7. Chapter 7

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये छन्दक-(निवर्तनो च्निवर्तनं )नाम षष्ठः सर्गः ६ ]] ततो विसृज्याश्रुमुखं रुदन्तं छन्दं वनच्छन्दतया निरास्थः सर्वार्थसिद्धो वपुषाभिभूय तम् आश्रमं (सिद्ध च्सिद्धम् )इव प्रपेदे ॥ ७.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye chandaka-(nivartano cnivartanaṃ )nāma ṣaṣṭhaḥ sargaḥ 6 ]] tato visṛjyāśrumukhaṃ rudantaṃ chandaṃ vanacchandatayā nirāsthaḥ sarvārthasiddho vapuṣābhibhūya tam āśramaṃ (siddha csiddham )iva prapede (7.1)

स राजसूनुर् मृगराजगामी मृगाजिरं तन् मृगवत् प्रविष्टः लक्ष्मीवियुक्तो ऽपि शरीरलक्ष्म्या चक्षूंषि सर्वाश्रमिणां जहार ॥ ७.२ ॥

sa rājasūnur mṛgarājagāmī mṛgājiraṃ tan mṛgavat praviṣṭaḥ lakṣmīviyukto 'pi śarīralakṣmyā cakṣūṃṣi sarvāśramiṇāṃ jahāra (7.2)

स्थिता हि हस्तस्थयुगास् तथैव कौतूहलाच् चक्रधराः सदाराः तम् इन्द्रकल्पं ददृशुर् न जग्मुर् धुर्या इवार्धावनतैः शिरोभिः ॥ ७.३ ॥

sthitā hi hastasthayugās tathaiva kautūhalāc cakradharāḥ sadārāḥ tam indrakalpaṃ dadṛśur na jagmur dhuryā ivārdhāvanataiḥ śirobhiḥ (7.3)

विप्राश् च गत्वा बहिर् इध्महेतोः प्राप्ताः समित्पुष्पपवित्रहस्ताः तपःप्रधानाः कृतबुद्धयो ऽपि तं द्रष्टुम् ईयुर् न मठान् अभीयुः ॥ ७.४ ॥

viprāś ca gatvā bahir idhmahetoḥ prāptāḥ samitpuṣpapavitrahastāḥ tapaḥpradhānāḥ kṛtabuddhayo 'pi taṃ draṣṭum īyur na maṭhān abhīyuḥ (7.4)

हृष्टाश् च केका मुमुचुर् मयूरा दृष्ट्वाम्बुदं नीलम् (इवोन्नमन्तः चिवोन्नमन्तं ) शष्पाणि हित्वाभिमुखाश् च तस्थुर् मृगाश् चलाक्षा मृगचारिणश् च ॥ ७.५ ॥

hṛṣṭāś ca kekā mumucur mayūrā dṛṣṭvāmbudaṃ nīlam (ivonnamantaḥ civonnamantaṃ ) śaṣpāṇi hitvābhimukhāś ca tasthur mṛgāś calākṣā mṛgacāriṇaś ca (7.5)

दृष्ट्वा तम् इक्ष्वाकुकुलप्रदीपं ज्वलन्तम् उद्यन्तम् इवांशुमन्तम् कृते ऽपि दोहे जनितप्रमोदाः प्रसुस्रुवुर् होमदुहश् च गावः ॥ ७.६ ॥

dṛṣṭvā tam ikṣvākukulapradīpaṃ jvalantam udyantam ivāṃśumantam kṛte 'pi dohe janitapramodāḥ prasusruvur homaduhaś ca gāvaḥ (7.6)

कश्चिद् वसूनाम् अयम् अष्टमः स्यात् स्याद् अश्विनोर् अन्यतरश् च्युतो (वा चत्र ) उच्चेरुर् उच्चैर् इति तत्र वाचस् तद्दर्शनाद् विस्मयजा मुनीनाम् ॥ ७.७ ॥

kaścid vasūnām ayam aṣṭamaḥ syāt syād aśvinor anyataraś cyuto (vā catra ) uccerur uccair iti tatra vācas taddarśanād vismayajā munīnām (7.7)

