2. Chapter 2

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये भगवत्-प्रसूतिर् नाम प्रथमः सर्गः १ ]] आ जन्मनो जन्म(जरान्तगस्य च्जरान्तकस्य तस्यात्मजस्यात्मजितः स राजा अहन्य् अहन्य् अर्थगजाश्वमित्रैर् वृद्धिं ययौ सिन्धुर् इवाम्बुवेगैः ॥ २.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye bhagavat-prasūtir nāma prathamaḥ sargaḥ 1 ]] ā janmano janma(jarāntagasya cjarāntakasya tasyātmajasyātmajitaḥ sa rājā ahany ahany arthagajāśvamitrair vṛddhiṃ yayau sindhur ivāmbuvegaiḥ (2.1)

धनस्य रत्नस्य च तस्य तस्य कृताकृतस्यैव च काञ्चनस्य तदा हि (नैकान् स निधीन् अवाप च्नैकात्मनिधीन् अवापि मनोरथस्याप्य् अतिभारभूतान् ॥ २.२ ॥

dhanasya ratnasya ca tasya tasya kṛtākṛtasyaiva ca kāñcanasya tadā hi (naikān sa nidhīn avāpa cnaikātmanidhīn avāpi manorathasyāpy atibhārabhūtān (2.2)

ये पद्मकल्पैर् अपि च द्विपेन्द्रैर् न मण्डलं शक्यम् इहाभिनेतुम् मदोत्कटा हैमवता गजास् ते विनापि यत्नाद् उपतस्थुर् एनम् ॥ २.३ ॥

ye padmakalpair api ca dvipendrair na maṇḍalaṃ śakyam ihābhinetum madotkaṭā haimavatā gajās te vināpi yatnād upatasthur enam (2.3)

नानाङ्कचिह्नैर् नवहेमभाण्डैर् (विभूषितैर् चभूषितैर् )लम्बसटैस् तथान्यैः संचुक्षुभे चास्य पुरं तुरंगैर् बलेन मैत्र्या च धनेन चाप्तैः ॥ २.४ ॥

nānāṅkacihnair navahemabhāṇḍair (vibhūṣitair cabhūṣitair )lambasaṭais tathānyaiḥ saṃcukṣubhe cāsya puraṃ turaṃgair balena maitryā ca dhanena cāptaiḥ (2.4)

पुष्टाश् च तुष्टाश् च (तथास्य च्तदास्य )राज्ये साध्व्यो ऽरजस्का गुणवत्पयस्काः उदग्रवत्सैः सहिता बभूवुर् बह्व्यो बहुक्षीरदुहश् च गावः ॥ २.५ ॥

puṣṭāś ca tuṣṭāś ca (tathāsya ctadāsya )rājye sādhvyo 'rajaskā guṇavatpayaskāḥ udagravatsaiḥ sahitā babhūvur bahvyo bahukṣīraduhaś ca gāvaḥ (2.5)

मध्यस्थतां तस्य रिपुर् जगाम मध्य(स्थच्स्व)भावः प्रययौ सुहृत्त्वम् विशेषतो दार्ढ्यम् इयाय मित्रं द्वाव् अस्य पक्षाव् अपरस् तु (नास च्नाशम् ) ॥ २.६ ॥

madhyasthatāṃ tasya ripur jagāma madhya(sthacsva)bhāvaḥ prayayau suhṛttvam viśeṣato dārḍhyam iyāya mitraṃ dvāv asya pakṣāv aparas tu (nāsa cnāśam ) (2.6)

तथास्य मन्दानिलमेघशब्दः सौदामिनीकुण्डल(मण्डिताभ्रः च्मण्डिताङ्गः ) विनाश्मवर्षाशनिपातदोषैः काले च देशे प्रववर्ष देवः ॥ २.७ ॥

tathāsya mandānilameghaśabdaḥ saudāminīkuṇḍala(maṇḍitābhraḥ cmaṇḍitāṅgaḥ ) vināśmavarṣāśanipātadoṣaiḥ kāle ca deśe pravavarṣa devaḥ (2.7)

