1. Devī-Bhāgavata Purāṇa (part 1 of 6)

देवीभागवतपुराणम्

श्रीमद् देवीभागवत महापुराणम् माहात्म्यम् स्कन्ध

śrīmad devībhāgavata mahāpurāṇam māhātmyam skandha

स्कन्ध

skandha

स्कन्ध

skandha

स्कन्ध

skandha

स्कन्ध

skandha

स्कन्ध

skandha

स्कन्ध

skandha

स्कन्ध

skandha

स्कन्ध

skandha

स्कन्ध

skandha

स्कन्ध

skandha

स्कन्ध

skandha

अध्यायः १

श्रीदुर्गादेव्यै नमः श्रीमद्देवीभागवतमाहात्म्यम् सृष्टी या सर्गरूपा जगदवनविधौ पालिनी या च रौद्री संहारे चापि यस्या जगदिदमखिलं क्रीडनं याऽपराख्या । पश्यन्ती मध्यमाऽथो तदनु भगवती वैखरीवर्णरूपा साऽस्मद्वाचं प्रसन्ना विधिहरिगिरिशाराधिताऽलङ्करोतु

śrīdurgādevyai namaḥ śrīmaddevībhāgavatamāhātmyam sṛṣṭī yā sargarūpā jagadavanavidhau pālinī yā ca raudrī saṃhāre cāpi yasyā jagadidamakhilaṃ krīḍanaṃ yā'parākhyā | paśyantī madhyamā'tho tadanu bhagavatī vaikharīvarṇarūpā sā'smadvācaṃ prasannā vidhiharigiriśārādhitā'laṅkarotu

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam | devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

ऋषय ऊचुः। सूत जीव समा बह्वीर्यस्त्वं श्रावयसीह नः । कथा मनोहराः पुण्या व्यासशिष्य महामते

ṛṣaya ūcuḥ| sūta jīva samā bahvīryastvaṃ śrāvayasīha naḥ | kathā manoharāḥ puṇyā vyāsaśiṣya mahāmate

सर्वपापहरं पुण्यं विष्णोश्चरितमद्भुतम् । अवतार कथोपेतमस्माभिर्भक्तितः श्रुतम्

sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ viṣṇoścaritamadbhutam | avatāra kathopetamasmābhirbhaktitaḥ śrutam

शिवस्य चरितं दिव्यं भस्मरुद्राक्षयोस्तथा । सेतिहासं च माहात्म्यं श्रुतं तव मुखाम्बुजात्

śivasya caritaṃ divyaṃ bhasmarudrākṣayostathā | setihāsaṃ ca māhātmyaṃ śrutaṃ tava mukhāmbujāt

अधुना श्रोतुमिच्छामः पावनात्पावनं परम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं नॄणामनायासेन सर्वशः

adhunā śrotumicchāmaḥ pāvanātpāvanaṃ param | bhuktimuktipradaṃ nṝṇāmanāyāsena sarvaśaḥ

तत्त्वं ब्रूहि महाभाग येन सिद्ध्यन्ति मानवाः । कलावपि वरं त्वत्तो न विद्यः संशयच्छिदम्

tattvaṃ brūhi mahābhāga yena siddhyanti mānavāḥ | kalāvapi varaṃ tvatto na vidyaḥ saṃśayacchidam

सूत उवाच। साधु पृष्टं महाभागा लोकानां हितकाम्यया । सर्वशास्त्रस्य यत्सारं तो वक्ष्याम्यशेषतः

sūta uvāca| sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāgā lokānāṃ hitakāmyayā | sarvaśāstrasya yatsāraṃ to vakṣyāmyaśeṣataḥ

तावद्गर्जन्ति तीर्थानि पुराणानि व्रतानि च । यावन्न श्रूयते सम्यग्देवीभागवतं नरैः

tāvadgarjanti tīrthāni purāṇāni vratāni ca | yāvanna śrūyate samyagdevībhāgavataṃ naraiḥ

तावत्पापाटवी नॄणां क्लेशदाऽदभ्रकण्टका । यावन्न परशुः प्राप्तो देवीभागवताभिधः

tāvatpāpāṭavī nṝṇāṃ kleśadā'dabhrakaṇṭakā | yāvanna paraśuḥ prāpto devībhāgavatābhidhaḥ

तावत्क्लेशावहं नॄणामुपसर्गमहातमः । यावन्नैवोदयं प्राप्तो देवीभागवतोष्णगुः

tāvatkleśāvahaṃ nṝṇāmupasargamahātamaḥ | yāvannaivodayaṃ prāpto devībhāgavatoṣṇaguḥ

ऋषय ऊचुः। सूत सूत महाभाग वद नो वदतांवर । कीदृशं तत्पुरायणं हि विधिस्तच्छ्रवणे च कः

ṛṣaya ūcuḥ| sūta sūta mahābhāga vada no vadatāṃvara | kīdṛśaṃ tatpurāyaṇaṃ hi vidhistacchravaṇe ca kaḥ

कतिभिर्वासरैरेतच्छ्रोतव्यं किं च पूजनम् । कैर्मानवैः श्रुतं पूर्वं कान्कान्कामानवाप्नुयुः

katibhirvāsarairetacchrotavyaṃ kiṃ ca pūjanam | kairmānavaiḥ śrutaṃ pūrvaṃ kānkānkāmānavāpnuyuḥ

सूत उवाच। विष्णोरंशो मुनिर्जातः सत्यवत्यां पराशरात् । विभज्य वेदांश्चतुरः शिष्यानध्यापयत्पुरा

sūta uvāca| viṣṇoraṃśo munirjātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt | vibhajya vedāṃścaturaḥ śiṣyānadhyāpayatpurā

व्रात्यानां द्विजबन्धूनां वेदेष्वनधिकारिणाम् । स्त्रीणां दुर्मेधसां नॄणां धर्मज्ञानं कथं भवेत्

vrātyānāṃ dvijabandhūnāṃ vedeṣvanadhikāriṇām | strīṇāṃ durmedhasāṃ nṝṇāṃ dharmajñānaṃ kathaṃ bhavet

विचार्यैतत्तु मनसा भगवान्बादरायणः । पुराणं संहितां दध्यौ तेषां धर्मविधित्सया

vicāryaitattu manasā bhagavānbādarāyaṇaḥ | purāṇaṃ saṃhitāṃ dadhyau teṣāṃ dharmavidhitsayā

अष्टादश पुराणानि स कृत्वा भगवान्मुनिः । मामेवाध्यापयामास भारताख्यानमेव च

aṣṭādaśa purāṇāni sa kṛtvā bhagavānmuniḥ | māmevādhyāpayāmāsa bhāratākhyānameva ca

देवीभागवतं तत्र पुराणं भोगमोक्षदम् । स्वयं तु श्रावयामास जनमेजयभूपतिम्

devībhāgavataṃ tatra purāṇaṃ bhogamokṣadam | svayaṃ tu śrāvayāmāsa janamejayabhūpatim

पूर्वं यस्य पिता राजा परीक्षित्तक्षकाहिना । संदष्टस्तस्य संशुद्ध्यै राज्ञा भागवतं श्रुतम्

pūrvaṃ yasya pitā rājā parīkṣittakṣakāhinā | saṃdaṣṭastasya saṃśuddhyai rājñā bhāgavataṃ śrutam

नवभिर्दिवसै: श्रीमद्वेदव्यासमुखाम्बुजात् । त्रैलोक्यमातरं देवीं पूजयित्वा विधानतः

navabhirdivasai: śrīmadvedavyāsamukhāmbujāt | trailokyamātaraṃ devīṃ pūjayitvā vidhānataḥ

नवाह यज्ञे सम्पूर्णे परीक्षिदपि भूपतिः । दिव्यरूपधरो देव्याः सालोक्यं तत्क्षणादगात्

navāha yajñe sampūrṇe parīkṣidapi bhūpatiḥ | divyarūpadharo devyāḥ sālokyaṃ tatkṣaṇādagāt

पितुर्दिव्यां गति राजा विलोक्य जनमेजयः । व्यासं मुनिं समभ्यर्च्य परां मुदमवाप ह

piturdivyāṃ gati rājā vilokya janamejayaḥ | vyāsaṃ muniṃ samabhyarcya parāṃ mudamavāpa ha

अष्टादशपुराणानां मध्ये सर्वोत्तमं परम् । देवीभागवतं नाम धर्मकामार्थमोक्षदम्

aṣṭādaśapurāṇānāṃ madhye sarvottamaṃ param | devībhāgavataṃ nāma dharmakāmārthamokṣadam

ये शृण्वन्ति सदा भक्त्या देव्या भागवतीं कथाम् । तेषां सिद्धिर्न दूरस्था तस्मात्सेव्या सदा नृभिः

ye śṛṇvanti sadā bhaktyā devyā bhāgavatīṃ kathām | teṣāṃ siddhirna dūrasthā tasmātsevyā sadā nṛbhiḥ

दिनमर्द्धं तदर्धं वा मुहूर्तं क्षणमेव वा । ये शृण्वन्ति नरा भक्त्या न तेषां दुर्गतिः क्वचित् ॥ सर्वयज्ञेषु तीर्थेषु सर्वदानेषु यत्फलम् । सकृत्पुराणश्रवणात्तत्फलं लभते नरः

dinamarddhaṃ tadardhaṃ vā muhūrtaṃ kṣaṇameva vā | ye śṛṇvanti narā bhaktyā na teṣāṃ durgatiḥ kvacit || sarvayajñeṣu tīrtheṣu sarvadāneṣu yatphalam | sakṛtpurāṇaśravaṇāttatphalaṃ labhate naraḥ

कृता दो बहवो धर्माः कलौ धर्मस्तु केवलम् । पुराणश्रवणादन्यो विद्यते नापरो नृणाम् ॥ २७॥ । धर्माचारविहीनानां कलावल्पायुषां नृणाम् । व्यासो हिताय विदधे पुराणाख्यं सुधारसम्

kṛtā do bahavo dharmāḥ kalau dharmastu kevalam | purāṇaśravaṇādanyo vidyate nāparo nṛṇām || 27|| | dharmācāravihīnānāṃ kalāvalpāyuṣāṃ nṛṇām | vyāso hitāya vidadhe purāṇākhyaṃ sudhārasam

सुधां पिबन्नेक एव नरः स्यादजरामरः । देव्याः कथामृतं कुर्यात्कुलमेवाजरामरम्

sudhāṃ pibanneka eva naraḥ syādajarāmaraḥ | devyāḥ kathāmṛtaṃ kuryātkulamevājarāmaram

मासानां नियमो नात्र दिनानां नियमोऽपि न । सदा सेव्यं सदा सेव्यं देवीभागवतं नरैः

māsānāṃ niyamo nātra dinānāṃ niyamo'pi na | sadā sevyaṃ sadā sevyaṃ devībhāgavataṃ naraiḥ

आश्विने मधुमासे वा तपोमासे शुचौ तथा । चतुर्षु नवरात्रेषु विशेषात्फलदायकम्

āśvine madhumāse vā tapomāse śucau tathā | caturṣu navarātreṣu viśeṣātphaladāyakam

अतो नवाहयज्ञोऽयं सर्वस्मात्पुण्यकर्मणः । फलाधिकप्रदानेन प्रोक्तः पुण्यप्रदो नृणाम्

ato navāhayajño'yaṃ sarvasmātpuṇyakarmaṇaḥ | phalādhikapradānena proktaḥ puṇyaprado nṛṇām

ये दुर्हृदः पापरता विमूढा मित्रद्रुहो वेदविनिंदकाश्च । हिंसारता नास्तिकमार्गसक्ता नवाहयज्ञेन पुनंति ते कलौ

ye durhṛdaḥ pāparatā vimūḍhā mitradruho vedaviniṃdakāśca | hiṃsāratā nāstikamārgasaktā navāhayajñena punaṃti te kalau

परस्वदाराहणेतिऽलुब्धा ये वै नराः कल्मषभारभाजः । गोदेवता ब्राह्मणभक्तिहीना नवाहज्ञेन भवन्ति शुद्धाः

parasvadārāhaṇeti'lubdhā ye vai narāḥ kalmaṣabhārabhājaḥ | godevatā brāhmaṇabhaktihīnā navāhajñena bhavanti śuddhāḥ

तपोभिरुग्रैर्व्रततीर्थसेवनैर्दानैरनेकैर्नियमैर्मखैश्च । हुतैर्जपैर्यच्च फलेन लभ्यते नवाहयज्ञेन तदाप्यते नृणाम्

tapobhirugrairvratatīrthasevanairdānairanekairniyamairmakhaiśca | hutairjapairyacca phalena labhyate navāhayajñena tadāpyate nṛṇām

तथा न गङ्गा न गया न काशी न नैमिषं नो मथुरा न पुष्करम् । पुनाति सद्यो बदरीवनं नो यथा हि देवीमख एष विप्राः

tathā na gaṅgā na gayā na kāśī na naimiṣaṃ no mathurā na puṣkaram | punāti sadyo badarīvanaṃ no yathā hi devīmakha eṣa viprāḥ

अतो भागवतं देव्याः पुराणं परतः परम् । धर्मार्थकाममोक्षाणामुत्तमं साधनं मतम्

ato bhāgavataṃ devyāḥ purāṇaṃ parataḥ param | dharmārthakāmamokṣāṇāmuttamaṃ sādhanaṃ matam

आश्विनस्य सिते पक्षे कन्याराशिगते रवौ । महाष्टम्यां समभ्यर्च्य हैकसिंहासनस्थितम्

āśvinasya site pakṣe kanyārāśigate ravau | mahāṣṭamyāṃ samabhyarcya haikasiṃhāsanasthitam

देवीप्रीतिपदं भक्त्या श्रीभागवतपुस्तकम् । दद्याद्विप्राय योग्याय स देव्याः पदवीं लभेत्

devīprītipadaṃ bhaktyā śrībhāgavatapustakam | dadyādviprāya yogyāya sa devyāḥ padavīṃ labhet

देवी भागवतस्यापि श्लोकं श्लोकार्द्धमेव वा । भक्त्या यश्च पठेन्नित्यं स देव्याः प्रीतिभाग्भवेत् ॥ उपसर्गभवं घोरं महामारीसमुद्भवम् । उत्पातानखिलांश्चापि हंति श्रवणमात्रतः

devī bhāgavatasyāpi ślokaṃ ślokārddhameva vā | bhaktyā yaśca paṭhennityaṃ sa devyāḥ prītibhāgbhavet || upasargabhavaṃ ghoraṃ mahāmārīsamudbhavam | utpātānakhilāṃścāpi haṃti śravaṇamātrataḥ

बालग्रहकृतं यच्च भूतप्रेतकृतं भयम् । देवीभागवतस्यास्य श्रवणाद्याति दूरतः

bālagrahakṛtaṃ yacca bhūtapretakṛtaṃ bhayam | devībhāgavatasyāsya śravaṇādyāti dūrataḥ

यस्तु भागवतं देव्याः पठेद्भक्त्या शृणोति वा । धर्ममर्थं च कामं च मोक्षं च लभते नरः

yastu bhāgavataṃ devyāḥ paṭhedbhaktyā śṛṇoti vā | dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ ca labhate naraḥ

श्रवणाद्वसुदेवोऽस्य प्रसेनान्वेषणे गतम् । चिरायितं प्रियं पुत्रं कृष्णं लब्ध्वा मुमोद ह

śravaṇādvasudevo'sya prasenānveṣaṇe gatam | cirāyitaṃ priyaṃ putraṃ kṛṣṇaṃ labdhvā mumoda ha

य एतां शृणुयाद्भक्त्या श्रीमद्भागवतीं कथाम् । भुक्तिं मुक्तिं स लभते भक्त्या यश्च पठेदिमाम् ॥ अपुत्रो लभते पुत्रं दरिद्रो धनवान्भवेत् । रोगी रोगात्प्रमुच्येत श्रुत्वा भागवतामृतम्

ya etāṃ śṛṇuyādbhaktyā śrīmadbhāgavatīṃ kathām | bhuktiṃ muktiṃ sa labhate bhaktyā yaśca paṭhedimām || aputro labhate putraṃ daridro dhanavānbhavet | rogī rogātpramucyeta śrutvā bhāgavatāmṛtam

वंध्या वा काकवंध्या वा मृतवत्सा च याङ्गना । देवीभागवतं श्रुत्वा लभेत्पुत्रं चिरायुषम्

vaṃdhyā vā kākavaṃdhyā vā mṛtavatsā ca yāṅganā | devībhāgavataṃ śrutvā labhetputraṃ cirāyuṣam

पूजितं यद्गृहे नित्यं श्रीभागवतपुस्तकम् । तद्गृहं तीर्थंभूतं हि वसतां पापनाशकम्

pūjitaṃ yadgṛhe nityaṃ śrībhāgavatapustakam | tadgṛhaṃ tīrthaṃbhūtaṃ hi vasatāṃ pāpanāśakam

अष्टम्यां वा चतुर्दश्यां नवम्यां भक्तिसंयुतः । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स सिद्धिं लभते पराम्

aṣṭamyāṃ vā caturdaśyāṃ navamyāṃ bhaktisaṃyutaḥ | yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi sa siddhiṃ labhate parām

पठन्द्विजो वेदविदग्रणीर्भवेद्वाहुप्रजातो धरणीपतिः स्यात् । वैश्यः पठन्वित्तसमृद्धिमेति शूद्रोऽपि शृण्वन्स्वकृतोत्तमः स्यात्

paṭhandvijo vedavidagraṇīrbhavedvāhuprajāto dharaṇīpatiḥ syāt | vaiśyaḥ paṭhanvittasamṛddhimeti śūdro'pi śṛṇvansvakṛtottamaḥ syāt

इति श्रीस्कन्द पुराणे मानसखण्डे देवीभागवतमाहात्म्ये प्रथमोऽध्यायः

iti śrīskanda purāṇe mānasakhaṇḍe devībhāgavatamāhātmye prathamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१

ॐ सर्वचैतन्यरूपां तां आद्यां विद्यां च धीमहि । बुद्धिं या नः प्रचोदयात्

ॐ sarvacaitanyarūpāṃ tāṃ ādyāṃ vidyāṃ ca dhīmahi | buddhiṃ yā naḥ pracodayāt

शौनक उवाच - सूत सूत महाभाग धन्योऽसि पुरुषर्षभ । यदधीतास्त्वया सम्यक् पुराणसंहिताः शुभाः

śaunaka uvāca - sūta sūta mahābhāga dhanyo'si puruṣarṣabha | yadadhītāstvayā samyak purāṇasaṃhitāḥ śubhāḥ

अष्टादश पुराणानि कृष्णेन मुनिनानघ । कथितानि सुदिव्यानि पठितानि त्वयानघ

aṣṭādaśa purāṇāni kṛṣṇena muninānagha | kathitāni sudivyāni paṭhitāni tvayānagha

पञ्चलक्षणयुक्तानि सरहस्यानि मानद । त्वया ज्ञातानि सर्वाणि व्यासात्सत्यवतीसुतात्

pañcalakṣaṇayuktāni sarahasyāni mānada | tvayā jñātāni sarvāṇi vyāsātsatyavatīsutāt

अस्माकं पुण्ययोगेन प्राप्तस्त्वं क्षेत्रमुत्तमम् । दिव्यं विश्वसनं पुण्यं कलिदोषविवर्जितम्

asmākaṃ puṇyayogena prāptastvaṃ kṣetramuttamam | divyaṃ viśvasanaṃ puṇyaṃ kalidoṣavivarjitam

समाजोऽयं मुनीनां हि श्रोतुकामोऽस्ति पुण्यदाम् । पुराणसंहितां सूत ब्रूहि त्वं नः समाहितः

samājo'yaṃ munīnāṃ hi śrotukāmo'sti puṇyadām | purāṇasaṃhitāṃ sūta brūhi tvaṃ naḥ samāhitaḥ

दीर्घायुर्भव सर्वज्ञ तापत्रयविवर्जितः । कथयाद्य महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम्

dīrghāyurbhava sarvajña tāpatrayavivarjitaḥ | kathayādya mahābhāga purāṇaṃ brahmasammitam

श्रोत्रेन्द्रिययुताः सूत नराः स्वादविचक्षणाः । न शृण्वन्ति पुराणानि वञ्चिता विधिना हि ते

śrotrendriyayutāḥ sūta narāḥ svādavicakṣaṇāḥ | na śṛṇvanti purāṇāni vañcitā vidhinā hi te

यथा जिह्वेन्द्रियाह्लादः षड्‌रसैः प्रतिपद्यते । तथा श्रोत्रेन्द्रियाह्लादो वचोभिः सुधियां स्मृतः

yathā jihvendriyāhlādaḥ ṣaḍrasaiḥ pratipadyate | tathā śrotrendriyāhlādo vacobhiḥ sudhiyāṃ smṛtaḥ

अश्रोत्राः फणिनः कामं मुह्यन्ति हि नभोगुणैः । सकर्णा ये न शृण्वन्ति तेऽप्यकर्णाः कथं न च

aśrotrāḥ phaṇinaḥ kāmaṃ muhyanti hi nabhoguṇaiḥ | sakarṇā ye na śṛṇvanti te'pyakarṇāḥ kathaṃ na ca

अतः सर्वे द्विजाः सौम्य श्रोतुकामाः समाहिताः । वर्तन्ते नैमिषारण्ये क्षेत्रे कलिभयार्दिताः

ataḥ sarve dvijāḥ saumya śrotukāmāḥ samāhitāḥ | vartante naimiṣāraṇye kṣetre kalibhayārditāḥ

येन केनाप्युपायेन कालातिवाहनं स्मृतम् । व्यसनैरिह मूर्खाणां बुधानां शास्त्रचिन्तनैः

yena kenāpyupāyena kālātivāhanaṃ smṛtam | vyasanairiha mūrkhāṇāṃ budhānāṃ śāstracintanaiḥ

शास्त्राण्यपि विचित्राणि जल्पवादयुतानि च । त्रिविधानि पुराणानि शास्त्राणि विविधानि च । विताण्डाच्छलयुक्तानि गर्वामर्षकराणि च । नानार्थवादयुक्तानि हेतुमन्ति बृहन्ति च

śāstrāṇyapi vicitrāṇi jalpavādayutāni ca | trividhāni purāṇāni śāstrāṇi vividhāni ca | vitāṇḍācchalayuktāni garvāmarṣakarāṇi ca | nānārthavādayuktāni hetumanti bṛhanti ca

सात्त्विकं तत्र वेदान्तं मीमांसा राजसं मतम् । तामसं न्यायशास्त्रं च हेतुवादाभियन्त्रितम्

sāttvikaṃ tatra vedāntaṃ mīmāṃsā rājasaṃ matam | tāmasaṃ nyāyaśāstraṃ ca hetuvādābhiyantritam

तथैव च पुराणानि त्रिगुणानि कथानकैः । कथितानि त्वया सौम्य पञ्चलक्षणवन्ति च

tathaiva ca purāṇāni triguṇāni kathānakaiḥ | kathitāni tvayā saumya pañcalakṣaṇavanti ca

तत्र भागवतं पुण्यं पञ्चमं वेदसम्मितम् । कथितं यत्त्वया पूर्वं सर्वलक्षणसंयुतम्

tatra bhāgavataṃ puṇyaṃ pañcamaṃ vedasammitam | kathitaṃ yattvayā pūrvaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam

उद्देशमत्रेण तदा कीर्तितं परमाद्‌भुतम् । मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां कामदं धर्मदं तथा

uddeśamatreṇa tadā kīrtitaṃ paramādbhutam | muktipradaṃ mumukṣūṇāṃ kāmadaṃ dharmadaṃ tathā

विस्तरेण तदाख्याहि पुराणोत्तममादरात् । श्रोतुकामा द्विजाः सर्वे दिव्यं भागवतं शुभम्

vistareṇa tadākhyāhi purāṇottamamādarāt | śrotukāmā dvijāḥ sarve divyaṃ bhāgavataṃ śubham

त्वं तु जानासि धर्मज्ञ पौराणीं संहितां किल । कृष्णोक्तां गुरुभक्तत्वात् सम्यक् सत्त्वगुणाश्रयः

tvaṃ tu jānāsi dharmajña paurāṇīṃ saṃhitāṃ kila | kṛṣṇoktāṃ gurubhaktatvāt samyak sattvaguṇāśrayaḥ

श्रुतान्यन्यानि सर्वज्ञ त्वन्मुखान्निःसृतानि च । नैव तृप्तिं व्रजामोऽद्य सुधापानेऽमरा यथा

śrutānyanyāni sarvajña tvanmukhānniḥsṛtāni ca | naiva tṛptiṃ vrajāmo'dya sudhāpāne'marā yathā

धिक्सुधां पिबतां सूत मुक्तिर्नैव कदाचन । पिबन्भागवतं सद्यो नरो मुच्येत सङ्कटात्

dhiksudhāṃ pibatāṃ sūta muktirnaiva kadācana | pibanbhāgavataṃ sadyo naro mucyeta saṅkaṭāt

सुधापाननिमित्तं यत् कृता यज्ञाः सहस्रशः । न शान्तिमधिगच्छामः सूत सर्वात्मना वयम्

sudhāpānanimittaṃ yat kṛtā yajñāḥ sahasraśaḥ | na śāntimadhigacchāmaḥ sūta sarvātmanā vayam

मखानां हि फलं स्वर्गः स्वर्गात्प्रच्यवनं पुनः । एवं संसारचक्रेऽस्म्निन् भ्रमणं च निरन्तरम्

makhānāṃ hi phalaṃ svargaḥ svargātpracyavanaṃ punaḥ | evaṃ saṃsāracakre'smnin bhramaṇaṃ ca nirantaram

विना ज्ञानेन सर्वज्ञ नैव मुक्तिः कदाचन । भ्रमतां कालचक्रेऽत्र नराणां त्रिगुणात्मके

vinā jñānena sarvajña naiva muktiḥ kadācana | bhramatāṃ kālacakre'tra narāṇāṃ triguṇātmake

अतः सर्वरसोपेतं पुण्यं भागवतं वद । पावनं मुक्तिदं गुह्यं मुमुक्षूणां सदा प्रियम्

ataḥ sarvarasopetaṃ puṇyaṃ bhāgavataṃ vada | pāvanaṃ muktidaṃ guhyaṃ mumukṣūṇāṃ sadā priyam

इति श्रीमद्‌देवीभागवते महापुराणे अष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे शौनकप्रश्नो नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe aṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śaunakapraśno nāma prathamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२

ग्रन्थसंख्याविषयवर्णनम् सूत उवाच धन्योऽहमतिभाग्योऽहं पावितोऽहं महात्मभिः । यत्पृष्टं सुमहत्पुण्यं पुराणं वेदविश्रुतम्

granthasaṃkhyāviṣayavarṇanam sūta uvāca dhanyo'hamatibhāgyo'haṃ pāvito'haṃ mahātmabhiḥ | yatpṛṣṭaṃ sumahatpuṇyaṃ purāṇaṃ vedaviśrutam

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वश्रुत्यर्थसम्मतम् । रहस्यं सर्वशास्त्राणामागमानामनुत्तमम्

tadahaṃ sampravakṣyāmi sarvaśrutyarthasammatam | rahasyaṃ sarvaśāstrāṇāmāgamānāmanuttamam

