4. Chapter 4

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये संवेगोत्पत्तिर् नाम तृतीयः सर्गः ३ ]] ततस् तस्मात् पुरोद्यानात् कौतूहलचलेक्षणाः $ प्रत्युज्जग्मुर् नृपसुतं प्राप्तं वरम् इव स्त्रियः ॥ ४.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye saṃvegotpattir nāma tṛtīyaḥ sargaḥ 3 ]] tatas tasmāt purodyānāt kautūhalacalekṣaṇāḥ $ pratyujjagmur nṛpasutaṃ prāptaṃ varam iva striyaḥ (4.1)

अभिगम्य च तास् तस्मै विस्मयोत्फुल्ललोचनाः चक्रिरे समुदाचारं पद्मकोशनिभैः करैः ॥ ४.२ ॥

abhigamya ca tās tasmai vismayotphullalocanāḥ cakrire samudācāraṃ padmakośanibhaiḥ karaiḥ (4.2)

तस्थुश् च परिवार्यैनं मन्मथाक्षिप्तचेतसः निश्चलैः प्रितिविकचैः पिबन्त्य इव लोचनैः ॥ ४.३ ॥

tasthuś ca parivāryainaṃ manmathākṣiptacetasaḥ niścalaiḥ pritivikacaiḥ pibantya iva locanaiḥ (4.3)

तं हि ता मेनिरे नार्यः कामो विग्रहवान् इति शोभितं लक्षणैर् दीप्तैः सहजैर् भूषणैर् इव ॥ ४.४ ॥

taṃ hi tā menire nāryaḥ kāmo vigrahavān iti śobhitaṃ lakṣaṇair dīptaiḥ sahajair bhūṣaṇair iva (4.4)

सौम्यत्वाच् चैव धैर्याच् च काश्चिद् एनं प्रजज्ञिरे अवतीर्णो महीं साक्षाद् (गूढांशुश् च्सुधांशुश् )चन्द्रमा (इति चिव ) ॥ ४.५ ॥

saumyatvāc caiva dhairyāc ca kāścid enaṃ prajajñire avatīrṇo mahīṃ sākṣād (gūḍhāṃśuś csudhāṃśuś )candramā (iti civa ) (4.5)

तस्य ता वपुषाक्षिप्ता (निगृहीतं च्निर्ग्रहीतुं )जजृम्भिरे अन्योअन्यं दृष्टिभिर् (हत्वा च्गत्वा शनैश् च विनिशश्वसुः ॥ ४.६ ॥

tasya tā vapuṣākṣiptā (nigṛhītaṃ cnirgrahītuṃ )jajṛmbhire anyoanyaṃ dṛṣṭibhir (hatvā cgatvā śanaiś ca viniśaśvasuḥ (4.6)

एवं ता दृष्टिमात्रेण नार्यो ददृशुर् एव तम् न व्याजह्रुर् न जहसुः प्रभावेणास्य यन्त्रिताः ॥ ४.७ ॥

evaṃ tā dṛṣṭimātreṇa nāryo dadṛśur eva tam na vyājahrur na jahasuḥ prabhāveṇāsya yantritāḥ (4.7)

तास् तथा तु निरारम्भा दृष्ट्वा प्रणयविक्लवाः पुरोहितसुतो धीमान् उदायी वाक्यम् अब्रवीत् ॥ ४.८ ॥

tās tathā tu nirārambhā dṛṣṭvā praṇayaviklavāḥ purohitasuto dhīmān udāyī vākyam abravīt (4.8)

सर्वाः सर्वकलाज्ञाः स्थ भावग्रहणपण्डिताः रूपचातुर्यसंपन्नाः स्वगुणैर् मुख्यतां गताः ॥ ४.९ ॥

sarvāḥ sarvakalājñāḥ stha bhāvagrahaṇapaṇḍitāḥ rūpacāturyasaṃpannāḥ svaguṇair mukhyatāṃ gatāḥ (4.9)

(शोभयेत च्शोभयेत )गुणैर् एभिर् अपि तान् उत्तरान् कुरून् कुवेरस्यापि (चाक्रीडं च्च क्रीडं प्राग् एव वसुधाम् इमाम् ॥ ४.१० ॥

(śobhayeta cśobhayeta )guṇair ebhir api tān uttarān kurūn kuverasyāpi (cākrīḍaṃ cca krīḍaṃ prāg eva vasudhām imām (4.10)

शक्ताश् चालयितुं यूयं वीतरागान् ऋषीन् अपि अप्सरोभिश् च कलितान् ग्रहीतुं विबुधान् अपि ॥ ४.११ ॥

śaktāś cālayituṃ yūyaṃ vītarāgān ṛṣīn api apsarobhiś ca kalitān grahītuṃ vibudhān api (4.11)

भावज्ञानेन हावेन (रूपचातुर्यच्चातुर्या रूप)संपदा स्त्रीणाम् एव च शक्ताः स्थ संरागे किं पुनर् नृणाम् ॥ ४.१२ ॥

bhāvajñānena hāvena (rūpacāturyaccāturyā rūpa)saṃpadā strīṇām eva ca śaktāḥ stha saṃrāge kiṃ punar nṛṇām (4.12)

तासाम् एवंविधानां वो (वियुक्तानां च्नियुक्तानां )स्वगोचरे इयम् एवंविधा चेष्टा न तुष्टो ऽस्म्य् आर्जवेन वः ॥ ४.१३ ॥

tāsām evaṃvidhānāṃ vo (viyuktānāṃ cniyuktānāṃ )svagocare iyam evaṃvidhā ceṣṭā na tuṣṭo 'smy ārjavena vaḥ (4.13)

