5. Chapter 5

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये स्त्री-विघातनो नाम चतुर्थः सर्गः ४ ]] स तथा विषयैर् विलोभ्यमानः (परमार्हैर् च्परमोहैर् )अपि शाक्यराजसूनुः न जगाम (धृतिं च्रतिं )न शर्म लेभे हृदये सिंह इवातिदिग्धविद्धः ॥ ५.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye strī-vighātano nāma caturthaḥ sargaḥ 4 ]] sa tathā viṣayair vilobhyamānaḥ (paramārhair cparamohair )api śākyarājasūnuḥ na jagāma (dhṛtiṃ cratiṃ )na śarma lebhe hṛdaye siṃha ivātidigdhaviddhaḥ (5.1)

अथ मन्त्रिसुतैः क्षमैः कदाचित् सखिभिश् चित्रकथैः कृतानुयात्रः वनभूमिदिदृक्षया शमेप्सुर् नरदेवानुमतो (बहिः च्वहिः )प्रतस्थे ॥ ५.२ ॥

atha mantrisutaiḥ kṣamaiḥ kadācit sakhibhiś citrakathaiḥ kṛtānuyātraḥ vanabhūmididṛkṣayā śamepsur naradevānumato (bahiḥ cvahiḥ )pratasthe (5.2)

नवरुक्मखलीनकिङ्किणीकं प्रचलच्चामरचारुहेमभाण्डम् अभिरुह्य स (कन्थकं च्कण्ठकं )सदश्वं प्रययौ केतुम् इव द्रुमाब्जकेतुः ॥ ५.३ ॥

navarukmakhalīnakiṅkiṇīkaṃ pracalaccāmaracāruhemabhāṇḍam abhiruhya sa (kanthakaṃ ckaṇṭhakaṃ )sadaśvaṃ prayayau ketum iva drumābjaketuḥ (5.3)

स (विकृष्टतरां च्निकृष्टतरां )वनान्तभूमिं वनलोभाच् च ययौ मही(गुणाच् च च्गुणेच्छुः ) सलिलोउर्मिविकारसीरमार्गां वसुधां चैव ददर्श कृष्यमाणाम् ॥ ५.४ ॥

sa (vikṛṣṭatarāṃ cnikṛṣṭatarāṃ )vanāntabhūmiṃ vanalobhāc ca yayau mahī(guṇāc ca cguṇecchuḥ ) salilourmivikārasīramārgāṃ vasudhāṃ caiva dadarśa kṛṣyamāṇām (5.4)

हलभिन्नविकीर्णशष्पदर्भां हतसूक्ष्मक्रिमि(कीटच्काण्ड)जन्तुकीर्णाम् समवेक्ष्य रसां तथाविधां तां स्वजनस्येव (वधे च्बधे )भृशं शुशोच ॥ ५.५ ॥

halabhinnavikīrṇaśaṣpadarbhāṃ hatasūkṣmakrimi(kīṭackāṇḍa)jantukīrṇām samavekṣya rasāṃ tathāvidhāṃ tāṃ svajanasyeva (vadhe cbadhe )bhṛśaṃ śuśoca (5.5)

कृषतः पुरुषांश् च वीक्षमाणः पवनार्कांशुरजोविभिन्नवर्णान् वहनक्लमविक्लवांश् च धुर्यान् परमार्यः परमां कृपां चकार ॥ ५.६ ॥

kṛṣataḥ puruṣāṃś ca vīkṣamāṇaḥ pavanārkāṃśurajovibhinnavarṇān vahanaklamaviklavāṃś ca dhuryān paramāryaḥ paramāṃ kṛpāṃ cakāra (5.6)

अवतीर्य ततस् तुरंगपृष्ठाच् छनकैर् गां (व्यचरच् छुचा च्व्यचरत् शुचा )परीतः जगतो जननव्ययं विचिन्वन् कृपणं खल्व् इदम् इत्य् उवाच (चार्तः च्चार्त्तः ) ॥ ५.७ ॥

avatīrya tatas turaṃgapṛṣṭhāc chanakair gāṃ (vyacarac chucā cvyacarat śucā )parītaḥ jagato jananavyayaṃ vicinvan kṛpaṇaṃ khalv idam ity uvāca (cārtaḥ ccārttaḥ ) (5.7)

मनसा च विविक्तताम् अभीप्सुः सुहृदस् तान् अनुयायिनो निवार्य (अभितश् चलचभितारल)चारुपर्णवत्या विजने मूलम् उपेयिवान् स जम्ब्वाः ॥ ५.८ ॥

manasā ca viviktatām abhīpsuḥ suhṛdas tān anuyāyino nivārya (abhitaś calacabhitārala)cāruparṇavatyā vijane mūlam upeyivān sa jambvāḥ (5.8)

निषसाद (स यत्र शौचवत्यां च्च पत्रखोरवत्यां भुवि (वैडूर्यच्वैदूर्य)निकाशशाद्वलायाम् जगतः प्रभवव्ययौ (विचिन्वन् च्विचिन्त्य मनसश् च स्थितिमार्गम् आललम्बे ॥ ५.९ ॥

niṣasāda (sa yatra śaucavatyāṃ cca patrakhoravatyāṃ bhuvi (vaiḍūryacvaidūrya)nikāśaśādvalāyām jagataḥ prabhavavyayau (vicinvan cvicintya manasaś ca sthitimārgam ālalambe (5.9)

समवाप्तमनःस्थितिश् च सद्यो विषयेच्छादिभिर् आधिभिश् च मुक्तः सवितर्कविचारम् आप शान्तं प्रथमं ध्यानम् अन्(आस्रवचाश्रव)प्रकारम् ॥ ५.१० ॥

samavāptamanaḥsthitiś ca sadyo viṣayecchādibhir ādhibhiś ca muktaḥ savitarkavicāram āpa śāntaṃ prathamaṃ dhyānam an(āsravacāśrava)prakāram (5.10)

