरी ।।

कृष्णस्तां सहसा भीतो वीर्य्याधानं चकार ह ।। २३ ।।

ततो डिम्भं महज्जज्ञे ततो जातो महाविराट् ।।

यस्यैव लोमकूपेषु ब्रह्माण्डान्यखिलानि च ।। २४ ।।

राधारतिक्रमेणैव तन्निश्वासो बभूव ह ।।

स निश्श्वासो महावायुः स विराड् विश्वधारकः ।। २५ ।।

भयघर्म्मजलेनैव पुप्लुवे विश्वगोलकम् ।।

स विराड् विश्वनिलयो जलराशिर्बभूव ह ।। २६ ।।

ततस्त्वं पञ्चधाभूय पञ्च मूर्तीश्च बिभ्रती।।

प्राणाधिष्ठातृमूर्तिर्या कृष्णस्य परमात्मनः ।।

कृष्णप्राणाधिकां राधां तां वदन्ति पुराविदः ।। २७ ।।

वेदाधिष्ठातृमूर्तिर्या वेदशास्त्रप्रसूरपि ।।

तां सावित्रीं शुद्धरूपां प्रवदन्ति मनीषिणः ।। २८ ।।

ऐश्वर्य्याधिष्ठातृमूर्तिः शान्तिस्त्वं शान्तरूपिणी ।।

लक्ष्मीं वदन्ति सन्तस्तां शुद्धां सत्त्वस्वरूपिणीम् ।। २९।।

रागाधिष्ठातृदेवी या शुक्लमूर्तिस्सतां प्रसूः ।।

सरस्वतीं तां शास्त्रज्ञां शास्त्रज्ञाः प्रवदन्त्यहो ।। 3.45.३० ।।

बुद्धिर्विद्या सर्वशक्तेर्या मूर्तिरधिदेवता ।।

सर्वमङ्गलमङ्गल्या सर्वमङ्गलरूपिणी ।। ३१ ।।

सर्वमङ्गलबीजस्य शिवस्य निलयेऽधुना ।।३२।।

शिवे शिवास्वरूपा त्वं लक्ष्मीर्नारायणान्तिके ।।

सरस्वती च सावित्री वेदसूर्ब्रह्मणः प्रिया ।।३३।।

राधा रासेश्वरस्यैव परिपूर्णतमस्य च ।।

परमानन्दरूपस्य परमानन्दरूपिणी।।३४।।

त्वत्कलांशांशकलया देवानामपि योषितः ।। ३५ ।।

त्वं विद्या योषितः सर्वास्सर्वेषां बीजरूपिणी ।।

छाया सूर्य्यस्य चन्द्रस्य रोहिणी सर्व मोहिनी।।३६।।

शची शक्रस्य कामस्य कामिनी रतिरीश्वरी।।

वरुणानी जलेशस्य वायोः स्त्री प्राणवल्लभा।।३७।।

वह्नेः प्रिया हि स्वाहा च कुबेरस्य च सुन्दरी।।

यमस्य तु सुशीला च नैर्ऋतस्य च कैटभी ।।३८।।

ऐशानी स्याच्छशिकला शतरूपा मनोः प्रिया।।

देवहूतिः कर्दमस्य वसिष्ठस्याप्यरुन्धती ।। ३९ ।।

लोपामुद्राऽप्यगस्त्यस्य देवमाताऽदितिस्तथा ।।

अहल्या गौतमस्यापि सर्वाधारा वसुन्धरा ।। 3.45.४० ।।

गङ्गा च तुलसी चापि पृथिव्यां या सरिद्वरा ।।

एताः सर्वाश्च या ह्यन्या सर्वास्त्वत्कलयाऽम्बिके ।। ४१ ।।

गृहलक्ष्मी गृहे नॄणां राजलक्ष्मीश्च राजसु ।।

तपस्विनां तपस्या त्वं गायत्री ब्राह्मणस्य च ।। ४२ ।।

सतां सत्त्वस्वरूपा त्वमसतां कलहाङ्कुरा ।।

ज्योतीरूपा निर्गुणस्य शक्तिस्त्वं सगुणस्य च ।। ४३ ।।

सूर्य्ये प्रभास्वरूपा त्वं दाहिका च हुताशने ।।

जले शैत्यस्वरूपा च शोभारूपा निशाकरे ।। ४४ ।।

त्वं भूमौ गन्धरूपा चाप्याकाशे शब्दरूपिणी ।।

क्षुत्पिपासादयस्त्वं च जीविनां सर्वशक्तयः ।। ४५ ।।

सर्वबीजस्वरूपा त्वं संसारे साररूपिणी ।।

स्मृतिर्मेधा च बुद्धिर्वा ज्ञानशक्तिर्विपश्चिताम् ।। ४६ ।।

कृष्णेन विद्या या दत्ता सर्वज्ञान प्रसूः शुभा ।।

शूलिने कृपया सा त्वं यया मृत्युञ्जयः शिवः ।।४७।।

सृष्टिपालनसंहारशक्तयस्त्रिविधाश्च याः ।।

ब्रह्मविष्णुमहेशानां सा त्वमेव नमोऽस्तु ते ।। ४८ ।।

मधुकैटभभीत्या च त्रस्तो धाता प्रकम्पितः ।।

स्तुत्वा मुक्तश्च यां देवीं तां मूर्ध्ना प्रणमाम्यहम् ।। ४९ ।।

मधुकैटभयोर्युद्धे त्राताऽसौ विष्णुरीश्वरीम् ।।

बभूव शक्तिमान्स्तुत्वा त्वां दुर्गां प्रणमाम्यहम् ।। 3.45.५० ।।

त्रिपुरस्य महायुद्धे सरथे पतिते शिवे ।।

यां तुष्टुवुः सुराः सर्वे तां दुर्गां प्रणमाम्यहम् ।। ५१ ।।

विष्णुना वृषरूपेण स्वयं शम्भुः समुत्थितः ।।

जघान त्रिपुरं स्तुत्वा तां दुर्गां प्रणमाम्यहम् ।। ५२ ।।

यदाज्ञया वाति वातः सूर्यस्तपति सन्ततम् ।।

वर्षतीन्द्रो दहत्यग्निस्तां दुर्गां प्रणमाम्यहम् ।। ५३ ।।

यदाज्ञया हि कालश्च शश्वद्भ्रमति वेगतः ।।

मृत्युश्चरति जन्तूनां तां दुर्गां प्रणमाम्यहम्।। ।। ५४ ।।

स्रष्टा सृजति सृष्टिं च पाता पाति यदाज्ञया ।।

संहर्त्ता संहरेत्काले तां दुर्गां प्रणमाम्यहम् ।। ५५ ।।

ज्योतिस्स्वरूपो भगवाञ्छ्रीकृष्णो निर्गुणः स्वयम् ।।

यया विना न शक्तश्च सृष्टिं कर्तुं नमामि ताम् ।। ५६ ।।

रक्ष रक्ष जगन्मातरपराधं क्षमस्व मे ।।

शिशूनामपराधेन कुतो माता हि कुप्यति ।। ५७ ।।

उक्त्वा परशुरामश्चेति नत्वा तां रुरोद ह ।।

तुष्टा दुर्गा संभ्रमेण चाभयं च वरं ददौ ।। ५८ ।।

अमरो भव हे पुत्र वत्स सुस्थिरतां व्रज ।।

सर्वप्रसादात्सर्वत्र जयोऽस्तु तव सन्ततम् ।। ५९ ।।

सर्वान्तरात्मा भगवांस्तुष्टस्स्यात्सन्ततं हरिः ।।

भक्तिर्भवतु ते कृष्णे शिवदे च शिवे गुरौ ।। 3.45.६० ।।

इष्टदेवे गुरौ यस्य भक्तिर्भवति शाश्वती ।।

तं हन्तुं नहि शक्ता वा रुष्टा वा सर्वदेवताः ।। ६१ ।।

श्रीकृष्णस्य च भक्तस्त्वं शिष्यो वै शंकरस्य च ।।

गुरुपत्नीं स्तौषि यस्मात्कस्त्वां हन्तुमिहेश्वरः ।। ६२ ।।

अहो न कृष्णभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।।

अन्यदेवेषु ये भक्ता न भक्ता वा निरङ्कुशाः ।। ६३ ।।

चन्द्रमा बलवांस्तुष्टो येषां भाग्यवतां भृगो ।।

तेषां तारागणा रुष्टाः किं कुर्वंति च दुर्बलाः।।६४।।

यस्मै तुष्टः पालयति नरदेवो महान्सुखी ।।

तस्य किं वा करिष्यन्ति रुष्टा भृत्याश्च दुर्बलाः।।६५।।

इत्युक्त्वा पार्वती तुष्टा दत्त्वा रामाय चाशिषम् ।।

जगामान्तःपुरं तूर्णं हर्षशब्दो बभूव ह ।।६६।।

स्तोत्रं वै काण्वशाखोक्तं पूजाकाले च यः पठेत् ।।

यात्राकाले तथा प्रातर्वाच्छितार्थं लभेद्ध्रुवम् ।।६७।।

पुत्रार्थी लभते पुत्रं कन्यार्थी कन्यकां लभेत् ।।

विद्यार्थी लभते विद्यां प्रजार्थी चाप्नुयात्प्रजाः ।।

भ्रष्टराज्यो लभेद्राज्यं नष्टवित्तो धनं लभेत् ।।६८।।

यस्य रुष्टो गुरुर्देवो राजा वा बान्धवोऽथवा ।।

तस्मै तुष्टश्च वरदः स्तोत्रराजप्रसादतः ।। ६९ ।।

दस्युग्रस्तः फणिग्रस्तश्शत्रुग्रस्तो भयानकः ।।

व्याधिग्रस्तो भवेन्मुक्तः स्तोत्रस्मरणमात्रतः ।। ।। 3.45.७० ।।

राजद्वारे श्मशाने च कारागारे च बन्धने ।।

जलराशौ निमग्नश्च मुक्तस्तत्स्मृतिमात्रतः ।।७१।।

स्वामिभेदे पुत्रभेदे मित्रभेदे च दारुणे ।।

स्तोत्रस्मरणमात्रेण वाञ्छितार्थं लभेद्ध्रुवम् ।। ७२ ।।

कृत्वा हविष्यं वर्षं च स्तोत्रराजं शृणोति या ।।

भक्त्या दुर्गां च सम्पूज्य महावन्ध्या प्रसूयते ।। ७३ ।।

लभते सा दिव्यपुत्रं ज्ञानिनं चिरजीविनम् ।।

असौभाग्या च सौभाग्यं षण्मासश्रवणाल्लभेत् ।।७४।।

नवमासं काकवन्ध्या मृतवत्सा च भक्तितः ।।

स्तोत्रराजं या शृणोति सा पुत्रं लभते ध्रुवम् ।।७२।।

कन्यामाता पुत्रहीना पञ्चमासं शृणोति या ।।

घटे सम्पूज्य दुर्गां च सा पुत्रं लभते ध्रुवम् ।। ७६ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे तृतीये गणपतिखण्डे नारदनारायणसंवादे परशुरामकृतदुर्गास्तोत्रं नाम पञ्चचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।। ४५ ।।

नारायण उवाच ।।

स्तुत्वा तां पर्शुरामोऽसौ हर्षसंफुल्लमानसः ।।

स्तोत्रेण हरिणोक्तेन स तुष्टाव गणाधिपम् ।। १ ।।

पूजां चकार भक्त्या च नैवेद्यैर्विविधैरपि ।।

धूपैर्दीपैश्च गन्धैश्च पुष्पैश्च तुलसीं विना ।। २ ।।

सम्पूज्य भ्रातरं भक्त्या स रामः शंकराज्ञया ।।

गुरुपत्नीं गुरुं नत्वा गमनं कर्तुमुद्यतः ।। ३ ।।

नारद उवाच ।।

पूजां भगवतश्चक्रे रामो गणपतेर्यदा ।।

नैवद्यैर्विविधैः पुष्पैस्तुलसीं च विना कथम् ।। ४ ।।

तुलसी सर्वपुष्पाणां मान्या धन्या मनोहरा ।।

कथं पूजां सारभूतां न गृह्णाति गणेश्वरः ।। ५ ।।

नारायण उवाच ।।

शृणु नारद वक्ष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।।

ब्रह्मकल्पस्य वृत्तान्तं निगूढं च मनोहरम् ।।६।।

एकदा तुलसी देवी प्रोद्भिन्ननवयौवना ।।

तीर्थं भ्रमन्ती तपसा नारायणपरायणा ।। ७ ।।

ददर्श गङ्गातीरे सा गणेशं यौवनान्वितम् ।।

अतीव सुन्दरं शुद्धं सस्मितं पीतवाससम् ।। ८ ।।

चन्दनोक्षितसर्वांगं रत्नभूषणभूषितम् ।।

ध्यायन्तं कृष्णपादाब्जं जन्ममृत्युजरापहम् ।। ९ ।।

जितेन्द्रियाणां प्रवरं योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुम् ।।

सुरूपहार्य्यं निष्कामं सकामा तमुवाच ह ।। 3.46.१० ।।

तुलस्युवाच ।।

अहो ध्यायसि किं देव शान्तरूप गजानन ।।

कथं लम्बोदरो देहो गजवक्त्रं कथं तव ।। ११ ।।

एकदन्तः कथं वक्त्रे वदामुत्र च कारणम् ।।

त्यज ध्यानं महाभाग सायंकाल उपस्थितः ।। १२ ।।

इत्युक्त्वा तुलसी देवी प्रजहास पुनः पुनः ।।

परं चेतसि दग्धा सा कामबाणैः सुदारुणैः ।। १३ ।।

गणेशस्य प्रधानांगे दत्त्वा किञ्चिज्जलं मुने ।।

जघान तर्जन्यग्रेण निष्पन्दं कृष्णमानसम् ।। १४ ।।

बभूव ध्यानभग्नं च तस्य नारद चेतनम् ।।

दुःखं च ध्यानभेदेन तद्विच्छेदो हि शोकदः ।। १५ ।।

ध्यानं त्यक्त्वा हरिं स्मृत्वा चापश्यत्कामिनीं पुरः ।।

नवयौवनसम्पन्नां सस्मितां कामपीडिताम् ।। ।। १६ ।।

लम्बोदरश्च तां दृष्ट्वा परं विनयपूर्वकम् ।।

उवाच सस्मितः शान्तः शान्तां कामातुरां वशी ।। १७ ।।

गणेश्वर उवाच ।।

का त्वं वत्से कस्य कन्या मातर्मा ब्रूहि किं शुभे ।।

पापदोऽशुभदः शश्वद्ध्यानभंगस्तपस्विनाम् ।। १८ ।।

कृष्णः करोतु कल्याणं हन्तु विघ्नं कृपानिधिः ।।

तद्ध्यानभंगजाद्दोषान्नाशुभं स्यात्तु ते शुभे ।। १९ ।।

गणेशवचनं श्रुत्वा तमुवाच स्मरातुरा ।।

सस्मितं सकटाक्षं च देवं मधुरया गिरा ।। 3.46.२० ।।

तुलस्युवाच ।।

धर्मात्मजस्य कन्याऽहमप्रौढा च तपस्विनी ।।

तपस्या मे स्वामिनोऽर्थे त्वं स्वामी भव मे प्रभो ।। २१ ।।

तुलसीवचनं श्रुत्वा गणेशः श्रीहरिं स्मरन् ।।

तामुवाच महाप्राज्ञः प्राज्ञीं मधुरया गिरा ।। २२ ।।

गणेश उवाच ।।

हे मातर्नास्ति मे वाच्छा घोरे दारपरिग्रहे ।।

दारग्रहो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन ।। २३ ।।

हरिभक्तेर्व्यवायश्च तपस्यानाशकारकः ।।

मोक्षद्वारकपाटश्च भवबन्धनपाशकः ।। २४ ।।

गर्भवासकरः शश्वत्तत्त्वज्ञाननिकृन्तकः ।।

संशयानां समारम्भो यस्त्याज्यो वृषलैरपि ।। २५ ।।

गेहोऽयं कारणानां च सर्वमायाकरण्डकम् ।।

साहसानां समूहश्च दोषाणां च विशेषतः ।। २६ ।।

निवर्तस्व महाभागे पश्यान्यं कामुकं पतिम् ।।

कामुकेनैव कामुक्याः संगमो गुणवान्भवेत ।। २७ ।।

इत्येवं वचनं श्रुत्वा कोपात्सा तं शशाप ह ।।

दारास्ते भविताऽसाध्वी गणेश्वर न संशयः ।। २८ ।।

इत्याकर्ण्य सुरश्रेष्ठस्तां शशाप शिवात्मजः ।।

देवि त्वमसुरग्रस्ता भविष्यसि न संशयः ।। २९ ।।

तत्पश्चान्महतां शापाद्वृक्षस्त्वं भवितेति च ।।

महातपस्वीत्युक्त्वा तां विरराम च नारद ।। 3.46.३० ।।

शापं श्रुत्वा तु तुलसी सा रुरोद पुनः पुनः ।।

तुष्टाव च सुरश्रेष्ठं स प्रसन्न उवाच ताम् ।। ३१ ।।

गणेश्वर उवाच ।।

पुष्पाणां सारभूता त्वं भविष्यसि मनोरमे ।।

कलांशेन महाभागे स्वयं नारायणप्रिया ।। ३२ ।।

प्रिया त्वं सर्वदेवानां श्रीकृष्णस्य विशेषतः ।।

पूजा विमुक्तिदा नॄणां मया भोग्या न नित्यशः ।। ३३'।।

इत्युक्त्वा तां सुरश्रेष्ठो जगाम तपसे पुनः ।।

हरेराराधनव्यग्रो बदरीसन्निधिं ययौ ।। ३४ ।।

जगाम तुलसी देवी हृदयेन विदूयता ।।

निराहारा तपश्चक्रे पुष्करे लक्षवर्षकम् ।। ३५ ।।

पश्चान्मुनीन्द्रशापेन गणेशस्य च नारद ।।

सा प्रिया शंखचूडस्य बभूव सुचिरं मुने ।। ३६ ।।

ततः शङ्करशूलेन स ममारासुरेश्वरः ।।

सा कलांशेन वृक्षत्वं ययौ नारायणप्रिया ।। ३७ ।।

कथितश्चेतिहासस्ते श्रुतो धर्ममुखात्पुरा ।।

मोक्षप्रदश्च सारश्च पुराणेन प्रकीर्तितः ।। ३८ ।।

ततः परशुरामोऽसौ जगाम तपसे वनम् ।।

प्रणम्य शङ्करं दुर्गां संपूज्य च गणेश्वरम् ।। ३९ ।।

पूजितो वन्दितः सर्वैः सुरेन्द्रमुनिपुङ्गवैः ।।

पार्वतीशिवसान्निध्ये सुखं तस्थौ गणेश्वरः ।। 3.46.४० ।।

इदं गणपतेः खण्डं यः शृणोति समाहितः ।।

स राजसूययज्ञस्य फलमाप्नोति निश्चितम् ।। ४१ ।।

अपुत्रो लभते पुत्रं श्रीगणेशप्रसादतः ।।

धीरं वीरं च धनिनं गुणिनं चिरजीविनम् ।। ४२ ।।

यशस्विनं पुत्रिणं च विद्वांसं सुकवीश्वरम् ।।

जितेन्द्रियाणां प्रवरं दातारं सर्वसम्पदाम् ।। ४३ ।।

सुशीलं च सदाचारं प्रशंस्यं वैष्णवं लभेत् ।।

अहिंसकं दयालुं च तत्त्वज्ञानविशारदम् ।। ४४ ।।

भक्त्या गणेशं संपूज्य वस्त्रालङ्कारचन्दनैः ।।

श्रुत्वा गणपतेः खण्डं महावन्ध्या प्रसूयते ।। ४९ ।।

मृतवत्सा काकवन्ध्या ब्रह्मन्पुत्रं लभेद्ध्रुवम् ।।

अदूष्यदूषणपरा शुद्धा चैव लभेत्सुतम् ।। ४६ ।।

संपूर्णं ब्रह्मवैवर्तं श्रुत्वा यल्लभते फलम् ।।

तत्फलं लभते मर्त्यः श्रुत्वेदं खण्डमुत्तमम्।।४७।।

वाञ्छां कृत्वा तु मनसि शृणोति परमास्थितः।।

तस्मै ददाति सर्वेष्टं सुरश्रेष्ठो गणेश्वरः ।।४८।।

श्रुत्वा गणपतेः खण्डं विघ्ननाशाय यत्नतः ।।

स्वर्णयज्ञोपवीतं च श्वेतच्छत्रं च माल्यकम् ।। ४९ ।।

प्रदीयते वाचकाय स्वस्तिकं तिललड्डुकान् ।।

परिपक्वफलान्येव देशकालोद्भवानि च ।।3.46.५०।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे तृतीये गणपतिखण्डे नारदनारायणसंवादे परशुरामागमनैतत्खण्डश्रवणफलवर्णनं नाम षट्चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ।। ४६ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्त्ते महापुराणे तृतीयं गणपतिखण्डं समाप्तम् ।।

।। श्रीगणेशाय नमः ।।

।। श्रीसरस्वत्यै नमः ।।

।। श्रीगोपीजनवल्लभाय नमः ।।

।। अथ ब्रह्मवैवर्तीयश्रीकृष्णजन्मखण्डप्रारंभः ।।

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।।

देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत् ।। १ ।।

नारद उवाच ।। ।।

श्रुतं प्रथमतो ब्रह्मन्ब्रह्मखण्डं मनोहरम् ।।

ब्रह्मणो वदनांभोजात्परमाद्भुतमेव च ।।१।।

ततस्तद्वचनात्तूर्णं समागत्य तवांतिकम् ।।

श्रुतं प्रकृतिखण्डं च सुधाखंडात्परं वरम् ।। २ ।।

ततो गणपतेः खंडमखंडभवखंडनम् ।।

न मे तृप्तं मनो लोलं विशिष्टं श्रोतुमिच्छति ।। ३ ।।

श्रीकृष्णजन्मखंडं च जन्मादेः खंडनं नृणाम् ।।

प्रदीपं सर्वतत्त्वानां कर्मघ्नं हरिभक्तिदम् ।। ४ ।।

सद्यो वैराग्यजननं भवरोगनिकृंतनम् ।।

कारणं मुक्तिबीजानां भवाब्धेस्तारणं परम् ।। ५ ।।

कर्मोपभोगरोगाणां खंडने च रसायनम् ।।

श्रीकृष्णचरणांभोजप्राप्तिसोपान कारणम् ।। ६ ।।

जीवनं वैष्णवानां च जगतां पावनं परम् ।।

वद विस्तार्य मां भक्तं शिष्यं च शरणागतम् ।। ७ ।।

केन वा प्रार्थितः कृष्ण आजगाम महीतलम् ।।

सर्वांशैरेक एवेशः परिपूर्णतमः स्वयम् ।।८।।

युगे कुत्र कुतो हेतोः कुत्र वाऽऽविर्बभूव ह ।।

वसुदेवोऽस्य जनकः को वा का वा च देवकी ।। ९ ।।

वद कस्य कुले जन्म मायया सुविडंबनम् ।।

किं चकार समागत्य केन रूपेण वा हरिः ।। ।। 4.1.१० ।।

जगाम गोकुलं कंसभयेन सूतिकागृहात् ।।

कथं कंसात्कीटतुल्याद्भयेशस्य भयं मुने ।। ११ ।।

हरिर्वा गोपवेषेण गोकुले किं चकार ह ।।

कुतो गोपाङ्गनासार्धं विजहार जगत्पतिः ।।१२।।

का वा गोपांगना के वा गोपाला बालरूपिणः ।।

का वा यशोदा को नंदः किं वा पुण्यं चकार ह ।।१३।।

कथं राधा पुण्यवती देवी गोकुलवासिनी ।।

व्रजे वा व्रजकन्या सा बभूव प्रेयसो हरेः।।१४।।

कथं गोप्यो दुराराध्यं संप्रापुरीश्वरं परम् ।।

कथं ताश्च परित्यज्य जगाम मथुरां पुनः ।। १९ ।।

भारावतरणं कृत्वा किं विधाय जगाम सः ।।

कथयस्व महाभाग पुण्यश्रवणकीर्तन ।। १६ ।।

सुदुर्लभां हरिकथां तरणिं भवसागरे ।।

निषेकभोगनिगडक्लेशच्छेदन कर्तनीम् ।। १७ ।।

पापेंधनानां दहने ज्वलदग्निशिखामिव ।।

पुंसां श्रुतवतां कोटिजन्मकिल्बिषनाशिनीम् ।। १८ ।।

मुक्तिं कर्णसुधारम्यां शोकसागरनाशिनीम् ।।

मह्यं भक्ताय शिष्याय ज्ञानं देहि कृपानिधे ।। १९ ।।

तपोजपमहादानात्पृथिव्यां तीर्थदर्शनात् ।।

श्रुतिपाठादनशनाद्व्रताद्देवार्चनादपि ।। 4.1.२० ।।

दीक्षायाः सर्वयज्ञेषु यत्फलं लभते नरः ।।

षोडशीं ज्ञानदानस्य कलां नार्हति तत्फलम् ।। २१ ।।

पित्राऽहं प्रेषितो ज्ञानादानाय तव सन्निधिम् ।।

सुधासमुद्रं संप्राप्य को वाऽन्यत्पातुमिच्छति ।। २२ ।।

श्रीनारायण उवाच ।। ।।

मया ज्ञातोऽसि धन्यस्त्वं पुण्यराशिः सुमूर्तिमान् ।।

करोषि भ्रमणं लोकान्पावितुं कुलपावन ।। २३ ।।

जनानां हृदयं सद्यः सुव्यक्तं वचनेन वै ।।

शिष्ये कलत्रे कन्यायां दौहित्रे बांधवेऽपि च ।। २४ ।।

पुत्रे पौत्रे च वचसि प्रतापे चापदि स्त्रियाम् ।।

वृद्धौ वैरिणि विद्यायां ज्ञायते हृदयं नृणाम् ।। २५ ।।

जीवन्मुक्तोऽसि पूतस्त्वं शुद्धभक्तो गदाभृतः ।।

पुनासि पादरजसा सर्वाधारां वसुन्धराम् ।। २६ ।।

पुनासि लोकान्त्सर्वांश्च स्वीयविग्रहदर्शनात् ।।

सुमंगलां हरिकथां तेन त्वं श्रोतुमिच्छसि ।। २७ ।।

यत्र कृष्णकथाः संति तत्रैव सर्वदेवताः ।।

ऋषयो मुनयश्चैव तीर्थानि निखिलानि च ।। २८ ।।

कथाः श्रुत्वा कथांते ते यांति सन्तो निरापदम् ।।

भवंति तानि तीर्थानि येषु कृष्णकथाः शुभाः ।। २९ ।।

सद्यः कृष्णकथावक्ता स्वस्य पुंसां शतं शतम्।।

समुद्धृत्य श्रुतवतां पुनाति निखिलं कुलम् ।। 4.1.३० ।।

प्रष्टा तु प्रश्नमात्रेण पुनाति कुलमात्मनः ।।

श्रोता श्रवणमात्रेण स्वकुलं स्व स्वबांधवान् ।। ३१ ।।

शतजन्मतपस्तप्तो जन्मेदं भारते लभेत् ।।

करोति सफलं जन्म श्रुत्वा हरिकथामृतम् ।। ३२ ।।

अर्चनं वंदनं मन्त्रजपः सेवनमेव च ।।

स्मरणं कीर्तनं शश्वद्गुणश्रवणमीप्सितम् ।। ३३ ।।

निवेदनं तस्य दास्यं नवधा भक्तिलक्षणम् ।।

करोति जन्म सुफलं कृत्वैतानि च नारद ।। ३४ ।।

न च विघ्नो भवेत्तस्य परमायुर्न नश्यति ।।

न याति तत्पुरः कालो वैनतेयमिवोरगः ।। ३५ ।।

न जहाति समीपं च क्षणं तस्य हरिः स्वयम् ।।

उपतिष्ठति तूर्णं तमणिमादिकसिद्धयः ।। ३६ ।।

सुदर्शनं भ्रमत्येव तस्य पार्श्वे दिवानिशम् ।।

कृष्णाज्ञया च रक्षार्थं को वा किं कर्तुमीश्वरः ।। ३७ ।।

न यांति तत्समीपं च स्वप्नेऽपि यमकिंकराः ।।

ज्वलदग्निं यथा दृष्ट्वा शलभा न व्रजंति तम् ।। ३६ ।।

व्याधयो विपदः शोका विप्राश्च न प्रयांति तम् ।।

न याति तत्समीपं च मृत्युर्मृत्युभयान्मुने ।। ३९ ।।

ऋषयो मुनयः सिद्धाः सन्तुष्टाः सर्वदेवताः ।।

स च सर्वत्र निःशंकः सुखी कृष्णप्रसादतः ।। 4.1.४० ।।

तव कृष्णकथायां च रतिरात्यंतिकी सदा ।।

जनकस्य स्वभावो हि जन्ये तिष्ठति निश्चितम् ।। ४१ ।।

विप्रेंद्र का प्रशंसेयं जन्म ते ब्रह्ममानसे ।।

यत्र यत्र कुले जन्म तन्मतिस्तादृशी भवेत् ।। ४२ ।।

पिता विधाता जगतां कृष्णपादाब्जसेवया ।।

नित्यं करोति यः शश्वन्नवधा भक्तिलक्षणम् ।। ४३ ।।

रतिः कृष्णकथायां च यस्याश्रुपुलकोद्गमः ।।

मनो निमग्नं तत्रैव स भक्तः कथितो बुधैः ।।४४।।

पुत्रदारादिकं सर्वं जानाति श्रीहरेरिति ।।

आत्मना मनसा वाचा स भक्तः कथितो बुधैः ।। ४५ ।।

निर्जने तीर्थसंपर्के निःसंगा ये मुदाऽन्विताः ।।

ध्यायंते चरणांभोजं श्रीहरेस्ते च वैष्णवाः ।।४६।।

दयाऽस्ति सर्वजीवेषु सर्वं कृष्णम यं जगत् ।।

यो जानाति महाज्ञानी स भक्तो वैष्णवो मतः ।।४७।।

शश्वद्ये नाम गायंति गुणं मंत्रं जपंति च ।।

कुर्वंति श्रवणं गाथा वदंति तेऽतिवैष्णवाः ।। ४६ ।।

लब्धानीष्टानि वस्तूनि प्रदातुं हरये मुदा ।।

तूर्णं यस्य मनो हृष्टं स भक्तो ज्ञानिनां वरः ।। ४९ ।।

यन्मनो हरिपादाब्जे स्वप्ने ज्ञाने दिवानिशम्।।

पूर्वकर्मोपभोगं च बहिर्भुङ्क्ते स वैष्णवः ।। 4.1.५० ।।

गुरुवक्त्राद्विष्णुमंत्रो यस्य कर्णे विशत्यलम् ।।

तं वैष्णवं महापूतं प्रवदंति मनीषिणः ।। ५१ ।।

पूर्वान्त्सप्त परान्त्सप्त सप्त मातामहादिकान् ।।

सोदरानुद्धरेद्भक्तः स्वप्रसूं च प्रसूप्रसूम् ।।५२।।

कलत्रं कन्यकां बंधुं शिष्यं दौहित्रमात्मनः ।।

किंकरान्किंकरीश्चैवमुद्धरेद्वैष्णवः सदा ।। ५३ ।।

सदा वांछति तीर्थानि वैष्णवस्पर्शदर्शने ।।

पापिदत्तानि पापानि तेषां नश्यंति संगतः ।। ५४ ।।

गोदोहनक्षणं यावद्यत्र तिष्ठंति वैष्णवाः ।।

तत्र सर्वाणि तीर्थानि संति तावन्महीतले ।।५५।।

ध्रुवं तत्र मृतः पापी मुक्तो याति हरेः पदम् ।।

तथैव ज्ञानगंगायामंते कृष्णस्मृतौ यथा।।५६।।

तुलसीकानने गोष्ठे श्रीकृष्णमंदिरे परे।।

वृंदारण्ये हरिद्वारे तीर्थेष्वन्येषु वा यथा ।।५७।।

पापानि पापिनां यांति तीर्थस्नानावगाहनात् ।।

तेषां पापानि नश्यंति वैष्णवस्पर्शवायुना ।।५८।।

न हि स्थातुं शक्नुवंति पापान्येव कृतानि च ।।

ज्वलदग्नौ यथा क्षिप्रं शुष्काणि हि तृणानि च ।।५९।।

भक्तं वर्त्मनि गच्छंतं ये ये पश्यंति मानवाः।।

सप्तजन्मार्जिताघानि तेषां नश्यंति निश्चितम् ।।4.1.६०।।

ये निंदंति हृषीकेशं तद्भक्तं पुण्यरूपिणम् ।।

शतजन्मार्जितं पुण्यं तेषां नश्यति निश्चितम्।। ६१ ।।

ते पच्यंते महाघोरे कुंभीपाके भयानके ।।

भक्षिताः कीटसंघेन यावच्चंद्रदिवाकरौ ।। ६२ ।।

तस्य दर्शनमात्रेण पुण्यं नश्यति निश्चितम् ।।

गंगां स्नात्वा रविं नत्वा तदा विद्वान्विशुध्यति ।। ६३ ।।

वैष्णवस्पर्शमात्रेण मुक्तो भवति पातकी ।।

तस्य पापानि हंत्येव स्वांतःस्थो मधुसूदनः।। ।। ६४ ।।

इत्येवं कथितो विप्र विष्णुवैष्णवयोर्गुणः ।।

अधुना श्रीहरेर्जन्म निबोध कथयामि ते ।। ६५ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखंडे नारायणनारदसंवादे विष्णुवैष्णवयोर्गुणप्रशंसाप्रस्ताववर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः ।। १ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।। ।।

येन वा प्रार्थितः कृष्ण आजगाम महीतलम्।।

यं यं विधाय भूमौ स जगाम स्वालयं विभुः ।। १।।

भारावतरणोपायं दुष्टानां च वधोद्यमम् ।।

सर्वं ते कथयिष्यामि सुविचार्य विधानतः ।। २ ।।

अधुना गोपवेषं च गोकुलागमनं हरेः ।।

राधा गोपालिका येन निबोध कथयामि ते ।। ३ ।।

शंखचूडवधं पूर्वं संक्षेपात्कथितं श्रुतम् ।।

अधुना तत्सुविस्तार्य निबोध कथयामि ते ।। ।। ४ ।।

श्रीदाम्नः कलहश्चैव बभूव राधया सह ।।

श्रीदामा शंखचूडश्च शापात्तस्या बभूव ह ।। ५ ।।

राधां शशाप श्रीदामा याहि योनिं च मानवीम् ।।

व्रजे व्रजांगना भूत्वा विचरस्व महीतले ।। ६ ।।

भीता श्रीदामशापात्सा श्रीकृष्णं समुवाच ह ।।

गोपीरूपा भविष्यामि श्रीदामा मां शशाप ह ।। ७ ।।

कमुपायं करिष्यामि वद मां भयभंजन ।।

त्वया विना कथमहं धरिष्यामि स्वजीवनम् ।। ८ ।।

क्षणमेकं युगशतं कालनाथ त्वया विना ।।

चक्षुर्निमेषविरहाद्भवेदंधं मनो मम ।। ९।।

शरत्पार्वणचंद्राभं क्षुधापूर्णाननं तव ।।

नाथ चक्षुञ्चकोराभ्यां पिबाम्यहमहर्निशम्।। 4.2.१० ।।

त्वमात्मा मे मनः प्राणा देहमात्रं वहाम्यहम् ।।

दृष्टिशक्तिश्च चक्षुस्त्वं जीवनं परमं धनम् ।।११।।

स्वप्ने ज्ञाने त्वयि मनः स्मरामि त्वत्पदांबुजम् ।।

तव दास्यं विना नाथ न जीवामि क्षणं विभो ।। १२ ।।

कृष्णस्तद्वचनं श्रुत्वा बोधयामास सुंदरीम् ।।

वक्षसि प्रेयसीं कृत्वा चकार निर्भयां च ताम् ।।१३।।

महीतलं गमिष्यामि वाराहे च वरानने ।।

मया सार्धं भूगमनं जन्म तेऽपि निरूपितम् ।।१४।।

व्रजं गत्वा व्रजे देवि विहरिष्यामि कानने ।।

मम प्राणाधिका त्वं च भयं किं ते मयि स्थिते ।।१५।।

तामित्युक्त्वा हरिस्तत्र विरराम जगत्पतिः ।।

अतो हेतोर्जगन्नाथो जगाम नंदगोकुलम्।। १५ ।।

किं वा तस्य भयं कंसाद्भयांतकारकस्य च ।।

माया भयच्छलेनैव जगाम राधिकांतिकम् ।। १७ ।।

विजहार तया सार्धं गोपवेषं विधाय सः ।।

सह गोपांगनाभिश्च प्रतिज्ञापालनाय च ।।१८।।

ब्रह्मणा प्रार्थितः कृष्णः समागत्य महीतलम् ।।

भारावतरणं कृत्वा जगाम स्वालयं विभुः ।। १९ ।।

नारद उवाच ।।

श्रीदाम्नः कलहश्चैव कथं वा राधया सह ।।

संक्षेपात्कथितं पूर्वं संव्यस्य कथयाधुना ।। 4.2.२० ।। ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

एकदा राधया सार्धं गोलोके श्रीहरिः स्वयम् ।।

विजहार महारण्ये निर्जने रासमंडले ।। ।। २१ ।।

राधिकासुखसंभोगाद् बुबुधे न स्वकं परम्।।

कृत्वा विहारं श्रीकृष्णस्तामपृष्ट्वा विहाय च।।२२।।

गोपिकां विरजामन्यां शृङ्गारार्थं जगाम ह ।।

वृंदारण्ये च विरजा सुभगा राधिकासमा ।।२३।।

तस्या वयस्याः सुंदर्यो गोपीनां शतकोटयः ।।

कृष्णप्राणाधिका गोपी धन्या मान्या च योषिताम् ।।२४।।

रत्नसिंहासनस्था सा ददर्श हरिमन्तिके।।

ददर्श श्रीहरिस्तां च शरच्चंद्रनिभाननाम् ।।२५।।

मनोहरां सस्मितां च पश्यंतीं वक्रचक्षुषा ।।

सदा षोडशवर्षीयां प्रोद्भिन्ननवयौवनाम् ।।२६।।

रत्नालंकारशोभाढ्यां भूषितां शुक्लवाससा ।।

पुलकांकितसर्वांगीं कामबाणप्रपीडिताम् ।।२७।।

दृष्ट्वा तां श्रीहरिस्तूर्णं विजहार तया सह ।।

पुष्पतल्पे महारण्ये निर्जने रत्नमंडपे ।।२८।।

मूर्च्छामवाप विरजा कृष्णशृंगारकौतुकात् ।।

कृत्वा वक्षसि प्राणेशं कोटिकंदर्पसन्निभम् ।। २९ ।।

तया सक्तं श्रीहरिं च रत्नमंडपसंस्थितम् ।।

दृष्ट्वा च राधिकाल्यश्च चक्रुस्तां च निवेदनम् ।। 4.2.३० ।।

तासां च वचनं श्रुत्वा सुष्वाप च चुकोप ह ।।

भृशं रुरोद सा देवी रक्तपंकजलोचना ।। ३१ ।।

ता उवाच महादेवी मां तं दर्शयितुं क्षमाः ।।

यदि सत्यं ब्रूत यूयं मया सार्धं प्रगच्छत ।। ३२ ।।

करिष्यामि फलं गोप्याः कृष्णस्य च यथोचितम् ।।

को रक्षिताऽद्य तस्याश्च मयि शास्तिं प्रकुर्वति ।। ३३ ।।

शीघ्रमानयताल्यश्च तया सार्द्धं हरिं प्रियम् ।।

अंतर्वक्त्रं सस्मितं च विषकुंभं सुधामुखम् ।। ३४ ।।

मदाश्रयं समागंतुं यूयं दासं न दास्यथ ।।

तमेव मंडपं रम्यं यात संरक्षतेश्वरम् ।। ३५ ।।

राधिकावचनं श्रुत्वा काश्चिद्गोप्यो भयान्विताः ।।

ताः सर्वाः संपुटांजल्यो भक्तिनम्रात्मकंधराः ।।

तामूचुः पुरतः स्थित्वा सर्वा एव प्रियां सतीम् ।। ३६ ।।

।। आल्य ऊचुः ।।

वयं तं दर्शयिष्यामो विरजासहितं विभुम् ।। ३७ ।।

तासां च वचनं श्रुत्वा रथमारुह्य सुंदरी ।।

जगाम सार्धं गोपीभिस्त्रिषष्टिशतकोटिभिः ।। ३८ ।।

रत्नेंद्रसाररचितं कोटिसूर्यसमप्रभम् ।।

मणींद्रसाररचितं कलशानां त्रिकोटिभिः ।। ३९ ।।

राजितं चित्रराजीभिर्वैजयंतीविराजितम् ।।

लक्षचक्रसमायुक्तं मनोयायि मनोहरम् ।। 4.2.४० ।।

मणिसारविकारैश्च कोटिस्तंभैः सुशोभितम् ।।

नानाचित्रविचित्रैश्च सहितैः सुमनोहरैः ।। ४१ ।।

सिंदूराकारमणिभिर्मध्यदेशे विभूषितैः ।।

रत्नकृत्रिमसिंहैश्च रथचक्रोर्ध्वसंस्थितैः ।। ४२ ।।

चतुर्लक्षपरिमितैश्चित्रघंटासमन्वितैः ।।

चित्रपुत्तलिशोभाढ्यैर्विचित्रैश्च विराजितम् ।। ४३ ।।

रतिमंदिरलक्षैश्च रत्नसारविनिर्मितैः ।।

मणिसारकपाटैश्च शोभितैश्चित्रवाजिभिः ।। ४४ ।।

मणींद्रसारकलशैः शेखरोज्ज्वलितैर्युतम् ।।

भोगद्रव्यसमायुक्तं वेषद्रव्यसमन्वितम् ।। ४५ ।।

शोभितं रत्नशय्याभी रत्नपात्रघटान्वितम् ।।

हरिन्मणीनां वेदीनां समूहेन समन्वितम् ।। ४६ ।।

कुंकुमाभमणीनां च सोपानैः कोटिभिर्युतम् ।।

स्यमंतकैः कौस्तुभैश्च रुचकैः प्रवरैस्तथा ।। ४७ ।।

पद्मकृत्रिमकोटीनां शतकैश्च सुशोभितम् ।।

चित्रकाननवापीभि र्विशिष्टाभिर्विराजितम् ।। ४८ ।।

रत्नेंद्रसाररचितकलशोज्ज्वलशेखरम् ।।

शतयोजनमूर्ध्वं च दशयोजनविस्तृतम् ।। ४९ ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाकोटिविराजितम् ।।

कुंदाना करवीराणां यूथिकानां तथैव च ।। 4.2.५० ।।

सुचारुचंपकानां च नागेशानां मनोहरैः ।।

मल्लिकानां मालतीनां माधवीनां सुगंधिनाम् ।। ५१ ।।

कदंबानां च मालानां कदंबैश्च विराजितम् ।।

सहस्रदलपद्मानां मालाभिश्च विराजितम् ।। ५२ ।।

चित्रपुष्पोद्यानसरः काननैश्च विभूषितम् ।।

सर्वेषां स्यंदनानां च श्रेष्ठं वायुवहं परम् ।। ५३ ।।

तत्सूक्ष्मवस्त्रसाराणां वरैराच्छादितं परम् ।।

रत्नदर्पणलक्षाणां शतकैश्च समन्वितम् ।। ५४ ।।

श्वेतचामरकोटीभिर्वज्रकोटिभिरन्वितम् ।।

चन्दनागरुकस्तूरीकुंकुमद्रवचर्चितैः ।। ५५ ।।

पारिजातप्रसूनानां कोटितल्पविराजितम् ।।

कोटिघंटासमायुक्तं पताकाकोटिभिर्युतम् ।। ५६ ।।

रत्नशय्याकोटिभिश्च चित्रवज्रपरिच्छदैः ।।

चंदनाक्तैश्चंपकानां कुंकुमैश्च विचित्रितैः ।। ५७ ।।

पुष्पोपधानसंयुक्तैः शृंगारार्हाभिरन्वितम् ।।

अदृश्यैरश्रुतैर्द्रव्यैः सुंदरैश्च विभूषितम् ।। ५८ ।।

एवंभूताद्रथात्तूर्णमवरुह्य हरिप्रिया ।।

जगाम सहसा देवी तं रत्नमंडपं मुने ।। ५९ ।।

द्वारे नियुक्तं ददृशे द्वारपालं मनोहरम् ।।

लक्षगोपैः परिवृतं स्मेराननसरोरुहम् ।। 4.2.६० ।।

गोपं श्रीदामनामानं श्रीकृष्णप्रियकिंकरम् ।।

तमुवाच रुषा देवी रक्तपंकजलोचना ।। ६१ ।।

गच्छ दूरं गच्छ दूरं रतिलंपटकिंकर ।।

कीदृशीं मत्परां कांतां द्रक्ष्यामि त्वत्प्रभोरहम् ।। ६२ ।।

राधिकावचनं श्रुत्वा निःशंकः पुरतः स्थितः ।।

तामेव न ददौ गंतुं वेत्रपाणिर्महाबलः ।। ६३ ।।

तूर्णं च राधिकाल्यश्च श्रीदामानं सकिंकरम् ।।

बलेन प्रेरयामासुः कोपेन स्फुरिताधराः ।। ६४ ।।

श्रुत्वा कोलाहलं शब्दं गोपिकानां हरिः स्वयम् ।।

ज्ञात्वा च कोपितां राधामंतर्धानं चकार ह ।। ६५ ।।

विरजा राधिकाशब्दादंतर्धानं हरेरपि ।।

दृष्ट्वा राधां भयार्ता सा जहौ प्राणांश्च योगतः ।। ६६ ।।

सद्यस्तत्र सरिद्रूपं तच्छरीरं बभूव ह ।।

व्याप्तं च वर्तुलाकारं तया गोलोकमेव च ।। ६७ ।।

कोटियोजनविस्तीर्णं प्रस्थेऽतिनिम्नमेव च ।।

दैर्घ्ये दशगुणं चारु नानारत्नाकरं परम् ।। ६८ ।। ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखंडे नारायणनारदसंवादे विरजानदप्रस्ताववर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः ।। २ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।। ।।

राधा रतिगृहं गत्वा न ददर्श हरिं मुने ।।

विरजां च सरिदूपां दृष्ट्वा गेहं जगाम सा।।१।।

श्रीकृष्णो विरजां दृष्ट्वा सरिद्रूपां प्रियां सतीम् ।।

उच्चै रुरोद विरजातीरे नीरमनोहरे।।२।।

ममांतिकं समागच्छ प्रेयसीनां परे वरे ।।

त्वया विनाऽहं सुभगे कथं जीवामि सुंदरि ।। ३ ।।

नद्यधिष्ठात्रि देवि त्वं भव मूर्तिमती सती ।।

ममाशिषा रूपवती सुंदरी योषिता वरा।।४।।

पूर्वरूपाच्च सौभाग्यादिदानीं सुभगा भव ।।

पुरातनं शरीरं ते सरिदूपमभूत्सति ।।५।।

जलादुत्थाय चागच्छ विधाय तनुमुत्तमाम्।।

अष्टौ सिद्धीर्मया दत्ताः सुरसुंदरि सत्वरम् ।। ६ ।।

कृष्णाज्ञया च विरजा विधाय तनुमुत्तमाम् ।।

आजगाम हरेरग्रे साक्षाद्राधेव सुंदरी ।। ७ ।।

पीतवस्त्रपरीधाना स्मेराननसरोरुहा ।।

पश्यंतं प्राणनाथं च पश्यंती वक्रचक्षुषा ।। ८ ।।

नितंबश्रोणिभारार्ता पीनोन्नतपयोधरा ।।

मानिनी मानिनीनां च गजेंद्रमंदगामिनी ।। ९ ।।

सुंदरी सुदरीणां च धन्या मान्या च योषिताम् ।।

चारुचंपकवर्णाभा पक्वबिंबाधरा वरा ।।4.3.१०।।

पक्व दाडिमबीजाभदंतपंक्तिमनोहरा ।।

शरत्पार्वणचंद्रास्या फुल्लेंदीवरलोचना ।। ११ ।।

कस्तूरीबिंदुना सार्धं सिंदूरबिंदुभूषिता ।।

चारुपत्रक शोभाढ्या सुचारुकबरीयुता ।। १२ ।।

रत्नकुंडलगंडस्था भूषिता रत्नमालया ।।

गजमौक्तिकनासाग्रा मुक्ताहारविराजिता ।। १३ ।।

रत्नकंकणकेयूरचारुशंखकरोज्ज्वला ।।

किंकिणीजालशब्दाढ्या रत्नमंजीररंजिता ।। १४ ।।

तां च रूपवतीं दृष्ट्वा प्रेमोद्रेका जगत्पतिः ।।

चकारालिंगनं तूर्णं चुचुंब च मुहुर्मुहुः ।।१५।।

नानाप्रकारशृंगारं विपरीतादिकं विभुः ।।

रहसि प्रेयसीं प्राप्य चकार च पुनः पुनः ।। १६ ।।

विरजा सा रजोयुक्ता धृत्वा वीर्यममोघकम् ।।

सद्यो बभूव तत्रैव धन्या गर्भवती सती।। १७ ।।

दधार गर्भमीशस्य दिव्यं वर्षशतं च सा ।।

ततः सुषाव तत्रैव पुत्रान्सप्त मनोहरान् ।। १८ ।।

माता सा सप्तपुत्राणां श्रीकृष्णस्य प्रिया सती ।।

तस्थौ तत्र सुखासीना सार्द्धं पुत्रैश्च सप्तभिः ।। १९ ।।

एकदा हरिणा सार्द्धं वृंदारण्ये च निर्जने ।।

विजहार पुनः साध्वी शृंगारासक्तमानसा ।। 4.3.२० ।।

एतस्मिन्नंतरे तत्र मातुः क्रोडं जगाम ह ।।

कनिष्ठपुत्रस्तस्याश्च भ्रातृभिः पीडितो भिया ।। २१ ।।

भीतं स्वतनयं दृष्ट्वा तत्याज तां कृपानिधिः ।।

क्रोडे चकार बालं सा कृष्णो राधागृहं ययौ ।। २२ ।।

प्रबोध्य बालं सा साध्वी न ददर्शांतिके प्रियम् ।।

विललाप भृशं तत्र शृंगारातृप्तमानसा ।। २३ ।।

शशाप स्वसुतं कोपाल्लवणोदो भविष्यसि।।

कदाऽपि ते जलं केचिन्न खादिष्यंति जीविनः ।। २४ ।।

शशाप बालान्सर्वांश्च यांतु मूढा महीतलम् ।।

गच्छध्वं च महीं मूढा जंबुद्वीपं मनोहरम् ।। २५ ।।

स्थितिर्नैकत्र युष्माकं भविष्यति पृथक्पृथक् ।।

द्वीपे द्वीपे स्थितिं कृत्वा तिष्ठंतु सुखिनः सदा ।। २६ ।।

द्वीपस्थाभिर्नदीभिश्च सह क्रीडंतु निर्जने ।।

कनिष्ठो मातृशापाच्च लवणोदो बभूव ह ।। २७ ।।

कनिष्ठः कथयामास मातृशापं च बालकान् ।।

आजग्मुर्दुःखिताः सर्वे मातृस्थाने च बालकाः।।२८।।

श्रुत्वा विवरणं सर्वे प्रजग्मुर्धरणीतलम् ।।

प्रणम्य चरणं मातुर्भक्तिनम्रात्ममूर्तयः ।। २९ ।।

सप्तद्वीपसमुद्राश्च सप्त तस्थुर्विभागशः ।।

कनिष्ठाद्वृद्धपर्यंतं द्विगुणं द्विगुणं मुने ।। 4.3.३० ।।

लवणेक्षुसुरा सर्पिर्दधिदुग्धजलार्णवाः ।।

एतेषां च जलं पृथ्व्यां सस्यार्थं च भविष्यति ।। ३१ ।।

व्याप्ताः समुद्राः सप्तैव सप्तद्वीपां वसुंधराम् ।।

रुरुदुर्बालकाः सर्वे मातृभ्रातृशुचाऽन्विताः ।। ३२ ।।

रुरोद च भृशं साध्वी पुत्रविच्छेदकातरा ।।

मूर्च्छामवाप शोकेन पुत्राणां भर्तुरेव च ।। ३३ ।।

तां शोकसागरे मग्नां विज्ञाय राधिकापतिः ।।

आजगाम पुनस्तस्याः स्मेराननसरोरुहः ।। ३४ ।।

दृष्ट्वा हरिं सा तत्याज शोकं रोदनमेव च ।।

आनन्दसागरे मग्ना दृष्ट्वा कांतं बभूव ह ।।३५।।

चकार श्रीहरिं क्रोडे विजहार स्मरातुरा ।।

तां च पुत्र परित्यक्तां हरिस्तुष्टो बभूव ह।। ३६ ।।

वरं तस्यै ददौ प्रीत्या प्रसन्नवदनेक्षणः ।।

कांते नित्यं तव स्थानमागमिष्यामि निश्चितम् ।। ३७ ।।

यथा राधा तत्समा त्वं भविष्यसि प्रिया मम ।।

पुत्रान्द्रक्ष्यसि नित्यं त्वं मद्वरस्य प्रसादतः ।। ३८ ।।

इत्युक्तवंतं श्रीकृष्णं वसंतं विरजांतिके ।।

दृष्ट्वा राधावयस्याश्च कथयामासुरीश्वरीम् ।। ३९ ।।

श्रुत्वा रुरोष सा देवी सुष्वाप क्रोधमंदिरे ।।

एतस्मिन्नंतरे कृष्णो जगाम राधिकांतिकम् ।। 4.3.४० ।।

स तस्थौ राधिकाद्वारे श्रीदाम्ना सह नारद ।।

रासेश्वरी हरिं दृष्ट्वा रुष्टोवाच प्रियं पुरः ।। ४१ ।।

मत्तो बहुतराः कांता गोलोके संति ते हरे ।।

याहि तासां सन्निधानं मया ते किं प्रयोजनम् ।। ४२ ।।

विरजा प्रेयसी कांता सरिद्रूपा बभूव ह ।।

देहं त्यक्त्वा मम भयात्तथाऽपि याहि तां प्रति ।। ४३ ।।

तत्तीरे मंदिरं कृत्वा तिष्ठ तिष्ठ च याहि ताम्।।

नदी बभूव सा त्वं च नदो भवितुमर्हसि ।। ४४ ।।

नदस्य नद्या सार्द्धं च संगमो गुणवान्भवेत् ।।

स्वजातौ परमा प्रीतिः शयने भोजने सुखात् ।। ४५ ।।

देवचूडामणेः क्रीडा नद्या सार्द्धमहो बत ।।

महाजनः स्मेरमुखः श्रुत्वा सद्यो भविष्यति ।। ४६ ।।

ये त्वां वदंति सर्वेशं ते किं जानंति तत्त्वतः ।।

भगवान्सर्वभूतात्मा नदीं संभोक्तुमिच्छति ।। ४७ ।।

इत्युक्त्वा राधिका देवी विरराम रुषाऽन्विता ।।

नोत्तस्थौ भूमिशयनाद्गोपीलक्षसमन्विता।।४८ ।।

काश्चिच्चामरहस्ताश्च काश्चित्सूक्ष्मांशुकांबराः ।।

काश्चित्तांबूलहस्ताश्च काश्चिन्मालाकरा वराः ।। ४९ ।।

वासितोदकराः काश्चित्काश्चित्पद्मकरा वराः ।।

काश्चित्सिंदूरहस्ताश्च पानहस्ताश्च काश्चन ।। 4.3.५० ।।

रत्नालंकारहस्ताश्च काश्चित्कज्जलवाहिकाः ।।

वेणुवीणाकराः काश्चित्काश्चित्कंकतिकाकराः ।। ५१ ।।

काश्चिदावीरहस्ताश्च यंत्रहस्ताश्च काश्चन ।।

सुगंधितैलहस्ताश्च काश्चन प्रमदोत्तमाः ।। ५२ ।।

करतालकराः काश्चिद्गेंदुहस्ताश्च काश्चन ।।

काश्चिन्मृदंगमुरजमुरलीतानकारिकाः ।। ५३ ।।

संगीतनिपुणाः काश्चित्काश्चिन्नर्तनतत्पराः ।।

क्रीडावस्तुकराः काश्चिन्मधुहस्ताश्च काश्चन ।। ५४ ।।

सुधापात्रकराः काश्चिदंघ्रिपीठकराः पराः ।।

वेषवस्तुकराः काश्चित्काश्चिच्चरणसेविकाः ।। ५५ ।।

पुटांजलिकराः काश्चित्काश्चित्स्तुतिपरा वराः ।।

एवं कतिविधाः संति राधिकापुरतो मुने ।। ५६ ।।

बहिर्देशस्थिताः काश्चित्कोटिशः कोटिशः सदा ।।

काश्चिद्द्वारनियुक्ताश्च वयस्या वेत्रधारिकाः ।। ५७ ।।

कृष्णमभ्यंतरं गंतुं न ददुर्द्वारसंस्थिताः ।।

पुरःस्थितं तं प्राणेशं राधा पुनरुवाच सा ।।

नानुरूपमत्यकथ्ययमयोग्यमतिकर्कशम् ।। ५८ ।।

।। राधिकोवाच ।।

हे कृष्ण विरजाकांत गच्छ मत्पुरतो हरे ।।

कथं दुनोषि मां लोल रतिचौरातिलंपट ।। ५९ ।।

शीघ्रं पद्मावतीं गच्छ रत्नमालां मनोरमाम् ।।

अथवा वनमालां वा रूपेणाप्रतिमां व्रज ।। 4.3.६० ।।

हे नदीकांत देवेश देवानां च गुरोर्गुरो ।।

मया ज्ञातोऽसि भद्रं ते गच्छ गच्छ ममाश्रमात् ।। ६३ ।।

शश्वत्ते मानुषाणां च व्यवहारस्य लंपट ।।

लभतां मानुषीं योनिं गोलोकाद्व्रज भारतम् ।। ६२ ।।

हे सुशीले शशिकले हे पद्मावति माधवि ।।

निवार्यतां च धूर्तोऽयं किंमस्यात्र प्रयोजनम् ।। ६३ ।।

राधिकावचनं श्रुत्वा तमूचुर्गोपिका हरिम् ।।

हितं तथ्यं च विनयं सारं यत्समयोचितम् ।। ६४ ।।

काश्चिदूचुरिति हरे गच्छ स्थानांतरं क्षणम् ।।

राधाकोपापनयने ह्यागमिष्यामहे वयम् ।। ६९ ।।

काश्चिदूचुरिति प्रीत्या क्षणं गच्छ गृहांतरम् ।।

त्वयैव वर्धिता राधा त्वां विना कं च वक्ष्यति ।। ६६ ।।

काश्चिदूचुरिति प्रेम्णा राधिकायां हरिं मुने ।।

क्षणं वृंदावनं गच्छ मानापनयनावधि ।। ६७ ।।

काश्चिदित्यूचुरीशं च परिहासपरं वचः ।।

मानापनयनं भक्त्या मानिन्याः कुरु कामुक ।। ६८ ।।

काश्चनोचुरितीशं तं याहि जायांतरं तव ।।

लोलुपस्य कथं नाथ करिष्यामो यथोचितम् ।। ६९ ।।

काश्चनोचुरिति हरिं सस्मितं पुरतः स्थितम् ।।

गत्वा समीपमुत्थाय मानापनयनं कुरु ।। 4.3.७० ।।

काश्चनोचुरिति प्राणनाथं गोप्यो दुरक्षरम् ।।

कः क्षमः सांप्रतं द्रष्टं राधिकामुखपंकजम् ।। ७१ ।।

काश्चनोचुरिति विभुं व्रज स्थानांतरं हरे ।।

कोपापनयने काले पुनरागमनं तव ।। ७२ ।।

काश्चनोचुरितीदं तं प्रगल्भाः प्रमदोत्तमाः ।।

वयं त्वां दारयिष्यामो न चेद्याहि गृहांतरम् ।। ७३ ।।

काश्चिन्निवारयामासुर्माधवं प्रमदोत्तमाः ।।

स्मितवक्त्रं च सर्वेशं स्वस्थमक्रोधमीश्वरम् ।। ७४ ।।

गोपीर्भिर्वार्यमाणे च जगत्कारणकारणे ।।

सद्यश्चुकोप श्रीदामा हरौ गेहांतरं गते ।। ७९ ।।

कोपादुवाच श्रीदामा राधिकां परमेश्वरीम् ।।

रक्तपद्मेक्षणां रुष्टां रक्तपंकजलोचनाम् ।। ७६ ।।

।। श्रीदामोवाच ।। ।।

कथं वदसि मातस्त्वं कटुवाक्यं मदीश्वरम् ।।

विचारणां विना देवि करोषि भर्त्सनं वृथा ।। ७७ ।।

ब्रह्मानंतेशदेवेशं जगत्कारणकारणम् ।।

वाणीपद्मालयामायाप्रकृतीशं च निर्गुणम् ।। ७८ ।।

स्वात्मारामं पूर्णकामं करोषि त्वं विडंबनम् ।।

देवीनां प्रवरा त्वं च निबोध यस्य सेवया ।। ७९ ।।

यस्य पादार्चनेनैव सर्वेषामीश्वरी परा ।।

तन्न जानासि कल्याणि किमहं वक्तुमीश्वरः ।। 4.3.८० ।।

भ्रूभंगलीलया कृष्णः स्रष्टुं शक्तश्च त्वद्विधाः ।।

कोटिशः कोटिशो देव्यस्तं न जानासि निर्गुणम् ।। ८१ ।।

वैकुंठे श्रीहरेरस्य चरणांबुजमार्जनम् ।।

करोति केशैः शश्वच्छ्रीः सेवनं भक्तिपूर्वकम् ।। ८२ ।।

सरस्वती च स्तवनैः कर्णपीयूषसुंदरैः ।।

सततं स्तौति यं भक्त्या न जानासि तमीश्वरम् ।। ८३ ।।

भीता च प्रकृतिर्माया सर्वेषां बीजरूपिणी ।।

सततं स्तौति यं भक्त्या तं न जानासि मानिनि ।। ८४ ।।

स्तुवंति सततं वेदा महिम्नः षोडशीं कलाम् ।।

कदापि न विजानंति तं न जानासि भामिनि ।। ८५ ।।

वक्त्रैश्चतुर्भिर्यं ब्रह्मा वेदानां जनको विभुः ।।

स्तौति सेवां च कुरुते चरणांबुजमीश्वरि ।। ८६ ।।

शंकरः पंचभिर्वक्त्रैः स्तौति यं योगिनां गुरुः ।।

साश्रुपूर्णः सपुलकः सेवते चरणांबुजम् ।। ८७ ।।

शेषः सहस्रवदनैः परमात्मानमीश्वरम् ।।

सततं स्तौति यं भक्त्या सेवते चरणांबुजम् ।। ८८ ।।

धर्मःपाता च सर्वेषां साक्षी च जगतां पतिः ।।

भक्त्या च चरणांभोजं सेवते सततं मुदा।।८९।।

श्वेतद्वीपनिवासी यः पाता विष्णुः स्वयं विभुः ।।

तस्यांशश्च तथा यं यं धार्यतेऽप्यक्षरं परम् ।।4.3.९०।।

सुरासुरमुनींद्राश्च मनवो मानवा बुधाः ।।

सेवंते न हि पश्यंति स्वप्नेऽपि चरणांबुजम्।।९१।।

क्षिप्रं रोषं परित्यज्य भज पादांबुजं हरेः।।

भ्रूभंगलीलामात्रेण सृष्टिसंहर्तुरेव च ।। ९२ ।।

निमेषमात्रादस्यैव ब्रह्मणः पतनं भवेत् ।।

यस्यैकदिवसेऽप्यष्टाविंशतींद्राः पतंत्यपि ।। ९३ ।।

एवमष्टोत्तरशतमायुर्यस्य जगद्विधेः ।।

त्वं वा काऽन्याश्च वा राधे मदीश्वरवशेऽखिलम् ।।९४।।

श्रीदाम्नो वचनं श्रुत्वा केवलं कटुमुज्ज्वलम् ।।

सद्यश्चुकोप सा ब्रह्मन्सद्यः प्राणेश्वरी हरेः ।। ९५ ।।

रासेश्वरी बहिर्गत्वा तमुवाच ह निष्ठुरम् ।।

स्फुरदोष्ठी मुक्तकेशी रक्तांभोरुहलोचना ।।९६।। ।।

राधिकोवाच ।।

रेरे जाल्म महामूढ शृणु लॆपटकिंकर ।।

त्वं च जानासि सर्वार्थं न जानामि त्वदीश्वरम् ।। ९७ ।।

त्वदीश्वरश्च श्रीकृष्णो न ह्यस्माकं व्रजाधम ।।

जानामि जनकं स्तौषि सदा निंदसि मातरम् ।। ९८ ।।

यथाऽसुराश्च त्रिदशा नित्यं निंदंति संततम् ।।

तथा निंदसि मां मूढ तस्मात्त्वमसुरो भव ।। ९९ ।।

गोप व्रजासुरीं योनिं गोलोकाच्च बहिर्भव ।।

मयाऽद्य शप्तो मूढस्त्वं कस्त्वां रक्षितुमीश्वरः ।। 4.3.१०० ।।

रासेश्वरी तमित्युक्त्वा सुष्वाप विरराम च ।।

वयस्याः सेवयामासुश्चामरै रत्नमुष्टिभिः ।। १०१ ।।

श्रुत्वा च वचनं तस्याः कोपेन स्फुरिताधरः ।।

शशाप तां च श्रीदामा व्रज योनिं च मानुषीम् ।।

श्रीदामोवाच ।। ।।

मानुष्या इव कोपस्ते तस्मात्त्वं मानुषी भुवि ।। १०२ ।।

भविष्यसि न संदेहो मया शप्ता त्वमंबिके ।।

छायया कलया वाऽपि परशक्त्या कलंकिना ।। १०३ ।।

मूढा रापाणपत्नी त्वां वक्ष्यति जगतीतले ।।

रापाणः श्रीहरेरंशो वैश्यो वृंदावने वने ।। १०४ ।।

भविष्यति महायोगी राधाशापेन गर्भजः ।।

गोकुले प्राप्य तं कृष्णं विहरिष्यसि कानने ।। १०५ ।।

भविता ते वर्षशतं विच्छेदो हरिणा सह ।।

पुनः प्राप्य तमीशं च गोलोकमागमिष्यसि।। १०६ ।।

तामित्युक्त्वा च नत्वा च स जगाम हरेः पुरः ।।

गत्वा प्रणम्य श्रीकृष्णं शापाख्यानमुवाच ह ।। १०७ ।।

आनुपूर्व्यात्तु तत्सर्वं रुरोद च भृशं पुनः ।।

उवाच तं रुदंतं च गच्छध्वं धरणीतलम् ।। १०८ ।।

न जेता ते त्रिभुवने ह्यसुरेंद्रो भविष्यसि ।।

काले शंकरशूलेन देहं त्यक्त्वा ममांतिकम्।। १०९ ।।

आगमिष्यसि पंचाशद्युगांते तु ममाशिषा ।।

श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा तमुवाच शुचाऽन्वितः ।। 4.3.११० ।।

त्वद्भक्तिरहितं मां च कदाचिन्न करिष्यसि ।।

इत्युक्त्वा श्रीहरिं नत्वा जगाम स्वाश्रमाद्बहिः ।। १११ ।।

पश्चाज्जगाम सा देवी रुरोद च पुनःपुनः ।।

क्व यासि वत्सेत्युच्चार्य विललाप भृशं सती ।।११२।।

श्रीदामाऽपि च तां नत्वा रुरोद प्रेमविह्वलः ।।

स एव शंखचूडश्च बभूव तुलसीपतिः।। ११३ ।।

गते श्रीदाम्नि सा देवी जगामेश्वरसन्निधिम् ।।

सर्वं निवेदयामास हरिः प्रत्युत्तरं ददौ ।। ११४ ।।

शोकातुरां च तां कृष्णो बोधयामास प्रेयसीम् ।।

शंखचूडश्च कालेन संप्राप पुनरीश्वरम् ।। ११५ ।।

राधा जगाम धरणीं वाराहे हरिणा सह ।।

वृषभानुगृहे जन्म ललाभ गोकुले मुने ।। ११६ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं श्रीकृष्णाख्यानमंगलम् ।।

सर्वेषां वांछितं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।।११७।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखंडे नारायणनारदसंवादे सप्तसमुद्रजन्म राधाश्रीदामशापोद्भवो नाम तृतीयोऽध्यायः ।। ३ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

केन वा प्रार्थितः कृष्णो महीं च केन हेतुना ।।

आजगाम जगन्नाथो वद वेदविदां वर ।। १ ।।

।। नारायण उवाच ।। ।।

पुरा वाराहकल्पे सा भाराक्रांता वसुंधरा ।।

भृशं बभूव शोकार्ता ब्रह्माणं शरणं ययौ ।। २ ।।

सुरैश्चासुरसंतप्तैर्भृशमुद्विग्नमानसैः ।।

सार्द्धं तैस्तां दुर्गमां च जगाम वेधसः सभाम् ।। ३ ।।

ददर्श तस्यां देवेशं ज्वलंतं ब्रह्मतेजसा ।।

ऋषीन्द्रैश्च मुनीन्द्रैश्च सिद्धेंद्रैः सेवितं मुदा ।। ४ ।।

अप्सरोगणनृत्यं च पश्यंतं सस्मितं मुदा ।।

गंधर्वाणां च संगीतं श्रुतवंतं मनोहरम् ।। ५ ।।

जपंतं परमं ब्रह्म कृष्ण इत्यक्षरद्वयम् ।।

भक्त्यानंदाश्रुपूर्णं तं पुलकांकितविग्रहम् ।। ६ ।।

भक्त्या सा त्रिदशैः सार्द्धं प्रणम्य चतुराननम् ।।

सर्वं निवेदनं चक्रे दैत्यभारादिकं मुने ।।

साऽश्रुपूर्णा सपुलका तुष्टाव च रुरोद च ।।७।।

तामुवाच जगद्धाता कथं स्तौषि च रोदिषि ।।

कथमागमनं भद्रे वद भद्रं भविष्यति ।।८।।

सुस्थिरा भव कल्याणि भयं किं ते मयि स्थिते।।

आश्वास्य पृथिवीं ब्रह्मा देवान्पप्रच्छ सादरम् ।। ९ ।।

कथमागमनं देवा युष्माकं मम सन्निधिम् ।।

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा देवा ऊचुः प्रजापतिम् ।। १० ।।

