24. 24. रोहिणीयोगाध्यायः

कनकशिलाचयविवरजतरुकुसुमासङ्गिमधुकरानुरुते । बहुविहगकलहसुरयुवतिगीतमन्द्रस्वनौपवने ।। २४.०१ ।।

kanakaśilācayavivarajatarukusumāsaṅgimadhukarānurute / bahuvihagakalahasurayuvatigītamandrasvanaupavane // 24.01 //

सुरनिलयशिखरिशिखरे बृहस्पतिर्नारदाय यानाह । गर्गपराशरकाश्यपमयाश्च यान्शिष्यसङ्घेभ्यः ।। २४.०२ ।।

suranilayaśikhariśikhare bṛhaspatirnāradāya yānāha / gargaparāśarakāśyapamayāśca yānśiṣyasaṅghebhyaḥ // 24.02 //

तानवलोक्य यथावत्प्राजापत्यैन्दुसम्प्रयोगार्थान् । अल्पग्रन्थेनाहं तानेवाभ्युद्यतो वक्तुम् ।। २४.०३ ।।

tānavalokya yathāvatprājāpatyaindusamprayogārthān / alpagranthenāhaṃ tānevābhyudyato vaktum // 24.03 //

प्राजेशं आषाढतमिस्रपक्षे क्षपाकरेणौपगतं समीक्ष्य । वक्तव्यं इष्टं जगतोऽशुभं वा शास्त्रोपदेशाद्ग्रहचिन्तकेन ।। २४.०४ ।।

prājeśaṃ āṣāḍhatamisrapakṣe kṣapākareṇaupagataṃ samīkṣya / vaktavyaṃ iṣṭaṃ jagato'śubhaṃ vā śāstropadeśādgrahacintakena // 24.04 //

योगो यथानागत एव वाच्यः स धिष्ण्ययोगः करणे मयोक्तः । चन्द्रप्रमाणद्युतिवर्णमार्गैरुत्पातवातैश्च फलं निगद्यम् ।। २४.०५ ।।

yogo yathānāgata eva vācyaḥ sa dhiṣṇyayogaḥ karaṇe mayoktaḥ / candrapramāṇadyutivarṇamārgairutpātavātaiśca phalaṃ nigadyam // 24.05 //

पुरादुदग्यत् पुरतोऽपि वा स्थलं ञ्यहोषितस्तत्र हुताशतत्परः । ग्रहान्सनक्षत्रगणान्समालिखेत् सधूपपुष्पैर्बलिभिश्च पूजयेत् ।। २४.०६ ।।

purādudagyat purato'pi vā sthalaṃ ñyahoṣitastatra hutāśatatparaḥ / grahānsanakṣatragaṇānsamālikhet sadhūpapuṣpairbalibhiśca pūjayet // 24.06 //

सरत्नतोयाउषधिभिश्चतुर्दिशं तरुप्रवालापिहितैः सुपूजितैः । अकालमूलैः कलशैरलङ्कृतं कुशास्तृतं स्थण्डिलं आवसेद्द्विजः ।। २४.०७ ।।

saratnatoyāuṣadhibhiścaturdiśaṃ tarupravālāpihitaiḥ supūjitaiḥ / akālamūlaiḥ kalaśairalaṅkṛtaṃ kuśāstṛtaṃ sthaṇḍilaṃ āvaseddvijaḥ // 24.07 //

आलभ्य मन्त्रेण महाव्रतेन बीजानि सर्वाणि निधाय कुम्भे । प्लाव्यानि चामीकरदर्भतोयैर् होमो मरुद्वारुणसोममन्त्रैः ।। २४.०८ ।।

ālabhya mantreṇa mahāvratena bījāni sarvāṇi nidhāya kumbhe / plāvyāni cāmīkaradarbhatoyair homo marudvāruṇasomamantraiḥ // 24.08 //

श्लक्ष्णां पताकां असितां विदध्याद् दण्डप्रमाणां त्रिगुणोच्छ्रितां च । आदौ कृते दिग्ग्रहणे नभस्वान् ग्राह्यस्तया योगगते शशाङ्के ।। २४.०९ ।।

ślakṣṇāṃ patākāṃ asitāṃ vidadhyād daṇḍapramāṇāṃ triguṇocchritāṃ ca / ādau kṛte diggrahaṇe nabhasvān grāhyastayā yogagate śaśāṅke // 24.09 //

तत्रार्धमासाः प्रहरैर्विकल्प्या वर्षानिमित्तं दिवसास्तदंशैः । सव्येन गच्छन्शुभदः सदैव यस्मिन्प्रतिष्ठा बलवान्स वायुः ।। २४.१० ।।

tatrārdhamāsāḥ praharairvikalpyā varṣānimittaṃ divasāstadaṃśaiḥ / savyena gacchanśubhadaḥ sadaiva yasminpratiṣṭhā balavānsa vāyuḥ // 24.10 //