लेखर्षभस्येव वपुर् द्वितीयं धामेव लोकस्य चराचरस्य स द्योतयाम् आस वनं हि कृत्स्नं यदृच्छया सूर्य इवावतीर्णः ॥ ७.८ ॥

lekharṣabhasyeva vapur dvitīyaṃ dhāmeva lokasya carācarasya sa dyotayām āsa vanaṃ hi kṛtsnaṃ yadṛcchayā sūrya ivāvatīrṇaḥ (7.8)

ततः स तैर् आश्रमिभिर् यथावद् अभ्यर्चितश् चोपनिमन्त्रितश् च प्रत्यर्चयां धर्मभृतो बभूव स्वरेण (साम्भोअम्बुच्भाद्राम्बु)धरोपमेन ॥ ७.९ ॥

tataḥ sa tair āśramibhir yathāvad abhyarcitaś copanimantritaś ca pratyarcayāṃ dharmabhṛto babhūva svareṇa (sāmbhoambucbhādrāmbu)dharopamena (7.9)

कीर्णं (तथा च्ततः )पुण्यकृता जनेन स्वर्गाभिकामेन विमोक्षकामः तम् आश्रमं सो ऽनुचचार धीरस् तपांसि चित्राणि निरीक्षमाणः ॥ ७.१० ॥

kīrṇaṃ (tathā ctataḥ )puṇyakṛtā janena svargābhikāmena vimokṣakāmaḥ tam āśramaṃ so 'nucacāra dhīras tapāṃsi citrāṇi nirīkṣamāṇaḥ (7.10)

तपोविकारांश् च निरीक्ष्य सौम्यस् तपोवने तत्र तपोधनानाम् तपस्विनं कंचिद् अनुव्रजन्तं तत्त्वं विजिज्ञासुर् इदं बभाषे ॥ ७.११ ॥

tapovikārāṃś ca nirīkṣya saumyas tapovane tatra tapodhanānām tapasvinaṃ kaṃcid anuvrajantaṃ tattvaṃ vijijñāsur idaṃ babhāṣe (7.11)

तत्पूर्वम् अद्याश्रमदर्शनं मे यस्माद् इमं धर्मविधिं न जाने तस्माद् भवान् अर्हति भाषितुं मे यो निश्चयो (यत् च्यं )प्रति वः प्रवृत्तः ॥ ७.१२ ॥

tatpūrvam adyāśramadarśanaṃ me yasmād imaṃ dharmavidhiṃ na jāne tasmād bhavān arhati bhāṣituṃ me yo niścayo (yat cyaṃ )prati vaḥ pravṛttaḥ (7.12)

ततो द्विजातिः स तपोविहारः शाक्यर्षभायर्षभविक्रमाय क्रमेन तस्मै कथयां चकार तपो(विशेषांस् च्विशेषं )तपसः फलं च ॥ ७.१३ ॥

tato dvijātiḥ sa tapovihāraḥ śākyarṣabhāyarṣabhavikramāya kramena tasmai kathayāṃ cakāra tapo(viśeṣāṃs cviśeṣaṃ )tapasaḥ phalaṃ ca (7.13)

अग्राम्यम् अन्नं सलिले प्ररूढं पर्णानि तोयं फलमूलम् एव यथागमं वृत्तिर् इयं मुनीनां भिन्नास् तु ते ते तपसां विकल्पाः ॥ ७.१४ ॥

agrāmyam annaṃ salile prarūḍhaṃ parṇāni toyaṃ phalamūlam eva yathāgamaṃ vṛttir iyaṃ munīnāṃ bhinnās tu te te tapasāṃ vikalpāḥ (7.14)

