13. Chapter 13

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये (चश्व-घोष-कृते च्)अराड-दर्शनो नाम द्वा-दशः सर्गः १२ ]] तस्मिन् विमोक्षाय कृतप्रतिज्ञे राजर्षिवंशप्रभवे महर्षौ तत्रोपविष्टे प्रजहर्ष लोकस् तत्रास सद्धर्मरिपुस् तु मारः ॥ १३.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye (caśva-ghoṣa-kṛte c)arāḍa-darśano nāma dvā-daśaḥ sargaḥ 12 ]] tasmin vimokṣāya kṛtapratijñe rājarṣivaṃśaprabhave maharṣau tatropaviṣṭe prajaharṣa lokas tatrāsa saddharmaripus tu māraḥ (13.1)

यं कामदेवं प्रवदन्ति लोके चित्रायुधं पुष्पशरं तथैव कामप्रचाराधिपतिं तम् एव मोक्षद्विषं मारम् उदाहरन्ति ॥ १३.२ ॥

yaṃ kāmadevaṃ pravadanti loke citrāyudhaṃ puṣpaśaraṃ tathaiva kāmapracārādhipatiṃ tam eva mokṣadviṣaṃ māram udāharanti (13.2)

तस्यात्मजा विभ्रमहर्षदर्पास् तिस्रो (अरतिच्रति)प्रीतितृषश् च कन्याः पप्रच्छुर् एनं मनसो विकारं स तांश् च ताश् चैव वचो (अभ्युवाच च्बभाषे ) ॥ १३.३ ॥

tasyātmajā vibhramaharṣadarpās tisro (araticrati)prītitṛṣaś ca kanyāḥ papracchur enaṃ manaso vikāraṃ sa tāṃś ca tāś caiva vaco (abhyuvāca cbabhāṣe ) (13.3)

असौ मुनिर् निश्चयवर्म बिभ्रत् सत्त्वायुधं बुद्धिशरं विकृष्य जिगीषुर् आस्ते विषयान् मदीयान् तस्माद् अयं मे मनसो विषादः ॥ १३.४ ॥

asau munir niścayavarma bibhrat sattvāyudhaṃ buddhiśaraṃ vikṛṣya jigīṣur āste viṣayān madīyān tasmād ayaṃ me manaso viṣādaḥ (13.4)

यदि ह्य् असौ माम् अभिभूय याति लोकाय चाख्यात्य् अपवर्गमार्गम् शून्यस् ततो ऽयं विषयो ममाद्य वृत्ताच् च्युतस्येव विदेहभर्तुः ॥ १३.५ ॥

yadi hy asau mām abhibhūya yāti lokāya cākhyāty apavargamārgam śūnyas tato 'yaṃ viṣayo mamādya vṛttāc cyutasyeva videhabhartuḥ (13.5)

तद् यावद् एवैष न लब्धचक्षुर् मद्गोचरे तिष्ठति यावद् एव यास्यामि तावद् व्रतम् अस्य भेत्तुं सेतुं नदीवेग (इवातिवृद्धः चिवाभिवृद्धः ) ॥ १३.६ ॥

tad yāvad evaiṣa na labdhacakṣur madgocare tiṣṭhati yāvad eva yāsyāmi tāvad vratam asya bhettuṃ setuṃ nadīvega (ivātivṛddhaḥ civābhivṛddhaḥ ) (13.6)

ततो धनुः पुष्पमयं गृहीत्वा (शरान् जगन्मोहच्शरांस् तथा मोह)करांश् च पञ्च सो ऽश्वत्थमूलं ससुतो ऽभ्यगच्छद् अस्वास्थ्यकारी मनसः प्रजानाम् ॥ १३.७ ॥

tato dhanuḥ puṣpamayaṃ gṛhītvā (śarān jaganmohacśarāṃs tathā moha)karāṃś ca pañca so 'śvatthamūlaṃ sasuto 'bhyagacchad asvāsthyakārī manasaḥ prajānām (13.7)

अथ प्रशान्तं मुनिम् आसनस्थं पारं तितीर्षुं भवसागरस्य विषज्य सव्यं करम् आयुधाग्रे (क्रीडन् च्क्रीडञ् )शरेणेदम् उवाच मारः ॥ १३.८ ॥

atha praśāntaṃ munim āsanasthaṃ pāraṃ titīrṣuṃ bhavasāgarasya viṣajya savyaṃ karam āyudhāgre (krīḍan ckrīḍañ )śareṇedam uvāca māraḥ (13.8)

उत्तिष्ठ भोः क्षत्रिय मृत्युभीत (चर स्वधर्मं च्वरस्व धर्मं )त्यज मोक्षधर्मम् (बाणैश् च्वाणैश् )च (यज्ञैश् च च्xxx )विनीय (लोकं च्लोकान् (लोकात् पदं च्लोकान् परान् )प्राप्नुहि वासवस्य ॥ १३.९ ॥

uttiṣṭha bhoḥ kṣatriya mṛtyubhīta (cara svadharmaṃ cvarasva dharmaṃ )tyaja mokṣadharmam (bāṇaiś cvāṇaiś )ca (yajñaiś ca cxxx )vinīya (lokaṃ clokān (lokāt padaṃ clokān parān )prāpnuhi vāsavasya (13.9)