भाराक्रांता च वसुधा दस्युग्रस्ता वयं प्रभो ।।

त्वमेव जगतां स्रष्टा शीघ्रं नो निष्कृतिं कुरु ।। ११ ।।

गतिस्त्वमस्या भो ब्रह्मन्निर्वृतिं कर्तुमर्हसि ।।

पीडिता येन भारेण पृथिवीयं पितामह ।। १२ ।।

वयं तेनैव दुःखार्तास्तद्भारहरणं कुरु ।।

देवानां वचनं श्रुत्वा तां पप्रच्छ जगद्विधिः।।१३।।

दूरीकृत्य भयं वत्से सुखं तिष्ठ ममांतिकम् ।।

केषां भारमशक्ता त्वं सोढुं पंकजलोचने ।। १४ ।।

अपनेष्यामि तं भद्रे भद्रं ते भविता धुवम् ।।

तस्य सा वचनं श्रुत्वा तमुवाच स्वपीडनम्।।

पीडिता येन येनैवं प्रसन्नवदनेक्षणा ।। १५ ।।

।। क्षितिरुवाच ।। ।।

शृणु तात प्रवक्ष्यामि स्वकीयां मानसीं व्यथाम् ।।

विना बंधुं सविश्वासं नान्यं कथितुमर्हति ।। १६ ।।

स्त्रीजातिरबला शश्वद्रक्षणीया स्वबंधुभिः ।।

जनकस्वामिपुत्रैश्च गर्हिताऽन्यैश्च निश्चितम् ।। १७ ।।

त्वया पृष्टा जगत्तात न लज्जा कथितुं मम ।।

येषां भारैः पीडिताऽहं श्रूयतां कथयामि ते ।। १८ ।।

कृष्णभक्तिविहीना ये ये च तद्भक्तनिंदकाः ।।

तेषां महापातकिनामशक्ता भारवाहने ।। १९ ।।

स्वधर्माचारहीना ये नित्यकृत्यविवर्जिताः ।।

श्रद्धाहीनाश्च वेदेषु तेषां भारेण पीडिता ।। २० ।।

पितृमातृगुरुस्त्रीणां पोषणं पुत्रपोष्ययोः ।।

ये न कुर्वंति तेषां च न शक्ता भारवाहने ।। २१ ।।

ये मिथ्यावादिनस्तात दयासत्य विवर्जिताः ।।

निंदका गुरुदेवानां तेषां भारेण पीडिता ।।२२।।

मित्रद्रोही कृतघ्नश्च मिथ्यासाक्ष्यप्रदायकः ।।

विश्वासघ्नो न्यासहर्ता तेषां भारेण पीडिता ।। २३ ।।

कल्याणसूक्तसामानि हरेर्नामैकमंगलम् ।।

कुर्वंति विक्रयं ये वै तेषां भारेण पीडिता ।। २४ ।।

जीवघाती गुरुद्रोही ग्रामयाजी च लुब्धकः ।।

शवदाही शूद्रभोजी तेषां भारेण पीडिता ।। २५ ।।

पूजायज्ञोपवासादि व्रतानि विविधानि च ।।

ये ये मूढा विहंतारस्तेषां भारेण पीडिता ।।२६।।

सदा द्विषंति ये पापा गोविप्रसुरवैष्णवान् ।।

हरिं हरिकथां भक्तिं तेषां भारेण पीडिता ।। २७ ।।

शंखादीनां च भारेण पीडिताऽहं यथा विधे ।।

ततोऽधिकानां दैत्यानां भारेण परिपीडिता ।।२८।।

इत्येवं कथितं सर्वं मद्व्यथाया निवेदनम् ।।

त्वया यदि सुपाल्याऽहं प्रतीकारं कुरु प्रभो।।२९।।

इत्येवमुक्त्वा वसुधा रुरोद च मुहुर्मुहुः ।।

ब्रह्मा तद्रोदनं दृष्ट्वा तामुवाच कृपानिधिः ।। ३० ।।

भारं तवापनेष्यामि दस्यूनामप्युपायतः ।।

उपायतोऽपि कार्याणि सिद्ध्यंत्येव वसुन्धरे ।।३१।।

कालेन भारहरणं करिष्यति मदीश्वरः ।।

मन्त्रं मंगलकुम्भं च शिवलिंगं च कुंकुमम् ।। ३२ ।।

मधुकाष्ठं चंदनं च कस्तूरीं तीर्थमृत्तिकाम् ।।

खङ्गगंडकखंडं च स्फाटिकं पद्मरागकम् ।।३३।।

इंद्रनीलं सूर्यमणिं रुद्राक्षं कुशमूलकम् ।।

शालग्रामशिलां शंखं तुलसीं प्रतिमां जलम् ।।३४।।

शंखं प्रदीपमालां च शिलामर्च्यां च घंटिकाम्।।

निर्माल्यं चैव नैवेद्यं हरिद्वर्णमणिं तथा।।

ग्रंथियुक्तं यज्ञसूत्रं दर्पणं श्वेतचामरम् ।।३५।।

गोरोचनं च मुक्तां च शुक्तिं माणिक्यमेव च ।।

पुराणसंहितां वह्निं कर्पूरं परशुं तथा ।। ३६ ।।

रजतं कांचनं चैव प्रवालं रत्नमेव च ।।

कुशबीजं तीर्थतोयं गव्यं गोमूत्रगोमयम् ।। ३७ ।।

त्वयि ये स्थापयिष्यंति मूढाश्चैतानि सुन्दरि ।।

पच्यन्ते कालसूत्रेण वर्षाणामयुतं ध्रुवम् ।।३८।।

ब्रह्मा पृथ्वीं समाश्वास्य देवताभिस्तया सह ।।

जगाम जगतां धाता कैलासं शंकरालयम् ।। ३९ ।।

गत्वा तमाश्रमं रम्यं ददर्श शंकरं विधिः ।।

वसंतमक्षयवटमूले स्वःसरितस्तटे।। ४० ।।

व्याघ्रचर्मपरीधानं दक्षकन्यास्थिभूषणम् ।।

त्रिशूलपट्टिशधरं पंचवक्त्रं त्रिलोचनम् ।। ४१ ।।

नानासिद्धैः परिवृतं योगींद्रगणसेवितम्।।

परितोऽप्सरसां नृत्यं पश्यंतं सस्मितं मुदा ।। ४२ ।।

गंधर्वाणां च संगीतं श्रुतवंतं कुतूहलात् ।।

पश्यंतीं पार्वतीं प्रीत्या पश्यंतं वक्रचक्षुषा ।। ४३ ।।

जपंतं पञ्चवक्त्रेण हरेर्नामैकमङ्गलम् ।।

मंदाकिनीपद्मबीजमालया पुलकांकितम् ।। ४४।।

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा तस्थावग्रे स धूर्जटेः ।।

पृथिव्या सुरसंघैश्च सार्द्धं प्रणतकंधरैः ।। ४५ ।।

उत्तस्थौ शंकरः शीघ्रं भक्त्या दृष्ट्वा जगद्गुरुम् ।।

ननाम मूर्ध्ना संप्रीत्या लब्धवानाशिषं ततः ।। ४६ ।।

प्रणेमुर्देवताः सर्वे शंकरं चंद्रशेखरम् ।।

प्रणनाम धरा भक्त्या चाशिषं युयुजे हरः ।। ४७ ।।

वृत्तांतं कथयामास पार्वतीशं प्रजापतिः ।।

श्रुत्वा नतमुखस्तूर्णं शंकरो भक्तवत्सलः ।। ४८ ।।

भक्तापायं समाकर्ण्य पार्वतीपरमेश्वरौ ।।

बभूवतुस्तौ दुःखार्तौ बोधयामास तौ विधिः ।। ४९ ।।

ततो ब्रह्मा महेशश्च सुरसंघान्वसुंधराम् ।।

गृहं प्रस्थापयामास समाश्वास्य प्रयत्नतः ।।५०।।

ततो देवेश्वरैस्तूर्णमागत्य धर्ममंदिरम् ।।

सह तेन समालोच्य प्रजग्मुर्भवनं हरेः ।। ५१ ।।

वैकुंठं परमं धाम जरामृत्युहरं परम् ।।

वायुना धार्यमाणं च ब्रह्मांडादूर्ध्वमुत्तमम् ।।

कोटियोजनमूर्ध्वं च ब्रह्मलोकात्सनातनम् ५२ ।।

वर्णनीयं न कविभिर्विचित्रं रत्ननिर्मितम् ।।

पद्मरागैरिंद्रनीलै राजमार्गैर्विभूषितम् ।। ५३ ।।

ते मनोयायिनः सर्वे संप्रापुस्तं मनोहरम् ।।

हरेरंतःपुरं गत्वा ददृशुः श्रीहरिं सुराः ।। ५४ ।।

रत्नसिंहासनस्थं च रत्नालंकारभूषितम् ।।

रत्नकेयूरवलयरत्ननूपुरशोभितम् ।। ९५ ।।

रत्नकुण्डलयुग्मेन गंडस्थलविराजितम् ।।

पीतवस्त्रपरीधानं वनमालाविभूषितम् ।। ५६ ।।

शांतं सरस्वतीकांतं लक्ष्मीधृतपदांबुजम् ।।

कोटिकंदर्पलीलाभं स्मितवक्त्रं चतुर्भुजम् ।। ५७ ।।

सुनंदनंदकुमुदैः पार्षदैरुपसेवितम् ।।

चंदनोक्षितसर्वांगं सुरत्नमुकुटोज्ज्वलम् ।।

परमानंदरूपं च भक्तानुग्रहकारकम् ।। ५८ ।।

तं प्रणेमुः सुरेंद्राश्च भक्त्या ब्रह्मादयो मुने ।।

तुष्टुवुः परया भक्त्या भक्तिनम्रात्मकंधराः ।।

परमानंदभारार्ताः पुलकांचितविग्रहाः ।। ९९ ।।

ब्रह्मोवाच ।। ।। नमामि कमलाकांतं शांतं सर्वेष्टमच्युतम् ।।

वयं यस्य कलाभेदाः कलांशकलया सुराः ।।६०।।

मनवश्च मुनींद्राश्च मानुषाश्च चराचराः ।।

कलाकलांशकलया भूतास्त्वत्तो निरंजन ।।६१।।

शंकर उवाच ।।

त्वामक्षयमक्षरं वा व्यक्तमव्यक्तमीश्वरम् ।।

अनादिमादिमानंदरूपिणं सर्वरूपिणम् ।।६२।।

अणिमादिकसिद्धीनां कारणं सर्वकारणम्।।

सिद्धिज्ञं सिद्धिदं सिद्धिरूपं कः स्तोतुमीश्वरः।।६३।।

।। धर्म उवाच ।। ।।

वेदे निरूपितं वस्तु वर्णनीयं विचक्षणैः ।।

वेदे निर्वचनीयं यत्तन्निर्वक्तुं च कः क्षमः ।।

यस्य संभावनीयं यद्गुणरूपं निरंजनम् ।। ६४ ।।

तदतिरिक्तं स्तवनं किमहं स्तौमि निर्गुणम् ।।

ब्रह्मादीनामिदं स्तोत्रं षट्श्लोकोक्तं महामुने ।। ६९ ।।

पठित्वा मुच्यते दुर्गाद्वाञ्छितं च लभेन्नरः ।।

देवानां स्तवनं श्रुत्वा तानुवाच हरिः स्वयम् ।। ६६ ।।

गोलोकं यात यूयं च यामि पश्चाच्छ्रिया सह ।।

नरनारायणौ तौ द्वौ श्वेतद्वीपनिवासिनौ ।। ६७ ।।

एते यास्यंति गोलोके तथा देवी सरस्वती ।।

अनंता मम माया च कार्त्तिकेयो गणाधिपः ।।

सावित्री वेदमाता च पश्चाद्यास्यंति निश्चितम् ।। ६८ ।।

तत्राहं द्विभुजः कृष्णो गोपीभी राधया सह ।।

अत्राहं कमलायुक्तः सुनंदादिभिरावृतः ।। ६९ ।।

नारायणश्च कृष्णोऽहं श्वेतद्वीपनिवासकृत् ।।

ममैवैताः कलाः सर्वे देवा ब्रह्मादयः स्मृताः ।। ७० ।।

कलाकलांशकलया सुरासुरनरादयः ।।

गोलोकं यात यूयं च कार्यसिद्धिर्भविष्यति ।। ७१ ।।

वयं पश्चाद्गमिष्यामः सर्वेषामिष्टसिद्धये ।।

इत्युक्त्वा वै सभामध्ये विरराम हरिः स्वयम् ।। ७२ ।।

प्रणम्य देवताः सर्वा जग्मुर्गोलोकमद्भुतम् ।।

विचित्रं परमं धाम जरामृत्युहरं परम् ।। ७३ ।।

ऊर्ध्वं वैकुंठतो गम्यं पंचाशत्कोटियोजनम् ।।

वायुना धार्यमाणं च निर्मितं स्वेच्छया विभोः ।। ७४ ।।

तमनिर्वचनीयं च देवास्ते गमनोत्सुकाः ।।

ते मनोयायिनः सर्वे संप्रापुर्विरजातटम् ।। ७५ ।।

दृष्ट्वा देवाः सरित्तीरं विस्मयं परमं ययुः ।।

शुद्धस्फटिकसंकाशं सुविस्तीर्णं मनोहरम् ।। ७६ ।।

मुक्तामाणिक्यपरममणिरत्नाकरान्वितम् ।।

कृष्णशुभ्रहरिद्रक्तमणिराजिविराजितम् ।। ७७ ।।

प्रवालांकुरमुद्भूतं कुत्रचित्सुमनोहरम् ।।

परमामूल्यसद्रत्नाकरराजिविभूषितम् ।। ७८ ।।

विधेरदृश्यामाश्चर्य निधिश्रेष्ठाकरान्वितम् ।।

पद्मरागेंद्रनीलानामाकरं कुत्रचिन्मुने ।। ७९ ।।

कुत्रचिच्च मरकताकरश्रेणीसमन्वितम् ।।

स्यमंतकाकरं कुत्र कुत्रचिद्रुचकाकरम् ।। ८० ।।

अमूल्यपीतवर्णाभं मणिश्रेण्याकरान्वितम् ।।

रत्नाकरं कुत्रचिच्च कुत्रचित्कौस्तुभाकरम् ।। ८१ ।।

कुत्र निर्वचनीयानां मणीनामाकरं परम् ।।

कुत्रचित्कुत्रचिद्रम्यविहारस्थलमुत्तमम् ।। ८२ ।।

दृष्ट्वा तु परमाश्चर्यं जग्मुस्तत्पारमीश्वराः ।।

ददृशुः पर्वतश्रेष्ठं शतशृंगं मनोरमम् ।। ८३ ।।

पारिजाततरूणां च वनराजिविराजितम् ।।

कल्पवृक्षैः परिवृतं वेष्टितं कामधेनुभिः ।। ८४ ।।

कोटियोजनमूर्ध्वं च दैर्घ्यं दशगुणोत्तरम् ।।

शैलप्रस्थपरिमितं पंचाशत्कोटियोजनम् ।।८५।।

प्राकाराकारमस्यैव शिखरे रासमंडलम् ।।

दशयोजनविस्तीर्णं वर्तुलाकारमुत्तमम् ।। ८६ ।।

पुष्पोद्यानसहस्रेण पुष्पितेन सुगंधिना ।।

संकुलेन मधुघ्राणां समूहेन समन्वितम् ।। ८७ ।।

सुरत द्रव्यसंयुक्तै राजितं रतिमंदिरैः ।।

रत्नमंडपकोटीनां सहस्रेण समन्वितम् ।। ८८ ।।

रत्नसोपानयुक्तेन सद्रत्नकलशेन च ।।

हरिन्मणीनां स्तंभेन शोभितेन च शोभितम् ।।८९।।

सिंदूरवर्णमणिभिः परितः खचितेन च ।।

इन्द्रनीलैर्मध्यगतैर्मंडितेन मनोहरैः ।। ९० ।।

रत्नप्राकारसंयुक्तमणिभेदैर्विराजितम् ।।

द्वारैः कपाटसंयुक्तैश्चतुर्भिश्च विराजितम् ।। ९१ ।।

रज्जुग्रंथिसमायुक्तरसालपल्लवान्वितैः ।

परितः कदलीस्तंभसमूहैश्च समन्वितम् ।। ९२ ।।

शुक्लधान्यपर्णजालफलदूवांर्कुरान्वितम् ।।

चंदनागरुकस्तूरीकुंकुमद्रवचर्चितम् ।। ९३ ।।

वेष्टितं गोपकन्यानां समूहैः कोटिशो मुने ।।

रत्नालंकारसंयुक्तै रत्नमालाविराजितैः ।। ९४ ।।

रत्नकंकणकेयूर रत्ननूपुरभूषितैः ।।

रत्नकुण्डलयुग्मेन गंडस्थलविराजितैः ।। ९५ ।।

रत्नांगुलीयललितैर्हस्तांगुलिविराजितैः ।।

रत्नपाशकवृन्दैश्च विराजितपदांगुलैः ।। ९६ ।।

भूषितै रत्नभूषाभिः सद्रत्नमुकुटोज्ज्वलैः ।।

गजेंद्रमुक्तालंकारैर्नासिकामध्यराजितैः ।। ९७ ।।

सिंदूरबिंदुना सार्द्धमलकाधःस्थलोज्ज्वलैः ।।

चारुचम्पकवर्णाभैश्चंदनद्रवचर्चितैः ।। ९८ ।।

पीतवस्त्रपरीधानैर्बिंबाधरमनोहरैः ।।

शरत्पार्वणचंद्राणां प्रभां मुष्णन्मुखोज्ज्वलैः ।। ९९ ।।

शरत्प्रफुल्लपद्मानां शोभामोषणलोचनैः ।।

कस्तूरीपात्रिकायुक्तै रेखाक्तकज्जलोज्ज्वलैः ।। १०० ।।

प्रफुल्लमालतीमालाजालैःकबरशोभितैः ।।

मधुलुब्धमधुघ्राणां समूहैश्चापि संकुलैः ।।

चारुणा गमनेनैव गजखंजनगंजनैः ।। १०१ ।।

वक्रभ्रूभंगसंयोगश्लक्ष्णस्मितसमन्वितैः ।।

पक्वदाडिमबीजाभदंतपंक्तिविराजितैः ।। १०२ ।।

खगेंद्रचंचुशोभाढ्यनासिकोन्नतभूषितैः ।।

गजेंद्रगंडयुग्माभस्तनभारनतैरिव ।। १०३ ।।

नितम्बकठिनश्रोणीपीनभारभरानतैः ।।

कंदर्पशरचेष्टाभिर्जर्जरीभूतमानसै ।। १०४ ।।

दर्पणैः पूर्णचंद्रास्यसौंदर्यदर्शनोत्सुकैः ।।

राधिकाचरणांभोजसेवासक्तमनोरथैः ।।१०५।।

सुंदरीणां समूहैश्च रक्षितं राधिकाज्ञया ।।

क्रीडासरोवराणां च लक्षैश्च परिवेष्टितम् ।। १०६ ।।

श्वेतरक्तैर्लोहितैश्च वेष्टितैः पद्मराजितैः ।।

सुकूजद्भिर्मधुघ्राणां समूहैः संकुलैः सदा ।। १०७ ।।

पुष्पोद्यानसहस्रेण पुष्पितेन समन्वितम् ।।

कोटिकुंजकुटीरैश्च पुष्पशय्यासमन्वितैः ।। १०६ ।।

भोगद्रव्यसकर्पूरतांबूलवस्त्रसंयुतैः ।।

रत्नप्रदीपैः परितः श्वेतचामरदर्पणैः ।। ।। १०९ ।।

विचित्रपुष्पमालाभिः शोभितैः शोभितं मुने ।।

तं रासमंडपं दृष्ट्वा जग्मुस्ते पर्वताद्बहिः ।। ११० ।।

ततो विचक्षणं रम्यं ददृशुः सुंदरं वनम् ।।

वनं वृदावनं नाम राधामाधवयोः प्रियम् ।। १११ ।।

क्रीडास्थानं तयोरेव कल्पवृक्षचयान्वितम् ।।

विरजातीरनीराक्तैः कंपितं मंदवायुभिः ।। ११२ ।।

कस्तूरीयुक्तपत्राब्जैः पुष्पौघैः सुरभीकृतम् ।।

नवपल्लवसंसक्तपरपुष्टरुतैर्युतम्।।११३।।

कुत्र हेलिकदंबानां कदंबैः कमनीयकम् ।।

मंदाराणां चंपकानां चन्दनानां तथैव च ।।११४।।

सुगंधिकुसुमानां च गंधेन सुरभीकृतम् ।।

आम्राणां नागरंगाणां पनसानां तथैव च ।। ११५ ।।

तालानां नारिकेलानां वृंदैर्वृंदारकं वनम् ।।

जंबूनां बदरीणां च खर्जूराणां विशेषतः ।। ११६ ।।

गुर्वाकाम्रातकानां च जंबीराणां च नारद ।।

कदलीनां श्रीफलानां दाडिमानां मनोहरैः ।। ११७ ।।

सुपक्वफलसंयुक्तैः समूहैश्च विराजितम् ।।

पिप्पलीनां च शालानामश्वत्थानां तथैव च ।। ११८ ।।

निंबानां शाल्मलीनां च तित्तिडीनां च शोभनैः ।।

अन्येषां तरुभेदानां संकुलैः संकुलं सदा ।। ११९ ।।

परितः कल्पवृक्षाणां वृन्दैर्वृन्दैर्विराजितम् ।।

मल्लिकामालतीकुंदकेतकीमाधवी लताः ।। १२० ।।

एतासां च समूहैश्च यूथिकाभिः समन्वितम् ।।

चारुकुंजकुटीरैस्तैः पंचाशत्कोटिभिर्मुने ।। १२१ ।।

रत्नप्रदीपदीपैश्च धूपेन सुरभीकृतैः ।।

शृंगारद्रव्ययुक्तैश्च वासितैर्गंधवायुभिः ।। १२२ ।।

चंदनाक्तैः पुष्पतल्पैर्मालाजालसमन्वितैः ।।

मधुलुब्धमधुघ्राणां कलशब्दैश्च शब्दितम् ।। १२३ ।।

रत्नालंकारशोभाढयैर्गोपीवृंदैश्च वेष्टितम् ।।

पंचाशत्कोटिगोपीभी रक्षितं राधिकाज्ञया ॥१२४॥

द्वात्रिंशत्काननं तत्र रम्यं रम्यं मनोहरम् ॥

वृंदावनाभ्यंतरितं निर्जनस्थानमुत्तमम् ॥ १२९ ॥

सुपक्वमधुरस्वादुफलैर्वृंदारकं मुने ॥

गोष्ठानां च गवां चैव समूहैश्च समन्वितम् ॥१२६॥

पुष्पोद्यानसहस्रेण पुष्पितेन सुगंधिना ॥

मधुलुब्धमधुघ्राणां |समूहेन समन्वितम् ॥१२७॥

पंचाशत्कोटिगोपीनां विलासैश्च विराजितम् ॥

श्रीकृष्णतुल्यरूपाणां सद्रत्नगुंठितैर्वरैः ॥१२८॥

दृष्ट्वा वृंदावनं रम्यं ययुर्गोलोकमीश्वराः ॥

परितो वर्तुलाकारं कोटियोजनविस्तृतम् ॥ १२९ ।॥

रत्नप्राकारसंयुक्तं चतुर्द्धारान्वितं मुने।।

गोपानां च समूहैश्च द्वारपालैः समन्वितम् ॥ १३० ॥

आश्रमै रत्नखचितैर्नानाभोगसमन्वितैः ॥

गोपीनां कृष्णभृत्यानां पंचाशत्कोटिभिर्युतम् ॥१३१॥

भक्तानां गोपवृन्दानामाश्रमैः शतकोटिभिः ॥

ततोऽधिकसुविस्तीर्णैः सद्रत्नग्रथितैर्युतम् ॥१३२॥

आश्रमैः पार्षदानां च ततोऽधिकविलक्षणैः ॥

अमूल्यरत्नरचितैः संयुक्तं दशकोटिभिः ॥ १३३ ।

पार्षदप्रवराणां च श्रीकृष्णरूपधारिणाम् ॥

आश्रमैः कोटिभिर्युक्तं सद्रत्नेन विनिर्मितैः ॥ १३४॥

राधिकाशुद्धभक्तानां गोपीनामाश्रमैर्वरैः ॥

सद्रत्नरचितैर्द्रव्यैर्द्वात्रिंशत्कोटिभिर्युतम्।।१३५।।

तासां च किकरीणां च भवनैः सुमनोहरैः।।

मणिरत्नादिरचितैः शोभितं दशकोटिभिः।।१३६।।

शतजन्मतपःपूता भक्ता ये भारते भुवि ॥

हरिभक्तिपरा ये च कर्मनिर्वाणकारकाः ॥ १३७ ॥

स्वप्ने ज्ञाने हरेर्ध्याने विविष्टमानसा मुने ॥

राधाकृष्णेति कृष्णेति प्रजपंतो दिवानिशम् ॥ १३८ ॥

तेषां श्रीकृष्णभक्तानां निवासैः सुमनोहरैः ॥

सद्रत्नमणिनिर्माणैर्नानाभोगसमन्वितैः ॥ १३९ ॥

पुष्पशय्यापुष्पमालाश्वेतचामरशोभितैः।।

रत्नदर्पणशोभाढ्यैर्हरिन्मणिसपर्पितैः।।१४०।।

अमूल्यरत्नकलशसमूहान्वितशेखरैः।।

सूक्ष्मवस्त्राभ्यंतरितैः संयुक्तं शतकोटिभिः ॥ १४ १ ॥

देवास्तमद्भुतं दृष्ट्वा कियद्दूरं ययुर्मुदा ॥

तत्राक्षयवटं रम्यं ददृशुर्जगदीश्वराः ॥ |॥१४२॥

पंचयोजनविस्तीर्णमूर्ध्वं तद्द्विगुणं मुने ॥

सहस्रस्कंधसंयुक्तशाखासंस्थासमन्वितम् ॥ १४३॥

रक्तपक्कफलाकीर्णं शोभितं रत्नवेदिभिः ॥

कृष्णस्वरूपांस्तन्मूले ददृशुर्वल्लभाञ्छिशून् ॥ १४४ ॥

पीतवस्त्रपरीधानान्क्रीडासक्तमनोहरान् ॥

चन्दनोक्षितसर्वांगान्रत्नभूषणभूषितान् ।। १४५ ।।

ददृशुस्तत्र देवेशाः पार्षदप्रवरान्हरेः ।।

ततोऽविदूरे ददृशू राजमार्गं मनोहरम् ।। १४६ ।।

सिंदूराकारमणिभिः परितो रचितं मुने ।।

इंद्रनीलैः पद्मरागैर्हीरकै रुचकैस्तथा ।। १४७ ।।

निर्मितैर्वेदिभिर्युक्तं परितो रत्नमंडपम् ।।

चंदनागुरुकस्तूरीकुंकुमद्रवचर्चितम् ।। १४८ ।।

दधिपूर्णलाजफलपुष्पदूर्वांकुरान्वितम् ।।

सूक्ष्मसूत्रग्रंथियुक्तश्रीखंडपल्लवान्वितम् ।। १४९ ।।

रंभास्तंभसमूहैश्च कुङ्कुमाक्तैर्विराजितम् ।।

सद्रत्नमंडलघटैः फलशाखासमन्वितैः ।। १५० ।।

सिंदूरकुंकुमाक्तैश्च गंधचंदनचर्चितैः ।।

भूषितैः पुष्पमालाभिः पादपैः परिभूषितम् ।। १५१ ।।

गोपिकानां समूहैश्च क्रीडासक्तैश्च वेष्टितम ।।

बहुमूल्येन रत्नेन रत्नसोपाननिर्मितान् ।। १५२ ।।

वह्निशौचांशुकै रम्यैः श्वेतचामरदर्पणैः ।।

रत्नतल्पविचित्रैश्च पुष्पमाल्यैर्विराजितान ।। १५३ ।।

षोडशद्वारसंयुक्तान्द्वारपालैश्च रक्षितान् ।।

परितः परिखायुक्तान्रत्नप्राकारवेष्टितान् ।। १५४ ।।

चंदनागुरुकस्तूरीकुंकुमद्रवचर्चितान्।।

गृहान्मनोरमान्दृष्ट्वा ते देवा गमनोत्सुकाः ।। १५५ ।।

जग्मुः शीघ्रं कियद्दूरं ददृशुः सुन्दरं ततः ।।

आश्रमं राधिकायाश्च रासेश्वर्याश्च नारद ।। १५६ ।।

देवाधिदेव्या गोपीनां वरायाश्चारुनिर्मितम् ।।

प्राणाधिकायाः कृष्णस्य रम्यद्रव्यमनोहरम् ।। १५७ ।।

सर्वानिर्वचनीयं च पंडितैर्न निरूपितम् ।।

सुचारुवर्तुलाकारं षड्गव्यूतिप्रमाणकम् ।। १५८ ।।

शतमंदिरसंयुक्तं ज्वलितं रत्नतेजसा ।।

अमूल्यरत्नसाराणां चयौर्विरचितं वरम् ।। १५९ ।।

दुर्लंघ्याभिर्गभीराभिः परिखाभिः सुशोभितम् ।।

कल्पवृक्षैः परिवृतं पुष्पोद्यानशतांतरम् ।। १६० ।।

सुमूल्यरत्नखचितप्राकारैः परिवेष्टितम् ।।

सद्रत्नवेदिकायुक्तैर्युक्तं द्वारैश्च सप्तभिः ।। १६१ ।।

संयुक्तरत्नचित्रैश्च विचित्रैर्वर्तुलं मुने ।।

प्रधानसप्तद्वारेभ्यः क्रमशः क्रमशो मुने ।। १६२ ।।

सर्वतोऽपि ततस्तत्र षोडशद्वारसंयुतम् ।।

देवा द्दष्ट्वा च प्राकारं सहस्रधनुरुच्छ्रितम् ।। १६३ ।।

सद्रत्नक्षुद्रकलशसमूहैः सुमनोहरैः ।।

प्रदीप्तं तेजसा रम्यं परमं विस्मयं ययुः ।। १६४ ।।

ततः प्रदक्षिणीकृत्य कियद्दूरं ययुर्मुदा ।।

पुरतो गच्छतां तेषां पश्चाद्भूतस्तदाश्रमः ।। १६५ ।।

गोपानां गोपिकानां च ददृशुश्चाश्रमान्परान् ।।

अमूल्यरत्नरचिताञ्छतकोटिमितान्मुने ।। १६६ ।।

दर्शंदर्शं च परितो गोपानां सर्वमाश्रमम् ।।

गोपिकानां चापरं वा रम्यं रम्यं नवंनवम् ।। १६७ ।।

गोलोकं निखिलं दृष्ट्वा पुलकांगं ययुः सुराः ।।

तदेव वर्तुलाकारं रम्यं वृंदावनं वनम् ।। ३६८ ।।

ददृशुः शतशृंगं च तद्बहिर्विरजानदीम् ।।

विरजां तां ययुर्देवा ददृशुः शून्यमेव च ।। १६९ ।।

वाय्वाधारं च गोलोकं सद्रत्नमयमद्भुतम् ।।

ईश्वरेच्छाविनिर्माणं राधिकाज्ञानुबंधनात् ।। १७० ।।

युक्तं सहस्रैः सरसां केवलं मंगलालयम् ।।

नृत्यं च ददृशुस्तत्र देवाश्च सुमनोहरम् ।। १७१ ।।

सुतानं चारुसंगीतं राधाकृष्णगुणान्वितम् ।।

श्रुत्वैव गीतपीयूषं मूर्छामापुः सुरा मुने ।। १७२ ।।

क्षणेन चेतनां प्राप्य ते देवाः कृष्णमानसाः ।।

ददृशुः परमाश्चर्यं स्थानेस्थाने मनोहरम् ।। १७३ ।।

ददृशुर्गोपिकाः सर्वा नानावेषविधायिकाः ।।

काश्चिन्मृदंगहस्ताश्च काश्चिद्वीणाकरा वराः ।। १७४ ।।

काश्चिच्चामरहस्ताश्च करतालकराः पराः ।।

काश्चिद्यंत्रवाद्यहस्ता रत्ननूपुरशोभिताः ।। १७५ ।।

सद्रत्नकिंकिणीजालशब्देन शब्दिता वराः ।।

काश्चिन्मस्तककुंभाश्च नृत्यभेदमनोरथाः ।। १७६ ।।

पुंवेषनायिकाः काश्चित्काश्चित्तासां च नायिकाः ।।

कृष्णवेषधराः काश्चिद्राधावेषधराः पराः ।। १७७ ।।

काश्चित्संयोगविरताः काश्चिदालिंगने रताः ।।

क्रीडासक्ताश्च ता दृष्ट्वा सस्मिता जगदीश्वराः ।। १७८ ।।

प्रगच्छंतः कियद्दूरं ददृशुश्चाश्रमान्बहून् ।।

राधासखीनां गेहांश्च प्रधानानां च नारद ।।१७९।।

रूपेणैव गुणेनैव वेषेण यौवनेन च ।।

सौभाग्येनैव वयसा सदृशीनां च तत्र वै ।। १८० ।।

त्रयस्त्रिंशद्वयस्याश्च राधिकायाश्च गोपिकाः ।।

वेषानिर्वचनीयाश्च तासां नामानि च शृणु ।। १८१ ।।

सुशीला च शशिकला यमुना माधवी रती ।।

कदंबमाला कुंती च जाह्नवी च स्वयंप्रभा ।। १८२ ।।

चंद्रमुखी च सावित्री गायत्री सुमुखी सुखा ।।

पद्मालया पारिजाता गौरी च सर्वमंगला ।। १८३ ।।

कालिका कमला दुर्गा भारती च सरस्वती ।।

गंगा ऽम्बिका मधुमती चंपाऽपर्णा च सुंदरी ।। १८४ ।।

कृष्णप्रिया सती चैव नंदिनी नंदनेति च ।।

एताः समानाः सद्रत्नरचिता राधिकाप्रियाः ।। १८५ ।।

एतासां समरूपाणां रत्नधातुविचित्रितान् ।।

नानाप्रकारचित्रेण चित्रितान्सुमनोहरान् ।। १८५ ।

अमूल्यरत्नकलशसमूहैः शिखरोज्ज्वलान् ।।

सद्रत्नरचिताञ्छुभ्रानाश्रमान्ददृशुस्तथा ।। १८७ ।।

ब्रह्मांडाद्बहिरूर्ध्वं च नास्ति लोकस्तदूर्ध्वकः ।।

ऊर्ध्वं शून्यमयं सर्वं तदंता सृष्टिरेव च ।। १८८. ।।

रसातलेभ्यः सप्तभ्यो नास्त्यधः सृष्टिरेव च ।।

तदधश्च जलं ध्वांतमगंतव्यमदृश्यकम् ।।

ब्रह्मांडांतं तद्बहिश्च सर्वं मत्तो निशामय ।। १८९ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखंडे नारायणनारदसंवादे गोलोकवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः ।। ४ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

गोलोकं निखिलं दृष्ट्वा देवास्ते हृष्टमानसाः ।।

पुनराजग्मू राधायाः प्रधानद्वारमेव च ।। १ ।।

सद्रत्नमणिनिर्माणं वेदिकायुग्मसंयुतम् ।।

हरिद्राकारमणिना वज्रसंमिश्रितेन च ।। २ ।।

अमूल्यरत्नरचितकपाटेन विभूषितम् ।।

द्वारे नियुक्तं ददृशुर्वीरभानुमनुत्तमम् ।। ३ ।।

रत्नसिंहासनस्थं च रत्नाभरणभूषितम् ।।

पीतवस्त्रपरीधानं सद्रत्नमुकुटोज्ज्वलम् ।। ४ ।।

द्वारं चित्रविचित्रेण विचित्रं परमाद्भुतम् ।।

सर्वं निवेदनं चक्रुर्देवा दौवारिकं मुदा ।। ५ ।।

तानुवाच द्वारपालो निःशंकं त्रिदशेश्वरान् ।।

नाहं विनाऽऽज्ञया गंतुं दातुं सांप्रतमीश्वरः ।।६।।

किंकरान्प्रेषयामास श्रीकृष्णस्थानमेव च ।।

हरेरनुज्ञां संप्राप्य ददौ गंतुं सुरान्मुने ।। ७ ।।

तं संभाष्य ययुर्देवा द्वितीयं द्वारमुत्तमम् ।।

ततोऽधिकं विचित्रं च सुंदरं सुमनोहरम् ।। ५ ।।

द्वारे नियुक्तं ददृशुश्चंद्रभानुं च नारद ।।

किशोरं श्यामलं चारु स्वर्णवेत्रधरं वरम् ।। ९ ।।

रत्नसिंहासनस्थं च रत्नभूषणभूषितम् ।।

गोपानां च समूहेन पंचलक्षेण शोभितम् ।। 4.5.१० ।।

तं संभाष्य ययुर्देवास्तृतीयं द्वारमुत्तमम् ।।

ततोऽतिसुन्दरं चित्रं ज्वलन्तं मणितेजसा ।। ११ ।।

द्वारे नियुक्तं ददृशुः सूर्यभानुं च नारद ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं किशोरं श्यामसुन्दरम् ।। १२ ।।

मणिकुण्डलयुग्मेन कपोलस्थलराजितम् ।।

रत्नदंडकरं श्रेष्ठं प्रेष्यं राधेशयोः परम् ।। १३ ।।

नवलक्षेण गोपानां वेष्टितं च नृपेंद्रवत् ।।

तं संभाष्य ययुर्देवाश्चतुर्थं द्वारमेव च ।।१४।।

तेभ्यो विलक्षणं रम्यं सुदीप्तं मणितेजसा ।।

अत्यद्भुतविचित्रेण भूषितं सुमनोहरम् ।। १५ ।।

द्वारे नियुक्तं ददृशुर्वसुभानुं व्रजेश्वरम् ।।

किशोरं सुन्दरवरं मणिदण्डकरं परम् ।। १६ ।।

रत्नसिंहासनस्थं च रत्नभूषणभूषितम् ।।

पक्वबिंबाधरोष्ठं च सस्मितं सुमनोहरम् ।। १७ ।।

तं संभाष्य ययुर्देवा पञ्चमं द्वारमेव च ।।

वज्रभित्तिस्थितैश्चित्रविचित्रैर्ज्वलितं परम् ।। १८ ।।

द्वारपालं च ददृशुर्देवभानुं च तत्र वै ।।

चारु सिंहासनस्थं च रत्नभूषणभूषितम् ।। १९ ।।

मयूरपिच्छचूडं च रत्नमालाविभूषितम् ।।

कदंबपुष्पसंसक्तसद्रत्नकुण्डलोज्ज्वलम् ।। 4.5.२० ।।

चंदनागरुकस्तूरीकुङ्कुमद्रवचर्चितम् ।।

नृपेंद्रवरतुल्यं च दशलक्षप्रजान्वितम् ।। २१ ।।

तं वेत्रपाणिं संभाष्य ययुर्देवा मुदाऽन्विताः ।।

विलक्षणं द्वारषट्कं चित्रराजिविराजितम् ।। २२ ।।

वज्रभित्तियुग्मयुक्ते पुष्पमाल्यविभूषिते ।।

द्वारे नियुक्तं ददृशुः शुक्रभानुं व्रजेश्वरम् ।। २३ ।।

नानालंकारशोभाढ्यं दशलक्षप्रजान्वितम् ।।

श्रीखंडपल्लवासक्तकपोलं कुण्डलोज्ज्वलम् ।। २४।।

तूर्णं सुरास्तं सभाष्य ययुर्द्वारं च सप्तमम् ।।

नानाप्रकारचित्रं च षड्भ्यश्चातिविलक्षणम् ।। २५ ।।

द्वारे नियुक्तं ददृशू रत्नभानुं हरेः प्रियम् ।।

चंदनोक्षितसर्वांगं पुष्पमालाविभूषितम् ।।

भूषितं भूषणै रम्यैर्मणिरत्नमनोहरैः ।। २६ ।।

गोपैर्द्वादशलक्षैश्च राजेंद्रमिव राजितम् ।।

रत्नसिंहासनस्थं च स्मेराननसरोरुहम् ।। २७ ।।

तं वेत्रहस्तं संभाष्य जग्मुर्देवेश्वरा मुदा ।।

विचित्रमष्टमं द्वारं सप्तभ्योऽपि विलक्षणम् ।। २८ ।।

दौवारिकं ते ददृशुः सुपार्श्वं सुमनोहरम् ।।

सस्मितं सुन्दरवरं श्रीखण्डतिलकोज्ज्वलम् ।। २९ ।।

बन्धुजीवाधरोष्ठं च रत्नकुण्डलमंडितम् ।।

सर्वालंकारशोभाढ्यं रत्नदण्डधरं वरम् ।। 4.5.३० ।।

गोपैर्द्वादशलक्षैश्च किशोरैश्च समन्वितम् ।।

ततः शीघ्रं ययुर्देवा नवमं द्वारमीप्सितम् ।।३१।।

वज्रसद्रत्नरचितं चतुर्वेदिसमन्वितम् ।।

अपूर्वचित्ररचितमालजालैर्विराजितम् ।। ३२ ।।

द्वारपालं च ददृशुः सुबलं ललिताकृतिम् ।।

नानाभूषणशोभाढ्यं भूषणार्हं मनोहरम् ।। ३३ ।।

वज्रैर्द्वादशलक्षैश्च संयुक्तं सुमनोहरम् ।।

तं दण्डहस्तं सम्भाष्य सुरा द्वारातरं ययुः ।। ३४ ।।

विशिष्टं दशमं द्वारं दृष्ट्वा ते विस्मयं ययुः ।।

सर्वानिर्वचनीयं चाप्यदृष्टमश्रुतं मुने ।। ३९ ।।

ददृशुर्द्वारपालं च सुदामानं च सुन्दरम् ।।

अनिवर्चनीयरूपं कृष्णतुल्यं मनोहरम् ।। ३६ ।।

गोपविंशतिलक्षाणां समूहैः परिवारितम् ।।

तं दण्डहस्तं दृष्ट्वैव जग्मुर्द्वारांतरं सुराः ।। ३७ ।।

द्वारमेकादशाख्यं च सुचित्रं महदद्भुतम् ।।

द्वारपालं च तत्रस्थं श्रीदामानं व्रजेश्वरम् ।। ३८ ।।

राधिकापुत्रतुल्यं च पीतवस्त्रेण भूषितम् ।।

अमूल्यरत्नरचितरत्नसिंहासनस्थितम् ।। ३९ ।।

अमूल्यरत्नभूषाभिर्भूषितं सुमनोहरम् ।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुंकुमेन विराजितम् ।। 4.5.४० ।।

गण्डस्थलकपोलार्हसद्रत्नकुण्डलोज्ज्वलम् ।।

सद्रत्नश्रेष्ठरचितविचित्रमुकुटोज्ज्वलम् ।। ४१ ।।

प्रफुल्लमालतीमालाजालैः सर्वांगभूषितम् ।।

कोटिगोपैः परिवृतं राजेन्द्राधिकमुज्ज्वलम् ।। ४२ ।।

तं संभाष्य ययुर्द्वारं द्वादशाख्यं सुरा मुदा ।।

अमूल्यरत्नरचितवेदिकाभिः समन्वितम् ।। ४३ ।।

सर्वेषां दुर्लभं चित्रमदृश्यमश्रुतं मुने ।।

वज्रभित्तिस्थितं चित्रं सुन्दरं सुमनोहरम् ।। ४४ ।।

द्वारे नियुक्ता ददृशुर्देवा गोपांगना वराः ।।

नवयौवनसंपन्ना रत्नाभरणभूषिताः ।। ४५ ।।

पीतवस्त्रपरीधानाः कबरीभारभूषिताः ।।

सुगंधिमालतीमाला जालैः सर्वांगभूषिताः ।। ४६ ।।

रत्नकंकणकेयूररत्ननूपुरभूषिताः ।।

रत्नकुंडलयुग्मेन गण्डस्थलविराजिताः ।। ४७ ।।

चन्दनागुरु कस्तूरीकुंकुमद्रवचर्चिताः ।।

पीनश्रोणीभरानम्रा नितंबाभारपीडिताः ।। ४८ ।।

गोपीनां शतकोटीनां श्रेष्ठाः प्रेष्ठा हरेरपि ।।

गोपीश्च कोटिशो दृष्ट्वा सुरास्ते विस्मयं ययुः ।। ४९ ।।

संभाष्य ता मुदा युक्ता ययुर्द्वारातरं मुने ।।

ततश्च क्रमशो विप्र त्रिषु द्वारेषु तत्र वै ।। 4.5.५० ।।

गोपांगनानां श्रेष्ठाश्च ददृशुः सुमनोहराः ।।

वराणां च वरा रम्या धन्या मान्याश्च शोभनाः ।। ५१ ।।

सर्वाः सौभाग्ययुक्ताश्च राधिकायाः प्रियाश्च ताः ।।

भूषिता भूषणै रम्यैः प्रोद्भिन्ननवयौवनाः ।। ५२ ।।

एवं द्वारत्रयं दृष्ट्वा स्वप्ना ज्ञानाद्भुताश्रुतम् ।।

अदृश्यमतिरम्यं चाप्यनिरूप्यं विचक्षणैः ।। ५३ ।।

तास्ताः संभाष्य देवास्ते विस्मिता ययुरीश्वराः ।।

राधिकाभ्यंतरं द्वारं षोडशाख्यं मनोहरम् ।। ५४ ।।

सर्वासां च प्रधानं च गोप्यं गोपांगनागणैः ।।

त्रयस्त्रिंशद्वयस्यानां निकरैर्वेष्टितं मुने ।। ५५ ।।

तेषामनिर्वचनीयैर्नानागुणसमन्वितैः ।।

रूपयौवनसंपन्नै रत्नालंकारभूषितैः ।। ५६ ।।

रत्नकंकणकेयूरत्ननूपुरभूषितैः ।।

सद्रत्नकिंकिणीजालैमर्ध्यदेशविभूषितैः ।। ५७ ।।

रत्नकुंडलयुग्मेन गंडस्थलविराजितैः ।।

प्रफुल्लमालतीमालाजालैर्वक्षस्थलोज्ज्वलैः ।। ५८ ।।

शरत्पार्वणपद्मानां प्रभां मुष्णन्मुखेंदुभिः ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालेन वेष्टितैः ।। ।। ५९ ।।

पक्वबिंबाधरोष्ठैश्च स्मेराननसरोरुहैः ।।

पक्वदाडिमबीजाभिः शोभितैर्दंतपंक्तिभिः ।। 4.5.६० ।।

चारुचंपकवर्णाभिर्मध्यस्थलकृशैर्मुने ।।

गजमौक्तिकयुक्ताभिर्नासिकाभिर्विराजितैः ।। ६१ ।।

खगेंद्रचारुचंचूनां शोभामुष्णाभिरेव च ।।

गजेंद्रगंडकठिन स्तनभारभरानतैः ।। ६२ ।।

पीनश्रोणिभरार्तैश्च मुकुंदपदमानसैः ।।

निमेषरहिता देवा द्वारं च ददृशुश्च ताः ।।६३।।

लसद्रमणिरत्नैश्च वेदिकायुग्मशोभितम् ।।

हरिन्मणीनां स्तंभानां समूहैः संयुतं सदा ।। ६४ ।।

सिंदूराकारमणिभिर्मध्यस्थलविराजितैः ।।

पारिजात प्रसूनानां मालाजालैर्विभूषितम् ।। ६५ ।।

तत्संस्पर्शैर्गंधवाहैः सर्वत्र सुरभीकृतम् ।।

दृष्ट्वा तत्परमाश्चर्यं राधिकाभ्यंतरं सुराः ।। ६६ ।।

श्रीकृष्णचरणांभोजदर्शनैकमनोरथाः ।।

ताः संभाष्य ययुः शीघ्रं पुलकांचितविग्रहाः ।। ६७ ।।

भक्त्युद्रेकादश्रुपूर्णाः किंचिन्नम्रात्मकंधराः ।।

आरात्ते ददृशुर्देवा राधिकाभ्यंतरं वरम् ।। ६८ ।।

मंदिराणां च मध्यस्थं चतुःशालं मनोहरम् ।।

अमूल्यरत्नसाराणां सारेण रचितं परम् ।। ६९ ।।

नानारत्नमणिस्तंभैर्वज्रयुक्तैश्च भूषितम् ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालैर्विराजितम् ।। 4.5.७० ।।

मुक्तासमूहैर्माणिक्यैः श्वेतचामरदर्पणैः ।।

अमूल्यरत्नसाराणां कलशैर्भूषितं मुने ।। ७१ ।।

पट्टसूत्रग्रंथियुक्तश्रीखंडपल्लवान्वितैः ।।

मणिस्तंभसमूहैश्च रम्यप्रांगणभूषितम् ।। ७२ ।।

चंदनागुरुकस्तूरीकुंकुमद्रवसंयुतम् ।।

शु्क्लधान्यशुक्लपुष्पप्रवालफलतंडुलैः ।। ७३ ।।

पर्णदूर्वाक्षतैर्लाजैर्निर्मंछनविभूषितैः ।।

फलयुक्तै रत्नकुंभैः सिंदूरकुंकुमान्वितैः ।। ७४ ।।

पारिजातप्रसूनानां मालायुक्तैर्विराजितम् ।।

प्रसूनाक्तैर्गंधवाहैः सर्वत्र सुरभीकृतम् ।। ७५ ।।

सर्वानिर्वचनीयं च यद्द्रव्यमनिरूपितम् ।।

ब्रह्मांडे दुर्लभं यद्यद्वस्तुभिस्तैर्विराजितम् ।। ७६ ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालैः सुशोभितम् ।।

रत्नशय्यासु ललिताः सूक्ष्मवस्त्रपरिच्छदाः।।७७।।

कोटिशो रत्नकुंभाश्च रत्नपात्राणि नारद ।।

अमूल्यानि च चारूणि तैस्तैरेव विभूषितम्।।७८।।

नानाप्रकारवाद्यानां कलनादैर्निनादितम्।।

स्वरयंत्रैश्च वीणाभिर्गोपीसंगीतसुश्रुतम्।। ७९ ।।

मोहितं वाद्यशब्दैश्च मृदंगानां च नारद ।।

गोपानां कृष्णतुल्यानां समूहैः परिवारितम्।। ।।4.5.८०।।

राधासखीनां गोपीनां वृंदैर्वृंदैर्विराजितम् ।।

राधाकृष्णगुणोद्रेकपदसंगीतसुश्रुतम्।।८१।।

एवमभ्यंतरं दृष्ट्वा बभूवुर्विस्मिताः सुराः।। ।

शुश्रुवुर्मधुरं गीतं ददृशुर्नृत्यमुत्तमम् ।।८२।।

तत्र तस्थुः सुराः सर्वे ध्यानैकतानमानसाः ।।

रत्नसिंहासनं रम्यं ददृशुस्त्रिदशेश्वराः ।। ८३ ।।

धनुःशतप्रमाणं च परितो वर्तुलाकृतिम्।।

सद्रत्नक्षुद्रकलशसमूहैश्च समन्वितम् ।।८४ ।।

चित्रपुत्तलिकापुष्पचित्रकाननभूषितम् ।।

तत्र तेजःसमूहं च सूर्यकोटिसमप्रभम् ।। ८५ ।।

प्रभया ज्वलितं ब्रह्मन्नाश्चर्यं महदद्भुतम् ।।

सप्ततालप्रमाणं तद्व्याप्तमूर्ध्वं समन्ततः।।६६।।

तेजोमुषं च सर्वेषां महाश्रमविवर्जितम् ।।

सर्वव्यापि सर्वबीजं चक्षूरोधकरं परम् ।।८७।।

दृष्ट्वा तेजःस्वरूपं च ते देवा ध्यानतत्पराः ।।

प्रणेमुः परया भक्त्या भक्तिनम्रात्मकंधराः ।। ८८ ।।

परमानन्दसंयोगादश्रुपूर्णविलोचनाः ।।

पुलकांकितसर्वांगा वांछापूर्णमनोरथाः ।। ८९ ।।

नत्वा तेजःस्वरूपं च तमीशं त्रिदशेश्वराः ।।

तत्रोत्थाय ध्यानयुक्ताः प्रतस्थुस्तेजसः पुरः ।। 4.5.९० ।।

ध्यात्वैवं जगतां धाता बभूव संपुटांजलिः ।।

दक्षिणे शंकरं कृत्वा वामे धर्मं च नारद ।। ९१ ।।

भक्त्युद्रेकात्प्रतुष्टाव ध्यानैकतानमानसः ।।

परात्परं गुणातीतं परमात्मानमीश्वरम् ।। ९२ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

वरं वरेण्यं वरदं वरदानां च कारणम् ।।

कारणं सर्वभूतानां तेजोरूपं नमाम्यहम् ।। ९३ ।।

मंगलं मंगलानां च मंगलं मंगलप्रदम् ।।

समस्तमंगलाधारं तेजोरूपं नमाम्यहम्।। ९४ ।।

स्थितं सर्वत्र निर्लिप्तमात्मरूपं परात्परम् ।।

निरीहमवितर्क्यं च तेजोरूपं नमाम्यहम् ।। ९५ ।।

सगुणं निर्गुणं ब्रह्म ज्योतीरूपं सनातनम् ।।

साकारं च निराकारं तेजोरूपं नमाम्यहम् ।। ९६ ।।

तमनिर्वचनीयं च व्यक्तमव्यक्तमेककम् ।।

स्वेच्छामयं सर्वरूपं तेजोरूपं नमाम्यहम् ।। ९७ ।।

गुणत्रयविभागाय रूपत्रयधरं परम् ।।

कलया ते कृताः सर्वे किं जानन्ति श्रुतेः परम् ।। ९८ ।।

सर्वाधारं सर्वरूपं सर्वबीजमबीजकम् ।।

सर्वांतकमनन्तं च तेजोरूपं नमाम्यहम् ।। ९९ ।।

लक्ष्यं षङ्गुणरूपं च वर्णनीयं विचक्षणैः ।।

किं वर्णयामि लक्ष्यं च तेजोरूपं नमाम्यहम् ।। 4.5.१०० ।।

अशरीरं विग्रहवदिंद्रियं यदतींद्रियम् ।।

यदसाक्षि सर्वसाक्षि तेजोरूपं नमाम्यहम् ।। १०१ ।।

गमनार्हमपादं यदचक्षुः सर्वदर्शनम् ।।

हस्तास्यहीनं यद्भोक्तृ तेजोरूपं नमाम्यहम् ।। १०२ ।।

वेदे निरूपितं वस्तु सन्तः शक्ताश्च वर्णितुम् ।।

वेदेऽनिरूपितं यत्तत्तेजोरूपं नमाम्यहम् ।। १०३ ।।

सर्वेशं यदनीशं यत्सर्वादि यदनादि यत् ।।

सर्वात्मकमनात्मं यत्तेजोरूपं नमाम्यहम् ।। १०४ ।।

अहं विधाता जगतो वेदानां जनकः स्वयम् ।।

पाता धर्मो हरो हर्ता स्तोतुं शक्ता न केऽपि यत् ।। १०५ ।।

सेवया तव धर्मोऽयं पालने च निरूपितः।।

तवाज्ञया च संहर्ता त्वया काले निरूपिते ।।१०६।।

निःशेषोत्पत्तिकर्त्ताऽहं त्वत्पादांभोजसेवया ।।

कर्मिणां फलदाता च त्वं भक्तानां च नः प्रभुः ।। १०७

ब्रह्मांडे बिंबसदृशे भूत्वा विषयिणो वयम् ।।

एवं कतिविधाः संति तेष्वनन्तेषु सेवकाः ।।१०८।।

यथा न संख्या रेणूनां तथा तेषामणीयसाम् ।।

सर्वेषां जनकश्चेशो यस्तं स्तोतुं च के क्षमाः ।।१०९।।

एकैकलोमविवरे ब्रह्मांडमेकमेककम् ।।

यस्यैव महतो विष्णोः षोडशांशस्तवैव सः ।।4.5.११०।।

ध्यायंते योगिनः सर्वे तवैतद्रूपमीप्सितम् ।।

त्वद्भक्तदास्यनिरताः सेवंते चरणांबुजम् ।। १११ ।।

किशोरं सुंदरतरं यक्षं कमनीयकम् ।।

मंत्रध्यानानुरूपं च दर्शयास्माकमीश्वर ।। ११२ ।।

नवीनजलदश्यामपीतांबरधरं वरम् ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं सस्मितं सुमनोहरम् ।। ११३ ।।

मयूरपिच्छचूडं च मालतीजालमंडितम् ।।

चंदनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमद्रवचर्चितम् ।। ११४ ।।

अमूल्यरत्नसाराणां सारभूषणभूषितम् ।।

अमूल्यरत्नरचितकिरीटमुकुटोज्ज्वलम् ।। ११५ ।।

शरत्प्रफुल्लपद्मानां प्रभामोष्यास्यचंद्रकम् ।।

पक्वबिंबसमानेन ह्यधरोष्ठेन राजितम् ।। ११६ ।।

पक्वदाडिमबीजाभदंतपंक्तिमनोहरम् ।।

केलीकदंबमूले च स्थितं रासरसोन्मुखम् ।। ११७ ।।

गोपीवक्त्रस्मिततनुं राधावक्षःस्थलस्थितम् ।।

एवं वांछितरूपं ते दृष्टुं को वा न चोत्सुकः ।।११८।।

इत्येवमुक्त्वा विश्वसृट् प्रणनाम पुनः पुनः ।।

एवं स्तोत्रेण तुष्टाव धर्मोऽपि शंकरः स्वयम् ।।११९।।

ननाम भूयोभूयश्च साश्रुपूर्णविलोचनः ।।

तिष्ठतोऽपि पुनः स्तोत्रं प्रचक्रुस्त्रिदशेश्वराः ।। 4.5.१२० ।।

व्याप्तास्तत्राश्रमे सर्वे श्रीकृष्णतेजसा मुने ।।

स्तवराजमिमं नित्यं ब्रह्मेशधर्मभिः कृतम् ।। १२१ ।।

पूजाकाले हरेरेवं भक्तियुक्तश्च यः पठेत् ।।

सुदुर्लभां दृढां भक्तिं निश्चलां लभते हरेः ।। १२२ ।।

सुरासुरमुनींद्राणां दुर्लभं दास्यमेव च ।।

अणिमादिकसिद्धिं च सालोक्यादि चतुष्टयम् ।।१२३।।

इहैव विष्णुतुल्यश्च विख्यातः पूजितो धुवम् ।।

वाक्सिद्धिर्मंत्रसिद्धिश्च भवेत्तस्य सुनिश्चितम् ।। १२४ ।।

सर्वसौभाम्यसंयुक्तं यशसा पूरितं जगत् ।।

पुत्रश्च विद्या कविता निश्चला कमला तथा।।१२५।।

पत्नी पतिव्रता साध्वी सुशीला सुस्थिराः प्रजाः ।।

कीर्तिश्च चिरकालीना त्वंते कृष्णांतिके गतिः ।। १२६ ।।

इति श्रीब्रह्म वैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखंडे गोलोकवर्णने श्रीकृष्णस्तोत्रराजपठनं नाम पंचमोऽध्यायः ।। ५ ।।

श्रीनारायण उवाच ।। ।।

ध्यात्वा स्तुत्वा च तिष्ठंतो देवास्ते तेजसः पुरः ।।

ददृशुस्तेजसो मध्ये शरीरं कमनीयकम् ।। १ ।।

सजलांभोदवर्णाभं सस्मितं सुमनोहरम् ।।

परमाह्लादकं रूपं त्रैलोक्यचित्तमोहनम् ।। २ ।।

गंडस्थलकपोलाभ्यां ज्वलन्मकर कुण्डलम् ।।

सद्रत्ननूपुराभ्यां च चरणांभोजराजितम् ।। ३ ।।

वह्निशुद्धहरिद्राभामूल्यवस्त्रविराजितम् ।।

मणिरत्नेंद्रसाराणां स्वेच्छा कौतुकनिर्मितैः ।। ४ ।।

भूषितं भूषणै रम्यैस्तद्रूपेणैव भूषितैः ।।

विनोदमुरलीयुक्तबिंबाधरमनोहरम् ।। ५ ।।

प्रसन्नेक्षणपश्यंतं भक्तानुग्रहकातरम् ।।

सद्रत्नगुटिकायुक्तकवचोरःस्थलोज्ज्वलम् ।। ६ ।।

कौस्तुभासक्तसद्रत्नप्रदीप्ततेजसोज्ज्वलम् ।।

तत्र तेजसि चार्वंगीं ददृशू राधिकाभिधाम् ।। ७ ।।

पश्यंतं सस्मितं कांतं पश्यंतीं वक्रचक्षुषा ।।

मुक्तापंक्तिविनिंद्यैकदंतपंक्तिविराजिताम् ।। ।। ८ ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां शरत्पंकजलोचनाम् ।।

शरत्पार्वणचन्द्राभाविनिंदास्यमनोहराम् ।। ९ ।।

बंधुजीवप्रभामुष्टाधरौष्ठरु चिराननाम् ।।

रणन्मंजीरयुग्मेन पादांबुजविराजिताम् ।। 4.6.१० ।।

मणींद्राणां प्रभामोषनखराजिविराजिताम् ।।

कुङकुमाभासमाच्छाद्य पदाधोरागभूषिताम् ।। ११ ।।

अमूल्यरत्नसाराणां रशनाश्रोणिभूषिताम् ।।

हुताशनविशुद्धांशुकामूल्यज्वलितोज्ज्वलाम् ।। १२ ।।

महामणींद्रसाराणां किङ्किणीमध्यसंयुताम् ।।

सद्रत्नहारकेयूरकरकंकणभूषिताम् ।। १३ ।।

रत्नेंद्रसाररचितकपोलोज्ज्वलकुण्डलाम् ।।

कर्णोपरि मणीन्द्राणां कर्णभूषणभूषिताम् ।। १४ ।।

खगेंद्रचंचुनासाग्र गजेंद्रमौक्तिकान्विताम् ।।

मालतीमालया वक्रकबरीभारशोभि ताम् ।। १५ ।।

मालया कौस्तुभेंद्राणां वक्षःस्थलसुशोभिताम्।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालोज्ज्वलांबराम् ।। १६ ।।

रत्नांगुलीय निकरैः करांगुलिविभूषिताम् ।।

दिव्यशंखविकारैश्च चित्ररागविभूषितैः ।।१७।।

सूक्ष्मसूत्राकृतै रम्यैर्भूषिता शंखभूषणैः ।।

सद्रत्नसारगुटिकाराजिसूत्रसुशोभिताम् ।। १८।।

प्रतप्तस्वर्णवर्णाभामाच्छाद्य चारुविग्रहाम् ।।

नितम्बश्रोणिललितां पीनस्तननतांबराम् ।।१९।।

भूषितां भूषणैः सर्वैः सौंदर्येण विभूषितैः ।।

विस्मितास्त्रिदशाः सर्वे दृष्ट्वा तामीश्वरीं वराम्।।

तुष्टुवुस्ते सुराः सर्वे पूर्णसर्वमनोरथाः।।4.6.२०।।

।। ब्रह्मोवाच ।।

तव चरणसरोजे मन्मनश्चंचरीको भ्रमतु सततमीश प्रेमभक्त्या सरोजे ।।

भुवनविभवभोगात्तापशांत्यौषधायसुदृढसु परिपक्वादेहिभक्ति चदास्यम् ।। २१ ।।

।। शंकर उवाच ।। ।।

भवजलनिधिमग्नम्बित्तमीनो मदीयो भ्रमति सततमस्मिन्घोरसंसार कूपे ।।

विषयमतिविनिंद्यं सृष्टिसंहाररूपमपनय तव भक्तिं देहि पादारविंदे ।। २२ ।।

।। धर्म उवाच ।।

तव निजजनसार्द्धं संगमो मे मदीश भवतु विषयबंधच्छेदने तीक्ष्णखङ्गः।

तव चरणसरोजे स्थानदानैकहेतुर्जनुषि जनुषि भक्तिं देहि पादारविन्दे ।।२३।।

इत्येवं स्तवनं कृत्वा परिपूर्णैकसानसाः ।।

कामपूरस्य पुरतस्तिष्ठतो राधिकापतेः ।। २४ ।।

सुराणां स्तवनं श्रुत्वा तानु वाच कृपानिधिः ।।

हितं तथ्यं च वचनं स्मेराननसरोरुहः ।। २५ ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

तिष्ठतागच्छत सुरा मदीया नात्र संशयः ।।

शिवाश्रयाणां कुशलं प्रष्टुं युक्तं न सांप्रतम् ।। २६ ।।

निश्चिंता भवतात्रैव का चिंता वो मयि स्थिते।।

स्थितोऽहं सर्वजीवेषु प्रत्यक्षोऽहं स्तवेन वै।।२७।।

युष्माकं यमभिप्रायं सर्वं जानामि निश्चितम् ।।

शुभाशुभं च यत्कर्म काले खलु भविष्यति ।। २८ ।।

महत्क्षुद्रं च यत्कर्म सर्वं कालकृतं सुराः ।।

स्वे स्वे काले च तरवः फलिताः पुष्पिणः सदा ।। २९ ।।

परिपक्वफलाः काले काले पक्वफलान्विताः ।।

सुखं दुःखं विपत्संपच्छोकचिंताशुभाशुभम् ।। 4.6.३० ।।

स्वकर्मफलनिष्ठं च सर्वकालेऽप्युपस्थितम् ।।

न हि कस्य प्रियः को वा विप्रियो वा जगत्त्रये ।। ३१ ।।

काले कार्यवशात्सर्वे भवंत्येवाप्रियाः प्रियाः ।।

राजानो मनवः पृथ्व्यां दृष्टा युष्माभिरत्र वै ।। ३२ ।।

स्वकर्मफलपाकेन सर्वे कालवशं गताः ।।

युष्माकमधुना चैव गोलोके यत्क्षणं गतम् ।। ३३ ।।

पृथिव्यां तत्क्षणेनैव सप्तमन्वतरं गतम् ।।

इंद्राः सप्त गतास्तत्र देवेंद्र श्चाष्टमोऽधुना ।। ३४ ।।

कालचक्रं भ्रमत्येव मदीयं च दिवानिशम् ।।

इन्द्राश्च मानवा भूपाः सर्वे कालवशं गताः ।। ३५ ।।

कीर्तिः पृथ्व्यां पुण्यमद्य कथामात्रावशेषितम् ।।

अधुनाऽपि च राजानो दुष्टाश्च हरिनिंदकाः ।। ३६ ।।

बभूवुर्बहवो भूमौ महाबल पराक्रमाः ।।

सर्वे यास्यंति राजानः कालांतरवशं धुवम् ।। ३७ ।।

उपस्थितोऽपि कालोऽयं वातो वाति निरंतरम् ।।

वह्निर्दहति सूर्यश्च तपत्येव ममाज्ञया ।। ३८ ।।

व्याधयः संति देहेषु मृत्युश्चरति जंतुषु ।।

वर्षंत्येते जलधराः सर्वे देवा ममाज्ञया ।। ३९ ।।

ब्राह्मण्यनिष्ठा विप्राश्च तपोनिष्ठास्तपोधनाः ।। ब्र

ह्मर्षयो ब्रह्मनिष्ठा योगनिष्ठाश्च योगिनः ।। 4.6.४० ।।

ते सर्वे मद्भयाद्भीताः स्वकर्मधर्मतत्पराः ।।

मद्भक्ताश्चैव निःशंकाः कर्मनिर्मूलकारकाः ।। ४१ ।।

देवाः कालस्य कालोऽहं विधाता धातुरेव च ।।

संहारकर्तुः संहर्ता पातुः पाता परात्परः ।। ४२ ।।

ममाज्ञयाऽयं संहर्ता नाम्रा तेन हरः स्मृतः ।।

त्वं विश्वसृट् सृष्टिहेतोः पाता धर्मस्य रक्षणात् ।। ४३ ।।

ब्रह्मादितृणपर्यन्तं सर्वेषामहमीश्वरः ।।

स्वकर्मफलदाताऽहं कर्मनिर्मूलकारकः ।। ४४ ।।

अहं यान्संहरिष्यामि कस्तेषामपि रक्षिता ।।

यानहं पालयिष्यामि तेषां हंता न कोऽपि वा ।। ४५ ।।

सर्वेषामपि संहर्ता स्रष्टा पाताऽहमेव च ।।

नाहं शक्तश्च भक्तानां संहारे नित्यदेहिनाम् ।। ४६ ।।

भक्ता ममानुगा नित्यं मत्पादार्चनतत्पराः ।।

अहं भक्तांतिके शश्वत्तेषां रक्षणहेतव ।। ४७ ।।

सर्वे नश्यंति ब्रह्माण्डे प्रभवंति पुनःपुनः ।।

न मे भक्ताः प्रणश्यन्ति निःशंकाश्च निरापदः ।। ४८ ।।

अतो विपश्चितः सर्वे दास्यं वांछंति नो वरम् ।।

ये मां दास्यं प्रयाचंते धन्यास्तेऽन्ये च वंचिताः ।। ४९ ।।

जन्ममृत्युजराव्याधि भयं च यमयातना ।।

अन्येषां कर्मिणामस्ति न भक्तानां च कर्हिचित् ।। 4.6.५० ।।

भक्ता न लिप्ताः पापेषु पुण्येषु सर्वक र्मिणः ।।

अहं धुनोमि तेषां च कर्मभोगान्सुनिश्चितम् ।। ५१ ।।

अहं प्राणश्च भक्तानां भक्ताः प्राणा ममापि च ।।

ध्यायंते ते च मां नित्यं तान्स्मरामि दिवानिशम् ।। ५२ ।।

चक्रं सुदर्शनं नाम षोडशारं सुतीक्ष्णकम् ।।

यत्तेजः षोडशांशोऽपि नास्ति सर्वेषु जीविषु ।। ९३ ।।

भक्तान्तिके तु तच्चक्रं दत्त्वा रक्षार्थमीप्सितम् ।।

न स्वास्थ्यं न च प्रीतिर्मे यामि तेषां च सन्निधिम् ।। ५४ ।।

न मे स्वास्थ्यं च वैकुंठे गोलोके राधिकांतिके ।।

यत्र तिष्ठंति भक्तास्ते तत्र तिष्ठाम्यहर्निशम् ।। ५५ ।।

प्राणेभ्यः प्रेयसी राधा स्थितोरसि दिवानिशम् ।।

यूयं प्राणाधिका लक्ष्मीर्न मे भक्तात्परा प्रिया ।। ५६ ।।

भक्तदत्तं च यद्द्रव्यं भक्त्या ऽश्नामि सुरेश्वराः ।।

अभक्तदत्तं नाश्नामि ध्रुवं भुंक्ते बलिं स्वयम् ।। ५७ ।।

स्त्रीपुत्रस्वजनांस्त्यक्त्वा ध्यायंते मामहर्निशम् ।।

युष्मान्विहाय तान्नित्यं स्मराम्यहमहर्निशम् ।। ५८ ।।

दुष्टा यदा मे भक्तानां ब्राह्मणानां गवामपि ।।

क्रतूनां देवतानां च हिंसां कुर्वंति निश्चितम् ।। ५९ ।।

तथाऽचिरं ते नश्यंति यथा वह्नौ तृणानि च ।।

न कोऽपि रक्षिता तेषां मयि हंतर्युपस्थिते ।। 4.6.६० ।।

यास्यामि पृथिवीं देवा यात यूयं स्वमालयम् ।।

यूयं चैवांशरूपेण शीघ्रं गच्छत भूतलम् ।। ६१ ।।

इत्युक्त्वा जगतां नाथो गोपाना हूय गोपिकाः ।।

उवाच मधुरं वाक्यं सत्यं यत्समयोचितम् ।। ६२ ।।

गोपा गोप्यश्च शृणुत यात नंदव्रजं परम् ।।

वृषभानुगृहे क्षिप्रं गच्छ त्वमपि राधिके ।। ६३ ।।

वृषभानुप्रिया साध्वी नंदगोपकलावती ।।

सुबलस्य सुता सा च कमलांशसमुद्भवा ।। ।। ६४ ।।

पितॄणां मानसी कन्या धन्या मान्या च योषिताम् ।।

पुरा दुर्वाससः शापाज्जन्म तस्या व्रजे गृहे ।। ६५ ।।

तस्या गृहे जन्म लभ शीघ्रं नंदव्रजं व्रज ।।

त्वामहं बालरूपेण गृह्णामि कमलानने ।। ६६ ।।

त्वं मे प्राणाधिका राधे तव प्राणाधिकोऽप्यहम्।।

न किंचिदावयोर्भिन्नमेकांगं सर्वदैव हि ।।६७।।

श्रुत्वैवं राधिका तत्र रुरोद प्रेमविह्वला ।।

पपौ चक्षुश्चकोराभ्यां मुखचंद्रं हरेर्मुने ।।६८।।

जनुर्लभत गोपाश्च गोप्यश्च पृथिवीतले ।।

गोपानामुत्तमानां च मंदिरे मंदिरे शुभे ।।६९।।

एतस्मिन्नंतरे सर्वे ददृशू रथमुत्तमम् ।।

मणिरत्नेंद्रसारेण हीरकेण विभूषितम् ।।4.6.७०।।

श्वेतचामरलक्षेण शोभितं दर्पणायुतैः ।।

सूक्ष्मकाषायवस्त्रेण वह्निशुद्धेन भूषितम् ।। ।। ७१ ।।

सद्रत्नकलशानां च सहस्रेण सुशोभितम् ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालैर्विराजितम् ।। ७२ ।।

पार्षदप्रवरैयुक्तं शात कुंभमयं शुभम् ।।

तेजःस्वरूपमतुलं शतसूर्यसमप्रभम् ।। ७३ ।।

तत्रस्थं पुरुषं श्यामं सुन्दरं कमनीयकम् ।।

शंखचक्रगदापद्मधरं पीतांबरं वरम् ।। ७४ ।।

किरीटिनं कुण्डलिनं वनमालाविभूषितम् ।।

चंदनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमद्रवचर्चितम् ।। ७५ ।।

चतुर्भुजं स्मेरवक्त्रं भक्तानुग्रहकातरम् ।।

मणिरत्नेंद्रसाराणां सारभूषणभूषितम् ।। ७६ ।।

देवीं तद्वामतो रम्यां शुक्लवर्णां मनोहराम् ।।

रत्नालंकारशोभाढ्यां शोभितां पीतवाससा ।। ७७ ।।

शरत्पार्वणचंद्रास्यां शरत्पंकजलोचनाम् ।।

पक्वबिंबाधरोष्ठीं च स्मेरयु क्तां मनोहराम् ।। ७८ ।।

वेणुवीणाग्रंथहस्तां भक्तानुग्रहकातराम् ।।

विद्याधिष्ठातृदेवीं च ज्ञानरूपां सरस्वतीम् ।। ७९ ।।

अपरां दक्षिणे रम्यां शतचंद्रसमप्रभाम् ।।

प्रतप्तस्वर्णवर्णाभां सस्मितां सुमनोहराम् ।। 4.6.८० ।।

सद्रत्नकुण्डलाभ्यां च सुकपोलविराजि ताम् ।।

अमूल्यरत्नखचितामूल्यवस्त्रेण भूषिताम् ।। ८१ ।।

अमूल्यरत्नकेयूरकरकंकणशोभिताम् ।।

सद्रत्नसारमंजीरकलशब्दस मन्विताम् ।। ८२ ।।

मणींद्रकिंकिणीयुक्तमध्यदेशसमन्विताम् ।।

पारिजातप्रसूनानां मालावक्षः स्थलोज्ज्वलाम् ।। ८३ ।।

प्रफुल्ल मालतीमालासंयुक्तकबरीयुताम् ।।

शरच्चंद्रप्रभामुष्णन्मुखचारुविभूषिताम् ।। ८४ ।।

कस्तूरीबिंदुसंयुक्तसिन्दुरतिलकान्विताम् ।।

सुचारुकज्जलासक्तशरत्पंकजलोचनाम् ।। ८५ ।।

सहस्रदलसंसक्तलीलाकमलसंयुताम् ।।

नारायणं च पश्यंतं पश्यंती वक्रच क्षुषा ।। ८६ ।।

अवरुह्य रथात्तूर्ण सस्त्रीकः सहपार्षदः ।।

जगाम च सभां रम्यां गोपगोपीसमन्विताम् ।। ८७ ।।

देवा गोप्यश्च गोपाश्च तस्थुः प्रांजलयो मुदा ।।

सामवेदोक्तस्तोत्रेण कृतेन च सुरर्षिभिः ।। ८८ ।।

गत्वा नारायणो देवो विलीनः कृष्णविग्रहे ।।

दृष्ट्वा च परमाश्चर्यं ते सर्वे विस्मयं ययुः ।। ८९ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र शातकुंभमयाद्रथात् ।।

अवरुह्य स्वयं विष्णुः पाता च जग तां पतिः ।। 4.6.९० ।।

आजगाम चतुर्बाहुर्वनमालाविभूषितः ।।

पीतांबरधरः श्रीमान्सस्मितः सुमनोहरः ।। ९१ ।।

सर्वालंकारशोभा ढ्यः सूर्यकोटिसमप्रभः ।।

उत्तस्थुस्ते च तं दृष्ट्वा तुष्टुवुः प्रणता मुने ।। ९२ ।।

स चापि लीनस्तत्रैव राधिकेशस्य विग्रहे ।।

ते दृष्ट्वा महदाश्चर्यं विस्मयं परमं ययुः ।। ९३ ।।

संविलीने हरेरंगे श्वेतद्वीपनिवासिनि ।।

एतस्मिन्नंतरे तूर्णमाजगाम त्वरान्वितः ।। ९४ ।।

शुद्धस्फटिकसंकाशो नाम्ना संकर्षणः स्मृतः ।।

सहस्रशीर्षा पुरुषः शतसूर्यसमप्रभः ।। ९५ ।।

आगतं तुष्टुवुः सर्वे दृष्ट्वा तं विष्णुवि ग्रहम् ।।

स चागत्य नतस्कधस्तुष्टाव राधिकेश्वरम् ।। ९६ ।।

सहस्रमूर्धा भक्त्या च प्रणनाम च नारद ।।

आवां च धर्मपुत्रौ द्वौ नर नारायणाभिधौ ।। ९७ ।।

लीनोऽहं कृष्णपादाब्जे बभूव फाल्गुनोऽवरः।।

ब्रह्मेशशेषधर्माश्च तस्थुरेकत्र तत्र वै ।। ९८ ।।

एतस्मिन्नंतरे देवा ददृशू रथमुत्तमम् ।।

स्वर्णसारविकारं च नानासनपरिच्छदम् ।। ९९ ।।

मणींद्रसारसंयुक्तं वह्निशुद्धांशुकान्वितम् ।।

श्वेतचामर संयुक्तं भूषितं दर्पणान्वितैः ।। 4.6.१०० ।।

सद्रत्नसारकलशसमूहेन विराजितम् ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालैः सुशोभितम्।। १०१ ।।

सहस्रचक्रसंयुक्तं मनोयायि मनोहरम् ।।

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तंडप्रभामोषकरं वरम् ।। १०२ ।।

मुक्तामाणिक्यवज्राणां समूहेन समुज्ज्वलम् ।।

चित्रपुत्तलिकापुष्पसरः काननचित्रितम् ।। १०३ ।।

देवानां दानवानां च रथानां प्रवरं मुने ।।

यत्नेन शंकरप्रीत्या निर्मितं विश्वकर्मणा ।। १०४ ।।

पंचाशद्योजनोर्ध्वं च चतुर्योजनविस्तृतम् ।।

रतितुल्यवधूयुक्तैः शोभितं रतिमं दिरैः ।। १०५ ।।

तत्रस्थां ददृशुर्देवीं रत्नालंकारभूषिताम् ।।

प्रदग्धस्वर्णसाराणां प्रभामोषकरद्युतिम् ।। १०६ ।।

तेजःस्वरूपा मतुलां मूलप्रकृतिमीश्वरीम् ।।

सहस्रभुजसंयुक्तां नानायुधसमन्विताम् ।। १०७ ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां भक्तानुग्रहकातराम् ।।

गंडस्थलकपोलस्थसद्रत्नकुंडलोज्ज्वलाम् ।। १०८ ।।

रत्नेन्द्रसाररचितक्वणन्मञ्जीररंजिताम् ।।

मणींद्रमेखलायुक्तमध्य देशसुशोभिताम् ।। १०९ ।।

सद्रत्नसारकेयूरकरकंकणभूषिताम् ।।

मंदारपुष्पमालाभिरुरःस्थलसमुज्ज्वलाम् ।। 4.6.११० ।।

नितंबकठिनश्रोणीं पीनोन्नतकुचानताम् ।।

शरत्सुधाकराभासविनिंदास्यमनोहराम् ।। १११ ।।

कज्जलोज्जलरेखाक्तशरत्पंकजलोच नाम् ।।

चंदनागुरुकस्तूरीचित्रपत्रविभूषिताम् ।। ११२ ।।

मुक्तापंक्तिप्रभामुष्टदंतराजिविराजिताम् ।।

प्रफुल्लमालतीमालासंसक्तकबरीं वराम् ।।११३ ।।

पक्षींद्रचंचुनासाग्रगजेंद्रमौक्तिकान्विताम् ।।

वह्निशुद्धांशुकेनातिज्वलितेन समुज्ज्वलाम् ।। ११४ ।।

सिंहपृष्ठसमारूढां सुताभ्यां सहितां मुदा ।।

अवरुह्य रथात्तूर्ण श्रीकृष्णं प्रणनाम च ।। ११५ ।।

सुताभ्यां सहिता देवी समुवा स वराननाः ।।

गणेशः कार्त्तिकेयश्च नत्वा कृष्ण परात्परम् ।। ११६ ।।

ननाम शंकरं धर्ममनंतं कमलोद्भवम् ।।

उत्तस्थुरारात्ते देवा दृष्ट्वा तौ त्रिदशेश्वरौ ।। ११७ ।।

आशिषं च ददुर्देवा वासयामासुरंतिके ।।

ताभ्यां सह सदालापं चक्रुर्देवा मुदाऽन्विताः ।। ११८ ।।

तस्थुर्देवाः सभामध्ये देवस्य पुरतो हरेः ।।

गोपा गोप्यश्च बहुशो बभूवुर्विस्मयाकुलाः ।। ११९ ।।

उवाच कमलां कृष्णः स्मेराननसरोरुहः ।।

त्वं गच्छ भीष्मकगृहं नानारत्नसमन्वितम् ।। 4.6.१२० ।।

वैदर्भ्या उदरे जन्म लभ देवि सना तनि ।।

तव पाणिं ग्रहीष्यामि गत्वाऽहं कुंडिनं सति ।। १२१ ।।

ता देव्यः पार्वतीं दृष्ट्वा समुत्थाय त्वरान्विताः ।।

रत्नसिंहासने रम्ये वासयामासुरीश्वरीम् ।। १२२।।

विप्रेंद्र पार्वतीलक्ष्मीवागधिष्ठातृदेवताः ।।

तस्थुरेकासने तत्र संभाष्य च यथोचि तम् ।। १२३ ।।

ताश्च संभाषयामासुः संप्रीत्या गोपकन्यकाः ।।

ऊचुर्गोपालिकाः काश्चिन्मुदा तासां च संनिधौ ।। १२४ ।।

श्रीकृष्णः पार्वतीं तत्र समुवाच जगत्पतिः ।।

देवि त्वमंशरूपेण जन नंदव्रजे शुभे ।। १२५ ।।

उदरे च यशोदायाः कल्याणी नंदरेतसा ।।

लभ जन्म महामाये सृष्टिसंहारकारिणि ।। १२६ ।।

ग्रामे ग्रामे च पूजां ते कारयिष्यामि भूतले ।।

कृत्स्ने महीतले भक्त्या नगरेषु वनेषु च ।। १२७ ।।

तत्राधिष्ठातृदेवीं त्वां पूजयिष्यंति मानवाः ।।

द्रव्यैर्नानाविधैर्दिव्यैर्बलिभिश्च मुदाऽन्विताः ।। १२८ ।।

त्वद्भूमिस्पर्शमात्रेण सूतिकामंदिरे शिवे ।।

पिता मां तत्र संस्थाप्य त्वामादाय गमिष्यति ।। १२९ ।।

कंसदर्शन मात्रेण गमिष्यसि शिवांतिकम् ।।

भारावतरणं कृत्वा गमिष्यामि स्वमाश्रमम् ।। 4.6.१३० ।।

इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तूर्णमुवाच च षडाननम् ।।

अंशरूपेण वत्स त्वं गमिष्यसि महीतलम् ।। १३१ ।।

जांबवत्याश्च गर्भे च लभ जन्म सुरेश्वर ।।

अंशेन देवताः सर्वा गच्छंतु धरणीतलम् ।। १३२ ।।

भारहारं करिष्यामि वसुधायाश्च निश्चितम् ।।

इत्युक्त्वा राधिकानाथस्तस्थौ सिंहासने वरे ।। १३३ ।।

तस्थुर्देवाश्च देव्यश्च गोपा गोप्यश्च नारद ।।

एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मा समुत्तस्थौ हरेः पुरः ।।

पुटांजलिर्जगत्कांतमुवाच विन यान्वितः ।। १३४ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

अवधानं कुरु विभो किंकरस्य निवेदनम् ।। १३५ ।।

आज्ञां कुरु महाभाग कस्य कुत्र स्थलं भुवि ।।

भर्ता पातोद्धारकर्ता सेवकानां प्रभुः सदा ।। १३६ ।।

स भृत्यः सर्वदा भक्त ईश्वराज्ञां करोति यः ।।

के देवाः केन रूपेण देव्यश्च कलया कया ।। १३७ ।।

कुत्र कस्याभिदेयं च विषयं च महीतले ।।

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच जगत्पतिः ।। १३८ ।।

यत्र यस्यावकाशं च कथयामि विधानतः ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

कामदेवो रौक्मिणेयो रतिर्मायावती सती ।। १३९ ।।

शंबरस्य गृहे या च छायारूपेण संस्थिता ।।

त्वं तस्य पुत्रो भविता नाम्नाऽनिरुद्ध एव च ।। 4.6.१४० ।।

भारती शोणितपुरे बाणपुत्री भविष्यति ।।

अनंतो देवकीगर्भाद्रौहिणेयो जगत्पतिः ।। १४१ ।।

मायया गर्भसंकर्षान्नाम्ना संकर्षणः प्रभुः ।।

कालिंदी सूर्यतनया गंगांशेन महीतले ।। १४२ ।।

अर्द्धांशेनैव तुलसी लक्ष्मणा राज कन्यका ।।

सावित्री वेदमाता च नाम्ना नाग्नजिती सती ।। १४३ ।।

वसुंधरा सत्यभामा शैब्या देवी सरस्वती ।।

रोहिणी मित्रविंदा च भविता राजकन्यका ।। १४४ ।।

सूर्यपत्नी रत्नमाला कलया च जगत्प्रभोः ।।

स्वाहांशेन सुशीला च रुक्मिण्याद्याः स्त्रियो नव ।। १४५ ।।

दुर्गांशार्द्धाज्जांबवती महिषीणां दश स्मृताः ।।

अर्द्धांशेन शैलपुत्री यातु जांबवतो गृहम् ।। १४६ ।।

कैलासे शंकराज्ञा च बभूव पार्वतीं पुरा ।।

कैलासगामिनं विष्णुं श्वेतद्वीपनिवासिनम् ।।

आलिंगनं देहि कांते नास्ति दोषो ममा ज्ञया ।। १४७ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।।

कथं शिवाज्ञा तां देवीं बभूव राधिकापते ।।

विष्णोः संभाषणे पूर्वं श्वेतद्वीपनिवासिनः ।। १४८ ।।

।। श्रीभगवानुवाच ।। ।।

पुरा गणेशं द्रष्टुं च प्रजग्मुः सर्वदेवताः ।।

श्वेतद्वीपात्स्वयं विष्णुर्जगाम शंकरालये ।। १४९ ।।

दृष्ट्वा गणेशं मुदितः समुवास सुखासने ।।

सुखेन ददृशुः सर्वे त्रैलोक्यमोहनं वपुः ।। 4.6.१५०।।

किरीटिनं कुंडलिनं पीतांबरधरं वरम् ।।

सुंदरं श्याम रूपं च नवयौवनसंयुतम् ।। १५१ ।।

चंदनागुरुकस्तूरीकुंकुमद्रवसंयुतम् ।।

रत्नालंकारशोभाढयं स्मेराननसरोरुहम् ।। १५२ ।।

रत्न सिंहासनस्थं च पार्षदैः परिवेष्टितम् ।।

वंदितं च सुरैः सर्वैः शिवेन पूजितं स्तुतम् ।।१५३।।

तं दृष्ट्वा पार्वती विष्णुं प्रसन्नवदनेक्षणा ।।

मुखमाच्छादितं चक्रे वाससा व्रीडया सती ।।१५४।।

अतीव सुन्दरं रूपं दर्शंदर्शं पुनःपुनः ।।

ददर्श मुखमाच्छाद्य निमेषरहिता सती ।। १५९ ।।

परमाद्भुतवेषं च सस्मिता वक्रचक्षुषा ।।

सुखसागरसम्मग्ना बभूव पुलकांचिता ।।१५६।।

क्षणं ददर्श पञ्चास्यं शुभ्रवर्णं त्रिलोचनम् ।।

त्रिशूलपरिघधरं कन्दर्पकोटिसुन्दरम् ।। १५७ ।।

क्षणं ददर्श श्यामं तमेकास्यं च द्विलोचनम् ।।

चतुर्भुजं पीतवस्त्रं वनमालाविभूषितम् ।। १५८ ।।

एकं बह्म मूर्तिभेदमभेदं वा निरूपितम् ।।

दृष्ट्वा बभूव सा माया सकामा विष्णु मायया ।। १५९ ।।

मदंशाश्च त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।।

ताभ्यामौत्कर्षपाताच्च श्रेष्ठः सत्त्वगुणात्मकः ।। 4.6.१६० ।।

दृष्ट्वा तं पार्वती भक्त्या पुलकांचितविग्रहा।।

मनसा पूजयामास परमात्मानमीश्वरम् ।। १६१ ।।

दुर्गांतराभिप्रायं च बुबुधे शंकरः स्वयम् ।।

सर्वांतरात्मा भगवानंतर्यामी जगत्पतिः ।। १६२ ।।

दुर्गां निर्जनमाहूय तामुवाच हरः स्वयम् ।।

बोधयामास विविधं हितं तथ्यमखंडितम् ।। १६३ ।।

।। श्रीशंकर उवाच ।। ।।

निवेदनं मदीयं च निबोधं शैलकन्यके ।।

शृंगारं देहि भद्रं ते हरये परमात्मने ।। १५४ ।।

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ब्रह्मैकं च सनातनम् ।।

वदैको वेदरहितो विषयान्मूर्तिभेदकः ।। १६५ ।।

एका प्रकृतिः सर्वेषां माता त्वं सर्वरूपिणी ।।

स्वयंभूरसि वाणी त्व लक्ष्मीर्नारायणोरसि ।। १६६ ।।

मम वक्षसि दुर्गा त्वं निबोधाध्यात्मकं सति ।।

शिवस्य वचनं श्रुत्वा तमुवाच सुरेश्वरी ।। १६७ ।।

।। पार्वत्युवाच ।। ।।

दीनबंधो कृपासिंधो तव मामकृपा कथम्।।

सुचिरं तपसा लब्धो नाथस्त्वं जगतां मया ।। १६८ ।।

मादृशीं किंकरी नाथ न परित्यक्तुमर्हसि ।।

अयोग्यमीदृशं वाक्यं मा मा वद महेश्वर ।। १६९ ।।

तव वाक्यं महादेव करिष्याम्येव पालनम् ।।

देहांतरे जन्म लब्ध्वा भजिष्यामि हरिं हर ।। 4.6.१७० ।।

इत्येवं वचनं श्रुत्वा विरराम महेश्वरः ।।

उच्चैर्जहासाभयदः पार्वत्यै चाभयं ददौ ।। १७१ ।।

तत्प्रतिज्ञापालनाय पार्वती जांबवद्गृहे ।।

लभिष्यति जनुर्धातर्नाम्ना जांबवती सती ।। १७२ ।।

।। ब्रह्मोवाच ।। ।।

भूमौ कतिविधे भूपे संस्थिते पार्वती कथम् ।।

ललाभ भारते जन्म निंदिते भाल्लुके गृहे ।।१७३।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

रामावतारे त्रेतायां देवांशाश्च ययुर्महीम् ।।

हिमालयांशो भल्लूको जांबवान्नाम किंकरः ।। १७४ ।।

रामस्य वरदानेन चिरंजीवी श्रिया युतः ।।

कोटिसिंहबलाधानं विधत्ते च महाबलः ।। १७५ ।।

पितुरंशगृहे दुर्गा जगामांशेन भूतलम् ।।

पूर्वं पूर्वस्य वृत्तांतं कथितं शृणु मन्मुखात् ।। १७५ ।।

सर्वेषां च सुराणां वै वंशा गच्छंतु भूतलम् ।।

नृपपुत्रा मत्सहाया भविष्यंति रणे विधे ।। १७७ ।।

कमलाकलया सर्वा भवंतु नृपकन्यकाः ।।

मन्महिष्यो भविष्यंति सहस्राणां च षोडश ।। १७८ ।।

धर्मोऽयमंशरूपेण पांडुपुत्रो युधिष्ठिरः ।।

वायोरंशाद्भीमसेनः स वज्री ह्यर्जुनः स्वयम् ।। १७९ ।।

नकुलः सहदेवश्च स्वर्वैद्यांशसमुद्भवौ ।

सृर्यांशः कर्णवीरश्च विदुरः स यमः स्वयम् ।। 4.6.१८० ।।

दुर्योधनः कलेरंशः समुद्रांशश्च शंतनुः ।।

अश्वत्थामा शंकरांशो द्रोणो वह्न्यंशसंभवः ।। १८१ ।।

हुताशनांशो भगवान्धृष्टद्युम्नो महाबलः ।।

चंद्रांशोऽप्यभिमन्युश्च भीष्मश्चैव वसूद्भवः ।। १८२ ।।

वसुदेवः कश्यपांशोऽप्यदित्यंशा च देवकी ।।

वस्वंशो नंदगोपश्च यशोदा वसुका मिनी ।। १८३ ।।

द्रौपदी कमलांशा च यज्ञकुंडसमुद्भवा ।।

सुभद्रा शतरूपांशा देवकीगर्भसंभवा ।।१८४।।

देवा गच्छंतु पृथिवीमंशेन भारहारकाः ।।

कलया देवपत्न्यश्च गच्छंतु पृथिवीतलम् ।। १८५ ।।

इत्येवमुक्त्वा भगवान्विरराम च नारद ।।

सर्वं विवरणं श्रुत्वा तत्रोवास प्रजापतिः ।।१८६।।

कृष्णस्य वामे वाग्देवी दक्षिणे कमलालया ।।

पुरतो देवताः सर्वाः पार्वती चापि नारद ।। १८७ ।।

गोप्यो गोपाश्च परितो राधा वक्षःस्थलस्थिता ।।

एतस्मिन्नंतरे सा च तमुवाच व्रजेश्वरी ।।१८८।।

।। राधिकोवाच ।।

शृणु नाथ प्रवक्ष्यामि किंकरीवचनं प्रभो ।।

प्राणा दहंति सततमांदोलयति मे मनः ।। १८९ ।।

चक्षुर्निमीलनं कर्तुमशक्ता तव दर्शने ।।

त्वया विना कथं नाथ यास्यामि धरणीतलम् ।। 4.6.१९० ।।

कियत्कालांतरेणैव मेलनं मे त्वया सह ।।

प्राणेश्वर ब्रूहि सत्यं भविष्यत्येव गोकुले ।। १९१ ।।

निमेषं च युगशतं भविता मे त्वया विना ।।

कं द्रक्ष्यामि क्व यास्यामि को वा मां पालयिष्यति ।। १९२ ।।

मातरं पितरं बंधुं भ्रातरं भगिनीं सुतम् ।।

त्वया विनाऽहं प्राणेश चिंतयामि न कश्चन ।। १९३ ।।

करोषि मायया छन्ना मां चेन्मायेश भूतले ।।

विस्मृतां विभवं दत्त्वा मे सत्यं शपथं कुरु ।। १९४ ।।

अनुक्षणं मम मनोमधुपो मधुसूदन ।।

करोतु भ्रमणं नित्यं समाध्वीके पदांबुजे ।। १९५ ।।

यत्रयत्र च यस्यां वा योनौ जन्म भवत्विदम् ।।

त्वं स्वस्य स्मरणं दास्यं मह्यं दास्यसि वांछितम् ।। १९६ ।।

कृष्णस्त्वं राधिकाऽहं च प्रेमसौभाग्यमावयोः ।।

न विस्मरामि भूमौ च देहि मह्यं वरं परम् ।। १९७ ।।

यथा तन्वा सह प्राणाः शरीरं छायया सह ।।

तथाऽऽवयोर्जन्म यातु देहि मह्यं वरं विभो ।। १९८ ।।

चक्षुर्निमेषविच्छेदो भविता नावयोर्भुवि ।।

तत्रागत्यापि कुत्रापि देहि मह्यं वरं प्रभो ।। १९९ ।।

मम प्राणैस्तव तनुः केन वा करुणा हरे ।।

आत्मना मुरलीपादौ मनसा वा विनिर्मितौ ।। 4.6.२०० ।।

स्त्रियः कतिविधाः संति पुरुषा वा पुरुष्टुत ।।

नास्ति कुत्रापि कांता वा कांत्या शक्त्या च मादृशी ।। २०१ ।।

तव देहार्धभागेन केन वाऽहं विनिर्मिता ।।

अयमेवावयोर्भेदो नास्त्यतस्त्वयि मे मनः ।। २०२ ।।

ममात्मा मानसं प्राणास्त्वयि संस्थापिता यथा ।।

तवात्ममानसप्राणा मयि वा संस्थितास्तथा ।।२०३।।

अतो निमेषविरहादात्मनोर्विक्लवं मनः ।।

प्रदग्धं सन्ततं प्राणा दहंति विरहश्रुतौ ।। २०४ ।।

इत्येवमुक्त्वा सा देवी तत्रैव सुरसंसदि।।

भूयोभूयो रुरोदोच्चैर्धृत्वा तच्चरणांबुजम् ।। २०५।।

क्रोडे कृत्वा तु तां कृष्णो मुखं संमृज्य वाससा ।।

बोधयामास विविधं सत्यं तथ्यं हितं वचः ।। २०६ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

आध्यात्मिकं परं योगं शोकच्छेदनकारकम् ।।

शृणु देवि प्रवक्ष्यामि योगींद्राणां च दुर्लभम् ।। २०७ ।।

आधाराधेययोः सर्वं ब्रह्मांडं पश्य सुन्दरि ।।

आधारव्यतिरेकेण नास्त्याधेयस्य संभवः ।। ।। २०८ ।।

फलाधारं च पुष्पं च पुष्पाधारं च पल्लवम् ।।

स्कन्धश्च पल्लवाधारः स्कन्धाधारस्तरुः स्वयम् ।। २०९ ।।

वृक्षाधारो ऽप्यंकुरश्च जीवशक्तिसमन्वितः ।।

अष्टिरेकांकुराधारश्चाष्ट्याधारो वसुन्धरा ।। 4.6.२१० ।।

शेषो वसुन्धराधारः शेषाधारो हि कच्छपः।।

वायुश्च कच्छपाधारो वाय्वाधारोऽहमेव च ।। २११ ।।

ममाधारस्वरूपा त्वं त्वयि तिष्ठामि सांप्रतम् ।।

त्वं च शक्तिसमूहा च मूलप्रकृ तिरीश्वरी ।। २१२ ।।

त्वं शरीरस्वरूपाऽसि त्रिगुणाऽऽधाररूपिणी ।।

तवात्माऽहं निरीहश्च चेष्टावांश्च त्वया सह ।।२१३।।

पुरुषाद्वीर्यमुत्पन्नं वीर्यात्सन्ततिरेव च ।।

तयोराधाररूपा च कामिनी प्रकृतेः कला ।। २१४ ।।

विना देहेन क्वात्मा च क्व शरीरं विनाऽऽत्मना।।

प्राधान्यं च तयोर्देवि विना त्वाऽद्य कुतो भवः ।।२१५।।

न कुत्राप्यावयोर्भेदो राधे संसारबीजयोः ।।

यत्रात्मा तत्र देहं च न भेदो विनयेन किम् ।। २१६ ।।

यथा क्षीरे च धावल्यं दाहिका च हुताशने ।।

भूमौ गन्धो जले शैत्यं तथा त्वयि मयि स्थिते ।। २१७ ।।

धावल्यदुग्धयोरैक्यं दाहिकानलयोर्यथा ।।

भूगन्धजलशैत्यानां नास्ति भेदस्तथाऽऽवयोः ।। २१८ ।।

मया विना त्वं निर्जीवा चादृश्योऽहं त्वया विना ।।

त्वया विना भवं कर्तुं नालं सुन्दरि निश्चितम् ।। २१९ ।।

विना मृदा घटं कर्तुं यथा नालं कुलालकः ।।

विना स्वर्णं स्वर्णकारोऽलंकारं कर्तुमक्षमः ।। 4.6.२२० ।।

स्वयमात्मा यथा नित्यस्तथा त्वं प्रकृतिः स्वयम् ।।

सर्वशक्तिसमायुक्ता सर्वाधारा सनातनी ।। २२१ ।।

मम प्राणसमा लक्ष्मीवाणी च सर्वमंगला ।।

ब्रह्मेशानन्तध र्माश्च त्वं मे प्राणाधिका प्रिया ।। २२२ ।।

समीपस्था इमे सर्वे सुरा देव्यश्च राधिके ।।

एभ्योऽप्यधिका नो चेत्कथं वक्षः स्थलस्थिता ।। २२३ ।।

त्यजाश्रुमोक्षणं राधे भ्रांतिं च निष्फलां सति ।।

विहाय शंकां निःशंकं वृषभानुगृहं व्रज ।। २२४ ।।

कलावत्याश्च जठरे मासानां नव सुन्दरि ।।

वायुना पूरयित्वा च गर्भं रोधय मायया ।। २२५।।

दशमे समनुप्राप्ते त्वमाविर्भव भूतले ।।

स्वात्मरूपं परित्यज्य शिशुरूपं विधाय च ।। २२६ ।।

वायुनिःसारणे काले कलावत्याः समीपतः ।।

भूमौ विवसनीभूय पतित्वा रोदिषि ध्रुवम् ।।२२७।।

अयोनिसंभवा त्वं च भविता गोकुले सति ।।

अयोनिसंभवोऽहं च नावयोर्गर्भसंस्थितिः ।। २२८ ।।

भूमिसंस्पृष्टमात्रं मां गोकुले प्रापयिष्यति ।।

तव हेतोर्गमिष्यामि कृत्वा कंसभयं छलम् ।। २२९ ।।

यशोदामंदिरे मां च सानन्दं नन्दनंदनम् ।।

नित्यं द्रक्ष्यसि कल्याणि ममाश्लेषणपूर्वकम् ।। 4.6.२३० ।।

स्मृतिस्ते भविता काले वरेण मम राधिके ।।

स्वच्छन्दं विहरिष्यामि नित्यं वृन्दावने वने ।। २३१ ।।

त्रिःसप्तशतकोटीभिर्गोपीभिर्गोकुलं व्रज ।।

त्रयस्त्रिंशद्वयस्याभिः सुशीलादिभिरेव च ।। २३२ ।।

संस्थाप्य संख्यारहिता गोपीर्गोकुल एव च ।।

ता आश्वास्य प्रबोधैश्च मितया च सुधागिरा ।।२३३।।

अहं गोपाल सुहृदः संस्थाप्यात्रैव राधिके ।।

वसुदेवाश्रमं पश्चाद्यास्यामि मथुरां पुरीम् ।। २३४ ।।

व्रजे व्रजन्तु क्रीडार्थं मम संगे प्रियात्प्रियाः।।

बल्लवानां गृहे जन्म लभन्तां गोपकोटयः ।। २३५ ।।

इत्येवमुक्त्वा श्रीकृष्णो विरराम च नारद ।।

ऊषुर्देवाश्च देव्यश्च गोपा गोप्यश्च तत्र वै ।। २३६ ।।

ब्रह्मेशशेषधर्माश्च श्रीकृष्णं तं परात्परम् ।।

शिवापद्मासरस्वत्यस्तुष्टुवुः परया मुदा ।। २३७ ।।

भक्त्या गोपाश्च गोप्यश्च विरहज्वरकातराः ।।

तत्र संस्तूय श्रीकृष्णं प्रणेमुः प्रेमविह्वलाः ।। २३८

प्राणाधिकं प्रियं कांतं राधापूर्णमनोरथम् ।।

परितुष्टोऽभवद्भक्त्याविरहज्वरकातराम् ।। २३९ ।।

साश्रुपूर्णातिदीनां च दृष्ट्वा राधां भयाकुलाम् ।।

प्रबोधवचनं श्रुत्यमुवाच तां हरिः स्वयम् ।। 4.6.२४० ।।

।। श्रीकृष्ण उवाच ।।

प्राणाधिके महादेवि स्थिरा भव भयं त्यज ।।

यथा त्वं च तथाऽहं च का चिंता ते मयि स्थिते ।। २४१ ।।

किं तु ते कथयिष्यामि किंचिदेवास्त्यमंगलम् ।।

वर्षाणां शतकं पूर्णं त्वद्विच्छेदो मया सह ।। २४२ ।।

श्रीदामशापजन्येन कर्मभोगेन सुन्दरि ।।

भविष्यत्येव मम च मथुरागमनं ततः ।। २४३ ।।

तत्र भारावतरणं पित्रोर्बंधनमोचनम् ।।

मालाकारतंतुवायकुब्जिकानां च मोक्षणम् ।। २४४ ।।

घातयित्वा च यवनं मुचुकुन्दस्य मोक्षणम् ।।

द्वारकायाश्च निर्माणं राजसूयस्य दर्शनम् ।। २४५ ।।

उद्वाहं राजकन्यानां सहस्राणां च षोडश ।।

दशाधिकशतस्यापि शत्रूणां दमनं तथा ।। २४६ ।।

मित्रोपकरणं चैव वाराणस्याश्च दाहनम् ।।

हरस्य जृंभणं तत्र बाणस्य भुजकृंतनम् ।। २४७ ।।

पारिजातस्य हरणं यद्यत्कर्माणि तानि च ।।

गमनं तीर्थयात्रायां मुनिसंघप्रदर्शनम् ।। २४८ ।।

संभाषणं च बंधूनां यज्ञसंपादनं पितुः ।।

शुभक्षणे पुनस्तत्र त्वया सार्द्धं प्रदर्शनम् ।।

करिष्यामि च तत्रैव गोपिकानां च दर्शनम् ।। २४९ ।।

तुभ्यमाध्यात्मिकं दत्त्वा पुनः सत्यं त्वया सह ।।

दिवानिशमविच्छेदो मया सार्द्धमतः परम् ।। 4.6.२५० ।।

भविष्यति त्वया सार्द्धं पुनरागमनं व्रजे ।।

कांते विच्छेदसमये वर्षाणां शतके सति ।। २५१ ।।

नित्यं संमीलन स्वप्ने भविष्यति त्वया सह ।।

मम नारायणांशो यस्तस्य यानं च द्वारकाम् ।। २९२ ।।

शतवर्षांतरे साध्यमेतदेव सुनिश्चितम् ।।

भविष्यति पुनस्तत्र वने रासस्त्वया सह ।। २५३ ।।

पुनः पित्रोश्च गोपीनां शोकसंमार्जनं परम् ।।

कृत्वा भारावतरणं पुनरागमनं मम ।। २५४ ।।

त्वया सहापि गोलोकं गोपैर्गोपीभिरेव च ।।

मम नारायणांशस्य वाण्या च पद्मया सह ।। २५५ ।।

वैकुंठगमनं राधे नित्यस्य परमात्मनः ।।

श्वेतद्वीपं धर्मगेहमंशानां च भविष्यति ।। २५६ ।।

देवानां चैव देवीनामंशा यास्यंति स्वक्षयम् ।।

पुनः संस्थितिरत्रैव गोलोके मे त्वया सह ।। २५७ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं भविष्यं च शुभाशुभम् ।।