इदं नववधूनां वो ह्रीनिकुञ्चितचक्षुषाम् सदृशं चेष्टितं हि स्याद् अपि वा गोपयोषिताम् ॥ ४.१४ ॥

idaṃ navavadhūnāṃ vo hrīnikuñcitacakṣuṣām sadṛśaṃ ceṣṭitaṃ hi syād api vā gopayoṣitām (4.14)

(यद् च्यद्य् )अपि स्याद् अयं (धीरः च्वीरः श्रीप्रभावान् महान् इति स्त्रीणाम् अपि महत् तेज इतः कार्यो ऽत्र निश्चयः ॥ ४.१५ ॥

(yad cyady )api syād ayaṃ (dhīraḥ cvīraḥ śrīprabhāvān mahān iti strīṇām api mahat teja itaḥ kāryo 'tra niścayaḥ (4.15)

पुरा हि काशिसुन्दर्या वेशवध्वा महान् ऋषिः ताडितो ऽभूत् (पदा व्यासो च्पदन्यासाद् दुर्धर्षो (देवतैर् च्दैवतैर् )अपि ॥ ४.१६ ॥

purā hi kāśisundaryā veśavadhvā mahān ṛṣiḥ tāḍito 'bhūt (padā vyāso cpadanyāsād durdharṣo (devatair cdaivatair )api (4.16)

मन्थालगौतमो भिक्षुर् जङ्घया (वारच्बाल)मुख्यया पिप्रीषुश् च तदर्थार्थं व्यसून् निरहरत् पुरा ॥ ४.१७ ॥

manthālagautamo bhikṣur jaṅghayā (vāracbāla)mukhyayā piprīṣuś ca tadarthārthaṃ vyasūn niraharat purā (4.17)

गौतमं दीर्घतपसं महर्षिं दीर्घजीविनम् योषित् संतोषयाम् आस वर्णस्थानावरा सती ॥ ४.१८ ॥

gautamaṃ dīrghatapasaṃ maharṣiṃ dīrghajīvinam yoṣit saṃtoṣayām āsa varṇasthānāvarā satī (4.18)

ऋष्यशृङ्गं मुनिसुतं तथैव स्त्रीष्व् अपण्डितम् उपायैर् विविधैः शान्ता जग्राह च जहार च ॥ ४.१९ ॥

ṛṣyaśṛṅgaṃ munisutaṃ tathaiva strīṣv apaṇḍitam upāyair vividhaiḥ śāntā jagrāha ca jahāra ca (4.19)

विश्वामित्रो महर्षिश् च विगाढो ऽपि (महत् तपः च्महत्तपाः ) (दश वर्षाण्य् अहर् मेने च्दशवर्षाण्य् अरण्यस्थो घृताच्याप्सरसा हृतः ॥ ४.२० ॥

viśvāmitro maharṣiś ca vigāḍho 'pi (mahat tapaḥ cmahattapāḥ ) (daśa varṣāṇy ahar mene cdaśavarṣāṇy araṇyastho ghṛtācyāpsarasā hṛtaḥ (4.20)

एवमादीन् ऋषींस् तांस् तान् अनयन् विक्रियां स्त्रियः ललितं पूर्ववयसं किं पुनर् नृपतेः सुतम् ॥ ४.२१ ॥

evamādīn ṛṣīṃs tāṃs tān anayan vikriyāṃ striyaḥ lalitaṃ pūrvavayasaṃ kiṃ punar nṛpateḥ sutam (4.21)

तद् एवं सति विश्रब्धं प्रयतध्वं तथा यथा इयं नृपस्य वंशश्रीर् इतो न स्यात् पराङ्मुखी ॥ ४.२२ ॥

tad evaṃ sati viśrabdhaṃ prayatadhvaṃ tathā yathā iyaṃ nṛpasya vaṃśaśrīr ito na syāt parāṅmukhī (4.22)

या हि काश्चिद् युवतयो हरन्ति सदृशं जनम् निकृष्टोत्कृष्टयोर् भावं या गृह्णन्ति (ता तु [wरोन्ग् सन्धि इन् एह्ज्??] च्तु ताः )स्त्रियः ॥ ४.२३ ॥

yā hi kāścid yuvatayo haranti sadṛśaṃ janam nikṛṣṭotkṛṣṭayor bhāvaṃ yā gṛhṇanti (tā tu [wrong sandhi in ehj??] ctu tāḥ )striyaḥ (4.23)

इत्य् उदायिवचः श्रुत्वा ता विद्धा इव योषितः समारुरुहुर् आत्मानं कुमारग्रहणं प्रति ॥ ४.२४ ॥

ity udāyivacaḥ śrutvā tā viddhā iva yoṣitaḥ samāruruhur ātmānaṃ kumāragrahaṇaṃ prati (4.24)

ता भ्रूभिः प्रेक्षितैर् (हावैर् च्भावैर् हसितैर् (लडितैर् च्ललितैर् )गतैः चक्रुर् आक्षेपिकाश् चेष्टा भीतभीता इवाङ्गनाः ॥ ४.२५ ॥

tā bhrūbhiḥ prekṣitair (hāvair cbhāvair hasitair (laḍitair clalitair )gataiḥ cakrur ākṣepikāś ceṣṭā bhītabhītā ivāṅganāḥ (4.25)

