9. Chapter 9

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽन्तः-पुर-विलापो नामाष्टमः सर्गः ८ ]] ततस् तदा मन्त्रिपुरोहितौ तौ (बाष्पप्रतोदाभिहितौ च्वाष्पप्रतोदाभिहतौ )नृपेण विद्धौ सदश्वाव् इव सर्वयत्नात् सौहार्दशीघ्रं ययतुर् वनं तत् ॥ ९.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye 'ntaḥ-pura-vilāpo nāmāṣṭamaḥ sargaḥ 8 ]] tatas tadā mantripurohitau tau (bāṣpapratodābhihitau cvāṣpapratodābhihatau )nṛpeṇa viddhau sadaśvāv iva sarvayatnāt sauhārdaśīghraṃ yayatur vanaṃ tat (9.1)

तम् आश्रमम् जातपरिश्रमौ ताव् उपेत्य काले सदृशानुयात्रौ राजर्द्धिम् उत्सृज्य विनीतचेष्टाव् उपेयतुर् भार्गवधिष्ण्यम् एव ॥ ९.२ ॥

tam āśramam jātapariśramau tāv upetya kāle sadṛśānuyātrau rājarddhim utsṛjya vinītaceṣṭāv upeyatur bhārgavadhiṣṇyam eva (9.2)

तौ न्यायतस् तं प्रतिपूज्य विप्रं तेनार्चितौ ताव् अपि चानुरूपम् कृतासनौ भार्गवम् आसनस्थं छित्त्वा कथाम् ऊचतुर् आत्मकृत्यम् ॥ ९.३ ॥

tau nyāyatas taṃ pratipūjya vipraṃ tenārcitau tāv api cānurūpam kṛtāsanau bhārgavam āsanasthaṃ chittvā kathām ūcatur ātmakṛtyam (9.3)

शुद्धौजसः शुद्धविशालकीर्तेर् इक्ष्वाकुवंशप्रभवस्य राज्ञः इमं जनं वेत्तु भवान् (अधीतं चधीरं श्रुतग्रहे मन्त्रपरिग्रहे च ॥ ९.४ ॥

śuddhaujasaḥ śuddhaviśālakīrter ikṣvākuvaṃśaprabhavasya rājñaḥ imaṃ janaṃ vettu bhavān (adhītaṃ cadhīraṃ śrutagrahe mantraparigrahe ca (9.4)

तस्येन्द्रकल्पस्य जयन्तकल्पः पुत्रो जरामृत्युभयं तितीर्षुः इहाभ्युपेतः किल तस्य हेतोर् आवाम् उपेतौ भगवान् अवैतु ॥ ९.५ ॥

tasyendrakalpasya jayantakalpaḥ putro jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ ihābhyupetaḥ kila tasya hetor āvām upetau bhagavān avaitu (9.5)

तौ सो ऽब्रवीद् अस्ति स दीर्घबाहुः प्राप्तः कुमारो न तु नावबुद्धः धर्मो ऽयम् आवर्तक इत्य् अवेत्य यातस् त्व् अराडाभिमुखो मुमुक्षुः ॥ ९.६ ॥

tau so 'bravīd asti sa dīrghabāhuḥ prāptaḥ kumāro na tu nāvabuddhaḥ dharmo 'yam āvartaka ity avetya yātas tv arāḍābhimukho mumukṣuḥ (9.6)

तस्मात् ततस् ताव् उपलभ्य तत्त्वं तं विप्रम् (आमन्त्र्य चामन्त्त्य )तदैव सद्यः खिन्नाव् अखिन्नाव् इव राज(भक्त्या च्पुत्रः प्रसस्रतुस् तेन यतः स यातः ॥ ९.७ ॥

tasmāt tatas tāv upalabhya tattvaṃ taṃ vipram (āmantrya cāmanttya )tadaiva sadyaḥ khinnāv akhinnāv iva rāja(bhaktyā cputraḥ prasasratus tena yataḥ sa yātaḥ (9.7)

यान्तौ ततस् तौ (मृजया च्सृजया )विहीनम् अपश्यतां तं (वपुषोज्ज्वलन्तम् च्वपुषा ज्वलन्तम् ) (उपोपविष्टं च्नृपोपविष्टं )पथि वृक्षमूले सूर्यं घनाभोगम् इव प्रविष्टम् ॥ ९.८ ॥

yāntau tatas tau (mṛjayā csṛjayā )vihīnam apaśyatāṃ taṃ (vapuṣojjvalantam cvapuṣā jvalantam ) (upopaviṣṭaṃ cnṛpopaviṣṭaṃ )pathi vṛkṣamūle sūryaṃ ghanābhogam iva praviṣṭam (9.8)

यानं विहायोपययौ ततस् तं पुरोहितो मन्त्रधरेण सार्धम् यथा वनस्थं सहवामदेवो रामं दिदृक्षुर् मुनिर् और्वशेयः ॥ ९.९ ॥

yānaṃ vihāyopayayau tatas taṃ purohito mantradhareṇa sārdham yathā vanasthaṃ sahavāmadevo rāmaṃ didṛkṣur munir aurvaśeyaḥ (9.9)

ताव् अर्चयाम् आसतुर् अर्हतस् तं दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रम् प्रत्यर्चयाम् आस स चार्हतस् तौ दिवीव शुक्राङ्गिरसौ महेन्द्रः ॥ ९.१० ॥

tāv arcayām āsatur arhatas taṃ divīva śukrāṅgirasau mahendram pratyarcayām āsa sa cārhatas tau divīva śukrāṅgirasau mahendraḥ (9.10)

कृताभ्यनुज्ञाव् अभितस् ततस् तौ (निषेदतुः च्निषीदतुः )शाक्यकुलध्वजस्य विरेजतुस् तस्य च संनिकर्षे पुनर्वसू योगगताव् इवेन्दोः ॥ ९.११ ॥

kṛtābhyanujñāv abhitas tatas tau (niṣedatuḥ cniṣīdatuḥ )śākyakuladhvajasya virejatus tasya ca saṃnikarṣe punarvasū yogagatāv ivendoḥ (9.11)

