11. Chapter 11

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽश्व-घोष-कृते श्रेण्याभिगमनो नाम दशमः सर्गः १० ]] अथैवम् उक्तो मगधाधिपेन सुहृन्मुखेन प्रतिकूलम् अर्थम् स्वस्थो ऽविकारः कुलशौचशुद्धः शौद्धोदनिर् वाक्यम् इदं जगाद ॥ ११.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye 'śva-ghoṣa-kṛte śreṇyābhigamano nāma daśamaḥ sargaḥ 10 ]] athaivam ukto magadhādhipena suhṛnmukhena pratikūlam artham svastho 'vikāraḥ kulaśaucaśuddhaḥ śauddhodanir vākyam idaṃ jagāda (11.1)

नाश्चर्यम् एतद् भवतो (विधानं चभिधातुं जातस्य हर्यङ्ककुले विशाले यन् मित्रपक्षे तव मित्रकाम स्याद् वृत्तिर् एषा परिशुद्धवृत्तेः ॥ ११.२ ॥

nāścaryam etad bhavato (vidhānaṃ cabhidhātuṃ jātasya haryaṅkakule viśāle yan mitrapakṣe tava mitrakāma syād vṛttir eṣā pariśuddhavṛtteḥ (11.2)

असत्सु मैत्री स्व(कुलानुवृत्ता च्कुलानुरूपा न तिष्ठति श्रिर् इव विक्लवेषु पूर्वैः कृतां प्रीतिपरंपराभिस् ताम् एव सन्तस् तु विवर्धयन्ति ॥ ११.३ ॥

asatsu maitrī sva(kulānuvṛttā ckulānurūpā na tiṣṭhati śrir iva viklaveṣu pūrvaiḥ kṛtāṃ prītiparaṃparābhis tām eva santas tu vivardhayanti (11.3)

ये चार्थकृच्छ्रेषु भवन्ति लोके समानकार्याः सुहृदां मनुष्याः मित्राणि तानीति परैमि बुद्ध्या स्वस्थस्य वृद्धिष्व् इह को हि न स्यात् ॥ ११.४ ॥

ye cārthakṛcchreṣu bhavanti loke samānakāryāḥ suhṛdāṃ manuṣyāḥ mitrāṇi tānīti paraimi buddhyā svasthasya vṛddhiṣv iha ko hi na syāt (11.4)

एवं च ये द्रव्यम् अवाप्य लोके मित्रेषु धर्मे च नियोजयन्ति अवाप्तसाराणि धनानि तेषां भ्रष्टानि नान्ते जनयन्ति तापम् ॥ ११.५ ॥

evaṃ ca ye dravyam avāpya loke mitreṣu dharme ca niyojayanti avāptasārāṇi dhanāni teṣāṃ bhraṣṭāni nānte janayanti tāpam (11.5)

सुहृत्तया चार्यतया च राजन् (खल्व् एष यो मां प्रति निश्चयस् च्विभाव्य माम् एव विनिश्चयस् )ते अत्रानुनेष्यामि सुहृत्तयैव ब्रूयाम् अहं नोत्तरम् अन्यद् अत्र ॥ ११.६ ॥

suhṛttayā cāryatayā ca rājan (khalv eṣa yo māṃ prati niścayas cvibhāvya mām eva viniścayas )te atrānuneṣyāmi suhṛttayaiva brūyām ahaṃ nottaram anyad atra (11.6)

अहं जरामृत्युभयं विदित्वा मुमुक्षया धर्मम् इमं प्रपन्नः बन्धून् प्रियान् अश्रुमुखान् विहाय प्राग् एव कामान् अशुभस्य हेतून् ॥ ११.७ ॥

ahaṃ jarāmṛtyubhayaṃ viditvā mumukṣayā dharmam imaṃ prapannaḥ bandhūn priyān aśrumukhān vihāya prāg eva kāmān aśubhasya hetūn (11.7)

नाशीविषेभ्यो (हि चपि )तथा बिभेमि नैवाशनिभ्यो गगनाच् च्युतेभ्यः न पावकेभ्यो ऽनिलसंहितेभ्यो यथा भयं मे विषयेभ्य (एव चेभ्यः ) ॥ ११.८ ॥

nāśīviṣebhyo (hi capi )tathā bibhemi naivāśanibhyo gaganāc cyutebhyaḥ na pāvakebhyo 'nilasaṃhitebhyo yathā bhayaṃ me viṣayebhya (eva cebhyaḥ ) (11.8)

कामा ह्य् अनित्याः कुशलार्थचौरा रिक्ताश् च मायासदृशाश् च लोके आशास्यमाना अपि मोहयन्ति चित्तं नृणां किं पुनर् आत्मसंस्थाः ॥ ११.९ ॥

kāmā hy anityāḥ kuśalārthacaurā riktāś ca māyāsadṛśāś ca loke āśāsyamānā api mohayanti cittaṃ nṛṇāṃ kiṃ punar ātmasaṃsthāḥ (11.9)