नत्वा तत्पदपङ्कजं सुललितं मुक्तिप्रदं योगिनां ॥ ब्रह्माद्यैरपि सेवितं स्तुतिपरैर्ध्येयं मुनीन्द्रैः सदा । वक्ष्याम्यद्य सविस्तरं बहुरसं श्रीमत्पुराणोत्तमं ॥ भक्त्या सर्वरसालयं भगवतीनाम्ना प्रसिद्धं द्विजाः

natvā tatpadapaṅkajaṃ sulalitaṃ muktipradaṃ yogināṃ || brahmādyairapi sevitaṃ stutiparairdhyeyaṃ munīndraiḥ sadā | vakṣyāmyadya savistaraṃ bahurasaṃ śrīmatpurāṇottamaṃ || bhaktyā sarvarasālayaṃ bhagavatīnāmnā prasiddhaṃ dvijāḥ

या विद्येत्यभिधीयते श्रुतिपथे शक्तिः सदाद्या परा ॥ सर्वज्ञा भवबन्धछित्तिनिपुणा सर्वाशये संस्थिता । दुर्ज्ञेया सुदुरात्मभिश्च मुनिभिर्ध्यानास्पदं प्रापिता ॥ प्रत्यक्षा भवतीह सा भगवती सिद्धिप्रदा स्यात्सदा

yā vidyetyabhidhīyate śrutipathe śaktiḥ sadādyā parā || sarvajñā bhavabandhachittinipuṇā sarvāśaye saṃsthitā | durjñeyā sudurātmabhiśca munibhirdhyānāspadaṃ prāpitā || pratyakṣā bhavatīha sā bhagavatī siddhipradā syātsadā

सृष्ट्वाखिलं जगदिदं सदसत्स्वरूपं शक्त्या स्वया त्रिगुणया परिपाति विश्वम् । संहृत्य कल्पसमये रमते तथैका तां सर्वविश्वजननीं मनसा स्मरामि

sṛṣṭvākhilaṃ jagadidaṃ sadasatsvarūpaṃ śaktyā svayā triguṇayā paripāti viśvam | saṃhṛtya kalpasamaye ramate tathaikā tāṃ sarvaviśvajananīṃ manasā smarāmi

ब्रह्मा सृजत्यखिलमेतदिति प्रसिद्धं पौराणिकैश्च कथितं खलु वेदविद्भिः । विष्णोस्तु नाभिकमले किल तस्य जन्म तैरुक्तमेव सृजते न हि स स्वतन्त्रः

brahmā sṛjatyakhilametaditi prasiddhaṃ paurāṇikaiśca kathitaṃ khalu vedavidbhiḥ | viṣṇostu nābhikamale kila tasya janma tairuktameva sṛjate na hi sa svatantraḥ

विष्णुस्तु शेषशयने स्वपितीति काले तन्नाभिपद्यमुकुले खलु तस्य जन्म । आधारतां किल गतोऽत्र सहस्रमौलिः सम्बोध्यतां स भगवान् हि कथं मुरारिः

viṣṇustu śeṣaśayane svapitīti kāle tannābhipadyamukule khalu tasya janma | ādhāratāṃ kila gato'tra sahasramauliḥ sambodhyatāṃ sa bhagavān hi kathaṃ murāriḥ

एकार्णवस्य सलिलं रसरूपमेव पात्रं विना न हि रसस्थितिरस्ति कच्चित् । या सर्वभूतविषये किल शक्तिरूपा तां सर्वभूतजननीं शरणं गतोऽस्मि

ekārṇavasya salilaṃ rasarūpameva pātraṃ vinā na hi rasasthitirasti kaccit | yā sarvabhūtaviṣaye kila śaktirūpā tāṃ sarvabhūtajananīṃ śaraṇaṃ gato'smi

योगनिद्रामीलिताक्षं विष्णुं दृष्ट्वाम्बुजे स्थितः । अजस्तुष्टाव यां देवीं तामहं शरणं गतः

yoganidrāmīlitākṣaṃ viṣṇuṃ dṛṣṭvāmbuje sthitaḥ | ajastuṣṭāva yāṃ devīṃ tāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

तां ध्यात्वा सगुणां मायां मुक्तिदां निर्गुणां तथा । वक्ष्ये पुराणमखिलं शृण्वन्तु मुनयस्त्विह

tāṃ dhyātvā saguṇāṃ māyāṃ muktidāṃ nirguṇāṃ tathā | vakṣye purāṇamakhilaṃ śṛṇvantu munayastviha

पुराणमुत्तमं पुण्यं श्रीमद्भागवताभिधम् । अष्टादश सहस्राणि श्लोकास्तत्र तु संस्कृताः

purāṇamuttamaṃ puṇyaṃ śrīmadbhāgavatābhidham | aṣṭādaśa sahasrāṇi ślokāstatra tu saṃskṛtāḥ

स्कन्धा द्वादश चैवात्र कृष्णेन विहिताः शुभाः । त्रिशतं पूर्णमध्याया अष्टादशयुताः स्मृताः

skandhā dvādaśa caivātra kṛṣṇena vihitāḥ śubhāḥ | triśataṃ pūrṇamadhyāyā aṣṭādaśayutāḥ smṛtāḥ

विंशतिः प्रथमे तत्र द्वितीये द्वादशैव तु । त्रिंशच्चैव तृतीये तु चतुर्थे पञ्चविंशतिः

viṃśatiḥ prathame tatra dvitīye dvādaśaiva tu | triṃśaccaiva tṛtīye tu caturthe pañcaviṃśatiḥ

पञ्चत्रिंशत्तथाध्यायाः पञ्चमे परिकीर्तिताः । एकत्रिंशत्तथा षष्ठे चत्वारिंशच्च सप्तमे

pañcatriṃśattathādhyāyāḥ pañcame parikīrtitāḥ | ekatriṃśattathā ṣaṣṭhe catvāriṃśacca saptame

अष्टमे तत्त्वसङ्ख्याश्च पञ्चाशन्नवमे तथा । त्रयोदश तु सम्प्रोक्ता दशमे मुनिना किल

aṣṭame tattvasaṅkhyāśca pañcāśannavame tathā | trayodaśa tu samproktā daśame muninā kila

तथा चैकादशस्कन्धे चतुर्विंशतिरीरिताः । चतुर्दशैव चाध्याया द्वादशे मुनिसत्तमाः

tathā caikādaśaskandhe caturviṃśatirīritāḥ | caturdaśaiva cādhyāyā dvādaśe munisattamāḥ

एवं सङ्ख्या समाख्याता पुराणेऽस्मिन्महात्मना । अष्टादशसहस्रीया सङ्ख्या च परिकीर्तिता

evaṃ saṅkhyā samākhyātā purāṇe'sminmahātmanā | aṣṭādaśasahasrīyā saṅkhyā ca parikīrtitā

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca | vaṃśānucaritaṃ caiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

निर्गुणा या सदा नित्या व्यापिका विकृता शिवा । योगगम्याखिलाधारा तुरीया या च संस्थिता

nirguṇā yā sadā nityā vyāpikā vikṛtā śivā | yogagamyākhilādhārā turīyā yā ca saṃsthitā

तस्यास्तु सात्त्विकी शक्ती राजसी तामसी तथा । महालक्ष्मीः सरस्वती महाकालीति ताः स्त्रियः

tasyāstu sāttvikī śaktī rājasī tāmasī tathā | mahālakṣmīḥ sarasvatī mahākālīti tāḥ striyaḥ

तासां तिसॄणां शक्तीनां देहाङ्गीकारलक्षणः । सृष्ट्यर्थं च समाख्यातः सर्गः शास्त्रविशारदैः

tāsāṃ tisṝṇāṃ śaktīnāṃ dehāṅgīkāralakṣaṇaḥ | sṛṣṭyarthaṃ ca samākhyātaḥ sargaḥ śāstraviśāradaiḥ

हरिद्रुहिणरुद्राणां समुत्पत्तिस्ततः स्मृता । पालनोत्पत्तिनाशार्थं प्रतिसर्गः स्मृतो हि सः

haridruhiṇarudrāṇāṃ samutpattistataḥ smṛtā | pālanotpattināśārthaṃ pratisargaḥ smṛto hi saḥ

सोमसूर्योद्भवानां च राज्ञां वंशप्रकीर्तनम् । हिरण्यकशिप्वादीनां वंशास्ते परिकीर्तिताः

somasūryodbhavānāṃ ca rājñāṃ vaṃśaprakīrtanam | hiraṇyakaśipvādīnāṃ vaṃśāste parikīrtitāḥ

स्वायम्भुवमुखानां च मनूनां परिवर्णनम् । कालसङ्ख्या तथा तेषां तत्तन्मन्वन्तराणि च

svāyambhuvamukhānāṃ ca manūnāṃ parivarṇanam | kālasaṅkhyā tathā teṣāṃ tattanmanvantarāṇi ca

तेषां वंशानुकथनं वंशानुचरितं स्मृतम् । पञ्चलक्षणयुक्तानि भवन्ति मुनिसत्तमाः

teṣāṃ vaṃśānukathanaṃ vaṃśānucaritaṃ smṛtam | pañcalakṣaṇayuktāni bhavanti munisattamāḥ

सपादलक्षं च तथा भारतं मुनिना कृतम् । इतिहास इति प्रोक्तं पञ्चमं वेदसम्मतम्

sapādalakṣaṃ ca tathā bhārataṃ muninā kṛtam | itihāsa iti proktaṃ pañcamaṃ vedasammatam

शौनक उवाच कानि तानि पुराणानि ब्रूहि सूत सविस्तरम् । कतिसङ्ख्यानि सर्वज्ञ श्रोतुकामा वयं त्विह

śaunaka uvāca kāni tāni purāṇāni brūhi sūta savistaram | katisaṅkhyāni sarvajña śrotukāmā vayaṃ tviha

कलिकालविभीताः स्मो नैमिषारण्यवासिनः । ब्रह्मणात्र समादिष्टाश्चक्रं दत्त्वा मनोमयम्

kalikālavibhītāḥ smo naimiṣāraṇyavāsinaḥ | brahmaṇātra samādiṣṭāścakraṃ dattvā manomayam

कथितं तेन नः सर्वान्गच्छन्त्वेतस्य पृष्ठतः । नेमिः संशीर्यते यत्र स देशः पावनः स्मृतः

kathitaṃ tena naḥ sarvāngacchantvetasya pṛṣṭhataḥ | nemiḥ saṃśīryate yatra sa deśaḥ pāvanaḥ smṛtaḥ

कलेस्तत्र प्रवेशो न कदाचित् सम्भविष्यति । तावत्तिष्ठन्तु तत्रैव यावत्सत्ययुगं पुनः

kalestatra praveśo na kadācit sambhaviṣyati | tāvattiṣṭhantu tatraiva yāvatsatyayugaṃ punaḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गृहीत्वा तत्कथानकम् । चालयन्निर्गतस्तूर्णं सर्वदेशदिदृक्षया

tacchrutvā vacanaṃ tasya gṛhītvā tatkathānakam | cālayannirgatastūrṇaṃ sarvadeśadidṛkṣayā

प्रेत्यात्र चालयंश्चक्रं नेमिः शीर्णोऽत्र पश्यतः । तेनेदं नैमिषं प्रोक्तं क्षेत्रं परमपावनम्

pretyātra cālayaṃścakraṃ nemiḥ śīrṇo'tra paśyataḥ | tenedaṃ naimiṣaṃ proktaṃ kṣetraṃ paramapāvanam

कलिप्रवेशो नैवात्र तस्मात्स्थानं कृतं मया । मुनिभिः सिद्धसङ्घैश्च कलिभीतैर्महात्मभिः

kalipraveśo naivātra tasmātsthānaṃ kṛtaṃ mayā | munibhiḥ siddhasaṅghaiśca kalibhītairmahātmabhiḥ

पशुहीनाः कृता यज्ञाः पुरोडाशादिभिः किल । कालातिवाहनं कार्यं यावत्सत्ययुगागमः

paśuhīnāḥ kṛtā yajñāḥ puroḍāśādibhiḥ kila | kālātivāhanaṃ kāryaṃ yāvatsatyayugāgamaḥ

भाग्ययोगेन सम्प्राप्तः सूत त्वं चात्र सर्वथा । कथयाद्य पुराणं हि पावनं ब्रह्मसम्मतम्

bhāgyayogena samprāptaḥ sūta tvaṃ cātra sarvathā | kathayādya purāṇaṃ hi pāvanaṃ brahmasammatam

सूत शुश्रूषवः सर्वे वक्ता त्वं मतिमानथ । निर्व्यापारा वयं नूनमेकचित्तास्तथैव च

sūta śuśrūṣavaḥ sarve vaktā tvaṃ matimānatha | nirvyāpārā vayaṃ nūnamekacittāstathaiva ca

त्वं सूत भव दीर्घायुस्तापत्रयविवर्जितः । कथयाद्य पुराणं हि पुण्यं भागवतं शिवम्

tvaṃ sūta bhava dīrghāyustāpatrayavivarjitaḥ | kathayādya purāṇaṃ hi puṇyaṃ bhāgavataṃ śivam

यत्र धर्मार्थकामानां वर्णनं विधिपूर्वकम् । विद्यां प्राप्य तया मोक्षः कथितो मुनिना किल

yatra dharmārthakāmānāṃ varṇanaṃ vidhipūrvakam | vidyāṃ prāpya tayā mokṣaḥ kathito muninā kila

द्वैपायनेन मुनिना कथितं यच्च पावनम् । न तृप्यामो वयं सूत कथां श्रुत्वा मनोरमाम्

dvaipāyanena muninā kathitaṃ yacca pāvanam | na tṛpyāmo vayaṃ sūta kathāṃ śrutvā manoramām

सकलगुणगणानामेकपात्रं पवित्र- ॥ मखिलभुवनमातुर्नाट्यवद्यद्विचित्रम् । निखिलमलगणानां नाशकृत्कामकन्दं ॥ प्रकटय भगवत्या नामयुक्तं पुराणम्

sakalaguṇagaṇānāmekapātraṃ pavitra- || makhilabhuvanamāturnāṭyavadyadvicitram | nikhilamalagaṇānāṃ nāśakṛtkāmakandaṃ || prakaṭaya bhagavatyā nāmayuktaṃ purāṇam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां ॥ प्रथमस्कन्धे ग्रन्थसंख्याविषयवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ || prathamaskandhe granthasaṃkhyāviṣayavarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

पुराणवर्णनपूर्वकतत्तद्युगीयव्यासवर्णनम् सूत उवाच शृण्वन्तु सम्प्रवक्ष्यामि पुराणानि मुनीश्वराः । यथाश्रुतानि तत्त्वेन व्यासात्सत्यवतीसुतात्

purāṇavarṇanapūrvakatattadyugīyavyāsavarṇanam sūta uvāca śṛṇvantu sampravakṣyāmi purāṇāni munīśvarāḥ | yathāśrutāni tattvena vyāsātsatyavatīsutāt

मद्वयं भद्वयं चैव ब्रत्रयं वचतुष्टयम् । अनापलिंगकूस्कानि पुराणानि पृथक्पृथक्

madvayaṃ bhadvayaṃ caiva bratrayaṃ vacatuṣṭayam | anāpaliṃgakūskāni purāṇāni pṛthakpṛthak

चतुर्दशसहस्रं च मत्स्यमाद्यं प्रकीर्तितम् । ॥ तथा ग्रहसहस्रं तु मार्कण्डेयं महाद्भुतम् ॥ ३ ॥ ॥ चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । ॥ भविष्यं परिसंख्यातं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

caturdaśasahasraṃ ca matsyamādyaṃ prakīrtitam | || tathā grahasahasraṃ tu mārkaṇḍeyaṃ mahādbhutam || 3 || || caturdaśasahasrāṇi tathā pañcaśatāni ca | || bhaviṣyaṃ parisaṃkhyātaṃ munibhistattvadarśibhiḥ

अष्टादशसहस्रं वै पुण्यं भागवतं किल । तथा चायुतसंख्याकं पुराणं ब्रह्मसंज्ञकम्

aṣṭādaśasahasraṃ vai puṇyaṃ bhāgavataṃ kila | tathā cāyutasaṃkhyākaṃ purāṇaṃ brahmasaṃjñakam

द्वादशैव सहस्राणि ब्रह्माण्डं च शताधिकम् । तथाष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमेव च

dvādaśaiva sahasrāṇi brahmāṇḍaṃ ca śatādhikam | tathāṣṭādaśasāhasraṃ brahmavaivartameva ca

अयुतं वामनाख्यं च वायव्यं षट्शतानि च । चतुर्विंशतिसंख्यातः सहस्राणि तु शौनक

ayutaṃ vāmanākhyaṃ ca vāyavyaṃ ṣaṭśatāni ca | caturviṃśatisaṃkhyātaḥ sahasrāṇi tu śaunaka

त्रयोविंशतिसाहस्रं वैष्णवं परमाद्भुतम् । चतुर्विंशतिसाहस्रं वाराहं परमाद्भुतम्

trayoviṃśatisāhasraṃ vaiṣṇavaṃ paramādbhutam | caturviṃśatisāhasraṃ vārāhaṃ paramādbhutam

षोडशैव सहस्राणि पुराणं चाग्निसंज्ञितम् । पञ्चविंशतिसाहस्रं नारदं परमं मतम्

ṣoḍaśaiva sahasrāṇi purāṇaṃ cāgnisaṃjñitam | pañcaviṃśatisāhasraṃ nāradaṃ paramaṃ matam

पञ्चपञ्चाशत्साहस्रं पद्माख्यं विपुलं मतम् । एकादशसहस्राणि लिङ्गाख्यं चातिविस्मृतम्

pañcapañcāśatsāhasraṃ padmākhyaṃ vipulaṃ matam | ekādaśasahasrāṇi liṅgākhyaṃ cātivismṛtam

एकोनविंशत्साहस्रं गारुडं हरिभाषितम् । सप्तदशसहस्रं च पुराणं कूर्मभाषितम्

ekonaviṃśatsāhasraṃ gāruḍaṃ haribhāṣitam | saptadaśasahasraṃ ca purāṇaṃ kūrmabhāṣitam

एकाशीतिसहस्राणि स्कन्दाख्यं परमाद्भुतम् । पुराणाख्या च संख्या च विस्तरेण मयानघाः

ekāśītisahasrāṇi skandākhyaṃ paramādbhutam | purāṇākhyā ca saṃkhyā ca vistareṇa mayānaghāḥ

तथैवोपपुराणानि शृण्वन्तु ऋषिसत्तमाः । सनत्कुमारं प्रथमं नारसिंहं ततः परम्

tathaivopapurāṇāni śṛṇvantu ṛṣisattamāḥ | sanatkumāraṃ prathamaṃ nārasiṃhaṃ tataḥ param

नारदीयं शिवं चैव दौर्वाससमनुत्तमम् । कापिलं मानवं चैव तथा चौशनसं स्मृतम्

nāradīyaṃ śivaṃ caiva daurvāsasamanuttamam | kāpilaṃ mānavaṃ caiva tathā cauśanasaṃ smṛtam

वारुणं कालिकाख्यं च साम्बं नन्दिकृतं शुभम् । सौरं पाराशरप्रोक्तमादित्यं चातिविस्तरम्

vāruṇaṃ kālikākhyaṃ ca sāmbaṃ nandikṛtaṃ śubham | sauraṃ pārāśaraproktamādityaṃ cātivistaram

माहेश्वरं भागवतं वासिष्ठं च सविस्तरम् । एतान्युपपुराणानि कथितानि महात्मभिः

māheśvaraṃ bhāgavataṃ vāsiṣṭhaṃ ca savistaram | etānyupapurāṇāni kathitāni mahātmabhiḥ

अष्टादश पुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः । भारताख्यानमतुलं चक्रे तदुपबृंहितम्

aṣṭādaśa purāṇāni kṛtvā satyavatīsutaḥ | bhāratākhyānamatulaṃ cakre tadupabṛṃhitam

मन्वन्तरेषु सर्वेषु द्वापरे द्वापरे युगे । प्रादुःकरोति धर्मार्थी पुराणानि यथाविधि

manvantareṣu sarveṣu dvāpare dvāpare yuge | prāduḥkaroti dharmārthī purāṇāni yathāvidhi

द्वापरे द्वापरे विष्णुर्व्यासरूपेण सर्वदा । वेदमेकं स बहुधा कुरुते हितकाम्यया

dvāpare dvāpare viṣṇurvyāsarūpeṇa sarvadā | vedamekaṃ sa bahudhā kurute hitakāmyayā

अल्पायुषोऽल्पबुद्धींश्च विप्रान्ज्ञात्वा कलावथ । पुराणसंहितां पुण्यां कुरुतेऽसौ युगे युगे

alpāyuṣo'lpabuddhīṃśca viprānjñātvā kalāvatha | purāṇasaṃhitāṃ puṇyāṃ kurute'sau yuge yuge

स्त्रीशूद्रद्विजबन्धूनां न वेदश्रवणं मतम् । तेषामेव हितार्थाय पुराणानि कृतानि च

strīśūdradvijabandhūnāṃ na vedaśravaṇaṃ matam | teṣāmeva hitārthāya purāṇāni kṛtāni ca

मन्वन्तरे सप्तमेऽत्र शुभे वैवस्वताभिधे । अष्टाविंशतिमे प्राप्ते द्वापरे मुनिसत्तमाः

manvantare saptame'tra śubhe vaivasvatābhidhe | aṣṭāviṃśatime prāpte dvāpare munisattamāḥ

व्यासः सत्यवतीसूनुर्गुरुर्मे धर्मवित्तमः । एकोनत्रिंशत्संप्राप्ते द्रौणिर्व्यासो भविष्यति

vyāsaḥ satyavatīsūnurgururme dharmavittamaḥ | ekonatriṃśatsaṃprāpte drauṇirvyāso bhaviṣyati

अतीतास्तु तथा व्यासाः सप्तविंशतिरेव च । पुराणसंहितास्तैस्तु कथितास्तु युगे युगे

atītāstu tathā vyāsāḥ saptaviṃśatireva ca | purāṇasaṃhitāstaistu kathitāstu yuge yuge

ऋषय ऊचुः ब्रूहि सूत महाभाग व्यासाः पूर्वयुगोद्भवाः । वक्तारस्तु पुराणानां द्वापरे द्वापरे युगे

ṛṣaya ūcuḥ brūhi sūta mahābhāga vyāsāḥ pūrvayugodbhavāḥ | vaktārastu purāṇānāṃ dvāpare dvāpare yuge

सूत उवाच द्वापरे प्रथमे व्यस्ताः स्वयं वेदाः स्वयम्भुवा । प्रजापतिर्द्वितीये तु द्वापरे व्यासकार्यकृत्

sūta uvāca dvāpare prathame vyastāḥ svayaṃ vedāḥ svayambhuvā | prajāpatirdvitīye tu dvāpare vyāsakāryakṛt

तृतीये चोशना व्यासश्चतुर्थे तु बृहस्पतिः । पञ्चमे सविता व्यासः षष्ठे मृत्युस्तथापरे

tṛtīye cośanā vyāsaścaturthe tu bṛhaspatiḥ | pañcame savitā vyāsaḥ ṣaṣṭhe mṛtyustathāpare

मघवा सप्तमे प्राप्ते वसिष्ठस्त्वष्टमे स्मृतः । सारस्वतस्तु नवमे त्रिधामा दशमे तथा

maghavā saptame prāpte vasiṣṭhastvaṣṭame smṛtaḥ | sārasvatastu navame tridhāmā daśame tathā

एकादशेऽथ त्रिवृषो भरद्वाजस्ततः परम् । त्रयोदशे चान्तरिक्षो धर्मश्चापि चतुर्दशे

ekādaśe'tha trivṛṣo bharadvājastataḥ param | trayodaśe cāntarikṣo dharmaścāpi caturdaśe

त्रय्यारुणिः पञ्चदशे षोडशे तु धनञ्जयः । मेधातिथिः सप्तदशे व्रती ह्यष्टादशे तथा

trayyāruṇiḥ pañcadaśe ṣoḍaśe tu dhanañjayaḥ | medhātithiḥ saptadaśe vratī hyaṣṭādaśe tathā

अत्रिरेकोनविंशेऽथ गौतमस्तु ततः परम् । उत्तमश्चैकविंशेऽथ हर्यात्मा परिकीर्तितः

atrirekonaviṃśe'tha gautamastu tataḥ param | uttamaścaikaviṃśe'tha haryātmā parikīrtitaḥ

वेनो वाजश्रवाश्चैव सोमोऽमुष्यायणस्तथा । तृणबिन्दुस्तथा व्यासो भार्गवस्तु ततः परम्

veno vājaśravāścaiva somo'muṣyāyaṇastathā | tṛṇabindustathā vyāso bhārgavastu tataḥ param

ततः शक्तिर्जातुकर्ण्यः कृष्णद्वैपायनस्ततः । अष्टाविंशतिसंख्येयं कथिता या मया श्रुता

tataḥ śaktirjātukarṇyaḥ kṛṣṇadvaipāyanastataḥ | aṣṭāviṃśatisaṃkhyeyaṃ kathitā yā mayā śrutā

कृष्णद्वैपायनात्प्रोक्तं पुराणं च मया श्रुतम् । श्रीमद्भागवतं पुण्यं सर्वदुःखौघनाशनम्

kṛṣṇadvaipāyanātproktaṃ purāṇaṃ ca mayā śrutam | śrīmadbhāgavataṃ puṇyaṃ sarvaduḥkhaughanāśanam

कामदं मोक्षदं चैव वेदार्थपरिबृंहितम् । सर्वागमरसारामं मुमुक्षूणां सदा प्रियम्

kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva vedārthaparibṛṃhitam | sarvāgamarasārāmaṃ mumukṣūṇāṃ sadā priyam

व्यासेन कृत्वातिशुभं पुराणं शुकाय पुत्राय महात्मने यत् । वैराग्ययुक्ताय च पाठितं वै विज्ञाय चैवारणिसम्भवाय

vyāsena kṛtvātiśubhaṃ purāṇaṃ śukāya putrāya mahātmane yat | vairāgyayuktāya ca pāṭhitaṃ vai vijñāya caivāraṇisambhavāya

श्रुतं मया तत्र तथा गृहीतं यथार्थवद्‌व्यासमुखान्मुनीन्द्राः । पुराणगुह्यं सकलं समेतं गुरोः प्रसादात्करुणानिधेश्च

śrutaṃ mayā tatra tathā gṛhītaṃ yathārthavadvyāsamukhānmunīndrāḥ | purāṇaguhyaṃ sakalaṃ sametaṃ guroḥ prasādātkaruṇānidheśca

सूतेन पृष्टः सकलं जगाद द्वैपायनस्तत्र पुराणगुह्यम् । अयोनिजेनाद्‌भुतबुद्धिना वै श्रुतं मया तत्र महाप्रभावम्

sūtena pṛṣṭaḥ sakalaṃ jagāda dvaipāyanastatra purāṇaguhyam | ayonijenādbhutabuddhinā vai śrutaṃ mayā tatra mahāprabhāvam

श्रीमद्‍भागवतामरांघ्रिपफलास्वादादरः सत्तमाः संसारार्णवदुर्विगाह्यसलिलं सन्तर्तुकामः शुकः । नानाख्यानरसालयं श्रुतिपुटैः प्रेम्णाशृणोदद्‌भुतं तच्छ्रुत्वा न विमुच्यते कलिभयादेवंविधः कः क्षितौ

