6. Chapter 6

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽभिनिष्क्रमणो नाम पञ्चमः सर्गः ५ ]] ततो (मुहूर्ताभ्युदिते च्मुहूर्ते ऽभ्युदिते जगच्चक्षुषि भास्करे भार्गवस्याश्रमपदं स ददर्श नृणां वरः ॥ ६.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye 'bhiniṣkramaṇo nāma pañcamaḥ sargaḥ 5 ]] tato (muhūrtābhyudite cmuhūrte 'bhyudite jagaccakṣuṣi bhāskare bhārgavasyāśramapadaṃ sa dadarśa nṛṇāṃ varaḥ (6.1)

सुप्तविश्वस्तहरिणं स्वस्थस्थितविहंगमम् विश्रान्त इव यद् (दृष्ट्वा च्दृष्टा [सिच्] कृतार्थ इव चाभवत् ॥ ६.२ ॥

suptaviśvastahariṇaṃ svasthasthitavihaṃgamam viśrānta iva yad (dṛṣṭvā cdṛṣṭā [sic] kṛtārtha iva cābhavat (6.2)

स विस्मयनिवृत्त्यर्थं तपःपूजार्थम् एव च स्वां चानुवर्तितां रक्षण्न् अश्वपृष्ठाद् अवातरत् ॥ ६.३ ॥

sa vismayanivṛttyarthaṃ tapaḥpūjārtham eva ca svāṃ cānuvartitāṃ rakṣaṇn aśvapṛṣṭhād avātarat (6.3)

अवतीर्य च पस्पर्श निस्तीर्णम् इति वाजिनम् छन्दकं चाब्रवीत् प्रीतः स्नापयन्न् इव चक्षुषा ॥ ६.४ ॥

avatīrya ca pasparśa nistīrṇam iti vājinam chandakaṃ cābravīt prītaḥ snāpayann iva cakṣuṣā (6.4)

इमं तार्क्ष्योपमजवं तुरंगम् अनुगच्छता दर्शिता सौम्य मद्भक्तिर् विक्रमश् चायम् आत्मनः ॥ ६.५ ॥

imaṃ tārkṣyopamajavaṃ turaṃgam anugacchatā darśitā saumya madbhaktir vikramaś cāyam ātmanaḥ (6.5)

सर्वथास्म्य् अन्यकार्यो ऽपि गृहीतो भवता हृदि भर्तृस्नेहश् च यस्यायम् ईदृशः (शक्तिर् च्शक्त )एव च ॥ ६.६ ॥

sarvathāsmy anyakāryo 'pi gṛhīto bhavatā hṛdi bhartṛsnehaś ca yasyāyam īdṛśaḥ (śaktir cśakta )eva ca (6.6)

अस्निग्धो ऽपि समर्थो ऽस्ति निःसामर्थ्यो ऽपि भक्तिमान् भक्तिमांस् चैव शक्तश् च दुर्लभस् त्वद्विधो भुवि ॥ ६.७ ॥

asnigdho 'pi samartho 'sti niḥsāmarthyo 'pi bhaktimān bhaktimāṃs caiva śaktaś ca durlabhas tvadvidho bhuvi (6.7)

तत् प्रीतो ऽस्मि तवानेन महाभागेन कर्मणा (यस्य ते च्दृश्यते )मयि भावो ऽयं फलेभ्यो ऽपि पराङ्(मुखः च्मुखे ) ॥ ६.८ ॥

tat prīto 'smi tavānena mahābhāgena karmaṇā (yasya te cdṛśyate )mayi bhāvo 'yaṃ phalebhyo 'pi parāṅ(mukhaḥ cmukhe ) (6.8)

को जनस्य फलस्थस्य न स्याद् अभिमुखो जनः जनीभवति भूयिष्ठं स्वजनो ऽपि विपर्यये ॥ ६.९ ॥

ko janasya phalasthasya na syād abhimukho janaḥ janībhavati bhūyiṣṭhaṃ svajano 'pi viparyaye (6.9)

