14. Chapter 14

[[इति (च्श्री-च्)बुद्ध-चरिते महा-काव्ये ऽश्व-घोष-कृते मार-विजयो नाम त्रयो-दशः सर्गः १३ ]] ततो मारबलं जित्वा धैर्येण च शमेन च परमार्थं विजिज्ञासुः स दध्यौ ध्यानकोविदः ॥ १४.१ ॥

[[iti (cśrī-c)buddha-carite mahā-kāvye 'śva-ghoṣa-kṛte māra-vijayo nāma trayo-daśaḥ sargaḥ 13 ]] tato mārabalaṃ jitvā dhairyeṇa ca śamena ca paramārthaṃ vijijñāsuḥ sa dadhyau dhyānakovidaḥ (14.1)

सर्वेषु ध्यानविधिषु प्राप्य चैश्वर्यम् उत्तमम् सस्मार प्रथमे यामे पूर्वजन्मपरंपराम् ॥ १४.२ ॥

sarveṣu dhyānavidhiṣu prāpya caiśvaryam uttamam sasmāra prathame yāme pūrvajanmaparaṃparām (14.2)

अमुत्राहम् अयं नाम च्युतस् तस्माद् इहागतः इति जन्मसहस्राणि सस्मारानुभवन्न् इव ॥ १४.३ ॥

amutrāham ayaṃ nāma cyutas tasmād ihāgataḥ iti janmasahasrāṇi sasmārānubhavann iva (14.3)

स्मृत्वा जन्म च मृत्युं च तासु तासूपपत्तिषु ततः सत्त्वेषु कारुण्यं चकार करुणात्मकः ॥ १४.४ ॥

smṛtvā janma ca mṛtyuṃ ca tāsu tāsūpapattiṣu tataḥ sattveṣu kāruṇyaṃ cakāra karuṇātmakaḥ (14.4)

कृत्वेह स्वजनोत्सर्गं पुनर् अन्यत्र च क्रियाः अत्राणः खलु लोको ऽयं परिभ्रमति चक्रवत् ॥ १४.५ ॥

kṛtveha svajanotsargaṃ punar anyatra ca kriyāḥ atrāṇaḥ khalu loko 'yaṃ paribhramati cakravat (14.5)

इत्य् एवं स्मरतस् तस्य बभूव नियतात्मनः कदलीगर्भनिःसारः संसार इति निश्चयः ॥ १४.६ ॥

ity evaṃ smaratas tasya babhūva niyatātmanaḥ kadalīgarbhaniḥsāraḥ saṃsāra iti niścayaḥ (14.6)

द्वितीये त्व् आगते यामे सो ऽद्वितीयपराक्रमः दिव्यं (लेभे च्चक्षुः )परं (चक्षुः च्लेभे सर्वचक्षुष्मतां वरः ॥ १४.७ ॥

dvitīye tv āgate yāme so 'dvitīyaparākramaḥ divyaṃ (lebhe ccakṣuḥ )paraṃ (cakṣuḥ clebhe sarvacakṣuṣmatāṃ varaḥ (14.7)

ततस् तेन स दिव्येन परिशुद्धेन चक्षुषा ददर्श निखिलं लोकम् आदर्शए इव निर्मले ॥ १४.८ ॥

tatas tena sa divyena pariśuddhena cakṣuṣā dadarśa nikhilaṃ lokam ādarśae iva nirmale (14.8)

सत्त्वानां पश्यतस् तस्य निकृष्टोत्कृष्टकर्मणाम् प्रच्युतिं चोपपत्तिं च ववृधे करुणात्मता ॥ १४.९ ॥

sattvānāṃ paśyatas tasya nikṛṣṭotkṛṣṭakarmaṇām pracyutiṃ copapattiṃ ca vavṛdhe karuṇātmatā (14.9)

इमे दुष्कृतकर्माणः प्राणिनो यान्ति दुर्गतिम् इमे ऽन्ये शुभकर्माणः प्रतिष्ठन्ते त्रिपिष्टपे ॥ १४.१० ॥

ime duṣkṛtakarmāṇaḥ prāṇino yānti durgatim ime 'nye śubhakarmāṇaḥ pratiṣṭhante tripiṣṭape (14.10)

उपपन्नाः प्रतिभये नरके भृशदारुणे अमी दुःखैर् बहुविधैः पीड्यन्ते कृपणं (बत च्वत ) ॥ १४.११ ॥

upapannāḥ pratibhaye narake bhṛśadāruṇe amī duḥkhair bahuvidhaiḥ pīḍyante kṛpaṇaṃ (bata cvata ) (14.11)