कामाभिभूता हि न यान्ति शर्म त्रिपिष्टपे किं (बत च्वत )मर्त्यलोके कामैः सतृष्णस्य हि नास्ति तृप्तिर् यथेन्धनैर् वातसखस्य वह्नेः ॥ ११.१० ॥

kāmābhibhūtā hi na yānti śarma tripiṣṭape kiṃ (bata cvata )martyaloke kāmaiḥ satṛṣṇasya hi nāsti tṛptir yathendhanair vātasakhasya vahneḥ (11.10)

जगत्य् अनर्थो न समो ऽस्ति कामैर् मोहाच् च तेष्व् एव जनः प्रसक्तः तत्त्वं विदित्वैवम् अनर्थभीरुः प्राज्ञः स्वयं को ऽभिलषेद् अनर्थम् ॥ ११.११ ॥

jagaty anartho na samo 'sti kāmair mohāc ca teṣv eva janaḥ prasaktaḥ tattvaṃ viditvaivam anarthabhīruḥ prājñaḥ svayaṃ ko 'bhilaṣed anartham (11.11)

समुद्रवस्त्राम् अपि गाम् अवाप्य पारं जिगीषन्ति महार्णवस्य लोकस्य कामैर् न वितृप्तिर् अस्ति पतद्भिर् अम्भोभिर् इवार्णवस्य ॥ ११.१२ ॥

samudravastrām api gām avāpya pāraṃ jigīṣanti mahārṇavasya lokasya kāmair na vitṛptir asti patadbhir ambhobhir ivārṇavasya (11.12)

देवेन वृष्टे ऽपि हिरण्यवर्षे द्वीपान् (समग्रांश् च्समुद्रांश् )चतुरो ऽपि जित्वा शक्रस्य चार्धासनम् अप्य् अवाप्य मान्धातुर् आसीद् विषयेष्व् अतृप्तिः ॥ ११.१३ ॥

devena vṛṣṭe 'pi hiraṇyavarṣe dvīpān (samagrāṃś csamudrāṃś )caturo 'pi jitvā śakrasya cārdhāsanam apy avāpya māndhātur āsīd viṣayeṣv atṛptiḥ (11.13)

भुक्त्वापि राज्यं दिवि देवतानां शतक्रतौ वृत्रभयात् प्रनष्टे दर्पान् महर्षीन् अपि वाहयित्वा कामेष्व् अतृप्तो नहुषः पपात ॥ ११.१४ ॥

bhuktvāpi rājyaṃ divi devatānāṃ śatakratau vṛtrabhayāt pranaṣṭe darpān maharṣīn api vāhayitvā kāmeṣv atṛpto nahuṣaḥ papāta (11.14)

ऐडश् च राजा त्रिदिवं विगाह्य नीत्वापि देवीं वशम् उर्वशीं ताम् लोभाद् ऋषिभ्यः कनकं जिहीर्षुर् जगाम नाशं विषयेष्व् अतृप्तः ॥ ११.१५ ॥

aiḍaś ca rājā tridivaṃ vigāhya nītvāpi devīṃ vaśam urvaśīṃ tām lobhād ṛṣibhyaḥ kanakaṃ jihīrṣur jagāma nāśaṃ viṣayeṣv atṛptaḥ (11.15)

बलेर् महेन्द्रं नहुषं महेन्द्राद् इन्द्रं पुनर् ये नहुषाद् उपेयुः स्वर्गे क्षितौ वा विषयेषु तेषु को विश्वसेद् भाग्यकुलाकुलेषु ॥ ११.१६ ॥

baler mahendraṃ nahuṣaṃ mahendrād indraṃ punar ye nahuṣād upeyuḥ svarge kṣitau vā viṣayeṣu teṣu ko viśvased bhāgyakulākuleṣu (11.16)

चीराम्बरा मूलफलाम्बुभक्षा जटा वहन्तो ऽपि भुजंगदीर्घाः यैर् (नान्यचन्य)कार्या मुनयो ऽपि भग्नाः कः कामसंज्ञान् मृगयेत शत्रून् ॥ ११.१७ ॥

cīrāmbarā mūlaphalāmbubhakṣā jaṭā vahanto 'pi bhujaṃgadīrghāḥ yair (nānyacanya)kāryā munayo 'pi bhagnāḥ kaḥ kāmasaṃjñān mṛgayeta śatrūn (11.17)

उग्रायुधश् चोग्रधृतायुधो ऽपि येषां कृते मृत्युम् अवाप भीष्मात् चिन्तापि तेषाम् अशिवा वधाय (सद्च्तद्)वृत्तिनां किं पुनर् अव्रतानाम् ॥ ११.१८ ॥

ugrāyudhaś cogradhṛtāyudho 'pi yeṣāṃ kṛte mṛtyum avāpa bhīṣmāt cintāpi teṣām aśivā vadhāya (sadctad)vṛttināṃ kiṃ punar avratānām (11.18)

