8. Chapter 8

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये तपो-वन-प्रवेशो नाम सप्तमः सर्गः ७ ]] ततस् तुरंगावचरः स दुर्मनास् तथा वनं भर्तरि निर्ममे गते चकार यत्नं पथि शोक(निग्रहे च्विग्रहे तथापि चैवाश्रु न तस्य (चिक्षिये च्चिक्षिपे ) ॥ ८.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye tapo-vana-praveśo nāma saptamaḥ sargaḥ 7 ]] tatas turaṃgāvacaraḥ sa durmanās tathā vanaṃ bhartari nirmame gate cakāra yatnaṃ pathi śoka(nigrahe cvigrahe tathāpi caivāśru na tasya (cikṣiye ccikṣipe ) (8.1)

यम् एकरात्रेण तु भर्तुर् आज्ञया जगाम मार्गं सह तेन वाजिना इयाय भर्तुर् विरहं विचिन्तयंस् तम् एव पन्थानम् अहोभिर् अष्टभिः ॥ ८.२ ॥

yam ekarātreṇa tu bhartur ājñayā jagāma mārgaṃ saha tena vājinā iyāya bhartur virahaṃ vicintayaṃs tam eva panthānam ahobhir aṣṭabhiḥ (8.2)

हयश् च (सौजा विचचार च्सौजस्वि चचार )कन्थकस् तताम भावेन बभूव निर्मदः अलंकृतश् चापि तथैव भूषणैर् अभूद् गतश्रीर् इव तेन वर्जितः ॥ ८.३ ॥

hayaś ca (saujā vicacāra csaujasvi cacāra )kanthakas tatāma bhāvena babhūva nirmadaḥ alaṃkṛtaś cāpi tathaiva bhūṣaṇair abhūd gataśrīr iva tena varjitaḥ (8.3)

निवृत्य चैवाभिमुखस् तपोवनं भृशं जिहेषे करुणं मुहुर् मुहुः क्षुधान्वितो ऽप्य् अध्वनि शष्पम् अम्बु वा यथा पुरा नाभिननन्द नाददे ॥ ८.४ ॥

nivṛtya caivābhimukhas tapovanaṃ bhṛśaṃ jiheṣe karuṇaṃ muhur muhuḥ kṣudhānvito 'py adhvani śaṣpam ambu vā yathā purā nābhinananda nādade (8.4)

ततो विहीनं कपिलाह्वयं पुरं महात्मना तेन जगद्धितात्मना क्रमेण तौ शून्यम् इवोपजग्मतुर् दिवाकरेणेव विनाकृतं नभः ॥ ८.५ ॥

tato vihīnaṃ kapilāhvayaṃ puraṃ mahātmanā tena jagaddhitātmanā krameṇa tau śūnyam ivopajagmatur divākareṇeva vinākṛtaṃ nabhaḥ (8.5)

सपुण्डरीकैर् अपि शोभितं जलैर् अलंकृतं पुष्पधरैर् नगैर् अपि तद् एव तस्योपवनं वनोपमं गतप्रहर्षैर् न रराज नागरैः ॥ ८.६ ॥

sapuṇḍarīkair api śobhitaṃ jalair alaṃkṛtaṃ puṣpadharair nagair api tad eva tasyopavanaṃ vanopamaṃ gatapraharṣair na rarāja nāgaraiḥ (8.6)

ततो भ्रमद्भिर् दिशि दीनमानसैर् अनुज्ज्वलैर् (बाष्पच्वाष्प)हतेक्षणैर् नरैः निवार्यमाणाव् इव ताव् उभौ पुरं (शनैर् अपस्नातम् च्शनै रजःस्नातम् )इवाभिजग्मतुः ॥ ८.७ ॥

tato bhramadbhir diśi dīnamānasair anujjvalair (bāṣpacvāṣpa)hatekṣaṇair naraiḥ nivāryamāṇāv iva tāv ubhau puraṃ (śanair apasnātam cśanai rajaḥsnātam )ivābhijagmatuḥ (8.7)

(निशाम्य च्निशम्य )च स्रस्तशरीरगामिनौ विनागतौ शाक्यकुलर्षभेण तौ मुमोच (बाष्पं च्वाष्पं )पथि नागरो जनः पुरा रथे दाशरथेर् इवागते ॥ ८.८ ॥

(niśāmya cniśamya )ca srastaśarīragāminau vināgatau śākyakularṣabheṇa tau mumoca (bāṣpaṃ cvāṣpaṃ )pathi nāgaro janaḥ purā rathe dāśarather ivāgate (8.8)

अथ ब्रुवन्तः समुपेतमन्यवो जनाः पथि च्छन्दकम् आगताश्रवः क्व राजपुत्रः (पुरच्कुल)राष्ट्र(नन्दनो च्वर्धनो ) हृतस् त्वयासाव् इति पृष्ठतो ऽन्वयुः ॥ ८.९ ॥

atha bruvantaḥ samupetamanyavo janāḥ pathi cchandakam āgatāśravaḥ kva rājaputraḥ (purackula)rāṣṭra(nandano cvardhano ) hṛtas tvayāsāv iti pṛṣṭhato 'nvayuḥ (8.9)

ततः स तान् भक्तिमतो ऽब्रवीज् जनान् नरेन्द्रपुत्रं न परित्यजाम्य् अहम् रुदन्न् अहं तेन तु निर्जने वने गृहस्थवेशश् च विसर्जिताव् इति ॥ ८.१० ॥

tataḥ sa tān bhaktimato 'bravīj janān narendraputraṃ na parityajāmy aham rudann ahaṃ tena tu nirjane vane gṛhasthaveśaś ca visarjitāv iti (8.10)