उञ्छेन जीवन्ति खगा इवान्ये तृणानि केचिन् मृगवच् चरन्ति केचिद् भुजंगैः सह वर्तयन्ति वल्मीकभूता (वनमारुतेन चिव मारुतेन ) ॥ ७.१५ ॥

uñchena jīvanti khagā ivānye tṛṇāni kecin mṛgavac caranti kecid bhujaṃgaiḥ saha vartayanti valmīkabhūtā (vanamārutena civa mārutena ) (7.15)

अश्मप्रयत्नार्जितवृत्तयो ऽन्ये केचित् स्वदन्तापहतान्नभक्षाः कृत्वा परार्थं श्रपणं तथान्ये कुर्वन्ति कार्यं यदि शेषम् अस्ति ॥ ७.१६ ॥

aśmaprayatnārjitavṛttayo 'nye kecit svadantāpahatānnabhakṣāḥ kṛtvā parārthaṃ śrapaṇaṃ tathānye kurvanti kāryaṃ yadi śeṣam asti (7.16)

केचिज् जलक्लिन्नजटाकलापा द्विः पावकं जुह्वति मन्त्रपूर्वम् मीनैः समं केचिद् अपो विगाह्य वसन्ति कूर्मोल्लिखितैः शरीरैः ॥ ७.१७ ॥

kecij jalaklinnajaṭākalāpā dviḥ pāvakaṃ juhvati mantrapūrvam mīnaiḥ samaṃ kecid apo vigāhya vasanti kūrmollikhitaiḥ śarīraiḥ (7.17)

एवंविधैः कालचितैस् तपोभिः परैर् दिवं यान्त्य् अपरैर् नृलोकम् दुःखेन मार्गेण सुखं (ह्य् उपैति च्क्षियन्ति (सुखं च्दुःखं )हि धर्मस्य वदन्ति मूलम् ॥ ७.१८ ॥

evaṃvidhaiḥ kālacitais tapobhiḥ parair divaṃ yānty aparair nṛlokam duḥkhena mārgeṇa sukhaṃ (hy upaiti ckṣiyanti (sukhaṃ cduḥkhaṃ )hi dharmasya vadanti mūlam (7.18)

इत्य् एवमादि द्विपेन्द्रवत्सः श्रुत्वा वचस् तस्य तपोधनस्य अदृष्टतत्त्वो ऽपि न संतुतोष शनैर् इदं चात्मगतं (बभाषे च्जगाद ) ॥ ७.१९ ॥

ity evamādi dvipendravatsaḥ śrutvā vacas tasya tapodhanasya adṛṣṭatattvo 'pi na saṃtutoṣa śanair idaṃ cātmagataṃ (babhāṣe cjagāda ) (7.19)

दुःखात्मकं नैकविधं तपश् च स्वर्गप्रधानं तपसः फलं च लोकाश् च सर्वे परिणामवन्तः स्वल्पे श्रमः खल्व् अयम् आश्रमाणाम् ॥ ७.२० ॥

duḥkhātmakaṃ naikavidhaṃ tapaś ca svargapradhānaṃ tapasaḥ phalaṃ ca lokāś ca sarve pariṇāmavantaḥ svalpe śramaḥ khalv ayam āśramāṇām (7.20)

(प्रियांश् च्श्रियं )च बन्धून् विषयांश् च हित्वा ये स्वर्ग(हेतोर् छेतौ )नियमं चरन्ति ते विप्रयुक्ताः खलु गन्तुकामा महत्तरं (बन्धनम् च्स्वं वनम् )एव भूयः ॥ ७.२१ ॥

(priyāṃś cśriyaṃ )ca bandhūn viṣayāṃś ca hitvā ye svarga(hetor chetau )niyamaṃ caranti te viprayuktāḥ khalu gantukāmā mahattaraṃ (bandhanam csvaṃ vanam )eva bhūyaḥ (7.21)