राज्ञस् तु विनियोगेन कुमारस्य च मार्दवात् (जहुः च्जह्रुः )क्षिप्रम् अविश्रम्भं मदेन मदनेन च ॥ ४.२६ ॥

rājñas tu viniyogena kumārasya ca mārdavāt (jahuḥ cjahruḥ )kṣipram aviśrambhaṃ madena madanena ca (4.26)

अथ नारीजनवृतः कुमारो व्यचरद् वनम् वासितायूथसहितह् करीव हिमवद् वनम् ॥ ४.२७ ॥

atha nārījanavṛtaḥ kumāro vyacarad vanam vāsitāyūthasahitah karīva himavad vanam (4.27)

स तस्मिन् कानने रम्ये जज्वाल स्त्रीपुरःसरः आक्रीडए इव (विभ्राजे च्बभ्राजे विवस्वान् अप्सरोवृतः ॥ ४.२८ ॥

sa tasmin kānane ramye jajvāla strīpuraḥsaraḥ ākrīḍae iva (vibhrāje cbabhrāje vivasvān apsarovṛtaḥ (4.28)

मदेनावर्जिता नाम तं काश्चित् तत्र योषितः कठिनैः पस्पृशुः पीनैः (संहतैर् च्संघट्टैर् )वल्गुभिः स्तनैः ॥ ४.२९ ॥

madenāvarjitā nāma taṃ kāścit tatra yoṣitaḥ kaṭhinaiḥ paspṛśuḥ pīnaiḥ (saṃhatair csaṃghaṭṭair )valgubhiḥ stanaiḥ (4.29)

स्रस्तांसकोमलालम्बमृदुबाहुलताबला अनृतं स्खलितं काचित् कृत्वैनं सस्वजे बलात् ॥ ४.३० ॥

srastāṃsakomalālambamṛdubāhulatābalā anṛtaṃ skhalitaṃ kācit kṛtvainaṃ sasvaje balāt (4.30)

काचित् ताम्राधरौष्ठेन मुखेनासवगन्धिना विनिशश्वास कर्णे ऽस्य रहस्यं श्रूयताम् इति ॥ ४.३१ ॥

kācit tāmrādharauṣṭhena mukhenāsavagandhinā viniśaśvāsa karṇe 'sya rahasyaṃ śrūyatām iti (4.31)

काचिद् आज्ञापयन्तीव प्रोवाचार्द्रानुलेपना इह भक्तिं कुरुष्वेति (हस्तसंश्लेषलिप्सया छस्तं संश्लिष्य लिप्सया ) ॥ ४.३२ ॥

kācid ājñāpayantīva provācārdrānulepanā iha bhaktiṃ kuruṣveti (hastasaṃśleṣalipsayā chastaṃ saṃśliṣya lipsayā ) (4.32)

मुहुर् मुहुर् मदव्याजस्रस्तनीलांशुकापरा आलक्ष्यरशना रेजे स्फुरद्विद्युद् इव क्षपा ॥ ४.३३ ॥

muhur muhur madavyājasrastanīlāṃśukāparā ālakṣyaraśanā reje sphuradvidyud iva kṣapā (4.33)

काश्चित् कनककाञ्चीभिर् मुखराभिर् इतस् ततः बभ्रमुर् दर्शयन्त्यो ऽस्य श्रोणीस् तन्वंशुकावृताः ॥ ४.३४ ॥

kāścit kanakakāñcībhir mukharābhir itas tataḥ babhramur darśayantyo 'sya śroṇīs tanvaṃśukāvṛtāḥ (4.34)

चूतशाखां कुसुमितां प्रगृह्यान्या ललम्बिरे सुवर्णकलशप्रख्यान् दर्शयन्त्यः पयोधरान् ॥ ४.३५ ॥

cūtaśākhāṃ kusumitāṃ pragṛhyānyā lalambire suvarṇakalaśaprakhyān darśayantyaḥ payodharān (4.35)

काचित् पद्मवनाद् एत्य सपद्मा पद्मलोचना पद्मवक्त्रस्य पार्श्वे ऽस्य पद्मश्रीर् इव तस्थुषी ॥ ४.३६ ॥

kācit padmavanād etya sapadmā padmalocanā padmavaktrasya pārśve 'sya padmaśrīr iva tasthuṣī (4.36)

मधुरं गीतम् अन्वर्थं काचित् साभिनयं जगौ तं स्वस्थं चोदयन्तीव वञ्चितो ऽसीत्य् अवेक्षितैः ॥ ४.३७ ॥

madhuraṃ gītam anvarthaṃ kācit sābhinayaṃ jagau taṃ svasthaṃ codayantīva vañcito 'sīty avekṣitaiḥ (4.37)

शुभेन वदनेनान्या भ्रूकार्मुकविकर्षिणा प्रावृत्यानुचकारास्य चेष्टितं (धीरच्वीर)लीलया ॥ ४.३८ ॥

śubhena vadanenānyā bhrūkārmukavikarṣiṇā prāvṛtyānucakārāsya ceṣṭitaṃ (dhīracvīra)līlayā (4.38)

पीनवल्गुस्तनी काचिद् (धासाघूर्णितच्वाताघूर्णित)कुण्डला उच्चैर् अवजहासैनं समाप्नोतु भवान् इति ॥ ४.३९ ॥

pīnavalgustanī kācid (dhāsāghūrṇitacvātāghūrṇita)kuṇḍalā uccair avajahāsainaṃ samāpnotu bhavān iti (4.39)