śrīmadbhāgavatāmarāṃghripaphalāsvādādaraḥ sattamāḥ saṃsārārṇavadurvigāhyasalilaṃ santartukāmaḥ śukaḥ | nānākhyānarasālayaṃ śrutipuṭaiḥ premṇāśṛṇodadbhutaṃ tacchrutvā na vimucyate kalibhayādevaṃvidhaḥ kaḥ kṣitau

पापीयानपि वेदधर्मरहितः स्वाचारहीनाशयो ॥ व्याजेनापि शृणोति यः परमिदं श्रीमत्पुराणोत्तमम् । भुक्त्या भोगकलापमत्र विपुलं देहावसानेऽचलं योगिप्राप्यमवाप्नुयाद्भगवतीनामाङ्‌कितं सुन्दरम्

pāpīyānapi vedadharmarahitaḥ svācārahīnāśayo || vyājenāpi śṛṇoti yaḥ paramidaṃ śrīmatpurāṇottamam | bhuktyā bhogakalāpamatra vipulaṃ dehāvasāne'calaṃ yogiprāpyamavāpnuyādbhagavatīnāmāṅkitaṃ sundaram

या निर्गुणा हरिहरादिभिरप्यलभ्या विद्या सतां प्रियतमाथ समाधिगम्या । सा तस्य चित्तकुहरे प्रकरोति भावं यः संशृणोति सततं तु सतीपुराणम्

yā nirguṇā hariharādibhirapyalabhyā vidyā satāṃ priyatamātha samādhigamyā | sā tasya cittakuhare prakaroti bhāvaṃ yaḥ saṃśṛṇoti satataṃ tu satīpurāṇam

सम्प्राप्य मानुषभवं सकलाङ्गयुक्तं पोतं भवार्णवजलोत्तरणाय कामम् । सम्प्राप्य वाचकमहो न शृणोति मूढः स वञ्चितोऽत्र विधिना सुखदं पुराणम्

samprāpya mānuṣabhavaṃ sakalāṅgayuktaṃ potaṃ bhavārṇavajalottaraṇāya kāmam | samprāpya vācakamaho na śṛṇoti mūḍhaḥ sa vañcito'tra vidhinā sukhadaṃ purāṇam

यः प्राप्य कर्णयुगलं पटुमानुषत्वे रागी शृणोति सततं च परापवादान् । सर्वार्थदं रसनिधिं विमलं पुराणं नष्टः कुतो न शृणुते भुवि मन्दबुद्धिः

yaḥ prāpya karṇayugalaṃ paṭumānuṣatve rāgī śṛṇoti satataṃ ca parāpavādān | sarvārthadaṃ rasanidhiṃ vimalaṃ purāṇaṃ naṣṭaḥ kuto na śṛṇute bhuvi mandabuddhiḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां प्रथमस्कन्धे पुराणवर्णनपूर्वकतत्तद्युगीयव्यासवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe purāṇavarṇanapūrvakatattadyugīyavyāsavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

देवीसर्वोत्तमेतिकथनम् ऋषय ऊचुः सौम्य व्यासस्य भार्यायां कस्यां जातः सुतः शुकः । कथं वा कीदृशो येन पठितेयं सुसंहिता

devīsarvottametikathanam ṛṣaya ūcuḥ saumya vyāsasya bhāryāyāṃ kasyāṃ jātaḥ sutaḥ śukaḥ | kathaṃ vā kīdṛśo yena paṭhiteyaṃ susaṃhitā

अयोनिजस्त्वया प्रोक्तस्तथा चारणिजः शुकः । सन्देहोऽस्ति महांस्तत्र कथयाद्य महामते

ayonijastvayā proktastathā cāraṇijaḥ śukaḥ | sandeho'sti mahāṃstatra kathayādya mahāmate

गर्भयोगी श्रुतः पूर्वं शुको नाम महातपाः । कथं च पठितं तेन पुराणं बहुविस्तरम्

garbhayogī śrutaḥ pūrvaṃ śuko nāma mahātapāḥ | kathaṃ ca paṭhitaṃ tena purāṇaṃ bahuvistaram

सूत उवाच पुरा सरस्वतीतीरे व्यासः सत्यवतीसुतः । आश्रमे कलविंकौ तु दृष्ट्वा विस्मयमागतः

sūta uvāca purā sarasvatītīre vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | āśrame kalaviṃkau tu dṛṣṭvā vismayamāgataḥ

जातमात्रं शिशुं नीडे मुक्तमण्डान्मनोहरम् । ताम्रास्यं शुभसर्वाङ्गं पिच्छांकुरविवर्जितम्

jātamātraṃ śiśuṃ nīḍe muktamaṇḍānmanoharam | tāmrāsyaṃ śubhasarvāṅgaṃ picchāṃkuravivarjitam

तौ तु भक्ष्यार्थमत्यन्तं रतौ श्रमपरायणौ । शिशोश्चंचुपुटे भक्ष्यं क्षिपन्तौ च पुनः पुनः

tau tu bhakṣyārthamatyantaṃ ratau śramaparāyaṇau | śiśoścaṃcupuṭe bhakṣyaṃ kṣipantau ca punaḥ punaḥ

अङ्गेनाङ्गानि बालस्य घर्षयन्तौ मुदान्वितौ । चुम्बन्तौ च मुखं प्रेम्णा कलविंकौ शिशोः शुभम्

aṅgenāṅgāni bālasya gharṣayantau mudānvitau | cumbantau ca mukhaṃ premṇā kalaviṃkau śiśoḥ śubham

वीक्ष्य प्रेमाद्‌भुतं तत्र बाले चटकयोस्तदा । व्यासश्चिन्तातुरः कामं मनसा समचिन्तयत्

vīkṣya premādbhutaṃ tatra bāle caṭakayostadā | vyāsaścintāturaḥ kāmaṃ manasā samacintayat

तिरश्चामपि यत्प्रेम पुत्रे समभिलक्ष्यते । किं चित्रं यन्मनुष्याणां सेवाफलमभीप्सताम्

tiraścāmapi yatprema putre samabhilakṣyate | kiṃ citraṃ yanmanuṣyāṇāṃ sevāphalamabhīpsatām

किमेतौ चटकौ चास्य विवाहं सुखसाधनम् । विरच्य सुखिनौ स्यातां दृष्ट्वा वध्वा मुखं शुभम्

kimetau caṭakau cāsya vivāhaṃ sukhasādhanam | viracya sukhinau syātāṃ dṛṣṭvā vadhvā mukhaṃ śubham

अथवा वार्धके प्राप्ते परिचर्यां करिष्यति । पुत्रः परमधर्मिष्ठः पुण्यार्थं कलविंकयोः

athavā vārdhake prāpte paricaryāṃ kariṣyati | putraḥ paramadharmiṣṭhaḥ puṇyārthaṃ kalaviṃkayoḥ

अर्जयित्वाथवा द्रव्यं पितरौ तर्पयिष्यति । अथवा प्रेतकार्याणि करिष्यति यथाविधि

arjayitvāthavā dravyaṃ pitarau tarpayiṣyati | athavā pretakāryāṇi kariṣyati yathāvidhi

अथवा किं गयाश्राद्धं गत्वा संवितरिष्यति । नीलोत्सर्गं च विधिवत्प्रकरिष्यति बालकः

athavā kiṃ gayāśrāddhaṃ gatvā saṃvitariṣyati | nīlotsargaṃ ca vidhivatprakariṣyati bālakaḥ

संसारेऽत्र समाख्यातं सुखानामुत्तमं सुखम् । पुत्रगात्रपरिष्वंगो लालनञ्च विशेषतः

saṃsāre'tra samākhyātaṃ sukhānāmuttamaṃ sukham | putragātrapariṣvaṃgo lālanañca viśeṣataḥ

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । पुत्रादन्यतरन्नास्ति परलोकस्य साधनम्

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca | putrādanyatarannāsti paralokasya sādhanam

मन्वादिभिश्च मुनिभिर्धर्मशास्त्रेषु भाषितम् । पुत्रवान्स्वर्गमाप्नोति नापुत्रस्तु कथञ्चन

manvādibhiśca munibhirdharmaśāstreṣu bhāṣitam | putravānsvargamāpnoti nāputrastu kathañcana

दृश्यतेऽत्र समक्षं तन्नानुमानेन साध्यते । पुत्रवान्मुच्यते पापादाप्तवाक्यं च शाश्वतम्

dṛśyate'tra samakṣaṃ tannānumānena sādhyate | putravānmucyate pāpādāptavākyaṃ ca śāśvatam

आतुरे मृत्युकालेऽपि भूमिशय्यागतो नरः । करोति मनसा चिन्तां दुःखितः पुत्रवर्जितः

āture mṛtyukāle'pi bhūmiśayyāgato naraḥ | karoti manasā cintāṃ duḥkhitaḥ putravarjitaḥ

धनं मे विपुलं गेहे पात्राणि विविधानि च । मन्दिरं सुन्दरं चैतत्कोऽस्य स्वामी भविष्यति

dhanaṃ me vipulaṃ gehe pātrāṇi vividhāni ca | mandiraṃ sundaraṃ caitatko'sya svāmī bhaviṣyati

मृत्युकाले मनस्तस्य दुःखेन भ्रमते यतः । अतोऽस्य दुर्गतिर्नूनं भ्रान्तचित्तस्य सर्वथा

mṛtyukāle manastasya duḥkhena bhramate yataḥ | ato'sya durgatirnūnaṃ bhrāntacittasya sarvathā

एवं बहुविधां चिन्तां कृत्वा सत्यवतीसुतः । निःश्वस्य बहुधा चोष्णं विमनाः सम्बभूव ह

evaṃ bahuvidhāṃ cintāṃ kṛtvā satyavatīsutaḥ | niḥśvasya bahudhā coṣṇaṃ vimanāḥ sambabhūva ha

विचार्य मनसात्यर्थं कृत्वा मनसि निश्चयम् । जगाम च तपस्तप्तुं मेरुपर्वतसनिधौ

vicārya manasātyarthaṃ kṛtvā manasi niścayam | jagāma ca tapastaptuṃ meruparvatasanidhau

मनसा चिन्तयामास कं देवं समुपास्महे । वरप्रदाननिपुणं वाञ्छितार्थप्रदं तथा

manasā cintayāmāsa kaṃ devaṃ samupāsmahe | varapradānanipuṇaṃ vāñchitārthapradaṃ tathā

विष्णुं रुद्रं सुरेन्द्रं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् । गणेशं कार्तिकेयं च पावकं वरुणं तथा

viṣṇuṃ rudraṃ surendraṃ vā brahmāṇaṃ vā divākaram | gaṇeśaṃ kārtikeyaṃ ca pāvakaṃ varuṇaṃ tathā

एवं चिन्तयतस्तस्य नारदो मुनिसत्तमः । यदृच्छया समायातो वीणापाणिः समाहितः

evaṃ cintayatastasya nārado munisattamaḥ | yadṛcchayā samāyāto vīṇāpāṇiḥ samāhitaḥ

तं दृष्ट्वा परमप्रीतो व्यासः सत्यवतीसुतः । कृत्वार्घ्यमासनं दत्त्वा पप्रच्छ कुशलं मुनिम्

taṃ dṛṣṭvā paramaprīto vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | kṛtvārghyamāsanaṃ dattvā papraccha kuśalaṃ munim

श्रुत्वाथ कुशलप्रश्नं पप्रच्छ मुनिसत्तमः । चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं द्वैपायन वदस्व मे

śrutvātha kuśalapraśnaṃ papraccha munisattamaḥ | cintāturo'si kasmāttvaṃ dvaipāyana vadasva me

व्यास उवाच अपुत्रस्य गतिर्नास्ति न सुखं मानसे यतः । तदर्थं दुःखितश्चाहं चिन्तयामि पुन पुनः

vyāsa uvāca aputrasya gatirnāsti na sukhaṃ mānase yataḥ | tadarthaṃ duḥkhitaścāhaṃ cintayāmi puna punaḥ

तपसा तोषयाम्यद्य कं देवं वाच्छितार्थदम् । इति चिन्तातुरोऽस्म्यद्य त्वामहं शरणं गतः

tapasā toṣayāmyadya kaṃ devaṃ vācchitārthadam | iti cintāturo'smyadya tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

सर्वज्ञोऽसि महर्षे त्वं कथयाशु कृपानिधे । कं देवं शरणं यामि यो मे पुत्रं प्रदास्यति

sarvajño'si maharṣe tvaṃ kathayāśu kṛpānidhe | kaṃ devaṃ śaraṇaṃ yāmi yo me putraṃ pradāsyati

सूत उवाच इति व्यासेन पृष्टस्तु नारदो वेदविन्मुनिः । उवाच परया प्रीत्या कृष्णं प्रति महामनाः

sūta uvāca iti vyāsena pṛṣṭastu nārado vedavinmuniḥ | uvāca parayā prītyā kṛṣṇaṃ prati mahāmanāḥ

नारद उवाच पाराशर्य महाभाग यत्त्वं पृच्छसि मामिह । तमेवार्थं पुरा पृष्टः पित्रा मे मधुसूदनः

nārada uvāca pārāśarya mahābhāga yattvaṃ pṛcchasi māmiha | tamevārthaṃ purā pṛṣṭaḥ pitrā me madhusūdanaḥ

ध्यानस्थं च हरिं दृष्ट्वा पिता मे विस्मयं गतः । पर्यपृच्छत देवेशं श्रीनाथं जगतः पतिम्

dhyānasthaṃ ca hariṃ dṛṣṭvā pitā me vismayaṃ gataḥ | paryapṛcchata deveśaṃ śrīnāthaṃ jagataḥ patim

कौस्तुभोद्भासितं दिव्यं शङ्खचक्रगदाधरम् । पीताम्बरं चतुर्बाहुं श्रीवत्साङ्‌कितवक्षसम्

kaustubhodbhāsitaṃ divyaṃ śaṅkhacakragadādharam | pītāmbaraṃ caturbāhuṃ śrīvatsāṅkitavakṣasam

कारणं सर्वलोकानां देवदेवं जगद्गुरुम् । वासुदेवं जगन्नाथं तप्यमानं महत्तपः

kāraṇaṃ sarvalokānāṃ devadevaṃ jagadgurum | vāsudevaṃ jagannāthaṃ tapyamānaṃ mahattapaḥ

ब्रह्मोवाच देवदेव जगन्नाथ भूतभव्यभवत्प्रभो । तपश्चरसि कस्मात्त्वं किं ध्यायसि जनार्दन

brahmovāca devadeva jagannātha bhūtabhavyabhavatprabho | tapaścarasi kasmāttvaṃ kiṃ dhyāyasi janārdana

विस्मयोऽयं ममात्यर्थं त्वं सर्वजगतां प्रभुः । ध्यानयुक्तोऽसि देवेश किं च चित्रमतः परम्

vismayo'yaṃ mamātyarthaṃ tvaṃ sarvajagatāṃ prabhuḥ | dhyānayukto'si deveśa kiṃ ca citramataḥ param

त्वन्नाभिकमलाज्जातः कर्ताहमखिलस्य ह । त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्त्यत्र तं देवं ब्रूहि मापते

tvannābhikamalājjātaḥ kartāhamakhilasya ha | tvattaḥ ko'pyadhiko'styatra taṃ devaṃ brūhi māpate

जानाम्यहं जगन्नाथ त्वमादिः सर्वकारणम् । कर्ता पालयिता हर्ता समर्थः सर्वकार्यकृत्

jānāmyahaṃ jagannātha tvamādiḥ sarvakāraṇam | kartā pālayitā hartā samarthaḥ sarvakāryakṛt

इच्छया ते महाराज सृजाम्यहमिदं जगत् । हरः संहरते काले सोऽपि ते वचने सदा

icchayā te mahārāja sṛjāmyahamidaṃ jagat | haraḥ saṃharate kāle so'pi te vacane sadā

सूर्यो भ्रमति चाकाशे वायुर्वाति शुभाशुभः । अग्निस्तपति पर्जन्यो वर्षतीश त्वदाज्ञया

sūryo bhramati cākāśe vāyurvāti śubhāśubhaḥ | agnistapati parjanyo varṣatīśa tvadājñayā

त्वं तु ध्यायसि कं देवं संशयोऽयं महान्मम । त्वत्तः परं न पश्यामि देवं वै भुवनत्रये

tvaṃ tu dhyāyasi kaṃ devaṃ saṃśayo'yaṃ mahānmama | tvattaḥ paraṃ na paśyāmi devaṃ vai bhuvanatraye

कृपां कृत्वा वदस्वाद्य भक्तोऽस्मि तव सुव्रत । महतां नैव गोप्यं हि प्रायः किञ्चिदिति स्मृतिः

kṛpāṃ kṛtvā vadasvādya bhakto'smi tava suvrata | mahatāṃ naiva gopyaṃ hi prāyaḥ kiñciditi smṛtiḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिराह प्रजापतिम् । शृणुष्वैकमना ब्रह्मंस्त्वां ब्रवीमि मनोगतम्

tacchrutvā vacanaṃ tasya harirāha prajāpatim | śṛṇuṣvaikamanā brahmaṃstvāṃ bravīmi manogatam

यद्यपि त्वां शिवं मां च स्थितिसृष्ट्यन्तकारणम् । ते जानन्ति जनाः सर्वे सदेवासुरमानुषाः

yadyapi tvāṃ śivaṃ māṃ ca sthitisṛṣṭyantakāraṇam | te jānanti janāḥ sarve sadevāsuramānuṣāḥ

स्रष्टा त्वं पालकश्चाहं हरः संहारकारकः । कृताः शक्त्येति संतर्कः क्रियते वेदपारगैः

sraṣṭā tvaṃ pālakaścāhaṃ haraḥ saṃhārakārakaḥ | kṛtāḥ śaktyeti saṃtarkaḥ kriyate vedapāragaiḥ

जगत्संजनने शक्तिस्त्वयि तिष्ठति राजसी । सात्त्विकी मयि रुद्रे च तामसी परिकीर्तिता

jagatsaṃjanane śaktistvayi tiṣṭhati rājasī | sāttvikī mayi rudre ca tāmasī parikīrtitā

तया विरहितस्त्वं न तत्कर्मकरणे प्रभुः । नाहं पालयितुं शक्तः संहर्तुं नापि शङ्करः

tayā virahitastvaṃ na tatkarmakaraṇe prabhuḥ | nāhaṃ pālayituṃ śaktaḥ saṃhartuṃ nāpi śaṅkaraḥ

तदधीना वयं सर्वे वर्तामः सततं विभो । प्रत्यक्षे च परोक्षे च दृष्टान्तं शृणु सुव्रत

tadadhīnā vayaṃ sarve vartāmaḥ satataṃ vibho | pratyakṣe ca parokṣe ca dṛṣṭāntaṃ śṛṇu suvrata

शेषे स्वपिमि पर्यङ्के परतन्त्रो न संशयः । तदधीनः सदोत्तिष्ठे काले कालवशं गतः

śeṣe svapimi paryaṅke paratantro na saṃśayaḥ | tadadhīnaḥ sadottiṣṭhe kāle kālavaśaṃ gataḥ

तपश्चरामि सततं तदधीनोऽस्म्यहं सदा । कदाचित्सह लक्ष्या च विहरामि यथासुखम्

tapaścarāmi satataṃ tadadhīno'smyahaṃ sadā | kadācitsaha lakṣyā ca viharāmi yathāsukham

कदाचिद्दानवैः सार्धं संग्रामं प्रकरोम्यहम् । दारुणं देहदमनं सर्वलोकभयङ्करम्

kadāciddānavaiḥ sārdhaṃ saṃgrāmaṃ prakaromyaham | dāruṇaṃ dehadamanaṃ sarvalokabhayaṅkaram

प्रत्यक्षं तव धर्मज्ञ तस्मिन्नेकार्णवे पुरा । पञ्चवर्षसहस्राणि बाहुयुद्धं मया कृतम्

pratyakṣaṃ tava dharmajña tasminnekārṇave purā | pañcavarṣasahasrāṇi bāhuyuddhaṃ mayā kṛtam

तौ कर्णमलजौ दुष्टौ दानवौ मदगर्वितौ । देव देव्याः प्रसादेन निहतौ मधुकैटभौ

tau karṇamalajau duṣṭau dānavau madagarvitau | deva devyāḥ prasādena nihatau madhukaiṭabhau

तदा त्वया न किं ज्ञातं कारणं तु परात्परम् । शक्तिरूपं महाभाग किं पृच्छसि पुनः पुनः

tadā tvayā na kiṃ jñātaṃ kāraṇaṃ tu parātparam | śaktirūpaṃ mahābhāga kiṃ pṛcchasi punaḥ punaḥ

यदिच्छः पुरुषो भूत्वा विचरामि महार्णवे । कच्छपः कोलसिंहश्च वामनश्च युगे युगे

yadicchaḥ puruṣo bhūtvā vicarāmi mahārṇave | kacchapaḥ kolasiṃhaśca vāmanaśca yuge yuge

न कस्यापि प्रियो लोके तिर्यग्योनिषु सम्भवः । नाभवं स्वेच्छया वामवराहादिषु योनिषु

na kasyāpi priyo loke tiryagyoniṣu sambhavaḥ | nābhavaṃ svecchayā vāmavarāhādiṣu yoniṣu

विहाय लक्ष्या सह संविहारं को याति मत्स्यादिषु हीनयोनिषु । शय्यां च मुक्त्वा गरुडासनस्थः करोमि युद्धं विपुलं स्वतन्त्रः

vihāya lakṣyā saha saṃvihāraṃ ko yāti matsyādiṣu hīnayoniṣu | śayyāṃ ca muktvā garuḍāsanasthaḥ karomi yuddhaṃ vipulaṃ svatantraḥ

पुरा पुरस्तेऽज शिरो मदीयं गतं धनुर्ज्यास्खलनात्क्व चापि । त्वया तदा वाजिशिरो गृहीत्वा संयोजितं शिल्पिवरेण भूयः

purā puraste'ja śiro madīyaṃ gataṃ dhanurjyāskhalanātkva cāpi | tvayā tadā vājiśiro gṛhītvā saṃyojitaṃ śilpivareṇa bhūyaḥ

हयाननोऽहं परिकीर्तितश्च प्रत्यक्षमेतत्तव लोककर्तः । विडम्बनेयं किल लोकमध्ये कथं भवेदात्मपरो यदि स्याम्

hayānano'haṃ parikīrtitaśca pratyakṣametattava lokakartaḥ | viḍambaneyaṃ kila lokamadhye kathaṃ bhavedātmaparo yadi syām

तस्मान्नाहं स्वतन्त्रोऽस्मि शक्त्यधीनोऽस्मि सर्वथा । तामेव शक्तिं सततं ध्यायामि च निरन्तरम्

tasmānnāhaṃ svatantro'smi śaktyadhīno'smi sarvathā | tāmeva śaktiṃ satataṃ dhyāyāmi ca nirantaram

नातः परतरं किञ्चिज्जानामि कमलोद्भव । नारद उवाच इत्युक्तं विष्णुना तेन पद्मयोनेस्तु सन्निधौ

nātaḥ parataraṃ kiñcijjānāmi kamalodbhava | nārada uvāca ityuktaṃ viṣṇunā tena padmayonestu sannidhau

तेन चाप्यहमुक्तोऽस्मि तथैव मुनिपुङ्गव । तस्मात्त्वमपि कल्याण पुरुषार्थाप्तिहेतवे

tena cāpyahamukto'smi tathaiva munipuṅgava | tasmāttvamapi kalyāṇa puruṣārthāptihetave

असंशयं हृदम्भोजे भज देवीपदाम्बुजम् । सर्वं दास्यति सा देवी यद्यदिष्टं भवेत्तव

asaṃśayaṃ hṛdambhoje bhaja devīpadāmbujam | sarvaṃ dāsyati sā devī yadyadiṣṭaṃ bhavettava

सूत उवाच नारदेनैवमुक्तस्तु व्यासः सत्यवतीसुतः । देवीपादाब्जनिष्णातस्तपसे प्रययौ गिरौ

sūta uvāca nāradenaivamuktastu vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | devīpādābjaniṣṇātastapase prayayau girau

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां प्रथमस्कन्धे देवीसर्वोत्तमेतिकथनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe devīsarvottametikathanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५

हयग्रीवावतारकथनम् ऋषय ऊचुः सूतास्माकं मनः कामं मग्नं संशयसागरे । यथोक्तं महदाश्चर्यं जगद्विस्मयकारकम्

hayagrīvāvatārakathanam ṛṣaya ūcuḥ sūtāsmākaṃ manaḥ kāmaṃ magnaṃ saṃśayasāgare | yathoktaṃ mahadāścaryaṃ jagadvismayakārakam

यन्मूर्धा माधवस्यापि गतो देहात्पुनः परम् । हयग्रीवस्ततो जातः सर्वकर्ता जनार्दनः

yanmūrdhā mādhavasyāpi gato dehātpunaḥ param | hayagrīvastato jātaḥ sarvakartā janārdanaḥ

वेदोऽपि स्तौति यं देवं देवाः सर्वे यदाश्रयाः । आदिदेवो जगन्नाथः सर्वकारणकारणः

vedo'pi stauti yaṃ devaṃ devāḥ sarve yadāśrayāḥ | ādidevo jagannāthaḥ sarvakāraṇakāraṇaḥ

तस्यापि वदनं छिन्नं दैवयोगात्कथं तदा । तत्सर्वं कथयाशु त्वं विस्तरेण महामते

tasyāpi vadanaṃ chinnaṃ daivayogātkathaṃ tadā | tatsarvaṃ kathayāśu tvaṃ vistareṇa mahāmate

सूत उवाच शृण्वन्तु मुनयः सर्वे सावधानाः समन्ततः । चरितं देवदेवस्य विष्णोः परमतेजसः

sūta uvāca śṛṇvantu munayaḥ sarve sāvadhānāḥ samantataḥ | caritaṃ devadevasya viṣṇoḥ paramatejasaḥ

कदाचिद्दारुणं युद्धं कृत्वा देवः सनातनः । दशवर्षसहस्राणि परिश्रान्तो जनार्दनः

kadāciddāruṇaṃ yuddhaṃ kṛtvā devaḥ sanātanaḥ | daśavarṣasahasrāṇi pariśrānto janārdanaḥ

समे देशे शुभे स्थाने कृत्वा पद्मासनं विभुः । अवलम्ब्य धनुः सज्यं कण्ठदेशे धरास्थितम्

same deśe śubhe sthāne kṛtvā padmāsanaṃ vibhuḥ | avalambya dhanuḥ sajyaṃ kaṇṭhadeśe dharāsthitam

दत्त्वा भारं धनुष्कोट्यां निद्रामाप रमापतिः । श्रान्तत्वाद्दैवयोगाच्च जातस्तत्रातिनिद्रितः

dattvā bhāraṃ dhanuṣkoṭyāṃ nidrāmāpa ramāpatiḥ | śrāntatvāddaivayogācca jātastatrātinidritaḥ

तदा कालेन कियता देवाः सर्वे सवासवाः । ब्रह्मेशसहिताः सर्वे यज्ञं कर्तुं समुद्यताः

tadā kālena kiyatā devāḥ sarve savāsavāḥ | brahmeśasahitāḥ sarve yajñaṃ kartuṃ samudyatāḥ

गताः सर्वेऽथ वैकुण्ठं द्रष्टुं देवं जनार्दनम् । देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं मखानामधिपं प्रभुम्

gatāḥ sarve'tha vaikuṇṭhaṃ draṣṭuṃ devaṃ janārdanam | devakāryārthasiddhyarthaṃ makhānāmadhipaṃ prabhum