अधिगम्य ततो विवेकजं तु परमप्रीतिसुखं ((च्मनःच्))समाधिम् इदम् एव ततः परं प्रदध्यौ मनसा लोकगतिं (निशाम्य च्निशम्य )सम्यक् ॥ ५.११ ॥

adhigamya tato vivekajaṃ tu paramaprītisukhaṃ ((cmanaḥc))samādhim idam eva tataḥ paraṃ pradadhyau manasā lokagatiṃ (niśāmya cniśamya )samyak (5.11)

कृपणं (बत च्वत )यज् जनः स्वयं सन्न् अ(वशो च्रसो )व्याधिजराविनाश(धर्मा च्धर्मः ) जरयार्दितम् आतुरं मृतं वा परम् अज्ञो विजुगुप्सते मदान्धः ॥ ५.१२ ॥

kṛpaṇaṃ (bata cvata )yaj janaḥ svayaṃ sann a(vaśo craso )vyādhijarāvināśa(dharmā cdharmaḥ ) jarayārditam āturaṃ mṛtaṃ vā param ajño vijugupsate madāndhaḥ (5.12)

इह चेद् अहम् ईदृशः स्वयं सन् विजुगुप्सेय परं तथास्वभावम् न भवेत् सदृशं हि तत् क्षमं वा परमं धर्मम् इमं विजानतो मे ॥ ५.१३ ॥

iha ced aham īdṛśaḥ svayaṃ san vijugupseya paraṃ tathāsvabhāvam na bhavet sadṛśaṃ hi tat kṣamaṃ vā paramaṃ dharmam imaṃ vijānato me (5.13)

इति तस्य विपश्यतो यथावज् जगतो व्याधिजराविपत्तिदोषान् बलयौवनजीवित(प्रवृत्तो च्प्रवृत्तौ विजगामात्मगतो मदः क्षणेन ॥ ५.१४ ॥

iti tasya vipaśyato yathāvaj jagato vyādhijarāvipattidoṣān balayauvanajīvita(pravṛtto cpravṛttau vijagāmātmagato madaḥ kṣaṇena (5.14)

न जहर्ष न चापि चानुतेपे विचिकित्सां न ययौ न तन्द्रिनिद्रे न च कामगुणेषु संररञ्जे न (विदिद्वेष च्च दिद्वेष )परं न चावमेने ॥ ५.१५ ॥

na jaharṣa na cāpi cānutepe vicikitsāṃ na yayau na tandrinidre na ca kāmaguṇeṣu saṃrarañje na (vididveṣa cca didveṣa )paraṃ na cāvamene (5.15)

इति बुद्धिर् इयं च नीरजस्का ववृधे तस्य महात्मनो विशुद्धा पुरुषैर् अपरैर् अदृश्यमानः पुरुषश् चोपससर्प भिक्षु(वेषः च्वेशः ) ॥ ५.१६ ॥

iti buddhir iyaṃ ca nīrajaskā vavṛdhe tasya mahātmano viśuddhā puruṣair aparair adṛśyamānaḥ puruṣaś copasasarpa bhikṣu(veṣaḥ cveśaḥ ) (5.16)

नरदेवसुतस् तम् अभ्यपृच्छद् वद को ऽसीति शशंस सो ऽथ तस्मै (नरपुंच्स च पुं)गव जन्ममृत्युभीतः श्रमणः प्रव्रजितो ऽस्मि मोक्षहेतोः ॥ ५.१७ ॥

naradevasutas tam abhyapṛcchad vada ko 'sīti śaśaṃsa so 'tha tasmai (narapuṃcsa ca puṃ)gava janmamṛtyubhītaḥ śramaṇaḥ pravrajito 'smi mokṣahetoḥ (5.17)

जगति क्षयधर्मके मुमुक्षुर् मृगये ऽहं शिवम् अक्षयं पदं तत् स्व(जने ऽन्यजने च तुल्यच्जनो ऽन्यजनैर् अतुल्य)बुद्धिर् विषयेभ्यो विनिव्र्त्तरागदोषः ॥ ५.१८ ॥

jagati kṣayadharmake mumukṣur mṛgaye 'haṃ śivam akṣayaṃ padaṃ tat sva(jane 'nyajane ca tulyacjano 'nyajanair atulya)buddhir viṣayebhyo vinivrttarāgadoṣaḥ (5.18)

निवसन् क्वचिद् एव वृक्षमूले विजने वायतने गिरौ वने वा विचराम्य् अपरिग्रहो निराशः परमार्थाय यथोपपन्न(भैक्षः च्भिक्षुः ) ॥ ५.१९ ॥

nivasan kvacid eva vṛkṣamūle vijane vāyatane girau vane vā vicarāmy aparigraho nirāśaḥ paramārthāya yathopapanna(bhaikṣaḥ cbhikṣuḥ ) (5.19)

इति पश्यत एव राजसूनोर् इदम् उक्त्वा स नभः समुत्पपात स हि तद्वपुर् अन्य(बुद्धच्बुद्धि)दर्शी स्मृतये तस्य समेयिवान् दिवौकाः ॥ ५.२० ॥

iti paśyata eva rājasūnor idam uktvā sa nabhaḥ samutpapāta sa hi tadvapur anya(buddhacbuddhi)darśī smṛtaye tasya sameyivān divaukāḥ (5.20)

गगनं खगवद् गते च तस्मिन् नृवरः संजहृषे विसिस्मिये च उपलभ्य ततश् च धर्मसंज्ञाम् अभिनिर्याणविधौ मतिं चकार ॥ ५.२१ ॥

gaganaṃ khagavad gate ca tasmin nṛvaraḥ saṃjahṛṣe visismiye ca upalabhya tataś ca dharmasaṃjñām abhiniryāṇavidhau matiṃ cakāra (5.21)

