3. Chapter 3

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽन्तः-पुर-विहारो नाम द्वितीयः सर्गः २ ]] ततः कदाचिन् मृदुशाद्वलानि पुंस्कोकिलोन्नादितपादपानि शुश्राव पद्माकरमण्डितानि (गीतैर् च्शीते )निबद्धानि स काननानि ॥ ३.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye 'ntaḥ-pura-vihāro nāma dvitīyaḥ sargaḥ 2 ]] tataḥ kadācin mṛduśādvalāni puṃskokilonnāditapādapāni śuśrāva padmākaramaṇḍitāni (gītair cśīte )nibaddhāni sa kānanāni (3.1)

श्रुत्वा ततः स्त्रीजनवल्लभानां मनोज्ञभावं पुरकाननानाम् बहिःप्रयाणाय चकार बुद्धिम् अन्तर्गृहे नाग इवावरुद्धः ॥ ३.२ ॥

śrutvā tataḥ strījanavallabhānāṃ manojñabhāvaṃ purakānanānām bahiḥprayāṇāya cakāra buddhim antargṛhe nāga ivāvaruddhaḥ (3.2)

ततो नृपस् तस्य निशम्य भावं पुत्राभिधानस्य मनोरथस्य स्नेहस्य लक्ष्म्या वयसश् च योग्याम् आज्ञापयाम् आस विहारयात्राम् ॥ ३.३ ॥

tato nṛpas tasya niśamya bhāvaṃ putrābhidhānasya manorathasya snehasya lakṣmyā vayasaś ca yogyām ājñāpayām āsa vihārayātrām (3.3)

निवर्तयाम् आस च राजमार्गे संपातम् आर्तस्य पृथग्जनस्य मा भूत् कुमारः सुकुमारचित्तः संविग्नचेता (इति चिव )मन्यमानः ॥ ३.४ ॥

nivartayām āsa ca rājamārge saṃpātam ārtasya pṛthagjanasya mā bhūt kumāraḥ sukumāracittaḥ saṃvignacetā (iti civa )manyamānaḥ (3.4)

प्रत्यङ्गहीनान् विकलेन्द्रियांश् च जीर्णातुरादीन् कृपणांश् च (दिक्षु च्भिक्षून् ) ततः समुत्सार्य परेण साम्ना शोभां (परां च्परा )राजपथस्य चक्रुः ॥ ३.५ ॥

pratyaṅgahīnān vikalendriyāṃś ca jīrṇāturādīn kṛpaṇāṃś ca (dikṣu cbhikṣūn ) tataḥ samutsārya pareṇa sāmnā śobhāṃ (parāṃ cparā )rājapathasya cakruḥ (3.5)

ततः कृते श्रीमति राजमार्गे श्रीमान् विनीतानुचरः कुमारः प्रासादपृष्ठाद् अवतीर्य काले कृताभ्यनुज्ञो नृपम् अभ्यगच्छत् ॥ ३.६ ॥

tataḥ kṛte śrīmati rājamārge śrīmān vinītānucaraḥ kumāraḥ prāsādapṛṣṭhād avatīrya kāle kṛtābhyanujño nṛpam abhyagacchat (3.6)

अथो नरेन्द्रः सुतम् आगताश्रुः शिरस्य् उपाघ्राय चिरं निरीक्ष्य गच्छेति चाज्ञापयति स्म वाचा स्नेहान् न चैनं मनसा मुमोच ॥ ३.७ ॥

atho narendraḥ sutam āgatāśruḥ śirasy upāghrāya ciraṃ nirīkṣya gaccheti cājñāpayati sma vācā snehān na cainaṃ manasā mumoca (3.7)

ततः स जाम्बूनदभाण्डभृद्भिर् युक्तं चतुर्भिर् निभृतैस् तुरंगैः अक्लीब(विद्वच्च्विद्युच्)छुचिरश्मिधारं हिरण्मयं स्यन्दनम् आरुरोह ॥ ३.८ ॥

tataḥ sa jāmbūnadabhāṇḍabhṛdbhir yuktaṃ caturbhir nibhṛtais turaṃgaiḥ aklība(vidvaccvidyuc)chuciraśmidhāraṃ hiraṇmayaṃ syandanam āruroha (3.8)