पन्था हि निर्यातुम् अयं यशस्यो यो वाहितः पूर्वतमैर् नरेन्द्रैः जातस्य राजर्षिकुले विशाले भैक्षाकम् अश्लाघ्यम् इदं प्रपत्तुम् ॥ १३.१० ॥

panthā hi niryātum ayaṃ yaśasyo yo vāhitaḥ pūrvatamair narendraiḥ jātasya rājarṣikule viśāle bhaikṣākam aślāghyam idaṃ prapattum (13.10)

अथाद्य नोत्तिष्ठसि (निश्चितात्मन् च्निश्चितात्मा भव स्थिरो मा विमुचः प्रतिज्ञाम् मयोद्यतो ह्य् एष शरः स एव यः (शूर्पके च्सूर्यके )मीनरिपौ विमुक्तः ॥ १३.११ ॥

athādya nottiṣṭhasi (niścitātman cniścitātmā bhava sthiro mā vimucaḥ pratijñām mayodyato hy eṣa śaraḥ sa eva yaḥ (śūrpake csūryake )mīnaripau vimuktaḥ (13.11)

(स्पृष्टः च्पृष्टः )स चानेन कथंचिद् ऐडः सोमस्य नप्ताप्य् अभवद् विचित्तः स चाभवच् (छंतनुर् च्छांतनुर् )अस्वतन्त्रः क्षीणे युगे किं (बत च्वत )दुर्बलो ऽन्यः ॥ १३.१२ ॥

(spṛṣṭaḥ cpṛṣṭaḥ )sa cānena kathaṃcid aiḍaḥ somasya naptāpy abhavad vicittaḥ sa cābhavac (chaṃtanur cchāṃtanur )asvatantraḥ kṣīṇe yuge kiṃ (bata cvata )durbalo 'nyaḥ (13.12)

तत् क्षिप्रम् उत्तिष्ठ लभस्व संज्ञां (बाणो च्वाणो )ह्य् अयं तिष्ठति लेलिहानः प्रियाविधेयेषु रतिप्रियेषु यं चक्रवाकेष्व् (इव चपि )नोत्सृजामि ॥ १३.१३ ॥

tat kṣipram uttiṣṭha labhasva saṃjñāṃ (bāṇo cvāṇo )hy ayaṃ tiṣṭhati lelihānaḥ priyāvidheyeṣu ratipriyeṣu yaṃ cakravākeṣv (iva capi )notsṛjāmi (13.13)

इत्य् एवम् उक्तो ऽपि यदा निरास्थो नैवासनं शाक्यमुनिर् बिभेद शरं ततो ऽस्मै विससर्ज मारः कन्याश् च कृत्वा पुरतः सुतांश् च ॥ १३.१४ ॥

ity evam ukto 'pi yadā nirāstho naivāsanaṃ śākyamunir bibheda śaraṃ tato 'smai visasarja māraḥ kanyāś ca kṛtvā purataḥ sutāṃś ca (13.14)

तस्मिंस् तु (बाणे च्वाणे )अपि स विप्रमुक्ते चकार नास्थां न धृतेश् चचाल दृष्ट्वा तथैनं विषसाद मारश् चिन्तापरीतश् च शनैर् जगाद ॥ १३.१५ ॥

tasmiṃs tu (bāṇe cvāṇe )api sa vipramukte cakāra nāsthāṃ na dhṛteś cacāla dṛṣṭvā tathainaṃ viṣasāda māraś cintāparītaś ca śanair jagāda (13.15)

शैलेन्द्रपुत्रीं प्रति येन विद्धो देवो ऽपि शंभुश् चलितो बभूव न चिन्तयत्य् एष तम् एव (बाणं च्वाणं किं स्याद् अचित्तो न शरः स एषः ॥ १३.१६ ॥

śailendraputrīṃ prati yena viddho devo 'pi śaṃbhuś calito babhūva na cintayaty eṣa tam eva (bāṇaṃ cvāṇaṃ kiṃ syād acitto na śaraḥ sa eṣaḥ (13.16)

तस्माद् अयं नार्हति पुष्प(बाणं च्वाणं न हर्षणं नापि रतेर् नियोगम् अर्हत्य् अयं भूतगणैर् अ(सौम्यैः च्शेषैः संत्रासनातर्जनताडनानि ॥ १३.१७ ॥

tasmād ayaṃ nārhati puṣpa(bāṇaṃ cvāṇaṃ na harṣaṇaṃ nāpi rater niyogam arhaty ayaṃ bhūtagaṇair a(saumyaiḥ cśeṣaiḥ saṃtrāsanātarjanatāḍanāni (13.17)

सस्मार मारश् च ततः स्वसैन्यं (विघ्नं शमे च्विध्वंसनं )शाक्यमुनेश् चिकीर्षन् नानाश्रयाश् चानुचराः परीयुः (शलच्शर)द्रुमप्रासगदासिहस्ताः ॥ १३.१८ ॥

sasmāra māraś ca tataḥ svasainyaṃ (vighnaṃ śame cvidhvaṃsanaṃ )śākyamuneś cikīrṣan nānāśrayāś cānucarāḥ parīyuḥ (śalacśara)drumaprāsagadāsihastāḥ (13.18)

