1. Chapter 1

x(च् श्रियं परार्ध्यां विदधद् विधातृजित् तमो निरस्यन्न् अभिभूतभानुभृत् xनुदन् निदाघं जितचारुचन्द्रमाः स वन्द्यते ऽर्हन्न् इह यस्य नोपमा च्) ॥ १.१ ॥

x(c śriyaṃ parārdhyāṃ vidadhad vidhātṛjit tamo nirasyann abhibhūtabhānubhṛt xnudan nidāghaṃ jitacārucandramāḥ sa vandyate 'rhann iha yasya nopamā c) (1.1)

x(चासीद् विशालोन्नतसानुलक्ष्म्या पयोदपङ्क्त्येव परीतपार्श्वं xउदग्रधिष्ण्यां गगने ऽवगाढं पुरं महर्षेः कपिलस्य वस्तु च्) ॥ १.२ ॥

x(cāsīd viśālonnatasānulakṣmyā payodapaṅktyeva parītapārśvaṃ xudagradhiṣṇyāṃ gagane 'vagāḍhaṃ puraṃ maharṣeḥ kapilasya vastu c) (1.2)

x(च्सितोन्नतेनेव नयेन हृत्वा कैलासशैलस्य यद् अभ्रशोभाम् xभ्रमाद् उपेतान् वहदम्बुवाहान् संभावनां वा सफलीचकार च्) ॥ १.३ ॥

x(csitonnateneva nayena hṛtvā kailāsaśailasya yad abhraśobhām xbhramād upetān vahadambuvāhān saṃbhāvanāṃ vā saphalīcakāra c) (1.3)

x(च्रत्नप्रभोद्भासिनि यत्र लेभे तमो न दारिद्र्यम् इवावकाशम् xपरार्ध्यपौरैः सहवासतोषात् कृतस्मितेवातिरराज लक्ष्मीः च्) ॥ १.४ ॥

x(cratnaprabhodbhāsini yatra lebhe tamo na dāridryam ivāvakāśam xparārdhyapauraiḥ sahavāsatoṣāt kṛtasmitevātirarāja lakṣmīḥ c) (1.4)

तस्मिन् वने श्रीमति राजपत्नी प्रसूतिकालं समवेक्षमाणा शय्यां वितानोपहितां प्रपेदे नारीसहस्रैर् अभिनन्द्यमाना ॥ १.८ ॥

tasmin vane śrīmati rājapatnī prasūtikālaṃ samavekṣamāṇā śayyāṃ vitānopahitāṃ prapede nārīsahasrair abhinandyamānā (1.8)

ततः प्रसन्नश् च बभूव पुष्यस् तस्याश् च देव्या व्रतसंस्कृतायाः पार्श्वात् सुतो लोकहिताय जज्ञे निर्वेदनं चैव निरामयं च ॥ १.९ ॥

tataḥ prasannaś ca babhūva puṣyas tasyāś ca devyā vratasaṃskṛtāyāḥ pārśvāt suto lokahitāya jajñe nirvedanaṃ caiva nirāmayaṃ ca (1.9)

ऊरोर् यथौर्वस्य पृथोश् च हस्तान् मान्धातुर् इन्द्रप्रतिमस्य मूर्ध्नः कक्षीवतश् चैव भुजांसदेशात् तथाविधं तस्य बभूव जन्म ॥ १.१० ॥

ūror yathaurvasya pṛthoś ca hastān māndhātur indrapratimasya mūrdhnaḥ kakṣīvataś caiva bhujāṃsadeśāt tathāvidhaṃ tasya babhūva janma (1.10)

x(च्प्रातः पयोदाद् इव तिग्मभानुः समुद्भवन् सो ऽपि च मतृकुक्षेः xस्फुरन् मयूखैर् विहतान्धकारैश् चकार लोकं कनकावदातम् च्) ॥ १.२६ ॥

x(cprātaḥ payodād iva tigmabhānuḥ samudbhavan so 'pi ca matṛkukṣeḥ xsphuran mayūkhair vihatāndhakāraiś cakāra lokaṃ kanakāvadātam c) (1.26)

x(च्तं जातमात्रम् अथ काञ्चनयूपगौरं प्रीतः सहस्रनयणः शनकैर् गृह्णात् xमन्दारपुष्पनिकरैः सह तस्य मूर्ध्नि खान् निर्मले च विनिपेततुर् अम्बुधारे च्) ॥ १.२७ ॥

x(ctaṃ jātamātram atha kāñcanayūpagauraṃ prītaḥ sahasranayaṇaḥ śanakair gṛhṇāt xmandārapuṣpanikaraiḥ saha tasya mūrdhni khān nirmale ca vinipetatur ambudhāre c) (1.27)

x(च्सुरप्रधानैः परिधार्यमाणो देहांशुजालैर् अनुरञ्जयंस् तान् xसंध्याभ्रजालोपरिसंनिविष्टं नवोडुराजं विजिगाय लक्ष्म्या च्) ॥ १.२८ ॥

x(csurapradhānaiḥ paridhāryamāṇo dehāṃśujālair anurañjayaṃs tān xsaṃdhyābhrajāloparisaṃniviṣṭaṃ navoḍurājaṃ vijigāya lakṣmyā c) (1.28)