अदृष्ट्वा तं तदा तत्र ज्ञानदृष्ट्या विलोक्य ते । यत्रास्ते भगवान् विष्णुर्जग्मुस्तत्र तदा सुराः

adṛṣṭvā taṃ tadā tatra jñānadṛṣṭyā vilokya te | yatrāste bhagavān viṣṇurjagmustatra tadā surāḥ

ददृशुस्ते तदेशानं योगनिद्रावशं गतम् । विचेतनं विभुं विष्णुं तत्रासांचक्रिरे सुराः

dadṛśuste tadeśānaṃ yoganidrāvaśaṃ gatam | vicetanaṃ vibhuṃ viṣṇuṃ tatrāsāṃcakrire surāḥ

स्थितेषु सर्वदेवेषु निद्रासुप्ते जगत्पतौ । चिन्तामापुः सुराः सर्वे ब्रह्मरुद्रपुरोगमाः

sthiteṣu sarvadeveṣu nidrāsupte jagatpatau | cintāmāpuḥ surāḥ sarve brahmarudrapurogamāḥ

तानुवाच ततः शक्रः किं कर्तव्यं सुरोत्तमाः । निद्राभङ्गः कथं कार्यश्चिन्तयन्तु सुरोत्तमाः

tānuvāca tataḥ śakraḥ kiṃ kartavyaṃ surottamāḥ | nidrābhaṅgaḥ kathaṃ kāryaścintayantu surottamāḥ

तमुवाच तदा शम्भुर्निद्राभङ्गेऽस्ति दूषणम् । कार्यं चैव प्रकर्तव्यं यज्ञस्य सुरसत्तमाः

tamuvāca tadā śambhurnidrābhaṅge'sti dūṣaṇam | kāryaṃ caiva prakartavyaṃ yajñasya surasattamāḥ

उत्पादिता तदा वम्री ब्रह्मणा परमेष्ठिना । तया भक्षयितुं तत्र धनुषोऽग्रं धरास्थितम्

utpāditā tadā vamrī brahmaṇā parameṣṭhinā | tayā bhakṣayituṃ tatra dhanuṣo'graṃ dharāsthitam

भक्षितेऽग्रे तदा निम्नं गमिष्यति शरासनम् । तदा निद्राविमुक्तोऽसौ देवदेवो भविष्यति

bhakṣite'gre tadā nimnaṃ gamiṣyati śarāsanam | tadā nidrāvimukto'sau devadevo bhaviṣyati

देवकार्यं तदा सर्वं भविष्यति न संशयः । स वम्रीं संदिदेशाथ देवदेवः सनातनः

devakāryaṃ tadā sarvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ | sa vamrīṃ saṃdideśātha devadevaḥ sanātanaḥ

तमुवाच तदा वम्री देवदेवस्य मापतेः । निद्राभङ्गः कथं कार्यो देवस्य जगतां गुरोः

tamuvāca tadā vamrī devadevasya māpateḥ | nidrābhaṅgaḥ kathaṃ kāryo devasya jagatāṃ guroḥ

निद्राभङ्गः कथाच्छेदो दम्पत्योः प्रीतिभेदनम् । शिशुमातृविभेदश्च ब्रह्महत्यासमं स्मृतम्

nidrābhaṅgaḥ kathācchedo dampatyoḥ prītibhedanam | śiśumātṛvibhedaśca brahmahatyāsamaṃ smṛtam

तत्कथं देवदेवस्य करोमि सुखनाशनम् । किं फलं भक्षणाद्देव येन पापं करोम्यहम्

tatkathaṃ devadevasya karomi sukhanāśanam | kiṃ phalaṃ bhakṣaṇāddeva yena pāpaṃ karomyaham

सर्वः स्वार्थवशो लोकः कुरुते पातकं किल । तस्मादहं करिष्यामि स्वार्थमेव प्रभक्षणम्

sarvaḥ svārthavaśo lokaḥ kurute pātakaṃ kila | tasmādahaṃ kariṣyāmi svārthameva prabhakṣaṇam

ब्रह्मोवाच तव भागं करिष्यामो मखमध्ये यथा शृणु । तेन त्वं कुरु कार्यं नो विष्णुं बोधय माचिरम्

brahmovāca tava bhāgaṃ kariṣyāmo makhamadhye yathā śṛṇu | tena tvaṃ kuru kāryaṃ no viṣṇuṃ bodhaya māciram

होमकर्मणि पार्श्वे च हविर्दानात्पतिष्यति । तत्ते भागं विजानीहि कुरु कार्यं त्वरान्विता

homakarmaṇi pārśve ca havirdānātpatiṣyati | tatte bhāgaṃ vijānīhi kuru kāryaṃ tvarānvitā

सूत उवाच इत्युक्ता ब्रह्मणा वम्री धनुषोऽग्रं त्वरान्विता । चखाद संस्थितं भूमौ विमुक्ता ज्या तदाभवत्

sūta uvāca ityuktā brahmaṇā vamrī dhanuṣo'graṃ tvarānvitā | cakhāda saṃsthitaṃ bhūmau vimuktā jyā tadābhavat

प्रत्यञ्जायां विमुक्तायां मुक्ता कोटिस्तथोत्तरा । शब्दः समभवद्‌घोरस्तेन त्रस्ताः सुरास्तदा

pratyañjāyāṃ vimuktāyāṃ muktā koṭistathottarā | śabdaḥ samabhavadghorastena trastāḥ surāstadā

ब्रह्माण्डं क्षुभितं सर्वं वसुधा कम्पिता तदा । समुद्राश्च समुद्विग्नास्त्रेसुश्च जलजन्तवः

brahmāṇḍaṃ kṣubhitaṃ sarvaṃ vasudhā kampitā tadā | samudrāśca samudvignāstresuśca jalajantavaḥ

ववुर्वातास्तथा चोग्राः पर्वताश्च चकम्पिरे । उल्कापाता महोत्पाता बभूवुर्दुःखशंसिनः

vavurvātāstathā cogrāḥ parvatāśca cakampire | ulkāpātā mahotpātā babhūvurduḥkhaśaṃsinaḥ

दिशो घोरतराश्चासन्सूर्योऽप्यस्तंगतोऽभवत् । चिन्तामापुः सुराः सर्वे किं भविष्यति दुर्दिने

diśo ghoratarāścāsansūryo'pyastaṃgato'bhavat | cintāmāpuḥ surāḥ sarve kiṃ bhaviṣyati durdine

एवं चिन्तयतां तेषां मूर्धा विष्णोः सकुण्डलः । गतः समुकुटः क्वापि देवदेवस्य तापसाः

evaṃ cintayatāṃ teṣāṃ mūrdhā viṣṇoḥ sakuṇḍalaḥ | gataḥ samukuṭaḥ kvāpi devadevasya tāpasāḥ

अन्धकारे तदा घोरे शान्ते ब्रह्महरौ तदा । शिरोहीनं शरीरं तु ददृशाते विलक्षणम्

andhakāre tadā ghore śānte brahmaharau tadā | śirohīnaṃ śarīraṃ tu dadṛśāte vilakṣaṇam

दृष्ट्वा कबन्धं विष्णोस्ते विस्मिताः सुरसत्तमाः । चिन्तासागरमग्नाश्च रुरुदुः शोककर्शिताः

dṛṣṭvā kabandhaṃ viṣṇoste vismitāḥ surasattamāḥ | cintāsāgaramagnāśca ruruduḥ śokakarśitāḥ

हा नाथ किं प्रभो जातमत्यद्‌भुतममानुषम् । वैशसं सर्वदेवानां देवदेव सनातन

hā nātha kiṃ prabho jātamatyadbhutamamānuṣam | vaiśasaṃ sarvadevānāṃ devadeva sanātana

मायेयं कस्य देवस्य यया तेऽद्य शिरो हृतम् । अच्छेद्यस्त्वमभेद्योऽसि अप्रदाह्योऽसि सर्वदा

māyeyaṃ kasya devasya yayā te'dya śiro hṛtam | acchedyastvamabhedyo'si apradāhyo'si sarvadā

एवं गते त्वयि विभो मरिष्यन्ति च देवताः । कीदृशस्त्वयि नः स्नेहः स्वार्थेनैव रुदामहे

evaṃ gate tvayi vibho mariṣyanti ca devatāḥ | kīdṛśastvayi naḥ snehaḥ svārthenaiva rudāmahe

नायं विघ्नः कृतो दैत्यैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः । देवैरेव कृतः कस्य दूषणं च रमापते

nāyaṃ vighnaḥ kṛto daityairna yakṣairna ca rākṣasaiḥ | devaireva kṛtaḥ kasya dūṣaṇaṃ ca ramāpate

पराधीनाः सुराः सर्वे किं कुर्मः क्व व्रजाम च । शरणं नैव देवेश सुराणां मूढचेतसाम्

parādhīnāḥ surāḥ sarve kiṃ kurmaḥ kva vrajāma ca | śaraṇaṃ naiva deveśa surāṇāṃ mūḍhacetasām

न चैषा सात्त्विकी माया राजसी न च तामसी । यया छिन्नं शिरस्तेऽद्य मायेशस्य जगद्‌गुरोः

na caiṣā sāttvikī māyā rājasī na ca tāmasī | yayā chinnaṃ śiraste'dya māyeśasya jagadguroḥ

क्रन्दमानांस्तदा दृष्ट्वा देवाञ्छिवपुरोगमान् । बृहस्पतिस्तदोवाच शमयन्वेदवित्तमः

krandamānāṃstadā dṛṣṭvā devāñchivapurogamān | bṛhaspatistadovāca śamayanvedavittamaḥ

रुदितेन महाभागाः क्रन्दितेन तथापि किम् । उपायश्चात्र कर्तव्यः सर्वथा बुद्धिगोचरः

ruditena mahābhāgāḥ kranditena tathāpi kim | upāyaścātra kartavyaḥ sarvathā buddhigocaraḥ

दैवं पुरुषकारश्च देवेश सदृशावुभौ । उपायश्च विधातव्यो दैवात्फलति सर्वथा

daivaṃ puruṣakāraśca deveśa sadṛśāvubhau | upāyaśca vidhātavyo daivātphalati sarvathā

इन्द्र उवाच दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् । विष्णोरपि शिरश्छिन्नं सुराणां चैव पश्यताम्

indra uvāca daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam | viṣṇorapi śiraśchinnaṃ surāṇāṃ caiva paśyatām

ब्रह्मोवाच अवश्यमेव भोक्तव्यं कालेनापादितं च यत् । शुभं वाप्यशुभं वापि दैवं कोऽतिक्रमेत्पुनः

brahmovāca avaśyameva bhoktavyaṃ kālenāpāditaṃ ca yat | śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi daivaṃ ko'tikrametpunaḥ

देहवान्सुखदुःखानां भोक्ता नैवात्र संशयः । यथा कालवशात्कृत्तं शिरो मे शम्भुना पुरा

dehavānsukhaduḥkhānāṃ bhoktā naivātra saṃśayaḥ | yathā kālavaśātkṛttaṃ śiro me śambhunā purā

तथैव लिङ्गपातश्च महादेवस्य शापतः । तथैवाद्य हरेर्मूर्धा पतितो लवणाम्भसि

tathaiva liṅgapātaśca mahādevasya śāpataḥ | tathaivādya harermūrdhā patito lavaṇāmbhasi

सहस्रभगसंप्राप्तिर्दुःखं चैव शचीपतेः । स्वर्गाद्‌भ्रंशस्तथा वासः कमले मानसे सरे

sahasrabhagasaṃprāptirduḥkhaṃ caiva śacīpateḥ | svargādbhraṃśastathā vāsaḥ kamale mānase sare

एते दुःखस्य भोक्तारः केन दुःखं न भुज्यते । संसारेऽस्मिन्महाभागास्तस्माच्छोकं त्यजन्तु वै

ete duḥkhasya bhoktāraḥ kena duḥkhaṃ na bhujyate | saṃsāre'sminmahābhāgāstasmācchokaṃ tyajantu vai

चिन्तयन्तु महामायां विद्यादेवीं सनातनीम् । सा विधास्यति नः कार्यं निर्गुणा प्रकृतिः परा

cintayantu mahāmāyāṃ vidyādevīṃ sanātanīm | sā vidhāsyati naḥ kāryaṃ nirguṇā prakṛtiḥ parā

ब्रह्मविद्यां जगद्धात्रीं सर्वेषां जननीं तथा । यया सर्वमिदं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्

brahmavidyāṃ jagaddhātrīṃ sarveṣāṃ jananīṃ tathā | yayā sarvamidaṃ vyāptaṃ trailokyaṃ sacarācaram

सूत उवाच इत्युक्त्वा वै सुरान्वेधा निगमानादिदेश ह । देहयुक्तान्स्थितानग्रे सुरकार्यार्थसिद्धये

sūta uvāca ityuktvā vai surānvedhā nigamānādideśa ha | dehayuktānsthitānagre surakāryārthasiddhaye

ब्रह्मोवाच स्तुवन्तु परमां देवीं ब्रह्मविद्यां सनातनीम् । गूढाङ्गीं च महामायां सर्वकार्यार्थसाधनीम्

brahmovāca stuvantu paramāṃ devīṃ brahmavidyāṃ sanātanīm | gūḍhāṅgīṃ ca mahāmāyāṃ sarvakāryārthasādhanīm

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वेदाः सर्वाङ्गसुन्दराः । तुष्टुवुर्ज्ञानगम्यां तां महामायां जगत्स्थिताम्

tacchrutvā vacanaṃ tasya vedāḥ sarvāṅgasundarāḥ | tuṣṭuvurjñānagamyāṃ tāṃ mahāmāyāṃ jagatsthitām

वेदा ऊचुः नमो देवि महामाये विश्वोत्पत्तिकरे शिवे । निर्गुणे सर्वभूतेशि मातः शङ्करकामदे

vedā ūcuḥ namo devi mahāmāye viśvotpattikare śive | nirguṇe sarvabhūteśi mātaḥ śaṅkarakāmade

त्वं भूमिः सर्वभूतानां प्राणाः प्राणवतां तथा । धीः श्रीः कान्तिः क्षमा शान्तिः श्रद्धा मेधा धृतिः स्मृतिः

tvaṃ bhūmiḥ sarvabhūtānāṃ prāṇāḥ prāṇavatāṃ tathā | dhīḥ śrīḥ kāntiḥ kṣamā śāntiḥ śraddhā medhā dhṛtiḥ smṛtiḥ

त्वमुद्‌गीथेऽर्धमात्रासि गायत्री व्याहृतिस्तथा । जया च विजया धात्री लज्जा कीर्तिः स्पृहा दया

tvamudgīthe'rdhamātrāsi gāyatrī vyāhṛtistathā | jayā ca vijayā dhātrī lajjā kīrtiḥ spṛhā dayā

त्वां संस्तुमोऽम्ब भुवनत्रयसंविधान- दक्षां दयारसयुतां जननीं जनानाम् । विद्यां शिवां सकललोकहितां वरेण्यां वाग्बीजवासनिपुणां भवनाशकर्त्रीम्

tvāṃ saṃstumo'mba bhuvanatrayasaṃvidhāna- dakṣāṃ dayārasayutāṃ jananīṃ janānām | vidyāṃ śivāṃ sakalalokahitāṃ vareṇyāṃ vāgbījavāsanipuṇāṃ bhavanāśakartrīm

ब्रह्मा हरः शौरिसहस्रनेत्र- वाग्वह्निसूर्या भुवनाधिनाथाः । ते त्वत्कृताः सन्ति ततो न मुख्या माता यतस्त्वं स्थिरजङ्गमानाम्

brahmā haraḥ śaurisahasranetra- vāgvahnisūryā bhuvanādhināthāḥ | te tvatkṛtāḥ santi tato na mukhyā mātā yatastvaṃ sthirajaṅgamānām

सकलभुवनमेतत्कर्तुकामा यदा त्वं सृजसि जननि देवान्विष्णुरुद्राजमुख्यान् । स्थितिलयजननं तैः कारयस्येकरूपा न खलु तव कथंचिद्देवि संसारलेशः

sakalabhuvanametatkartukāmā yadā tvaṃ sṛjasi janani devānviṣṇurudrājamukhyān | sthitilayajananaṃ taiḥ kārayasyekarūpā na khalu tava kathaṃciddevi saṃsāraleśaḥ

न ते रूपं वेत्तुं सकलभुवने कोऽपि निपुणो न नाम्नां संख्यां ते कथितुमिह योग्योऽस्ति पुरुषः । यदल्पं कीलालं कलयितुमशक्तः स तु नरः कथं पारावाराकलनचतुरः स्यादृतमतिः

na te rūpaṃ vettuṃ sakalabhuvane ko'pi nipuṇo na nāmnāṃ saṃkhyāṃ te kathitumiha yogyo'sti puruṣaḥ | yadalpaṃ kīlālaṃ kalayitumaśaktaḥ sa tu naraḥ kathaṃ pārāvārākalanacaturaḥ syādṛtamatiḥ

न देवानां मध्ये भगवति तवानन्तविभवं विजानात्येकोऽपि त्वमिह भुवनैकासि जननी । कथं मिथ्या विश्वं सकलमपि चैका रचयसि प्रमाणं त्वेतस्मिन्निगमवचनं देवि विहितम्

na devānāṃ madhye bhagavati tavānantavibhavaṃ vijānātyeko'pi tvamiha bhuvanaikāsi jananī | kathaṃ mithyā viśvaṃ sakalamapi caikā racayasi pramāṇaṃ tvetasminnigamavacanaṃ devi vihitam

निरीहैवासि त्वं निखिलजगतां कारणमहो चरित्रं ते चित्रं भगवति मनो नो व्यथयति । कथंकारं वाच्यः सकलनिगमागोचरगुण- प्रभावः स्वं यस्मात्स्वयमपि न जानासि परमम्

nirīhaivāsi tvaṃ nikhilajagatāṃ kāraṇamaho caritraṃ te citraṃ bhagavati mano no vyathayati | kathaṃkāraṃ vācyaḥ sakalanigamāgocaraguṇa- prabhāvaḥ svaṃ yasmātsvayamapi na jānāsi paramam

न किं जानासि त्वं जननि मधुजिन्मौलिपतनं ॥ शिवे किं वा ज्ञात्वा विविदिषसि शक्तिं मधुजितः । हरेः किं वा मातर्दुरितततिरेषा बलवती ॥ भवत्याः पादाब्जे भजननिपुणे क्वास्ति दुरितम्

na kiṃ jānāsi tvaṃ janani madhujinmaulipatanaṃ || śive kiṃ vā jñātvā vividiṣasi śaktiṃ madhujitaḥ | hareḥ kiṃ vā mātarduritatatireṣā balavatī || bhavatyāḥ pādābje bhajananipuṇe kvāsti duritam

उपेक्षा किं चेयं तव सुरसमूहेऽतिविषमा ॥ हरेर्मूर्ध्नो नाशो मतमिह महाश्चर्यजनकम् । महद्दुःखं मातस्त्वमसि जननच्छेदकुशला ॥ न जानीमो मौलेर्विघटनविलम्बः कथमभूत्

upekṣā kiṃ ceyaṃ tava surasamūhe'tiviṣamā || harermūrdhno nāśo matamiha mahāścaryajanakam | mahadduḥkhaṃ mātastvamasi jananacchedakuśalā || na jānīmo maulervighaṭanavilambaḥ kathamabhūt

ज्ञात्वा दोषं सकलसुरतापादितं देवि चित्ते किं वा विष्णावमरजनितं दुष्कृतं पातितं ते । विष्णोर्वा किं समरजनितः कोऽपि गर्वोऽतिवेगा- च्छेत्तुं मातस्तव विलसितं नैव विद्मोऽत्र भावम्

jñātvā doṣaṃ sakalasuratāpāditaṃ devi citte kiṃ vā viṣṇāvamarajanitaṃ duṣkṛtaṃ pātitaṃ te | viṣṇorvā kiṃ samarajanitaḥ ko'pi garvo'tivegā- cchettuṃ mātastava vilasitaṃ naiva vidmo'tra bhāvam

किं वा दैत्यैः समरविजितैस्तीर्थदेशे सुरम्ये घोरं तप्त्वा भगवति वरं लब्धवद्‌भिर्भवत्याः । अन्तर्धानं गमितमधुना विष्णुशीर्षं भवानि द्रष्टुं किं वा विगतशिरसं वासुदेवं विनोदः

kiṃ vā daityaiḥ samaravijitaistīrthadeśe suramye ghoraṃ taptvā bhagavati varaṃ labdhavadbhirbhavatyāḥ | antardhānaṃ gamitamadhunā viṣṇuśīrṣaṃ bhavāni draṣṭuṃ kiṃ vā vigataśirasaṃ vāsudevaṃ vinodaḥ

सिन्धोः पुत्र्यां रोषिता किं त्वमाद्ये कस्मादेनां प्रेक्षसे नाथहीनाम् । क्षन्तव्यस्ते स्वांशजातापराधो व्युत्थाप्यैनं मोदिता मां कुरुष्व

sindhoḥ putryāṃ roṣitā kiṃ tvamādye kasmādenāṃ prekṣase nāthahīnām | kṣantavyaste svāṃśajātāparādho vyutthāpyainaṃ moditā māṃ kuruṣva

एते सुरास्त्वां सततं नमन्ति कार्येषु मुख्याः प्रथितप्रभावाः । शोकार्णवात्तारय देवि देवा- नुत्थाप्य देवं सकलाधिनाथम्

ete surāstvāṃ satataṃ namanti kāryeṣu mukhyāḥ prathitaprabhāvāḥ | śokārṇavāttāraya devi devā- nutthāpya devaṃ sakalādhinātham

मूर्धा गतः क्वाम्ब हरेर्न विद्मो नान्योऽस्त्युपायः खलु जीवनेऽद्य । यथा सुधा जीवनकर्मदक्षा तथा जगज्जीवितदासि देवि

mūrdhā gataḥ kvāmba harerna vidmo nānyo'styupāyaḥ khalu jīvane'dya | yathā sudhā jīvanakarmadakṣā tathā jagajjīvitadāsi devi

सूत उवाच एवं स्तुता तदा देवी गुणातीता महेश्वरी । प्रसन्ना परमा माया वेदैः साङ्गैश्च सामगैः

sūta uvāca evaṃ stutā tadā devī guṇātītā maheśvarī | prasannā paramā māyā vedaiḥ sāṅgaiśca sāmagaiḥ

तानुवाच तदा वाणी चाकाशस्थाशरीरिणी । देवान्प्रति सुखैः शब्दैर्जनानन्दकरी शुभा

tānuvāca tadā vāṇī cākāśasthāśarīriṇī | devānprati sukhaiḥ śabdairjanānandakarī śubhā

मा कुरुध्वं सुराश्चिन्तां स्वस्थास्तिष्ठन्तु चामराः । स्तुताहं निगमैः कामं सन्तुष्टास्मि न संशयः

mā kurudhvaṃ surāścintāṃ svasthāstiṣṭhantu cāmarāḥ | stutāhaṃ nigamaiḥ kāmaṃ santuṣṭāsmi na saṃśayaḥ

यः पुमान्मानुषे लोके स्तौत्येतां मामकीं स्तुतिम् । पतिष्यति सदा भक्त्या सर्वान्कामानवाप्नुयात्

yaḥ pumānmānuṣe loke stautyetāṃ māmakīṃ stutim | patiṣyati sadā bhaktyā sarvānkāmānavāpnuyāt

शृणोति वा स्तोत्रमिदं मदीयं भक्त्या त्रिकालं सततं नरो यः । विमुक्तदुःखः स भवेत्सुखी च वेदोक्तमेतन्ननु वेदतुल्यम्

śṛṇoti vā stotramidaṃ madīyaṃ bhaktyā trikālaṃ satataṃ naro yaḥ | vimuktaduḥkhaḥ sa bhavetsukhī ca vedoktametannanu vedatulyam

शृण्वन्तु कारणं चाद्य यद्‌गतं वदनं हरेः । अकारणं कथं कार्यं संसारेऽत्र भविष्यति

śṛṇvantu kāraṇaṃ cādya yadgataṃ vadanaṃ hareḥ | akāraṇaṃ kathaṃ kāryaṃ saṃsāre'tra bhaviṣyati

उदधेस्तनयां विष्णुः संस्थितामन्तिके प्रियाम् । जहास वदनं वीक्ष्य तस्यास्तत्र मनोरमम्

udadhestanayāṃ viṣṇuḥ saṃsthitāmantike priyām | jahāsa vadanaṃ vīkṣya tasyāstatra manoramam

तया ज्ञातं हरिर्नूनं कथं मां हसति प्रभुः । विरूपं हरिणा दृष्टं मुखं मे केन हेतुना

tayā jñātaṃ harirnūnaṃ kathaṃ māṃ hasati prabhuḥ | virūpaṃ hariṇā dṛṣṭaṃ mukhaṃ me kena hetunā

विनापि कारणेनाद्य कथं हास्यस्य सम्भवः । सपत्‍नीव कृता तेन मन्येऽन्या वरवर्णिनी

vināpi kāraṇenādya kathaṃ hāsyasya sambhavaḥ | sapatnīva kṛtā tena manye'nyā varavarṇinī

ततः कोपयुता जाता महालक्ष्मी तमोगुणा । तामसी तु तदा शक्तिस्तस्या देहे समाविशत्

tataḥ kopayutā jātā mahālakṣmī tamoguṇā | tāmasī tu tadā śaktistasyā dehe samāviśat

केनचित्कालयोगेन देवकार्यार्थसिद्धये । प्रविष्टा तामसी शक्तिस्तस्या देहेऽतिदारुणा

kenacitkālayogena devakāryārthasiddhaye | praviṣṭā tāmasī śaktistasyā dehe'tidāruṇā

तामस्याविष्टदेहा सा चुकोपातिशयं तदा । शनकैः समुवाचेदमिदं पततु ते शिरः

tāmasyāviṣṭadehā sā cukopātiśayaṃ tadā | śanakaiḥ samuvācedamidaṃ patatu te śiraḥ

स्त्रीस्वभावाच्च भावित्वात्कालयोगाद्विनिर्गतः । अविचार्य तदा दत्तः शापः स्वसुखनाशनः

strīsvabhāvācca bhāvitvātkālayogādvinirgataḥ | avicārya tadā dattaḥ śāpaḥ svasukhanāśanaḥ

सपत्‍नीसम्भवं दुःखं वैधव्यादधिकं त्विति । विचिन्त्य मनसेत्युक्तं तामसीशक्तियोगतः

sapatnīsambhavaṃ duḥkhaṃ vaidhavyādadhikaṃ tviti | vicintya manasetyuktaṃ tāmasīśaktiyogataḥ

अनृतं साहसं माया मूर्खत्वमतिलोभता । अशौचं निर्दयत्वं च स्त्रीणां दोषाः स्वभावजाः

anṛtaṃ sāhasaṃ māyā mūrkhatvamatilobhatā | aśaucaṃ nirdayatvaṃ ca strīṇāṃ doṣāḥ svabhāvajāḥ

सशीर्षं वासुदेवं तं करोम्यद्य यथा पुरा । शिरोऽस्य शापयोगेन निमग्नं लवणाम्बुधौ

saśīrṣaṃ vāsudevaṃ taṃ karomyadya yathā purā | śiro'sya śāpayogena nimagnaṃ lavaṇāmbudhau

अन्यच्च कारणं किञ्चिद्वर्तते सुरसत्तमाः । भवतां च महत्कार्यं भविष्यति न संशयः

anyacca kāraṇaṃ kiñcidvartate surasattamāḥ | bhavatāṃ ca mahatkāryaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