ततः प्रकीर्णोज्ज्वलपुष्पजालं विषक्तमाल्यं प्रचलत्पताकम् मार्गं प्रपेदे सदृशानुयात्रश् चन्द्रः सनक्षत्र इवान्तरीक्षम् ॥ ३.९ ॥

tataḥ prakīrṇojjvalapuṣpajālaṃ viṣaktamālyaṃ pracalatpatākam mārgaṃ prapede sadṛśānuyātraś candraḥ sanakṣatra ivāntarīkṣam (3.9)

कौतूहलात् स्फीततरैश् च नेत्रैर् (नीलोत्पलार्धैर् च्नीलोत्पलाभैर् )इव (कीर्यमाणम् च्कीर्यमाणः ) शनैः शनै राजपथं जगाहे पौरैः समन्ताद् अभिवीक्ष्यमाणः ॥ ३.१० ॥

kautūhalāt sphītataraiś ca netrair (nīlotpalārdhair cnīlotpalābhair )iva (kīryamāṇam ckīryamāṇaḥ ) śanaiḥ śanai rājapathaṃ jagāhe pauraiḥ samantād abhivīkṣyamāṇaḥ (3.10)

तं तुष्टुवुः सौम्यगुणेन केचिद् ववन्दिरे दीप्ततया तथान्ये सौमुख्यतस् तु श्रियम् अस्य केचिद् वैपुल्यम् आशंसिषुर् आयुषश् च ॥ ३.११ ॥

taṃ tuṣṭuvuḥ saumyaguṇena kecid vavandire dīptatayā tathānye saumukhyatas tu śriyam asya kecid vaipulyam āśaṃsiṣur āyuṣaś ca (3.11)

निःसृत्य कुब्जाश् च महाकुलेभ्यो व्यूहाश् च कैरातकवामनानाम् नार्यः कृशेभ्यश् च निवेशनेभ्यो देवानुयानध्वजवत् प्रणेमुः ॥ ३.१२ ॥

niḥsṛtya kubjāś ca mahākulebhyo vyūhāś ca kairātakavāmanānām nāryaḥ kṛśebhyaś ca niveśanebhyo devānuyānadhvajavat praṇemuḥ (3.12)

ततः कुमारः खलु गच्छतीति श्रुत्वा स्त्रियः प्रेष्यजनात् प्रवृत्तिम् दिदृक्षया हर्म्यतलानि जग्मुर् जनेन मान्येन कृताभ्यनुज्ञाः ॥ ३.१३ ॥

tataḥ kumāraḥ khalu gacchatīti śrutvā striyaḥ preṣyajanāt pravṛttim didṛkṣayā harmyatalāni jagmur janena mānyena kṛtābhyanujñāḥ (3.13)

ताः स्रस्तकाञ्चीगुणविघ्निताश् च सुप्तप्रबुद्धाकुललोचनाश् च वृत्तान्तविन्यस्तविभूषणाश् च (कौतूहलेनानिभृताः च्कौतूहलेनापि भृताः )परीयुः ॥ ३.१४ ॥

tāḥ srastakāñcīguṇavighnitāś ca suptaprabuddhākulalocanāś ca vṛttāntavinyastavibhūṣaṇāś ca (kautūhalenānibhṛtāḥ ckautūhalenāpi bhṛtāḥ )parīyuḥ (3.14)

प्रासादसोपानतलप्रणादैः काञ्चीरवैर् नूपुरनिस्वनैश् च (वित्रासयन्त्यो च्विभ्रामयन्त्यो )गृहपक्षिसंघान् अन्योअन्यवेगांश् च समाक्षिपन्त्यः ॥ ३.१५ ॥

prāsādasopānatalapraṇādaiḥ kāñcīravair nūpuranisvanaiś ca (vitrāsayantyo cvibhrāmayantyo )gṛhapakṣisaṃghān anyoanyavegāṃś ca samākṣipantyaḥ (3.15)

कासांचिद् आसां तु वराङ्गनानां जातत्वराणाम् अपि सोत्सुकानाम् गतिं गुरुत्वाज् जगृहुर् विशालाः श्रोणीरथाः पीनपयोधराश् च ॥ ३.१६ ॥

kāsāṃcid āsāṃ tu varāṅganānāṃ jātatvarāṇām api sotsukānām gatiṃ gurutvāj jagṛhur viśālāḥ śroṇīrathāḥ pīnapayodharāś ca (3.16)

शीघ्रं समर्थापि तु गन्तुम् अन्या गतिं निजग्राह ययौ न तूर्णम् (ह्रियाप्रगल्भा विनिगूहमाना छ्रिया प्रगल्भानि निगूहमाना (रहःप्रयुक्तानि च्रहः प्रयुक्तानि )विभूषणानि ॥ ३.१७ ॥