रुरोह (सस्यं च्संयक् )फलवद् यथर्तु तदाकृतेनापि कृषिश्रमेण ता एव (चास्यौषधयो च्चैवौषधयो )रसेन सारेण चैवाभ्यधिका बभूवुः ॥ २.८ ॥

ruroha (sasyaṃ csaṃyak )phalavad yathartu tadākṛtenāpi kṛṣiśrameṇa tā eva (cāsyauṣadhayo ccaivauṣadhayo )rasena sāreṇa caivābhyadhikā babhūvuḥ (2.8)

शरीरसंदेहकरे ऽपि काले संग्रामसंमर्दए इव प्रवृत्ते स्वस्थाः सुखं चैव निरामयं च प्रजज्ञिरे (कालवशेन च्गर्भधराश् च )नार्यः ॥ २.९ ॥

śarīrasaṃdehakare 'pi kāle saṃgrāmasaṃmardae iva pravṛtte svasthāḥ sukhaṃ caiva nirāmayaṃ ca prajajñire (kālavaśena cgarbhadharāś ca )nāryaḥ (2.9)

(पृथग् व्रतिभ्यो च्यच् च प्रतिभ्वो )विभवे ऽपि (गर्ह्ये च्शक्ये न प्रार्थयन्ति स्म नराः परेभ्यः अभ्यर्थितः सूक्ष्मधनो ऽपि (चार्यस् च्चायं तदा न कश्चिद् विमुखो बभूव ॥ २.१० ॥

(pṛthag vratibhyo cyac ca pratibhvo )vibhave 'pi (garhye cśakye na prārthayanti sma narāḥ parebhyaḥ abhyarthitaḥ sūkṣmadhano 'pi (cāryas ccāyaṃ tadā na kaścid vimukho babhūva (2.10)

(नागौरवो च्नाश वधो )बन्धुषु नाप्य् अदाता नैवाव्रतो नानृतिको न हिंस्रः आसीत् तदा कश्चन तस्य राज्ये राज्ञो ययातेर् इव नाहुसस्य ॥ २.११ ॥

(nāgauravo cnāśa vadho )bandhuṣu nāpy adātā naivāvrato nānṛtiko na hiṃsraḥ āsīt tadā kaścana tasya rājye rājño yayāter iva nāhusasya (2.11)

उद्यानदेवायतनाश्रमाणां कूपप्रपापुष्करिणीवनानाम् चक्रुः क्रियास् तत्र च धर्मकामाः प्रत्यक्षतः स्वर्गम् इवोपलभ्य ॥ २.१२ ॥

udyānadevāyatanāśramāṇāṃ kūpaprapāpuṣkariṇīvanānām cakruḥ kriyās tatra ca dharmakāmāḥ pratyakṣataḥ svargam ivopalabhya (2.12)

मुक्तश् च दुर्भिक्षभयामयेभ्यो हृष्टो जनः (स्वर्गए च्स्वर्गम् )इवाभिरेमे पत्नीं पतिर् वा महिषी पतिं वा परस्परं न व्यभिचेरतुश् च ॥ २.१३ ॥

muktaś ca durbhikṣabhayāmayebhyo hṛṣṭo janaḥ (svargae csvargam )ivābhireme patnīṃ patir vā mahiṣī patiṃ vā parasparaṃ na vyabhiceratuś ca (2.13)

कश्चित् सिषेवे रतये न कामं कामार्थम् अर्थं न जुगोप कश्चित् कश्चिद् धनार्थं न चचार धर्मं धर्माय कश्चिन् न चकार हिंसाम् ॥ २.१४ ॥

kaścit siṣeve rataye na kāmaṃ kāmārtham arthaṃ na jugopa kaścit kaścid dhanārthaṃ na cacāra dharmaṃ dharmāya kaścin na cakāra hiṃsām (2.14)