मया निरूपितं यत्तत्कांते केन निवार्यते ।। २५८ ।।

इत्येवमुक्त्वा श्रीकृष्णः कृत्वा राधां स्ववक्षसि ।।

तस्थौ तस्थुः सुराः सर्वे सुरपत्न्यश्च विस्मिताः ।। २५९ ।।

उवाच श्रीहरिर्देवान्देवीं च समयोचितम् ।।

देवा गच्छत कार्यार्थं स्वालयं विषयोचितम् ।। 4.6.२६० ।।

गच्छ पार्वति कैलासं सुताभ्यां स्वामि ना सह ।।

मया नियोजितं कर्म सर्वं काले भविष्यति ।। २६१ ।।

भविता कलया जन्म सर्वेषां च व्रजेश्वरि ।।

क्षुद्राणां चैव महतां देवं लंबोदरं विना ।। २६२ ।।

प्रणम्य श्रीहरिं देवाः स्वालयं प्रययुर्मुदा ।।

लक्ष्मीं सरस्वतीं भक्त्या प्रणम्य पुरुषोत्तमम् ।। २६३ ।।

हरिणा योजितं कर्म कर्तुं व्यग्रा महीं ययुः ।।

भर्त्रा निरूपितं स्थानं देवानामपि दुर्लभम् ।। २६४ ।।

उवाच राधिकां कृष्णो वृषभानुगृहं व्रज ।।

गोपगोपीसमूहैश्च सह पूर्वनिरूपितैः ।। २६५ ।।

अहं यास्यामि मथुरां वसुदेवालयं प्रिये ।।

पश्चात्कंसभय व्याजाद्गोकुलं तव सन्निधिम् ।। २६६ ।।

राधा प्रणम्य श्रीकृष्णं रक्तपंकजलोचना ।।

भृशं रुरोद पुरतः प्रेमविच्छेदकातरा ।। २६७ ।।

स्थायंस्थायं क्वचिद्यांती गत्वागत्वा पुनः पुनः ।।

पुनः पुनः समागत्य दर्शंदर्शं हरेर्मुखम् ।। २६८ ।।

पपौ चक्षुश्चकोराभ्यां निमेषरहिता सती ।।

शरत्पार्वणचंद्राभसुधापूर्णं प्रभोर्मुखम् ।। २६९ ।।

ततः प्रदक्षिणीकृत्य सप्तधा परमेश्वरी ।।

प्रणम्य सप्तधा चैव पुनस्तस्थौ हरेः पुरः ।। 4.6.२७० ।।

आजग्मुर्गोपिकानां च त्रिःसप्तशतकोटयः ।।

आजगाम च गोपानां समूहः कोटिसंख्यकः ।। २७१ ।।

गोपानां गोपिकानां च समूहैः सह राधिका ।।

पुनः प्रणम्य तं राधा तत्र तस्थौ च नारद ।। २७२ ।।

त्रयस्त्रिंशद्वयस्याभिर्गोपीभिः सह सुंदरी ।।

गोपानां च समूहैश्च प्रणम्य प्रययौ महीम् ।। २७३ ।।

हरिणा योजितं स्थानं प्रजग्मुर्नंदगोकुलम् ।।

वृषभानुगृहं राधा गोपीगोपगृहं ययौ ।। २७४ ।।

महीं गतायां राधायां गोपीभिः सह गोपकैः ।।

बभूव श्रीहरिः सद्यः पृथिवीं गमनोत्सुकः ।। २७५ ।।

संभाष्य गोपान्गोपीश्च नियोज्य स्वीयकर्मणि ।।

मनोयायी जगन्नाथो जगाम मथुरां हरिः ।। २७६ ।।

पूर्वं यद्यदपत्यं च देवकीवसुदेवयोः ।।

बभूव सद्यस्तत्कंसः पुत्रषट्कं जघान ह ।। २७७ ।।

शेषांशं सप्तमं गर्भं माययाऽऽकृष्य गोकुले ।।

निधाय रोहिणीगर्भे जगाम चाज्ञया हरेः ।।२७८।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखंडे नारायणनारदसंवादे षष्ठोऽध्यायः ।। ६ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

जन्माष्टमीव्रतं ब्रूहि व्रतानां व्रतमुत्तमम् ।।

फलं जयंतीयोगस्य सामान्येनैव सांप्रतम् ।। १ ।।

को वा दोषोऽप्यकरणे भोजनो वा महामुने ।।

उपवासफलं किं वा जयंत्यां च सुसंमतम् ।। २ ।।

व्रतं पूजाविधानं च संयमस्य च सांप्रतम् ।।

उपवासपारणयोः सुविचार्य वद प्रभो ।। ३ ।।

।। नारायण उवाच ।। ।।

कृत्वा हविष्यं सप्तम्यां संयतः पारणे तथा ।।

अरुणोदयवेलायां समुत्थाय परेऽहनि ।। ४ ।।

प्रातःकृत्य संविधाय स्नात्वा संकल्पमाचरेत् ।।

व्रतोपवासयोर्ब्रह्मञ्छ्रीकृष्णप्रीतिहेतुकम् ।। ५ ।।

मन्वादिदिवसे प्राप्ते यत्फलं स्नानपूजनैः ।।

फलं भाद्रपदेऽष्टम्यां भवेत्कोटिगुणं द्विज ।। ६ ।।

तस्यां तिथौ वारिमात्रं पितॄणां यः प्रयच्छति ।।

गयाश्राद्धं कृतं तेन शताब्दं नात्र संशयः ।। ७ ।।

स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा निर्माय सूतिकागृहम् ।।

लोहखंडवह्निजालैर्युक्तं रक्षकसंघकैः।। ।। ८ ।।

तत्र द्रव्यं बहुविधं नाभिच्छेदनकर्तनम् ।।

धात्रीस्वरूपां नारीं च यत्नतः स्थापयेद्बुधः ।। ९ ।।

पूजाद्रव्याणि चारूणि सोपचाराणि षोडश ।।

फलान्यष्टौ च मिष्टानि द्रव्याण्येव हि नारद ।। 4.8.१० ।।

जातीफलं च कंकोलं दाडिमं श्रीफलं तथा ।।

नारिकेरं च जंबीरं कूष्मांडं च सुवाससम् ।। ११ ।।

आसनं वसनं पाद्यं मधुपर्कं तथैव च ।।

अर्घ्यमाचनीयं च स्नानीयं शयनं तथा ।।१२ ।।

गंधं पुष्पं च नैवेद्यं तांबूलमनुलेपनम् ।।

धूपदीपौ भूषणं वै चोपचारांश्च षोडश ।। १३ ।।

पादप्रक्षालनं कृत्वा धृत्वा धौते च वाससी ।।

आचम्य चासने स्थित्वा स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।। १४ ।।

घटस्यारोपणं कृत्वा संपूज्य पंच देवताः ।।

घटे ह्यावाहनं कृत्वा श्रीकृष्णं परमेश्वरम् ।। १५ ।।

वसुदेवं देवकीं च यशोदां नंदमेव च ।।

रोहिणीं बलदेवं च षष्ठीदेवीं वसुंधराम् ।। १६ ।।

रोहिणीं ब्राह्मणीं चैव अष्टमीं स्थानदेवताम् ।।

अश्वत्थाम्ना सह बलिं हनुमंतं विभीषणम् ।। १७ ।।

कृपं परशुरामं च वेदव्यासं मृकंडकम् ।।

सर्वस्यावाहनं कृत्वा ध्यानं कुर्याद्धरेस्तदा ।। १६ ।।

पुष्पकं मस्तके न्यस्य पुनर्ध्यायेद्विचक्षणः ।।

ध्यानं च सामवेदोक्तं शृणु वक्ष्यामि नारद ।। १९ ।।

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं कुमाराय महात्मने ।। 4.8.२० ।।

बालं नीलांबुजाभमतिशयरुचिरं स्मेरवक्त्रांबुजं तं

ब्रह्मेशानंतधर्मैः कतिकतिदिवसैः स्तूयमानं परं यत् ।।

ध्यानासाध्यमृषीन्द्रैर्मुनिगणमनुजैः सिद्धसंघैरसाध्यं

योगींद्राणामचिंत्यमतिशयमतुलं साक्षिरूपं भजेऽहम् ।। २१ ।।

ध्यात्वा पुष्पं च दत्त्वा च तत्सर्वं च निवेदयेत् ।।

एवं व्रती व्रतं कुर्याच्छृणु मंत्रक्रमं मुने ।। २२ ।।

आसनं सर्वशोभाढ्यं सद्रत्नमणिनिर्मितम्।।

विचित्रं च विचित्रेण गृह्यतां शोभनं हरे ।। २३ ।।

वसनं वह्निशौचं च निर्मितं विश्वकर्मणा ।।

प्रतप्तस्वर्णखचितं चित्रितं गृह्यतां हरे ।। २४ ।।

पादप्रक्षालनार्थं च स्वर्णपात्रस्थितं जलम् ।।

पवित्रं निर्मलं चारु पाद्यं च गृह्यतां हरे ।। २५ ।।

मधुसर्पिर्दधिक्षीरं शर्करासंयुतं परम् ।।

स्वर्णपात्रस्थितं देयं स्नानार्थं गृह्यतां हरे ।। २६ ।।

दूर्वाक्षतं शुक्लपुष्पं स्वच्छतोयसमन्वितम् ।।

चंदनागुरुकस्तूरीसहितं गृह्यतां हरे ।। २७ ।।

सुस्वादु स्वच्छतोयं च वासितं गंधवस्तुना ।।

शुद्धमाचमनीयं च गृह्यतां परमेश्वर ।। २८ ।।

गंधद्रव्यसमायुक्तं विष्णो तैलं सुवासितम् ।।

आमलक्या द्रवं चैव स्नानीयं गृह्यतां हरे ।। २९ ।।

सद्रत्नमणिसारेण रचितां सुमनोहराम् ।।

छादितां सूक्ष्मवस्त्रेण शय्यां च गृह्यतां हरे ।। 4.8.३० ।।

चूर्णं च वृक्षभेदानां मूलानां द्रवसंयुतम् ।।

कस्तूरीद्रवसंयुक्तं गन्धं च गृह्यतां हरे ।। ३१ ।।

पुष्पं सुगंधियुक्तं च संयुक्तं कुंकुमेन च ।।

सुप्रियं सर्वदेवानां सांप्रतं गृह्यतां हरे ।। ३२ ।।

गृह्यतां स्वस्तिकोक्तं च मिष्टद्रव्यसमन्वितम् ।।

सुपक्वफलसंयुक्तं नैवेद्यं गृह्यतां हरे ।। ३३ ।।

लड्डुकं मोदकं चैव सर्पिः क्षीरं गुडं मधु ।।

नवोद्धृतं दधि तक्रं नैवेद्यं गृह्यतां हरे ।। ३४ ।।

शीतलं शर्करायुक्तं क्षीरस्वादुसुपक्वकम् ।।

तांबूलं भोगसारं च कर्पूरादिसमन्वितम् ।। ३५ ।।

भक्त्या निवेदितमिदं गृह्यतां परमेश्वर ।।

चन्दनागुरु कस्तूरीकुंकुमद्रवसंयुतम् ।। ३६ ।।

अबीरचूर्णं रुचिरं गृह्यतां परमेश्वर ।।

तरुभेदरसोत्कर्षो गंधयुक्तोऽग्निना सह ।। ३७ ।।

सुप्रियः सर्वदेवानां धूपोऽयं गृह्यतां हरे ।।

घोरांधकारनाशैकहेतुरेव शुभावहः ।। ३८ ।।

सुप्रदीपो दीप्तिकरो दीपोऽयं गृह्यतां हरे ।।

पवित्रं निर्मलं तोयं कर्पूरादिसमायुतम् ।। ३९ ।।

जीवनं सर्वबीजानां पानार्थं गृह्यतां हरे ।।

नानापुष्पसमायुक्तं ग्रथितं सूक्ष्मतंतुना ।। 4.8.४० ।।

शरीरभूषणवरं माल्यं च प्रतिगृह्यताम् ।।

दत्त्वा देयानि द्रव्याणि पूजोपयोगितानि च ।। ४१ ।।

व्रतस्थानस्थितं द्रव्यं हरये देयमेव च ।।

फलानि तरुबीजानि स्वादूनि सुंदराणि च ।। ४२ ।।

वंशवृद्धिकराण्येव गृह्यतां परमेश्वर ।।

आवाहितांश्च देवांश्च प्रत्येकं पूजयेद्व्रती ।। ४३ ।।

तान्पूज्य भक्तिभावेन दद्यात्पुष्पांजलित्रयम् ।।

सुनंदनंदकुमुदान्गोपान्गोपीश्च राधिकाम् ।। ४४ ।।

गणेशं कार्त्तिकेयं च ब्रह्माणं च शिवं शिवाम् ।।

लक्ष्मीं सरस्वतीं चैव दिक्पालांश्च ग्रहांस्तथा ।। ४५ ।।

शेषं सुदर्शनं चैव पार्षदप्रवरांस्तथा।।

सम्पूज्य सर्वदेवांश्च प्रणम्य दंडवद्भुवि ।।

ब्राह्मणेभ्यश्च नैवेद्यं दत्त्वा दद्याच्च दक्षिणाम् ।। ४६ ।।

कथां च जन्माध्यायोक्तां शृणुयाद्भक्ति भावतः ।।

तदा कुशासने स्थित्वा कुर्याज्जागरणं व्रती ।। ४७ ।।

प्रभाते चाह्निकं कृत्वा संपूज्य श्रीहरिं मुदा ।।

ब्राह्मणान्भोजयित्वा च कारयेद्धरिकीर्तनम् ।। ४८ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

व्रतकालव्यवस्थां च वेदोक्तां सर्वसंमताम् ।।

वेदार्थं च समालोच्य संहितां च पुरातनीम् ।।४९।।

उपवासे जागरणे व्रते किं वा फलं मुने ।।

किं वा पापं तत्र भुक्त्वा वद वेदविदां वर ।।4.8.५० ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।। ।।

अष्टमी कर्क्षसंयुक्ता रात्र्यर्थे यदि दृश्यते ।।

स एव मुख्यकालश्च तत्र जातः स्वयं हरिः ।। ५१ ।।

जयं पुण्यं च कुरुते जयंती तेन संस्मृता ।।

तत्रोपोष्य व्रतं कृत्वा कुर्याज्जागरणं बुधः ।। ५२ ।।

सर्वापवादः कालोऽयं प्रधानः सर्वसंमतः ।।

इति वेदविदां वाणी चेत्युक्ता वेधसा पुरा ।। ५३ ।।

तत्र जागरणं कृत्वा यश्चोपोष्य व्रतं चरेत् ।।

कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।। ५४ ।।

वर्जनीया प्रयत्नेन सप्तमीसहिताष्टमी ।।

सा सर्क्षापि न कर्तव्या सप्तमीसहिताष्टमी ।।

अविद्धायां कऋक्षायां जातो देवकिनंदनः ।। ५५ ।।

वेदवेदांगगुप्तेतिविशिष्टं मंगलक्षणे ।।

व्यतीते रोहिणीऋक्षे व्रती कुर्याच्च पारणाम् ।। ५६ ।।

तिथ्यंते च हरिं स्मृत्वा कृत्वा देवार्चनं व्रती। ।।

पारणं पावनं पुंसां सर्वपापप्रणाशनम् ।। ५७ ।।

उपवासांगभूतं च फलदं सिद्धिकारणम् ।।

सर्वेष्वेवोपवासेषु दिवा पारणमिष्यते ।। ५८ ।।

अन्यथा फलहानिः स्यात्कृते धारणपारणे।।

न रात्रौ पारणं कुर्यादृते वै रोहिणीव्रतात् ।।५९।।

निशायां पारणं कुर्याद्वर्जयित्वा महानिशाम् ।।

पूर्वाह्णे पारणं शस्तं कृत्वा विप्रसुरार्चनम् ।। 4.8.६० ।।

सर्वेषां संमतं कुर्यादृते वै रोहिणी व्रतम् ।।

बुधसोमसमायुक्ता जयंती यदि लभ्यते ।।६१।।

न कुर्याद्गर्भवासं च तत्र कृत्वा व्रतं व्रती ।।

उदये चाष्टमी किंचिन्नवमी सकला यदि ।। ६२ ।।

भवेद्बुधेंदुसंयुक्ता प्राजापत्यर्क्षसंयुता ।।

अपिवर्षशतेनापि लभ्यते वा न लभ्यते ।। ६३ ।।

व्रतं तत्र व्रती कुर्यात्पुंसां कोटिं समुद्धरेत् ।।

नृणां विना व्रतेनापि भक्तानां हीनसंपदाम् ।। ६४ ।।

कृतेनैवोपवासेन प्रीतो भवति माधवः ।।

भक्त्या नानोपचारेण रात्रौ जागरणेन च ।। ६५ ।।

फलं ददाति दैत्यारिर्जयन्तीव्रतसंभवम् ।।

वित्तशाठ्यमकुर्वाणः सम्यक्फलमवाप्नुयात् ।।६६।।

कुर्वाणो वित्तशाठ्यं च लभते सदृशं फलम् ।।

अष्टम्यामथ रोहिण्यां न कुर्यात्पारणं बुधः ।। ६७ ।।

हन्यात्पुराकृतं पुण्यं चोपवासार्जितं फलम् ।।

तिथिरष्टगुणं हंति नक्षत्रं च चतुर्गुणम् ।। ६८ ।।

तस्मात्प्रयत्नतः कुर्यात्तिथिभांते च पारणम् ।।

महानिशायां प्राप्तायां तिथिभांतं यदा भवेत् ।। ६९ ।।

तृतीयेऽह्नि मुनिश्रेष्ठ पारणं कुरुते बुधः ।।

षण्मुहूर्ते व्यतीते तु रात्रावेव महानिशा ।। 4.8.७० ।।

लभते ब्रह्महत्यां च तत्र भुक्त्वा च नारद ।।

गोमांसविण्मूत्रसमं तांबूलं च फलं जलम् ।। ७१ ।।

पुंसामभक्ष्यं शुद्धानामोदनस्य च का कथा ।।

त्रियामां रजनी प्राहुस्त्यक्त्वाद्य च चतुष्टयम् ।। ७२ ।।

नाडीनां तदुभे सन्ध्ये दिवसाद्यंतसंज्ञिते ।।

जन्माष्टम्यां च शुद्धायां कृत्वा जागरणं व्रतम् ।। ७५ ।।

शतजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।।

जन्माष्टम्यां च शुद्धायामुपोष्य केवलं नरः ।। ७४ ।।

अश्वमेधफलं तस्य व्रतं जागरणं विना ।।

यद्बाल्ये यच्च कौमारे यौवने यच्च वार्धके ।। ७५ ।।

सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः ।।

श्रीकृष्णजन्मदिवसे यश्च भुक्तं नराधमः ।। ७६ ।।

स भवेन्मातृगामी च ब्रह्महत्याशतं लभेत् ।।

कोटिजन्मार्जितं पुण्यं तस्य नश्यति निश्चितम् ।। ७७ ।।

अनर्हश्चाशुचिः शश्वद्दैवे पित्र्ये च कर्मणि ।।

अन्ते वसेत्कालसूत्रे यावच्चंद्रदिवाकरौ ।। ७८ ।।

कृमिभिः शूलतुल्यैश्च तीक्ष्णदंष्ट्रैश्च भक्षितः ।।

पापी ततः समुत्थाय भारते जन्म चेल्लभेत् ।। ७९ ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां च कृमिर्भवेत् ।।

गृध्रकोटिसहस्राणि शतजन्मानि सूकरः ।। 4.8.८० ।।

श्वापदः शतजन्मानि सृगालः सप्त जन्म च ।।

सप्तजन्मसु सर्पश्च काकश्च सप्तजन्मसु ।। ८१ ।।

ततो भवेन्नरो मूको गलत्कुष्ठी सदातुरः ।।

ततो भवेत्पशुघ्नश्च व्यालग्राही ततो भवेत् ।। ८२ ।।

तदंते च भवेद्दस्युर्धर्महीनश्च गृध्रकः ।।

ततो भेवत्स रजकस्तैलकारस्ततो भवेत् ।। ८३ ।।

ततो भवेद्देवलको ब्राह्मणश्च सदाऽशुचिः ।।

उपवासासमर्थश्चेदेकं विप्रं च भोजयेत् ।। ८४ ।।

तावद्धनानि वा दद्याद्यद्भुक्तं द्विगुणं भवेत् ।।

सहस्रसंमितां देवीं जपेद्वा प्राणसंयमान् ।। ।। ८५ ।।

कुर्याद्द्वादशसंख्याकान्यथार्थं तद्व्रते नरः ।।

इत्येवं कथितं वत्स श्रुतं यद्धर्मवक्त्रतः ।।

व्रतोपवासपूजानां विधानमकृते च यत् ।। ८६ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीकृष्णजन्मखण्डे कृष्णजन्माष्टमीव्रतपूजोपवासनिरूपणं नामा ष्टमोऽध्यायः ।। ८ ।।

नारद उवाच ।।

संस्थाप्य गोकुले कृष्णं यशोदामंदिरं वसुः ।।

जगाम स्वगृहं नन्दः किं चकार महां प्रभुः ।। १ ।।

किञ्चकार हरिस्तत्र कतिवर्षस्थितिः प्रभोः ।।

बालक्रीडनकं तस्य वर्णय क्रमशो मुने ।। २ ।।

पुरा कृता या प्रतिज्ञा गोलोके राधया सह ।।

तत्कृतं केन विधिना प्रतिज्ञापालनं हरेः ।। ३ ।।

कीदृग्वृन्दावनं नाम मण्डलं किंविधं वद ।।

रासक्रीडां जलक्रीडां संव्यस्य वर्णय प्रभो ।। ४ ।।

नन्दस्तपः किञ्चकार यशोदा चाथ रोहिणी ।।

हरेः पूर्वं च हलिनः कुत्र जन्म बभूव ह ।। ।। ५ ।।

पीयूषखंडमाख्यानमपूर्वं श्रीहरेः स्मृतम् ।।

विशेषतः कविमुखान्नव्यं नूनं पदे पदे ।। ६ ।।

स्वरासमण्डलक्रीडां वर्णय स्वयमेव च ।।

परोक्षवर्णनात्काव्यं प्रशस्तं नव्यवर्णनम् ।।७।।

श्रीकृष्णांशो भवान्साक्षाद्योगींद्राणां गुरोर्गुरुः ।।

यो यस्यांशः स च जनस्तस्यैव सुखतः सुखी ।। ८ ।।

त्वयैव वर्णितौ पादौ विलीनौ तु युवां हरेः ।।

साक्षाद्गोलोकनाथांशस्त्वमेव तत्समो महान् ।। ९ ।।

।। नारायण उवाच ।। ।।

ब्रह्मेशशेषविघ्नेशाः कूर्मो धर्मोऽहमेव च ।।

नरश्च कार्त्तिकेयश्च श्रीकृष्णांशा वयं नव ।।4.9.१०।।

अहो गोलोकनाथस्य महिमा केन वर्ण्यते ।।

यं स्वयं नो विजानीमो न वेदाः किं विपश्चितः ।। ११ ।।

सूकरो वामनः कल्किर्बौद्धः कपिलमीनकौ ।।

एते चांशाः कलाश्चान्ये संत्येव कतिधा मुने ।। १२ ।।

कूर्मो नृसिंहो रामश्च श्वेतद्वीपविराड्विभुः ।।

परिपूर्णतमः कृष्णो वैकुण्ठे गोकुले स्वयम् ।। ।। १३ ।।

वैकुण्ठे कमलाकांतो रूपभेदाच्चतुर्भुजः ।।

गोलोके गोकुले राधाकांतोऽयं द्विभुजः स्वयम् ।। १४ ।।

अस्यैव तेजो नित्यं च चित्ते कुर्वंति योगिनः ।।

भक्ताः पादाम्बुजं तेजः कुतस्तेजस्विनं विना ।। १५ ।।

शृणु विप्र वर्णयामि यशोदानन्दयोस्तपः ।।

रोहिण्याश्च यतो हेतोर्ददृशुस्ते हरेर्मुखम् ।। १६ ।।

वसूनां प्रवरो नन्दो नाम्ना द्रोणस्तपोधनः ।।

तस्य पत्नी धरा साध्वी यशोदा सा तपस्विनी ।।१७।।

रोहिणी सर्पमाता च कद्रूश्च सर्पकारिणी ।।

एतेषां जन्मचरितं निबोध कथयामि ते।। १८ ।।

एकदा च धरा द्रोणौ पर्वते गन्धमादने ।।

पुण्यदे भारते वर्षे गौतमाश्रमसन्निधौ ।। १९ ।।

चक्रतुश्च तपस्तत्र वर्षाणामयुतं मुने ।।

श्रीकृष्णदर्शनार्थं च निर्जने सुप्रभातटे ।। 4.9.२० ।।

न ददर्श हरिं द्रोणो धरा चैव तपस्विनी ।।

कृत्वाग्निकुंडं वैराग्यात्प्रवेष्टुं समुपस्थितौ।।२१।।

तौ मर्तुकामौ दृष्ट्वा च वाग्बभूवाशरीरिणी ।।

द्रक्ष्यथः श्रीहरिं पृथ्व्यां गोकुले पुत्ररूपिणम् ।। २२ ।।

जन्मांतरे वसुश्रेष्ठ दुर्दर्शं योगिनां विभुम्।।

ध्यानासाध्यं च विदुषां ब्रह्मादीनां च वंदितम् ।। २३ ।।

श्रुत्वैवं तद्धराद्रोणौ जग्मतुः स्वालयं सुखात् ।।

लब्ध्वा तु भारते जन्म दृष्टं ताभ्यां हरेर्मुखम् ।। २४ ।।

यशोदानंदयोरेवं कथितं चरितं तव ।।

सुगोप्यं त्रिदशानां च रोहिणीचरितं शृणु ।। २५ ।।

एकदा देवमाता च पुष्पोत्सवदिने सती ।।

विज्ञापनं चरद्वारा चकार कश्यपं मुने ।। २६ ।।

सुस्नाता सुंदरी देवी रत्नालंकार भूषिता ।।

चकार वेषं विविधं ददर्श दर्पणे मुखम् ।। २७ ।।

कस्तूरीबिंदुना सार्द्धं सिंदूरबिंदुसंयुतम् ।।

रत्नकुंडलशोभाढ्यं पत्राभरणभूषितम् ।। २८ ।।

गजमौक्तिकसंयुक्तं नासाग्रं सुमनोहरम् ।।

शरत्पार्वणचंद्रास्यं शरत्पंकजलोचनम् ।। २९ ।।

वक्रभ्रूभंगिना युक्तं विचित्रकज्जलोज्ज्वलम् ।।

पक्वदाडिमबीजाभदंतपंक्तिविराजितम् ।। 4.9.३० ।।

पक्वबिंबाधरौष्ठं च सस्मितं सुंदरं सदा ।।

अतीव कमनीयं च मुनींद्रचित्तमोहनम् ।। ३१ ।।

एवंभूतं मुखं दृष्ट्वा सुंदरी स्वगृहे स्थिता ।।

पश्यंती पतिमार्गं च कामबाणप्रपीडिता ।। ३२ ।।

शुश्राव वार्तामदितिः कश्यपं कद्रुसंयुतम् ।।

रत्नसारसमारंभे तस्या वक्षस्थले स्थितम् ।। ३३ ।।

श्रुत्वा चुकोप साध्वी सा हताशा रतिकातरा ।।

न शशाप पतिं प्रेम्णा शशाप सर्पमातरम् ।। ३४ ।।

न देवालययोग्या सा धर्मिष्ठा धर्मनाशिनी ।।

दूरं गच्छतु स्वर्लोकादात्मयोनिं च मानवीम् ।। ३५ ।।

श्रुत्वैवं सा चरद्वारा शशाप देवमातरम् ।।

सा चैवं मानवीं योनिं यातु मर्त्ये जरायुताम् ।। ३६ ।।

कश्यपो बोधयामास कद्रुं च सर्पमातरम् ।।

काले यास्यसि मर्त्यं च मया सह शुचिस्मिते ।। ३७ ।।

त्यज भीतिं लभ सुखं द्रक्ष्यसि श्रीहरेर्मुखम्।।

एवमुक्त्वा कश्यपश्च जगाम चादितेर्गृहम् ।।३८।।

वांछां पूर्णां च तस्याश्च चकार भगवान्विभुः ।।

ऋतौ तत्र महेंद्रश्च बभूव च सुरर्षभः ।।३९।।

अदितिर्देवकी चैव सर्पमाता च रोहिणी ।।

कश्यपो वसुदेवश्च श्रीकृष्णजनको महान् ।। 4.9.४० ।।

रहस्यं गोपनीयं च सर्वं निगदितं मुने ।।

अधुना बलदेवस्य जन्माख्यानं मुने शृणु ।। ४१ ।।

अनंतस्याप्रमेयस्य सहस्रशिरसः प्रभोः ।।

रोहिणी वसुदेवस्य भार्यारत्नं च प्रेयसी ।। ४२ ।।

जगाम गोकुलं साध्वी वसुदेवाज्ञया मुने ।।

संकर्षणस्य रक्षार्थं कंसभीता पलायिता ।। ४३ ।।

देवक्याः सप्तमं गर्भं माया कृष्णाज्ञया तदा ।।

रोहिण्या जठरे तत्र स्थापयामास गोकुले ।। ४४ ।।

संस्थाप्य च तदा गर्भं कैलासं सा जगाम ह ।।

दिनांतरे कतिपये रोहिणी नंदमंदिरे ।। ४५ ।।

सुषाव पुत्रं कृष्णांशं तप्तरौप्याभमीश्वरम् ।।

ईषद्धास्यं प्रसन्नास्यं ज्वलंतं ब्रह्मतेजसा ।। ४६ ।।

तस्यैव जन्ममात्रेण देवा मुमुदिरे तदा ।।

स्वर्गे दुंदुभयो नेदुरानका मुरजादयः ।। ४७ ।।

जयशब्दं शंखशब्दं चक्रुर्देवा मुदान्विताः ।।

नंदो हृष्टो ब्राह्मणेभ्यो धनं बहुविधं ददौ ।। ४८ ।।

चिच्छेद नाडीं धात्री च स्नापयामास बालकम् ।।

जयशब्दं जगुर्गोप्यः सर्वाभ रणभूषिताः ।। ४९ ।।

परपुत्रोत्सवं नंदश्चकार परमादरात् ।।

तदा यशोदा गोपीभ्यो ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा ।। 4.9.५० ।।

धनानि नानावस्तूनि तैलं सिंदूरमेव च ।।

इत्येवं कथितं वत्स यशोदानंदयोस्तपः ।। ५१ ।।

जन्माख्यानं च हलिनो रोहिणीचरितं तथा ।।

अधुना ते वांछनीयं नंदपुत्रोत्सवं शृणु ।। ५२ ।।

सुखदं मोक्षदं सारं जन्ममृत्युजरापहम् ।।

मंगलं कृष्णचरितं वैष्णवानां च जीवनम् ।। ५३ ।।

सर्वाशुभविनाशं च भक्तिदास्यप्रदं हरेः ।।

श्रीकृष्णं वसुदेवश्च संस्थाप्य नंदमंदिरे ।। ५४ ।।

गृहीत्वा बालिकां हृष्टो जगाम निजमंदिरम् ।।

कथितं चरितं तस्याः श्रुतं संमुखतो मुने ।। ५५ ।।

अधुना गोकुले कृष्णचरितं शृणु मंगलम् ।।

वसुदेवे गृहं याते यशोदा नंद एव च ।। ५६ ।।

मंगले सूतिकागारे जयागारे जयान्विते ।।

ददर्श पुत्रं भूमिस्थं नवीननीरदप्रभम् ।।५७।।

अतीव सुंदरं नग्नं पश्यंतं गृहशेखरम् ।।

शरत्पार्वणचंद्रास्यं नीलेंदीवरलोचनम् ।। ५८ ।।

रुदंतं च हसंतं च् वेणुसंसक्तविग्रहम् ।।

हस्तद्वयं सुविन्यस्तं प्रेमवंतं पदांबुजम् ।। ५९ ।।

दृष्ट्वा नंदः स्त्रिया सार्द्धं हरिं हृष्टो बभूव ह ।।

धात्री तं स्नापयामास शीततोयेन बालकम् ।। 4.9.६० ।।

चिच्छेद नाडीं बालस्य हर्षाद्गोप्यो जयं ददुः ।।

आजग्मुर्गोपिकाः सर्वा बृहच्छ्रोण्यश्चलत्कुचाः ।। ६१ ।।

बालिकाश्च वयस्यश्च विप्रपत्न्याश्च सूतिकाम् ।।

आशिषं युयुजुः सर्वा ददृशुर्बालकं मुदा ।। ६२ ।।

क्रोडे चक्रुः प्रशंसंत्य ऊषुस्तत्र च काश्चन ।।

नंदः सचैलः स्नातश्च धृत्वा धौते च वाससी ।। ६३ ।।

पारंपर्यविधिं तत्र चकार हृष्टमानसः ।।

ब्राह्मणान्भोजयामास कारयामास मंगलम् ।। ६४ ।।

वाद्यानि वादयामास बंदिभ्यश्च ददौ धनम् ।।

ततो नंदश्च सानंदं ब्राह्मणेभ्यो ददौ धनम् ।। ६५ ।।

सद्रत्नानि प्रवालानि हीरकाणि च सादरम् ।।

तिलानां पर्वतान्सप्त सुवर्णशतकं मुने ।। ६६ ।।

रौप्यं धान्याचलं वस्त्रं गोसहस्रं मनोहरम् ।।

दधि दुग्धं शर्करां च नवनीतं घृतं मधु ।। ६७ ।।

मिष्टान्नं सल्लड्डुकौघं स्वादूनि मोदकानि च ।।

भूमिं च सर्वसस्याढ्यां वायुवेगांस्तुरंगमान् ।। ६८ ।।

तांबूलानि च तैलानि दत्त्वा हृष्टो बभूव ह ।।

रक्षितुं सूतिकागारं योजयामास ब्राह्मणान् ।। ६९ ।।

तत्र मंत्रज्ञमनुजान्स्थविरान्गोपिकागणान् ।।

वेदांश्च पाठयामास हरेर्नामैकमंगलम् ।। 4.9.७० ।।

भक्त्या च ब्राह्मणद्वारा पूजयामास देवताः ।।

गोपालिकाश्च वृद्धाश्च रत्नालंकारभूषिताः ।। ७१ ।।

सस्मिता शीघ्रगामिन्य आजग्मुर्नंदमंदिरम् ।।

नानाविधाश्च गणका ज्योतिःशास्त्रविशारदाः।। ७२ ।।

वाक्सिद्धाः पुस्तककरा आजग्मुर्नंदमंदिरम् ।।

सस्मिता विप्रपत्न्यश्च वयस्याः स्थविरा वराः ।। ७३ ।।

बालिका बालकयुता आजग्मुर्नंदमंदिरम् ।।

तेभ्योऽपि प्रददौ रत्नं धनानि विविधानि च।। ७४ ।।

वरवस्त्राणि रौप्याणि गोसहस्राणि सादरम् ।।

नंदस्तेभ्यो नमस्कृत्य चकार विनयं मुदा ।। ७५ ।।

आशिषं युयुजुः सर्वे ददृशुर्बालकं परम् ।।

एवं संभृतसंभारो बभूव व्रजपुंगवः ।।७६।।

गणकैः कारयामास यद्भविष्यं शुभाशुभम् ।।

एवं ववर्ध बालश्च शुक्लपक्षे यथा शशी ।। ७७ ।।

नंदालये हली चैव भुक्त मातुः पयोधरम् ।।

तदा च रोहिणी हृष्टा तत्र पुत्रोत्सवे मुदा ।।७८।।

तैलसिंदूरतांबूलं धनं ताभ्यो ददौ मुने ।।

दत्त्वाशिषश्च शिरसि ताश्च ते स्वालयं ययुः ।। ७९ ।।

यशोदारोहिणीनंदास्तस्थुर्गेहे मुदान्विताः ।। 4.9.८० ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृ ष्णजन्मखंडे नारायणनारदसंवादे नंदपुत्रोत्सवो नाम नवमोऽध्यायः ।। ९ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।। ।।

अथ कंसः सभामध्ये स्वर्णसिंहासनस्थितः ।।

शुश्राव वाचं गगने सूनृतामशरीरिणीम् ।। १ ।।

किं करोषि महामूढ चिंतां स्वश्रेयसः कुरु ।।

जातः कालो धरण्यां ते तिष्ठोपाये नराधिप ।। २ ।।

नंदाय तनयं दत्त्वा वसुदेवस्तवांतकम् ।।

कन्यामादाय तुभ्यं च दत्त्वा संमायया स्थितः।।३।।

मायांशा कन्यकेयं च वासुदेवः स्वयं हरिः ।।

तव हंता गोकुले च वर्द्धते नंदमंदिरे ।। ४ ।।

देवक्याः सप्तमो गर्भो वर्द्धते नंदमंदिरे ।।

देवक्याः सप्तमो गर्भो न सुस्रावामृतं सुतम् ।। ९ ।।

स्थापयामास मायो तं रोहिणीजठरे किल ।।

तत्र जातश्च शेषांशो बलदेवो महाबलः ।। ६ ।।

गोकुले तौ च वर्धेते कालौ ते नंदमंदिरे ।।

श्रुत्वेति वचनं राजा बभूवानम्रकंधरः ।। ७ ।।

चिंतामवाप सहसा तत्याजाहारमुन्मनाः ।।

पूतनां च समानीय प्राणेभ्यः प्रेयसीं सतीम् ।। ८ ।।

उवाच भगिनीं राजा सभामध्ये च नीतिवित् ।।

।।कंस उवाच ।। ।।

पूतने गोकुलं गच्छ कार्यार्थं नंदमंदिरम् ।। ९ ।।

विषाक्तं च स्तनं कृत्वा शिशवे देहि सत्वरम् ।।

त्वं मनोयायिनी वत्से मायाशास्त्रविशारदा ।। 4.10.१० ।।

मायामानुषरूपं च विधाय व्रज योगिनि ।।

दुर्वाससो महामंत्रं प्राप्य सर्वत्रगामिनी ।। ११ ।।

सर्वरूपं विधातुं त्वं शक्तासि सुप्रतिष्ठिते ।।

इत्युक्त्वा तां महाराजस्तस्थौ संसदि नारद ।। १२ ।।

जगाम पूतना कंसं प्रणम्य कामचारिणी ।।

तप्तकांचनवर्णाभा नानालंकारभूषिता ।। १३ ।।

बिभ्रती कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम् ।।

कस्तूरीबिंदुना युक्तं सिंदूरं दधती मुदा ।। ।। १४ ।।

मंजीररशनाभ्यां च कलशब्दं प्रकुर्वती ।।

संप्राप्य गोष्ठं दुर्दर्शं नंदालयमनोहरम् ।। १५ ।।

परिखाभिर्गभीराभिर्दुर्लंघ्याभिश्च वेष्टितम् ।।

रचितं प्रस्तरैर्दिव्यैर्निर्मितं विश्वकर्मणा ।। १६ ।।

इंद्रनीलैर्मरकतैः पद्मरागैश्च भूषितम् ।।

सुवर्णकलशैर्दिव्यैश्चित्रितैः शेखरोज्ज्वलैः ।। १७ ।।

प्राकारैर्गगनस्पर्शैश्चतुर्द्वारसमन्वितैः ।।

युक्तं लोहकपाटैश्च द्वारपालसमन्वितैः ।। १८ ।।

वेष्टितं सुन्दरं रम्यं सुन्दरीगणवेष्टितम् ।।

मुक्तामाणिक्यपरशैः पूर्णरत्नादिभिर्धनैः ।। १९ ।।

स्वर्णपात्रवटाकीर्णं गवां कोटिभिरन्वितम्।।

भरणीयैः किंकरैश्च गोपलक्षैः समन्वितम् ।। 4.10.२० ।।

दासीनां च सहस्रैश्च कर्मव्यग्रैः समन्वितम् ।।

प्रविवेशाश्रमं साध्वी सस्मिता सुमनोहरा । ।। २१ ।।

दृष्ट्वा तां प्रविशंतीं च गोप्यो दृष्ट्वानुमेनिरे ।।

किं वा पद्मालया दुर्गा कृष्णं द्रष्टुं समागता ।। २२ ।।

प्रणेमुर्गोपिका गोपाः पप्रच्छुः कुशलं च ताम् ।।

ददौ सिंहासनं पाद्यं वासयामास तत्र वै ।। २३ ।।

पप्रच्छ कुशलं सा च गोपानां बालकस्य च ।।

उवास सस्मिता साध्वी पाद्यं जग्राह सादरम् ।। २४ ।।

तामूचुर्गोपिकाः सर्वाः का त्वमीश्वरि सांप्रतम् ।।

वासस्ते कुत्र किं नाम किं वात्र कर्म नो वद ।। २५ ।।

तासां च वचनं श्रुत्वा साप्युवाच मनोहरम् ।।

मथुरावसिनी गोपी सांप्रतं विप्रकामिनी ।। २६ ।।

श्रुतं वाचिकवक्त्रेण तत्त्वं मंगलसूचकम् ।।

बभूव स्थविरे काले नंदपुत्रो महानिति ।। २७ ।।

श्रुत्वागताहं तं द्रष्टुमाशिषं कर्तुमीप्सिताम् ।। ।

पुत्रमानय तं दृष्ट्वा यामि कृत्वा तमाशिषम् ।। २८ ।।

ब्राह्मणीवचनं श्रुत्वा यशोदा हृष्टमानसा ।।

प्रणमय्य सुतं क्रोडे ददौ ब्राह्मणयोषितः ।। २९ ।।

कृत्वा क्रोडे तु तं साध्वी चुचुंब च पुनः पुनः ।।

स्तनं ददौ सुखासीना हरिं पुण्यवती सती ।। ।। 4.10.३० ।।

अहोद्भुतोऽयं बालस्त सुन्दरो गोपसुन्दरि ।।

गुणैर्नारायणसमो बालोयमित्युवाच ह ।। ३१ ।।

कृष्णो विषस्तनं पीत्वा जहास वक्षसि स्थितः ।।

तस्याः प्राणैः सह पपौ विषक्षीरं सुधामिव ।। ३२ ।।

तत्याज बालकं साध्वी प्राणांस्त्यक्त्वा पपात ह ।।

विकृताकारवदना चोत्तानवदना मुने ।। ३३ ।।

स्थूलदेहं परित्यज्य सृक्ष्मदेहं विवेश सा ।।

आरुरोह रथं शीघ्रं रत्नसारविनिर्मितम् ।। ३४ ।।

पार्षदप्रवरैर्दिव्यैर्वेष्टितं सुमनोहरैः ।।

श्वेतचामरलक्षेण शोभितं लक्षदर्पणैः ।। ३५ ।।

वह्निशौचेन वस्त्रेण सूक्ष्मेण भूषितं वरम् ।।

नानाचित्रविचित्रैश्च सद्रत्नकलशैर्युतम् ।। ३६ ।।

सुंदरं शतचक्रं च वलितं रत्नतेजसा ।।

पार्षदास्तां रथे कृत्वा जग्मुर्गोलोकमुत्तमम् ।। ३७ ।।

दृष्ट्वा तमद्भुतं लोका गोपिकाश्चातिविस्मिताः ।।

कंसः श्रुत्वा च तत्सर्वं विस्मितश्च बभूव ह ।। ३८ ।।

यशोदा बालकं नीत्वा क्रोडे कृत्वा स्तनं ददौ ।।

मंगलं कारयामास विप्रद्वारा शिशोर्मुने ।। ३९ ।।

ददाह देहं तस्याश्च नंदः सानंदर्पूवकम् ।।

चंदनागुरुकस्तूरीसमं संप्राप्य सौरभम् ।। 4.10.४० ।।

नारद उवाच ।। ।।

सा वा का राक्षसीरूपा कथं पुण्यवती सती ।।

केन पुण्येन तं दृष्ट्वा जगाम कृष्णमंदिरम् ।। ४१ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।। ।।

बलियज्ञे वामनस्य दृष्ट्वा रूपं मनोहरम्।।

बलिकन्या रत्नमाला पुत्रस्नेहं चकार तम् ।। ४२ ।।

मनसा मानसं चक्रे पुत्रस्य सदृशो मम ।।

पिबेद्यदि स्तनं कृष्णः करोमि तं च वक्षसि ।। ४३ ।।

हरिस्तन्मानसं ज्ञात्वा पपौ जन्मांतरे स्तनम् ।।

ददौ मातृगतिं तस्यै कामपूरः कृपानिधिः ।। ४४ ।।

दत्त्वा विषस्तनं कृष्णं पूतना राक्षसी मुने ।।

भक्त्या मातृगतिं प्राप कं भजाम विना हरिम् ।। ४५ ।।

इत्येवं कथितं विप्र श्रीकृष्ण गुणकीर्तनम् ।।

पदेपदे सुमधुरं प्रवरं कथयामि ते।।४६।।

इति श्रीब्र० म० पु० श्रीकृ०ना०स० पूतनामोक्षो नाम दशमोऽध्यायः।।१०।।

।। श्रीनारायण उवाच ।।

एकदा गोकुले साध्वी यशोदा नंदगेहिनी ।।

गृहकर्मणि संसक्ता कृत्वा बालं स्ववक्षसि ।। १ ।।

वात्यारूपं तृणावर्तमागच्छंतं च गोकुलम् ।।

श्रीहरिर्मनसा ज्ञात्वा भारयुक्तो बभूव ह।। २ ।।

भाराक्रांता यशोदा च तत्याज बालकं तदा ।।

शयनं कारयित्वा च जगाम यमुनां मुने ।। ३ ।।

एतस्मिन्नंतरे त वात्यारूपधरोऽसुरः ।।

आदाय तं भ्रामयित्वा गत्वा च शतयोजनम् ।। ४ ।।

बभंज वृक्षशाखाश्च ह्यंधीभूतं च गोकुलम् ।।

चकार सद्यो मायावी पुनस्तत्र पपात ह ।। ५ ।।

असुरोऽपि हरिस्पर्शाज्जगाम हरिमंदिरम् ।।

सुंदरं रथमारुह्य कृत्वा कर्मक्षयं स्वकम् ।। ६ ।।

पांड्यदेशोद्भवो राजा शापाद्दुर्वाससोऽसुरः ।।

श्रीकृष्णचरणस्पर्शाद्गोलोकं स जगाम ह ।। ७ ।।

वात्यारूपे गते गोपा गोप्यश्च भयविह्वलाः ।।

न दृष्ट्वा बालकं तत्र शयानं शयने मुने।। ८ ।।

सर्वे निजघ्नुः स्वं वक्षस्थलं शोकाकुला भयात् ।।

केचिन्मूर्छामवापुश्च रुरुदुश्चापि केचन ।। ९ ।।

अन्वेषणं प्रकुर्वंतो ददृशुर्बालकं व्रजे ।।

धूलिधूसरसर्वांगं पुष्पोद्यानांतरस्थितम् ।। 4.11.१० ।।

बाह्यैकदेशे सरसस्तीरे नीरसमन्विते ।।

पश्यंतं गगनं शश्वद्वदंतं भयकातरम् ।। ११ ।।

गृहीत्वा बालकं नंदः कृत्वा वक्षसि सत्वरम् ।।

दर्शं दर्शं मुखं तस्य रुरोद च शुचाऽन्वितः ।। १२ ।।

यशोदा रोहिणी शीघ्रं दृष्ट्वा बालं रुरोद च ।।

कृत्वा वक्षसि तद्वक्त्रं चुचुंब च मुहुर्मुहुः ।। १३ ।।

मंगलं कारयामास स्नापयामास बालकम् ।।

स्तनं ददौ यशोदा च प्रसन्नवदनेक्षणा ।। १४ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

कथं शशाप दुर्वासाः पांड्यदेशोद्भवं नृपम् ।।

सुविचार्य वद ब्रह्मन्नितिहासं पुरातनम् ।। १५ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।। ।।

पांड्यदेशाधिपो राजा सहस्राक्षः प्रतापवान् ।।

स्त्रीसहस्रं समादाय कामबाणप्रपीडितः ।। १६ ।।

मनोहरे निर्जने च पर्वते गंधमादने ।।

विजहार नदीतीरे पुष्पोद्याने मनोरमे ।। १७ ।।

नानाप्रकारशृगारं विपरीतादिकं नृपः ।।

नखदंतक्षतांगं च कामिनीनां चकार सः ।। १८ ।।

कृत्वा मूर्तिसहस्रं च योगींद्रो नृपतीश्वरः ।।

कृत्वा स्थलविहारं च जलक्रीडां चकार ह ।। १९ ।।

नार्यो विवसनाः सर्वा नग्नाश्च नृपयोषितः ।।

विजह्रुश्च पुष्पभद्रानदीतीरे मनोहरे ।। 4.11.२० ।।

एतस्मिन्नंतरे तत्र समायातो महामुनिः ।।

शिष्यलक्षैः परिवृतो गच्छन्वै शंकरं प्रति ।। २१ ।।

दृष्ट्वा मुनिं महामत्तो नोत्तस्थौ न ननाम ह ।।

वाचा हस्तेन राजा च संभाषां न चकार ह ।। २२ ।।

दृष्ट्वा चुकोप नृपतिं शशाप स्फुरिताधरः ।।

असुरो भव पापिष्ठ योगाद्भ्रष्टो भुवं व्रज ।।२३ ।।

भारते लक्षवर्षं च स्थातव्यं ते नराधम ।।

ततो हरिपदस्पर्शाद्गोलोकं यास्यसि ध्रुवम् ।। २४ ।।

स्थानेस्थाने हे महिष्यो जनिं लभत भारते ।।

राजेंद्रगेहे राजेंद्राद्भविष्यथ मनोहराः ।। २५ ।।

इत्युक्त्वा तु मुनींद्रस्तु जगाम शंकरालयम् ।।

हा हा शब्दं विचक्रुश्च शिष्यसंघाः कृपालवः ।। २६ ।।

गते मुनींद्रे राजेंद्रो रुरोद च सरित्तटे ।।

रुरुदू रमणीयाश्च रमण्यो विरहातुराः ।। ।। २७ ।।

हे नाथ रमणश्रेष्ठेत्युच्चार्य च पुनः पुनः ।।

त्वां विना वा क्व यास्यामो वयं त्वं वा क्व यास्यसि।। २८ ।।

वयं नो विहरिष्यामस्त्वया सार्द्धं सुनिर्जने ।।

न करिष्यसि राज्यं त्वं न यास्यामो गृहं वयम् ।। २९ ।।

शरच्चंद्रप्रभामुष्टं न द्रक्ष्यामो मुखं तव ।।

प्रसारिताभ्यां बाहुभ्यां नानयिष्याम इत्यतः ।।4.11.३०।।

इत्युक्त्वा रुरुदुः सर्वाः पुरस्कृत्य नराधिपम् ।।

मूर्छामवापुश्चरणं धृत्वा राज्ञः सरित्तटे ।। ३१ ।।

राजाऽग्निकुण्डमाधाय नारीभिः सह नारद ।।

स्मृत्वा हरिपदांभोजं ज्वलदग्निं विवेश ह ।।३२।।

हाहाकारं सुराः सर्वे विचक्रुर्गगने स्थिताः।।

इत्यूचुर्मुनयश्चैव दैवं च बलवत्तरम्।।३३।।

स च राजा तृणावर्तो जगाम हरिमंदिरम्।।

महिष्यो भारते वर्षे लेभिरे जन्म वाञ्छितम् ।। ३४ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं हरेर्माहात्म्य मुत्तमम् ।।

माक्षणं नृपतेश्चैव मुनींद्रशापहेतुकम् ।। ३५ ।।

इति श्रीब्र० म० श्रीकृष्णज० नारायणनारदसंवादे तृणावर्तवधो नामै कादशोऽध्यायः ।। ११ ।।

श्रीनारायण उवाच ।। ।।

एकदा मंदिरे नन्दपत्नी साऽऽनंदपूर्वकम् ।।

कृत्वा वक्षसि गोविंदं क्षुधितं च स्तनं ददौ ।। १ ।।

एतस्मिन्नंतरे गोप्य आजग्मुर्नंदमंदिरम् ।।

स्थविराश्च वयस्याश्च बालिका बालकान्विताः ।। २ ।।

अतृप्तं बालकं शीघ्रं संन्यस्य शयने सती ।।

प्रणनाम समुत्थाय कर्मण्यौत्थानिके मुदा ।। ३ ।।

तैलसिंदूरतांबूलं ददौ ताभ्यो मुदाऽन्विता।।

मिष्टवस्तूनि वस्त्राणि भूषणानि च गोपिका ।। ४ ।।

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो रुरोद क्षुधितस्तदा ।।

प्रेरयित्वा स चरणं मायेशो मायया विभुः ।।५।।

पपात चरणं तस्य प्रवीणे शकटे मुने ।।

विश्वंभरपदाघातात्तच्च चूर्णं बभूव ह ।। ६ ।।

बभंज शकटं पेतुर्भग्नकाष्ठानि तत्र वै ।।

पपात दधि दुग्धं च नवनीतं घृतं मधु ।।७।।

दृष्ट्वाऽऽश्चर्यं गोपिकाश्च दुद्रुवुर्बालकं भयात्।।

ददृशुर्भग्नशकटमिंधनाभ्यंतरे शिशुम्।।८।।

भग्नभांडसमूहं च पतितं बहुगोरसम् ।।

प्रेरयित्वा तु काष्ठानि जग्राह बालकं भिया ।। ९ ।।

मायारक्षितसर्वांगं रुदितं क्षुधितं क्षुधा।।

स्तनं ददौ यशोदा तं रुरोद च भृशं शुचा ।। 4.12.१० ।।

पप्रच्छुर्बालकान्गोपा बभंज शकटं कथम् ।।

किंचिद्धेतुं न पश्यामः सहसेति किमद्भुतम् ।। ११ ।।

इत्यूचुर्बालकाः सर्वे गोपाः शृणुत मद्वचः ।।

श्रीकृष्णस्य पदाघाताद्बभंज शकटं ध्रुवम् ।।१२।।

श्रुत्वा तद्वचनं गोपा गोप्यश्च जहसुर्मुदा ।।

न हि जग्मुः प्रतीतिं च मिथ्येत्यूचुर्व्रजे प्रजाः ।। १३ ।।

शिशोः स्वस्त्ययनं कार्यं चक्रुर्ब्राह्मणपुंगवाः ।।

हस्तं दत्त्वा शिशोर्गात्रे पपाठ कवचं द्विजः ।। १४ ।।

वदामि तत्ते विप्रेन्द्र कवचं सर्वरक्षणम् ।।

यद्दत्तं मायया पूर्वं ब्रह्मणे नाभिपंकजे ।।१५।।

निद्रिते जगतीनाथे जले च जलशायिनि ।।

भीताय स्तुतिकर्त्रे च मधुकैटभयोर्भयात् ।। १६ ।।

योगनिद्रोवाच ।।

दूरीभूतं कुरु भयं भयं किं ते हरौ स्थिते ।।

स्थितायां मयि च ब्रह्मन्सुखी तिष्ठ जगत्पते ।।१७।।

श्रीहरिः पातु ते वक्त्रं मस्तकं मधुसूदनः ।।

श्रीकृष्णश्चक्षुषी पातु नासिकां राधिकापतिः ।। १८ ।।

कर्णयुग्मं च कण्ठं च कपालं पातु माधवः ।।

कपोलं पातु गोविन्दः केशांश्च केशवः स्वयम् ।।१९।।

अधरोष्ठं हृषीकेशो दंतपंक्तिं गदाग्रजः ।।

रासेश्वरश्च रसनां तालुकं वामनो विभुः ।। 4.12.२० ।।

वक्षः पातु मुकुन्दश्च जठरं पातु दैत्यहा ।।

जनार्दनः पातु नाभिं पातु विष्णुश्च मेहनम् ।। २१ ।।

नितंबयुग्मं गुह्यं च पातु ते पुरुषोत्तमः ।।

जानुयुग्मे जानकीशः पातु ते सर्वदा विभुः ।। २२ ।।

हस्तयुग्मं नृसिंहश्च पातु सर्वत्र संकटे ।।

पादयुग्मं वराहश्च पातु ते कमलोद्भवः ।। २३ ।।

ऊर्ध्वं नारायणः पातु ह्यधस्तात्कमलापतिः ।।

पूर्वस्यां पातु गोपालः पातु वह्नौ दशास्यहा ।। २४ ।।

वनमाली पातु याम्यां वैकुंठः पातु नैर्ऋतौ ।।

वारुण्यां वासुदेवश्च सतो रक्षाकरः स्वयम् ।। २५ ।।

पातु ते संततमजो वायव्यां विष्टरश्रवाः ।।

उत्तरे च सदा पातु तेजसा जलजासनः ।। २६ ।।

ऐशान्यामीश्वरः पातु पातु सर्वत्र शत्रुजित् ।।

जले स्थले चांतरिक्षे निद्रायां पातु राघवः ।। २७ ।।

इत्येवं कथितं ब्रह्मन्कवचं परमाद्भुतम् ।।

कृष्णेन कृपया दत्तं स्मृतेनैव पुरा मया ।। २८ ।।

शुंभेन सह संग्रामे निर्लक्ष्ये घोरदारुणे ।।

गगने स्थितया सद्यः प्राप्तिमात्रेण सो जितः ।। २९ ।।

कवचस्य प्रभावेण धरण्यां पतितो मृतः।।

पूर्वं वर्षशतं खे च कृत्वा युद्धं भयावहम् ।। 4.12.३० ।।

मृते शुंभे च गोविन्दः कृपालुर्गगनस्थितः ।।

मालां च कवचं दत्त्वा गोलोकं स जगाम ह ।। ३१ ।।

कल्पांतरस्य वृत्तांतं कृपया कथितं मुने ।।

अभ्यंतरभयं नास्ति कवचस्य प्रभावतः ।। ३२ ।।

कोटिशः कोटिशो नष्टा मया दृष्टाश्च वेधसः ।।

अहं च हरिणा सार्द्धं कल्पेकल्पे स्थिरा सदा ।। ३३ ।।

इत्युक्त्वा कवचं दत्त्वा साऽन्तर्धानं चकार ह ।।

निःशङ्को नाभिकमले तस्थौ स कमलोद्भवः ।। ३४ ।।

सुवर्णगुटिकायां च कृत्वेदं कवचं परम् ।।

कण्ठे वा दक्षिणे बाहौ बध्नीयाद्यः सुधीः सदा ।। ३५ ।।

विषाग्निजलशत्रुभ्यो भयं तस्य न जायते ।।

जले स्थले चांतरिक्षे निद्रायां रक्षतीश्वरः ।। ३६ ।।

संग्रामे वज्रपाते च विपत्तौ प्राणसंकटे ।।

कवचस्मरणादेव सद्यो निःशङ्कतां व्रजेत् ।। ३७ ।।

बद्ध्वेदं कवचं कण्ठे शंकरस्त्रिपुरं पुरा ।।

जघान लीलामात्रेण दुरंतमसुरेश्वरम् ।। ३८ ।।

बद्ध्वेदं कवचं काली रक्तबीजं चखाद सा ।।

सहस्रशीर्षा धृत्वेदं विश्वं धत्ते तिलं यथा ।। ३९ ।।

आवां सनत्कुमारश्च धर्मसाक्षी च कर्मणाम् ।।

कवचस्य प्रभावेण सर्वत्र जयिनो वयम् ।। 4.12.४० ।।

तस्य नन्दशिशोः कण्ठे चकार कवचं द्विजः ।।

आत्मनः कवचं कण्ठे दधार च स्वयं हरिः ।। ४१ ।।

प्रभावः कथितः सर्वः कवचस्य हरेस्तथा ।।

अनन्तस्याच्युतस्यैव प्रभावमतुलं मुने ।। ४२ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे शकटभंजनयोगनिद्रोक्तकवचन्यासो नाम द्वादशोऽध्यायः ।। १२ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।। ।।

अपरं कृष्णमाहात्म्यं शृणु किंचिन्महामुने ।।

विघ्ननिघ्नं पापहरं महापुण्यकरं परम् ।। १ ।।

एकदा नन्दपत्नी च कृत्वा कृष्णं स्ववक्षसि ।।

स्वर्णसिंहासनस्था च क्षुधितं तं स्तनं ददौ ।। २ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विप्रेंद्रैकः समागतः ।।

वृतः शिष्यसमूहैश्च प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा ।। ३ ।।

प्रजपन्परमं ब्रह्म शुद्धस्फटिकमालया ।।

दण्डी छत्री शुक्लवासा दन्तपंक्तिविराजितः ।। ४ ।।

ज्योतिर्ग्रंथो मूर्तिमांश्च वेदवेदांगपारगः ।।

परिबिभ्रज्जटाजालं तप्तकांचनसन्निभम् ।। ५ ।।

शरत्पार्वणचंद्रास्यो गौरांगः पद्मलोचनः ।।

योगीन्द्रो धूर्जटेः शिष्यः शुद्धभक्तो गदाभृतः ।। ६ ।।

व्याख्यामुद्राकरः श्रीमाञ्छिष्यानध्यापयन्मुदा ।।

वेदव्याख्यां कतिविधां प्रकुर्वन्निव लीलया ।। ७ ।।

एकीभूय चतुर्वेदास्तेजसा मूर्तिमानिव।।

साक्षात्सरस्वतीकण्ठः सिद्धांतैकविशारदः ।। ८ ।।

ध्यानैकनिष्ठः श्रीकृष्णपादांभोजे दिवानिशम् ।।

जीवन्मुक्तो हि सिद्धेशः सर्वज्ञः सर्वदर्शनः ।। ९ ।।

तं दृष्ट्वा सा समुत्तस्थौ यशोदा प्रणनाम च ।।

पाद्यं गां मधुपर्कं च स्वर्णसिंहासनं ददौ ।। 4.13.१० ।।

बालकं वंदयामास मुनीन्द्रं सस्मितं मुदा ।।

मुनिश्च मनसा चक्रे प्रणामशतकं हरिम् ।। ११ ।।

आशिषं प्रददौ प्रीत्या वेदमंत्रोपयोगिकम् ।।

प्रणनाम च शिष्यांश्च ते तां युयुजुराशिषम् ।।१२।।

शिष्यान्पाद्यादिकं भक्त्या प्रददौ च पृथक्पृथक् ।।

साशिष्यांघ्री च प्रक्षाल्य समुवास सुखासने।।१३।।

समुद्यता सा प्रष्टुं च पुटाञ्जलियुता सती ।।

स्वक्रोडे बालकं कृत्वा भक्तिनम्रात्मकंधरा ।। १४ ।।

स्वात्मारामं मंगलं च प्रष्टुं यद्यपि न क्षमा ।।

तथाऽपि भवतो नाम शिवं पृच्छामि सांप्रतम् ।। १५ ।।

अबला बुद्धिहीनाया दोषं क्षंतुं सदाऽर्हसि ।।

मूढस्य सततं दोषं क्षमां कुर्वंति साधवः ।।१६।।

अंगिरा वाऽथ वाऽत्रिर्वा मरीचिर्गौतमोऽथ वा ।।

क्रतुः किं वा प्रचेता वा पुलस्त्यः पुलहोऽथवा ।।१७।।

दुर्वासाः कर्दमस्त्वं वा वशिष्ठो गर्ग एव वा ।।

जैगीषव्यो देवलो वा कपिलो वा स्वयं विभुः ।। १८ ।।

सनत्कुमारः सनकः सनन्दो वा सनातनः ।।

वोढुः पंचशिखो वा त्वमासुरिः सौभरिः किमु ।।१९।।

विश्वामित्रोऽथ वाल्माको वामदेवोऽथ कश्यपः।।

संवर्तः किमुतथ्यो वा किं कचो वा बृहस्पतिः ।। 4.13.२० ।।

भृगुः शुक्रश्च च्यवनो नरनारायणोऽथवा ।।

सक्थिनः पराशरो व्यासः शुकदेवोऽथ जैमिनिः ।। २१ ।।

मार्कण्डेयो लोमशश्च कण्वः कात्यायनस्तथा ।।

आस्तीको वा जरत्कारुर्ऋष्यशृंगो विभांडकः ।। २२ ।।

पौलस्त्यस्त्वमगस्त्यो वा शरद्वान्गिरिरेव च ।।

शमीकोऽरिष्टनेमिश्च माण्डव्यः पैल एव च ।। २३ ।।

पाणिनिर्वा कणादो वा शाकल्यः शाकटायनः ।।

अष्टावक्रो भागुरिर्वा सुमन्तुर्वत्स एव वा ।। २४ ।।

जाबालो याज्ञवल्क्यश्च वैशंपायन एव च ।।

यतिर्हंसी पिप्पलादो मैत्रेयः करुषस्तथा ।। २५ ।।

उपमन्युर्गौरमुखोऽरुणिरौर्वोऽथ कक्षिवान् ।।

भरद्वाजो वेदशिरा शंकुकर्णोऽथ शौनकः ।। २६ ।।

एतेषां पुण्यश्लोकानां को भवान्वद मे प्रभो ।।

प्रत्युत्तरार्हा नाहं चेत्तथाऽपि वक्तुमर्हसि ।। २७ ।।

किंकरः किंकरी वाऽपि समर्था प्रभुमीश्वरम् ।।

यो यस्य सेवानियतः स कं पृच्छति तं विना ।। २८ ।।

धन्याऽहं कृतकृत्याहं सफलं जीवितं मम ।।

त्वत्पादाब्जरजःस्पर्शाज्जन्मकोट्यंहसा क्षयः ।। २९ ।।

त्वत्पादोदकसंस्पर्शात्सद्यः पूता वसुंधरा ।।

तवागमनमात्रेण तीर्थीभूतो ममाश्रमः 4.13.३० ।।

येये श्रुताः श्रुतौ ब्रह्मञ्च्छ्रुतिसारा महाजनाः ।।

तेषामेको मया दृष्टः पूर्वपुण्यफलोदयात् ।। ३१ ।।

शिष्या वेदा मूर्तिमंतो ग्रीष्म मध्याह्नभास्कराः ।।

गोकुलं मत्कुलं सद्यः पुनंति पादरेणुना ।। ३२ ।।

आशिषं कर्तुमर्हंति प्रसन्नमनसा शिशुम् ।।

पूर्णस्वस्त्ययनं सद्यो विप्राशीर्वचनं ध्रुवम् ।। ३३ ।।

इत्येवमुक्त्वा नंदस्त्री भक्त्या तस्थौ मुनेः पुरः ।।

नरं प्रस्थापयामास नंदमानयितुं सती ।। ३४ ।।

यशोदावचनं श्रुत्वा जहास मुनिपुंगवः ।।

जहसुः शिष्यसंघाश्च भासयंतो दिशो दश ।। ३५ ।।

हितं तथ्यं नीतियुक्तं महत्पुण्यकरं परम् ।।

तामुवाच मुदा युक्तः शुद्धबुद्धिर्महामुनिः ।। ३६ ।।

श्रीगर्ग उवाच ।। ।।

सुधामयं ते वचनं लौकिकं च कुलोचितम् ।।

यस्य यत्र कुले जन्म स एव तादृशो भवेत् ।। ३७ ।।

सर्वेषां गोपपद्मानां गिरिभानुश्च भास्करः ।।

पत्नी पद्मासमा तस्य नाम्ना पद्मावती सती ।।३८।।

तस्याः कन्या यशोदा त्वं यशोवर्द्धनकारिणी ।।

बल्लवानां च प्रवरो लब्धो नंदश्च वल्लभः ।।३९।।

नंदो यस्त्वं च या भद्रे बालो यो येन वा गतः।।

जानामि निर्जने सर्वं वक्ष्यामि नंदसन्निधिम् ।।4.13.४०।।

गर्गोऽहं यदुवंशानां चिरकालं पुरोहितः ।।

प्रस्थापितोऽहं वसुना नान्यसाध्ये च कर्मणि ।। ४१ ।।

एतस्मिन्नन्तरे नंदः श्रुतमात्रं जगाम ह ।।

ननाम दंडवद्भूमौ मूर्ध्ना तं मुनिपुंगवम् ।। ४२ ।।

शिष्यान्ननाम मूर्ध्ना च ते तं युयुजुराशिषम्।।

समुत्थायासनात्तूर्ण यशोदानंद एव च ।।४३।।

गृहीत्वाऽभ्यंतरं रम्यं जगाम विदुषां वरः ।।

गर्गो नंदो यशोदा च सपुत्रा सा मुदाऽन्विता ।।

वाक्यं गर्गस्तदोवाच निगूढं निर्जने मुने ।। ४४ ।।

श्रीगर्ग उवाच ।।

अयि नंद प्रवक्ष्यामि वचनं ते सुखावहम् ।।

प्रस्थापितोऽहं वसुना येन तच्छ्रूयतामिति ।।४५।।

वसुना सूतिकागारे शिशुः प्रत्यर्पणं कृतः ।।

पुत्रोऽयं वसुदेवस्य ज्येष्ठश्च तस्य च ध्रुवम् ।। ४६ ।।

कन्या ते तेन या नीता मथुरां कंसभीरुणा ।।

अस्यान्नप्राशनायाहं नामानुकरणाय च ।।

गूढेन प्रेषितस्तेन तस्योद्योगं कुरु द्विज।।४७।।

पूर्णब्रह्मस्वरूपोऽयं शिशुस्ते मायया महीम् ।।

आगत्य भारहरणं कर्ता धात्रा च सेवितः ।।

गोलोकनाथो भगवाञ्छ्रीकृष्णो राधिकापतिः ।। ४८ ।।

नारायणो यो वैकुंठे कमलाकांत एव च ।।

श्वेतद्वीपनिवासी यः पिता विष्णुश्च सोऽप्यजः ।। ४९ ।।

कपिलोऽन्ये तदंशाश्च नरनारायणावृषी ।।

सर्वेषां तेजसां राशिर्मूर्तिमानागतः किमु ।। 4.13.५० ।।

तं वसुं दर्शयित्वा च शिशुरूपो बभूव ह ।।

सांप्रतं सूतिकागारादाजगाम तवालयम् ।। ५१ ।।

अयोनिसंभवश्चायमाविर्भूतो महीतले ।।

वायुपूर्णं मातृगर्भे कृत्वा च मायया हरिः ।। ५२ ।।

आविर्भूय वसुं मूर्तिं दर्शयित्वा जगाम ह ।।

युगेयुगे वर्णभेदो नामभेदोऽस्य बल्लव ।।५३ ।।

शुक्लः पीतस्तथा रक्त इदानीं कृष्णतां गतः ।।

शुक्लवर्णः सत्ययुगे सुतीव्रतेजसा वृतः ।। ५४ ।।

त्रेतायां रक्तवर्णोऽयं पीतोऽयं द्वापरे विभुः ।।

कृष्णवर्णः कलौ श्रीमांस्तेजसां राशिरेव च ।।५५।।

परिपूर्णतमं ब्रह्म तेन कृष्ण इति स्मृतः ।।

ब्रह्मणो वाचकः कोऽयमृकारोऽनंतवाचकः ।। ५६ ।।

शिवस्य वाचकः षश्च नकारो धर्मवाचकः ।।

अकारो विष्णुवचनः श्वेतद्वीपनिवासिनः ।। ५७ ।।

नरनारायणार्थस्य विसर्गो वाचकः स्मृतः ।।

सर्वेषां तेजसां राशिः सर्वमूर्तिस्वरूपकः ।। ५८ ।।

सर्वाधारः सर्वबीजस्तेन कृष्ण इति स्मृतः ।।

कर्मनिर्मूलवचनः कृषिर्नो दास्यवाचकः ।। ५९ ।।

अकारो दातृवचनस्तेन कृष्ण इति स्मृतः ।।

कृषिर्निश्चेष्टवचनो नकारो भक्तिवाचकः ।। 4.13.६० ।।

अकारः प्राप्तिवचनस्तेन कृष्ण इति स्मृतः ।।

कृषिर्निर्वाणवचनो नकारो मोक्षवाचकः ।। ।। ६१ ।।

अकारो दातृवचनस्तेन कृष्ण इति स्मृतः ।।

नाम्नां भगवतो नंद कोटीनां स्मरणेन यत् ।। ६२ ।।

तत्फलं लभते नूनं कृष्णेति स्मरणे नरः ।।

यद्विधं स्मरणात्पुण्यं वचनाच्छ्रवणात्तथा ।। ६३ ।।

कोटिजन्मांहसो नाशो भवेद्यत्स्मरणादिकात् ।।

विष्णोर्नाम्नां च सर्वेषां सारात्सारं परात्परम् ।। ६४ ।।

कृष्णेति सुंदरं नाम मंगलं भक्तिदायकम् ।।

ककारोच्चारणाद्भक्तः कैवल्यं मृत्युजन्महम् ।। ६९।।

ऋकाराद्दास्यमतुलं षकाराद्भक्तिमीप्सिताम् ।।

नकारात्सहवासं च तत्समं कालमेव च ।। ६६ ।।

तत्सारूप्यं विसर्गाच्च लभते नात्र संशयः ।।

ककारोच्चारणादेव वेपंते यमकिंकराः ।।६७।।

ऋकारोक्तेर्न तिष्ठंति षकारात्पातकानि च ।।

नकारोच्चारणाद्रोगा अकारान्मृत्युरेव च ।। ६८ ।।

ध्रुवं सर्वे पलायंते नामोच्चारणभीरवः ।।

स्मृत्युक्तिश्रवणोद्योगात्कृष्णनाम्नो व्रजेश्वर ।। ६९ ।।

रथं गृहीत्वा धावंति गोलोकात्कृष्णकिंकराः ।।

पृथिव्या रजसः संख्यां कर्तुं शक्ता विपश्चितः ।। 4.13.७० ।।

नाम्नः प्रभावसंख्यानं संतो वक्तुं न च क्षमाः ।।

पुरा शंकरवक्त्रेण नाम्नोऽस्य महिमा श्रुतः ।।७१ ।।

गुणान्नामप्रभावं च किंचिज्जानाति मद्गुरुः ।।

ब्रह्माऽनंतश्च धर्मश्च सुरर्षिमनुमानवाः ।। ७२ ।।

वेदाः संतो न जानंति महिम्नः षोडशीं कलाम् ।।

इत्येवं कथितो नंद महिमा च सुतस्य च ।।७३।।

यथामति यथाज्ञानं गुरुवक्त्राद्यथा श्रुतम् ।।

कृष्णः पीतांबरः कंसध्वंसी च विष्टरश्रवाः ।। ७४ ।।

देवकीनंदनः श्रीशो यशोदानंदनो हरिः ।।

सनातनोऽच्युतोऽनंतः सर्वेशः सर्वरूपधृक् ।। ७५ ।।

सर्वाधारः सर्वगतिः सर्वकारणकारणम् ।।

राधाबंधू राधिकात्मा राधिकाजीवनं स्वयम् ।। ७६ ।।

राधाप्राणो राधिकेशो राधिकारमणः स्वयम् ।।

राधिकासहचारी च राधामानसपूरणः ।। ७७ ।।।

राधाधनो राधिकांगो राधिकासक्तमानसः ।।

राधिकाचित्तचोरश्च राधाप्राणाधिकः प्रभुः ।। ७८ ।।

परिपूर्णतमं ब्रह्म गोविंदो गरुडध्वजः ।।

नामान्येतानि कृष्णस्य श्रुतानि मन्मुखाद्धृदि ।। ७९ ।।

जन्ममृत्युहराण्येव रक्ष नंद शुभेक्षण ।।

कृतं निरूपणं नाम्नां कनिष्ठस्य यथा श्रुतम् ।। 4.13.८० ।।

ज्येष्ठस्य हलिनो नाम्नः संकेतं शृणु मन्मुखात् ।।

गर्भसंकर्षणादेव नाम्ना संकर्षणः स्मृतः ।। ८१ ।।

नास्त्यंतोऽस्यैव वेदेषु तेनानंत इति स्मृतः ।।

बलदेवो बलोद्रेकाद्धली च हलधारणात्।।८२ ।।

शितिवासा नीलवासान्मुसली मुसलायुधात् ।।

रेवत्या सह संभोगाद्रेवतीरमणः स्वयम् ।।८३।।

रोहिणीगर्भवासात्तु रौहिणेयो महामतिः ।।

इत्येवं ज्येष्ठपुत्रस्य श्रुतं नाम निवेदितम् ।।८४।।

यास्याम्यहं गृहं नंद सुखं तिष्ठ स्वमंदिरे ।।

ब्राह्मणस्य वचः श्रुत्वा नंदः स्तब्धो बभूव ह ।। ८५ ।।

निश्चेष्टा नंदपत्नी च जहास बालकः स्वयम् ।।

प्रणम्योवाच नंदस्तं वाक्यं विनयपूर्वकम् ।। ८६ ।।

पुटांजलियुतो भूत्वा भक्तिनम्रात्मकंधरः ।।

नंद उवाच ।।

गतश्चेत्त्वं तदा कर्म करिष्यत्येव को महान् ।।८७।।

स्वयं शुभेक्षणं कृत्वा कुरु नाम्नाऽन्नप्राशनम् ।।

यन्नामौघश्च कथितो राधाप्राणादिको दश ।। ।। ८८ ।।

तस्यापि का वा राधेति कन्यका कस्य च ध्रुवम्।।

नंदस्य वचनं श्रुत्वा जहास मुनिपुंगवः।।

निगूढं परमं तत्त्वं रहस्यं कथयामि ते ।। ८९ ।।

।। श्रीगर्ग उवाच ।। ।।

शृणु नंद प्रवक्ष्यामि इतिहासं पुरातनम् ।। 4.13.९० ।।

पुरा गोलोकवृत्तांतं श्रुतं शंकरवक्त्रतः।।

श्रीदाम्नो राधया सार्द्धं बभूव कलहो महान् ।। ९१ ।।

श्रीदामशापाद्दैवेन गोपी राधा च गोकुले ।।

वृषभानुसुता सा च माता तस्याः कलावती ।। ९२ ।।

कृष्णस्यार्द्धांगसंभूता नाथस्य सदृशी सती ।।

गोलोकवासिनी सेयमत्र कृष्णाज्ञयाऽधुना ।। ९३ ।।

अयोनिसंभवा देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी ।।

मातुर्गर्भं वायुपूर्णं कृत्वा च मायया सती ।। ९४ ।।

वायुनिःसरणे काले धृत्वा च शिशुविग्रहम् ।।

आविर्बभूव मायेयं पृथ्व्यां कृष्णोपदेशतः ।। ९५ ।।

वर्धते सा व्रजे राधा शुक्ले चंद्रकला यथा ।।

श्रीकृष्णतेजसोऽर्द्धेन सा च मृर्तिमती सती ।। ९६ ।।

एका मूर्तिर्द्विधाभूता भेदो वेदे निरूपितः ।।

इयं स्त्री सा पुमान् किंवा सा वा कांता पुमानयम् ।।९७।।

द्वे रूपे तेजसा तुल्ये रूपेण च गुणेन च ।।

पराक्रमेण बुद्ध्या वा ज्ञानेन संपदाऽपि च ।। ९८ ।।

पुरतो गमनेनैव किंतु सावयसाधिका ।।

ध्यायते तामयं शश्वदिमं सा स्मरति प्रियम् ।। ९९ ।।

रचिता साऽस्य प्राणैश्च तत्प्राणैर्मूर्तिमानयम् ।।

अस्य राधानुसारेण गोकुलागमनं परम् ।। 4.13.१०० ।।

स्वीकारं सार्थकं कर्तुं गोकुले यत्कृतं पुरा ।।

कंसभीतिच्छलेनैव गोकुलागमनं हरेः।।१०१।।

प्रतिज्ञापालनार्थाय भयेशस्य भयं कुतः ।।

राधाशब्दस्य व्युत्पत्तिः सामवेदे निरूपिता।। १०२ ।।

नारायणस्तामुवाच ब्रह्माणं नाभिपंकजे ।।

ब्रह्मा तां कथयामास ब्रह्मलोके च शंकरम् ।। १०३ ।।

पुरा कैलासशिखरे मामुवाच महेश्वरः ।।

देवानां दुर्लभां नंद निशामय वदामि ते ।। १०४ ।।

सुरासुरमुनींद्राणां वांछितां मुक्तिदां पराम् ।।

रेफो हि कोटिजन्माघं कर्मभोगं शुभाशुभम् ।।१०५।।

आकारो गर्भवासं च मृत्युं च रोगमुत्सृजेत् ।।

धकार आयुषो हानिमाकारो भवबंधनम् ।। १०६ ।।

श्रवणस्मरणोक्तिभ्यः प्रणश्यति न संशयः ।।

रेफो हि निश्चलां भक्तिं दास्यं कृष्णपदांबुजे ।। १०७ ।।

सर्वेप्सितं सदानंदं सर्वसिद्धौघमीश्वरम् ।।

धकारः सहवासं च तत्तुल्यकालमेव च ।। १०८ ।।

ददाति सार्ष्टिसारूप्यं तत्त्वज्ञानं हरेः समम्।।

आकारस्तेजसां राशिं दानशक्तिं हरौ यथा ।।१०९।।

योगशक्तिं योगमतिं सर्वकालं हरिस्मृतिम् ।।

श्रुत्युक्तिस्मरणाद्योगान्मोहजालं च किल्बिषम् ।। 4.13.११० ।।

रोगशोकमृत्युयमा वेपंते नात्र संशयः ।।

राधामाधवयोः किंचिद्व्याख्यानं च यतः श्रुतम् ।। १११ ।।

तदुक्तं च यथाज्ञानं साकल्यं वक्तुमक्षमः।।

आराद् वृंदावने नंद विवाहो भविताऽनयोः ।। ११२ ।।

पुरोहितो जगद्धाता कृत्वाऽग्निं साक्षिणं मुदा ।।

कुबेरपुत्रमोक्षं च गव्यस्याहृत्य भक्षणम् ।। ।। ११३ ।।

हिंसनं धेनुकस्यैव कानने तालभोजनम् ।।

बककेशिप्रलंबानां हिंसनं चाथ लीलया ।। ११४ ।।

मोक्षणं द्विजपत्नीनां मिष्टान्नपानभोजनम् ।।

भंजनं शक्रयागस्य शक्राद्गोकुलरक्षणम् ।। ११५।।

गोपीनां वस्त्रहरणं व्रतसंपादनं तथा ।।

ताभ्यः पुनर्वस्त्रदानं वरदानं यथेप्सितम् ।। ११६ ।।

चेतसां हरणं तासामयं वश्याः करिष्यति ।।

रासोत्सवं महारम्यं सर्वेषां हर्षवर्द्धनम् ।। ११७ ।।

पूर्णचन्द्रोदये नक्तं वसंते रासमंडले ।।

गोपीनां नवसंभोगात्कृत्वा पूर्णं मनोरथम् ।। ११८ ।।

ताभिः सह जलक्रीडां करिष्यति कुतूहलात् ।।

विच्छेदोऽस्य वर्षशतं श्रीदामशापहेतुकम् ।। ११९ ।।

गोपालैर्गोपिकाभिश्च भविता राधया सह ।।

मथुरागमनं तत्र गोपीनां शोकवर्द्धनम् ।।4.13.१२०।।

पुनः प्रबोधनं तासां दानमाध्यात्मिकस्य च ।।

स्यंदनाक्रूरयो रक्षां सद्यस्ताभ्यां करिष्यति ।।१२१।।

रथमारोहणं कृत्वा मथुरागमनं पुनः ।।

पितृभ्रातृव्रजैः सार्द्धं विलंघ्य यमुनां व्रजे ।। १२२ ।।

अक्रूराय ज्ञानदानं दर्शयित्वा स्वकं जले ।।

कौतुकेन च सायाह्ने नगरात्सर्वदर्शनम् ।। १२३ ।।

मालाकारतंतुवायकुब्जानां बंधमोक्षणम् ।।

धनुर्भंगं शंकरस्य यागस्थान प्रदर्शनम् ।। १२४ ।।

हिंसनं गजमल्लानां दर्शनं नृपतेः पुरः।।

कंसस्य हिंसनं सद्यः पित्रोर्निगडमोक्षणम् ।। १२५ ।।

प्रबोधनं च युष्माकमुग्रसेनाभिषेचनम् ।।

तस्यतस्य वधूनां च ज्ञानाच्छोकापनोदनम् ।। १२६ ।।

भ्रातुः स्वस्योपनयनं विद्यादानं गुरोर्मुखात् ।।

गुरुपुत्रप्रदानं च पुनरागमनं गृहे ।। १२७ ।।

छलनं नृपसैन्यानां यवनस्य दुरात्मनः ।।

निर्माणं द्वारकायाश्च मुचुकुंदस्य मोक्षणम् ।। ।। १२८ ।।

द्वारकागमनं चैव यादवैः सह कौतुकात् ।।

स्त्रीसंघानां विहरणं ताभिः सार्द्धं च क्रीडनम् ।। १२९ ।।

सौभाग्यवर्धनं तासां पुत्रपौत्रादिकस्य च ।।

मणिसंबंधिनो मिथ्याकलंकस्य च मोक्षणम् ।। 4.13.१३० ।।

साहाय्यं पांडवानां च भारावतरणादिकम् ।।

निष्पन्नं राजसूयस्य धर्मपुत्रस्य लीलया ।।१३१।।

पारिजातस्य हरणं शक्राहंकारमर्दनम् ।।

व्रतपूर्णं च सत्याया बाणस्य भुजकृन्तनम् ।। १३२ ।।

मर्दनं शिवसैन्यानां हरस्य जृंभणं परम्।।

हरणं बाणपुत्र्याश्चैवानिरुद्धस्य मोक्षणम् ।। १३३ ।।

वाराणस्याश्च दहनं विप्रदारिद्र्यभंजनम् ।।

विप्रपुत्रप्रदानं च दुष्टानां दमनादिकम् ।। १३४ ।।

तीर्थयात्राप्रसंगेन युष्माभिः सह दर्शनम् ।।

कृत्वा च राधया सार्धं व्रजमागमिता पुनः ।। १३५ ।।

प्रस्थापयित्वा द्वारां च परं नारायणांशकम् ।।

सर्वं निष्पादनं कृत्वा गोलोकं राधया सह ।। १३६।।

गमिष्यत्येव गोलोकं नाथोऽयं जगतां पतिः।।

नारायणश्च वैकुंठं गमिता स्म त्वया सह ।। १३७ ।।

धर्मगेहमृषी द्वौ च विष्णुः क्षीरोदमेव च ।।

इत्येवं कथितं नंद भविष्यं वेदनिर्णयम् ।। १३८ ।।

श्रूयतां सांप्रतं कर्म यदर्थं गमनं मम ।।

माघशुक्लचतुर्दश्यां कुरु कर्म शुभे क्षणे ।। १३९ ।।

गुरुवारे च रेवत्यां विशुद्धे चंद्रतारके ।।

चंद्रस्थे मीनलग्ने च लग्नेशपूर्णदर्शने ।। 4.13.१४० ।।

वणिजे करणोत्कृष्टे शुभयोगे मनोहरे ।।

सुदुर्लभे दिने तत्र सर्वोत्कृष्टोपयोगिके ।। १४१ ।।

आलोच्य पंडितैः सार्द्धं कुरु कर्म मुदाऽन्वितः ।।

इत्युक्त्वा बहिरागत्य स उवाच मुनीश्वरः ।। १४२ ।।

हृष्टो नंदो यशोदा च कर्मोद्योगं चकार ह ।।

एतस्मिन्नंतरे द्रष्टुं गर्गं गोपाश्च गोपिकाः ।। १४३ ।।

बालका बालिकाश्चैव आजग्मुर्नंदमंदिरम् ।।

ददृशुस्ते मुनिश्रेष्ठं ग्रीष्ममध्याह्नभास्करम् ।। १४४ ।।

शिष्यसंघैः परिवृतं ज्वलंतं ब्रह्मतेजसा ।।

गूढयोगं प्रवोचंतं सिद्धाय पृच्छते मुदा ।। ।। १४५ ।।

पश्यंतं सस्मितं नंदभवनानां परिच्छदम् ।।

स्वर्णसिंहासनस्थं च योगमुद्राधरं वरम् ।। १४६ ।।

भूतं भव्यं भविष्यं च पश्यंतं ज्ञानचक्षुषा ।।

हृदीश्वरं प्रपश्यन्तं सिद्धं मंत्रप्रभावतः ।। १४७ ।।

बहिर्यशोदाक्रोडस्थं तादृशं सस्मितं शिशुम् ।।

महेशदत्तध्यानेन यद्रूपं च निरूपितम् ।। १४८ ।।

तं दृष्ट्वा परमप्रीत्या पूर्णभूतमनोरथम् ।।

साश्रुनेत्रं पुलकितं निमग्नं भक्तिसागरे ।। १४९ ।।

हृदि पूजां प्रणामं च कुर्वंतं योगचर्यया ।।

मूर्ध्ना प्रणेमुस्ते तं च स च तानाशिषं ददौ ।। 4.13.१५० ।।

आसनस्थो मुनिस्तस्थौ ते जग्मुः स्वालयं मुदा ।।

नंदः स्वानंदयुक्तश्च बंधून्मंगलपत्रिकाः ।। १५१ ।।

प्रस्थापयामास शीघ्रमाराद्दूरस्थितान्मुदा ।।

दधिकुल्यां दुग्धकुल्यां घृतकुल्यां प्रपूरिताम् ।। १५२ ।।

गुडकुल्यां तैलकुल्यां मधुकुल्यां च विस्तृताम् ।।

नवनीतकुल्यां पूर्णां च तक्रकुल्यां यदृच्छया ।। १५३ ।।

शर्करोदककुल्यां च परिपूर्णां च लीलया ।।

तंडुलानां च शालीनामुच्चैश्च शतपर्वतान् ।। १९४ ।।

पृथुकानां शैलशतं लवणानां च सप्त च ।।

सप्तशैलाच्छर्कराणां लड्डुकानां च सप्त च ।। १५५ ।।

परिपक्वफलानां च तत्र षोडशपर्वतान् ।।

यवगोधूमचूर्णानां पक्वलड्डुकपिंडकान् ।। १५६ ।।

मोदकानां च शैलं च स्वस्तिकानां च पर्वतान् ।।

कपर्दकानामत्युच्चैः शैलान्सप्त च नारद ।। १९७ ।।

कर्पूरादिकयुक्तानां तांबूलानां च मंदिरम् ।।

विस्तृतं द्वारहीनं च वासितोदकसंयुतम् ।। १५८ ।।

चंदनागुरुकस्तूरीकंकुमेन समन्वितम् ।।

नानाविधानि रत्नानि स्वर्णानि विविधानि च ।। १५९ ।।

मुक्ताफलानि रम्याणि प्रवालानि मुदाऽन्वितः ।।

नानाविधानि चारूणि वासांसि भूषणानि च ।। 4.13.१६० ।।

पुत्रान्नप्राशने नन्दः कारयामास कौतुकात् ।।

संस्कारयुक्तं रुचिरं चन्दनद्रवचर्चितम् ।। १६१ ।।

प्राङ्गणं कदलीस्तम्भै रसालनवपल्लवैः ।।

ग्रथितैः सूक्ष्मवस्त्रेण वेष्टयामास कौतुकात् ।। १६२ ।।

युक्तं मङ्गलकुम्भैश्च फलपल्लवसंयुतैः ।।

चन्दनाऽगुरुकस्तूरीपुष्पमालाविराजितैः ।। १६३ ।।

माल्यानां वरवस्त्राणां राशिभिश्च विराजितम् ।।

गवां च मधुपर्काणामासनानां च नारद ।। १६४ ।।

फलानां जलकुम्भानां समूहैश्च समन्वितम् ।।

नानाप्रकारैर्वाद्यैश्च दुर्लभैः सुमनोहरैः ।। १६५ ।।

ढक्कानां दुन्दुभीनां च पटहानां तथैव च ।।

मृदङ्गमुरजादीनामानकानां समूहकैः ।। १६६ ।।

वंशीसन्नहनीकांस्यशरयन्त्रैश्च शब्दितम् ।।

विद्याधरीणां नृत्येन भृङ्गिमाभ्रमणेन च ।। १६७ ।।

गंधर्वनायकानां च संगीतैर्मूर्च्छनायुतैः ।।

स्वर्णसिंहासनानां च रथानां निःस्वनैर्युतम् ।। १६८ ।।

एतस्मिन्नन्तरे नन्दमुवाच वाचको मुदा ।।

आजग्मुर्बल्लवेन्द्राश्च बान्धवा बल्लवास्तथा ।। १६९ ।।

अश्वस्थाश्च गजस्थाश्च रथस्थाश्चेति सत्वरम् ।।

आजग्मू राजपुत्राश्च रत्नालङ्कारभूषिताः ।। 4.13.१७० ।।

आगतो गिरिभानुश्च सस्त्रीकश्च सकिङ्करः ।।

रथानां च चतुर्लक्षं गजानां च तथैव च ।। १७१ ।।

तुरङ्गमाणां कोटिश्च शिबिकानां तथैव च ।।

ऋषीन्द्राणां मुनीन्द्राणां विप्राणां च विपश्चिताम् ।। १७२ ।।

बन्दिनां भिक्षुकाणां च समूहैश्च समीपतः ।।

गोपानां गोपिकानां च संख्या कर्तुं च कः क्षमः ।। १७३ ।।

पश्यागत्य बहिर्भूयेत्युवाच प्राङ्गणे स्थितः ।।

श्रुत्वैवं तानुपव्रज्य समानीय व्रजेश्वरः ।। १७४ ।।

प्राङ्गणे वासयामास पूजयामास सत्वरम् ।।

ऋष्यादिकसमूहं च प्रणम्य शिरसा भुवि ।।

पाद्यादिकं च तेभ्यश्च प्रददौ सुसमाहितः ।। १७५ ।।

वस्तुभिर्बन्धुभिः पूर्णं बभूव नन्दगोकुलम् ।।

न कोऽपि कस्य शब्दं च श्रोतुं शक्तश्च तत्र वै ।।१७६।।

त्रिमुहूर्तं कुबेरश्च श्रीकृष्णप्रीतये मुदा ।।

चकार स्वर्णवृष्ट्या च परिपूर्णं च गोकुलम् ।। १७७ ।।

कौतुकापह्नवं चक्रुर्बन्धुवर्गाश्च क्रीडया ।।

आनम्रकन्धराः सर्वे दृष्ट्वा नन्दस्य सम्पदम्।।१७८।।

नन्दः कृताह्निकः पूतो धृत्वा धौते च वाससी।।

चन्दनागुरुकस्तूरी कुङ्कुमेनैव भूषितः।।१७९।।

उवास पादौ प्रक्षाल्य स्वर्णपीठे मनोहरे ।।

गर्गस्य च मुनीन्द्राणां गृहीत्वाऽऽज्ञां व्रजेश्वरः ।।4.13.१८०।।

संस्मृत्य विष्णुमाचांतः स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ।।

कृत्वा कर्म च वेदोक्तं भोजयामास बालकम् ।। १६१ ।।

गर्गवाक्यानुसारेण बालकस्य मुदाऽन्वितः ।।

कृष्णेति मङ्गलं नाम ररक्ष च शुभे क्षणे ।। १८२ ।।

सघृतं भोजयित्वा च कृत्वा नाम जगत्पतेः ।।

वाद्यानि वादयामास कारयामास मङ्गलम् ।। १८३ ।।

नानाविधानि स्वर्णानि धनानि विविधानि च ।।

भक्ष्यद्रव्याणि वासांसि ब्राह्मणेभ्यो ददौ मुदा ।। १८४ ।।

बन्दिभ्यो भिक्षुकेभ्यश्च सुवर्णं विपुलं ददौ ।।

भाराक्रान्ताश्च ते सर्वे न शक्ता गन्तुमेव च ।। १८५ ।।

ब्राह्मणान्बन्धुवर्गांश्च भिक्षुकांश्च विशेषतः ।।

मिष्टान्नं भोजयामास परिपूर्णं मनोहरम् ।। १८६ ।।

दीयतां दीयतां चैव खाद्यतां खाद्यतामिति ।।

बभूव शब्दोऽत्युच्चैश्च सततं नन्दगोकुले ।। १८७ ।।

रत्नानि परिपूर्णानि वासांसि भूषणानि च ।।

प्रवालानि सुवर्णानि मणिसाराणि यानि च ।। १८८ ।।

चारूणि स्वर्णपात्राणि कृतानि विश्वकर्मणा ।।

गत्वा गर्गाय विनयं चकार व्रजपुंगवः ।। १८९ ।।

शिष्येभ्यः स्वर्णभाराणि प्रददौ विनयान्वितः ।।

द्विजेभ्योऽप्यवशिष्टेभ्यः परिपूर्णानि नारद।।4.13.१९० ।। ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।।

