19. 19. ग्रहवर्षफलाध्यायः

सर्वत्र भूर्विरलसस्ययुता वनानि दैवाद्बिभक्षयिषुदंष्ट्रिसमावृतानि । नद्यश् च नैव हि पयः प्रचुरं स्रवन्ति रुग्भेषजानि न तथातिबलान्वितानि ।। १९.०१ ।।

sarvatra bhūrviralasasyayutā vanāni daivādbibhakṣayiṣudaṃṣṭrisamāvṛtāni / nadyaś ca naiva hi payaḥ pracuraṃ sravanti rugbheṣajāni na tathātibalānvitāni // 19.01 //

तीक्ष्णं तपत्यदितिजः शिशिरेऽपि काले नात्यम्बुदा जलमुचोऽचलसन्निकाशाः । नष्टप्रभऋक्षगणशीतकरं नभश्च सीदन्ति तापसकुलानि सगोकुलानि ।। १९.०२ ।।

tīkṣṇaṃ tapatyaditijaḥ śiśire'pi kāle nātyambudā jalamuco'calasannikāśāḥ / naṣṭaprabhaṛkṣagaṇaśītakaraṃ nabhaśca sīdanti tāpasakulāni sagokulāni // 19.02 //

हस्त्यश्वपत्तिमदसह्यबलैरुपेता बाणऽसनासिमुशलातिशयाश्चरन्ति । घ्नन्तो नृपा युधि नृपानुचरैश्च देशान् संवत्सरे दिनकरस्य दिनेऽथ मासे ।। १९.०३ ।।

hastyaśvapattimadasahyabalairupetā bāṇa'sanāsimuśalātiśayāścaranti / ghnanto nṛpā yudhi nṛpānucaraiśca deśān saṃvatsare dinakarasya dine'tha māse // 19.03 //

व्याप्तं नभः प्रचलिताचलसन्निकाशैर् व्यालाञ्जनालिगवलच्छविभिः पयोदैः । गां पूरयद्भिरखिलां अमलाभिरद्भिर् रुत्कण्ठितेन गुरुणा ध्वनितेन चाशाः ।। १९.०४ ।।

vyāptaṃ nabhaḥ pracalitācalasannikāśair vyālāñjanāligavalacchavibhiḥ payodaiḥ / gāṃ pūrayadbhirakhilāṃ amalābhiradbhir rutkaṇṭhitena guruṇā dhvanitena cāśāḥ // 19.04 //

तोयानि पद्मकुमुदौत्पलवन्त्यतीव फुल्लद्रुमाण्युपवनान्यलिनादितानि । गावः प्रभूतपयसो नयनाभिरामा रामा रतैरविरतं रमयन्ति रामान् ।। १९.०५ ।।

toyāni padmakumudautpalavantyatīva phulladrumāṇyupavanānyalināditāni / gāvaḥ prabhūtapayaso nayanābhirāmā rāmā ratairavirataṃ ramayanti rāmān // 19.05 //

गोधूमशालियवधान्यवरैक्षुवाटा भूः पाल्यते नृपतिभिर्नगरऽकरऽढ्या । चित्यङ्किता क्रतुवरेष्टिविघुष्टनादा संवत्सरे शिशिरगोरभिसम्प्रवृत्ते ।। १९.०६ ।।

godhūmaśāliyavadhānyavaraikṣuvāṭā bhūḥ pālyate nṛpatibhirnagara'kara'ḍhyā / cityaṅkitā kratuvareṣṭivighuṣṭanādā saṃvatsare śiśiragorabhisampravṛtte // 19.06 //

वातोद्धतश्चरति वह्निरतिप्रचण्डो ग्रामान्वनानि नगराणि च सन्दिधक्षुः । हाहाइति दस्युगणपातहता रटन्ति निःस्वीकृता विपशवो भुवि मर्त्यसंघाः ।। १९.०७ ।।

vātoddhataścarati vahniratipracaṇḍo grāmānvanāni nagarāṇi ca sandidhakṣuḥ / hāhāiti dasyugaṇapātahatā raṭanti niḥsvīkṛtā vipaśavo bhuvi martyasaṃghāḥ // 19.07 //

