12. Chapter 12

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये (चश्व-घोष-कृते च्)काम-विगर्हणो नामैका-दशः सर्गः ११ ]] ततः शमविहारस्य मुनेर् इक्ष्वाकुचन्द्रमाः अराडस्याश्रमं भेजे वपुषा पूरयन्न् इव ॥ १२.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye (caśva-ghoṣa-kṛte c)kāma-vigarhaṇo nāmaikā-daśaḥ sargaḥ 11 ]] tataḥ śamavihārasya muner ikṣvākucandramāḥ arāḍasyāśramaṃ bheje vapuṣā pūrayann iva (12.1)

स कालामसगोत्रेण तेनालोक्यैव दूरतः उच्चैः स्वागतम् इत्य् उक्तः समीपम् उपजग्मिवान् ॥ १२.२ ॥

sa kālāmasagotreṇa tenālokyaiva dūrataḥ uccaiḥ svāgatam ity uktaḥ samīpam upajagmivān (12.2)

ताव् उभौ न्यायतः पृष्ट्वा धातुसाम्यं परस्परम् दारव्योर् मेध्ययोर् वृष्योः शुचौ देशे (निषेदतुः च्निषीदतुः ) ॥ १२.३ ॥

tāv ubhau nyāyataḥ pṛṣṭvā dhātusāmyaṃ parasparam dāravyor medhyayor vṛṣyoḥ śucau deśe (niṣedatuḥ cniṣīdatuḥ ) (12.3)

तम् आसीनं नृपसुतं सो ऽब्रवीन् मुनिसत्तमः बहुमानविशालाभ्यां दर्शनाभ्यां पिबन्न् इव ॥ १२.४ ॥

tam āsīnaṃ nṛpasutaṃ so 'bravīn munisattamaḥ bahumānaviśālābhyāṃ darśanābhyāṃ pibann iva (12.4)

विदितं मे यथा सौम्य निष्क्रान्तो भवनाद् असि छित्त्वा स्नेहमयं पाशं पाशं दृप्त इव द्विपः ॥ १२.५ ॥

viditaṃ me yathā saumya niṣkrānto bhavanād asi chittvā snehamayaṃ pāśaṃ pāśaṃ dṛpta iva dvipaḥ (12.5)

सर्वथा धृतिमच् चैव प्राज्ञं चैव मनस् तव यस् त्वं प्राप्तः श्रियं त्यक्त्वा लतां विषफलाम् इव ॥ १२.६ ॥

sarvathā dhṛtimac caiva prājñaṃ caiva manas tava yas tvaṃ prāptaḥ śriyaṃ tyaktvā latāṃ viṣaphalām iva (12.6)

नाश्चर्यं जीर्णवयसो यज् जग्मुः पार्थिवा वनम् अपत्येभ्यः श्रियं दत्त्वा भुक्तोच्छिष्टाम् इव स्रजम् ॥ १२.७ ॥

nāścaryaṃ jīrṇavayaso yaj jagmuḥ pārthivā vanam apatyebhyaḥ śriyaṃ dattvā bhuktocchiṣṭām iva srajam (12.7)

इदं मे मतम् आश्चर्यं नवे वयसि यद् भवान् अभुक्त्वैव श्रियं प्राप्तः स्थितो विषयगोचरे ॥ १२.८ ॥

idaṃ me matam āścaryaṃ nave vayasi yad bhavān abhuktvaiva śriyaṃ prāptaḥ sthito viṣayagocare (12.8)

तद् विज्ञातुम् इमं धर्मं परमं भाजनं भवान् ज्ञान(प्लवम् च्पूर्वम् )अधिष्ठाय शीघ्रं दुःखार्णवं तर ॥ १२.९ ॥

tad vijñātum imaṃ dharmaṃ paramaṃ bhājanaṃ bhavān jñāna(plavam cpūrvam )adhiṣṭhāya śīghraṃ duḥkhārṇavaṃ tara (12.9)

शिष्ये यद्य् अपि विज्ञाते शास्त्रं कालेन (वर्ण्यते च्वर्तते ) गाम्भीर्याद् व्यवसायाच् च (न परीक्ष्यो च्सुपरीक्ष्यो )भवान् मम ॥ १२.१० ॥

śiṣye yady api vijñāte śāstraṃ kālena (varṇyate cvartate ) gāmbhīryād vyavasāyāc ca (na parīkṣyo csuparīkṣyo )bhavān mama (12.10)

इति वाक्यम् अराडस्य विज्ञाय स (नरर्षभः च्नराधिपः ) बभूव परमप्रीतः प्रोवाचोत्तरम् एव च ॥ १२.११ ॥

iti vākyam arāḍasya vijñāya sa (nararṣabhaḥ cnarādhipaḥ ) babhūva paramaprītaḥ provācottaram eva ca (12.11)

विरक्तस्यापि यद् इदं सौमुख्यं भवतः परम् अकृतार्थो ऽप्य् अनेनास्मि कृतार्थ इव संप्रति ॥ १२.१२ ॥

viraktasyāpi yad idaṃ saumukhyaṃ bhavataḥ param akṛtārtho 'py anenāsmi kṛtārtha iva saṃprati (12.12)

दिदृक्षुर् इव हि ज्योतिर् यियासुर् इव दैशिकम् त्वद्(दर्शनम् च्दर्शनाद् )अहं मन्ये तितीर्षुर् इव च प्लवम् ॥ १२.१३ ॥

didṛkṣur iva hi jyotir yiyāsur iva daiśikam tvad(darśanam cdarśanād )ahaṃ manye titīrṣur iva ca plavam (12.13)

तस्माद् अर्हसि तद् वक्तुं वक्तव्यं यदि मन्यसे जरामरणरोगेभ्यो यथायं परिमुच्यते ॥ १२.१४ ॥

tasmād arhasi tad vaktuṃ vaktavyaṃ yadi manyase jarāmaraṇarogebhyo yathāyaṃ parimucyate (12.14)

इत्य् अराडः कुमारस्य माहात्म्याद् एव चोदितः संक्षिप्तं कथयां चक्रे स्वस्य शास्त्रस्य निश्चयम् ॥ १२.१५ ॥

ity arāḍaḥ kumārasya māhātmyād eva coditaḥ saṃkṣiptaṃ kathayāṃ cakre svasya śāstrasya niścayam (12.15)