कायक्लमैर् यश् च तपोअभिधानैः प्रवृत्तिम् आकाङ्क्षति कामहेतोः संसारदोषान् अपरीक्षमाणो दुःखेन सो ऽन्विच्छति दुःखम् एव ॥ ७.२२ ॥

kāyaklamair yaś ca tapoabhidhānaiḥ pravṛttim ākāṅkṣati kāmahetoḥ saṃsāradoṣān aparīkṣamāṇo duḥkhena so 'nvicchati duḥkham eva (7.22)

त्रासश् च नित्यं मरणात् प्रजानां यत्नेन चेच्छन्ति (पुनःप्रसूतिम् च्पुनः प्रसूतिम् ) सत्यां प्रवृत्तौ नियतश् च मृत्युस् तत्रैव (मग्ना च्मग्नो )यत एव (भीताः च्भीतः ) ॥ ७.२३ ॥

trāsaś ca nityaṃ maraṇāt prajānāṃ yatnena cecchanti (punaḥprasūtim cpunaḥ prasūtim ) satyāṃ pravṛttau niyataś ca mṛtyus tatraiva (magnā cmagno )yata eva (bhītāḥ cbhītaḥ ) (7.23)

इहार्थम् एके प्रविशन्ति खेदं स्वर्गार्थम् अन्ये श्रमम् आप्नुवन्ति सुखार्थम् आशाकृपणो ऽकृतार्थः पतत्य् अनर्थे खलु जीवलोकः ॥ ७.२४ ॥

ihārtham eke praviśanti khedaṃ svargārtham anye śramam āpnuvanti sukhārtham āśākṛpaṇo 'kṛtārthaḥ pataty anarthe khalu jīvalokaḥ (7.24)

न खल्व् अयं गर्हित एव यत्नो यो हीनम् उत्सृज्य विशेषगामी प्राज्ञैः समानेन परिश्रमेण कार्यं तु तद् यत्र पुनर् न कार्यम् ॥ ७.२५ ॥

na khalv ayaṃ garhita eva yatno yo hīnam utsṛjya viśeṣagāmī prājñaiḥ samānena pariśrameṇa kāryaṃ tu tad yatra punar na kāryam (7.25)

शरीरपीडा तु यदीह धर्मः सुखं शरीरस्य भवत्य् अधर्मः धर्मेण चाप्नोति सुखं परत्र तस्माद् अधर्मं फलतीह धर्मः ॥ ७.२६ ॥

śarīrapīḍā tu yadīha dharmaḥ sukhaṃ śarīrasya bhavaty adharmaḥ dharmeṇa cāpnoti sukhaṃ paratra tasmād adharmaṃ phalatīha dharmaḥ (7.26)

यतः शरीरं मनसो वशेन प्रवर्तते (चापि च्वापि )निवर्तते (च च्वा ) युक्तो दमश् चेतस एव तस्माच् चित्ताद् ऋते काष्ठसमं शरीरम् ॥ ७.२७ ॥

yataḥ śarīraṃ manaso vaśena pravartate (cāpi cvāpi )nivartate (ca cvā ) yukto damaś cetasa eva tasmāc cittād ṛte kāṣṭhasamaṃ śarīram (7.27)

आहारशुद्ध्या यदि पुण्यम् इष्टं तस्मान् मृगाणाम् अपि पुण्यम् अस्ति ये चापि बाह्याः पुरुषाः फलेभ्यो भाग्यापराधेन पराङ्(मुखार्थाः च्मुखत्वात् ) ॥ ७.२८ ॥

āhāraśuddhyā yadi puṇyam iṣṭaṃ tasmān mṛgāṇām api puṇyam asti ye cāpi bāhyāḥ puruṣāḥ phalebhyo bhāgyāparādhena parāṅ(mukhārthāḥ cmukhatvāt ) (7.28)