कुलार्थं धार्यते पुत्रः पोषार्थं सेव्यते पिता (आशयाच् छ्लिष्यति चाशयाश्लिष्यति )जगन् नास्ति निष्(कारणा स्वता च्कारणास्वता ) ॥ ६.१० ॥

kulārthaṃ dhāryate putraḥ poṣārthaṃ sevyate pitā (āśayāc chliṣyati cāśayāśliṣyati )jagan nāsti niṣ(kāraṇā svatā ckāraṇāsvatā ) (6.10)

किम् उक्त्वा बहु संक्षेपात् कृतं मे सुमहत् प्रियम् निवर्तस्वाश्वम् आदाय संप्राप्तो ऽस्मीप्सितं (पदम् च्वनम् ) ॥ ६.११ ॥

kim uktvā bahu saṃkṣepāt kṛtaṃ me sumahat priyam nivartasvāśvam ādāya saṃprāpto 'smīpsitaṃ (padam cvanam ) (6.11)

इत्य् उक्त्वा स महाबाहुर् अनुशंसचिकीर्षया भूषणान्य् अवमुच्यास्मै संतप्तमनसे ददौ ॥ ६.१२ ॥

ity uktvā sa mahābāhur anuśaṃsacikīrṣayā bhūṣaṇāny avamucyāsmai saṃtaptamanase dadau (6.12)

(मुकुटाद् दीपच्मुकुटोद्दीप्त)कर्माणं मणिम् आदाय भास्वरम् ब्रुवन् वाक्यम् इदं तस्थौ सादित्य इव मन्दरः ॥ ६.१३ ॥

(mukuṭād dīpacmukuṭoddīpta)karmāṇaṃ maṇim ādāya bhāsvaram bruvan vākyam idaṃ tasthau sāditya iva mandaraḥ (6.13)

अनेन मणिना छन्द प्रणम्य बहुशो नृपः विज्ञाप्यो ऽमुक्तविश्रम्भं संतापविनिवृत्तये ॥ ६.१४ ॥

anena maṇinā chanda praṇamya bahuśo nṛpaḥ vijñāpyo 'muktaviśrambhaṃ saṃtāpavinivṛttaye (6.14)

(जन्मच्जरा)मरणनाशार्थं प्रविष्टो ऽस्मि तपोवनम् न खलु स्वर्गतर्षेण नास्नेहेन न मन्युना ॥ ६.१५ ॥

(janmacjarā)maraṇanāśārthaṃ praviṣṭo 'smi tapovanam na khalu svargatarṣeṇa nāsnehena na manyunā (6.15)

तद् एवम् अभिनिष्क्रान्तं न मां शोचितुम् अर्हसि भूत्वापि हि चिरं श्लेषः कालेन न भविष्यति ॥ ६.१६ ॥

tad evam abhiniṣkrāntaṃ na māṃ śocitum arhasi bhūtvāpi hi ciraṃ śleṣaḥ kālena na bhaviṣyati (6.16)

ध्रुवो यस्माच् च विश्लेषस् तस्मान् मोक्षाय मे मतिः विप्रयोगः कथं न स्याद् भूयो ऽपि स्व(जनाद् इति च्जनादिभिः ) ॥ ६.१७ ॥

dhruvo yasmāc ca viśleṣas tasmān mokṣāya me matiḥ viprayogaḥ kathaṃ na syād bhūyo 'pi sva(janād iti cjanādibhiḥ ) (6.17)

शोकत्यागाय निष्क्रान्तं न मां शोचितुम् अर्हसि शोकहेतुषु कामेषु सक्ताः शोच्यास् तु रागिणः ॥ ६.१८ ॥

śokatyāgāya niṣkrāntaṃ na māṃ śocitum arhasi śokahetuṣu kāmeṣu saktāḥ śocyās tu rāgiṇaḥ (6.18)

अयं च किल पूर्वेषाम् अस्माकं निश्चयः स्थिरः इति (दायाद्यच्दायाद)भूतेन न शोच्यो ऽस्मि पथा व्रजन् ॥ ६.१९ ॥

ayaṃ ca kila pūrveṣām asmākaṃ niścayaḥ sthiraḥ iti (dāyādyacdāyāda)bhūtena na śocyo 'smi pathā vrajan (6.19)

भवन्ति ह्य् अर्थदायादाः पुरुषस्य विपर्यये पृथिव्यां धर्मदायादाः दुर्लभास् तु न सन्ति वा ॥ ६.२० ॥

bhavanti hy arthadāyādāḥ puruṣasya viparyaye pṛthivyāṃ dharmadāyādāḥ durlabhās tu na santi vā (6.20)