अपयान्तं तथैवान्या बबन्धुर् माल्यदामभिः काश्चित् साक्षेपमधुरैर् जगृहुर् वचनाङ्कुशैः ॥ ४.४० ॥

apayāntaṃ tathaivānyā babandhur mālyadāmabhiḥ kāścit sākṣepamadhurair jagṛhur vacanāṅkuśaiḥ (4.40)

प्रतियोगार्थिनी काचिद् गृहीत्वा चूतवल्लरीम् इदं पुष्पं तु कस्येति पप्रच्छ मदविक्लवा ॥ ४.४१ ॥

pratiyogārthinī kācid gṛhītvā cūtavallarīm idaṃ puṣpaṃ tu kasyeti papraccha madaviklavā (4.41)

काचित् पुरुषवत् कृत्वा गतिं संस्थानम् एव च उवाचैनं जितः स्त्रीभिर् जय भो पृथिवीम् इमाम् ॥ ४.४२ ॥

kācit puruṣavat kṛtvā gatiṃ saṃsthānam eva ca uvācainaṃ jitaḥ strībhir jaya bho pṛthivīm imām (4.42)

अथ लोलेक्सणा काचिज् जिघ्रन्ती नीलम् उत्पलम् किंचिन्मदकलैर् वाक्यैर् नृपात्मजम् अभाषत ॥ ४.४३ ॥

atha loleksaṇā kācij jighrantī nīlam utpalam kiṃcinmadakalair vākyair nṛpātmajam abhāṣata (4.43)

पश्य भर्तश् चितं चूतं कुसुमैर् मधुगन्धिभिः हेमपञ्जररुद्धो वा कोकिलो यत्र कूजति ॥ ४.४४ ॥

paśya bhartaś citaṃ cūtaṃ kusumair madhugandhibhiḥ hemapañjararuddho vā kokilo yatra kūjati (4.44)

अशोको दृश्यताम् एष कामिशोकविवर्धनः रुवन्ति भ्रमरा यत्र दह्यमाना इवाग्निना ॥ ४.४५ ॥

aśoko dṛśyatām eṣa kāmiśokavivardhanaḥ ruvanti bhramarā yatra dahyamānā ivāgninā (4.45)

चूतयष्ट्या समाश्लिष्टो दृश्यतां तिलकद्रुमः शुक्लवासा इव नरः स्त्रिया पीताङ्गरागया ॥ ४.४६ ॥

cūtayaṣṭyā samāśliṣṭo dṛśyatāṃ tilakadrumaḥ śuklavāsā iva naraḥ striyā pītāṅgarāgayā (4.46)

फुल्लं (कुरुबकं च्कुरुवकं )पश्य (निर्भुक्तालक्तकच्निर्मुक्तालक्तक)प्रभम् यो नखप्रभया स्त्रीणां निर्भर्त्सित इवानतः ॥ ४.४७ ॥

phullaṃ (kurubakaṃ ckuruvakaṃ )paśya (nirbhuktālaktakacnirmuktālaktaka)prabham yo nakhaprabhayā strīṇāṃ nirbhartsita ivānataḥ (4.47)

बालाशोकश् च निचितो दृश्यताम् एष पल्लवैः यो ऽस्माकं हस्तशोभाभिर् लज्जमान इव स्थितः ॥ ४.४८ ॥

bālāśokaś ca nicito dṛśyatām eṣa pallavaiḥ yo 'smākaṃ hastaśobhābhir lajjamāna iva sthitaḥ (4.48)

दीर्घिकां प्रावृतां पश्य तीरजैः सिन्दुवारकैः पाण्डुरांशुकसंवीतां शयानां प्रमदाम् इव ॥ ४.४९ ॥

dīrghikāṃ prāvṛtāṃ paśya tīrajaiḥ sinduvārakaiḥ pāṇḍurāṃśukasaṃvītāṃ śayānāṃ pramadām iva (4.49)

दृश्यतां स्त्रीषु माहात्म्यं चक्रवाको ह्य् असौ जले पृष्ठतः प्रेष्यवद् भार्याम् अनुवर्त्य् अनुगच्छति ॥ ४.५० ॥

dṛśyatāṃ strīṣu māhātmyaṃ cakravāko hy asau jale pṛṣṭhataḥ preṣyavad bhāryām anuvarty anugacchati (4.50)

मत्तस्य परपुष्टस्य रुवतः श्रूयतां ध्वनिः अपरः कोकिलो (अन्वक्षं प्रतिश्रुत्केव चनुत्कः प्रतिश्रुत्येव )कूजति ॥ ४.५१ ॥

mattasya parapuṣṭasya ruvataḥ śrūyatāṃ dhvaniḥ aparaḥ kokilo (anvakṣaṃ pratiśrutkeva canutkaḥ pratiśrutyeva )kūjati (4.51)

अपि नाम विहंगानां (वसन्तेनाहृतो च्वसन्तेनाहितो )मदः न तु (चिन्तयतो ऽचिन्त्यं च्चिन्तयतश् चित्तं जनस्य प्राज्ञमानिनः ॥ ४.५२ ॥

api nāma vihaṃgānāṃ (vasantenāhṛto cvasantenāhito )madaḥ na tu (cintayato 'cintyaṃ ccintayataś cittaṃ janasya prājñamāninaḥ (4.52)