तं वृक्षमूलस्थम् अभिज्वलन्तं पुरोहितो राजसुतं बभाषे यथोपविष्टं दिवि पारिजाते बृहस्पतिः शक्रसुतं जयन्तम् ॥ ९.१२ ॥

taṃ vṛkṣamūlastham abhijvalantaṃ purohito rājasutaṃ babhāṣe yathopaviṣṭaṃ divi pārijāte bṛhaspatiḥ śakrasutaṃ jayantam (9.12)

त्वच्छोकशल्ये हृदयावगाढे मोहं गतो भूमितले मुहूर्तम् कुमार राजा नयनाम्बुवर्षो यत् त्वाम् अवोचत् तद् इदं निबोध ॥ ९.१३ ॥

tvacchokaśalye hṛdayāvagāḍhe mohaṃ gato bhūmitale muhūrtam kumāra rājā nayanāmbuvarṣo yat tvām avocat tad idaṃ nibodha (9.13)

जानामि धर्मं प्रति निश्चयं ते परैमि ते (भाविनम् चच्याविनम् )एतम् अर्थम् अहं त्व् अकाले वनसंश्रयात् ते शोकाग्निनाग्निप्रतिमेन दह्ये ॥ ९.१४ ॥

jānāmi dharmaṃ prati niścayaṃ te paraimi te (bhāvinam cacyāvinam )etam artham ahaṃ tv akāle vanasaṃśrayāt te śokāgnināgnipratimena dahye (9.14)

तद् एहि धर्मप्रिय मत्प्रियार्थं धर्मार्थम् एव त्यज बुद्धिम् एताम् अयं हि मा शोकरयः प्रवृद्धो नदीरयः कूलम् इवाभिहन्ति ॥ ९.१५ ॥

tad ehi dharmapriya matpriyārthaṃ dharmārtham eva tyaja buddhim etām ayaṃ hi mā śokarayaḥ pravṛddho nadīrayaḥ kūlam ivābhihanti (9.15)

मेघाम्बुकक्षाद्रिषु या हि वृत्तिः समीरणार्काग्निमहाशनीनाम् तां वृत्तिम् अस्मासु करोति शोको विकर्षणोच्छोषणदाहभेदैः ॥ ९.१६ ॥

meghāmbukakṣādriṣu yā hi vṛttiḥ samīraṇārkāgnimahāśanīnām tāṃ vṛttim asmāsu karoti śoko vikarṣaṇocchoṣaṇadāhabhedaiḥ (9.16)

तद् भुङ्क्ष्व तावद् वसुधाधिपत्यं काले वनं यास्यसि शास्त्रदृष्टे अनिष्टबन्धौ कुरु (मय्य् अपेक्षां च्माप्य् उपेक्षां सर्वेषु भूतेषु दया हि धर्मः ॥ ९.१७ ॥

tad bhuṅkṣva tāvad vasudhādhipatyaṃ kāle vanaṃ yāsyasi śāstradṛṣṭe aniṣṭabandhau kuru (mayy apekṣāṃ cmāpy upekṣāṃ sarveṣu bhūteṣu dayā hi dharmaḥ (9.17)

न चैष धर्मो वनए एव सिद्धः पुरे ऽपि सिद्धिर् नियता यतीनाम् बुद्धिश् च यत्नश् च निमित्तम् अत्र वनं च लिङ्गं च हि भीरुचिह्नम् ॥ ९.१८ ॥

na caiṣa dharmo vanae eva siddhaḥ pure 'pi siddhir niyatā yatīnām buddhiś ca yatnaś ca nimittam atra vanaṃ ca liṅgaṃ ca hi bhīrucihnam (9.18)

मौलीधरैर् अंसविषक्तहारैः केयूरविष्टब्ध(भुजैर् च्स्रजैर् )नरेन्द्रैः लक्ष्म्यङ्कमध्ये परिवर्तमानैः प्राप्तो गृहस्थैर् अपि मोक्षधर्मः ॥ ९.१९ ॥

maulīdharair aṃsaviṣaktahāraiḥ keyūraviṣṭabdha(bhujair csrajair )narendraiḥ lakṣmyaṅkamadhye parivartamānaiḥ prāpto gṛhasthair api mokṣadharmaḥ (9.19)

ध्रुवानुजौ यौ बलिवज्रबाहू वैभ्राजम् आषाढम् अथान्तिदेवम् विदेहराजं जनकं तथैव (xx द्रुमं च्पाकद्रुमं )सेनजितश् च राज्ञः ॥ ९.२० ॥

dhruvānujau yau balivajrabāhū vaibhrājam āṣāḍham athāntidevam videharājaṃ janakaṃ tathaiva (xx drumaṃ cpākadrumaṃ )senajitaś ca rājñaḥ (9.20)

एतान् गृहस्थान् नृपतीन् अवेहि नैःश्रेयसे धर्मविधौ विनीतान् (उभौ चुभे )अपि तस्माद् युगपद् भजस्व (वित्ताधिपत्यं च्चित्ताधिपत्यं )च नृपश्रियं च ॥ ९.२१ ॥

etān gṛhasthān nṛpatīn avehi naiḥśreyase dharmavidhau vinītān (ubhau cubhe )api tasmād yugapad bhajasva (vittādhipatyaṃ ccittādhipatyaṃ )ca nṛpaśriyaṃ ca (9.21)

इच्छामि हि त्वाम् उपगुह्य गाढं कृताभिषेकं सलिलार्द्रम् एव (धृतातपत्त्रं च्धृतातपत्रं. )समुदीक्षमाणस् तेनैव हर्षेण वनं प्रवेष्टुम् ॥ ९.२२ ॥

icchāmi hi tvām upaguhya gāḍhaṃ kṛtābhiṣekaṃ salilārdram eva (dhṛtātapattraṃ cdhṛtātapatraṃ. )samudīkṣamāṇas tenaiva harṣeṇa vanaṃ praveṣṭum (9.22)