दुःखे ऽभिसंधिस् त्व् अथ पुण्यहेतुः सुखे ऽपि कार्यो ननु सो ऽभिसंधिः अथ प्रमाणं न सुखे ऽभिसंधिर् दुःखे प्रमाणं ननु नाभिसंधिः ॥ ७.२९ ॥

duḥkhe 'bhisaṃdhis tv atha puṇyahetuḥ sukhe 'pi kāryo nanu so 'bhisaṃdhiḥ atha pramāṇaṃ na sukhe 'bhisaṃdhir duḥkhe pramāṇaṃ nanu nābhisaṃdhiḥ (7.29)

तथैव ये कर्मविशुद्धिहेतोः स्पृशन्त्य् अपस् तीर्थम् इति प्रवृत्ताः तत्रापि तोषो हृदि केवलो ऽयं न पावयिस्यन्ति हि पापम् आपः ॥ ७.३० ॥

tathaiva ye karmaviśuddhihetoḥ spṛśanty apas tīrtham iti pravṛttāḥ tatrāpi toṣo hṛdi kevalo 'yaṃ na pāvayisyanti hi pāpam āpaḥ (7.30)

स्पृष्टं हि यद् यद् गुणवद्भिर् अम्भस् तत् तत् पृथिव्यां यदि तीर्थम् इष्टम् तस्माद् गुणान् एव परैमि तीर्थम् आपस् तु निःसंशयम् आप एव ॥ ७.३१ ॥

spṛṣṭaṃ hi yad yad guṇavadbhir ambhas tat tat pṛthivyāṃ yadi tīrtham iṣṭam tasmād guṇān eva paraimi tīrtham āpas tu niḥsaṃśayam āpa eva (7.31)

इति स्म तत् तद् बहुयुक्तियुक्तं जगाद चास्तं च ययौ विवस्वान् ततो हविर्धूमविवर्णवृक्षं तपःप्रशान्तं स वनं विवेश ॥ ७.३२ ॥

iti sma tat tad bahuyuktiyuktaṃ jagāda cāstaṃ ca yayau vivasvān tato havirdhūmavivarṇavṛkṣaṃ tapaḥpraśāntaṃ sa vanaṃ viveśa (7.32)

अभ्युद्धृतप्रज्वलिताग्निहोत्रं कृताभिषेकर्षिजनावकीर्णम् जाप्यस्वनाकूजितदेवकोष्ठं धर्मस्य कर्मान्तम् इव प्रवृत्तम् ॥ ७.३३ ॥

abhyuddhṛtaprajvalitāgnihotraṃ kṛtābhiṣekarṣijanāvakīrṇam jāpyasvanākūjitadevakoṣṭhaṃ dharmasya karmāntam iva pravṛttam (7.33)

काश्चिन् निशास् तत्र निशाकराभः परीक्षमाणश् च तपांस्य् उवास सर्वं परिक्षेप्य तपश् च मत्वा तस्मात् तपःक्षेत्रतलाज् जगाम ॥ ७.३४ ॥

kāścin niśās tatra niśākarābhaḥ parīkṣamāṇaś ca tapāṃsy uvāsa sarvaṃ parikṣepya tapaś ca matvā tasmāt tapaḥkṣetratalāj jagāma (7.34)

अन्वव्रजन्न् आश्रमिणस् ततस् तं तद्रूपमाहात्म्यगतैर् मनोभिः देशाद् अनार्यैर् अभिभूयमानान् महर्षयो धर्मम् इवापयान्तम् ॥ ७.३५ ॥

anvavrajann āśramiṇas tatas taṃ tadrūpamāhātmyagatair manobhiḥ deśād anāryair abhibhūyamānān maharṣayo dharmam ivāpayāntam (7.35)

ततो जटावल्कलचीरखेलांस् तपोधनांश् चैव स तान् ददर्श तपांसि चैषाम् (अनुरुध्यमानस् चनुबुध्यमानस् तस्थौ शिवे श्रीमति (वृक्षमूले च्मार्गवृक्षे ) ॥ ७.३६ ॥

tato jaṭāvalkalacīrakhelāṃs tapodhanāṃś caiva sa tān dadarśa tapāṃsi caiṣām (anurudhyamānas canubudhyamānas tasthau śive śrīmati (vṛkṣamūle cmārgavṛkṣe ) (7.36)