इदं वचस् तस्य निशम्य ते जनाः सुदुष्करं खल्व् इति निश्चयं ययुः पतद् (धि जह्रुः च्विजह्रुः )सलिलं न नेत्रजं मनो निनिन्दुश् च (फलोत्थम् च्फलार्थम् )आत्मनः ॥ ८.११ ॥

idaṃ vacas tasya niśamya te janāḥ suduṣkaraṃ khalv iti niścayaṃ yayuḥ patad (dhi jahruḥ cvijahruḥ )salilaṃ na netrajaṃ mano nininduś ca (phalottham cphalārtham )ātmanaḥ (8.11)

अथोचुर् अद्यैव विशाम तद् वनं गतः स यत्र द्विपराजविक्रमः जिजीविषा नास्ति हि तेन नो विना यथेन्द्रियाणां विगमे शरीरिणाम् ॥ ८.१२ ॥

athocur adyaiva viśāma tad vanaṃ gataḥ sa yatra dviparājavikramaḥ jijīviṣā nāsti hi tena no vinā yathendriyāṇāṃ vigame śarīriṇām (8.12)

इदं पुरं तेन विवर्जितं वनं वनं च तत् तेन समन्वितं पुरम् न शोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्वता वृत्रवधे यथा दिवम् ॥ ८.१३ ॥

idaṃ puraṃ tena vivarjitaṃ vanaṃ vanaṃ ca tat tena samanvitaṃ puram na śobhate tena hi no vinā puraṃ marutvatā vṛtravadhe yathā divam (8.13)

पुनः कुमारो विनिवृत्त इत्य् अथो गवाक्षमालाः प्रतिपेदिरे ऽङ्गनाः विविक्तपृष्ठं च (निशाम्य च्निशम्य )वाजिनं पुनर् गवाक्षाणि पिधाय चुक्रुशुः ॥ ८.१४ ॥

punaḥ kumāro vinivṛtta ity atho gavākṣamālāḥ pratipedire 'ṅganāḥ viviktapṛṣṭhaṃ ca (niśāmya cniśamya )vājinaṃ punar gavākṣāṇi pidhāya cukruśuḥ (8.14)

प्रविष्टदीक्षस् तु सुतोपलब्धये व्रतेन शोकेन च खिन्नमानसः जजाप देवायतने नराधिपश् चकार तास् ताश् च (यथाशयाः च्यथाश्रयाः )क्रियाः ॥ ८.१५ ॥

praviṣṭadīkṣas tu sutopalabdhaye vratena śokena ca khinnamānasaḥ jajāpa devāyatane narādhipaś cakāra tās tāś ca (yathāśayāḥ cyathāśrayāḥ )kriyāḥ (8.15)

ततः स (बाष्पच्वाष्प)प्रतिपूर्णलोचनस् तुरंगम् आदाय तुरं(गमानुगः च्गमानसः ) विवेश शोकाभिहतो नृ(पक्षयं च्पालयं (युधापिनीते च्क्षयं विनीते )रिपुणेव भर्तरि ॥ ८.१६ ॥

tataḥ sa (bāṣpacvāṣpa)pratipūrṇalocanas turaṃgam ādāya turaṃ(gamānugaḥ cgamānasaḥ ) viveśa śokābhihato nṛ(pakṣayaṃ cpālayaṃ (yudhāpinīte ckṣayaṃ vinīte )ripuṇeva bhartari (8.16)

विगाहमानश् च नरेन्द्रमन्दिरं विलोकयन्न् अश्रुवहेन चक्षुषा स्वरेण पुष्टेन रुराव कन्थको जनाय दुःखं प्रतिवेदयन्न् इव ॥ ८.१७ ॥

vigāhamānaś ca narendramandiraṃ vilokayann aśruvahena cakṣuṣā svareṇa puṣṭena rurāva kanthako janāya duḥkhaṃ prativedayann iva (8.17)

ततः खगाश् च क्षयमध्यगोचराः समीपबद्धास् तुरगाश् च सत्कृताः हयस्य तस्य प्रतिसस्वनुः स्वनं नरेन्द्रसूनोर् उपयान(शङ्किनः च्शङ्किताः ) ॥ ८.१८ ॥

tataḥ khagāś ca kṣayamadhyagocarāḥ samīpabaddhās turagāś ca satkṛtāḥ hayasya tasya pratisasvanuḥ svanaṃ narendrasūnor upayāna(śaṅkinaḥ cśaṅkitāḥ ) (8.18)

जनाश् च हर्षातिशयेन वञ्चिता जनाधिपान्तःपुरसंनिकर्षगाः यथा हयः कन्थक एष हेषते ध्रुवं कुमारो विशतीति मेनिरे ॥ ८.१९ ॥

janāś ca harṣātiśayena vañcitā janādhipāntaḥpurasaṃnikarṣagāḥ yathā hayaḥ kanthaka eṣa heṣate dhruvaṃ kumāro viśatīti menire (8.19)

अतिप्रहर्षाद् अथ शोकमूर्छिताः कुमारसंदर्शनलोललोचनाः गृहाद् विनिश्चक्रमुर् आशया स्त्रियः शरत्पयोदाद् इव विद्युतश् चलाः ॥ ८.२० ॥

atipraharṣād atha śokamūrchitāḥ kumārasaṃdarśanalolalocanāḥ gṛhād viniścakramur āśayā striyaḥ śaratpayodād iva vidyutaś calāḥ (8.20)

विलम्ब(केश्यो च्वेश्यो )मलिनांशुकाम्बरा निरञ्जनैर् (बाष्पच्वाष्प)हतेक्षणैर् मुखैः (स्त्रियो न रेजुर् मृजया च्कृष्णा विवर्णाअञ्जनया )विनाकृता दिवीव तारा रजनीक्षयारुणाः ॥ ८.२१ ॥

vilamba(keśyo cveśyo )malināṃśukāmbarā nirañjanair (bāṣpacvāṣpa)hatekṣaṇair mukhaiḥ (striyo na rejur mṛjayā ckṛṣṇā vivarṇāañjanayā )vinākṛtā divīva tārā rajanīkṣayāruṇāḥ (8.21)