गृहीत्वा श्रीहरिं गर्गो जगाम निभृतं मुदा ।।

तुष्टाव परया भक्त्या प्रणम्य च तमीश्वरम् ।। १९१ ।।

साश्रुनेत्रः सपुलको भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।।

पुटाञ्जलियुतो भूत्वोवाच कृष्णपदांबुजे ।। १९२ ।।

गर्ग उवाच ।।

हे कृष्ण जगतां नाथ भक्तानां भयभञ्जन ।।

प्रसन्नो भव मामीश देहि दास्यं पदाम्बुजे ।।१९३।।

त्वत्पित्रा मे धनं दत्तं तेन मे किं प्रयोजनम् ।।

देहि मे निश्चलां भक्तिं भक्तानामभयप्रद ।। १९४ ।।

अणिमादिकसिद्धिषु योगेषु मुक्तिषु प्रभो ।।

ज्ञानतत्त्वेऽमरत्वे वा किञ्चिन्नास्ति स्पृहा मम ।। १९५ ।।

इन्द्रत्वे वा मनुत्वे वा स्वर्गलोकफले चिरम् ।।

नास्ति मे मनसो वाञ्छा त्वत्पादसेवनं विना ।। १९६ ।।

सालोक्यं सार्ष्टिसारूप्ये सामीप्यैकत्वमीप्सितम् ।।

नाहं गृह्णामि ते ब्रह्मंस्त्वत्पादसेवनं विना ।।१९७।।

गोलोके वापि पाताले वासे नास्ति मनोरथः ।।

किन्तु ते चरणाम्भोजे सन्ततं स्मृतिरस्तु मे ।।१९८।।

त्वन्मन्त्रं शङ्करात्प्राप्य कतिजन्मफलोदयात् ।।

सर्वज्ञोऽहं सर्वदर्शी सर्वत्र गतिरस्तु मे ।। १९९ ।।

कृपां कुरु कृपासिन्धो दीनबन्धो पदाम्बुजे ।।

रक्ष मामभयं दत्त्वा मृत्युर्मे किं करिष्यति ।। ।। 4.13.२०० ।।

सर्वेषामीश्वरः सर्वस्त्वत्पादाम्भोजसेवया ।।

मृत्युञ्जयोऽन्तकालश्च बभूव योगिनां गुरुः ।।२०१।।

ब्रह्मा विधाता जगतां त्वत्पादाम्भोजसेवया ।।

यस्यैकदिवसे ब्रह्मन्पतन्तीन्द्राश्चतुर्दश ।।२०२।।

त्वत्पादसेवया धर्मः साक्षी च सर्वकर्मणाम्।।

पाता च फलदाता च जित्वा कालं सुदुर्जयम् ।।२०३।।

सहस्रवदनः शेषो यत्पादाम्बुजसेवया ।।

धत्ते सिद्धार्थवद्विश्वं शिवः कण्ठे विषं यथा ।। ।। २०४ ।।

सर्वसंपद्विधात्री या देवीनां च परात्परा।।

करोति सततं लक्ष्मीः केशैस्त्वत्पादमार्जनम् ।।२०५।।

प्रकृतिर्बीजरूपा सा सर्वेषां शक्तिरूपिणी ।।

स्मारंस्मारं त्वत्पदाब्जं बभूव तत्परावरा ।। २०६ ।।

पार्वती सर्वरूपा सा सर्वेषां बुद्धिरूपिणी।।

त्वत्पादसेवया कान्तं ललाभ शिवमीश्वरम् ।। २०७ ।।

विद्याधिष्ठात्री देवी या ज्ञानमाता सरस्वती ।।

पूज्या बभूव सर्वेषां संपूज्य त्वत्पदाम्बुजम्।।२०८।।

सावित्री वेदजननी पुनाति भुवनत्रयम् ।।

ब्रह्मणो ब्राह्मणानां च गतिस्त्वत्पादसेवया ।। २०९ ।।

क्षमा जगद्विभर्तुं च रत्नगर्भा वसुन्धरा ।।

प्रसूतिः सर्वसस्यानां त्वत्पादपद्मसेवया ।।4.13.२१०।।

राधा ममांशसंभूता तव तुल्या च तेजसा ।।

स्थित्वा वक्षसि ते पादं सेवतेऽन्यस्य का कथा ।। २११ ।।

यथा शर्वादयो देवा देव्यः पद्मादयो यथा ।।

सनाथं कुरु मामीश ईश्वरस्य समा कृपा ।।२१२।।

न यास्यामि गृहं नाथ न गृह्णामि धनं तव ।।

कृत्वा मां रक्ष पादाब्जसेवायां सेवकं रतम् ।। २१३ ।।

इति स्तुत्वा साश्रुनेत्रः पपात चरणे हरेः ।।

रुरोद च भृशं भक्त्या पुलकाञ्चितविग्रहः ।। २१४ ।।

गर्गस्य वचनं श्रुत्वा जहास भक्तवत्सलः ।।

उवाच तं स्वयं कृष्णो मयि ते भक्तिरस्त्विति ।। २१५ ।।

इदं गर्गकृतं स्तोत्रं त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः ।।

दृढां भक्तिं हरेर्दास्यं स्मृतिं च लभते ध्रुवम् ।। ।। २१६ ।।

जन्ममृत्युजरारोगशोकमोहादिसंकटात् ।।

तीर्णो भवति श्रीकृष्णदाससेवनतत्परः ।। २१७ ।।

कृष्णस्य सहकालं च कृष्णसार्द्धं च मोदते ।।

कदाचिन्न भवेत्तस्य विच्छेदो हरिणा सह ।। २१८ ।।

श्रीनारायण उवाच ।। ।।

हरिं मुनिः स्तवं कृत्वा ददौ नन्दाय तं मुदा ।।

उवाच तं गृहं यामि कुर्वाज्ञामिति बल्लव ।।२१९ ।।

अहो विचित्रं संसारो मोहजालेन वेष्टितः ।।

संमीलनं च विरहो नराणां सिन्धुफेनवत् ।। 4.13.२२०।।

गर्गस्य वचनं श्रुत्वा रुरोद नन्द एव च ।।

सद्विच्छेदो हि साधूनां मरणादतिरिच्यते।।२२१।।

सर्वशिष्यैः परिवृतं मुनीन्द्रं गन्तुमुद्यतम् ।।

सर्वे नन्दादयो गोपा रुदन्तौ गोपिकास्तदा ।। २२२ ।।

प्रणेमुः परमप्रीत्या चक्रुस्तं विनयं मुने ।।

दत्त्वाऽऽशिषं मुनिश्रेष्ठो जगाम मथुरां मुदा ।। २२३ ।।

ऋषयो मुनयश्चैव बन्धुवर्गाश्च बल्लवाः ।।

सर्वे जग्मुर्धनैः पूर्णाः स्वालयं हृष्टमानसाः ।। २२४ ।।

प्रजग्मुर्बन्दिनः सर्वे परिपूर्णमनोरथाः ।।

मिष्टद्रव्यांशुकोत्कृष्टतुरगस्वर्णभूषणैः ।। २२५ ।।

आकण्ठपूर्णा भुक्त्या च भिक्षुका गन्तुमक्षमा।।

स्वर्णवस्त्रभरोद्रेकपरिश्रान्ता मुदाऽन्विताः।।२२६।।

सुमन्दगामिनः केचित्केचिद्भूमौ च शेरते।।

केचिद्वर्त्मनि तिष्ठन्तश्चोत्तिष्ठन्तश्च केचन ।। २२७ ।।

केचिदूषुः प्रमुदिता हसन्तस्तत्र केचन ।।

कपर्दकानां वस्तूनां शेषांश्चोर्वरितान्बहून्। २२८।।

केचित्तानाददुः स्थित्वा दर्शयन्तश्च केचन ।।

केचिन्नृत्यं प्रकुर्वन्तो गायन्तस्तत्र केचन।।२२९।।

केचिद्बहुविधा गाथाः कथयन्तः पुरातनाः ।।

मरुत्तश्वेतसगरमांधातॄणां च भूभृताम् ।। 4.13.२३० ।।

उत्तानपादनहुषनलादीनां च याः कथाः ।।

श्रीरामस्याश्वमेधस्य रन्तिदेवस्य कर्मणाम् ।।२३१।।

येषांयेषां नृपाणां च श्रुता वृद्धमुखात्कथाः।।

कथयन्तश्च ताः केचिच्छ्रुतवन्तश्च केचन।।२३२ ।।

स्थायंस्थायं गताः केचित्स्वापंस्वापं च केचन ।।

एवं सर्वे प्रमुदिताः प्रजग्मुः स्वालयं मुदा ।। २३३ ।।

हृष्टो नन्दो यशोदा च बालं कृत्वा च वक्षसि ।।

तस्थौ स्वमन्दिरे रम्ये कुबेरभवनोपमे।। २३४।।

एवं प्रवर्द्धितौ बालौ शुक्लचन्द्रकलोपमौ ।।

गवां पुच्छं च भित्तिं च धृत्वा चोत्तस्थतुर्मुदा।।२३५।।

शब्दार्द्धं वा तदर्द्धं वा क्षमौ वक्तुं दिनेदिने।।

पित्रोर्हर्षं च वर्द्धन्तौ गच्छन्तौ प्राङ्गणे मुने।।२३६।।

बालो द्विपादं पादं वा गन्तुं शक्तो बभूव ह।।

गन्तुं शक्तो हि जानुभ्यां प्राङ्गणे वा गृहे हरिः ।।२३७।।

वर्षाधिको हि वयसा कृष्णात्संकर्षणः स्वयम् ।।

ततो मुदं वर्द्धयन्तौ वर्द्धितौ च दिनेदिने।।२३८।।

व्रजन्तौ गोकुले बालौ प्रहृष्टगमने क्षमौ ।।

उक्तवन्तौ स्फुटं वाक्यं माया बालकविग्रहौ ।। २३९ ।।

गर्गो जगाम मथुरां वसुदेवाश्रमं मुने ।।

स तं ननाम पप्रच्छ पुत्रयोः कुशलं तयोः ।। 4.13.२४० ।।

मुनिस्तं कथयामास कुशलं सुमहोत्सवम् ।।

आनन्दाश्रुनिमग्नश्च श्रुतमात्राद्बभूव ह ।। २४१ ।।

देवकी परमप्रीत्या पप्रच्छ च पुनःपुनः ।।

आनन्दाश्रुनिमग्ना सा रुरोद च मुहुर्मुहुः ।। २४२ ।।

गर्गस्तावाशिषं दत्त्वा जगाम स्वालयं मुदा ।।

स्वगृहे तस्थतुस्तौ च कुबेरभवनोपमे ।। २४३ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

यत्र कल्पे कथा चेयं तत्र त्वमुपबर्हणः ।।

पञ्चाशत्कामिनीनां च पतिर्गन्धर्वपुङ्गवः ।। २४४ ।।

तासां प्राणाधिकस्त्वं च शृङ्गारनिपुणो युवा ।।

ततोऽभूद्ब्रह्मणः शापाद्दासीपुत्रो द्विजस्य च ।। २४५ ।।

ततोऽधुना ब्रह्मपुत्रो वैष्णवोच्छिष्टभोजनात् ।।

सर्वदर्शी च सर्वज्ञः स्मारको हरिसेवया ।। २४६ ।।

कथितं कृष्णचरितं नामान्नप्राशनादिकम् ।।

जन्ममृत्युजरातिघ्नमपरं कथायामि ते ।।२४७।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे कृष्णान्नप्राशन वर्णननामकरणप्रस्तावो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ।। १३ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।।

एकदा नन्दपत्नी च स्नानार्थं यमुनां ययौ ।।

गव्यपूर्णं गृहं दृष्ट्वा जहास मधुसूदनः ।। १ ।।

दधिदुग्धाज्यतक्रं च नवनीतं मनोरमम् ।।

गृहस्थितं च यत्किंचिच्चखाद मधुसूदनः ।। २ ।।

मधु हैयङ्गवीनं यत्स्वस्तिकं शकटस्थितम् ।।

भुक्त्वा पीत्वांऽशुकैर्वक्त्रसंस्कारं कर्तुमुद्यतम् ।। ३ ।।

ददर्श बालकं गोपी स्नात्वाऽऽगत्य स्वमन्दिरम् ।।

गव्यशून्यं भग्नभाण्डं मध्वादिरिक्तभाजनम् ।। ४ ।।

दृष्ट्वा पप्रच्छ बालांश्च अहो कर्मेदमद्भुतम्।।

यूयं वदत सत्यं च कृतं केन सुदारुणम् ।। ५ ।।

यशोदावचनं श्रुत्वा सर्वमूचुश्च बालकाः ।।

चखाद सत्यं बालस्ते नास्मभ्यं दत्तमेव च ।। ६ ।।

बालानां वचनं श्रुत्वा चुकोप नन्दगेहिनी ।।

वेत्रं गृहीत्वा दुद्राव रक्तपङ्कजलोचना ।। ७ ।।

पलायमानं गोविन्दं ग्रहीतुं न शशाक ह ।।

ध्यानासाध्यं शिवादीनां दुरापमपि योगिनाम् ।। ८ ।।

यशोदा भ्रमणं कृत्वा विश्रान्ता घर्मसंयुता ।।

तस्थौ कोपपरी तात्मा शुष्ककण्ठौष्ठतालुका ।। ९ ।।

विश्रान्तां मातरं दृष्ट्वा कृपालुः पुरुषोत्तमः ।।

संतस्थौ पुरतो मातुः सस्मितो जगदीश्वरः ।। ।।4.14.१०।।

करे धृत्वा च तं देवी समानीय स्वमालयम्।।

बद्ध्वा वस्त्रेण वृक्षे च तताड मधुसूदनम् ।।११।।

बद्ध्वा कृष्णं यशोदा सा जगाम स्वालयं प्रति ।।

हरिस्तस्थौ वृक्षमूले जगतां पतिरीश्वरः ।। १२ ।।

श्रीकृष्णस्पर्शमात्रेण सहसा तत्र नारद ।।

पपात वृक्षः शैलाभः शब्दं कृत्वा भयानकम् ।।१३।।

सुवेषः पुरुषो दिव्यो वृक्षादाविर्बभूव ह ।।

दिव्यस्यन्दनमारुह्य जगाम स्वालयं पुरः ।। १४।।

प्रणम्य जगतीनाथं शातकौम्भपरिच्छदम् ।।

किशोरः सस्मितो गौरो रत्नालङ्कारभूषितः ।। १५ ।।

सा वृक्षपतनं दृष्ट्वा भिया त्रस्ता व्रजेश्वरी ।।

क्रोडे चकार बालं तं रुदन्तं श्यामसुन्दरम् ।।१६।।

आजग्मुर्गोकुलस्थाश्च गोपा गोप्यश्च तद्गृहम् ।।

यशोदां भर्त्सयामासुः शान्तिं चक्रुः शिशोर्मुदा ।। १७ ।।

अत्यन्तस्थविरे काले तनयोऽयं बभूव ह ।।

धनं धान्यं च रत्नं वा तत्सर्वं पुत्रहेतुकम् ।। १८ ।।

सुमतिर्नास्ति ते सत्यं ज्ञातं नन्दव्रजेश्वरि ।।

न भक्षितं यत्पुत्रेण तत्सर्वं निष्फलं भुवि।।१९।।

पुत्रं बद्ध्वा गव्यहेतोर्वृक्षमूले च निष्ठुरे।।

गृहकर्मणि व्यग्रायां दैवाद्वृक्षः पपात ह ।। 4.14.२० ।।

वृक्षस्य पतनाद्गोपी भाग्याद्बालोऽपि जीवितः ।।

प्रनष्टे बालके मूढे वस्तूनां किं प्रयोजनम् ।। २१।।

आशिषं युयुजुर्विप्रा बन्दिनश्च शुभावहाम् ।।

द्विजेन कारयामासुर्नामसंकीर्तनं हरेः ।। २२ ।।

एवं कृत्वा जनाः सर्वे प्रययुर्निजमन्दिरम् ।।

उवाच पत्नीं नन्दश्च रक्तपङ्कजलोचनः ।।२३।।

नन्द उवाच ।।

यास्यामि तीर्थमद्यैव कण्ठे कृत्वा तु बालकम् ।।

अथवा त्वं गृहाद्गच्छ त्वया मे किं प्रयोजनम् ।। २४ ।।

शतकूपाधिका वापी शतवापीसमं सरः ।।

सरःशताधिको यज्ञः पुत्रो यज्ञशताधिकः ।। २५ ।।

तपोदानोद्भवं पुण्यं जन्मान्तरसुखप्रदम् ।।

सुखप्रदोऽपि सत्पुत्र इहैव च परत्र च ।।२६।।

पुत्रादपि परो बन्धुर्न भूतो न भविष्यति ।।

एवमुक्त्वा स्वभार्यां च तस्थौ नन्दः स्वमन्दिरे।।

यशोदा रोहिणी चैव नियुक्ता गृहकर्मणि।।२७।।

नारद उवाच ।।

सुवेषः पुरुषः को वा वृक्षरूपी च गोकुले ।।

भगवन्हेतुना केन वृक्षत्वं समवाप ह ।। २८ ।।

।। नारायण उवाच ।।

कुबेरतनयः श्रीमान्नाम्ना यो नलकूबरः ।।

जगाम नन्दनवनं क्रीडार्थं सह रम्भया ।। २९ ।।

निर्जने सरसस्तीरे पुष्पोद्याने मनोहरे ।।

वटवृक्षसमीपे च सौरभे पुष्पवायुना ।।4.14.३०।।

विधाय पुष्पशयने रत्नदीपैश्च दीपितम् ।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमद्रवसंयुतम् ।।३१।।

परितः पुष्पमाल्यैश्च क्षौमवस्त्रैश्च वेष्टितम्।।

तत्र रम्भां समानीय विजहार यथेच्छया ।।३२।।

शृङ्गाराष्टप्रकारं च विपरीतादिकं सुखम् ।।

चुम्बनं षट्प्रकारं च यथास्थाने निरूपितम्।।३३।।

अङ्ग प्रत्यङ्गसंयोगत्रिविधाश्लेषणं मुदा।।

नखदन्तकरक्रीडां चकार रसिकेश्वरः ।। ३४ ।।

जलात्स्थले स्थलात्तोये कामशास्त्रविशारदः ।।

रतिभोगप्रकुर्वन्तं ददर्श देवलो मुनिः।।३५।।

नग्नां रम्भां मुक्तकेशीं पीनश्रोणिपयोधराम्।।

नखदन्तक्षताङ्गीं च पुलकाञ्चितविग्रहाम्।।३६।।

पश्यन्तीं प्राणनाथं च पश्यन्तं सस्मितं मुदा।।

वक्रभ्रूभङ्गसंयुक्तां कामुकीं च ददर्श ताम् ।। ३७।।

रत्नकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजिताम्।।

विचित्ररत्नमाल्यैश्च पुष्पमाल्यैश्च भूषिताम्।।३८।।

किङ्किणीजालसंयुक्तां सिन्दूर बिन्दुसंयुताम् ।।

तया युक्तं पुलकितं नोत्तिष्ठन्तं स्मरान्वितम् ।।३९।।

वृक्षत्वं याहि पापिष्ठेत्युवाच मुनिपुंगवः।।

शशाप रम्भां कामार्तां मानुषी त्वं भवेति च ।।4.14.४०।।

जन्मेजयस्य सुभगा भविता कामिनीति च।।

त्वमेव गोकुलं गच्छ वृक्षरूपी भवेति च।।४१।।

श्रीकृष्ण स्पर्शमात्रेण पुनरायास्यसि गृहम् ।।

रम्भे त्वमिन्द्रसंयोगात्पुनरायास्यसि ध्रुवम् ।।४२।।

इत्येवमुक्त्वा स मुनिर्जगाम निजमन्दिरम्।

कुबेरतनयः श्रीमान्स जगाम निजालयम् ।।४३।।

इत्येवं कथितं विप्र रम्भाख्यानं वदामि ते ।।

सुचन्द्रस्य गृहे रम्भा ललाभ जन्म भारते ।। ४४ ।।

कन्या लक्ष्मीस्वरूपा च बभूव सुन्दरी वरा ।।

तां च सालंकृतां कृत्वा सुचन्द्रो नृपतीश्वरः ।।४५।।

नानाकौतुकसंयुक्तां ददौ जन्मेजयाय च।।

जन्मेजयस्य सुभगा बभूव महिषी वरा ।। ४६ ।।

स्थानेस्थाने निर्जने च राजा रेमे तया सह ।।

एकदा नृपतिश्रेष्ठश्चाश्वमेधेन दीक्षितः।।४७।।

अश्वसंगोपनं कृत्वा तस्थौ शक्रश्च मन्दिरे।।

यज्ञाश्वं रुचिरं मत्वा कौतुकेन च सुन्दरी ।।४८।।

द्रष्टुं जगाम सा साध्वी चाश्वमेकाकिनी मुदा ।।

शक्रोऽश्वनिकटे भूत्वा धर्षयामास तां सतीम् ।। ४९ ।।

तया निवार्यमाणश्च रेमे तत्र तया सह ।।

मूर्च्छामवाप शक्रश्च बुबुधे न दिवानिशम् ।। 4.14.५० ।।

सा च संभोगमात्रेण देहं तत्याज योगतः ।।

नृपस्य लज्जया भीत्या शक्रः स्वर्गे जगाम ह ।।५१।।

राजा श्रुत्वा मृतां दृष्ट्वा विललाप भृशं मुहुः।।

यज्ञं समाप्य विप्रेभ्यो ददौ पूर्णां च दक्षिणाम्।। ।।५२।।

रम्भा च मानवं देहं त्यक्त्वा स्वर्गं जगाम ह ।।

इत्येवं कथितं सर्वं वृक्षार्जुनविभञ्जनम् ।।५३।।

नलकूबरमोक्षश्च रम्भायाश्च महामुने ।।

पुण्यदं कृष्णचरितं जन्ममृत्युजरापहम् ।।

इत्येवं कथितं सर्वमपरं कथयामि ते ।। ९४ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे वृक्षार्जुनभञ्जनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः ।।१४।।

श्रीनारायण उवाच ।।

एकदा कृष्णसहितो नन्दो वृन्दावनं ययौ।।

तत्रोपवनभाण्डीरे चारयामास गोधनम्।।१।।

सरः सुस्वादुतोयं च पाययामास तत्पपौ ।।

उवास वृक्षमूले च बालं कृत्वा स्ववक्षसि ।। २ ।।

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो मायामानुषविग्रहः ।।

चकार माययाऽकस्मान्मेघाच्छन्नं नभो मुने ।। ३ ।।

मेघावृतं नभो दृष्ट्वा श्यामलं काननान्तरम्।।

झंझावातं महाशब्दं वज्रशब्दं च दारुणम्।।४।।

वृष्टिधारामतिस्थूलां कम्पमानांश्च पादपान्।।

दृष्ट्वैवं पतितस्कन्धान्नन्दो भयमवाप ह।।५।।

कथं यास्यामि गोवत्सान्विहाय स्वाश्रमं बत।।

गृहं यदि न यास्यामि भविता बालकस्य किम् ।।६।।

एवं नन्दे प्रवदति रुरोद श्रीहरिस्तदा।।

पयोभिया हरिश्चैव पितुः कण्ठं दधार सः।।७।।

एतस्मिन्नन्तरे राधाऽऽजगाम कृष्ण सन्निधिम् ।।

गमनं कुवनी राजहंसखञ्जनगञ्जनम् ।।८।।

शरत्पार्वणचन्द्राभामुष्टवक्त्रमनोहरा ।।

शरन्मध्याह्नपद्मानां शोभामोचनलोचना ।। ९ ।।

परितस्तारकापक्ष्मविचित्रकज्जलोज्ज्वला ।।

खगेन्द्रचञ्चुचारुश्रीशंसानाशकनासिका ।। 4.15.१० ।।

तन्मध्यस्थलशोभार्ह स्थूलमुक्ताफलोज्ज्वला।।

कबरीवेषसंयुक्ता मालतीमाल्यवेष्टिता ।।११।।

ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डप्रभामुष्टककुण्डला ।।

पक्वबिम्बफलानां च श्रीमुष्टाधरयुग्मका।।१२।।

मुक्तापङ्क्तिप्रभातैकदन्तपङ्क्तिसमुज्ज्वला ।।

ईषत्प्रफुल्लकुन्दानां सुप्रभानाशकस्मिता ।।१३।।

कस्तूरीबिन्दुसंयुक्त सिन्दूरबिन्दुभूषिता।।

कपालं मल्लिकायुक्तं बिभ्रती श्रीयुतं सती।।१४।।

सुचारुवर्तुलाकारकपोलपुलकान्विता ।।

मणिरत्नेन्द्रसाराणां हारोरःस्थलभूषिता ।। १५ ।।

सुचारुश्रीफलयुगकठिनस्तनसंगता ।।

पत्रावलीश्रिया युक्ता दीप्ता सद्रत्नतेजसा ।।१६।।

सुचारुवर्तुलाकारमुदरं सुमनोहरम् ।।

विचित्रत्रिवलीयुक्तं निम्ननाभिं च बिभ्रती ।। १७ ।। सद्रत्नसाररचितमेखलाजालभूषिता ।।

कामास्त्रसारभ्रूभङ्गयोगीन्द्रचित्तमोहिनी ।। १८ ।।

कठिनश्रोणियुगलं धरणीधरनिन्दितम् ।।

स्थलपद्मप्रभामुष्टचरणं दधती मुदा ।। ।। १९ ।।

रत्नभूषणसंयुक्तं यावकद्रवसंयुतम् ।।

मणीन्द्रशोभासंमुष्टसालक्तकपुनर्भवम् ।। 4.15.२० ।।

सद्रत्नसाररचितक्वणन्मञ्जीर रञ्जितम् ।।

रत्नकङ्कणकेयूरचारुशङ्खविभूषिता ।। २१ ।।

रत्नाङ्गुलीयनिकरवह्निशुद्धांशुकोज्वला ।।

चारुचम्पकपुष्पाणां प्रभा मुष्टकलेवरा ।। २२ ।।

सहस्रदलसंयुक्तक्रीडाकमलमुज्ज्वलम् ।।

श्रीमुखश्रीदर्शनार्थं बिभ्रती रत्नदर्पणम् ।। २३ ।।

दृष्ट्वा तां निर्जने नन्दो विस्मयं परमं ययौ ।।

चन्द्रकोटिप्रभामुष्टां भासयन्तीं दिशो दश ।। २४ ।।

ननाम तां साश्रुनेत्रो भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।।

जानामि त्वां गर्गमुखात्पद्माधिकप्रियां हरेः ।। २५ ।।

जानामीमं महाविष्णोः परं निर्गुणमच्युतम् ।।

तथापि मोहितोऽहं च मानवो विष्णुमायया ।। २६ ।।

गृहाण प्राणनाथं च गच्छ भद्रे यथासुखम् ।।

पश्चाद्दास्यसि मत्पुत्रं कृत्वा पूर्णमनोरथम् ।। २७ ।।

इत्युक्त्वा प्रददौ तस्यै रुदन्तं बालकं भिया ।।

जग्राह बालकं राधा जहास मधुरं सुखात् ।। २८ ।।

उवाच नन्दं सा यत्नान्न प्रकाश्यं रहस्यकम् ।।

अहं दृष्टा त्वया नन्द कतिजन्मफलोदयात् ।। २९ ।।

प्राज्ञस्त्वं गर्गवचनात्सर्वं जानासि कारणम् ।।

अकथ्यमावयोर्गोप्यं चरितं गोकुले व्रज ।। 4.15.३० ।।

वरं वृणु व्रजेश त्वं यत्ते मनसि वाञ्छितम् ।।

ददामि लीलया तुभ्यं देवानामपि दुर्लभम् ।। ३१ ।।

राधिकावचनं श्रुत्वा तामुवाच व्रजेश्वरः ।।

युवयोश्चरणे भक्तिं देहि नान्यत्र मे स्पृहा ।। ३२ ।।

युवयोः सन्निधौ वासं दास्यसि त्वं सुदुर्लभम् ।।

आवाभ्यां देहि जगतामम्बिके परमेश्वरि ।। ३३ ।।

श्रुत्वा नन्दस्य वचनमुवाच परमेश्वरी ।।

दास्यामि दास्यमतुलमिदानीं भक्तिरस्तु ते ।। ३४ ।।

आवयोश्चरणाम्भोजे युवयोश्च दिवानिशम् ।।

प्रफुल्लहृदये शश्वत्स्मृतिरस्तु सुदुर्लभा ।। ३९ ।।

माया युवां च प्रच्छन्नौ न करिष्यति मद्वरात् ।।

गोलोके यास्यथान्ते च विहाय मानवीं तनुम् ।। ३६ ।।

एवमुक्त्वा तु सानन्दं कृत्वा कृष्णं स्ववक्षसि ।।

दूरं निनाय श्रीकृष्णं बाहुभ्यां च यथेप्सितम् ।। ३७ ।।

कृत्वा वक्षसि तं कामाच्छ्लेषंश्लेषं चुचुम्ब च ।।

पुलकाङ्कितसर्वाङ्गो सस्मार रासमण्डलम् ।। ३८ ।।

एतस्मिन्नन्तरे राधा मायासद्रत्नमण्डपम् ।।

ददर्श रत्नकलशशतेन च समन्वितम् ।। ३९ ।।

नानाविचित्रचित्राढ्यं चित्रकाननशोभितम् ।।

सिन्दूराकारमणिभिः स्तम्भसंघैर्विराजितम् ।। 4.15.४० ।।

चन्दनागुरुकस्तृरीकुङ्कुमद्रवयुक्तया ।।

संयुक्तं मालतीमालासमूहपुष्पशय्यया ।। ४१ ।।

नानाभोगसमायुक्तं दिव्यदर्पणसंयुतम् ।।

मणीन्द्रमुक्तामाणिक्यमालाजालैर्विभूषितम् ।। ४२ ।।

मणीन्द्रसाररचितकपाटेन समन्वितम् ।।

भूषितं भूषितैर्वस्त्रैः पताकानिकरैर्वरैः ।।

कुङ्कुमाकारमणिभिः सप्तसोपानसंयुतम् ।। ४३ ।।

युक्तं षट्पदसंयुक्तैः पुष्पोद्यानं च पुष्पितैः ।।

सा देवी मण्डपं दृष्ट्वा जगामाभ्यन्तरं मुदा ।। ४४ ।।

ददर्श तत्र ताम्बूलं कर्पूरादिसमन्वितम् ।।

जलं च रत्नकुम्भस्थं स्वच्छं शीतं मनोहरम् ।। ४९ ।।

सुधामधुभ्यां पूर्णानि रत्नकुम्भानि नारद ।।

पुरुषं कमनीयं च किशोर श्यामसुन्दरम् ।।४६।।

कोटिकन्दर्पलीलाभं चन्दनेन विभूषितम् ।।

शयानं पुष्पशय्यायां सस्मितं सुमनोहरम् ।।४७।।

पीतवस्त्रपरीधानं प्रसन्नवदनेक्षणम् ।।

मणीन्द्रसारनिर्माणं क्वणन्मञ्जीररञ्जितम् ।। ४८ ।। सद्रत्नसारनिर्माणकेयूरवलयान्वितम् ।।

मणीन्द्रकुण्डलाभ्यां च गण्डस्थलविराजितम् ।। ४९ ।।

कौस्तुभेन मणीन्द्रेण वक्षःस्थलसमुज्ज्वलम् ।। शरत्पार्वणचंद्रास्यप्रभामुष्टमुखोज्ज्वलम् ।। 4.15.५० ।।

शरत्प्रफुल्लकमलप्रभामोचनलोचनम् ।।

मालतीमाल्यसंश्लिष्टशिखिपिच्छसुशोभितम् ।। ५१ ।।

त्रिवंकचूडां बिभ्रन्तं पश्यन्तं रत्नमन्दिरम् ।।

क्रोडं बालकशून्यं च दृष्ट्वा तं नवयौवनम् ।। ५२ ।।

सर्वस्मृतिस्वरूपा सा तथापि विस्मयं ययौ ।।

रूपं रासेश्वरी दृष्ट्वा मुमोह सुमनोहरम् ।। ५३ ।।

कामाच्चक्षुश्चकोराभ्यां मुखचन्द्रं पपौ मुदा ।।

निमेषरहिता राधा नवसंगमलालसा ।। ५४ ।।

पुलकाङ्कितसर्वाङ्गी सस्मिता मदनातुरा ।।

तामुवाच हरिस्तत्र स्मेराननसरोरुहाम् ।।

नवसंगमयोग्यां च पश्यन्तीं वक्रचक्षुषा ।। ५५ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

राधे स्मरसि गोलोकवृत्तान्तं सुरसंसदि ।। ५६ ।।

अद्य पूर्णं करिष्यामि स्वीकृतं यत्पुरा प्रिये ।।

त्वं मे प्राणाधिका राधे प्रेयसी च वरानने ।। ५७ ।।

यथा त्वं च तथाऽहं च भेदो हि नावयोर्ध्रुवम् ।।

यथा क्षीरे च धावल्यं यथाऽग्नौ दाहिका सति ।। ५८ ।।

यथा पृथिव्यां गन्धश्च तथाऽहं त्वयि संततम् ।।

विना मृदा घटं कर्तुं विना स्वर्णेन कुण्डलम् ।। ५९ ।।

कुलालः स्वर्णकारश्च नहि शक्तः कदाचन ।।

तथा त्वया विना सृष्टिमहं कर्तुं न च क्षमः ।। 4.15.६० ।।

सृष्टेराधारभूता त्वं बीजरूपोऽहमच्युतः ।।

आगच्छ शयने साध्वि कुरु वक्षःस्थले हि माम् ।। ६१ ।।

त्वं मे शोभा स्वरूपाऽसि देहस्य भूषणं यथा ।।

कृष्णं वदान्त मां लोकास्त्वयैव रहितं यदा ।। ६२ ।।

श्रीकृष्णं च तदा तेऽपि त्वयैव सहितं परम् ।।

त्वं च श्रीस्त्वं च संपत्तिस्त्वमाधारस्वरूपिणी ।। ६३ ।।

सर्वशक्तिस्वरूपासि सर्वरूपोऽहमक्षरः ।।

यदा तेजःस्वरूपोऽहं तेजोरूपाऽसि त्वं तदा ।। ६४ ।।

न शरीरी यदाहं च तदा त्वमशरीरिणी ।।

सर्वबीजस्वरूपोऽहं सदा योगेन सुन्दरि ।। ६५ ।।

त्वं च शक्तिस्वरूपा च सर्वस्त्रीरूपधारिणी ।।

ममाङ्गांशस्वरूपा त्वं मूलप्रकृतिरीश्वरी ।। ६६ ।।

शक्त्या बुद्ध्या च ज्ञानेन मया तुल्या वरानने ।।

आवयोर्भेदबुद्धिं च यः करोति नराधमः ।। ६७ ।।

तस्य वासः कालसूत्रे यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।।

पूर्वान्सप्त परान्सप्त पुरुषान्पातयत्यधः ।। ६८ ।।

कोटिजन्मार्जितं पुण्यं तस्य नश्यति निश्चितम् ।।

अज्ञानादावयोर्निन्दां ये कुर्वन्ति नराधमाः ।। ६९ ।।

पच्यन्ते नरके घोरे यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।।

राशब्दं कुर्वतस्त्रस्तो ददामि भक्तिमुत्तमाम् ।। 4.15.७० ।।

धाशब्दं कुर्वतः पश्चाद्यामि श्रवणलोभतः ।।

ये सेवन्ते च दत्त्वा मामुपचारांश्च षोडश ।।

यावजीवनपर्यन्तं या प्रीतिर्जायते मम ।। ७१ ।।

सा प्रीतिर्मम जायेत राधाशब्दात्ततोऽधिका ।।

प्रिया न मे तथा राधे राधावक्ता ततोऽधिकः ।। ७२ ।।

ब्रह्मानन्तः शिवो धर्मो नरनारायणावृषी ।।

कपिलश्च गणेशश्च कार्त्तिकेयश्च मत्प्रियः ।। ७३ ।।

लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा सावित्री प्रकृतिस्तथा।।

मम प्रियाश्च देवाश्च तास्तथापि न तत्समाः ।।७४।।

ते सर्वे प्राणतुल्या मे त्वं मे प्राणाधिका सती ।।

भिन्नस्थानस्थितास्ते च त्वं च वक्षःस्थले स्थिता ।। ७५ ।।

या मे चतुर्भुजा मूर्तिर्बिभर्त्ति वक्षसि प्रियाम् ।।

सोऽहं कृष्णस्वरूपस्त्वां विवहामि स्वयं सदा ।। ७६ ।।

इत्येवमुक्त्वा श्रीकृष्णस्तस्थौ तल्पे मनोरमे ।।

उवाच राधिका नाथं भक्तिनम्रात्मकन्धरा ।।७७ ।।

राधिकोवाच ।।

स्मरामि सर्वं जानामि विस्मरामि कथं विभो ।।

यत्त्वं वदसि सर्वाहं त्वत्पादाब्जप्रसादतः ।। ७८ ।।

ईश्वरस्याप्रियाः केचित्प्रियाश्च कुत्र केचन ।।

ये यथा मां न स्मरन्ति तथा तेषु तवाकृपा ।। ७९ ।।

तृणं च पर्वतं कर्तु समर्थः पर्वतं तृणम् ।।

तथापि योग्यायोग्ये च संपत्तौ च समा कृपा ।। 4.15.८० ।।

तिष्ठत्यहं शयानस्त्वं कथाभिर्यत्क्षणं गतम् ।।

तत्क्षणं च युगसमं नाहं प्रापयितुं क्षमा ।।८१।।

वक्षःस्थले च शिरसि देहि ते चरणाम्बुजम् ।।

दुनोति मन्मनः सद्यस्त्वदीयविरहानलात् ।। ८२ ।।

पुरः पपात मे दृष्टिस्त्वदीयचरणाम्बुजे ।।

नीता मया नहि क्लेशाद्द्रष्टुमन्यत्कलेवरम् ।।८३।।

प्रत्येकमङ्गं दृष्ट्वैव दत्ता शान्ते मुखाम्बुजे।।

दृष्ट्वा मुखारविन्दं च नान्यं गन्तुं च सा क्षमा ।। ८४ ।।

राधिकावचनं श्रुत्वा जहास पुरुषोत्तमः ।।

तामुवाच हितं तथ्यं श्रुतिस्मृतिनिरूपितम् ।। ८९ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

न खण्डनीयं तत्तत्र मया पूर्वं निरूपितम् ।।

तिष्ठ भद्रे क्षणं भद्रं करिष्यामि तव प्रिये ।। ८६।।

त्वन्मनोरथपूर्णस्य स्वयं कालः समागतः ।।

यस्य यल्लिखितं पूर्वं यत्र काले निरूपितम् ।। ८७ ।।

तदेव खण्डितुं राधे क्षमो नाहं च को विधिः ।।

विधातुश्च विधाताऽहं येषां यल्लेखनं कृतम् ।। ८८ ।।

ब्रह्मादीनां च क्षुद्राणां न तत्खण्ड्यं कदाचन ।।

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्माऽऽजगाम पुरतो हरेः ।। ८९ ।।

मालाकमण्डलुकर ईषत्स्मेरचतुर्मुखः ।।

गत्वा ननाम तं कृष्णं प्रतुष्टाव यथागमम्।।4.15.९०।।

साश्रुनेत्रपुलकितो भक्तिनम्रात्मकन्धरः।।

स्तुत्वा नत्वा जगद्धाता जगाम हरिसन्निधिम् ।।९१।।

पुनर्नत्वा प्रभुं भक्त्या जगाम राधिकान्तिकम् ।।

मूर्ध्ना ननाम भक्त्या च मातुस्तच्चरणाम्बुजे ।।९२।।

चकार संभ्रमेणैव जटाजालेन वेष्टितम्।।

कमण्डलुजलेनैव शीघ्रं प्रक्षालितं मुदा ।।९३।।

यथागमं प्रतुष्टाव पुटाञ्जलियुतः पुनः ।।

।।ब्रह्मोवाच ।। ।।

हे मातस्त्वत्पदाम्भोजं दृष्टं कृष्णप्रसादतः ।।९४।।

सुदुर्लभं च सर्वेषां भारते च विशेषतः ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि तपस्तप्तं पुरा मया ।। ९५ ।।

भास्करे पुष्करे तीर्थे कृष्णस्य परमात्मनः ।।

आजगाम वरं दातुं वरदाता हरिः स्वयम् ।। ९६ ।।

वरं वृणीष्वेत्युक्ते च स्वाभीष्टं च वृतं मुदा ।।

राधिकाचरणाम्भोजं सर्वेषामपि दुर्लभम् ।। ९७ ।।

हे गुणातीत मे शीघ्रमधुनैव प्रदर्शय ।।

मयेत्युक्तो हरिरयमुवाच मां तपस्विनम् ।। ९८ ।।

दर्शयिष्यामि काले च वत्सेदानीं क्षमेति च ।।

नहीश्वराज्ञा विफला तेन दृष्टं पदाम्बुजम् ।। ९९ ।।

सर्वेषां वाञ्छितं मातर्गोलोके भारतेऽधुना ।।

सर्वा देव्यः प्रकृत्यंशा जन्याः प्राकृतिका ध्रुवम् ।। 4.15.१०० ।।

त्वं कृष्णाङ्गार्धसंभूता तुल्या कृष्णेन सर्वतः ।।

श्रीकृष्णस्त्वमयं राधा त्वं राधा वा हरिः स्वयम् ।। १०१ ।।

नहि वेदेषु मे दृष्ट इति केन निरूपितम् ।।

ब्रह्माण्डाद्बहिरूर्ध्वं च गोलोकोऽस्ति यथाम्बिके ।। १०२ ।।

वैकुण्ठश्चाप्यजन्यश्च त्वमजन्या तथाम्बिके ।।

यथा समस्तब्रह्माण्डे श्रीकृष्णांशांशजीविनः।।१०३।।

तथा शक्तिस्वरूपा त्वं तेषु सर्वेषु संस्थिता।।

पुरुषाश्च हरेरंशास्त्वदंशा निखिलाः स्त्रियः ।।१०४।।

आत्मना देहरूपा त्वमस्याधारस्त्वमेव हि।।

अस्यानु प्राणैस्त्वं मातस्त्वत्प्राणैरयमीश्वरः ।।१०५।।

किमहो निर्मितः केन हेतुना शिल्पकारिणा ।।

नित्योऽयं च तथा कृष्णस्त्वं च नित्या तथाऽम्बिके ।। १०६ ।।

अस्यांशा त्वं त्वदंशो वाऽप्ययं केन निरूपितः ।।

अहं विधाता जगतां देवानां जनकः स्वयम् ।। १०७ ।।

तं पठित्वा गुरुमुखाद्भवन्त्येव बुधा जनाः ।।

गुणानां वास्तवानां ते शतांशं वक्तुमक्षमः ।। १०८ ।।

वेदो वा पण्डितो वाऽन्यः को वा त्वां स्तोतुमीश्वरः ।।

स्तवानां जनकं ज्ञानं बुद्धिर्ज्ञानाम्बिका सदा ।। १०९ ।।

त्वं बुद्धेर्जननी मातः को वा त्वां स्तोतुमीश्वरः ।।

यद्वस्तु दृष्टं सर्वेषां तद्धि वक्तुं बुधः क्षमः ।।4.15.११०।।

यददृष्टाश्रुते वस्तु तन्निर्वक्तुं च कः क्षमः ।।

अहं महेशोऽनंतश्च स्तोतुं त्वां कोऽपि न क्षमः।। १११ ।।

सरस्वती च वेदाश्च क्षमः कः स्तोतुमीश्वरः ।।

यथागमं यथोक्तं च न मां निन्दितुमर्हसि ।। ११२ ।।

ईश्वराणामीश्वरस्य योग्यायोग्ये समा कृपा।।

जनस्य प्रतिपाल्यस्य क्षणे दोषः क्षणे गुणः ।। ११३ ।।

जननी जनको यो वा सर्वं क्षमति स्नेहतः ।।

इत्युक्त्वा जगतां धाता तस्थौ च पुरतस्तयोः ।।११४।।

प्रणम्य चरणाम्भोजे सर्वेषां वन्द्यमीप्सितम् ।।

ब्रह्मणा च कृतं स्तोत्रं त्रिसंध्यं यः पठेन्नरः ।।११५।।

राधामाधवयोः पादे भक्तिर्दास्यं लभेद्ध्रुवम् ।।

कर्मनिर्मूलनं कृत्वा मृत्युं जित्वा सुदुर्जयम् ।।

विलङ्घ्य सर्वलोकांश्च याति गोलोकमुत्तमम्।। ११६।।

श्रीनारायण उवाच।।

ब्रह्मणः स्तवनं श्रुत्वा तमुवाच ह राधिका ।। ११७ ।।

वरं वृणु विधातस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते ।।

राधिकावचनं श्रुत्वा तामुवाच जगद्विधिः ।। ११८ ।।

वरं च युवयोः पादपद्मभक्तिं च देहि मे ।।

इत्युक्ते विधिना राधा तूर्णमोमित्युवाच ह ।। ११९ ।।

पुनर्ननाम तां भक्त्या विधाता जगतां पतिः ।।

तदा ब्रह्मा तयोर्मध्ये प्रज्वाल्य च हुताशनम् ।। 4.15.१२० ।।

हरिं संस्मृत्य हवनं चकार विधिना विधिः।।

उत्थाय शयनात्कृष्ण उवास वह्निसन्निधौ ।। १२१ ।।

ब्रह्मणोक्तेन विधिना चकार हवनं स्वयम् ।।

प्रणमय्य पुनः कृष्णं राधां तां जनकः स्वयम् ।। १२२ ।।

कौतुकं कारयामास सप्तधा च प्रदक्षिणाम् ।।

पुनः प्रदक्षिणां राधां कारयित्वा हुताशनम् ।। १२३ ।।

प्रणमय्य ततः कृष्णं वासयामास तं विधिः ।।

तस्या हस्तं च श्रीकृष्णं ग्राहयामास तं विधिः ।। १२४।।

वेदोक्तसप्तमन्त्रांश्च पाठयामास माधवम् ।।

संस्थाप्य राधिकाहस्तं हरेर्वक्षसि वेदवित् ।। १२५ ।।

श्रीकृष्णहस्तं राधायाः पृष्ठदेशे प्रजापतिः ।।

स्थापयामास मन्त्रांस्त्रीन्पाठयामास राधिकाम् ।।१२६।।

पारिजातप्रसूनानां मालां जानुविलम्बिताम् ।।

श्रीकृष्णस्य गले ब्रह्मा राधाद्वारा ददौ मुदा ।। १२७ ।।

प्रणमय्य पुनः कृष्णं राधां च कमलोद्भवः ।।

राधागले हरिद्वारा ददौ मालां मनोहराम्।।

पुनश्च वासयामास श्रीकृष्णं कमलोद्भवः ।। १२८ ।।

तद्वामपार्श्वे राधां च सस्मितां कृष्णचेतसम् ।।

पुटाञ्जलिं कारयित्वा माधवं राधिकां विधिः ।। ।।१२९।।

पाठयामास वेदोक्तान्पञ्च मन्त्रांश्च नारद ।।

प्रणमय्य पुनः कृष्णं समर्प्य राधिकां विधिः ।। 4.15.१३० ।।

कन्यकां च यथा तातो भक्त्या तस्थौ हरेः पुरः ।।

एतस्मिन्नन्तरे देवाः सानन्दपुलकोद्गमाः ।। १३१।।

दुन्दुभिं वादयामासुश्चानकं मुरजादिकम्।।

पारिजातप्रसूनानां पुष्पवृष्टिर्बभूव ह ।। १३२ ।।

जगुर्गन्धर्वप्रवरा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।।

तुष्टाव श्रीहरिं ब्रह्मा तमुवाच ह सस्मितः ।।१३३।।

युवयोश्चरणाम्भोजे भक्तिं मे देहि दक्षिणाम्।।

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा तमुवाच हरिः स्वयम् ।।१३४।।

मदीयचरणाम्भोजे सुदृढा भक्तिरस्तु ते ।।

स्वस्थानं गच्छ भद्रं ते भविता नात्र संशयः ।। १३५ ।।

मया नियोजितं कर्म कुरु वत्स ममाज्ञया ।।

श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा विधाता जगतां मुने ।। १३६ ।।

प्रणम्य राधां कृष्णं च जगाम स्वालयं मुदा ।।

गते ब्रह्मणि सा देवी सस्मिता वक्रचक्षुषा ।। ।। १३७ ।।

सा ददर्श हरेर्वक्त्रं चच्छाद व्रीडया मुखम् ।।

पुलकाङ्कितसर्वांगी कामबाणप्रपीडिता ।। १३८ ।।

प्रणम्य श्रीहरिं भक्त्या जगाम शयनं हरेः ।।

चन्दनागुरुपङ्कं च कस्तूरीकुङ्कुमान्वितम्।।१३९।।

ललाटे तिलकं कृत्वा ददौ कृष्णस्य वक्षसि ।।

सुधापूर्णं रत्नपात्रं मधुपूर्णं मनोहरम् ।। 4.15.१४० ।।

प्रददौ हरये भक्त्या बुभुजे जगतीपतिः ।।

ताम्बूलं च वरं रम्यं कर्पूरादिसुवासितम् ।। १४१ ।।

ददौ कृष्णाय सा राधा सादरं बुभुजे हरिः ।।

चखाद सस्मिता राधा हरिदत्तं सुधारसम् ।।१४२।।

ताम्बूलं तेन दत्तं च बुभुजे पुरतो हरेः ।।

कृष्णश्चर्वितताम्बूलं राधिकायै मुदा ददौ ।।१४३।।

चखाद परया भक्त्या पपौ तन्मुखपङ्कजम् ।।

राधाचर्वितताम्बूलं ययाचे मधुसूदनः ।।१४४।।

जहास न ददौ राधा क्षमेत्युक्तं तया मुदा।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमद्रवमुत्तमम् ।।

राधिकायाश्च सर्वांगे प्रददौ माधवः स्वयम् ।। १४५ ।।

यः कामो ध्यायते नित्यं यस्यैकचरणाम्बुजम् ।।

बभूव तस्य स वशो राधासंतोषकारणात् ।। १४६ ।।

यद्भृत्यभृत्यैर्मदनो जितः सर्वक्षणं मुने ।।

स्वेच्छामयो हि भगवाञ्जितस्तेन कुतूहलात् ।।१४७।।

करे धृत्वा च तां कृष्णः स्थापयामास वक्षसि ।।

चकार शिथिलं वस्त्रं चुम्बनं च चतुर्विधम् ।।१४८।।

बभूव रतियुद्धेन विच्छिन्ना क्षुद्रघण्टिका ।।

चुम्बनेनौष्ठरागश्च ह्याश्लेषेण च पत्रकम् ।।१४९।।

शृंगारेणैव कबरी सिन्दूरतिलकं मुने ।।

जगामालक्तकाङ्कश्च विपरीतादिकेन च ।।4.15.१५०।।

पुलकाङ्कितसर्वांङ्गी बभूव नवसंगमात् ।।

मूर्च्छामवाप सा राधा बुबुधे न दिवानिशम् ।।१५१।।

प्रत्यङ्गेनैव प्रत्यङ्गमङ्गेनाङ्गं समाश्लिषत् ।।

शृङ्गाराष्टविधं कृष्णश्चकार कामशास्त्रवित्।।१५२।।

पुनस्तां च समाश्लिष्य सस्मितां वक्रलोचनाम् ।।

क्षतविक्षतसर्वाङ्गीं नखदन्तैश्चकार ह ।।१५३।।

कङ्कणानां किङ्किणीनां मञ्जीराणां मनोहरः ।।

बभूव शब्दस्तत्रैव शृङ्गारसमरोद्भवः ।। १५४ ।।

पुनस्तां च समाकृष्य शय्यायां च निवेश्य च ।।

चकार रहितां राधां कबरीबन्धवाससा ।। १५५ ।।

निर्जने कौतुकात्कृष्णः कामशास्त्रविशारदः ।।

चूडावेषांशुकैर्हीनं चकार तं च राधिका ।।१५६।।

न कस्य कस्माद्धानिश्च तौ द्वौ कार्यविशारदौ ।।

जग्राह राधाहस्तात्तु माधवो रत्नदर्पणम् ।।१५७।।

मुरलीं माधवकराज्जग्राह राधिका बलात् ।।

चित्तापहारं राधायाश्चकार माधवो बलात् ।।१५८।।

जहार राधिका रासान्माधवस्यापि मानसम् ।।

निवृत्ते कामयुद्धे च सस्मिता वक्रलोचना।।१५९।।

प्रददौ मुरलीं प्रीत्या श्रीकृष्णाय महात्मने।।

प्रददौ दर्पणं कृष्णः क्रीडाकमलमुज्ज्वलम् ।।4.15.१६०।।

चकार कबरीं रम्यां सिन्दूरतिलकं ददौ।।

विचित्रपत्रकं वेषं चकारैवंविधं हरिः।। ।।१६१।।

विश्वकर्मा न जानाति सखीनामपि का कथा ।।

वेषं विधातुं कृष्णस्य यदा राधा समुद्यता ।। १६२ ।।

बभूव शिशुरूपं च कैशोरं च विहाय च ।।

ददर्श बालरूपं तं रुदन्तं पीडितं क्षुधा ।।१६३।।

यादृशं प्रददौ नन्दो भीतं तादृशमच्युतम् ।।

विनिश्वस्य च सा राधा हृदयेन विदूयता ।।१६४।।

इतस्ततस्तं पश्यन्ती शोकार्ता विरहातुरा ।।

उवाच कृष्णमुद्दिश्य काकूक्तिमिति कातरा ।। १६५ ।।

मायां करोषि मायेश किंकरीं कथमीदृशीम् ।।

इत्येवमुक्त्वा सा राधा पपात च रुरोद च ।। ।।१६६।।

रुरोद कृष्णस्तत्रैव वाग्बभूवाशरीरिणी ।।

कथं रोदिषि राधे त्वं स्मर कृष्णपदाम्बुजम्।।१६७।।

आरासमण्डलं यावन्नक्तमत्रागमिष्यति ।।

करिष्यसि रतिं नित्यं हरिणा सार्द्धमीप्सिताम् ।।१६८।।

छायां विधाय स्वगृहे स्वयमागत्य मा रुद ।।

कृत्वा क्रोडे च प्राणेशं मायेशं बालरूपिणम् ।। १६९ ।।

त्यज शोकं गृहं गच्छ सुन्दरीत्थं प्रबोधिता ।।

श्रुत्वैवं वचनं राधा कृत्वा क्रोडे च बालकम् ।। ।। 4.15.१७० ।।

ददर्श पुष्पोद्यानं च वनं सद्रत्नमण्डपम् ।।

तूर्णं वृन्दावनाद्राधा जगाम नन्दमन्दिरम् ।। १७१ ।।

सा मनोयायिनी देवी निमिषार्धेन नारद ।।

संसिक्तस्निग्धमधुररसना रक्तलोचना ।। १७२ ।।

यशोदायै शिशुं दातुमुद्यता सत्युवाच ह ।।

गृहीत्वैवं शिशुं स्थूलं रुदन्तं च क्षुधातुरम् ।। १७३ ।।

गोष्ठे त्वत्स्वामिना दत्तं प्राप्नोमि यातनां पथि ।।

संसिक्तं वसनं वत्से मेघाच्छन्नेऽतिदुर्दिने ।। १७४ ।।

पिच्छिले कर्दमोद्रेके यशोदा वोढुमक्षमा ।।

गृहाण बालकं भद्रे स्तनं दत्त्वा प्रबोधय ।। १७५ ।।

गृहं चिरं परित्यक्तं यामि तिष्ठ सुखं सति ।।

इत्युक्त्वा बालकं दत्त्वा जगाम स्वगृहं प्रति ।। १७६ ।।

यशोदा बालकं नीत्वा चुचुम्ब च स्तनं ददौ ।।

बहिर्निविष्टा सा राधा स्वगृहे गृहकर्मणि ।। १७७ ।।

नित्यं नक्तं रतिं तत्र चकार हरिणा सह ।।

इत्येवं कथितं वत्स श्रीकृष्णचरितं शुभम् ।।

सुखदं मोक्षदं पुण्यमपरं कथयामि ते ।। १७८ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे राधाकृष्णविवाहनवसंगमप्रस्तावो नाम पञ्चदशोऽध्यायः ।। १५ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

माधवो बालकैः सार्द्धमेकदा हलिना सह ।।

भुक्त्वा पीत्वा च क्रीडार्थं जगाम श्रीवनं मुने ।।१।।

तत्र नानाविधां क्रीडां चकार मधुसूदनः ।।

कृत्वा तां शिशुभिः सार्द्धं चालयामास गोधनम् ।। २ ।।

ययौ मधुवनं तस्माच्छ्रीकृष्णो गोधनैः सह ।।

तत्र स्वादु जलं पीत्वा वने च स महाबलः ।। ।। ३ ।।

तत्रैकदैत्यो बलवाञ्छ्वेतवर्णो भयंकरः ।।

विकृताकारवदनो बकाकारश्च शैलवत् ।। ४ ।।

दृष्ट्वा च गोकुलं गोष्ठे शिशुभिर्बलकेशवौ ।।

यथा ह्यगस्त्यो वातापिं सर्वं जग्रास लीलया ।। ५ ।।

बकग्रस्तं हरिं दृष्ट्वा सर्वे देवा भयान्विताः ।।

चक्रुर्हाहेति संत्रस्ता धावन्तः शस्त्रपाणयः ।। ६ ।।

शक्रश्चिक्षेप वज्रं च मुनेरस्थिविनिर्मितम् ।।

न ममार बकस्तस्मात्पक्षमेकं ददाह च ।। ७ ।।

नीहारास्त्रं शशधरः शीतार्तस्तेन दानवः ।।

यमदण्डं सूयर्पुत्रस्तेन कुण्ठो बभूव ह ।। ८ ।।

वायव्यास्त्रं च वायुश्च तेन स्थानान्तरं ययौ ।।

वरुणश्च शिलावृष्टिं चकार तेन पीडितः ।। ९ ।।

हुताशनश्च वाह्नेन पक्षांश्चैव ददाह सः ।।

कुबेरस्यार्धचन्द्रेण छिन्नपादो बभूव ह ।। 4.16.१० ।।

ईशानस्य च शूलेन बभूव मूर्च्छितोऽसुरः ।।

ऋषयो मुनयश्चैव कृष्णं चकुर्भियाऽऽशिषम् ।। ११ ।।

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णः प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा ।।

ददाह दैत्यसर्वाङ्गं बाह्याभ्यन्तरमीश्वरः ।। १२ ।।

तत्सर्वं वमनं कृत्वा प्राणांस्तत्याज दानवः ।।

बकं निहत्य बलवाञ्छिशुभिर्गोधनैः सह ।। १३ ।।

ययौ केलिकदम्बानां काननं सुमनोहरम् ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र वृषरूपधरोऽसुरः ।। १४ ।।

नाम्ना प्रलम्बो बलवान्महाधूर्तश्च शैलवत् ।।

शृङ्गाभ्यां च हरिं धृत्वा भ्रामयामास तत्र वै ।। १५ ।।

दुद्रुवुर्बालकाः सर्वे रुरुदुश्च भयातुराः ।।

बलो जहास बलवाञ्ज्ञात्वा भ्रातरमीश्वरम् ।। १६ ।।

बालकान्बोधयामास भयं किमित्युवाच ह ।।

तद्विषाणं गृहीत्वा च स्वयं श्रीमधुसूदनः ।।१७।।

भ्रामयित्वा च गगने पातयामास भूतले ।।

प्राणांस्तत्याज दैत्येन्द्रो निपत्य च महीतलम् ।। १८ ।।

जहसुर्बालकाः सर्वे ननृतुश्च जगुर्मुदा ।।

हत्वा प्रलम्बं श्रीकृष्णो बलेन सह सत्वरम् ।। १९ ।।

गोधनं चारयामास ययौ भाण्डीरमीश्वरः ।।

गच्छन्तं माधवं दृष्ट्वा केशी दैत्येश्वरो बली ।। 4.16.२० ।।

वेष्टयामास तं शीघ्रं खुरेण विलिखन्महीम् ।।

मूर्ध्नि कृत्वा हरिं तुष्टो गगनं शतयोजनम् ।। २१ ।।

उत्पात्य भ्रामयामास पपात च महीतले ।।

जग्राह स हरिं पापी चर्वयामास कोपतः ।। २२ ।।

स भग्नदन्तो दैत्यश्च वज्राङ्गचर्वणादहो ।।

श्रीकृष्णतेजसा दग्धः प्राणांस्तत्याज भूतले ।।२३।।

स्वर्गे दुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिर्बभूव ह ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र पार्षदा दिव्यरूपिणः ।। २४ ।।

तत्राजग्मुः स्यन्दनस्था द्विभुजाः पीतवाससः ।।

किरीटिनः कुण्डलिनो वनमालाविभूषिताः ।। ।। २५ ।।

विनोदमुरलीहस्ताः क्वणन्मञ्जीररञ्जिताः ।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गा गोपवेषधरा वराः ।। २६ ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्या भक्तानुग्रह कातराः ।।

प्रदीप्तं रथमास्थाय रत्नसारविनिर्मितम् ।। २७ ।।

भाण्डीरवनमाजग्मुर्यत्र सन्निहितो हरिः ।।

दिव्यवस्त्रपरीधाना रत्नालंकारभूषिताः ।। २८ ।।

प्रणमय्य हरिं स्तुत्वा जग्मुर्गोलोकमुत्तमम् ।।

मुक्त्वा देहं परित्यज्य वैष्णवाः पुरुषास्त्रयः ।।

संप्राप्य दानवीं योनिं बभूबुः कृष्णपार्षदाः ।। २९ ।।

नारद उवाच ।।

के ते च दिव्यपुरुषा वैष्णवा दैत्यरूपिणः ।।

कथयस्व महाभाग कृतं किं परमाद्भुतम् ।। 4.16.३० ।।

नारायण उवाच ।।

शृणु बह्मन्प्रवक्ष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।। ३१ ।।

श्रुतं महेशवदनात्सूर्यपर्वणि पुष्करे।।

हरेर्गुणप्रसङ्गेन कथयामास शंकरः । ३२।।

संपृष्टो मुनिसंघैश्च मया धर्मेण ब्रह्मणा ।।

ब्रह्मपुत्र महाभाग कथां भुवनपावनीम् ।।३३।।

कथयामास विस्तार्य सावधानं निशामय ।।

गन्धर्वेशो गन्धवाहः पर्वते गन्धमादने ।। ३४ ।।

महांस्तपस्विप्रवरो हरिसेवनतत्परः ।।

पुत्रा बभूवुश्चत्वारो गन्धर्वप्रवरा मुने ।। ३५ ।।

सस्मरुः कृष्णपादाब्जं स्वप्ने ज्ञाने दिवानिशम्।।

ते च दुर्वाससः शिष्याः श्रीकृष्णार्चनतत्पराः ।। ३६ ।।

नित्यं दत्त्वा च कमलं संपूज्य तं पपुर्जलम् ।।

वसुदेवः सुहोत्रश्च सुदर्शनसुपार्श्वकौ ।। ३७ ।।

चत्वारो वैष्णवश्रेष्ठास्तेपुस्ते पुष्करे तपः ।।

चिरकालं तपस्तप्त्वा बभूवुः सिद्धमन्त्रिणः ।। ३८ ।।

ज्येष्ठो दुर्वाससो योगं संप्राप्य योगिनां वरः।।

सिद्धश्चाकृतदारश्च प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा ।। ३९ ।।

सद्यो देहं परित्यज्य बभूव कृष्णपार्षदः ।।

एकदा भ्रातरस्ते च जग्मुश्चित्रसरोवरम्।। ।। 4.16.४० ।।

पद्मानि कृष्णपूजार्थमाहर्तुमुदये रवेः ।।

पद्मानां चयनं कृत्वा गच्छतो वैष्णवान्मुने ।। ४१ ।।

दृष्ट्वा निबध्य संजग्मुः सर्वे शंकरकिंकराः ।।

बलिष्ठा दुर्बलान्धृत्वा जग्मुः शंकरसन्निधिम् ।। ४२ ।।

ते सर्वे शंकरं दृष्ट्वा प्रणेमुः शिरसा भुवि ।।

तानुवाच शिवः शीघ्रं प्रयुज्याशिषमुत्तमाम् ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यो भक्तानुग्रहकातरः ।। ४३ ।।

शिव उवाच ।।

के यूयं पद्महर्तारः पार्वत्याश्च सरोवरे ।। ४४ ।।

लक्षयक्षै रक्षणीयं पार्वतीव्रतहेतवे ।।

नित्यं सहस्रकमलं ददाति हरये सती ।। ४५ ।।

व्रते त्रैमासिके भक्त्या पतिसौभाग्यवर्द्धने ।।

शिवस्य वचनं श्रुत्वा तमूचुर्वैष्णवा भिया ।।

पुटाञ्जलियुताः सर्वे भक्तिनम्रात्मकन्धराः ।। ४६ ।।

गन्धर्वा ऊचुः ।। ।।

वयं गन्धर्वप्रवरा गन्धवाहसुता विभो ।। ४७ ।।

हरये कमलं दत्त्वा पिबामो जलमीश्वर ।।

वयं न विद्मो हे नाथ पार्वत्या रक्षितं सरः ।। ४८ ।।

गृहाण कमलं सर्वं युष्माकं च फलं कुरु ।।

न दास्यामोऽद्य कमलं पास्यामोऽद्य जलं हर ।। ४९ ।।

किं वा कथं न पास्यामस्तुभ्यं दत्तानि तानि च ।।

नित्यं ध्यात्वा यत्पदाब्जं पद्मेन पूजयामहे ।। 4.16.५० ।।

साक्षात्तस्मै प्रदत्त्वा च पद्मं पूता वयं प्रभो ।।

एकं ब्रह्म ह्यद्वितीयं क्व देहः क्व च रूपवान् ।। ५१ ।।

भक्तानुग्रहतो देहो रूपभेदश्च मायया ।।

किं तु गृहाण पद्मानि त्वमेव मत्प्रभुः प्रभो ।। ५२ ।।

यतो नो मानसं पूर्णं तद्रूपं दर्शयाच्युत ।।

द्विभुजं कमनीयं च किशोरं श्यामसुन्दरम्।। ।। ५३ ।।

विनोदमुरलीहस्तं पीतांबरधरं परम् ।।

एकवक्त्रं द्विनयनं चन्दनागुरुचर्चितम् ।। ५४ ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं रत्नालंकारभूषितम् ।।

कौस्तुभेन मणीन्द्रेण वक्षःस्थलसमुज्ज्वलम्।। ५५ ।।

मयूरपिच्छचूडं च मालतीमाल्यभूषितम् ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाराजिविभूषितम् ।। ५६ ।।

कोटिकन्दर्पलावण्यलीलाधाममनोहरम् ।।

गोपीसंघैर्दृश्यमानं सस्मितैर्वक्रलोचनैः ।। ५७ ।।

नवयौवनसंपन्नं राधावक्षस्थलस्थितम् ।।

ब्रह्मादिभिः स्तूयमानं वन्द्यं ध्येयमभीप्सितम् ।। ५८ ।।

स्वात्मारामं पूर्णकामं भक्तानुग्रहकातरम् ।।

इत्युक्त्वा पुरतः शम्भोस्तस्थुर्गन्धर्वपुङ्गवाः ।। ५९।।

श्रीकृष्णरूपश्रवणात्पुलकाङ्कितविग्रहः ।।

गन्धर्वाणां वचः श्रुत्वा शिवस्तानित्युवाच ह ।। 4.16.६० ।।

श्रीकृष्णरूपश्रवणात्साश्रुपूर्णविलोचनः ।।

मयैव यूयं विज्ञाता वैष्णवप्रवरा महीम् ।।६१।।

पूतां कर्तुं च भ्रमथ चरणाम्भोजरेणुना ।।

अहं वाञ्छां करोम्येव श्रीकृष्णभक्तदर्शने ।। ६२ ।।

समागमो हि साधूनां त्रिषु लोकेषु दुर्लभः ।।

पार्वत्याश्च सुराणां च सदा यूयं मम प्रियाः ।। ६३ ।।

आत्मनश्चात्मभक्तेभ्यो वैष्णवाश्च प्रियाश्च नः ।।

किन्तु मोघं च न भवेन्मया यत्स्वीकृतं पुरा ।। ६४ ।।

तच्छ्रूयतां महाभागाः पार्वतीव्रतकर्मणि।।

सरसश्चैव पद्मानि यैर्हृतानि व्रतान्तरे।। ६५ ।।

ते तूर्णमासुरीं योनिं गमिष्यन्ति न संशयः ।।

न हि श्रीकृष्णभक्तानामशुभं विद्यते क्वचित् ।। ६६ ।।

संप्राप्य मानवीं योनिं गोलोकं यास्यथ ध्रुवम् ।।

यूयं श्रीकृष्णरूपं च प्रत्यक्षं द्रष्टुमुत्सुकाः ।। ६७ ।।

ध्रुवं द्रक्ष्यथ भो वत्सा वृन्दारण्ये च भारते ।।

दृष्ट्वा कृष्णं ततो मृत्युं संप्राप्य वैष्णवोत्तमाः ।। ६८ ।।

दिव्यं स्यंदनमारुह्य गमिष्यथ हरेर्गृहम्।।

अधुना वाञ्छनीयं च रूपं द्रष्टुमिहोत्सुकाः ।। ६९ ।।

तत्सर्वं पश्यतेत्युक्त्वा दर्शयामास तच्छिवः ।।

रूपं दृष्ट्वा साश्रुनेत्राः प्रणम्य सर्वरूपिणम् ।। 4.16.७० ।।

आजग्मुर्दानवीं योनिमिति ते दानवेश्वराः ।।

वसुदेवः पुरा मुक्तः सुहोत्रश्च बकासुरः ।। ७१ ।।

सुदर्शनः प्रलम्बोऽयं स्वयं केशी सुपार्श्वकः ।।

हरस्य वरदानेन दृष्ट्वा रूपमनुत्तमम् ।। ७२ ।।

मृत्युं संप्राप्य श्रीकृष्णाज्जग्मुस्ते कृष्णमन्दिरम् ।।

इत्येवं कथितं विप्र हरेश्चरितमद्भुतम् ।।

बककेशिप्रलम्बानां मोक्षणं मोक्षकारकम् ।। ७३ ।।

नारद उवाच ।।

श्रुतं सर्वं महाभाग त्वत्प्रसादाद्यदद्भुतम् ।। ७४ ।।

अधुना श्रोतुमिच्छामि पार्वत्या किं कृतं व्रतम् ।।

को वाऽऽराध्यो व्रतस्यास्य किं फलं नियमश्च कः ।।७२।।

कानि द्रव्याणि भगवन्व्रतोपयोगिकनि च ।।

कतिकालं व्रतं किं वा प्रतिष्ठायां निरूपणम् ।। ७६ ।।

सुविचार्य वद विभो श्रोतुं कौतूहलं मम ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

व्रतं त्रैमासिकं नाम पतिसौभाग्यवर्धनम् ।। ७७ ।।

आराध्यो भगवान्कृष्णो राधिकासहितो मुने ।।

विषुवे च समारंभः समाप्तिर्दक्षिणायने ।। ७८ ।।

संयम्य पूर्वदिवसे कृत्वाऽवश्यं हविष्यकम्।।

स्नात्वा वैशाखसंक्रान्त्यां संकल्प्य जाह्नवीतटे।।७९।।

घटे मणौ शालग्रामे जले वा पूजयेद्व्रती।।

ध्यायेद्भक्त्या च राधेशं संपूज्य पञ्च देवताः ।। 4.16.८० ।।

ध्यानं च सामवेदोक्तं निबोध कथयामि ते ।।

नवीननीरदश्यामं पीतकौशेय वाससम् ।।८१।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यमीषद्धास्यसमन्वितम् ।।

शरत्प्रफुल्लपद्माक्षं मञ्जुलाञ्छनरंजितम् ।।८२।।

मानसं गोपिकानां च मोहयन्तं मुहुर्मुहुः ।।

राधया दृश्यमानं च राधावक्षःस्थलस्थितम्।।८३।।

ब्रह्मानन्तेशधर्माद्यैः स्तूयमानमहं भजे ।।

ध्यात्वा कृष्णं च ध्यानेन तमावाह्य व्रती मुदा।।८४।।

ध्यायेत्तदा राधिकां च ध्यानं मध्यंदिनेरितम् ।।

राधां रासेश्वरीं रम्यां रासोल्लासरसोत्सुकाम् ।। ।।८५।।

रासमण्डलमध्यस्थां रासाधिष्ठातृदेवताम् ।।

रासेश्वरोरःस्थलस्थां रसिकां रसिकप्रियाम्।।८६ ।।

रसिकप्रवरां रम्यां रमां च रमणोत्सुकाम् ।।

शरद्राजीवराजीनां प्रभामोचनलोचनाम् ।। ८७ ।।

वक्रभ्रूभङ्गसंयुक्तां मञ्जीरेणैव रञ्जिताम् ।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यामीषद्धास्यमनोहराम् ।। ८८ ।।