तत इन्द्रसमो (जितेन्द्रियाश्वः च्जितेन्द्रियश् च प्रविविक्षुः (पुरम् अश्वम् च्परमाश्वम् )आरुरोह (परिवारजनं च्परिवर्त्य जनं )त्व् अवेक्षमाणस् तत एवाभिमतं वनं न भेजे ॥ ५.२२ ॥

tata indrasamo (jitendriyāśvaḥ cjitendriyaś ca pravivikṣuḥ (puram aśvam cparamāśvam )āruroha (parivārajanaṃ cparivartya janaṃ )tv avekṣamāṇas tata evābhimataṃ vanaṃ na bheje (5.22)

स जरामरणक्षयं चिकीर्षुर् वनवासाय मतिं स्मृतौ निधाय प्रविवेश पुनः पुरं न कामाद् वनभूमेर् इव मण्डलं द्विपेन्द्रः ॥ ५.२३ ॥

sa jarāmaraṇakṣayaṃ cikīrṣur vanavāsāya matiṃ smṛtau nidhāya praviveśa punaḥ puraṃ na kāmād vanabhūmer iva maṇḍalaṃ dvipendraḥ (5.23)

सुखिता (बत च्वत )निर्वृता च सा स्त्री पतिर् ई(दृक्ष इहायताक्ष च्दृक् त्वम् इवायताक्ष )यस्याः इति तं समुदीक्ष्य राजकन्या प्रविशन्तं पथि साञ्जलिर् जगाद ॥ ५.२४ ॥

sukhitā (bata cvata )nirvṛtā ca sā strī patir ī(dṛkṣa ihāyatākṣa cdṛk tvam ivāyatākṣa )yasyāḥ iti taṃ samudīkṣya rājakanyā praviśantaṃ pathi sāñjalir jagāda (5.24)

अथ घोषम् इमं महाभ्रघोषः परिशुश्राव शमं परं च लेभे (श्रुतवान् स च्श्रुतवांश् च )हि निर्वृतेति शब्दं परिनिर्वाणविधौ मतिं चकार ॥ ५.२५ ॥

atha ghoṣam imaṃ mahābhraghoṣaḥ pariśuśrāva śamaṃ paraṃ ca lebhe (śrutavān sa cśrutavāṃś ca )hi nirvṛteti śabdaṃ parinirvāṇavidhau matiṃ cakāra (5.25)

अथ काञ्चनशैलशृङ्गवर्ष्मा गजमेघर्षभबाहुनिस्वनाक्षः क्षयम् अक्षयधर्मजातरागः शशिसिंहाननविक्रमः प्रपेदे ॥ ५.२६ ॥

atha kāñcanaśailaśṛṅgavarṣmā gajamegharṣabhabāhunisvanākṣaḥ kṣayam akṣayadharmajātarāgaḥ śaśisiṃhānanavikramaḥ prapede (5.26)

मृगराजगतिस् ततो ऽभ्यगच्छन् नृपतिं मन्त्रिगणैर् उपास्यमानम् समितौ मरुताम् इव ज्वलन्तं मघवन्तं त्रिदिवे सनत्कुमारः ॥ ५.२७ ॥

mṛgarājagatis tato 'bhyagacchan nṛpatiṃ mantrigaṇair upāsyamānam samitau marutām iva jvalantaṃ maghavantaṃ tridive sanatkumāraḥ (5.27)

प्रणिपत्य च साञ्जलिर् बभाषे दिश मह्यं नरदेव साध्व् अनुज्ञाम् परिविव्रजिषामि मोक्षहेतोर् नियतो ह्य् अस्य जनस्य विप्रयोगः ॥ ५.२८ ॥

praṇipatya ca sāñjalir babhāṣe diśa mahyaṃ naradeva sādhv anujñām parivivrajiṣāmi mokṣahetor niyato hy asya janasya viprayogaḥ (5.28)

इति तस्य वचो निशम्य राजा करिणेवाभिहतो द्रुमश् चचाल कमलप्रतिमे ऽञ्जलौ गृहीत्वा वचनं चेदम् उवाच (बाष्पच्वाष्प)कण्ठः ॥ ५.२९ ॥

iti tasya vaco niśamya rājā kariṇevābhihato drumaś cacāla kamalapratime 'ñjalau gṛhītvā vacanaṃ cedam uvāca (bāṣpacvāṣpa)kaṇṭhaḥ (5.29)

प्रतिसंहर तात बुद्धिम् एतां न हि कालस् तव धर्मसंश्रयस्य वयसि प्रथमे मतौ चलायां बहुदोषां हि वदन्ति धर्मचर्याम् ॥ ५.३० ॥

pratisaṃhara tāta buddhim etāṃ na hi kālas tava dharmasaṃśrayasya vayasi prathame matau calāyāṃ bahudoṣāṃ hi vadanti dharmacaryām (5.30)

विषयेषु कुतूहलेन्द्रियस्य व्रतखेदेष्व् असमर्थनिश्चयस्य तरुणस्य मनश् चलत्य् अरण्याद् अनभिज्ञस्य विशेषतो (विवेके चविवेकम् ) ॥ ५.३१ ॥

viṣayeṣu kutūhalendriyasya vratakhedeṣv asamarthaniścayasya taruṇasya manaś calaty araṇyād anabhijñasya viśeṣato (viveke cavivekam ) (5.31)

मम तु प्रियधर्म धर्मकालस् त्वयि लक्ष्मीम् अवसृज्य (लक्ष्मच्लक्ष्य)भूते स्थिरविक्रम विक्रमेण धर्मस् तव हित्वा तु गुरुं भवेद् अधर्मः ॥ ५.३२ ॥

mama tu priyadharma dharmakālas tvayi lakṣmīm avasṛjya (lakṣmaclakṣya)bhūte sthiravikrama vikrameṇa dharmas tava hitvā tu guruṃ bhaved adharmaḥ (5.32)