यद् अपि स्याद् असमये यातो वनम् असाव् इति अकालो नास्ति धर्मस्य जीविते चञ्चले सति ॥ ६.२१ ॥

yad api syād asamaye yāto vanam asāv iti akālo nāsti dharmasya jīvite cañcale sati (6.21)

तस्माद् अद्यैव मे श्रेयश् चेतव्यम् इति निश्चयः जीविते को हि विश्रम्भो मृत्यौ प्रत्यर्थिनि स्थिते ॥ ६.२२ ॥

tasmād adyaiva me śreyaś cetavyam iti niścayaḥ jīvite ko hi viśrambho mṛtyau pratyarthini sthite (6.22)

एवमादि त्वया सौम्य विज्ञाप्यो वसुधाधिपः प्रयतेथास् तथा चैव यथा मां न स्मरेद् अपि ॥ ६.२३ ॥

evamādi tvayā saumya vijñāpyo vasudhādhipaḥ prayatethās tathā caiva yathā māṃ na smared api (6.23)

अपि नैर्गुण्यम् अस्माकं वाच्यं नरपतौ त्वया नैर्गुण्यात् त्यज्यते स्नेहः स्नेहत्यागान् न शोच्यते ॥ ६.२४ ॥

api nairguṇyam asmākaṃ vācyaṃ narapatau tvayā nairguṇyāt tyajyate snehaḥ snehatyāgān na śocyate (6.24)

इति वाक्यम् इदं श्रुत्वा छन्दः संतापविक्लवः (बाष्पच्वाष्प)ग्रथितया वाचा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ॥ ६.२५ ॥

iti vākyam idaṃ śrutvā chandaḥ saṃtāpaviklavaḥ (bāṣpacvāṣpa)grathitayā vācā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ (6.25)

अनेन तव भावेन बान्धवायासदायिना भर्तः सीदति मे चेतो नदीपङ्कए इव द्विपः ॥ ६.२६ ॥

anena tava bhāvena bāndhavāyāsadāyinā bhartaḥ sīdati me ceto nadīpaṅkae iva dvipaḥ (6.26)

कस्य नोत्पादयेद् (बाष्पं च्वाष्पं निश्चयस् ते ऽयम् ईदृशः अयोमये ऽपि हृदये किं पुनः स्नेहविक्लवे ॥ ६.२७ ॥

kasya notpādayed (bāṣpaṃ cvāṣpaṃ niścayas te 'yam īdṛśaḥ ayomaye 'pi hṛdaye kiṃ punaḥ snehaviklave (6.27)

विमानशयनार्हं हि सौकुमार्यम् इदं क्व च खरदर्भाङ्कुरवती तपोवनमही क्व च ॥ ६.२८ ॥

vimānaśayanārhaṃ hi saukumāryam idaṃ kva ca kharadarbhāṅkuravatī tapovanamahī kva ca (6.28)

श्रुत्वा तु व्यवसायं ते यद् अश्वो ऽयं (मयाहृतः च्मया हृतः ) बलात्कारेण तन् नाथ दैवेनैवास्मि कारितः ॥ ६.२९ ॥

śrutvā tu vyavasāyaṃ te yad aśvo 'yaṃ (mayāhṛtaḥ cmayā hṛtaḥ ) balātkāreṇa tan nātha daivenaivāsmi kāritaḥ (6.29)

कथं ह्य् आत्मवशो जानन् व्यवसायम् इमं तव उपानयेयं तुरगं शोकं कपिल(वास्तुनः च्वस्तुनः ) ॥ ६.३० ॥

kathaṃ hy ātmavaśo jānan vyavasāyam imaṃ tava upānayeyaṃ turagaṃ śokaṃ kapila(vāstunaḥ cvastunaḥ ) (6.30)

तन् नार्हसि महाबाहो विहातुं पुत्रलालसम् स्निग्धं वृद्धं च राजानं सद्धर्मम् इव नास्तिकः ॥ ६.३१ ॥

tan nārhasi mahābāho vihātuṃ putralālasam snigdhaṃ vṛddhaṃ ca rājānaṃ saddharmam iva nāstikaḥ (6.31)