इत्य् अब्रवीद् भूमिपतिर् भवन्तं वाक्येन (बाष्पच्वाष्प)ग्रथिताक्षरेण श्रुत्वा भवान् अर्हति तत्प्रियार्थं स्नेहेन तत्स्नेहम् अनुप्रयातुम् ॥ ९.२३ ॥

ity abravīd bhūmipatir bhavantaṃ vākyena (bāṣpacvāṣpa)grathitākṣareṇa śrutvā bhavān arhati tatpriyārthaṃ snehena tatsneham anuprayātum (9.23)

शोकाम्भसि त्वत्प्रभवे ह्य् अगाधे दुःखार्णवे मज्जति शाक्यराजः तस्मात् तम् उत्तारय नाथहीनं निराश्रयं मग्नम् इवार्णवे (नौः च्गाम् ) ॥ ९.२४ ॥

śokāmbhasi tvatprabhave hy agādhe duḥkhārṇave majjati śākyarājaḥ tasmāt tam uttāraya nāthahīnaṃ nirāśrayaṃ magnam ivārṇave (nauḥ cgām ) (9.24)

भीष्मेण गङ्गोदरसंभवेन रामेण रामेण च भार्गवेण श्रुत्वा कृतं कर्म पितुः प्रियार्थं पितुस् त्वम् अप्य् अर्हसि कर्तुम् इष्टम् ॥ ९.२५ ॥

bhīṣmeṇa gaṅgodarasaṃbhavena rāmeṇa rāmeṇa ca bhārgaveṇa śrutvā kṛtaṃ karma pituḥ priyārthaṃ pitus tvam apy arhasi kartum iṣṭam (9.25)

संवर्धयित्रीं (समवेहि च्च समेहि )देवीम् अगस्त्यजुष्टां दिशम् अप्रयाताम् प्रनष्टवत्साम् इव वत्सलां गाम् अजस्रम् आर्तां करुणं रुदन्तीम् ॥ ९.२६ ॥

saṃvardhayitrīṃ (samavehi cca samehi )devīm agastyajuṣṭāṃ diśam aprayātām pranaṣṭavatsām iva vatsalāṃ gām ajasram ārtāṃ karuṇaṃ rudantīm (9.26)

हंसेन हंसीम् इव विप्रयुक्तां त्यक्तां गजेनेव वने करेणुम् (आर्तां चार्त्तां )सनाथाम् अपि नाथहीनां त्रातुं वधूम् अर्हसि दर्शनेन ॥ ९.२७ ॥

haṃsena haṃsīm iva viprayuktāṃ tyaktāṃ gajeneva vane kareṇum (ārtāṃ cārttāṃ )sanāthām api nāthahīnāṃ trātuṃ vadhūm arhasi darśanena (9.27)

एकं सुतं बालम् अनर्हदुःखं (संतापम् अन्तर्गतम् उद्वहन्तम् च्संतापसंतप्त) तं राहुलं मोक्षय बन्धुशोकाद् राहूपसर्गाद् इव पूर्णचन्द्रम् ॥ ९.२८ ॥

ekaṃ sutaṃ bālam anarhaduḥkhaṃ (saṃtāpam antargatam udvahantam csaṃtāpasaṃtapta) taṃ rāhulaṃ mokṣaya bandhuśokād rāhūpasargād iva pūrṇacandram (9.28)

शोकाग्निना त्वद्विरहेन्धनेन निःश्वासधूमेन तमःशिखेन त्वद्(दर्शनाम्ब्व् इच्छति दह्यमानम् च्दर्शनायर्छति दह्यमानः (अन्तःच्सो ऽन्तः)पुरं चैव पुरं च कृत्स्नम् ॥ ९.२९ ॥

śokāgninā tvadvirahendhanena niḥśvāsadhūmena tamaḥśikhena tvad(darśanāmbv icchati dahyamānam cdarśanāyarchati dahyamānaḥ (antaḥcso 'ntaḥ)puraṃ caiva puraṃ ca kṛtsnam (9.29)

स बोधिसत्त्वः परिपूर्णसत्त्वः श्रुत्वा वचस् तस्य पुरोहितस्य ध्यात्वा मुहूर्तं गुणवद् गुणज्ञः प्रत्युत्तरं प्रश्रितम् इत्य् उवाच ॥ ९.३० ॥

sa bodhisattvaḥ paripūrṇasattvaḥ śrutvā vacas tasya purohitasya dhyātvā muhūrtaṃ guṇavad guṇajñaḥ pratyuttaraṃ praśritam ity uvāca (9.30)

अवैमि भावं (तनये पितॄणां च्तनयप्रसक्तं विशेषतो यो मयि भूमिपस्य जानन्न् अपि व्याधिजराविपद्भ्यो भीतस् त्व् अगत्या स्वजनं त्यजामि ॥ ९.३१ ॥

avaimi bhāvaṃ (tanaye pitṝṇāṃ ctanayaprasaktaṃ viśeṣato yo mayi bhūmipasya jānann api vyādhijarāvipadbhyo bhītas tv agatyā svajanaṃ tyajāmi (9.31)

द्रष्टुं प्रियं कः स्वजनं हि नेच्छेन् (नान्ते च्नासौ )यदि स्यात् प्रियविप्रयोगः यदा तु भूत्वापि (चिरं च्भवेद् )वियोगस् ततो गुरुं स्निग्धम् अपि त्यजामि ॥ ९.३२ ॥

draṣṭuṃ priyaṃ kaḥ svajanaṃ hi necchen (nānte cnāsau )yadi syāt priyaviprayogaḥ yadā tu bhūtvāpi (ciraṃ cbhaved )viyogas tato guruṃ snigdham api tyajāmi (9.32)