तद् इमं व्यवसायम् उत्सृज त्वं भव तावन् निरतो गृहस्थधर्मे पुरुषस्य वयःसुखानि भुक्त्वा रमणीयो हि तपोवनप्रवेशः ॥ ५.३३ ॥

tad imaṃ vyavasāyam utsṛja tvaṃ bhava tāvan nirato gṛhasthadharme puruṣasya vayaḥsukhāni bhuktvā ramaṇīyo hi tapovanapraveśaḥ (5.33)

इति वाक्यम् इदं निशम्य राज्ञः कलविङ्कस्वर उत्तरं बभाषे यदि मे प्रतिभूश् चतुर्षु राजन् भवसि त्वं न तपोवनं श्रयिष्ये ॥ ५.३४ ॥

iti vākyam idaṃ niśamya rājñaḥ kalaviṅkasvara uttaraṃ babhāṣe yadi me pratibhūś caturṣu rājan bhavasi tvaṃ na tapovanaṃ śrayiṣye (5.34)

न भवेन् मरणाय जीवितं मे विहरेत् स्वास्थ्यम् इदम् च मे न रोगः न च यौवनम् आक्षिपेज् जरा मे न च संपत्तिम् (इमां हरेद् चपाहरेद् )विपत्तिः ॥ ५.३५ ॥

na bhaven maraṇāya jīvitaṃ me viharet svāsthyam idam ca me na rogaḥ na ca yauvanam ākṣipej jarā me na ca saṃpattim (imāṃ hared capāhared )vipattiḥ (5.35)

इति दुर्लभम् अर्थम् ऊचिवांसं तनयम् वाक्यम् उवाच शाक्यराजः त्यज बुद्धिम् (इमाम् अतिचिमां गति)प्रवृत्ताम् अवहास्यो ऽतिमनो(रथो ऽच्रथ)क्रमश् च ॥ ५.३६ ॥

iti durlabham artham ūcivāṃsaṃ tanayam vākyam uvāca śākyarājaḥ tyaja buddhim (imām aticimāṃ gati)pravṛttām avahāsyo 'timano(ratho 'cratha)kramaś ca (5.36)

अथ मेरुगुरुर् गुरुं बभाषे यदि नास्ति क्रम एष (नास्मि च्नास्ति )वार्यः शरणाज् ज्वलनेन दह्यमानान् न हि (निश्चिक्रमिषुः च्निश्चिक्रमिषुं )क्षमं ग्रहीतुम् ॥ ५.३७ ॥

atha merugurur guruṃ babhāṣe yadi nāsti krama eṣa (nāsmi cnāsti )vāryaḥ śaraṇāj jvalanena dahyamānān na hi (niścikramiṣuḥ cniścikramiṣuṃ )kṣamaṃ grahītum (5.37)

जगतश् च (यदा च्यथा )ध्रुवो वियोगो (ननु च्न तु )धर्माय वरं (स्वयंवियोगः च्त्व् अयं वियोगः ) अवशं ननु विप्रयोजयेन् माम् अकृतस्वार्थम् अतृप्तम् एव मृत्युः ॥ ५.३८ ॥

jagataś ca (yadā cyathā )dhruvo viyogo (nanu cna tu )dharmāya varaṃ (svayaṃviyogaḥ ctv ayaṃ viyogaḥ ) avaśaṃ nanu viprayojayen mām akṛtasvārtham atṛptam eva mṛtyuḥ (5.38)

इति भूमिपतिर् निशम्य तस्य व्यवसायं तनयस्य निर्मुमुक्षोः अभिधाय न यास्यतीति भूयो विदधे रक्षणम् उत्तमांश् च कामान् ॥ ५.३९ ॥

iti bhūmipatir niśamya tasya vyavasāyaṃ tanayasya nirmumukṣoḥ abhidhāya na yāsyatīti bhūyo vidadhe rakṣaṇam uttamāṃś ca kāmān (5.39)

सचिवैस् तु निदर्शितो यथावद् बहुमानात् प्रणयाच् च शास्त्रपूर्वम् गुरुणा च निवारितो ऽश्रुपातैः प्रविवेशावसथं ततः स शोचन् ॥ ५.४० ॥

sacivais tu nidarśito yathāvad bahumānāt praṇayāc ca śāstrapūrvam guruṇā ca nivārito 'śrupātaiḥ praviveśāvasathaṃ tataḥ sa śocan (5.40)

चलकुण्दलचुम्बिताननाभिर् घननिश्वासविकम्पितस्तनीभिः वनिताभिर् अधीरलोचनाभिर् मृगशावाभिर् इवाभ्युदीक्ष्यमाणः ॥ ५.४१ ॥

calakuṇdalacumbitānanābhir ghananiśvāsavikampitastanībhiḥ vanitābhir adhīralocanābhir mṛgaśāvābhir ivābhyudīkṣyamāṇaḥ (5.41)

स हि काञ्चनपर्वतावदातो हृदयोन्मादकरो वराङ्गनानाम् श्रवनाङ्गविलोचनात्मभावान् वचनस्पर्शवपुर्गुणैर् जहार ॥ ५.४२ ॥

sa hi kāñcanaparvatāvadāto hṛdayonmādakaro varāṅganānām śravanāṅgavilocanātmabhāvān vacanasparśavapurguṇair jahāra (5.42)

विगते दिवसे ततो विमानं वपुषा सूर्य इव प्रदीप्यमानः तिमिरं विजिघांसुर् आत्मभासा रविर् उद्यन्न् इव मेरुम् आरुरोह ॥ ५.४३ ॥

vigate divase tato vimānaṃ vapuṣā sūrya iva pradīpyamānaḥ timiraṃ vijighāṃsur ātmabhāsā ravir udyann iva merum āruroha (5.43)