संवर्धनपरिश्रान्तां द्वितीयां तां च मातरम् (देवीं च्देव )नार्हसि विस्मर्तुं कृतघ्न इव सत्क्रियाम् ॥ ६.३२ ॥

saṃvardhanapariśrāntāṃ dvitīyāṃ tāṃ ca mātaram (devīṃ cdeva )nārhasi vismartuṃ kṛtaghna iva satkriyām (6.32)

बालपुत्रां गुणवतीं कुलश्लाघ्यां पतिव्रताम् देवीम् अर्हसि न त्यक्तुं (क्लीबः च्क्लीवः )प्राप्ताम् इव श्रियम् ॥ ६.३३ ॥

bālaputrāṃ guṇavatīṃ kulaślāghyāṃ pativratām devīm arhasi na tyaktuṃ (klībaḥ cklīvaḥ )prāptām iva śriyam (6.33)

पुत्रं याशोधरं श्लाघ्यं यशोधर्मभृतां (वरम् च्वरः ) बालम् अर्हसि न त्यक्तुं व्यसनीवोत्तमं यशः ॥ ६.३४ ॥

putraṃ yāśodharaṃ ślāghyaṃ yaśodharmabhṛtāṃ (varam cvaraḥ ) bālam arhasi na tyaktuṃ vyasanīvottamaṃ yaśaḥ (6.34)

अथ बन्धुं च राज्यं च त्यक्तुम् एव कृता मतिः मां नार्हसि विभो त्यक्तुं त्वत्पादौ हि गतिर् मम ॥ ६.३५ ॥

atha bandhuṃ ca rājyaṃ ca tyaktum eva kṛtā matiḥ māṃ nārhasi vibho tyaktuṃ tvatpādau hi gatir mama (6.35)

नास्मि यातुं पुरं शक्तो दह्यमानेन चेतसा त्वाम् अरण्ये परित्यज्य सु(मन्त्र च्मित्र )इव राघवम् ॥ ६.३६ ॥

nāsmi yātuṃ puraṃ śakto dahyamānena cetasā tvām araṇye parityajya su(mantra cmitra )iva rāghavam (6.36)

किं हि वक्ष्यति (मां राजा च्राजा मां त्वदृते नगरं गतम् वक्ष्याम्य् उचितदर्शित्वात् किं तवान्तःपुराणि वा ॥ ६.३७ ॥

kiṃ hi vakṣyati (māṃ rājā crājā māṃ tvadṛte nagaraṃ gatam vakṣyāmy ucitadarśitvāt kiṃ tavāntaḥpurāṇi vā (6.37)

यद् अप्य् आत्थापि नैर्गुण्यं वाच्यं नरपताव् इति किं तद् वक्ष्याम्य् अभूतं ते निर्दोषस्य मुनेर् इव ॥ ६.३८ ॥

yad apy ātthāpi nairguṇyaṃ vācyaṃ narapatāv iti kiṃ tad vakṣyāmy abhūtaṃ te nirdoṣasya muner iva (6.38)

हृदयेन सलज्जेन जिह्वया सज्जमानया अहं यद्यपि वा ब्रूयां कस् तच् छ्रद्धातुम् अर्हति ॥ ६.३९ ॥

hṛdayena salajjena jihvayā sajjamānayā ahaṃ yadyapi vā brūyāṃ kas tac chraddhātum arhati (6.39)

यो हि चन्द्रमसस् (तैक्ष्ण्यं च्तैक्ष्ण्य [सिच्] कथयेच् छ्रद्दधीत वा स दोषांस् तव दोषज्ञ कथयेच् छ्रद्दधीत वा ॥ ६.४० ॥

yo hi candramasas (taikṣṇyaṃ ctaikṣṇya [sic] kathayec chraddadhīta vā sa doṣāṃs tava doṣajña kathayec chraddadhīta vā (6.40)

सानुक्रोशस्य सततं नित्यं करुणवेदिनः स्निग्धत्यागो न सदृशो निवर्तस्व प्रसीद मे ॥ ६.४१ ॥

sānukrośasya satataṃ nityaṃ karuṇavedinaḥ snigdhatyāgo na sadṛśo nivartasva prasīda me (6.41)