वराहमीनाश्वखरोष्ट्रवक्त्रा व्याघ्रर्क्षसिंहद्विरदाननाश् च एकेक्षणा नैकमुखास् त्रिशीर्षा लम्बोदराश् चैव पृषोदराश् च ॥ १३.१९ ॥

varāhamīnāśvakharoṣṭravaktrā vyāghrarkṣasiṃhadviradānanāś ca ekekṣaṇā naikamukhās triśīrṣā lambodarāś caiva pṛṣodarāś ca (13.19)

(अजानुसक्था चजासु सक्ता )घटजानवश् च दंष्ट्रायुधाश् चैव नखायुधाश् च (करङ्कवक्त्रा च्कबन्धुहस्ता )बहुमूर्तयश् च भग्नार्धवक्त्राश् च महामुखाश् च ॥ १३.२० ॥

(ajānusakthā cajāsu saktā )ghaṭajānavaś ca daṃṣṭrāyudhāś caiva nakhāyudhāś ca (karaṅkavaktrā ckabandhuhastā )bahumūrtayaś ca bhagnārdhavaktrāś ca mahāmukhāś ca (13.20)

(भस्मारुणा च्ताम्रारुणा )लोहित(बिन्दुच्विन्दु)चित्राः खट्वाङ्गहस्ता हरिधूम्रकेशाः लम्बस्रजो वारणलम्बकर्णाश् चर्माम्बराश् चैव निरम्बराश् च ॥ १३.२१ ॥

(bhasmāruṇā ctāmrāruṇā )lohita(binducvindu)citrāḥ khaṭvāṅgahastā haridhūmrakeśāḥ lambasrajo vāraṇalambakarṇāś carmāmbarāś caiva nirambarāś ca (13.21)

श्वेतार्धवक्त्रा हरितार्धकायास् ताम्राश् च धूम्रा हरयो ऽसिताश् च (व्यालोत्तरासङ्गच्व्याडोत्तरासङ्ग)भुजास् तथैव प्रघुष्टघण्टाकुलमेखलाश् च ॥ १३.२२ ॥

śvetārdhavaktrā haritārdhakāyās tāmrāś ca dhūmrā harayo 'sitāś ca (vyālottarāsaṅgacvyāḍottarāsaṅga)bhujās tathaiva praghuṣṭaghaṇṭākulamekhalāś ca (13.22)

तालप्रमाणाश् च गृहीतशूला दंष्ट्राकरालाश् च शिशुप्रमाणाः उरभ्रवक्त्राश् च विहं(गमाक्षा च्गमाश् च मार्जारवक्त्राश् च मनुष्यकायाः ॥ १३.२३ ॥

tālapramāṇāś ca gṛhītaśūlā daṃṣṭrākarālāś ca śiśupramāṇāḥ urabhravaktrāś ca vihaṃ(gamākṣā cgamāś ca mārjāravaktrāś ca manuṣyakāyāḥ (13.23)

प्रकीर्णकेशाः शिखिनो ऽर्धमुण्डा (रक्ताम्बरा च्रज्ज्वम्बरा )व्याकुलवेष्टनाश् च प्रहृष्टवक्त्रा भृकुटीमुखाश् च तेजोहराश् चैव मनोहराश् च ॥ १३.२४ ॥

prakīrṇakeśāḥ śikhino 'rdhamuṇḍā (raktāmbarā crajjvambarā )vyākulaveṣṭanāś ca prahṛṣṭavaktrā bhṛkuṭīmukhāś ca tejoharāś caiva manoharāś ca (13.24)

केचिद् व्रजन्तो भृशम् आववल्गुर् अन्योअन्यम् आपुप्लुविरे तथान्ये चिक्रीडुर् आकाशगताश् च केचित् केचिच् च चेरुस् तरुमस्तकेषु ॥ १३.२५ ॥

kecid vrajanto bhṛśam āvavalgur anyoanyam āpupluvire tathānye cikrīḍur ākāśagatāś ca kecit kecic ca cerus tarumastakeṣu (13.25)

ननर्त कश्चिद् भ्रमयंस् त्रिशूलं कश्(चिद् विपुस्फूर्ज च्चिद् ध पुस्फूर्ज )गदां विकर्षन् हर्षेण कश्चिद् वृषवन् (ननर्द च्ननर्त कश्चित् प्रजज्वाल तनूरुहेभ्यः ॥ १३.२६ ॥

nanarta kaścid bhramayaṃs triśūlaṃ kaś(cid vipusphūrja ccid dha pusphūrja )gadāṃ vikarṣan harṣeṇa kaścid vṛṣavan (nanarda cnanarta kaścit prajajvāla tanūruhebhyaḥ (13.26)

