10. Chapter 10

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये कुमारान्वेषणो नाम नवमः सर्गः ९ ]] स राजवत्सः पृथुपीनवक्षास् तौ हव्यमन्त्राधिकृतौ विहाय उत्तीर्य गङ्गां प्रचलत्तरंगां श्रीमद्गृहं राजगृहं जगाम ॥ १०.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye kumārānveṣaṇo nāma navamaḥ sargaḥ 9 ]] sa rājavatsaḥ pṛthupīnavakṣās tau havyamantrādhikṛtau vihāya uttīrya gaṅgāṃ pracalattaraṃgāṃ śrīmadgṛhaṃ rājagṛhaṃ jagāma (10.1)

शैलैः सुगुप्तं च विभूषितं च धृतं च पूतं च शिवैस् तपोदैः पञ्चाचलाङ्कं नगरं प्रपेदे शान्तः स्वयंभूर् इव नाकपृष्ठम् ॥ १०.२ ॥

śailaiḥ suguptaṃ ca vibhūṣitaṃ ca dhṛtaṃ ca pūtaṃ ca śivais tapodaiḥ pañcācalāṅkaṃ nagaraṃ prapede śāntaḥ svayaṃbhūr iva nākapṛṣṭham (10.2)

गाम्भीर्यम् ओजश् च निशाम्य तस्य वपुश् च दीप्तं पुरुषान् अतीत्य विसिस्मिये तत्र जनस् तदानीं स्थानुव्रतस्येव वृषध्वजस्य ॥ १०.३ ॥

gāmbhīryam ojaś ca niśāmya tasya vapuś ca dīptaṃ puruṣān atītya visismiye tatra janas tadānīṃ sthānuvratasyeva vṛṣadhvajasya (10.3)

तं प्रेक्ष्य यो ऽन्येन ययौ स तस्थौ (यस् तत्र च्यश् चात्र )तस्थौ पथि सो ऽन्वगच्छत् द्रुतं ययौ (यः स जगाम धीरं च्सदयं सधीरं यः कश्चिद् आस्ते स्म स चोत्पपात ॥ १०.४ ॥

taṃ prekṣya yo 'nyena yayau sa tasthau (yas tatra cyaś cātra )tasthau pathi so 'nvagacchat drutaṃ yayau (yaḥ sa jagāma dhīraṃ csadayaṃ sadhīraṃ yaḥ kaścid āste sma sa cotpapāta (10.4)

कश्चित् तम् आनर्च जनः कराभ्यां सत्कृत्य कश्चिच् छिरसा ववन्दे स्निग्धेन कश्चिद् वचसाभ्यनन्दन् (नैनं च्नैवं )जगामाप्रतिपूज्य कश्चित् ॥ १०.५ ॥

kaścit tam ānarca janaḥ karābhyāṃ satkṛtya kaścic chirasā vavande snigdhena kaścid vacasābhyanandan (nainaṃ cnaivaṃ )jagāmāpratipūjya kaścit (10.5)

तं जिह्रियुः प्रेक्ष्य विचित्रवेषाः प्रकीर्णवाचः पथि मौनम् ईयुः धर्मस्य साक्षाद् इव (संनिकर्षे च्संनिकर्षान् न कश्चिद् अन्यायमतिर् बभूव ॥ १०.६ ॥

taṃ jihriyuḥ prekṣya vicitraveṣāḥ prakīrṇavācaḥ pathi maunam īyuḥ dharmasya sākṣād iva (saṃnikarṣe csaṃnikarṣān na kaścid anyāyamatir babhūva (10.6)