पुरा दैत्यो महाबाहुर्हयग्रीवोऽतिविश्रुतः । तपश्चक्रे सरस्वत्यास्तीरे परमदारुणम्

purā daityo mahābāhurhayagrīvo'tiviśrutaḥ | tapaścakre sarasvatyāstīre paramadāruṇam

जपन्नेकाक्षरं मन्त्रं मायाबीजात्मकं मम । निराहारो जितात्मा च सर्वभोगविवर्जितः

japannekākṣaraṃ mantraṃ māyābījātmakaṃ mama | nirāhāro jitātmā ca sarvabhogavivarjitaḥ

ध्यायन्मां तामसीं शक्तिं सर्वभूषणभूषिताम् । एवं वर्षसहस्रं च तपश्चक्रेऽतिदारुणम्

dhyāyanmāṃ tāmasīṃ śaktiṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitām | evaṃ varṣasahasraṃ ca tapaścakre'tidāruṇam

तदाहं तामसं रूपं कृत्वा तत्र समागता । दर्शने पुरतस्तस्य ध्यातं तत्तेन यादृशम्

tadāhaṃ tāmasaṃ rūpaṃ kṛtvā tatra samāgatā | darśane puratastasya dhyātaṃ tattena yādṛśam

सिंहोपरि स्थिता तत्र तमवोचं दयान्विता । वरं ब्रूहि महाभाग ददामि तव सुव्रत

siṃhopari sthitā tatra tamavocaṃ dayānvitā | varaṃ brūhi mahābhāga dadāmi tava suvrata

इति श्रुत्वा वचो देव्या दानवः प्रेमपूरितः । प्रदक्षिणां प्रणामं च चकार त्वरितस्तदा

iti śrutvā vaco devyā dānavaḥ premapūritaḥ | pradakṣiṇāṃ praṇāmaṃ ca cakāra tvaritastadā

दृष्ट्वा रूपं मदीयं स प्रेमोस्फुल्लविलोचनः । हर्षाश्रुपूर्णनयनस्तुष्टाव स च मां तदा

dṛṣṭvā rūpaṃ madīyaṃ sa premosphullavilocanaḥ | harṣāśrupūrṇanayanastuṣṭāva sa ca māṃ tadā

हयग्रीव उवाच नमो देव्यै महामाये सृष्टिस्थित्यन्तकारिणि । भक्तानुग्रहचतुरे कामदे मोक्षदे शिवे

hayagrīva uvāca namo devyai mahāmāye sṛṣṭisthityantakāriṇi | bhaktānugrahacature kāmade mokṣade śive

धराम्बुतेजःपवनखपञ्चानां च कारणम् । त्वं गन्धरसरूपाणां कारणं स्पर्शशब्दयोः

dharāmbutejaḥpavanakhapañcānāṃ ca kāraṇam | tvaṃ gandharasarūpāṇāṃ kāraṇaṃ sparśaśabdayoḥ

घ्राणं च रसना चक्षुस्त्वक्श्रोत्रमिन्द्रियाणि च । कर्मेन्द्रियाणि चान्यानि त्वत्तः सर्वं महेश्वरि

ghrāṇaṃ ca rasanā cakṣustvakśrotramindriyāṇi ca | karmendriyāṇi cānyāni tvattaḥ sarvaṃ maheśvari

देव्युवाच किं तेऽभीष्टं वरं ब्रूहि वाञ्छितं यद्ददामि तत् । परितुष्टास्मि भक्त्या ते तपसा चाद्‌भुतेन च

devyuvāca kiṃ te'bhīṣṭaṃ varaṃ brūhi vāñchitaṃ yaddadāmi tat | parituṣṭāsmi bhaktyā te tapasā cādbhutena ca

हयग्रीव उवाच यथा मे मरणं मातर्न भवेत्तत्तथा कुरु । भवेयममरो योगी तथाजेयः सुरासुरैः

hayagrīva uvāca yathā me maraṇaṃ mātarna bhavettattathā kuru | bhaveyamamaro yogī tathājeyaḥ surāsuraiḥ

देव्युवाच जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । मर्यादा चेदृशी लोके भवेच्च कथमन्यथा

devyuvāca jātasya hi dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | maryādā cedṛśī loke bhavecca kathamanyathā

एवं त्वं निश्चयं कृत्वा मरणे राक्षसोत्तम । वरं वरय चेष्टं ते विचार्य मनसा किल

evaṃ tvaṃ niścayaṃ kṛtvā maraṇe rākṣasottama | varaṃ varaya ceṣṭaṃ te vicārya manasā kila

100

हयग्रीव उवाच हयग्रीवाच्च मे मृत्युर्नान्यस्माज्जगदम्बिके । इति मे वाञ्छितं कामं पूरयस्व मनोगतम्

hayagrīva uvāca hayagrīvācca me mṛtyurnānyasmājjagadambike | iti me vāñchitaṃ kāmaṃ pūrayasva manogatam

101

देव्युवाच गृहं गच्छ महाभाग कुरु राज्यं यथासुखम् । हयग्रीवादृते मृत्युर्न ते नूनं भविष्यति

devyuvāca gṛhaṃ gaccha mahābhāga kuru rājyaṃ yathāsukham | hayagrīvādṛte mṛtyurna te nūnaṃ bhaviṣyati

102

इति दत्त्वा वरं तस्मा अन्तर्धानं गता तथा । मुदं परमिकां प्राप्य सोऽपि स्वभवनं गतः

iti dattvā varaṃ tasmā antardhānaṃ gatā tathā | mudaṃ paramikāṃ prāpya so'pi svabhavanaṃ gataḥ

103

स पीडयति दुष्टात्मा मुनीन् वेदांश्च सर्वशः । न कोऽपि विद्यते तस्य हन्ताद्य भुवनत्रये

sa pīḍayati duṣṭātmā munīn vedāṃśca sarvaśaḥ | na ko'pi vidyate tasya hantādya bhuvanatraye

104

तस्माच्छीर्षं हयस्यास्य समुद्धृत्य मनोहरम् । देहेऽत्र विशिरोविष्णोस्त्वष्टा संयोजयिष्यति

tasmācchīrṣaṃ hayasyāsya samuddhṛtya manoharam | dehe'tra viśiroviṣṇostvaṣṭā saṃyojayiṣyati

105

हयग्रीवोऽथ भगवान्हनिष्यति तमासुरम् । पापिष्ठं दानवं क्रूरं देवानां हितकाम्यया

hayagrīvo'tha bhagavānhaniṣyati tamāsuram | pāpiṣṭhaṃ dānavaṃ krūraṃ devānāṃ hitakāmyayā

106

सूत उवाच एवं सुरांस्तदाभाष्य शर्वाणी विरराम ह । देवास्तदातिसन्तुष्टास्तमूचुर्देवशिल्पिनम्

sūta uvāca evaṃ surāṃstadābhāṣya śarvāṇī virarāma ha | devāstadātisantuṣṭāstamūcurdevaśilpinam

107

देवा ऊचुः कुरु कार्यं सुराणां वै विष्णोः शीर्षाभियोजनम् । दानवप्रवरं दैत्यं हयग्रीवो हनिष्यति

devā ūcuḥ kuru kāryaṃ surāṇāṃ vai viṣṇoḥ śīrṣābhiyojanam | dānavapravaraṃ daityaṃ hayagrīvo haniṣyati

108

सूत उवाच इति श्रुत्वा वचस्तेषां त्वष्टा चातित्वरान्वितः । वाजिशीर्षं चकर्ताशु खड्गेन सुरसन्निधौ

sūta uvāca iti śrutvā vacasteṣāṃ tvaṣṭā cātitvarānvitaḥ | vājiśīrṣaṃ cakartāśu khaḍgena surasannidhau

109

विष्णोः शरीरे तेनाशु योजितं वाजिमस्तकम् । हयग्रीवो हरिर्जातो महामायाप्रसादतः

viṣṇoḥ śarīre tenāśu yojitaṃ vājimastakam | hayagrīvo harirjāto mahāmāyāprasādataḥ

110

कियता तेन कालेन दानवो मददर्पितः । निहतस्तरसा संख्ये देवानां रिपुरोजसा

kiyatā tena kālena dānavo madadarpitaḥ | nihatastarasā saṃkhye devānāṃ ripurojasā

111

य इदं शुभमाख्यानं शृण्वन्ति भुवि मानवाः । सर्वदुःखविनिर्मुक्तास्ते भवन्ति न संशयः

ya idaṃ śubhamākhyānaṃ śṛṇvanti bhuvi mānavāḥ | sarvaduḥkhavinirmuktāste bhavanti na saṃśayaḥ

112

महामायाचरित्रञ्च पवित्रं पापनाशनम् । पठतां शृण्वतां चैव सर्वसम्पत्तिकारकम्

mahāmāyācaritrañca pavitraṃ pāpanāśanam | paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvasampattikārakam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे हयग्रीवावतारकथनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe hayagrīvāvatārakathanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

मधुकैटभयोर्युद्धोद्योगवर्णनम् ऋषय ऊचुः सौम्य यच्च त्वया प्रोक्तं शौरेर्युद्धं महार्णवे । मधुकैटभयोः सार्धं पञ्चवर्षसहस्रकम्

madhukaiṭabhayoryuddhodyogavarṇanam ṛṣaya ūcuḥ saumya yacca tvayā proktaṃ śaureryuddhaṃ mahārṇave | madhukaiṭabhayoḥ sārdhaṃ pañcavarṣasahasrakam

कस्मात्तौ दानवौ जातौ तस्मिन्नेकार्णवे जले । महावीर्यो दुराधर्षौ देवैरपि सुदुर्जयौ

kasmāttau dānavau jātau tasminnekārṇave jale | mahāvīryo durādharṣau devairapi sudurjayau

कथं तावसुरौ जातौ कथं च हरिणा हतौ । तदाचक्ष्व महाप्राज्ञ चरितं परमाद्‌भुतम्

kathaṃ tāvasurau jātau kathaṃ ca hariṇā hatau | tadācakṣva mahāprājña caritaṃ paramādbhutam

श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वं वक्ता च बहुश्रुतः । दैवाच्चात्रैव संजातः संयोगश्च तथावयोः

śrotukāmā vayaṃ sarve tvaṃ vaktā ca bahuśrutaḥ | daivāccātraiva saṃjātaḥ saṃyogaśca tathāvayoḥ

मूर्खेण सह संयोगो विषादपि सुदुर्जरः । विज्ञेन सह संयोगः सुधारससमः स्मृतः

mūrkheṇa saha saṃyogo viṣādapi sudurjaraḥ | vijñena saha saṃyogaḥ sudhārasasamaḥ smṛtaḥ

जीवन्ति पशवः सर्वे खादन्ति मेहयन्ति च । जानन्ति विषयाकारं व्यवायसुखमद्‌भुतम्

jīvanti paśavaḥ sarve khādanti mehayanti ca | jānanti viṣayākāraṃ vyavāyasukhamadbhutam

न तेषां सदसज्ज्ञानं विवेको न च मोक्षदः । पशुभिस्ते समा ज्ञेया येषां न श्रवणादरः

na teṣāṃ sadasajjñānaṃ viveko na ca mokṣadaḥ | paśubhiste samā jñeyā yeṣāṃ na śravaṇādaraḥ

मृगाद्याः पशवः केचिज्जानन्ति श्रावणं सुखम् । अश्रोत्राः फणिनश्चैव मुमुहुर्नादपानतः

mṛgādyāḥ paśavaḥ kecijjānanti śrāvaṇaṃ sukham | aśrotrāḥ phaṇinaścaiva mumuhurnādapānataḥ

पञ्चानामिन्द्रियाणां वै शुभे श्रवणदर्शने । श्रवणाद्वस्तुविज्ञानं दर्शनाच्चित्तरञ्जनम्

pañcānāmindriyāṇāṃ vai śubhe śravaṇadarśane | śravaṇādvastuvijñānaṃ darśanāccittarañjanam

श्रवणं त्रिविधं प्रोक्तं सात्त्विकं राजसं तथा । तामसं च महाभाग सुज्ञोक्तं निश्चयान्वितम्

śravaṇaṃ trividhaṃ proktaṃ sāttvikaṃ rājasaṃ tathā | tāmasaṃ ca mahābhāga sujñoktaṃ niścayānvitam

सात्त्विकं वेदशास्त्रादि साहित्यं चैव राजसम् । तामसं युद्धवार्ता च परदोषप्रकाशनम्

sāttvikaṃ vedaśāstrādi sāhityaṃ caiva rājasam | tāmasaṃ yuddhavārtā ca paradoṣaprakāśanam

सात्त्विकं त्रिविधं प्रोक्तं प्रज्ञावद्‌भिश्च पण्डितैः । उत्तमं मध्यमं चैव तथैवाधममित्युत

sāttvikaṃ trividhaṃ proktaṃ prajñāvadbhiśca paṇḍitaiḥ | uttamaṃ madhyamaṃ caiva tathaivādhamamityuta

उत्तमं मोक्षफलदं स्वर्गदं मध्यमं तथा । अधमं भोगदं प्रोक्तं निर्णीय विदितं बुधैः

uttamaṃ mokṣaphaladaṃ svargadaṃ madhyamaṃ tathā | adhamaṃ bhogadaṃ proktaṃ nirṇīya viditaṃ budhaiḥ

साहित्यं चैव त्रिविधं स्वीयायां चोत्तमं स्मृतम् । मध्यमं वारयोषायां परोढायां तथाधमम्

sāhityaṃ caiva trividhaṃ svīyāyāṃ cottamaṃ smṛtam | madhyamaṃ vārayoṣāyāṃ paroḍhāyāṃ tathādhamam

तामसं त्रिविधं ज्ञेयं विद्वद्‌भिः शास्त्रदर्शिभिः । आततायिनियुद्धं यत्तदुत्तममुदाहृतम्

tāmasaṃ trividhaṃ jñeyaṃ vidvadbhiḥ śāstradarśibhiḥ | ātatāyiniyuddhaṃ yattaduttamamudāhṛtam

मध्यमं चापि विद्वेषात्पाण्डवानां तथारिभिः । अधमं निर्निमित्तं तु विवादे कलहे तथा

madhyamaṃ cāpi vidveṣātpāṇḍavānāṃ tathāribhiḥ | adhamaṃ nirnimittaṃ tu vivāde kalahe tathā

तदत्र श्रवणं मुख्यं पुराणस्य महामते । बुद्धिप्रवर्धनं पुण्यं ततः पापप्रणाशनम्

tadatra śravaṇaṃ mukhyaṃ purāṇasya mahāmate | buddhipravardhanaṃ puṇyaṃ tataḥ pāpapraṇāśanam

तदाख्याहि महाबुद्धे कथां पौराणिकीं शुभाम् । श्रुतां द्वैपायनात्पूर्वं सर्वार्थस्य प्रसाधिनीम्

tadākhyāhi mahābuddhe kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | śrutāṃ dvaipāyanātpūrvaṃ sarvārthasya prasādhinīm

सूत उवाच यूयं धन्या महाभागा धन्योऽहं पृथिवीतले । येषां श्रवणबुद्धिश्च ममापि कथने किल

sūta uvāca yūyaṃ dhanyā mahābhāgā dhanyo'haṃ pṛthivītale | yeṣāṃ śravaṇabuddhiśca mamāpi kathane kila

पुरा चैकार्णवे जाते विलीने भुवनत्रये । शेषपर्यङ्कसुप्ते च देवदेवे जनार्दने

purā caikārṇave jāte vilīne bhuvanatraye | śeṣaparyaṅkasupte ca devadeve janārdane

विष्णुकर्णमलोद्‍भूतौ दानवौ मधुकैटभौ । महाबलौ च तौ दैत्यौ विवृद्धौ सागरे जले

viṣṇukarṇamalodbhūtau dānavau madhukaiṭabhau | mahābalau ca tau daityau vivṛddhau sāgare jale

क्रीडमानौ स्थितौ तत्र विचरन्तावितस्ततः । तावेकदा महाकायौ क्रीडासक्तौ महार्णवे

krīḍamānau sthitau tatra vicarantāvitastataḥ | tāvekadā mahākāyau krīḍāsaktau mahārṇave

चिन्तामवापतुश्चित्ते भ्रातराविव संस्थितौ । नाकारणं भवेत्कार्यं सर्वत्रैषा परम्परा

cintāmavāpatuścitte bhrātarāviva saṃsthitau | nākāraṇaṃ bhavetkāryaṃ sarvatraiṣā paramparā

आधेयं तु विनाधारं न तिष्ठति कथञ्चन । आधाराधेयभावस्तु भाति नो चित्तगोचरः

ādheyaṃ tu vinādhāraṃ na tiṣṭhati kathañcana | ādhārādheyabhāvastu bhāti no cittagocaraḥ

क्व तिष्ठति जलं चेदं सुखरूपं सुविस्तरम् । केन सृष्टं कथं जातं मग्नावावाञ्जले स्थितौ

kva tiṣṭhati jalaṃ cedaṃ sukharūpaṃ suvistaram | kena sṛṣṭaṃ kathaṃ jātaṃ magnāvāvāñjale sthitau

आवां वा कथमुत्पन्नौ केन वोत्पादितावुभौ । पितरौ क्वेति विज्ञानं नास्ति कामं तथावयोः

āvāṃ vā kathamutpannau kena votpāditāvubhau | pitarau kveti vijñānaṃ nāsti kāmaṃ tathāvayoḥ

सूत उवाच एवं कामयमानौ तौ जग्मतुर्न विनिश्चयम् । उवाच कैटभस्तत्र मधुं पार्श्वे स्थितं जले

sūta uvāca evaṃ kāmayamānau tau jagmaturna viniścayam | uvāca kaiṭabhastatra madhuṃ pārśve sthitaṃ jale

कैटभ उवाच मधो वामत्र सलिले स्थातुं शक्तिर्महाबला । वर्तते भ्रातरचला कारणं सा हि मे मता

kaiṭabha uvāca madho vāmatra salile sthātuṃ śaktirmahābalā | vartate bhrātaracalā kāraṇaṃ sā hi me matā

तया ततमिदं तोयं तदाधारं च तिष्ठति । सा एव परमा देवी कारणञ्च तथावयोः

tayā tatamidaṃ toyaṃ tadādhāraṃ ca tiṣṭhati | sā eva paramā devī kāraṇañca tathāvayoḥ

एवं विबुध्यमानौ तौ चिन्ताविष्टौ यदासुरौ । तदाकाशे श्रुतं ताभ्यां वाग्बीजं सुमनोहरम्

evaṃ vibudhyamānau tau cintāviṣṭau yadāsurau | tadākāśe śrutaṃ tābhyāṃ vāgbījaṃ sumanoharam

गृहीतं च ततस्ताभ्यां तस्याभ्यासो दृढः कृतः । तदा सौदामनी दृष्टा ताभ्यां खे चोत्थिता शुभा

gṛhītaṃ ca tatastābhyāṃ tasyābhyāso dṛḍhaḥ kṛtaḥ | tadā saudāmanī dṛṣṭā tābhyāṃ khe cotthitā śubhā

ताभ्यां विचारितं तत्र मन्त्रोऽयं नात्र संशयः । तथा ध्यानमिदं दृष्टं गगने सगुणं किल

tābhyāṃ vicāritaṃ tatra mantro'yaṃ nātra saṃśayaḥ | tathā dhyānamidaṃ dṛṣṭaṃ gagane saguṇaṃ kila

निराहारौ जितात्मानौ तन्मनस्कौ समाहितौ । बभूवतुर्विचिन्त्यैवं जपध्यानपरायणौ

nirāhārau jitātmānau tanmanaskau samāhitau | babhūvaturvicintyaivaṃ japadhyānaparāyaṇau

एवं वर्षसहस्रं तु ताभ्यां तप्तं महत्तपः । प्रसन्ना परमा शक्तिर्जाता सा परमा तयोः

evaṃ varṣasahasraṃ tu tābhyāṃ taptaṃ mahattapaḥ | prasannā paramā śaktirjātā sā paramā tayoḥ

खिन्नौ तौ दानवौ दृष्ट्वा तपसे कृतनिश्चयौ । तयोरनुग्रहार्थाय वागुवाचाशरीरिणी

khinnau tau dānavau dṛṣṭvā tapase kṛtaniścayau | tayoranugrahārthāya vāguvācāśarīriṇī

वरं वां वाञ्छितं दैत्यौ ब्रूतं परमसम्मतम् । ददामि परितुष्टास्मि युवयोस्तपसा किल

varaṃ vāṃ vāñchitaṃ daityau brūtaṃ paramasammatam | dadāmi parituṣṭāsmi yuvayostapasā kila

सूत उवाच इति श्रुत्वा तु तां वाणीं दानवावूचतुस्तदा । स्वेच्छया मरणं देवि वरं नौ देहि सुव्रते

sūta uvāca iti śrutvā tu tāṃ vāṇīṃ dānavāvūcatustadā | svecchayā maraṇaṃ devi varaṃ nau dehi suvrate

वागुवाच वाञ्छितं मरणं दैत्यौ भवेद्वा मत्प्रसादतः । अजेयौ देवदैत्यैश्च भ्रातरौ नात्र संशयः

vāguvāca vāñchitaṃ maraṇaṃ daityau bhavedvā matprasādataḥ | ajeyau devadaityaiśca bhrātarau nātra saṃśayaḥ

सूत उवाच इति दत्तवरौ देव्या दानवौ मददर्पितौ । चक्रतुः सागरे क्रीडां यादोगणसमन्वितौ

sūta uvāca iti dattavarau devyā dānavau madadarpitau | cakratuḥ sāgare krīḍāṃ yādogaṇasamanvitau

कालेन कियता विप्रा दानवाभ्यां यदृच्छया । दृष्टः प्रजापतिर्ब्रह्मा पद्मासनगतः प्रभुः

kālena kiyatā viprā dānavābhyāṃ yadṛcchayā | dṛṣṭaḥ prajāpatirbrahmā padmāsanagataḥ prabhuḥ

दृष्ट्वा तु मुदितावास्तां युद्धकामौ महाबलौ । तमूचतुस्तदा तत्र युद्धं नौ देहि सुव्रत

dṛṣṭvā tu muditāvāstāṃ yuddhakāmau mahābalau | tamūcatustadā tatra yuddhaṃ nau dehi suvrata

नोचेत्पद्मं परित्यज्य यथेष्टं गच्छ माचिरम् । यदि त्वं निर्बलश्चासि क्व योग्यं शुभमासनम्

nocetpadmaṃ parityajya yatheṣṭaṃ gaccha māciram | yadi tvaṃ nirbalaścāsi kva yogyaṃ śubhamāsanam

वीरभोग्यमिदं स्थानं कातरोऽसि त्यजाशु वै । तयोरिति वचः श्रुत्वा चिन्तामाप प्रजापतिः

vīrabhogyamidaṃ sthānaṃ kātaro'si tyajāśu vai | tayoriti vacaḥ śrutvā cintāmāpa prajāpatiḥ

दृष्ट्वा च बलिनौ वीरौ किं करोमीति तापसः । चिन्ताविष्टस्तदा तस्थौ चिन्तयन्मनसा तदा

dṛṣṭvā ca balinau vīrau kiṃ karomīti tāpasaḥ | cintāviṣṭastadā tasthau cintayanmanasā tadā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां प्रथमस्कन्धे मधुकैटभयोर्युद्धोद्योगवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe madhukaiṭabhayoryuddhodyogavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

विष्णुप्रबोधः सूत उवाच तौ वीक्ष्य बलिनौ ब्रह्मा तदोपायानचिन्तयत् । सामदानभिदादींश्च युद्धान्तान्सर्वतन्त्रवित्

viṣṇuprabodhaḥ sūta uvāca tau vīkṣya balinau brahmā tadopāyānacintayat | sāmadānabhidādīṃśca yuddhāntānsarvatantravit

न जानेऽहं बलं नूनमेतयोर्वा यथातथम् । अज्ञाते तु बले कामं नैव युद्धं प्रशस्यते

na jāne'haṃ balaṃ nūnametayorvā yathātatham | ajñāte tu bale kāmaṃ naiva yuddhaṃ praśasyate

स्तुतिं करोमि चेदद्य दुष्टयोर्मदमत्तयोः । प्रकाशितं भवेन्नूनं निर्बलत्वं मया स्वयम्

stutiṃ karomi cedadya duṣṭayormadamattayoḥ | prakāśitaṃ bhavennūnaṃ nirbalatvaṃ mayā svayam

वधिष्यति तदैकोऽपि निर्बलत्वे प्रकाशिते । दानं नैवाद्य योग्यं वा भेदः कार्यो मया कथम्

vadhiṣyati tadaiko'pi nirbalatve prakāśite | dānaṃ naivādya yogyaṃ vā bhedaḥ kāryo mayā katham

विष्णुं प्रबोधयाम्यद्य शेषे सुप्तं जनार्दनम् । चतुर्भुजं महावीर्यं दुःखहा स भविष्यति

viṣṇuṃ prabodhayāmyadya śeṣe suptaṃ janārdanam | caturbhujaṃ mahāvīryaṃ duḥkhahā sa bhaviṣyati

इति सञ्चिन्त्य मनसा पद्मनालगतोऽब्जजः । जगाम शरणं विष्णुं मनसा दुःखनाशकम्

iti sañcintya manasā padmanālagato'bjajaḥ | jagāma śaraṇaṃ viṣṇuṃ manasā duḥkhanāśakam

तुष्टाव बोधनार्थं तं शुभैः सम्बोधनैर्हरिम् । नारायणं जगन्नाथं निस्पन्दं योगनिद्रया

tuṣṭāva bodhanārthaṃ taṃ śubhaiḥ sambodhanairharim | nārāyaṇaṃ jagannāthaṃ nispandaṃ yoganidrayā

ब्रह्मोवाच दीननाथ हरे विष्णो वामनोत्तिष्ठ माधव । भक्तार्तिहृद्धृषीकेश सर्वावास जगत्पते

brahmovāca dīnanātha hare viṣṇo vāmanottiṣṭha mādhava | bhaktārtihṛddhṛṣīkeśa sarvāvāsa jagatpate

अन्तर्यामिन्नमेयात्मन्वासुदेव जगत्पते । दुष्टारिनाशनैकाग्रचित्त चक्रगदाधर

antaryāminnameyātmanvāsudeva jagatpate | duṣṭārināśanaikāgracitta cakragadādhara

सर्वज्ञ सर्वलोकेश सर्वशक्तिसमन्वित । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवेश दुःखनाशन पाहि माम्

sarvajña sarvalokeśa sarvaśaktisamanvita | uttiṣṭhottiṣṭha deveśa duḥkhanāśana pāhi mām

विश्वम्भर विशालाक्ष पुण्यश्रवणकीर्तन । जगद्योने निराकार सर्गस्थित्यन्तकारक

viśvambhara viśālākṣa puṇyaśravaṇakīrtana | jagadyone nirākāra sargasthityantakāraka

इमौ दैत्यौ महाराज हन्तुकामौ मदोद्धतौ । न जानास्यखिलाधार कथं मां सङ्कटे गतम्

imau daityau mahārāja hantukāmau madoddhatau | na jānāsyakhilādhāra kathaṃ māṃ saṅkaṭe gatam