स्तेयादिभिश् चाप्य् (अरिभिश् चभितश् )च नष्टं स्वस्थं स्वचक्रं परचक्रमुक्तम् क्षेमं सुभिक्षं च बभूव तस्य (पुरानरण्यस्य च्पुराण्य् अरण्यानि )यथैव राष्ट्रे ॥ २.१५ ॥

steyādibhiś cāpy (aribhiś cabhitaś )ca naṣṭaṃ svasthaṃ svacakraṃ paracakramuktam kṣemaṃ subhikṣaṃ ca babhūva tasya (purānaraṇyasya cpurāṇy araṇyāni )yathaiva rāṣṭre (2.15)

तदा हि तज्जन्मनि तस्य राज्ञो मनोर् इवादित्यसुतस्य राज्ये चचार हर्षः प्रणनाश पाप्मा जज्वाल धर्मः कलुषः शशाम ॥ २.१६ ॥

tadā hi tajjanmani tasya rājño manor ivādityasutasya rājye cacāra harṣaḥ praṇanāśa pāpmā jajvāla dharmaḥ kaluṣaḥ śaśāma (2.16)

एवंविधा राज(कुलस्य संपत् च्सुतस्य तस्य सर्वार्थसिद्धिश् च यतो बभूव ततो नृपस् तस्य सुतस्य नाम सर्वार्थसिद्धो ऽयम् इति प्रचक्रे ॥ २.१७ ॥

evaṃvidhā rāja(kulasya saṃpat csutasya tasya sarvārthasiddhiś ca yato babhūva tato nṛpas tasya sutasya nāma sarvārthasiddho 'yam iti pracakre (2.17)

देवी तु माया विबुधर्षिकल्पं दृष्ट्वा विशालं तनयप्रभावम् जातं प्रहर्षं न शशाक सोढुं ततो (निवासाय चविनाशाय )दिवं जगाम ॥ २.१८ ॥

devī tu māyā vibudharṣikalpaṃ dṛṣṭvā viśālaṃ tanayaprabhāvam jātaṃ praharṣaṃ na śaśāka soḍhuṃ tato (nivāsāya cavināśāya )divaṃ jagāma (2.18)

ततः कुमारं सुरगर्भकल्पं स्नेहेन भावेन च निर्विशेषम् मातृष्वसा मातृसमप्रभावा संवर्धयाम् आत्मजवद् बभूव ॥ २.१९ ॥

tataḥ kumāraṃ suragarbhakalpaṃ snehena bhāvena ca nirviśeṣam mātṛṣvasā mātṛsamaprabhāvā saṃvardhayām ātmajavad babhūva (2.19)

ततः स बालार्क इवोदयस्थः समीरितो वह्निर् इवानिलेन क्रमेण सम्यग् ववृधे कुमारस् ताराधिपः पक्षए इवातमस्के ॥ २.२० ॥

tataḥ sa bālārka ivodayasthaḥ samīrito vahnir ivānilena krameṇa samyag vavṛdhe kumāras tārādhipaḥ pakṣae ivātamaske (2.20)

ततो महार्हाणि च चन्दनानि रत्नावलीश् चौषधिभिः सगर्भाः मृगप्रयुक्तान् रथकांश् च हैमान् आचक्रिरे ऽस्मै सुहृदालयेभ्यः ॥ २.२१ ॥

tato mahārhāṇi ca candanāni ratnāvalīś cauṣadhibhiḥ sagarbhāḥ mṛgaprayuktān rathakāṃś ca haimān ācakrire 'smai suhṛdālayebhyaḥ (2.21)