इति शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा छन्दस्य भाषितम् स्वस्थः परमया धृत्या जगाद वदतां वरः ॥ ६.४२ ॥

iti śokābhibhūtasya śrutvā chandasya bhāṣitam svasthaḥ paramayā dhṛtyā jagāda vadatāṃ varaḥ (6.42)

मद्वियोगं प्रति च्छन्द संतापस् त्यज्यताम् अयम् नानाभावो हि नियतं पृथग्जातिषु देहिषु ॥ ६.४३ ॥

madviyogaṃ prati cchanda saṃtāpas tyajyatām ayam nānābhāvo hi niyataṃ pṛthagjātiṣu dehiṣu (6.43)

स्वजनं यद्यपि स्नेहान् न (त्यजेयम् अहं स्वयम् च्त्यजेयं मुमुक्षया ) मृत्युर् अन्योअन्यम् अवशान् अस्मान् संत्याजयिष्यति ॥ ६.४४ ॥

svajanaṃ yadyapi snehān na (tyajeyam ahaṃ svayam ctyajeyaṃ mumukṣayā ) mṛtyur anyoanyam avaśān asmān saṃtyājayiṣyati (6.44)

महत्या तृष्णया दुःखैर् गर्भेणास्मि यया धृतः तस्या निष्फलयत्नायाः क्वाहं मातुः क्व सा मम ॥ ६.४५ ॥

mahatyā tṛṣṇayā duḥkhair garbheṇāsmi yayā dhṛtaḥ tasyā niṣphalayatnāyāḥ kvāhaṃ mātuḥ kva sā mama (6.45)

वासवृक्षे समागम्य विगच्छन्ति यथाण्डजाः नियतं विप्रयोगान्तस् तथा भूतसमागमः ॥ ६.४६ ॥

vāsavṛkṣe samāgamya vigacchanti yathāṇḍajāḥ niyataṃ viprayogāntas tathā bhūtasamāgamaḥ (6.46)

समेत्य च यथा भूयो व्यपयान्ति (बलाहकाः च्वलाहकाः ) संयोगो विप्रयोगश् च तथा मे प्राणिनां मतः ॥ ६.४७ ॥

sametya ca yathā bhūyo vyapayānti (balāhakāḥ cvalāhakāḥ ) saṃyogo viprayogaś ca tathā me prāṇināṃ mataḥ (6.47)

यस्माद् याति च लोको ऽयं विप्रलभ्य परंपरम् ममत्वं न क्षमं तस्मात् स्वप्नभूते समागमे ॥ ६.४८ ॥

yasmād yāti ca loko 'yaṃ vipralabhya paraṃparam mamatvaṃ na kṣamaṃ tasmāt svapnabhūte samāgame (6.48)

सहजेन वियुज्यन्ते पर्णरागेण पादपाः अन्येनान्यस्य विश्लेषः किं पुनर् न भविष्यति ॥ ६.४९ ॥

sahajena viyujyante parṇarāgeṇa pādapāḥ anyenānyasya viśleṣaḥ kiṃ punar na bhaviṣyati (6.49)

तद् एवं सति संतापं मा कार्षीः सौम्य गम्यताम् लम्बते यदि तु स्नेहो गत्वापि पुनर् आव्रज ॥ ६.५० ॥

tad evaṃ sati saṃtāpaṃ mā kārṣīḥ saumya gamyatām lambate yadi tu sneho gatvāpi punar āvraja (6.50)

ब्रूयाश् (चास्मत्कृतापेक्षं च्चास्मास्व् अनाक्षेपं जनं कपिल(वास्तुनि च्वस्तुनि ) त्यज्यतां तद्गतः स्नेहः श्रूयतां चास्य निश्चयः ॥ ६.५१ ॥

brūyāś (cāsmatkṛtāpekṣaṃ ccāsmāsv anākṣepaṃ janaṃ kapila(vāstuni cvastuni ) tyajyatāṃ tadgataḥ snehaḥ śrūyatāṃ cāsya niścayaḥ (6.51)