आस्वादम् अल्पं विषयेषु मत्वा संयोजनोत्कर्षम् अतृप्तिम् एव सद्भ्यश् च गर्हां नियतं च पापं कः कामसंज्ञं विषम् (आददीत चाससाद ) ॥ ११.१९ ॥

āsvādam alpaṃ viṣayeṣu matvā saṃyojanotkarṣam atṛptim eva sadbhyaś ca garhāṃ niyataṃ ca pāpaṃ kaḥ kāmasaṃjñaṃ viṣam (ādadīta cāsasāda ) (11.19)

कृष्यादिभिः (कर्मभिर् अर्दितानां च्धर्मभिर् अन्वितानां कामात्मकानां च निशम्य दुःखम् स्वास्थ्यं च कामेष्व् अकुतूहलानां कामान् विहातुं क्षमम् आत्मवद्भिः ॥ ११.२० ॥

kṛṣyādibhiḥ (karmabhir arditānāṃ cdharmabhir anvitānāṃ kāmātmakānāṃ ca niśamya duḥkham svāsthyaṃ ca kāmeṣv akutūhalānāṃ kāmān vihātuṃ kṣamam ātmavadbhiḥ (11.20)

ज्ञेया विपत्कामिनि कामसंपत् सिद्धेषु कामेषु मदं ह्य् उपैति मदाद् अकार्यं कुरुते न कार्यं येन क्षतो दुर्गतिम् अभ्युपैति ॥ ११.२१ ॥

jñeyā vipatkāmini kāmasaṃpat siddheṣu kāmeṣu madaṃ hy upaiti madād akāryaṃ kurute na kāryaṃ yena kṣato durgatim abhyupaiti (11.21)

यत्नेन लब्धाः परिरक्षिताश् च ये विप्रलभ्य प्रतियान्ति भूयः तेष्व् आत्मवान् याचितकोपम् एषु कामेषु विद्वान् इह को रमेत ॥ ११.२२ ॥

yatnena labdhāḥ parirakṣitāś ca ye vipralabhya pratiyānti bhūyaḥ teṣv ātmavān yācitakopam eṣu kāmeṣu vidvān iha ko rameta (11.22)

अन्विष्य चादाय च जाततर्षा यान् अत्यजन्तः परियान्ति दुःखम् लोके तृणोल्कासदृशेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११.२३ ॥

anviṣya cādāya ca jātatarṣā yān atyajantaḥ pariyānti duḥkham loke tṛṇolkāsadṛśeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt (11.23)

अनात्मवन्तो हृदि यैर् विदष्टा विनाशम् अर्छन्ति न यान्ति शर्म क्रुद्धोग्रसर्पप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११.२४ ॥

anātmavanto hṛdi yair vidaṣṭā vināśam archanti na yānti śarma kruddhograsarpapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt (11.24)

अस्थि (क्षुधार्ता च्क्षुधार्त्ता )इव सारमेया भुक्त्वापि यान् नैव भवन्ति तृप्ताः जीर्णास्थिकङ्कालसमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११.२५ ॥

asthi (kṣudhārtā ckṣudhārttā )iva sārameyā bhuktvāpi yān naiva bhavanti tṛptāḥ jīrṇāsthikaṅkālasameṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt (11.25)

ये राजचौरोदकपावकेभ्यः साधारणत्वाज् जनयन्ति दुःखम् तेषु प्रविद्धामिषसंनिभेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११.२६ ॥

ye rājacaurodakapāvakebhyaḥ sādhāraṇatvāj janayanti duḥkham teṣu praviddhāmiṣasaṃnibheṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt (11.26)

यत्र स्थितानाम् अभितो विपत्तिः शत्रोः सकाशाद् अपि बान्धवेभ्यः हिंस्रेषु तेष्व् आयतनोपमेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११.२७ ॥

yatra sthitānām abhito vipattiḥ śatroḥ sakāśād api bāndhavebhyaḥ hiṃsreṣu teṣv āyatanopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt (11.27)

गिरौ वने चाप्सु च सागरे च (यान् च्यद् )भ्रंशम् (अर्छन्ति विलङ्घमानाः चर्छन्त्य् अभिलङ्घमानाः ) तेषु द्रुमप्राग्रफलोपमेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११.२८ ॥

girau vane cāpsu ca sāgare ca (yān cyad )bhraṃśam (archanti vilaṅghamānāḥ carchanty abhilaṅghamānāḥ ) teṣu drumaprāgraphalopameṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt (11.28)

(तीव्रैः च्तीर्थैः )प्रयत्नैर् विविधैर् अवाप्ताः क्षणेन ये नाशम् इह प्रयान्ति स्वप्नोपभोगप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् [वेर्सेस् ११.२९ अन्द् ११.३० अरे एxछन्गेद् इन् एद्. च्.] ॥ ११.२९ ॥

(tīvraiḥ ctīrthaiḥ )prayatnair vividhair avāptāḥ kṣaṇena ye nāśam iha prayānti svapnopabhogapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt [verses 11.29 and 11.30 are exchanged in ed. c.] (11.29)