एवंविधा भूतगणाः समन्तात् तद् बोधिमूलं परिवार्य तस्थुः जिघृक्षवश् चैव जिघांसवश् च भर्तुर् नियोगं परिपालयन्तः ॥ १३.२७ ॥

evaṃvidhā bhūtagaṇāḥ samantāt tad bodhimūlaṃ parivārya tasthuḥ jighṛkṣavaś caiva jighāṃsavaś ca bhartur niyogaṃ paripālayantaḥ (13.27)

तं प्रेक्ष्य मारस्य च पूर्वरात्रे शाक्यर्षभस्यैव च युद्धकालम् न द्यौश् चकाशे पृथिवी चकम्पे प्रजज्वलुश् चैव दिशः सशब्दाः ॥ १३.२८ ॥

taṃ prekṣya mārasya ca pūrvarātre śākyarṣabhasyaiva ca yuddhakālam na dyauś cakāśe pṛthivī cakampe prajajvaluś caiva diśaḥ saśabdāḥ (13.28)

(विष्वग् च्विश्वग् )ववौ वायुर् उदीर्णवेगस् तारा न रेजुर् न बभौ शशाङ्कः तमश् च भूयो (विततान रात्रिः च्विततार रात्रेः सर्वे च संचुक्षुभिरे समुद्राः ॥ १३.२९ ॥

(viṣvag cviśvag )vavau vāyur udīrṇavegas tārā na rejur na babhau śaśāṅkaḥ tamaś ca bhūyo (vitatāna rātriḥ cvitatāra rātreḥ sarve ca saṃcukṣubhire samudrāḥ (13.29)

महीभृतो धर्मपराश् च नागा महामुनेर् विघ्नम् अमृष्यमाणाः मारं प्रति क्रोधविवृत्तनेत्रा निःशश्वसुश् चैव जजृम्भिरे च ॥ १३.३० ॥

mahībhṛto dharmaparāś ca nāgā mahāmuner vighnam amṛṣyamāṇāḥ māraṃ prati krodhavivṛttanetrā niḥśaśvasuś caiva jajṛmbhire ca (13.30)

शुद्धाधिवासा विबुधर्षयस् तु सद्धर्मसिद्ध्यर्थम् (अभिप्रवृत्ताः चिव प्रवृत्ताः ) मारे ऽनुकम्पां मनसा प्रचक्रुर् विरागभावात् तु न रोषम् ईयुः ॥ १३.३१ ॥

śuddhādhivāsā vibudharṣayas tu saddharmasiddhyartham (abhipravṛttāḥ civa pravṛttāḥ ) māre 'nukampāṃ manasā pracakrur virāgabhāvāt tu na roṣam īyuḥ (13.31)

तद् बोधिमूलं समवेक्ष्य कीर्णं हिंसात्मना मारबलेन तेन धर्मात्मभिर् लोकविमोक्षकामैर् बभूव हाहाकृतम् (अन्तरीक्षे चन्तरीक्षम् ) ॥ १३.३२ ॥

tad bodhimūlaṃ samavekṣya kīrṇaṃ hiṃsātmanā mārabalena tena dharmātmabhir lokavimokṣakāmair babhūva hāhākṛtam (antarīkṣe cantarīkṣam ) (13.32)

(उपप्लवं चुपप्लुतं )धर्म(विधेस् च्विदस् )तु तस्य दृष्ट्वा स्थितं मारबलं महर्षिः न चुक्षुभे नापि ययौ विकारं मध्ये गवां सिंह इवोपविष्टः ॥ १३.३३ ॥

(upaplavaṃ cupaplutaṃ )dharma(vidhes cvidas )tu tasya dṛṣṭvā sthitaṃ mārabalaṃ maharṣiḥ na cukṣubhe nāpi yayau vikāraṃ madhye gavāṃ siṃha ivopaviṣṭaḥ (13.33)

मारस् ततो भूतचमूम् उदीर्णाम् आज्ञापयाम् आस भयाय तस्य स्वैः स्वैः प्रभावैर् अथ सास्य सेना तद्धैर्यभेदाय मतिं चकार ॥ १३.३४ ॥

māras tato bhūtacamūm udīrṇām ājñāpayām āsa bhayāya tasya svaiḥ svaiḥ prabhāvair atha sāsya senā taddhairyabhedāya matiṃ cakāra (13.34)

केचिच् चलन् नैकविलम्बिजिह्वास् (तीक्ष्णाग्रच्तीक्ष्णोग्र)दंष्ट्रा हरिमण्डलाक्षाः विदारितास्याः स्थिरशङ्कुकर्णाः संत्रासयन्तः किल नाम तस्थुः ॥ १३.३५ ॥

kecic calan naikavilambijihvās (tīkṣṇāgractīkṣṇogra)daṃṣṭrā harimaṇḍalākṣāḥ vidāritāsyāḥ sthiraśaṅkukarṇāḥ saṃtrāsayantaḥ kila nāma tasthuḥ (13.35)