श्रूयताम् अयम् अस्माकं सिद्धान्तः शृण्वतां वर यथा भवति संसारो यथा (चैव निवर्तते च्वै परिवर्तते ) ॥ १२.१६ ॥

śrūyatām ayam asmākaṃ siddhāntaḥ śṛṇvatāṃ vara yathā bhavati saṃsāro yathā (caiva nivartate cvai parivartate ) (12.16)

प्रकृतिश् च विकारश् च जन्म मृत्युर् जरैव च तत् तावत् सत्त्वम् इत्य् उक्तं स्थिरसत्त्व परेहि (तत् च्नः ) ॥ १२.१७ ॥

prakṛtiś ca vikāraś ca janma mṛtyur jaraiva ca tat tāvat sattvam ity uktaṃ sthirasattva parehi (tat cnaḥ ) (12.17)

तत्र तु (प्रकृतिं च्प्रकृतिर् )नाम विद्धि प्रकृतिकोविद पञ्च भूतान्य् अहंकारं बुद्धिम् अव्यक्तम् एव च ॥ १२.१८ ॥

tatra tu (prakṛtiṃ cprakṛtir )nāma viddhi prakṛtikovida pañca bhūtāny ahaṃkāraṃ buddhim avyaktam eva ca (12.18)

विकार इति (बुध्यस्व च्बुद्धिं तु विषयान् इन्द्रियाणि च पाणिपादं च वादं च पायूपस्थं तथा मनः ॥ १२.१९ ॥

vikāra iti (budhyasva cbuddhiṃ tu viṣayān indriyāṇi ca pāṇipādaṃ ca vādaṃ ca pāyūpasthaṃ tathā manaḥ (12.19)

अस्य क्षेत्रस्य विज्ञानात् क्षेत्रज्ञ इति संज्ञि च क्षेत्रज्ञ इति चात्मानं कथयन्त्य् आत्मचिन्तकाः ॥ १२.२० ॥

asya kṣetrasya vijñānāt kṣetrajña iti saṃjñi ca kṣetrajña iti cātmānaṃ kathayanty ātmacintakāḥ (12.20)

सशिष्यः कपिलश् चेह (प्रतिबुद्धिर् च्प्रतिबुद्ध )इति स्मृतिः स(पुत्रो ऽप्रतिबुद्धस् तु च्पुत्रः प्रतिबुद्धश् च प्रजापतिर् इहोच्यते ॥ १२.२१ ॥

saśiṣyaḥ kapilaś ceha (pratibuddhir cpratibuddha )iti smṛtiḥ sa(putro 'pratibuddhas tu cputraḥ pratibuddhaś ca prajāpatir ihocyate (12.21)

जायते जीर्यते चैव (बाध्यते च्बुध्यते )म्रियते च यत् तद् व्यक्तम् इति विज्ञेयम् अव्यक्तं तु विपर्ययात् ॥ १२.२२ ॥

jāyate jīryate caiva (bādhyate cbudhyate )mriyate ca yat tad vyaktam iti vijñeyam avyaktaṃ tu viparyayāt (12.22)

अज्ञानं कर्म तृष्णा च ज्ञेयाः संसारहेतवः स्थितो ऽस्मिंस् त्रितये (जन्तुस् च्यस् तु तत् सत्त्वं (नातिवर्तते च्नाभिवर्तते ) ॥ १२.२३ ॥

ajñānaṃ karma tṛṣṇā ca jñeyāḥ saṃsārahetavaḥ sthito 'smiṃs tritaye (jantus cyas tu tat sattvaṃ (nātivartate cnābhivartate ) (12.23)

विप्रत्ययाद् अहंकारात् संदेहाद् अभिसंप्लवात् अविशेषानुपायाभ्यां सङ्गाद् अभ्यवपाततः ॥ १२.२४ ॥

vipratyayād ahaṃkārāt saṃdehād abhisaṃplavāt aviśeṣānupāyābhyāṃ saṅgād abhyavapātataḥ (12.24)

तत्र विप्रत्ययो नाम विपरीतं प्रवर्तते अन्यथा कुरुते कार्यं मन्तव्यं मन्यते ऽन्यथा ॥ १२.२५ ॥

tatra vipratyayo nāma viparītaṃ pravartate anyathā kurute kāryaṃ mantavyaṃ manyate 'nyathā (12.25)

ब्रवीम्य् अहम् अहं वेद्मि गच्छाम्य् अहम् अहं स्थितः इतीहैवम् अहंकारस् त्व् अनहंकार वर्तते ॥ १२.२६ ॥

bravīmy aham ahaṃ vedmi gacchāmy aham ahaṃ sthitaḥ itīhaivam ahaṃkāras tv anahaṃkāra vartate (12.26)

यस् तु (भावान् असंदिग्धान् च्भावेन संदिग्धान् एकीभावेन पश्यति मृत्पिण्डवद् असंदेह संदेहः स इहोच्यते ॥ १२.२७ ॥

yas tu (bhāvān asaṃdigdhān cbhāvena saṃdigdhān ekībhāvena paśyati mṛtpiṇḍavad asaṃdeha saṃdehaḥ sa ihocyate (12.27)

य एवाहं स एवेदं मनो बुद्धिश् च कर्म च यश् (चैवैष च्चैवं स )गणः सो ऽहम् इति यः सो ऽभिसंप्लवः ॥ १२.२८ ॥

ya evāhaṃ sa evedaṃ mano buddhiś ca karma ca yaś (caivaiṣa ccaivaṃ sa )gaṇaḥ so 'ham iti yaḥ so 'bhisaṃplavaḥ (12.28)

अविशेषं विशेषज्ञ प्रतिबुद्धाप्रबुद्धयोः प्रकृतीनां च यो वेद सो ऽविशेष इति स्मृतः ॥ १२.२९ ॥

aviśeṣaṃ viśeṣajña pratibuddhāprabuddhayoḥ prakṛtīnāṃ ca yo veda so 'viśeṣa iti smṛtaḥ (12.29)

नमस्कारवषट्कारौ प्रोक्षणाभ्युक्षणादयः अनुपाय इति प्राज्ञैर् उपायज्ञ प्रवेदितः ॥ १२.३० ॥

namaskāravaṣaṭkārau prokṣaṇābhyukṣaṇādayaḥ anupāya iti prājñair upāyajña praveditaḥ (12.30)