अन्यक्रियाणाम् अपि राजमार्गे स्त्रीणां नृणां वा बहुमानपूर्वम् (तं देवकल्पं च्तद् एव कल्पं )नरदेव(सूनुं च्सूत्रं निरीक्षमाणा न (ततर्प च्तु तस्य )दृष्टिः ॥ १०.७ ॥

anyakriyāṇām api rājamārge strīṇāṃ nṛṇāṃ vā bahumānapūrvam (taṃ devakalpaṃ ctad eva kalpaṃ )naradeva(sūnuṃ csūtraṃ nirīkṣamāṇā na (tatarpa ctu tasya )dṛṣṭiḥ (10.7)

भ्रुवौ ललाटं मुखम् (ईक्षणे चीक्षणं )वा वपुः करौ वा चरणौ गतिं वा यद् एव यस् तस्य ददर्श तत्र तद् एव (तस्याथ बबन्ध च्तस्यानुबबन्ध )चक्षुः ॥ १०.८ ॥

bhruvau lalāṭaṃ mukham (īkṣaṇe cīkṣaṇaṃ )vā vapuḥ karau vā caraṇau gatiṃ vā yad eva yas tasya dadarśa tatra tad eva (tasyātha babandha ctasyānubabandha )cakṣuḥ (10.8)

दृष्ट्वा (च सोर्णच्शुभोर्ण)भ्रुवम् आयताक्षं ज्वलच्छरीरं शुभजालहस्तम् तं भिक्षु(वेषं च्वेशं )क्षितिपालनार्हं संचुक्षुभे राजगृहस्य लक्ष्मीः ॥ १०.९ ॥

dṛṣṭvā (ca sorṇacśubhorṇa)bhruvam āyatākṣaṃ jvalaccharīraṃ śubhajālahastam taṃ bhikṣu(veṣaṃ cveśaṃ )kṣitipālanārhaṃ saṃcukṣubhe rājagṛhasya lakṣmīḥ (10.9)

श्रेण्यो ऽथ भर्ता मगधाजिरस्य (बाह्याद् च्वाह्याद् )विमानाद् विपुलं जनौघम् ददर्श पप्रच्छ च तस्य हेतुं ततस् तम् अस्मै पुरुषः शशंस ॥ १०.१० ॥

śreṇyo 'tha bhartā magadhājirasya (bāhyād cvāhyād )vimānād vipulaṃ janaugham dadarśa papraccha ca tasya hetuṃ tatas tam asmai puruṣaḥ śaśaṃsa (10.10)

ज्ञानं परं वा पृथिवीश्रियं वा विप्रैर् य उक्तो ऽधिगमिष्यतीति स (एष चेव )शाक्याधिपतेस् तनूजो निरीक्ष्यते प्रव्रजितो जनेन ॥ १०.११ ॥

jñānaṃ paraṃ vā pṛthivīśriyaṃ vā viprair ya ukto 'dhigamiṣyatīti sa (eṣa ceva )śākyādhipates tanūjo nirīkṣyate pravrajito janena (10.11)

ततः श्रुतार्थो (मनसागतास्थो च्मनसा गतार्थो राजा बभाषे पुरुषं तम् एव विज्ञायतां क्व प्रतिगच्छतीति तथेत्य् अथैनं पुरुषो ऽन्वगच्छत् ॥ १०.१२ ॥

tataḥ śrutārtho (manasāgatāstho cmanasā gatārtho rājā babhāṣe puruṣaṃ tam eva vijñāyatāṃ kva pratigacchatīti tathety athainaṃ puruṣo 'nvagacchat (10.12)

अलोलचक्षुर् युगमात्रदर्शी निवृत्तवाग् यन्त्रितमन्दगामी चचार भिक्षां स तु भिक्षुवर्यो निधाय गात्राणि चलं च चेतः ॥ १०.१३ ॥

alolacakṣur yugamātradarśī nivṛttavāg yantritamandagāmī cacāra bhikṣāṃ sa tu bhikṣuvaryo nidhāya gātrāṇi calaṃ ca cetaḥ (10.13)

आदाय भैक्षं च यथोपपन्नं ययौ गिरेः प्रस्रवणं विविक्तम् न्यायेन तत्राभ्यवहृत्य चैनन् महीधरं पाण्डवम् आरुरोह ॥ १०.१४ ॥