śīghraṃ samarthāpi tu gantum anyā gatiṃ nijagrāha yayau na tūrṇam (hriyāpragalbhā vinigūhamānā chriyā pragalbhāni nigūhamānā (rahaḥprayuktāni crahaḥ prayuktāni )vibhūṣaṇāni (3.17)

परस्परोत्पीडनपिण्डितानां संमर्द(संक्षोभितच्संशोभित)कुण्डलानाम् तासां तदा सस्वनभूषणानां वातायनेष्व् अप्रशमो बभूव ॥ ३.१८ ॥

parasparotpīḍanapiṇḍitānāṃ saṃmarda(saṃkṣobhitacsaṃśobhita)kuṇḍalānām tāsāṃ tadā sasvanabhūṣaṇānāṃ vātāyaneṣv apraśamo babhūva (3.18)

वातायनेभ्यस् तु विनिःसृतानि परस्(परायासितच्परोपासित)कुण्डलानि स्त्रीणां विरेजुर् मुखपङ्कजानि सक्तानि हर्म्येष्व् इव पङ्कजानि ॥ ३.१९ ॥

vātāyanebhyas tu viniḥsṛtāni paras(parāyāsitacparopāsita)kuṇḍalāni strīṇāṃ virejur mukhapaṅkajāni saktāni harmyeṣv iva paṅkajāni (3.19)

ततो विमानैर् युवती(करालैः च्कलापैः कौतूहलोद्घाटितवातयानैः श्रीमत् समन्तान् नगरं बभासे वियद्विमानैर् इव साप्सरोभिः ॥ ३.२० ॥

tato vimānair yuvatī(karālaiḥ ckalāpaiḥ kautūhalodghāṭitavātayānaiḥ śrīmat samantān nagaraṃ babhāse viyadvimānair iva sāpsarobhiḥ (3.20)

वातायनानाम् अविशालभावाद् अन्योअन्यगण्डार्पितकुण्डलानाम् मुखानि रेजुः प्रमदोत्तमानां बद्धाः कलापा इव पङ्कजानाम् ॥ ३.२१ ॥

vātāyanānām aviśālabhāvād anyoanyagaṇḍārpitakuṇḍalānām mukhāni rejuḥ pramadottamānāṃ baddhāḥ kalāpā iva paṅkajānām (3.21)

(तं ताः च्तस्मिन् )कुमारं पथि वीक्षमाणाः स्त्रियो बभुर् गाम् इव गन्तुकामाः ऊर्ध्वोन्मुखाश् चैनम् उदीक्षमाणा नरा बभुर् द्याम् इव गन्तुकामाः ॥ ३.२२ ॥

(taṃ tāḥ ctasmin )kumāraṃ pathi vīkṣamāṇāḥ striyo babhur gām iva gantukāmāḥ ūrdhvonmukhāś cainam udīkṣamāṇā narā babhur dyām iva gantukāmāḥ (3.22)

दृष्ट्वा च तं राजसुतं स्त्रियस् ता जाज्वल्यमानं वपुषा श्रिया च धन्यास्य भार्येति शनैर् अवोचञ् शुद्धैर् मनोभिः खलु नान्यभावात् ॥ ३.२३ ॥

dṛṣṭvā ca taṃ rājasutaṃ striyas tā jājvalyamānaṃ vapuṣā śriyā ca dhanyāsya bhāryeti śanair avocañ śuddhair manobhiḥ khalu nānyabhāvāt (3.23)

अयं किल व्यायतपीनबाहू रूपेण साक्षाद् इव पुष्पकेतुः त्यक्त्वा श्रियं धर्मम् उपैष्यतीति तस्मिन् (हि ता छिता )गौरवम् एव चक्रुः ॥ ३.२४ ॥

ayaṃ kila vyāyatapīnabāhū rūpeṇa sākṣād iva puṣpaketuḥ tyaktvā śriyaṃ dharmam upaiṣyatīti tasmin (hi tā chitā )gauravam eva cakruḥ (3.24)

कीर्णं तथा राजपथं कुमारः पौरैर् विनीतैः शुचिधीरवेषैः तत् पूर्वम् आलोक्य जहर्ष किंचिन् मेने पुनर्भावम् इवात्मनश् च ॥ ३.२५ ॥

kīrṇaṃ tathā rājapathaṃ kumāraḥ paurair vinītaiḥ śucidhīraveṣaiḥ tat pūrvam ālokya jaharṣa kiṃcin mene punarbhāvam ivātmanaś ca (3.25)