सज्जते येन दुर्मेधा मनो(वाग्बुद्धिकर्मभिः च्वाक्कर्मबुद्धिभिः ) विषयेष्व् अनभिष्वङ्ग सो ऽभिष्वङ्ग इति स्मृतः ॥ १२.३१ ॥

sajjate yena durmedhā mano(vāgbuddhikarmabhiḥ cvākkarmabuddhibhiḥ ) viṣayeṣv anabhiṣvaṅga so 'bhiṣvaṅga iti smṛtaḥ (12.31)

ममेदम् अहम् अस्येति यद् दुःखम् अभिमन्यते विज्ञेयो ऽभ्यवपातः स संसारे येन पात्यते ॥ १२.३२ ॥

mamedam aham asyeti yad duḥkham abhimanyate vijñeyo 'bhyavapātaḥ sa saṃsāre yena pātyate (12.32)

इत्य् अ(विद्यां च्विद्या )हि (विद्वान् स च्विद्वांसः [??] पञ्च(पर्वां च्पर्वा )समीहते तमो मोहं महामोहं तामिस्रद्वयम् एव च ॥ १२.३३ ॥

ity a(vidyāṃ cvidyā )hi (vidvān sa cvidvāṃsaḥ [??] pañca(parvāṃ cparvā )samīhate tamo mohaṃ mahāmohaṃ tāmisradvayam eva ca (12.33)

तत्रालस्यं तमो विद्धि मोहं मृत्युं च जन्म च महामोहस् त्व् असंमोह काम इत्य् (एव गम्यताम् चवगम्यताम् ) ॥ १२.३४ ॥

tatrālasyaṃ tamo viddhi mohaṃ mṛtyuṃ ca janma ca mahāmohas tv asaṃmoha kāma ity (eva gamyatām cavagamyatām ) (12.34)

यस्माद् अत्र च भूतानि प्रमुह्यन्ति महान्त्य् अपि तस्माद् एष महाबाहो महामोह इति स्मृतः ॥ १२.३५ ॥

yasmād atra ca bhūtāni pramuhyanti mahānty api tasmād eṣa mahābāho mahāmoha iti smṛtaḥ (12.35)

तामिस्रम् इति चाक्रोध क्रोधम् एवाधिकुर्वते विषादं चान्धतामिस्रम् अविषाद प्रचक्षते ॥ १२.३६ ॥

tāmisram iti cākrodha krodham evādhikurvate viṣādaṃ cāndhatāmisram aviṣāda pracakṣate (12.36)

अनयाविद्यया बालः संयुक्तः पञ्चपर्वया संसारे दुःखभूयिष्ठे जन्मस्व् अभिनिषिच्यते ॥ १२.३७ ॥

anayāvidyayā bālaḥ saṃyuktaḥ pañcaparvayā saṃsāre duḥkhabhūyiṣṭhe janmasv abhiniṣicyate (12.37)

द्रष्टा श्रोता च मन्ता च (कार्यकरणम् च्कार्यं करणम् )एव च अहम् इत्य् एवम् आगम्य संसारे परिवर्तते ॥ १२.३८ ॥

draṣṭā śrotā ca mantā ca (kāryakaraṇam ckāryaṃ karaṇam )eva ca aham ity evam āgamya saṃsāre parivartate (12.38)

(इहैभिर् चित्य् एभिर् )हेतुभिर् धीमन् (जन्मच्तमः)स्रोतः प्रवर्तते हेत्व(भावात् च्भावे )फलाभाव इति विज्ञातुम् अर्हसि ॥ १२.३९ ॥

(ihaibhir city ebhir )hetubhir dhīman (janmactamaḥ)srotaḥ pravartate hetva(bhāvāt cbhāve )phalābhāva iti vijñātum arhasi (12.39)

तत्र (सम्यङ्च्सम्यग्)मतिर् विद्यान् मोक्षकाम चतुष्टयम् प्रतिबुद्धाप्रबुद्धौ च व्यक्तम् अव्यक्तम् एव च ॥ १२.४० ॥

tatra (samyaṅcsamyag)matir vidyān mokṣakāma catuṣṭayam pratibuddhāprabuddhau ca vyaktam avyaktam eva ca (12.40)

यथावद् एतद् विज्ञाय क्षेत्रज्ञो हि चतुष्टयम् (आजवंजवतां चार्जवं जवतां )हित्वा प्राप्नोति पदम् अक्षरम् ॥ १२.४१ ॥

yathāvad etad vijñāya kṣetrajño hi catuṣṭayam (ājavaṃjavatāṃ cārjavaṃ javatāṃ )hitvā prāpnoti padam akṣaram (12.41)

इत्यर्थं ब्राह्मणा लोके परमब्रह्मवादिनः ब्रह्मचर्यं चरन्तीह ब्राह्मणान् वासयन्ति च ॥ १२.४२ ॥

ityarthaṃ brāhmaṇā loke paramabrahmavādinaḥ brahmacaryaṃ carantīha brāhmaṇān vāsayanti ca (12.42)

इति वाक्यम् इदं श्रुत्वा मुनेस् तस्य नृपात्मजः अभ्युपायं च पप्रच्छ पदम् एव च नैष्ठिकम् ॥ १२.४३ ॥

iti vākyam idaṃ śrutvā munes tasya nṛpātmajaḥ abhyupāyaṃ ca papraccha padam eva ca naiṣṭhikam (12.43)

ब्रह्मचर्यम् इदं चर्यं यथा यावच् च यत्र च धर्मस्यास्य च पर्यन्तं भवान् व्याख्यातुम् अर्हति ॥ १२.४४ ॥

brahmacaryam idaṃ caryaṃ yathā yāvac ca yatra ca dharmasyāsya ca paryantaṃ bhavān vyākhyātum arhati (12.44)

इत्य् अराडो यथाशास्त्रं विस्पष्टार्थं समासतः तम् एवान्येन कल्पेन धर्मम् अस्मै व्यभाषत ॥ १२.४५ ॥

ity arāḍo yathāśāstraṃ vispaṣṭārthaṃ samāsataḥ tam evānyena kalpena dharmam asmai vyabhāṣata (12.45)

अयम् आदौ गृहान् मुक्त्वा भैक्षाकं लिङ्गम् आश्रितः समुदाचारविस्तीर्णं शीलम् आदाय वर्तते ॥ १२.४६ ॥

ayam ādau gṛhān muktvā bhaikṣākaṃ liṅgam āśritaḥ samudācāravistīrṇaṃ śīlam ādāya vartate (12.46)