इत्य् एवं ता युवतयो मन्मथोद्दामचेतसः कुमारं विविधैस् तैस् तैर् उपचक्रमिरे नयैः ॥ ४.५३ ॥

ity evaṃ tā yuvatayo manmathoddāmacetasaḥ kumāraṃ vividhais tais tair upacakramire nayaiḥ (4.53)

एवम् आक्षिप्यमाणो ऽपि स तु धैर्यावृतेन्द्रियः मर्तव्यम् इति सोद्वेगो न जहर्ष न (विव्यथे च्सिस्मिये ) ॥ ४.५४ ॥

evam ākṣipyamāṇo 'pi sa tu dhairyāvṛtendriyaḥ martavyam iti sodvego na jaharṣa na (vivyathe csismiye ) (4.54)

तासां (तत्त्वे ऽनवस्थानं च्तत्त्वेन वस्थानं दृष्ट्वा स पुरुषोत्तमः (समं विग्नेन च्ससंविग्नेन )धीरेण चिन्तयाम् आस चेतसा ॥ ४.५५ ॥

tāsāṃ (tattve 'navasthānaṃ ctattvena vasthānaṃ dṛṣṭvā sa puruṣottamaḥ (samaṃ vignena csasaṃvignena )dhīreṇa cintayām āsa cetasā (4.55)

किं (व् इमा च्विना )नावगच्छन्ति चपलं यौवनं स्त्रियः यतो रूपेण (संमत्तं जरा यन् च्संपन्नं जरेयं )नाशयिष्यति ॥ ४.५६ ॥

kiṃ (v imā cvinā )nāvagacchanti capalaṃ yauvanaṃ striyaḥ yato rūpeṇa (saṃmattaṃ jarā yan csaṃpannaṃ jareyaṃ )nāśayiṣyati (4.56)

नूनम् एता न पश्यन्ति कस्यचिद् रोगसंप्लवम् तथा हृष्टा भयं त्यक्त्वा जगति व्याधिधर्मिणि ॥ ४.५७ ॥

nūnam etā na paśyanti kasyacid rogasaṃplavam tathā hṛṣṭā bhayaṃ tyaktvā jagati vyādhidharmiṇi (4.57)

अनभिज्ञाश् च सुव्यक्तं मृत्योः सर्वापहारिणः (ततः च्तथा )स्वस्था निर्(उद्विग्नाः चुद्वेगाः क्रीडन्ति च हसन्ति च ॥ ४.५८ ॥

anabhijñāś ca suvyaktaṃ mṛtyoḥ sarvāpahāriṇaḥ (tataḥ ctathā )svasthā nir(udvignāḥ cudvegāḥ krīḍanti ca hasanti ca (4.58)

जरां (व्याधिं च मृत्युं च्मृत्युं च व्याधिं )च को हि जानन् सचेतनः स्वस्थस् तिष्ठेन् निषीदेद् वा (शयेद् च्सुपेद् )वा किं पुनर् हसेत् ॥ ४.५९ ॥

jarāṃ (vyādhiṃ ca mṛtyuṃ cmṛtyuṃ ca vyādhiṃ )ca ko hi jānan sacetanaḥ svasthas tiṣṭhen niṣīded vā (śayed csuped )vā kiṃ punar haset (4.59)

यस् तु दृष्ट्वा परं जीर्णं व्याधितं मृतम् एव च स्वस्थो भवति नोद्विग्नो यथाचेतास् तथैव सः ॥ ४.६० ॥

yas tu dṛṣṭvā paraṃ jīrṇaṃ vyādhitaṃ mṛtam eva ca svastho bhavati nodvigno yathācetās tathaiva saḥ (4.60)

वियुज्यमाने (हि चपि )तरौ पुष्पैर् अपि फलैर् अपि पतति च्छिद्यमाने वा तरुर् अन्यो न शोचते ॥ ४.६१ ॥

viyujyamāne (hi capi )tarau puṣpair api phalair api patati cchidyamāne vā tarur anyo na śocate (4.61)

इति ध्यानपरं दृष्ट्वा विषयेभ्यो गतस्पृहम् उदायी नीतिशास्त्रज्ञस् तम् उवाच सुहृत्तया ॥ ४.६२ ॥

iti dhyānaparaṃ dṛṣṭvā viṣayebhyo gataspṛham udāyī nītiśāstrajñas tam uvāca suhṛttayā (4.62)

अहं नृपतिना दत्तः सखा तुभ्यं क्षमः किल यस्मात् त्वयि विवक्षा मे तया प्रणयवत्तया ॥ ४.६३ ॥

ahaṃ nṛpatinā dattaḥ sakhā tubhyaṃ kṣamaḥ kila yasmāt tvayi vivakṣā me tayā praṇayavattayā (4.63)

अहितात् प्रतिषेधश् च हिते चानुप्रवर्तनम् व्यसने चापरित्यागस् त्रिविधं मित्रलक्षणम् ॥ ४.६४ ॥

ahitāt pratiṣedhaś ca hite cānupravartanam vyasane cāparityāgas trividhaṃ mitralakṣaṇam (4.64)

सो ऽहं मैत्रीं प्रतिज्ञाय पुरुषार्थात् पराङ्(मुखः च्मुखम् ) यदि (त्वा समुपेक्षेय च्त्वां समुपेक्षेयं न भवेन् मित्रता मयि ॥ ४.६५ ॥

so 'haṃ maitrīṃ pratijñāya puruṣārthāt parāṅ(mukhaḥ cmukham ) yadi (tvā samupekṣeya ctvāṃ samupekṣeyaṃ na bhaven mitratā mayi (4.65)