ādāya bhaikṣaṃ ca yathopapannaṃ yayau gireḥ prasravaṇaṃ viviktam nyāyena tatrābhyavahṛtya cainan mahīdharaṃ pāṇḍavam āruroha (10.14)

तस्मिन् नवौ लोध्रवनोपगूढे मयूरनादप्रतिपूर्णकुञ्जे काषायवासाः स बभौ नृसूर्यो यथोदयस्योपरि बालसूर्यः ॥ १०.१५ ॥

tasmin navau lodhravanopagūḍhe mayūranādapratipūrṇakuñje kāṣāyavāsāḥ sa babhau nṛsūryo yathodayasyopari bālasūryaḥ (10.15)

(तत्रैनम् च्तत्रैवम् )आलोक्य स राजभृत्यः श्रेण्याय राज्ञे कथयां चकार संश्रुत्य राजा स च बाहुमान्यात् तत्र प्रतस्थे निभृतानुयात्रः ॥ १०.१६ ॥

(tatrainam ctatraivam )ālokya sa rājabhṛtyaḥ śreṇyāya rājñe kathayāṃ cakāra saṃśrutya rājā sa ca bāhumānyāt tatra pratasthe nibhṛtānuyātraḥ (10.16)

स पाण्डवं पाण्डवतुल्यवीर्यः शैलोत्तमं शैलसमानवर्ष्मा मौलीधरः सिंहगतिर् नृसिंहश् चलत्सटः सिंह इवारुरोह ॥ १०.१७ ॥

sa pāṇḍavaṃ pāṇḍavatulyavīryaḥ śailottamaṃ śailasamānavarṣmā maulīdharaḥ siṃhagatir nṛsiṃhaś calatsaṭaḥ siṃha ivāruroha (10.17)

(ततः स्म च्चलस्य )तस्योपरि शृङ्गभूतं शान्तेन्द्रियं पश्यति बोधिसत्त्वम् पर्यङ्कम् आस्थाय विरोचमानं शशाङ्कम् उद्यन्तम् इवाभ्र(कुञ्जात् च्कूटात् ) ॥ १०.१८ ॥

(tataḥ sma ccalasya )tasyopari śṛṅgabhūtaṃ śāntendriyaṃ paśyati bodhisattvam paryaṅkam āsthāya virocamānaṃ śaśāṅkam udyantam ivābhra(kuñjāt ckūṭāt ) (10.18)

तं रूपलक्ष्म्या च शमेन चैव धर्मस्य निर्माणम् इवोपविष्टम् सविस्मयः प्रश्रयवान् नरेन्द्रः स्वयंभुवं शक्र इवोपतस्थे ॥ १०.१९ ॥

taṃ rūpalakṣmyā ca śamena caiva dharmasya nirmāṇam ivopaviṣṭam savismayaḥ praśrayavān narendraḥ svayaṃbhuvaṃ śakra ivopatasthe (10.19)

तं न्यायतो (न्यायविदां वरिष्ठं च्न्यायवतां वरिष्ठः समेत्य पप्रच्छ च धातुसाम्यम् स चाप्य् अवोचत् सदृशेन साम्ना नृपं मनःस्वास्थ्यम् अनामयं च ॥ १०.२० ॥

taṃ nyāyato (nyāyavidāṃ variṣṭhaṃ cnyāyavatāṃ variṣṭhaḥ sametya papraccha ca dhātusāmyam sa cāpy avocat sadṛśena sāmnā nṛpaṃ manaḥsvāsthyam anāmayaṃ ca (10.20)