अरक्तताम्रैश् चरणैर् अनूपुरैर् अकुण्डलैर् आर्जव(कन्धरैर् च्कर्णिकैर् )मुखैः स्वभावपीनैर् जघनैर् अमेखलैर् अहारयोक्त्रैर् मुषितैर् इव स्तनैः ॥ ८.२२ ॥

araktatāmraiś caraṇair anūpurair akuṇḍalair ārjava(kandharair ckarṇikair )mukhaiḥ svabhāvapīnair jaghanair amekhalair ahārayoktrair muṣitair iva stanaiḥ (8.22)

(निरीक्ष्य ता बाष्पच्निरीक्षिता वाष्प)परीत(लोचना च्लोचनं निराश्रयं छन्दकम् अश्वम् एव च (विषण्णच्विवर्ण)वक्त्रा रुरुदुर् वराङ्गना वनान्तरे गाव इवर्षभोज्झिताः ॥ ८.२३ ॥

(nirīkṣya tā bāṣpacnirīkṣitā vāṣpa)parīta(locanā clocanaṃ nirāśrayaṃ chandakam aśvam eva ca (viṣaṇṇacvivarṇa)vaktrā rurudur varāṅganā vanāntare gāva ivarṣabhojjhitāḥ (8.23)

ततः स(बाष्पा च्वाष्पा )महिषी महीपतेः प्रनष्टवत्सा महिषीव वत्सला प्रगृह्य बाहू निपपात गौतमी विलोलपर्णा कदलीव काञ्चनी ॥ ८.२४ ॥

tataḥ sa(bāṣpā cvāṣpā )mahiṣī mahīpateḥ pranaṣṭavatsā mahiṣīva vatsalā pragṛhya bāhū nipapāta gautamī vilolaparṇā kadalīva kāñcanī (8.24)

हतत्विषो ऽन्या (शिथिलांसच्शिथिलात्म)बाहवः स्त्रियो विषादेन विचेतना इव न चुक्रुशुर् नाश्रु जहुर् न शश्वसुर् न (चेलुर् आसुर् लिखिता च्चेतना उल्लिखिता )इव स्थिताः ॥ ८.२५ ॥

hatatviṣo 'nyā (śithilāṃsacśithilātma)bāhavaḥ striyo viṣādena vicetanā iva na cukruśur nāśru jahur na śaśvasur na (celur āsur likhitā ccetanā ullikhitā )iva sthitāḥ (8.25)

अधीरम् अन्याः पतिशोकमूर्छिता विलोचनप्रस्रवणैर् मुखैः स्त्रियः सिषिञ्चिरे प्रोषितचन्दनान् स्तनान् धराधरः प्रस्रवणैर् इवोपलान् ॥ ८.२६ ॥

adhīram anyāḥ patiśokamūrchitā vilocanaprasravaṇair mukhaiḥ striyaḥ siṣiñcire proṣitacandanān stanān dharādharaḥ prasravaṇair ivopalān (8.26)

मुखैश् च तासां नयनाम्बु(ताडितै च्ताडितैः रराज तद् राजनिवेशनं तदा नवाम्बुकाले ऽम्बुदवृष्टिताडितैः स्रवज्जलैस् तामरसैर् यथा सरः ॥ ८.२७ ॥

mukhaiś ca tāsāṃ nayanāmbu(tāḍitai ctāḍitaiḥ rarāja tad rājaniveśanaṃ tadā navāmbukāle 'mbudavṛṣṭitāḍitaiḥ sravajjalais tāmarasair yathā saraḥ (8.27)

सुवृत्तपीनाङ्गुलिभिर् निरन्तरैर् अभूषणैर् गूढसिरैर् वराङ्गनाः उरांसि जघ्नुः कमलोपमैः करैः स्वपल्लवैर् वातचला लता इव ॥ ८.२८ ॥

suvṛttapīnāṅgulibhir nirantarair abhūṣaṇair gūḍhasirair varāṅganāḥ urāṃsi jaghnuḥ kamalopamaiḥ karaiḥ svapallavair vātacalā latā iva (8.28)

करप्रहारप्रचलैश् च ता (बभुस् च्बभुर् (तथापि च्यथापि )नार्यः सहितोन्नतैः स्तनैः वनानिलाघूर्णितपद्मकम्पितै रथाङ्गनाम्नां मिथुनैर् इवापगाः ॥ ८.२९ ॥

karaprahārapracalaiś ca tā (babhus cbabhur (tathāpi cyathāpi )nāryaḥ sahitonnataiḥ stanaiḥ vanānilāghūrṇitapadmakampitai rathāṅganāmnāṃ mithunair ivāpagāḥ (8.29)

यथा च वक्षांसि करैर् अपीडयंस् तथैव वक्षोभिर् अपीडयन् करान् अकारयंस् तत्र परस्परं व्यथाः कराग्रवक्षांस्य् अबला दयालसाः ॥ ८.३० ॥

yathā ca vakṣāṃsi karair apīḍayaṃs tathaiva vakṣobhir apīḍayan karān akārayaṃs tatra parasparaṃ vyathāḥ karāgravakṣāṃsy abalā dayālasāḥ (8.30)

ततस् तु रोषप्रविरक्तलोचना विषाद(संबन्धिच्संबन्ध)कषायगद्गदम् उवाच (निश्वासच्निःश्वास)चलत्पयोधरा विगाढशोकाश्रुधरा यशोधरा ॥ ८.३१ ॥

tatas tu roṣapraviraktalocanā viṣāda(saṃbandhicsaṃbandha)kaṣāyagadgadam uvāca (niśvāsacniḥśvāsa)calatpayodharā vigāḍhaśokāśrudharā yaśodharā (8.31)