पाय्यन्ते क्वथितं केचिद् अग्निवर्णम् अयोरसम् आरोप्यन्ते रुवन्तो ऽन्ये निष्टप्तस्तम्भम् आयसम् ॥ १४.१२ ॥

pāyyante kvathitaṃ kecid agnivarṇam ayorasam āropyante ruvanto 'nye niṣṭaptastambham āyasam (14.12)

पच्यन्ते पिष्टवत् केचिद् अयस्कुम्भीष्व् अवाङ्मुखाः दह्यन्ते करुणं केचिद् दीप्तेष्व् अङ्गारराशिषु ॥ १४.१३ ॥

pacyante piṣṭavat kecid ayaskumbhīṣv avāṅmukhāḥ dahyante karuṇaṃ kecid dīpteṣv aṅgārarāśiṣu (14.13)

केचित् तीक्ष्णैर् अयोदंष्ट्रैर् भक्ष्यन्ते दारुणैः श्वभिः केचिद् धृष्टैर् अयस्तुण्डैर् वायसैर् आयसैर् इव ॥ १४.१४ ॥

kecit tīkṣṇair ayodaṃṣṭrair bhakṣyante dāruṇaiḥ śvabhiḥ kecid dhṛṣṭair ayastuṇḍair vāyasair āyasair iva (14.14)

केचिद् दाहपरिश्रान्ताः शीतच्छायाभिकाङ्क्षिणः असि(पत्त्रवनं च्पत्रं वनं )नीलं बद्धा इव विशन्त्य् अमी ॥ १४.१५ ॥

kecid dāhapariśrāntāḥ śītacchāyābhikāṅkṣiṇaḥ asi(pattravanaṃ cpatraṃ vanaṃ )nīlaṃ baddhā iva viśanty amī (14.15)

पाट्यन्ते दारुवत् केचित् कुठारैर् (बद्धच्बहु)बाहवः दुःखे ऽपि न (विपच्यन्ते च्विपद्यन्ते कर्मभिर् धारितासवः ॥ १४.१६ ॥

pāṭyante dāruvat kecit kuṭhārair (baddhacbahu)bāhavaḥ duḥkhe 'pi na (vipacyante cvipadyante karmabhir dhāritāsavaḥ (14.16)

सुखं स्याद् इति यत् कर्म कृतं दुःखनिवृत्तये फलं तस्येदम् अवशैर् दुःखम् एवोपभुज्यते ॥ १४.१७ ॥

sukhaṃ syād iti yat karma kṛtaṃ duḥkhanivṛttaye phalaṃ tasyedam avaśair duḥkham evopabhujyate (14.17)

सुखार्थम् अशुभं कृत्वा यए एते भृशदुःखिताः आस्वादः स किम् एतेषां करोति सुखम् अण्व् अपि ॥ १४.१८ ॥

sukhārtham aśubhaṃ kṛtvā yae ete bhṛśaduḥkhitāḥ āsvādaḥ sa kim eteṣāṃ karoti sukham aṇv api (14.18)

हसद्भिर् यत् कृतं कर्म कलुषं कलुषात्मभिः एतत् परिणते काले क्रोशद्भिर् अनुभूयते ॥ १४.१९ ॥

hasadbhir yat kṛtaṃ karma kaluṣaṃ kaluṣātmabhiḥ etat pariṇate kāle krośadbhir anubhūyate (14.19)

यद्य् (एवं चेव )पापकर्माणः पश्येयुः कर्मणां फलम् वमेयुर् (उष्णं रुधिरं चुष्णरुधिरं मर्मस्व् अभिहता इव ॥ १४.२० ॥

yady (evaṃ ceva )pāpakarmāṇaḥ paśyeyuḥ karmaṇāṃ phalam vameyur (uṣṇaṃ rudhiraṃ cuṣṇarudhiraṃ marmasv abhihatā iva (14.20)

x(च्शारीरेभ्यो ऽपि दुःखेभ्यो नारकेभ्यो मनस्विनः xअनार्यैः सह संवासो मम कृच्छ्रमतमो मतः ।। १४.*२० इमे ऽन्ये कर्मभिश् चित्रैश् चित्तविस्पन्दसंभवैः तिर्यग्योनौ विचित्रायाम् उपपन्नास् तपस्विनः ॥ १४.२१ ॥

*x(cśārīrebhyo 'pi duḥkhebhyo nārakebhyo manasvinaḥ xanāryaiḥ saha saṃvāso mama kṛcchramatamo mataḥ // 14.20 ime 'nye karmabhiś citraiś cittavispandasaṃbhavaiḥ tiryagyonau vicitrāyām upapannās tapasvinaḥ (14.21)