पुरं तु तत् स्वर्गम् इव प्रहृष्टं शुद्धाधिवासाः समवेक्ष्य देवाः जीर्णं नरं निर्ममिरे प्रयातुं संचोदनार्थं क्षितिपात्मजस्य ॥ ३.२६ ॥

puraṃ tu tat svargam iva prahṛṣṭaṃ śuddhādhivāsāḥ samavekṣya devāḥ jīrṇaṃ naraṃ nirmamire prayātuṃ saṃcodanārthaṃ kṣitipātmajasya (3.26)

ततः कुमारो जरयाभिभूतं दृष्ट्वा नरेभ्यः पृथगाकृतिं तम् उवाच संग्राहकम् आगतास्थस् तत्रैव निष्कम्पनिविष्टदृष्टिः ॥ ३.२७ ॥

tataḥ kumāro jarayābhibhūtaṃ dṛṣṭvā narebhyaḥ pṛthagākṛtiṃ tam uvāca saṃgrāhakam āgatāsthas tatraiva niṣkampaniviṣṭadṛṣṭiḥ (3.27)

क एष भोः सूत नरो ऽभ्युपेतः केशैः सितैर् यष्टिविषक्तहस्तः भ्रूसंवृताक्षः शिथिलानताङ्गः किं विक्रियैषा प्रकृतिर् यदृच्छा ॥ ३.२८ ॥

ka eṣa bhoḥ sūta naro 'bhyupetaḥ keśaiḥ sitair yaṣṭiviṣaktahastaḥ bhrūsaṃvṛtākṣaḥ śithilānatāṅgaḥ kiṃ vikriyaiṣā prakṛtir yadṛcchā (3.28)

इत्य् एवम् उक्तः स रथप्रणेता निवेदयाम् आस नृपात्मजाय संरक्ष्यम् अप्य् अर्थम् अदोषदर्शी तैर् एव देवैः कृतबुद्धिमोहः ॥ ३.२९ ॥

ity evam uktaḥ sa rathapraṇetā nivedayām āsa nṛpātmajāya saṃrakṣyam apy artham adoṣadarśī tair eva devaiḥ kṛtabuddhimohaḥ (3.29)

रूपस्य (हन्त्री छर्त्री )व्यसनं बलस्य शोकस्य योनिर् निधनं रतीनाम् नाशः स्मृतीनां रिपुर् इन्द्रियाणाम् एषा जरा नाम ययैष भग्नः ॥ ३.३० ॥

rūpasya (hantrī chartrī )vyasanaṃ balasya śokasya yonir nidhanaṃ ratīnām nāśaḥ smṛtīnāṃ ripur indriyāṇām eṣā jarā nāma yayaiṣa bhagnaḥ (3.30)

पीतं ह्य् अनेनापि पयः शिशुत्वे कालेन भूयः (परिसृप्तम् च्परिमृष्टम् )उर्व्याम् क्रमेण भूत्वा च युवा वपुष्मान् क्रमेण तेनैव जराम् उपेतः ॥ ३.३१ ॥

pītaṃ hy anenāpi payaḥ śiśutve kālena bhūyaḥ (parisṛptam cparimṛṣṭam )urvyām krameṇa bhūtvā ca yuvā vapuṣmān krameṇa tenaiva jarām upetaḥ (3.31)

इत्य् एवम् उक्ते चलितः स किंचिद् राजात्मजः सूतम् इदं बभाषे किम् एष दोषो भविता ममापीत्य् अस्मै ततः सारथिर् अभ्युवाच ॥ ३.३२ ॥

ity evam ukte calitaḥ sa kiṃcid rājātmajaḥ sūtam idaṃ babhāṣe kim eṣa doṣo bhavitā mamāpīty asmai tataḥ sārathir abhyuvāca (3.32)

आयुष्मतो ऽप्य् एष वयः(प्रकर्षो च्प्रकर्षान् निःसंशयं कालवशेन भावी एवं जरां रूपविनाशयित्रीं जानाति चैवेच्छति (चैव च्चैष )लोकः ॥ ३.३३ ॥