वृत्ते तु योगेऽङ्कुरितानि यानि सन्तीह बीजानि धृतानि कुम्भे । येषां तु योऽंशोऽङ्कुरितस्तदंशस् तेषां विवृद्धिं समुपैति नान्यः ।। २४.११ ।।

vṛtte tu yoge'ṅkuritāni yāni santīha bījāni dhṛtāni kumbhe / yeṣāṃ tu yo'ṃśo'ṅkuritastadaṃśas teṣāṃ vivṛddhiṃ samupaiti nānyaḥ // 24.11 //

शान्तपक्षिमृगराविता दिशो निर्मलं वियदनिन्दितोऽनिलः । शस्यते शशिनि रोहिणीगते मेघमारुतफलानि वच्म्यतः ।। २४.१२ ।।

śāntapakṣimṛgarāvitā diśo nirmalaṃ viyadanindito'nilaḥ / śasyate śaśini rohiṇīgate meghamārutaphalāni vacmyataḥ // 24.12 //

क्व चिदसितसितैः सितैः क्वचिच्च क्व चिदसितैर्भुजगैरिवाम्बुवाहैः । वलितजठरपृष्ठमात्रदृश्यैः स्फुरिततडिद्रसनैर्वृतं विशालैः ।। २४.१३ ।।

kva cidasitasitaiḥ sitaiḥ kvacicca kva cidasitairbhujagairivāmbuvāhaiḥ / valitajaṭharapṛṣṭhamātradṛśyaiḥ sphuritataḍidrasanairvṛtaṃ viśālaiḥ // 24.13 //

विकसितकमलौदरावदातैर् अरुणकरद्युतिरञ्जितौपकण्ठैः । छुरितं इव वियद्घनैर्विचित्रैर् मधुकरकुङ्कुमकिंशुकावदातैः ।। २४.१४ ।।

vikasitakamalaudarāvadātair aruṇakaradyutirañjitaupakaṇṭhaiḥ / churitaṃ iva viyadghanairvicitrair madhukarakuṅkumakiṃśukāvadātaiḥ // 24.14 //

असितघननिरुद्धं एव वा चलिततडित्सुरचापचित्रितम् । द्विपमहिषकुलऽकुलीकृतं वनं इव दावपरीतं अम्बरम् ।। २४.१५ ।।

asitaghananiruddhaṃ eva vā calitataḍitsuracāpacitritam / dvipamahiṣakula'kulīkṛtaṃ vanaṃ iva dāvaparītaṃ ambaram // 24.15 //

अथ वाञ्जनशैलशिलानिचयप्रतिरूपधरैः स्थगितं गगनम् । हिममौक्तिकशङ्खशशाङ्ककरद्युतिहारिभिरम्बुधरैरथ वा ।। २४.१६ ।।

atha vāñjanaśailaśilānicayapratirūpadharaiḥ sthagitaṃ gaganam / himamauktikaśaṅkhaśaśāṅkakaradyutihāribhirambudharairatha vā // 24.16 //

तडिद्धैमकक्ष्यैर्बलाकाग्रदन्तैः स्रवद्वारिदानैश्चलत्प्रान्तहस्तैः । विचित्रैन्द्रचापध्वजौच्छ्रायशोभैस् तमालालिनीलैर्वृतं चाब्दनागैः ।। २४.१७ ।।

taḍiddhaimakakṣyairbalākāgradantaiḥ sravadvāridānaiścalatprāntahastaiḥ / vicitraindracāpadhvajaucchrāyaśobhais tamālālinīlairvṛtaṃ cābdanāgaiḥ // 24.17 //

सन्ध्यानुरक्ते नभसि स्थितानाम् इन्दीवरश्यामरुचां घनानाम् । वृन्दानि पीताम्बरवेष्टितस्य कान्तिं हरेश्चोरयतां यदा वा ।। २४.१८ ।।

sandhyānurakte nabhasi sthitānām indīvaraśyāmarucāṃ ghanānām / vṛndāni pītāmbaraveṣṭitasya kāntiṃ hareścorayatāṃ yadā vā // 24.18 //

सशिखिचातकदर्दुरनिःस्वनैर् यदि विमिश्रितमन्द्रपटुस्वनाः । खं अवतत्य दिगन्तविलम्बिनः सलिलदाः सलिलौघमुचः क्षितौ ।। २४.१९ ।।

saśikhicātakadarduraniḥsvanair yadi vimiśritamandrapaṭusvanāḥ / khaṃ avatatya digantavilambinaḥ saliladāḥ salilaughamucaḥ kṣitau // 24.19 //