ततः शुचौ वारणकर्णनीले शिलातले (संनिषसाद चसौ निषसाद )राजा (उपोपविश्यानुमतश् च्नृपोपविश्यानुमतश् )च तस्य भावं विजिज्ञासुर् इदं बभाषे ॥ १०.२१ ॥

tataḥ śucau vāraṇakarṇanīle śilātale (saṃniṣasāda casau niṣasāda )rājā (upopaviśyānumataś cnṛpopaviśyānumataś )ca tasya bhāvaṃ vijijñāsur idaṃ babhāṣe (10.21)

प्रीतिः परा मे भवतः कुलेन क्रमागता चैव परीक्षिता च जाता विवक्षा (स्ववयो च्सुत या )यतो मे तस्माद् इदं स्नेहवचो निबोध ॥ १०.२२ ॥

prītiḥ parā me bhavataḥ kulena kramāgatā caiva parīkṣitā ca jātā vivakṣā (svavayo csuta yā )yato me tasmād idaṃ snehavaco nibodha (10.22)

आदित्यपूर्वं विपुलं कुलं ते नवं वयो दीप्तम् इदं वपुश् च कस्माद् इयं ते मतिर् अक्रमेण भैक्षाकए एवाभिरता न राज्ये ॥ १०.२३ ॥

ādityapūrvaṃ vipulaṃ kulaṃ te navaṃ vayo dīptam idaṃ vapuś ca kasmād iyaṃ te matir akrameṇa bhaikṣākae evābhiratā na rājye (10.23)

गात्रं हि ते लोहितचन्दनार्हं काषायसंश्लेषम् अनर्हम् एतत् हस्तः प्रजापालनयोग्य एष भोक्तुं न चार्हः परदत्तम् अन्नम् ॥ १०.२४ ॥

gātraṃ hi te lohitacandanārhaṃ kāṣāyasaṃśleṣam anarham etat hastaḥ prajāpālanayogya eṣa bhoktuṃ na cārhaḥ paradattam annam (10.24)

तत् सौम्य राज्यं यदि पैतृकं त्वं स्नेहात् पितुर् नेच्छसि विक्रमेण न च (क्रमं च्क्षमं )मर्षयितुं मतिस् ते (भुङ्क्ष्वार्धम् च्भुक्त्वार्धम् )अस्मद्विषयस्य शीघ्रम् ॥ १०.२५ ॥

tat saumya rājyaṃ yadi paitṛkaṃ tvaṃ snehāt pitur necchasi vikrameṇa na ca (kramaṃ ckṣamaṃ )marṣayituṃ matis te (bhuṅkṣvārdham cbhuktvārdham )asmadviṣayasya śīghram (10.25)

एवं हि न स्यात् स्वजनावमर्दः कालक्रमेणापि शमश्रया श्रीः तस्मात् कुरुष्व प्रणयं मयि त्वं सद्भिः सहीया हि सतां समृद्धिः ॥ १०.२६ ॥

evaṃ hi na syāt svajanāvamardaḥ kālakrameṇāpi śamaśrayā śrīḥ tasmāt kuruṣva praṇayaṃ mayi tvaṃ sadbhiḥ sahīyā hi satāṃ samṛddhiḥ (10.26)

अथ त्व् इदानीं कुलगर्वितत्वाद् अस्मासु विश्रम्भगुणो न ते ऽस्ति (व्यूढान्य् अनीकानि च्व्यूहान्य् अनेकानि )विगाह्य (बाणैर् च्वाणैर् मया सहायेन (परान् च्पराञ् )जिगीष ॥ १०.२७ ॥

atha tv idānīṃ kulagarvitatvād asmāsu viśrambhaguṇo na te 'sti (vyūḍhāny anīkāni cvyūhāny anekāni )vigāhya (bāṇair cvāṇair mayā sahāyena (parān cparāñ )jigīṣa (10.27)