क्रमेण गर्भाद् अभिनिःसृतः सन् बभौ (च्युतः च्गतः )खाद् इव योन्यजातः कल्पेष्व् अन्(एकेषु च चेकेष्व् इव )भावितात्मा यः संप्रजानन् सुषुवे न मूढः ॥ १.११ ॥

krameṇa garbhād abhiniḥsṛtaḥ san babhau (cyutaḥ cgataḥ )khād iva yonyajātaḥ kalpeṣv an(ekeṣu ca cekeṣv iva )bhāvitātmā yaḥ saṃprajānan suṣuve na mūḍhaḥ (1.11)

दीप्त्या च धैर्येण (च यो च्श्रिया )रराज बालो रविर् भूमिम् इवावतीर्णः तथातिदीप्तो ऽपि निरीक्ष्यमाणो जहार चक्षूंषि यथा शशाङ्कः ॥ १.१२ ॥

dīptyā ca dhairyeṇa (ca yo cśriyā )rarāja bālo ravir bhūmim ivāvatīrṇaḥ tathātidīpto 'pi nirīkṣyamāṇo jahāra cakṣūṃṣi yathā śaśāṅkaḥ (1.12)

स हि स्वगात्रप्रभयोज्ज्वलन्त्या दीपप्रभां भास्करवन् मुमोष महार्हजाम्बूनदचारुवर्णो विद्योतयाम् आस दिशश् च सर्वाः ॥ १.१३ ॥

sa hi svagātraprabhayojjvalantyā dīpaprabhāṃ bhāskaravan mumoṣa mahārhajāmbūnadacāruvarṇo vidyotayām āsa diśaś ca sarvāḥ (1.13)

(अनाकुलान्युब्जचनाकुलान्य् अब्ज)समुद्गतानि (निष्पेषवद्व्यायतच्निष्पेषवन्त्य् आयत)विक्रमाणि तथैव धीराणि पदानि सप्त सप्तर्षितारासदृशो जगाम ॥ १.१४ ॥

(anākulānyubjacanākulāny abja)samudgatāni (niṣpeṣavadvyāyatacniṣpeṣavanty āyata)vikramāṇi tathaiva dhīrāṇi padāni sapta saptarṣitārāsadṛśo jagāma (1.14)

बोधाय जातो ऽस्मि जगद्धितार्थम् अन्त्या (भवोत्पत्तिर् च्तथोत्पत्तिर् )इयं ममेति चतुर्दिशं सिंहगतिर् विलोक्य वाणीं च भव्यार्थकरीम् उवाच ॥ १.१५ ॥

bodhāya jāto 'smi jagaddhitārtham antyā (bhavotpattir ctathotpattir )iyaṃ mameti caturdiśaṃ siṃhagatir vilokya vāṇīṃ ca bhavyārthakarīm uvāca (1.15)

खात् प्रस्रुते चन्द्रमरीचिशुभ्रे द्वे वारिधारे शिशिरोष्णवीर्ये (शरीरसंस्पर्शसुखान्तराय च्शरीरसौख्यार्थम् अनुत्तरस्य निपेततुर् मूर्धनि तस्य सौम्ये ॥ १.१६ ॥

khāt prasrute candramarīciśubhre dve vāridhāre śiśiroṣṇavīrye (śarīrasaṃsparśasukhāntarāya cśarīrasaukhyārtham anuttarasya nipetatur mūrdhani tasya saumye (1.16)

श्रीमद्विताने कनकोज्ज्वलाङ्गे वैडूर्यपादे शयने शयानम् यद्गौरवात् काञ्चनपद्महस्ता यक्षाधिपाः संपरिवार्य तस्थुः ॥ १.१७ ॥

śrīmadvitāne kanakojjvalāṅge vaiḍūryapāde śayane śayānam yadgauravāt kāñcanapadmahastā yakṣādhipāḥ saṃparivārya tasthuḥ (1.17)

(च च्मायातनूजस्य )दिवौकसः खे यस्य प्रभावात् प्रणतैः शिरोभिः आधारयन् पाण्दरम् आतपत्रं बोधाय जेपुः परमाशिषश् च ॥ १.१८ ॥

(ca cmāyātanūjasya )divaukasaḥ khe yasya prabhāvāt praṇataiḥ śirobhiḥ ādhārayan pāṇdaram ātapatraṃ bodhāya jepuḥ paramāśiṣaś ca (1.18)