वयोअनुरूपाणि च भूषणानि (हिरण्मयान् छिरण्मया )हस्ति(मृगाश्वकांश् च्मृगाश्वकाश् )च (रथांश् च्रथाश् )च (गोपुत्रकसंप्रयुक्तान् च्गावो वसनप्रयुक्ता (पुत्रीश् च्गन्त्रीश् )च चामीकररूप्यचित्राः ॥ २.२२ ॥

vayoanurūpāṇi ca bhūṣaṇāni (hiraṇmayān chiraṇmayā )hasti(mṛgāśvakāṃś cmṛgāśvakāś )ca (rathāṃś crathāś )ca (goputrakasaṃprayuktān cgāvo vasanaprayuktā (putrīś cgantrīś )ca cāmīkararūpyacitrāḥ (2.22)

एवं स तैस् तैर् विषयोपचारैर् वयोअनुरूपैर् उपचर्यमाणः बालो ऽप्य् अबालप्रतिमो बभूव धृत्या च शौचेन धिया श्रिया च ॥ २.२३ ॥

evaṃ sa tais tair viṣayopacārair vayoanurūpair upacaryamāṇaḥ bālo 'py abālapratimo babhūva dhṛtyā ca śaucena dhiyā śriyā ca (2.23)

वयश् च कौमारम् अतीत्य (सम्यक् च्मध्यं संप्राप्य (काले प्रतिपत्तिकर्म च्बालः स हि राजसूनुः ) अल्पैर् अहोभिर् बहुवर्षगम्या जग्राह विद्याः स्वकुलानुरूपाः ॥ २.२४ ॥

vayaś ca kaumāram atītya (samyak cmadhyaṃ saṃprāpya (kāle pratipattikarma cbālaḥ sa hi rājasūnuḥ ) alpair ahobhir bahuvarṣagamyā jagrāha vidyāḥ svakulānurūpāḥ (2.24)

नैःश्रेयसं तस्य तु भव्यम् अर्थं श्रुत्वा पुरस्ताद् असितान् महर्षेः कामेषु सङ्गं जनयां बभूव (वनानि यायाद् इति शाक्यराजः च्वृद्धिर् भवच्छाक्यकुलस्य राज्ञः ) ॥ २.२५ ॥

naiḥśreyasaṃ tasya tu bhavyam arthaṃ śrutvā purastād asitān maharṣeḥ kāmeṣu saṅgaṃ janayāṃ babhūva (vanāni yāyād iti śākyarājaḥ cvṛddhir bhavacchākyakulasya rājñaḥ ) (2.25)

कुलात् ततो ऽस्मै स्थिरशील(युक्तात् च्संयुतात् साध्वीं वपुर्ह्रीविनयोपपन्नाम् यशोधरां नाम यशोविशालां (वामाभिधानं च्तुल्याभिधानं )श्रियम् आजुहाव ॥ २.२६ ॥

kulāt tato 'smai sthiraśīla(yuktāt csaṃyutāt sādhvīṃ vapurhrīvinayopapannām yaśodharāṃ nāma yaśoviśālāṃ (vāmābhidhānaṃ ctulyābhidhānaṃ )śriyam ājuhāva (2.26)

(विद्योतमानो वपुषा परेण चथापरं भूमिपतेः प्रियो ऽयं सनत्कुमारप्रतिमः कुमारः सार्धं तया शाक्यनरेन्द्रवध्वा शच्या सहस्राक्ष इवाभिरेमे ॥ २.२७ ॥

(vidyotamāno vapuṣā pareṇa cathāparaṃ bhūmipateḥ priyo 'yaṃ sanatkumārapratimaḥ kumāraḥ sārdhaṃ tayā śākyanarendravadhvā śacyā sahasrākṣa ivābhireme (2.27)

किंचिन् मनःक्षोभकरं प्रतीपं (कथं न च्कथंच )पश्येद् इति सो ऽनुचिन्त्य वासं नृपो (व्यादिशति छ्य् आदिशति )स्म तस्मै हर्म्योदरेष्व् एव न भूप्रचारम् ॥ २.२८ ॥

kiṃcin manaḥkṣobhakaraṃ pratīpaṃ (kathaṃ na ckathaṃca )paśyed iti so 'nucintya vāsaṃ nṛpo (vyādiśati chy ādiśati )sma tasmai harmyodareṣv eva na bhūpracāram (2.28)