मद्धेतुकं यत् तु नराधिपस्य शोकं भवान् (आह न तत् चर्हति न )प्रियं मे यत् स्वप्नभूतेषु समागमेषु संतप्यते भाविनि (विप्रयोगे च्विप्रयोगैः ) ॥ ९.३३ ॥

maddhetukaṃ yat tu narādhipasya śokaṃ bhavān (āha na tat carhati na )priyaṃ me yat svapnabhūteṣu samāgameṣu saṃtapyate bhāvini (viprayoge cviprayogaiḥ ) (9.33)

एवं च ते निश्चयम् एतु बुद्धिर् दृष्ट्वा विचित्रं (जगतः प्रचारम् च्विविधप्रचारम् ) संतापहेतुर् न सुतो न बन्धुर् अज्ञाननैमित्तिक एष तापः ॥ ९.३४ ॥

evaṃ ca te niścayam etu buddhir dṛṣṭvā vicitraṃ (jagataḥ pracāram cvividhapracāram ) saṃtāpahetur na suto na bandhur ajñānanaimittika eṣa tāpaḥ (9.34)

(यथाध्वच्यदाध्व)गानाम् (इह चिव )संगतानां काले वियोगो नियतः प्रजानाम् प्राज्ञो जनः को नु भजेत शोकं बन्धु(प्रतिज्ञातजनैर् विहीनः च्प्रियः सन्न् अपि बन्धुहीनः ) ॥ ९.३५ ॥

(yathādhvacyadādhva)gānām (iha civa )saṃgatānāṃ kāle viyogo niyataḥ prajānām prājño janaḥ ko nu bhajeta śokaṃ bandhu(pratijñātajanair vihīnaḥ cpriyaḥ sann api bandhuhīnaḥ ) (9.35)

इहैति हित्वा स्वजनं परत्र प्रलभ्य चेहापि पुनः प्रयाति गत्वापि तत्राप्य् अपरत्र गच्छत्य् एवं (जने त्यागिनि च्जनो योगिनि )को ऽनुरोधः ॥ ९.३६ ॥

ihaiti hitvā svajanaṃ paratra pralabhya cehāpi punaḥ prayāti gatvāpi tatrāpy aparatra gacchaty evaṃ (jane tyāgini cjano yogini )ko 'nurodhaḥ (9.36)

यदा च गर्भात् प्रभृति (प्रवृत्तः च्प्रजानां (सर्वास्व् अवस्थासु वधाय च्xx नुबधाय )मृत्युः कस्माद् अकाले वनसंश्रयं मे पुत्रप्रियस् (तत्रभवान् च्तत्र भवान् )अवोचत् ॥ ९.३७ ॥

yadā ca garbhāt prabhṛti (pravṛttaḥ cprajānāṃ (sarvāsv avasthāsu vadhāya cxx nubadhāya )mṛtyuḥ kasmād akāle vanasaṃśrayaṃ me putrapriyas (tatrabhavān ctatra bhavān )avocat (9.37)

भवत्य् अकालो विषयाभिपत्तौ कालस् (तथैवार्थविधौ च्तथैवाभिविधौ )प्रदिष्टः कालो जगत् कर्षति सर्वकालान् (निर्वाहके चर्चार्हके )श्रेयसि (नास्ति कालः च्सर्वकालः ) ॥ ९.३८ ॥

bhavaty akālo viṣayābhipattau kālas (tathaivārthavidhau ctathaivābhividhau )pradiṣṭaḥ kālo jagat karṣati sarvakālān (nirvāhake carcārhake )śreyasi (nāsti kālaḥ csarvakālaḥ ) (9.38)

राज्यं मुमुक्षुर् मयि यच् च राजा तद् अप्य् उदारं सदृशं पितुश् च प्रतिग्रहीतुं मम न क्षमं तु लोभाद् अपथ्यान्नम् इवातुरस्य ॥ ९.३९ ॥

rājyaṃ mumukṣur mayi yac ca rājā tad apy udāraṃ sadṛśaṃ pituś ca pratigrahītuṃ mama na kṣamaṃ tu lobhād apathyānnam ivāturasya (9.39)

कथं नु मोहायतनं नृपत्वं क्षमं प्रपत्तुं विदुषा नरेण सोद्वेगता यत्र मदः श्रमश् च (परापचारेण च्परोपचारेण )च धर्मपीडा ॥ ९.४० ॥

kathaṃ nu mohāyatanaṃ nṛpatvaṃ kṣamaṃ prapattuṃ viduṣā nareṇa sodvegatā yatra madaḥ śramaś ca (parāpacāreṇa cparopacāreṇa )ca dharmapīḍā (9.40)

जाम्बूनदं हर्म्यम् इव प्रदीप्तं विषेण संयुक्तम् इवोत्तमान्नम् ग्राहाकुलं (चाम्ब्व् इव सारविन्दं च्च स्थितं xx ((च्राज्यं हि रम्यं व्यसनाश्रयं च च्)) ॥ ९.४१ ॥

jāmbūnadaṃ harmyam iva pradīptaṃ viṣeṇa saṃyuktam ivottamānnam grāhākulaṃ (cāmbv iva sāravindaṃ cca sthitaṃ xx ((crājyaṃ hi ramyaṃ vyasanāśrayaṃ ca c)) (9.41)

((चित्थं च राज्यं न सुखं न धर्मः च्) ((च्पूर्वे यथा जातघृणा नरेन्द्राः ((च्वयःप्रकर्षे ऽपरिहार्यदुःखे च्) ((च्राज्यानि मुक्त्वा वनम् एव जग्मुः च्)) ॥ ९.४२ ॥

((citthaṃ ca rājyaṃ na sukhaṃ na dharmaḥ c) ((cpūrve yathā jātaghṛṇā narendrāḥ ((cvayaḥprakarṣe 'parihāryaduḥkhe c) ((crājyāni muktvā vanam eva jagmuḥ c)) (9.42)