महोरगा धर्मविशेषतर्षाद् बुद्धेष्व् अतीतेषु कृताधिकाराः यम् अव्यजन् भक्तिविशिष्टनेत्रा मन्दारपुष्पैः समवाकिरंश् च ॥ १.१९ ॥

mahoragā dharmaviśeṣatarṣād buddheṣv atīteṣu kṛtādhikārāḥ yam avyajan bhaktiviśiṣṭanetrā mandārapuṣpaiḥ samavākiraṃś ca (1.19)

तथागतोत्पादगुणेन तुष्टाः शुद्धाधिवासाश् च विशुद्धसत्त्वाः देवा ननन्दुर् विगते ऽपि रागे मग्नस्य दुःखे जगतो हिताय ॥ १.२० ॥

tathāgatotpādaguṇena tuṣṭāḥ śuddhādhivāsāś ca viśuddhasattvāḥ devā nanandur vigate 'pi rāge magnasya duḥkhe jagato hitāya (1.20)

(यस्य प्रसूतौ च्यस्मिन् प्रसूते )गिरिराजकीला वाताहता नौर् इव भूश् चचाल सचन्दना चोत्पलपद्मगर्भा पपात वृष्टिर् (गगनाद् च्गगणाद् )अनभ्रात् ॥ १.२१ ॥

(yasya prasūtau cyasmin prasūte )girirājakīlā vātāhatā naur iva bhūś cacāla sacandanā cotpalapadmagarbhā papāta vṛṣṭir (gaganād cgagaṇād )anabhrāt (1.21)

वाता ववुः स्पर्शसुखा मनोज्ञा दिव्यानि वासांस्य् अवपातयन्तः सूर्यः स एवाभ्यधिकं चकाशे जज्वाल सौम्यार्चिर् अनीरितो ऽग्निः ॥ १.२२ ॥

vātā vavuḥ sparśasukhā manojñā divyāni vāsāṃsy avapātayantaḥ sūryaḥ sa evābhyadhikaṃ cakāśe jajvāla saumyārcir anīrito 'gniḥ (1.22)

प्रागुत्तरे चावसथप्रदेशे कूपः स्वयं प्रादुर् अभूत् सिताम्बुः अन्तःपुराण्य् आगतविस्मयानि यस्मिन् क्रियास् तीर्थए इव प्रचक्रुः ॥ १.२३ ॥

prāguttare cāvasathapradeśe kūpaḥ svayaṃ prādur abhūt sitāmbuḥ antaḥpurāṇy āgatavismayāni yasmin kriyās tīrthae iva pracakruḥ (1.23)

धर्मार्थिभिर् भूतगणैश् च दिव्यैस् तद्दर्शनार्थं (वनम् आपुपूरे च्बलम् आप पूरः ) कौतूहलेनैव च पाद(पेभ्यः च्पैश् च ) (पुष्पाण्य् अकाले ऽपि xxxxx च्प्रपूजयाम् आस सगन्धपुष्पैः ) ॥ १.२४ ॥

dharmārthibhir bhūtagaṇaiś ca divyais taddarśanārthaṃ (vanam āpupūre cbalam āpa pūraḥ ) kautūhalenaiva ca pāda(pebhyaḥ cpaiś ca ) (puṣpāṇy akāle 'pi xxxxx cprapūjayām āsa sagandhapuṣpaiḥ ) (1.24)

xxxx निदर्शनान्य् अत्र च नो निबोध ॥ १.४० ॥

xxxx nidarśanāny atra ca no nibodha (1.40)

यद् राजशास्त्रं भृगुर् अङ्गिरा वा न चक्रतुर् वंशकराव् ऋषी तौ तयोः सुतौ सौम्य ससर्जतुस् तत् कालेन शुक्रश् च बृहस्पतिश् च ॥ १.४१ ॥

yad rājaśāstraṃ bhṛgur aṅgirā vā na cakratur vaṃśakarāv ṛṣī tau tayoḥ sutau saumya sasarjatus tat kālena śukraś ca bṛhaspatiś ca (1.41)

सारस्वतश् चापि जगाद नष्टं वेदं पुनर् यं ददृशुर् न पूर्वे व्यासस् तथैनं बहुधा चकार न यं वसिष्ठः कृतवान् अशक्तिः ॥ १.४२ ॥

sārasvataś cāpi jagāda naṣṭaṃ vedaṃ punar yaṃ dadṛśur na pūrve vyāsas tathainaṃ bahudhā cakāra na yaṃ vasiṣṭhaḥ kṛtavān aśaktiḥ (1.42)

वाल्मीकिर् आदौ च ससर्ज पद्यं जग्रन्थ यन् न च्यवनो महर्षिः चिकित्सितं यच् च चकार नात्रिः पश्चात् तद् आत्रेय ऋषिर् जगाद ॥ १.४३ ॥

vālmīkir ādau ca sasarja padyaṃ jagrantha yan na cyavano maharṣiḥ cikitsitaṃ yac ca cakāra nātriḥ paścāt tad ātreya ṛṣir jagāda (1.43)