अभ्युन्नता वियति संहतमूर्तयोऽपि मुञ्चन्ति कुत्र चिद् अपः प्रचुरं पयोदाः । सीम्नि प्रजातं अपि शोषं उपैति सस्यं निष्पन्नं अप्यविनयादपरे हरन्ति ।। १९.०८ ।।

abhyunnatā viyati saṃhatamūrtayo'pi muñcanti kutra cid apaḥ pracuraṃ payodāḥ / sīmni prajātaṃ api śoṣaṃ upaiti sasyaṃ niṣpannaṃ apyavinayādapare haranti // 19.08 //

भूपा न सम्यगभिपालनसक्तचित्ताः पित्तोत्थरुक्प्रचुरता भुजगप्रकोपः । एवंविधैर्उपहृता भवति प्रजाइयं संवत्सरेऽवनिसुतस्य विपन्नसस्या ।। १९.०९ ।।

bhūpā na samyagabhipālanasaktacittāḥ pittottharukpracuratā bhujagaprakopaḥ / evaṃvidhairupahṛtā bhavati prajāiyaṃ saṃvatsare'vanisutasya vipannasasyā // 19.09 //

मायाइन्द्रजालकुहकऽकरनागराणां गान्धर्वलेख्यगणितास्त्रविदां च वृद्धिः । पिप्रीषया नृपतयोऽद्भुतदर्शनानि दित्सन्ति तुष्टिजननानि परस्परेभ्यः ।। १९.१० ।।

māyāindrajālakuhaka'karanāgarāṇāṃ gāndharvalekhyagaṇitāstravidāṃ ca vṛddhiḥ / piprīṣayā nṛpatayo'dbhutadarśanāni ditsanti tuṣṭijananāni parasparebhyaḥ // 19.10 //

वार्ता जगत्यवितथा विकला त्रयी च सम्यक्चरत्यपि मनोरिव दण्डनीतिः । अध्यक्षरस्वभिनिविष्टधियोऽपि के चिद् दान्वीक्षिकीषु च परं पदमीहमानाः ।। १९.११ ।।

vārtā jagatyavitathā vikalā trayī ca samyakcaratyapi manoriva daṇḍanītiḥ / adhyakṣarasvabhiniviṣṭadhiyo'pi ke cid dānvīkṣikīṣu ca paraṃ padamīhamānāḥ // 19.11 //

हास्यज्ञदूतकविबालनपुंसकानां युक्तिज्ञसेतुजलपर्वतवासिनां च । हार्दिं करोति मृगलाञ्छनजः स्वकेऽब्दे मासेऽथ वा प्रचुरता भुवि चाउषधीनाम् ।। १९.१२ ।।

hāsyajñadūtakavibālanapuṃsakānāṃ yuktijñasetujalaparvatavāsināṃ ca / hārdiṃ karoti mṛgalāñchanajaḥ svake'bde māse'tha vā pracuratā bhuvi cāuṣadhīnām // 19.12 //

ध्वनिरुच्चरितोऽध्वरे द्युगामी विपुलो यज्ञमुषां मनांसि भिन्दन् । विचरत्यनिशं द्विजोत्तमानां हृदयऽनन्दकरोऽध्वरांशभाजाम् ।। १९.१३ ।।

dhvaniruccarito'dhvare dyugāmī vipulo yajñamuṣāṃ manāṃsi bhindan / vicaratyaniśaṃ dvijottamānāṃ hṛdaya'nandakaro'dhvarāṃśabhājām // 19.13 //

क्षितिरुत्तमसस्यवत्यनेकद्विपपत्त्यश्वधनौरुगोकुलऽढ्या । क्षितिपैरभिपालनप्रवृद्धा द्युचरस्पर्धिजना तदा विभाति ।। १९.१४ ।।

kṣitiruttamasasyavatyanekadvipapattyaśvadhanaurugokula'ḍhyā / kṣitipairabhipālanapravṛddhā dyucaraspardhijanā tadā vibhāti // 19.14 //

विविधैर्वियदुन्नतैः पयोदैर्वृतं उर्वीं पयसाभितर्पयद्भिः । सुरराजगुरोः शुभे तु वर्षे बहुसस्या क्षितिरुत्तमऋद्धियुक्ता ।। १९.१५ ।।

vividhairviyadunnataiḥ payodairvṛtaṃ urvīṃ payasābhitarpayadbhiḥ / surarājaguroḥ śubhe tu varṣe bahusasyā kṣitiruttamaṛddhiyuktā // 19.15 //