यान् अर्चयित्वापि न यान्ति शर्म विवर्धयित्वा परिपालयित्वा अङ्गार(कर्षूच्कर्ष)प्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११.३० ॥

yān arcayitvāpi na yānti śarma vivardhayitvā paripālayitvā aṅgāra(karṣūckarṣa)pratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt (11.30)

विनाशम् ईयुः कुरवो यदर्थं वृष्ण्यन्धका (मेखलच्मैथिल)दण्डकाश् च (सूनासिच्शूलासि)काष्ठप्रतिमेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११.३१ ॥

vināśam īyuḥ kuravo yadarthaṃ vṛṣṇyandhakā (mekhalacmaithila)daṇḍakāś ca (sūnāsicśūlāsi)kāṣṭhapratimeṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt (11.31)

सुन्दोपसुन्दाव् असुरौ यदर्थम् अन्योअन्यवैरप्रसृतौ विनष्टौ सौहार्दविश्लेषकरेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११.३२ ॥

sundopasundāv asurau yadartham anyoanyavairaprasṛtau vinaṣṭau sauhārdaviśleṣakareṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt (11.32)

(येषां कृते वारिणि पावके च्कामान्धसंज्ञाः कृपया व के [सिच्] )च क्रव्यात्सु (चात्मानम् च्नात्मानम् )इहोत्सृजन्ति सपत्नभूतेष्व् अशिवेषु तेषु कामेषु कस्यात्मवतो रतिः स्यात् ॥ ११.३३ ॥

(yeṣāṃ kṛte vāriṇi pāvake ckāmāndhasaṃjñāḥ kṛpayā va ke [sic] )ca kravyātsu (cātmānam cnātmānam )ihotsṛjanti sapatnabhūteṣv aśiveṣu teṣu kāmeṣu kasyātmavato ratiḥ syāt (11.33)

(कामार्थम् अज्ञः च्कामान्धसंज्ञः )कृपणं करोति प्राप्नोति दुःखं वधबन्धनादि कामार्थम् आशाकृपणस् तपस्वी (मृत्युं श्रमं चार्छति च्मृत्युश्रमं चार्हति )जीव(लोकः च्लोके ) ॥ ११.३४ ॥

(kāmārtham ajñaḥ ckāmāndhasaṃjñaḥ )kṛpaṇaṃ karoti prāpnoti duḥkhaṃ vadhabandhanādi kāmārtham āśākṛpaṇas tapasvī (mṛtyuṃ śramaṃ cārchati cmṛtyuśramaṃ cārhati )jīva(lokaḥ cloke ) (11.34)

गीतैर् ह्रियन्ते हि मृगा वधाय रूपार्थम् अग्नौ शलभाः पतन्ति मत्स्यो गिरत्य् आयसम् आमिषार्थी तस्माद् अनर्थं विषयाः फलन्ति ॥ ११.३५ ॥

gītair hriyante hi mṛgā vadhāya rūpārtham agnau śalabhāḥ patanti matsyo giraty āyasam āmiṣārthī tasmād anarthaṃ viṣayāḥ phalanti (11.35)

कामास् तु भोगा इति (यन् मतिः च्यन् मतं )स्याद् (भोगा च्भोग्या )न केचित् परिगण्यमानाः वस्त्रादयो द्रव्यगुणा हि लोके दुःखप्रतीकार इति प्रधार्याः ॥ ११.३६ ॥

kāmās tu bhogā iti (yan matiḥ cyan mataṃ )syād (bhogā cbhogyā )na kecit parigaṇyamānāḥ vastrādayo dravyaguṇā hi loke duḥkhapratīkāra iti pradhāryāḥ (11.36)

इष्टं हि तर्षप्रशमाय तोयं क्षुन्नाशहेतोर् अशनं तथैव वातातपाम्ब्वावरणाय वेश्म कौपीनशीतावरणाय वासः ॥ ११.३७ ॥

iṣṭaṃ hi tarṣapraśamāya toyaṃ kṣunnāśahetor aśanaṃ tathaiva vātātapāmbvāvaraṇāya veśma kaupīnaśītāvaraṇāya vāsaḥ (11.37)

निद्राविघाताय तथैव शय्या यानं तथाध्वश्रमनाशनाय तथासनं स्थानविनोदनाय स्नानं मृजारोग्यबलाश्रयाय ॥ ११.३८ ॥

nidrāvighātāya tathaiva śayyā yānaṃ tathādhvaśramanāśanāya tathāsanaṃ sthānavinodanāya snānaṃ mṛjārogyabalāśrayāya (11.38)