मांसत्वग्बालदन्तार्थं वैराद् अपि मदाद् अपि हन्यन्ते (कृपणं च्कृपणा )यत्र बन्धूनां पश्यताम् अपि ॥ १४.२२ ॥

māṃsatvagbāladantārthaṃ vairād api madād api hanyante (kṛpaṇaṃ ckṛpaṇā )yatra bandhūnāṃ paśyatām api (14.22)

अशक्नुवन्तो ऽप्य् अवशाः क्षुत्तर्षश्रमपीडिताः गोअश्वभूताश् च वाह्यन्ते प्रतोदक्षतमूर्तयः ॥ १४.२३ ॥

aśaknuvanto 'py avaśāḥ kṣuttarṣaśramapīḍitāḥ goaśvabhūtāś ca vāhyante pratodakṣatamūrtayaḥ (14.23)

वाह्यन्ते गजभूताश् च बलीयांसो ऽपि दुर्बलैः अङ्कुशक्लिष्टमूर्धानस् ताडिताः पादपार्ष्णिभिः ॥ १४.२४ ॥

vāhyante gajabhūtāś ca balīyāṃso 'pi durbalaiḥ aṅkuśakliṣṭamūrdhānas tāḍitāḥ pādapārṣṇibhiḥ (14.24)

सत्स्व् अप्य् अन्येषु दुःखेषु दुःखं यत्र विशेषतः परस्परविरोधाच् च पराधीनतयैव च ॥ १४.२५ ॥

satsv apy anyeṣu duḥkheṣu duḥkhaṃ yatra viśeṣataḥ parasparavirodhāc ca parādhīnatayaiva ca (14.25)

खस्थाः खस्थैर् हि बाध्यन्ते जलस्था जलचारिभिः स्थलस्थाः स्थलसंस्थैश् (च $ प्राप्य चैवेतरेतरैः च्तु प्राप्यन्ते चेतरेतरैः ) ॥ १४.२६ ॥

khasthāḥ khasthair hi bādhyante jalasthā jalacāribhiḥ sthalasthāḥ sthalasaṃsthaiś (ca $ prāpya caivetaretaraiḥ ctu prāpyante cetaretaraiḥ ) (14.26)

उपपन्नास् तथा चेमे मात्सर्याक्रान्तचेतसः पितृलोके निरालोके कृपणं भुञ्जते फलम् ॥ १४.२७ ॥

upapannās tathā ceme mātsaryākrāntacetasaḥ pitṛloke nirāloke kṛpaṇaṃ bhuñjate phalam (14.27)

सूचीछिद्रोपममुखाः पर्वतोपमकुक्षयः क्षुत्तर्षजनितैर् दुःखैः पीड्यन्ते दुःखभागिनः ॥ १४.२८ ॥

sūcīchidropamamukhāḥ parvatopamakukṣayaḥ kṣuttarṣajanitair duḥkhaiḥ pīḍyante duḥkhabhāginaḥ (14.28)

आशया (समतिक्रान्ता च्समभिक्रान्ता धार्यमाणाः स्वकर्मभिः लभन्ते न ह्य् अमी भोक्तुं प्रविद्धान्य् अशुचीन्य् अपि [थिस् वेर्से इस् प्लचेद् अfतेर् १४.३० इन् एद्. च्.] ॥ १४.२९ ॥

āśayā (samatikrāntā csamabhikrāntā dhāryamāṇāḥ svakarmabhiḥ labhante na hy amī bhoktuṃ praviddhāny aśucīny api [this verse is placed after 14.30 in ed. c.] (14.29)

पुरुषो यदि जानीत मात्सर्यस्येदृशं फलम् सर्वथा (शिबिवद् च्शिविवद् )दद्याच् छरीरावयवान् अपि ॥ १४.३० ॥

puruṣo yadi jānīta mātsaryasyedṛśaṃ phalam sarvathā (śibivad cśivivad )dadyāc charīrāvayavān api (14.30)

इमे ऽन्ये (नरकप्रख्ये च्नरकं प्राप्य गर्भसंज्ञे ऽशुचिह्रदे उपपन्ना मनुष्येषु दुःखम् अर्छन्ति जन्तवः ॥ १४.३१ ॥

ime 'nye (narakaprakhye cnarakaṃ prāpya garbhasaṃjñe 'śucihrade upapannā manuṣyeṣu duḥkham archanti jantavaḥ (14.31)