चारुचम्पकवर्णाभां चन्दनेन विभूषिताम् ।।

कस्तूरीबिन्दुना सार्धं सिंदूरबिंदुना युताम् ।।८९।।

चारुपत्रावलीयुक्तां वह्निशुद्धांशुकोज्ज्वलाम् ।।

सद्रत्नकुण्डलाभ्यां च सुकपोलस्थलोज्ज्वलाम् ।। 4.16.९० ।।

रत्नेन्द्रसारहारेण वक्षःस्थलविराजिताम् ।।

रत्नकङ्कणकेयूरकिङ्किणीरत्नरञ्जिताम् ।।९१।।

सद्रत्नसाररचितक्वणन्मञ्जीररञ्जिताम् ।।

ब्रह्मादिभिश्च सेव्येन श्रीकृष्णेनैव सेविताम् ।। ९२ ।।

सर्वेशेन स्तूयमानां सर्वबीजां भजाम्यहम् ।।

इति ध्यात्वा च कृष्णेन सहितां तां च पूजयेत् ।। ९३ ।।

भक्त्या दत्त्वा प्रतिदिनमुपचारांश्च षोडश ।।

प्रत्येकं च पृथक्कृत्वा सर्वं दद्याद्व्रती मुदा ।। ९४ ।।

सहस्रकमलं दिव्यं शतमष्टोत्तरं मुने ।।

होमं कुर्याद्व्रती नित्यमष्टोत्तरशताहुतीः ।। ९५ ।।

दद्याद्भक्त्या च कृष्णाय स्वाहेत्युच्चार्य यत्नतः ।।

रसालस्य कदल्याश्च ह्यामं वा पक्वमेव च ।। ९६ ।।

नित्यमष्टोत्तरशतं दद्याद्भक्त्याऽक्षतैः फलम् ।।

नित्यं च भोजयेद्भक्त्या ब्राह्मणानां शतं मुने ।। ९७ ।।

होमं कुर्याद्व्रती नित्यमष्टोत्तरशताहुतीः ।।

दद्याद्भक्त्या च कृष्णाय राधिकासहिताय च ।। ९८ ।।

तिलेन हवनं कुर्यादाज्यमिश्रेण नारद ।।

वाद्यं च वादयेन्नित्यं कारयेद्धरिकीर्तनम् ।। ९९ ।।

एवं मासत्रयं कृत्वा प्रतिष्ठां तदनन्तरम् ।।

प्रतिष्ठादिवसे तत्र विधानं शृणु नारद।। ।। 4.16.१०० ।।

कमलानां च नवतिसहस्राण्यक्षतानि च ।।

ब्राह्मणानां सहस्राणि नव विप्रेन्द्र यत्नतः ।। १०१ ।।

भोजयेत्परमान्नानि स्वादूनि मिष्टकानि च ।।

फलं विंशाधिकं सप्तशतं नवसहस्रकम् ।। १०२ ।।

दद्यान्नानाविधं द्रव्यं नैवेद्यं सुमनोहरम् ।।

संस्कृताग्निं च संस्थाप्य होमं कुर्याद्विचक्षणः ।। १०३ ।।

नवतिं च सहस्राणि हुत्वाऽऽज्येन तिलेन च ।।

सवस्त्रं च सभोज्यं च यज्ञसूत्रफलान्वितम् ।। १०४ ।।

गन्धपुष्पार्चितान्भक्त्या दद्यान्नवतिलड्डुकान् ।।

दद्यान्नवतिकुम्भांश्च शीततोयप्रपूरितान् ।। १०९ ।।

एवंविधं व्रतं कृत्वा दद्याद्विप्राय दक्षिणाम् ।।

दक्षिणायाः परिमितं वेदेषु यन्निरूपितम् ।। १०६।।

वृषेन्द्राणां सहस्रं च स्वर्णशृङ्गसमन्वितम् ।।

इत्येवं कथितं विप्र कृतं त्रैमासिकव्रतम् ।। १०७ ।।

विशिष्टसंततिकरं पतिसौभाग्यवर्द्धनम् ।।

व्रतस्यास्य प्रभावेण सौभाग्यं शतजन्मनि ।। १०८ ।।

सत्पुत्रजननी सा च भवेज्जन्मशतं ध्रुवम् ।।

कदाऽपि न भवेत्तस्या भेदश्च पतिपुत्रयोः ।। १०९ ।।

दासतुल्यो भवेत्पुत्रो भर्ता च स्ववचस्करः ।।

अनुक्षणं भवेद्राधाकृष्णभक्तियुता सती ।। 4.16.११० ।।

भवेद्व्रतप्रभावेण प्राप्तज्ञानहरिस्स्मृतिः ।।

व्रतं च सामवेदोक्तं कृतं पूर्वमथावयोः ।। १११ ।।

सर्वेषां च व्रतानां च श्रेष्ठं शृणु वदामि ते ।।

स्वायंभुवस्य च मनोः शतरूपाभिधा सती ।। ११२ ।।

तया कृतं प्रथमतः कृत्वाऽगस्त्यं पुरोहितम् ।।

तदा कृतं देवहूत्या चाकूत्या च कृतं तदा ।। ११३ ।।

पुरोहितं पुलस्त्यं च कृत्वा श्रुत्युक्त्या मुने ।।

चकार रोहिणी तत्तु क्रतुं कृत्वा पुरोहितम् ।। ११४ ।।

रतिश्चकार तद्भक्त्या गौतमस्तत्पुरोहितः ।।

अकारि तद्व्रतं भक्त्या तारया गुरुकान्तया ।। ११५ ।।

महासंभृतसंभारा वसिष्ठस्तत्पुरोहितः ।।

तद्दृष्ट्वा गुरुपत्न्याश्च शक्रशच्या कृतं व्रतम् ।। ११६ ।।

महासम्भृतसम्भारस्तत्पुरोधा बृहस्पतिः ।।

व्रतं चकार स्वाहा च सर्वतोऽपि विलक्षणम् ।।११७।।

अतिसंभृतसंभारो मरीचिस्तत्पुरोहितः ।।

तद्दृष्ट्वा पार्वती ब्रह्मन्नुवाच शंकरं मुदा ।।

पुटाञ्जलियुता देवी भक्तिनम्रात्मकन्धरा ।।११८।।

पार्वत्युवाच ।।

आज्ञां कुरु जगन्नाथ करोमि व्रतमुत्तमम् ।। ११९ ।।

आवयोरिष्टदेवस्य व्रतानां च परं व्रतम् ।।

हरेराराधनं नाथ सर्वमंगलकारणम् ।। 4.16.१२० ।।

इष्टं दत्तं श्रुतेः पाठं तीर्थं पृथ्व्याः प्रदक्षिणम् ।।

हरेराराधनस्यापि कलां नार्हति षोडशीम् ।। १२१ ।।

बहिरभ्यंतरे यस्य हरिस्मृतिरनुक्षणम् ।।

जीवन्मुक्तस्य तस्यैव मुक्तिर्भवति दर्शनात् ।। ।। १२२ ।।

तस्य पादाब्जरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा ।।

तस्य दर्शनमात्रेण पुनाति भुवनत्रयम् ।। १२३ ।।

ब्रह्मा विष्णुश्च धर्मश्च शेषस्त्वं च गणेश्वरः ।।

ध्यायंध्यायं यत्पदाब्जं तेजसा तत्समो महान् ।। १२४ ।।

यश्च यं सन्ततं ध्यायेत्स तमाप्नोति निश्चितम् ।।

गुणेन तेजसा बुद्ध्या ज्ञानेन तत्समो भवेत् ।। १२५ ।।

कृष्णस्य स्मरणाद्ध्यानात्तपसा तस्य सेवया ।।

मया प्राप्तो हि भगवान्स्वामी वा पुत्र एव च ।।१२६।।

प्रलब्धं लीलया सर्वं पूर्णं मन्मानसं तदा ।।

स्वामी मे त्वादृशः पुत्रौ कार्त्तिकेयगणेश्वरौ ।।१२७।।

पिता हिमाद्रिः कृष्णांशो मम किं दुर्लभं प्रभो ।।

पार्वतीवचनं श्रुत्वा सुप्रीतः शंकरः स्वयम् ।।

प्रहस्योवाच मधुरं पुलकांकितविग्रहः।।१२८।। ।।

श्रीमहादेव उवाच ।। ।।

महालक्ष्मीस्वरूपासि किमसाध्यं तवेश्वरि ।। १२९ ।।

सर्वसम्पत्स्वरूपा त्वमनन्तशक्ति रूपिणी ।।

त्वं च यस्य गृहे देवि स चैश्वर्यस्य भाजनम् ।।4.16.१३०।।

न लक्ष्मीर्यद्गृहे तस्य जीवनान्मरणं वरम् ।।

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च त्वयि भक्त्या शुभप्रदे ।। १३१ ।।

संहारे सृष्टिकाले च त्वत्प्रसादाद्वयं क्षमाः ।।

को वा हिमालयः कोऽहं कौ कार्त्तिकगणेश्वरौ ।। ।।१३२।।

त्वद्विहीना अशक्ताश्च त्वया च वयमीश्वराः ।।

युक्ताः पतिव्रतायाश्च याः पुराज्ञाः श्रुतौ श्रुताः ।।१३३।।

गृहीत्वाऽऽज्ञामीश्वरस्य व्रतं कुरु पतिव्रते ।।

व्रतमेतत्कृतं याभिस्ताभ्यः कुरु विलक्षणम् ।। १३४ ।।

सनत्कुमारो भगवान्व्रते तेऽस्तु पुरोहितः ।।

कमलानां ब्राह्मणानां द्रव्याणां दायकोऽप्यहम्।। १३५ ।।

कुबेरं द्रव्यकोशे च रक्षकं कुरु सुन्दरि ।।

व्रते च दानाध्यक्षोऽहं धनदात्री च श्रीः स्वयम् ।। १३६ ।।

पाठको वह्निदेवश्च वरुणो जलदायकः ।।

वस्तूनां वाहका यक्षास्तदध्यक्षः षडाननः ।। १३७ ।।

स्थानसंस्कार कर्ता च व्रतेऽत्र पवनः स्वयम् ।।

परिवेष्टा स्वयं शक्रश्चन्द्रोऽधिष्ठापको व्रते ।। १३८ ।।

सूर्यश्च दाननिर्वक्ता योग्यायोग्यं यथोचितम् ।।

व्रतोपयुक्तं यद्द्रव्यं दत्त्वा नियमितं प्रिये ।। १३९ ।।

ततोऽधिकं फलं पुष्पं हरये देहि सुन्दरि ।।

व्रते नियमितान्विप्रान्भोजयित्वा ततोऽधिकाम्।। 4.16.१४० ।।

असंख्यान्ब्राह्मणान्देवि भक्त्या कुरु निमन्त्रणम् ।।

समाप्तिदिवसे स्वर्णं रत्नं मुक्तां प्रवालकम्।।१४१।।

व्रतोक्तां दक्षिणां दत्त्वा सर्वं देहि द्विजातये ।।

इत्युक्त्वा शंकरस्तां च कारयामास तद्व्रतम् ।। १४२ ।।

व्रतं चकार सा दुर्गा सर्वाभ्यश्च विलक्षणम् ।।

इत्येवं कथितं विप्र पार्वत्या यद्व्रतं कृतम् ।। १४३ ।।

रत्नं वोढुमशक्ताश्च ब्राह्मणाः पार्वतीव्रते ।।

इतिहासः श्रुतः सर्वः प्रकृतं शृणु नारद ।। १४४ ।।

श्रीकृष्णबालचरितं नूत्नं नूत्नं पदे पदे ।।

हत्वा तान्दानवेन्द्रांश्च शिशुभिः सह गोकुले ।।१४५।।

जगाम स्वगृहं कृष्णः कुबेरभवनोपमम् ।।

सर्वेभ्यो वनवार्ता च प्रोक्ता च शिशुभिर्मुदा ।। १४६ ।।

श्रुत्वैवं विस्मिताः सर्वे नन्दो भयमवाप ह ।।

आनीय वृद्धान्गोपांश्च गोपिकाः स्थविरास्तथा ।। १४७ ।।

युक्तिं चकार तैः सार्द्धमालोच्य समयोचिताम् ।।

कृत्वा युक्तिं च गोपेशस्तत्स्थानं त्यक्तुमुद्यतः।।१४८।।

गन्तुं वृन्दावनं सर्वानुवाच तत्क्षणं मुने।।

नन्दाज्ञां च समाकर्ण्य ते सर्वे गन्तुमुद्यताः।।१४९।।

गोपाश्च गोपिकाश्चैव बालका बालिकास्तथा ।।

कृष्णेन हलिना सार्धं प्रययुर्बालका मुदा ।। 4.16.१५० ।।

संगीतं च प्रगायन्तो नानावेष समन्विताः ।।

वेणुप्रवादकाः केचित्केचिच्छृङ्गप्रवादकाः ।। १५१ ।।

करतालकराः केचिद्वीणाहस्ताश्च केचन।।

शरयन्त्रकराः केचिच्छृङ्गहस्ताश्च केचन ।। १५२ ।।

नवपल्लवकर्णाश्च केचिद्गोपालबालकाः ।।

केचिन्मुकुलकर्णाश्च पुष्पकर्णाश्च केचन ।। १५३ ।।

नवमाल्यकराः केचित्केचिदाजानुमालिनः ।।

केचित्पल्लवचूडाश्च पुष्पचूडाश्च केचन ।। १५४ ।।

गोपालबालकाः सर्वे विप्रेन्द्र नवकोटयः ।।

जग्मुर्गोप्यो वयस्याश्च कोटिशः कोटिशो मुदा ।। १५५ ।।

वृद्धाश्च कोटिशस्तत्र बृहच्छ्रोण्यश्चलत्कुचाः ।।

राधिकासहचारिण्यो बाला गोपालिका मुने ।। १९६ ।।

ताः सुशीलादयो भव्या नानालंकारभूषिताः ।।

दिव्यवस्त्रपरीधानाः सस्मितास्ता ययुर्मुदा ।।१५७।।

काश्चिदारुह्य शिबिकां रथमारुह्य काश्चन ।।

राधा स्यन्दनमारुह्य शातकौम्भपरिच्छदम् ।। १५८ ।।

ताभिर्युक्ता ययौ देवी रत्नालंकार भूषिता ।।

यशोदा रोहिणी चैव रत्नालंकारभूषिता ।। १५९ ।।

ययौ स्यन्दनमारुह्य शातकौम्भपरिच्छदम् ।।

नन्दः सुनन्दः श्रीदामा गिरिभानुर्विभाकरः ।। 4.16.१६० ।।

वीरभानुश्चन्द्रभानुर्गजस्थाः प्रययुर्मुदा ।।

श्रीकृष्णबलदेवौ तौ रत्नालंकारभूषितौ ।। १६१ ।।

स्वर्ण स्यन्दनमास्थाय जग्मतुः परया मुदा ।।

कोटिशः कोटिशो गोपा वृद्धाश्च यौवनान्विताः ।। १६२ ।।

अश्वस्थाश्च गजस्थाश्च रथस्थाश्चैव केचन ।।

गोपा ययुर्मुदा युक्ताश्चोद्धता नन्दकिंकराः ।।१६३।।

वृषस्था गर्दभस्थाश्च संगीततानतत्पराः ।।

अपरा राधिकादास्यस्त्रिसप्तशतकोटयः ।। १६४ ।।

मुदान्विताः सस्मिताश्च स्वर्णालंकारभूषिताः ।।

काश्चित्सिन्दूरहस्ताश्च काश्चित्कज्जलवाहिकाः ।। ।।१६५।।

काश्चित्कन्दुकहस्ताश्च काश्चित्पुत्तलिकाकराः ।।

भोगद्रव्यकराः काश्चित्क्रीडाद्रव्यकरा वराः ।। १६६ ।।

वेषद्रव्यकराः काश्चित्काश्चिन्मालाकरा वराः ।।

काश्चिद्वाद्यकहस्ताश्च प्रययुर्गोपिका मुदा ।।१६७।।

वह्निशुद्धांशुकानां च वाहिकाश्चैव काश्चन ।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमद्रववाहिकाः।।१६८।।

काश्चित्संगीतनिरताः काश्चिच्चित्रकथारताः।।

कोटिशः कोटिशो रम्याः प्रययुः शिबिकान्विताः।। ।।१६९।।

कोटिशः कोटिशश्चाश्वाः कोटिशः कोटिशो रथाः ।।

कोटिशः कोटिशश्चैव शकटा द्रव्यपूरिताः ।।4.16.१७०।।

कोटिशः कोटिशश्चैव वृषेन्द्रा द्रव्यवाहकाः ।।

कोटिशः कोटिशश्चैव दशलक्षाणि हस्तिनाम् ।।१७१।।

हस्तिपांकुशयुक्तानि ययुर्वृन्दावनं वनम् ।।

सर्वे वृन्दावनं गत्वा दृष्ट्वा शून्यगृहं मुने ।।१७२।।

वृक्षमूले यथास्थानं तस्थुः सर्वे यथोचितम् ।।

उवाच गोपाञ्छ्रीकृष्णो गृहांश्चेष्टतमान्व्रजाः ।।१७३।।

अद्य संतिष्ठतेत्येवं श्रुत्वा श्रीकृष्णभाषितम् ।।

कुत्र सन्ति गृहाः कृष्णेत्येवमूचुस्तु गोपकाः ।।

इति तेषां वचः श्रुत्वा श्रीकृष्णो वाक्यमब्रवीत् ।। १७४ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

अत्र स्थाने गृहाः सन्ति प्रसन्ना देवनिर्मिताः ।। १७५ ।।

देवप्रीतिं विना शक्ता नहि द्रष्टुं च केचन ।।

अद्य तिष्ठत गोपालाः संपूज्य वनदेवताः ।। १७६ ।।

प्रातर्यूयं गृहान्रम्यान्द्रक्ष्यथाद्य ध्रुवं मुदा ।।

धूपदीपादिनैवेद्यैर्बलिभिः पुष्पचन्दनैः ।।१७७।।

देवीं च वटमूलस्थां पूजां कुरुत चण्डिकाम् ।।

कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा गोपाः संपूज्य देवताम् ।।

भुक्त्वा भोगान्दिने रात्रौ तत्रैव सुषुपुर्मुदा ।।१७८।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे बकप्रलम्बकेशिवधपूर्वकवृन्दावनगमनं नाम षोडशोऽध्यायः ।। १६ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।।

सुप्तेषु व्रजनन्देषु नक्तं वृन्दावने वने ।।

सुनिद्रिते च निद्रेशे मातृवक्षःस्थलस्थिते ।। १ ।।

निद्रितासु च गोपीषु रम्यतल्पस्थितासु च ।।

यूनां च सुखसंयोगानुषक्तमानसासु च ।। २ ।।

कासुचिच्छिशुयुक्तासु सखीयुक्तासु कासुचित् ।।

कासुचिच्छकटस्थासु स्यंदनस्थासु कासुचित् ।। ३ ।।

पूर्णेन्दुकौमुदीयुक्ते स्वर्गादपि मनोहरे ।।

नानाप्रकारकुसुमवायुना सुरभीकृते ।। ४ ।।

सर्वप्राणिनि निश्चेष्टे मुहूर्ते पञ्चमे गते ।।

तत्राजगाम भगवाञ्छिल्पिनां च गुरोर्गुरुः ।। ५ ।।

बिभ्रद्दिव्यांशुकं सूक्ष्मं रत्नमाल्यं मनोहरम् ।।

रत्नालङ्कारमतुलं श्रीमन्मकरकुण्डलम् ।। ६ ।।

ज्ञानेन वयसा वृद्धो दर्शनीयः किशोरवत् ।।

अतीव सुन्दरः श्रीमान्कामदेवसमप्रभः ।। ७ ।।

विशिष्टशिल्पनिपुणैः सार्द्धं शिल्पित्रिकोटिभिः ।।

मणिरत्नैर्हेमरत्नैर्लोहास्त्रयुतहस्तकैः ।। ८ ।।

आजग्मुर्यक्षनिकराः कुबेरवनकिंकराः ।।

स्फाटिकारत्नवेषाश्च दीर्घस्कन्धाश्च केचन ।। ९ ।।

पद्मरागकरा केचिदिन्द्रनीलकरा वराः ।।

केचित्स्यमन्तककराश्चन्द्रकान्तकरास्तथा ।। 4.17.१० ।।

सूर्यकान्तकराश्चान्ये प्रभाकरकरा वराः ।।

केचित्परशुहस्ताश्च लोहसारकरा वराः ।। ११ ।।

केचिच्च गन्धसाराणां मणीन्द्राणां च वाहकाः ।।

केचिच्चामरहस्ताश्च केचिद्दर्पणवाहकाः ।। १२ ।।

स्वर्णपात्रघटादीनां वाहकाश्चैव केचन ।।

विश्वकर्मा च सामग्रीं दृष्ट्वा तु सुमनोहराम् ।। १३ ।।

नगरं कर्तुमारेभे ध्यात्वा कृष्णं शुभेक्षणम् ।।

पञ्चयोजनविस्तीर्णं भारते श्रेष्ठमुत्तमम् ।। ।। १४ ।।

पुण्यक्षेत्रं तीर्थसारमतिप्रियतमं हरेः ।।

तत्रस्थानां मुमुक्षूणां परं निर्वाणकारणम् ।। १५ ।।

गोलोकस्य च सोपानं सर्वेषां वाञ्छितप्रदम् ।।

चतुष्कोटिचतुःशालं तत्रैवातिमनोहरम् ।। १६ ।।

कपाटस्तम्भसोपानसहितैः प्रस्तरैर्वरैः ।।

चित्रपुत्तलिकापुष्पकलशोज्ज्वलशेखरम् ।। १७ ।।

शैलजाश्मविनिर्माणवेदिप्रांगणसंयुतम् ।।

शिलाप्राकारसंयुक्तं प्रचकाराथ लीलया ।। ३८ ।।

यथोचितबृहत्क्षुद्रद्वारद्वयसमन्वितम् ।।

स्फाटिकाकारमणिभिर्मुदा युक्तो विनिर्ममे ।। १९ ।।

सोपानैर्गन्धसाराणां स्तम्भैः शंकुविनिर्मितैः ।।

कपाटैलोहसाराणां राजतैः कलशोज्ज्वलैः ।। 4.17.२० ।।

वज्रसारविनिर्माणप्राकारैः परिशोभितम् ।।

कृत्वाऽऽश्रमं बल्लवानां यथास्थानं यथोचितम् ।।

वृषभान्वालयं रम्यं कर्तुमारब्धवान्पुनः ।। २१ ।।

प्राकारपरिखायुक्तं चतुर्द्वारान्वितं परम् ।।

चारुविंशच्चतुःशालं महामणिविनिर्मितम् ।। २२ ।।

रत्नसारविकारैश्च तूलिकानिकरैर्वरैः ।।

सुवर्णाकारमणिभिरारोहैरतिसुन्दरैः ।। २३ ।।

लोहसारकपाटैश्च शोभितं चित्रकृत्रिमैः ।।

मन्दिरेमन्दिरे रम्ये सुवर्णकलशोज्ज्वलम् ।। २४ ।।

तदाश्रमैकदेशे च निर्जनेऽतिमनोहरे ।।

चारुचम्पकवृक्षाणामुद्यानाभ्यन्तरे मुने ।। २९ ।।

संभोगार्थं कलावत्याः स्वामिना सह कौतुकात् ।।

विशिष्टेन मणीन्द्रेण चकाराट्टालिकालयम् ।। २६ ।।

युक्तं नवभिरारोहैरिन्द्रनीलविनिर्मितैः ।।

स्थूणाकपाटनिकरैर्गंधसारविकारजैः ।।

अत्युच्छ्रितं मनोरम्यं सर्वतोऽपि विलक्षणम् ।। २७ ।।

नारद उवाच ।।

कलावती का भगवन्कस्य पत्नी मनोहरा ।।

यत्नतो यद्गृहं रम्यं निर्ममे सुरकारुणा ।। २८ ।।

नारायण उवाच ।।

पितॄणां मानसी कन्या कमलांशा कलावती ।।

सुन्दरी वृषभानस्य पतिव्रतपरायणा ।।

यस्याश्च तनया राधा कृष्णप्राणाधिका प्रिया ।। २९ ।।

श्रीकृष्णार्द्धांशसंभूता तेन तुल्या च तेजसा ।।

यस्याश्च चरणाम्भोजरजःपूता वसुन्धरा ।।

यस्यां च सुदृढां भक्तिं सन्तो वाञ्छंति सन्ततम् ।। 4.17.३० ।।

नारद उवाच ।।

पितॄणां मानसीं कन्यां व्रजे तिष्ठन्कथं मुने ।।

मानवः केन पुण्येन कथमाप सुदुर्लभाम् ।। ३१ ।।

वृषभानुर्व्रजपतिः पुराऽऽसीत्को महानहो ।।

कस्य वा केन तपसा राधा कन्या बभूव ह ।। ३२ ।।

सूत उवाच ।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा महर्षिर्ज्ञानिनां वरः ।।

प्रहस्योवाच प्रीत्या तमितिहासं पुरातनम् ।। ३३ ।।

नारायण उवाच ।।

बभूवुः कन्यकास्तिस्रः पितॄणां मानसात्पुरा ।। ३४ ।।

कलावती रत्नमाला मेनकाश्चातिदुर्लभाः ।।

रत्नमाला च जनकं वरयामास कामुकी ।।३५।।

शैलाधिपं हरेरंशं मेनका सा हिमालयम् ।।

दुहिता रत्नमालाया अयोनिसंभवा सती ।।३६।।

श्रीरामपत्नी श्रीः साक्षात्सीता सत्यपरायणा ।।

कन्यका मेनकायाश्च पार्वती सा पुरा सती ।।३७ ।।

अयोनिसंभवा सा च हरेर्माया सनातनी ।।

सा लेभे तपसा देवं हरं नारायणात्मकम् ।। ३८ ।

कलावती सुचन्द्रं च मनुवंशसमुद्भवम् ।।

स च राजा हरेरंशस्तां संप्राप्य कलावतीम् ।।३९।।

मन्ये गुणवतां श्रेष्ठमात्मानमतिसुन्दरम् ।।

अहो रूपमहो वेषमहो अस्या नवं वयः ।। 4.17.४० ।।

सुकोमलाङ्गं ललितं शरच्चन्द्राधिकाननम् ।।

गमनं दुर्लभमहो गजखञ्जनगञ्जनम् ।।४१।।

कटाक्षैर्मोहितुं शक्ता मुनीन्द्राणां च मानसम् ।।

श्रोणीयुग्मं सुललितं रम्भास्तंभविनिर्मितम् ।। ४२।।

स्तनद्वयं सुकठिनमतिपीनोन्नतं मुने ।।

नितम्बयुगलं चारु रथचक्रविनिर्मितम्।। ४३ ।।

हस्तौ पादौ च रक्तौ च पक्वबिम्बफलाधरम्।।

पक्वदाडिमबीजाभं दन्तपङ्क्तिमनोहरम् ।। ४४ ।।

शरन्मध्याह्नपद्मानां प्रभामोचनलोचनम् ।।

भूषणैर्भूषितं रूपं कृतं सद्रत्नभूषणम् ।। ।। ४५ ।।

इतीव मत्वा दृष्ट्वा च कामबाणप्रपीडितः ।।

दिव्यं स्यन्दनमारुह्य कामुक्या सह कामुकः ।। ४६ ।।

क्रीडां चकार रहसि स्थानेस्थाने मनोहरे ।।

रम्यायां मलयद्रोण्यां चन्दनागुरुवायुना ।।४७ ।।

चारुचम्पकपुष्पाणां तल्पे रतिसुखावहे।।

मालतीमल्लिकानां च पुष्पोद्यानेऽतिपुष्पिते।। ४८ ।।

पुष्पभद्रानदीतीरे निर्जने केतकीवने ।।

पश्चिमाब्धितटान्तस्थकानने जन्तुवर्जिते।।४९ ।।

नन्दने मन्दरद्रोण्यां कावेरीतीरजे वने ।।

शैलेशैले सुरम्ये च नद्यांनद्यां नदेनदे ।। 4.17.५० ।।

द्वीपेद्वीपे तु रहसि स रेमे वामया सह ।।

नवसंगमसंयोगाद्बुबुधे न दिवानिशम् ।। ५१ ।।

एवं वर्षसहस्रं तद्गतमेव मुहूर्तवत् ।।

कृत्वा विहारं सुचिरं स विरक्तो बभूव ह ।।५२।।

जगाम तपसे विन्ध्यशैलं तीर्थं तया सह ।।

भारतेऽतिप्रशस्यं च पुलहाश्रममुत्तमम् ।।५३।।

तपस्तेपे नृपस्तत्र दिव्यवर्षसहस्रकम् ।।

मोक्षाकाङ्क्षी निःस्पृहश्च निराहारः कृशोदरः।।५४।।

मूर्छामाप मुनिश्रेष्ठ ध्यात्वा कृष्णपदाम्बुजम्।।

तद्गात्रव्याप्तवल्मीकं साध्वी दूरं चकार सा ।। ५५ ।।

निश्चेष्टितं पतिं दृष्ट्वा त्यक्तं प्राणैश्च पञ्चभिः ।।

मांसशोणितरक्तं तमस्थिसंसक्तविग्रहम् ।।५६ ।।

उच्चै रुरोद शोकार्ता निर्जने तु कलावती ।।

हे नाथनाथेत्युच्चार्य कृत्वा वक्षसि मूर्छितम् ।। ५७ ।।

विललाप महादीना पतिव्रतपरायणा ।।

दृष्ट्वा नृपं निराहारं कृशं धमनिसंयुतम् ।।५८।।

श्रुत्वा च रोदनं तस्याः कृपया च कृपानिधिः।।

आविर्बभूव जगतां विधाता कमलोद्भवः ।।५९।।

क्रोडे कृत्वा च तं तूर्णं रुरोद भगवान्विभुः ।।

ब्रह्मा कमण्डलुजलेनासिच्य नृपविग्रहम् ।। 4.17.६० ।।

जीवं संचारयामास ब्रह्मज्ञानेन ब्रह्मवित् ।।

नृपेन्द्रश्चेतनां प्राप्य पुरो दृष्ट्वा प्रजापतिम् ।। ६१ ।।

प्रणनाम च तं दृष्ट्वा तं च कामसमप्रभम् ।।

तमुवाचेति संतुष्टो वरं वृणु यथेप्सितम् ।। ६२ ।।

स विधेर्वचनं श्रुत्वा वव्रे निर्वाणमीप्सितम् ।।

दयानिधे त्वं दयया वरं दातुं समुद्यतः ।। ६३ ।।

प्रसन्नवदनः श्रीमान्स्मेराननसरोरुहः ।।

कृत्वानुमानं मनसि शुष्ककण्ठोष्ठतालुका ।।६४।।

तमुवाच सती त्रस्ता वरं दातुं समुद्यतम् ।। ।।

कलावत्युवाच ।।

यदि मुक्तिं नृपेन्द्राय ददासि कमलोद्भव ।।६५।।

अतोऽबलाया हे ब्रह्मन्का गतिर्भविता वद ।।

विना कान्तं च कान्तानां का शोभा चतुरानन ।। ६६ ।।

व्रतं पतिव्रतायाश्च पतिरेव श्रुतौ श्रुतम् ।।

गुरुश्चाभीष्टदेवश्च तपोधर्ममयः पतिः ।। ६७।।

सर्वेषां च प्रियतरो न बन्धुः स्वामिनः परः ।।

सर्वधर्मात्परा ब्रह्मन्पतिसेवा सुदुर्लभा ।। ६८ ।।

स्वामिसेवाविहीनायाः सर्वं तन्निष्फलं भवेत् ।।

व्रतं दानं तपः पूजा जपहोमादिकं च यत्।।६९।।

स्नानं च सर्वतीर्थेषु पृथिव्याश्च प्रदक्षिणम्।।

दीक्षा च सर्वयज्ञेषु महादानानि यानि च ।। 4.17.७० ।।

पठनं सर्ववेदानां सर्वाणि च तपांसि च ।।

वेदज्ञानां ब्राह्मणानां भोजनं देवसेवनम् ।।७१।।

एतानि स्वामिसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।।

स्वामिसेवाविहीना या वदंति स्वामिने कटुम् ।।७२।।

पतंति कालसूत्रे च यावच्चंद्रदिवाकरौ ।।

सर्पप्रमाणाः कृमयो दंशंति च दिवानिशम् ।।७३ ।।

संततं विपरीतं च कुर्वंति शब्दमुल्बणम् ।।

मूत्रश्लेष्मपुरीषाणां कुर्वंति भक्षणं मुदा ।।७४।।

मुखे तासां ददत्येवमुल्कां च यमकिंकराः ।।

भुक्त्वा भोगं च नरके कृमियोनिं प्रयांति ताः ।। ७५ ।।

भक्षंति जन्मशतकं रक्तमांसपुरीषकम् ।।

श्रुत्वाहं विदुषां वक्त्राद्वेदवाक्येषु निश्चितम् ।। ७६ ।।

जानामि किंचिदबला त्वं वेदजनको विभुः ।।

गुरोर्गुरुश्च विदुषां योगिनां ज्ञानिनां तथा ।।७७।।

सर्वज्ञमेवंभूतं त्वां बोधयामि किमच्युत ।।

प्राणाधिकोऽयं कांतोऽयं यदि मुक्तो बभूव ह ।। । ७८ ।।

मम को रक्षिता ब्रह्मन्धर्मस्य यौवनस्य च ।।

कौमारे रक्षिता तातो दत्त्वा पात्राय सत्कृती ।।७९।।

सर्वदा रक्षिता कांतस्तदभावे च तत्सुतः ।।

त्रिष्ववस्थासु नारीणां त्रातारश्च त्रयः स्मृताः ।। 4.17.८० ।।

याः स्वतंत्राश्च ता नष्टाः सर्वधर्मबहिष्कृताः ।।

असत्कुलप्रसूतास्ताः कुलटा दुष्टमानसाः ।। ८१ ।।

शतजन्मकृतं पुण्यं तासां नश्यति पद्मज ।।

पुत्रस्नेहो यथा बाल्ये तथा यूनि च वार्द्धके । ।। ८२ ।।

पतिव्रतानां कान्ते च सर्वकाले समा स्पृहा ।।

सुते स्तनंधये स्नेहो मातॄणां चातिशोभिते ।। ८३ ।।

पतिस्नेहस्य साध्वीनां कलां नार्हति षोडशीम् ।।

स्तनान्धे स्तनदानान्तमिष्टान्ने भोजनावधि ।। ८४।।

कान्ते चित्तं सतीनां च स्वप्ने ज्ञाने च सन्ततम् ।।

दुःखान्तो बन्धुविच्छेदः पुत्राणां च ततोऽधिकः।।८५।।

सुदारुणः स्वामिनश्च दुःखं नातः परं स्त्रियाः।।

अविदग्धा यथा दग्धा ज्वलदग्नौ विषादने ।। ८६ ।।

तथा विदग्धा दग्धा स्याद्विदग्धविरहानले ।।

नान्ने तृष्णा जले तृष्णा साध्वीनां स्वामिनं विना ।। ८७ ।।

विरहाग्नौ मनो दग्धं वह्नौ शुष्कतृणं यथा।।

न हि कान्तात्परो बन्धुर्न हि कान्तात्परः प्रियः।।८८।।

न हि कान्तात्परो देवो न हि कान्तात्परो गुरुः ।।

न हि कान्तात्परो धर्मो न हि कान्तात्परं धनम्।। ८९ ।।

न हि कान्तात्परः प्राणा न हि कान्तात्परः स्त्रियाः ।।

निमग्नं कृष्णपादाब्जे वैष्णवानां यथा मनः ।। 4.17.९० ।।

यथैकपुत्रे मातुश्च यथा स्त्रीषु च कामिनाम् ।।

धनेषु कृपणानां च चिरकालार्जितेषु च ।। ९१ ।।

यथा भयेषु भीतानां शास्त्रेषु विदुषां यथा ।।

स्तनादाने शिशूनां च शिल्पेषु शिल्पिनां यथा ।। ९२ ।।

यथा जारे पुंश्चलीनां साध्वीनां च तथा प्रिये ।।

तं विना जीवितुं ब्रह्मन्क्षणमेकं न च क्षमम् ।। ९३ ।।

मरणं जीवनं तासां जीवनं मरणाधिकम् ।।

सद्भर्तृरहितानां च शोकेन हतचेतसाम् ।।

अन्यशोकनिमग्नानां कालेन पानभोजनात् ।। ९४ ।।

विपरीतः कान्तशोको वर्द्धते भक्षणादहो ।।

कर्मच्छाया सतीनां च सङ्गिनीनां सती वरा (? )।।९५।।

इतरे भोगदेहान्ते साध्वी जन्मनि जन्मनि ।।

करोषि चेज्जगद्धातरिमं मुक्तं मया विना ।। ९६ ।।

त्वां शप्त्वाऽहं त्वयि विभो पश्य दास्यामि स्त्रीवधम् ।।

श्रुत्वा कलावतीवाक्यमुवाच विस्मितो विधिः ।।

हितं पीयूषसदृशं भयसंविग्नमानसः ।। ९७ ।।

ब्रह्मोवाच ।। ।।

वत्से मुक्तिं न दास्यामि स्वामिनं च त्वया विना ।। ।। ९८ ।।

मुक्तं कर्तुं त्वया सार्द्धं साम्प्रतं नाहमीश्वरः ।।

मातर्मुक्तिर्विना भोगाद्दुर्लभा सर्वसंमता ।। ९९ ।।

निर्वाणतां समाप्नोति भोगी भोगविकृन्तने ।।

कविवर्षं स्वर्गभोगं कुरुष्व स्वामिना सह ।। 4.17.१०० ।।

ततस्तु युवयोर्जन्म भविता भारते सति ।।

यदा भविष्यति सती कन्या ते राधिका स्वयम् ।। १०१ ।।

जीवन्मुक्तौ तया सार्द्धं गोलोकं च गमिष्यथः ।।

कतिकालं नृपश्रेष्ठ भुङ्क्ष्व भोगं स्त्रिया सह ।। १०२ ।।

साध्वी वै सत्त्वयुक्ता च मा मां शप्तुं त्वमर्हसि ।।

जीवन्मुक्ताः समाः सन्तः कृष्णपादाब्जमानसाः ।। १०३ ।।

वाञ्छन्ति हरिदास्यं च दुर्लभं न च निर्वृतिम् ।।

इत्युक्त्वा तौ वरौ दत्त्वा सन्तस्थौ पुरतस्तयोः ।।१०४।।

ययतुस्तौ तं प्रणम्य जगाम स्वालयं विधिः ।।

आजग्मतुस्तौ कालेन भुक्त्वा भोगं च भारतम् ।। १०५ ।।

परं पुण्यप्रदं दिव्यं ब्रह्मादीनां च वाञ्छितम् ।।

सुचन्द्रो वृषभानुश्च ललाभ जन्म गोकुले।। १०६ ।।

पद्मावत्याश्च जठरे सुरभानस्य रेतसा ।।

जातिस्मरो हरेरंशः शुक्लपक्षे यथा शशी ।। १०७ ।।

ववृधेऽनुदिनं तत्र व्रजगेहे व्रजाधिपः ।।

सर्वज्ञश्च महायोगी हरिपादाब्जमानसः ।। १०८ ।।

नन्ददबन्धुर्वदान्यश्च रूपवान्गुणवान्सुधीः ।।

कलावती कान्यकुब्जे बभूवायोनिसंभवा ।। १०९ ।।

जातिस्मरा महासाध्वी सुन्दरी कमलाकला ।।

कान्यकुब्जे नृपश्रेष्ठो भनन्दन उरुक्रमः ।।4.17.११०।।

स तां संप्राप्य यागान्ते यज्ञकुण्डसमुत्थिताम् ।।

नग्नां हसन्तीं रूपाढ्यां स्तनान्धामिव बालिकाम् ।। १११ ।।

तेजसा प्रज्वलन्तीं च प्रतप्तकनकप्रभाम् ।।

कृत्वा वक्षसि राजेन्द्रः स्वकान्तायै ददौ मुदा ।। ११२ ।।

मालावती स्तनं दत्त्वा तां पुपोष प्रहर्षिता ।।

तदन्नप्राशनदिने सतां मध्ये शुभे क्षणे ।। ११३ ।।

नामरक्षणकाले च वाग्बभूवाशरीरिणी ।।

कलावतीति कन्याया नाम रक्ष नृपेति च ।। ११४ ।।

इत्येवं वचनं श्रुत्वा तच्चकार महीपतिः ।।

विप्रेभ्यो भिक्षुकेभ्यश्च बन्दिभ्यश्च धनं ददौ ।। ११५ ।।

सर्वेभ्यो भोजयामास चकार सुमहोत्सवम् ।।

कालेन सा रूपवती यौवनस्था बभूव ह ।। ११६।।

अतीव सुन्दर श्यामा मुनिमानसमोहिनी ।।

चारुचम्पकवर्णाभा शरच्चन्द्रनिभानना ।। ११७ ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्या प्रफुल्लपद्मलोचना ।।

नितम्ब श्रोणिभारार्ता स्तनभारनता सती ।। ११८ ।।

गच्छन्ती राजमार्गेण गजेन्द्रमन्दगामिनी ।।

ददर्श नन्दः पथि तां गच्छन्तीं च मुदा न्वितः ।।११९।।

जितेन्द्रियश्च ज्ञानी च मूर्च्छामाप तथाऽपि च।।

त्रस्तो लोकान्पथि गतांस्तूर्णं पप्रच्छ सादरम्।।4.17.१२०।।

गच्छन्ती कस्य कन्येयमिति होवाच तं जनः ।।

भनन्दनस्य नृपतेः कन्या नाम्ना कलावती ।। १२१ ।।

कमलाकलया धन्या संभूता नृपमन्दिरे ।।

कौतुकेन च गच्छन्ती क्रीडार्थं सखिमन्दिरम् ।। १२२ ।।

व्रज व्रज व्रजश्रेष्ठेत्युक्त्वा लोको जगाम ह ।।

प्रहृष्टमानसो नन्दो जगाम राजमन्दिरम् ।। १२३ ।।

अवरुह्य रथात्तूर्णं विवेश नृपतेः सभाम् ।।

उत्थाय राजा संभाष्य स्वर्णसिंहासनं ददौ ।। १२४ ।।

इष्टालापं बहुतरं चकार च परस्परम् ।।

विनयावनतो नन्दः सम्बन्धोक्तिं चकार ह ।। १२५ ।।

नन्द उवाच ।।

शृणु राजेन्द्र वक्ष्यामि विशेषवचनं शुभम् ।।

संबन्धं कुरु कन्याया विशिष्टेन च साम्प्रतम् ।। १२६ ।।

सुरभानुसुतः श्रीमान्वृषभानुर्व्रजाधिपः ।।

नारायणांशो गुणवान्सुन्दरश्च सुपण्डितः ।। १२७ ।।

स्थिरयौवनयुक्तश्च योगी जातिस्मरो युवा ।।

कन्या तेऽयोनिसंभूता यज्ञकुण्डसमुद्भवा ।। १२८ ।।

त्रैलोक्यमोहिनी शान्ता कमलांशा कलावती ।।

स च योग्यस्त्वद्दुहितुस्तद्योग्या ते च कन्यका ।। १२९ ।।

विदग्धाया विदग्धेन संबन्धो गुणवान्नृप ।।

इत्येवमुक्त्वा नन्दस्तु विरराम च संसदि ।।

उवाच तं नृपश्रेष्ठो विनयावनतो मुने ।। ।। 4.17.१३० ।।

भनन्दन उवाच ।।

संबन्धो हि विधिवशो न मे साध्यो व्रजाधिप ।। १३१ ।।

प्रजापतिर्योगकर्ता जन्मदाताऽहमेव च ।।

का कस्य पत्नी कन्या वा वरः को वा ससाधनः ।। १३२ ।।

कर्मानुरूपफलदः सर्वेषां कारणं विधिः ।।

भवितव्यं कृतं कर्म तदमोघं श्रुतौ श्रुतम् ।। १३३ ।।

अन्यथा निष्फलं सर्वमनीशस्योद्यमो यथा ।।

वृषभानुप्रिया धात्रा लिखिता चेत्सुता मम ।। ।। १३४ ।।

पुरा भूतैव को वाऽहं केनान्येन निवार्यते ।।

इत्येवमुक्त्वा राजेन्द्रो विनयानतकंधरः ।। १३५ ।।

मिष्टान्नं भोजयामास सादरेण च नारद ।।

नृपानुज्ञामुपादाय व्रजराजो व्रजं गतः ।। १३६ ।।

गत्वा स कथयामास सुरभानस्य संसदि ।।

सुरभानश्च यत्नेन नन्दनेन च सादरम् ।। १३७ ।।

संबन्धं योजयामास गर्गद्वारा च सत्वरम् ।।

विवाहकाले राजेन्द्रो विपुलं यौतकं ददौ ।। ।। १३८ ।।

गजरत्नमश्वरत्नं रत्नानि मणिभूषणम् ।।

वृषभानुर्मुदा युक्तः प्राप्य तां च कलावतीम् ।। १३९ ।।

रेमे सुनिर्जने रम्ये बुबुधे न दिवानिशम् ।।

चक्षुर्निमेषविरहाद्व्याकुलां स्वामिना विना ।। 4.17.१४० ।।

व्याकुलो वृषभानुश्च क्षणेन च तया विना ।।

जातिस्मरा च सा कन्या मायामानुषरूपिणी ।। १४१ ।।

जातिस्मरो हरेरंशो वृषभानो मुदाऽन्वितः ।।

ववृधे च तयोः प्रेम नित्यंनित्यं नवंनवम् ।। १४२ ।।

सदा सकामा सा प्रौढा स च कामसमो युवा ।।

तयोः कन्या च कालेन राधिका सा बभूव ह ।।

दैवात्सुदाम शापेन श्रीकृष्णस्याज्ञया पुरा ।। १४३ ।।

अयोनिसंभवा सा च कृष्णप्राणाधिका सती ।।

यस्या दर्शनमात्रेण तौ विमुक्तौ बभूवतुः।। ।। १४४ ।।

इतिहासश्च कथितः प्रकृतं शृणु साम्प्रतम् ।।

पापेन्धनानां दाहे च ज्वलदग्निशिखोपमः ।।।४४।।।

वृषभानाश्रमं गत्वा शिल्पिनां प्रवरो मुदा ।।

स्थानान्तरं विश्वकर्मा जगाम स्वगणैः सह ।। १४६ ।।

क्रोशमात्रं स्थलं चारु मनसाऽऽलोच्य तत्त्ववित् ।।

आश्रमं कर्तुमारेभे नन्दस्य सुमहात्मनः ।। १४७ ।।

कृत्वाऽनुमानं बुद्ध्या च सर्वतोऽपि विलक्षणम् ।।

परिखाभिर्गभीराभिश्चतुर्भिः संयुतं वरम् ।। १४८ ।।

दुर्लङ्घ्याभिर्वैरिभिश्च खनिताभिश्च प्रस्तरैः ।।

पुष्योद्यानैः पुष्पिताभिः पारावारेषु पुष्पितैः ।। १४९।।

चारु चम्पकवृक्षैश्च पुष्पितैः सुमनोहरैः ।।

परितो वासिताभिश्च सुगन्धिवायुना मुने ।। 4.17.१५० ।।

आम्रैर्गुडालैः पनसैः खर्जूरैर्नारिकेलकैः ।।

दाडिमैः श्रीफलैर्भृङ्गैर्जम्बीरैर्नागरङ्गकैः ।।१५१।।

तुङ्गैराम्रातकैर्जम्बुसमूहैश्च फलान्वितैः ।।

कदलीनां केतकीनां कदम्बानां कदम्बकैः ।। ।। १५२ ।।

सर्वतः शोभिताभिश्च फलैस्तैः पुष्पितैरहो ।।

क्रीडार्हाभिर्निगूढाभिर्वाञ्छिताभिश्च सर्वदा ।। १५३ ।।

परिखानां रहः स्थाने चकार मार्गमुत्तमम् ।।

दुर्गमं परवर्गाणां स्वानां च सुगमं सदा ।। १५४ ।।

संकेतेन मणिस्तम्भैश्छादितैः स्वल्पपाथसा ।।

स्तम्भसीमाकृतमहो न संकीर्णं न विस्तृतम् ।। १५९ ।।

परिखोपरिभागे च प्राकारं सुमनोहरम् ।।

धनुःशतप्रमाणं च चकारातिसमुच्छ्रितम् ।। १५६ ।।

प्रस्तरस्य प्रमाणं च पञ्चविंशतिहस्तकम् ।।

सिन्दूराकारमणिभिर्निर्मितं चातिसुन्दरम् ।। १५७ ।।

बाह्ये द्वाभ्यां च संयुक्तमन्तरे सप्तभिस्तथा ।।

द्वार्भिश्च सन्निरुद्धाभिर्मणिसारकपाटकैः ।।१५८।।

हरिन्मणीनां कलशैश्चित्रयुक्तैर्विराजितम् ।।

मणिसारविकारैश्च कपाटैश्च सुशोभितम् ।। १५९ ।।

स्वर्णसारविनिर्माणकलशोज्ज्वलशेखरम् ।।

नन्दालयं विनिर्माय बभ्राम नगरं पुनः ।। 4.17.१६० ।।

राजमार्गाश्च विविधान्स च चारूंश्चकार ह ।।

रक्तभानुविकारैश्च वेदीभिश्च सुपत्तनैः ।। १६१ ।।

पारावारे च परितो निबन्धांश्च मनोहरान् ।।

वाणिज्यार्हैश्च वणिजां परितो मणिमण्डपैः ।। १६२ ।।

सर्वतो दक्षिणे वामे ज्वलद्भिश्च विराजितान् ।।

ततो वृन्दावनं गत्वा निर्ममे रासमण्डलम्।।१६३।।

सुन्दरं मण्डलाकारं मणिप्राकारसंयुतम् ।।

परितो योजनायामं मणिवेदिभिरन्वितम् ।। १६४ ।।

मणिसारविकारैश्च मण्डपैर्नवकोटिभिः ।।

शृङ्गारार्हैश्च चित्राढ्यै रतितल्पसमन्वितैः ।। १६५ ।।

नानाजातिप्रसूनानां वायुना सुरभीकृतैः ।।

रत्नप्रदीपसंयुक्तैः सुवर्णकलशोज्ज्वलैः ।। १६६ ।।

पुष्पोद्यानैः पुष्पितैश्च सरोभिश्च सुशोभितम् ।।

रासस्थलं विनिर्माय जगामान्यत्स्थलं पुरः ।। १६७ ।।

दृष्ट्वा वृन्दावनं रम्यं परितुष्टो बभूव ह ।।

वृन्दावनाभ्यन्तरे च स्थानेस्थाने सुनिर्जने ।। १६८ ।।

कृत्वा परिमितं बुद्ध्या मनसालोच्य यत्नतः ।।

विलक्षणानि रम्याणि तत्र त्रिंशद्वनानि च ।। १६९ ।।

राधामाधवयोरेव क्रीडार्थं च विनिर्ममे ।।

ततो मधुवनाभ्याशे निर्जनेऽतिमनोहरे ।। 4.17.१७०।।

वटमूलसमीपे च सरसः पश्चिमे तटे ।।

चम्पकोद्यानपूर्वायां केतकीवनमध्यतः ।।१७१।।

पुनस्तयोश्च क्रीडार्थं चकार रत्नमण्डपम् ।।

चतुर्भिर्वेदिकाभिश्च परीतमतिसुन्दरम् ।।१७२।।

सद्रत्नसाररचितै राजितं तूलिकाशतैः ।।

अमूल्यरत्नरचितैर्नानाचित्रेण चित्रितैः।।१७३।।

कपाटैर्नवभिर्युक्तं नवद्वारैर्मनोहरैः ।।

रत्नेंद्रचित्त्रकलशैः कृत्रिमैश्च त्रिकोटिभिः ।। १७४ ।।

परितः परितो भित्त्यामूर्ध्वं च परिशोभितम् ।।

महामणीन्द्रविकृतैरारोहैर्नवभिर्वृतम् ।।१७५।।

सद्रत्नसाररचितकलशोज्ज्वलशेखरम्।।

पताकातोरणैर्युक्तं शोभितं श्वेतचामरैः ।।१७६।।

सर्वतः पुरतो दीप्तममूल्यरत्न दर्पणैः ।।

धनुःप्रमाणशतकमूर्ध्वमग्निशिखोपमम् ।।१७७।।

शतहस्तप्रमाणं च प्रस्तारं वर्तुलाकृतिम् ।।

शोभितं रत्नकल्पैश्च तदभ्यन्तरमुत्तमम् ।।१७८।।

वह्निशुद्धांशुकैर्वस्त्रैर्मालाजालविचित्रितैः।।

पारिजातप्रसूनानां माल्योपधानसंयुतैः।।१७९।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमैः सुरभीकृतम् ।।

नवशृङ्गारयोग्यैश्च कामवर्द्धनकारिभिः ।। 4.17.१८० ।।

मालतीचम्पकानां च पुष्पराजिभिरन्वितम् ।।

सकर्पूरैश्च ताम्बूलैः सद्रत्नपात्रसंस्थितैः ।। १८१ ।।

वज्रसारेण खचितैर्मुक्ताजालविलम्बिभिः ।।

रत्नसारघटाकीर्णं रत्नपीठैः सुसंयुतम् ।। १८२ ।।

रत्नसिंहासनैर्युक्तं रत्नचित्रेण चित्रितैः ।।

क्षरितैश्चन्द्रकान्तैश्च सुसिक्तं जलबिन्दुभिः।।१८३।।

शीतवासिततोयेन संयुक्तं भोगवस्तुभिः ।।

कृत्वा रतिगृहं रम्यं नगरं च पुनर्ययौ ।। १८४ ।।

यानि येषां मन्दिराणि तन्नामानि लिलेख सः ।।

मुदा युक्तो विश्वकर्मा शिष्यैर्यक्षगणैः सह ।। १८५ ।।

निद्रेशं निद्रितं नत्वा प्रययौ स्वालयं मुने ।।

सर्वत्रैवं सुकृतिनां समस्तं भगवत्कृपा ।। १८६ ।।

नेहाश्चर्यं च नगरं बभूवेशेच्छया भुवि ।।

इत्येवं कथितं सर्वं हरेश्चरितमङ्गलम् ।।

सुखदं पातकहरं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। १८७ ।।

।। नारद उवाच ।।

कथं वृन्दावनं नाम काननस्यास्य भारते ।।

व्युत्पत्तिरस्य संज्ञा वा तत्त्वं वद सुतत्त्ववित् ।। १८८ ।।

सूत उवाच ।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा ऋषिर्नारायणो मुदा ।।

प्रहस्योवाच निखिलं तत्त्वमेव पुरातनम् ।। १८९ ।।

।। नारायण उवाच ।। ।।

पुरा केदारनृपतिः सप्तद्वीपपतिः स्वयम् ।। 4.17.१९० ।।

आसीत्सत्ययुगे ब्रह्मन्सत्यधर्मरतः सदा ।।

स रेमे सह नारीभिः पुत्रपौत्रगणैः सह ।। १९१ ।।

पुत्रानिव प्रजाः सर्वाः पालयामास धार्मिकः ।।

कृत्वा क्रतुशतं राजा लेभे नेन्द्रत्वमीप्सितम् ।। १९२ ।।

कृत्वा नानाविधं पुण्यं फलकाङ्क्षी न च स्वयम् ।।

नित्यं नैमित्तिकं सर्वं श्रीकृष्णप्रीतिपूर्वकम् ।। १९३ ।।

केदारतुल्यो राजेन्द्रो न भूतो भविता पुनः ।।

पुत्रेषु राज्यं संन्यस्य प्रियां त्रैलोक्यमोहिनीम् ।। १९४ ।।

जैगीषव्योपदेशेन जगाम तपसे वनम् ।।

हरेरैकान्तिको भक्तो ध्यायते संततं हरिम् ।।१९५।।

शश्वत्सुदर्शनं चक्रमस्ति यत्सन्निधौ मुने ।।

चिरं तप्त्वा मुनिश्रेष्ठो गोलोकं च जगाम सः ।।१९६ ।।

केदारं नाम तीर्थं च तन्नाम्ना च बभूव ह ।।

तत्राद्यापि मृतः प्राणी सद्यो मुक्तो भवेद्ध्रुवम् ।। १९७ ।।

कमलांशा तस्य कन्या नाम्ना वृन्दा तपस्विनी ।।

न वव्रे सा वरं कंचिद्योगशास्त्रविशारदा ।। १९८ ।।

दत्तो दुर्वाससा तस्यै हरेर्मन्त्रः सुदुर्लभः ।।

सा विरक्ता गृहं त्यक्त्वा जगाम तपसे वनम् ।। १९९ ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि तपस्तेपे सुनिर्जने ।।

आविर्बभूव श्रीकृष्णस्तत्पुरो भक्तवत्सलः ।। 4.17.२०० ।।

प्रसन्नवदनः श्रीमान्वरं वृण्वित्युवाच सः ।।

दृष्ट्वा सा राधिका कान्तं शान्ते सुन्दरविग्रहम् ।। २०१ ।।

मूर्च्छां संप्राप सा सद्यः कामबाणप्रपीडिता ।।

सा च शीघ्रं वरं वव्रे पतिस्त्वं मे भवेति च ।। २०२ ।।

ओमित्युक्त्वा च रहसि चिरं रेमे तया सह ।।

सा जगाम च गोलोकं कृष्णेन सह कौतुकात् ।। २०३ ।।

राधा समा सा सौभाग्याद्गोपीश्रेष्ठा बभूव ह ।।

वृन्दा यत्र तपस्तेपे तत्तु वृन्दावनं स्मृतम् ।। २०४ ।।

वृन्दयाऽत्र कृता क्रीडा तेन वा मुनिपुंगव ।।

अथाऽन्यं चेतिहासं च शृणुष्व वत्स पुण्यदम् ।। २०५ ।।

येन वृन्दावनं नाम निबोध कथयामि ते ।।

कुशध्वजस्य कन्ये द्वे धर्मशास्त्रविशारदे ।। २०६ ।।

तुलसीवेदवत्यौ च विरक्ते भवकर्मणि ।।

तपस्तप्त्वा वेदवती प्राप नारायणं परम् ।। २०७ ।।

सीता जनककन्या सा सर्वत्र परिकीर्तिता ।।

तुलसी च तपस्तप्त्वा वाञ्छां कृत्वा हरिं प्रति ।। २०६ ।।

दैवाद्दुर्वाससः शापात्प्राप्य शङ्खासुरं प्रति ।।

पश्चात्संप्राप्य कमलाकान्तं कान्तं मनोहरम् ।। २०९ ।।

सा चैव हरिशापेन वृक्षरूपा सुरेश्वरी ।।

तस्याः शापेन च हरिः शालग्रामो बभूव ह ।। 4.17.२१० ।।

तथा तस्थौ च सततं शिलावक्षसि सुंदरी ।।

विस्तीर्णं कथितं सर्वं तुलसीचरितं च ते ।।

तथाऽपि च प्रसंगेन किंचिदुक्तं मुने पुनः ।। २११ ।।

तस्याश्च तपसः स्थानं तदिदं च तपोधन ।।

तेन वृन्दावनं नाम प्रवदन्ति मनीषिणः ।। २१२ ।।

अथ वा ते प्रवक्ष्यामि परं हेत्वन्तरं शृणु ।।

येन वृन्दावनं नाम पुण्यक्षेत्रस्य भारते ।। २१३ ।।

राधाषोडशनाम्नां च वृन्दानाम श्रुतौ श्रुतम् ।।

तस्याः क्रीडावनं रम्यं तेन वृन्दावनं स्मृतम् ।। २१४ ।।

गोलोके प्रीतये तस्याः कृष्णेन निर्मितं पुरा ।।

क्रीडार्थं भुवि तन्नाम्ना वनं वृन्दावनं स्मृतम् ।। २१५ ।।

नारद उवाच ।।

कानि षोडश नामानि राधिकाया जगद्गुरो ।।

तानि मे वद शिष्याय श्रोतुं कौतूहलं मम ।। २१६ ।।

श्रुतं नाम्नां सहस्रं च सामवेदे निरूपितम् ।।

तथाऽपि श्रोतुमिच्छामि त्वत्तो नामानि षोडश ।। २१७ ।।

अभ्यंतराणि तेषां वा तदन्यान्येव मे विभो ।।

अहो पुण्यस्वरूपाणि भक्तानां वाञ्छितानि च ।। २१८ ।।

नामानि तेषां व्युत्पत्तिं सर्वेषां दुर्लभानि च ।।

पावनानि जगन्मातुर्जगतामपि कारणम् ।। २१९ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

राधा रासेश्वरी रासवासिनी रसिकेश्वरी ।।

कृष्णप्राणाधिका कृष्णप्रिया कृष्णस्वरूपिणी ।। 4.17.२२० ।।

कृष्णवामांगसंभूता परमानन्दरूपिणी ।।

कृष्णा वृन्दावनी वृन्दा वृन्दावनविनोदिनी ।। २२१ ।।

चन्द्रावती चन्द्रकान्ता शतचन्द्रनिभानना ।।

नामान्येतानि साराणि तेषामभ्यन्तराणि च ।। २२२ ।।

राधेत्येवं च संसिद्धा राकारो दानवाचकः ।।

स्वयं निर्वाणदात्री या सा राधा परिकीर्तिता ।। २२३ ।।

रासेश्वरस्य पत्नीयं तेन रासेश्वरी स्मृता ।।

रासे च वासो यस्याश्च तेन सा रासवासिनी ।। २२४ ।।

सर्वासां रसिकानां च देवीनामीश्वरी परा ।।

प्रवदन्ति पुरा सन्तस्तेन तां रसिकेश्वरीम् ।। २२५ ।।

प्राणाधिका प्रेयसी सा कृष्णस्य परमात्मनः ।।

कृष्णप्राणाधिका सा च कृष्णेन परिकीर्तिता ।।२२६।।

कृष्णस्यातिप्रिया कान्ता कृष्णो वाऽस्याः प्रियः सदा ।।

सर्वैर्देवगणैरुक्ता तेन कृष्णप्रिया स्मृता ।। २२७ ।।

कृष्णरूपं सन्निधातुं या शक्ता चावलीलया ।।

सर्वांशैः कृष्णसदृशी तेन कृष्णस्वरूपिणी ।। २२८ ।।

वामाङ्गार्धेन कृष्णस्य या संभूता परा सती ।।

कृष्णवामाङ्गसंभूता तेन कृष्णेन कीर्तिता ।। २२९ ।।

परमानन्दराशिश्च स्वयं मूर्तिमती सती ।।

श्रुतिभिः कीर्तिता तेन परमानन्दरूपिणी ।। 4.17.२३० ।।

कृषिर्मोक्षार्थवचनो न एवोत्कृष्टवाचकः ।।

आकारो दातृवचनस्तेन कृष्णा प्रकीर्तिता ।।२३१।।

अस्ति वृन्दावनं यस्यास्तेन वृन्दावनी स्मृता ।।

वृन्दावनस्याधिदेवी तेन वाऽथ प्रकीर्तिता ।।२३२।।

संघः सखीनां वृन्दः स्यादकारोऽप्यस्तिवाचकः ।।

सखिवृन्दोऽस्ति यस्याश्च सा वृन्दा परिकीर्तिता ।।२३३।।

वृन्दावने विनोदश्च सोऽस्या ह्यस्ति च तत्र वै ।।

वेदा वदन्ति तां तेन वृन्दावनविनोदिनीम्।।२३४।।

नखचन्द्रावलीवक्रचन्द्रोऽस्ति यत्र संततम्।।

तेन चन्द्रावली सा च कृष्णेन परिकीर्तिता ।।२३५।।

चन्द्रतुल्या कान्तिरस्ति सदा यस्या दिवानिशम् ।।

सा चन्द्रकान्ता हर्षेण हरिणा परिकीर्तिता ।। २३६ ।।

शरच्चन्द्रप्रभा यस्याश्चाननेऽस्ति दिवानिशम् ।।

मुनिना कीर्तिता तेन शरच्चन्द्रप्रभानना ।। २३७ ।।

इदं षोडशनामोक्तमर्थव्याख्यानसंयुतम् ।।

नारायणेन यद्दत्तं ब्रह्मणे नाभिपङ्कजे ।।२३८।।

ब्रह्मणा च पुरा दत्तं धर्माय जनकाय मे ।।

धर्मेण कृपया दत्तं मह्यमादित्यपर्वणि ।। २३९ ।।

पुष्करे च महातीर्थे पुण्याहे देवसंसदि ।।

राधाप्रभावप्रस्तावे सुप्रसन्नेन चेतसा ।। 4.17.२४० ।।

इदं स्तोत्रं महापुण्यं तुभ्यं दत्तं मया मुने ।।

निन्दकायावैष्णवाय न दातव्यं महामुने ।। २४१ ।।

यावज्जीवमिदं स्तोत्रं त्रिसंध्यं यः पठेन्नरः ।।

राधामाधवयोः पादपद्मे भक्तिर्भवेदिह ।। २४२ ।।

अन्ते लभेत्तयोर्दास्यं शश्वत्सहचरो भवेत् ।।

अणिमादिकसिद्धिं च संप्राप्य नित्यविग्रहम् ।। २४३ ।।

व्रतदानोपवासैश्च सर्वैर्नियमपूर्वकैः ।।

चतुर्णां चैव वेदानां पाठैः सर्वार्थसंयुतैः ।। २४४ ।।

सर्वेषां यज्ञतीर्थानां करणैर्विधिबोधितैः ।।

प्रदक्षिणेन भूमेश्च कृत्स्नाया एव सप्तधा ।। २४५ ।।

शरणागतरक्षायामज्ञानां ज्ञानदानतः ।।

देवानां वैष्णवानां च दर्शनेनापि यत्फलम् ।। २४६ ।।

तदेव स्तोत्रपाठस्य कलां नार्हति षोडशीम् ।।

स्तोत्रस्यास्य प्रभावेण जीवन्मुक्तो भवेन्नरः ।। २४७ ।।

नारद उवाच ।।

संप्राप्तं परमाश्चर्यं स्तोत्रं सर्वसुदुर्लभम् ।।

कवचं चापि देव्याश्च संसारविजयं प्रभो ।। ।। २४८ ।।

कृतं स्तोत्रं सुयत्नेन प्राप्तं तदपि दुर्लभम् ।।

श्रुत्वा कृष्णकथां चित्रां त्वत्पादाब्जप्रसादतः ।। २४९ ।।

अधुना श्रोतुमिच्छामि यद्रहस्यं च तद्वद ।।

प्रातश्च नगरं दृष्ट्वा किमूचुर्बल्लवा मुने ।। 4.17.२५० ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

गतायां तत्र यामिन्यां गते च विश्वकर्मणि ।।

अरुणोदयवेलायां जनाः सर्वे जजागरुः ।। २५१ ।।

उत्थाय दृष्ट्वा नगरं सर्वेभ्योऽपि विलक्षणम् ।।

किमाश्चर्यं किमाश्चर्यमित्यूचुर्व्रजवासिनः ।। २५२ ।।

काश्चिद्गोपान्केचिदूचुः कुत एतदभूदिदम् ।।

न जाने केन रूपेण को भूमौ प्रभवेदिति ।। २५३ ।।

बुबुधे मनसा नन्दो गर्गवाक्यमनुस्मरन् ।।

श्रीहरेरिच्छया सर्वं जगदेतच्चराचरम् ।। २५४ ।।

ब्रह्मादितृणपर्यन्तं यस्य भ्रूभङ्गलीलया ।।

आविर्भूतं तिरोभूतं तस्यासाध्यं च किं कुतः ।। २५५ ।।

विवरेष्वेव यल्लोम्नां ब्रह्माण्डान्यखिलानि च ।।

ईशस्य तन्महाविष्णोः किमसाध्यं हरेरहो ।। २५६ ।।

ब्रह्मानन्तेशधर्माश्च ध्यायन्ते यत्पदाम्बुजम् ।।

किमसाध्यं तदीशस्य मायामानुषरूपिणः ।। २५७ ।।

भ्रामंभ्रामं तन्नगरं दर्शंदर्शं गृहंगृहम् ।।

पाठंपाठं च नामानि सर्वेभ्यो निलयं ददौ ।। २५८ ।।

कृत्वा शुभक्षणं नन्दो वृषभानश्च कौतुकी ।।

चकार सगणैः सार्द्धं मुदाऽऽश्रमनिवेशनम् ।। २५९ ।।

सर्वे वृन्दावनस्थाश्च प्रसन्नवदनेक्षणाः ।।

मुदा प्रवेशनं चक्रुः स्वस्वमाश्रममुत्तमम् ।। 4.17.२६० ।।

सर्वे मुमुदिरे गोपाः स्वेस्वे स्थाने मनोहरे ।।

बालका बालिकाश्चैव चिक्रीडुश्च प्रहर्षिताः ।। २६१ ।।

श्रीकृष्णो बलदेवश्च शिशुभिः सह कौतुकात् ।।

क्रीडां चकार तत्रैव स्थानेस्थाने मनोहरे ।। २६२ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं निर्माणं नगरस्य च ।।

अबलानां वने रासमण्डलस्य च नारद ।। २६३ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे नारायणनारदसंवादे श्रीवृन्दावननगरवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः ।। १७ ।।

।। शौनक उवाच ।।

अहो किमद्भुतं सूत रहस्यं सुमनोहरम् ।।

श्रुतं कृष्णस्य चरितं सुखदं मोक्षदं परम् ।। १ ।।

सूत उवाच ।।

श्रुत्वा नगरनिर्माणं नारदो मुनिसत्तमः ।।

पप्रच्छ कृष्णचरितमपरं सुमनोहरम् ।। २ ।।

नारद उवाच ।।

श्रीकृष्णाख्यानचरितं पीयूषमृषिसत्तम ।।

ज्ञानसिंधो निगद मां शिष्यं च शरणागतम् ।। ३ ।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा मुदा नारायणः स्वयम् ।।

उवाच परमीशस्य चरितं परमाद्भुतम् ।। ४ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

एकदा बालकैः सार्धं बलेन सह माधवः ।।

जगाम श्रीमधुवनं यमुनातीरनीरजम् ।। ५ ।।

विचेरुर्गोसहस्रैश्च चिक्रीडुर्बालकास्तदा ।।

विश्रान्तास्तृट्परीताश्च क्षुधा च परिपीडिताः ।। ६ ।।

तमूचुर्गोपशिशवः श्रीकृष्णं परया मुदा ।।

क्षुदस्मान्बाधते कृष्ण किं कुर्मो ब्रूहि किंकरान्।।७।।

शिशूनां वचनं श्रुत्वा तानुवाच दयानिधिः ।।

हितं तथ्यं च वचनं प्रसन्नवदनेक्षणः ।।८।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

बाला गच्छत विप्राणां यज्ञस्थानं सुखावहम् ।।

अन्नं याचत ताञ्छीघ्रं ब्राह्मणांश्च क्रतून्मुखान् ।। ९ ।।

विप्रा आंगिरसाः सर्वे स्वाश्रमे श्रीवनान्तिके ।।

यज्ञं कुर्वन्ति विप्राश्च श्रुतिस्मृतिविशारदाः ।।4.18.१०।।

निःस्पृहा वैष्णवाः सर्वे मां यजन्ति मुमुक्षवः।

मायया मां न जानन्ति मायामानुषरूपिणम् ।। ११ ।।

न चेद्ददति युष्मभ्यमन्नं विप्राः क्रतून्मुखाः ।।

तत्कान्ता याचत क्षिप्रं दयायुक्ताः शिशून्प्रति ।। १२ ।।

श्रीकृष्णवचनं श्रुत्वा ययुर्बालकपुंगवाः ।।

पुरतो ब्राह्मणानां च तस्थुरानम्रकंधराः ।। १३ ।।

इत्यूचुर्बालकाः शीघ्रमन्नं दत्त द्विजोत्तमाः ।।

न शुश्रुवुर्द्विजाः केचित्केचिच्छ्रुत्वा स्थिताः स्थिताः।।१४।।

ते ययू रन्धनागारं ब्राह्मण्यो यत्र पाचिकाः ।।

गत्वा बाला विप्रभार्याः प्रणेमुर्नतकन्धराः ।। १९ ।।

नत्वोचुर्बालकाः सर्वे विप्रभार्याः पतिव्रताः ।।

अन्नं दत्त मातरोऽस्मान्क्षुधार्तान्बालकानपि ।। १६ ।।

बालानां वचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा तांश्च मनोहरान् ।।

पप्रच्छुः सादरं साध्व्यः स्मेराननसरोरुहाः ।।१७।।

विप्रपत्न्य ऊचुः ।।

के यूयं प्रेषिताः केन कानि नामानि कोविदाः ।।

दास्यामोऽन्नं बहुविधं व्यञ्जनैः सहितं वरम् ।। १८ ।।

ब्राह्मणीनां वचः श्रुत्वा ता ऊचुस्ते मुदाऽन्विताः ।।

स्निग्धा हसन्तः स्फीताश्च सर्वे गोपालबालकाः ।। १९ ।।

बाला ऊचुः ।।

प्रेषिता रामकृष्णाभ्यां वयं क्षुत्पीडिता भृशम् ।।

दत्तान्नं मातरोऽस्मभ्यं क्षिप्रं यामस्तदन्तिकम् ।। 4.18.२० ।।

इतो विदूरे भाण्डीरे वनाभ्यन्तरमेव च ।।

वटमूले मधुवने वसन्तौ रामकेशवौ ।। २१ ।।

विश्रान्तौ क्षुधितौ तौ च याचेतेऽन्नं च मातरः ।।

किमु देयमदेयं वा शीघ्रं वदत नोऽधुना ।। २२ ।।

गोपानां वचनं श्रुत्वा हृष्टानन्दाश्रुलोचनाः ।।

पुलकांकितसर्वांगास्तत्पादाब्जमनोरथाः ।। २३ ।।

नानाव्यञ्जनसंयुक्तं शाल्यन्नं सुमनोहरम्।।

पायसं पिष्टकं स्वादु दधि क्षीरं घृतं मधु ।। २४ ।।

रौप्ये कांस्ये राजते च पात्रे कृत्वा मुदाऽन्विताः ।।

ताः सर्वा विप्रपत्न्यश्च प्रययुः कृष्णसन्निधिम् ।। २५ ।।

नानामनोरथं कृत्वा मनसा गमनोत्सुकाः ।।

पतिव्रतास्ता धन्याश्च श्रीकृष्णदर्शनोत्सुकाः ।। २६ ।।

श्रीकृष्णं ददृशुर्गत्वा रामं च सह बालकम् ।।

वटमूले वसन्तं तमुडुमध्ये यथोडुपम् ।। २७ ।।

श्यामं किशोरवयसं पीतकौशेयवाससम् ।।

सुन्दरं सस्मितं शान्तं राधाकान्तं मनोहरम् ।।२८।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यं रत्नालंकारभूषितम् ।।

रत्नकुण्डलयुग्माभ्यां गण्डस्थलविराजितम् ।। २९ ।।

रत्नकेयूरवलयरत्ननूपुरभूषितम् ।।

आजानुलम्बितां शुभ्रां बिभ्रतं रत्नमालिकाम् ।। 4.18.३० ।।

मालतीमालया कण्ठवक्षःस्थलविराजितम्।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमाञ्चितविग्रहम् ।।३१ ।।

सुनखं सुकपोलं च पक्व बिम्बाधरं वरम् ।।

पक्वदाडिमबीजाभं बिभ्रतं दन्तमुत्तमम् ।। ३२ ।।

शिखिपिच्छसमायुक्तं बद्धचूडं परात्परम्।।

कदम्बपुष्पयुग्माभ्यां कर्णमूले विराजितम् ।। ३३ ।।

ध्यानासाध्यं योगिनां च भक्तानुग्रहकातरम्।।

ब्रह्मेशधर्मशेषेन्द्रैः स्तूयमानं मुनीश्वरैः ।। ३४ ।।

दृष्ट्वैवमीश्वरं भक्त्या प्रणेमुर्द्विजयोषितः ।।

स्वानां ज्ञानानुरूपं च तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ।। ३५ ।।

विप्रपत्न्य ऊचुः ।।

त्वं ब्रह्म परमं धाम निरीहो निरहंकृतिः ।।

निर्गुणश्च निराकारः साकारः सगुणः स्वयम् ।।३६।।

साक्षिरूपश्च निर्लिप्तः परमात्मा निराकृतिः ।।

प्रकृतिः पुरुषस्त्वं च कारणं च तयोः परम्।। ३७।।

सृष्टिस्थित्यन्तविषये ये च देवास्त्रयः स्मृताः ।।

ते त्वदंशाः सर्वबीजा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।। ।। ३८ ।।

यस्य लोम्नां च विवरे चाखिलं विश्वमीश्वर।।

महाविराण्महाविष्णुस्त्वं तस्य जनको विभो ।। ३९ ।।

तेजस्त्वं चापि तेजस्वी ज्ञानं ज्ञानी च तत्परः ।।

वेदेऽनिर्वचनीयस्त्वं कस्त्वां स्तोतुमिहेश्वरः ।। 4.18.४० ।।

महदादिसृष्टिसूत्रं पञ्चतन्मात्रमेव च ।।

बीजं त्वं सर्वशक्तीनां सर्वशक्तिस्वरूपकः ।। ४१ ।।

सर्वशक्तीश्वरः सर्वः सर्वशक्त्याश्रयः सदा ।।

त्वमनीहः स्वयंज्योतिः सर्वानन्दः सनातनः ।। ४२ ।।

अहोऽप्याकारहीनस्त्वं सर्वविग्रहवानपि।।

सर्वेंद्रियाणां विषयं जानासि नेन्द्रियी भवान् ।। ४३ ।।

सरस्वती जडीभूता यत्स्तोत्रे यन्निरूपणे।।

जडीभूतो महेशश्च शेषो धर्मो विधिः स्वयम्।। ४४ ।।

पार्वती कमला राधा सावित्री वेदसूरपि ।।

वेदश्च जडतां याति के वा शक्ता विपश्चितः ।। ४९ ।।

वयं किं स्तवनं कुर्मः स्त्रियः प्राणेश्वरेश्वर ।।

प्रसन्नो भव नो देव दीनबन्धो कृपां कुरु।। ।। ४६ ।।

इति पेतुश्च ता विप्रपत्न्यस्तच्चरणाम्बुजे ।।

अभयं प्रददौ ताभ्यः प्रसन्नवदनेक्षणः ।।४७।।

विप्रपत्नीकृतं स्तोत्रं पूजाकाले च यः पठेत् ।।

स गतिं विप्रपत्नीनां लभते नात्र संशयः ।। ४८ ।।

नारायण उवाच ।।

ताः पदाम्भोजपतिता दृष्ट्वा श्रीमधुसूदनः ।।

वरं वृणुत कल्याणं भविता चेत्युवाच ह ।। ४९ ।।

श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा विप्रपन्त्यो मुदाऽन्विताः।।

तमूचुर्वचनं भक्त्या भक्तिनम्रात्मकन्धराः ।।4.18.५०।।

द्विजपत्न्य ऊचुः ।।

वरं कृष्ण न गृह्णीमो नः स्पृहा त्वत्पदाम्बुजे ।।

देहि स्वं दास्यमस्मभ्यं दृढां भक्तिं सुदुर्लभाम् ।। ५१ ।।

पश्यामोऽनुक्षणं वक्त्रसरोजं तव केशव ।।

अनुग्रहं कुरु विभो न यास्यामो गृहं पुनः ।। ५२ ।।

द्विजपत्नीवचः श्रुत्वा श्रीकृष्णः करुणानिधिः ।।

ओमित्युक्त्वा त्रिलोकेशस्तस्थौ बालकसंसदि।। ५३ ।।

प्रदत्तं विप्रपत्नीभिर्मिष्टमन्नं सुधोपमम् ।।

बालकान्भोजयित्वा तु स्वयं च बुभुजे विभुः।।५४।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र शातकुम्भं रथं परम् ।।

ददृशुर्विप्रपत्न्यश्च पतन्तं गगनादहो ।।५५।।

रत्नदर्पणसंयुक्तं रत्नसारपरिच्छदम् ।।

रत्नस्तम्भैर्निबद्धं च सद्रत्नकलशोज्ज्वलम् ।।५६।।

श्वेतचामरसंयुक्तं वह्निशुद्धांशुकान्वितम् ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालैर्विराजितम्।।५७।।

शतचक्रसमायुक्तं मनोयायि मनोहरम्।।

वेष्टितं पार्षदैर्दिव्यैर्वनमालाविभूषितैः।।।९८ ।।

पीतवस्त्रपरीधानै रत्नालंकारभूषितैः ।।

नवयौवनसंपन्नैः श्यामलैः सुमनोहरैः ।। ५९ ।।

द्विभुजैर्मुरलीहस्तैर्गोपवेषधरैर्वरैः ।।

शिखिपिच्छगुञ्जमालाबद्धवक्रिमचूडकैः ।। 4.18.६० ।।

अवरुह्य रथात्तूर्णं ते प्रणम्य हरेः पदम् ।।

रथमारोहणं कर्तुमूचुर्ब्राह्मणकामिनीः ।। ६१ ।।

विप्रभार्या हरिं नत्वा जग्मुर्गोलोकमीप्सितम् ।।

बभूवुर्गोपिकाः सद्यस्त्यक्त्वा मानुषविग्रहान् ।। ६२।।

हरिश्छायां विनिर्माय तासां च विष्णुमायया ।।

प्रस्थापयामास गृहान्ब्राह्मणानां स्वयं विभुः ।। ६३ ।।

विप्राश्च भार्या उद्दिश्य परमोद्विग्नमानसाः ।।

अन्वेषणं प्रकुर्वन्तो ददृशुः पथि कामिनीः ।। ६४ ।।

दृष्ट्वोचुर्ब्राह्मणाः सर्वे तास्ते च विनयान्विताः ।।

पुलकाङ्कितसर्वाङ्गाः प्रसन्नवदनेक्षणाः ।। ।। ६५ ।।

ब्राह्मणा ऊचुः ।।

अहोऽतिधन्या यूयं च दृष्टो युष्माभिरीश्वरः ।।

अस्माकं जीवनं व्यर्थं वेदपाठोऽप्यनर्थकः ।। ६६ ।।

वेदे पुराणे सर्वत्र विद्वद्भिः परिकीर्तिताः ।।

हरेर्विभूतयः सर्वाः सर्वेषां जनको हरिः ।। ६७ ।।

तपो जपो व्रतं ज्ञानं वेदा ध्ययनमर्चनम् ।।

तीर्थस्नानमनशनं सर्वेषां फलदो हरिः ।। ६८ ।।

श्रीकृष्णः सेवितो येन किं तस्य तपसां फलैः ।।

प्राप्तः कल्पतरुर्येन किं तस्यान्येन शाखिना ।। ६९ ।।

श्रीकृष्णो हृदये यस्य तस्य किं कर्मभिः कृतैः ।।

किं वा न सागरस्यैव पौरुषं कूपलङ्घने।। ।।4.18.७०।।

इत्येवमुक्त्वा विप्राश्च गृहीत्वा कामिनीवराः ।।

आजग्मुः स्वगृहं हृष्टास्ताभिः सार्धं च रेमिरे ।।७१।।

तासां ततोऽधिकं प्रेम क्रीडासु सर्वकर्मसु ।।

दाक्षिण्यं मायया शक्त्या ब्राह्मणानामतर्कितम् ।।७२।।

अथ नारायणः सोऽयं बलेन शिशुभिः सह ।।

जगाम स्वालयं तूर्णं पूर्णब्रह्म सनातनः ।।७३।।

इत्येवं कथितं सर्वं हरेर्माहात्म्यमुत्तमम् ।।

पुरा श्रुतं धर्मवक्त्रात्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। ।। ७४ ।।

नारद उवाच ।।

ऋषीन्द्र केन पुण्येन बभूव विप्रयोषिताम् ।।

मुनीन्द्रयोगसिद्धानां दुर्लभा गतिरीश्वरी ।। ७५ ।।

इमाः का वा पुण्यवत्यः पुरा तस्थुर्महीतलम् ।।

आजग्मुः केन दोषेण वद संदेहभञ्जनम् ।। ७६ ।।

।। श्रीनारायण उवाच।।

सप्तर्षीणां रमण्यश्च रूपेणाप्रतिमाः पराः ।।

गुणवत्यः सुशीलाश्च धर्मिष्ठाश्च पतिव्रताः ।। ७७ ।।

नवीनयौवनाः सर्वाः पीनश्रोणि पयोधराः ।।

दिव्यवस्त्रपरीधाना रत्नालंकारभूषिताः ।। ७८ ।।

तप्तकाञ्चनवर्णाभाः स्मेराननसरोरुहाः ।।

मुनीनां मोहितुं शक्ता मानसं वक्रचक्षुषा ।। ७९ ।।

दृष्ट्वा तासां स्तनश्रोणिमुखानि सुन्दराणि च ।।

अनलश्चकमे ताश्च मदनानलपीडितः ।। 4.18.८० ।।

अग्निस्थानस्थितानां च शिखया सुरतोन्मुखः ।।

स्पृष्ट्वा चाङ्गानि तासां च बभूव हृतचेतनः ।। ८१ ।।

पतिव्रता न जानन्ति पतिपादाब्जमानसाः ।।

अग्निरङ्गानि तासां च दर्शंदर्शं मुमोह च ।। ८२ ।।

वह्नेश्च मानसं ज्ञात्वा भगवानङ्गिरा मुनिः ।।

शशाप तं चेत्युवाच सर्वभक्षो भवेति ह ।। ८३ ।।

वह्निः सचेतनो भूत्वा तुष्टाव मुनिपुंगवम् ।।

व्रीडया नम्रवदनश्चकम्पे ब्रह्मतेजसा ।।८४ ।।

क्रुद्धो मुनिवरः स्पृष्टाः कामिन्यश्च शशाप ह ।।

यात यूयं पापयुक्ता मानुषीं योनिमेव च ।। ८५ ।।

भारते ब्राह्मणानां च गृहे लभत जन्म वै ।।

करिष्यन्ति विवाहं च युष्माकं कुलजा द्विजाः ।। ८६ ।।

श्रुत्वा वाक्यं मुनेस्ताश्च रुरुदुः प्रेमविह्वलाः ।।

पुटाञ्जलियुताः सर्वा ऊचुस्तं विदुषां वरम् ।। ८७ ।।

मुनिपत्न्य ऊचुः ।।

न त्यजास्मान्मुनिश्रेष्ठ निष्पापाश्च पतिव्रताः ।।

अजानन्त्यः परस्पृष्टा न च नस्त्यक्तुमर्हसि ।। ८८।।

भक्तानां किंकरीणां च न दण्डं कर्तुमर्हसि।।

युष्माकं चरणाम्भोजं कदा द्रक्ष्यामहे वयम्।। ।। ८९ ।।

खड्गच्छेदाद्वज्रपातात्सर्वप्रहरणान्मुने ।।

दारुणः कान्तविच्छेदः साध्वीनां दुःसहः सदा ।। 4.18.९० ।।

ब्रह्मिष्ठानां गुणवतां परान्कान्तान्महामुनीन् ।।

एवंभूतान्कथं त्यक्त्वा यास्यामः पृथिवीतलम्।।९१।।

यास्यामो यदि विप्रेश कदाऽत्रागमनं वद ।।

अज्ञानस्पर्शदोषश्च न स्यान्नो विधिबोधितः।। ९२।।

अहल्यया पुनः प्राप्तः स्वामीन्द्रस्य प्रधर्षणात् ।।

सा संभोगात्पुनः शुद्धा स्पर्शनाद्वर्जिता वयम् ।।९३।।

विचारं कुरु धर्मिष्ठ वेदवेदाङ्गपारग।।

विश्वकर्तुश्च पुत्रस्त्वं सर्ववेदविदां वर।।९४ ।।

अन्येषां च भयात्कान्ता व्रजन्ति शरणं पतिम्।।

स्वकान्तभयसंविग्नाः शरणं कं व्रजन्ति ताः ।।९५।।

अभयं देहि धर्मिष्ठ भययुक्ताभ्य एव च।।

पुत्रे शिष्ये कलत्रे च को दण्डं कर्तुमक्षमः ।। ९६ ।।

दुर्बलः सबलो वापि स्ववस्तूनामपीश्वरः ।।

स्वद्रव्यविक्रयं कर्तुं न चान्यो रक्षितुं क्षमः ।।९७ ।।

कामिनीनां वचः श्रुत्वा दयालुर्मुनिपुंगवः ।।

प्रेम्णा रुरोद तासां च निरीक्ष्य मुखपङ्कजम् ।।९८।।

वेदवेदाङ्गपारज्ञो ज्ञानिनां योगिनां वरः ।।

पत्नीविच्छेदविषये मूर्च्छां प्राप तथापि सः ।।९९।।

सर्वे बभूवुः शोकार्ता विरहोद्विग्नमानसाः।।

निरीक्ष्य तासां वक्त्राणि तस्थुः पुत्तलिका यथा।। ।। 4.18.१०० ।।

कृत्वा विलापं सुचिरं सर्ववेदविदां वरः ।।

भ्रातृभिश्च सहालोच्य ता उवाच शुचाऽऽतुरः ।।१०१।।

अङ्गिरा उवाच ।।

यूयं शृणुत वक्ष्यामि वचनं सत्यमेव च ।।

स्वकर्मभोगिनां भोगमाकर्माच्च श्रुतौ श्रुतम् ।। १०२ ।।

गतो भोगश्च युष्माकमस्माभिः सह निश्चितम् ।।

गते भोगे पुनर्भोगो न हि वेदे निरूपितः ।। १०३ ।।

शुभाशुभं च यत्कर्म भारते कृतिभिः सह ।।

नाभुक्तं क्षीयते कर्म जन्मकोटिशतैरपि ।। १०४ ।।

परभुक्तां च कान्तां च यो भुङ्क्ते स नराधमः ।।

स पच्यते कालसूत्रे यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।। १०९ ।।

न सा दैवे न सा पैत्र्ये पाकार्हा पापसंयुता ।।

तस्या आलिंगने भर्ता भ्रष्टश्रीस्तेजसा हतः ।। १०६ ।।

देवताः पितरस्तस्य हव्यदाने च तर्पणे ।।

सुखिनो न भवन्त्येवमित्याह कमलोद्भवः ।। १०७ ।।

तस्माद्यत्नेन भार्याया रक्षणं कुरुते सुधीः ।।

अन्यथा पापभाग्भर्ता निश्चितं नरकं व्रजेत् ।। १०८।।

पदेपदे सावधानः कान्तां रक्षति पण्डितः ।।

न व्रती न स्थली योषा दोषाणां च करण्डिका ।। १०९ ।।

कलत्रं पाकपात्रं च सदा रक्षितुमर्हति ।।

परस्पर्शादशुद्धां च शुद्धां स्वस्पर्शने सदा ।। 4.18.११० ।।

स्वकान्तं च परित्यज्य परं गच्छति याऽधमा ।।

कुम्भीपाकं सा प्रयाति यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।। १११ ।।