निशि प्रसुप्ताम् अवशां विहाय मां गतः क्व स च्छन्दक मन्मनोरथः उपागते च त्वयि कन्थके च मे समं गतेषु त्रिषु कम्पते मनः ॥ ८.३२ ॥

niśi prasuptām avaśāṃ vihāya māṃ gataḥ kva sa cchandaka manmanorathaḥ upāgate ca tvayi kanthake ca me samaṃ gateṣu triṣu kampate manaḥ (8.32)

अनार्यम् अस्निद्घम् अमित्रकर्म मे नृशंस कृत्वा किम् इहाद्य रोदिषि नियच्छ (बाष्पं च्वाष्पं )भव तुष्टमानसो न संवदत्य् अश्रु च तच् च कर्म ते ॥ ८.३३ ॥

anāryam asnidgham amitrakarma me nṛśaṃsa kṛtvā kim ihādya rodiṣi niyaccha (bāṣpaṃ cvāṣpaṃ )bhava tuṣṭamānaso na saṃvadaty aśru ca tac ca karma te (8.33)

प्रियेण वश्येन हितेन साधुना त्वया सहायेन यथार्थकारिणा गतो ऽर्यपुत्रो ह्य् अपुनर्निवृत्तये रमस्व दिष्ट्या सफलः श्रमस् तव ॥ ८.३४ ॥

priyeṇa vaśyena hitena sādhunā tvayā sahāyena yathārthakāriṇā gato 'ryaputro hy apunarnivṛttaye ramasva diṣṭyā saphalaḥ śramas tava (8.34)

वरं मनुष्यस्य विचक्षणो रिपुर् न मित्रम् अप्राज्ञम् अयोगपेशलम् सुहृद्ब्रुवेण ह्य् अविपश्चिता त्वया कृतः कुलस्यास्य महान् उपप्लवः ॥ ८.३५ ॥

varaṃ manuṣyasya vicakṣaṇo ripur na mitram aprājñam ayogapeśalam suhṛdbruveṇa hy avipaścitā tvayā kṛtaḥ kulasyāsya mahān upaplavaḥ (8.35)

इमा हि शोच्या व्यवमुक्तभूषणाः प्रसक्त(बाष्पाविलच्वाष्पाविल)रक्तलोचनाः स्थिते ऽपि पत्यौ हिमवन्महीसमे प्रनष्टशोभा विधवा इव स्त्रियः ॥ ८.३६ ॥

imā hi śocyā vyavamuktabhūṣaṇāḥ prasakta(bāṣpāvilacvāṣpāvila)raktalocanāḥ sthite 'pi patyau himavanmahīsame pranaṣṭaśobhā vidhavā iva striyaḥ (8.36)

इमाश् च विक्षिप्तविटङ्कबाहवः प्रसक्तपारावतदीर्घनिस्वनाः विनाकृतास् तेन (सहावरोधनैर् च्सहैव रोधनैर् भृशं रुदन्तीव विमानपङ्क्तयः ॥ ८.३७ ॥

imāś ca vikṣiptaviṭaṅkabāhavaḥ prasaktapārāvatadīrghanisvanāḥ vinākṛtās tena (sahāvarodhanair csahaiva rodhanair bhṛśaṃ rudantīva vimānapaṅktayaḥ (8.37)

अनर्थकामो ऽस्य जनस्य सर्वथा तुरंगमो ऽपि ध्रुवम् एष कन्थकः जहार सर्वस्वम् इतस् तथा हि मे जने प्रसुप्ते निशि रत्नचौरवत् ॥ ८.३८ ॥

anarthakāmo 'sya janasya sarvathā turaṃgamo 'pi dhruvam eṣa kanthakaḥ jahāra sarvasvam itas tathā hi me jane prasupte niśi ratnacauravat (8.38)

यदा समर्थः खलु सोढुम् आगतान् इषुप्रहारान् अपि किं पुनः कशाः गतः कशापातभयात् कथं (न्व् च्त्व् )अयं श्रियं गृहीत्वा हृदयं च मे समम् ॥ ८.३९ ॥

yadā samarthaḥ khalu soḍhum āgatān iṣuprahārān api kiṃ punaḥ kaśāḥ gataḥ kaśāpātabhayāt kathaṃ (nv ctv )ayaṃ śriyaṃ gṛhītvā hṛdayaṃ ca me samam (8.39)

अनार्यकर्मा भृशम् अद्य हेषते नरेन्द्रधिष्ण्यं प्रतिपूरयन्न् इव यदा तु निर्वाहयति स्म मे प्रियं तदा हि मूकस् तुरगाधमो ऽभवत् ॥ ८.४० ॥

anāryakarmā bhṛśam adya heṣate narendradhiṣṇyaṃ pratipūrayann iva yadā tu nirvāhayati sma me priyaṃ tadā hi mūkas turagādhamo 'bhavat (8.40)

यदि ह्य् अहेषिष्यत (बोधयन् च्बोधयञ् )जनं खुरैः क्षितौ वाप्य् अकरिष्यत ध्वनिम् हनुस्वनं वाजनिष्यद् उत्तमं न चाभविष्यन् मम दुःखम् ईदृशम् ॥ ८.४१ ॥

yadi hy aheṣiṣyata (bodhayan cbodhayañ )janaṃ khuraiḥ kṣitau vāpy akariṣyata dhvanim hanusvanaṃ vājaniṣyad uttamaṃ na cābhaviṣyan mama duḥkham īdṛśam (8.41)

इतीह देव्याः परिदेविताश्रयं निशम्य (बाष्पच्वाष्प)ग्रथिताक्षरं वचः अधोमुखः साश्रुकलः कृताञ्जलिः शनैर् इदं छन्दक उत्तरं जगौ ॥ ८.४२ ॥

itīha devyāḥ paridevitāśrayaṃ niśamya (bāṣpacvāṣpa)grathitākṣaraṃ vacaḥ adhomukhaḥ sāśrukalaḥ kṛtāñjaliḥ śanair idaṃ chandaka uttaraṃ jagau (8.42)