तेभ्यः स्थितेभ्यः स तथाविधेभ्यः रूपेण भावेन च दारुणेभ्यः न विव्यथे नोद्विविजे महर्षिः (क्रीडत्सुच्क्रीडन् सु)बालेभ्य इवोद्धतेभ्यः ॥ १३.३६ ॥

tebhyaḥ sthitebhyaḥ sa tathāvidhebhyaḥ rūpeṇa bhāvena ca dāruṇebhyaḥ na vivyathe nodvivije maharṣiḥ (krīḍatsuckrīḍan su)bālebhya ivoddhatebhyaḥ (13.36)

कश्चित् ततो (रोषच्रौद्र)विवृत्तदृष्टिस् तस्मै गदाम् उद्यमयां चकार तस्तम्भ बाहुः सगदस् ततो ऽस्य पुरंदरस्येव पुरा सवज्रः ॥ १३.३७ ॥

kaścit tato (roṣacraudra)vivṛttadṛṣṭis tasmai gadām udyamayāṃ cakāra tastambha bāhuḥ sagadas tato 'sya puraṃdarasyeva purā savajraḥ (13.37)

केचित् समुद्यम्य शिलास् तरूंश् च विषेहिरे नैव मुनौ विमोक्तुम् पेतुः सवृक्षाः सशिलास् तथैव वज्रावभग्ना इव विन्ध्यपादाः ॥ १३.३८ ॥

kecit samudyamya śilās tarūṃś ca viṣehire naiva munau vimoktum petuḥ savṛkṣāḥ saśilās tathaiva vajrāvabhagnā iva vindhyapādāḥ (13.38)

कैश्चित् समुत्पत्य नभो विमुक्ताः शिलाश् च वृक्षाश् च परश्वधाश् च तस्थुर् नभस्य् एव न चावपेतुः संध्याभ्रपादा इव नैकवर्णाः ॥ १३.३९ ॥

kaiścit samutpatya nabho vimuktāḥ śilāś ca vṛkṣāś ca paraśvadhāś ca tasthur nabhasy eva na cāvapetuḥ saṃdhyābhrapādā iva naikavarṇāḥ (13.39)

चिक्षेप तस्योपरि दीप्तम् अन्यः कडङ्गरं पर्वतशृङ्गमात्रम् यन् मुक्तमात्रं गगनस्थम् एव तस्यानुभावाच् छतधा (पफाल च्बभूव ) ॥ १३.४० ॥

cikṣepa tasyopari dīptam anyaḥ kaḍaṅgaraṃ parvataśṛṅgamātram yan muktamātraṃ gaganastham eva tasyānubhāvāc chatadhā (paphāla cbabhūva ) (13.40)

कश्चिज् जलन्न् अर्क इवोदितः खाद् अङ्गारवर्षं महद् उत्ससर्ज चूऋनानि चामीकरकन्दराणां कल्पात्यये मेरुर् इव प्रदीप्तः ॥ १३.४१ ॥

kaścij jalann arka ivoditaḥ khād aṅgāravarṣaṃ mahad utsasarja cūṛnāni cāmīkarakandarāṇāṃ kalpātyaye merur iva pradīptaḥ (13.41)

तद् बोधिमूले प्रविकीर्यमाणम् अङ्गारवर्षं तु सविस्फुलिङ्गम् मैत्रीविहाराद् ऋषिसत्तमस्य बभूव रक्तोत्पल(पत्त्रच्पत्र)वर्षः ॥ १३.४२ ॥

tad bodhimūle pravikīryamāṇam aṅgāravarṣaṃ tu savisphuliṅgam maitrīvihārād ṛṣisattamasya babhūva raktotpala(pattracpatra)varṣaḥ (13.42)

शरीरचित्तव्यसनातपैस् तैर् एवंविधैस् तैश् च निपात्यमानैः नैवासनाच् छआक्यमुनिश् चचाल (स्वनिश्चयं च्स्वं निश्चयं )बन्धुम् इवोपगुह्य ॥ १३.४३ ॥

śarīracittavyasanātapais tair evaṃvidhais taiś ca nipātyamānaiḥ naivāsanāc chaākyamuniś cacāla (svaniścayaṃ csvaṃ niścayaṃ )bandhum ivopaguhya (13.43)

अथापरे (निर्जिगिलुर् च्निर्जगलुर् )मुखेभ्यः सर्पान् विजीर्णेभ्य इव द्रुमेभ्यः ते मन्त्रबद्धा इव तत्समीपे न शश्वसुर् (नोत्ससृपुर् च्नलुत्ससृजुर् )न चेलुः ॥ १३.४४ ॥

athāpare (nirjigilur cnirjagalur )mukhebhyaḥ sarpān vijīrṇebhya iva drumebhyaḥ te mantrabaddhā iva tatsamīpe na śaśvasur (notsasṛpur cnalutsasṛjur )na celuḥ (13.44)

भूत्वापरे वारिधरा (बृहन्तः च्वृहन्तः सविद्युतः साशनिचण्डघोषाः तस्मिन् द्रुमे तत्यजुर् अश्मवर्षं तत् पुष्पवर्षं रुचिरं बभूव ॥ १३.४५ ॥

bhūtvāpare vāridharā (bṛhantaḥ cvṛhantaḥ savidyutaḥ sāśanicaṇḍaghoṣāḥ tasmin drume tatyajur aśmavarṣaṃ tat puṣpavarṣaṃ ruciraṃ babhūva (13.45)