कनकोज्ज्वलदीप्तदीपवृक्षं वरकालागुरुधूपपूर्णगर्भम् अधिरुह्य स वज्रभक्तिचित्रं प्रवरं काञ्चनम् आसनं सिषेवे ॥ ५.४४ ॥

kanakojjvaladīptadīpavṛkṣaṃ varakālāgurudhūpapūrṇagarbham adhiruhya sa vajrabhakticitraṃ pravaraṃ kāñcanam āsanaṃ siṣeve (5.44)

तत उत्तमम् (उत्तमाङ्गनास् तं चुत्तमाश् च नार्यो निशि तूर्यैर् उपतस्थुर् इन्द्रकल्पम् हिमवच्छिरसीव चन्द्रगौरे द्रविणेन्द्रात्मजम् अप्सरोगणौघाः ॥ ५.४५ ॥

tata uttamam (uttamāṅganās taṃ cuttamāś ca nāryo niśi tūryair upatasthur indrakalpam himavacchirasīva candragaure draviṇendrātmajam apsarogaṇaughāḥ (5.45)

परमैर् अपि दिव्यतूर्यकल्पैः स तु तैर् नैव रतिं ययौ न हर्षम् परमार्थसुखाय तस्य साधोर् अभिनिश्चिक्रमिषा यतो न रेमे ॥ ५.४६ ॥

paramair api divyatūryakalpaiḥ sa tu tair naiva ratiṃ yayau na harṣam paramārthasukhāya tasya sādhor abhiniścikramiṣā yato na reme (5.46)

अथ तत्र सुरैस् तपोवरिष्ठैर् अकनिष्ठैर् व्यवसायम् अस्य बुद्ध्वा युगपत् प्रमदाजनस्य निद्रा विहितासीद् विकृताश् च गात्रचेष्टाः ॥ ५.४७ ॥

atha tatra surais tapovariṣṭhair akaniṣṭhair vyavasāyam asya buddhvā yugapat pramadājanasya nidrā vihitāsīd vikṛtāś ca gātraceṣṭāḥ (5.47)

अभवच् छयिता हि तत्र काचिद् विनिवेश्य प्रचले करे कपोलम् दयिताम् अपि रुक्मपत्त्रचित्रां कुपितेवाङ्कगतां विहाय वीणाम् ॥ ५.४८ ॥

abhavac chayitā hi tatra kācid viniveśya pracale kare kapolam dayitām api rukmapattracitrāṃ kupitevāṅkagatāṃ vihāya vīṇām (5.48)

विबभौ करलग्नवेणुर् अन्या स्तनविस्रस्तसितांशुका शयाना ऋजुषट्पदपङ्क्तिजुष्टपद्मा जलफेनप्रहसत्तटा नदीव ॥ ५.४९ ॥

vibabhau karalagnaveṇur anyā stanavisrastasitāṃśukā śayānā ṛjuṣaṭpadapaṅktijuṣṭapadmā jalaphenaprahasattaṭā nadīva (5.49)

नवपुष्करगर्भकोमलाभ्यां तपनीयोज्ज्वलसंगताङ्गदाभ्याम् स्वपिति स्म (तथापरा च्तथा पुरा )भुजाभ्यां परिरभ्य प्रियवन् मृदङ्गम् एव ॥ ५.५० ॥

navapuṣkaragarbhakomalābhyāṃ tapanīyojjvalasaṃgatāṅgadābhyām svapiti sma (tathāparā ctathā purā )bhujābhyāṃ parirabhya priyavan mṛdaṅgam eva (5.50)

नवहाटकभूषणास् तथान्या वसनं पीतम् अनुत्तमं वसानाः अवशा (घननिद्रया च्वत निद्रया )निपेतुर् गजभग्ना इव कर्णिकारशाखाः ॥ ५.५१ ॥

navahāṭakabhūṣaṇās tathānyā vasanaṃ pītam anuttamaṃ vasānāḥ avaśā (ghananidrayā cvata nidrayā )nipetur gajabhagnā iva karṇikāraśākhāḥ (5.51)

अवलम्ब्य गवाक्षपार्श्वम् अन्या शयिता चापविभुग्नगात्रयष्टिः विरराज विलम्बिचारुहारा रचिता तोरणशालभञ्जिकेव ॥ ५.५२ ॥

avalambya gavākṣapārśvam anyā śayitā cāpavibhugnagātrayaṣṭiḥ virarāja vilambicāruhārā racitā toraṇaśālabhañjikeva (5.52)

मणिकुण्डलदष्टपत्त्रलेखं मुखपद्मं विनतं तथापरस्याः शतपत्त्रम् इवार्ध(वक्रच्चक्र)नाडं स्थितकारण्डवघट्टितं चकाशे ॥ ५.५३ ॥

maṇikuṇḍaladaṣṭapattralekhaṃ mukhapadmaṃ vinataṃ tathāparasyāḥ śatapattram ivārdha(vakraccakra)nāḍaṃ sthitakāraṇḍavaghaṭṭitaṃ cakāśe (5.53)

अपराः शयिता यथोपविष्टाः स्तनभारैर् अवनम्यमानगात्राः उपगुह्य परस्परं विरेजुर् भुजपाशैस् तपनीयपारिहार्यैः ॥ ५.५४ ॥

aparāḥ śayitā yathopaviṣṭāḥ stanabhārair avanamyamānagātrāḥ upaguhya parasparaṃ virejur bhujapāśais tapanīyapārihāryaiḥ (5.54)