उपेक्षसेऽतिदुःखार्तं यदि मां शरणं गतम् । पालकत्वं महाविष्णो निराधारं भवेत्ततः

upekṣase'tiduḥkhārtaṃ yadi māṃ śaraṇaṃ gatam | pālakatvaṃ mahāviṣṇo nirādhāraṃ bhavettataḥ

एवं स्तुतोऽपि भगवान् न बुबोध यदा हरिः । योगनिद्रासमाक्रान्तस्तदा ब्रह्मा ह्यचिन्तयत्

evaṃ stuto'pi bhagavān na bubodha yadā hariḥ | yoganidrāsamākrāntastadā brahmā hyacintayat

नूनं शक्तिसमाक्रान्तो विष्णुर्निद्रावशं गतः । जजागार न धर्मात्मा किं करोम्यद्य दुःखितः

nūnaṃ śaktisamākrānto viṣṇurnidrāvaśaṃ gataḥ | jajāgāra na dharmātmā kiṃ karomyadya duḥkhitaḥ

हन्तुकामावुभौ प्राप्तौ दानवौ मदगर्वितौ । किं करोमि क्व गच्छामि नास्ति मे शरणं क्वचित्

hantukāmāvubhau prāptau dānavau madagarvitau | kiṃ karomi kva gacchāmi nāsti me śaraṇaṃ kvacit

इति संचिन्त्य मनसा निश्चयं प्रतिपद्य च । तुष्टाव योगनिद्रां तामेकाग्रहृदयस्थितः

iti saṃcintya manasā niścayaṃ pratipadya ca | tuṣṭāva yoganidrāṃ tāmekāgrahṛdayasthitaḥ

विचार्य मनसाप्येवं शक्तिर्मे रक्षणे क्षमा । यया ह्यचेतनो विष्णुः कृतोऽस्ति स्पन्दवर्जितः

vicārya manasāpyevaṃ śaktirme rakṣaṇe kṣamā | yayā hyacetano viṣṇuḥ kṛto'sti spandavarjitaḥ

व्यसुर्यथा न जानाति गुणाच्छब्दादिकानिह । तथा हरिर्न जानाति निद्रामीलितलोचनः

vyasuryathā na jānāti guṇācchabdādikāniha | tathā harirna jānāti nidrāmīlitalocanaḥ

न जहाति यतो निद्रां बहुधा संस्तुतोऽप्यसौ । मन्ये नास्य वशे निद्रा निद्रयायं वशीकृतः

na jahāti yato nidrāṃ bahudhā saṃstuto'pyasau | manye nāsya vaśe nidrā nidrayāyaṃ vaśīkṛtaḥ

यो यस्य वशमापन्तः स तस्य किङ्करः किल । तस्माच्च योगनिद्रेयं स्वामिनी मापतेर्हरेः

yo yasya vaśamāpantaḥ sa tasya kiṅkaraḥ kila | tasmācca yoganidreyaṃ svāminī māpaterhareḥ

सिन्धुजाया अपि वशे यया स्वामी वशीकृतः । नूनं जगदिदं सर्वं भगवत्या वशीकृतम्

sindhujāyā api vaśe yayā svāmī vaśīkṛtaḥ | nūnaṃ jagadidaṃ sarvaṃ bhagavatyā vaśīkṛtam

अहं विष्णुस्तथा शम्भुः सावित्री च रमाप्युमा । सर्वे वयं वशे यस्या नात्र किञ्चिद्विचारणा

ahaṃ viṣṇustathā śambhuḥ sāvitrī ca ramāpyumā | sarve vayaṃ vaśe yasyā nātra kiñcidvicāraṇā

हरिरप्यवशः शेते यथान्यः प्राकृतो जनः । ययाभिभूतः का वार्ता किलान्येषां महात्मनाम्

harirapyavaśaḥ śete yathānyaḥ prākṛto janaḥ | yayābhibhūtaḥ kā vārtā kilānyeṣāṃ mahātmanām

स्तौम्यद्य योगनिद्रां वै यया मुक्तो जनार्दनः । घटयिष्यति युद्धे च वासुदेवः सनातनः

staumyadya yoganidrāṃ vai yayā mukto janārdanaḥ | ghaṭayiṣyati yuddhe ca vāsudevaḥ sanātanaḥ

इति कृत्वा मतिं ब्रह्मा पद्मनालस्थितस्तदा । तुष्टाव योगनिद्रां तां विष्णोरङ्गेषु संस्थिताम्

iti kṛtvā matiṃ brahmā padmanālasthitastadā | tuṣṭāva yoganidrāṃ tāṃ viṣṇoraṅgeṣu saṃsthitām

ब्रह्मोवाच देवि त्वमस्य जगतः किल कारणं हि ज्ञातं मया सकलवेदवचोभिरम्ब । यद्विष्णुरप्यखिललोकविवेककर्ता निद्रावशं च गमितः पुरुषोत्तमोऽद्य

brahmovāca devi tvamasya jagataḥ kila kāraṇaṃ hi jñātaṃ mayā sakalavedavacobhiramba | yadviṣṇurapyakhilalokavivekakartā nidrāvaśaṃ ca gamitaḥ puruṣottamo'dya

को वेद ते जननि मोहविलासलीलां मूढोऽस्म्यहं हरिरयं विवशश्च शेते । ईदृक्तया सकलभूतमनोनिवासे विद्वत्तमो विबुधकोटिषु निर्गुणायाः

ko veda te janani mohavilāsalīlāṃ mūḍho'smyahaṃ harirayaṃ vivaśaśca śete | īdṛktayā sakalabhūtamanonivāse vidvattamo vibudhakoṭiṣu nirguṇāyāḥ

सांख्या वदन्ति पुरुषं प्रकृतिं च यां तां चैतन्यभावरहितां जगतश्च कर्त्रीम् । किं तादृशासि कथमत्र जगन्निवास- श्चैतन्यताविरहितो विहितस्त्वयाद्य

sāṃkhyā vadanti puruṣaṃ prakṛtiṃ ca yāṃ tāṃ caitanyabhāvarahitāṃ jagataśca kartrīm | kiṃ tādṛśāsi kathamatra jagannivāsa- ścaitanyatāvirahito vihitastvayādya

नाट्यं तनोषि सगुणा विविधप्रकारं नो वेत्ति कोऽपि तव कृत्यविधानयोगम् । ध्यायन्ति यां मुनिगणा नियतं त्रिकालं सन्ध्येति नाम परिकल्प्य गुणान् भवानि

nāṭyaṃ tanoṣi saguṇā vividhaprakāraṃ no vetti ko'pi tava kṛtyavidhānayogam | dhyāyanti yāṃ munigaṇā niyataṃ trikālaṃ sandhyeti nāma parikalpya guṇān bhavāni

बुद्धिर्हि बोधकरणा जगतां सदा त्वं श्रीश्चासि देवि सततं सुखदा सुराणाम् । कीर्तिस्तथा मतिधृती किल कान्तिरेव श्रद्धा रतिश्च सकलेषु जनेषु मातः

buddhirhi bodhakaraṇā jagatāṃ sadā tvaṃ śrīścāsi devi satataṃ sukhadā surāṇām | kīrtistathā matidhṛtī kila kāntireva śraddhā ratiśca sakaleṣu janeṣu mātaḥ

नातः परं किल वितर्कशतैः प्रमाणं प्राप्तं मया यदिह दुःखगतिं गतेन । त्वं चात्र सर्वजगतां जननीति सत्यं निद्रालुतां वितरता हरिणात्र दृष्टम्

nātaḥ paraṃ kila vitarkaśataiḥ pramāṇaṃ prāptaṃ mayā yadiha duḥkhagatiṃ gatena | tvaṃ cātra sarvajagatāṃ jananīti satyaṃ nidrālutāṃ vitaratā hariṇātra dṛṣṭam

त्वं देवि वेदविदुषामपि दुर्विभाव्या वेदोऽपि नूनमखिलार्थतया न वेद । यस्मात्त्वदुद्‌भवमसौ श्रुतिराप्नुवाना प्रत्यक्षमेव सकलं तव कार्यमेतत्

tvaṃ devi vedaviduṣāmapi durvibhāvyā vedo'pi nūnamakhilārthatayā na veda | yasmāttvadudbhavamasau śrutirāpnuvānā pratyakṣameva sakalaṃ tava kāryametat

कस्ते चरित्रमखिलं भुवि वेद धीमा- न्नाहं हरिर्न च भवो न सुरास्तथान्ये । ज्ञातुं क्षमाश्च मुनयो न ममात्मजाश्च दुर्वाच्य एव महिमा तव सर्वलोके

kaste caritramakhilaṃ bhuvi veda dhīmā- nnāhaṃ harirna ca bhavo na surāstathānye | jñātuṃ kṣamāśca munayo na mamātmajāśca durvācya eva mahimā tava sarvaloke

यज्ञेषु देवि यदि नाम न ते वदन्ति स्वाहेति वेदविदुषो हवने कृतेऽपि । न प्राप्नुवन्ति सततं मखभागधेयं देवास्त्वमेव विबुधेष्वपि वृत्तिदासि

yajñeṣu devi yadi nāma na te vadanti svāheti vedaviduṣo havane kṛte'pi | na prāpnuvanti satataṃ makhabhāgadheyaṃ devāstvameva vibudheṣvapi vṛttidāsi

त्राता वयं भगवति प्रथमं त्वया वै देवारिसम्भवभयादधुना तथैव । भीतोऽस्मि देवि वरदे शरणं गतोऽस्मि घोरं निरीक्ष्य मधुना सह कैटभं च

trātā vayaṃ bhagavati prathamaṃ tvayā vai devārisambhavabhayādadhunā tathaiva | bhīto'smi devi varade śaraṇaṃ gato'smi ghoraṃ nirīkṣya madhunā saha kaiṭabhaṃ ca

नो वेत्ति विष्णुरधुना मम दुःखमेत- ज्जाने त्वयात्मविवशीकृतदेहयष्टिः । मुञ्चादिदेवमथवा जहि दानवेन्द्रौ यद्‌रोचते तव कुरुष्व महानुभावे

no vetti viṣṇuradhunā mama duḥkhameta- jjāne tvayātmavivaśīkṛtadehayaṣṭiḥ | muñcādidevamathavā jahi dānavendrau yadrocate tava kuruṣva mahānubhāve

जानन्ति ये न तव देवि परं प्रभावं ध्यायन्ति ते हरिहरावपि मन्दचित्ताः । ज्ञातं मयाद्य जननि प्रकटं प्रमाणं यद्विष्णुरप्यतितरां विवशोऽथ शेते

jānanti ye na tava devi paraṃ prabhāvaṃ dhyāyanti te hariharāvapi mandacittāḥ | jñātaṃ mayādya janani prakaṭaṃ pramāṇaṃ yadviṣṇurapyatitarāṃ vivaśo'tha śete

सिन्धूद्‌भवापि न हरिं प्रतिबोधितुं वै शक्ता पतिं तव वशानुगमद्य शक्त्या । मन्ये त्वया भगवति प्रसभं रमापि प्रस्वापिता न बुबुधे विवशीकृतेव

sindhūdbhavāpi na hariṃ pratibodhituṃ vai śaktā patiṃ tava vaśānugamadya śaktyā | manye tvayā bhagavati prasabhaṃ ramāpi prasvāpitā na bubudhe vivaśīkṛteva

धन्यास्त एव भुवि भक्तिपरास्तवांघ्रौ त्यक्त्वान्यदेवभजनं त्वयि लीनभावाः । कुर्वन्ति देवि भजनं सकलं निकामं ज्ञात्वा समस्तजननीं किल कामधेनुम्

dhanyāsta eva bhuvi bhaktiparāstavāṃghrau tyaktvānyadevabhajanaṃ tvayi līnabhāvāḥ | kurvanti devi bhajanaṃ sakalaṃ nikāmaṃ jñātvā samastajananīṃ kila kāmadhenum

धीकान्तिकीर्तिशुभवृत्तिगुणादयस्ते विष्णोर्गुणास्तु परिहृत्य गताः क्व चाद्य । बन्दीकृतो हरिरसौ ननु निद्रयात्र शक्त्या तवैव भगवत्यतिमानवत्याः

dhīkāntikīrtiśubhavṛttiguṇādayaste viṣṇorguṇāstu parihṛtya gatāḥ kva cādya | bandīkṛto harirasau nanu nidrayātra śaktyā tavaiva bhagavatyatimānavatyāḥ

त्वं शक्तिरेव जगतामखिलप्रभावा त्वन्निर्मितं च सकलं खलु भावमात्रम् । त्वं क्रीडसे निजविनिर्मितमोहजाले नाट्ये यथा विहरते स्वकृते नटो वै

tvaṃ śaktireva jagatāmakhilaprabhāvā tvannirmitaṃ ca sakalaṃ khalu bhāvamātram | tvaṃ krīḍase nijavinirmitamohajāle nāṭye yathā viharate svakṛte naṭo vai

विष्णुस्त्वया प्रकटितः प्रथमं युगादौ दत्ता च शक्तिरमला खलु पालनाय । त्रातं च सर्वमखिलं विवशीकृतोऽद्य यद्‌रोचते तव तथाम्ब करोषि नूनम्

viṣṇustvayā prakaṭitaḥ prathamaṃ yugādau dattā ca śaktiramalā khalu pālanāya | trātaṃ ca sarvamakhilaṃ vivaśīkṛto'dya yadrocate tava tathāmba karoṣi nūnam

सृष्ट्वात्र मां भगवति प्रविनाशितुं चे- न्नेच्छास्ति ते कुरु दयां परिहृत्य मौनम् । कस्मादिमौ प्रकटितौ किल कालरूपौ यद्वा भवानि हसितुं नु किमिच्छसे माम्

sṛṣṭvātra māṃ bhagavati pravināśituṃ ce- nnecchāsti te kuru dayāṃ parihṛtya maunam | kasmādimau prakaṭitau kila kālarūpau yadvā bhavāni hasituṃ nu kimicchase mām

ज्ञातं मया तव विचेष्टितमद्‌भुतं वै कृत्वाखिलं जगदिदं रमसे स्वतन्त्रा । लीनं करोषि सकलं किल मां तथैव हन्तुं त्वमिच्छसि भवानि किमत्र चित्रम्

jñātaṃ mayā tava viceṣṭitamadbhutaṃ vai kṛtvākhilaṃ jagadidaṃ ramase svatantrā | līnaṃ karoṣi sakalaṃ kila māṃ tathaiva hantuṃ tvamicchasi bhavāni kimatra citram

कामं कुरुष्व वधमद्य ममैव मात- र्दुःखं न मे मरणजं जगदम्बिकेऽत्र । कर्ता त्वयैव विहितः प्रथमं स चायं दैत्याहतोऽथ मृत इत्ययशो गरिष्ठम्

kāmaṃ kuruṣva vadhamadya mamaiva māta- rduḥkhaṃ na me maraṇajaṃ jagadambike'tra | kartā tvayaiva vihitaḥ prathamaṃ sa cāyaṃ daityāhato'tha mṛta ityayaśo gariṣṭham

उत्तिष्ठ देवि कुरु रूपमिहाद्‌भुतं त्वं मां वा त्विमौ जहि यथेच्छसि बाललीले । नो चेत्प्रबोधय हरिं निहनेदिमौ य- स्त्वत्साध्यमेतदखिलं किल कार्यजातम्

uttiṣṭha devi kuru rūpamihādbhutaṃ tvaṃ māṃ vā tvimau jahi yathecchasi bālalīle | no cetprabodhaya hariṃ nihanedimau ya- stvatsādhyametadakhilaṃ kila kāryajātam

सूत उवाच एवं स्तुता तदा देवी तामसी तत्र वेधसा । निःसृत्य हरिदेहात्तु संस्थिता पार्श्वतस्तदा

sūta uvāca evaṃ stutā tadā devī tāmasī tatra vedhasā | niḥsṛtya haridehāttu saṃsthitā pārśvatastadā

त्यक्त्वाङ्गानि च सर्वाणि विष्णोरतुलतेजसः । निर्गता योगनिद्रा सा नाशाय च तयोस्तदा

tyaktvāṅgāni ca sarvāṇi viṣṇoratulatejasaḥ | nirgatā yoganidrā sā nāśāya ca tayostadā

विस्पन्दितशरीरोऽसौ यदा जातो जनार्दनः । धाता परमिकां प्राप्तो मुदं दृष्ट्वा हरिं ततः

vispanditaśarīro'sau yadā jāto janārdanaḥ | dhātā paramikāṃ prāpto mudaṃ dṛṣṭvā hariṃ tataḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां प्रथमस्कन्धे विष्णुप्रबोधो नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe viṣṇuprabodho nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

आराध्यनिर्णयवर्णनम् ऋषय ऊचुः सन्देहोऽत्र महाभाग कथायां तु महाद्‌भुतः । वेदशास्त्रपुराणैश्च निश्चितं तु सदा बुधैः

ārādhyanirṇayavarṇanam ṛṣaya ūcuḥ sandeho'tra mahābhāga kathāyāṃ tu mahādbhutaḥ | vedaśāstrapurāṇaiśca niścitaṃ tu sadā budhaiḥ

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवाः सनातनाः । नातः परतरं किञ्चिद्‌ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महामते

brahmā viṣṇuśca rudraśca trayo devāḥ sanātanāḥ | nātaḥ parataraṃ kiñcidbrahmāṇḍe'sminmahāmate

ब्रह्मा सृजति लोकान्वै विष्णुः पात्यखिलं जगत् । रुद्रः संहरते काले त्रय एतेऽत्र कारणम्

brahmā sṛjati lokānvai viṣṇuḥ pātyakhilaṃ jagat | rudraḥ saṃharate kāle traya ete'tra kāraṇam

एका मूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । रजःसत्त्वतमोभिश्च संयुताः कार्यकारकाः

ekā mūrtistrayo devā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | rajaḥsattvatamobhiśca saṃyutāḥ kāryakārakāḥ

तेषां मध्ये हरिः श्रेष्ठो माधवः पुरुषोत्तमः । आदिदेवो जगन्नाथः समर्थः सर्वकर्मसु

teṣāṃ madhye hariḥ śreṣṭho mādhavaḥ puruṣottamaḥ | ādidevo jagannāthaḥ samarthaḥ sarvakarmasu

नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति विष्णोरतुलतेजसः । स कथं स्वापितः स्वामी विवशो योगमायया

nānyaḥ ko'pi samartho'sti viṣṇoratulatejasaḥ | sa kathaṃ svāpitaḥ svāmī vivaśo yogamāyayā

क्व गतं तस्य विज्ञानं जीवतश्चेष्टितं कुतः । सन्देहोऽयं महाभाग कथयस्व यथाशुभम्

kva gataṃ tasya vijñānaṃ jīvataśceṣṭitaṃ kutaḥ | sandeho'yaṃ mahābhāga kathayasva yathāśubham

का सा शक्तिः पुरा प्रोक्ता यया विष्णुजितः प्रभुः । कुतो जाता कथं शक्ता का शक्तिर्वद सुव्रत

kā sā śaktiḥ purā proktā yayā viṣṇujitaḥ prabhuḥ | kuto jātā kathaṃ śaktā kā śaktirvada suvrata

यस्तु सर्वेश्वरो विष्णुर्वासुदेवो जगद्‌गुरुः । परमात्मा परानन्दः सच्चिदानन्दविग्रहः

yastu sarveśvaro viṣṇurvāsudevo jagadguruḥ | paramātmā parānandaḥ saccidānandavigrahaḥ

सर्वकृत्सर्वभृत्स्रष्टा विरजः सर्वगः शुचिः । स कथं निद्रया नीतः परतन्त्रः परात्परः

sarvakṛtsarvabhṛtsraṣṭā virajaḥ sarvagaḥ śuciḥ | sa kathaṃ nidrayā nītaḥ paratantraḥ parātparaḥ

एतदाश्चर्यभूतो हि सन्देहो नः परन्तप । छिन्धि ज्ञानासिना सूत व्यासशिष्य महामते

etadāścaryabhūto hi sandeho naḥ parantapa | chindhi jñānāsinā sūta vyāsaśiṣya mahāmate

सूत उवाच कः सन्देहं भिनत्त्येनं त्रैलोक्ये सचराचरे । मुह्यन्ति मुनयः कामं ब्रह्मपुत्राः सनातनाः

sūta uvāca kaḥ sandehaṃ bhinattyenaṃ trailokye sacarācare | muhyanti munayaḥ kāmaṃ brahmaputrāḥ sanātanāḥ

नारदः कपिलश्चैव प्रश्नेऽस्मिन्मुनिसत्तमाः । किं ब्रवीमि महाभागा दुर्घटेऽस्मिन्विमर्शने

nāradaḥ kapilaścaiva praśne'sminmunisattamāḥ | kiṃ bravīmi mahābhāgā durghaṭe'sminvimarśane

देवेषु विष्णुः कथितः सर्वगः सर्वपालकः । यतो विराडिदं सर्वमुत्पन्नं सचराचरम्

deveṣu viṣṇuḥ kathitaḥ sarvagaḥ sarvapālakaḥ | yato virāḍidaṃ sarvamutpannaṃ sacarācaram

ते सर्वे समुपासन्ते नत्वा देवं परात्परम् । नारायणं हृषीकेशं वासुदेवं जनार्दनम्

te sarve samupāsante natvā devaṃ parātparam | nārāyaṇaṃ hṛṣīkeśaṃ vāsudevaṃ janārdanam

तथा केचिन्महादेवं शङ्करं शशिशेखरम् । त्रिनेत्रं पञ्चवक्त्रं च शूलपाणिं वृषध्वजम्

tathā kecinmahādevaṃ śaṅkaraṃ śaśiśekharam | trinetraṃ pañcavaktraṃ ca śūlapāṇiṃ vṛṣadhvajam

तथा वेदेषु सर्वेषु गीतं नाम्ना त्रियम्बकम् । कपर्दिनं पञ्चवक्त्रं गौरीदेहार्धधारिणम्

tathā vedeṣu sarveṣu gītaṃ nāmnā triyambakam | kapardinaṃ pañcavaktraṃ gaurīdehārdhadhāriṇam

कैलासवासनिरतं सर्वशक्तिसमन्वितम् । भूतवृन्दयुतं देवं दक्षयज्ञविघातकम्

kailāsavāsanirataṃ sarvaśaktisamanvitam | bhūtavṛndayutaṃ devaṃ dakṣayajñavighātakam

तथा सूर्यं वेदविदः सायंप्रातर्दिने दिने । मध्याह्ने तु महाभागाः स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः

tathā sūryaṃ vedavidaḥ sāyaṃprātardine dine | madhyāhne tu mahābhāgāḥ stuvanti vividhaiḥ stavaiḥ

तथा वेदेषु सर्वेषु सूर्योपासनमुत्तमम् । परमात्मेति विख्यातं नाम तस्य महात्मनः

tathā vedeṣu sarveṣu sūryopāsanamuttamam | paramātmeti vikhyātaṃ nāma tasya mahātmanaḥ

अग्निः सर्वत्र वेदेषु संस्तुतो वेदवित्तमैः । इन्द्रश्चापि त्रिलोकेशो वरुणश्च तथापरः

agniḥ sarvatra vedeṣu saṃstuto vedavittamaiḥ | indraścāpi trilokeśo varuṇaśca tathāparaḥ

यथा गङ्गा प्रवाहैश्च बहुभिः परिवर्तते । तथैव सर्वदेवेषु विष्णुः प्रोक्तो महर्षिभिः

yathā gaṅgā pravāhaiśca bahubhiḥ parivartate | tathaiva sarvadeveṣu viṣṇuḥ prokto maharṣibhiḥ

त्रीण्येव हि प्रमाणानि पठितानि सुपण्डितैः । प्रत्यक्षं चानुमानं च शाब्दं चैव तृतीयकम्

trīṇyeva hi pramāṇāni paṭhitāni supaṇḍitaiḥ | pratyakṣaṃ cānumānaṃ ca śābdaṃ caiva tṛtīyakam

चत्वार्येवेतरे प्राहुरुपमानयुतानि च । अर्थापत्तियुतान्यन्ये पञ्च प्राहुर्महाधियः

catvāryevetare prāhurupamānayutāni ca | arthāpattiyutānyanye pañca prāhurmahādhiyaḥ

सप्त पौराणिकाश्चैव प्रवदन्ति मनीषिणः । एतैः प्रमाणैर्दुर्ज्ञेयं यद्‌ब्रह्म परमं च तत्

sapta paurāṇikāścaiva pravadanti manīṣiṇaḥ | etaiḥ pramāṇairdurjñeyaṃ yadbrahma paramaṃ ca tat

वितर्कश्चात्र कर्तव्यो बुद्ध्या चैवागमेन च । निश्चयात्मिकया युक्त्या विचार्य च पुनः पुनः

vitarkaścātra kartavyo buddhyā caivāgamena ca | niścayātmikayā yuktyā vicārya ca punaḥ punaḥ

प्रत्यक्षतस्तु विज्ञानं चिन्त्यं मतिमता सदा । दृष्टान्तेनापि सततं शिष्टमार्गानुसारिणा

pratyakṣatastu vijñānaṃ cintyaṃ matimatā sadā | dṛṣṭāntenāpi satataṃ śiṣṭamārgānusāriṇā

विद्वांसोऽपि वदन्त्येवं पुराणैः परिगीयते । द्रुहिणे सृष्टिशक्तिश्च हरौ पालनशक्तिता

vidvāṃso'pi vadantyevaṃ purāṇaiḥ parigīyate | druhiṇe sṛṣṭiśaktiśca harau pālanaśaktitā

हरे संहारशक्तिश्च सूर्ये शक्तिः प्रकाशिका । धराधरणशक्तिश्च शेषे कूर्मे तथैव च

hare saṃhāraśaktiśca sūrye śaktiḥ prakāśikā | dharādharaṇaśaktiśca śeṣe kūrme tathaiva ca

साद्या शक्तिः परिणता सर्वस्मिन्या प्रतिष्ठिता । दाहशक्तिस्तथा वह्नौ समीरे प्रेरणात्मिका

sādyā śaktiḥ pariṇatā sarvasminyā pratiṣṭhitā | dāhaśaktistathā vahnau samīre preraṇātmikā

शिवोऽपि शवतां याति कुण्डलिन्या विवर्जितः । शक्तिहीनस्तु यः कश्चिदसमर्थः स्मृतो बुधैः

śivo'pi śavatāṃ yāti kuṇḍalinyā vivarjitaḥ | śaktihīnastu yaḥ kaścidasamarthaḥ smṛto budhaiḥ

एवं सर्वत्र भूतेषु स्थावरेषु चरेषु च । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं ब्रह्माण्डेऽस्मिन्महातपाः

evaṃ sarvatra bhūteṣu sthāvareṣu careṣu ca | brahmādistambaparyantaṃ brahmāṇḍe'sminmahātapāḥ

शक्तिहीनं तु निन्द्यं स्याद्वस्तुमात्रं चराचरम् । अशक्तः शत्रुविजये गमने भोजने तथा

śaktihīnaṃ tu nindyaṃ syādvastumātraṃ carācaram | aśaktaḥ śatruvijaye gamane bhojane tathā

एवं सर्वगता शक्तिः सा ब्रह्मेति विविच्यते । सोपास्या विविधैः सम्यग्विचार्या सुधिया सदा

evaṃ sarvagatā śaktiḥ sā brahmeti vivicyate | sopāsyā vividhaiḥ samyagvicāryā sudhiyā sadā