संतोषं परम् आस्थाय येन तेन यतस् ततः विविक्तं सेवते वासं निर्द्वंद्वः शास्त्रवित्कृती ॥ १२.४७ ॥

saṃtoṣaṃ param āsthāya yena tena yatas tataḥ viviktaṃ sevate vāsaṃ nirdvaṃdvaḥ śāstravitkṛtī (12.47)

ततो रागाद् भयं दृष्ट्वा वैराग्याच् च परं शिवम् निगृह्णन्न् इन्द्रियग्रामं यतते मनसः (शमे च्श्रमे ) ॥ १२.४८ ॥

tato rāgād bhayaṃ dṛṣṭvā vairāgyāc ca paraṃ śivam nigṛhṇann indriyagrāmaṃ yatate manasaḥ (śame cśrame ) (12.48)

अथो विविक्तं कामेभ्यो व्यापादादिभ्य एव च विवेकजम् अवाप्नोति पूर्वध्यानं वितर्कवत् ॥ १२.४९ ॥

atho viviktaṃ kāmebhyo vyāpādādibhya eva ca vivekajam avāpnoti pūrvadhyānaṃ vitarkavat (12.49)

तच् च (ध्यानसुखं च्ध्यानं सुखं )प्राप्य तत् तद् एव वितर्कयन् अपूर्वसुखलाभेन ह्रियते बालिशो जनः ॥ १२.५० ॥

tac ca (dhyānasukhaṃ cdhyānaṃ sukhaṃ )prāpya tat tad eva vitarkayan apūrvasukhalābhena hriyate bāliśo janaḥ (12.50)

शमेनैवंविधेनायं कामद्वेषविगर्हिणा ब्रह्मलोकम् अवाप्नोति परितोषेण वञ्चितः ॥ १२.५१ ॥

śamenaivaṃvidhenāyaṃ kāmadveṣavigarhiṇā brahmalokam avāpnoti paritoṣeṇa vañcitaḥ (12.51)

ज्ञात्वा विद्वान् वितर्कांस् तु मनःसंक्षोभकारकान् तद्वियुक्तम् अवाप्नोति ध्यानं प्रीतिसुखान्वितम् ॥ १२.५२ ॥

jñātvā vidvān vitarkāṃs tu manaḥsaṃkṣobhakārakān tadviyuktam avāpnoti dhyānaṃ prītisukhānvitam (12.52)

ह्रियमाणस् तया प्रीत्या यो विशेषं न पश्यति स्थानं भास्वरम् आप्नोति देवेष्व् (आभास्वरेषु सः चाभासुरेष्व् अपि ) ॥ १२.५३ ॥

hriyamāṇas tayā prītyā yo viśeṣaṃ na paśyati sthānaṃ bhāsvaram āpnoti deveṣv (ābhāsvareṣu saḥ cābhāsureṣv api ) (12.53)

यस् तु प्रीतिसुखात् तस्माद् विवेचयति मानसम् तृतीयं लभते ध्यानं सुखं प्रीतिविवर्जितम् [एद्. च् रेअद्स् १२.५७ अfतेर् १२.५४.] ॥ १२.५४ ॥

yas tu prītisukhāt tasmād vivecayati mānasam tṛtīyaṃ labhate dhyānaṃ sukhaṃ prītivivarjitam [ed. c reads 12.57 after 12.54.] (12.54)

यस् तु तस्मिन् सुखे मग्नो न विशेषाय यत्नवान् शुभकृत्स्नैः स सामान्यं सुखं प्राप्नोति दैवतैः ॥ १२.५५ ॥

yas tu tasmin sukhe magno na viśeṣāya yatnavān śubhakṛtsnaiḥ sa sāmānyaṃ sukhaṃ prāpnoti daivataiḥ (12.55)

तादृशं सुखम् आसाद्य यो न (रज्यत्य् उपेक्षकः च्रज्यन्न् उपेक्षते ) चतुर्थं ध्यानम् आप्नोति सुखदुःखविवर्जितम् ॥ १२.५६ ॥

tādṛśaṃ sukham āsādya yo na (rajyaty upekṣakaḥ crajyann upekṣate ) caturthaṃ dhyānam āpnoti sukhaduḥkhavivarjitam (12.56)

तत्र केचिद् व्यवस्यन्ति मोक्ष इत्य् (अभिमानिनः चपि मानिनः ) सुखदुःखपरित्यागाद् अव्यापाराच् च चेतसः ॥ १२.५७ ॥

tatra kecid vyavasyanti mokṣa ity (abhimāninaḥ capi māninaḥ ) sukhaduḥkhaparityāgād avyāpārāc ca cetasaḥ (12.57)

अस्य ध्यानस्य तु फलं समं देवैर् बृहत्फलैः कथयन्ति (बृहत्कालं $ बृहत्च्वृहत्फलं वृहत्)प्रज्ञापरीक्षकाः ॥ १२.५८ ॥

asya dhyānasya tu phalaṃ samaṃ devair bṛhatphalaiḥ kathayanti (bṛhatkālaṃ $ bṛhatcvṛhatphalaṃ vṛhat)prajñāparīkṣakāḥ (12.58)

समाधेर् व्युत्थितस् तस्माद् दृष्ट्वा दोषांश् छरीरिणाम् ज्ञानम् आरोहति प्राज्ञः शरीरविनिवृत्तये ॥ १२.५९ ॥

samādher vyutthitas tasmād dṛṣṭvā doṣāṃś charīriṇām jñānam ārohati prājñaḥ śarīravinivṛttaye (12.59)

ततस् तद् ध्यानम् उत्सृज्य विशेषे कृतनिश्चयः कामेभ्य इव (स प्राज्ञो च्सत्प्राज्ञो रूपाद् अपि विरज्यते ॥ १२.६० ॥

tatas tad dhyānam utsṛjya viśeṣe kṛtaniścayaḥ kāmebhya iva (sa prājño csatprājño rūpād api virajyate (12.60)

शरीरे खानि यान्य् अस्मिन् तान्य् आदौ परिकल्पयन् घनेष्व् अपि ततो द्रव्येष्व् आकाशम् अधिमुच्यते ॥ १२.६१ ॥

śarīre khāni yāny asmin tāny ādau parikalpayan ghaneṣv api tato dravyeṣv ākāśam adhimucyate (12.61)