महतीं परिवादिनीं च काचिद् वनितालिङ्ग्य सखीम् इव प्रसुप्ता विजुघूर्ण चलत्सुवर्ण(सूत्रा च्सूत्रां वदनेनाकुल(योक्त्रकेण च्कर्णिकोज्ज्वलेन ) ॥ ५.५५ ॥

mahatīṃ parivādinīṃ ca kācid vanitāliṅgya sakhīm iva prasuptā vijughūrṇa calatsuvarṇa(sūtrā csūtrāṃ vadanenākula(yoktrakeṇa ckarṇikojjvalena ) (5.55)

पणवं युवतिर् भुजांसदेशाद् अवविस्रंसितचारुपाशम् अन्या सविलासरतान्ततान्तम् ऊर्वोर् विवरे कान्तम् इवाभिनीय शिश्ये ॥ ५.५६ ॥

paṇavaṃ yuvatir bhujāṃsadeśād avavisraṃsitacārupāśam anyā savilāsaratāntatāntam ūrvor vivare kāntam ivābhinīya śiśye (5.56)

अपरा बभुर् निमीलिताक्ष्यो विपुलाक्ष्यो ऽपि शुभभ्रुवो ऽपि सत्यः प्रतिसंकुचितारविन्दकोशाः सवितर्य् अस्तम् इते यथा नलिन्यः ॥ ५.५७ ॥

aparā babhur nimīlitākṣyo vipulākṣyo 'pi śubhabhruvo 'pi satyaḥ pratisaṃkucitāravindakośāḥ savitary astam ite yathā nalinyaḥ (5.57)

शिथिलाकुलमूर्धजा तथान्या जघनस्रस्तविभूषणांशुकान्ता अशयिष्ट विकीर्णकण्ठसूत्रा गजभग्ना (प्रतियातनाङ्गनेव च्प्रतिपातिताङ्गनेव ) ॥ ५.५८ ॥

śithilākulamūrdhajā tathānyā jaghanasrastavibhūṣaṇāṃśukāntā aśayiṣṭa vikīrṇakaṇṭhasūtrā gajabhagnā (pratiyātanāṅganeva cpratipātitāṅganeva ) (5.58)

अपरास् त्व् अवशा ह्रिया वियुक्ता धृतिमत्यो ऽपि वपुर्गुणैर् उपेताः विनिशश्वसुर् (उल्बणं चुल्वणं )शयाना (विकृताः क्षिप्तच्विकृताक्षिप्त)भुजा जजृम्भिरे च ॥ ५.५९ ॥

aparās tv avaśā hriyā viyuktā dhṛtimatyo 'pi vapurguṇair upetāḥ viniśaśvasur (ulbaṇaṃ culvaṇaṃ )śayānā (vikṛtāḥ kṣiptacvikṛtākṣipta)bhujā jajṛmbhire ca (5.59)

व्यपविद्धविभूषणस्रजो ऽन्या (विसृताग्रन्थनच्विसृताग्रन्थन)वाससो विसंज्ञाः अनिमीलितशुक्लनिश्चलाक्ष्यो न विरेजुः शयिता गतासुकल्पाः ॥ ५.६० ॥

vyapaviddhavibhūṣaṇasrajo 'nyā (visṛtāgranthanacvisṛtāgranthana)vāsaso visaṃjñāḥ animīlitaśuklaniścalākṣyo na virejuḥ śayitā gatāsukalpāḥ (5.60)

विवृतास्यपुटा विवृद्ध(गात्री च्गात्रा प्रपतद्वक्त्रजला प्रकाशगुह्या अपरा मदघूर्णितेव शिश्ये न (बभासे च्बभाषे )विकृतं वपुः पुपोष ॥ ५.६१ ॥

vivṛtāsyapuṭā vivṛddha(gātrī cgātrā prapatadvaktrajalā prakāśaguhyā aparā madaghūrṇiteva śiśye na (babhāse cbabhāṣe )vikṛtaṃ vapuḥ pupoṣa (5.61)

इति सत्त्व(कुलान्वयानुरूपं च्कुलानुरूपरूपं विविधं स प्रमदाजनः शयानः सरसः सदृशं बभार रूपं पवनावर्जित(रुग्नच्रुग्ण)पुष्करस्य ॥ ५.६२ ॥

iti sattva(kulānvayānurūpaṃ ckulānurūparūpaṃ vividhaṃ sa pramadājanaḥ śayānaḥ sarasaḥ sadṛśaṃ babhāra rūpaṃ pavanāvarjita(rugnacrugṇa)puṣkarasya (5.62)

समवेक्ष्य (तथा तथा च्ततश् च ताः )शयाना विकृतास् ता युवतीर् अधीरचेष्टाः गुणवद्वपुषो ऽपि वल्गु(भाषा च्भासो नृपसूनुः स विगर्हयां बभूव ॥ ५.६३ ॥

samavekṣya (tathā tathā ctataś ca tāḥ )śayānā vikṛtās tā yuvatīr adhīraceṣṭāḥ guṇavadvapuṣo 'pi valgu(bhāṣā cbhāso nṛpasūnuḥ sa vigarhayāṃ babhūva (5.63)

अशुचिर् विकृतश् च जीवलोके वनितानाम् अयम् ईदृशः स्वभावः वसनाभरणैस् तु वञ्च्यमानः पुरुषः स्त्रीविषयेषु रागम् एति ॥ ५.६४ ॥

aśucir vikṛtaś ca jīvaloke vanitānām ayam īdṛśaḥ svabhāvaḥ vasanābharaṇais tu vañcyamānaḥ puruṣaḥ strīviṣayeṣu rāgam eti (5.64)

विमृशेद् यदि योषितां मनुष्यः प्रकृतिं स्वप्नविकारम् ईदृशं च ध्रुवम् अत्र न वर्धयेत् प्रमादं गुणसंकल्पहतस् तु रागम् एति ॥ ५.६५ ॥

vimṛśed yadi yoṣitāṃ manuṣyaḥ prakṛtiṃ svapnavikāram īdṛśaṃ ca dhruvam atra na vardhayet pramādaṃ guṇasaṃkalpahatas tu rāgam eti (5.65)