क्षिप्रम् एष्यति वा कृत्वा जन्ममृत्युक्षयं किल अकृतार्थो निर्(आरम्भो चालम्बो निधनं यास्यतीति वा ॥ ६.५२ ॥

kṣipram eṣyati vā kṛtvā janmamṛtyukṣayaṃ kila akṛtārtho nir(ārambho cālambo nidhanaṃ yāsyatīti vā (6.52)

इति तस्य वचः श्रुत्वा कन्थकस् तुरगोत्तमः जिह्वया लिलिहे पादौ (बाष्पम् च्वाष्पम् )उष्णं मुमोच च ॥ ६.५३ ॥

iti tasya vacaḥ śrutvā kanthakas turagottamaḥ jihvayā lilihe pādau (bāṣpam cvāṣpam )uṣṇaṃ mumoca ca (6.53)

जालिना स्वस्तिकाङ्केन (चक्रच्वक्र)मध्येन पाणिना आममर्श कुमारस् तं बभाषे च वयस्यवत् ॥ ६.५४ ॥

jālinā svastikāṅkena (cakracvakra)madhyena pāṇinā āmamarśa kumāras taṃ babhāṣe ca vayasyavat (6.54)

मुञ्च कन्थक मा (बाष्पं च्वाष्पं दर्शितेयं सदश्वता मृष्यतां सफलः शीघ्रं श्रमस् ते ऽयं भविष्यति ॥ ६.५५ ॥

muñca kanthaka mā (bāṣpaṃ cvāṣpaṃ darśiteyaṃ sadaśvatā mṛṣyatāṃ saphalaḥ śīghraṃ śramas te 'yaṃ bhaviṣyati (6.55)

मणित्सरुं छन्दकहस्तसंस्थं ततः स धीरो निशितं गृहीत्वा कोशाद् असिं काञ्चनभक्तिचित्रं (बिलाद् च्विलाद् )इवाशीविषम् उद्बबर्ह ॥ ६.५६ ॥

maṇitsaruṃ chandakahastasaṃsthaṃ tataḥ sa dhīro niśitaṃ gṛhītvā kośād asiṃ kāñcanabhakticitraṃ (bilād cvilād )ivāśīviṣam udbabarha (6.56)

निष्कास्य तं चदुत्पलपत्त्रनीलं चिच्छेद चित्रं मुकुटं सकेशम् विकीर्यमाणांशुकम् अन्तरीक्षे चिक्षेप चैनं सरसीव हंसम् ॥ ६.५७ ॥

niṣkāsya taṃ cadutpalapattranīlaṃ ciccheda citraṃ mukuṭaṃ sakeśam vikīryamāṇāṃśukam antarīkṣe cikṣepa cainaṃ sarasīva haṃsam (6.57)

पूजाभिलाषेण च बाहुमान्याद् दिवौकसस् तं जगृहुः प्रविद्धम् यथावद् एनं दिवि देवसङ्घा दिव्यैर् विशेषैर् महयां च चक्रुः ॥ ६.५८ ॥

pūjābhilāṣeṇa ca bāhumānyād divaukasas taṃ jagṛhuḥ praviddham yathāvad enaṃ divi devasaṅghā divyair viśeṣair mahayāṃ ca cakruḥ (6.58)

मुक्त्वा त्व् अलंकारकलत्रवत्तां श्रीविप्रवासं शिरसश् च कृत्वा दृष्ट्वांशुकं काञ्चनहंस(चिह्नं च्चित्रम् वन्यं स धीरो ऽभिचकाङ्क्ष वासः ॥ ६.५९ ॥

muktvā tv alaṃkārakalatravattāṃ śrīvipravāsaṃ śirasaś ca kṛtvā dṛṣṭvāṃśukaṃ kāñcanahaṃsa(cihnaṃ ccitram vanyaṃ sa dhīro 'bhicakāṅkṣa vāsaḥ (6.59)

ततो मृगव्याधवपुर् दिवौका भावं विदित्वास्य विशुद्धभावः काषायवस्त्रो ऽभिययौ समीपं तं शाक्यराजप्रभवो ऽभ्युवाच ॥ ६.६० ॥

tato mṛgavyādhavapur divaukā bhāvaṃ viditvāsya viśuddhabhāvaḥ kāṣāyavastro 'bhiyayau samīpaṃ taṃ śākyarājaprabhavo 'bhyuvāca (6.60)