चापे ऽथ (बाणो च्वाणो )निहितो ऽपरेण जज्वाल तत्रैव न निष्पपात अनीश्वरस्यात्मनि (धूयमानो च्धूर्यमाणो दुर्मर्षणस्येव नरस्य मन्युः ॥ १३.४६ ॥

cāpe 'tha (bāṇo cvāṇo )nihito 'pareṇa jajvāla tatraiva na niṣpapāta anīśvarasyātmani (dhūyamāno cdhūryamāṇo durmarṣaṇasyeva narasya manyuḥ (13.46)

पञ्चेषवो ऽन्येन तु विप्रमुक्तास् तस्थुर् (नभस्य् च्नयत्य् )एव मुनौ न पेतुः संसारभीरोर् विषयप्रवृत्तौ पञ्चेन्द्रियाणीव परीक्षकस्य ॥ १३.४७ ॥

pañceṣavo 'nyena tu vipramuktās tasthur (nabhasy cnayaty )eva munau na petuḥ saṃsārabhīror viṣayapravṛttau pañcendriyāṇīva parīkṣakasya (13.47)

जिघांसयान्यः प्रससार रुष्टो गदां गृहीत्वाभिमुखो महर्षेः सो ऽप्राप्त(कामो च्कालो )विवशः पपात दोषेष्व् इवानर्थकरेषु लोकः ॥ १३.४८ ॥

jighāṃsayānyaḥ prasasāra ruṣṭo gadāṃ gṛhītvābhimukho maharṣeḥ so 'prāpta(kāmo ckālo )vivaśaḥ papāta doṣeṣv ivānarthakareṣu lokaḥ (13.48)

स्त्री मेघकाली तु कपालहस्ता कर्तुं महर्षेः किल (चित्तमोहम् च्मोहचित्तम् ) बभ्राम तत्रानियतं न तस्थौ चलात्मनो बुद्धिर् इवागमेषु ॥ १३.४९ ॥

strī meghakālī tu kapālahastā kartuṃ maharṣeḥ kila (cittamoham cmohacittam ) babhrāma tatrāniyataṃ na tasthau calātmano buddhir ivāgameṣu (13.49)

कश्चित् प्रदीप्तं प्रणिधाय चक्षुर् नेत्राग्निनाशीविषवद् दिधक्षुः तत्रैव (नासीनम् च्नासीत् तं )ऋषिं ददर्श कामात्मकः श्रेय इवोपदिष्टम् ॥ १३.५० ॥

kaścit pradīptaṃ praṇidhāya cakṣur netrāgnināśīviṣavad didhakṣuḥ tatraiva (nāsīnam cnāsīt taṃ )ṛṣiṃ dadarśa kāmātmakaḥ śreya ivopadiṣṭam (13.50)

गुर्वीं शिलाम् उद्यमयंस् तथान्यः शश्राम मोघं विहतप्रयत्नः निःश्रेयसं ज्ञानसमाधिगम्यं कायक्लमैर् धर्मम् इवाप्तुकामः ॥ १३.५१ ॥

gurvīṃ śilām udyamayaṃs tathānyaḥ śaśrāma moghaṃ vihataprayatnaḥ niḥśreyasaṃ jñānasamādhigamyaṃ kāyaklamair dharmam ivāptukāmaḥ (13.51)

तरक्षुसिंहाकृतयस् तथान्ये प्रणेदुर् उच्चैर् महतः प्रणादान् सत्त्वानि यैः संचुकुचुः समन्ताद् वज्राहता द्यौः फलतीति मत्वा ॥ १३.५२ ॥

tarakṣusiṃhākṛtayas tathānye praṇedur uccair mahataḥ praṇādān sattvāni yaiḥ saṃcukucuḥ samantād vajrāhatā dyauḥ phalatīti matvā (13.52)

मृगा गजाश् (चार्तच्चार्त्त)रवान् सृजन्तो विदुद्रुवुश् चैव निलिल्यिरे च रात्रौ च तस्याम् अहनीव दिग्भ्यः खगा रुवन्तः परिपेतुर् (आर्ताः चार्त्ताः ) ॥ १३.५३ ॥

mṛgā gajāś (cārtaccārtta)ravān sṛjanto vidudruvuś caiva nililyire ca rātrau ca tasyām ahanīva digbhyaḥ khagā ruvantaḥ paripetur (ārtāḥ cārttāḥ ) (13.53)

तेषां प्रणादैस् तु तथाविधैस् तैः सर्वेषु भूतेष्व् अपि कम्पितेषु मुनिर् न तत्रास न संचुकोच रवैर् गरुत्मान् इव वायसानाम् ॥ १३.५४ ॥

teṣāṃ praṇādais tu tathāvidhais taiḥ sarveṣu bhūteṣv api kampiteṣu munir na tatrāsa na saṃcukoca ravair garutmān iva vāyasānām (13.54)