आकाश(गतम् च्समम् )आत्मानं संक्षिप्य त्व् अपरो बुधः (तद् एवान्च्तदैवान्)अन्ततः पश्यन् विशेषम् अधिगच्छति ॥ १२.६२ ॥

ākāśa(gatam csamam )ātmānaṃ saṃkṣipya tv aparo budhaḥ (tad evānctadaivān)antataḥ paśyan viśeṣam adhigacchati (12.62)

अध्यात्म(कुशलस् त्व् च्कुशलेष्व् )अन्यो निवर्त्यात्मानम् आत्मना किंचिन् नास्तीति संपश्यन्न् आकिंचन्य इति स्मृतः ॥ १२.६३ ॥

adhyātma(kuśalas tv ckuśaleṣv )anyo nivartyātmānam ātmanā kiṃcin nāstīti saṃpaśyann ākiṃcanya iti smṛtaḥ (12.63)

ततो मुञ्जाद् इषीकेव शकुनिः पञ्जराद् इव क्षेत्रज्ञो निःसृतो देहान् मुक्त इत्य् अभिधीयते ॥ १२.६४ ॥

tato muñjād iṣīkeva śakuniḥ pañjarād iva kṣetrajño niḥsṛto dehān mukta ity abhidhīyate (12.64)

एतत् तत् परमं ब्रह्म निर्लिङ्गं ध्रुवम् अक्षरम् यन् मोक्ष इति तत्त्वज्ञाः कथयन्ति मनीषिणः ॥ १२.६५ ॥

etat tat paramaṃ brahma nirliṅgaṃ dhruvam akṣaram yan mokṣa iti tattvajñāḥ kathayanti manīṣiṇaḥ (12.65)

इत्य् उपायश् च मोक्षश् च मया संदर्शितस् तव यदि ज्ञातं यदि (रुचिर् च्रुचि यथावत् प्रतिपद्यताम् ॥ १२.६६ ॥

ity upāyaś ca mokṣaś ca mayā saṃdarśitas tava yadi jñātaṃ yadi (rucir cruci yathāvat pratipadyatām (12.66)

जैगीषव्यो ऽथ जनको वृद्धश् चैव पराशरः इमं पन्थानम् आसाद्य मुक्ता ह्य् अन्ये च मोक्षिणः ॥ १२.६७ ॥

jaigīṣavyo 'tha janako vṛddhaś caiva parāśaraḥ imaṃ panthānam āsādya muktā hy anye ca mokṣiṇaḥ (12.67)

इति तस्य स तद् वाक्यं गृहीत्वा (तु च्न )विचार्य च पूर्वहेतुबलप्राप्तः प्रत्युत्तरम् उवाच (ह च्सः ) ॥ १२.६८ ॥

iti tasya sa tad vākyaṃ gṛhītvā (tu cna )vicārya ca pūrvahetubalaprāptaḥ pratyuttaram uvāca (ha csaḥ ) (12.68)

श्रुतं ज्ञानम् इदं सूक्ष्मं परतः परतः शिवम् (क्षेत्रज्ञस्याच्क्षेत्रेष्व् अस्या)परित्यागाद् अवैम्य् एतद् अनैष्ठिकम् ॥ १२.६९ ॥

śrutaṃ jñānam idaṃ sūkṣmaṃ parataḥ parataḥ śivam (kṣetrajñasyāckṣetreṣv asyā)parityāgād avaimy etad anaiṣṭhikam (12.69)

विकारप्रकृतिभ्यो हि क्षेत्रज्ञं मुक्तम् अप्य् अहम् मन्ये प्रसवधर्माणं (बीजच्वीज)धर्माणम् एव च ॥ १२.७० ॥

vikāraprakṛtibhyo hi kṣetrajñaṃ muktam apy aham manye prasavadharmāṇaṃ (bījacvīja)dharmāṇam eva ca (12.70)

विशुद्धो यद्य् अपि ह्य् आत्मा निर्मुक्त इति कल्प्यते ((च्भूयः प्रत्ययसद्भावाद् अमुक्तः स भविष्यति च्)) ॥ १२.७१ ॥

viśuddho yady api hy ātmā nirmukta iti kalpyate ((cbhūyaḥ pratyayasadbhāvād amuktaḥ sa bhaviṣyati c)) (12.71)

((चृतुभूम्यम्बुविरहाद् यथा बीजं न रोहतिच्)) ((च्रोहति प्रत्ययैस् तैस् तैस् तद्वत् सो ऽपि मतो मम च्)) ॥ १२.७२ ॥

((cṛtubhūmyambuvirahād yathā bījaṃ na rohatic)) ((crohati pratyayais tais tais tadvat so 'pi mato mama c)) (12.72)

((च्यत् कर्माज्ञानतृष्णानां त्यागान् मोक्षश् च कल्प्यतेच्)) अत्यन्तस् तत्परित्यागः सत्य् आत्मनि न विद्यते ॥ १२.७३ ॥

((cyat karmājñānatṛṣṇānāṃ tyāgān mokṣaś ca kalpyatec)) atyantas tatparityāgaḥ saty ātmani na vidyate (12.73)

हित्वा हित्वा त्रयम् इदं विशेषस् तूपलभ्यते आत्मनस् तु स्थितिर् यत्र तत्र सूक्ष्मम् इदं त्रयम् ॥ १२.७४ ॥

hitvā hitvā trayam idaṃ viśeṣas tūpalabhyate ātmanas tu sthitir yatra tatra sūkṣmam idaṃ trayam (12.74)

सूक्ष्मत्वाच् चैव दोषाणाम् अव्यापाराच् च चेतसः दीर्घत्वाद् आयुषश् चैव मोक्षस् तु परिकल्प्यते ॥ १२.७५ ॥

sūkṣmatvāc caiva doṣāṇām avyāpārāc ca cetasaḥ dīrghatvād āyuṣaś caiva mokṣas tu parikalpyate (12.75)

अहंकारपरित्यागो यश् चैष परिकल्प्यते सत्य् आत्मनि परित्यागो नाहंकारस्य विद्यते ॥ १२.७६ ॥

ahaṃkāraparityāgo yaś caiṣa parikalpyate saty ātmani parityāgo nāhaṃkārasya vidyate (12.76)

संख्यादिभिर् अमुक्तश् च निर्गुणो न भवत्य् अयम् तस्माद् असति नैर्गुण्ये नास्य मोक्षो ऽभिधीयते ॥ १२.७७ ॥

saṃkhyādibhir amuktaś ca nirguṇo na bhavaty ayam tasmād asati nairguṇye nāsya mokṣo 'bhidhīyate (12.77)