विगर्हितुं नार्हसि देवि कन्थकं न चापि रोषं मयि कर्तुम् अर्हसि अनागसौ स्वः समवेहि सर्वशो गतो नृदेवः स हि देवि देववत् ॥ ८.४३ ॥

vigarhituṃ nārhasi devi kanthakaṃ na cāpi roṣaṃ mayi kartum arhasi anāgasau svaḥ samavehi sarvaśo gato nṛdevaḥ sa hi devi devavat (8.43)

अहं हि जानन्न् अपि राजशासनं बलात् कृतः कैर् अपि दैवतैर् इव उपानयं तूर्णम् इमं तुरंगमं तथान्वगच्छं विगतश्रमो ऽध्वनि ॥ ८.४४ ॥

ahaṃ hi jānann api rājaśāsanaṃ balāt kṛtaḥ kair api daivatair iva upānayaṃ tūrṇam imaṃ turaṃgamaṃ tathānvagacchaṃ vigataśramo 'dhvani (8.44)

व्रजन्न् अयं वाजिवरो ऽपि नास्पृशन् महीं खुराग्रैर् विधृतैर् इवान्तरा तथैव दैवाद् इव संयताननो हनुस्वनं नाकृत नाप्य् अहेषत ॥ ८.४५ ॥

vrajann ayaṃ vājivaro 'pi nāspṛśan mahīṃ khurāgrair vidhṛtair ivāntarā tathaiva daivād iva saṃyatānano hanusvanaṃ nākṛta nāpy aheṣata (8.45)

(यतो बहिर् च्यदा वहिर् )गच्छति पार्थिवात्म(जे च्जस् तदाभवद् द्वारम् अपावृतं स्वयम् तमश् च नैशं रविणेव पाटितं ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् ॥ ८.४६ ॥

(yato bahir cyadā vahir )gacchati pārthivātma(je cjas tadābhavad dvāram apāvṛtaṃ svayam tamaś ca naiśaṃ raviṇeva pāṭitaṃ tato 'pi daivo vidhir eṣa gṛhyatām (8.46)

(यद् अच्यदा)प्रमत्तो ऽपि नरेन्द्रशासनाद् गृहे पुरे चैव सहस्रशो जनः तदा स नाबुध्यत निद्रया हृतस् ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् ॥ ८.४७ ॥

(yad acyadā)pramatto 'pi narendraśāsanād gṛhe pure caiva sahasraśo janaḥ tadā sa nābudhyata nidrayā hṛtas tato 'pi daivo vidhir eṣa gṛhyatām (8.47)

यतश् च वासो वनवाससंमतं (निसृष्टम् च्विसृष्टम् )अस्मै समये दिवौकसा दिवि प्रविद्धं मुकुटं च तद् धृतं ततो ऽपि दैवो विधिर् एष गृह्यताम् ॥ ८.४८ ॥

yataś ca vāso vanavāsasaṃmataṃ (nisṛṣṭam cvisṛṣṭam )asmai samaye divaukasā divi praviddhaṃ mukuṭaṃ ca tad dhṛtaṃ tato 'pi daivo vidhir eṣa gṛhyatām (8.48)

तद् एवम् आवां नरदेवि दोषतो न तत् प्रयातं (प्रति गन्तुम् च्प्रतिगन्तुम् )अर्हसि न कामकारो मम नास्य वाजिनः कृतानुयात्रः स हि दैवतैर् गतः ॥ ८.४९ ॥

tad evam āvāṃ naradevi doṣato na tat prayātaṃ (prati gantum cpratigantum )arhasi na kāmakāro mama nāsya vājinaḥ kṛtānuyātraḥ sa hi daivatair gataḥ (8.49)

इति प्रयाणं (बहुदेवम् च्बहुधैवम् )अद्भुतं निशम्य तास् तस्य महात्मनः स्त्रियः प्रनष्टशोका इव विस्मयं ययुर् मनोज्वरं प्रव्रजनात् तु लेभिरे ॥ ८.५० ॥

iti prayāṇaṃ (bahudevam cbahudhaivam )adbhutaṃ niśamya tās tasya mahātmanaḥ striyaḥ pranaṣṭaśokā iva vismayaṃ yayur manojvaraṃ pravrajanāt tu lebhire (8.50)

विषादपारिप्लवलोचना ततः प्रनष्टपोता कुररीव दुःखिता विहाय धैर्यं विरुराव गौतमी तताम चैवाश्रुमुखी जगाद च ॥ ८.५१ ॥

viṣādapāriplavalocanā tataḥ pranaṣṭapotā kurarīva duḥkhitā vihāya dhairyaṃ virurāva gautamī tatāma caivāśrumukhī jagāda ca (8.51)

महोर्मिमन्तो मृदवो ऽसिताः शुभाः पृथक्(पृथङ्च्पृथग्)मूलरुहाः समुद्गताः (प्रवेरितास् च्प्रचेरितास् )ते भुवि तस्य मूर्धजा नरेन्द्रमौलीपरिवेष्टनक्षमाः ॥ ८.५२ ॥

mahormimanto mṛdavo 'sitāḥ śubhāḥ pṛthak(pṛthaṅcpṛthag)mūlaruhāḥ samudgatāḥ (praveritās cpraceritās )te bhuvi tasya mūrdhajā narendramaulīpariveṣṭanakṣamāḥ (8.52)

प्रलम्बबाहुर् मृगराजविक्रमो महर्षभाक्षः कनकोज्ज्वलद्युतिः विशालवक्षा घनदुन्दुभिस्वनस् तथाविधो ऽप्य् आश्रमवासम् अर्हति ॥ ८.५३ ॥

pralambabāhur mṛgarājavikramo maharṣabhākṣaḥ kanakojjvaladyutiḥ viśālavakṣā ghanadundubhisvanas tathāvidho 'py āśramavāsam arhati (8.53)