ततः शरत्तोयदपाण्डरेषु भूमौ विमानेष्व् इव राञ्जितेषु हर्म्येषु सर्वर्तुसुखाश्रयेषु स्त्रीणाम् उदारैर् विजहार तूर्यैः ॥ २.२९ ॥

tataḥ śarattoyadapāṇḍareṣu bhūmau vimāneṣv iva rāñjiteṣu harmyeṣu sarvartusukhāśrayeṣu strīṇām udārair vijahāra tūryaiḥ (2.29)

कलैर् हि चामीकरबद्धकक्षैर् नारीकराग्राभिहतैर् मृदङ्गैः वराप्सरोनृत्यसमैश् च नृत्यैः कैलासवत् तद् भवनं रराज ॥ २.३० ॥

kalair hi cāmīkarabaddhakakṣair nārīkarāgrābhihatair mṛdaṅgaiḥ varāpsaronṛtyasamaiś ca nṛtyaiḥ kailāsavat tad bhavanaṃ rarāja (2.30)

वाग्भिः कलाभिर् ललितैश् च (हावैर् छारैर् मदैः सखेलैर् मधुरैश् च हासैः तं तत्र नार्यो रमयां बभूवुर् भ्रूवञ्चितैर् अर्धनिरीक्षितैश् च ॥ २.३१ ॥

vāgbhiḥ kalābhir lalitaiś ca (hāvair chārair madaiḥ sakhelair madhuraiś ca hāsaiḥ taṃ tatra nāryo ramayāṃ babhūvur bhrūvañcitair ardhanirīkṣitaiś ca (2.31)

(ततः स च्ततश् च )कामाश्रयपण्डिताभिः स्त्रीभिर् गृहीतो रतिकर्कशाभिः विमानपृष्ठान् न महीं जगाम विमानपृष्थाद् इव पुण्यकर्मा ॥ २.३२ ॥

(tataḥ sa ctataś ca )kāmāśrayapaṇḍitābhiḥ strībhir gṛhīto ratikarkaśābhiḥ vimānapṛṣṭhān na mahīṃ jagāma vimānapṛṣthād iva puṇyakarmā (2.32)

नृपस् तु तस्यैव विवृद्धिहेतोस् तद्भाविनार्थेन च चोद्यमानः शमे ऽभिरेमे विरराम पापाद् भेजे दमं संविबभाज साधून् ॥ २.३३ ॥

nṛpas tu tasyaiva vivṛddhihetos tadbhāvinārthena ca codyamānaḥ śame 'bhireme virarāma pāpād bheje damaṃ saṃvibabhāja sādhūn (2.33)

नाधीरवत् कामसुखे ससञ्जे न संररञ्जे विषमं जनन्याम् धृत्येन्द्रियाश्वांश् चपलान् विजिग्ये बन्धूंश् च पौरांश् च गुणैर् जिगाय ॥ २.३४ ॥

nādhīravat kāmasukhe sasañje na saṃrarañje viṣamaṃ jananyām dhṛtyendriyāśvāṃś capalān vijigye bandhūṃś ca paurāṃś ca guṇair jigāya (2.34)

नाध्यैष्ट दुःखाय परस्य विद्यां ज्ञानं शिवं यत् तु तद् अध्यगीष्ट स्वाभ्यः प्रजाभ्यो हि यथा तथैव सर्वप्रजाभ्यः शिवम् आशशंसे ॥ २.३५ ॥

nādhyaiṣṭa duḥkhāya parasya vidyāṃ jñānaṃ śivaṃ yat tu tad adhyagīṣṭa svābhyaḥ prajābhyo hi yathā tathaiva sarvaprajābhyaḥ śivam āśaśaṃse (2.35)