शालिइक्षुमत्यपि धरा धरणीधरऽभ धाराधरौज्झितपयःपरिपूर्णवप्रा । श्रीमत्सरोरुहतताम्बुतडागकीर्णा योषाइव भात्यभिनवऽभरणौज्ज्वलाङ्गी ।। १९.१६ ।।

śāliikṣumatyapi dharā dharaṇīdhara'bha dhārādharaujjhitapayaḥparipūrṇavaprā / śrīmatsaroruhatatāmbutaḍāgakīrṇā yoṣāiva bhātyabhinava'bharaṇaujjvalāṅgī // 19.16 //

क्षत्रं क्षितौ क्षपितभूरिबलारिपक्षम् मुद्घुष्टनैकजयशब्दविराविताशम् । संहृष्टशिष्टजनदुष्टविनष्टवर्गां गां पालयन्त्यवनिपा नगराकराढ्याम् ।। १९.१७ ।।

kṣatraṃ kṣitau kṣapitabhūribalāripakṣam mudghuṣṭanaikajayaśabdavirāvitāśam / saṃhṛṣṭaśiṣṭajanaduṣṭavinaṣṭavargāṃ gāṃ pālayantyavanipā nagarākarāḍhyām // 19.17 //

पेपीयते मधु मधौ सह कामिनीभिर् जेगीयते श्रवणहारि सवेणुवीणम् । बोभुज्यतेऽतिथिसुहृत्स्वजनैः सहान्नम् दे सितस्य मदनस्य जयावघोषः ।। १९.१८ ।।

pepīyate madhu madhau saha kāminībhir jegīyate śravaṇahāri saveṇuvīṇam / bobhujyate'tithisuhṛtsvajanaiḥ sahānnam de sitasya madanasya jayāvaghoṣaḥ // 19.18 //

उद्वृत्तदस्युगणभूरिरणाकुलानि राष्ट्राण्यनेकपशुवित्तविनाकृतानि । रोरूयमाणहतबन्धुजनैर्जनैश्च रोगौत्तमाकुलकुलानि बुभुक्षया च ।। १९.१९ ।।

udvṛttadasyugaṇabhūriraṇākulāni rāṣṭrāṇyanekapaśuvittavinākṛtāni / rorūyamāṇahatabandhujanairjanaiśca rogauttamākulakulāni bubhukṣayā ca // 19.19 //

वातोद्धताम्बुधरवर्जितं अन्तरिक्षम् मारुग्णनैकविटपं च धरातलं द्यौः । नष्टार्कचन्द्रकिरणातिरजोऽवनद्धा तोयाशयाश्च विजलाः सरितोऽपि तन्व्यः ।। १९.२० ।।

vātoddhatāmbudharavarjitaṃ antarikṣam mārugṇanaikaviṭapaṃ ca dharātalaṃ dyauḥ / naṣṭārkacandrakiraṇātirajo'vanaddhā toyāśayāśca vijalāḥ sarito'pi tanvyaḥ // 19.20 //

जातानि कुत्र चिदतोयतया विनाशम् मृच्छन्ति पुष्टिं अपराणि जलोक्षितानि । सस्यानि मन्दं अभिवर्षति वृत्रशत्रुर् वर्षे दिवाकरसुतस्य सदा प्रवृत्ते ।। १९.२१ ।।

jātāni kutra cidatoyatayā vināśam mṛcchanti puṣṭiṃ aparāṇi jalokṣitāni / sasyāni mandaṃ abhivarṣati vṛtraśatrur varṣe divākarasutasya sadā pravṛtte // 19.21 //

अणुरपटुमयूखो नीचगोऽन्यैर्जितो वा न सकलफलदाता पुष्टिदोऽतोऽन्यथा यः । यदशुभं अशुभेऽब्दे मासजं तस्य वृद्धिः शुभफलं अपि चएवं याप्यं अन्योन्यतायाम् ।। १९.२२ ।।

aṇurapaṭumayūkho nīcago'nyairjito vā na sakalaphaladātā puṣṭido'to'nyathā yaḥ / yadaśubhaṃ aśubhe'bde māsajaṃ tasya vṛddhiḥ śubhaphalaṃ api caevaṃ yāpyaṃ anyonyatāyām // 19.22 //