āyuṣmato 'py eṣa vayaḥ(prakarṣo cprakarṣān niḥsaṃśayaṃ kālavaśena bhāvī evaṃ jarāṃ rūpavināśayitrīṃ jānāti caivecchati (caiva ccaiṣa )lokaḥ (3.33)

ततः स पूर्वाशयशुद्धबुद्धिर् विस्तीर्णकल्पाचितपुण्यकर्मा श्रुत्वा जरां संविविजे महात्मा महाशनेर् घोषम् इवान्तिके गौः ॥ ३.३४ ॥

tataḥ sa pūrvāśayaśuddhabuddhir vistīrṇakalpācitapuṇyakarmā śrutvā jarāṃ saṃvivije mahātmā mahāśaner ghoṣam ivāntike gauḥ (3.34)

निःश्वस्य दीर्घं (स्वशिरः च्स शिरः )प्रकम्प्य तमिंश् च जीर्णे विनिवेश्य चक्षुः तां चैव दृष्ट्वा जनतां सहर्षां वाक्यं स (संविग्न च्संविग्नम् )इदं जगाद ॥ ३.३५ ॥

niḥśvasya dīrghaṃ (svaśiraḥ csa śiraḥ )prakampya tamiṃś ca jīrṇe viniveśya cakṣuḥ tāṃ caiva dṛṣṭvā janatāṃ saharṣāṃ vākyaṃ sa (saṃvigna csaṃvignam )idaṃ jagāda (3.35)

एवं जरा हन्ति च निर्विशेषं स्मृतिं च रूपं च पराक्रमं च न चैव संवेगम् उपैति लोकः प्रत्यक्षतो ऽपीदृशम् ईक्षमाणः ॥ ३.३६ ॥

evaṃ jarā hanti ca nirviśeṣaṃ smṛtiṃ ca rūpaṃ ca parākramaṃ ca na caiva saṃvegam upaiti lokaḥ pratyakṣato 'pīdṛśam īkṣamāṇaḥ (3.36)

एवं गते सूत निवर्तयाश्वान् शीघ्रं गृहाण्य् एव भवान् प्रयातु उद्यानभूमौ हि कुतो रतिर् मे जरा(भये च्भवे )चेतसि वर्तमाने ॥ ३.३७ ॥

evaṃ gate sūta nivartayāśvān śīghraṃ gṛhāṇy eva bhavān prayātu udyānabhūmau hi kuto ratir me jarā(bhaye cbhave )cetasi vartamāne (3.37)

अथाज्ञया भर्तृसुतस्य तस्य निवर्तयाम् आस रथं नियन्ता ततः कुमारो भवनं तद् एव चिन्तावशः शून्यम् इव प्रपेदे ॥ ३.३८ ॥

athājñayā bhartṛsutasya tasya nivartayām āsa rathaṃ niyantā tataḥ kumāro bhavanaṃ tad eva cintāvaśaḥ śūnyam iva prapede (3.38)

यदा तु तत्रैव न शर्म लेभे जरा जरेति प्रपरीक्षमाणः ततो नरेन्द्रानुमतः स भूयः क्रमेण तेनैव बहिर् जगाम ॥ ३.३९ ॥

yadā tu tatraiva na śarma lebhe jarā jareti praparīkṣamāṇaḥ tato narendrānumataḥ sa bhūyaḥ krameṇa tenaiva bahir jagāma (3.39)

अथापरं व्याधिपरीतदेहं तए एव देवाः ससृजुर् मनुष्यम् दृष्ट्वा च तं सारथिम् आबभाषे शौद्धोदनिस् तद्गतदृष्टिर् एव ॥ ३.४० ॥

athāparaṃ vyādhiparītadehaṃ tae eva devāḥ sasṛjur manuṣyam dṛṣṭvā ca taṃ sārathim ābabhāṣe śauddhodanis tadgatadṛṣṭir eva (3.40)

स्थूलोदरः श्वासचलच्छरीरः स्रस्तांसबाहुः कृशपाण्दुगात्रः अम्बेति वाचं करुणं ब्रुवाणः परं (समाश्रित्य च्समाश्लिष्य )नरः क एषः ॥ ३.४१ ॥

sthūlodaraḥ śvāsacalaccharīraḥ srastāṃsabāhuḥ kṛśapāṇdugātraḥ ambeti vācaṃ karuṇaṃ bruvāṇaḥ paraṃ (samāśritya csamāśliṣya )naraḥ ka eṣaḥ (3.41)