निगदितरूपैर्जलधरजालैस् ञ्यहं अवरुद्धं द्व्यहं अथ वाहः । यदि वियदेवं भवति सुभिक्षं मुदितजना च प्रचुरजला भूः ।। २४.२० ।।

nigaditarūpairjaladharajālais ñyahaṃ avaruddhaṃ dvyahaṃ atha vāhaḥ / yadi viyadevaṃ bhavati subhikṣaṃ muditajanā ca pracurajalā bhūḥ // 24.20 //

रूक्षैरल्पैर्मारुताक्षिप्तदेहैर् रुष्ट्रध्वाङ्क्षप्रेतशाखामृगऽभैः । अन्येषां वा निन्दितानां स्वरूपैर् मूकैश्चाब्दैर्नो शिवं नापि वृष्टिः ।। २४.२१ ।।

rūkṣairalpairmārutākṣiptadehair ruṣṭradhvāṅkṣapretaśākhāmṛga'bhaiḥ / anyeṣāṃ vā ninditānāṃ svarūpair mūkaiścābdairno śivaṃ nāpi vṛṣṭiḥ // 24.21 //

विगतघने वा वियति विवस्वान् अमृदुमयूखः सलिलकृदेवम् । सर इव फुल्लं निशि कुमुदाढ्यं खं उडुविशुद्धं यदि च सुवृष्ट्यै ।। २४.२२ ।।

vigataghane vā viyati vivasvān amṛdumayūkhaḥ salilakṛdevam / sara iva phullaṃ niśi kumudāḍhyaṃ khaṃ uḍuviśuddhaṃ yadi ca suvṛṣṭyai // 24.22 //

पूर्वोद्भूतैः सस्यनिष्पत्तिरब्दैर् आग्नेयाशासम्भवैरग्निकोपः । याम्ये सस्यं क्षीयते नैरृतेऽर्धं पश्चाज्जातैः शोभना वृष्टिरब्दैः ।। २४.२३ ।।

pūrvodbhūtaiḥ sasyaniṣpattirabdair āgneyāśāsambhavairagnikopaḥ / yāmye sasyaṃ kṣīyate nairṛte'rdhaṃ paścājjātaiḥ śobhanā vṛṣṭirabdaiḥ // 24.23 //

वायव्योत्थैर्वातवृष्टिः क्वचिच्च पुष्टा वृष्टिः सौम्यकाष्ठासमुत्थैः । श्रेष्ठं सस्यं स्थाणुदिक्सम्प्रवृद्धैर् वायुश्चएवं दिक्षु धत्ते फलानि ।। २४.२४ ।।

vāyavyotthairvātavṛṣṭiḥ kvacicca puṣṭā vṛṣṭiḥ saumyakāṣṭhāsamutthaiḥ / śreṣṭhaṃ sasyaṃ sthāṇudiksampravṛddhair vāyuścaevaṃ dikṣu dhatte phalāni // 24.24 //

उल्कानिपातास्तडितोऽशनिश्च दिग्दाहनिर्घातमहीप्रकम्पाः । नादा मृगाणां सपतत्रिणां च ग्राह्या यथएव अम्बुधरास्तथएव ।। २४.२५ ।।

ulkānipātāstaḍito'śaniśca digdāhanirghātamahīprakampāḥ / nādā mṛgāṇāṃ sapatatriṇāṃ ca grāhyā yathaeva ambudharāstathaeva // 24.25 //

नामाङ्कितैस्तैरुदगादिकुम्भैः प्रदक्षिणं श्रावणमासपूर्वैः । पूर्णैः स मासः सलिलस्य दाता स्रुतैर् अवृष्टिः परिकल्प्यं ऊनैः ।। २४.२६ ।।

nāmāṅkitaistairudagādikumbhaiḥ pradakṣiṇaṃ śrāvaṇamāsapūrvaiḥ / pūrṇaiḥ sa māsaḥ salilasya dātā srutair avṛṣṭiḥ parikalpyaṃ ūnaiḥ // 24.26 //

अन्यैश्च कुम्भैर्नृपनामचिह्नैर् देशाङ्कितैश्चाप्यपरैस्तथएव । भग्नैः स्रुतैर्न्यूनजलैः सुपूर्णैर् भाग्यानि वाच्यानि यथानुरूपम् ।। २४.२७ ।।

anyaiśca kumbhairnṛpanāmacihnair deśāṅkitaiścāpyaparaistathaeva / bhagnaiḥ srutairnyūnajalaiḥ supūrṇair bhāgyāni vācyāni yathānurūpam // 24.27 //