(भं च्तं )भासुरं चाङ्गिरसाधिदेवं यथावद् आनर्च तदायुषे सः जुहाव हव्यान्य् अकृशे कृशानौ ददौ द्विजेभ्यः कृशनं च गाश् च ॥ २.३६ ॥

(bhaṃ ctaṃ )bhāsuraṃ cāṅgirasādhidevaṃ yathāvad ānarca tadāyuṣe saḥ juhāva havyāny akṛśe kṛśānau dadau dvijebhyaḥ kṛśanaṃ ca gāś ca (2.36)

सस्नौ शरीरं पवितुं मनश् च तीर्थाम्बुभिश् चैव गुणाम्बुभिश् च वेदोपदिष्टं समम् आत्मजं च सोमं पपौ शान्तिसुखं च हार्दम् ॥ २.३७ ॥

sasnau śarīraṃ pavituṃ manaś ca tīrthāmbubhiś caiva guṇāmbubhiś ca vedopadiṣṭaṃ samam ātmajaṃ ca somaṃ papau śāntisukhaṃ ca hārdam (2.37)

सान्त्वं बभाषे न च नार्थवद् यज् जजल्प तत्त्वं न च विप्रियं यत् सान्त्वं ह्य् अतत्त्वं परुषं च तत्त्वं ह्रियाशकन् नात्मन एव वक्तुम् ॥ २.३८ ॥

sāntvaṃ babhāṣe na ca nārthavad yaj jajalpa tattvaṃ na ca vipriyaṃ yat sāntvaṃ hy atattvaṃ paruṣaṃ ca tattvaṃ hriyāśakan nātmana eva vaktum (2.38)

इष्टेष्व् अनिष्टेषु च कार्यवत्सु न रागदोषाश्रयतां प्रपेदे शिवं सिषेवे (व्यवहारशुद्धं चव्यवहारलब्धं यज्ञं हि मेने न तथा (यथा तत् च्यथावत् ) ॥ २.३९ ॥

iṣṭeṣv aniṣṭeṣu ca kāryavatsu na rāgadoṣāśrayatāṃ prapede śivaṃ siṣeve (vyavahāraśuddhaṃ cavyavahāralabdhaṃ yajñaṃ hi mene na tathā (yathā tat cyathāvat ) (2.39)

आशावते चाभिगताय सद्यो देयाम्बुभिस् तर्षम् (अचेछिदिष्ट चचेच्छिदिष्ट ) युद्धाद् ऋते वृत्तपरश्वधेन द्विड्दर्पम् उद्वृत्तम् अबेभिदिष्ट ॥ २.४० ॥

āśāvate cābhigatāya sadyo deyāmbubhis tarṣam (acechidiṣṭa cacecchidiṣṭa ) yuddhād ṛte vṛttaparaśvadhena dviḍdarpam udvṛttam abebhidiṣṭa (2.40)

एकं विनिन्ये स जुगोप सप्त सप्तैव तत्याज ररक्ष पञ्च प्राप त्रिवर्गं बुबुधे त्रिवर्गं जज्ञे द्विवर्गं प्रजहौ द्विवर्गम् ॥ २.४१ ॥

ekaṃ vininye sa jugopa sapta saptaiva tatyāja rarakṣa pañca prāpa trivargaṃ bubudhe trivargaṃ jajñe dvivargaṃ prajahau dvivargam (2.41)

कृतागसो ऽपि प्रतिपाद्य वध्यान् नाजीघनन् नापि रुषा ददर्श बबन्ध सान्त्वेन फलेन चैतांस् त्यागो ऽपि तेषां ह्य् (अनयाय दृष्टः चनपायदृष्टः ) ॥ २.४२ ॥

kṛtāgaso 'pi pratipādya vadhyān nājīghanan nāpi ruṣā dadarśa babandha sāntvena phalena caitāṃs tyāgo 'pi teṣāṃ hy (anayāya dṛṣṭaḥ canapāyadṛṣṭaḥ ) (2.42)