भयावहेभ्यः परिषद्गणेभ्यो यथा यथा नैव मुनिर् बिभाय तथा तथा धर्मभृतां सपत्नः शोकाच् च रोषाच् च (ससाद च्ससार )मारः ॥ १३.५५ ॥

bhayāvahebhyaḥ pariṣadgaṇebhyo yathā yathā naiva munir bibhāya tathā tathā dharmabhṛtāṃ sapatnaḥ śokāc ca roṣāc ca (sasāda csasāra )māraḥ (13.55)

भूतं ततः किंचिद् अदृश्यरूपं विशिष्ट(भूतं च्रूपं )गगनस्थम् एव दृष्ट्वर्षये द्रुग्धम् अवैररुष्टं मारं बभाषे महता स्वरेण ॥ १३.५६ ॥

bhūtaṃ tataḥ kiṃcid adṛśyarūpaṃ viśiṣṭa(bhūtaṃ crūpaṃ )gaganastham eva dṛṣṭvarṣaye drugdham avairaruṣṭaṃ māraṃ babhāṣe mahatā svareṇa (13.56)

मोघं श्रमं नार्हसि मार कर्तुं हिंस्रात्मताम् उत्सृज गच्छ शर्म नैष त्वया कम्पयितुं हि शक्यो महागिरिर् मेरुर् इवानिलेन ॥ १३.५७ ॥

moghaṃ śramaṃ nārhasi māra kartuṃ hiṃsrātmatām utsṛja gaccha śarma naiṣa tvayā kampayituṃ hi śakyo mahāgirir merur ivānilena (13.57)

अप्य् उष्णभावं ज्वलनः प्रजह्याद् आपो द्रवत्वं पृथिवी स्थिरत्वम् अनेककल्पाचितपुण्यकर्मा न त्व् एव जह्याद् व्यवसायम् एषः ॥ १३.५८ ॥

apy uṣṇabhāvaṃ jvalanaḥ prajahyād āpo dravatvaṃ pṛthivī sthiratvam anekakalpācitapuṇyakarmā na tv eva jahyād vyavasāyam eṣaḥ (13.58)

यो निश्चयो ह्य् अस्य पराक्रमश् च तेजश् च यद् या च दया प्रजासु अप्राप्य नोत्थास्यति तत्त्वम् एष तमांस्य् अहत्वेव सहस्ररश्मिः ॥ १३.५९ ॥

yo niścayo hy asya parākramaś ca tejaś ca yad yā ca dayā prajāsu aprāpya notthāsyati tattvam eṣa tamāṃsy ahatveva sahasraraśmiḥ (13.59)

काष्ठं हि मथ्नन् लभते हुताशं भूमिं खनन् विन्दति चापि तोयम् निर्बन्धिनः किं(चन नास्त्य् असाध्यं च्च न नास्य साध्यं न्यायेन युक्तं च कृतं च सर्वम् ॥ १३.६० ॥

kāṣṭhaṃ hi mathnan labhate hutāśaṃ bhūmiṃ khanan vindati cāpi toyam nirbandhinaḥ kiṃ(cana nāsty asādhyaṃ cca na nāsya sādhyaṃ nyāyena yuktaṃ ca kṛtaṃ ca sarvam (13.60)

तल् लोकम् (आर्तं चार्त्तं )करुणायमानो रोगेषु रागादिषु वर्तमानम् महा(भिषङ् च्भिषग् )नार्हति विघ्नम् एष ज्ञानौषधार्थं परिखिद्यमानः ॥ १३.६१ ॥

tal lokam (ārtaṃ cārttaṃ )karuṇāyamāno rogeṣu rāgādiṣu vartamānam mahā(bhiṣaṅ cbhiṣag )nārhati vighnam eṣa jñānauṣadhārthaṃ parikhidyamānaḥ (13.61)

हृते च लोके बहुभिः कुमार्गैः सन्मार्गम् अन्विच्छति यः श्रमेण स दैशिकः क्षोभयितुं न युक्तं सुदेशिकः सार्थए इव प्रनष्टे ॥ १३.६२ ॥

hṛte ca loke bahubhiḥ kumārgaiḥ sanmārgam anvicchati yaḥ śrameṇa sa daiśikaḥ kṣobhayituṃ na yuktaṃ sudeśikaḥ sārthae iva pranaṣṭe (13.62)

सत्त्वेषु नष्टेषु महान्ध(कारे च्कारैर् ज्ञानप्रदीपः क्रियमाण एषः आर्यस्य निर्वापयितुं न साधु प्रज्वाल्यमानस् तमसीव दीपः ॥ १३.६३ ॥

sattveṣu naṣṭeṣu mahāndha(kāre ckārair jñānapradīpaḥ kriyamāṇa eṣaḥ āryasya nirvāpayituṃ na sādhu prajvālyamānas tamasīva dīpaḥ (13.63)

दृष्ट्वा च संसारमये महौघे मग्नं जगत् पारम् अविन्दमानम् यश् चेदम् उत्तारयितुं प्रवृत्तः (कश् चिन्तयेत् च्कश्चिन् नयेत् )तस्य तु पापम् आर्यः ॥ १३.६४ ॥

dṛṣṭvā ca saṃsāramaye mahaughe magnaṃ jagat pāram avindamānam yaś cedam uttārayituṃ pravṛttaḥ (kaś cintayet ckaścin nayet )tasya tu pāpam āryaḥ (13.64)