यच् च द्विजत्वं कुशिको न लेभे तद् गाधिनः सूनुर् अवाप राजन् वेलां समुद्रे सगरश् च दध्रे नेक्ष्वाकवो यां प्रथमं बबन्धुः ॥ १.४४ ॥

yac ca dvijatvaṃ kuśiko na lebhe tad gādhinaḥ sūnur avāpa rājan velāṃ samudre sagaraś ca dadhre nekṣvākavo yāṃ prathamaṃ babandhuḥ (1.44)

आचार्यकं योगविधौ द्विजानाम् अप्राप्तम् अन्यैर् जनको जगाम ख्यातानि कर्माणि च यानि शौरेः शूरादयस् तेष्व् अबला बभूवुः ॥ १.४५ ॥

ācāryakaṃ yogavidhau dvijānām aprāptam anyair janako jagāma khyātāni karmāṇi ca yāni śaureḥ śūrādayas teṣv abalā babhūvuḥ (1.45)

तस्मात् प्रमाणं न वयो न (वंशः च्कालः कश्चित् क्वचिच् छ्रैष्ठ्यम् उपैति लोके राज्ञाम् ऋषीणां च (हि तानि छितानि )तानि कृतानि पुत्रैर् अकृतानि पूर्वैः ॥ १.४६ ॥

tasmāt pramāṇaṃ na vayo na (vaṃśaḥ ckālaḥ kaścit kvacic chraiṣṭhyam upaiti loke rājñām ṛṣīṇāṃ ca (hi tāni chitāni )tāni kṛtāni putrair akṛtāni pūrvaiḥ (1.46)

एवं नृपः प्रत्ययितैर् द्विजैस् तैर् आश्वासितश् चाप्य् अभिनन्दितश् च शङ्काम् अनिष्टां विजहौ मनस्तः प्रहर्षम् एवाधिकम् आरुरोह ॥ १.४७ ॥

evaṃ nṛpaḥ pratyayitair dvijais tair āśvāsitaś cāpy abhinanditaś ca śaṅkām aniṣṭāṃ vijahau manastaḥ praharṣam evādhikam āruroha (1.47)

प्रीतश् च तेभ्यो द्विजसत्तमेभ्यः सत्कारपूर्वं प्रददौ धनानि भूयाद् अयं भूमिपतिर् यथोक्तो यायाज् जराम् एत्य वनानि चेति ॥ १.४८ ॥

prītaś ca tebhyo dvijasattamebhyaḥ satkārapūrvaṃ pradadau dhanāni bhūyād ayaṃ bhūmipatir yathokto yāyāj jarām etya vanāni ceti (1.48)

अथो निमित्तैश् च तपोबलाच् च तज् जन्म जन्मान्तकरस्य बुद्ध्वा शाक्येश्वरस्यालयम् आजगाम सद्धर्मतर्षाद् असितो महर्षिः ॥ १.४९ ॥

atho nimittaiś ca tapobalāc ca taj janma janmāntakarasya buddhvā śākyeśvarasyālayam ājagāma saddharmatarṣād asito maharṣiḥ (1.49)

तं ब्रह्मविद्ब्रह्म(विदं च्विदां )ज्वलन्तं ब्राह्म्या श्रिया चैव तपःश्रिया च राज्ञो गुरुर् गौरवसत्क्रियाभ्यां प्रवेशयाम् आस नरेन्द्रसद्म ॥ १.५० ॥

taṃ brahmavidbrahma(vidaṃ cvidāṃ )jvalantaṃ brāhmyā śriyā caiva tapaḥśriyā ca rājño gurur gauravasatkriyābhyāṃ praveśayām āsa narendrasadma (1.50)

स पार्थिवान्तःपुरसंनिकर्षं कुमारजन्मागतहर्ष(वेगः च्वेगं ) विवेश धीरो (वनसंज्ञयेव च्बलसंज्ञयैव तपःप्रकर्षाच् च जराश्रयाच् च ॥ १.५१ ॥

sa pārthivāntaḥpurasaṃnikarṣaṃ kumārajanmāgataharṣa(vegaḥ cvegaṃ ) viveśa dhīro (vanasaṃjñayeva cbalasaṃjñayaiva tapaḥprakarṣāc ca jarāśrayāc ca (1.51)

ततो नृपस् तं मुनिम् आसनस्थं पाद्यार्घ्यपूर्वं प्रतिपूज्य सम्यक् निमन्त्रयाम् आस यथोपचारं पुरा वसिष्ठं स इवान्तिदेवः ॥ १.५२ ॥

tato nṛpas taṃ munim āsanasthaṃ pādyārghyapūrvaṃ pratipūjya samyak nimantrayām āsa yathopacāraṃ purā vasiṣṭhaṃ sa ivāntidevaḥ (1.52)