विष्णौ च सात्त्विकी शक्तिस्तया हीनोऽप्यकर्मकृत् । द्रुहिणे राजसी शक्तिर्यया हीनो ह्यसृष्टिकृत्

viṣṇau ca sāttvikī śaktistayā hīno'pyakarmakṛt | druhiṇe rājasī śaktiryayā hīno hyasṛṣṭikṛt

शिवे च तामसी शक्तिस्तया संहारकारकः । इत्यूह्यं मनसा सर्वं विचार्य च पुनः पुनः

śive ca tāmasī śaktistayā saṃhārakārakaḥ | ityūhyaṃ manasā sarvaṃ vicārya ca punaḥ punaḥ

शक्तिः करोति ब्रह्माण्डं सा वै पालयतेऽखिलम् । इच्छया संहरत्येषा जगदेतच्चराचरम्

śaktiḥ karoti brahmāṇḍaṃ sā vai pālayate'khilam | icchayā saṃharatyeṣā jagadetaccarācaram

न विष्णुर्न हरः शक्रो न ब्रह्मा न च पावकः । न सूर्यो वरुणः शक्तः स्वे स्वे कार्ये कथञ्चन

na viṣṇurna haraḥ śakro na brahmā na ca pāvakaḥ | na sūryo varuṇaḥ śaktaḥ sve sve kārye kathañcana

तया युक्ता हि कुर्वन्ति स्वानि कार्याणि ते सुराः । सैव कारणकार्येषु प्रत्यक्षेणावगम्यते

tayā yuktā hi kurvanti svāni kāryāṇi te surāḥ | saiva kāraṇakāryeṣu pratyakṣeṇāvagamyate

सगुणा निर्गुणा सा तु द्विधा प्रोक्ता मनीषिभिः । सगुणा रागिभिः सेव्या निर्गुणा तु विरागिभिः

saguṇā nirguṇā sā tu dvidhā proktā manīṣibhiḥ | saguṇā rāgibhiḥ sevyā nirguṇā tu virāgibhiḥ

धर्मार्थकाममोक्षाणां स्वामिनी सा निराकुला । ददाति वाच्छितान्कामान्पूजिता विधिपूर्वकम्

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ svāminī sā nirākulā | dadāti vācchitānkāmānpūjitā vidhipūrvakam

न जानन्ति जना मूढास्तां सदा माययावृताः । जानन्तोऽपि नराः केचिन्मोहयन्ति परानपि

na jānanti janā mūḍhāstāṃ sadā māyayāvṛtāḥ | jānanto'pi narāḥ kecinmohayanti parānapi

पण्डिताः स्वोदरार्थं वै पाखण्डानि पूथक्पृथक् । प्रवर्तयन्ति कलिना प्रेरिता मन्दचेतसः

paṇḍitāḥ svodarārthaṃ vai pākhaṇḍāni pūthakpṛthak | pravartayanti kalinā preritā mandacetasaḥ

कलावस्मिन्महाभागा नानाभेदसमुत्थिताः । नान्ये युगे तथा धर्मा वेदबाह्याः कथञ्चन

kalāvasminmahābhāgā nānābhedasamutthitāḥ | nānye yuge tathā dharmā vedabāhyāḥ kathañcana

विष्णुश्चरत्यसावुग्र तपो वर्षाण्यनेकशः । ब्रह्मा हरस्त्रयो देवा ध्यायन्तः कमपि धुवम्

viṣṇuścaratyasāvugra tapo varṣāṇyanekaśaḥ | brahmā harastrayo devā dhyāyantaḥ kamapi dhuvam

कामयानाः सदा कामं ते त्रयः सर्वदैव हि । यजन्ति यज्ञान्विविधान्ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

kāmayānāḥ sadā kāmaṃ te trayaḥ sarvadaiva hi | yajanti yajñānvividhānbrahmaviṣṇumaheśvarāḥ

ते वै शक्तिं परां देवीं ब्रह्माख्यां परमात्मिकाम् । ध्यायन्ति मनसा नित्यं नित्यां मत्वा सनातनीम्

te vai śaktiṃ parāṃ devīṃ brahmākhyāṃ paramātmikām | dhyāyanti manasā nityaṃ nityāṃ matvā sanātanīm

तस्माच्छक्तिः सदा सेव्या विद्वद्‌भिः कृतनिश्चयैः । निश्चयः सर्वशास्त्राणां ज्ञातव्यो मुनिसत्तमाः

tasmācchaktiḥ sadā sevyā vidvadbhiḥ kṛtaniścayaiḥ | niścayaḥ sarvaśāstrāṇāṃ jñātavyo munisattamāḥ

कृष्णाच्छ्रुतं मया चैतत्तेन ज्ञातं तु नारदात् । पितुः सकाशात्तेनापि ब्रह्मणा विष्णुवाक्यतः

kṛṣṇācchrutaṃ mayā caitattena jñātaṃ tu nāradāt | pituḥ sakāśāttenāpi brahmaṇā viṣṇuvākyataḥ

न श्रोतव्यं न मन्तव्यमन्येषां वचनं बुधैः । शक्तिरेव सदा सेव्या विद्वद्‌भिः कृतनिश्चयैः

na śrotavyaṃ na mantavyamanyeṣāṃ vacanaṃ budhaiḥ | śaktireva sadā sevyā vidvadbhiḥ kṛtaniścayaiḥ

प्रत्यक्षमपि द्रष्टव्यमशक्तस्य विचेष्टितम् । अतः सर्वेषु भूतेषु ज्ञातव्या शक्तिरेव हि

pratyakṣamapi draṣṭavyamaśaktasya viceṣṭitam | ataḥ sarveṣu bhūteṣu jñātavyā śaktireva hi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे आराध्यनिर्णयवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe ārādhyanirṇayavarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

हरिकृतमधुकैटभवधवर्णनम् सूत उवाच यदा विनिर्गता निद्रा देहात्तस्य जगद्‌गुरोः । नेत्रास्यनासिकाबाहुहृदयेभ्यस्तथोरसः

harikṛtamadhukaiṭabhavadhavarṇanam sūta uvāca yadā vinirgatā nidrā dehāttasya jagadguroḥ | netrāsyanāsikābāhuhṛdayebhyastathorasaḥ

निःसृत्य गगने तस्थौ तामसी शक्तिरुत्तमा । उदतिष्ठज्जगन्नाथो जृम्भमाणः पुनः पुनः

niḥsṛtya gagane tasthau tāmasī śaktiruttamā | udatiṣṭhajjagannātho jṛmbhamāṇaḥ punaḥ punaḥ

तदापश्यत् स्थितं तत्र भयत्रस्तं प्रजापतिम् । उवाच च महातेजा मेघगम्भीरया गिरा

tadāpaśyat sthitaṃ tatra bhayatrastaṃ prajāpatim | uvāca ca mahātejā meghagambhīrayā girā

विष्णुरुवाच किमागतोऽसि भगवंस्तपस्त्यक्त्वात्र पद्मज । कस्माच्चिन्तातुरोऽसि त्वं भयाकुलितमानसः

viṣṇuruvāca kimāgato'si bhagavaṃstapastyaktvātra padmaja | kasmāccintāturo'si tvaṃ bhayākulitamānasaḥ

ब्रह्मोवाच त्वत्कर्णमलजौ देव दैत्यौ च मधुकैटभौ । हन्तुं मां समुपायातौ घोररूपौ महाबलौ

brahmovāca tvatkarṇamalajau deva daityau ca madhukaiṭabhau | hantuṃ māṃ samupāyātau ghorarūpau mahābalau

भयात्तयोः समायातस्त्वत्समीपं जगत्पते । त्राहि मां वासुदेवाद्य भयत्रस्तं विचेतनम्

bhayāttayoḥ samāyātastvatsamīpaṃ jagatpate | trāhi māṃ vāsudevādya bhayatrastaṃ vicetanam

विष्णुरुवाच तिष्ठाद्य निर्भयो जातस्तौ हनिष्याम्यहं किल । युद्धायाजग्मतुर्मूढौ मत्समीपं गतायुषौ

viṣṇuruvāca tiṣṭhādya nirbhayo jātastau haniṣyāmyahaṃ kila | yuddhāyājagmaturmūḍhau matsamīpaṃ gatāyuṣau

सूत उवाच एवं वदति देवेशे दानवौ तौ महाबलौ । विचिन्वानावजं चोभौ संप्राप्तौ मदगर्वितौ

sūta uvāca evaṃ vadati deveśe dānavau tau mahābalau | vicinvānāvajaṃ cobhau saṃprāptau madagarvitau

निराधारौ जले तत्र संस्थितौ विगतज्वरौ । तावूचतुर्मदोन्मत्तौ ब्रह्माणं मुनिसत्तमाः

nirādhārau jale tatra saṃsthitau vigatajvarau | tāvūcaturmadonmattau brahmāṇaṃ munisattamāḥ

पलायित्वा समायातः सन्निधावस्य किं ततः । युद्धं कुरु हनिष्यावः पश्यतोऽस्यैव सन्निधौ

palāyitvā samāyātaḥ sannidhāvasya kiṃ tataḥ | yuddhaṃ kuru haniṣyāvaḥ paśyato'syaiva sannidhau

पश्चादेनं हनिष्यावः सर्पभोगोपरिस्थितम् । त्वमद्य कुरु संग्रामं दासोऽस्मीति च वा वद

paścādenaṃ haniṣyāvaḥ sarpabhogoparisthitam | tvamadya kuru saṃgrāmaṃ dāso'smīti ca vā vada

सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णुस्तावुवाच जनार्दनः । कुरुतं समरं कामं मया दानवपुङ्गवौ

sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ viṣṇustāvuvāca janārdanaḥ | kurutaṃ samaraṃ kāmaṃ mayā dānavapuṅgavau

हरिष्यामि मदं चाहं युवयोर्मत्तयोः किल । आगच्छतं महाभागौ श्रद्धा चेद्वां महाबलौ

hariṣyāmi madaṃ cāhaṃ yuvayormattayoḥ kila | āgacchataṃ mahābhāgau śraddhā cedvāṃ mahābalau

सूत उवाच श्रुत्वा तद्वचनं चोभौ क्रोधव्याकुललोचनौ । निराधारौ जलस्थौ च युद्धोद्युक्तौ बभूवतुः

sūta uvāca śrutvā tadvacanaṃ cobhau krodhavyākulalocanau | nirādhārau jalasthau ca yuddhodyuktau babhūvatuḥ

मधुश्च कुपितस्तत्र हरिणा सह संयुगम् । कर्तुं प्रचलितस्तूर्णं कैटभस्तु तथा स्थितः

madhuśca kupitastatra hariṇā saha saṃyugam | kartuṃ pracalitastūrṇaṃ kaiṭabhastu tathā sthitaḥ

बाहुयुद्धं तयोरासीन्मल्लयोरिव मत्तयोः । श्रान्ते मधौ कैटभस्तु संग्राममकरोत्तदा

bāhuyuddhaṃ tayorāsīnmallayoriva mattayoḥ | śrānte madhau kaiṭabhastu saṃgrāmamakarottadā

पुनर्मधुः कैटभश्च युयुधाते पुनः पुनः । बाहुयुद्धेन रागान्धौ विष्णुना प्रभविष्णुना

punarmadhuḥ kaiṭabhaśca yuyudhāte punaḥ punaḥ | bāhuyuddhena rāgāndhau viṣṇunā prabhaviṣṇunā

प्रेक्षकस्तु तदा ब्रह्मा देवी चैवान्तरिक्षगा । न मम्लतुस्तदा तौ तु विष्णुस्तु ग्लानिमाप्तवान्

prekṣakastu tadā brahmā devī caivāntarikṣagā | na mamlatustadā tau tu viṣṇustu glānimāptavān

पञ्चवर्षसहस्राणि यदा जातानि युद्ध्यता । हरिणा चिन्तितं तत्र कारणं मरणे तयोः

pañcavarṣasahasrāṇi yadā jātāni yuddhyatā | hariṇā cintitaṃ tatra kāraṇaṃ maraṇe tayoḥ

पञ्चवर्षसहस्राणि मया युद्धं कृतं किल । न श्रान्तौ दानवौ घोरौ श्रान्तोऽहं चैतदद्‌भुतम्

pañcavarṣasahasrāṇi mayā yuddhaṃ kṛtaṃ kila | na śrāntau dānavau ghorau śrānto'haṃ caitadadbhutam

क्व गतं मे बलं शौर्यं कस्माच्चेमावनामयौ । किमत्र कारणं चिन्त्यं विचार्य मनसा त्विह

kva gataṃ me balaṃ śauryaṃ kasmāccemāvanāmayau | kimatra kāraṇaṃ cintyaṃ vicārya manasā tviha

इति चिन्तापरं दृष्ट्वा हरिं हर्षपरावुभौ । ऊचतुस्तौ मदोन्मत्तौ मेघमम्भीरनिःस्वनौ

iti cintāparaṃ dṛṣṭvā hariṃ harṣaparāvubhau | ūcatustau madonmattau meghamambhīraniḥsvanau

तव नोचेद्‌बलं विष्णो यदि श्रान्तोऽसि युद्धतः । ब्रूहि दासोऽस्मि वां नूनं कृत्वा शिरसि चाञ्जलिम्

tava nocedbalaṃ viṣṇo yadi śrānto'si yuddhataḥ | brūhi dāso'smi vāṃ nūnaṃ kṛtvā śirasi cāñjalim

न चेद्युद्धं कुरुष्वाद्य समर्थोऽसि महामते । हत्वा त्वां निहनिष्यावः पुरुषं च चतुर्मुखम्

na cedyuddhaṃ kuruṣvādya samartho'si mahāmate | hatvā tvāṃ nihaniṣyāvaḥ puruṣaṃ ca caturmukham

सूत उवाच श्रुत्वा तद्‌भाषितं विष्णुस्तयोस्तस्मिन्महोदधौ । उवाच वचनं श्लक्ष्णं सामपूर्वं महामनाः

sūta uvāca śrutvā tadbhāṣitaṃ viṣṇustayostasminmahodadhau | uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ sāmapūrvaṃ mahāmanāḥ

हरिरुवाच श्रान्ते भीते त्यक्तशस्त्रे पतिते बालके तथा । प्रहरन्ति न वीरास्ते धर्म एष सनातनः

hariruvāca śrānte bhīte tyaktaśastre patite bālake tathā | praharanti na vīrāste dharma eṣa sanātanaḥ

पञ्चवर्षसहस्राणि कृतं युद्धं मया त्विह । एकोऽहं भ्रातरौ वां च बलिनौ सदृशौ तथा

pañcavarṣasahasrāṇi kṛtaṃ yuddhaṃ mayā tviha | eko'haṃ bhrātarau vāṃ ca balinau sadṛśau tathā

कृतं विश्रमणं मध्ये युवाभ्यां च पुनः पुनः । तथा विश्रमणं कृत्वा युध्येऽहं नात्र संशयः

kṛtaṃ viśramaṇaṃ madhye yuvābhyāṃ ca punaḥ punaḥ | tathā viśramaṇaṃ kṛtvā yudhye'haṃ nātra saṃśayaḥ

तिष्ठतं हि युवां तावद्‌बलवन्तौ मदोत्कटौ । विश्रम्याहं करिष्यामि युद्धं वा न्यायमार्गतः

tiṣṭhataṃ hi yuvāṃ tāvadbalavantau madotkaṭau | viśramyāhaṃ kariṣyāmi yuddhaṃ vā nyāyamārgataḥ

सूत उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य विश्रब्धौ दानवोत्तमौ । संस्थितौ दूरतस्तत्र संग्रामे कृतनिश्चयौ

sūta uvāca iti śrutvā vacastasya viśrabdhau dānavottamau | saṃsthitau dūratastatra saṃgrāme kṛtaniścayau

अतिदूरे च तौ दृष्ट्वा वासुदेवश्चतुर्भुजः । दध्यौ च मनसा तत्र कारणं मरणे तयोः

atidūre ca tau dṛṣṭvā vāsudevaścaturbhujaḥ | dadhyau ca manasā tatra kāraṇaṃ maraṇe tayoḥ

चिन्तनाज्ज्ञानमुत्पन्नं देवीदत्तवरावुभौ । कामं वाञ्छितमरणौ न मम्लतुरतस्त्विमौ

cintanājjñānamutpannaṃ devīdattavarāvubhau | kāmaṃ vāñchitamaraṇau na mamlaturatastvimau

वृथा मया कृतं युद्धं श्रमोऽयं मे वृथा गतः । करोमि च कथं युद्धमेवं ज्ञात्वा विनिश्चयम्

vṛthā mayā kṛtaṃ yuddhaṃ śramo'yaṃ me vṛthā gataḥ | karomi ca kathaṃ yuddhamevaṃ jñātvā viniścayam

अकृते च तथा युद्धे कथमेतौ गमिष्यतः । विनाशं दुःखदौ नित्यं दानवौ वरदर्पितौ

akṛte ca tathā yuddhe kathametau gamiṣyataḥ | vināśaṃ duḥkhadau nityaṃ dānavau varadarpitau

भगवत्या वरो दत्तस्तया सोऽपि च दुर्घटः । मरणं चेच्छया कामं दुःखितोऽपि न वाञ्छति

bhagavatyā varo dattastayā so'pi ca durghaṭaḥ | maraṇaṃ cecchayā kāmaṃ duḥkhito'pi na vāñchati

रोगग्रस्तोऽपि दीनोऽपि न मुमूर्षति कश्चन । कथं चेमौ मदोन्मत्तौ मर्तुकामौ भविष्यतः

rogagrasto'pi dīno'pi na mumūrṣati kaścana | kathaṃ cemau madonmattau martukāmau bhaviṣyataḥ

नन्वद्य शरणं यामि विद्यां शक्तिं सुकामदाम् । विना तया न सिध्यन्ति कामाः सम्यक्प्रसन्नया

nanvadya śaraṇaṃ yāmi vidyāṃ śaktiṃ sukāmadām | vinā tayā na sidhyanti kāmāḥ samyakprasannayā

एवं सञ्चिन्त्यमानस्तु गगने संस्थितां शिवाम् । अपश्यद्‌भगवान्विष्णुर्योगनिद्रां मनोहराम्

evaṃ sañcintyamānastu gagane saṃsthitāṃ śivām | apaśyadbhagavānviṣṇuryoganidrāṃ manoharām

कृताज्जलिरमेयात्मा तां च तुष्टाव योगवित् । विनाशार्थं तयोस्तत्र वरदां भुवनेश्वरीम्

kṛtājjalirameyātmā tāṃ ca tuṣṭāva yogavit | vināśārthaṃ tayostatra varadāṃ bhuvaneśvarīm

विष्णुरुवाच नमो देवि महामाये सृष्टिसंहारकारिणि । अनादिनिधने चण्डि भुक्तिमुक्तिप्रदे शिवे

viṣṇuruvāca namo devi mahāmāye sṛṣṭisaṃhārakāriṇi | anādinidhane caṇḍi bhuktimuktiprade śive

न ते रूपं विजानामि सगुणं निर्गुणं तथा । चरित्राणि कुतो देवि संख्यातीतानि यानि ते

na te rūpaṃ vijānāmi saguṇaṃ nirguṇaṃ tathā | caritrāṇi kuto devi saṃkhyātītāni yāni te

अनुभूतो मया तेऽद्य प्रभावश्चातिदुर्घटः । यदहं निद्रया लीनः सञ्जातोऽस्मि विचेतनः

anubhūto mayā te'dya prabhāvaścātidurghaṭaḥ | yadahaṃ nidrayā līnaḥ sañjāto'smi vicetanaḥ

ब्रह्मणा चातियत्‍नेन बोधितोऽपि पुनः पुनः । न प्रबुद्धः सर्वथाहं सङ्कोचितषडिन्द्रियः

brahmaṇā cātiyatnena bodhito'pi punaḥ punaḥ | na prabuddhaḥ sarvathāhaṃ saṅkocitaṣaḍindriyaḥ

अचेतनत्वं सम्प्राप्तः प्रभावात्तव चाम्बिके । त्वया मुक्तः प्रबुद्धोऽहं युद्धं च बहुधा कृतम्

acetanatvaṃ samprāptaḥ prabhāvāttava cāmbike | tvayā muktaḥ prabuddho'haṃ yuddhaṃ ca bahudhā kṛtam

श्रान्तोऽहं न च तौ श्रान्तौ त्वया दत्तवरौ वरौ । ब्रह्माणं हन्तुमायातौ दानवौ मदगर्वितौ

śrānto'haṃ na ca tau śrāntau tvayā dattavarau varau | brahmāṇaṃ hantumāyātau dānavau madagarvitau

आहूतौ च मया कामं द्वन्द्वयुद्धाय मानदे । कृतं युद्धं महाघोरं मया ताभ्यां महार्णवे

āhūtau ca mayā kāmaṃ dvandvayuddhāya mānade | kṛtaṃ yuddhaṃ mahāghoraṃ mayā tābhyāṃ mahārṇave

मरणे वरदानं ते ततो ज्ञातं महाद्‌भुतम् । ज्ञात्वाहं शरणं प्राप्तस्त्वामद्य शरणप्रदाम्

maraṇe varadānaṃ te tato jñātaṃ mahādbhutam | jñātvāhaṃ śaraṇaṃ prāptastvāmadya śaraṇapradām

साहाय्यं कुरु मे मातः खिन्नोऽहं युद्धकर्मणा । दृप्तौ तौ वरदानेन तव देवार्तिनाशने

sāhāyyaṃ kuru me mātaḥ khinno'haṃ yuddhakarmaṇā | dṛptau tau varadānena tava devārtināśane

हन्तुं मामुद्यतौ पापौ किं करोमि क्व यामि च । इत्युक्ता सा तदा देवी स्मितपूर्वमुवाच ह

hantuṃ māmudyatau pāpau kiṃ karomi kva yāmi ca | ityuktā sā tadā devī smitapūrvamuvāca ha

प्रणमन्तं जगन्नाथं वासुदेवं सनातनम् । देवदेव हरे विष्णो कुरु युद्धं पुनः स्वयम्

praṇamantaṃ jagannāthaṃ vāsudevaṃ sanātanam | devadeva hare viṣṇo kuru yuddhaṃ punaḥ svayam

वञ्चयित्वा त्विमौ शूरौ हन्तव्यौ च विमोहितौ । मोहयिष्याम्यहं नूनं दानवौ वक्रया दृशा

vañcayitvā tvimau śūrau hantavyau ca vimohitau | mohayiṣyāmyahaṃ nūnaṃ dānavau vakrayā dṛśā

जहि नारायणाशु त्वं मम मायाविमोहितौ । सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णुस्तस्याः प्रीतिरसान्वितम्

jahi nārāyaṇāśu tvaṃ mama māyāvimohitau | sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ viṣṇustasyāḥ prītirasānvitam

संग्रामस्थलमासाद्य तस्थौ तत्र महार्णवे । तदायातौ च तौ वीरौ युद्धकामौ महाबलौ

saṃgrāmasthalamāsādya tasthau tatra mahārṇave | tadāyātau ca tau vīrau yuddhakāmau mahābalau

वीक्ष्य विष्णुं स्थितं तत्र हर्षयुक्तौ बभूवतुः । तिष्ठ तिष्ठ महाकाम कुरु युद्धं चतुर्भुज

vīkṣya viṣṇuṃ sthitaṃ tatra harṣayuktau babhūvatuḥ | tiṣṭha tiṣṭha mahākāma kuru yuddhaṃ caturbhuja

दैवाधीनौ विदित्वाद्य नूनं जयपराजयौ । सबलो जयमाप्नोति दैवाज्जयति दुर्बलः

daivādhīnau viditvādya nūnaṃ jayaparājayau | sabalo jayamāpnoti daivājjayati durbalaḥ

सर्वथैव न कर्तव्यौ हर्षशोकौ महात्मना । पुरा वै बहवो दैत्या जिता दानववैरिणा

sarvathaiva na kartavyau harṣaśokau mahātmanā | purā vai bahavo daityā jitā dānavavairiṇā

अधुना चावयोः सार्धं युध्यमानः पराजितः । सूत उवाच इत्युक्त्वा तौ महाबाहू युद्धाय समुपस्थितौ

adhunā cāvayoḥ sārdhaṃ yudhyamānaḥ parājitaḥ | sūta uvāca ityuktvā tau mahābāhū yuddhāya samupasthitau

वीक्ष्य विष्णुर्जघानाशु मुष्टिनाद्‌भुतकर्मणा । तावप्यतिबलोन्मत्तौ जध्नतुर्मुष्टिना हरिम्

vīkṣya viṣṇurjaghānāśu muṣṭinādbhutakarmaṇā | tāvapyatibalonmattau jadhnaturmuṣṭinā harim

एवं परस्परं जातं युद्धं परमदारुणम् । युध्यमानौ महावीर्यौ दृष्ट्वा नारायणस्तदा

evaṃ parasparaṃ jātaṃ yuddhaṃ paramadāruṇam | yudhyamānau mahāvīryau dṛṣṭvā nārāyaṇastadā

अपश्यत्सम्मुखं देव्याः कृत्वा दीनां दृशं हरिः । सूत उवाच तं वीक्ष्य तादृशं विष्णुं करुणारससंयुतम्

apaśyatsammukhaṃ devyāḥ kṛtvā dīnāṃ dṛśaṃ hariḥ | sūta uvāca taṃ vīkṣya tādṛśaṃ viṣṇuṃ karuṇārasasaṃyutam

जहासातीव ताम्राक्षी वीक्षमाणा तदासुरौ । तौ जघान कटाक्षैश्च कामबाणैरिवापरैः

jahāsātīva tāmrākṣī vīkṣamāṇā tadāsurau | tau jaghāna kaṭākṣaiśca kāmabāṇairivāparaiḥ

मन्दस्मितयुतैः कामं प्रेमभावयुतैरनु । दृष्ट्वा मुमुहतुः पापौ देव्या वक्रविलोकनम्

mandasmitayutaiḥ kāmaṃ premabhāvayutairanu | dṛṣṭvā mumuhatuḥ pāpau devyā vakravilokanam

विशेषमिति मन्वानौ कामबाणातिपीडितौ । वीक्षमाणौ स्थितौ तत्र तां देवीं विशदप्रभाम्

viśeṣamiti manvānau kāmabāṇātipīḍitau | vīkṣamāṇau sthitau tatra tāṃ devīṃ viśadaprabhām

हरिणापि च तद्‌दृष्टं देव्यास्तत्र चिकीर्षितम् । मोहितौ तौ परिज्ञाय भगवान्कार्यवित्तमः

hariṇāpi ca taddṛṣṭaṃ devyāstatra cikīrṣitam | mohitau tau parijñāya bhagavānkāryavittamaḥ

उवाच तौ हसन् श्लक्ष्णं मेघगम्भीरया गिरा । वरं वरयतां वीरौ युवयोर्योऽभिवाच्छितः

uvāca tau hasan ślakṣṇaṃ meghagambhīrayā girā | varaṃ varayatāṃ vīrau yuvayoryo'bhivācchitaḥ

ददामि परमप्रीतो युद्धेन युवयोः किल । दानवा बहवो दृष्टा युध्यमाना मया पुरा

dadāmi paramaprīto yuddhena yuvayoḥ kila | dānavā bahavo dṛṣṭā yudhyamānā mayā purā

युवयोः सदृशः कोऽपि न दृष्टो न च वै श्रुतः । तस्मात्तुष्टोऽस्मि कामं वै निस्तुलेन बलेन च

yuvayoḥ sadṛśaḥ ko'pi na dṛṣṭo na ca vai śrutaḥ | tasmāttuṣṭo'smi kāmaṃ vai nistulena balena ca