दूरगो निकटगोऽथ वा शशी दक्षिणे पथि यथा तथा स्थितः । रोहिणीं यदि युनक्ति सर्वथा कष्टं एव जगतो विनिर्दिशेत् ।। २४.२८ ।।

dūrago nikaṭago'tha vā śaśī dakṣiṇe pathi yathā tathā sthitaḥ / rohiṇīṃ yadi yunakti sarvathā kaṣṭaṃ eva jagato vinirdiśet // 24.28 //

स्पृशन्नुदग्याति यदा शशाङ्कस् तदा सुवृष्टिर्बहुलौपसर्गा । असंस्पृशन्योगं उदक्समेतः करोति वृष्टिं विपुलां शिवं च ।। २४.२९ ।।

spṛśannudagyāti yadā śaśāṅkas tadā suvṛṣṭirbahulaupasargā / asaṃspṛśanyogaṃ udaksametaḥ karoti vṛṣṭiṃ vipulāṃ śivaṃ ca // 24.29 //

रोहिणीशकटमध्यसंस्थिते चन्द्रमस्यशरणीकृता जनाः । क्वापि यान्ति शिशुयाचिताशनाः सूर्यतप्तपिठराम्बुपायिनः ।। २४.३० ।।

rohiṇīśakaṭamadhyasaṃsthite candramasyaśaraṇīkṛtā janāḥ / kvāpi yānti śiśuyācitāśanāḥ sūryataptapiṭharāmbupāyinaḥ // 24.30 //

उदितं यदि शीतदीधितिं प्रथमं पृष्ठत एति रोहिणी । शुभं एव तदा स्मरातुराः प्रमदाः कामवशेन संस्थिताः ।। २४.३१ ।।

uditaṃ yadi śītadīdhitiṃ prathamaṃ pṛṣṭhata eti rohiṇī / śubhaṃ eva tadā smarāturāḥ pramadāḥ kāmavaśena saṃsthitāḥ // 24.31 //

अनुगच्छति पृष्टतः शशी यदि कामी वनितां इव प्रियाम् । मकरध्वजबाणखेदिताः प्रमदानां वशगास्तदा नराः ।। २४.३२ ।।

anugacchati pṛṣṭataḥ śaśī yadi kāmī vanitāṃ iva priyām / makaradhvajabāṇakheditāḥ pramadānāṃ vaśagāstadā narāḥ // 24.32 //

आग्नेय्यां दिशि चन्द्रमा यदि भवेत्तत्रौपसर्गो महान् नैरृत्यां समुपद्रुतानि निधनं सस्यानि यान्तीतिभिः । प्राजेशानिलदिक्स्थिते हिमकरे सस्यस्य मध्यश्चयो याते स्थाणुदिशं गुणाः सुबहवः सस्यार्घवृष्ट्यादयः ।। २४.३३ ।।

āgneyyāṃ diśi candramā yadi bhavettatraupasargo mahān nairṛtyāṃ samupadrutāni nidhanaṃ sasyāni yāntītibhiḥ / prājeśāniladiksthite himakare sasyasya madhyaścayo yāte sthāṇudiśaṃ guṇāḥ subahavaḥ sasyārghavṛṣṭyādayaḥ // 24.33 //

ताडयेद्यदि च योगतारकां आवृणोति वपुषा यदापि वा । ताडने भयं उशन्ति दारुणं छादने नृपबधोऽङ्गनाकृतः ।। २४.३४ ।।

tāḍayedyadi ca yogatārakāṃ āvṛṇoti vapuṣā yadāpi vā / tāḍane bhayaṃ uśanti dāruṇaṃ chādane nṛpabadho'ṅganākṛtaḥ // 24.34 //

गोप्रवेशसमयेऽग्रतो वृषो याति कृष्णपशुरेव वा पुरः । भूरि वारि शबले तु मध्यमं नो सितेऽम्बुपरिकल्पनापरैः ।। २४.३५ ।।

gopraveśasamaye'grato vṛṣo yāti kṛṣṇapaśureva vā puraḥ / bhūri vāri śabale tu madhyamaṃ no site'mbuparikalpanāparaiḥ // 24.35 //

दृश्यते न यदि रोहिणीयुतश्चन्द्रमा नभसि तोयदावृते । रुग्भयं महदुपस्थितं तदा भूश्च भूरिजलसस्यसंयुता ।। २४.३६ ।।

dṛśyate na yadi rohiṇīyutaścandramā nabhasi toyadāvṛte / rugbhayaṃ mahadupasthitaṃ tadā bhūśca bhūrijalasasyasaṃyutā // 24.36 //