धन्यो ऽस्म्य् अनुग्राह्यम् इदं कुलं मे यन् मां दिदृक्षुर् भगवान् उपेतः आज्ञाप्यतां किं करवाणि सौम्य शिष्यो ऽस्मि विश्रम्भितुम् अर्हसीति ॥ १.५३ ॥

dhanyo 'smy anugrāhyam idaṃ kulaṃ me yan māṃ didṛkṣur bhagavān upetaḥ ājñāpyatāṃ kiṃ karavāṇi saumya śiṣyo 'smi viśrambhitum arhasīti (1.53)

एवं नृपेणोपमन्त्रितः सन् सर्वेण भावेन मुनिर् यथावत् (स विस्मयोत्फुल्लच्सविस्मयोत्फुल्ल)विशालदृष्टिर् गम्भीरधीराणि वचांस्य् उवाच ॥ १.५४ ॥

evaṃ nṛpeṇopamantritaḥ san sarveṇa bhāvena munir yathāvat (sa vismayotphullacsavismayotphulla)viśāladṛṣṭir gambhīradhīrāṇi vacāṃsy uvāca (1.54)

महात्मनि त्वय्य् उपपन्नम् एतत् प्रियातिथौ त्यागिनि धर्मकामे सत्त्वान्वयज्ञानवयोअनुरूपा स्निग्धा यद् एवं मयि ते मतिः स्यात् ॥ १.५५ ॥

mahātmani tvayy upapannam etat priyātithau tyāgini dharmakāme sattvānvayajñānavayoanurūpā snigdhā yad evaṃ mayi te matiḥ syāt (1.55)

एतच् च तद् येन नृपर्षयस् ते धर्मेण (सूक्ष्मेण धनान्य् अवाप्य च्सूक्ष्माणि धनान्य् अपास्य ) नित्यं त्यजन्तो विधिवद् बभूवुस् तपोभिर् आढ्या विभवैर् दरिद्राः ॥ १.५६ ॥

etac ca tad yena nṛparṣayas te dharmeṇa (sūkṣmeṇa dhanāny avāpya csūkṣmāṇi dhanāny apāsya ) nityaṃ tyajanto vidhivad babhūvus tapobhir āḍhyā vibhavair daridrāḥ (1.56)

प्रयोजनं यत् तु ममोपयाने तन् मे शृणु प्रीतिम् उपेहि च त्वम् दिव्या (मयादित्यच्मयादिव्य)पथे श्रुता वाग् बोधाय जातस् तनयस् तवेति ॥ १.५७ ॥

prayojanaṃ yat tu mamopayāne tan me śṛṇu prītim upehi ca tvam divyā (mayādityacmayādivya)pathe śrutā vāg bodhāya jātas tanayas taveti (1.57)

श्रुत्वा वचस् तच् च मनश् च युक्त्वा ज्ञात्वा निमित्तैश् च ततो ऽस्म्य् उपेतः दिदृक्षया शाक्यकुलध्वजस्य शक्रध्वजस्येव समुच्छ्रितस्य ॥ १.५८ ॥

śrutvā vacas tac ca manaś ca yuktvā jñātvā nimittaiś ca tato 'smy upetaḥ didṛkṣayā śākyakuladhvajasya śakradhvajasyeva samucchritasya (1.58)

इत्य् एतद् एवं वचनं निशम्य प्रहर्षसंभ्रान्तगतिर् नरेन्द्रः आदाय धात्र्यङ्कगतं कुमारं संदर्शयाम् आस तपोधनाय ॥ १.५९ ॥

ity etad evaṃ vacanaṃ niśamya praharṣasaṃbhrāntagatir narendraḥ ādāya dhātryaṅkagataṃ kumāraṃ saṃdarśayām āsa tapodhanāya (1.59)

चक्राङ्कपादं स (ततो च्तथा )महर्षिर् जालावनद्धाङ्गुलिपाणिपादम् सोर्णभ्रुवं वारणवस्तिकोशं सविस्मयं राजसुतं ददर्श ॥ १.६० ॥

cakrāṅkapādaṃ sa (tato ctathā )maharṣir jālāvanaddhāṅgulipāṇipādam sorṇabhruvaṃ vāraṇavastikośaṃ savismayaṃ rājasutaṃ dadarśa (1.60)

धात्र्यङ्कसंविष्टम् अवेक्ष्य चैनं देव्यङ्कसंविष्टम् इवाग्निसूनुम् बभूव (पक्ष्मान्तविचञ्चिताश्रुर् च्पक्ष्मान्तर् इव अञ्चिताश्रुर् निश्वस्य चैव त्रिदिवोन्मुखो ऽभूत् ॥ १.६१ ॥

dhātryaṅkasaṃviṣṭam avekṣya cainaṃ devyaṅkasaṃviṣṭam ivāgnisūnum babhūva (pakṣmāntavicañcitāśrur cpakṣmāntar iva añcitāśrur niśvasya caiva tridivonmukho 'bhūt (1.61)