आर्षाण्य् अचारीत् परमव्रतानि वैराण्य् अहासीच् चिरसंभृतानि यशांसि चापद्गुणगन्धवन्ति रजांस्य् (अहार्षीन् चहासीन् )मलिनीकराणि ॥ २.४३ ॥

ārṣāṇy acārīt paramavratāni vairāṇy ahāsīc cirasaṃbhṛtāni yaśāṃsi cāpadguṇagandhavanti rajāṃsy (ahārṣīn cahāsīn )malinīkarāṇi (2.43)

न चाजिहीर्षीद् बलिम् अप्रवृत्तं न चाचिकीर्षीत् परवस्त्वभिध्याम् न चाविवक्षीद् द्विषताम् अधर्मं न (चाविवक्षीद् च्चादिधक्षीद् )धृदयेन मन्युम् ॥ २.४४ ॥

na cājihīrṣīd balim apravṛttaṃ na cācikīrṣīt paravastvabhidhyām na cāvivakṣīd dviṣatām adharmaṃ na (cāvivakṣīd ccādidhakṣīd )dhṛdayena manyum (2.44)

तस्मिंस् तथा भूमिपतौ प्रवृत्ते भृत्याश् च पौराश् च तथैव चेरुः शमात्मके चेतसि विप्रसन्ने प्रयुक्तयोगस्य यथेन्द्रियाणि ॥ २.४५ ॥

tasmiṃs tathā bhūmipatau pravṛtte bhṛtyāś ca paurāś ca tathaiva ceruḥ śamātmake cetasi viprasanne prayuktayogasya yathendriyāṇi (2.45)

काले ततश् चारुपयोधरायां यशोधरायां (स्वच्सु)यशोधरायाम् शौद्धोदने राहुसपत्नवक्त्रो जज्ञे सुतो राहुल एव नाम्ना ॥ २.४६ ॥

kāle tataś cārupayodharāyāṃ yaśodharāyāṃ (svacsu)yaśodharāyām śauddhodane rāhusapatnavaktro jajñe suto rāhula eva nāmnā (2.46)

अथेष्टपुत्रः परमप्रतीतः कुलस्य वृद्धिं प्रति भूमिपालः यथैव पुत्रप्रसवे ननन्द तथैव पौत्रप्रसवे ननन्द ॥ २.४७ ॥

atheṣṭaputraḥ paramapratītaḥ kulasya vṛddhiṃ prati bhūmipālaḥ yathaiva putraprasave nananda tathaiva pautraprasave nananda (2.47)

(पुत्रस्य च्पौत्रस्य )मे पुत्रगतो (ममेव च्ममैव स्नेहः कथं स्याद् इति जातहर्षः काले स तं तं विधिम् आललम्बे पुत्रप्रियः स्वर्गम् इवारुरुक्षन् ॥ २.४८ ॥

(putrasya cpautrasya )me putragato (mameva cmamaiva snehaḥ kathaṃ syād iti jātaharṣaḥ kāle sa taṃ taṃ vidhim ālalambe putrapriyaḥ svargam ivārurukṣan (2.48)

स्थित्वा पथि प्राथमकल्पिकानां राजर्षभाणां यशसान्वितानाम् शुक्लान्य् अमुक्त्वापि तपांस्य् अतप्त (यज्ञैश् च्यज्ञे )च हिंसारहितैर् अयष्ट ॥ २.४९ ॥

sthitvā pathi prāthamakalpikānāṃ rājarṣabhāṇāṃ yaśasānvitānām śuklāny amuktvāpi tapāṃsy atapta (yajñaiś cyajñe )ca hiṃsārahitair ayaṣṭa (2.49)