तद् बुद्धिम् अत्रान्यतरां वृणीष्व धर्मार्थकामान् विधिवद् भजस्व व्यत्यस्य (रागाद् इह च्रागादि ह )हि त्रिवर्गं प्रेत्येह च (भ्रंशम् च्विभ्रंशम् )अवाप्नुवन्ति ॥ १०.२८ ॥

tad buddhim atrānyatarāṃ vṛṇīṣva dharmārthakāmān vidhivad bhajasva vyatyasya (rāgād iha crāgādi ha )hi trivargaṃ pretyeha ca (bhraṃśam cvibhraṃśam )avāpnuvanti (10.28)

यो ह्य् अर्थधर्मौ परिपीड्य कामः स्याद् धर्म(कामौ च्काम्ये )परिभूय चार्थः कामार्थयोश् चोपरमेण धर्मस् त्याज्यः स कृत्स्नो यदि (काङ्क्षितो ऽर्थः च्काङ्क्षितार्थः ) ॥ १०.२९ ॥

yo hy arthadharmau paripīḍya kāmaḥ syād dharma(kāmau ckāmye )paribhūya cārthaḥ kāmārthayoś coparameṇa dharmas tyājyaḥ sa kṛtsno yadi (kāṅkṣito 'rthaḥ ckāṅkṣitārthaḥ ) (10.29)

तस्मात् त्रिवर्गस्य निषेवणेन त्वं रूपम् एतत् सफलं कुरुष्व धर्मार्थकामाधिगमं ह्य् अनूनं नृणाम् अनूनं पुरुषार्थम् आहुः ॥ १०.३० ॥

tasmāt trivargasya niṣevaṇena tvaṃ rūpam etat saphalaṃ kuruṣva dharmārthakāmādhigamaṃ hy anūnaṃ nṛṇām anūnaṃ puruṣārtham āhuḥ (10.30)

तन् निष्फलौ नार्हसि कर्तुम् एतौ पीनौ भुजौ चापविकर्षणार्हौ मान्धातृवज् जेतुम् इमौ हि योग्यौ (लोकान् अपि त्रीन् इह च्लोकानि हि त्रीणि हि )किं पुनर् गाम् ॥ १०.३१ ॥

tan niṣphalau nārhasi kartum etau pīnau bhujau cāpavikarṣaṇārhau māndhātṛvaj jetum imau hi yogyau (lokān api trīn iha clokāni hi trīṇi hi )kiṃ punar gām (10.31)

स्नेहेन खल्व् एतद् अहं ब्रवीमि नैश्वर्यरागेण न विस्मयेन इमं हि दृष्ट्वा तव भिक्षु(वेषं च्वेशं जातानुकम्पो ऽस्म्य् अपि चागताश्रुः ॥ १०.३२ ॥

snehena khalv etad ahaṃ bravīmi naiśvaryarāgeṇa na vismayena imaṃ hi dṛṣṭvā tava bhikṣu(veṣaṃ cveśaṃ jātānukampo 'smy api cāgatāśruḥ (10.32)

यावत् स्ववंशप्रति(रूप रूपं च्रूपरूपं न ते जराभ्येत्य् अभिभूय भूयः तद् भुङ्क्ष्व भिक्षाश्रमकाम कामान् काले ऽसि कर्ता प्रियधर्म धर्मम् [पादस् अब् अन्द् च्द् अरे एxछन्गेद् इन् च्.] ॥ १०.३३ ॥

yāvat svavaṃśaprati(rūpa rūpaṃ crūparūpaṃ na te jarābhyety abhibhūya bhūyaḥ tad bhuṅkṣva bhikṣāśramakāma kāmān kāle 'si kartā priyadharma dharmam [pādas ab and cd are exchanged in c.] (10.33)

शक्नोति जीर्णः खलु धर्मम् आप्तुं कामोपभोगेष्व् अगतिर् जरायाः अतश् च यूनः कथयन्ति कामान् मध्यस्य वित्तं स्थविरस्य धर्मम् ॥ १०.३४ ॥