तद् ब्रवीमि सुहृद् भूत्वा तरुणस्य वपुष्मतः इदं न प्रतिरूपं ते स्त्रीष्व् अदाक्षिण्यम् ईदृशम् ॥ ४.६६ ॥

tad bravīmi suhṛd bhūtvā taruṇasya vapuṣmataḥ idaṃ na pratirūpaṃ te strīṣv adākṣiṇyam īdṛśam (4.66)

अनृतेनापि नारीणां युक्तं समनुवर्तनम् तद्व्रीडापरिहारार्थम् आत्मरत्यर्थम् एव च ॥ ४.६७ ॥

anṛtenāpi nārīṇāṃ yuktaṃ samanuvartanam tadvrīḍāparihārārtham ātmaratyartham eva ca (4.67)

संनतिस् चानुवृत्तिश् च स्त्रीणां हृदयबन्धनम् स्नेहस्य हि गुणा योनिर् मानकामाश् च योषितः ॥ ४.६८ ॥

saṃnatis cānuvṛttiś ca strīṇāṃ hṛdayabandhanam snehasya hi guṇā yonir mānakāmāś ca yoṣitaḥ (4.68)

तद् अर्हसि विशालाक्ष हृदये ऽपि पराङ्मुखे रूपस्यास्यानुरूपेण दाक्षिण्येनानुवर्तितुम् ॥ ४.६९ ॥

tad arhasi viśālākṣa hṛdaye 'pi parāṅmukhe rūpasyāsyānurūpeṇa dākṣiṇyenānuvartitum (4.69)

दाक्षिण्यम् औषधं स्त्रीणां दाक्षिण्यं भूषणं परम् दाक्षिण्यरहितं रूपं निष्पुष्पम् इव काननम् ॥ ४.७० ॥

dākṣiṇyam auṣadhaṃ strīṇāṃ dākṣiṇyaṃ bhūṣaṇaṃ param dākṣiṇyarahitaṃ rūpaṃ niṣpuṣpam iva kānanam (4.70)

किं वा दाक्षिण्यमात्रेण भावेनास्तु परिग्रहः विषयान् दुर्लभांल् लब्ध्वा न ह्य् अवज्ञातुम् अर्हसि ॥ ४.७१ ॥

kiṃ vā dākṣiṇyamātreṇa bhāvenāstu parigrahaḥ viṣayān durlabhāṃl labdhvā na hy avajñātum arhasi (4.71)

कामं परम् इति ज्ञात्वा देवो ऽपि हि पुरंदरः गौतमस्य मुनेः पत्नीम् अहल्यां चकमे पुरा ॥ ४.७२ ॥

kāmaṃ param iti jñātvā devo 'pi hi puraṃdaraḥ gautamasya muneḥ patnīm ahalyāṃ cakame purā (4.72)

अगस्त्यः प्रार्थयाम् आस सोमभार्यां च रोहिणीम् तस्मात् तत्स(दृशीं च्दृशं )लेभे लोपामुद्राम् इति श्रुतिः ॥ ४.७३ ॥

agastyaḥ prārthayām āsa somabhāryāṃ ca rohiṇīm tasmāt tatsa(dṛśīṃ cdṛśaṃ )lebhe lopāmudrām iti śrutiḥ (4.73)

(उतथ्यस्य चौतथ्यस्य )च भार्यायां ममतायां महा(तपः च्तपाः ) मारुत्यां जनयाम् आस भरद्वाजं (बृहस्च्वृहस्)पतिः ॥ ४.७४ ॥

(utathyasya cautathyasya )ca bhāryāyāṃ mamatāyāṃ mahā(tapaḥ ctapāḥ ) mārutyāṃ janayām āsa bharadvājaṃ (bṛhascvṛhas)patiḥ (4.74)

(बृहस्च्वृहस्)पतेर् महिष्यां च जुह्वत्यां जुह्वतां वरः बुधं विबुध(कर्माणं च्धर्माणं जनयाम् आस चन्द्रमाः ॥ ४.७५ ॥

(bṛhascvṛhas)pater mahiṣyāṃ ca juhvatyāṃ juhvatāṃ varaḥ budhaṃ vibudha(karmāṇaṃ cdharmāṇaṃ janayām āsa candramāḥ (4.75)

कालीम् चैव पुरा कन्यां जलप्रभवसंभवाम् जगाम यमुनातीरे जातरागः पराशरः ॥ ४.७६ ॥

kālīm caiva purā kanyāṃ jalaprabhavasaṃbhavām jagāma yamunātīre jātarāgaḥ parāśaraḥ (4.76)

मातङ्ग्याम् अक्षमालायां गर्हितायां रिरंसया कपिञ्जलादं तनयम् वसिष्ठो ऽजनयन् मुनिः ॥ ४.७७ ॥

mātaṅgyām akṣamālāyāṃ garhitāyāṃ riraṃsayā kapiñjalādaṃ tanayam vasiṣṭho 'janayan muniḥ (4.77)

ययातिश् चैव राजर्षिर् वयस्य् अपि विनिर्गते विश्वाच्याप्सरसा सार्धं रेमे चैत्ररथे वने ॥ ४.७८ ॥

yayātiś caiva rājarṣir vayasy api vinirgate viśvācyāpsarasā sārdhaṃ reme caitrarathe vane (4.78)