ततो ऽब्रवीत् सारथिर् अस्य सौम्य धातुप्रकोपप्रभवः प्रवृद्धः रोगाभिधानः सुमहान् अनर्थः (शक्तो च्शक्रो )अपि येनैष कृतो ऽस्वतन्त्रः ॥ ३.४२ ॥

tato 'bravīt sārathir asya saumya dhātuprakopaprabhavaḥ pravṛddhaḥ rogābhidhānaḥ sumahān anarthaḥ (śakto cśakro )api yenaiṣa kṛto 'svatantraḥ (3.42)

इत्य् ऊचिवान् राजसुतः स भूयस् तं सानुकम्पो नरम् ईक्षमाणः अस्यैव (जातो च्जातः [सिच्; wरोन्ग् सन्धि इन् एह्ज्])पृथग् एष दोषः सामान्यतो रोगभयं प्रजानाम् ॥ ३.४३ ॥

ity ūcivān rājasutaḥ sa bhūyas taṃ sānukampo naram īkṣamāṇaḥ asyaiva (jāto cjātaḥ [sic; wrong sandhi in ehj])pṛthag eṣa doṣaḥ sāmānyato rogabhayaṃ prajānām (3.43)

ततो बभाषे स रथप्रणेता कुमार साधारण एष दोषः एवं हि रोगैह् परिपीड्यमानो रुजातुरो हर्षम् उपैति लोकः ॥ ३.४४ ॥

tato babhāṣe sa rathapraṇetā kumāra sādhāraṇa eṣa doṣaḥ evaṃ hi rogaih paripīḍyamāno rujāturo harṣam upaiti lokaḥ (3.44)

इति श्रुतार्थः स विषण्णचेताः प्रावेपताम्बूर्मिगतः शशीव इदं च वाक्यं करुणायमानः प्रोवाच किंचिन्मृदुना स्वरेण ॥ ३.४५ ॥

iti śrutārthaḥ sa viṣaṇṇacetāḥ prāvepatāmbūrmigataḥ śaśīva idaṃ ca vākyaṃ karuṇāyamānaḥ provāca kiṃcinmṛdunā svareṇa (3.45)

इदं च रोगव्यसनं प्रजानां पश्यंश् च विश्रम्भम् उपैति लोकः (विस्तीर्णम् अज्ञानम् च्विस्तीर्णविज्ञानम् )अहो नराणां हसन्ति ये रोगभयैर् अमुक्ताः ॥ ३.४६ ॥

idaṃ ca rogavyasanaṃ prajānāṃ paśyaṃś ca viśrambham upaiti lokaḥ (vistīrṇam ajñānam cvistīrṇavijñānam )aho narāṇāṃ hasanti ye rogabhayair amuktāḥ (3.46)

निवर्त्यतां सूत (बहिःच्वहिः)प्रयाणान् नरेन्द्रसद्मैव रथः प्रयातु श्रुत्वा च मे रोगभयं रतिभ्यः प्रत्याहतं संकुचतीव चेतः ॥ ३.४७ ॥

nivartyatāṃ sūta (bahiḥcvahiḥ)prayāṇān narendrasadmaiva rathaḥ prayātu śrutvā ca me rogabhayaṃ ratibhyaḥ pratyāhataṃ saṃkucatīva cetaḥ (3.47)

ततो निवृत्तः स निवृत्तहर्षः प्रध्यानयुक्तः प्रविवेश (वेश्म च्सद्म ) तं द्विस् तथा प्रेक्ष्य च संनिवृत्तं (पर्येषणं च्पुर्य् आगमं )भूमिपतिश् चकार ॥ ३.४८ ॥

tato nivṛttaḥ sa nivṛttaharṣaḥ pradhyānayuktaḥ praviveśa (veśma csadma ) taṃ dvis tathā prekṣya ca saṃnivṛttaṃ (paryeṣaṇaṃ cpury āgamaṃ )bhūmipatiś cakāra (3.48)

श्रुत्वा निमित्तं तु निवर्तनस्य संत्यक्तम् आत्मानम् अनेन मेने मार्गस्य शौचाधिकृताय चैव चुक्रोश रुष्टो ऽपि च नोग्रदण्डः ॥ ३.४९ ॥

śrutvā nimittaṃ tu nivartanasya saṃtyaktam ātmānam anena mene mārgasya śaucādhikṛtāya caiva cukrośa ruṣṭo 'pi ca nogradaṇḍaḥ (3.49)