शिवं च काषायम् ऋषिध्वजस् ते न युज्यते हिंस्रम् इदं धनुश् च तत् सौम्य यद्य् अस्ति न सक्तिर् अत्र मह्यं प्रयच्छेदम् इदं गृहाण ॥ ६.६१ ॥

śivaṃ ca kāṣāyam ṛṣidhvajas te na yujyate hiṃsram idaṃ dhanuś ca tat saumya yady asti na saktir atra mahyaṃ prayacchedam idaṃ gṛhāṇa (6.61)

व्याधो ऽब्रवीत् कामद कामम् आराद् अनेन विश्वास्य मृगान् (निहन्मि च्निहत्य ) अर्थस् तु शक्रोपम यद्य् अनेन हन्त प्रतीच्छानय शुक्लम् एतत् ॥ ६.६२ ॥

vyādho 'bravīt kāmada kāmam ārād anena viśvāsya mṛgān (nihanmi cnihatya ) arthas tu śakropama yady anena hanta pratīcchānaya śuklam etat (6.62)

परेण हर्षेण ततः स वन्यं जग्राह वासो ऽंशुकम् उत्ससर्ज व्याधस् तु दिव्यं वपुर् एव बिभ्रत् तच् छुक्लम् आदाय दिवं जगाम ॥ ६.६३ ॥

pareṇa harṣeṇa tataḥ sa vanyaṃ jagrāha vāso 'ṃśukam utsasarja vyādhas tu divyaṃ vapur eva bibhrat tac chuklam ādāya divaṃ jagāma (6.63)

ततः कुमारश् च स चाश्वगोपस् तस्मिंस् तथा याति विसिस्मियाते आरण्यके वाससि चैव भूयस् तस्मिन्न् अकार्ष्टां बहुमानम् आशु ॥ ६.६४ ॥

tataḥ kumāraś ca sa cāśvagopas tasmiṃs tathā yāti visismiyāte āraṇyake vāsasi caiva bhūyas tasminn akārṣṭāṃ bahumānam āśu (6.64)

छन्दं ततः साश्रुमुखं विसृज्य काषाय(संभृद् धृतिच्संविद् वृत)कीर्तिभृत् सः येनाश्रमस् तेन ययौ महात्मा संध्याभ्रसंवीत (इवोडुचिवाद्रि)राजः ॥ ६.६५ ॥

chandaṃ tataḥ sāśrumukhaṃ visṛjya kāṣāya(saṃbhṛd dhṛticsaṃvid vṛta)kīrtibhṛt saḥ yenāśramas tena yayau mahātmā saṃdhyābhrasaṃvīta (ivoḍucivādri)rājaḥ (6.65)

ततस् तथा भर्तरि राज्यनिःस्पृहे तपोवनं याति विवर्णवाससि भुजौ समुत्क्षिप्य ततः स वाजिभृद् भृशं विचुक्रोश पपात च क्षितौ ॥ ६.६६ ॥

tatas tathā bhartari rājyaniḥspṛhe tapovanaṃ yāti vivarṇavāsasi bhujau samutkṣipya tataḥ sa vājibhṛd bhṛśaṃ vicukrośa papāta ca kṣitau (6.66)

विलोक्य भूयश् च रुरोद सस्वरं हयं भुजाभ्याम् उपगुह्य कन्थकम् ततो निराशो विलपन् मुहुर् मुहुर् ययौ शरीरेण पुरं न चेतसा ॥ ६.६७ ॥

vilokya bhūyaś ca ruroda sasvaraṃ hayaṃ bhujābhyām upaguhya kanthakam tato nirāśo vilapan muhur muhur yayau śarīreṇa puraṃ na cetasā (6.67)

क्वचित् प्रदध्यौ विललाप च क्वचित् क्वचित् प्रचस्खाल पपात च क्वचित् अतो व्रजन् भक्तिवशेन दुःखितश् चचार बह्वीर् (अवसः चवशः )पथि क्रियाः ॥ ६.६८ ॥

kvacit pradadhyau vilalāpa ca kvacit kvacit pracaskhāla papāta ca kvacit ato vrajan bhaktivaśena duḥkhitaś cacāra bahvīr (avasaḥ cavaśaḥ )pathi kriyāḥ (6.68)