((च्वरं हि भुक्तानि तृणान्य् अरण्ये च्) ((च्तोषं परं रत्नम् इवोपगुह्य च्)) ((च्सहोषितं श्रीसुलभैर् न चैव च्) ((च्दोषैर् अदृश्यैर् इव कृष्णसर्पैः च्)) ॥ ९.४३ ॥

((cvaraṃ hi bhuktāni tṛṇāny araṇye c) ((ctoṣaṃ paraṃ ratnam ivopaguhya c)) ((csahoṣitaṃ śrīsulabhair na caiva c) ((cdoṣair adṛśyair iva kṛṣṇasarpaiḥ c)) (9.43)

((च्श्लाघ्यं हि राज्यानि विहाय राज्ञां च्) ((च्धर्माभिलाषेण वनं प्रवेष्टुम् च्)) ((च्भग्नप्रतिज्ञस्य न तूपपन्नं च्) ((च्वनं परित्यज्य गृहं प्रवेष्टुम् च्)) ॥ ९.४४ ॥

((cślāghyaṃ hi rājyāni vihāya rājñāṃ c) ((cdharmābhilāṣeṇa vanaṃ praveṣṭum c)) ((cbhagnapratijñasya na tūpapannaṃ c) ((cvanaṃ parityajya gṛhaṃ praveṣṭum c)) (9.44)

((च्जातः कुले को हि नरः ससत्त्वो च्) ((च्धर्माभिलाषेण वनं प्रविष्टः च्)) ((च्काषायम् उत्सृज्य विमुक्तलज्जः च्) ((च्पुरंदरस्यापि पुरं श्रयेत च्)) ॥ ९.४५ ॥

((cjātaḥ kule ko hi naraḥ sasattvo c) ((cdharmābhilāṣeṇa vanaṃ praviṣṭaḥ c)) ((ckāṣāyam utsṛjya vimuktalajjaḥ c) ((cpuraṃdarasyāpi puraṃ śrayeta c)) (9.45)

((च्लोभाद् धि मोहाद् अथवा भयेन च्) ((च्यो वान्तम् अन्नं पुनर् आददीत च्)) ((च्लोभात् स मोहाद् अथवा भयेन च्) ((च्संत्यज्य कामान् पुनर् आददीत च्)) ॥ ९.४६ ॥

((clobhād dhi mohād athavā bhayena c) ((cyo vāntam annaṃ punar ādadīta c)) ((clobhāt sa mohād athavā bhayena c) ((csaṃtyajya kāmān punar ādadīta c)) (9.46)

((च्यश् च प्रदीप्ताच् छरणात् कथंचिन् च्) ((च्निष्क्रम्य भूयः प्रविशेत् तद् एव च्)) ((च्गार्हस्थ्यम् उत्सृज्य स दृष्टदोषो च्) ((च्मोहेन भूयो ऽभिलषेद् ग्रहीतुम् च्)) ॥ ९.४७ ॥

((cyaś ca pradīptāc charaṇāt kathaṃcin c) ((cniṣkramya bhūyaḥ praviśet tad eva c)) ((cgārhasthyam utsṛjya sa dṛṣṭadoṣo c) ((cmohena bhūyo 'bhilaṣed grahītum c)) (9.47)

((च्या च श्रुतिर् मोक्षम् अवाप्तवन्तो च्) ((च्नृपा गृहस्था इति नैतद् अस्ति च्)) ((च्शमप्रधानः क्व च मोक्षधर्मो च्) ((च्दण्डप्रधानः क्व च राजधर्मः च्)) ॥ ९.४८ ॥

((cyā ca śrutir mokṣam avāptavanto c) ((cnṛpā gṛhasthā iti naitad asti c)) ((cśamapradhānaḥ kva ca mokṣadharmo c) ((cdaṇḍapradhānaḥ kva ca rājadharmaḥ c)) (9.48)

((च्शमे रतिश् चेच् छिथिलं च राज्यं च्) ((च्राज्ये मतिश् चेच् छमविप्लवश् च च्)) ((च्शमश् च तैक्ष्ण्यं च हि नोपपन्नं च्) ((च्शीतोष्णयोर् ऐक्यम् इवोदकाग्न्योः च्)) ॥ ९.४९ ॥

((cśame ratiś cec chithilaṃ ca rājyaṃ c) ((crājye matiś cec chamaviplavaś ca c)) ((cśamaś ca taikṣṇyaṃ ca hi nopapannaṃ c) ((cśītoṣṇayor aikyam ivodakāgnyoḥ c)) (9.49)

((च्तन् निश्चयाद् वा वसुधाधिपास् ते च्) ((च्राज्यानि मुक्त्वा शमम् आप्तवन्तः च्)) ((च्राज्याङ्गिता वा निभृतेन्द्रियत्वाद् च्) ((चनैष्ठिके मोक्षकृताभिमानाः च्)) ॥ ९.५० ॥

((ctan niścayād vā vasudhādhipās te c) ((crājyāni muktvā śamam āptavantaḥ c)) ((crājyāṅgitā vā nibhṛtendriyatvād c) ((canaiṣṭhike mokṣakṛtābhimānāḥ c)) (9.50)

((च्तेषां च राज्ये ऽस्तु शमो यथावत् च्) ((च्प्राप्तो वनं नाहम् अनिश्चयेन च्)) ((च्छित्त्वा हि पाशं गृहबन्धुसंज्ञं च्) ((च्मुक्तः पुनर् न प्रविविक्षुर् अस्मि च्)) ॥ ९.५१ ॥

((cteṣāṃ ca rājye 'stu śamo yathāvat c) ((cprāpto vanaṃ nāham aniścayena c)) ((cchittvā hi pāśaṃ gṛhabandhusaṃjñaṃ c) ((cmuktaḥ punar na pravivikṣur asmi c)) (9.51)