दृष्ट्वासितं त्व् अश्रुपरिप्लुताक्षं स्नेहात् (तनूजस्य च्तु पुत्रस्य )नृपश् चकम्पे सगद्गदं बाष्पकषायकण्ठः पप्रच्छ (स च्च )प्राञ्जलिर् आनताङ्गः ॥ १.६२ ॥

dṛṣṭvāsitaṃ tv aśrupariplutākṣaṃ snehāt (tanūjasya ctu putrasya )nṛpaś cakampe sagadgadaṃ bāṣpakaṣāyakaṇṭhaḥ papraccha (sa cca )prāñjalir ānatāṅgaḥ (1.62)

अल्पान्तरं यस्य वपुः (सुरेभ्यो च्मुनेः स्याद् बह्वद्भुतं यस्य च जन्म दीप्तम् यस्योत्तमं भाविनम् आत्थ चार्थं तं प्रेक्ष्य कस्मात् तव धीर बाष्पः ॥ १.६३ ॥

alpāntaraṃ yasya vapuḥ (surebhyo cmuneḥ syād bahvadbhutaṃ yasya ca janma dīptam yasyottamaṃ bhāvinam āttha cārthaṃ taṃ prekṣya kasmāt tava dhīra bāṣpaḥ (1.63)

अपि स्थिरायुर् भगवन् कुमारः कच्चिन् न शोकाय मम प्रसूतः (लब्धा च्लब्धः )कथंचित् सलिलाञ्जलिर् मे न खल्व् इमं पातुम् उपैति कालः ॥ १.६४ ॥

api sthirāyur bhagavan kumāraḥ kaccin na śokāya mama prasūtaḥ (labdhā clabdhaḥ )kathaṃcit salilāñjalir me na khalv imaṃ pātum upaiti kālaḥ (1.64)

अप्य् अक्षयं मे यशसो निधानं कच्चिद् ध्रुवो मे कुलहस्तसारः अपि प्रयास्यामि सुखं परत्र (सुप्तो ऽपि च्सुप्ते ऽपि )पुत्रे ऽनिमिषैकचक्षुः ॥ १.६५ ॥

apy akṣayaṃ me yaśaso nidhānaṃ kaccid dhruvo me kulahastasāraḥ api prayāsyāmi sukhaṃ paratra (supto 'pi csupte 'pi )putre 'nimiṣaikacakṣuḥ (1.65)

कच्चिन् न मे जातम् अफुल्लम् एव कुल(प्रवालं च्प्रबालं )परिशोषभागि क्षिप्रं विभो ब्रूहि न मे ऽस्ति शान्तिः स्नेहं सुते वेत्सि हि बान्धवानाम् ॥ १.६६ ॥

kaccin na me jātam aphullam eva kula(pravālaṃ cprabālaṃ )pariśoṣabhāgi kṣipraṃ vibho brūhi na me 'sti śāntiḥ snehaṃ sute vetsi hi bāndhavānām (1.66)

इत्य् आगतावेगम् अनिष्टबुद्ध्या बुद्ध्वा नरेन्द्रं स मुनिर् बभाषे मा भून् मतिस् ते नृप काचिद् अन्या निःसंशयं तद् यद् अवोचम् अस्मि ॥ १.६७ ॥

ity āgatāvegam aniṣṭabuddhyā buddhvā narendraṃ sa munir babhāṣe mā bhūn matis te nṛpa kācid anyā niḥsaṃśayaṃ tad yad avocam asmi (1.67)

नास्यान्यथात्वं प्रति विक्रिया मे स्वां वञ्चनां तु प्रति विक्लवो ऽस्मि कालो हि मे यातुम् अयं च जातो जातिक्षयस्यासुलभस्य बोद्धा ॥ १.६८ ॥

nāsyānyathātvaṃ prati vikriyā me svāṃ vañcanāṃ tu prati viklavo 'smi kālo hi me yātum ayaṃ ca jāto jātikṣayasyāsulabhasya boddhā (1.68)

विहाय राज्यं विषयेष्व् अनास्थस् तीव्रैः प्रयत्नैर् अधिगम्य तत्त्वम् जगत्य् अयं मोहतमो निहन्तुं ज्वलिष्यति ज्ञानमयो हि सूर्यः ॥ १.६९ ॥

vihāya rājyaṃ viṣayeṣv anāsthas tīvraiḥ prayatnair adhigamya tattvam jagaty ayaṃ mohatamo nihantuṃ jvaliṣyati jñānamayo hi sūryaḥ (1.69)

दुःखार्णवाद् व्याधिविकीर्णफेनाज् जरातरङ्गान् मरणोग्रवेगात् उत्तारयिष्यत्य् अयम् उह्यमानम् (आर्तं चार्त्तं )जगज् ज्ञानमहाप्लवेन ॥ १.७० ॥

duḥkhārṇavād vyādhivikīrṇaphenāj jarātaraṅgān maraṇogravegāt uttārayiṣyaty ayam uhyamānam (ārtaṃ cārttaṃ )jagaj jñānamahāplavena (1.70)