तामेव यमदूताश्च संस्थाप्य नरकान्तरे ।।

उत्तिष्ठति विदूराच्चेत्कुर्वन्ति दण्डताडनाम् ।। ११२ ।।

सर्पप्रमाणाः कीटाश्च तीक्ष्णदंष्ट्राः सुदारुणाः ।।

दशन्ति पुंश्चलीं तत्र सततं च दिवानिशम् ।। ११३ ।।

विकृताकारशब्दं च करोति शाश्वतं भिया ।।

न ममार प्रहारेण सूक्ष्मदेहविधारिणी ।। ११४ ।।

मुहूर्तार्धं सुखं भुक्त्वा लोकेऽत्र यशसा हता ।।

पतिता परलोके च गतिमेतादृशीं लभेत् ।। ११५ ।।

परस्पृष्टा च वै नारी या स्पृहां कुरुते परम् ।।

साऽपि दुष्टा परित्याज्या चेत्याह कमलोद्भवः ।। ११६ ।।

तस्मान्नारी परैर्यत्नाददृष्टा कृतिभिः कृता ।।

असूर्यंपश्या या दाराः शुद्धास्ताश्च पतिव्रताः ।। ११७ ।।

स्वच्छन्दगामिनी या च स्वतन्त्रा सूकरीसमा ।।

अन्तर्दुष्टा सदा सैव निश्चितं परगामिनी ।। ११८ ।।

स्वामिसाध्या च या नारी कुलधर्मभिया स्थिता ।।

कान्तेन सार्द्धं सा कान्ता वैकुण्ठं याति निश्चितम् ।। ११९ ।।

यात यूयं च पृथिवीं मानुषीं योनिमीप्सिताम् ।।

कृष्णदर्शनमात्रेण गोलोकं यास्यथ ध्रुवम् ।।4.18.१२०।।

हरिणा निर्मिताश्छाया युष्माकं योगमायया ।।

ता विप्रमन्दिरे स्थित्वा चागमिष्यन्ति नो ध्रुवम् ।।१२१।।

पुनरंशेन नः पत्न्यो भविष्यथ न संशयः ।।

युष्माकं मम शापश्च बभूव च वराधिकः ।। १२२ ।।

इत्येवमुक्त्वा स मुनिर्विरराम शुचाऽन्वितः ।।

ता आगत्य महीं शापाद्बभूवुर्विप्रयोषितः ।। १२३ ।।

दत्त्वाऽन्नं हरये भक्त्या प्रजग्मुर्हरिमन्दिरम् ।।

बभूव निश्चितं तासां शापश्च संपदोऽधिकः ।। १२४ ।।

निन्द्या नीचा च संपत्तिर्विपत्तिर्महतो वरा ।।

अहो सद्यः सतां कोपश्चोपकाराय कल्पते ।। १२५ ।।

विना विपत्तेर्महिमा कुतः कस्य भवेद्भुवि ।।

भूताः कान्तपरित्यागान्मुक्ता ब्राह्मणयोषितः ।। १२६ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं हरेश्चरितमुत्तमम् ।।

अहो पुण्यवतीनां च मोक्षाख्यानं मनोहरम् ।। १२७ ।।

श्रीकृष्णाख्यानं विप्रेन्द्र नूत्नं नूत्नं पदेपदे ।।

न हि तृप्तिः श्रुतवतां केन श्रेयसि तृप्यते ।। १२८ ।।

यावद्रम्यं तत्कथितं यच्छ्रुतं गुरुवक्त्रतः ।।

वद मां वाञ्छितं यत्ते किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। १२९ ।।

नारद उवाच ।।

यद्यच्छ्रुतं त्वया पूर्वं गुरुवक्त्रात्कृपानिधे ।।

मङ्गलं कृष्णचरितं तन्मे ब्रूहि जगद्गुरो ।। 4.18.१३० ।।

सूत उवाच ।।

श्रुत्वा देवर्षिवचनमृषिर्नारायणः स्वयम् ।।

अपरं कृष्णमाहात्म्यं प्रवक्तुमुपचक्रमे।। १३१ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराण्रे श्रीकृष्णजन्मखण्डे विप्रपत्नीमोक्ष णप्रस्तावोनामाष्टादशोऽध्यायः ।। ।। १८ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

एकदा बालकैः सार्धं बलदेवं विना हरिः ।।

जगाम यमुनातीरं यत्र कालियमन्दिरम् ।। १ ।।

परिपक्वफलं भुक्त्वा यमुनातीरजे वने ।।

स्वेच्छामयस्तृट्परीतः पपौ च निर्मलं जलम् ।। २ ।।

गोकुलं चारयामास शिशुभिः सह कानने ।।

विजहार च तैः सार्द्धं स्थापयामास गोकुलम् ।। ३ ।।

क्रीडानिमग्नचित्तोऽयं बालकाश्च मुदाऽन्विताः ।।

भुक्त्वा नवतृणं गावो विषतोयं पपुर्मुने ।।४ ।।

विषाक्तं च जलं पीत्वा दारुणान्तकचेष्टया ।।

ज्वालाभिः कालकूटानां सद्यः प्राणांश्च तत्यजुः ।।५।।

दृष्ट्वा मृतं गोसमूहं गोपाश्चिन्ताकुला भिया ।।

विषण्णवदनाः सर्वे तमूचुमर्धुसूदनम् ।। ६ ।।

ज्ञात्वा सर्वं जगन्नाथो जीवयामास गोकुलम् ।।

उत्तस्थुस्तत्क्षणं गावो ददृशुः श्रीहरेर्मुखम् ।।७।।

कृष्णः कदम्बमारुह्य यमुनानीरतीरजम् ।।

पपात सर्पभवने नागमध्ये नराकृतिः ।। ८ ।।

शतहस्तप्रमाणं च जलोत्थानं बभूव ह ।।

बाला हर्षं विषादं च मेनिरे तत्र नारद ।। ९ ।।

सर्पो नराकृतिं दृष्ट्वा कालियः क्रोधविह्वलः ।।

जग्राह श्रीहरिं तूर्णं तप्तलोहं यथा नरः ।। 4.19.१० ।।

दग्धकण्ठोदरो नागश्चोद्विग्नो ब्रह्मतेजसा ।।

प्राणा यान्त्येवमुक्त्वा च चकारोद्वमनं पुनः ।। ११ ।।

भग्नदन्तो रक्तमुखः कृष्णवज्राङ्गचर्वणात् ।।

रक्तवक्त्रस्य भगवानुत्तस्थौ मस्तकोपरि ।।१२।।

नागो विश्वंभराक्रान्तः स प्राणांस्त्यक्तुमुद्यतः ।।

चकार रक्तोद्वमनं पपात मूर्च्छितो मुने ।। १३ ।।

दृष्ट्वा तं मूर्छितं नागा रुरुदुः प्रेमविह्वलाः ।। १४ ।।

केचित्पलायिता भीताः केचित्प्रविविशुर्बिलम् ।।

मरणाभिमुखं कान्तं दृष्ट्वा सा सुरसा सती ।।१५।।

नागिनीभिः सह प्रेम्णा रुरोद पुरतो हरेः ।।

पुटाञ्जलियुता तूर्णं प्रणम्य श्रीहरिं भिया।।

धृत्वा पादारविन्दे च तमुवाच भियाऽऽकुला ।। १६ ।।

सुरसोवाच ।। ।।

हे जगत्कान्त मे कान्तं देहि मानं च मानद ।।

पतिः प्राणाधिकः स्त्रीणां नास्ति बन्धुश्च तत्परः ।। १७ ।।

सकलभुवननाथ प्राणनाथं मदीयं न कुरु वधमनन्त प्रेमसिन्धो सुबन्धो ।।

अखिलभुवनबन्धो राधिकाप्रेमसिन्धो पतिमिह कुरु दानं मे विधातुर्विधातः ।। १८ ।।

त्रिनयनविधिशेषाः षण्मुखश्चास्यसंघैः स्तवनविषयजाड्यात्स्तोतुमीशा न वाणी।।

खलु निखिलवेदाःस्तोतुमन्येऽपि देवाः स्तवनविषयशक्ताः सन्ति सन्तस्तवैव ।। १९।।

कुमतिरहमधिज्ञा योषितां क्वाधमा वा क्व भुवनगतिरीशश्चक्षुषोऽगोचराऽपि।।

विधिहरिहरशेषैः स्तूयमानश्च यस्त्वमतनुमनुजमीशं स्तोतुमिच्छामि तं त्वाम् ।। ।। 4.19.२० ।।

स्तवनविषयभीता पार्वती कस्य पद्मा श्रुतिगणजनयित्री स्तोतुमीशा न यं त्वाम् ।।

कलिकलुषनिमग्ना वेदवेदाङ्गशास्त्र श्रवणविषयमूढा स्तोतुमिच्छामि किं त्वाम्।।२१।।

शयानो रत्नपर्यङ्के रत्नभूषणभूषितः ।।

रत्नभूषणभूषाङ्गो राधावक्षसि संस्थितः।। ।। २२ ।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गः स्मेराननसरोरुहः ।।

प्रोद्यत्प्रेमरसाम्भोधौ निमग्नः सततं सुखात् ।।२३ ।।

मल्लिकामालतीमालाजालैः शोभितशेखरः ।।

पारिजातप्रसूनानां गन्धामोदितमानसः ।। २४ ।।

पुंस्कोकिलकलध्वानैर्भ्रमरध्वनिसंयुतैः ।।

कुसुमेषु विकारेण पुलकाङ्कितविग्रहः ।।२५।।

प्रियाप्रदत्तताम्बूलं भुक्तवान्यः सदा मुदा ।।

वेदा अशक्ता यं स्तोतुं जडीभूता विचक्षणाः ।। २६।।

तमनिर्वचनीयं च किं स्तौमि नागवल्लभा ।।

वन्देऽहं त्वत्पदाम्भोजं ब्रह्मेशशेषसेवितम् ।।२७।।

लक्ष्मीसरस्वतीदुर्गा जाह्नवी वेदमातृभिः ।।

सेवितं सिद्धसंघैश्च मुनीन्द्रैर्मनुभिः सदा ।।२८।।

निष्कारणायाखिलकारणाय सर्वेश्वरायापि परात्पराय ।।

स्वयंप्रकाशाय परावराय परावराणामधिपाय ते नमः ।। २९ ।।

हे कृष्ण हे कृष्ण सुरासुरेश ब्रह्मेश शेषेश प्रजापतीश।।

मुनीश मन्वीश चराचरेश सिद्धीश सिद्धेश गणेश पाहि।।4.19.३०।।

धर्मेश धर्मीश शुभाशुभेश वेदेश वेदेष्वनिरूपितश्च।।

सर्वेश सर्वात्मक सर्वबन्धो जीवीश जीवेश्वर पाहि मत्प्रभुम् ।। ३१ ।।

इत्येवं स्तवनं कृत्वा भक्तिनम्रात्मकन्धरा ।।

विधृत्य चरणाम्भोजं तस्थौ नागेशवल्लभा ।। ३२ ।।

नागपत्नीकृतं स्तोत्रं त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः ।।

सर्वपापात्प्रमुक्तस्तु यात्यन्ते श्रीहरेः पदम्।।३३।।

इह लोके हरेर्भक्तिमन्ते दास्यं लभेद्ध्रुवम् ।।

लभते पार्षदो भूत्वा सालोक्यादिचतुष्टयम् ।। ३४ ।।

नारद उवाच ।।

नागपत्नीवचः श्रुत्वा भगवान्सर्वनन्दनः ।।

प्रहृष्टोत्फुल्लनयनः किमुवाच हरिः स्वयम् ।। ३९ ।।

कथयस्व महाभाग रहस्यं परमाद्भुतम् ।।

सूत उवाच ।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा भगवान्सर्वदर्शनः ।। ३६ ।।

उवाच परमात्मानं मधुवृन्दं पदेपदे ।।

नारायण उवाच ।।

नागपत्नीवचः श्रुत्वा श्रीकृष्णस्तमुवाच ह ।। ३७ ।।

पुटाञ्जलियुतां पादे पतितां भयविह्वलाम् ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ नागेशे वरं वृणु भयं त्यज ।। ३८ ।।

गृहाण कान्तं हे मातर्मद्वरादजरामरम् ।।

कालिन्दीह्रदमुत्सृज्य स्वकीयं भवनं व्रज ।।३९।।

भर्त्रा सगोष्ठ्या सार्द्धं च गच्छ वत्से सुखी भव ।।

अद्य प्रभृति नागेशि भूता कन्या च त्वं मम ।। 4.19.४० ।।

त्वत्प्राणाधिक एवायं जामाता च न संशयः ।।

मत्पादपद्मचिह्नेन गरुडस्त्वत्पतिं शुभे ।। ४१ ।।

कृत्वा च स्तवनं भक्त्या प्रणमिष्यति मत्पदम् ।।

त्यज त्वं गरुडाद्भीतिं शीघ्रं रमणकं व्रज।।४२।।

ह्रदान्निर्गच्छ वत्से त्वं वरं वृणु यथेप्सितम् ।।

श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नवदनेक्षणा ।। ४३ ।।

उवाच साश्रुनेत्रा सा भक्तिनम्रात्मकन्धरा ।।

सुरसोवाच ।। वरं दास्यसि चेदानीं वरदेश्वर मेऽपि च ।। ४४ ।।

त्वत्पादाब्जे दृढां भक्तिं निश्चलां दातुमर्हसि ।।

मन्मनस्त्वत्पदात्म्भोजे भ्रमतु भ्रमरो यथा ।। ४२।।

तव स्मृतर्विस्मृतिर्न कदाऽपि न भविष्यति ।।

स्वकान्ते मम सौभाग्यं कान्तोऽयं ज्ञानिनां वरः ।।४६।।

इत्येवं प्रार्थनीयं च परिपूर्णं कुरु प्रभो ।।

इत्येवमुक्त्वा सर्पस्त्री प्रतस्थौ पुरतो हरेः ।।४७।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यं ददर्श श्रीहरेर्मुखम्।।

लोचनाभ्यां पपौ वक्त्रं निमेषरहितं सती ।। ४८ ।।

सर्वाङ्गपुलकोद्भिन्ना सानंदाश्रुपरिप्लुता ।।

सुन्दरं बालकं दृष्ट्वा पुत्रस्नेहं प्रकुर्वती।। ।। ४९ ।।

उवाच पुनरेवेदं भक्त्युद्रेकपरिप्लुता ।।

न यास्यामि रमणकं तत्र नास्ति प्रयोजनम् ।। 4.19.५० ।।

सर्पः करोतु संसारं कुरु मां निजकिङ्करीम् ।।

न वाञ्छा मम हे कृष्ण सालोक्यादिचतुष्टये ।।५१।।

त्वत्पदाम्भोजसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।।

विना त्वत्पादसेवां च यो वाञ्छति वरान्तरम्।।५२।।

भारते दुर्लभं जन्म लब्ध्वाऽसौ वञ्चितः स्वयम्।।

नागपत्न्या वचः श्रुत्वा स्मेराननसरोरुहः।।५३।।

प्रसन्नमानसः श्रीमानोमित्येवमुवाच ह ।।

एतस्मिन्नंतरे दिव्यः सद्रत्नसारनिर्मितः ।। ५४ ।।

आजगाम रथस्तूर्णमुद्दीप्तस्तेजसा मुने ।।

पार्षदप्रवरैर्युक्तो वस्त्रमालापरिच्छदः ।। ५५ ।।

शतचक्रो वायुवेगो मनोयायी मनोहरः ।।

अवरुह्य रथात्तूर्णं श्यामलाः श्याम किङ्कराः ।।५६।।

प्रणम्य कृष्णं तां नीत्वा जग्मुर्गोलोकमुत्तमम् ।।

हरिश्छायां विनिर्माय ददौ सर्पाय तेजसा ।।९७ ।।

स च किंचिन्न बुबुधे मोहितो विष्णुमायया।।

अवरुह्य सर्पमूर्ध्नः श्रीकृष्णः करुणानिधिः।।५८।।

ददौ हस्तं च कृपया शीघ्रं कालियमस्तके ।।

संप्राप्य चेतनां सद्यो ददर्श पुरतो हरिम्।।५९।।

पुटाञ्जलियुतां साश्रुपूर्णां च सुरसां सतीम् ।।

प्रणनाम हरिं सद्यो रुरोद प्रेमविह्वलः ।।4.19.६० ।।

भक्त्युद्रेकात्साश्रुनेत्रां पुलकाङ्कितविग्रहाम् ।।

तूष्णींभूतां च तां दृष्ट्वा समुवाच कृपानिधिः ।।

यदीश्वरस्य सततं योग्यायोग्ये समा कृपा ।।६१।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

वरं वृणु त्वं कालीय यस्ते मनसि वर्तते ।।६२।।

त्वं मे प्राणाधिको वत्स सुखं तिष्ठ भयं त्यज ।।

तस्याहमनुगृह्णाणि योऽतिभक्तो ममांशजः ।।६३।।

किंचित्तद्दमनं कृत्वा त्वत्प्रसादं करोम्यहम् ।।

त्वद्वंशजातान्सर्पांश्च हन्ति यो मानवाधमः ।। ६४।।

ब्रह्महत्यासमं पापं भविता तस्य निश्चितम् ।।

मत्पादपद्मचिह्ने यः करोति दण्डताडनम् ।।५५।।

द्विगुणं ब्रह्महत्याया भविता तस्य किल्बिषम्।।

लक्ष्मीर्यास्यति तद्गेहाच्छापं दत्त्वा सुदारुणम् ।।६६।।

वंशायुर्यशसा हानिर्भविता तस्य निश्चितम् ।।

ध्रुवं वर्षशतं कालसूत्रे यास्यति मद्गिरा ।।६७।।

त्वत्प्रमाणाः कीटसंघा दंशिष्यन्ति च संततम् ।।

भोगान्ते जन्म लब्ध्वा च तन्मृत्युस्तस्य दंशनात् ।। ६८ ।।

तस्य वंशोद्भवानां च त्वद्वंशाद्भविता भयम् ।।

ये च त्वद्वंशजान्दृष्ट्वा सुपदाङ्कं मदीयकम् ।। ६९ ।।

प्रणमिष्यन्ति भक्त्या ते मुच्यन्ते सर्वपातकात् ।।

गच्छ शीघ्रं रमणकं त्यज भीतिं खगाधिपात् ।।4.19.७०।।

मत्पदाङ्कं मूर्ध्नि दृष्ट्वा त्वां भक्त्या प्रणमिष्यति ।।

तव त्वद्वंशजानां च गरुडान्न भयं क्वचित् ।।७१।।

सर्वेषां ज्ञातिसर्पाणां वरोऽद्य भव मद्वरात् ।।

वरं किं परमं वत्स वाञ्छितं वरयाधुना ।। ७२ ।।

भयं त्यक्त्वा कथय मां त्वदीयं दुःखभञ्जनम् ।।

श्रीकृष्णवचनं श्रुत्वा कालियः कम्पितो भिया ।।

पुटाञ्जलियुतो भूत्वा तमुवाच भुजङ्गमः ।। ७३ ।।

कालिय उवाच ।।

वरेऽन्यस्मिन्मम विभो वाञ्छा नास्ति वरप्रद ।। ।। ७४ ।।

भक्तिं स्मृतिं त्वत्पदाब्जे देहि जन्मनि जन्मनि ।।

जन्म ब्रह्मकुले वाऽपि तिर्यग्योनिषु वा समम् ।। ७५ ।।

तद्भवेत्सफलं यत्र स्मृतिस्त्वच्चरणाम्बुजे ।।

तन्निष्फलः स्वर्गवासो नास्ति चेत्त्वत्पदस्मृतिः ।। ७६ ।।

त्वत्पादध्यानयुक्तस्य यत्तत्स्थानं च तत्परम् ।।

क्षणं वा कोटिकल्पं वा पुरुषायुः क्षयोऽस्तु वा ।। ७७ ।।

यदि त्वत्सेवया याति सफलो निष्कलोऽथवा ।।

तेषां चायुर्व्ययो नास्ति ये त्वत्पादाब्जसेवकाः।।७८।।

न सन्ति जन्ममरणरोगशोकार्तिभीतयः ।।

इन्द्रत्वे वाऽमरत्वे वा ब्रह्मत्वे चातिदुर्लभे।।७९।।

वाञ्छा नास्त्येव भक्तानां त्वत्पादसेवनं विना ।।

सुजीर्णपटखण्डस्य समं नूतनमेव च ।। 4.19.८० ।।

पश्यन्ति भक्ताः किं चान्यत्सालोक्यादिचतुष्टयम् ।।

संप्राप्तस्त्वन्मनुर्ब्रह्मन्ननंताद्यावदेव हि ।।८१।।

तावत्त्वद्भावनेनैव त्वद्वर्णोऽहमनुग्रहात् ।।

मां च भक्तमपक्वं वा विज्ञाय गरुडः स्वयम् ।। ।। ८२ ।।

देशाद् दूरं च न्यक्कारं चकार दृढभक्तिमान् ।।

भवता च दृढां भक्तिं दत्त्वा मे वरदेश्वर ।।८३।।

स च उक्तश्च भक्तोऽहं न मां त्यक्तुं क्षमोऽधुना ।।

त्वत्पादपद्मचिह्नाक्तं दृष्ट्वा श्रीमस्तकं मम ।।८४।।

सदोषं गुणयुक्तं मां सोऽधुना त्यक्तुमक्षमः ।।

ममाराध्याश्च नागेंद्रा न तद्वध्योऽहमीश्वर ।। ८५ ।।

भयं न केभ्यः सर्वत्र तमनंतं गुरुं विना ।।

यं देवेन्द्राश्च देवाश्च मुनयो मनवो नराः ।। ८६ ।।

स्वप्ने ध्यानेन पश्यंति चक्षुषोर्गोचरः स मे ।।

भक्तानुरोधात्साकारः कुतस्ते विग्रहो विभो ।। ८७ ।।

सगुणत्वं च साकारो निराकारश्च निर्गुणः ।।

स्वेच्छामयः सर्वधाम सर्वबीजं सनातनम् ।। ८८ ।।

सर्वेषामीश्वरः साक्षी सर्वात्मा सर्वरूपधृक् ।।

ब्रह्मेशशेषधर्मेन्द्रा वेदवेदांगपारगाः ।।८९।।

स्तोतुं यमीशं ते जाड्याः सर्पः स्तोष्यति तं विभुम् ।।

हे नाथ करुणासिंधो दीनबंधो क्षमाधमम् ।। 4.19.९० ।।

खलस्वभावादज्ञानात्कृष्ण त्वं चर्वितो मया ।।

नास्त्रलक्ष्यो यथाकाशो न दृश्यांतो न लंघ्यकः ।। ९१ ।।

न स्पृश्यो हि न चावर्यस्तथा तेजस्त्वमेव च ।।

इत्येवमुक्त्वा नागेन्द्रः पपात चरणाम्बुजे ।। ९२ ।।

ओमित्युक्त्वा हरिस्तुष्टः सर्वं तस्मै वरं ददौ ।।

नागराजकृतं स्तोत्रं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।। ९३ ।।

तद्वंश्यानां च तस्यैव नागेभ्यो न भयं भवेत् ।।

स नागशय्यां कृत्वैव स्वप्तुं शक्तः सदा भुवि ।। ९४ ।।

विषपीयूषयोर्भेदो नास्त्येव तस्य भक्षणे ।।

नागग्रस्ते नागघाते प्राणान्ते विषभोजनात् ।। ९९ ।।

स्तोत्रस्मरणमात्रेण सुस्थो भवति मानवः ।।

भूर्जे कृत्वा स्तोत्रमिदं कण्ठे वा दक्षिणे करे ।।९६।।

बिभर्ति यो भक्तियुक्तो नागेभ्योऽपि न तद्भयम् ।।

यत्र गेहे स्तोत्रमिदं नागस्तत्र न तिष्ठति ।। ९७ ।।

विषाग्निवज्रभीतिश्च न भवेत्तत्र निश्चितम् ।।

इह लोके हरेर्भक्तिं स्मृतिं च सततं लभेत् ।।

अन्ते च स्वकुलं पूत्वा दास्यं च लभते ध्रुवम् ।। ९८ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

नागेन्द्राय वरं दत्त्वा पुनस्तं जगदीश्वरः ।।

उवाच मधुरं वाक्यं परिणामसुखावहम् ।। ९९ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

गच्छ त्वं च रमणकं यथेन्द्रनगरं परम् ।। ।। 4.19.१०० ।।

सार्द्धं स्वगोष्ठ्या नागेन्द्र यमुनाजलवर्त्मना।।

श्रुत्वा नागो हरेराज्ञां रुरोद प्रेमविह्वलः ।। १०१ ।।

कदा द्रक्ष्यामि त्वत्पादपद्मं नाथेत्युवाच ह ।।

प्रणम्य शतकृत्वश्च स्त्रिया गोष्ठ्या सहेश्वरम् ।। १०२ ।।

जगाम जलमार्गेण नागेन्द्रो विरहातुरः ।।

यमुना ह्रदतोयं च बभूवामृतकल्पकम् ।। १०३ ।।

प्रसन्ना जन्तवः सर्वे बभूवुस्तेन नारद ।।

गत्वा ददर्श भवनं यथेन्द्रनगरं परम् ।। १०४ ।।

आज्ञया च कृपासिन्धोर्निर्मितं विश्वकर्मणा ।।

तत्र तस्थौ च नागेन्द्रः स्त्रिया पुत्रगणैः सह ।।१०५।।

निःशङ्को हर्षयुक्तश्च हरिभावन तत्परः ।।

इत्येवं कथितं सर्वं हरेश्चरितमद्भुतम् ।।

सुखदं मोक्षदं सारं परं किं श्रोतुमिच्छसि ।। १०६ ।।

सूत उवाच ।।

महर्षेर्वचनं श्रुत्वा नारदो हर्षविह्वलः ।।

ऋषिं पप्रच्छ संदेहं सर्वसंदेहभञ्जनम् ।। १०७ ।।

नारद उवाच ।।

कथं विहाय कालीयः स्वपूर्वभवनं परम् ।।

जगाम यमुनातीरं तन्मे ब्रूहि जगद्गुरो ।। १०८ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

शृणु नारद वक्ष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।। १०९ ।।

यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रान्मे मलये सूर्यपर्वणि ।।

कृष्णाख्यानप्रसङ्गेन सुप्रभा पश्चिमे तटे ।। 4.19.११० ।।

पप्रच्छ धर्मं पुलहः कथितं मुनिसंसदि ।।

इदमाख्यानमाश्चर्यमुवाच तं कृपानिधिः ।। १११ ।।

तत्र श्रुतं मया विप्र निबोध कथयामि ते ।।

शेषाज्ञया नागगणा प्रतिसंवत्सरं भिया ।। ११२ ।।

कार्तिकीपूर्णिमायां तु कुर्वन्ति गरुडार्चनम् ।।

पुष्पैर्धूपैश्च दीपैश्च नैवेद्यैर्बलिभिर्मुदा ।। ११३ ।।

पुष्करे च महातीर्थे सुस्नाता भक्तिसंयुताः ।।

तस्य पूजां च कालीयो न चकारात्यहंकृतः ।। ११४ ।।

नागपूजोपकरणं बलाद्भक्षितुमुद्यतः ।।

चक्रुर्निवारणं नागा नीतिमूचुर्मदोद्धतम् ।।११५।।

न शक्ता वारणे ते चेत्याविर्भूतः खगेश्वरः ।।

दृष्ट्वा खगेश्वरं नागाः कालीयप्राणरक्षया ।।११६।।

प्राणशक्त्या च युयुधुर्यावत्सूर्योदयं मुने ।।

पक्षीन्द्रतेजसा सर्वे समुद्विग्नाः पलायिताः ।। ११७ ।।

अनन्तं शरणं जग्मुः सर्वेषामभयप्रदम् ।।

पलायनपरान्दृष्ट्वा नागांश्च करुणानिधिः ।। ११८ ।।

तत्र तस्थौ च निःशङ्कः कालीयस्तं ददर्श ह ।।

स्मृत्वा हरिपदाम्भोजं कालीयो युयुधे मुने ।। ११९ ।।।

मुहूर्तं च तयोर्युद्धं बभूवातीव दारुणम् ।।

पराजितश्च नागेन्द्रस्तेजसा गरुडस्य च ।। 4.19.१२० ।।

भिया पलायनं कृत्वा जगाम यमुना ह्रदम् ।।

न तं सौभरिशापेन खगेन्द्रो गन्तुमीश्वरः ।।

तत्र तस्थौ भिया नागो जग्मुः पश्चाच्च तद्गणाः ।। १२१ ।।

नारद उवाच ।।

कथं तु सौभरेः शापो बभूव गरुडाय वै ।।

कथं न शक्तो गन्तुं तं ह्रदमीश्वरवाहनः ।। १२२ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

दिव्यं वर्षसहस्रं च वर्षाणां तत्र सौभरिः ।।१२३।।

तपस्तप्त्वा महासिद्धो दध्यौ कृष्णपदाम्बुजम् ।।

समीपे ध्यायमानस्य कूले च यमुना जले ।। १२४ ।।

गणेन सार्धं निःशंकः करोति भ्रमणं मुदा ।।

पुच्छमुत्फाल्य बहुधा परितः परमेच्छया ।। १२५ ।।

मुनिं प्रदक्षिणी कृत्य यात्यायाति मुदाऽन्वितः ।।

सकुलं सुमहात्मानं दर्शंदर्शं खगाधिपः ।।१२६।।

जग्राह चञ्चुना मीनं मुनीन्द्रस्य समीपतः ।।

गच्छन्तं तं मीनमुखं ददर्श कोपचक्षुषा ।। १२७ ।।

प्रकोपितो मुनेर्दृष्ट्या मीनस्तोये पपात ह ।।

तमुवाच मुनीन्द्रश्च पुनरादातुमुद्यतम् ।।

मीनश्च गरुडत्रासात्तस्थौ मुनिसमीपतः ।। १२८ ।।

सौभरिरुवाच ।।

गच्छ दूरं गच्छ दूरं खगेन्द्र मत्समीपतः ।। १२९ ।।

का योग्यता मत्पुरस्ते ग्रहीतुं जीवमुल्बणम्।।

श्रीकृष्णवाहनं ज्ञात्वा चात्मानं बहु मन्यसे ।।4.19.१३०।।

त्वद्विधान्कोटिशः कृष्णः स्रष्टुं शक्तश्च वाहकान् ।।

करोमि भस्मसात्तूर्णं त्वां च भ्रूभङ्गलीलया ।। १३१ ।।

वाहनं च त्वमीशस्य न वयं तव किंकराः ।।

अद्य प्रभृति पक्षीन्द्र यद्यागच्छसि मे ह्रदम् ।। १३२ ।।

मदीयशापात्तूर्णं च भस्मसाद्भविता ध्रुवम् ।।

मुनीन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रचचाल खगेश्वरः ।। १३३ ।।

स्मारंस्मारं कृष्णपादं तं प्रणम्य जगाम ह ।।

अद्यप्रभृति विप्रेन्द्र पतगेन्द्रस्य संततम् ।। १३४ ।।

ह्रदस्य श्रुतिमात्रेण कम्पो भवति निश्चितम् ।।

इतिहासश्च कथितो यः श्रुतो धर्मवक्त्रतः ।। १३५ ।।

सरहस्यं श्रुतिसुखं प्रकृतं शृणु मङ्गलम् ।।

विज्ञाय सुचिरं बाला नोत्तस्थौ तज्जलाद्धरिः ।। १३६ ।।

चक्रुर्विषादं मोहाच्च रुरुदुर्यमुनातटे ।।

स्ववक्षोघातनं चक्रुः केचिद्बालाः शुचाऽऽकुलाः ।। १३७ ।।

केचिन्निपत्य भूमौ च मूर्च्छां प्रापुहरिं विना ।।

ह्रदं प्रवेष्टुं केचिच्च विरहेण समन्विताः।।१३८।।

केचिद्गोपालबालाश्च चक्रुश्च तन्निवारणम् ।।

कृत्वा विलापं केचिच्च प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यताः ।।१३९।।

तेषां केचिज्ज्ञानवन्तो रक्षां चक्रुः प्रयत्नतः ।।

केचिदूचुश्च हाहेति कृष्ण कृष्णेति केचन ।। 4.19.१४० ।।

केचिद्वक्तुं प्रवृत्तिं च प्रययुर्नन्दसन्निधिम् ।।

केचित्संमीलितास्तत्र शोकमोहभयातुराः ।। १४१ ।।

इत्यूचुः किं करिष्यामः कुतोऽस्माकं गतो हरिः ।।

हे नन्दसूनो हे कृष्ण प्राणेभ्योऽप्यधिकप्रिय ।। १४२ ।।

हे बन्धो दर्शनं देहीत्यूचुः प्राणाः प्रयान्ति हि ।।

एतस्मिन्नन्तरे केचिद्बालका नन्दसन्निधिम् ।। १४३ ।।

संप्रापुरतिलोलाश्च रुदन्तः शोकविह्वलाः ।।

प्रवृत्तिमूचुस्तं शीघ्रं यशोदां मूलतो बलम् ।।१४४।।

गोपान्गोपालिकाश्चैव रक्तपङ्कजलोचनाः ।।

श्रुत्वा वार्तां च ते सर्वे शीघ्रं जग्मुः शुचाऽन्विताः ।।१४५।।

कलिन्दनन्दिनीतीरं रुरुदुर्बालकैर्युताः ।।

गत्वा संमीलिताः सर्वे रुरुदुः शोकमूर्च्छिताः।।१४६।।

ह्रदं विशन्तीमम्बां तां केचिच्चक्रुर्निवारणम् ।।

गोपा गोपालिकाश्चैव जघ्नुरङ्गानि शोकतः ।।१४७।।

केचिद्विललपुस्तत्र मूर्च्छां प्रापुश्च केचन ।।

ह्रदं विशन्तीं तां राधां वारयामास काचन ।। १४८ ।।

मूर्च्छां च प्राप सा शोकान्मृतेव च सरित्तटे ।।

विलप्यातिभृशं नन्दो मूर्च्छां प्राप पुनः पुनः ।। १४९ ।।

भूयोऽपि रोदनं कृत्वा भूयो मूर्च्छामवाप ह ।।

विलपन्तं भृशं नन्दं यशोदां शोककर्शिताम् ।। 4.19.१५० ।।

गोपाश्च गोपिकाश्चैव राधिकामतिमूर्च्छिताम् ।।

रुदतो बालकान्सर्वान्बालिकाश्च शुचाऽन्विताः ।।

सर्वांश्च बोधयामास बलश्च ज्ञानिनां वरः ।। १५१ ।।

श्रीबलदेव उवाच ।।

गोपा गोपालिका बालाः सर्वे शृणुत मद्वचः ।। १५२ ।।

हे नन्द ज्ञानिनां श्रेष्ठ गर्गवाक्यस्मृतिं कुरु ।।

जगद्बिभर्तुः शेषस्य संहर्तुः शंकरस्य च ।।१५३।।

विधातुः संविधातुश्च भुवि कस्मात्पराजयः ।।

परमाणुः परो व्यूहः स्थूलात्स्थूलः परात्परः ।। १५४ ।।

विद्यमानोऽप्यविदृश्यः संयोगो योगिनामपि ।।

दिशां नास्ति समाहारः स्पृश्यो नाकाश एव च ।। १५५ ।।

अपि सर्वेश्वरो बाध्य इत्यूचुः श्रुतयः स्फुटम् ।।

नात्मा दृश्यो नास्त्रलक्ष्यो न वध्यो न हि दृश्यकः ।। १५५ ।।

नाग्निग्रस्तो न हिंस्यश्चापीदमाध्यात्मिका विदुः ।।

विग्रहोऽस्यैव कृष्णस्य भक्तध्यानार्थमेव च ।। १५७ ।।

ज्योतिःस्वरूपस्य विभोर्नाद्यन्तमध्यमात्मनः ।।

जलप्लुते च ब्रह्माण्डे जलशायी जनार्दनः ।। १५८ ।।

यन्नाभिपद्मजो ब्रह्मा तस्येशस्य ह्रदे विपत् ।।

मशकश्चेत्क्षमो ग्रस्तुं ब्रह्माण्डमखिलं पितः ।। १५९ ।।

न तथाऽपि तदीशं तं ग्रस्तुं सर्पः क्षमो भवेत् ।।

इत्येवं कथितं सर्वमाध्यात्मिकमनुत्तमम् ।। 4.19.१६० ।।

निगूढं योगिनां सारं संशयच्छेदकारणम् ।।

बलदेववचः श्रुत्वा गर्गवाक्यमनुस्मरन् ।। १६१ ।।

तत्याज शोकं नन्दश्च व्रजश्च व्रजयोषितः ।।

प्रबोधं मेनिरे सर्वे न यशोदा न राधिका ।। १६२ ।।

बन्धुविच्छेदविषये प्रबोधे न स्थितं मनः ।।

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णमुत्पतन्तं जलान्मुने ।। १६३ ।।

ददृशुस्तं सुप्रसन्ना व्रजाश्च व्रजयोषितः ।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यं सस्मितं सुमनोहरम् ।। १६४ ।।

अस्निग्धवस्त्रमस्निग्धमलुप्तचन्दनाञ्जनम् ।।

सर्वाभरणसंयुक्तं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।। १६५ ।।

मयूरपिच्छचूडं च वंशीवदनमच्युतम् ।।

यशोदा बालकं दृष्ट्वा कृत्वा वक्षसि सस्मिता ।। १६६ ।।

चुचुम्ब वदनाम्भोजं प्रसन्नवदनेक्षणा ।।

क्रोडे चकार नन्दश्च बलश्च रोहिणी मुदा ।। १६७ ।।

निमेषरहिताः सर्वे ददृशुः श्रीमुखं हरेः ।।

प्रेमान्धा बालकाः सर्वे चक्रुरालिङ्गनं हरेः ।। १६८ ।।

पपुश्चक्षुश्चकोरैश्च मुखचन्द्रं च गोपिकाः ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र सहसा काननांतरम् ।। १५९ ।।

दावाग्निर्वेष्टयामास तैः सर्वैः सह गोकुलम् ।।

दृष्ट्वा शैलप्रमाणाग्निं परितः काननान्तरे ।। 4.19.१७० ।।

प्रणाशं मेनिरे सर्वे भयमापुश्च संकटे ।।

श्रीकृष्णं तुष्टुवुः सर्वे संपुटाञ्जलयो व्रजाः ।।

बाला गोप्यश्च संत्रस्ता भक्तिनम्रात्मकन्धराः ।। १७१ ।।

बाला ऊचुः ।।

यथा संरक्षितं ब्रह्मन्सर्वापत्स्वेव नः कुलम् ।। ।। १७२ ।।

तथा रक्षां कुरु पुनर्दावाग्नेर्मधुसूदन ।।

त्वमिष्टदेवताऽस्माकं त्वमेव कुलदेवता ।। १७३ ।।

स्रष्टा पाता च संहर्ता जगतां च जगत्पते ।।

वह्निर्वा वरुणो वाऽपि चन्द्रो वा सूर्य एव च ।। १७४ ।।

यमः कुबेरः पवन ईशानाद्याश्च देवताः ।।

ब्रह्मेशशेषधर्मेन्द्रा मुनीन्द्रा मनवः स्मृताः ।। १७५ ।।

मानवाश्च तथा दैत्या यक्षराक्षसकिंनराः ।।

ये ये चराचराश्चैव सर्वे तव विभूतयः ।। १७६ ।।

आविर्भावस्तिरोभावः सर्वेषां च तथेच्छया।।

अभयं देहि गोविंद वह्निसंहरणं कुरु ।। १७७ ।।

वयं त्वां शरणं यामो रक्ष नः शरणागतान् ।।

इत्येवमुक्त्वा ते सर्वे तस्थुर्ध्यात्वा पदाम्बुजम् ।। १७८ ।।

दूरीभूतस्तु दावाग्निः श्रीकृष्णामृतदृष्टितः ।।

दूरीभूते च दावाग्नौ ननृतुस्ते मुदाऽन्विताः ।। १७९ ।।

सर्वापदः प्रणश्यन्ति हरिस्मरणमात्रतः ।।

इदं स्तोत्रं महापुण्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत् ।। 4.19.१८० ।।

वह्नितो न भवेत्तस्य भयं जन्मनि जन्मनि ।।

शत्रुग्रस्ते च दावाग्नौ विपत्तौ प्राणसङ्कटे ।। १८१ ।।

स्तोत्रमेतत्पठित्वा तु मुच्यते नात्र संशयः ।।

शत्रुसैन्यं क्षयं याति सर्वत्र विजयी भवेत् ।।

इह लोके हरेर्भक्तिमन्ते दास्यं लभेद्ध्रुवम् ।। १८२ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

दावाग्निमोक्षणं कृत्वा तैः सार्द्धं शृणु नारद ।।

जगाम श्रीहरिर्गेहं कुबेरभवनोपमम् ।। १८३ ।।

ब्राह्मणेभ्यो धनं नन्दः परिपूर्णं ददौ मुदा ।।

भोजनं कारयामास ज्ञातिवर्गांश्च बान्धवान् ।। १८४ ।।

नानाविधं मङ्गलं च हरेर्नामानुकीर्तनम्।।

वेदांश्च पाठयामास विप्रद्वारा मुदाऽन्वितः ।। १८५ ।।

एवं मुमुदिरे सर्वे वृन्दारण्ये गृहेगृहे ।।

श्रीकृष्णचरणाम्भोजध्यानैकतानमानसाः ।।१८६।।

इत्येवं कथितं सर्वं हरेश्चरितमङ्गलम् ।।

कलिकिल्बिषकाष्ठानां दहने दहनोपमम् ।।१८७।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्म खण्डे नारायणनारदसंवादे कालीयदमनदावाग्निमोक्षणं नामैकोनविंशोऽध्यायः ।। १९ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

एकदा बालकैः सार्द्धं बलेन सह माधवः।।

भुक्त्वा पीत्वाऽनुलिप्तश्च वृन्दारण्यं जगाम ह ।।१।।

क्रीडां चकार भगवान्कौतुकेन च तैः सह ।।

क्रीडानि मग्नचित्तानां दूरं तद्गोकुलं ययौ ।। २ ।।

तस्य प्रभावं विज्ञातुं विधाता जगतां पतिः ।।

चकार निह्नुतिं गाश्च वत्सांश्च बालकानपि ।। ३ ।।

विज्ञाय तदभिप्रायं सर्वज्ञः सर्वकारकः ।।

पुनश्चकार तत्सर्वं योगीन्द्रो योगमायया ।। ४ ।।

जगाम श्रीहरिर्गेहं कालयित्वा च गोकुलम् ।।

बलेन बालकैः सार्धं क्रीडाकौतुकमानसः ।। ५ ।।

एवं चकार भगवान्वर्षमेकं च प्रत्यहम् ।।

यमुनागमनं गोभिर्बलेन सह बालकैः ।। ६ ।।

ब्रह्मा प्रभावं विज्ञाय लज्जानम्रात्मकन्धरः ।।

आजगाम हरेःस्थानं भाण्डीरवटमूलके ।। ७ ।।

ददर्श कृष्णं तत्रैव गोपालगणवेष्टितम् ।।

यथा पार्वणचन्द्रं च विभान्तं स्वगणैः सह ।।८।।

रत्नसिंहासनस्थं च हसन्तं सस्मितं मुदा।।

पीतवस्त्रपरीधानं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।।९।।

रत्नकेयूरवलयरत्नमञ्जीररञ्जितम्।।

रत्नकुण्डलयुग्माभ्यां स्वकपोलस्थलोज्ज्वलम् ।। 4.20.१० ।।

कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलाधाममनोहरम् ।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमार्चितविग्रहम् ।। ११ ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालैर्विभूषितम् ।।

नवीननीरदश्यामं प्रोद्भिन्ननवयौवनम् ।।१२।।

मालतीमाल्यसंयुक्तं मयूरपिच्छचूडकम् ।।

स्वाङ्गसौन्दर्यदीप्त्या च कृतभूषणभूषितम् ।। १३ ।।

शरत्पार्वणचन्द्रस्य प्रभामुष्टास्यसुन्दरम् ।।

पक्वबिम्बाधरौष्ठं च खगेन्द्रचञ्चुनासिकम् ।। १४ ।।

शरन्मध्याह्नपद्मानां प्रभामोचनलोचनम्।।

मुक्तापङ्क्तिविनिन्द्यैकदन्तपङ्क्तिमनोहरम् ।।१५।।

कौस्तुभेन मणीन्द्रेण वक्षःस्थलसमुज्ज्वलम्।।

शान्तं च राधिकाकान्तं परिपूर्णतमं परम्।।१६।।

एवंभूतं प्रभुं दृष्ट्वा प्रणनामातिविस्मितः।।

दर्शंदर्शमीश्वरं तं प्रणनाम पुनःपुनः।।१७।।

यद्दृष्टं हृदयाम्भोजे तद्रूपं बहिरेव च ।।

या मूर्तिः पुरतो दृष्टा सा पश्चात्परितस्ततः ।।१८।।

तत्र वृन्दावने सर्वं दृष्ट्वा कृष्णसमं मुने ।।

ध्यायंध्यायं च तद्रूपं तत्र तस्थौ जगद्गुरुः ।।१९।।

गावो वत्साश्च बालाश्च लतागुल्माश्च वीरुधः ।।

सर्वं वृन्दावनं ब्रह्मा श्यामरूपं ददर्श ह ।।4.20.२०।।

दृष्ट्वैवं परमाश्चर्यं पुनर्ध्यानं चकार ह ।।

ददर्श त्रिजगद्ब्रह्मा नान्यत्कृष्णं विना मुने।।२१।।

क्व च वृक्षः क्व वा शैलः क्व मही क्व च सागराः ।।

क्व देवाः क्व च गन्धर्वा मुनीन्द्राः क्व च मानवाः ।।२२।।

क्व चात्मा क्व जगद्बीजं क्व स्वर्गः क्वायमेव च।।

सर्वं च स्वदृशा ब्रह्मा ददर्श मायया हरेः ।।२३।।

क्व कृष्णो जगतां नाथः क्व वा मायाविभूतयः ।।

सर्वं कृष्णमयं दृष्ट्वा किंचिन्निर्वक्तुमक्षमः ।। २४ ।।

किं स्तौमि किं करोमीति मनसैवं प्रगृह्य च ।।

तत्र स्थित्वा जगद्धाता जपं कर्तुं समुद्यतः ।। २५ ।।

सुखं योगासनं कृत्वा बभूव संपुटाञ्जलिः ।।

पुलकाङ्कितसर्वाङ्गः साश्रुनेत्रोऽतिदीनवत् ।। २६ ।।

इडां सुषुम्नां मध्यां च पिङ्गलां नलिनीं धुराम् ।।

नाडीषट्कं च योगेन निबद्ध्य च प्रयत्नतः ।। २७ ।।

मूलाधारं स्वाधिष्ठानं मणिपूरं मनोहरम् ।।

विशुद्धं परमाज्ञाख्यं षट्चक्रं च निबद्ध्य च ।। २८ ।।

लङ्घनं कारयित्वा च तत्षट्चक्रं क्रमाद्विधिः।।

ब्रह्मरन्ध्रं समानीय वायुबन्धं चकार ह।।२९।।

निबध्य वायुं मध्यां तामानीय हृदयाम्बुजम्।।

तं वायुं भ्रामयित्वा च योजयामास मध्यया ।। 4.20.३० ।।

एवं कृत्वा तु निष्पन्दो यो दत्तो हरिणा पुरा ।।

जजाप परमं मन्त्रं तस्यैव च दशाक्षरम् ।।३१।।

मुहूर्तं च जपं कृत्वा ध्यायंध्यायं पदाम्बुजम् ।।

ददर्श हृदयाम्भोजे सर्वतेजोमयं मुने ।।३२।।

तत्तेजसोऽन्तरे रूपमतीव सुमनोहरम् ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं भूषितं पीतवाससा ।। ३३ ।।

श्रुतिमूलस्थलन्यस्तज्वलन्मकरकुण्डलम् ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकातरम् ।। ३४ ।।

यद्दृष्टं ब्रह्मरन्ध्रे च हृदि तद्बहिरेव च ।।

दृष्ट्वा च परमाश्चर्यं तुष्टाव परमेश्वरम् ।।३५।।

यत्स्तोत्रं च पुरा दत्तं हरिणैकार्णवे मुने ।।

तमीशं तेन विधिना भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।। ३६ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

सर्वस्वरूपं सर्वेशं सर्वकारणकारणम् ।।

सर्वानिर्वचनीयं तं नमामि शिवरूपिणम् ।। ३७ ।।

नवीनजलदाकारं श्यामसुन्दरविग्रहम् ।।

स्थितं जन्तुषु सर्वेषु निर्लिप्तं साक्षिरूपिणम् ।। ३८ ।।

स्वात्मारामं पूर्णकामं जगद्व्यापिजगत्परम् ।।

सर्वस्वरूपं सर्वेषां बीजरूपं सनातनम् ।। ३९ ।।

सर्वाधारं सर्ववरं सर्वशक्तिसमन्वितम् ।।

सर्वाराध्यं सर्वगुरुं सर्वमङ्गलकारणम् ।। 4.20.४० ।।

सर्वमंत्रस्वरूपं च सर्वसंपत्करं वरम् ।।

शक्तियुक्तमयुक्तं च स्तौमि स्वेच्छामयं विभुम् ।। ४१ ।।

शक्तीशं शक्तिबीजं च शक्तिरूपधरं वरम् ।।

संसारसागरे घोरे शक्तिनौकासमन्वितम् ।। ४२ ।।

कृपालुं कर्णधारं च नमामि भक्तवत्सलम् ।।

आत्मस्वरूपमेकांतं लिप्तं निर्लिप्तमेव च ।।४३।।

सगुणं निर्गुणं ब्रह्म स्तौमि स्वेच्छास्वरूपिणम्।।

सर्वेन्द्रियादिदेवं तमिन्द्रियालयमेव च ।।४४।।

सर्वेन्द्रियस्वरूपं च विराड्रूपं नमाम्यहम् ।।

वेदं च वेदजनकं सर्ववेदाङ्गरूपिणम्।।४५।।

सर्वमन्तस्वरूपं च नमामि परमेश्वरम् ।।

सारात्सारतरं द्रव्यमपूर्वमनिरूपिणम् ।। ४६ ।।

स्वतन्त्रमस्वतन्त्रं च यशोदानन्दनं भजे ।।

सन्तं सर्वशरीरेषु तमदृष्टमनूहकम् ।।४७।।

ध्यानासाध्यं विद्यमानं योगीन्द्राणां गुरुं भजे ।।

रासमण्डलमध्यस्थं रासोल्लाससमुत्सुकम् ।।४८।।

गोपीभिः सेव्यमानं च तं धरेशं नमाम्यहम् ।।

सतां सदैव सन्तं तमसन्तमसतामपि।।४९।।

योगीशं योगसाध्यं च नमामि शिवसेवितम्।।

मन्त्रबीजं मन्त्रराजं मन्त्रदं फलदं फलम् ।। ।।4.20.५०।।

मन्त्रसिद्धिस्वरूपं तं नमामि च परात्परम् ।।

सुखं दुःखं च सुखदं दुःखदं पुण्यमेव च ।।५१।।

पुण्यप्रदं च शुभदं शुभबीजं नमाम्यहम् ।।

इत्येवं स्तवनं कृत्वा दत्त्वा गाश्च स बालकान् ।। ९२ ।।

निपत्य दण्डवद्भूमौ रुरोद प्रणनाम च ।।

ददर्श चक्षुरुन्मील्य विधाता जगतां मुने ।। ५३ ।।

ब्रह्मणा च कृतं स्तोत्रं नित्यं भक्त्या च यः पठेत् ।।

इह लोके सुखं भुक्त्वा यात्यन्ते श्रीहरेः पदम् ।। ५४ ।।

लभते दास्यमतुलं स्थानमीश्वरसन्निधौ ।।

लब्ध्वा च कृष्णसान्निध्यं पार्षदप्रवरो भवेत् ।। ५५ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

गते जगत्कारणे च ब्रह्मलोकं च ब्रह्मणि ।।

श्रीकृष्णो बालकैः सार्धं जगाम स्वालयं विभुः ।। ५६ ।।

गावो वत्साश्च बालाश्च जग्मुर्वर्षान्तरे गृहम् ।।

श्रीकृष्णमायया सर्वे मेनिरे ते दिनान्तरम् ।। ५७ ।।

गोपा गोपालिका किंचित्तत्कर्तुं न क्षमास्तदा ।।

योगिनः कृत्रिमं सर्वं किं नूत्नं वा पुरातनम् ।। ५८ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं श्रीकृष्णचरितं शुभम् ।।

सुखदं मोक्षदं पुण्यं सर्वकालसुखावहम् ।। ५९ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे गोवत्सबालकहरणप्रस्तावो नाम विंशोऽध्यायः ।। २० ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

एकदाऽऽनन्दयुक्तश्च नन्दो गोपव्रजे मुने ।।

दुन्दुभिं वादयामास शक्रयागकृतोद्यमः ।। १ ।।

दधि क्षीरं घृतं तक्रं नवनीतं गुडं मधु ।।

एतान्यादाय शक्रस्य पूजां कुर्वन्त्विति ब्रुवन् ।।२।।

येये सन्त्यत्र नगरे गोपा गोप्यश्च बालकाः ।।

बालिकाश्च द्विजा भूयो वैश्याः शूद्राश्च भक्तितः ।। ३ ।।

इत्येवं श्रावयामास स्वयमेव मुदाऽन्वितः ।।

यष्टिमारोपयामास रम्यस्थाने सुविस्तृते ।। ४ ।।

ददौ तत्र क्षौमवस्त्रं मालाजालं मनोहरम् ।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमद्रवमेव च ।। ५ ।।

स्नातः कृताह्निको भक्त्या धृत्वा धौते च वाससी।।

उवास स्वर्णपीठे च प्रक्षालितपदाम्बुजः ।।६।।

नानाप्रकारपात्रैश्च ब्राह्मणैश्च पुरोहितैः ।।

गोपालैर्गोपिकाभिश्च बालाभिः सह बालकैः ।। ७ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्राजग्मुर्नगरवासिनः ।।

महासंभृतसंभारा नानोपायनसंयुताः ।। ८ ।।

आजग्मुर्मुनयः सर्वे ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।।

शान्ताः शिष्यगणैः सार्धं वेदवेदाङ्गपारगाः ।। ९ ।।

गर्गश्च गालवश्चैव शाकल्यः शाकटायनः ।।

गौतमः करुषः कण्वो वात्स्यः कात्यायनस्तथा ।। 4.21.१० ।।

सौभरिर्वामदेवश्च याज्ञवल्क्यश्च पाणिनिः ।।

ऋष्यशृङ्गो गौरमुखो भरद्वाजश्च वामनः ।।११।।

कृष्णद्वैपायनः शृङ्गी सुमन्तुर्जैमिनिः कचः ।।

पराशरश्च मैत्रेयो वैशम्पायन एव च ।। १२ ।।

ब्राह्मणाश्च कतिविधा भिक्षुका बन्दिनस्तथा ।।

भूपा वैश्याश्च शूद्राश्च समाजग्मुर्महोत्सवे ।। १३ ।।

दृष्ट्वा मुनीन्द्रान्नन्दश्च ब्राह्मणान्भूमिपांस्तथा ।।

स्वर्णपीठात्समुत्तस्थौ व्रजाश्चोत्तस्थुरेव च।। १४ ।।

प्रणम्य वासयामास मुनीन्द्रान्विप्रभूमिपान् ।।

तेषामनुमतिं प्राप्य तत्रोवास पुनर्मुदा ।। १५ ।।

पाकं च यष्टिनिकटे कर्तुमाज्ञां चकार ह ।।

पाकप्राज्ञं ब्राह्मणानां शतमानीय सादरम् ।। १६ ।।

तत्र रत्नप्रदीपाश्च जज्वलुः परितस्तथा ।।

अन्धीभूतं च धूपेन स्थानं तत्सुरभीकृतम् ।। १७ ।।

नानाविधानि पुष्पाणि माल्यानि विविधानि च ।।

नैवेद्यं च बहुविधमपूर्वं सुमनोहरम् ।। १८ ।।

तिललड्डुकपूर्णं च मण्डकानां सहस्रकम् ।।

स्वस्तिकैः परिपूर्णं च यष्टिस्थानं च नारद ।। १९ ।।

कलशानां सहस्रं च पूर्णं शर्करया मुने ।।

यवगोधूमचूर्णानां लड्डुकैर्मधुरैर्वरैः ।।4.21.२०।।

घृतपक्वैर्विप्रकृतैः पूर्णानि कलशानि च ।।

वृक्षपक्वानि रम्याणि चारुरम्भाफलानि च ।।२१।।

फलानि परिपक्वानि कालदेशोद्भवानि च।।

क्षीराणां कुम्भलक्षाणि दध्नां तावन्ति नारद ।। २२ ।।

मधूनां कुम्भशतकं सर्पिष्कुम्भ सहस्रकम् ।।

कलशानां त्रिलक्षाणि तक्रपूर्णानि निश्चितम् ।। २३ ।।

घटानां पञ्चलक्षाणि गुडपूर्णानि निश्चितम् ।।

तिलतैलेन पूर्णं च कलशानां सहस्रकम् ।। २४ ।।

वृषेन्द्राश्च बहुविधा भोगार्हद्रव्यवाहकाः ।।

नानाविधानि पात्राणि सौवर्णराजतानि च ।। २९ ।।

स्वर्णपीठानि च ब्रह्मन्नाजग्मुर्यष्टिसन्निधिम् ।।

वस्त्राणि वरणार्हाणि चारूणि भूषणानि च ।। २५ ।।

नानाविधानि वाद्यानि चारूणि मधुराणि च ।।

वादकाः स्वरयन्त्राणि वादयामासुरुत्सवे ।। २७ ।।

छागलानां सहस्राणि महिषाणां शतानि च ।।

मेषकाणां च लक्षाणि ह्यानयामास तत्र वै ।।२८।।

शतान्येव गण्डकानामाजग्मुर्यष्टिसंनिधिम् ।।

प्रेक्षितानि च सर्वाणि रक्षितानि च रक्षकैः।।२९।।

बालकानां बालिकानां वृक्षाणां वृक्षयोषिताम् ।।

यूनां च युवतीनां च संख्यां कर्तुं च कः क्षमः ।।4.21.३०।।

गायकानां च संगीतं नर्तकानां च नर्तनम् ।।

श्रुत्वा दृष्ट्वा जनाः सर्वे मुमुहुः सुमहोत्सवे ।। ३१ ।।

रंभोर्वशी मेनका च घृताची मोहिनी रतिः ।।

प्रभावती भानुमती विप्रचित्तिस्तिलोत्तमा ।। ३२ ।।

चन्द्रप्रभा सुप्रभा च रत्नमाला मदालसा ।।

रेणुका रमणी ब्रह्मन्नेता आजग्मुरुत्सवे ।। ३३ ।।

तासां नृत्येन गीतेन स्तनास्यश्रोणिदर्शनात् ।।

रूपेण वक्रदृष्ट्या च मूर्च्छां प्रापुश्च मानवाः ।। ३४ ।।

एतस्मिन्नन्तरे शीघ्रमाजगाम हरिः स्वयम् ।।

गोपालबालकैः सार्धं बलेन बलशालिना।।३५।।

दृष्ट्वा तं च जनाः सर्वे संभ्रान्ता हर्षविह्वलाः ।।

उत्तस्थुराराद्भीताश्च पुलकाङ्कितविग्रहाः ।। ३६।।

क्रीडास्थानात्समायान्तं शान्तं सुन्दरविग्रहम्।।

विनोदमुरलीवेणुशृङ्गशब्दसमन्वितम् ।। ३७ ।।

सद्रत्नसारभूषाभिर्भूषितं कौस्तुभेन च ।।

चन्दनागुरुपङ्केन चर्चितं श्यामविग्रहम् ।। ३८ ।।

शरन्मध्याह्नपद्मास्यं पश्यन्तं रत्नदर्पणे ।।

चारुचन्दनचन्द्रेण कस्तूरीबिन्दुना सह ।। ३९ ।।

शशाङ्केन यथाऽऽकाशं भालमध्यविराजितम् ।।

मालतीमालया श्यामकण्ठवक्षःस्थलोज्ज्वलम् ।।4.21.४०।।

बकपङ्क्त्या यथाऽऽकाशं शारदीयं सुनिर्मलम्।।

चारुणा पीतवस्त्रेण शोभितं श्यामविग्रहम् ।।४१।।

विभान्तं विद्युता शश्वन्नवनिं नीरदं यथा ।।

कुन्दप्रसूनैर्गुञ्जाभिर्बद्धवक्रिमचूडकम् ।। ४२ ।।

यथेन्द्रधनुषा भाति विभातं भगणैर्नभः ।।

रत्नकुण्डलदीप्त्या च स्मितवक्त्रसुशोभितम् ।। ४३ ।।

शरत्प्रफुल्लपद्मं च द्युमणेः किरणैर्यथा ।।

विप्रक्षत्त्रियवैश्याश्च मुनयो बल्लवा मुने ।। ४४ ।।

प्रणम्य वासयामासू रत्नसिंहासने शुभे ।।

उवास रत्नपीठे स तेषां मध्ये जगत्पतिः।। ४५ ।।

यथा बभौ शरच्चन्द्रो ज्योतिषामन्तरे च खे ।।

श्रुत्वा तमूचुस्ते सर्वे जगतामीश्वरं परम् ।। ४६ ।।

स्वेच्छामयं गुणातीतं ज्योतीरूपं सनातनम् ।।

दृष्ट्वा महोत्सवं शीघ्रमुवाच पितरं हरिः ।।

सर्वेषां दुर्लभां नीतिं नीतिशास्त्रविशारदः ।। ४७ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

भोभो बल्लवराजेंद्र किं करोषीह सुव्रत ।। ४८ ।।

आराध्यः कश्च का पूजा किं फलं पूजने भवेत् ।।

फलेन साधनं किं वा कः सख्यः साधनेन च ।। ४९ ।।

देवे रुष्टे भवेत्किं वा पूजायाः प्रतिबन्धके ।।

तुष्टो देवः किं ददाति फलमत्र परत्रकम् ।। 4.21.५० ।।

काचिद्ददात्यत्र फलं परत्रेह न काचन ।।

काचिच्च नोभयत्रापि चोभयत्रापि काचन ।। ५१ ।।

अवेदविहिता पूजा सर्वहानिकरण्डिका ।।

पूजेयमधुना वा ते किमु वा पुरुषक्रमात् ।। ५२ ।।

दृष्टो देवस्त्वया कस्मिन्पूजेयं चानुसारिणी ।।

साक्षात्खादति देवस्ते साक्षात्किं वा न खादति ।। ५३ ।।

साक्षाद्भुङ्क्ते च यो देवः सुप्रशस्तं तदर्चनम् ।।

साक्षात्खादति नैवेद्यं विप्ररूपी जनार्दनः ।। ५४ ।।

ब्राह्मणे परितुष्टे च संतुष्टाः सर्वदेवताः ।।

किं तस्य देवपूजायां यो नियुक्तो द्विजार्चने ।। ५५ ।।

पूजिता ब्राह्मणा येन पूजिताः सर्वदेवताः ।।

देवाय दत्त्वा नैवेद्यं द्विजाय न प्रयच्छति ।। ५६ ।।

भस्मीभूतं च नैवेद्यं पूजनं निष्फलं भवेत्।।

विप्राय देवनैवेद्यदानाद्ध्रुवमनन्तकम् ।।५७।।

तुष्टो देवो वरं दत्त्वा प्रयाति च स्वमन्दिरम् ।।

दत्त्वा देवाय नैवेद्यं मूढो भुङ्क्ते स्वयं यदि।।५८।।

दत्तापहारी देवस्वं भुक्त्वा च नरकं व्रजेत् ।।

देवदत्तं न भोक्तव्यं नैवेद्यं च विना हरेः ।।९९।।

प्रशस्तं सर्वदेवेषु विष्णुनैवेद्यभोजनम्।।

अन्नं विष्ठा जलं मूत्रं यद्विष्णोरनिवेदितम् ।। 4.21.६० ।।

सर्वेषां च क्रममिदं ब्राह्मणानां विशेषतः ।।

न दत्त्वा वस्तु देवाय दत्तं विप्राय चेत्सुधीः ।। ६१ ।।

भुक्त्वा विप्रमुखे देवास्तुष्टाः स्वर्गं प्रयान्ति च ।।

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विप्राणामर्चनं कुरु ।।६२।।

प्रशस्तफलदातॄणामिह लोके परत्र च।।

जपस्तपश्च पूजा वा यज्ञदानं महोत्सवम् ।। ६३ ।।

सर्वेषां कर्मणां सारं विप्रतुष्टिश्च दक्षिणा ।।

दक्षिणानां शरीरेषु तिष्ठन्ति सर्वदेवताः ।। ।।६४।।

पादेषु सर्वतीर्थानि पुण्यानि पादधूलिषु ।।

पादोदके च विप्राणां तीर्थतोयानि सन्ति च ।। ६५ ।।

तत्स्पर्शात्सर्वतीर्थेषु स्नानजन्यफलं लभेत् ।।

नश्यंति भक्षणाद्रोगा भक्तिभावेन बल्लव ।।६६।।

सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यन्ते नात्र संशयः ।।

पापं पञ्चविधं कृत्वा यो विप्रं प्रणमेद्व्रजे ।।६७।।

स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वपापात्प्रमुच्यते ।।

ब्राह्मणस्पर्शमात्रेण मुक्तो भवति पातकी ।। ६८ ।।

दर्शनान्मुच्यते पापादिति वेदे निरूपितम् ।।

अप्राज्ञो वाऽथ प्राज्ञो वा ब्राह्मणो विष्णुविग्रहः ।। ६९ ।।

प्रियाः प्राणाधिका विष्णोर्ये विप्रा हरिसेविनः ।।

द्विजानां हरिभक्तानां प्रभावो दुर्लभः श्रुतौ ।।4.21.७०।।

येषां पादाब्जरजसा सद्यः पूता वसुन्धरा।।

तेषां च पादचिह्नं यत्तीर्थं तत्परिकीर्तितम् ।। ७१ ।।

तेषां च स्पर्शमात्रेण तीर्थपापं प्रणश्यति ।।

आलिङ्गनात्सदालापात्तेषामुच्छिष्टभोजनात् ।। ।। ७२ ।।

दर्शनात्स्पर्शनाच्चैव सर्वपापात्प्रमुच्यते ।।

भ्रमणे सर्वतीर्थानां यत्पुण्यं स्नानतो भवेत् ।।७३।।

हरिदासस्य विप्रस्य तत्पुण्यं दर्शनाल्लभेत् ।।

ये विप्रा हरये दत्त्वा नित्यमन्नं च भुञ्जते ।।७४।।

उच्छिष्टभोजनात्तेषां हरेर्दास्यं लभेन्नरः ।।

न दत्त्वा हरये भक्त्या भुञ्जते चेद्भ्रमादपि ।। ७५ ।।

पुरीषसदृशं वस्तु जलं मूत्रसमं भवेत् ।।

शूद्रश्चेद्धरिभक्तश्च नैवेद्यभोजनोत्सुकः ।। ७६ ।। (तु. ब्रह्मवैवर्त २.१०.४९)

आमान्नं हरये दत्त्वा कृत्वा पाकं च खादति ।।

विप्रक्षत्रियवैश्यानां शालग्रामशिलार्चने ।।७७।।

अधिकारो न शूद्राणां हरेरप्यर्चने तथा ।।

द्रव्याण्येतानि गोपेन्द्र विप्रेभ्यश्चेन्न दास्यति ।।७८।।

भस्मीभूतानि सर्वाणि भविष्यन्ति न संशयः ।।

अन्नं च सर्वजीवेभ्यः पुण्यार्थं दातुमर्हति ।। ७९ ।।

दत्त्वा विशिष्टजीवेभ्यो विशिष्टं फलमाप्नुयात् ।।

अतो दत्त्वा मानुषेभ्यो लभतेऽष्टगुणं फलम् ।। 4.21.८० ।।

शूद्राणां द्विगुणं पुण्यं वैश्येभ्योऽन्नं प्रदाय च।।

दत्त्वाऽन्नं क्षत्रियेभ्योऽपि वैश्यानां द्विगुणं भवेत्।।

क्षत्त्रियाणां शतगुणं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदाय च ।। ८१ ।।

विप्राणां च शतगुणं शास्त्रज्ञे ब्राह्मणे फलम् ।।

शास्त्रज्ञानां शतगुणं भक्ते विप्रे लभेद्ध्रुवम् ।। ८२ ।।

स चान्नं हरये दत्त्वा भुङ्क्ते भक्त्या च सादरम् ।।

विष्णवे विप्रभक्ताय दत्त्वा दातुश्च यत्फलम् ।। ८३ ।।

तत्फलं लभते नूनं भक्तब्राह्मणभोजने ।।

भक्ते तुष्टे हरिस्तुष्टो हरौ तुष्टे च देवताः ।। ८४ ।।

भवन्ति सिद्धाः शाखाश्च यथा मूलनिषेचनात् ।।

द्रव्याण्येतानि देवाय यद्येकस्मै प्रयच्छति ।। ८५ ।।

सर्वे देवाश्च रुष्टाश्चेद्देवैः कः किं करिष्यति ।।

अथवाऽर्द्धं च वस्तूनां देहि गोवर्धनाय च ।। ८६ ।।

गा वर्धयति नित्यं यस्तेन गोवर्धनः स्मृतः ।।

गोवर्धनसमस्तात पुण्यवान्न महीतले ।। ८७ ।।

नित्यं ददाति गोभ्यो यो नवीनानि तृणानि च ।।

तीर्थस्थानेषु यत्पुण्यं यत्पुण्यं विप्रभोजने ।। ८८ ।।

सर्वव्रतोपवासेषु सर्वेष्वेव तपःसु च ।।

यत्पुण्यं च महादाने यत्पुण्यं हरिसेवने ।। ८९ ।।

भुवः पर्यटने यत्तु सर्ववाक्येषु यद्भवेत् ।।

यत्पुण्यं सर्वयज्ञेषु दीक्षायां च लभेन्नरः ।। 4.21.९० ।।

तत्पुण्यं लभते प्राज्ञो गोभ्यो दत्त्वा तृणानि च ।।

भुक्तवन्तीं तृणं यश्च गां वारयति कामतः ।। ९१ ।।

ब्रह्महत्या भवेत्तस्य प्रायश्चित्ताद्विशुध्यति।।

सर्वे देवा गवा मङ्गे तीर्थानि तत्पदेषु च ।। ९२ ।।

तद्गुह्येषु स्वयं लक्ष्मीस्तिष्ठत्येव सदा पितः ।।

गोष्पदाक्तमृदा यो हि तिलकं कुरुते नरः।।९३।।

तीर्थस्नातो भवेत्सद्यो जयस्तस्य पदेपदे ।।

गावस्तिष्ठंति यत्रैव तत्तीर्थं परिकीर्तितम् ।। ९४ ।।

प्राणांस्त्यक्ता नरस्तत्र सद्यो मुक्तो भवेद्ध्रुवम् ।।

ब्राह्मणानां गवामङ्गं यो हन्ति मानवाधमः ।। ९५ ।।

ब्रह्महत्यासमं पापं भवेत्तस्य न संशयः ।।

नारायणांशान्विप्रांश्च गाश्च ये घ्नन्ति मानवाः ।। ९६ ।।

कालसूत्रं च ते यान्ति यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।।

इत्येवमुक्त्वा श्रीकृष्णो विरराम च नारद ।।९७।।

आनन्दयुक्तो नन्दश्च तमुवाच स्मिताननः ।।

नन्द उवाच ।।

पौर्वापरीयं पूजेति महेन्द्रस्य महात्मनः ।। ९८ ।।

सुवृष्टिसाधनी साध्यं सर्वसस्यमनोहरम् ।।

सस्यानि प्राणिनां प्राणाः सस्याज्जीवन्ति जीविनः।।९९।।

पूजयन्ति व्रजस्थाश्च महेन्द्रं पुरुषक्रमात्।।

महोत्सवं वत्सरान्ते निर्विघ्नाय शिवाय च ।। 4.21.१०० ।।

इत्येवं वचनं श्रुत्वा बलेन सह माधवः ।।

उच्चैर्जहास स पुनरुवाच पितरं मुदा ।। 4.21.१ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

अहो श्रुतं विचित्रं ते वचनं परमाद्भुतम् ।।

उपहास्यं लोकशास्त्रं वेदेष्वेव विगर्हितम् ।। २।।

निरूपणं नास्ति कुत्र शक्राद्वृष्टिः प्रजायते ।।

अपूर्वं नीतिवचनं श्रुतमद्य मुखात्तव ।। ३ ।।

श्रुणु नीतिं श्रुतिमतां हे तात नानयं वदेः ।।

वचनं सामवेदोक्तं सन्तो जानन्ति सर्वत।।४।।

प्रश्नं कुरुष्व मन्त्रांश्च विविधानपि संसदि।।

ब्रुवन्तु परमार्थं च किमिन्द्राद्वृष्टिरेव च।।५।।

सूर्याद्धि जायते तोयं तोयात्सस्यानि शाखिनः ।।

तेभ्योऽन्नानि फलान्येव तेभ्यो जीवन्ति जीविनः ।।६।।

सूर्यग्रस्तं च नीरं च काले तस्मात्समुद्भवः।।

सूर्यो मेघादयः सर्वे विधात्रा ते निरूपिताः ।। ७ ।।

यत्राब्दे यो जलधरो गजश्च सागरो मतः ।।

सस्याधिपो नृपो मन्त्री विधात्रा ते निरूपिताः ।।८।।

जलादिकानां सस्यानां तृणानां च निरूपितम् ।।

अब्देऽब्देऽस्त्येव तत्सर्वं कल्पे कल्पे युगेयुगे ।। ९ ।।

हस्ती समुद्रादादाय करेण जलमीप्सितम् ।।

दद्याद्घनाय तद्दद्याद्वातेन प्रेरितो घनः ।। 4.21.११० ।।

स्थानेस्थाने पृथिव्यां च कालेकाले यथोचितम्।।

ईशेच्छयाऽऽविर्भूतं च न भवेत्प्रतिबन्धकम् ।। ११ ।।

भूतं भव्यं भविष्यच्च महत्क्षुद्रं च मध्यमम् ।।

धात्रा निरूपितं कर्म केन तात निवार्यते ।। १२।।

जगच्चराचरं सर्वं कृतं तेनेश्वराज्ञया ।।

आदौ विनिर्मितं भक्ष्यं पश्चाज्जीव इति स्मृतः ।। १३ ।।

अभ्यासात्स स्वभावो हि स्वभावात्कर्म एव च ।।

जायते कर्मणां भोगो जीविनां सुखदुःखयोः ।। १४ ।।

यातनाजन्ममरणरोगशोकभयानि च ।।

समुत्पत्तिर्विपद्विद्या कविता वा यशोऽयशः ।। १५ ।।

पुण्यं च स्वर्गवासश्च पापं नरकसंस्थितिः ।।

भुक्तिर्मुक्तिर्हरेर्दास्यं कर्मणा घटते नृणाम् ।। १६ ।।

सर्वेषां जनको हीशश्चाभ्यासः शीलकर्मणाम् ।।

धातुश्च फलदाता च सर्वं तस्येच्छया भवेत् ।।१७।।

विनिर्मितो विराड्येन तत्त्वानि प्रकृतिर्जगत् ।।

कूर्मश्च शेषधरणी चाब्रह्मस्तम्ब एव च ।।१८।।

यस्याज्ञया मरुत्कूर्मं धक्ते शेषं बिभर्ति सः ।।

शेषो वसुन्धरां मूर्ध्ना सा च सर्वं चराचरम् ।। १९ ।।

यस्याज्ञया सदा वाति जगत्प्राणो जगत्त्रये ।।

तपति भ्रमणं कृत्वा भूगोलं सुप्रभाकरः ।। 4.21.१२० ।।

दहत्यग्निः संचरते मृत्युश्च सर्वजन्तुषु ।।

उत्पत्तिः शाखिनां काले पुष्पाणि च फलानि च ।। २१ ।।

स्वेस्वे स्थाने समुद्राश्च तूर्णं मज्जन्त्यधोऽधुना ।।

तमीशं भज भक्त्या च शक्रः किं कर्तुमीश्वरः ।। २२ ।।

ब्रह्माण्डं च कतिविधमाविर्भूतं तिरोहितम् ।।

विधयश्च कतिविधा यस्य भ्रूभङ्गलीलया ।। २३।।

मृत्योर्मृत्युः कालकालो विधातुर्विधिरेव स. ।।

भज तं शरणं तात स ते रक्षां करिष्यति ।।२४।।

अहोऽष्टाविंशदिन्द्राणां पतने यदहर्निशम् ।।

विधातुरेव जगतामष्टोत्तरशताधिकः ।। २५ ।।

निमेषाद्यस्य पतनं निर्गुणस्यात्मनः प्रभोः ।।

एवंभूते तिष्ठतीशे शक्रपूजा विडम्बनम् ।।२६।।

इत्येवमुक्त्वा श्रीकृष्णो विरराम च नारद।।

प्रशशंसुश्च मुनयो भगवन्तं सभासदः ।। २७ ।।

नन्दः सपुलको हृष्टः सभायां साश्रुलोचनः ।।

आनन्दयुक्ता मनुजा यदि पुत्रैः परा जिताः ।। २८ ।।

श्रीकृष्णाज्ञां समाज्ञाय चकार स्वस्तिवाचनम् ।।

क्रमेण वरणं तत्र सर्वेषां च चकार ह ।। २९ ।।

पर्वतस्यमुनींद्राणां चकार पूजनं तदा ।।

बुधानां ब्राह्मणानां च गवां वह्नेश्च सादरम् ।। 4.21.१३० ।।

तत्र पूजासमाप्तौ च क्रतौ च सुमहोत्सवे ।।

नानाप्रकारवाद्यानां बभूव शब्द उल्बणः ।। ३१ ।।

जयशब्दः शङ्खशब्दो हरिशब्दो बभूव ह ।।

वेदमङ्गलकाण्डं च .पपाठ मुनिपुङ्गवः ।।३२।।

बन्दिनां प्रवरो डिण्डी कंसस्य सचिवः प्रियः ।।

उच्चैः पपाठ पुरतो मङ्गलं मङ्गलाष्टकम् ।।३३।।

कृष्णः शैलान्तिकं गत्चा भिन्नां मूर्तिं विधाय च ।।

वस्तु खादामि शैलोऽस्मि वरं वृण्वित्युवाच ह।।३४।।

उवाच नन्दं श्रीकृष्णः पश्य शौलं पितः पुरः।।

वरं प्रार्थय भद्रं ते भविता चेत्युवाच ह ।।३५।।

हरेर्दास्यं हरेर्भक्तिं वरं वव्रे स बल्लवः ।।

द्रव्यं भुक्त्वा वरं दत्त्वा सोऽन्तर्धानं चकार ह।। ।। ३६ ।।

मुनीन्द्रान्ब्राह्मणांश्चैव भोजयित्वा च गोपपाः ।।

बन्दिभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च मुनिभ्यश्च धनं ददौ ।।३७।।

मुनिभ्यो ब्राह्मणेभ्योऽपि दत्त्वा नन्दो मुदाऽन्वितः ।।

रामकृष्णौ पुरस्कृत्य सगणः स्वालयं ययौ ।।३८।।

रौप्यं वस्त्रं सुवर्णं च वरमश्वं मणिं तथा ।।

भक्ष्यं द्रव्यं बहुविधं बंदिने डिंडिने ददौ ।। ३९ ।।

स्तुत्वा नत्वा रामकृष्णौ मुनयो ब्राह्मणा ययुः ।।

ययुरप्सरसः सर्वा गन्धर्वाः किंनरास्तथा ।। 4.21.१४० ।।

राजानो बल्लवाः सर्वे चाहूता ये महोत्सवे ।।

सर्वे प्रणम्य श्रीकृष्णं ययुः सादरपूर्वकम् ।। ४१ ।।

एतस्मिन्नन्तरे शक्रः कोपप्रस्फुरिताधरः ।।

मखभंगे बहुविधां निंदां श्रुत्वा सुरेश्वरः ।। ४२ ।।

मरुद्भिर्वारिदैः सार्धं रथमारुह्य सत्वरम्।।

जगाम नंदनगरं वृन्दारण्यं मनोहरम् ।। ४३ ।।

सर्वे देवा ययुः पश्चाद्युद्धशास्त्रविशारदाः ।।

शस्त्रास्त्रपाणयः कोपाद्रथमारुह्य नारद ।।४४।।

वायुशब्दैर्मेघशब्दैः सैन्यशब्दैर्भयानकैः ।।

चकम्पे नगरं सर्वं नन्दो भयमवाप ह ।।९।

भार्यां संबोध्य स्वगणमुवाच शोककातरः ।।

रहः स्थलं समानीय नीतिशास्त्रविशारदः ।। ४६ ।।

नन्द उवाच ।।

हे यशोदे समागच्छ वचनं शृणु रोहिणि ।।

रामकृष्णौ समादाय व्रज दूरं व्रजात्प्रिये ।।

बालका बालिका नार्यो यान्तु दूरं भयाकुलाः ।। ४७ ।।

बलवन्तश्च गोपालास्तिष्ठंतु मत्समीपतः ।।

पश्चाच्च निर्गमिष्यामो वयं च प्राणसंकटात् ।।४८ ।।

इत्युक्त्वा बल्लवश्रेष्ठः सस्मार श्रीहरिं भिया ।।

पुटाञ्जलियुतो भूत्वा भक्तिनम्रात्मकन्धरः ।।

काण्वशाखोक्तस्तोत्रेण तुष्टाव ह शचीपतिम् ।। ४९ ।।

नन्द उवाच ।।

इन्द्रः सुरपतिः शक्रो दितिजः पवनाग्रजः ।। 4.21.१५० ।।

सहस्राक्षो भगाङ्गश्च कश्यपाङ्गज एव च ।।

बिडौजाश्च सुनासीरो मरुत्वान्पाकशासनः ।।५१।।

जयन्तजनकः श्रीमाञ्छचीशो दैत्यसूदनः ।।

वज्रहस्तः कामसखो गौतमीव्रतनाशनः ।। ५२ ।।

वृत्रहा वासवश्चैव दधीचिदेहभिक्षुकः ।।

विष्णुश्च वामनभ्राता पुरुहूतः पुरन्दरः ।। ५३ ।।

दिवस्पतिः शतमखः सुत्रामा गोत्रभिद्विभुः ।।

लेखर्षभो बलारातिर्जम्भभेदी सुराश्रयः ।।५४।।

संक्रन्दनो दुश्च्यवनस्तुराषाण्मेघवाहनः ।।

आखण्डलो हरिहयो नमुचिप्राणनाशनः ।। ५५ ।।

वृद्धश्रवा वृषश्चैव दैत्यदर्पनिषूदनः ।।

षट्चत्वारिंशन्नामानि पापघ्नानि विनिश्चितम् ।। ५६ ।।

स्तोत्रमेतत्कौथुमोक्तं नित्यं यदि पठेन्नरः ।।

महाविपत्तौ शक्रस्तं वज्रहस्तश्च रक्षति ।। ५७ ।।

अतिवृष्टिशिलावृष्टिवज्रपाताच्च दारुणात् ।।

कदाचिन्न भयं तस्य रक्षिता वासवः स्वयम् ।। ५८ ।।

यत्र गेहे स्तोत्रमिदं यश्च जानाति पुण्यवान् ।।

न तत्र वज्रपतनं शिलावृष्टिश्च नारद ।। ५९ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

स्तोत्रं नंदमुखाच्छ्रुत्वा चुकोप मधुसूदनः ।।4.21.६०।।

उवाच पितरं नीतिं प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा ।।

कं स्तौषि भीरो को वेन्द्रस्त्यज भीतिं ममान्तिके ।। ६१ ।।

क्षणार्द्धे भस्मसात्कर्तुं क्षमोऽहमवलीलया।।

गाश्च वत्सांश्च बालांश्च योषितो हि भयातुराः ।।६२।।

गोवर्धनस्य कुहरे संस्थाप्य तिष्ठ निर्भयम् ।।

बालस्य वचनं श्रुत्वा तच्चकार मुदाऽन्वितः ।। ६३ ।।

हरिर्दधार शैलं तं वामहस्तेन दण्डवत् ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र दीप्तोऽपि रत्नतेजसा ।। ६४ ।।

अन्धीभूतश्च सहसा बभूव रजसाऽऽवृतः ।।

सवातो मेघनिकरश्चच्छाद गगनं मुने ।। ६५ ।।

वृन्दावने बभूवातिवृष्टिरेव निरन्तरम्।।

शिलावृष्टिर्वज्रवृष्टिरुल्कापातः सुदारुणः ।। ६६ ।।

समस्तं पर्वतस्पर्शात्पतितं दूरतस्ततः ।।

विफलस्तत्समारम्भो यथाऽनीशोद्यमो मुने ।। ६७ ।।

दृष्ट्वा मोघं च तत्सर्वं सद्यः शक्रश्चुकोप ह ।।

जग्राहामोघकुलिशं दधीच्यस्थिविनिर्मितम् ।। ।। ६८ ।।

दृष्ट्वा तं वज्रहस्तं च जहास मधुसूदनः ।।

सहस्तं स्तम्भयामास वज्रमेवातिदारुणम् ।। ६९ ।।

सहामरगणं मोघं चकारस्तंभनं विभुः।।

सर्वे तस्थुर्निश्चलास्ते भित्तौ पुत्तलिका यथा ।। 4.21.१७० ।।

हरिणा जृम्भितः शक्रः सद्यस्तंद्रामवाप ह ।।

ददर्श सर्वं तन्द्रायां तत्र कृष्णमयं जगत् ।। ७१ ।।

द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्नालंकारभूषितम् ।।

पीतवस्त्रपरीधानं रत्नसिंहासनस्थितम् ।।७२।। ।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकातरम् ।।