भूयश् च तस्मै विदधे सुताय विशेषयुक्तं विषय(प्रचारम् च्प्रकारम् ) चलेन्द्रियत्वाद् अपि (नाम सक्तो च्नापि शक्तो नास्मान् विजह्याद् इति नाथमानः ॥ ३.५० ॥

bhūyaś ca tasmai vidadhe sutāya viśeṣayuktaṃ viṣaya(pracāram cprakāram ) calendriyatvād api (nāma sakto cnāpi śakto nāsmān vijahyād iti nāthamānaḥ (3.50)

यदा च शब्दादिभिर् इन्द्रियार्थैर् अन्तःपुरे नैव सुतो ऽस्य रेमे ततो (बहिर् च्वहिर् )व्यादिशति स्म यात्रां रसान्तरं स्याद् इति मन्यमानः ॥ ३.५१ ॥

yadā ca śabdādibhir indriyārthair antaḥpure naiva suto 'sya reme tato (bahir cvahir )vyādiśati sma yātrāṃ rasāntaraṃ syād iti manyamānaḥ (3.51)

स्नेहाच् च भावं तनयस्य बुद्ध्वा (स रागच्संवेग)दोषान् अविचिन्त्य कांश्चित् योग्याः समाज्ञापयति स्म तत्र कलास्व् अभिज्ञा इति वारमुख्याः ॥ ३.५२ ॥

snehāc ca bhāvaṃ tanayasya buddhvā (sa rāgacsaṃvega)doṣān avicintya kāṃścit yogyāḥ samājñāpayati sma tatra kalāsv abhijñā iti vāramukhyāḥ (3.52)

ततो विशेषेण नरेन्द्रमार्गे स्वलंकृते चैव परीक्षिते च (व्यत्यस्य च्व्यत्यास्य )सूतं च रथं च राजा प्रस्थापयाम् आस बहिः कुमारम् ॥ ३.५३ ॥

tato viśeṣeṇa narendramārge svalaṃkṛte caiva parīkṣite ca (vyatyasya cvyatyāsya )sūtaṃ ca rathaṃ ca rājā prasthāpayām āsa bahiḥ kumāram (3.53)

ततस् तथा गच्छति राजपुत्रे तैर् एव देवैर् विहितो गतासुः तं चैव मार्गे मृतम् उह्यमानं सूतः कुमारश् च ददर्श नान्यः ॥ ३.५४ ॥

tatas tathā gacchati rājaputre tair eva devair vihito gatāsuḥ taṃ caiva mārge mṛtam uhyamānaṃ sūtaḥ kumāraś ca dadarśa nānyaḥ (3.54)

अथाब्रवीद् राजसुतः स सूतं नरैश् चतुर्भिर् ह्रियते क एषः दीनैर् मनुष्यैर् अनुगम्यमानो (x भूषितश् चाप्य् च्यो भूषितो ऽश्वास्य् )अवरुद्यते च ॥ ३.५५ ॥

athābravīd rājasutaḥ sa sūtaṃ naraiś caturbhir hriyate ka eṣaḥ dīnair manuṣyair anugamyamāno (x bhūṣitaś cāpy cyo bhūṣito 'śvāsy )avarudyate ca (3.55)

ततः स शुद्धात्मभिर् एव देवैः शुद्धाधिवासैर् अभिभूतचेताः अवाच्यम् अप्य् अर्थम् इमं नियन्ता (प्रव्याजहारार्थवदीश्वराय च्प्रव्याजहारार्थविद् ईश्वराय ) ॥ ३.५६ ॥

tataḥ sa śuddhātmabhir eva devaiḥ śuddhādhivāsair abhibhūtacetāḥ avācyam apy artham imaṃ niyantā (pravyājahārārthavadīśvarāya cpravyājahārārthavid īśvarāya ) (3.56)

बुद्धीन्द्रियप्राणगुणैर् वियुक्तः सुप्तो विसंज्ञस् तृणकाष्ठभूतः (संवर्ध्य च्संबध्य )संरक्ष्य च यत्नवद्भिः (प्रियप्रियैस् च्प्रियाप्रियैस् )त्यज्यतए एष को ऽपि ॥ ३.५७ ॥

buddhīndriyaprāṇaguṇair viyuktaḥ supto visaṃjñas tṛṇakāṣṭhabhūtaḥ (saṃvardhya csaṃbadhya )saṃrakṣya ca yatnavadbhiḥ (priyapriyais cpriyāpriyais )tyajyatae eṣa ko 'pi (3.57)