गुणिनो हि गुणानां च व्यतिरेको न विद्यते रूपोष्णाभ्यां विरहितो न ह्य् अग्निर् उपलभ्यते ॥ १२.७८ ॥

guṇino hi guṇānāṃ ca vyatireko na vidyate rūpoṣṇābhyāṃ virahito na hy agnir upalabhyate (12.78)

प्राग् देहान् न भवेद् देही प्राग् गुणेभ्यस् तथा गुणी (तस्माद् च्कस्माद् )आदौ विमुक्तः (सन् च्सञ् शरीरी बध्यते पुनः ॥ १२.७९ ॥

prāg dehān na bhaved dehī prāg guṇebhyas tathā guṇī (tasmād ckasmād )ādau vimuktaḥ (san csañ śarīrī badhyate punaḥ (12.79)

क्षेत्रज्ञो विशरीरश् च ज्ञो वा स्याद् अज्ञ एव वा यदि ज्ञो ज्ञेयम् अस्यास्ति ज्ञेये सति न मुच्यते ॥ १२.८० ॥

kṣetrajño viśarīraś ca jño vā syād ajña eva vā yadi jño jñeyam asyāsti jñeye sati na mucyate (12.80)

अथाज्ञ इति सिद्धो वः कल्पितेन किम् आत्मना विनापि ह्य् आत्मनाज्ञानं प्रसिद्धं काष्ठकुड्यवत् ॥ १२.८१ ॥

athājña iti siddho vaḥ kalpitena kim ātmanā vināpi hy ātmanājñānaṃ prasiddhaṃ kāṣṭhakuḍyavat (12.81)

परतः परतस् त्यागो यस्मात् तु गुणवान् स्मृतः तस्मात् सर्वपरित्यागान् मन्ये कृत्स्नां कृतार्थताम् ॥ १२.८२ ॥

parataḥ paratas tyāgo yasmāt tu guṇavān smṛtaḥ tasmāt sarvaparityāgān manye kṛtsnāṃ kṛtārthatām (12.82)

इति धर्मम् अराडस्य विदित्वा न तुतोष सः अकृत्स्नम् इति विज्ञाय ततः प्रतिजगाम ह ॥ १२.८३ ॥

iti dharmam arāḍasya viditvā na tutoṣa saḥ akṛtsnam iti vijñāya tataḥ pratijagāma ha (12.83)

विशेषम् अथ शुश्रूषुर् उद्रकस्याश्रमं ययौ आत्मग्राहाच् च तस्यापि जगृहे न स दर्शनम् ॥ १२.८४ ॥

viśeṣam atha śuśrūṣur udrakasyāśramaṃ yayau ātmagrāhāc ca tasyāpi jagṛhe na sa darśanam (12.84)

संज्ञासंज्ञित्वयोर् दोषं ज्ञात्वा हि मुनिर् उद्रकः आकिंचिन्यात् परं लेभे (असंज्ञासंज्ञात्मिकां च्संज्ञासंज्ञात्मिकां )गतिम् ॥ १२.८५ ॥

saṃjñāsaṃjñitvayor doṣaṃ jñātvā hi munir udrakaḥ ākiṃcinyāt paraṃ lebhe (asaṃjñāsaṃjñātmikāṃ csaṃjñāsaṃjñātmikāṃ )gatim (12.85)

यस्माच् चालम्बने सूक्ष्मे संज्ञासंज्ञे ततः परम् नासंज्ञी नैव संज्ञीति तस्मात् (तत्रगतच्तत्र गत)स्पृहः ॥ १२.८६ ॥

yasmāc cālambane sūkṣme saṃjñāsaṃjñe tataḥ param nāsaṃjñī naiva saṃjñīti tasmāt (tatragatactatra gata)spṛhaḥ (12.86)

यतश् च बुद्धिस् तत्रैव स्थितान्यत्राप्रचारिणी (सूक्ष्मापट्वी च्सूक्ष्मापादि )ततस् तत्र नासंज्ञित्वं न संज्ञिता ॥ १२.८७ ॥

yataś ca buddhis tatraiva sthitānyatrāpracāriṇī (sūkṣmāpaṭvī csūkṣmāpādi )tatas tatra nāsaṃjñitvaṃ na saṃjñitā (12.87)

यस्माच् च (तद् च्तम् )अपि प्राप्य पुनर् आवर्तते जगत् बोधिसत्त्वः परं प्रेप्सुस् तस्माद् उद्रकम् अत्यजत् ॥ १२.८८ ॥

yasmāc ca (tad ctam )api prāpya punar āvartate jagat bodhisattvaḥ paraṃ prepsus tasmād udrakam atyajat (12.88)

ततो हित्वाश्रमं तस्य श्रेयोअर्थी कृतनिश्चयः भेजे गयस्य राजर्षेर् नगरीसंज्ञम् आश्रमम् ॥ १२.८९ ॥

tato hitvāśramaṃ tasya śreyoarthī kṛtaniścayaḥ bheje gayasya rājarṣer nagarīsaṃjñam āśramam (12.89)

अथ नैरञ्जनातीरे शुचौ शुचिपराक्रमः चकार वासम् एकान्त(विहाराभिरतिर् च्(विहाराभिव्रती )मुनिः ॥ १२.९० ॥

atha nairañjanātīre śucau śuciparākramaḥ cakāra vāsam ekānta(vihārābhiratir c(vihārābhivratī )muniḥ (12.90)

((च्xxx तत्पूर्वं पञ्चेन्द्रियवशोद्धतान्च्)) ((च्तपः xx व्रतिनो भिक्षून् ... पञ्च निरैक्षत च्)) ॥ १२.९१ ॥

((cxxx tatpūrvaṃ pañcendriyavaśoddhatānc)) ((ctapaḥ xx vratino bhikṣūn ... pañca niraikṣata c)) (12.91)

(ते चोपतस्थुर् च्पञ्चोपतस्थुर् )दृष्ट्वात्र भिक्षवस् तं मुमुक्षवः पुण्यार्जितधनारोग्यम् इन्द्रियार्था इवेश्वरम् ॥ १२.९२ ॥

(te copatasthur cpañcopatasthur )dṛṣṭvātra bhikṣavas taṃ mumukṣavaḥ puṇyārjitadhanārogyam indriyārthā iveśvaram (12.92)