क्षमाशिफो धैर्यविगाढमूलश् चारित्रपुष्पः स्मृतिबुद्धिशाखः ज्ञानद्रुमो धर्मफलप्रदाता नोत्पाटनं ह्य् अर्हति वर्धमानः ॥ १३.६५ ॥

kṣamāśipho dhairyavigāḍhamūlaś cāritrapuṣpaḥ smṛtibuddhiśākhaḥ jñānadrumo dharmaphalapradātā notpāṭanaṃ hy arhati vardhamānaḥ (13.65)

बद्धां दृढैश् चेतसि मोहपाशैर् यस्य प्रजां मोक्षयितुं मनीषा तस्मिन् जिघांसा तव नोपपन्ना श्रान्ते जगद्बन्धनमोक्षहेतोः ॥ १३.६६ ॥

baddhāṃ dṛḍhaiś cetasi mohapāśair yasya prajāṃ mokṣayituṃ manīṣā tasmin jighāṃsā tava nopapannā śrānte jagadbandhanamokṣahetoḥ (13.66)

बोधाय कर्माणि हि यान्य् अनेन कृतानि तेषां नियतो ऽद्य कालः स्थाने तथास्मिन्न् उपविष्ट एष यथैव पूर्वे मुनयस् तथैव ॥ १३.६७ ॥

bodhāya karmāṇi hi yāny anena kṛtāni teṣāṃ niyato 'dya kālaḥ sthāne tathāsminn upaviṣṭa eṣa yathaiva pūrve munayas tathaiva (13.67)

एषा हि नाभिर् वसुधातलस्य कृत्स्नेन युक्ता परमेण धाम्ना भूमेर् अतो ऽन्यो ऽस्ति हि न प्रदेशो (वेगं च्वेशं )समाधेर् (विषहेत यो ऽस्य च्विषयो हितस्य ) ॥ १३.६८ ॥

eṣā hi nābhir vasudhātalasya kṛtsnena yuktā parameṇa dhāmnā bhūmer ato 'nyo 'sti hi na pradeśo (vegaṃ cveśaṃ )samādher (viṣaheta yo 'sya cviṣayo hitasya ) (13.68)

तन् मा कृथाः शोकम् उपेहि शान्तिं मा भून् महिम्ना तव मार मानः विश्रम्भितुं न क्षमम् अध्रुवा श्रीश् चले पदे (विस्मयम् च्किं पदम् )अभ्युपैषि ॥ १३.६९ ॥

tan mā kṛthāḥ śokam upehi śāntiṃ mā bhūn mahimnā tava māra mānaḥ viśrambhituṃ na kṣamam adhruvā śrīś cale pade (vismayam ckiṃ padam )abhyupaiṣi (13.69)

ततः स संश्रुत्य च तस्य तद् वचो महामुनेः प्रेक्ष्य च निष्प्रकम्पताम् जगाम मारो वि(मनो च्मना )हतोद्यमः शरैर् जगच्चेतसि यैर् (विहन्यते च्विहन्यसे ) ॥ १३.७० ॥

tataḥ sa saṃśrutya ca tasya tad vaco mahāmuneḥ prekṣya ca niṣprakampatām jagāma māro vi(mano cmanā )hatodyamaḥ śarair jagaccetasi yair (vihanyate cvihanyase ) (13.70)

गतप्रहर्षा विफलीकृतश्रमा प्रविद्धपाषाणकडङ्गरद्रुमा दिशः प्रदुद्राव ततो ऽस्य सा चमूर् हताश्रयेव द्विषता द्विषच्चमूः ॥ १३.७१ ॥

gatapraharṣā viphalīkṛtaśramā praviddhapāṣāṇakaḍaṅgaradrumā diśaḥ pradudrāva tato 'sya sā camūr hatāśrayeva dviṣatā dviṣaccamūḥ (13.71)

द्रवति स(परिपक्षे च्परपक्षे )निर्जिते पुष्पकेतौ जयति जिततमस्के नीरजस्के महर्षौ युवतिर् इव सहासा द्यौश् चकाशे सचन्द्रा सुरभि च जलगर्भं पुष्पवर्षं पपात ॥ १३.७२ ॥

dravati sa(paripakṣe cparapakṣe )nirjite puṣpaketau jayati jitatamaske nīrajaske maharṣau yuvatir iva sahāsā dyauś cakāśe sacandrā surabhi ca jalagarbhaṃ puṣpavarṣaṃ papāta (13.72)

x(च्तथापि पापीयसि निर्जिते गते दिशः प्रसेदुः प्रबभौ निशाकरः xदिवो निपेतुर् भुवि पुष्पवृष्टयो रराज योषेव विकल्मषा निशाच्) ॥ १३.७३ ॥

x(ctathāpi pāpīyasi nirjite gate diśaḥ praseduḥ prababhau niśākaraḥ xdivo nipetur bhuvi puṣpavṛṣṭayo rarāja yoṣeva vikalmaṣā niśāc) (13.73)