चन्दनोक्षितसर्वांगमेतत्सर्वं चराचरम् ।। ७३ ।।

दृष्ट्वाऽद्भुततमं तत्र सद्यो मूर्च्छामवाप ह ।।

जजाप मन्त्रं तत्रैव प्रदत्तं गुरुणा पुरा ।। ७४ ।।

सहस्रदलपद्मस्थं ददर्श ज्योतिरुल्बणम् ।।

तत्रान्तरे दिव्यरूपमतीव सुमनोहरम् ।। ।।७५।।

नवीनजलदोत्कर्षं श्यामसुन्दरविग्रहम् ।।

सद्रत्नसारनिर्माणज्वलन्मकरकुण्डलम् ।। ७६।।

ज्वलन्मणीन्द्रमकरकिरीटोज्ज्वल शेखरम् ।।

ज्वलता कौस्तुभेंद्रेण कण्ठवक्षःस्थलोज्ज्वलम् ।।७७।।

मणिकेयूरवलयमणिमञ्जीररंजितम् ।।

अन्तर्बहिः समं दृष्ट्वा तुष्टाव परमेश्वरम् ।। ७८ ।।

इन्द्र उवाच ।।

अक्षरं परमं ब्रह्म ज्योतीरूपं सनातनम् ।।

गुणातीतं निराकारं स्वेच्छामयमनंतकम् ।। ।। ७९ ।।

भक्तध्यानाय सेवायै नानारूपधरं वरम् ।।

शुक्लरक्तपीतश्यामं युगानुक्रमणेन च ।। १८० ।।

शुक्लतेजःस्वरूपं च सत्ये सत्यस्वरूपिणम्।।

त्रेतायां कुंकुमाकारं ज्वलंतं ब्रह्मतेजसा ।। ८१ ।।

द्वापरे पीतवर्णं च शोभितं पीतवाससा ।।

कृष्णवर्णं कलौ कृष्णं परिपूर्णतमं प्रभुम् ।। ८२ ।।

नवधाराधरोत्कृष्टश्यामसुन्दरविग्रहम् ।।

नन्दैकनन्दनं वन्दे यशोदानन्दनं प्रभुम् ।।८३।।

गोपिकाचेतनहरं राधाप्राणाधिकं परम् ।।

विनोदमुरलीशब्दं कुर्वन्तं कौतुकेन च ।।८४ ।।

रूपेणाप्रतिमेनैव रत्नभूषणभूषितम् ।।

कन्दर्पकोटिसौन्दर्यं बिभ्रतं शान्तमीश्वरम्।।८९।।

क्रीडन्तं राधया सार्धं वृन्दारण्ये च कुत्रचित् ।।

कुत्रचिन्निर्जनेऽरण्ये राधावक्षःस्थलस्थितम् ।।८६।।

जलक्रीडां प्रकुर्वन्तं राधया सह कुत्रचित् ।।

राधिकाकबरीभारं कुर्वन्तं कुत्रचिद्वने ।। ८७ ।।

कुत्रचिद्राधिकापादे दत्तवन्तमलक्तकम्।।

सदा चर्वितताम्बूलं गृह्णन्तं कुत्रचिन्मुदा ।।८८।।

पश्यन्तं कुत्रचिद्राधां पश्यन्तीं वक्रचक्षुषा।।

दत्तवन्तं च राधायै कृत्वा मालां च कुत्रचित् ।। ८९ ।।

कुत्रचिद्राधया सार्धं गच्छन्तं रासमंडलम् ।।

राधादत्तां गले मालां धृतवन्तं च कुत्रचित् ।। 4.21.१९० ।।

सार्धं गोपालिकाभिश्च विहरन्तं च कुत्रचित् ।।

राधां गृहीत्वा गच्छन्तं विहाय तां च कुत्रचित् ।। ९१ ।।

विप्रपत्नीदत्तमन्नं भुक्तवन्तं च कुत्रचित्।।

भुक्तवन्तं तालफलं बालकैः सह कुत्रचित् ।।९२।।

वस्त्रं गोपालिकानां च हरन्तं कुत्रचिन्मुदा ।।

गवां गणं व्याहरन्तं कुत्रचिद्बालकैः सह ।। ९३ ।।

कालीयमूर्ध्नि पादाब्जं दत्तवन्तं च कुत्रचित् ।।

विनोदमुरलीशब्दं कुर्वन्तं कुत्रचिन्मुदा ।। ९४ ।।

गायन्तं रम्यसङ्गीतं कुत्रचिद्बालकैः सह।।

स्तुत्वा शक्रः स्तवेन्द्रेण प्रणनाम हरिं भिया ।।९५।।

पुरा दत्तेन गुरुणा रणे वृत्रासुरेण च।।

कृष्णेन दत्तं कृपया ब्रह्मणे च तपस्यते ।।९६।।

एकादशाक्षरो मन्त्रः कवचं सर्वलक्षणम् ।।

दत्तमेतत्कुमाराय पुष्करे ब्रह्मणा पुरा ।।९७।।

कुमारोऽङ्गिरसे दत्तं गुरवेऽङ्गिरसा मुने ।।

इदमिन्द्रकृतं स्तोत्रं नित्यं भक्त्या च यः पठेत् ।। ९८ ।।

स हि प्राप्य दृढां भक्तिमन्ते दास्यं लभेद्ध्रुवम्।।

जन्ममृत्युजराव्याधिशोकेभ्यो मुच्यते नरः ।।

न हि पश्यति स्वप्नेऽपि यमदूतं यमालयम्।।९९।।

नारायण उवाच ।।

इन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा प्रसन्नः श्रीनिकेतनः।।4.21.२००।।

प्रीत्या तस्मै वरं दत्त्वा स्थापयामास पर्वतम् ।।

प्रणम्य च हरिं शक्रः प्रययौ स्वगणैः सह ।।१।।

गह्वरस्था जनाः सर्वे प्रजग्मुर्गह्वराद्गृहम् ।।

ते सर्वे मेनिरे कृष्णं परिपूर्णतमं विभुम् ।। २ ।।

पुरस्कृत्य व्रजस्थांश्च प्रययौ स्वालयं हरिः ।।

तुष्टाव नंदः पुत्रं तं पूर्णब्रह्म सनातनम् ।।

पुलकाञ्चितसर्वाङ्गो भक्तिपूर्णाश्रुलोचनः ।। ३ ।।

नन्द उवाच ।।

नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च ।।४।।

जगद्धिताय कृष्णाय गोविन्दाय नमोनमः ।।

नमो ब्रह्मण्यदेवाय ब्रह्मणे परमात्मने ।। ५ ।।

अनन्तकोटिब्रह्माण्डधामधाम्ने नमोऽस्तु ते ।।

नमो मत्स्यादिरूपाणां जीवरूपायसाक्षिणे ।।६।।

निर्लिप्ताय निर्गुणाय निराकाराय ते नमः।।

अतिसूक्ष्मस्वरूपाय स्थूलात्स्थूलतमाय च ।।७।।

सर्वेश्वराय सर्वाय तेजोरूप नमोऽस्तु ते।।

अतिप्रत्यक्षरूपाय ध्यानासाध्याय योगिनाम् ।।८।।

ब्रह्मविष्णुमहेशानां वन्द्याय नित्यरूपिणे ।।

धाम्ने चतुर्ण्णां वर्णानां युगेष्वेव चतुर्षु च ।।९।।

शुक्लरक्तपीतश्यामाभिधानगुणशालिने ।।

योगिने योगरूपाय गुरवे योगिनामपि ।।4.21.२१०।।

सिद्धेश्वराय सिद्धाय सिद्धानां गुरवे नमः ।।

यं स्तोतुमक्षमो ब्रह्मा विष्णुर्यं स्तोतुमक्षमः ।।११।।

यं स्तोतुमक्षमो रुद्रः शेषो यं स्तोतुमक्षमः ।।

यं स्तोतुमक्षमो धर्मो यं स्तोतुमक्षमो रविः ।।१२।।

यं स्तोतुमक्षमो लम्बोदरश्चापि षडाननः ।।

यं स्तोतुमक्षमाः सर्वे मुनयः सनकादयः ।।१३।।

कपिलो न क्षमः स्तोतुं सिद्धेन्द्राणां गुरोर्गुरुः।।

न शक्तौ स्तवनं कर्तुं नरनारायणावृषी ।।१४।।

अन्ये जडधियः के वा स्तोतुं शक्ताः परात्परम्।।

वेदा न शक्ता नो वाणी न च लक्ष्मीः सरस्वती ।।१५।।

न राधा स्तवने शक्ता किं स्तुवन्ति विपश्चितः ।।

क्षमस्व निखिलं ब्रह्मन्नपराधं क्षणेक्षणे ।। १६ ।।

रक्ष मां करुणा सिन्धो दीनबन्धो भवार्णवे ।।

पुरा तीर्थे तपस्तप्त्वा पुत्रः प्राप्तः सनातनः ।। १७ ।।

स्वकीयचरणाम्भोजे भक्तिं दास्यं च देहि मे ।।

ब्रह्मत्वममरत्वं वा सालोक्यादिकमेव वा ।।१८।।

त्वत्पदाम्भोजदास्यस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।।

इन्द्रत्वं वा सुरत्वं वा संप्राप्तिं सिद्धिस्वर्गयोः ।।१९।।

राजत्वं चिरजीवित्वं सुधियो गणयन्ति किम् ।।

एतद्यत्कथितं सर्वं ब्रह्मत्वादिकमीश्वर ।। 4.21.२२० ।।

भक्तसङ्गक्षणार्द्धस्य नोपमा ते किमर्हति ।।

त्वद्भक्तो यस्त्वत्सदृशः कस्त्वां तर्कितुमीश्वरः ।।२१।।

क्षणार्द्धालापमात्रेण पारं कर्तुं स चेश्वरः ।।

भक्तसङ्गाद्भवत्येव भक्तिं कर्तुमनेकधा ।। २२ ।।

त्वद्भक्तजलदालापजलसेकेन वर्द्धते ।।

अभक्तालापतापात्तु शुष्कतां याति तत्क्षणम् ।। ।। २३ ।।

त्वद्गुणस्मृतिसेकाच्च वर्द्धते तत्क्षणे स्फुटम् ।।

त्वद्भक्त्यङ्कुरमुद्भूतं स्फीतं मानसजं परम् ।। २४ ।।

न नश्यं वर्द्धनीयं च नित्यंनित्यं क्षणेक्षणे ।।

ततः संप्राप्य ब्रह्मत्वं भक्तस्य जीवनाय च ।। २५ ।।

ददात्येव फलं तस्मै हरिदास्यमनुत्तमम् ।।

संप्राप्य दुर्लभं दास्यं यदि दासो बभूव ह ।। २६ ।।

सुनिश्चयेन तेनैव जितं सर्वं भयादिकम् ।।

इत्येवमुक्त्वा भक्त्या च नन्दस्तस्थौ हरेः पुरः ।। २७ ।।

प्रसन्नवदनः कृष्णो ददौ तस्मै तदीप्सितम् ।।

एवं नन्दकृतं स्तोत्रं नित्यं भक्त्या च यः पठेत् ।।२८।।

सुदृढां भक्तिमाप्नोति सद्यो दास्यं लभेद्धरेः ।।

तपस्तप्त्वा यदा द्रोणस्तीर्थे च धरया सह ।।२९।।

स्तोत्रं तस्मै पुरा दत्तं ब्रह्मणा तत्सुदुर्लभम् ।।

हरेः षडक्षरो मन्त्रः कवचं सर्वरक्षणम् ।।4.21.२३०।।

इह सौभरिणा दत्तं तस्मै तुष्टेन पुष्करे ।।

तदेव कवचं स्तोत्रं स च मन्त्रः सुदुर्लभः।। ।। ३१ ।।

ब्रह्मणोंऽशेन मुनिना नन्दाय च तपस्यते ।।

मन्त्रः स्तोत्रं च कवचमिष्टदेवो गुरुस्तथा ।। ३२ ।।

या यस्य विद्या प्राचीना न तां त्यजति निश्चितम् ।।

इत्येवं कथितं स्तोत्रं श्रीकृष्णाख्यानमद्भुतम् ।।

सुखदं मोक्षदं सारं भवबन्धविमोचनम् ।। २३३ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे इन्द्रयागभञ्जनो नामैकविंशतितमोऽध्यायः ।।२१।।

।।श्रीनारायण उवाच ।।

एकदा राधिकानाथो बलेन सह बालकैः ।।

जगाम तत्तालवनं परिपक्वफलान्वितम् ।। १ ।।

वृक्षाणां रक्षिता दैत्यः खर रूपी च धेनुकः।।

कोटिसिंहसमबलो देवानां दर्पनाशनः ।।२।।

शरीरं पर्वतसमं कूपतुल्ये च लोचने ।।

ईषापंक्तिसमा दन्तास्तुण्डं पर्वतगह्वरम् ।। ३ ।।

शतहस्तपरिमिता जिह्वा लोला भयानका ।।

कासारसदृशी नाभिः शब्दस्तस्य भयानकः ।। ४ ।।

दृष्ट्वा तालवनं बाला हर्षमापुरनिन्दिताः ।।

कौतुकात्कृष्णमूचुस्ते स्मेराननसरोरुहाः ।। ५ ।।

बाला ऊचुः ।।

हे कृष्ण करुणासिन्धो दीन बन्धो जगत्पते ।।

महाबल बलभ्रातः समस्तबलिनां वर ।। ६ ।।

अवधानं कुरु विभो क्षणार्द्धं नो निवेदने ।।

क्षुधितानां शिशूनां च भक्तानां भक्तवत्सल ।। ७ ।।

स्वादूनि सुन्दराण्येव पश्य तालफलानि च ।।

भङ्क्तुं चालयितुं वृक्षान्पातितुं च फलानि च ।। ८ ।।

नानावर्णानि पुष्पाणि पक्वानि दुर्लभानि च ।।

आज्ञां करोषि चेत्कृष्ण चेष्टां कर्त्तु वयं क्षमाः ।।९।।

किं त्वत्र दैत्यो बलवान्खररूपी च धेनुकः ।।

अजितस्त्रिदशैः सर्वैर्महाबलपराक्रमः ।। 4.22.१० ।।

दुर्निवार्यश्च सर्वेषां कंसस्य सचिवो महान् ।।

हिंसकः सर्वजन्तूनां वनानामस्ति रक्षिता ।। ११ ।।

सुविचार्य जगत्कान्त वद नो वदतां वर ।।

युक्तं कार्यमयुक्तं वा कर्तव्यमथ वा न वा ।। १२ ।।

बालकानां वचः श्रुत्वा भगवान्मधुसूदनः ।।

उवाच मधुरं बालान्वचनं तत्सुखावहम् ।। १३ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

किं वो दैत्याद्भयं बाला यूयं मत्सहचारिणः ।।

वृक्षान्भङ्क्त्वा चालयित्वा फलानि खादताभयम् ।। १४ ।।

श्रीकृष्णाज्ञां समादाय बालका बलशालिनः ।।

उत्पेतुर्वृक्षशिखरं क्षुधिताश्च फलार्थिनः ।। १५ ।।

नानाप्रकारवर्णानि स्वादूनि सुन्दराणि च ।।

फलानि पातयामासुः परिपक्वानि नारद ।। १६ ।।

केचिद्बभञ्जुर्वृक्षाश्च चालयामासुरेव च ।।

केचित्कोलाहलं चकुर्ननृतुस्तत्र केचन ।। १७ ।।

अवरुह्य तरुभ्यश्च बालका बलशालिनः ।।

फलान्यादाय गच्छन्तो ददृशुर्दैत्यपुङ्गवम् ।। १८ ।।

महाबलं महाकायं घोरं गर्दभरूपिणम् ।।

आगच्छन्तं महावेगात्कुर्वन्तं शब्दमुल्बणम् ।। १९ ।।

तं दृष्ट्वा रुरुदुः सर्वे फलानि तत्यजुर्भिया ।।

कृष्णकृष्णेति शब्दं च प्रचक्रुर्बहुधा भृशम् ।। 4.22.२० ।।

अस्मान्रक्ष समागच्छ हे कृष्ण करुणानिधे ।।

हे सङ्कर्षण नो रक्ष प्राणा नो यान्ति दानवात्।।२१।।

हे कृष्ण हे कृष्ण हरे मुरारे गोविन्द दामोदर दीनबन्धो।।

गोपीशगोपेश भवार्णवेऽस्मा ननन्त नारायण रक्ष रक्ष ।।२२।।

भयेऽभये वाथ शुभेऽशुभे वा सुखेषु दुःखेषु च दीननाथ ।।

त्वया विनाऽन्यं शरणं भवार्णवे न नोऽस्ति हे माधव रक्ष रक्ष।।२३।।

जयजय गुणसिन्धो कृष्ण भक्तैकबन्धो बहुतरभययुक्तान्बालकान्रक्ष रक्ष ।।

जहि दनुजकुलानामीशमस्माक मन्तं सुरकुलबलदर्पं वर्धयेमं निहत्य ।। २४ ।।

बालानां विक्लवं दृष्ट्वा बलेन सह माधवः ।।

आजगाम शिशुस्थानं भयहा भक्त वत्सलः ।। २५ ।।

भयं नास्ति भयं नास्तीत्युक्त्वा दुद्राव सत्वरम् ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यो निर्भयं दत्तवाञ्छिशून् ।। २६ ।।

दृष्ट्वा कृष्णं बलं बाला ननृतुर्विजहुर्भयम् ।।

हरिस्मृतिश्चाभयदा सर्वमङ्गलदायिका।।२७।।

श्रीकृष्णो दानवं दृष्ट्वा ग्रसन्तं पुरतः शिशून्।।

बलं संबोध्य बलिनमुवाच मधुसूदनः ।। २८ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

दानवो बलिपुत्रोऽयं नाम्ना साहसिको बली ।।

गर्दभो ब्रह्मशापेन शप्तो दुर्वाससा पुरा ।।२९।।

पापिष्ठो मम वध्योऽयं महाबलपराकमः ।।

अहमेनं वधिष्यामि त्वं रक्ष बालकान्बल ।।4.22.३०।।

आदाय बालकान्सर्वान्दूरं गच्छेत्युवाच ह ।।

तान्गृहीत्वा बलः शीघ्रं जगाम त्वरयाज्ञया ।। ३१ ।।

दृष्ट्वा कृष्णं दानवेन्द्रो महाबलपराक्रमः ।।

जग्रास लीलया कोपाज्ज्वलदग्निशिखोपमम् ।। ३२ ।।

बभूवातिदाहयुक्तो मर्तुकामोऽतितेजसा ।।

उज्जग्रास पुनर्दैत्यो विभुं तेजस्विनं भिया ।।३३।।

उज्झितं सन्तमीशं च दृष्ट्वा दैत्यो मुमोच ह।।

अतीव सुन्दरं शान्तं ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा ।।३४।।

कृष्णदर्शनमात्रेण बभूवास्य पुरा स्मृतिः ।।

आत्मानं बुबुधे कृष्णं जगतां कारणं परम् ।। ३५ ।।

तेजःस्वरूपमीशं तं दृष्ट्वा तुष्टाव दानवः ।।

यथागमं यथाजन्म गुणातीतं श्रुतेः परम् ।। ३६ ।।

दानव उवाच ।।

वामनोऽसि त्वमंशेन मत्पितुर्यज्ञभिक्षुकः ।।

राज्यहर्ता च श्रीहर्ता सुतलस्थलदायकः ।। ३७ ।।

बलिर्भक्तिवशो वीरः सर्वेशो भक्तवत्सलः ।।

शीघ्रं त्वं हिन्धि मां पापं शापाद्गर्दभरूपिणम् ।। ३८ ।।

मुनेर्दुर्वाससः शापादीदृशं जन्म कुत्सितम् ।।

मृत्युरुक्तश्च मुनिना त्वत्तो मम जगत्पते ।। ३९ ।।

षोडशारेण चक्रेण सुतीक्ष्णेनातितेजसा ।।

जहि मां जगतां नाथ सद्भक्तिं कुरु मोक्षद ।।4.22.४०।।

त्वमंशेन वराहश्च समुद्धर्तुं वसुन्धराम् ।।

वेदानां रक्षिता नाथ हिरण्याक्षनिषूदनः ।। ४१ ।।

त्वं नृसिंहः स्वयं पूर्णो हिरण्यकशिपोर्वधे ।।

प्रह्रादानुग्रहार्थाय देवानां रक्षणाय च ।। ।। ४२ ।।

त्वं च वेदोद्धारकर्ता मीनांशेन दयानिधे ।।

नृपस्य ज्ञानदानाय रक्षायै सुरविप्रयोः ।। ४३ ।।

शेषाधारश्च कूर्मस्त्वमंशेन सृष्टिहेतवे ।।

विश्वाधारश्च विश्वस्त्वमंशेनापि सहस्रधृक् ।।४४।।

रामो दाशरथिस्त्वं च जानक्युद्धारहेतवे ।।

दशकन्धरहन्ता च सिन्धौ सेतुविधायकः ।।४५।।

कलया परशुरामश्च जमदग्निसुतो महान् ।।

त्रिःसप्तकृत्वो भूपानां निहन्ता जगतीपते ।। ४६ ।।

अंशेन कपिलस्त्वं च सिद्धानां च गुरोर्गुरुः ।।

मातृज्ञानप्रदाता च योगशास्त्रविधायकः ।। ४७ ।।

अंशेन ज्ञानिनां श्रेष्ठो नरनारायणावृषी ।।

त्वं च धर्मसुतो भूत्वा लोकविस्तारकारकः ।।४८।।

अधुना कृष्णरूपस्त्वं परिपूर्णतमः स्वयम् ।।

सर्वेषामवताराणां बीजरूपः सनातनः ।। ४९ ।।

यशोदाजीवनो नित्यो नन्दैकानन्दवर्धनः ।।

प्राणाधिदेवो गोपीनां राधाप्राणाधिकप्रियः ।।4.22.५०।।

वसुदेवसुतः शान्तो देवकीदुःखभञ्जनः ।।

अयोनिसंभवः श्रीमान्पृथिवीभारहारकः ।। ५१ ।।

पूतनायै मातृगतिं प्रदाता च कृपानिधिः ।।

बककेशिप्रलम्बानां ममापि मोक्षकारकः ।। ५२ ।।

स्वेच्छामय गुणातीत भक्तानां भयभञ्जन ।।

प्रसीद राधिकानाथ प्रसीद कुरु मोक्षणम् ।। ।।५३।।

हे नाथ गार्दभीयोनेः समुद्धर भवार्णवात्।।

मूर्खस्त्वद्भक्तपुत्रोऽहं मामुद्धर्तुं त्वमर्हसि ।। ५४ ।।

वेदा ब्रह्मादयो यं च मुनीन्द्राः स्तोतुमक्षमाः ।।

किं स्तौमि तं गुणातीतं पुरा दैत्योऽधुना खरः ।।५५।।

एवं कुरु कृपासिन्धो येन मे न भवेज्जनुः ।।

दृष्ट्वा पादारविन्दं ते कः पुनर्भवनं व्रजेत् ।।५६।।

ब्रह्मा स्तोता खरः स्तोता नोपहासितुमर्हसि।।

सदीश्वरस्य विज्ञस्य योग्यायोग्ये समा कृपा ।। ५७ ।।

इत्येवमुक्त्वा दैत्येन्द्रस्तस्थौ च पुरतो हरेः ।।

प्रसन्नवदनः श्रीमानतितुष्टो बभूव ह ।।५८।।

इदं दैत्यकृतं स्तोत्रं नित्यं भक्त्या च यः पठेत् ।।

सालोक्यसार्ष्टिसामीप्यं लीलया लभते हरेः।।५९।।

इह लोके हरेर्भक्तिमन्ते दास्यं सुदुर्लभम्।।

विद्यां श्रियं सुकवितां पुत्रपौत्रान्यशो लभेत् ।। 4.22.६० ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

श्रुत्वाऽनुमेने दैत्येन्द्रस्तवनं करुणानिधिः ।।

कथं करोमि संहारमीदृशं भक्तमित्यहो ।। ।।६१।।

अनुमन्य स्मृतिं तस्य संजहार हरिः स्वयम् ।।

न हि युक्तो वधः स्तोतुर्दुर्वक्तुर्विधिरीश्वरात् ।।६२।।

दानवो मायया विष्णोर्विसस्मार पुनः स्वकम्।।

दुरुक्तिस्तत्कण्ठदेशे ह्यधिष्ठानं चकार ह।।६३।।

उवाच श्रीहरिं दैत्यः कोपात्प्रस्फुरिताधरः ।।

मुने सद्यो मर्तुकामो दैवग्रस्तो विचेतनः ।।६४।।

दैत्य उवाच।। ध्रुवं त्वं मर्तुकामोऽसि दुर्बुद्धे मानवार्भक ।।

अद्य प्रस्थापयिष्यामि त्वामहं यममन्दिरम् ।। ।।६५।।

आयासि जीवनाकाङ्क्षी मम तालवनं शिशो।।

न यास्यसि पुनर्गेहं बान्धवं न हि द्रक्ष्यसि ।।६६।।

न कंसो न जरासन्धो नरको न समो मम ।।

देवाः कम्पन्ति मे नित्यं के चान्ये मत्समा भुवि ।।६७।।

नहि संहारकर्ता च मां संहर्तुं क्षमः शिवः ।।

न च ब्रह्मा न विष्णुश्च न मृत्युः काल एव च ।।६८।।

मम तालतरून्भङ्क्त्वा पातयित्वा फलानि च ।।

अहंकरोषि सहसा किमहो कस्य तेजसा ।। ६९ ।।

कस्त्वं वद बटो सत्यं कमनीयोऽतिसुन्दरः ।।

दुर्लभं जीवनं दातुं मह्यं कथमिहागतः ।।4.22.७० ।।

इत्युक्त्वा मस्तके कृत्वा प्रेरयित्वा तु तं बली ।।

दूरतः पातयामास श्रीकृष्णं मरणोन्मुखः ।। ७१ ।।

पातयित्वा च तं भूमौ विषाणाभ्यां जघान सः ।।

कृष्णाङ्गस्पर्शमात्रेण तद्विषाणे बभञ्जतुः ।।७२।।

दैत्यो भग्नविषाणश्च तमीशं कोपयन्मुने ।।

जग्रास चर्वणं कर्तुं भग्नदन्तो बभूव ह ।। ७३ ।।

तेजसा दग्धवक्त्रश्च तमुज्जग्राह तत्क्षणे ।।

जज्वाल व्यथितः कोपाद्ददार खुरतो महीम् ।। ७४ ।।

चूर्णयित्वा तु लांगूलं शब्दं कृत्वा भयानकम् ।।

स जगाम शिशुस्थानं दुद्रुवुर्बालका भिया ।। ७९।।

बलं च प्रेरयामास मस्तकेन महाबली ।।

बलो मुष्टिं ददौ तस्मै मूर्च्छामाप ततोऽसुरः ।।७६।।

क्षणेन चेतनां प्राप्य जगाम हरिसन्निधिम् ।।

बलमुष्ट्या च व्यथितः पुनर्मूर्च्छामवाप सः ।। ७७ ।।

पुनश्च चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ व्यथाकुलः ।।

उत्ससर्ज बृहल्लेडं मूत्रं च भयमाप ह ।।७८।।

क्षणात्संधिक्षणं प्राप्य महाबलपराक्रमः ।।

कृत्वा शिरसि गोविन्दं चूर्णयामास दानवः ।। ७९ ।।

पातयामास भूमौ तं चूर्णयित्वा पुनःपुनः ।।

उत्पाट्य तालवृक्षं तं ताडयामास माधवः ।।4.22.८०।।

यथा खड्गप्रहारेण दानवस्य भवेद्व्यथा ।।

तथा बभूव दैत्यस्य तालवृक्षस्य ताडनात् ।।८१।। ।

गोवर्धनं समुत्पाट्य घातयामास तं विभुः ।।

पपात वेगाच्छैलेन्द्रस्तस्योपरि महामुने ।।८२।।

पर्वतस्य प्रहारेण मूर्च्छामाप महाबलः।। ।

बभूव जर्जराङ्गश्च रुधिरं च समुद्वमन् ।। ८३ ।।

क्षणेन चेतनां प्राप्य समुत्तस्थौ रुषाऽसुरः ।।

गृहीत्वा पर्वतश्रेष्ठं प्रेरयामास माधवम् । ।। ८४ ।।

दृष्ट्वा शैलमुत्पतन्तं वेगेन मधुसूदनः ।।

जग्राह दक्षिणकरे यथेक्षुदण्डवत्प्रभुः ।। ८५ ।।

पूर्वस्थाने पर्वतं तं स्थापयामास कौतुकात् ।।

गृहीत्वा दैत्यकर्णाग्रं पातयामास दूरतः ।। ८६ ।।

उत्पत्य च महावेगाच्चकार वेष्टनं हरेः ।।

पृथिवीं घर्षयामास तीक्ष्णाग्रेण खुरेण च ।। ८७ ।।

प्रगृह्य श्रीहरिं वेगात्कृत्वा मूर्ध्नि महासुरः ।।

उत्पपात मनोयायी लीलया लक्षयोजनम् ।। ८८ ।।

प्रहरं च तयोर्युद्धं निर्लक्षे च बभूव ह ।।

ततो गृहीत्वा श्रीकृष्णं पपात धरणीतले ।। ८९ ।।

पुनर्मुहूर्तं युद्धं च बभूव भूतले तयोः ।।

मुदा हरिः प्रशशंस प्रहस्य दानवेश्वरम् ।। 4.22.९० ।।

मद्भक्तस्य बलेः पुत्रं धन्यं तज्जीवनं परम्।।

स्वस्त्यस्तु ते दानवेन्द्र वत्स निर्वाणतां व्रज ।। ९१ ।।

मद्दर्शनं स्वस्तिबीजं परं निर्वाणकारणम् ।।

सर्वाधिकं सर्वपरं लभ स्थानं मनोहरम् ।। ९२ ।।

इत्येवमुक्त्वा श्रीकृष्णः सस्मार चक्रमुत्तमम् ।।

सूर्यकोटिसमं दीप्त्या जग्राह तत्सुदर्शनम् ।।९३।।

चिक्षेप भ्रामयित्वा च षोडशारमनुत्तमम् ।।

चिच्छेद लीलयाऽवध्यं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः ।। ९४ ।।

पपात मस्तकं भूमौ दानवस्य महात्मनः ।।

तेजःसमूह उत्तस्थौ शतसूर्यसमप्रभः।। ९५ ।।

विलोक्य हरिलोकं संश्लिष्टं कृष्णपदाम्बुजे ।।

संप्राप्य परमं मोक्षमहो दानवपुङ्गवः ।। ९६ ।।

गगनस्थाः सुराः सर्वे मुनयश्च भृशं मुदा ।।

पारिजातप्रसूनानां चक्रुस्ते तत्र वर्षणम् ।।९७।।

नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।।

जगुर्गन्धर्वनिकरा स्तुष्टुवुर्मुनयो मुदा ।। ९८ ।।

स्तुत्वा जग्मुः सुराः सर्वे मुनयो हर्षविह्वलाः ।।

धेनुकस्य वधं दृष्ट्वा तत्राजग्मुश्च बालकाः ।। ९९ ।।

बलश्च बलिनां श्रेष्ठस्तुष्टाव पुरुषोत्तमम् ।।

तुष्टुवुर्बालकाः सर्वे ननृतुश्च मुदाऽन्विताः ।। 4.22.१०० ।।

दत्त्वा कृष्णबलाभ्यां च प्रपक्वानि फलानि च ।।

सर्वाणि भक्षयामासुर्बालाः प्रहष्टमानसाः ।। १०१ ।।

भुक्त्वा पीत्वा हरिः शीघ्रं बलेन बालकैः सह ।।

जगाम स्वालयं ब्रह्मन्निहत्य दानवेश्वरम्।।१०२।।

इति श्रीबह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायनारदसंवादे धेनुकवधोनाम द्वाविंशोऽध्यायः

।। २२ ।।

नारद उवाच ।।

केन पापेन बलिजो गर्दभत्वमवाप ह ।।

दुर्वासाः केन दोषेण शशाप दानवेश्वरम् ।। १ ।।

केन पुण्येन वा नाथ बलिनः श्रीहरेः पदम् ।।

सहसैकत्वमुक्तिं च संप्राप दानवाधिपः ।। २ ।।

मुने सर्वं सुविस्तार्य वद संदेहभञ्जन ।।

अहो कविमुखे काव्यं नूत्नंनूत्नं पदेपदे ।। ३ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

शृणु वत्स प्रवक्ष्येऽहमितिहासं पुरातनम् ।।

पुरा श्रुतं धर्मवक्त्रात्पर्वते गन्धमादने ।। ४ ।।

पाद्मकल्पे च वृत्तान्तं विचित्रं सुमनोहरम् ।।

नारायणकथोपेतं कर्णपीयूषमुत्तमम् ।। ५ ।।

यत्र कल्पे कथा चेयं तत्र त्वमुपबर्हणः ।।

आकल्पजीवी सश्रीकः सुन्दरः स्थिरयौवनः ।। ६ ।।

पंचाशत्कामिनीनां च पतिः शृङ्गारतत्परः ।।

वरेण ब्रह्मणस्त्वं च सुकण्ठो गायनेश्वरः ।। ७ ।।

अनुक्षणं पपुस्तास्ते सुन्दरं मुखपङ्कजम् ।।

निमेषरहिताः सर्वाः कामबाणप्रपीडिताः ।। ८ ।।

तासां प्राणैश्च घटितो विधिना त्वमिव श्रुतम् ।।

दिवानिशं सहचरा न जीवन्ति त्वया विना ।।

।। ९ ।। पुष्पोद्याने च रहसि स्थानेस्थाने मनोरमे ।।

गह्वरेषु च शैलानां कन्दरेषु नदीषु च ।। 4.23.१० ।।

काननेषु च रम्येषु श्मशाने जन्तुवर्जिते ।।

यथामनोरथं ताश्च क्रीडां चक्रुस्त्वया सह ।। ११ ।।

तदा दैवाद्विधेः शापाद्भूत्वा दासीसुतो भवान् ।।

अधुना ब्रह्मणः पुत्रो वैष्णवोच्छिष्टभोजनात् ।। १२ ।।

असंख्यकल्पजीवी च वैष्णवप्रवरो महान् ।।

ज्ञानदृष्ट्या सर्वदर्शी प्रिय शिष्यश्च धूर्जटेः ।। १३ ।।

तस्य कल्पस्य वृत्तान्तं मुने मत्तो निशामय ।।

विस्तार्य दैत्यवृत्तांतं कथयामि सुधोपमम् ।।१४।।

एकदैव बलेः पुत्रो नाम्ना साहसिको बली ।।

स्वतेजसा सुराञ्जित्वा प्रतस्थे गन्धमादनम् ।। १९ ।।

चन्देनोक्षितसर्वाङ्गो रत्नभूषणभूषितः ।।

रत्नसिंहासनस्थश्च बहुसैन्यसमन्वितः ।। १६ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तेन पथा याति तिलोत्तमा ।।

रूपेणाप्सरसां श्रेष्ठा नानावेषविधायिनी ।। १७ ।।

चारुचम्पकवर्णाभा रत्नाभरणभूषिता ।।

नवयौवनसम्पन्ना कामबाणप्रपीडिता ।। १८ ।।

ईषद्धास्य प्रसन्नास्या दिव्यवस्त्रं सुबिभ्रती ।।

वक्रभूभङ्गयुक्ता सा गजेन्द्रमन्दगामिनी ।। १९ ।।

स्तनमूरुं मुखेन्दुं च दृष्ट्वा साहसिको युवा ।।

वायुना मुक्तवस्त्रायास्तस्या मूर्च्छामवाप ह ।। 4.23.२० ।।

सा ददर्श बलेः पुत्रमतीव सुमनोहरम् ।।

प्रफुल्लमालतीमालां बिभ्रतं नवयौवनम् ।। २१ ।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यं सुस्मितं सुमनोहरम् ।।

दृष्ट्वा तं विस्मिता कामात्कटाक्षं च चकार सा ।। २२ ।।

क्रीडायै चन्द्रलोकं च गच्छन्ती चन्द्रकामुकी ।।

तस्थौ केन च्छलेनैव मत्ता शृङ्गारलालसा ।। २३ ।।

दर्शंदर्शं च तस्यास्य प्रहस्य वक्रचक्षुषा ।।

मुखस्याच्छादनं चक्रे वाससा सा पुनःपुनः ।। २४ ।।

पुलकांकितसर्वाङ्गं धर्मकर्मसमन्वितम् ।।

बभूव काममत्ताया योनौ कण्डूयनं जलम् ।। २५ ।।

विसस्मार शशधरं बलिपुत्रमनोरथा ।।

अहो को वेद भुवने दुर्ज्ञेयं पुंश्चलीमनः ।। २६ ।।

पुंश्चल्यां यो हि विश्वस्तो विधिना स विडम्बितः ।।

बहिष्कृतश्च यशसा धर्मेण स्वकुलेन च।।२७।।

वाञ्छितं नूतनं प्राप्य विनश्यति पुरातनम् ।।

तदा स्वकर्मसाध्या सा को वा तस्याः प्रियोऽप्रियः ।।२८।।

दैवे कर्मणि पैत्र्ये च पुत्रे बन्धौ न भर्तरि ।।

दारुणं पुंश्चलीचित्तं सदा शृङ्गारकर्मणि ।। २९ ।।

प्राणाधिकं रतिज्ञं साऽमृतदृष्ट्या च पुंश्चली ।।

रत्नप्रदं रत्नविज्ञं विषदृष्ट्या हि पश्यति ।। 4.23.३० ।।

सर्वेषां स्थलमस्त्येव पुंश्चलीनां न कुत्रचित् ।।

दारुणा पुंश्चली जातिर्नरघातिभ्य एव च ।।३१।।

निष्कृतिः सर्वभोगान्ते सर्वेषामस्ति निश्चितम्।।

न पुंश्चलीनां विप्रेन्द्र यावच्चन्द्रदिवाकरौ ।। ३२ ।।

अन्यासां कामिनीनां च कीटं हन्तुं च या दया ।।

सा नास्ति पुंश्चलीनां तु कान्तं हन्ति पुरातनम् ।। ३३ ।।

कान्तं दृष्ट्वा हिनस्त्येव सोपायेनावलीलया ।।

रतिज्ञं नूतनं प्राप्य विषतुल्यं पुरातनम् ।। ३४ ।।

पृथिव्यां यानि पापानि पुंश्चलीष्वेव भारते ।।

तिष्ठन्ति ताभ्यो न पराः पापिष्ठाः सन्ति केचन ।। ३९ ।।

पुंश्चलीपरिपक्वान्नं सर्वपातकनिश्चितम् ।।

दैवे कर्मणि पैत्र्ये च न देयं च तथा जलम् ।। ३६ ।।

अन्नं विष्ठा जलं मूत्रं पुंश्चलीनां च निश्चितम् ।।

दत्त्वा पितृभ्यो देवेभ्यो भुक्त्वा च नरकं व्रजेत् ।।३७।।

शतवर्षं कालसूत्रे पचत्येव सुदारुणे ।।

घोरान्धकारे कृमयस्तं दशन्ति दिवानिशम्।।।। ३८ ।।

पुंश्चल्यन्नं च यो भुङ्क्ते दैवाद्यदि नराधमः ।।

सप्तजन्मकृतं पुण्यं तस्य नश्यति निश्चितम् ।। ३९ ।।

आयुः श्रीयशसां हानिरिह लोके परत्र च ।।

तस्माद्यत्नाद्रक्षणीयं पाकपात्रं कलत्रकम् ।। 4.23.४० ।।

पुंश्चलीदर्शने पुण्यं यात्रासिद्धिर्भवेद्ध्रुवम् ।।

स्पर्शने च महापापं तीर्थस्नानाद्विशुध्यति ।। ४१ ।।

स्नानं दानं व्रतं चैव जपश्च देवपूजनम् ।।

निष्फलं पुंश्चलिनां च भारते जीवनं वृथा ।।।। ४२ ।।

कथितं कुलटाख्यानं दुर्ज्ञेयं च यथागमम् ।।

संवादं च तयोस्तत्र प्रकृतं शृणु नारद ।। ४३ ।।

स पुनश्चेतनां प्राप्य तां दृष्ट्वैव बलेः सुतः ।।

कामातुरः प्रमत्तश्च जगाम कुलटान्तिकम् ।। ४४ ।।

उवाच कुटिलापाङ्गी पीनश्रोणिपयोधराम् ।।

व्रीडया वाससा वक्त्रमाच्छन्नं कुर्वती मुदा ।। ४९ ।।

साहसिक उवाच ।।

कासि त्वं कस्य कन्यासि कस्य कान्तासि कामिनि ।।

स्वयं क्व यासि कं सुभ्रूः पुण्यवन्तं मनोहरम् ।। ४६ ।।

कल्पान्ते तपसा पूतं भोक्तुं त्वामेव सुन्दरि ।।

यं तं यासि याहि सा त्वं भृत्यं मां कर्तुमर्हसि ।।४७।।

क्रीणीहि रतिपुण्येन मां भृत्यं रतिलोलुपम् ।।

शृङ्गारलोलुपा त्वं च शृङ्गारं देहि कामुकि ।। ४८ ।।

त्वया सह ममाश्लेषो विधिना च विनिर्मितः ।।

निरूपितं यत्तेनैव वार्यते केन तत्प्रिये ।। ४९ ।।

वाक्यं पीयूषसदृशं सस्मितं वद सुन्दरि ।।

शीघ्रं भुजलतापाशैर्बन्धनं कुरु निर्जने ।।4.23.५० ।।

आसनं देहि कल्याणि स्वोरुं कनकसन्निभम्।।

स्तनमण्डलकुम्भं च पात्रयोग्यं प्रदर्शय।।५१।।

तीक्ष्णास्त्रेण कटाक्षेण जर्जरं कुरु भामिनि ।।

कामसर्पक्षतं पादस्पर्शनेनारुजं कुरु ।। ५२।।

अधरोष्ठामृतं स्वादु देहि मे क्षुधिताय च ।।

पक्वदाडिमबीजाभं दन्तं दर्शय सुन्दरम।५३।

गम्भीरनाभिं त्रिवलीं द्रष्टुमिच्छामि सुन्दरि ।।

नीवीप्रमोक्षणं कर्तुमिच्छा मे वर्तते सदा ।।५४।।

श्रोणीं पश्यामि ललितां मुनिमानसमोहिनीम् ।।

शरन्मध्याह्नपद्मानां प्रभामोचनलोचनाम् ।। ५५ ।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यं प्रसन्नं च प्रदर्शय ।।

सा च तद्वचनं श्रुत्वा तमुवाच स्मरातुरा ।। ५६ ।।

दृष्ट्वाऽऽर्त कामबाणेन मानसंक्षयकामिनी ।।

तिलोत्तमोवाच।।

पतिस्त्वत्सदृशो नाथ कामिनीनां मनीषितः ।। ५७ ।।

बलिपुत्रोऽसि धर्मिष्ठो रूपवान्गुणवान्युवा ।।

शृङ्गारनिपुणः कान्तः कामशास्त्रविशारदः।५८।।

सदा मनोज्ञः स्त्रीणां त्वं सुवेषश्च स्वभावतः।।

सुवेषं सुन्दरं शान्तं कान्तं दान्तमरोगिणम्।।५९।।

शृङ्गारज्ञं गुणज्ञं त्वां युवानं रसिकं शुचिम् ।।

स्त्रीमनोज्ञं दयालुं च बलिष्ठं सन्तमीश्वरम्।।

दातारमनुरक्तं च कान्तमिच्छति कामिनी।।4.23.६०।।

एते सर्वे गुणाः कान्त सन्ति कान्ते त्वयि ध्रुवम्।।

त्वां न वाञ्छन्ति याः कान्तास्ता अविज्ञाश्च वञ्चिताः ।।६१।।

संतोषं ते करिष्यामि समागम्य विधोर्गृहात्।।

वेषं कृत्वा तु चन्द्रार्थं यात्राऽद्य तस्य कामिनी ।।

अन्याश्लेषणमात्रेण भविता धर्मलङ्घना ।। ६२ ।।

याश्च धर्मान्न रक्षन्ति तासां च जीवनं वृथा ।।

चन्द्राश्लेषं न जानन्ति यास्ता मूढाः प्रकीर्तिताः ।।

ता एव मातृगर्भस्था न प्राज्ञाः पौरुषै रसैः ।। ६३ ।।

स्ववैद्यौमदनश्चन्द्रो मरुत्वान्नलकूबरः ।।

एभिर्नालिङ्गिता यास्ता वञ्चिता रतिकर्मभिः ।। ६४ ।।

दिवानिशं मानसं मे तेषां क्रीडां च चिन्तयेत् ।।

विशेषतः कामदेवो निपुणो रतिकर्मणि ।। ६५ ।।

चन्द्रशृङ्गारमाश्लेषमालापममृताधिकम् ।।

अद्य तस्य रतिदिनं तेन तच्चिन्तयेन्मनः ।। ६६ ।।

तिलोत्तमावचः श्रुत्वा जहास बलिनन्दनः ।।

सकामश्च सपुलकस्तामुवाच रहःस्थले ।। ६७ ।।

साहसिक उवाच ।।

ब्रह्मणा निर्मिता त्वं च कौतुकेन तिलोत्तमे ।।

अतो वरा चाप्सरसां विदग्धरसिकेश्वरी ।। ६८ ।।

सुन्दोपसुन्दयोर्नाशः निमित्तेन प्रयत्नतः ।।

सर्वरूपगुणाधारा विधिना च कृता पुरा ।। ६९ ।।

सर्वं जानासि सर्वज्ञे विज्ञा सुरतकर्मणि ।।

हर्षेण श्रोतुमिच्छामि वद वो मानसं वचः ।।4.23.७०।।

अतिप्रियश्च को वा च कः स्वभावो वरानने ।।

अवश्यं गोपनीयं च श्रोतुमिच्छामि सुन्दरि ।।

।।७१ ।। गन्धर्वाणां सुराणां च राज्ञां पुण्यवतामपि।।

सर्वेषां प्राणतुल्या त्वमेषु ते कः परः प्रियः ।।७२ ।।

असुरस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य सा तिलोत्तमा।।

मुखमाच्छादनं चक्रे विलोक्य वक्रचक्षुषा ।। ७३ ।।

सत्यं सारमन्तरस्थमव्यक्तमतिगोपनम् ।।

उवाच मानसं वाक्यमज्ञातं विदुषामपि ।। ७४ ।।

।। तिलोत्तमोवाच ।। ।।

कथनीयं साहसिक पुंश्चलीनां मनोवचः ।।

स्त्रीजातीनां च सर्वासामुपहासकरं परम् ।। ७५ ।।

सर्वेषामपि दुर्ज्ञेयं चरितं योषितामपि ।।

विशेषतोऽपि दुर्ज्ञेयं पुंश्चलीनां मनोवचः ।। ७६ ।।

वेदवेदाङ्गशास्त्रान्तं सर्वं जानाति पंडितः ।।

कान्त नांतं विजानाति दिशामाकाशयोषिताम्।। ७७ ।।

विषादप्यप्रियो वृद्धो रत्नादपि च योषिताम् ।।

युवा सर्वस्वहर्ता चेत्प्राणेभ्योऽपि परः प्रियः ।।७८।।

युवानं सुन्दरं दृष्ट्वा ह्यार्ता भवति पुंश्चली ।।

विशेषतः सुवेषं च दृष्ट्वैव हतचेतना ।। ७९ ।।

निमेषरहिता तस्य लोचनाभ्यां पिबेन्मुखम् ।।

योनौ जलं क्षरेत्तस्याः सद्यः कुण्डूयनं भवेत् ।। 4.23.८० ।।

मनोऽतिलोलमस्थैर्यं सर्वाङ्गानि चकम्पिरे ।।

जडीभूतं शरीरं च प्रदग्धं मदनानलात् ।। ८१ ।।

संप्राप्य तं चेद्रहसि साऽऽलापं कुरुते स्फुटम् ।।

सकटाक्षं स्मेरवक्त्रं दर्शयित्वा पुनः पुनः ।। ८२ ।।

तथा यदि वशं कर्तुं न शशाक जितेन्द्रियम् ।।

स्वमङ्गं दर्शयित्वा तमन्तर्वाक्यं स्फुटं वदेत् ।। ८३ ।।

दुःसाध्ये नायके दुःखं भवेदाजन्मजन्मनि ।।

तत्तुल्यं तत्परं प्राप्य तं विस्मरति पुंश्चली ।। ८४ ।।

पुंश्चलीनामप्रियः कः कः प्रियो वा महीतले ।।

योऽतिशृङ्गारनिपुणः स च प्राणाधिकः प्रियः ।। ८५ ।।

पूर्वजारं पतिं पुत्रं भ्रातरं पितरं प्रसूम् ।।

विशिष्टं नूतनं प्राप्य सर्वं त्यजति लीलया ।। ८६ ।।

न दानेन न मानेन सत्येन स्तवनेन वा ।।

नोपकारेण प्रीत्या वा सा साध्या सुरतिं विना ।।८७।।

शयने भोजने चापि स्वप्ने ज्ञाने दिवानिशम् ।।

नित्यं सत्पुरुषाश्लेषं स्मरन्ति कुलटा स्त्रियः ।।।। ८८ ।।

शृङ्गारनिपुणानां च ध्यानसाध्या चिरं परम्।।

दारुणा पुंश्चली जातिः प्रार्थयेच्च नवंनवम् ।।८९।।

सर्वासां कुलटानां च चरित्रं कथितं मया ।।

अकथ्यं गोपनीयं च मम हृद्वचनं शृणु।।4.23.९०।।

मम सन्ति प्रियतरा गन्धर्वेषु सुरेषु च।।

युवानो रतिशूराश्च कामशास्त्रविशारदाः ।।९१।।

विशेषतः शशधरे स्नेहो मे विद्यते परः ।।

ततोऽतिरिक्तः सर्वस्मादपि कामः प्रियो मम ।।९२।।

प्रियो मे कामसदृशो न भूतो न भविष्यति ।।

स्मरस्य स्मरणात्तूर्णं सुस्निग्धं मानसं मम ।। ९३ ।।

इत्येवं कथितं सर्वमात्मनो योषितामपि ।।

आज्ञां कुरु महाराज यास्यामि चन्द्रसन्निधिम् ।।९४ ।।

चन्द्रस्थानात्तव स्थानं समागत्य सुनिश्चितम्।।

संतोषं तव दैत्येन्द्र करिष्यामि न संशयः ।। ९९ ।।

श्रुत्वैवं बलिपुत्रश्च जहासोच्चैः पुनः पुनः ।।

सा वक्रचक्षुषाऽऽलोक्य तं जहास स्मरातुरा।। ९६ ।।

छलेन दर्शयामास कठिनं स्तनयोर्युगम् ।।

चारुचम्पकवर्णाभं वर्तुलं पीनमुच्छ्रितम् ।। ९७ ।।

श्रोणीं सुकठिनां रम्यां रम्भास्तम्भविनिन्दिनीम् ।।

सकटाक्षं स्मेरमुख कपोलं पुलकाञ्चितम् ।। ९८ ।।

रहःस्थानं समासाद्य कामेन हतचेतना ।।

पुलकाञ्चितसर्वाङ्गी लोचनाभ्यां पपौ मुखम् ।। ९९ ।।

तस्य रूपं च वेषं च दर्शंदर्शं पुनःपुनः ।।

मुखस्याच्छादनं भावात्कुर्वर्ती सूक्ष्मवाससा ।। 4.23.१०० ।।

अतिकामातुरां दृष्ट्वा सुप्राज्ञो बलिनन्दनः ।।

पप्रच्छ कामिनां कामी भावं विज्ञातुमुत्सुकः ।। १०१ ।।

साहसिक उवाच ।।

किं करिष्यसि मां सत्यं वद पङ्कजलोचने।।

कार्यान्तरं करिष्यामि सुचिरं स्थातुमक्षमः ।।१०२।।

कामिनीषु बलात्कारो न धर्मो धर्मिणां प्रिये।।

विशेषतोऽतिविदुषां नास्माकं स्वकुलोचितः ।। १०३ ।।

शृङ्गारं देहि वा गच्छ रतिं कर्तुं सुरान्तिके ।।

कः क्षमो वा वशीकर्तुं पुंश्चलीं बहुगामिनीम् ।। १०४ ।।

दानवस्य वचः श्रुत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुका ।।

आत्मानमधमंमन्या भिद्यमाना स्मरास्त्रतः ।। १०५ ।।

तिलोत्तमोवाच ।। ।।

कथमेवं ब्रूहि त्वं मे कान्तः प्राणाधिकः प्रियः ।।

कथं वा कोपयुक्तोऽसि कुरु कार्यं मनीषितम् ।। १०६ ।।

त्वामेवं विमुखं कृत्वा यामि चन्द्रान्तिकं यदि ।।

तवाभिशापात्तत्रैव सद्यो विघ्नो भविष्यति ।। १०७ ।।

विहारं कुरु भद्रं ते करिष्यति हरिः स्वयम् ।।

पदेपदे शुभं तस्य यः स्त्रीमानं च रक्षति ।।१ ०८।।

अवमन्य स्त्रियं मूढो यो याति पुरुषाधमः ।।

पदेपदे तदशुभं करोति पार्वती सती ।। १०९ ।।

तिलोत्तमावचः श्रुत्वा जहास बलिनन्दनः ।।

कामशास्त्रेषु निष्णातस्तद्भावं बुबुधे सुधीः ।। 4.23.११० ।।

भावं विज्ञाय भावज्ञः कामशास्त्रविशारदः ।।

करे धृत्वा समाश्लिष्य चुचुम्ब मुखपङ्कजम् ।। १११ ।।

जगाम च तया सार्धं गन्धमादनगह्ररम् ।।

ददर्श तत्र गत्वा च स्थानं जन्तुविवर्जितम् ।। ११२ ।।

संस्थाप्य रत्नदीपांश्च धूपं च सुमनोहरम् ।।

शय्यां रतिकरीं कृत्वा सुष्वाप च तया सह ।। ११३ ।।

नानाप्रकारशृङ्गारं चकार काममोहितः ।।

तिलोत्तमा तं बुबुधे सुरादपि विचक्षणम् ।। ११४ ।।

विपरीतरतौ तुष्टा बभूव रसिकेश्वरी ।।

दिवानिशं न बुबुधे नवसंगममूर्च्छिता ।। ११५ ।।

तिलोत्तमा कामभावाद्बलिपुत्रमुवाच ह।।

कृत्वा वक्षसि प्राणेशं स्तनयोरन्तरे मुदा ।। ११६ ।।

तिलोत्तमोवाच ।।

कदा द्रक्ष्याम्यहं कान्त मुखचन्द्रं मनोहरम् ।।

एवंभूतं शुभदिनं कदा मे भविता पुनः ।। ११७ ।।

अयि किं रूपमाश्चर्यं गुणो वा तव दानव ।।

ध्रुवं शृङ्गारनिपुणस्त्वत्परो नास्ति कश्चन ।।११८।।

मां विस्मरसि कालेन पुरुषः षट्पदो यथा ।।

स्त्रीणां सत्पुरुषाश्लेष आजीवं मनसि स्थितः ।। ११९ ।।

सत्संगमः शुभदिने पुण्यात्पुण्यवतां भवेत् ।।

सद्विच्छेदो दुःखहेतुर्मरणादतिरिच्यते ।।4.23.१२०।।

पीयूषभोजनात्स्वर्गवासादपि च दुर्लभः ।।

सत्संगमः सुखमयोऽप्यसत्सङ्गो विषाधिकः ।। १२१ ।।

क्षणं तिष्ठ महाराज पुनरालिंगनं कुरु ।।

त्वया सार्धं मम प्राणा यास्यन्ति चेतसा सह ।।१२२।।

इत्येवमुक्त्वा कुलटा कृत्वा वक्षसि सादरम् ।।

पुमंगसंगोत्पुलका मूर्च्छामाप सुखेन च ।। १२३ ।।

कुलटालिंगनालापात्सोऽतिकामी बभूव ह ।।

यथा दीप्तः कृष्णवर्त्मा वर्धते हविषाऽधिकम् ।। १२४ ।।

पुनश्चकार शृंगारमसुरोऽष्टविधं मुने ।।

चुंबनं च नवविधं यथास्थाने यथोचितम् ।। १२५ ।।

नखदन्तकरैः क्रीडां चकार विविधां पुनः ।।

किंकिणीनां कंकणानां बभूव शब्द उल्बणः ।।

मुनेर्दुर्वाससस्तेन ध्यानभङ्गो बभूव ह ।। १२६ ।।

अदृष्टस्य तयोस्तत्र वल्मीकाच्छादितस्य च ।।

योगासनं कुर्वतश्च गन्धमादनगह्वरे ।। १२७ ।।

ध्यायतश्चरणांभोजं कृष्णस्य परमात्मनः ।।

न पपात तयोर्दृष्टिः समीपस्थे महामुनौ ।।

कामात्मनोर्न हि ज्ञानं कामेन हतचेतसोः ।। १२८ ।।

सहसा चेतनां प्राप्य प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा ।।

ददर्श पुरतस्तौ तु मुनिरुन्मील्य लोचने ।। १२९ ।।

दिवानिशं न जानन्तौ संयुक्तौ काममोहितौ ।।

दृष्ट्वा चुकोप तेजस्वी रुद्रांशो भगवान्विभुः ।। 4.23.१३० ।।

उवाच तौ विहारान्ते रक्तपङ्कजलोचनः ।।

ध्यानप्राप्तपदाम्भोजविच्छेदोद्विग्नमानसः ।। १३१ ।।

दुर्वासा उवाच ।।

उत्तिष्ठ गर्दभाकार निर्लज्ज पुरुषाधम ।।

भक्तप्रधानस्य बलेः पुत्रः पशुसमप्रभः ।। १३२ ।।

देवो वा मानवो वाऽपि दैत्यगन्धर्वराक्षसाः ।।

लज्जां कुर्वन्ति सततं स्वजातौ च पशून्विना ।। १३३ ।।

ज्ञानलज्जाविहीना च खरजातिर्विशेषतः ।।

तस्मात्त्वं दानवश्रेष्ठ खरयोनिं व्रजाधुना ।। १३४ ।।

तिलोत्तमे त्वमुत्तिष्ठ लज्जाहीना च पुंश्चली ।।

एतादृशी स्पृहा दैत्ये व्रज योनिं च दानवीम् ।। १३५ ।।

इत्येवमुक्त्वा स मुनिस्तस्थौ तत्र रुषा

ज्वलन् ।। तौ च तुष्टुवतुर्भीतावुत्थाय व्रीडितौ मुनिम ।। १३६ ।।

साहसिक उवाच ।।

त्वं ब्रह्मा त्वं च विष्णुश्च त्वं च साक्षान्महेश्वरः ।।

हुताशनस्त्वं सूर्यश्च सृष्टिस्थित्यन्तकारकः ।।१३७।।

क्षमापराधं भगवन्कृपां कुरु कृपानिधे ।।

मूढापराधं सततं यः क्षमेत्स सदीश्वरः ।। १३८ ।।

इत्येवमुक्त्वा दैत्येन्द्रो रुरोदोच्चैः पुरो मुनेः ।।

कृत्वा तृणानि दशने पपात चरणाम्बुजे ।। १३९ ।।

तिलोत्तमोवाच ।।

हे नाथ करुणासिन्धो दीनबन्धो कृपां कुरु ।।

विधिसृष्टौ च सर्वेषां मूढा स्त्रीजातिरेव च ।। 4.23.१४० ।।

ततोऽतिमत्ता कुलटा सदा कामातुरा परा ।।

लज्जाभीतिश्चेतना च न सन्ति कामुके विभो ।। १४१ ।।

इत्युक्त्वा रोदनं कृत्वा जगाम शरणं मुनेः ।।

विना विपत्तौ केषांचिज्ज्ञानं भवति भूतले ।।

तयोर्दृष्ट्वा च वैकल्यं बभूव करुणा मुनेः ।। १४२ ।।

दुर्वासा उवाच ।।

अतिशापः प्रसादो वा भवेद्दैवेन दानव ।।

सत्कीर्तिरपकीर्तिर्वा प्राक्तनप्रभवा ध्रुवम् ।। १४३ ।।

विष्णुभक्तबलेः पुत्रः सद्वंशप्रभवो

जनः ।। जनकाद्विष्णुभक्तोऽसि जानामि त्वां सुनिश्चितम् ।। १४४ ।।

जनकस्य स्वभावो हि जन्ये तिष्ठति निश्चितम् ।।

यथा श्रीकृष्णपादाङ्कः कालीयवंशमस्तके ।। १४५ ।।

संप्राप्य गार्दभीं योनिं वत्स निर्वाणतां व्रज ।।

पूर्वं कृष्णार्चनफलं न हि लुप्तं सतां चिरात् ।। १४६ ।।

वृन्दारण्यं तालवनं व्रज शीघ्रं व्रजान्तिकम् ।।

प्राणांस्त्यक्त्वा हरेश्चक्रान्मुक्तिं प्राप्स्यसि निश्चितम् ।। १४७ ।।

तिलोत्तमे भारते त्वं बाणपुत्री भविष्यसि ।।

श्रीकृष्णपौत्रश्लेषेण पुनः पूता भविष्यसि ।। १४८ ।।

इत्येवमुक्त्वा स मुनिर्विरराम महामुने ।।

तौ जग्मतुर्यथास्थानं प्रणम्य मुनिपुंगवम् ।। १४९ ।।

इत्युक्तं सर्ववृत्तान्तं दैत्यस्य खरजन्मनः ।।

तिलोत्तमा बाणपुत्री ह्युषाऽनिरुद्धकामिनी ।। 4.23.१५० ।।

इति श्रीबह्मवैवर्त्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे तिलोत्तमाबलिपुत्रयोर्ब्रह्मशापप्रस्तावो नाम त्रयोविंशोऽध्यायः ।। २३ ।।

नारायण उवाच ।।

निगूढं शृणु वृत्तान्तं मुनेर्दुर्वाससो मुने ।।

अहोऽस्य दारसंयोगः कथं तदूर्ध्वरेतसः ।। १ ।।

दृष्ट्वा तयोश्च शृङ्गारं मुनिः कामी बभूव ह ।।

जितेन्द्रियोऽसत्संसर्गाद्दोषः सांसर्गिको भवेत् ।। २ ।।

सहसा तस्य हृदये बभूव सुरते स्पृहा ।।

तपस्तप्त्वा तत्र दध्यौ कामिनीं मदनातुरः ।। ३ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तेन पथा याति मुनीश्वरः ।।

प्रार्थयन्त्या पतिं सन्तमौर्वश्च सुतया सह ।। ४ ।।

ऊरूद्भवो ब्रह्मणश्च पुरा कल्पे तपस्यतः ।।

ऊर्ध्वरेताश्च योगीन्द्र ओर्वस्तेन इति स्मृतः ।। ५ ।।

तस्य जानूद्भवा कन्या कन्दली नाम विश्रुता ।।

दुर्वाससं प्रार्थयन्ती नान्यं मनसि रोचते ।। ६ ।।

ससुतो हि मुनिश्रेष्ठो मुनेर्दुर्वाससः पुरः ।।

तस्थौ महाप्रसन्नश्च ज्वलदग्निशिखोपमः ।। ।। ७ ।।

मुनीन्द्रोऽपि मुनीन्द्रं तं पुरो दृष्ट्वा ससंभ्रमः ।।

प्रजवेन समुत्तस्थौ ननाम च मुदाऽन्वितः ।।८।।

और्वो दुर्वाससं तत्र समाश्लिष्य मुदाऽन्वितः ।।

उवाच मुनये सर्वं कन्यकाया मनोरथम् ।। ९ ।।

और्व उवाच ।।

विख्याता कन्दली नाम मम कन्या मनोहरा ।।

प्रौढा त्वामेव ध्यायन्ती श्रुत्वा वाचिकवक्त्रतः ।। 4.24.१० ।।

अयोनिसम्भवा कन्या त्रैलोक्यं मोहितुं क्षमा ।।

सर्वरूपगुणाधारा दोषेणैकेन संयुता ।। ११ ।।

अतीव कलहाविष्टा कोपेन कटुभाषिणी ।।

नानागुणयुतं द्रव्यं न त्यजेदेकदोषतः ।। १२ ।।

और्वस्य वचनं श्रुत्वा हर्षशोकान्वितो मुनिः ।।

ददर्श कन्यां पुरतो गुणरूपसमन्विताम् ।। १३ ।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यां शरत्पङ्कजलोचनाम् ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां पीनश्रोणिपयोधराम् ।। १४ ।।

नवयौवनसंयुक्तां पश्यन्तीं वक्रचक्षुषा ।।

रत्नालंकारशोभाढ्यां वह्निशुद्धांशुकान्विताम् ।। १५ ।।

मुनिर्मुमोह तां दृष्ट्वा कामबाणप्रपीडितः ।।

उवाच तं मुनिश्रेष्ठं हृदयेन विदूयता ।। १६ ।।

दुर्वासा उवाच ।।

नारीरूपं त्रिभुवने मुक्तिमार्गनिरोधकम् ।।

व्यवधानं तपस्यायाः सततं मोहकारणम् ।। १७ ।।

कारागारे च संसारे दुर्वहं निगडं परम् ।।

अच्छेद्यं ज्ञानखड्गैश्च महद्भिः शंकरादिभिः ।। १८ ।।

सङ्गिच्छायातिरिक्तं च कर्मभोगात्परात्परम् ।।

इन्द्रियादिन्द्रियाधाराद्विद्यायाश्च मतेरपि ।। १९।।

आदेहं सङ्गिनी छाया भोगान्तं भोग एव च ।।

देहेन्द्रियाणि जीवान्तं विद्या चैवावशीलिनम् ।। 4.24.२० ।।

मतिश्चैवावशीलान्ता सुखी जन्मनिजन्मनि ।।

यावज्जीवी च सुस्त्रीको न तावज्जन्मखण्डनम् ।।२१ ।।

यावच्च जीविनो जन्म तावद्भोगः सुखावहः ।।

परं मुनीन्द्र सर्वस्माद्धरिपादाब्जसेवनम्।। २२ ।।

ध्यायतः कृष्णपादाब्जं मम विघ्नो बभूव ह ।।

न जाने कर्मदोषेण केन वा पूर्वजन्मनः ।। २३ ।।

पुंश्चल्या सह शृङ्गारं दृष्ट्वा दैत्यस्य मन्मनः ।।

बभूव कामसंयुक्तं दत्तं धात्रा च तत्फलम् ।।२४।।

किं त्वहं तव कन्यायाः कटूक्तिशतकं मुने ।।

ध्रुवं क्षमां करिष्यामि दास्यामि च ततः फलम् ।।२५।।

सर्वतोऽपि परा निन्दा स्त्रीकटूक्तिसहिष्णुता ।।

अतीव निन्दितः सत्सु स्त्रीजितो भुवनत्रये ।। २५ ।।

तवाज्ञां मस्तके कृत्वा ग्रहीष्यामि सुतां तव ।।

उपेतां कामिनीं त्यक्त्वा कालसूत्रं व्रजेन्नरः ।।२७।।

रहस्युपस्थितां कामात्पुंश्चलीं चेज्जितेन्द्रियः ।।

परित्यजेद्धर्मभयादधर्मान्नरकं व्रजेत् ।। २८ ।।

इत्येवमुक्त्वा दुर्वासा विरराम मुनेः पुरः ।।

मुनिर्वेदोक्तविधिना ददौ तस्मै सुतां मुने ।। २९ ।।

स्वस्तीत्युवाच दुर्वासा मुनिश्च यौतुकं ददौ ।।

कन्यासमर्पणं कृत्वा मोहाच्चैव रुरोद ह ।। 4.24.३० ।।

मूर्च्छामवाप स मुनिः स्वकन्याविरहातुरः ।।

अपत्यभेदशोकौघः स्वात्मारामं न मुञ्चति ।। ३१ ।।

क्षणेन चेतनां प्राप्य बोधयामास कन्यकाम् ।।

मूर्च्छितां तातविच्छेदाद्रुदन्तीं शोकसंयुताम् ।। ३२ ।।

और्व उवाच ।।

शृणु वत्से प्रवक्ष्यामि नीतिसारं सुदुर्लभम् ।।

हितं सत्यं च वेदोक्तं परिणामसुखावहम् ।।३३।।

स्वकान्तश्च परो बन्धुरिह लोके परत्र च ।।

न हि कान्तात्परः प्रेयान् कुलस्त्रीणां परो गुरुः ।।३४।।

देवपूजा व्रतं दानं तपश्चानशनं जपः ।।

स्नानं च सर्वतीर्थेषु दीक्षा सर्वमखेषु च ।।३५।।

प्रादक्षिण्यं पृथिव्याश्च ब्राह्मणातिथिसेवनम् ।।

सर्वाणि पतिसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।।३६।।

किमेतैः पतिभक्ताया अभक्तायाश्च भारते।।

यदा दुःखी सुखारम्भे साकाङ्क्षः प्रथमो भवेत् ।।

पतिसेवा परो धर्मः सर्वशास्त्रेषु पठ्यते।।३७।।

स्वप्रज्ञानेन सततं कान्तं नारायणाधिकम् ।।

दृष्ट्वा तच्चरणत्म्भोजसेवां नित्यं करिष्यति।। ।। ३८ ।।

परिहासेन कोपेन भ्रमेणावज्ञया मुने ।।

कटूक्तिं स्वामिनः साक्षात्परोक्षान्न करिष्यति ।। ३९ ।।

स्त्रिया वाग्योनिदुष्टायाः कामतो भारते भुवि ।।

प्रायश्चित्तं श्रुतौ नास्ति नरकं ब्रह्मणः शतम् ।।4.24.४०।।

सर्वधर्मपरीता या कटूक्तिं कुरुते पतिम् ।।

शतजन्मकृतं पुण्यं तस्या नश्यति निश्चितम् ।। ४१ ।।

दत्त्वा कन्यां बोधयित्वा जगाम मुनिपुंगवः ।।

स्वात्मारामः स्वाश्रमे च तस्थौ स्त्रीसहितो मुदा ।। ४२ ।।

सम्भोगेच्छावृते चित्ते कामी संप्राप कामिनीम् ।।

अहो सुकृतिनां कामो वाञ्छामात्रेण सिध्यति ।। ४३ ।।

शय्यां रतिकरीं कृत्वा मुनिश्रेष्ठो महामुने।।

शुभे क्षणे गृहीत्वा तां सुष्वाप निर्जने प्रियाम्।।४४।।

नारीरसानभिज्ञः स्यादाजन्म मुनिपुंगवः।।

तथाऽपि सुरतौ विज्ञः कामशास्त्रविशारदः ।।४५।।

नानाप्रकारं शृङ्गारं चकार विधिपूर्वकम्।।

नवसंगममात्रेण मूर्च्छां संप्राप कन्दली ।। ४६ ।।

मूर्च्छां प्राप मुनिश्रेष्ठो बुबुधे न दिवानिशम् ।।

एवं प्रतिदिनं तत्र चकार सुरतिं मुने ।।४७ ।।

विदग्धाया विदग्धेन बभूव संगमः समः ।।

संबभूव गृहासक्तस्तपस्त्यक्त्वा मुनीश्वरः ।। ४८ ।।

करोति कलहे नित्यं कन्दली स्वामिना सह ।।

मुनीन्द्रो बोधयामास नीतिवाक्येन कामिनीम् ।।

सा तन्न बुबुधे किंचित्करोति कलहे स्पृहाम् ।। ४९ ।।

तातप्रदत्तज्ञानेन सा न शान्ता बभूव ह ।।

न हीयते प्रबोधेन स्वभावो दुरतिक्रमः ।।4.24.५०।।

नित्यं कटूक्तिं कान्तं सा करोति हेतुना विना ।।

जगत्प्रकम्पितं येन तया कोपात्स कम्पितः।।५१।।

तया कृतां कटूक्तिं च क्षमासंस्थां चकार ह ।।

बोधयामास तां नित्यं सद्यो मोहाद्दयानिधिः ।। ५२ ।।

कटूक्तिशतकं पूर्णं तत्कालेन बभूव ह ।।

क्षमां चकार कृपया कटूक्तिं च शताधिकाम् ।। ५३ ।।

पत्नीकटूक्त्या नियतं प्रदग्धं मानसं मुनेः ।।

तस्याः कटूक्तिकारिण्याः कर्म पूर्णं बभूव ह ।। ५४ ।।

स्वात्मारामो दयालुश्च कोपं त्यक्तुं न स क्षमः ।।

शशाप कामिनीं मोहाद्भस्मराशिर्भवेति च ।। ५५ ।।

मुनेरिङ्गितमात्रेण भस्मसात्सा बभूव ह ।।

एवमत्युच्छ्रितानां च न कल्याणं जगत्त्रये ।। ५६।।

शरीरे भस्मसाद्भूते प्रतिबिंबः स चात्मनः ।।

जीवस्तत्रान्तरिक्षस्थो ह्युवाच विनयात्प्रभुम् ।। ५७ ।।

जीव उवाच ।।

हे नाथ सर्वदर्शी त्वं सततं ज्ञानचक्षुषा ।।

सर्वं जानासि सर्वज्ञः किमहं बोधयामि ते।। ५८ ।।

सदुक्तिर्वा कटूक्तिर्वा कोपः संताप एव च।।

लोभो मोहश्च कामश्च क्षुत्पिपासादिकं च यत् ।।५९।।

स्थौल्यं कार्श्यं च नाशश्च दृश्यादृश्यं समुद्भवम् ।।

सर्वं शरीरधर्मं च न जीवस्य न चात्मनः ।।4.24.६०।।

सत्त्वं रजस्तम इति शरीरं त्रिगुणात्मकम् ।।

तच्च नानाप्रकारं च निबोध कथयामि ते ।।६१।।

किञ्चित्सत्त्वातिरिक्तं च किञ्चिदेव रजोधिकम् ।।

तमोतिरिक्तं किञ्चिच्च न समं कुत्रचिन्मुने ।।६२।।

सत्त्वोदयाच्च मुक्तीच्छा कर्मेच्छा च रजोगुणात्।।

तमोगुणाज्जीवहिंसा कोपोऽहंकार एव च ।। ६३ ।।

कोपात्कटूक्तिर्नियतं कटूक्त्या शत्रुता भवेत् ।।

तया चाप्रियता सद्यः शत्रुः कः कस्य भूतले ।। ६४ ।।

को वा प्रियोऽप्रियः कः किं किं मित्रं को रिपुर्भवेत् ।।

इंद्रियाणि च बीजानि सर्वत्र शत्रुमित्रयोः ।।६५।।

प्राणाधिकः प्रियः स्त्रीणां भर्तुः प्राणाधिका प्रिया ।।

बभूव शत्रुता सद्यो दुरुक्त्या च क्षणाद्द्वयोः ।। ६६ ।।

यद्गतं तद्गतं सर्वं कामदोषेण वै प्रभो ।।

क्षमापराधं निखिलं किं कर्तव्यं वदाधुना ।। ६७ ।।

किं करोमि क्व यामीति भविता कुत्र जन्म मे ।।

तव नान्यस्य जायाऽहं भविष्यामि जगत्त्रये ।। ६८ ।।

इत्येवमुक्त्वा जीवश्च मौनीभूतो बभूव ह ।।

मूर्च्छामवाप स मुनिः शोकेन हृतचेतनः ।। ६९ ।।

स्वात्मारामो महाज्ञानी जहार चेतनामहो ।।

स्त्रीविच्छेदो विदग्धानां सर्वशोकात्परात्परः ।। 4.24.७० ।।

क्षणेन चेतनां प्राप्य प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यतः ।।

तत्र योगासनं कृत्वा चकार वायुधारणम् ।।७१।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम ब्राह्मणोऽर्भकः।।

दण्डी छत्री रक्तवासा बिभ्रत्ति लकमुत्त्मम् ।। ७२ ।।

सस्मितः श्यामवर्णश्च प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा ।।

वयसाऽतिशिशुः शान्तो ज्ञानी वेदविदां वरः ।। ७३ ।।

दृष्ट्वा तं संभ्रमेणैव दुर्वासाः प्रणनाम ह ।।

वासयामास तत्रैव पूजयामास भक्तितः ।। ७४ ।।

उवाच ब्राह्मणवटुर्दत्त्वा तस्मै सदाशिषम् ।।

तद्दर्शनादाशिषा च सर्वं दुःखं गतं मुनेः ।। ७५ ।।

शिशुरूपं क्षणं स्थित्वा तमुवाच विचक्षणः ।।

पीयूषतुल्यं नीत्योघं नीतिशास्त्रं विशारदः ।। ७६ ।।

शिशुरुवाच ।।

सर्वं जानासि सर्वज्ञ गुरोर्मन्त्रप्रसादतः ।।

किं तत्त्वं त्वामहं विप्र पृच्छामि शोककातरम् ।। ७७ ।।

ब्राह्मणानां तपो धर्मस्तपःसाध्यं जगत्त्रयम् ।।

स्वधर्मं वै परित्यज्य किमिदानीं करोषि भोः ।। ७८ ।।

का कस्य पत्नी कः कान्तः कस्या वा भुवनत्रये ।।

मूर्खाणां वञ्चनां कर्तुं करोति मायया हरिः ।। ७९ ।।

मिथ्या पत्नी तवेयं च क्षणात्तेन गताधुना ।।

न हि सत्यमदृश्यं च मिथ्या यत्राचिरस्थितिः ।। 4.24.८० ।।

एकानंशा च भगिनी वसुदेवसुता हरेः।।

पार्वत्यंशसमुद्भूता सुशीला चिरजीविनी ।।८१ ।।

कल्पे कल्पे सुन्दरी सा तव पत्नी भविष्यति ।।

मनो देहि तपस्यायां मुदा कतिपयं दिनम्।।८२।।

कन्दली कदलीजातिर्भविष्यति महीतले ।।

शुभदा फलदा कान्ता सकृत्सूता सुदुर्लभा ।। ८३ ।।

कल्पान्तरे शान्तरूपा तव पत्नी भविष्य ति।।

अत्युच्छ्रिस्य दमनमुचितं च श्रुतौ श्रुतम्।। ८४।।

इत्येवमुक्त्वा शीघ्रं च विप्ररूपी जनार्दनः ।।

दत्त्वा ज्ञानं च विप्राय सोऽन्तर्धानं चकार ह ।। ८५ ।।

मुनिः सर्वभ्रमं त्यक्त्वा तपस्यायां मनो दधे ।।

कन्दली कदलीजातिर्बभूव धरणीतले ।। ८६ ।।

दैत्यस्तालवनं गत्वा बभूव गर्दभाकृतिः ।।

तिलोत्तमा बाणपुत्री बभूव समये मुने ।। ८७।।

दैत्येन्द्रो विष्णुचक्रेण प्राणांस्त्यक्त्वा सुवाञ्छितम् ।।

संप्राप्य चरणाम्भोजं मुनेरपि सुदुर्लभम् ।। ८८ ।।

काले तिलोत्तमा भूत्वा जगाम स्वालयं पुनः ।।

कृष्णपौत्रालिंगनेन परिपूर्णमनोरथा ।। ८९ ।।

इत्येवं कथितं श्रुत्वा श्रीकृष्णाख्यानमुत्तमम् ।।

पदेपदे सुन्दरं च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। 4.24.९० ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे तालफलभक्षणप्रसङ्गे बलिपुत्रमोक्षोनाम चतुर्विशोऽध्यायः ।। २४ ।।

।। नारद उवाच ।। ।।

श्रुतं किमद्भुतं ब्रह्मन् हरेश्चरितमङ्गलम् ।।

विशेषतस्तव मुखे ह्यतीव सुमनोहरम् ।। १ ।।

मृतायां मुनिकन्यायां शापाद्दुर्वाससो मुनेः ।।

किं चकार समागत्य तन्मे ब्रूहि तपोधन ।। २ ।।

।। श्रीनारायण उवाच ।। ।।

सरस्वतीनदीतीरे तपस्यां कुर्वतो मुनेः ।।

पपात धौतमूर्ध्वाच्च धार्यमाणं च वायुना ।। ३ ।।

पृथिव्यां पतिते वस्त्रे तपस्त्यक्त्वा मुनीश्वरः ।।

ध्यानेन बुबुधे सर्वं कन्यासंबन्धि संकटम्।।४।।

जगाम शोकाविष्टोऽपि तूर्णं जामातुराश्रमम्।।

सिषेच पृथिवीरेणूच्छश्वन्नयनबिन्दुना ।।५।।

गत्वाऽऽलयसमीपं च विप्रः कातरमानसः ।।

हे वत्से कन्दलीत्येवमुवाच च पुनःपुनः।। ।। ६ ।।

श्वशरस्य स्वरं ज्ञात्वा दुर्वासा भयविह्वलः ।।

बहिर्बभूव शीघ्रं च पपात चरणाम्बुजे ।। ७ ।।

प्रणम्य श्वशुरं शोकाद्विललाप भृशं पुनः ।।

प्रवृत्तिं कथयामास मूलतो मुनिसत्तमम् ।। ८ ।।

श्रुत्वा वार्तां शुचाऽऽविष्टः पपात धरणीतले ।।

मूर्च्छामाप महाज्ञानी निश्चेष्टो हि यथा मृतः ।। ९ ।।

मृतं दृष्ट्वा स दुर्वासा मुने मनसि संकटम् ।।

चेतनां कारयामास प्रयत्नेन महामुनेः ।। 4.25.१० ।।

संप्राप्य चेतनां शीघ्रमुवाच तं पुरः स्थितम् ।।

जामातरं शोकयुतं भीतं प्रणतकन्धरम् ।। ११ ।।

महाशोकादश्रुपूर्णं रक्तपङ्कजलोचनम् ।।

कोपात्कम्पितवाञ्छश्वत्संत्रस्तः स्फुरिताधरः ।। १२ ।।

और्व उवाच ।।

अये ब्रह्मन्नत्रिवंश पौत्रस्त्वं जगतीपतेः ।।

स्वल्पदोषे बहुतरः कृतो दण्डस्त्वया कथम् ।।१३।।

त्वज्जन्म शंकरांशेन शिष्यस्तस्य जगद्गुरोः ।।

वेदवेदाङ्गविज्ञश्च सर्वज्ञो गुणवान्स्वयम् ।। १४ ।।

अनसूया महासाध्वी कमलांशा तव प्रसूः ।।

न जाने केन दोषेण तव चैतादृशी मतिः ।। १५ ।।

गुणवाञ्जनको यस्य माता गुणवती सती ।।

तयोः पुत्रो दयाहीनो गतिः सूक्ष्मा श्रुतेरहो ।। १६ ।।

मम प्राणाधिका कन्या मुदा त्वयि समर्पिता।।

महागुणान्विता स्वल्पदोषेण परिमिश्रिता ।। १७ ।।

वाग्दुष्टायाश्च दण्डो हि परित्यागः श्रुतौ श्रुतः ।।

त्वया क्रोधाद्यदि त्यक्ता पित्रा यत्नेन पालिता ।।१८।।

मदपत्यं स्वल्पदोषे यतो भस्मीकृतं त्वया ।।

पराभवस्तव महान्भविष्यति न संशयः ।। १९ ।।

महतां क्षुद्रजन्तूनां सर्वेषां जीविनां सदा ।।

स्रष्टा पाता च शास्ता च भगवान्करुणानिधिः ।। 4.25.२० ।।

इत्युक्त्वा च मुनिश्रेष्ठो विलप्य च पुनः पुनः ।।

हेऽम्ब वत्से ह्ययीत्युक्त्वा जगाम स्वालयं रुषा ।।२१।।

गते मुनीन्द्रे दुर्वासा विललाप भृशं पुनः ।।

ज्ञानेन विस्मृतः शोको बभूव द्विगुणः पुनः ।। २२ ।।

शोकानलो हि कालेन विच्छिन्नो ज्ञानभस्मना ।।

बन्धुदर्शनशुष्केन्धदानेन वर्धते पुनः ।। ।। २३ ।।

स्मारंस्मारं प्रियां तत्र विलप्य च पुनःपुनः ।।

बोधयित्वा स्वमात्मानं तपस्यायां मनो दधौ ।। २४ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं मुनेः शापस्य कारणम् ।।

बभूव तस्य कालेन दुःसहश्च पराभवः ।। २५ ।।

नारद उवाच ।।

दुर्वासाः शंकरस्यांशः शिवतुल्यश्च तेजसा ।।

तेजस्वी को महानेव चकार तत्पराभवम् ।। २६ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

अम्बरीषो हि राजेन्द्रः सूर्यवंशसमुद्भवः ।।

श्रीकृष्णचरणाम्भोजे तन्मनाः संततं मुने ।। २७ ।।*

न राज्येषु न भार्यासु न पुत्रेषु प्रजासु च ।।

न संपत्सु क्षणं चित्तं पुण्यकर्मार्जिंतासु च ।। २८ ।।

ध्यायतेऽहर्निशं धर्मी स्वन्ते ज्ञाने हरिं मुदा ।।

महाजितेन्द्रियः शान्तो विष्णुव्रतपरायणः ।। २९ ।।

एकादशी व्रतरतः कृष्णपूजासु तत्परः ।।

सर्वकर्मस्वलिप्तश्च कर्ता कृष्णार्पितेषु च ।।4.25.३०।।

सुतीक्ष्णं षोडशारं च हरेश्चक्रं सुदर्शनम् ।।

तेजसा हरितुल्यं च सूर्यकोटिसमप्रभम् ।। ३१ ।।

ब्रह्मादिभिः स्तूयमानं पूजितं च सुरासुरैः ।।

प्रभुणा रक्षितं शश्वद्रक्षायै नृपसन्निधौ ।। ।। ३२ ।।

एकादशीव्रतं कृत्वा द्वादशीदिवसे सति ।।

स्नात्वा विधाय पूजां च कालेन विधिपूर्वकम् ।।३३।।

दत्त्वा दानं ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णरजतादिकम् ।।

ब्राह्मणान्भोजयित्वा च भोजनार्थमुवास ह ।। ३४ ।।

एतस्मिन्नन्तरे विप्रस्तपस्वी क्षुधितो मुने ।।

दण्डी छत्री शुक्लवासा बिभ्रत्तिलकमुत्तमम् ।। ३५ ।।

जटिलोऽतिकृशस्त्रस्तः शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः ।।

तत्राजगाम भगवान्दुर्वासा नृपतेः पुरः ।। ३६ ।।

स च दृष्ट्वा मुनीन्द्रं तमुत्थाय च प्रणम्य च ।।

दत्त्वा पाद्यं च संप्रीत्या स्वर्णसिंहासनं ददौ ।। ३७ ।।

तस्मै दत्त्वा ऽऽशिषं विप्रः समुवास सुखासने ।।

पप्रच्छ राजा तं प्रीतः काऽऽज्ञा ते वद कामितम् ।। ३८ ।।

नृपेन्द्रवचनं श्रुत्वा तमुवाच महामुनिः।।

बुभुक्षितस्य मे राजन्देह्यन्नं विधिपूर्वकम्।।३९।।

किंत्वघमर्षणमन्त्रं तु जप्त्वाऽऽयाम्यचिरेण वै ।।

क्षणं प्रतीक्षतां राजन्नित्युक्त्वा च गतो मुनिः ।। 4.25.४० ।।

गते विप्रे तु राजर्षिश्चिन्तां प्राप दुरत्ययाम् ।।

विलोक्य विगतप्रायां द्वादशीं भयसंयुतः ।। ४१ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र समायान्तं गुरुं मुदा ।।

नत्वा निवेद्य सर्वं तु नृपतिः समुवाच ह ।। ४२ ।।

नायाति मुनिशार्दूलः प्रयाति द्वादशी तिथिः ।।

संकटेऽस्मिन्विधेयं च विविच्य विधिपूर्वकम् ।।

शीघ्रं वद मुनिश्रेष्ठ भद्राभद्रं च मामिति ।। ४३ ।।

श्रुत्वा नृपोक्तिं त्वरितमुवाच मुनिपुंगवः ।।

हितं तथ्यं च वेदोक्तं परिणामसुखावहम् ।। ४४ ।।

वशिष्ठ उवाच ।।

द्वादश्यां समतीतायां त्रयोदश्यां तु पारणम् ।।

उपवासफलं हत्वा व्रतिनं हन्ति निश्चितम् ।। ४५ ।।

ब्रह्महत्यासमं पापं भवेत्तस्य श्रुतौ श्रुतम्।।

भक्ष्यद्रव्यं सुरातुल्यमित्याह कमलोद्भवः ।।४६।।

न भोजयित्वा मूढश्चेदतिथिं समुपस्थितम् ।।

स त्रस्तः क्षुधितो भुङ्क्ते कुम्भीपाके व्रजेद्धुवम्।।४७।।

शतवर्षं तत्र तिष्ठन्नरश्चाण्डालतां व्रजेत् ।।

व्याधियुक्तो दरिद्रश्च भवेज्जन्मनि जन्मनि ।। ४८ ।।

अतोऽतिसूक्ष्मं किं ब्रूमोऽधुना परम संकटे ।।

रक्षां कुरु द्वयोर्धर्मं समालोक्य वदामि ते ।।४९।।

उपवासफलं रक्ष कृष्णस्य चरणोदकम् ।।

भुक्त्वा शीघ्रमपो राजंस्तद्भक्षणमभक्षणम् ।।4.25.५०।।

इत्युक्त्वा ब्रह्मणः पुत्रो विरराम महामुने ।।

बुभुजे तज्जलं किंचित्कृष्णपादाम्बुजं स्मरन्।।५१।।

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्नाजगाम मुनीश्वरः ।।

चिच्छेद कोपात्सर्वज्ञः स्वजटां नृपतेः पुरः ।। ५२ ।।

ततः समुत्थितः शीघ्रं पुरुषोऽग्निशिखोपमः ।।

खड्ग हस्तो महाभीमो राजेन्द्रं हन्तुमुद्यतः ।।५३।।

हरेश्चक्रं च तं दृष्ट्वा सूर्यकोटिसमप्रभम्।।

चिच्छेद कृत्यापुरुषं ब्राह्मणं छेत्तुमुद्यतम् ।।५४।।

दृष्ट्वा सुदर्शनं विप्रो दुद्राव भयविह्वलः ।।

द्विजः पश्चात्तं ददर्श ज्वलदग्निशिखोपमम् ।। ५५ ।।

ब्रह्माण्डक्रमणं कृत्वा निर्विण्णोऽति भयाकुलः ।।

तं च मत्वा जगन्नाथं ब्रह्माणं शरणं ययौ ।। ५६ ।।

त्राहित्राहीत्येवमुक्त्वा विवेश ब्रह्मणः सभाम् ।।

उत्थाय ब्रह्मा विप्रेन्द्रं पप्रच्छ कुशलं मुने ।। ५७ ।।

सर्वं स कथयामास वृत्तान्तं मूलतो विधिम् ।।

श्रुत्वा ब्रह्मा निशश्वास तमुवाच भयाकुलः ।। ५८ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