अभागिनी नूनम् इयं वसुंधरा तम् आर्यकर्माणम् अनुत्तमं (पतिम् च्प्रति ) गतस् ततो ऽसौ गुणवान् हि तादृशो नृपः प्रजाभाग्यगुणैः प्रसूयते ॥ ८.५४ ॥

abhāginī nūnam iyaṃ vasuṃdharā tam āryakarmāṇam anuttamaṃ (patim cprati ) gatas tato 'sau guṇavān hi tādṛśo nṛpaḥ prajābhāgyaguṇaiḥ prasūyate (8.54)

सुजातजालावतताङ्गुली मृदू निगूढगुल्फौ (बिसच्विष)पुष्पकोमलौ वनान्तभूमिं कठिनां कथं नु तौ सचक्रमध्यौ चरणौ गमिष्यतः ॥ ८.५५ ॥

sujātajālāvatatāṅgulī mṛdū nigūḍhagulphau (bisacviṣa)puṣpakomalau vanāntabhūmiṃ kaṭhināṃ kathaṃ nu tau sacakramadhyau caraṇau gamiṣyataḥ (8.55)

विमानपृष्ठे शयनासनोचितं महार्हवस्त्रागुरुचन्दनार्चितम् कथं नु शीतोष्णजलागमेषु तच् छरीरम् ओजस्वि वने भविष्यति ॥ ८.५६ ॥

vimānapṛṣṭhe śayanāsanocitaṃ mahārhavastrāgurucandanārcitam kathaṃ nu śītoṣṇajalāgameṣu tac charīram ojasvi vane bhaviṣyati (8.56)

कुलेन सत्त्वेन बलेन वर्चसा श्रुतेन लक्ष्म्या वयसा च गर्वितः प्रदातुम् (एवाभ्युचितो चेवाभ्युदितो )न याचितुं कथं स भिक्षां परतश् चरिष्यति ॥ ८.५७ ॥

kulena sattvena balena varcasā śrutena lakṣmyā vayasā ca garvitaḥ pradātum (evābhyucito cevābhyudito )na yācituṃ kathaṃ sa bhikṣāṃ parataś cariṣyati (8.57)

शुचौ शयित्वा शयने हिरण्मये प्रबोध्यमानो निशि तूर्यनिस्वनैः कथं (बत च्वत )स्वप्स्यति सो ऽद्य मे व्रती पटैकदेशान्तरिते महीतले ॥ ८.५८ ॥

śucau śayitvā śayane hiraṇmaye prabodhyamāno niśi tūryanisvanaiḥ kathaṃ (bata cvata )svapsyati so 'dya me vratī paṭaikadeśāntarite mahītale (8.58)

इमं (प्रलापं च्विलापं )करुणं निशम्य ता भुजैः परिष्वज्य परस्परं स्त्रियः विलोचनेभ्यः सलिलानि तत्यजुर् मधूनि पुष्पेभ्य इवेरिता लताः ॥ ८.५९ ॥

imaṃ (pralāpaṃ cvilāpaṃ )karuṇaṃ niśamya tā bhujaiḥ pariṣvajya parasparaṃ striyaḥ vilocanebhyaḥ salilāni tatyajur madhūni puṣpebhya iveritā latāḥ (8.59)

ततो धरायाम् अपतद् यशोधरा विचक्रवाकेव रथाङ्गसाह्वया शनैश् च तत् तद् विललाप विक्लवा मुहुर् मुहुर् गद्गदरुद्धया गिरा ॥ ८.६० ॥

tato dharāyām apatad yaśodharā vicakravākeva rathāṅgasāhvayā śanaiś ca tat tad vilalāpa viklavā muhur muhur gadgadaruddhayā girā (8.60)

स माम् अनाथां सहधर्मचारिणीम् अपास्य धर्मं यदि कर्तुम् इच्छति कुतो ऽस्य धर्मः सहधर्मचारिणीं विना तपो यः परिभोक्तुम् इच्छति ॥ ८.६१ ॥

sa mām anāthāṃ sahadharmacāriṇīm apāsya dharmaṃ yadi kartum icchati kuto 'sya dharmaḥ sahadharmacāriṇīṃ vinā tapo yaḥ paribhoktum icchati (8.61)

शृणोति नूनं स न पूर्वपार्थिवान् महासुदर्शप्रभृतीन् पितामहान् वनानि पत्नीसहितान् उपेयुषस् तथा (हि च्स )धर्मं मदृते चिकीर्षति ॥ ८.६२ ॥

śṛṇoti nūnaṃ sa na pūrvapārthivān mahāsudarśaprabhṛtīn pitāmahān vanāni patnīsahitān upeyuṣas tathā (hi csa )dharmaṃ madṛte cikīrṣati (8.62)

मखेषु वा वेदविधानसत्कृतौ न दंपती पश्यति दीक्षिताव् उभौ समं बुभुक्षू परतो ऽपि तत्फलं ततो ऽस्य जातो मयि धर्ममत्सरः ॥ ८.६३ ॥

makheṣu vā vedavidhānasatkṛtau na daṃpatī paśyati dīkṣitāv ubhau samaṃ bubhukṣū parato 'pi tatphalaṃ tato 'sya jāto mayi dharmamatsaraḥ (8.63)

ध्रुवं स जानन् मम धर्मवल्लभो मनः (प्रियेर्ष्याकलहं च्प्रिये ऽप्य् आकलहं )मुहुर् मिथः सुखं विभीर् माम् अपहाय रोसणां महेन्द्रलोके ऽप्सरसो जिघृक्षति ॥ ८.६४ ॥

dhruvaṃ sa jānan mama dharmavallabho manaḥ (priyerṣyākalahaṃ cpriye 'py ākalahaṃ )muhur mithaḥ sukhaṃ vibhīr mām apahāya rosaṇāṃ mahendraloke 'psaraso jighṛkṣati (8.64)