इत्य् आत्मविज्ञानगुणानुरूपं मुक्तस्पृहं हेतुमद् ऊर्जितं च श्रुत्वा नरेन्द्रात्मजम् उक्तवन्तं प्रत्युत्तरं मन्त्रधरो ऽप्य् उवाच ॥ ९.५२ ॥

ity ātmavijñānaguṇānurūpaṃ muktaspṛhaṃ hetumad ūrjitaṃ ca śrutvā narendrātmajam uktavantaṃ pratyuttaraṃ mantradharo 'py uvāca (9.52)

यो निश्चयो (धर्मविधौ च्मन्त्रवरस् )तवायम् नायं न युक्तो न तु कालयुक्तः शोकाय (दत्त्वा छित्वा )पितरं वयःस्थं स्याद् धर्मकामस्य हि ते न धर्मः ॥ ९.५३ ॥

yo niścayo (dharmavidhau cmantravaras )tavāyam nāyaṃ na yukto na tu kālayuktaḥ śokāya (dattvā chitvā )pitaraṃ vayaḥsthaṃ syād dharmakāmasya hi te na dharmaḥ (9.53)

नूनं च बुद्धिस् तव नातिसूक्ष्मा धर्मार्थकामेष्व् अविचक्षणा वा हेतोर् अदृष्टस्य फलस्य यस् त्वं प्रत्यक्षम् अर्थं परिभूय यासि ॥ ९.५४ ॥

nūnaṃ ca buddhis tava nātisūkṣmā dharmārthakāmeṣv avicakṣaṇā vā hetor adṛṣṭasya phalasya yas tvaṃ pratyakṣam arthaṃ paribhūya yāsi (9.54)

पुनर्भवो ऽस्तीति च केचिद् आहुर् नास्तीति केचिन् नियतप्रतिज्ञाः एवं यदा संशयितो ऽयम् अर्थस् तस्मात् क्षमं भोक्तुम् उपस्थिता श्रीः ॥ ९.५५ ॥

punarbhavo 'stīti ca kecid āhur nāstīti kecin niyatapratijñāḥ evaṃ yadā saṃśayito 'yam arthas tasmāt kṣamaṃ bhoktum upasthitā śrīḥ (9.55)

भूयः प्रवृत्तिर् यदि काचिद् अस्ति रंस्यामहे तत्र यथोपपत्तौ अथ प्रवृत्तिः परतो न काचित् सिद्धो ऽप्रयत्नाज् जगतो ऽस्य मोक्षः ॥ ९.५६ ॥

bhūyaḥ pravṛttir yadi kācid asti raṃsyāmahe tatra yathopapattau atha pravṛttiḥ parato na kācit siddho 'prayatnāj jagato 'sya mokṣaḥ (9.56)

अस्तीति केचित् परलोकम् आहुर् मोक्षस्य योगं न तु वर्णयन्ति अग्नेर् यथा ह्य् (औष्ण्यम् चुष्णम् )अपां द्रवत्वं तद्वत् प्रवृत्तौ प्रकृतिं वदन्ति ॥ ९.५७ ॥

astīti kecit paralokam āhur mokṣasya yogaṃ na tu varṇayanti agner yathā hy (auṣṇyam cuṣṇam )apāṃ dravatvaṃ tadvat pravṛttau prakṛtiṃ vadanti (9.57)

केचित् स्वभावाद् इति वर्णयन्ति शुभाशुभं चैव भवाभवौ च स्वाभाविकं सर्वम् इदं च यस्माद् अतो ऽपि मोघो भवति प्रयत्नः ॥ ९.५८ ॥

kecit svabhāvād iti varṇayanti śubhāśubhaṃ caiva bhavābhavau ca svābhāvikaṃ sarvam idaṃ ca yasmād ato 'pi mogho bhavati prayatnaḥ (9.58)

यद् इन्द्रियाणां नियतः प्रचारः प्रियाप्रियत्वं विषयेषु चैव संयुज्यते यज् (जरयार्तिभिश् च्जरयार्त्तिभिश् )च कस् तत्र यत्नो ननु स स्वभावः ॥ ९.५९ ॥

yad indriyāṇāṃ niyataḥ pracāraḥ priyāpriyatvaṃ viṣayeṣu caiva saṃyujyate yaj (jarayārtibhiś cjarayārttibhiś )ca kas tatra yatno nanu sa svabhāvaḥ (9.59)

अद्भिर् हुताशः शमम् अभ्युपैति तेजांसि चापो गमयन्ति शोषम् भिन्नानि भूतानि शरीरसंस्थान्य् ऐक्यं च (गत्वा च्दत्त्वा )जगद् उद्वहन्ति ॥ ९.६० ॥

adbhir hutāśaḥ śamam abhyupaiti tejāṃsi cāpo gamayanti śoṣam bhinnāni bhūtāni śarīrasaṃsthāny aikyaṃ ca (gatvā cdattvā )jagad udvahanti (9.60)

यत् पाणिपादोदरपृष्ठ(मूर्ध्नां च्मूर्ध्ना निर्वर्तते गर्भगतस्य भावः यद् आत्मनस् तस्य च तेन योगः स्वाभाविकं तत् कथयन्ति तज्ज्ञाः ॥ ९.६१ ॥

yat pāṇipādodarapṛṣṭha(mūrdhnāṃ cmūrdhnā nirvartate garbhagatasya bhāvaḥ yad ātmanas tasya ca tena yogaḥ svābhāvikaṃ tat kathayanti tajjñāḥ (9.61)

कः कण्टकस्य प्रकरोति तैक्ष्ण्यं विचित्रभावं मृगपक्षिणां वा स्वभावतः सर्वम् इदं प्रवृत्तं न कामकारो ऽस्ति कुतः प्रयत्नः ॥ ९.६२ ॥

kaḥ kaṇṭakasya prakaroti taikṣṇyaṃ vicitrabhāvaṃ mṛgapakṣiṇāṃ vā svabhāvataḥ sarvam idaṃ pravṛttaṃ na kāmakāro 'sti kutaḥ prayatnaḥ (9.62)