दुःखप्रतीकारनिमित्तभूतास् तस्मात् प्रजानां विषया न (भोगाः च्भोग्याः ) अश्नामि भोगान् इति को ऽभ्युपेयात् प्राज्ञः प्रतीकारविधौ (प्रवृत्तः च्प्रवृत्तान् ) ॥ ११.३९ ॥

duḥkhapratīkāranimittabhūtās tasmāt prajānāṃ viṣayā na (bhogāḥ cbhogyāḥ ) aśnāmi bhogān iti ko 'bhyupeyāt prājñaḥ pratīkāravidhau (pravṛttaḥ cpravṛttān ) (11.39)

यः पित्तदाहेन विदह्यमानः शीतक्रियां भोग इति व्यवस्येत् दुःखप्रतीकारविधौ प्रवृत्तः कामेषु कुर्यात् स हि भोगसंज्ञाम् ॥ ११.४० ॥

yaḥ pittadāhena vidahyamānaḥ śītakriyāṃ bhoga iti vyavasyet duḥkhapratīkāravidhau pravṛttaḥ kāmeṣu kuryāt sa hi bhogasaṃjñām (11.40)

कामेष्व् अनैकान्तिकता च यस्माद् अतो ऽपि मे तेषु न भोगसंज्ञा यए एव भावा हि सुखं दिशन्ति तए एव दुःखं पुनर् आवहन्ति ॥ ११.४१ ॥

kāmeṣv anaikāntikatā ca yasmād ato 'pi me teṣu na bhogasaṃjñā yae eva bhāvā hi sukhaṃ diśanti tae eva duḥkhaṃ punar āvahanti (11.41)

गुरूणि वासांस्य् अगुरूणि चैव सुखाय (शीते च्गीते )ह्य् असुखाय (घर्मे च्धर्मे ) चन्द्रांशवश् चन्दनम् एव चोष्णे सुखाय दुखाय भवन्ति शीते ॥ ११.४२ ॥

gurūṇi vāsāṃsy agurūṇi caiva sukhāya (śīte cgīte )hy asukhāya (gharme cdharme ) candrāṃśavaś candanam eva coṣṇe sukhāya dukhāya bhavanti śīte (11.42)

द्वंद्वानि सर्वस्य यतः प्रसक्तान्य् अलाभलाभप्रभृतीनि लोके अतो ऽपि नैकान्तसुखो ऽस्ति कश्चिन् नैकान्तदुःखः पुरुषः प्र्ठिव्याम् ॥ ११.४३ ॥

dvaṃdvāni sarvasya yataḥ prasaktāny alābhalābhaprabhṛtīni loke ato 'pi naikāntasukho 'sti kaścin naikāntaduḥkhaḥ puruṣaḥ prṭhivyām (11.43)

दृष्ट्वा (विमिश्रां च् च मिश्रां )सुखदुःकतां मे राज्यं च दास्यं च मतं समानम् नित्यं हसत्य् एव हि नैव राजा न चापि संतप्यतए एव दासः ॥ ११.४४ ॥

dṛṣṭvā (vimiśrāṃ c ca miśrāṃ )sukhaduḥkatāṃ me rājyaṃ ca dāsyaṃ ca mataṃ samānam nityaṃ hasaty eva hi naiva rājā na cāpi saṃtapyatae eva dāsaḥ (11.44)

आज्ञा नृपत्वे ऽभ्यधिकेति (यत् स्यान् च्यस्मात् महान्ति दुःखान्य् अत एव राज्ञः आसङ्गकाष्ठप्रतिमो हि राजा लोकस्य हेतोः परिखेदम् एति ॥ ११.४५ ॥

ājñā nṛpatve 'bhyadhiketi (yat syān cyasmāt mahānti duḥkhāny ata eva rājñaḥ āsaṅgakāṣṭhapratimo hi rājā lokasya hetoḥ parikhedam eti (11.45)

राज्ये नृपस् त्यागिनि (बह्वच्वङ्क)मित्रे विश्वासम् आगच्छति चेद् विपन्नः अथापि विश्रम्भम् उपैति नेह किं नाम सौख्यं चकितस्य राज्ञः ॥ ११.४६ ॥

rājye nṛpas tyāgini (bahvacvaṅka)mitre viśvāsam āgacchati ced vipannaḥ athāpi viśrambham upaiti neha kiṃ nāma saukhyaṃ cakitasya rājñaḥ (11.46)

यदा च जित्वापि महीं समग्रां वासाय दृष्टं पुरम् एकम् एव तत्रापि चैकं भवनं निषेव्यं श्रमः परार्थे ननु राजभावः ॥ ११.४७ ॥

yadā ca jitvāpi mahīṃ samagrāṃ vāsāya dṛṣṭaṃ puram ekam eva tatrāpi caikaṃ bhavanaṃ niṣevyaṃ śramaḥ parārthe nanu rājabhāvaḥ (11.47)

राज्ञो ऽपि (वासोयुगम् च्वासे युगम् )एकम् एव क्षुत्संनिरोधाय तथान्नमात्रा शय्या तथैकासनम् एकम् एव शेषा विशेषा नृपतेर् मदाय ॥ ११.४८ ॥

rājño 'pi (vāsoyugam cvāse yugam )ekam eva kṣutsaṃnirodhāya tathānnamātrā śayyā tathaikāsanam ekam eva śeṣā viśeṣā nṛpater madāya (11.48)