प्रज्ञाम्बुवेगां स्थिरशीलवप्रां समाधिशीतां व्रतचक्रवाकाम् अस्योत्तमां धर्मनदीं प्रवृत्तां तृष्णार्दितः पास्यति जीवलोकः ॥ १.७१ ॥

prajñāmbuvegāṃ sthiraśīlavaprāṃ samādhiśītāṃ vratacakravākām asyottamāṃ dharmanadīṃ pravṛttāṃ tṛṣṇārditaḥ pāsyati jīvalokaḥ (1.71)

दुःखार्दितेभ्यो विषयावृतेभ्यः संसारकान्तारपथस्थितेभ्यः आख्यास्यति ह्य् एष विमोक्षमार्गं मार्गप्रनष्टेभ्य इवाध्वगेभ्यः ॥ १.७२ ॥

duḥkhārditebhyo viṣayāvṛtebhyaḥ saṃsārakāntārapathasthitebhyaḥ ākhyāsyati hy eṣa vimokṣamārgaṃ mārgapranaṣṭebhya ivādhvagebhyaḥ (1.72)

विदह्यमानाय जनाय लोके रागाग्निनायं विषयेन्धनेन प्रह्लादम् आधास्यति धर्मवृष्ट्या वृष्ट्या महामेघ इवातपान्ते ॥ १.७३ ॥

vidahyamānāya janāya loke rāgāgnināyaṃ viṣayendhanena prahlādam ādhāsyati dharmavṛṣṭyā vṛṣṭyā mahāmegha ivātapānte (1.73)

तृष्णार्गलं मोहतमःकपाटं द्वारं प्रजानाम् अपयानहेतोः विपाटयिष्यत्य् अयम् उत्तमेन सद्धर्मताडेन दुरासदेन ॥ १.७४ ॥

tṛṣṇārgalaṃ mohatamaḥkapāṭaṃ dvāraṃ prajānām apayānahetoḥ vipāṭayiṣyaty ayam uttamena saddharmatāḍena durāsadena (1.74)

स्वैर् मोहपाशैः परिवेष्टितस्य दुःखाभिभूतस्य निराश्रयस्य लोकस्य संबुध्य च धर्मराजः करिष्यते बन्धनमोक्षम् एषः ॥ १.७५ ॥

svair mohapāśaiḥ pariveṣṭitasya duḥkhābhibhūtasya nirāśrayasya lokasya saṃbudhya ca dharmarājaḥ kariṣyate bandhanamokṣam eṣaḥ (1.75)

तन् मा कृथाः शोकम् इमं प्रति त्वम् (अस्मिन् स शोच्यो ऽस्ति च्तत् सौम्य शोच्ये हि )मनुष्यलोके मोहेन वा कामसुखैर् मदाद् वा यो नैष्ठिकं श्रोष्यति नास्य धर्मम् ॥ १.७६ ॥

tan mā kṛthāḥ śokam imaṃ prati tvam (asmin sa śocyo 'sti ctat saumya śocye hi )manuṣyaloke mohena vā kāmasukhair madād vā yo naiṣṭhikaṃ śroṣyati nāsya dharmam (1.76)

भ्रष्टस्य तस्माच् च गुणाद् अतो मे ध्यानानि लब्ध्वाप्य् अकृतार्थतैव धर्मस्य तस्या श्रवणाद् अहं हि मन्ये विपत्तिं त्रिदिवे ऽपि वासम् ॥ १.७७ ॥

bhraṣṭasya tasmāc ca guṇād ato me dhyānāni labdhvāpy akṛtārthataiva dharmasya tasyā śravaṇād ahaṃ hi manye vipattiṃ tridive 'pi vāsam (1.77)

इति श्रुतार्थः ससुहृत् सदारस् त्यक्त्वा विषादं मुमुदे नरेन्द्रः एवंविधो ऽयं तनयो ममेति मेने स हि स्वाम् अपि (सारवत्ताम् च्सारमत्ताम् ) ॥ १.७८ ॥

iti śrutārthaḥ sasuhṛt sadāras tyaktvā viṣādaṃ mumude narendraḥ evaṃvidho 'yaṃ tanayo mameti mene sa hi svām api (sāravattām csāramattām ) (1.78)

(आर्षेण चार्येण )मार्गेण तु यास्यतीति चिन्ताविधेयं हृदयं चकार न खल्व् असौ न प्रियधर्मपक्षः संताननाशात् तु भयं ददर्श ॥ १.७९ ॥

(ārṣeṇa cāryeṇa )mārgeṇa tu yāsyatīti cintāvidheyaṃ hṛdayaṃ cakāra na khalv asau na priyadharmapakṣaḥ saṃtānanāśāt tu bhayaṃ dadarśa (1.79)