इति प्रणेतुः स निशम्य वाक्यं संचुक्षुभे किंचिद् उवाच चैनम् किं (केवलो ऽस्यैव च्केवलस्यैव )जनस्य धर्मः सर्वप्रजानाम् अयम् ईदृशो ऽन्तः ॥ ३.५८ ॥

iti praṇetuḥ sa niśamya vākyaṃ saṃcukṣubhe kiṃcid uvāca cainam kiṃ (kevalo 'syaiva ckevalasyaiva )janasya dharmaḥ sarvaprajānām ayam īdṛśo 'ntaḥ (3.58)

ततः प्रणेता वदति स्म तस्मै सर्वप्रजानाम् (इदम् चयम् )अन्त(कर्म च्कर्मा ) हीनस्य मध्यस्य महात्मनो वा सर्वस्य लोके नियतो विनाशः ॥ ३.५९ ॥

tataḥ praṇetā vadati sma tasmai sarvaprajānām (idam cayam )anta(karma ckarmā ) hīnasya madhyasya mahātmano vā sarvasya loke niyato vināśaḥ (3.59)

ततः स धीरो ऽपि नरेन्द्रसूनुः श्रुत्वैव मृत्युं विषसाद सद्यः अंसेन संश्लिष्य च कूबराग्रं प्रोवाच निह्रादवता स्वरेण ॥ ३.६० ॥

tataḥ sa dhīro 'pi narendrasūnuḥ śrutvaiva mṛtyuṃ viṣasāda sadyaḥ aṃsena saṃśliṣya ca kūbarāgraṃ provāca nihrādavatā svareṇa (3.60)

इयं च निष्ठा (नियता च्नियतं )प्रजानां प्रमाद्यति त्यक्तभयश् च लोकः मनांसि शङ्के कठिनानि नॄणां स्वस्थास् तथा ह्य् अध्वनि वर्तमानाः ॥ ३.६१ ॥

iyaṃ ca niṣṭhā (niyatā cniyataṃ )prajānāṃ pramādyati tyaktabhayaś ca lokaḥ manāṃsi śaṅke kaṭhināni nṝṇāṃ svasthās tathā hy adhvani vartamānāḥ (3.61)

तस्माद् (रथः च्रथं )सूत निवर्त्यतां नो विहार(भूमेर् च्भूमौ )न हि देशकालः जानन् विनाशं कथम् (आर्तिचार्त्ति)काले सचेतनः स्याद् इह हि प्रमत्तः ॥ ३.६२ ॥

tasmād (rathaḥ crathaṃ )sūta nivartyatāṃ no vihāra(bhūmer cbhūmau )na hi deśakālaḥ jānan vināśaṃ katham (ārticārtti)kāle sacetanaḥ syād iha hi pramattaḥ (3.62)

इति ब्रुवाणे ऽपि नराधिपात्मजे निवर्तयाम् आस स नैव तं रथम् विशेषयुक्तं तु नरेन्द्रशासनात् स पद्मषण्डं वनम् एव निर्ययौ ॥ ३.६३ ॥

iti bruvāṇe 'pi narādhipātmaje nivartayām āsa sa naiva taṃ ratham viśeṣayuktaṃ tu narendraśāsanāt sa padmaṣaṇḍaṃ vanam eva niryayau (3.63)

ततः शिवं कुसुमितबालपादपं परिभ्रमत्प्रमुदितमत्तकोकिलम् विमानवत् (स कमलच्सकमल)चारुदीर्घिकं ददर्श तद् वनम् इव नन्दनं वनम् ॥ ३.६४ ॥

tataḥ śivaṃ kusumitabālapādapaṃ paribhramatpramuditamattakokilam vimānavat (sa kamalacsakamala)cārudīrghikaṃ dadarśa tad vanam iva nandanaṃ vanam (3.64)

वराङ्गनागणकलिलं नृपात्मजस् ततो बलाद् वनम् (अतिनीयते चभिनीयते )स्म तत् वराप्सरो(वृतम् च्नृत्यम् )अलकाधिपालयं नवव्रतो मुनिर् इव विघ्नकातरः ॥ ३.६५ ॥

varāṅganāgaṇakalilaṃ nṛpātmajas tato balād vanam (atinīyate cabhinīyate )sma tat varāpsaro(vṛtam cnṛtyam )alakādhipālayaṃ navavrato munir iva vighnakātaraḥ (3.65)