तुष्ट्यर्थम् एतच् च फलं यदीष्टम् ऋते ऽपि राज्यान् मम तुष्टिर् अस्ति तुष्टौ च सत्यां पुरुषस्य लोके सर्वे विशेषा ननु निर्विशेषाः ॥ ११.४९ ॥

tuṣṭyartham etac ca phalaṃ yadīṣṭam ṛte 'pi rājyān mama tuṣṭir asti tuṣṭau ca satyāṃ puruṣasya loke sarve viśeṣā nanu nirviśeṣāḥ (11.49)

तन् नास्मि कामान् प्रति संप्रतार्यः (क्षेमं च्क्षेमे )शिवं मार्गम् अनुप्रपन्नः स्मृत्वा सुहृत्त्वं तु पुनः पुनर् मां ब्रूहि प्रतिज्ञां खलु (पालयेति च्पालयन्ति ) ॥ ११.५० ॥

tan nāsmi kāmān prati saṃpratāryaḥ (kṣemaṃ ckṣeme )śivaṃ mārgam anuprapannaḥ smṛtvā suhṛttvaṃ tu punaḥ punar māṃ brūhi pratijñāṃ khalu (pālayeti cpālayanti ) (11.50)

न ह्य् अस्म्य् अमर्षेण वनं प्रविष्टो न शत्रुबाणैर् अवधूतमौलिः कृतस्पृहो नापि फलाधिकेभ्यो गृह्णामि नैतद् वचनं यतस् ते ॥ ११.५१ ॥

na hy asmy amarṣeṇa vanaṃ praviṣṭo na śatrubāṇair avadhūtamauliḥ kṛtaspṛho nāpi phalādhikebhyo gṛhṇāmi naitad vacanaṃ yatas te (11.51)

यो दन्दशूकं कुपितं भुजंगं मुक्त्वा व्यवस्येद् धि पुनर् ग्रहीतुम् दाहात्मिकां वा ज्वलितां तृणोल्कां संत्यज्य कामान् स पुनर् भजेत ॥ ११.५२ ॥

yo dandaśūkaṃ kupitaṃ bhujaṃgaṃ muktvā vyavasyed dhi punar grahītum dāhātmikāṃ vā jvalitāṃ tṛṇolkāṃ saṃtyajya kāmān sa punar bhajeta (11.52)

अन्धाय यश् च स्पृहयेद् अनन्धो बद्धाय मुक्तो विधनाय (चाढ्यः च्वाढ्यः ) उन्मत्तचित्ताय च कल्यचित्तः स्पृहां स कुर्याद् विषयात्मकाय ॥ ११.५३ ॥

andhāya yaś ca spṛhayed anandho baddhāya mukto vidhanāya (cāḍhyaḥ cvāḍhyaḥ ) unmattacittāya ca kalyacittaḥ spṛhāṃ sa kuryād viṣayātmakāya (11.53)

(भैक्षोपभोगीति च च्भिक्षोपभोगी वर )नानुकम्प्यः कृती जरामृत्युभयं तितीर्षुः इहोत्तमं शान्तिसुखं च यस्य परत्र दुःखानि च संवृतानि ॥ ११.५४ ॥

(bhaikṣopabhogīti ca cbhikṣopabhogī vara )nānukampyaḥ kṛtī jarāmṛtyubhayaṃ titīrṣuḥ ihottamaṃ śāntisukhaṃ ca yasya paratra duḥkhāni ca saṃvṛtāni (11.54)

लक्ष्म्यां महत्याम् अपि वर्तमानस् तृष्णाभिभूतस् त्व् अनुकम्पितव्यः प्राप्नोति यः शान्तिसुखं न चेह परत्र (दुःखैः च्दुःखं )प्रतिगृह्यते च ॥ ११.५५ ॥

lakṣmyāṃ mahatyām api vartamānas tṛṣṇābhibhūtas tv anukampitavyaḥ prāpnoti yaḥ śāntisukhaṃ na ceha paratra (duḥkhaiḥ cduḥkhaṃ )pratigṛhyate ca (11.55)

एवं तु वक्तुं भवतो ऽनुरूपं सत्त्वस्य वृत्तस्य कुलस्य चैव ममापि वोढुं सदृशं प्रतिज्ञां सत्त्वस्य वृत्तस्य कुलस्य चैव ॥ ११.५६ ॥

evaṃ tu vaktuṃ bhavato 'nurūpaṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva mamāpi voḍhuṃ sadṛśaṃ pratijñāṃ sattvasya vṛttasya kulasya caiva (11.56)