स्त्रीसंसर्गं विनाशान्तं पाण्डुर् ज्ञात्वापि कौरवः माद्रीरूपगुणाक्षिप्तः सिषेवे कामजम् सुखम् ॥ ४.७९ ॥

strīsaṃsargaṃ vināśāntaṃ pāṇḍur jñātvāpi kauravaḥ mādrīrūpaguṇākṣiptaḥ siṣeve kāmajam sukham (4.79)

करालजनकश् चैव हृत्वा ब्राह्मणकन्यकाम् अवाप भ्रंशम् अप्य् (एवं चेव न तु (सेजे न च्त्यजेच् च )मन्मथम् ॥ ४.८० ॥

karālajanakaś caiva hṛtvā brāhmaṇakanyakām avāpa bhraṃśam apy (evaṃ ceva na tu (seje na ctyajec ca )manmatham (4.80)

एवमाद्या महात्मानो विषयान् गर्हितान् अपि रतिहेतोर् बुभुजिरे प्राग् एव गुणसंहितान् ॥ ४.८१ ॥

evamādyā mahātmāno viṣayān garhitān api ratihetor bubhujire prāg eva guṇasaṃhitān (4.81)

त्वं पुनर् न्यायतः प्राप्तान् बलवान् रूपवान् युवा विषयान् अवजानासि यत्र सक्तम् इदं जगत् ॥ ४.८२ ॥

tvaṃ punar nyāyataḥ prāptān balavān rūpavān yuvā viṣayān avajānāsi yatra saktam idaṃ jagat (4.82)

इति श्रुत्वा वचस् तस्य श्लक्ष्णम् आगमसंहितम् मेघस्तनितनिर्घोषः कुमारः प्रत्यभाषत ॥ ४.८३ ॥

iti śrutvā vacas tasya ślakṣṇam āgamasaṃhitam meghastanitanirghoṣaḥ kumāraḥ pratyabhāṣata (4.83)

उपपन्नम् इदं वाक्यं सौहार्दव्यञ्जकं त्वयि अत्र च त्वानुनेष्यामि यत्र मा दुष्ठु मन्यसे ॥ ४.८४ ॥

upapannam idaṃ vākyaṃ sauhārdavyañjakaṃ tvayi atra ca tvānuneṣyāmi yatra mā duṣṭhu manyase (4.84)

नावजानामि (विषयान् च्विषयाञ् जाने लोकं तदात्मकम् अनित्यं तु जगन् मत्वा नात्र मे रमते मनः ॥ ४.८५ ॥

nāvajānāmi (viṣayān cviṣayāñ jāne lokaṃ tadātmakam anityaṃ tu jagan matvā nātra me ramate manaḥ (4.85)

जरा व्याधिश् च मृत्युश् च यदि न स्याद् इदं त्रयम् ममापि हि मनोज्ञेषु विषयेषु रतिर् भवेत् ॥ ४.८६ ॥

jarā vyādhiś ca mṛtyuś ca yadi na syād idaṃ trayam mamāpi hi manojñeṣu viṣayeṣu ratir bhavet (4.86)

नित्यं यद्य् अपि हि स्त्रीणाम् एतद् एव वपुर् भवेत् (दोषवत्स्व् अपि च्ससंवित्कस्य )कामेषु (कामं रज्येत मे मनः च्तथापि न रतिः क्षमा ) ॥ ४.८७ ॥

nityaṃ yady api hi strīṇām etad eva vapur bhavet (doṣavatsv api csasaṃvitkasya )kāmeṣu (kāmaṃ rajyeta me manaḥ ctathāpi na ratiḥ kṣamā ) (4.87)

यदा तु (जरयापीतं च्जरया पीतं रूपम् आसां भविष्यति आत्मनो ऽप्य् अनभिप्रेतं मोहात् तत्र रतिर् भवेत् ॥ ४.८८ ॥

yadā tu (jarayāpītaṃ cjarayā pītaṃ rūpam āsāṃ bhaviṣyati ātmano 'py anabhipretaṃ mohāt tatra ratir bhavet (4.88)

मृत्युव्याधिजरा(धर्मा च्धर्मो मृत्युव्याधिजरात्मभिः रममाणो (ह्य् चप्य् )असंविग्नः समानो मृगपक्षिभिः ॥ ४.८९ ॥

mṛtyuvyādhijarā(dharmā cdharmo mṛtyuvyādhijarātmabhiḥ ramamāṇo (hy capy )asaṃvignaḥ samāno mṛgapakṣibhiḥ (4.89)

यद् अप्य् आत्थ महात्मानस् ते ऽपि कामात्मका इति संवेगो (अत्रैव चत्र न )कर्तव्यो यदा तेषाम् अपि क्षयः ॥ ४.९० ॥

yad apy āttha mahātmānas te 'pi kāmātmakā iti saṃvego (atraiva catra na )kartavyo yadā teṣām api kṣayaḥ (4.90)

माहात्म्यं न च तन् मन्ये यत्र सामान्यतः क्षयः विषयेषु प्रसक्तिर् वा युक्तिर् वा नात्मवत्तया ॥ ४.९१ ॥

māhātmyaṃ na ca tan manye yatra sāmānyataḥ kṣayaḥ viṣayeṣu prasaktir vā yuktir vā nātmavattayā (4.91)

यद् अप्य् आत्थानृतेनापि स्त्रीजने वर्त्यताम् इति अनृतं नावगच्छामि दाक्षिण्येनापि किंचन ॥ ४.९२ ॥

yad apy ātthānṛtenāpi strījane vartyatām iti anṛtaṃ nāvagacchāmi dākṣiṇyenāpi kiṃcana (4.92)