अथ मुनिर् असितो निवेद्य तत्त्वं सुतनियतं सुतविक्लवाय राज्ञे सबहुमतम् उदीक्ष्यमाणरूपः पवनपथेन यथागतं जगाम ॥ १.८० ॥

atha munir asito nivedya tattvaṃ sutaniyataṃ sutaviklavāya rājñe sabahumatam udīkṣyamāṇarūpaḥ pavanapathena yathāgataṃ jagāma (1.80)

कृत(मितिर् च्मतिर् )अनुजासुतं च दृष्ट्वा मुनिवचनश्रवणे च तन्मतौ च बहुविधम् अनुकम्पया स साधुः प्रियसुतवद् विनियोजयां चकार ॥ १.८१ ॥

kṛta(mitir cmatir )anujāsutaṃ ca dṛṣṭvā munivacanaśravaṇe ca tanmatau ca bahuvidham anukampayā sa sādhuḥ priyasutavad viniyojayāṃ cakāra (1.81)

नरपतिर् अपि पुत्रजन्मतुष्टो विषय(गतानि च्मतानि )विमुच्य बन्धनानि कुलसदृशम् अचीकरद् यथावत् प्रिय(तनयस् च्तनयं )तनयस्य जातकर्म ॥ १.८२ ॥

narapatir api putrajanmatuṣṭo viṣaya(gatāni cmatāni )vimucya bandhanāni kulasadṛśam acīkarad yathāvat priya(tanayas ctanayaṃ )tanayasya jātakarma (1.82)

दशसु परिणतेष्व् अहःसु (चैव च्चैवं प्रयतमनाः परया मुदा परीतः अकुरुत जपहोममङ्गलाद्याः (परमभवाय च्परमतमाः स )सुतस्य देवतेज्याः ॥ १.८३ ॥

daśasu pariṇateṣv ahaḥsu (caiva ccaivaṃ prayatamanāḥ parayā mudā parītaḥ akuruta japahomamaṅgalādyāḥ (paramabhavāya cparamatamāḥ sa )sutasya devatejyāḥ (1.83)

अपि च शतसहस्रपूऋनसंख्याः स्थिरबलवत्तनयाः सहेमशृङ्गीः अनुपगतजराः पयस्विनीर् गाः स्वयम् अददात् सुतवृद्धये द्विजेभ्यः ॥ १.८४ ॥

api ca śatasahasrapūṛnasaṃkhyāḥ sthirabalavattanayāḥ sahemaśṛṅgīḥ anupagatajarāḥ payasvinīr gāḥ svayam adadāt sutavṛddhaye dvijebhyaḥ (1.84)

बहुविधविषयास् ततो यतात्मा स्वहृदयतोषकरीः क्रिया विधाय गुणवति (नियते च्दिवसे )शिवे मुहूर्ते मतिम् अकरोन् मुदितः पुरप्रवेशे ॥ १.८५ ॥

bahuvidhaviṣayās tato yatātmā svahṛdayatoṣakarīḥ kriyā vidhāya guṇavati (niyate cdivase )śive muhūrte matim akaron muditaḥ purapraveśe (1.85)

द्विरदरदमयीम् अथो महार्हां सितसितपुष्पभृतां मणिप्रदीपाम् अभजत शिविकां शिवाय देवी तनयवती प्रणिपत्य देवताभ्यः ॥ १.८६ ॥

dviradaradamayīm atho mahārhāṃ sitasitapuṣpabhṛtāṃ maṇipradīpām abhajata śivikāṃ śivāya devī tanayavatī praṇipatya devatābhyaḥ (1.86)

पुरम् अथ पुरतः प्रवेश्य पत्नीं स्थविरजनानुगताम् अपत्यनाथाम् नृपतिर् अपि जगाम पौरसंघैर् दिवम् अमरैर् मघवान् इवार्च्यमानः ॥ १.८७ ॥

puram atha purataḥ praveśya patnīṃ sthavirajanānugatām apatyanāthām nṛpatir api jagāma paurasaṃghair divam amarair maghavān ivārcyamānaḥ (1.87)

भवनम् अथ विगाह्य शाक्यराजो भव इव षण्मुखजन्मना प्रतीतः इदम् इदम् इति हर्षपूर्णवक्त्रो बहुविधपुष्टियशस्करं व्यधत्त ॥ १.८८ ॥

bhavanam atha vigāhya śākyarājo bhava iva ṣaṇmukhajanmanā pratītaḥ idam idam iti harṣapūrṇavaktro bahuvidhapuṣṭiyaśaskaraṃ vyadhatta (1.88)

इति नरपतिपुत्रजन्मवृद्ध्या सजनपदं कपिलाह्वयं पुरं तत् धनदपुरम् इवाप्सरसो ऽवकीर्णं मुदितम् अभून् नल(कूबरच्कूवर)प्रसूतौ ॥ १.८९ ॥

iti narapatiputrajanmavṛddhyā sajanapadaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ tat dhanadapuram ivāpsaraso 'vakīrṇaṃ muditam abhūn nala(kūbarackūvara)prasūtau (1.89)