अहं हि संसार(शरेण च्रसेन )विद्धो विनिःसृतः (शान्तिम् च्शान्तम् )अवाप्तुकामः नेच्छेयम् आप्तुं त्रिदिवे ऽपि राज्यं निरामयं किं (बत च्वत )मानुषेषु ॥ ११.५७ ॥

ahaṃ hi saṃsāra(śareṇa crasena )viddho viniḥsṛtaḥ (śāntim cśāntam )avāptukāmaḥ neccheyam āptuṃ tridive 'pi rājyaṃ nirāmayaṃ kiṃ (bata cvata )mānuṣeṣu (11.57)

त्रिवर्गसेवां नृप यत् तु कृत्स्नतः परो मनुष्यार्थ इति त्वम् आत्थ माम् अनर्थ इत्य् (एव ममात्र दर्शनं चात्थ ममार्थदर्शनं क्षयी त्रिवर्गो हि न चापि तर्पकः ॥ ११.५८ ॥

trivargasevāṃ nṛpa yat tu kṛtsnataḥ paro manuṣyārtha iti tvam āttha mām anartha ity (eva mamātra darśanaṃ cāttha mamārthadarśanaṃ kṣayī trivargo hi na cāpi tarpakaḥ (11.58)

पदे तु यस्मिन् न जरा न (भीर् न रुङ् च्भीरुता न जन्म नैवोपरमो न (चाधयः च्वाधयः ) तम् एव मन्ये पुरुषार्थम् उत्तमं न विद्यते यत्र पुनः पुनः क्रिया ॥ ११.५९ ॥

pade tu yasmin na jarā na (bhīr na ruṅ cbhīrutā na janma naivoparamo na (cādhayaḥ cvādhayaḥ ) tam eva manye puruṣārtham uttamaṃ na vidyate yatra punaḥ punaḥ kriyā (11.59)

यद् अप्य् अवोचः परिपाल्यतां जरा नवं वयो गच्छति विक्रियाम् इति अनिश्चयो ऽयं चपलं हि दृश्यते जराप्य् अधीरा धृतिमच् च यौवनम् ॥ ११.६० ॥

yad apy avocaḥ paripālyatāṃ jarā navaṃ vayo gacchati vikriyām iti aniścayo 'yaṃ capalaṃ hi dṛśyate jarāpy adhīrā dhṛtimac ca yauvanam (11.60)

स्वकर्मदक्षश् च (यदान्तको च्यदा तु को )जगद् वयःसु (सर्वेष्व् अवशं विकर्षति च्सर्वेषु च संविकर्षति ) विनाशकाले कथम् अव्यवस्थिते जरा प्रतीक्ष्या विदुषा शमेप्सुना ॥ ११.६१ ॥

svakarmadakṣaś ca (yadāntako cyadā tu ko )jagad vayaḥsu (sarveṣv avaśaṃ vikarṣati csarveṣu ca saṃvikarṣati ) vināśakāle katham avyavasthite jarā pratīkṣyā viduṣā śamepsunā (11.61)

जरायुधो व्याधिविकीर्णसायको यदान्तको व्याध (इवाशिवः चिवाश्रितः )स्थितः प्रजामृगान् भाग्यवनाश्रितांस् तुदन् वयःप्रकर्षं प्रति को मनोरथः ॥ ११.६२ ॥

jarāyudho vyādhivikīrṇasāyako yadāntako vyādha (ivāśivaḥ civāśritaḥ )sthitaḥ prajāmṛgān bhāgyavanāśritāṃs tudan vayaḥprakarṣaṃ prati ko manorathaḥ (11.62)

(अतो च्सुतो )युवा वा स्थविरो ऽथवा शिशुस् तथा त्वरावान् इह कर्तुम् अर्हति यथा भवेद् धर्मवतः (कृतात्मनः च्कृपात्मनः प्रवृत्तिर् इष्टा विनिवृत्तिर् एव वा ॥ ११.६३ ॥

(ato csuto )yuvā vā sthaviro 'thavā śiśus tathā tvarāvān iha kartum arhati yathā bhaved dharmavataḥ (kṛtātmanaḥ ckṛpātmanaḥ pravṛttir iṣṭā vinivṛttir eva vā (11.63)

यद् आत्थ (चापीष्टच्वा दीप्त)फलां कुलोचितां कुरुष्व धर्माय मखक्रियाम् इति नमो मखेभ्यो न हि कामये सुखं परस्य दुःख(क्रियया यद् इष्यते च्क्रिययापदिश्यते ) ॥ ११.६४ ॥

yad āttha (cāpīṣṭacvā dīpta)phalāṃ kulocitāṃ kuruṣva dharmāya makhakriyām iti namo makhebhyo na hi kāmaye sukhaṃ parasya duḥkha(kriyayā yad iṣyate ckriyayāpadiśyate ) (11.64)

परं हि हन्तुं विवशं फलेप्सया न युक्तरूपं करुणात्मनः सतः क्रतोः फलं यद्य् अपि शाश्वतं भवेत् तथापि कृत्वा किम् (उ यत् क्षयात्मकम् चुपक्षयात्मकम् ) ॥ ११.६५ ॥

paraṃ hi hantuṃ vivaśaṃ phalepsayā na yuktarūpaṃ karuṇātmanaḥ sataḥ kratoḥ phalaṃ yady api śāśvataṃ bhavet tathāpi kṛtvā kim (u yat kṣayātmakam cupakṣayātmakam ) (11.65)