अथोपसृत्याश्रमवासिनस् तं मनुष्यवर्यं परिवार्य तस्थुः वृद्धश् च तेषां बहुमानपूर्वं कलेन साम्ना गिरम् इत्य् उवाच ॥ ७.३७ ॥

athopasṛtyāśramavāsinas taṃ manuṣyavaryaṃ parivārya tasthuḥ vṛddhaś ca teṣāṃ bahumānapūrvaṃ kalena sāmnā giram ity uvāca (7.37)

त्वय्य् आगते पूर्ण इवाश्रमो ऽभूत् संपद्यते शून्य इव प्रयाते तस्माद् इमं नार्हसि तात हातुं जिजीविषोर् देहम् इवेष्टम् आयुः ॥ ७.३८ ॥

tvayy āgate pūrṇa ivāśramo 'bhūt saṃpadyate śūnya iva prayāte tasmād imaṃ nārhasi tāta hātuṃ jijīviṣor deham iveṣṭam āyuḥ (7.38)

ब्रह्मर्षिराजर्षिसुरर्षिजुष्टः पुण्यः समीपे हिमवान् हि शैलः तपांसि तान्य् एव तपोधनानां यत्संनिकर्षाद् बहुलीभवन्ति ॥ ७.३९ ॥

brahmarṣirājarṣisurarṣijuṣṭaḥ puṇyaḥ samīpe himavān hi śailaḥ tapāṃsi tāny eva tapodhanānāṃ yatsaṃnikarṣād bahulībhavanti (7.39)

तीर्थानि पुण्यान्य् अभितस् तथैव सोपानभूतानि नभस्तलस्य जुष्टानि धर्मात्मभिर् आत्मवद्भिर् देवर्षिभिश् चैव महर्षिभिश् च ॥ ७.४० ॥

tīrthāni puṇyāny abhitas tathaiva sopānabhūtāni nabhastalasya juṣṭāni dharmātmabhir ātmavadbhir devarṣibhiś caiva maharṣibhiś ca (7.40)

इतश् च भूयः क्षमम् उत्तरैव दिक् सेवितुं धर्मविशेषहेतोः न (तु छि )क्षमं दक्षिणतो बुधेन पदं भवेद् एकम् अपि प्रयातुम् ॥ ७.४१ ॥

itaś ca bhūyaḥ kṣamam uttaraiva dik sevituṃ dharmaviśeṣahetoḥ na (tu chi )kṣamaṃ dakṣiṇato budhena padaṃ bhaved ekam api prayātum (7.41)

तपोवने ऽस्मिन्न् अथ निष्क्रियो वा संकीर्ण(धर्मापतितो च्धर्मा पतितो )अशुचिर् वा दृष्टस् त्वया येन न ते विवत्सा तद् ब्रूहि यावद् रुचितो ऽस्तु वासः ॥ ७.४२ ॥

tapovane 'sminn atha niṣkriyo vā saṃkīrṇa(dharmāpatito cdharmā patito )aśucir vā dṛṣṭas tvayā yena na te vivatsā tad brūhi yāvad rucito 'stu vāsaḥ (7.42)

इमे हि वाञ्छन्ति तपःसहायं तपोनिधानप्रतिमं भवन्तम् वासस् त्वया हीन्द्रसमेन सार्धं बृहस्पतेर् अभ्युदयावहः स्यात् ॥ ७.४३ ॥

ime hi vāñchanti tapaḥsahāyaṃ taponidhānapratimaṃ bhavantam vāsas tvayā hīndrasamena sārdhaṃ bṛhaspater abhyudayāvahaḥ syāt (7.43)