इयं तु चिन्ता मम कीदृशं नु ता वपुर्गुणं बिभ्रति तत्र योषितः वने यदर्थं स तपांसि तप्यते श्रियं च हित्वा मम भक्तिम् एव च ॥ ८.६५ ॥

iyaṃ tu cintā mama kīdṛśaṃ nu tā vapurguṇaṃ bibhrati tatra yoṣitaḥ vane yadarthaṃ sa tapāṃsi tapyate śriyaṃ ca hitvā mama bhaktim eva ca (8.65)

न खल्व् इयं स्वर्गसुखाय मे स्पृहा न तज् जनस्यात्मवतो ऽपि दुर्लभम् स तु प्रियो माम् इह वा परत्र वा कथं न जह्याद् इति मे मनोरथः ॥ ८.६६ ॥

na khalv iyaṃ svargasukhāya me spṛhā na taj janasyātmavato 'pi durlabham sa tu priyo mām iha vā paratra vā kathaṃ na jahyād iti me manorathaḥ (8.66)

अभागिनी यद्य् अहम् आयतेक्षणं शुचिस्मितं भर्तुर् उदीक्षितुं मुखम् न मन्दभाग्यो ऽर्हति राहुलो ऽप्य् अयं कदाचिद् अङ्के परिवर्तितुं पितुः ॥ ८.६७ ॥

abhāginī yady aham āyatekṣaṇaṃ śucismitaṃ bhartur udīkṣituṃ mukham na mandabhāgyo 'rhati rāhulo 'py ayaṃ kadācid aṅke parivartituṃ pituḥ (8.67)

अहो नृशंसं सुकुमारवर्चसः सुदारुणं तस्य मनस्विनो मनः कलप्रलापं द्विषतो ऽपि हर्षणं शिशुं सुतं यस् त्यजतीदृशं (बत च्स्वतः ) ॥ ८.६८ ॥

aho nṛśaṃsaṃ sukumāravarcasaḥ sudāruṇaṃ tasya manasvino manaḥ kalapralāpaṃ dviṣato 'pi harṣaṇaṃ śiśuṃ sutaṃ yas tyajatīdṛśaṃ (bata csvataḥ ) (8.68)

ममापि कामं हृदयं सुदारुणं शिलामयं वाप्य् (अयसो ऽपि चयसापि )वा कृतम् अनाथवच् छ्रीरहिते सुखोचिते वनं गते भर्तरि यन् न दीर्यते ॥ ८.६९ ॥

mamāpi kāmaṃ hṛdayaṃ sudāruṇaṃ śilāmayaṃ vāpy (ayaso 'pi cayasāpi )vā kṛtam anāthavac chrīrahite sukhocite vanaṃ gate bhartari yan na dīryate (8.69)

इतीह देवी पतिशोकमूर्छिता रुरोद दध्यौ विललाप चासकृत् स्वभावधीरापि हि सा सती शुचा धृतिं न सस्मार चकार नो ह्रियम् ॥ ८.७० ॥

itīha devī patiśokamūrchitā ruroda dadhyau vilalāpa cāsakṛt svabhāvadhīrāpi hi sā satī śucā dhṛtiṃ na sasmāra cakāra no hriyam (8.70)

ततस् तथा शोकविलापविक्लवां यशोधरां प्रेक्ष्य वसुंधरागताम् महारविन्दैर् इव वृष्टिताडितैर् मुखैः स(बाष्पैर् च्वाष्पैर् )वनिता विचुक्रुशुः ॥ ८.७१ ॥

tatas tathā śokavilāpaviklavāṃ yaśodharāṃ prekṣya vasuṃdharāgatām mahāravindair iva vṛṣṭitāḍitair mukhaiḥ sa(bāṣpair cvāṣpair )vanitā vicukruśuḥ (8.71)

समाप्तजाप्यः कृतहोममङ्गलो नृपस् तु देवायतनाद् विनिर्ययौ जनस्य तेनार्तरवेण चाहतश् चचाल वज्रध्वनिनेव वारणः ॥ ८.७२ ॥

samāptajāpyaḥ kṛtahomamaṅgalo nṛpas tu devāyatanād viniryayau janasya tenārtaraveṇa cāhataś cacāla vajradhvanineva vāraṇaḥ (8.72)

निशाम्य च च्छन्दककन्थकाव् उभौ सुतस्य संश्रुत्य च निश्चयं स्थिरम् पपात शोकाभिहतो महीपतिः शचीपतेर् वृत्त इवोत्सवे ध्वजः ॥ ८.७३ ॥

niśāmya ca cchandakakanthakāv ubhau sutasya saṃśrutya ca niścayaṃ sthiram papāta śokābhihato mahīpatiḥ śacīpater vṛtta ivotsave dhvajaḥ (8.73)

ततो मुहूर्तं सुतशोकमोहितो जनेन तुल्याभिजनेन धारितः निरीक्ष्य दृष्ट्या जलपूर्णया हयं महीतलस्थो विललाप पार्थिवः ॥ ८.७४ ॥

tato muhūrtaṃ sutaśokamohito janena tulyābhijanena dhāritaḥ nirīkṣya dṛṣṭyā jalapūrṇayā hayaṃ mahītalastho vilalāpa pārthivaḥ (8.74)

बहूनि कृत्वा समरे प्रियाणि मे महत् त्वया कन्थक विप्रियं कृतम् गुणप्रियो येन वने स मे प्रियः प्रियो ऽपि सन्न् अप्रियवत् (प्रवेरितः च्प्रचेरितः ) ॥ ८.७५ ॥

bahūni kṛtvā samare priyāṇi me mahat tvayā kanthaka vipriyaṃ kṛtam guṇapriyo yena vane sa me priyaḥ priyo 'pi sann apriyavat (praveritaḥ cpraceritaḥ ) (8.75)

तद् अद्य मां वा नय तत्र यत्र स व्रज द्रुतं वा पुनर् एनम् आनय ऋते हि तस्मान् मम नास्ति जीवितं विगाढरोगस्य सदौषधाद् इव ॥ ८.७६ ॥

tad adya māṃ vā naya tatra yatra sa vraja drutaṃ vā punar enam ānaya ṛte hi tasmān mama nāsti jīvitaṃ vigāḍharogasya sadauṣadhād iva (8.76)