न चानुवर्तनं तन् मे रुचितं यत्र नार्जवम् सर्वभावेन संपर्को यदि नास्ति धिग् अस्तु तत् ॥ ४.९३ ॥

na cānuvartanaṃ tan me rucitaṃ yatra nārjavam sarvabhāvena saṃparko yadi nāsti dhig astu tat (4.93)

(अध्र्टेः चनृते )श्रद्दधानस्य सक्तस्यादोषदर्शिनः किं हि वञ्चयितव्यं स्याज् जातरागस्य चेतसः ॥ ४.९४ ॥

(adhrṭeḥ canṛte )śraddadhānasya saktasyādoṣadarśinaḥ kiṃ hi vañcayitavyaṃ syāj jātarāgasya cetasaḥ (4.94)

वञ्चयन्ति च यद्य् (एवं चेव जातरागाः परस्परम् ननु नैव क्षमं द्रष्टुं नराः स्त्रीणां नृणाम् स्त्रियः ॥ ४.९५ ॥

vañcayanti ca yady (evaṃ ceva jātarāgāḥ parasparam nanu naiva kṣamaṃ draṣṭuṃ narāḥ strīṇāṃ nṛṇām striyaḥ (4.95)

तद् एवं सति दुःखार्तं जरामरण(भागिनम् च्भोगिनम् ) न मां कामेष्व् अनार्येषु प्रतारयितुम् अर्हसि ॥ ४.९६ ॥

tad evaṃ sati duḥkhārtaṃ jarāmaraṇa(bhāginam cbhoginam ) na māṃ kāmeṣv anāryeṣu pratārayitum arhasi (4.96)

अहो ऽतिधीरं बलवच् च ते मनश् चलेषु कामेषु च सारदर्शिनः भये (अतितीव्रे चपि तीव्रे )विषयेषु सज्जसे निरीक्षमाणो मरणाध्वनि प्रजाः ॥ ४.९७ ॥

aho 'tidhīraṃ balavac ca te manaś caleṣu kāmeṣu ca sāradarśinaḥ bhaye (atitīvre capi tīvre )viṣayeṣu sajjase nirīkṣamāṇo maraṇādhvani prajāḥ (4.97)

अहं पुनर् भीरुर् अतीवविक्लवो जराविपद्व्याधिभयं विचिन्तयन् लभे न शान्तिं न धृतिं कुतो रतिं निशामयन् दीप्तम् इवाग्निना जगत् ॥ ४.९८ ॥

ahaṃ punar bhīrur atīvaviklavo jarāvipadvyādhibhayaṃ vicintayan labhe na śāntiṃ na dhṛtiṃ kuto ratiṃ niśāmayan dīptam ivāgninā jagat (4.98)

असंशयं मृत्युर् इति प्रजानतो नरस्य रागो हृदि यस्य जायते अयोमयीं तस्य परैमि चेतनां महाभये (रज्यति च्रक्षति )यो न रोदिति ॥ ४.९९ ॥

asaṃśayaṃ mṛtyur iti prajānato narasya rāgo hṛdi yasya jāyate ayomayīṃ tasya paraimi cetanāṃ mahābhaye (rajyati crakṣati )yo na roditi (4.99)

अथो कुमारश् च विनिश्चयात्मिकां चकार कामाश्रयघातिनीं कथाम् जनस्य चक्षुर्गमनीयमण्डलो महीधरं चास्तम् इयाय भास्करः ॥ ४.१०० ॥

atho kumāraś ca viniścayātmikāṃ cakāra kāmāśrayaghātinīṃ kathām janasya cakṣurgamanīyamaṇḍalo mahīdharaṃ cāstam iyāya bhāskaraḥ (4.100)

ततो वृथाधारितभूषणस्रजः कलागुणैश् च प्रणयैश् च निष्फलैः स्वए एव भावे विनिगृह्य मन्मथं पुरं ययुर् भग्नमनोरथाः स्त्रियः ॥ ४.१०१ ॥

tato vṛthādhāritabhūṣaṇasrajaḥ kalāguṇaiś ca praṇayaiś ca niṣphalaiḥ svae eva bhāve vinigṛhya manmathaṃ puraṃ yayur bhagnamanorathāḥ striyaḥ (4.101)

ततः पुरोद्यानगतां जनश्रियं निरीक्ष्य सायं प्रतिसंहृतां पुनः अनित्यतां सर्वगतां विचिन्तयन् विवेश धिष्ण्यं क्षितिपालकात्मजः ॥ ४.१०२ ॥

tataḥ purodyānagatāṃ janaśriyaṃ nirīkṣya sāyaṃ pratisaṃhṛtāṃ punaḥ anityatāṃ sarvagatāṃ vicintayan viveśa dhiṣṇyaṃ kṣitipālakātmajaḥ (4.102)

ततः श्रुत्वा राजा विषयविमुखं तस्य तु मनो न शिश्ये तां रात्रिं हृदयगतशल्यो गज इव अथ श्रान्तो मन्त्रे बहुविविधमार्गे ससचिवो न सो ऽन्यत् कामेभ्यो नियमनम् अपश्यत् सुतमतेः ॥ ४.१०३ ॥

tataḥ śrutvā rājā viṣayavimukhaṃ tasya tu mano na śiśye tāṃ rātriṃ hṛdayagataśalyo gaja iva atha śrānto mantre bahuvividhamārge sasacivo na so 'nyat kāmebhyo niyamanam apaśyat sutamateḥ (4.103)