इति तस्य तदन्तरं विदित्वा निशि निश्चिक्रमिषा समुद्बभूव अवगम्य मनस् ततो ऽस्य देवैर् भवनद्वारम् अपावृतं बभूव ॥ ५.६६ ॥

iti tasya tadantaraṃ viditvā niśi niścikramiṣā samudbabhūva avagamya manas tato 'sya devair bhavanadvāram apāvṛtaṃ babhūva (5.66)

अथ सो ऽवततार हर्म्यपृष्ठाद् युवतीस् ताः शयिता विगर्हमाणः अवतीर्य ततश् च निर्विशङ्को गृहकक्ष्यां (प्रथमां च्प्रथमं )विनिर्जगाम ॥ ५.६७ ॥

atha so 'vatatāra harmyapṛṣṭhād yuvatīs tāḥ śayitā vigarhamāṇaḥ avatīrya tataś ca nirviśaṅko gṛhakakṣyāṃ (prathamāṃ cprathamaṃ )vinirjagāma (5.67)

तुरगावचरं स बोधयित्वा जविनं छन्दकम् इत्थम् इत्य् उवाच हयम् आनय कन्थकं त्वरावान् अमृतं प्राप्तुम् इतो ऽद्य म यियासा ॥ ५.६८ ॥

turagāvacaraṃ sa bodhayitvā javinaṃ chandakam ittham ity uvāca hayam ānaya kanthakaṃ tvarāvān amṛtaṃ prāptum ito 'dya ma yiyāsā (5.68)

हृदि या मम तुष्टिर् अद्य जाता व्यवसायश् च यथा (मतौ च्धृतौ )निविष्टः विजने ऽपि च नाथवान् इवास्मि ध्रुवम् अर्थो ऽभिमुखः (समेत च्स मे य )इष्टः ॥ ५.६९ ॥

hṛdi yā mama tuṣṭir adya jātā vyavasāyaś ca yathā (matau cdhṛtau )niviṣṭaḥ vijane 'pi ca nāthavān ivāsmi dhruvam artho 'bhimukhaḥ (sameta csa me ya )iṣṭaḥ (5.69)

ह्रियम् एव च संनतिं च हित्वा शयिता मत्प्रमुखे यथा युवत्यः विवृते च यथा स्वयं कपाटे नियतं यातुम् (अतो ममाद्य चनामयाय )कालः ॥ ५.७० ॥

hriyam eva ca saṃnatiṃ ca hitvā śayitā matpramukhe yathā yuvatyaḥ vivṛte ca yathā svayaṃ kapāṭe niyataṃ yātum (ato mamādya canāmayāya )kālaḥ (5.70)

प्रतिगृह्य ततः स भर्तुर् आज्ञां विदितार्थो ऽपि नरेन्द्रशासनस्य मनसीव परेण चोद्यमानस् तुरगस्यानयने मतिं चकार ॥ ५.७१ ॥

pratigṛhya tataḥ sa bhartur ājñāṃ viditārtho 'pi narendraśāsanasya manasīva pareṇa codyamānas turagasyānayane matiṃ cakāra (5.71)

अथ हेमखलीनपूर्णवक्त्रं लघुशय्यास्तरणोपगूढपृष्ठम् बलसत्त्व(जवान्वयोपपन्नं च्जवत्वरोपपन्नं स वराश्वं तम् उपानिनाय भर्त्रे ॥ ५.७२ ॥

atha hemakhalīnapūrṇavaktraṃ laghuśayyāstaraṇopagūḍhapṛṣṭham balasattva(javānvayopapannaṃ cjavatvaropapannaṃ sa varāśvaṃ tam upānināya bhartre (5.72)

प्रततत्रिकपुच्छमूलपार्ष्णिं (निभृतह्रस्वच्निभृतं ह्रस्व)तनूज(पुच्छच्पृष्ठ)कर्णम् विनतोन्नतपृष्ठकुक्षिपार्श्वं विपुलप्रोथललाटकठ्युरस्कम् ॥ ५.७३ ॥

pratatatrikapucchamūlapārṣṇiṃ (nibhṛtahrasvacnibhṛtaṃ hrasva)tanūja(pucchacpṛṣṭha)karṇam vinatonnatapṛṣṭhakukṣipārśvaṃ vipulaprothalalāṭakaṭhyuraskam (5.73)

उपगुह्य स तं विशालवक्षाः कमलाभेन च सान्त्वयन् करेण मधुराक्षरया गिरा शशास ध्वजिनीमध्यम् इव प्रवेष्टुकामः ॥ ५.७४ ॥

upaguhya sa taṃ viśālavakṣāḥ kamalābhena ca sāntvayan kareṇa madhurākṣarayā girā śaśāsa dhvajinīmadhyam iva praveṣṭukāmaḥ (5.74)

बहुशः (किल शत्रवो च्कलिशत्रवो )निरस्ताः समरे त्वाम् अधिरुह्य पार्थिवेन अहम् अप्य् अमृतं (पदं च्परं )यथावत् तुरगश्रेष्ठ लभेय तत् कुरुष्व ॥ ५.७५ ॥

bahuśaḥ (kila śatravo ckaliśatravo )nirastāḥ samare tvām adhiruhya pārthivena aham apy amṛtaṃ (padaṃ cparaṃ )yathāvat turagaśreṣṭha labheya tat kuruṣva (5.75)

सुलभाः खलु संयुगे सहाया विषयावाप्तसुखे धनार्जने वा पुरुषस्य तु दुर्लभाः सहायाः पतितस्यापदि धर्मसंश्रये वा ॥ ५.७६ ॥

sulabhāḥ khalu saṃyuge sahāyā viṣayāvāptasukhe dhanārjane vā puruṣasya tu durlabhāḥ sahāyāḥ patitasyāpadi dharmasaṃśraye vā (5.76)