सुवर्णनिष्ठीविनि मृत्युना हृते सुदुष्करं यन् न ममार (संजयः च्सृञ्जयः ) अहं पुनर् धर्मरतौ सुते गते (मुमुक्षुर् चमुमुक्षुर् )आत्मानम् अनात्मवान् इव ॥ ८.७७ ॥

suvarṇaniṣṭhīvini mṛtyunā hṛte suduṣkaraṃ yan na mamāra (saṃjayaḥ csṛñjayaḥ ) ahaṃ punar dharmaratau sute gate (mumukṣur camumukṣur )ātmānam anātmavān iva (8.77)

विभोर् दशक्षत्रकृतः प्रजापतेः परापरज्ञस्य विवस्वदात्मनः प्रियेण पुत्रेण सता विनाकृतं कथं न मुह्येद् धि मनो मनोर् अपि ॥ ८.७८ ॥

vibhor daśakṣatrakṛtaḥ prajāpateḥ parāparajñasya vivasvadātmanaḥ priyeṇa putreṇa satā vinākṛtaṃ kathaṃ na muhyed dhi mano manor api (8.78)

अजस्य राज्ञस् तनयाय धीमते नराधिपायेन्द्रसखाय मे स्पृहा गते वनं यस् तनये दिवं गतो न मोघ(बाष्पः च्वाष्पः )कृपणं जिजीव ह ॥ ८.७९ ॥

ajasya rājñas tanayāya dhīmate narādhipāyendrasakhāya me spṛhā gate vanaṃ yas tanaye divaṃ gato na mogha(bāṣpaḥ cvāṣpaḥ )kṛpaṇaṃ jijīva ha (8.79)

प्रचक्ष्व मे भद्र तदाश्रमाजिरं हृतस् त्वया यत्र स मे जलाञ्जलिः इमे परीप्सन्ति हि (तं च्ते )पिपासवो ममासवः प्रेतगतिं यियासवः ॥ ८.८० ॥

pracakṣva me bhadra tadāśramājiraṃ hṛtas tvayā yatra sa me jalāñjaliḥ ime parīpsanti hi (taṃ cte )pipāsavo mamāsavaḥ pretagatiṃ yiyāsavaḥ (8.80)

इति तनयवियोगजात(दुःखः च्दुःखं क्षितिसदृशं सहजं विहाय धैर्यम् दशरथ इव रामशोकवश्यो बहु विललाप नृपो विसंज्ञकल्पः ॥ ८.८१ ॥

iti tanayaviyogajāta(duḥkhaḥ cduḥkhaṃ kṣitisadṛśaṃ sahajaṃ vihāya dhairyam daśaratha iva rāmaśokavaśyo bahu vilalāpa nṛpo visaṃjñakalpaḥ (8.81)

श्रुतविनयगुणान्वितस् ततस् तं मतिसचिवः प्रवयाः पुरोहितश् च (समधृतम् चवधृतम् )इदम् ऊचतुर् यथावन् न च परितप्तमुखौ न चाप्य् अशोकौ ॥ ८.८२ ॥

śrutavinayaguṇānvitas tatas taṃ matisacivaḥ pravayāḥ purohitaś ca (samadhṛtam cavadhṛtam )idam ūcatur yathāvan na ca paritaptamukhau na cāpy aśokau (8.82)

त्यज नरवर शोकम् एहि धैर्यं कुधृतिर् इवार्हसि धीर नाश्रु मोक्तुम् स्रजम् इव मृदिताम् अपास्य लक्ष्मीं भुवि बहवो (छिच्) नृपा वनान्य् अतीयुः ॥ ८.८३ ॥

tyaja naravara śokam ehi dhairyaṃ kudhṛtir ivārhasi dhīra nāśru moktum srajam iva mṛditām apāsya lakṣmīṃ bhuvi bahavo (chic) nṛpā vanāny atīyuḥ (8.83)

अपि च नियत एष तस्य भावः स्मर वचनं तद् ऋषेः पुरासितस्य न हि स दिवि न चक्रवर्तिराज्ये क्षणम् अपि वासयितुं सुखेन शक्यः ॥ ८.८४ ॥

api ca niyata eṣa tasya bhāvaḥ smara vacanaṃ tad ṛṣeḥ purāsitasya na hi sa divi na cakravartirājye kṣaṇam api vāsayituṃ sukhena śakyaḥ (8.84)

यदि तु नृवर कार्य एव यत्नस् त्वरितम् उदाहर यावद् अत्र यावः बहुविधम् इह युद्धम् अस्तु तावत् तव तनयस्य विधेश् च तस्य तस्य ॥ ८.८५ ॥

yadi tu nṛvara kārya eva yatnas tvaritam udāhara yāvad atra yāvaḥ bahuvidham iha yuddham astu tāvat tava tanayasya vidheś ca tasya tasya (8.85)

नरपतिर् अथ तौ शशास तस्माद् द्रुतम् इत एव युवाम् अभिप्रयातम् न हि मम हृदयं प्रयाति शान्तिं वनशकुनेर् इव पुत्रलालसस्य ॥ ८.८६ ॥

narapatir atha tau śaśāsa tasmād drutam ita eva yuvām abhiprayātam na hi mama hṛdayaṃ prayāti śāntiṃ vanaśakuner iva putralālasasya (8.86)

परमम् इति नरेन्द्रशासनात् तौ ययतुर् अमात्यपुरोहितौ वनं तत् कृतम् इति सवधूजनः सदारो नृपतिर् अपि प्रचकार शेषकार्यम् ॥ ८.८७ ॥

paramam iti narendraśāsanāt tau yayatur amātyapurohitau vanaṃ tat kṛtam iti savadhūjanaḥ sadāro nṛpatir api pracakāra śeṣakāryam (8.87)