संपूज्यमानस् तैः प्रह्वैर् (विनयाद् अनुवर्तिभिः च्विनयानतमूर्तिभिः ) तद्वशस्थायिभिः शिष्यैर् लोलैर् मन इवेन्द्रियैः ॥ १२.९३ ॥

saṃpūjyamānas taiḥ prahvair (vinayād anuvartibhiḥ cvinayānatamūrtibhiḥ ) tadvaśasthāyibhiḥ śiṣyair lolair mana ivendriyaiḥ (12.93)

मृत्युजन्मान्तकरणे स्याद् उपायो ऽयम् इत्य् अथ दुष्कराणि समारेभे तपांस्य् अनशनेन सः ॥ १२.९४ ॥

mṛtyujanmāntakaraṇe syād upāyo 'yam ity atha duṣkarāṇi samārebhe tapāṃsy anaśanena saḥ (12.94)

उपवासविधीन् नैकान् कुर्वन् नरदुराचरान् वर्षाणि षट् (शमच्कर्म)प्रेप्सुर् अकरोत् कार्श्यम् आत्मनः ॥ १२.९५ ॥

upavāsavidhīn naikān kurvan naradurācarān varṣāṇi ṣaṭ (śamackarma)prepsur akarot kārśyam ātmanaḥ (12.95)

अन्नकालेषु चैकैकैः (स कोलच्सकोल)तिलतण्डुलैः अपारपारसंसारपारं प्रेप्सुर् अपारयत् ॥ १२.९६ ॥

annakāleṣu caikaikaiḥ (sa kolacsakola)tilataṇḍulaiḥ apārapārasaṃsārapāraṃ prepsur apārayat (12.96)

देहाद् अपचयस् तेन तपसा तस्य यः कृतः स एवोपचयो भूयस् तेजसास्य कृतो ऽभवत् ॥ १२.९७ ॥

dehād apacayas tena tapasā tasya yaḥ kṛtaḥ sa evopacayo bhūyas tejasāsya kṛto 'bhavat (12.97)

कृशो ऽप्य् अकृशकीर्तिश्रीर् ह्लादं चक्रे ऽन्य(चक्षुषाम् च्चक्षुषम् ) कुमुदानाम् इव शरच्छुक्लपक्षादिचन्द्रमाः ॥ १२.९८ ॥

kṛśo 'py akṛśakīrtiśrīr hlādaṃ cakre 'nya(cakṣuṣām ccakṣuṣam ) kumudānām iva śaracchuklapakṣādicandramāḥ (12.98)

त्वगस्थिशेषो निःशेषैर् मेदःपिशितशोणितैः क्षीणो ऽप्य् अक्षीणगाम्भीर्यः समुद्र इव स व्यभात् ॥ १२.९९ ॥

tvagasthiśeṣo niḥśeṣair medaḥpiśitaśoṇitaiḥ kṣīṇo 'py akṣīṇagāmbhīryaḥ samudra iva sa vyabhāt (12.99)

अथ कष्टतपःस्पष्टव्यर्थक्लिष्टतनुर् मुनिः भवभीरुर् इमां चक्रे बुद्धिम् बुद्धत्वकाङ्क्षया ॥ १२.१०० ॥

atha kaṣṭatapaḥspaṣṭavyarthakliṣṭatanur muniḥ bhavabhīrur imāṃ cakre buddhim buddhatvakāṅkṣayā (12.100)

नायं धर्मो विरागाय न बोधाय न मुक्तये जम्बुमूले मया प्राप्तो यस् तदा स विधिर् ध्रुवः ॥ १२.१०१ ॥

nāyaṃ dharmo virāgāya na bodhāya na muktaye jambumūle mayā prāpto yas tadā sa vidhir dhruvaḥ (12.101)

न चासौ दुर्बलेनाप्तुं शक्यम् इत्य् आगतादरः शरीरबलवृद्ध्यर्थम् इदं भूयो ऽन्वचिन्तयत् ॥ १२.१०२ ॥

na cāsau durbalenāptuṃ śakyam ity āgatādaraḥ śarīrabalavṛddhyartham idaṃ bhūyo 'nvacintayat (12.102)

क्षुत्पिपासाश्रमक्लान्तः श्रमाद् अस्वस्थमानसः प्राप्नुयान् मनसावाप्यं फलं कथम् अनिर्वृतः ॥ १२.१०३ ॥

kṣutpipāsāśramaklāntaḥ śramād asvasthamānasaḥ prāpnuyān manasāvāpyaṃ phalaṃ katham anirvṛtaḥ (12.103)

निर्वृतिः प्राप्यते सम्यक् सततेन्द्रियतर्पणात् संतर्पितेन्द्रियतया मनःस्वास्थ्यम् अवाप्यते ॥ १२.१०४ ॥

nirvṛtiḥ prāpyate samyak satatendriyatarpaṇāt saṃtarpitendriyatayā manaḥsvāsthyam avāpyate (12.104)

स्वस्थप्रसन्नमनसः समाधिर् उपपद्यते समाधियुक्तचित्तस्य ध्यानयोगः प्रवर्तते ॥ १२.१०५ ॥

svasthaprasannamanasaḥ samādhir upapadyate samādhiyuktacittasya dhyānayogaḥ pravartate (12.105)

ध्यानप्रवर्तनाद् धर्माः प्राप्यन्ते यैर् अवाप्यते दुर्लभं शान्तम् अजरं परं तद् अमृतं पदम् ॥ १२.१०६ ॥

dhyānapravartanād dharmāḥ prāpyante yair avāpyate durlabhaṃ śāntam ajaraṃ paraṃ tad amṛtaṃ padam (12.106)

तस्माद् आहारमूलो ऽयम् उपाय इतिनिश्चयः (आहारचसूरि)करणे धीरः कृत्वामितमतिर् मतिम् ॥ १२.१०७ ॥

tasmād āhāramūlo 'yam upāya itiniścayaḥ (āhāracasūri)karaṇe dhīraḥ kṛtvāmitamatir matim (12.107)

स्नातो नैरञ्जनातीराद् उत्ततार शनैः कृशः भक्त्यावनतशाखाग्रैर् दत्तहस्तस् तटद्रुमैः ॥ १२.१०८ ॥

snāto nairañjanātīrād uttatāra śanaiḥ kṛśaḥ bhaktyāvanataśākhāgrair dattahastas taṭadrumaiḥ (12.108)