इत्य् एवम् उक्ते स तपस्विमध्ये तपस्विमुख्येन मनीषिमुख्यः भवप्रणाशाय कृतप्रतिज्ञः स्वं भावम् अन्तर्गतम् आचचक्षे ॥ ७.४४ ॥

ity evam ukte sa tapasvimadhye tapasvimukhyena manīṣimukhyaḥ bhavapraṇāśāya kṛtapratijñaḥ svaṃ bhāvam antargatam ācacakṣe (7.44)

ऋज्वात्मनां धर्मभृतां मुनीनाम् इष्टातिथित्वात् स्वजनोपमानाम् एवंविधैर् मां प्रति भावजातैः प्रीतिः (परा मे च्परात्मा )जनितश् च (मानः च्मार्गः ) ॥ ७.४५ ॥

ṛjvātmanāṃ dharmabhṛtāṃ munīnām iṣṭātithitvāt svajanopamānām evaṃvidhair māṃ prati bhāvajātaiḥ prītiḥ (parā me cparātmā )janitaś ca (mānaḥ cmārgaḥ ) (7.45)

स्निग्धाभिर् आभिर् हृदयंगमाभिः समासतः स्नात इवास्मि वाग्भिः रतिश् च मे धर्मनवग्रहस्य विस्पन्दिता संप्रति भूय एव ॥ ७.४६ ॥

snigdhābhir ābhir hṛdayaṃgamābhiḥ samāsataḥ snāta ivāsmi vāgbhiḥ ratiś ca me dharmanavagrahasya vispanditā saṃprati bhūya eva (7.46)

एवं प्रवृत्तान् भवतः शरण्यान् अतीव संदर्शितपक्षपातान् यास्यामि हित्वेति ममापि दुःखं यथैव बन्धूंस् त्यजतस् तथैव ॥ ७.४७ ॥

evaṃ pravṛttān bhavataḥ śaraṇyān atīva saṃdarśitapakṣapātān yāsyāmi hitveti mamāpi duḥkhaṃ yathaiva bandhūṃs tyajatas tathaiva (7.47)

स्वर्गाय युष्माकम् अयं तु धर्मो ममाभिलाषस् त्व् अपुनर्भवाय अस्मिन् वने येन न मे विवत्सा भिन्नः प्रवृत्त्या हि निवृत्तिधर्मः ॥ ७.४८ ॥

svargāya yuṣmākam ayaṃ tu dharmo mamābhilāṣas tv apunarbhavāya asmin vane yena na me vivatsā bhinnaḥ pravṛttyā hi nivṛttidharmaḥ (7.48)

तन् नारतिर् मे न परापचारो वनाद् इतो येन परिव्रजामि धर्मे स्थिताः पूर्वयुगानुरूपे सर्वे भवन्तो हि महर्षिकल्पाः ॥ ७.४९ ॥

tan nāratir me na parāpacāro vanād ito yena parivrajāmi dharme sthitāḥ pūrvayugānurūpe sarve bhavanto hi maharṣikalpāḥ (7.49)

ततो वचः सूनृतम् अर्थवच् च सुश्लक्ष्णम् ओजस्वि च गर्वितं च श्रुत्वा कुमारस्य तपस्विनस् ते विशेषयुक्तं बहुमानम् ईयुः ॥ ७.५० ॥

tato vacaḥ sūnṛtam arthavac ca suślakṣṇam ojasvi ca garvitaṃ ca śrutvā kumārasya tapasvinas te viśeṣayuktaṃ bahumānam īyuḥ (7.50)

कश्चिद् द्विजस् तत्र तु भस्मशायी प्रांशुः शिखी दारवचीरवासाः आपिङ्गलाक्षस् तनुदीर्घघोणः (कुण्डैकच्कुण्डोद)हस्तो गिरम् इत्य् उवाच ॥ ७.५१ ॥

kaścid dvijas tatra tu bhasmaśāyī prāṃśuḥ śikhī dāravacīravāsāḥ āpiṅgalākṣas tanudīrghaghoṇaḥ (kuṇḍaikackuṇḍoda)hasto giram ity uvāca (7.51)