हरिदासं वत्स शप्तुं गतोऽसि कस्य तेजसा ।।

रक्षिता यस्य भगवांस्तं को हन्ता जगत्त्रये ।। ५९ ।।

क्षुद्राणां महतां चैव भक्तानां रक्षणाय च ।।

ररक्ष संततं चक्रं श्रीहरिर्भक्तवत्सलः ।। 4.25.६० ।।

यो मूढो वैष्णवं द्वेष्टि विष्णुप्राणसमं द्विज ।।

तस्य संहारकर्तारं संहर्तुमीश्वरो हरिः ।।६१।।

शीघ्रं स्थानान्तरं गच्छ वत्स त्राणं न वाऽधुना ।।

अन्यथा त्वां मया सार्धं हनिष्यति सुदर्शनम् ।। ६२ ।।

किं ब्रह्मलोकं ब्रह्माण्डं दग्धुं शक्तं क्षणेन यत् ।।

तेजसा विष्णुतुल्यं यत्केनान्येन निवार्यते ।। ६३ ।।

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ततो दुद्राव ब्राह्मणः ।।

त्रस्तो जगाम कैलासं शंकरं शरणं भिया ।। ६४ ।।

कृपानिधान मां रक्षेत्युवाच शंकरं भिया ।।

न प्रच्छ कुशलं सर्वज्ञो ब्राह्मणं शिवः ।। ६५ ।।

उवाच दीनदीनेशः संहर्ता जगतां क्षणात् ।।

स्थिरो भव द्विजश्रेष्ठ मदीयं वचनं शृणु ।। ६६ ।।

शंकर उवाच ।।

पौत्रस्त्वं जगतां धातुरत्रेश्च तनयो मुने ।।

वेदज्ञाताऽसि सर्वज्ञ मूर्खतुल्यं तु कर्म ते ।। ६७ ।।

वेदेषु च पुराणेषु सेतिहासेषु सर्वतः ।।

निरूपितो यः सर्वेशस्तं न जानासि मूढवत् ।। ६८ ।।

अहं ब्रह्मा च इन्द्रश्च आदित्या वसवस्तथा ।।

धर्मेन्द्रौ च सुराः सर्वे मुनीन्द्रा मनवस्तथा ।।६९।।

आविर्भूतास्तिरोभूता यस्य भ्रूभङ्गलीलया ।।

तस्य प्राणाधिकं भक्तं हंसि त्वं कस्य तेजसा ।। 4.25.७० ।।

अहं ब्रह्मा च कमला दुर्गा वाणी च राधिका ।।

न हि भक्तात्पराः प्रेम्णा भक्ताश्च सर्वतः प्रियाः ।।७१।।

क्षुद्रांश्च महतो भक्ताञ्छश्वद्रक्षति यत्नतः ।।

सर्वान्तरात्मा भगवांश्चक्रेण दुःसहेन च ।। ।। ७२ ।।

नियुज्य चक्रं दुर्वार्यं स्वात्मतुल्यं च तेजसा ।।

तथाऽपि न प्रतीतिश्च स्वयं गच्छति रक्षितुम् ।। ७३ ।।

स्वकीयगुण नाम्नां च श्रवणादतिसंभ्रमः ।।

भक्तसङ्गे भ्रमत्येव छायेव सततं हरिः ।। ७४ ।।

कान्ता प्राणाधिका शश्वन्न हि कोऽपि ततोऽधिकः ।।

भक्तान्द्वेष्टि स्वयं सा चेत्तूर्णं त्यजति तां प्रभुः ।। ७५ ।।

सर्वेषां च प्रिया विप्राः स्वशरीरादपि द्विज ।।

ब्राह्मणेभ्यः प्रिया भक्ताः प्राणेभ्यश्च हरेरपि ।। ७६ ।।

ईश्वरस्य प्रियः को वाऽप्रियः को वा जगत्त्रये ।।

यः शिष्टस्तं भजेच्छश्वद्ध्यायते सततं सदा ।। ७७ ।।

महति प्रलये ब्रह्मन्ब्रह्मण्डौघे जलप्लुते ।।

न तत्र नाशो भक्तानां सर्वेषां च भविष्यति ।। ७८ ।।

भज ब्राह्मण गोविन्दं स्मर तस्य पदाम्बुजम् ।।

सर्वापदो विनश्यन्ति श्रीहरेः स्मरणादपि ।। ७९ ।।

व्रज शीघ्रं च वैकुण्ठं वैकुण्ठः शरणं तव ।।

दास्यत्येवाभयं तुभ्यं करुणासागरो विभुः ।। 4.25.८० ।।

एतस्मिन्नन्तरे व्याप्तं कैलासं चक्रतेजसा ।।

यथा च सूर्यकिरणैः सुप्रदीप्तं महीतलम् ।। ८१ ।।

दग्धा ज्वालाकरालैश्च सर्वे कैलासवासिनः ।।

त्राहि त्राहीत्येवमुक्त्वा शंकरं शरणं ययुः ।। ८२ ।।

दृष्ट्वा चक्रं दुर्विषहं शंकरः करुणानिधिः ।।

पार्वत्या सह संप्रीत्या ब्राह्मणायाशिषं ददौ ।। ८३ ।।

तेजः सत्यं तपः सत्यं यदि चेच्चिरसंचितम् ।।

कृतापराधो भीतश्च द्विजो भवतु विज्वरः ।। ८४ ।।

पार्वत्युवाच ।।

यत्प्रभोर्मम पुण्येषु ब्राह्मणः शरणागतः ।।

ममाशिषा महाभीत्या शीघ्रं भवतु विज्वरः ।। ८५।।

इत्येवमुक्त्वा कृपया विरराम शिवा शिवः ।।

मुनिः प्रणम्य देवेशं वैकुण्ठं शरणं ययौ ।। ८६ ।।

गत्वा वैकुण्ठभवनं मनोयायी मुनीश्वरः ।।

दृष्ट्वा सुदर्शनं पश्चाद्विवेशान्तःपुरं हरेः ।। ८७ ।।

ददर्श श्रीहरिं विप्रो रत्नसिंहासनस्थितम् ।।

शङ्खचक्रगदापद्मधरं पीताम्बरं परम् ।। ८८ ।।

श्यामं चतुर्भुजं शान्तं लक्ष्मीकान्तं मनोहरम् ।।

रत्नालंकारशोभाढ्यं रत्नमालाविभूषितम् ।। ८९ ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकातरम् ।।

सद्रत्नसाररचितं किरीटोज्ज्वलशेखरम् ।। 4.25.९० ।।

पार्षदप्रवरेन्द्रैश्च सेवितं श्वेतचामरैः ।।

पद्मासेवितपादाब्ज सरस्वत्या स्तुतं पुरः ।। ९१ ।।

सुनन्दनन्दकुमुदप्रचण्डादिभिरावृतम् ।।

गुणानुवादं गायन्तं तन्त्रैः पश्यन्तमीप्सितम् ।। ९२ ।।

एवंभूतं प्रभुं दृष्ट्वा दण्डवत्प्रणनाम च ।।

तुष्टाव सामवेदोक्तस्तोत्रेण परमेश्वरम् ।। ९३ ।।

।। दुर्वासा उवाच ।। ।।

त्राहि मां कमलाकान्त त्राहि मां करुणानिधे ।।

दीनबन्धोऽतिदीनेश करुणासागर प्रभो ।। ९४ ।।

वेदवेदाङ्गसंस्रष्टुर्विधातुश्च स्वयं विधे ।।

मृत्योर्मृत्युः कालकाल त्राहि मां संकटार्णवे ।। ९५ ।।

संहारकर्तुः संहारः सर्वेशः सर्वकारणः ।।

महाविष्णुतरोर्बीजं रक्ष मां भवसागरे ।। ९६ ।।

शरणागतशोकार्तभयत्राणपरायण ।।

भगवन्नव मां भीतं नारायण नमोऽस्तु ते ।। ९७ ।।

वेदेष्वाद्यं च यद्वस्तु वेदाः स्तोतुं न च क्षमाः ।।

सरस्वती जडीभूता किं स्तुवन्ति विपश्चितः ।। ।। ९७ ।।

शेषः सहस्रवक्त्रेण यं स्तोतुं जडतां व्रजेत् ।।

पञ्चवक्त्रो जडीभूतो जडीभूतश्चतुर्मुखः ।। ९९ ।।

श्रुतयः स्मृतिकर्तारो वाणी चेत्स्तोतुमक्षमा ।।

कोऽहं विप्रश्च वेदज्ञः शिष्यः किं स्तौमि मानद ।। 4.25.१०० ।।

मनूनां च महेन्द्राणामष्टाविंशतिमे गते ।।

दिवानिशं यस्य विधेरष्टोत्तरशतायुषः ।। १०१ ।।

तस्य पातो भवेद्यस्य चक्षुरुन्मीलनेन च ।।

तमनिर्वचनीयं च किं स्तौमि पाहि मां प्रभो ।। १०२ ।।

इत्येवं स्तवनं कृत्वा पपात चरणाम्बुजे ।।

नयनाम्बुजनीरेण सिषेच भयविह्वलः ।।१०३।।

दुर्वाससा कृतं स्तोत्रं हरेश्च परमात्मनः ।।

पुण्यदं सामवेदोक्तं जगन्मङ्गलनामकम् ।। १०४ ।।

यः पठेत्संकटग्रस्तो भक्तियुक्तश्च संयतः ।।

नारायणस्तं कृपया शीघ्रमागत्य रक्षति ।। १०५ ।।

राजद्वारे श्मशाने च कारागारे भयाकुले ।।

शत्रुग्रस्ते दस्युभीतौ हिंस्रजन्तुसमन्विते ।। ।। १०६।।

वेष्टिते राजसैन्येन मग्ने पोते महार्णवे।।

स्तोत्रस्मरणमात्रेण मुच्यते नात्र संशयः ।। १०७ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते दुर्वाससा कृतं श्रीकृष्णस्तोत्रं समाप्तम् ।।

नारायण उवाच ।।

मुनेश्च स्तवनं श्रुत्वा भगवान्भक्तवत्सलः ।।

प्रहस्योवाच मधुरं पीयूषवृष्टिवन्मुदा ।। १०८ ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते भविष्यति वरेण मे ।।

किं तु मे वचनं नित्यं शृणु सत्यं सुखावहम् ।। १०९ ।।

अन्येषां च भवेज्ज्ञानं श्रुत्वा शास्त्रं सतां मुखात् ।।

स्वमूर्तिमन्ति शास्त्राणि भवेत्सन्तश्चरन्ति हि ।। 4.25.११० ।।

कर्म वेदविरुद्धं च सर्वेषामतिगर्हितम् ।।

करोति विद्वांश्चेज्ज्ञात्वा स च जीवन्मृताधिकः ।। १११ ।।

पुराणेषु च वेदेषु चेतिहासेषु ब्राह्मण ।।

वैष्णवानां च महिमा श्रुतः सर्वैश्च सर्वतः ।।११२।।

अहं प्राणा वैष्णवानां मम प्राणाश्च वैष्णवाः ।।

तानेव द्वेष्टि यो मूढो ममासूनां च हिंसकः ।। ११३ ।।

पुत्रान्पौत्रान्कलत्रांश्च राज्यं लक्ष्मीं विहाय च ।।

ध्यायन्ते सततं ये मां को मे तेभ्यः परः प्रियः ।। ।। ११४ ।।

परा भक्तान्न मे प्राणा न च लक्ष्मीर्न शङ्करः ।।

न भारती न च ब्रह्मा न दुर्गा न गणेश्वरः ।। ११५ ।।

न ब्राह्मणा न वेदाश्च न वेदजननी परा ।।

न गोपी न च गोपाला न राधा प्रणतः प्रियाः ।।११६।।

इत्येवं कथितं सर्वं सत्यं सारं च वास्तवम् ।।

न प्रशंसापरं तेषां ते च प्राणाधिकाः प्रियाः ।। ११७ ।।

मां द्विषन्ति च ये मूढा ज्ञानहीनाश्च वञ्चिताः ।।

आत्मानं ये न जानन्ति ते यान्ति निरयं चिरम् ।।११८।।

ये द्विषन्ति च मद्भक्तान्प्राणानामधिकं प्रियान्।।

तेषां शास्ता त्वहं तूर्णं परत्र निरयं चिरम् ।। ११९ ।।

प्रभावोऽहं च सर्वेषामीश्वरः परिपालकः।।

न च व्यापी स्वतन्त्रोऽहं भक्ताधीनो दिवानिशम्।।4.25.१२०।।

गोलोके वाऽथ वैकुण्ठे द्विभुजं च चतुर्भुजम् ।।

रूपमात्रमिदं शश्वत्प्राणा मे भक्तसन्निधौ ।। १२१ ।।

यदुक्तं भक्तदत्तं च भक्षणीयं च तन्मम ।।

अभक्ष्यं द्रव्यमन्येन दत्तं चेदमृतोपमम् ।। १२२ ।।

अंबरीषं नृपश्रेष्ठं निरीहं तमहिंसकम् ।।

कथं हंसि दयाशीलं सर्वप्राणिहिते रतम् ।। १२३ ।।

दयां कुर्वंति ये सन्तः सततं सर्वजन्तुषु ।।

तान्द्विषन्ति च ये मूढास्तेषां हन्ताऽहमेव च ।।१२४।।

भक्तानां हिंसकं शत्रुमहं रक्षितुमक्षमः।।

अम्बरीषालयं गच्छ स त्वां रक्षितुमीश्वरः ।। १२५ ।।

नारायण उवाच ।।

इदं वाक्यं च तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो भयविह्वलः ।।

विषण्णमानसस्तस्थौ स्मरन्कृष्णपदाम्बुजम् ।।१२६।।

एतस्मिन्नन्तरे ब्रह्मा भवान्या सह शंकरः ।।

धर्मश्चेन्द्रादयो देवा आजग्मुर्मुनिपुङ्गवाः।।। ।। १२७ ।।

प्रणम्य तुष्टुवुः सर्वे परमात्मानमीश्वरम् ।।

पुलकाञ्चितसर्वाङ्गा भक्तिनम्रात्मकंधराः ।। १२८ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

स्वात्मस्वरूप निर्लिप्त भक्तानुग्रहकातर ।।

भक्तापराधजनकं रक्ष ब्राह्मणपुङ्गवम् ।। १२९ ।।

महादेव उवाच ।।

दीनबन्धो जगन्नाथ नायं विप्रो जगद्बहिः ।।

कृतापराधं दीनं च पाहीमं शरणागतम् ।। 4.25.१३० ।।

पार्वत्युवाच ।।

भक्त एवांबरीषस्ते न द्विजा न सुरा वयम् ।।

सर्वेषामीश्वरस्त्वं च रक्ष विप्रं कृतागसम् ।। १३१ ।।

धर्म उवाच ।।

सर्वेषां जनकस्त्वं च पाता दण्डकृदीश्वरः।।

शिशुहेतोः शिशुं हन्ति पितेत्येवं कुतः प्रभो ।। १३२ ।।

इंद्र उवाच ।।

कृपया समता शश्वत्सर्वेषु जीविषु प्रभो ।।

अपराधफलं भूतमधुना पातुमर्हसि ।। १३३ ।।

रुद्र उवाच ।।

शान्तिं कर्तुं समुचितमुचितं सांप्रतं कुरु ।।

कृतकुण्ठस्य मूलस्य पालनं कर्तुमर्हसि ।। १३४ ।।

दिक्पाल उवाच ।।

कृतापराधं विप्रं च छेत्तुमर्हसि न श्रुतौ ।।

अपराधशमं कृत्वा सदा पाति सदीश्वरः ।। १३५ ।।

ग्रहा ऊचुः ।।

यो द्वेष्टि वैष्णवं मूढस्तं रुष्टा सर्वदेवताः ।।

पीडां कुर्मो वयं शश्वत्पश्चात्त्वं पातुमर्हसि ।। १३६ ।।

मुनय ऊचुः ।।

नाथ विप्रे पराभूते सर्वे जीवन्मृता वयम् ।।

दण्डं विधातुमेकस्य भवेल्लज्जा स्वजातिषु ।। १३७ ।।

अत्रिरुवाच ।।

त्वयैव दत्तः पुत्रो मे क्रोधी त्वत्सेवकः सदा ।।

न कं बिभेति त्रैलोक्ये तेजस्वी तेजसा तव ।। १३८ ।।

लक्ष्मीरुवाच ।।

क्षमापराधं भगवन् ब्राह्मणं शरणागतम् ।।

स्तुवन्ति देव विप्राश्च न विप्रं हन्तुमर्हसि ।। १३९ ।।

सरस्वत्युवाच ।।

बोधयिष्यामि देवानां जनकं कामदं श्रुतिम् ।।

भगवन्स्वामी सर्वेषां सर्वांश्च पातुमर्हसि ।। 4.25.१४० ।।

पार्षदा ऊचुः ।।

भवतः स्मृतिमात्रेण सर्वेषां सर्वमङ्गलम् ।।

भवेत्सर्वापदो यान्ति पाहीमं शरणागतम् ।। १४१ ।।

नर्तका ऊचुः ।।

दारिद्र्यभंजन वयं भिक्षुकास्तव संततम् ।।

भिक्षां नः सांप्रतं देहि परित्राणं द्विजस्य च ।। १४२ ।।

एतेषां स्तवनं श्रुत्वा प्रभुः शरणवत्सलः ।।

प्रहस्योवाच वचनं सर्वसन्तोषकारणम् ।। १४३ ।।

श्रीभगवानुवाच ।।

सर्वे शृणुत मद्वाक्यं नीतियुक्तं सुखावहम्।।

विप्ररक्षां करिष्यामि युष्माकमाज्ञया ध्रुवम् ।।१४४।।

किं त्वयं यातु वैकुण्ठादम्बरीषालयं पुनः ।।

करोतु पारणं तत्र राज्ञः सुप्रीतये मुनिः ।। १४५ ।।

विप्रस्तस्यातिथिर्भूत्वा निर्दोषं शप्तुमुद्यतः ।।

सुदर्शनं तु तं रक्ष्यं ब्राह्मणं हन्तुमुद्यतम् ।।१४६।।

पूर्णं वर्षमयं भीतो भ्रमत्येव भुवं मुदा ।।

उपवासी स राजेन्द्रः सस्त्रीकश्च शुचाऽन्वितः ।।१४७।।

ततोऽहमुपवासी च भक्तोपवासकारणात् ।।

स्तनान्धं बालकं दृष्ट्वा न भुङ्क्ते जननी यथा ।। १४८ ।।

ममाशिषा मुनिश्रेष्ठः सद्यो भवतु विज्वरः ।।

पथि तत्रास्य हिंसां च मच्चक्रं न करिष्यति ।। १४९ ।।

अहमेवाद्य निश्चिन्तः सुखं भोक्ष्यामि निश्चितम् ।।

भक्तदत्तं च यद्वस्तु प्रीत्या कृत्वा सुधोपमम् ।।4.25.१५०।।

लक्ष्मीदत्तं च यद्द्रव्यं न चाहं भोक्तुमीश्वरः ।।

विना भक्तप्रदानेन न तृप्तिं दातुमीश्वरः ।। ।। १५१ ।।

हे मुनीन्द्र महाप्राज्ञ गच्छ वत्स नृपालयम् ।।

सर्वे देवाश्च देव्यश्च गच्छन्तु मुनयो गृहम् ।।१५२।।

इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तूर्णं ययौ स्वान्तःपुरं मुदा ।।

ययुः सर्वे मुदा युक्ताः प्रणम्य जगदीश्वरम् ।। १५३ ।।

ब्राह्मणश्च मनोयायी जगाम नृपमन्दिरम् ।।

सुदर्शनं च तच्चक्रं सूर्यकोटिसमप्रभम् ।। १५४ ।।

उपोष्य वत्सरं राजा शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः ।।

सिंहासनस्थः पुरतो ददर्श मुनिपुङ्गवम् ।। १५५ ।।

उत्थाय संभ्रमात्सद्यः प्रणम्य सादरं मुदा ।।

भोजयित्वा तु मिष्टान्नं ब्राह्मणं बुभुजे स्वयम् ।। १५६ ।।

भुक्त्वा तुष्टो द्विजश्रेष्ठो युयुजे परमाशिषम् ।।

जगाम स्वालयं तूर्णं प्रशशंस पुनःपुनः ।। १५७ ।।

उवाच पथि विप्रेन्द्रो मनसा विस्मयाकुलः।।

माहात्म्यं दुर्लभमहो वैष्णवानामिति द्विजः ।। १५८ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे मुनिमो क्षणप्रस्तावो नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ।। २५ ।।

*तुलनीय - श्रीमद्भागवतपुराणे ९.४ अंबरीष-दुर्वासोपाख्यानम्

नारद उवाच ।।

द्वादशीलङ्घने दोषः श्रुतस्त्वन्मुखतो मुने ।।

पराभवो मुनेश्चैव नृपत्राणं हरेरहो ।। १ ।।

अधुना श्रोतुमिच्छामि सर्वेषामीप्सितं च मे ।।

एकादशीव्रतस्यास्य विधानं वद निश्चितम् ।। २ ।।

अहो श्रुतौ श्रुतं किंचिन्मतभेदान्न निश्चितम् ।।

श्रुतीनां कारणमुखाच्छ्रोतुं कौतूहलं मम ।। ३ ।।

नारायण उवाच ।।

एकादशीव्रतमिदं देवानामपि दुर्लभम् ।।

श्रीकृष्णप्रीतिजनकं तपः श्रेष्ठं तपस्विनाम् ।।४।।

देवानां च यथा कृष्णो देवीनां प्रकृतिर्यथा ।।

आश्रमाणां यथा विप्रो वैष्णवानां यथा शिवः ।।५।।

यथा गणेशः पूज्यानां यथा वाणी विपश्चिताम् ।।

शास्त्राणां च यथा वेदास्तीर्थानां जाह्नवी यथा ।।६।।

तैजसानां यथा स्वर्णं प्राणिनां वैष्णवो यथा ।।

धनानां च यथा विद्या सङ्गिनां च यथा प्रिया ।।७।।

प्रमथानां यथा रुद्रः श्रेयसां च यथा मतिः।।

आत्मा यथेन्द्रियाणां च चञ्चलानां यथा मनः ।।८।।

गुरुस्त्रीणां यथा माता बन्धूनां च यथा पतिः ।।

बलिष्ठानां यथा दैवं कालः कलयतां यथा ।।९।।

सुशीलं चैव मित्राणां शत्रूणां रुग्यथा मुने ।।

यथा कीर्तिः कीर्तिमतां गृहिणां च यथा गृहम् ।। 4.26.१०।।

यथा खलो हिंसकानां दुष्टानां चैव पुंश्चली ।।

तेजस्विनां ग्रहेशश्च सहिष्णूनां यथा क्षितिः ।। ११ ।।

यथाऽमृतं भक्षणानां दाहकानां यथाऽनलः ।।

यथा श्रीर्धनदातॄणां सतीनां च यथा सती ।। १२ ।।

प्रजेशानां यथा ब्रह्मा सरितां सागरो यथा ।।

यथा साम श्रुतीनां च गायत्री छन्दसां यथा ।।१३।।

वृक्षाणां च यथाऽश्वत्थः पुष्पाणां तुलसी यथा ।।

यथा मार्गो हि मासानामृतूनां च यथा मधुः ।। १४ ।।

आदित्यानां यथा सूर्यो रुद्राणां शंकरो यथा।।

यथा भीष्मो वसूनां च वर्षाणां भारतं यथा ।। १५ ।।

देवर्षीणां यथा त्वं च ब्रह्मर्षीणां यथा भृगुः ।।

नृपाणां च यथा रामः सिद्धानां कपिलो यथा ।। १६ ।।

यथा सनत्कुमारश्च योगिनां ज्ञानिनां वरः ।।

ऐरावतो गजेन्द्राणां पशूनां शरभो यथा ।। १७ ।।

यथा हिमाद्रिः शैलानां मणीनां कौस्तुभो यथा ।।

सरस्वती नदीनां च यथा पुण्यस्वरूपिणी ।। १८ ।।

गन्धर्वाणां चित्ररथो यथा श्रेष्ठश्च नारद ।।

यथा कुबेरो यक्षाणां सुमाली रक्षसां यथा ।। १९ ।।

यथा श्रेष्ठा च नारीणां शतरूपा वरा परा ।।

मनूनां च यथा श्रेष्ठः स्वयं स्वायंभुवो मनुः ।।4.26.२०।।

सुन्दरीणां यथा रम्भा यथा माया च मायिनाम् ।।

एकादशीव्रतमिदं व्रतानां च वरं तथा ।।२१।।

कर्तव्यं च चतुर्णां च वर्णानां नित्यमेव च ।।

यतीनां वैष्णवानां ब्राह्मणानां विशेषतः ।। २२ ।।

सत्यं सर्वाणि पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च ।।

सन्त्येवौदनमाश्रित्य श्रीकृष्णव्रतवासरे ।। २३ ।।

भुक्त्वैतानि च पापानि यो भुङ्क्ते तत्र मन्दधीः ।।

इहातिपातकी सोऽपि यात्यन्ते नरकं ध्रुवम्।।२४।।

एकादशीप्रमाणानि युगसंख्याकृतानि च ।।

कुम्भीपाके महाघोरे स्थित्वा चण्डालतां व्रजेत्।।२९।।

गलितव्याधियुक्तश्च ततः सप्तसु जन्मसु।।

पश्चान्मुक्तो भवेत्पापादित्याह कमलोद्भवः ।।२९।।

इत्येवं कथितं ब्रह्मन्यो दोषस्तत्र भोजने ।।

द्वादशीलङ्घने दोषो मयोक्तश्च श्रुतः पुरा ।।२७।।

दशमीलङ्घने दोषं निबोध कथयामि ते ।।

पुरा श्रुतो धर्मवक्त्राद्वेदसारोद्धृतोऽपि च ।।२८।।

दशमीं यः कलामात्रां मूढोऽज्ञानेन लङ्घयेत् ।।

याति श्रीस्तद्गृहात्तूर्णं शापं दत्त्वा तु दारुणम् ।।२९।।

इह तद्वंशहानिश्च यशोहानिर्भवेद्ध्रुवम् ।।

अन्ते मन्वन्तरशतमन्धकूपे वसेद्द्विज ।।4.26.३०।।

दशम्येकादशी वापि द्वादशी यत्र वासरे ।।

तत्र भुक्त्वा परदिने उपोष्य व्रतमाचरेत् ।।३१।।

द्वादश्यां च व्रतं कृत्वा त्रयोदश्यां च पारणम् ।।

द्वादशीलङ्घने दोषो व्रतिनां तन्न विद्यते ।। ३२ ।।

संपूर्णैकादशी यत्र प्रभाते किंचिदेव सा।।

तत्रोपोष्या द्वितीया च परा चेद्यदि वर्धते ।।३३।।

षष्टिदण्डात्मिका यत्र प्रभाते च तिथित्रयम् ।।

कुर्वन्ति गृहिणः पूर्वं चैव यत्यादयस्तथा ।।३४।।

परत्रानशनं कृत्वा नित्यकृत्यं समाचरेत् ।।

व्रते जागरणं सर्वं पूर्वत्रैवाचरेद्बुधः ।।३५।।

तत्पूर्वदिवसे नित्यं व्रते कृत्वा परेऽहनि ।।

एकादश्यां व्यतीतायां पारणं तु समाचरेत् ।। ३६ ।।

वैष्णवानां यतीनां च विधवानां तथैव च ।।

सर्वाः समा उपोष्यास्ता भिक्षूणां ब्रह्मचारिणाम् ।। ३७ ।।

शुक्लामेव तु कुर्वन्ति गृहिणो वैष्णवेतराः ।।

न कृष्णालङ्घने दोषस्तेषां वेदेषु नारद ।। ३८ ।।

शयनीबोधिनीमध्ये या कृष्णैकादशी भवेत् ।।

सैवोपोष्या गृहस्थेन नान्या कृष्णा कदाचन ।।३९।।

इत्येवं कथितो ब्रह्मन्निर्णयोऽयं श्रुतौ श्रुतः ।।

व्रतस्यास्य विधानं च निबोध कथयामि ते ।। 4.26.४० ।।

कृत्वा हविष्यं पूर्वाह्णे न च भुङ्क्ते पुनर्जलम् ।।

एकाकी कुशशय्यायां नक्तं शयनमाचरेत् ।। ४१ ।।

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय प्रातःकृत्यं विधाय च ।।

नित्यकृत्यं विधायाथ ततः स्नानं समाचरेत् ।। ।। ४२ ।।

व्रतोपवासं संकल्प्य श्रीकृष्णप्रीतिपूर्वकम् ।।

कृत्वा सन्ध्यां तर्पणं च विधायाह्निकमाचरेत् ।। ४३ ।।

नित्यपूजां दिने कृत्वा व्रतद्रव्यं समाहरेत् ।।

कृत्वा षोडशोपचारं प्रदृष्टं विधिबोधितम् ।। ४४ ।।

आसनं वसनं पाद्यमर्घ्यं पुष्पानुलेपनम् ।।

धूपं दीपं च नैवेद्यं यज्ञसूत्रं च भूषणम् ।। ४५ ।।

गन्धं स्नानीयताम्बूले मधुपर्कं पुनर्जलम् ।।

एतान्याहृत्य दिवसे व्रतं नक्तं समाचरेत् ।। ४६ ।।

उपविश्यासने पूतो धृत्वा धौतेयवाससी ।।

आचम्य श्रीहरिं नत्वा स्वस्तिवाचनमाचरेत्।। ४७ ।।

आरोप्य मङ्गलघटं धान्याधारे शुभे क्षणे ।।

फलशाखाचंदनाक्तं वेदोक्तं मुनिभिर्मुदा ।।४८।।

देवषट्कं समावाह्य पृथग्धान्यैः समाचरेत् ।।

पूजां पञ्चोपचारैश्च प्रकृष्टैश्च विचक्षणः ।। ४९ ।।

गणेश्वरं दिनकरं वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम् ।।

संपूज्यैतान्प्रणम्याथ व्रतं कुर्याद्धरिं स्मरन् ।। 4.26.५० ।।

नाराध्य देवषट्कं च यदि कर्म समाचरेत् ।।

नित्यं नैमित्तिकं चापि तत्सर्वं निष्फलं भवेत् ।। ५१ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं व्रताङ्गभूतमेव च ।।

कण्वशाखोक्तमिष्टं च व्रतं शृणु महामुने ।।५२ ।।

सामवेदोक्तध्यानेन ध्यात्वा कृष्णं परात्परम् ।।

पुष्पं च शिरसि न्यस्य पुनर्ध्यानं समाचरेत् ।।९३।।

ध्यानं शृणु निगूढं च सर्वेषामपि वाञ्छितम् ।।

न प्रकाश्यमभक्ताय भक्तप्राणाधिकं परम् ।।५४ ।।

नवीननीरदो यद्वच्छ्यामसुन्दरविग्रहम् ।।

शरत्पार्वणचन्द्राभाविनिन्द्यास्यमनुत्तमम् ।। ५५ ।।

शरत्सूर्योदयाब्जानां प्रभामोचनलोचनम्।।

स्वांगसौंदर्यशोभाभी रत्नभूषणभूषितम् ।।५६।।

गोपीलोचनकोणैश्च प्रसन्नैरतिसूचकैः ।।

शश्वन्निरीक्ष्यमाणं तत्प्राणैरिव विनिर्मितम् ।। ५७ ।।

रासमण्डलमध्यस्थं रासोल्लाससमुत्सुकम्।।

राधावक्त्रशरच्चन्द्रसुधापानचकोरकम्।।५८।।

कौस्तुभेन मणीन्द्रेण वक्षःस्थलसमुज्ज्वलम्।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालैर्विराजितम् ।। ५९ ।।

सद्रत्नसारनिर्माणं किरीटोज्ज्वलशेखरम् ।।

विनोदमुरलीन्यस्तहस्तं पूज्यं सुरासुरैः ।। 4.26.६० ।।

ध्यानासाध्यं दुराराध्यं ब्रह्मादीनां च वन्दितम् ।।

कारणं कारणानां यस्तमीश्वरमहं भजे ।। ६१ ।।

ध्यात्वाऽनेन तमावाह्य चोपहाराणि षोडश ।।

दत्त्वा संपूजयेद्भक्त्या मन्त्रैरेभिश्च नारद ।। ६२ ।।

आसनं स्वर्णनिर्माणं रत्नसारपरिच्छदम् ।।

नानाचित्र विचित्राढ्यं गृह्यतां परमेश्वर ।। ६३ ।।

वह्निप्रक्षालितं वस्त्रं निर्मितं विश्वकर्मणा ।।

मूल्यानिर्वचनीयं च गृह्यतां राधिकापते ।। ।। ६४ ।।

पादप्रक्षालनार्हं च सुवर्णपात्रसंस्थितम् ।।

सुवासितं शीतलं च गृह्यतां करुणानिधे ।। ६५ ।।

इदमर्घ्यं पवित्रं च शङ्खतोयसमन्वितम् ।।

पुष्पदूर्वाचन्दनाक्तं गृह्यतां भक्तवत्सल ।। ६६ ।।

सुवासितं शुक्लपुष्पं चन्दनागुरुसंयुतम् ।।

सद्यस्ते प्रीतिजनकं गृह्यतां सर्वकारण ।। ६७ ।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमोशीरमुत्तमम् ।।

सर्वेप्सितमिदं कृष्ण गृह्यतामनुलेपनम् ।। ६८ ।।

रसो वृक्षविशेषस्य नानाद्रव्यसमन्वितः।।

सुगन्धियुक्तः सुखदो धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। ६९ ।।

दिवानिशं सुप्रदीप्तो रत्नसारविनिर्मितः ।।

पुनर्ध्वान्तनाशबीजं दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् ।। 4.26.७० ।।

नानाविधानि द्रव्याणि स्वादूनि सुरभीणि च ।।

चोष्यादीनि पवित्राणि स्वात्माराम प्रगृह्यताम् ।।७१।।

सावित्रीग्रन्थिसयुक्तं स्वर्णतन्तुविनिर्मितम् ।।

गृह्यतां देवदेवेश रचितं चारु कारुणा।।७२।।

अमूल्यरत्नरचितं सर्वा वयवभूषणम्।।

त्विषा जाज्वल्यमानं च गृह्यतां नन्दनन्दन।।७३।।

प्रधानो वर्णनीयश्च सर्वमङ्गलकर्मणि ।।

प्रगृह्यतां दीनबन्धो गन्धोऽयं मङ्गलप्रदः ।।७४।।

धात्री श्रीफलपत्रोत्थं विष्णुतैलं मनोहरम्।।

वाञ्छितं सर्वलोकानां भगवन्प्रतिगृह्यताम् ।।७५।।

वाञ्छनीयं च सर्वेषां कर्पूरादिसुवासितम्।।

मया निवेदितं नाथ ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम्।।७६।।

सर्वेषां प्रीतिजनकं सुमिष्टं मधुरं मधु।।

सद्रत्नसारपात्रस्थं गोपीकान्त प्रगृह्यताम् ।। ७७ ।।

निर्मलं जाह्नवीतोयं सुपवित्रं सुवासितम् ।।

पुनराचमनीयं च गृह्यतां मधुसूदन ।। ७८ ।।

इति षोडशोपचारान्दत्त्वा भक्तो मुदाऽन्वितः ।।

मन्त्रेणानेन पुष्पाणि माल्यं दत्त्वा प्रयत्नतः ।।७९।।

नानाप्रकारपुष्पैश्च ग्रथितं शुक्लतन्तुना ।।

प्रवरं भूषणानां च माल्यं च गृह्यतां प्रभो ।। 4.26.८० ।।

इति पुष्पाञ्जलिं दद्यान्मूलमन्त्रेण च व्रती ।।

कुर्यात्तत्स्तवनं भक्त्या पुटाञ्जलियुतः सुधीः ।। ८१ ।।

भक्त उवाच ।।

हे कृष्ण राधिकानाथ करुणासागर प्रभो ।।

संसारसागरे घोरे मामुद्धर भयानके ।। ८२ ।।

शतजन्मकृतायासादुद्विग्नस्य मम प्रभो ।।

स्वकर्मपाशनिगडैर्बद्धस्य मोक्षणं कुरु ।। ८३ ।।

प्रणतं पादपद्मे ते पश्य मां शरणागतम् ।।

भवपाशभयाद्भीतं पाहि त्वं शरणागतम् ।। ८४ ।।

भक्तिहीनं क्रियाहीनं विधिहीनं च वेदतः ।।

वस्तुमन्त्रविहीनं यत्तत्संपूर्णं कुरु प्रभो ।। ८९ ।।

वेदोक्तविहिताऽज्ञानात्स्वाङ्गहीने च कर्मणि ।।

त्वन्नामोच्चारणेनैव सर्वं पूर्णं भवेद्धरे।।८६।।

इति स्तुत्वा तं प्रणम्य दत्त्वा विप्राय दक्षिणाम् ।।

महोत्सवं विधायाथ कुर्याज्जागरणं व्रती ।।८७।।

कृत्वा व्रतोपवासं च यदि निद्रां निषेवते ।।

पुनरेव जलं भुङ्क्ते व्रतार्धफलभाग्भवेत् ।। ८८ ।।

यत्नेन च हविष्यान्नं सकृदेव समाचरेत् ।।

मन्त्रेणानेन विप्रेन्द्र श्रीकृष्णचरणं स्मरन् ।। ८९ ।।

अन्नं हि प्राणिनां प्राणा ब्रह्मणा निर्मितं पुरा ।।

देहि मे विष्णुरूपं त्वं व्रतोपवासयोः फलम् ।। 4.26.९० ।।

एवं यः कुरुते भक्त्या भारते व्रतमुत्तमम् ।।

पूर्वान्सप्त परान्सप्त स्वात्मानमुद्धरेद्ध्रुवम् ।।९१।।

मातरं भ्रातरं चैव श्वश्रूं च श्वशुरं सुताम् ।।

जामातरं तथा भृत्यमुद्धरेन्निश्चितं नरः ।। ९२ ।।

इत्येवं कथितं विप्र श्रीकृष्णचरितव्रतम् ।।

सुखदं मोक्षदं सारमपरं कथयामि ते ।। ।। ९३ ।।

इति श्रीब्रह्मववर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे एकादशीव्रतनिरूपणं नाम षड्विंशोऽध्यायः ।। ।। २६ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

शृणु नारद वक्ष्यामि श्रीकृष्णचरितं पुनः ।।

गोपीनां वस्त्रहरणं वरदानं मनीषितम् ।। १ ।।

हेमन्ते प्रथमे मासि गोपिकाः काममोहिताः ।।

कृत्वा हविष्यं भक्त्या च यावन्मासं सुसंयुताः ।। २ ।।

स्नात्वा सूर्यसुतातीरे पार्वतीं वालुकामयीम् ।।

कृत्वाऽवाह्य च मन्त्रेण पूजां कुर्वन्ति नित्यशः ।। ३ ।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमैश्च मनोहरैः ।।

नानाप्रकारपुष्पैश्च माल्यैर्बहुविधैरपि ।। ४ ।।

धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैर्वस्त्रैर्नानाफलैर्मुने ।।

मणिमुक्ताप्रवालैश्च वाद्यैर्नानाविधैरपि ।। ५ ।।

हे देवि जगतां मातः सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि ।।

नन्दगोपसुतं कान्तमस्मभ्यं देहि सुव्रते ।। ६ ।।

मन्त्रेणानेन देवेशीं परिहारं विधाय च ।।

ततः कृत्वा तु संकल्पं पूजयन् मूलमन्त्रतः ।। ७ ।।

मन्त्रस्तु सामवेदोक्तोऽयातयामः सबीजकः ।।

ॐ श्रीदुर्गायै सर्वविघ्नविनाशिन्यै नम इति ।।८ ।।

पुष्पं माल्यं च नैवेद्यं धूपं दीपं तथा शुभम् ।।

मन्त्रेणानेन तद्भक्त्या ददुः सर्वा मुदान्विताः ।। ९ ।।

प्रवालमालया भक्त्या चेमं मन्त्रं सहस्रधा ।।

जपं कृत्वा च स्तुत्वा च प्रणेमुः शिरसा भुवि ।। 4.27.१० ।।

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये सर्वकामप्रदे शिवे ।।

देहि मे वाञ्छितं देवि नमस्ते शंकरप्रिये ।। ११ ।।

इत्युक्त्वा च नमस्कारं कृत्वा दत्त्वा च दक्षिणाम्।।

नैवेद्यानि च सर्वाणि ब्राह्मणेभ्यो ययुर्गृहम् ।। १२ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

स्तवराजं शृणु मुने तुष्टुवुर्येन पार्वतीम् ।।

भक्त्या गोपाङ्गनाः सर्वाः सर्वाभीष्टफलप्रदाम् ।। १३ ।।

जगत्येकार्णवे घोरे रुद्रसूर्यविवर्जिते ।।

अञ्जनाकारतोयेन संप्लुते च चराचरे ।। १४ ।।

दत्तं पुरा ब्रह्मणे च हरिणा जलशायिना ।।

तस्मै दत्त्वा सर्वमिदं निद्रां भेजे जगत्पतिः ।। १५ ।।

नाभिपद्मे जगत्स्रष्टा मधुना कैटभेन च ।।

पीडितः परितुष्टाव मूलप्रकृतिमीश्वरीम् ।। १६ ।।

ब्रह्मोवाच ।।

दुर्गे शिवेऽभये माये नारायणि सनातनि ।।

जये मे मङ्गलं देहि नमस्ते सर्वमङ्गले ।। १७ ।।

दैत्यनाशार्थवचनो दकारः परिकीर्तितः ।।

उकारो विघ्ननाशार्थं वाचको वेदसंमतः ।। १८ ।।

रेफो रोगघ्नवचनो गश्च पापघ्नवाचकः ।।

भयशत्रुघ्नवचनश्चाकारः परिकीर्तितः ।। १९ ।।

स्मृत्युक्ति स्मरणाद्यस्या एते नश्यन्ति निश्चितम् ।।

अतो दुर्गा हरेः शक्तिर्हरिणा परिकीर्तिता ।। 4.27.२० ।।

विपत्तिवाचको दुर्गश्चाकारो नाशवाचकः ।।

दुर्गं नश्यति या नित्यं सा दुर्गा परिकीर्तिता।।। २१ ।।

दुर्गो दैत्येन्द्रवचनोऽप्याकारो नाशवाचकः ।।

तं ननाश पुरा तेन बुधैर्दुर्गा प्रकीर्तिता ।। २२ ।।

शश्च कल्याणवचन इकारोत्कृष्टवाचकः ।।

समूहवाचकश्चैव वाकारो दातृवाचकः ।। २३ ।।

श्रेयःसङ्घोत्कृष्टदात्री शिवा तेन प्रकीर्तिता ।।

शिवराशिर्मूर्त्तिमती शिवा तेन प्रकीर्तिता ।। २४ ।।

शिवो हि मोक्षवचनश्चाकारो दातृवाचकः ।।

स्वयं निर्वाणदात्री या सा शिवा परिकीर्तिता ।। २५ ।।

अभयो भयनाशोक्तश्चाकारो दातृवाचकः ।।

प्रददात्यभयं सद्यः साऽभया परिकीर्तिता ।। २६ ।।

राज्यश्रीवचनो माश्च याश्च प्रापणवाचकः ।।

तां प्रापयति या सद्यः सा माया परिकीर्तिता ।। २७ ।।

माश्च मोक्षार्थवचनो याश्च प्रापणवाचकः ।।

तं प्रापयति या नित्यं सा माया परिकीर्तिता।।२८।।

नारायणार्धाङ्गभूता तेन तुल्या च तेजसा।।

सदा तस्य शरीरस्था तेन नारायणी स्मृता ।।२९ ।।

निर्गुणस्य च नित्यस्य वाचकश्च सनातनः ।।

सदा नित्या निर्गुणा या कीर्तिता सा सनातनी ।। 4.27.३० ।।

जयः कल्याणवचनो याकारो दातृवाचकः ।।

जयं ददाति या नित्यं सा जया परिकीर्तिता ।। ३१ ।।

सर्व मङ्गलशब्दश्च संपूणैश्वर्यवाचकः ।।

आकारो दातृवचनस्तद्दात्री सर्वमङ्गला ।।३२।।

नामाष्टकमिदं सारं नामार्थसहसंयुतम् ।।

नारायणेन यद्दत्तं ब्रह्मणे नाभिपङ्कजे ।। ३३ ।।

तस्मै दत्त्वा निद्रितश्च बभूव जगतां पतिः ।।

मधुकैटभौ दुर्गां तौ ब्रह्माणं हन्तुमुद्यतौ ।। ३४ ।।

स्तोत्रेणानेन स ब्रह्मा स्तुतिं नत्वा चकार ह ।।

साक्षात्स्तुता तदा दुर्गा ब्रह्मणे कवचं ददौ ।। ३५ ।।

श्रीकृष्णकवचं दिव्यं सर्वरक्षणनामकम् ।।

दत्त्वा तस्मै महामाया साऽन्तर्धानं चकार ह ।। ३६ ।।

स्तोत्रं कुर्वन्ति निद्रां च संरक्ष्य कवचेन वै ।।

निद्रानुग्रहतः सद्यः स्तोत्रस्यैव प्रभावतः ।। ३७ ।।

तत्राजगाम भगवान्वृषरूपी जनार्दनः ।।

शक्त्या च दुर्गया सार्धं शंकरस्य जयाय च ।। ३८ ।।

सरथं शंकरं मूर्ध्नि कृत्वा च निर्भयं ददौ।।

अत्यूर्ध्वं प्रापयामास जया तस्मै जयं ददौ ।। ३९ ।।

स्तोत्रस्यैव प्रभावेण संप्राप्य कवचं विधिः ।।

वरं च कवचं प्राप्य निर्भयं प्राप निश्चितम् ।। 4.27.४० ।।

ब्रह्मा ददौ महेशाय स्तोत्रं च कवचं वरम्।।

त्रिपुरस्य च संग्रामे सरथे पतिते हरौ ।। ४१ ।।

ब्रह्मास्त्रं च गृहीत्वा स सनिद्रं श्रीहरिं स्मरन् ।।

स्तोत्रं च कवचं प्राप्य जघान त्रिपुरं हरः ।। ४२ ।।

स्तोत्रेणानेन तां दुर्गां कृत्वा गोपालिका स्तुतिम्।।

लेभिरे श्रीहरिं कान्तं स्तोत्रस्यास्य प्रभावतः ।।४३।।

गोपकन्या कृतं स्तोत्रं सर्वमङ्गलनामकम् ।।

वांछितार्थप्रदं सद्यः सर्वविघ्नविनाशनम् ।। ४४ ।।

त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नित्यं भक्तियुक्तश्च मानवः।।

शैवो वा वैष्णवो वाऽपि शाक्तो दुर्गात्प्रमुच्यते ।।४५।।

राजद्वारे श्मशाने च दावाग्नौ प्राणसंकटे ।।

हिंस्रजन्तुभयग्रस्तो मग्नः पोते महार्णवे ।।४६।।

शत्रुग्रस्ते च संग्रामे कारागारे विपद्गते ।।

गुरुशापे ब्रह्मशापे बन्धुभेदे च दुस्तरे ।।४७।।

स्थानभ्रष्टे धनभ्रष्टे जातिभ्रष्टे शुचाऽन्विते ।।

पतिभेदे पुत्रभेदे खलसर्पविषान्विते ।।४८।।

स्तोत्रस्मरणमात्रेण सद्यो मुच्येत निर्भयः ।।

वांछितं लभते सद्यः सर्वैश्वर्यमनुत्तमम् ।। ४९ ।।

इह लोके हरेर्भक्तिं दृढां च सततं स्मृतिम् ।।

अन्ते दास्यं च लभते पार्वत्याश्च प्रसादतः।।4.27.५०।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते गोपकन्याकृतं सर्वमंगलास्तोत्रम् ।।

अनेन स्तवराजेन तुष्टुवुर्नित्यमीश्वरीम् ।।

प्रणेमुः परया भक्त्या यावन्मासं व्रजाङ्गनाः ।। ५१ ।।

एवं पूर्णे च मासे च समाप्तिदिवसे तथा ।।

स्नातुं प्रजग्मुर्गोप्यश्च वस्त्राण्याधाय तत्तटे ।।५२।।

नानाविधानि द्रव्याणि रत्नमूल्यानि नारद ।।

पीतलोहितशुक्लानि चारूणि मिश्रितानि च ।। ५३ ।।

तीरावृतान्यसंख्यानि तैश्च तीरं सुशोभनम् ।।

चन्दनागुरुकस्तूरी वायुना सुरभीकृतम् ।।५४।।

नैवेद्यैश्च बहुविधैः कालदेशोद्भवैः फलैः ।।

धूपैः प्रदीपैः सिन्दूरैः कुङ्कुमैश्च विराजितम् ।। ५५ ।।

जले क्रीडोन्मुखा गोप्यो बभूवुः कौतुकेन च ।।

नग्नाः क्रीडाभिरासक्ताः श्रीकृष्णार्पितमानसाः ।। ५६ ।।

दृष्ट्वा कृष्णश्च वस्त्राणि द्रव्याणि विविधानि च ।।

वासांस्यादाय वस्तूनि चखाद शिशुभिः सह ।।५७।।

गत्वा दूरं च गोपालास्तस्थुः सर्वे मुदाऽन्विताः।।

वस्त्राणि पुंजीकृत्यादावूचुः स्कन्धेऽतिलोलुपाः ।। ५८ ।।

श्रीदामा च सुदामा च वसुदामा तथैव च ।।

सुबलश्च सुपार्श्वश्च शुभाङ्गः सुन्दरस्तथा ।। ५९ ।।

चन्द्रभानो वीरभानः सूर्यभानस्तथैव च ।।

वसुभानो रत्नभानो गोपाला द्वादश स्मृताः ।। 4.27.६० ।।

श्रीकृष्णो बलदेवश्च प्रधानाश्च चतुर्दश ।।

गोपा हरेर्वयस्याश्च कोटिशः कोटिशो मुने ।। ६१ ।।

वस्त्राण्यादाय ते सर्वे तस्थुरेकत्र दूरतः ।।

शतशः पुञ्जिकास्तत्र स्थापयामासुरुन्मुखाः ।। ६२ ।।

किंचिद्वस्त्रं समादाय कृत्वा च पुञ्जिकां मुदा ।।

समारुह्य कदम्बाग्रमुवाच गोपिका हरिः ।। ६३ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

भोभो गोपालिकाः सर्वा विनष्टा व्रतकर्मणि ।।

कृत्वा विधानं मद्वाक्यं श्रुत्वा क्रीडत मन्मथात् ।। ६४ ।।

संकल्पिते व्रतार्हे च मासे मङ्गलकर्मणि ।।

यूयं नग्नाः कथं तोये व्रताङ्गहानिकारिकाः ।। ६५ ।।

परिधेयानि वासांसि पुष्पमाल्यानि यानि च ।।

व्रतार्हाणि च वस्तूनि केन नीतानि वोऽधुना ।। ६६ ।।

व्रते तु नग्ना या स्नाति तां रुष्टो वरुणः स्वयम्।।

वरुणानुचराश्चक्रुर्वासोवस्तूपनिर्हृतिम् ।। ६७ ।।

कथं यास्यथ नग्नाश्च न व्रतस्या भविष्यति।।

व्रताराध्या कथं सा च वस्तूनि किं न रक्षति ।।६८।।

चिन्तां कुरुत तां पूज्यां तुष्टाव बलिरीश्वरीम् ।।

युष्माकमीदृशी देवी न शक्ता वस्तुरक्षणे ।। ६९ ।।

कथं व्रतफलं सा वा दातुं शक्ता सुरेश्वरी ।।

फलं प्रदातुं या शक्ता सा शक्ता सर्वकर्मणि ।। 4.27.७० ।।

श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा चिन्तामापुर्व्रजस्त्रियः ।।

ददृशुर्यमुनातीरं वस्त्रवस्तुविहीनकम् ।।७१।।

चक्रुर्विषादं तोये च नग्नास्ता रुरुदुर्भृशम् ।।

क्व गतानि च वस्त्राणि वस्तूनीत्यूचुरत्र नः ।। ७२ ।।

कृत्वा विषादं तत्रैव तमूचुर्गोपकन्यकाः ।।

पुटाञ्जलियुताः सर्वा भक्त्या विनयपूर्वकम् ।।७३ ।।

गोपालिका ऊचुः ।।

परिधेयानि वस्त्राणि किंकरीणां सदीश्वर ।।

निबोधयात्मानमेव स्पर्शं कर्तुं त्वमर्हसि ।। ७४ ।।

व्रतार्हाणि च वस्तूनि देवस्वानि च साम्प्रतम् ।।

अदत्तानि मोचितानि ग्रहीतुं वेदविद्वद ।।७५।।

देहि धौतानि धृत्वा च करिष्यामो व्रतं वयम्।।

वस्तुनाऽन्येन गोविन्द वस्तूनां भक्षणं कुरु ।। ७६।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र श्रीदामा वस्त्रपुञ्जिकाम् ।।

दर्शयित्वा च ताः सर्वा दूरं दुद्राव तत्पुरः ।। ७७ ।।

दृष्ट्वा सवस्त्रं गोपालं सर्वासामीश्वरी परा ।।

सर्वा वयस्याश्चाववाच कोपयुक्ता जलप्लुता ।।७८।।

श्रीराधिकोवाच ।।

हे सुशीले शशिकले हे चन्द्रमुखि माधवि ।।

कदम्बमाले हे कुन्ति यमुने सर्वमङ्गले।।७९ ।।

हे पद्ममुखि सावित्रि पारिजाते च जाह्नवि।।

सुधामुखि शुभे पद्मे हे गौरि हे स्वयंप्रभे ।। 4.27.८० ।।

कालिके कमले दुर्गे हे सरस्वति भारति ।।

अपूर्णे रति हे गंगे चाम्बिके सति सुन्दरि ।। ८१ ।।

कृष्णप्रिये मधुमति चम्पे चन्दननन्दिनि ।।

यूयं सर्वाः समुत्थाय बद्ध्वाऽऽनयत बल्लवम् ।।८२।।

सर्वा राधाज्ञया तूर्णं समुत्थाय जलात्क्रुधा ।।

प्रजग्मुर्गोपिका नग्ना योनिमाच्छाद्य पाणिना ।। ८३ ।।

एतासां सहचारिण्यो गोप्यस्तूर्णं सहस्रशः ।।

प्रजग्मुस्तेन रूपेण कोपादारक्तलोचनाः ।। ८४ ।।

वेगेन दुद्रुवुः सर्वाः श्रीदामानं च बालिकाः ।।

वेगेन च प्रधावन्तं बिभ्रतं वस्त्रपुंजिकाम् ।। ८५ ।।

जगाम शीघ्रं श्रीदामा यत्र गोपाः सहांशुकाः ।।

जवेन दुद्रुवुर्गोप्यस्तत्पश्चाद्बलसंयुताः ।। ८६ ।।

वस्त्रचोरांश्च गोपांश्च वेष्टयामासुराशु ताः ।।

भिया प्रदुद्रुवुर्बाला यत्र कृष्णः सहांशुकः ।। ८७ ।।

श्रीकृष्णसहितान्बालान्वरयामासुराशु च ।।

गोपिकानां भिया गोपा ददुर्वस्त्राणि माधवम् ।। ८८ ।।

माधवः स्थापयामास स्कन्धे स्कन्धे तरोस्तथा।।

कदम्बवृक्षः शुशुभे वस्त्रैर्नानाविधैरपि ।।८९ ।।

वस्त्राणां पुंजिकाः सर्वाः स्कन्धेषु विनिधाय च ।।

उवाच गोपिकाः कृष्णः परिहासपरं वचः ।। 4.27.९० ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

भो भो गोपालिका नग्ना इदानीं किं करिष्यथ ।।

वस्त्रयाञ्चां प्रकर्तुं च कुरुताशु पुटाञ्जलिम् ।। ९१ ।।

गत्वा वदत युष्माकमीश्वरीमथ राधिकाम् ।।

करोतु शीघ्रं वस्त्राणां याञ्चां कृत्वा पुटाञ्जलिम् ।।९२।।

अन्यथाऽहं न दास्यामि युष्मभ्यमंशुकानि च ।।

युष्माकमीश्वरी राधा किं करिष्यति मेऽधुना ।।९३।।

व्रताराध्या च या देवी सा वा मे किं करिष्यति।।

इत्येवं कथितं सर्वं ब्रूत यूयं च राधिकाम् ।। ९४ ।।

श्रीकृष्णवचनं श्रुत्वा ताः सर्वा गोपकन्यकाः ।।

वीक्ष्य लोचनकोणेन प्रजग्मू राधिकान्तिकम् ।। ९५ ।।

चक्रुर्निवेदनं गत्वा यदुवाच हरिः स्वयम् ।।

श्रुत्वा जहास सा राधा बभूव कामपीडिता ।। ९६ ।।

श्रुत्वा तासां च वचनं पुलकाञ्चितविग्रहा ।।

न जगाम हरेः स्थानं व्रीडया सस्मिता सती ।।९७।।

जले योगासनं कृत्वा दध्यौ कृष्णपदाम्बुजम् ।।

ब्रह्मेशानन्तधर्माणां वन्द्यमीप्सितदं परम् ।। ९८ ।।

स्मारंस्मारं पदाम्भोजं साऽश्रुसंपूर्णलोचना ।।

भावातिरेकात्प्राणेशं तुष्टाव निर्गुणं परम् ।। ९९ ।।

।। राधिकोवाच ।। ।।

गोलोकनाथ गोपीश मदीश प्राणवल्लभ ।।

हे दीनबन्धो दीनेश सर्वेश्वर नमोऽस्तु ते ।। 4.27.१०० ।।

गोपेश गोसमूहेश यशोदानन्दवर्धन ।।

नन्दात्मज सदानन्द नित्यानन्द नमोऽस्तु ते ।। १०१ ।।

शतमन्योर्मन्युभग्न ब्रह्मदर्पविनाशक।।

कालीयदमन प्राणनाथ कृष्ण नमोऽस्तु ते।। १०२ ।।

शिवानन्तेश ब्रह्मेश ब्राह्मणेश परात्पर ।।

ब्रह्मस्वरूप ब्रह्मज्ञ ब्रह्मबीज नमोऽस्तु ते ।।१०३।।

चराचरतरोर्बीज गुणातीत गुणात्मक ।।

गुणबीज गुणाधार गुणेश्वर नमोऽस्तु ते ।।१०४।।

अणिमादिकसिद्धीश सिद्धेः सिद्धिस्वरूपक ।।

तपस्तपस्विंस्तपसा बीजरूप नमोऽस्तु ते ।। १०५ ।।

यदनिर्वचनीयं च वस्तु निर्वचनीयकम् ।।

तत्स्वरूप तयोर्बीजं सर्वबीज नमोऽस्तु ते ।।१०६।।

अहं सरस्वती लक्ष्मीर्दुर्गा गङ्गा श्रुतिप्रसूः ।।

यस्य पादार्चनान्नित्यं पूज्या तस्मै नमोनमः ।। ।। १०७ ।।

स्पर्शने यस्य भृत्यानां ध्यानेन च दिवानिशम् ।।

पवित्राणि च तीर्थानि तस्मै भगवते नमः ।। १०८ ।।

इत्येवमुक्त्वा सा देवी जले संन्यस्य विग्रहम् ।।

मनः प्राणांश्च श्रीकृष्णे तस्थौ स्थाणुसमा सती ।। १०९ ।।

राधाकृतं हरेः स्तोत्रं त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः ।।

हरिभक्तिं च दास्यं च लभेद्राधागतिं ध्रुवम् ।। 4.27.११० ।।

विपत्तौ यः पठेद्भक्त्या सद्यः संपत्तिमाप्नुयात् ।।

चिरकालगतं द्रव्यं हृतं नष्टं च लभ्यते ।।१११।।

वस्तुवृद्धिर्भवेत्तस्य प्रसन्नं मानसं परम् ।।

चिन्ताग्रस्तः पठेद्भक्त्या परां निर्वृतिमाप्नुयात् ।।११२।।

पतिभेदे पुत्रभेदे मित्रभेदे च संकटे ।।

मासं भक्त्या यदि पठेत्सद्यः संदर्शनं लभेत् ।। ११३ ।।

भक्त्या कुमारी स्तोत्रं च शृणुयाद्वत्सरं यदि ।।

श्रीकृष्णसदृशं कान्तं गुणवन्तं लभेद्ध्रुवम् ।।११४।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डे राधाकृतं श्रीकृष्ण स्तोत्रम् ।।

जलस्था राधिका ध्यात्वा श्रीकृष्णचरणाम्बुजम् ।।

स्तुत्वैवं चक्षुरुन्मील्य दृष्ट्वा कृष्णमयं जगत् ।। ११५ ।।

ददर्श यमुनातीरं वस्त्रद्रव्यमयं मुने ।।

दृष्ट्वा तन्द्राऽथवा स्वप्नमिति मेने च राधिका ।।११६।।

यत्र स्थाने यदाधारे यद्द्रव्यं संस्थितं पुरा ।।

वस्त्रैश्च सहितं सर्वं तत्प्रापुर्गोपकन्यकाः ।। ११७ ।।

जलादुत्थाय ताः सर्वा व्रतं कृत्वा मनीषितम् ।।

संप्राप्य च वरं देव्यस्ता सर्वाः स्वालयं ययुः ।। ११८ ।।

नारद उवाच ।।

व्रतस्य किं विधानं च किं नाम किं फलं प्रभो ।।

कानि द्रव्याणि देयानि का देया तत्र दक्षिणा ।। ११९ ।।

व्रतान्ते किं रहस्यं च बभूव सुमनोहरम् ।।

व्यासं कृत्वा महाभाग वद नारायणीं कथाम् ।। ।। 4.27.१२० ।।

सूत उवाच ।।

नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिपुंगवः ।।

कथां कथितुमारेभे कवीन्द्राणां गुरोर्गुरुः ।। १२१ ।।

नारायण उवाच ।।

सर्वं व्रतविधानं च मत्तो वत्स निशामय ।।

ख्यातं गौरीव्रतं नाम मार्गे मासि कृतं स्त्रिया ।। ।। १२२ ।।

पुंसां च धर्मकामार्थमोक्षदं कृष्णभक्तिदम्।।

देशभेदे प्रसिद्धं च व्रतं पौर्वापरं स्मृतम् ।।१२३ ।।

कामदं कामुकानां च फलं कान्तनिमित्तकम् ।।

उपोष्य पूर्वदिवसे वस्त्रं प्रक्षाल्य संयता ।। १२४ ।।

प्रातश्च मार्गसंक्रान्त्यां भक्त्या गत्वा सरित्तटम् ।।

धृत्वा धौते च स्नात्वा च नानाद्रव्येण कन्यका ।। १२५।।

देवषट्कं च संपूज्य कृत्वा चावाहनं घटे ।।

गणेशं च दिनेशं च वह्निं नारायणं शिवम् ।। १२६ ।।

दुर्गां पंचोपचारैश्च संपूज्य व्रतमारभेत् ।।

घटाधः पिण्डिकां कृत्वा चतुरस्रां सुविस्तृताम् ।।

चन्दनागुरुकस्तूरीकुङ्कुमैश्च सुसंस्कृताम् ।। १२७।।

निर्माय बालुकानां च दुर्गां दशभुजां पराम् ।।

धृत्वा कपाले सिन्दूरं तदधश्चन्दनेन्दुकम् ।।१२८।।

तां ध्यात्वाऽऽवाहयेद्देवीं ततो भूत्वा पुटाञ्जलिः ।।

इमं मन्त्रं पठित्वाऽऽदौ ततः पूजां समारभेत्।।१२९।।

हे गौरि शंकरार्धाङ्गि यथा त्वं शंकरप्रिया ।।

तथा मां कुरु कल्याणि कान्तकान्तां सुदुर्लभाम्।। 4.27.१३० ।।

इमं मन्त्रं पठित्वा तु ध्यायेद्देवीं जगत्प्रसूम् ।।

ध्यानं तत्सामवेदोक्तं निगूढं सर्वकामदम् ।। १३१ ।।

शृणु नारद वक्ष्यामि मुनीन्द्राणां च दुर्लभम् ।।

ध्यायन्त्यनेन सिद्धाश्च दुर्गां दुर्गतिनाशिनीम् ।।१३२।।

शिवां शिवप्रियां शैवां शिववक्षःस्थलस्थिताम् ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां सुप्रतिष्ठां सुलोचनाम् ।। १३३ ।।

नवयौवनसंपन्नां रत्नाभरणभूषिताम् ।।

रत्नकङ्कणकेयूररत्ननूपुरभूषिताम्।ा१३४।।

रत्नकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजिताम्।।

मालती माल्यसंसक्तकबरभ्रमरान्विताम् ।। १३५ ।।

सिन्दूरतिलकं चारुकस्तूरीबिन्दुना सह ।।

वह्निशुद्धांशुकां रत्नकिरीटां सुमनोहराम् ।। ।। १३६ ।।

मणीन्द्रसारसंसक्तरत्नमालासमुज्ज्वलाम् ।।

पारिजातप्रसूनानां मालाजालानुलम्बिताम् ।। १३७ ।।

सुपीनकठिनश्रोणीं बिभ्रतीं च स्तनानताम् ।।

नवयौवनभारौघादीषन्नम्रां मनोहराम् ।। १३८ ।।

ब्रह्मादिभिः स्तूयमानां सूर्यकोटिसमप्रभाम् ।।

पक्वबिम्बाधरोष्ठीं च चारुचम्पकसन्निभाम्।।१३९।।

मुक्तापङ्क्तिविनिन्द्यैकदन्तराजिविराजिताम् ।।

मुक्तिकामप्रदां देवीं शरच्चन्द्रमुखीं भजे।। ।। 4.27.१४० ।।

ध्यात्वैवं मस्तके पुष्पं विन्यस्य च व्रती मुदा ।।

पुष्पं गृहीत्वा भक्त्या च पुनर्ध्यात्वा च पूजयेत् ।। १४१ ।।

दत्त्वा षोडशोपचारान्प्रहृष्टं तत्र नित्यशः ।।

पूर्वोक्तेनैव मन्त्रेण मुदा भक्त्या व्रते व्रती ।।१४२।।

पूर्वोक्तेनैव स्तोत्रेण स्तुत्वा च प्रणमेत्तदा ।।

कृत्वा प्रणामं भक्त्या च संयतः शृणुयात्कथाम् ।। १४३ ।।

नारद उवाच ।।

व्रतं व्रतविधानं च फलं च स्तोत्रमद्भुतम् ।।

अधुना श्रोतुमिच्छामि गौरीव्रतकथां शुभाम् ।। १४४ ।।

व्रतं केन कृतं पूर्वं भूमौ केन प्रकाशितम् ।।

एतत्सर्वं सुविस्तार्य वद संदेहभञ्जन ।। ।। १४५ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

कुशध्वजस्य हि सुता नाम्ना वेदवती सती ।।

तया कृतं व्रतमिदं महातीर्थे च पुष्करे ।। १४६ ।।

समाप्तिदिवसे साक्षाद्बभूव जगदम्बिका ।।

योगिनीलक्षसंयुक्ता सूर्यकोटिसमप्रभा ।। १४७ ।।

शातकुम्भविनिर्माणरथस्था परमेश्वरी ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्या तामुवाच सुसंयुताम् ।। १४८ ।।

पार्वत्युवाच ।।

हे वेदवति भद्रं ते वरं वृणु यथेप्सितम् ।।

तव व्रतेन तुष्टाऽहं तुभ्यं दास्यामि वाञ्छितम् ।। १४९ ।।

पार्वतीवचनं श्रुत्वा दृष्ट्वा तां हृष्टमानसाम् ।।

पुटाञ्जलियुता साध्वी प्रणम्योवाच नारद ।। 4.27.१५० ।।

वेदवत्युवाच ।।

देवि नारायणं कान्तं मह्यं देहि मनीषितम् ।।

वरेऽन्यस्मिन्स्पृहा नास्ति दृढां भक्तिं च तत्पदे ।। १५१ ।।

श्रुत्वा वेदवतीवाक्यं प्रहस्य जगदम्बिका ।।

अवरुह्य रथात्तूर्णं तामुवाच हरिप्रियाम् ।। १५२ ।।

पार्वत्युवाच ।।

ज्ञातं सर्वं जगन्मातस्त्वं च लक्ष्मीः स्वयं सती ।।

भारतं पादरजसा पूतं कर्तुं समागता ।।

त्वत्पादरजसा साध्वि सद्यः पूता वसुंधरा ।। १५३ ।।

निखिलानि च तीर्थानि पूतानि परमेश्वरी ।।

व्रतं ते लोकशिक्षार्थं तपश्चर तपस्विनि ।। १५४ ।।

नारायणस्य कान्ता त्वं प्रिया जन्मनि जन्मनि ।।

भारावतरणे विष्णुर्वसुधामागमिष्यति ।। १५५ ।।

रामो दाशरथिः पूर्णः कर्तुं दस्युविनिग्रहम् ।।

ब्रह्मशापाच्च च्युतयोर्मोक्षणाय च भक्तयोः ।। १५६ ।।

अयोध्यायां च त्रेतायामाविर्भावो हरेरपि ।।

त्वमेव मिथिलां गच्छ विधाय शिशुविग्रहम् ।। १५७ ।।

त्वामिमां प्राप्य जनकोऽप्ययोनिसंभवां सुताम् ।।

पालयिष्यति यत्नेन सीता त्वं च भविष्यसि ।। १५८ ।।

गत्वा रामोऽपि मिथिलां त्वद्विवाहं करिष्यति ।।

नारायणस्य कान्ता त्वं कल्पे कल्पे भविष्यसि ।। १५९ ।।

इत्युक्त्वा तां समालिङ्ग्य पार्वती स्वालयं ययौ।।

गत्वा सा मिथिलां साध्वी शिशुरूपं विधाय च ।।4.27.१६०।।

लाङ्गलस्य च रेखायां सुखात्तस्थौ च मायया ।।

विलोक्य जनकस्तां च नग्नां मुद्रितलोचनाम् ।। १६१ ।।

तप्तकाञ्चनवर्णां च रुदन्तीं तेजसाऽन्विताम् ।।

दृष्ट्वा तां च गृहीत्वा च कृत्वा वक्षसि नारद ।। १६२ ।।

गच्छन्तं प्रति तत्रैव वाग्बभूवाशरीरिणी ।।

अयोनिसंभवां कन्यां कमलां ग्रहणं कुरु ।। १६३ ।।

नारायणस्ते जामाता भवितेत्येव मे वचः ।।

श्रुत्वा तदा देववाणीं गृहीत्वा कन्यकामृषिः ।। १६४ ।।

गत्वा ददौ स्वकान्तायै पालनाय मुदाऽन्वितः ।।

सा लब्धयौवना प्राप रामं दाशरथिं सती ।। १६५ ।।

व्रतस्यास्य प्रभावेण कान्तं त्रिजगतां पतिम् ।।

प्रकाशितं वशिष्ठेन पृथिव्यां भक्तिभावतः ।। १६६ ।।

राधा कृत्वा व्रतमिदं श्रीकृष्णं प्राणवल्लभम् ।।

गोपाङ्गनाश्च तं प्रापुर्व्रतस्यास्य प्रभावतः ।। १६७ ।।

इत्येवं कथिता विप्र कथा गौरीव्रतस्य च ।।

भारते च व्रतमिदं या करोति कुमारिका ।।

स्वामिनं कृष्णतुल्यं च सा प्राप्नोति न संशयः ।। १६८ ।।

श्रीनारायण उवाच ।।

एवं व्रतं च चक्रुस्ता यावन्मासं च गोपिकाः ।।

पूर्वस्तोत्रेण तां देवीं तुष्टुवुश्च दिनेदिने ।। १६९ ।।

समाप्तिदिवसे गोप्यो व्रतं कृत्वा मुदाऽन्विताः ।।

कण्वशाखोक्तस्तोत्रेण तुष्टुवुः परमेश्वरीम् ।। 4.27.१७० ।।

येन स्तोत्रेण तां स्तुत्वा सीता सत्यपरायणा ।।

सद्यः संप्राप कान्तं च रामं राजीवलोचनम् ।। १७१ ।।

जानक्युवाच ।।

शक्तिस्वरूपे सर्वेषां सर्वाधारे गुणाश्रये ।।

सदा शंकरयुक्ते च पतिं देहि नमोऽस्तु ते ।।१७२।।

सृष्टिस्थित्यंतरूपेण सृष्टिस्थित्यन्तरूपिणी ।।

सृष्टिस्थित्यन्तबीजानां बीजरूपे नमोऽस्तु ते ।।१७३।।

हे गौरि पतिमर्मज्ञे पतिव्रतपरायणे ।।

पतिव्रते पतिरते पतिं देहि नमोस्तु ते ।। १७४ ।।

सर्वमंगलमाङ्गल्ये सर्वमंगलसंयुते ।।

सर्वमंगलबीजे च नमस्ते सर्वमंगले ।। १७५ ।।

सर्वप्रिये सर्वबीजे सर्वाशुभविनाशिनि ।।

सर्वेशे सर्वजनके नमस्ते शंकरप्रिये ।। १७६ ।।

परमात्मस्वरूपे च नित्यरूपे सनातनि ।।

साकारे च निराकारे सर्वरूपे नमोऽस्तु ते ।। १७७ ।।

क्षुत्तृष्णेच्छा दया श्रद्धा निद्रा तन्द्रा स्मृतिः क्षमा ।।

एतास्तव कलाः सर्वा नारायणि नमोऽस्तु ते ।। १७८ ।।

लज्जा मेधा तुष्टिपुष्टी शान्तिसंपत्तिवृद्धयः ।।

एतास्तव कलाः सर्वाः सर्वरूपे नमोऽस्तु ते ।। १७९ ।।

दृष्टादृष्टस्वरूपे च तयोर्बीजफलप्रदे ।।

सर्वानिर्वचनीये च महामाये नमोऽस्तु ते ।। 4.27.१८० ।।

शिवे शंकरसौभाग्ययुक्ते सौभाग्यदायिनि ।।

हरिं कान्तं च सौभाग्यं देहि देवि नमोऽस्तु ते ।। १८१ ।।

स्तोत्रेणानेन याः स्तुत्वा समाप्तिदिवसे शिवाम् ।।

नमन्ति परया भक्त्या ता लभन्ते हरिं पतिम्।।१८२।।

इह कान्तसुखं भुक्त्वा पतिं प्राप्य परात्परम्।।

दिव्यं स्यन्दनमारुह्य यात्यन्ते कृष्णसन्निधिम् ।। १८३ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते सीताकृतं पार्वतीस्तोत्रम् ।।

समाप्तिदिवसे राधा गोपीभिः सह संयुता ।।

देवीं प्रणम्य स्तुत्वा च व्रतं पूर्णं चकार ह ।। १८४ ।।

गोसहस्रं ब्राह्मणेभ्यः सुवर्णशतकं मुदा ।।

विप्राय दक्षिणां दत्त्वा स्वगृहं गन्तुमुद्यता ।। १८९ ।।

ब्राह्मणानां सहस्रं च भोजयामास सादरम् ।।

वाद्यानि वादयामास भिक्षुकाय धनं ददौ ।। १८६ ।।

एतस्मिन्नन्तरे तत्र दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी ।।

आविर्बभूव गगनाज्ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा ।। १८७ ।।

ईषद्धास्यप्रसनास्या योगिनीशतसंयुता ।।

सिंहस्था च दशभुजा रत्नालंकारभूषिता ।।१८८।।

शातकुम्भमयाद्दिव्याद्रत्नसारपरिच्छदात् ।।

अवरुह्य रथात्तूर्णमालिङ्ग्योरसि राधिकाम् ।।१८९।।

दृष्ट्वा गोपाङ्गना देवीं प्रणेमुश्च मुदाऽन्विताः ।।

आशिषं युयुजे दुर्गा वाञ्छासिद्धिर्भविष्यति ।। 4.27.१९० ।।

गोपिकाभ्यो वरं दत्त्वा ताः संभाष्य च सादरम् ।।

उवाच राधिकां दुर्गा स्मेराननसरोरुहा ।। १९१ ।।

पार्वत्युवाच ।।

राधे सर्वेश्वरप्राणादधिके जगदम्बिके ।।

व्रतं ते लोकशिक्षार्थं मायामानुषरूपिणि ।। १९२ ।।

गोलोकनाथं गोलोकं श्रीशैलं गिरिजातटम् ।।

श्रीरासमण्डलं दिव्यं वृन्दावनमनोहरम् ।। १९३ ।।

चरितं रतिचोरस्य स्त्रीणां मानसहारकम् ।।

विदुषः कामशास्त्राणां किंस्वित्स्मरसि सुन्दरि ।। १९४ ।।

श्रीकृष्णार्धाङ्गसंभूता कृष्णतुल्या च तेजसा ।।

तवांशकलया देव्यः कथं त्वं मानुषी सती ।। १९५ ।।

भवती च हरेः प्राणा भवत्याश्च हरिः स्वयम् ।।

वेदे नास्ति द्वयोर्भेदः कथं त्वं मानुषी सती ।। १९६ ।।

षष्टिवर्षसहस्राणि ब्रह्मा तप्त्वा तपः पुरा ।।

न ते ददर्श पादाब्जं कथं त्वं मानुषी सती ।। १९७ ।।

कृष्णाज्ञया च त्वं देवि गोपीरूपं विधाय च ।।

आगताऽसि महीं शान्ते कथं त्वं मानुषी सती ।। १९८ ।।

सुयज्ञो हि नृपश्रेष्ठो मनुवंशसमुद्भवः ।।

त्वत्तो जगाम गोलोकं कथं त्वं मानुषी सती ।। १९९ ।।

त्रिःसप्तकृत्वो निर्भूपां चकार पृथिवीं भृगुः ।।

तव मन्त्रेण कवचात्कथं त्वं मानुषी सती ।। 4.27.२०० ।।

शंकरात्प्राप्य त्वन्मन्त्रं सिद्धं कृत्वा च पुष्करे ।।

जघान कार्तवीर्यं च कथं त्वं मानुषी सती ।। २०१ ।।

बभञ्ज दर्पाद्दन्तं च गणेशस्य महात्मनः ।।

त्वत्तो नाम भयं चक्रे कथं त्वं मानुषी सती ।। २०२ ।।

मय्युद्धतायां कोपेन भस्मसात्कर्तुमीश्वरः ।।

ररक्षागत्य मत्प्रीत्या कथं त्वं मानुषी सती ।। २०३ ।।

कल्पे कल्पे तव पतिः कृष्णो जन्मनि जन्मनि ।।

व्रतं लोकहितार्थाय जगन्मातस्त्वया कृतम् ।। २०४ ।

अहो श्रीदामशापेन भारावतरणेन च ।।

भूमौ तवाधिष्ठानं च कथं त्वं मानुषी सती ।। २०५ ।।

अयोनिसंभवा त्वं च जन्ममृत्युजरापहा ।।

कलावतीसुता पुण्या कथं त्वं मानुषी सती ।। २०६ ।।

त्रिषु मासेष्वतीतेषु मधुमासे मनोहरे ।।

निर्जने निर्मले रात्रौ सुयोग्ये रासमण्डले ।। २०७ ।।

सर्वाभिर्गोपिकाभिश्च सार्धं वृन्दावने वने ।।

हर्षेण हरिणा सार्धं क्रीडा ते भविता सति ।। २०८ ।।

विधात्रा लिखिता क्रीडा कल्पे कल्पे महीतले ।।

तव श्रीहरिणा सार्धं केन राधे निवार्यते ।। २०९ ।।

यथा सौभाग्ययुक्ताऽहं हरस्य श्रीहरिप्रिये ।।

तथा सौभाग्ययुक्ता त्वं भव कृष्णस्य सुन्दरि ।। 4.27.२१० ।।

यथा क्षीरेषु धावल्यं यथा वह्नौ च दाहिका ।।

भुवि गन्धो जले शैत्यं तथा कृष्णे स्थितिस्तव ।। २११ ।।

देवी वा मानुषी वाऽपि गान्धर्वी राक्षसी तथा ।।

त्वत्तः परा च सौभाग्या न भूता न भविष्यति ।। २१२ ।।

परात्परो गुणातीतो ब्रह्मादीनां च वन्दितः ।।

स्वयं कृष्णस्तवाधीनो मद्वरेण भविष्यति ।। २१३ ।।

ब्रह्मानन्तशिवाराध्यो भविता त्वद्वशः सति ।।

ध्यानासाध्यो दुराराध्यः सर्वेषामपि योगिनाम् ।।२१४।।

त्वं च भाग्यवती राधे स्त्रीजातिषु न ते परा ।।

कृष्णेन सार्धं पश्चात्त्वं गोलोकं च गमिष्यसि ।।२१५।।

इत्युक्त्वा पार्वती सद्यस्तत्रैवान्तर्दधे मुने ।।

सार्धं गोपालिकाभिश्च राधिका गन्तुमुद्यता।।२१६।।

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो जगाम राधिकापुरः।।

राधा ददर्श श्रीकृष्णं किशोरं श्यामसुन्दरम्।।२१७।।

पीतवस्त्रपरीधानं नानालंकारभूषितम् ।।

आजानुमालतीमालावनमालाविभूषितम्।। २१८ ।।

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकातरम्।।

चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं शरत्पङ्कजलोचनम् ।।२१९।।

शरत्पार्वणचन्द्रास्यं सद्रत्नमुकुटोज्ज्वलम् ।।

पक्वदाडिमबीजाभदशनं सुमनोहरम् ।। 4.27.२२० ।।

विनोदमुरलीहस्तन्यस्तलीलासरोरुहम् ।।

कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलाधाममनोहरम् ।।२२१।।

गुणातीतं स्तूयमानं ब्रह्मानन्तशिवादिभिः।।

ब्रह्मस्वरूपं ब्रह्मण्यं श्रुतिभिश्चानिरूपितम्।।२२२।।

अव्यक्तमक्षराव्यक्तं ज्योतीरूपं सनातनम् ।।

माङ्गल्यं मङ्गलाधारं मङ्गलं मङ्गलप्रदम् ।। २२३ ।।

दृष्ट्वा तदद्भुतं रूपं संभ्रमात्प्रणनाम तम् ।।

तं दृष्ट्वा मूर्च्छिता राधा कामबाणप्रपीडिता ।। २२४ ।।

दर्शंदर्शं मुखाम्भोजं सस्मिता वक्रलोचना ।।

मुखस्याच्छादनं चक्रे व्रीडया च पुनः पुनः ।।२२५।।

दृष्ट्वा हरिस्तामुवाच प्रसन्नवदनेक्षणः ।।

गोपालिकासमूहानां सर्वेषां पुरतः स्थितः ।। २२६ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।। ।।

प्राणाधिके राधिके त्वं वरं वृणु मनीषितम् ।।

भो भो गोपालिका सर्वा वरं वृणुत वाञ्छितम्।।२२७।।

कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा वरं वव्रे च राधिका ।।

गोपालिकाः प्रहृष्टाश्च सर्वसंकल्पपादपात् ।। २२८ ।।

राधिकोवाच ।।

त्वत्पादाब्जे मन्मनोलिः सततं भ्रमतु प्रभो ।।

पातुं भक्तिरसं पद्मे मधुपश्च यथा मधु।।२२९ ।।

मदीय प्राणनाथस्त्वं भव जन्मनि जन्मनि ।।

त्वदीयचरणाम्भोजे देहि भक्तिं सुदुर्लभाम्।। 4.27.२३० ।।

तव स्मृतौ गुणे चित्तं स्वप्ने ज्ञाने दिवानिशम् ।।

भवेन्निमग्नं सततमेतन्मम मनीषितम् ।। २३१ ।।

गोपालिका ऊचुः ।।

यथा राधां तथा नश्च प्राणबन्धो दिवानिशम् ।।

भविष्यसि प्राणनाथः पास्यसि प्रतिजन्मनि ।। २३२ ।।

आसां च वचनं श्रुत्वा तथाऽस्त्वेवमुवाच ह ।।

प्रसन्नवदनः श्रीमान्यशोदानन्दवर्धनः ।। २३३ ।।

क्रीडापद्मं राधिकायै सहस्रदलसंयुतम् ।।

ललितां मालतीमालां ददौ प्रीत्या जगत्पतिः ।।२३४।।

मालासमूहं पुष्पाणि गोपीभ्यो गोपिकापतिः ।।

प्रहस्य परमप्रीत्या प्रददावित्युवाच ह ।। २३९ ।।

श्रीकृष्ण उवाच ।।

त्रिषु मासेष्वतीतेषु यूयं क्रीडां मया सह ।।

रासमण्डलरम्ये च वृन्दारण्ये करिष्यथ ।। २३६ ।।

यथाऽहं च तथा यूयं नाहं भेदः श्रुतौ श्रुतः ।।

प्राणोऽहं चैव युष्माकं यूयं प्राणा मम प्रभोः ।। २३७ ।।

व्रतं वो लोकरक्षार्थं न हि स्वार्थमिदं प्रियाः ।।

सहागताश्च गोलोकाद्गमनं च मया सह ।। २३८ ।।

गच्छत स्वालयं शीघ्रं वोऽहं जन्मनि जन्मनि ।।

प्राणेभ्योऽपि गरीयस्यो यूयं मे नात्र संशयः ।। २३९ ।।

इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तत्र तस्थौ सूर्यसुतातटे ।।

तस्थुर्गोपालिकाः सर्वा वीक्ष्य कृष्णं पुनःपुनः ।।4.27.२४०।।

सर्वाः प्रहृष्टवदनाः सस्मिता वक्रलोचनाः ।।

प्रीत्या चक्षुश्चकोराभ्यां मुखचन्द्रं पपुर्हरेः ।। २४१ ।।

ताः शीघ्रं प्रययुर्गेहं जयं दत्त्वा पुनःपुनः ।।

हरिश्च शिशुभिः सार्द्धं प्रसन्नः स्वालयं ययौ ।। २४२ ।।

इत्येवं कथितं सर्वं हरेश्चरितमङ्गलम् ।।

गोपीनां वस्त्रहरणं सर्वलोकसुखावहम् ।। २४३ ।।

इति श्रीब्रह्मवैवर्ते महापुराणे श्रीकृष्णजन्मखण्डे नारायणनारदसंवादे गोपिकावस्त्रहरणप्रस्तावो नाम सप्तविंशोऽध्यायः ।। २७ ।।

तुलनीय - श्रीमद्भावतपुराणम् १०.२२