अजाज्वलिष्टाथ स पुण्यकर्मा नृपश्रिया चैव तपःश्रिया च कुलेन वृत्तेन धिया च दीप्तस् तेजः सहस्रांशुर् इवोत्सिसृक्षुः ॥ २.५० ॥

ajājvaliṣṭātha sa puṇyakarmā nṛpaśriyā caiva tapaḥśriyā ca kulena vṛttena dhiyā ca dīptas tejaḥ sahasrāṃśur ivotsisṛkṣuḥ (2.50)

स्वायंभुवं चार्चिकम् अर्चयित्वा जजाप पुत्रस्थितये स्थितश्रीः चकार कर्माणि च दुष्कराणि प्रजाः सिसृक्षुः क इवादिकाले ॥ २.५१ ॥

svāyaṃbhuvaṃ cārcikam arcayitvā jajāpa putrasthitaye sthitaśrīḥ cakāra karmāṇi ca duṣkarāṇi prajāḥ sisṛkṣuḥ ka ivādikāle (2.51)

तत्ज्याज शस्त्रं विममर्श शास्त्रं शमं सिषेवे नियमं विषेहे वशीव कंचिद् विषयं न भेजे पितेव सर्वान् विषयान् ददर्श ॥ २.५२ ॥

tatjyāja śastraṃ vimamarśa śāstraṃ śamaṃ siṣeve niyamaṃ viṣehe vaśīva kaṃcid viṣayaṃ na bheje piteva sarvān viṣayān dadarśa (2.52)

बभार राज्यं स हि पुत्रहेतोः पुत्रं कुलार्थं यशसे कुलं तु स्वर्गाय शब्दं दिवम् आत्महेतोर् धर्मार्थम् आत्मस्थितिम् आचकाङ्क्ष ॥ २.५३ ॥

babhāra rājyaṃ sa hi putrahetoḥ putraṃ kulārthaṃ yaśase kulaṃ tu svargāya śabdaṃ divam ātmahetor dharmārtham ātmasthitim ācakāṅkṣa (2.53)

एवं स धर्मं विविधं चकार सद्भिर् निपातं श्रुतितश् च सिद्धम् दृष्ट्वा कथं पुत्रमुखं सुतो मे वनं न यायाद् इति नाथमानः ॥ २.५४ ॥

evaṃ sa dharmaṃ vividhaṃ cakāra sadbhir nipātaṃ śrutitaś ca siddham dṛṣṭvā kathaṃ putramukhaṃ suto me vanaṃ na yāyād iti nāthamānaḥ (2.54)

रिरक्षिषन्तः श्रियम् आत्म(संस्थां च्संस्था रक्षन्ति पुत्रान् भुवि भूमिपालाः पुत्रं नरेन्द्रः स तु धर्मकामो ररक्ष धर्माद् (विषयेषु मुञ्चन् च्विषयेष्व् अमुञ्चत् ) ॥ २.५५ ॥

rirakṣiṣantaḥ śriyam ātma(saṃsthāṃ csaṃsthā rakṣanti putrān bhuvi bhūmipālāḥ putraṃ narendraḥ sa tu dharmakāmo rarakṣa dharmād (viṣayeṣu muñcan cviṣayeṣv amuñcat ) (2.55)

वनम् अनुपमसत्त्वा बोधिसत्त्वास् तु सर्वे विषयसुखरसज्ञा जग्मुर् उत्पन्नपुत्राः अत उपचितकर्मा रूढमूले ऽपि हेतौ स रतिम् उपसिषेवे बोधिम् (आपन् न यावत् चापन्नयावत् ) ॥ २.५६ ॥

vanam anupamasattvā bodhisattvās tu sarve viṣayasukharasajñā jagmur utpannaputrāḥ ata upacitakarmā rūḍhamūle 'pi hetau sa ratim upasiṣeve bodhim (āpan na yāvat cāpannayāvat ) (2.56)