धीमन्न् उदारः खलु निश्चयस् ते यस् त्वं युवा जन्मनि दृष्टदोषः स्वर्गापवर्गौ हि विचार्य सम्यग् यस्यापवर्गे मतिर् अस्ति सो ऽस्ति ॥ ७.५२ ॥

dhīmann udāraḥ khalu niścayas te yas tvaṃ yuvā janmani dṛṣṭadoṣaḥ svargāpavargau hi vicārya samyag yasyāpavarge matir asti so 'sti (7.52)

यज्ञैस् तपोभिर् नियमैश् च तैस् तैः स्वर्गं यियासन्ति हि रागवन्तः रागेण सार्धं रिपुणेव युद्ध्वा मोक्षं परीप्सन्ति तु सत्त्ववन्तः ॥ ७.५३ ॥

yajñais tapobhir niyamaiś ca tais taiḥ svargaṃ yiyāsanti hi rāgavantaḥ rāgeṇa sārdhaṃ ripuṇeva yuddhvā mokṣaṃ parīpsanti tu sattvavantaḥ (7.53)

तद्बुद्धिर् एषा यदि निश्चिता ते तूर्णं भवान् गच्छतु विन्ध्याकोष्ठम् असौ मुनिस् तत्र वसत्य् अराडो यो नैष्ठिके श्रेयसि लब्धचक्षुः ॥ ७.५४ ॥

tadbuddhir eṣā yadi niścitā te tūrṇaṃ bhavān gacchatu vindhyākoṣṭham asau munis tatra vasaty arāḍo yo naiṣṭhike śreyasi labdhacakṣuḥ (7.54)

तस्माद् भवाञ् छ्रोष्यति तत्त्वमार्गं सत्यां रुचौ संप्रतिपत्स्यते च यथा तु पश्यामि मतिस् (तथैषा च्तवैषा तस्यापि यास्यत्य् अवधूय बुद्धिम् ॥ ७.५५ ॥

tasmād bhavāñ chroṣyati tattvamārgaṃ satyāṃ rucau saṃpratipatsyate ca yathā tu paśyāmi matis (tathaiṣā ctavaiṣā tasyāpi yāsyaty avadhūya buddhim (7.55)

(स्पष्टोच्चच्पुष्टाश्व)घोणं विपुलायताक्षं ताम्राधरौष्ठं सिततीक्ष्णदंष्ट्रम् इदं हि वक्त्रं तनुरक्तजिह्वं ज्ञेयार्णवं पास्यति कृत्स्नम् एव ॥ ७.५६ ॥

(spaṣṭoccacpuṣṭāśva)ghoṇaṃ vipulāyatākṣaṃ tāmrādharauṣṭhaṃ sitatīkṣṇadaṃṣṭram idaṃ hi vaktraṃ tanuraktajihvaṃ jñeyārṇavaṃ pāsyati kṛtsnam eva (7.56)

गम्भीरता या भवतस् त्व् अगाधा या दीप्तता यानि च लक्षणानि आचार्यकं प्राप्स्यसि तत् प्र्ठिव्यां यन् नर्षिभिः पूर्वयुगे ऽप्य् अवाप्तम् ॥ ७.५७ ॥

gambhīratā yā bhavatas tv agādhā yā dīptatā yāni ca lakṣaṇāni ācāryakaṃ prāpsyasi tat prṭhivyāṃ yan narṣibhiḥ pūrvayuge 'py avāptam (7.57)

परमम् इति ततो नृपात्मजस् तम् ऋषिजनं प्रतिनन्द्य निर्ययौ विधिवद् अनुविधाय ते ऽपि तं प्रविविशुर् आश्रमिणस् तपोवनम् ॥ ७.५८ ॥

paramam iti tato nṛpātmajas tam ṛṣijanaṃ pratinandya niryayau vidhivad anuvidhāya te 'pi taṃ praviviśur āśramiṇas tapovanam (7.58)