सर्गं वदन्तीश्वरतस् तथान्ये तत्र प्रयत्ने पुरुषष्य को ऽर्थः य एव हेतुर् जगतः प्रवृत्तौ हेतुर् निवृत्तौ नियतः स एव ॥ ९.६३ ॥

sargaṃ vadantīśvaratas tathānye tatra prayatne puruṣaṣya ko 'rthaḥ ya eva hetur jagataḥ pravṛttau hetur nivṛttau niyataḥ sa eva (9.63)

केचिद् वदन्त्य् आत्मनिमित्तम् एव प्रादुर्भवं चैव भवक्षयं च प्रादुर्भवं तु प्रवदन्त्य् अयत्नाद् यत्नेन मोक्षाधिगमं ब्रुवन्ति ॥ ९.६४ ॥

kecid vadanty ātmanimittam eva prādurbhavaṃ caiva bhavakṣayaṃ ca prādurbhavaṃ tu pravadanty ayatnād yatnena mokṣādhigamaṃ bruvanti (9.64)

नरः पितॄणाम् अनृणः प्रजाभिर् वेदैर् ऋषीणां क्रतुभिः सुराणाम् उत्पद्यते सार्धम् ऋणैस् त्रिभिस् तैर् यस्यास्ति मोक्षः किल तस्य मोक्षः ॥ ९.६५ ॥

naraḥ pitṝṇām anṛṇaḥ prajābhir vedair ṛṣīṇāṃ kratubhiḥ surāṇām utpadyate sārdham ṛṇais tribhis tair yasyāsti mokṣaḥ kila tasya mokṣaḥ (9.65)

इत्य् एवम् एतेन विधिक्रमेण मोक्षं सयत्नस्य वदन्ति तज्ज्ञाः प्रयत्नवन्तो ऽपि हि विक्रमेण मुमुक्षवः खेदम् अवाप्नुवन्ति ॥ ९.६६ ॥

ity evam etena vidhikrameṇa mokṣaṃ sayatnasya vadanti tajjñāḥ prayatnavanto 'pi hi vikrameṇa mumukṣavaḥ khedam avāpnuvanti (9.66)

तत् सौम्य मोक्षे यदि भक्तिर् अस्ति न्यायेन सेवस्व विधिं यथोक्तम् एवं भविष्यत्य् उपपत्तिर् अस्य संतापनाशश् च नराधिपस्य ॥ ९.६७ ॥

tat saumya mokṣe yadi bhaktir asti nyāyena sevasva vidhiṃ yathoktam evaṃ bhaviṣyaty upapattir asya saṃtāpanāśaś ca narādhipasya (9.67)

या च प्रवृत्ता (तव दोषच्भवदोष)बुद्धिस् तपोवनेभ्यो भवनं प्रवेष्टुम् तत्रापि चिन्ता तव तात मा भूत् पूर्वे ऽपि जग्मुः स्व(गृहान् च्गृहं )वनेभ्यः ॥ ९.६८ ॥

yā ca pravṛttā (tava doṣacbhavadoṣa)buddhis tapovanebhyo bhavanaṃ praveṣṭum tatrāpi cintā tava tāta mā bhūt pūrve 'pi jagmuḥ sva(gṛhān cgṛhaṃ )vanebhyaḥ (9.68)

तपोवनस्थो ऽपि वृतः प्रजाभिर् जगाम राजा पुरम् अम्बरीषः तथा महीं विप्रकृताम् अनार्यैस् तपोवनाद् एत्य ररक्ष रामः ॥ ९.६९ ॥

tapovanastho 'pi vṛtaḥ prajābhir jagāma rājā puram ambarīṣaḥ tathā mahīṃ viprakṛtām anāryais tapovanād etya rarakṣa rāmaḥ (9.69)

तथैव शाल्वाधिपतिर् (द्रुमाख्यो च्द्रुमाक्षो वनात् ससूनुर् (नगरं विवेश च्स्वपुरं प्रविश्य ) ब्रह्मर्षिभूतश् च मुनेर् (वसिष्ठाद् च्वशिष्ठाद् दध्रे श्रियं सांकृतिर् अन्तिदेवः ॥ ९.७० ॥

tathaiva śālvādhipatir (drumākhyo cdrumākṣo vanāt sasūnur (nagaraṃ viveśa csvapuraṃ praviśya ) brahmarṣibhūtaś ca muner (vasiṣṭhād cvaśiṣṭhād dadhre śriyaṃ sāṃkṛtir antidevaḥ (9.70)

एवंविधा धर्मयशःप्रदीप्ता वनानि हित्वा भवनान्य् (अतीयुः चभीयुः ) तस्मान् न दोषो ऽस्ति गृहं (प्रयातुं च्प्रवेष्टुं तपोवनाद् धर्मनिमित्तम् एव ॥ ९.७१ ॥

evaṃvidhā dharmayaśaḥpradīptā vanāni hitvā bhavanāny (atīyuḥ cabhīyuḥ ) tasmān na doṣo 'sti gṛhaṃ (prayātuṃ cpraveṣṭuṃ tapovanād dharmanimittam eva (9.71)

ततो वचस् तस्य निशम्य मन्त्रिणः प्रियं हितं चैव नृपस्य चक्षुषः अनूनम् अव्यस्तम् असक्तम् अद्रुतं धृतौ स्थितो राजसुतो ऽब्रवीद् वचः ॥ ९.७२ ॥

tato vacas tasya niśamya mantriṇaḥ priyaṃ hitaṃ caiva nṛpasya cakṣuṣaḥ anūnam avyastam asaktam adrutaṃ dhṛtau sthito rājasuto 'bravīd vacaḥ (9.72)