इह चैव भवन्ति ये सहायाः कलुषे (कर्मणि च्धर्मणि )धर्मसंश्रये वा अवगच्छति मे यथान्तरात्मा नियतं ते ऽपि जनास् तदंशभाजः ॥ ५.७७ ॥

iha caiva bhavanti ye sahāyāḥ kaluṣe (karmaṇi cdharmaṇi )dharmasaṃśraye vā avagacchati me yathāntarātmā niyataṃ te 'pi janās tadaṃśabhājaḥ (5.77)

तद् इदं परिगम्य धर्मयुक्तं मम निर्याणम् (इतो चतो )जगद्धिताय तुरगोत्तम वेगविक्रमाभ्यां प्रयतस्वात्महिते जगद्धिते च ॥ ५.७८ ॥

tad idaṃ parigamya dharmayuktaṃ mama niryāṇam (ito cato )jagaddhitāya turagottama vegavikramābhyāṃ prayatasvātmahite jagaddhite ca (5.78)

इति सुहृदम् इवानुशिष्य कृत्ये तुरगवरं नृवरो वनं यियासुः सितम् असितगतिद्युतिर् वपुष्मान् रविर् इव शारदम् अभ्रम् आरुरोह ॥ ५.७९ ॥

iti suhṛdam ivānuśiṣya kṛtye turagavaraṃ nṛvaro vanaṃ yiyāsuḥ sitam asitagatidyutir vapuṣmān ravir iva śāradam abhram āruroha (5.79)

अथ स परिहरन् निशीथचण्डं परिजनबोधकरं ध्वनिं सदश्वः विगतहनुरवः प्रशान्तहेषश् चकितविमुक्तपद(क्रमो च्क्रमा )जगाम ॥ ५.८० ॥

atha sa pariharan niśīthacaṇḍaṃ parijanabodhakaraṃ dhvaniṃ sadaśvaḥ vigatahanuravaḥ praśāntaheṣaś cakitavimuktapada(kramo ckramā )jagāma (5.80)

कनकवलयभूषितप्रकोष्ठैः कमलनिभैः (कमलान् इव च्कमलानि च )प्रविध्य अवनततनवस् ततो ऽस्य यक्षाश् चकित(गतैर् च्गतेर् )दधिरे खुरान् कराग्रैः ॥ ५.८१ ॥

kanakavalayabhūṣitaprakoṣṭhaiḥ kamalanibhaiḥ (kamalān iva ckamalāni ca )pravidhya avanatatanavas tato 'sya yakṣāś cakita(gatair cgater )dadhire khurān karāgraiḥ (5.81)

गुरुपरिघकपाटसंवृता या न सुखम् अपि द्विरदैर् अपाव्रियन्ते व्रजति नृपसुते गतस्वनास् ताः स्वयम् अभवन् विवृताः पुरः प्रतोल्यः ॥ ५.८२ ॥

guruparighakapāṭasaṃvṛtā yā na sukham api dviradair apāvriyante vrajati nṛpasute gatasvanās tāḥ svayam abhavan vivṛtāḥ puraḥ pratolyaḥ (5.82)

पितरम् अभिमुखं सुतं च बालं जनम् अनुरक्तम् अनुत्तमां च लक्ष्मीम् कृतमतिर् अपहाय निर्व्यपेक्षः पितृनगरात् स ततो विनिर्जगाम ॥ ५.८३ ॥

pitaram abhimukhaṃ sutaṃ ca bālaṃ janam anuraktam anuttamāṃ ca lakṣmīm kṛtamatir apahāya nirvyapekṣaḥ pitṛnagarāt sa tato vinirjagāma (5.83)

अथ स (विमलच्विकच)पङ्कजायताक्षः पुरम् अवलोक्य ननाद सिंहनादम् जननमरणयोर् अदृष्टपारो न (पुरम् च्पुनर् )अहं कपिलाह्वयं (प्रवेष्टा च्प्रविष्टा ) ॥ ५.८४ ॥

atha sa (vimalacvikaca)paṅkajāyatākṣaḥ puram avalokya nanāda siṃhanādam jananamaraṇayor adṛṣṭapāro na (puram cpunar )ahaṃ kapilāhvayaṃ (praveṣṭā cpraviṣṭā ) (5.84)

इति वचनम् इदं निशम्य तस्य द्रविणपतेः परिषद्गणा ननन्दुः प्रमुदितमनसश् च देवसङ्घा व्यवसितपारणम् आशशंसिरे ऽस्मै ॥ ५.८५ ॥

iti vacanam idaṃ niśamya tasya draviṇapateḥ pariṣadgaṇā nananduḥ pramuditamanasaś ca devasaṅghā vyavasitapāraṇam āśaśaṃsire 'smai (5.85)

हुतवहवपुषो दिवौकसो ऽन्ये व्यवसितम् अस्य (सुदुष्च्च दुष्)करं विदित्वा (अकृषत चकुरुत )तुहिने पथि प्रकाशं घनविवरप्रष्र्ता इवेन्दुपादाः ॥ ५.८६ ॥

hutavahavapuṣo divaukaso 'nye vyavasitam asya (suduṣcca duṣ)karaṃ viditvā (akṛṣata cakuruta )tuhine pathi prakāśaṃ ghanavivarapraṣrtā ivendupādāḥ (5.86)

अरुणपरुष(तारम् अन्तरिक्षं च्भारम् अन्तरीक्षं (स च सुबहूनि च्सरसबहूनि )जगाम योजनानि ॥ ५.८७ ॥

aruṇaparuṣa(tāram antarikṣaṃ cbhāram antarīkṣaṃ (sa ca subahūni csarasabahūni )jagāma yojanāni (5.87)