भवेच् च धर्मो यदि नापरो विधिर् व्रतेन शीलेन मनःशमेन वा तथापि नैवार्हति सेवितुं क्रतुं विशस्य यस्मिन् परम् उच्यते फलम् ॥ ११.६६ ॥

bhavec ca dharmo yadi nāparo vidhir vratena śīlena manaḥśamena vā tathāpi naivārhati sevituṃ kratuṃ viśasya yasmin param ucyate phalam (11.66)

इहापि तावत् पुरुषस्य तिष्ठतः प्रवर्तते यत् परहिंसया सुखम् तद् अप्य् अनिष्टं सघृणस्य धीमतो भवान्तरे किं (बत च्वत )यन् न दृश्यते ॥ ११.६७ ॥

ihāpi tāvat puruṣasya tiṣṭhataḥ pravartate yat parahiṃsayā sukham tad apy aniṣṭaṃ saghṛṇasya dhīmato bhavāntare kiṃ (bata cvata )yan na dṛśyate (11.67)

न च प्रतार्यो ऽस्मि फलप्रवृत्तये भवेषु राजन् रमते न मे मनः लता इवाम्भोधरवृष्टिताडिताः प्रवृत्तयः सर्वगता हि चञ्चलाः ॥ ११.६८ ॥

na ca pratāryo 'smi phalapravṛttaye bhaveṣu rājan ramate na me manaḥ latā ivāmbhodharavṛṣṭitāḍitāḥ pravṛttayaḥ sarvagatā hi cañcalāḥ (11.68)

इहागतश् चाहम् इतो दिदृक्षया मुनेर् अराडस्य विमोक्षवादिनः प्रयामि चाद्यैव नृपास्तु ते शिवं वचः (क्षमेथा मम तत्त्वच्क्षमेथाः शमतत्त्व)निष्ठुरम् ॥ ११.६९ ॥

ihāgataś cāham ito didṛkṣayā muner arāḍasya vimokṣavādinaḥ prayāmi cādyaiva nṛpāstu te śivaṃ vacaḥ (kṣamethā mama tattvackṣamethāḥ śamatattva)niṣṭhuram (11.69)

(अवेन्द्रवद् चथेन्द्रवद् )दिव्य् अव शश्वद् अर्कवद् गुणैर् अव श्रेय इहाव गाम् अव अवायुर् आर्यैर् अव सत्सुतान् अव श्रियश् च राजन्न् अव धर्मम् आत्मनः ॥ ११.७० ॥

(avendravad cathendravad )divy ava śaśvad arkavad guṇair ava śreya ihāva gām ava avāyur āryair ava satsutān ava śriyaś ca rājann ava dharmam ātmanaḥ (11.70)

हिमारिकेतूद्भव(संभवान्तरे च्संप्लवान्तरे यथा द्विजो याति विमोक्षयंस् तनुम् हिमारि(शत्रुक्षयच्शत्रुं क्षय)शत्रु(घातने च्घातिनस् तथान्तरे याहि (विमोक्षयन् च्विमोचयन् )मनः ॥ ११.७१ ॥

himāriketūdbhava(saṃbhavāntare csaṃplavāntare yathā dvijo yāti vimokṣayaṃs tanum himāri(śatrukṣayacśatruṃ kṣaya)śatru(ghātane cghātinas tathāntare yāhi (vimokṣayan cvimocayan )manaḥ (11.71)

नृपो ऽब्रवीत् साञ्जलिर् आगतस्पृहो यथेष्टम् (आप्नोतु चाप्नोति )भवान् अविघ्नतः अवाप्य काले कृतकृत्यताम् इमां ममापि कार्यो भवता त्व् अनुग्रहः ॥ ११.७२ ॥

nṛpo 'bravīt sāñjalir āgataspṛho yatheṣṭam (āpnotu cāpnoti )bhavān avighnataḥ avāpya kāle kṛtakṛtyatām imāṃ mamāpi kāryo bhavatā tv anugrahaḥ (11.72)

स्थिरं प्रतिज्ञाय तथेति पार्थिवे ततः स वैश्वंतरम् आश्रमं ययौ परिव्रजन्तं (तम् उदीक्ष्य च्समुदीक्ष्य )विस्मितो नृपो ऽपि (वव्राज पुरिं गिरिव्रजम् च्च प्रापुर् इमं गिरिं व्रजन् ) ॥ ११.७३ ॥

sthiraṃ pratijñāya tatheti pārthive tataḥ sa vaiśvaṃtaram āśramaṃ yayau parivrajantaṃ (tam udīkṣya csamudīkṣya )vismito nṛpo 'pi (vavrāja puriṃ girivrajam cca prāpur imaṃ giriṃ vrajan ) (11.73)