इहास्ति नास्तीति य एष संशयः परस्य वाक्यैर् न ममात्र निश्चयः अवेत्य तत्त्वं तपसा शमेन (च च्वा स्वयं ग्रहीष्यामि यद् अत्र निश्चितम् ॥ ९.७३ ॥

ihāsti nāstīti ya eṣa saṃśayaḥ parasya vākyair na mamātra niścayaḥ avetya tattvaṃ tapasā śamena (ca cvā svayaṃ grahīṣyāmi yad atra niścitam (9.73)

न मे क्षमं (संशयजं च्सङ्गशतं )हि दर्शनं ग्रहीतुम् अव्यक्त(परस्पराहतम् च्परं पराहतम् ) (बुधः च्बुद्धः )परप्रत्ययतो हि को व्रजेज् जनो ऽन्धकारे ऽन्ध इवान्ध(देशिकः च्देशितः ) ॥ ९.७४ ॥

na me kṣamaṃ (saṃśayajaṃ csaṅgaśataṃ )hi darśanaṃ grahītum avyakta(parasparāhatam cparaṃ parāhatam ) (budhaḥ cbuddhaḥ )parapratyayato hi ko vrajej jano 'ndhakāre 'ndha ivāndha(deśikaḥ cdeśitaḥ ) (9.74)

अदृष्टतत्त्वस्य सतो ऽपि किं तु मे शुभाशुभे संशयिते शुभे मतिः वृथापि खेदो (हि चपि )वरं शुभात्मनः सुखं न तत्त्वे ऽपि विगर्हितात्मनः ॥ ९.७५ ॥

adṛṣṭatattvasya sato 'pi kiṃ tu me śubhāśubhe saṃśayite śubhe matiḥ vṛthāpi khedo (hi capi )varaṃ śubhātmanaḥ sukhaṃ na tattve 'pi vigarhitātmanaḥ (9.75)

इमं तु दृष्ट्वागमम् अव्यवस्थितं यद् उक्तम् आप्तैस् तद् अवेहि साध्व् इति प्रहीणदोषत्वम् अवेहि चाप्ततां प्रहीणदोषो ह्य् अनृतं न वक्ष्यति ॥ ९.७६ ॥

imaṃ tu dṛṣṭvāgamam avyavasthitaṃ yad uktam āptais tad avehi sādhv iti prahīṇadoṣatvam avehi cāptatāṃ prahīṇadoṣo hy anṛtaṃ na vakṣyati (9.76)

गृहप्रवेशं प्रति यच् च मे भवान् उवाच रामप्रभृतीन् निदर्शनम् न ते प्रमाणं न हि धर्मनिश्चयेष्व् अलं प्रमाणाय परिक्षतव्रताः ॥ ९.७७ ॥

gṛhapraveśaṃ prati yac ca me bhavān uvāca rāmaprabhṛtīn nidarśanam na te pramāṇaṃ na hi dharmaniścayeṣv alaṃ pramāṇāya parikṣatavratāḥ (9.77)

तद् एवम् अप्य् एव रविर् महीं पतेद् अपि स्थिरत्वं हिमवान् गिरिस् त्यजेत् अदृष्टतत्त्वो विषयोन्मुखेन्द्रियः श्रयेय न त्व् एव गृहान् पृथग्जनः ॥ ९.७८ ॥

tad evam apy eva ravir mahīṃ pated api sthiratvaṃ himavān giris tyajet adṛṣṭatattvo viṣayonmukhendriyaḥ śrayeya na tv eva gṛhān pṛthagjanaḥ (9.78)

अहं विशेयं ज्वलितं हुताशनं न चाकृतार्थः प्रविशेयम् आलयम् इति प्रतिज्ञां स चकार गर्वितो यथेष्टम् उत्थाय च निर्ममो ययौ ॥ ९.७९ ॥

ahaṃ viśeyaṃ jvalitaṃ hutāśanaṃ na cākṛtārthaḥ praviśeyam ālayam iti pratijñāṃ sa cakāra garvito yatheṣṭam utthāya ca nirmamo yayau (9.79)

ततः स(बाष्पौ च्वाष्पौ )सचिवद्विजाव् उभौ निशम्य तस्य स्थिरम् एव निश्चयम् विषण्णवक्त्राव् अनुगम्य दुःखितौ शनैर् अगत्या पुरम् एव जग्मतुः ॥ ९.८० ॥

tataḥ sa(bāṣpau cvāṣpau )sacivadvijāv ubhau niśamya tasya sthiram eva niścayam viṣaṇṇavaktrāv anugamya duḥkhitau śanair agatyā puram eva jagmatuḥ (9.80)

तत्स्नेहाद् अथ नृपतेश् च भक्तितस् तौ सापेक्षं प्रतिययतुश् च तस्थतुश् च दुर्धर्षं रविम् इव दीप्तम् आत्मभासा तं द्रष्टुं न हि पथि शेकतुर् न मोक्तुम् ॥ ९.८१ ॥

tatsnehād atha nṛpateś ca bhaktitas tau sāpekṣaṃ pratiyayatuś ca tasthatuś ca durdharṣaṃ ravim iva dīptam ātmabhāsā taṃ draṣṭuṃ na hi pathi śekatur na moktum (9.81)

तौ ज्ञातुं परमगतेर् गतिं तु तस्य प्रच्छन्नांश् चरपुरुषाञ् छुचीन् विधाय राजानं प्रियसुतलालसं नु गत्वा द्रक्ष्यावः कथम् इति जग्मतुः कथंचित् ॥ ९.८२ ॥

tau jñātuṃ paramagater gatiṃ tu tasya pracchannāṃś carapuruṣāñ chucīn vidhāya rājānaṃ priyasutalālasaṃ nu gatvā drakṣyāvaḥ katham iti jagmatuḥ kathaṃcit (9.82)