śaknoti jīrṇaḥ khalu dharmam āptuṃ kāmopabhogeṣv agatir jarāyāḥ ataś ca yūnaḥ kathayanti kāmān madhyasya vittaṃ sthavirasya dharmam (10.34)

धर्मस्य चार्थस्य च जीवलोके प्रत्यर्थिभूतानि हि यौवनानि संरक्ष्यमानान्य् अपि दुर्ग्रहाणि कामा यतस् तेन (पथा च्यथा )हरन्ति ॥ १०.३५ ॥

dharmasya cārthasya ca jīvaloke pratyarthibhūtāni hi yauvanāni saṃrakṣyamānāny api durgrahāṇi kāmā yatas tena (pathā cyathā )haranti (10.35)

वयांसि जीर्णानि (विमर्शवन्ति च्विमर्शयन्ति धीराण्य् अवस्थानपरायणानि अल्पेन यत्नेन शमात्मकानि भवन्त्य् अ(गत्यैव च्गत्येव )च लज्जया च ॥ १०.३६ ॥

vayāṃsi jīrṇāni (vimarśavanti cvimarśayanti dhīrāṇy avasthānaparāyaṇāni alpena yatnena śamātmakāni bhavanty a(gatyaiva cgatyeva )ca lajjayā ca (10.36)

अतश् च लोलं विषयप्रधानं प्रमत्तम् अक्षान्तम् अदीर्घदर्शि बहुच्छलं यौवनम् अभ्यतीत्य निस्तीर्य कान्तारम् इवाश्वसन्ति ॥ १०.३७ ॥

ataś ca lolaṃ viṣayapradhānaṃ pramattam akṣāntam adīrghadarśi bahucchalaṃ yauvanam abhyatītya nistīrya kāntāram ivāśvasanti (10.37)

तस्माद् अधीरं चपलप्रमादि नवं वयस् तावद् इदं व्यपैतु कामस्य पूर्वं हि वयः शरव्यं न शक्यते रक्षितुम् इन्द्रियेभ्यः ॥ १०.३८ ॥

tasmād adhīraṃ capalapramādi navaṃ vayas tāvad idaṃ vyapaitu kāmasya pūrvaṃ hi vayaḥ śaravyaṃ na śakyate rakṣitum indriyebhyaḥ (10.38)

अथो चिकीर्षा तव धर्म एव यजस्व यज्ञं कुलधर्म एषः यज्ञैर् अधिष्ठाय हि नाकपृष्ठं ययौ मरुत्वान् अपि नाकपृष्ठम् ॥ १०.३९ ॥

atho cikīrṣā tava dharma eva yajasva yajñaṃ kuladharma eṣaḥ yajñair adhiṣṭhāya hi nākapṛṣṭhaṃ yayau marutvān api nākapṛṣṭham (10.39)

सुवर्णकेयूरविदष्टबाहवो मणिप्रदीपोज्ज्वलचित्रमौलयः नृपर्षयस् तां हि गतिं गता मखैः श्रमेण याम् एव महर्षयो ययुः ॥ १०.४० ॥

suvarṇakeyūravidaṣṭabāhavo maṇipradīpojjvalacitramaulayaḥ nṛparṣayas tāṃ hi gatiṃ gatā makhaiḥ śrameṇa yām eva maharṣayo yayuḥ (10.40)

इत्य् एवं मगधपतिर् ((च्वचो च्))बभाषे यः सम्यग् वलभिद् इव (ब्रुवन् बभासे च्ध्रुवं बभाषे ) ।। तच् छ्रुत्वा न स (विचचाल च्विचचार )राजसूनुः कैलासो गिरिर् इव नैकचित्रसानुः ॥ १०.४१ ॥

ity evaṃ magadhapatir ((cvaco c))babhāṣe yaḥ samyag valabhid iva (bruvan babhāse cdhruvaṃ babhāṣe ) // tac chrutvā na sa (vicacāla cvicacāra )rājasūnuḥ kailāso girir iva naikacitrasānuḥ (10.41)