अथ गोपाधिपसुता दैवतैर् अभिचोदिता उद्भूतहृदयानन्दा तत्र नन्दबलागमत् ॥ १२.१०९ ॥

atha gopādhipasutā daivatair abhicoditā udbhūtahṛdayānandā tatra nandabalāgamat (12.109)

सितशङ्खोज्ज्वलभुजा नीलकम्बलवासिनी सफेनमालानीलाम्बुर् यमुनेव सरिद्वरा ॥ १२.११० ॥

sitaśaṅkhojjvalabhujā nīlakambalavāsinī saphenamālānīlāmbur yamuneva saridvarā (12.110)

सा (श्राद्धावर्धितच्श्रद्धावर्धित)प्रीतिर् विकसल्लोचनोत्पला शिरसा प्रणिपत्यैनं ग्राहयाम् आस पायसम् ॥ १२.१११ ॥

sā (śrāddhāvardhitacśraddhāvardhita)prītir vikasallocanotpalā śirasā praṇipatyainaṃ grāhayām āsa pāyasam (12.111)

कृत्वा तदुपभोगेन प्राप्तजन्मफलां स ताम् बोधिप्राप्तौ समर्थो ऽभूत् संतर्पितषडिन्द्रियः ॥ १२.११२ ॥

kṛtvā tadupabhogena prāptajanmaphalāṃ sa tām bodhiprāptau samartho 'bhūt saṃtarpitaṣaḍindriyaḥ (12.112)

पर्याप्ताप्यान(मूर्तिश् च्मूर्तश् )च (सार्थं स्वच्सार्धं सु)यशसा मुनिः कान्ति(धैर्ये बभारैकः $ शशाङ्कार्णवयोर् द्वयोः च्धैर्यैकभारैकः शशाङ्कार्णववल् बभौ ) ॥ १२.११३ ॥

paryāptāpyāna(mūrtiś cmūrtaś )ca (sārthaṃ svacsārdhaṃ su)yaśasā muniḥ kānti(dhairye babhāraikaḥ $ śaśāṅkārṇavayor dvayoḥ cdhairyaikabhāraikaḥ śaśāṅkārṇavaval babhau ) (12.113)

आवृत्त इति विज्ञाय तं जहुः (पञ्च भिक्षवः च्पञ्चभिक्षवः ) मनीषिणम् इवात्मानं निर्मुक्तं (पञ्च धातवः च्पञ्चधातवः ) ॥ १२.११४ ॥

āvṛtta iti vijñāya taṃ jahuḥ (pañca bhikṣavaḥ cpañcabhikṣavaḥ ) manīṣiṇam ivātmānaṃ nirmuktaṃ (pañca dhātavaḥ cpañcadhātavaḥ ) (12.114)

व्यवसायद्वितीयो ऽथ शाद्वलास् तीर्णभूतलम् सो ऽश्वत्थमूलं प्रययौ बोधाय कृतनिश्चयः ॥ १२.११५ ॥

vyavasāyadvitīyo 'tha śādvalās tīrṇabhūtalam so 'śvatthamūlaṃ prayayau bodhāya kṛtaniścayaḥ (12.115)

ततस् तदानीं गजराजविक्रमः पदस्वनेनानुपमेन बोधितः महामुनेर् आगतबोधिनिश्चयो जगाद कालो भुजगोत्तमः स्तुतिम् ॥ १२.११६ ॥

tatas tadānīṃ gajarājavikramaḥ padasvanenānupamena bodhitaḥ mahāmuner āgatabodhiniścayo jagāda kālo bhujagottamaḥ stutim (12.116)

यथा मुने त्वच्चरणावपीडिता मुहुर् मुहुर् निष्टनतीव मेदिनी यथा च ते राजति सूर्यवत् प्रभा ध्रुवं त्वम् इष्टं फलम् अद्य भोक्ष्यसे ॥ १२.११७ ॥

yathā mune tvaccaraṇāvapīḍitā muhur muhur niṣṭanatīva medinī yathā ca te rājati sūryavat prabhā dhruvaṃ tvam iṣṭaṃ phalam adya bhokṣyase (12.117)

यथा भ्रमन्त्यो दिवि (चाषच्वाय)पङ्क्तयः प्रदक्षिणं त्वां कमलाक्ष कुर्वते यथा च सौम्या दिवि वान्ति वायवस् त्वम् अद्य बुद्धो नियतं भविष्यसि ॥ १२.११८ ॥

yathā bhramantyo divi (cāṣacvāya)paṅktayaḥ pradakṣiṇaṃ tvāṃ kamalākṣa kurvate yathā ca saumyā divi vānti vāyavas tvam adya buddho niyataṃ bhaviṣyasi (12.118)

ततो भुजंगप्रवरेण संस्तुतस् तृणान्य् उपादाय शुचीनि लावकात् कृतप्रतिज्ञो निषसाद बोधये महातरोर् मूलम् उपाश्रितः शुचेः ॥ १२.११९ ॥

tato bhujaṃgapravareṇa saṃstutas tṛṇāny upādāya śucīni lāvakāt kṛtapratijño niṣasāda bodhaye mahātaror mūlam upāśritaḥ śuceḥ (12.119)

ततः स पर्यङ्कम् अकम्प्यम् उत्तमं बबन्ध सुप्तोरगभोगपिण्डितम् भिनद्मि तावद् भुवि नैतद् आसनं न यामि यावत् कृतकृत्यताम् इति ॥ १२.१२० ॥

tataḥ sa paryaṅkam akampyam uttamaṃ babandha suptoragabhogapiṇḍitam bhinadmi tāvad bhuvi naitad āsanaṃ na yāmi yāvat kṛtakṛtyatām iti (12.120)

ततो ययुर् मुदम् अतुलां दिवौकसो (ववाशिरे च्ववासिरे )न मृग(गणाः च्गणा [wरोन्ग् सन्धि इन् एद्. एझ्.])न पक्षिणः न सस्वनुर् वनतरवो ऽनिलाहताः कृतासने भगवति (निश्चितात्मनि च्निश्चलात्मनि ) ॥ १२.१२१ ॥

tato yayur mudam atulāṃ divaukaso (vavāśire cvavāsire )na mṛga(gaṇāḥ cgaṇā [wrong sandhi in ed. ejh.])na pakṣiṇaḥ na sasvanur vanataravo 'nilāhatāḥ kṛtāsane bhagavati (niścitātmani cniścalātmani ) (12.121)