भ्रात्रोश्च वाञ्छितं कामं प्रयच्छामि महाबलौ । सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोः साभिमानौ स्मरातुरौ

bhrātrośca vāñchitaṃ kāmaṃ prayacchāmi mahābalau | sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ viṣṇoḥ sābhimānau smarāturau

वीक्षमाणौ महामायां जगदानन्दकारिणीम् । तमूचतुश्च कामार्तौ विष्णुं कमललोचनौ

vīkṣamāṇau mahāmāyāṃ jagadānandakāriṇīm | tamūcatuśca kāmārtau viṣṇuṃ kamalalocanau

हरे न याचकावावां त्वं किं दातुमिहेच्छसि । ददाव तुल्यं देवेश दातारौ नौ न याचकौ

hare na yācakāvāvāṃ tvaṃ kiṃ dātumihecchasi | dadāva tulyaṃ deveśa dātārau nau na yācakau

प्रार्थय त्वं हृषीकेश मनोऽभिलषितं वरम् । तुष्टौ स्वस्तव युद्धेन वासुदेवाद्‌भुतेन च

prārthaya tvaṃ hṛṣīkeśa mano'bhilaṣitaṃ varam | tuṣṭau svastava yuddhena vāsudevādbhutena ca

तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच जनार्दनः । भवेतामद्य मे तुष्टौ मम वध्यावुभावपि

tayostadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca janārdanaḥ | bhavetāmadya me tuṣṭau mama vadhyāvubhāvapi

सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दानवौ चातिविस्मितौ । वञ्चिताविति मन्वानौ तस्थतुः शोकसंयुतौ

sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ viṣṇordānavau cātivismitau | vañcitāviti manvānau tasthatuḥ śokasaṃyutau

विचार्य मनसा तौ तु दानवौ विष्णुमूचतुः । प्रेक्ष्य सर्वं जलमयं भूमिं स्थलविवर्जिताम्

vicārya manasā tau tu dānavau viṣṇumūcatuḥ | prekṣya sarvaṃ jalamayaṃ bhūmiṃ sthalavivarjitām

हरे योऽयं वरो दत्तस्त्वया पूर्वं जनार्दन । सत्यवागसि देवेश देहि तं वाञ्छितं वरम्

hare yo'yaṃ varo dattastvayā pūrvaṃ janārdana | satyavāgasi deveśa dehi taṃ vāñchitaṃ varam

निर्जले विपुले देशे हनस्व मधुसूदन । वध्यावावां तु भवतः सत्यवाग्भव माधव

nirjale vipule deśe hanasva madhusūdana | vadhyāvāvāṃ tu bhavataḥ satyavāgbhava mādhava

स्मृत्वा चक्रं तदा विष्णुस्तावुवाच हसन्हरिः । हन्म्यद्य वां महाभागौ निर्जले विपुले स्थले

smṛtvā cakraṃ tadā viṣṇustāvuvāca hasanhariḥ | hanmyadya vāṃ mahābhāgau nirjale vipule sthale

इत्युक्त्या देवदेवेश ऊरू कृत्वातिविस्तरौ । दर्शयामास तौ तत्र निर्जलं च जलोपरि

ityuktyā devadeveśa ūrū kṛtvātivistarau | darśayāmāsa tau tatra nirjalaṃ ca jalopari

नास्त्यत्र दानवौ वारि शिरसी मुञ्चतामिह । सत्यवागहमद्यैव भविष्यामि च वां तथा

nāstyatra dānavau vāri śirasī muñcatāmiha | satyavāgahamadyaiva bhaviṣyāmi ca vāṃ tathā

तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं विचिन्त्य मनसा च तौ । वर्धयामासतुर्देहं योजनानां सहस्रकम्

tadākarṇya vacastathyaṃ vicintya manasā ca tau | vardhayāmāsaturdehaṃ yojanānāṃ sahasrakam

भगवान्द्विगुणं चक्रे जघनं विस्मितौ तदा । शीर्षे सन्दधतां तत्र जघने परमाद्‌भुते

bhagavāndviguṇaṃ cakre jaghanaṃ vismitau tadā | śīrṣe sandadhatāṃ tatra jaghane paramādbhute

रथांगेन तदा छिन्ने विष्णुना प्रभविष्णुना । जघनोपरि वेगेन प्रकृष्टे शिरसी तयोः

rathāṃgena tadā chinne viṣṇunā prabhaviṣṇunā | jaghanopari vegena prakṛṣṭe śirasī tayoḥ

गतप्राणौ तदा जातौ दानवौ मधुकैटभौ । सागरः सकलो व्याप्तस्तदा वै मेदसा तयोः

gataprāṇau tadā jātau dānavau madhukaiṭabhau | sāgaraḥ sakalo vyāptastadā vai medasā tayoḥ

मेदिनीति ततो जातं नाम पृथ्व्याः समन्ततः । अभक्ष्या मृत्तिका तेन कारणेन मुनीश्वराः

medinīti tato jātaṃ nāma pṛthvyāḥ samantataḥ | abhakṣyā mṛttikā tena kāraṇena munīśvarāḥ

इति वः कथितं सर्वं यत्पृष्टोऽस्मि सुनिश्चितम् । महाविद्या महामाया सेवनीया सदा बुधैः

iti vaḥ kathitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭo'smi suniścitam | mahāvidyā mahāmāyā sevanīyā sadā budhaiḥ

आराध्या परमा शक्तिः सर्वैरपि सुरासुरैः । नातः परतरं किञ्चिदधिकं भुवनत्रये

ārādhyā paramā śaktiḥ sarvairapi surāsuraiḥ | nātaḥ parataraṃ kiñcidadhikaṃ bhuvanatraye

सत्यं सत्यं पुनः सत्यं वेदशास्त्रार्थनिर्णयः । पूजनीया परा शक्तिर्निर्गुणा सगुणाथवा

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyaṃ vedaśāstrārthanirṇayaḥ | pūjanīyā parā śaktirnirguṇā saguṇāthavā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे हरिकृतमधुकैटभवधवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe harikṛtamadhukaiṭabhavadhavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

शिववरदानवर्णनम् ऋषय ऊचुः सूत पूर्वं त्वया प्रोक्तं व्यासेनामिततेजसा । कृत्वा पुराणमखिलं शुकायाध्यापितं शुभम्

śivavaradānavarṇanam ṛṣaya ūcuḥ sūta pūrvaṃ tvayā proktaṃ vyāsenāmitatejasā | kṛtvā purāṇamakhilaṃ śukāyādhyāpitaṃ śubham

व्यासेन तु तपस्तप्त्वा कथमुत्पादितः शुकः । विस्तरं ब्रूहि सकलं यच्छ्रुतं कृष्णतस्त्वया

vyāsena tu tapastaptvā kathamutpāditaḥ śukaḥ | vistaraṃ brūhi sakalaṃ yacchrutaṃ kṛṣṇatastvayā

सूत उवाच प्रवक्ष्यामि शुकोत्पत्तिं व्यासात्सत्यवतीसुतात् । यथोत्पन्नः शुकः साक्षाद्योगिनां प्रवरो मुनिः

sūta uvāca pravakṣyāmi śukotpattiṃ vyāsātsatyavatīsutāt | yathotpannaḥ śukaḥ sākṣādyogināṃ pravaro muniḥ

मेरुशृङ्गे महारम्ये व्यासः सत्यवतीसुतः । तपश्चचार सोऽत्युग्रं पुत्रार्थं कृतनिश्चयः

meruśṛṅge mahāramye vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | tapaścacāra so'tyugraṃ putrārthaṃ kṛtaniścayaḥ

जपन्नेकाक्षरं मन्त्रं वाग्बीजं नारदाच्छ्रुतम् । ध्यायन्परां महामायां पुत्रकामस्तपोनिधिः

japannekākṣaraṃ mantraṃ vāgbījaṃ nāradācchrutam | dhyāyanparāṃ mahāmāyāṃ putrakāmastaponidhiḥ

अग्नेर्भूमेस्तथा वायोरन्तरिक्षस्य चाप्ययम् । वीर्येण सम्मितः पुत्रो मम भूयादिति स्म ह

agnerbhūmestathā vāyorantarikṣasya cāpyayam | vīryeṇa sammitaḥ putro mama bhūyāditi sma ha

अतिष्ठत्स गताहारः शतसंवत्सरं प्रभुः । आराधयन्महादेवं तथैव च सदाशिवाम्

atiṣṭhatsa gatāhāraḥ śatasaṃvatsaraṃ prabhuḥ | ārādhayanmahādevaṃ tathaiva ca sadāśivām

शक्तिः सर्वत्र पूज्येति विचार्य च पुनः पुनः । अशक्तो निन्द्यते लोके शक्तस्तु परिपूज्यते

śaktiḥ sarvatra pūjyeti vicārya ca punaḥ punaḥ | aśakto nindyate loke śaktastu paripūjyate

यत्र पर्वतशृङ्गे वै कर्णिकारवनाद्‌भुते । क्रीडन्ति देवताः सर्वे मुनयश्च तपोऽधिकाः

yatra parvataśṛṅge vai karṇikāravanādbhute | krīḍanti devatāḥ sarve munayaśca tapo'dhikāḥ

आदित्या वसवो रुद्रा मरुतश्चाश्विनौ तथा । वसन्ति मुनयो यत्र ये चान्ये ब्रह्मवित्तमाः

ādityā vasavo rudrā marutaścāśvinau tathā | vasanti munayo yatra ye cānye brahmavittamāḥ

तत्र हेमगिरेः शृङ्गे संगीतध्वनिनादिते । तपश्चचार धर्मात्मा व्यासः सत्यवतीसुतः

tatra hemagireḥ śṛṅge saṃgītadhvaninādite | tapaścacāra dharmātmā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

ततोऽस्य तेजसा व्याप्तं विश्वं सर्वं चराचरम् । अग्निवर्णा जटा जाता पाराशर्यस्य धीमतः

tato'sya tejasā vyāptaṃ viśvaṃ sarvaṃ carācaram | agnivarṇā jaṭā jātā pārāśaryasya dhīmataḥ

ततोऽस्य तेज आलक्ष्य भयमाप शचीपतिः । तुरासाहं तदा दृष्ट्वा भयत्रस्तं श्रमातुरम्

tato'sya teja ālakṣya bhayamāpa śacīpatiḥ | turāsāhaṃ tadā dṛṣṭvā bhayatrastaṃ śramāturam

उवाच भगवान् रुद्रो मघवन्तं तथास्थितम् । शङ्कर उवाच कथमिन्द्राद्य भीतोऽसि किं दुःखं ते सुरेश्वर

uvāca bhagavān rudro maghavantaṃ tathāsthitam | śaṅkara uvāca kathamindrādya bhīto'si kiṃ duḥkhaṃ te sureśvara

अमर्षो नैव कर्तव्यस्तापसेषु कदाचन । तपश्चरन्ति मुनयो ज्ञात्वा मां शक्तिसंयुतम्

amarṣo naiva kartavyastāpaseṣu kadācana | tapaścaranti munayo jñātvā māṃ śaktisaṃyutam

न त्वेतेऽहितमिच्छन्ति तापसाः सर्वथैव हि । इत्युक्तवचनः शक्रस्तमुवाच वृषध्वजम्

na tvete'hitamicchanti tāpasāḥ sarvathaiva hi | ityuktavacanaḥ śakrastamuvāca vṛṣadhvajam

कस्मात्तपस्यति व्यासः कोऽर्थस्तस्य मनोगतः । शिव उवाच पाराशर्यस्तु पुत्रार्थी तपश्चरति दुश्चरम्

kasmāttapasyati vyāsaḥ ko'rthastasya manogataḥ | śiva uvāca pārāśaryastu putrārthī tapaścarati duścaram

पूर्णवर्षशतं जातं ददाम्यद्य सुतं शुभम् । सूत उवाच इत्युक्त्या वासवं रुद्रो दयया मुदिताननः

pūrṇavarṣaśataṃ jātaṃ dadāmyadya sutaṃ śubham | sūta uvāca ityuktyā vāsavaṃ rudro dayayā muditānanaḥ

गत्वा ऋषिसमीपं तु तमुवाच जगद्‌गुरुः । उत्तिष्ठ वासवीपुत्र पुत्रस्ते भविता शुभः

gatvā ṛṣisamīpaṃ tu tamuvāca jagadguruḥ | uttiṣṭha vāsavīputra putraste bhavitā śubhaḥ

सर्वतेजोमयो ज्ञानी कीर्तिकर्ता तवानघ । अखिलस्य जनस्यात्र वल्लभस्ते सुतः सदा

sarvatejomayo jñānī kīrtikartā tavānagha | akhilasya janasyātra vallabhaste sutaḥ sadā

भविष्यति गुणैः पूर्णः सात्त्विकैः सत्यविक्रमः । सूत उवाच तदाकर्ण्य वचः श्लक्ष्णं कृष्णद्वैपायनस्तदा

bhaviṣyati guṇaiḥ pūrṇaḥ sāttvikaiḥ satyavikramaḥ | sūta uvāca tadākarṇya vacaḥ ślakṣṇaṃ kṛṣṇadvaipāyanastadā

शूलपाणिं नमस्कृत्य जगामाश्रममात्मनः । स गत्वाश्रममेवाशु बहुवर्षश्रमातुरः

śūlapāṇiṃ namaskṛtya jagāmāśramamātmanaḥ | sa gatvāśramamevāśu bahuvarṣaśramāturaḥ

अरणीसहितं गुह्यं ममन्थाग्निं चिकीर्षया । मन्थनं कुर्वतस्तस्य चित्ते चिन्ताभरस्तदा

araṇīsahitaṃ guhyaṃ mamanthāgniṃ cikīrṣayā | manthanaṃ kurvatastasya citte cintābharastadā

प्रादुर्बभूव सहसा सुतोत्पत्तौ महात्मनः । मन्थानारणिसंयोगान्मन्थनाच्च समुद्‌भवः

prādurbabhūva sahasā sutotpattau mahātmanaḥ | manthānāraṇisaṃyogānmanthanācca samudbhavaḥ

पावकस्य यथा तद्वत्कथं मे स्यात्सुतोद्‌भवः । पुत्रारणिस्तु या ख्याता सा ममाद्य न विद्यते

pāvakasya yathā tadvatkathaṃ me syātsutodbhavaḥ | putrāraṇistu yā khyātā sā mamādya na vidyate

तरुणी रूपसम्पन्ना कुलोत्पन्ता पतिव्रता । कथं करोमि कान्तां च पादयोः शृङ्खलासमाम्

taruṇī rūpasampannā kulotpantā pativratā | kathaṃ karomi kāntāṃ ca pādayoḥ śṛṅkhalāsamām

पुत्रोत्पादनदक्षां च पातिव्रत्ये सदा स्थिताम् । पतिव्रतापि दक्षापि रूपवत्यपि कामिनी

putrotpādanadakṣāṃ ca pātivratye sadā sthitām | pativratāpi dakṣāpi rūpavatyapi kāminī

सदा बन्धनरूपा च स्वेच्छासुखविधायिनी । शिवोऽपि वर्तते नित्यं कामिनीपाशसंयुतः

sadā bandhanarūpā ca svecchāsukhavidhāyinī | śivo'pi vartate nityaṃ kāminīpāśasaṃyutaḥ

कथं करोम्यहं चात्र दुर्घटं च गृहाश्रमम् । एवं चिन्तयतस्तस्य घृताची दिव्यरूपिणी

kathaṃ karomyahaṃ cātra durghaṭaṃ ca gṛhāśramam | evaṃ cintayatastasya ghṛtācī divyarūpiṇī

प्राप्ता दृष्टिपथं तत्र समीपे गगने स्थिता । तां दृष्ट्वा चञ्चलापाङ्गीं समीपस्थां वराप्सराम्

prāptā dṛṣṭipathaṃ tatra samīpe gagane sthitā | tāṃ dṛṣṭvā cañcalāpāṅgīṃ samīpasthāṃ varāpsarām

पञ्चबाणपरीताङ्गस्तूर्णमासीद्‌धृतव्रतः । चिन्तयामास च तदा किं करोम्यद्य संकटे

pañcabāṇaparītāṅgastūrṇamāsīddhṛtavrataḥ | cintayāmāsa ca tadā kiṃ karomyadya saṃkaṭe

धर्मस्य पुरतः प्राप्ते कामभावे दुरासदे । अङ्गीकरोमि यद्येनां वञ्चनार्थमिहागताम्

dharmasya purataḥ prāpte kāmabhāve durāsade | aṅgīkaromi yadyenāṃ vañcanārthamihāgatām

हसिष्यन्ति महात्मानस्तापसा मां तु विह्वलम् । तपस्तप्त्वा महाघोरं पूर्णवर्षशतं त्विह

hasiṣyanti mahātmānastāpasā māṃ tu vihvalam | tapastaptvā mahāghoraṃ pūrṇavarṣaśataṃ tviha

दृष्ट्वाप्सरां च विवशः कथं जातो महातपाः । कामं निन्दापि भवतु यदि स्यादतुलं सुखम्

dṛṣṭvāpsarāṃ ca vivaśaḥ kathaṃ jāto mahātapāḥ | kāmaṃ nindāpi bhavatu yadi syādatulaṃ sukham

गृहस्थाश्रमसम्भूतं सुखदं पुत्रकामदम् । स्वर्गदं च तथा प्रोक्तं ज्ञानिनां मोक्षदं तथा

gṛhasthāśramasambhūtaṃ sukhadaṃ putrakāmadam | svargadaṃ ca tathā proktaṃ jñānināṃ mokṣadaṃ tathā

न भविष्यति तन्नूमनया देवकन्यया । नारदाच्च मया पूर्वं श्रुतमस्ति कथानकम् । यथोर्वशीवशो राजा पराभूतः पुरूरवाः

na bhaviṣyati tannūmanayā devakanyayā | nāradācca mayā pūrvaṃ śrutamasti kathānakam | yathorvaśīvaśo rājā parābhūtaḥ purūravāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महायुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे शिववरदानवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāyurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śivavaradānavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

बुधोत्पत्तिः ऋषय ऊचुः कोऽसौ पुरूरवा राजा कोर्वशी देवकन्यका । कथं कष्टं च सम्प्राप्तं तेन राज्ञा महात्मना

budhotpattiḥ ṛṣaya ūcuḥ ko'sau purūravā rājā korvaśī devakanyakā | kathaṃ kaṣṭaṃ ca samprāptaṃ tena rājñā mahātmanā

सर्वं कथानकं ब्रूहि लोमहर्षणजाधुना । श्रोतुकामा वयं सर्वे त्वन्मुखाब्जच्युतं रसम्

sarvaṃ kathānakaṃ brūhi lomaharṣaṇajādhunā | śrotukāmā vayaṃ sarve tvanmukhābjacyutaṃ rasam

अमृतादपि मिष्टा ते वाणी सूत रसात्मिका । न तृप्यामो वयं सर्वे सुधया च यथामराः

amṛtādapi miṣṭā te vāṇī sūta rasātmikā | na tṛpyāmo vayaṃ sarve sudhayā ca yathāmarāḥ

सूत उवाच शृणुध्वं मुनयः सर्वे कथां दिव्यां मनोरमाम् । वक्ष्याम्यहं यथाबुद्ध्या श्रुतां व्यासवरोत्तमात्

sūta uvāca śṛṇudhvaṃ munayaḥ sarve kathāṃ divyāṃ manoramām | vakṣyāmyahaṃ yathābuddhyā śrutāṃ vyāsavarottamāt

गुरोस्तु दयिता भार्या तारा नामेति विश्रुता । रूपयौवनयुक्ता सा चार्वङ्गी मदविह्वला

gurostu dayitā bhāryā tārā nāmeti viśrutā | rūpayauvanayuktā sā cārvaṅgī madavihvalā

गतैकदा विधोर्धाम यजमानस्य भामिनी । दृष्टा च शशिनात्यर्थं रूपयौवनशालिनी

gataikadā vidhordhāma yajamānasya bhāminī | dṛṣṭā ca śaśinātyarthaṃ rūpayauvanaśālinī

कामातुरस्तदा जातः शशी शशिमुखीं प्रति । सापि वीक्ष्य विधुं कामं जाता मदनपीडिता

kāmāturastadā jātaḥ śaśī śaśimukhīṃ prati | sāpi vīkṣya vidhuṃ kāmaṃ jātā madanapīḍitā

तावन्योन्यं प्रेमयुक्तौ स्मरार्तौ च बभूवतुः । तारा शशी मदोन्मत्तौ कामबाणप्रपीडितौ

tāvanyonyaṃ premayuktau smarārtau ca babhūvatuḥ | tārā śaśī madonmattau kāmabāṇaprapīḍitau

रेमाते मदमत्तौ तौ परस्परस्पृहान्वितौ । दिनानि कतिचित्तत्र जातानि रममाणयोः

remāte madamattau tau parasparaspṛhānvitau | dināni katicittatra jātāni ramamāṇayoḥ

बृहस्पतिस्तु दुःखार्तस्तारामानयितुं गृहम् । प्रेषयामास शिष्यं तु नायाता सा वशीकृता

bṛhaspatistu duḥkhārtastārāmānayituṃ gṛham | preṣayāmāsa śiṣyaṃ tu nāyātā sā vaśīkṛtā

पुनः पुनर्यदा शिष्यं परावर्तत चन्द्रमाः । बृहस्पतिस्तदा क्रुद्धो जगाम स्वयमेव हि

punaḥ punaryadā śiṣyaṃ parāvartata candramāḥ | bṛhaspatistadā kruddho jagāma svayameva hi

गत्वा सोमगृहं तत्र वाचस्पतिरुदारधीः । उवाच शशिनं क्रुद्धः स्मयमानं मदान्वितम्

gatvā somagṛhaṃ tatra vācaspatirudāradhīḥ | uvāca śaśinaṃ kruddhaḥ smayamānaṃ madānvitam

किं कृतं किल शीतांशो कर्म धर्मविगर्हितम् । रक्षिता मम भार्येयं सुन्दरी केन हेतुना

kiṃ kṛtaṃ kila śītāṃśo karma dharmavigarhitam | rakṣitā mama bhāryeyaṃ sundarī kena hetunā

तव देव गुरुश्चाहं यजमानोऽसि सर्वथा । गुरुभार्या कथं मूढ भुक्ता किं रक्षिताथवा

tava deva guruścāhaṃ yajamāno'si sarvathā | gurubhāryā kathaṃ mūḍha bhuktā kiṃ rakṣitāthavā

ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः । महापातकिनो ह्येते तत्संसर्गी च पञ्चमः

brahmahā hemahārī ca surāpo gurutalpagaḥ | mahāpātakino hyete tatsaṃsargī ca pañcamaḥ

महापातकयुक्तस्त्वं दुराचारोऽतिगर्हितः । न देवसदनार्होऽसि यदि भुक्तेयमङ्गना

mahāpātakayuktastvaṃ durācāro'tigarhitaḥ | na devasadanārho'si yadi bhukteyamaṅganā

मुञ्चेमामसितापाङ्गीं नयामि सदनं मम । नोचेद्वक्ष्यामि दुष्टात्मन् गुरुदारापहारिणम्

muñcemāmasitāpāṅgīṃ nayāmi sadanaṃ mama | nocedvakṣyāmi duṣṭātman gurudārāpahāriṇam

इत्येवं भाषमाणं तमुवाच रोहिणीपतिः । गुरुं क्रोधसमायुक्तं कान्ताविरहदुःखितम्

ityevaṃ bhāṣamāṇaṃ tamuvāca rohiṇīpatiḥ | guruṃ krodhasamāyuktaṃ kāntāvirahaduḥkhitam

इन्दुरुवाच क्रोधात्ते तु दुराराध्या ब्राह्मणाः क्रोधवर्जिताः । पूजार्हा धर्मशास्त्रज्ञा वर्जनीयास्ततोऽन्यथा

induruvāca krodhātte tu durārādhyā brāhmaṇāḥ krodhavarjitāḥ | pūjārhā dharmaśāstrajñā varjanīyāstato'nyathā

आगमिष्यति सा कामं गृहं ते वरवर्णिनी । अत्रैव संस्थिता बाला का ते हानिरिहानघ

āgamiṣyati sā kāmaṃ gṛhaṃ te varavarṇinī | atraiva saṃsthitā bālā kā te hānirihānagha

इच्छया संस्थिता चात्र सुखकामार्थिनी हि सा । दिनानि कतिचित्स्थित्वा स्वेच्छया चागमिष्यति

icchayā saṃsthitā cātra sukhakāmārthinī hi sā | dināni katicitsthitvā svecchayā cāgamiṣyati

त्वयैवोदाहृतं पूर्वं धर्मशास्त्रमतं तथा । न स्त्री दुष्यति चारेण न विप्रो वेदकर्मणा

tvayaivodāhṛtaṃ pūrvaṃ dharmaśāstramataṃ tathā | na strī duṣyati cāreṇa na vipro vedakarmaṇā

इत्युक्तः शशिना तत्र गुरुरत्यन्तदुःखितः । जगाम स्वगृहं तूर्णं चिन्ताविष्टः स्मरातुरः

ityuktaḥ śaśinā tatra gururatyantaduḥkhitaḥ | jagāma svagṛhaṃ tūrṇaṃ cintāviṣṭaḥ smarāturaḥ

दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा चिन्तातुरो गुरुः । ययावथ गृहं तस्य त्वरितश्चौषधीपतेः

dināni katicittatra sthitvā cintāturo guruḥ | yayāvatha gṛhaṃ tasya tvaritaścauṣadhīpateḥ

स्थितः क्षत्रा निषिद्धोऽसौ द्वारदेशे रुषान्वितः । नाजगाम शशी तत्र चुकोपाति बृहस्पतिः

sthitaḥ kṣatrā niṣiddho'sau dvāradeśe ruṣānvitaḥ | nājagāma śaśī tatra cukopāti bṛhaspatiḥ

अयं मे शिष्यतां यातो गुरुपत्‍नीं तु मातरम् । जग्राह बलतोऽधर्मी शिक्षणीयो मयाधुना

ayaṃ me śiṣyatāṃ yāto gurupatnīṃ tu mātaram | jagrāha balato'dharmī śikṣaṇīyo mayādhunā

उवाच वाचं कोपात्तु द्वारदेशस्थितो बहिः । किं शेषे भवने मन्द पापाचार सुराधम

uvāca vācaṃ kopāttu dvāradeśasthito bahiḥ | kiṃ śeṣe bhavane manda pāpācāra surādhama

देहि मे कामिनीं शीघ्रं नोचेच्छापं ददाम्यहम् । करोमि भस्मसान्नूनं न ददासि प्रियां मम

dehi me kāminīṃ śīghraṃ nocecchāpaṃ dadāmyaham | karomi bhasmasānnūnaṃ na dadāsi priyāṃ mama

सूत उवाच क्रूराणि चैवमादीनि भाषणानि बृहस्पतेः । श्रुत्वा द्विजपतिः शीघ्रं निर्गतः सदनाद्‌बहिः

sūta uvāca krūrāṇi caivamādīni bhāṣaṇāni bṛhaspateḥ | śrutvā dvijapatiḥ śīghraṃ nirgataḥ sadanādbahiḥ

तमुवाच हसन्सोमः किमिदं बहु भाषसे । न ते योग्यासितापाङ्गी सर्वलक्षणसंयुता

tamuvāca hasansomaḥ kimidaṃ bahu bhāṣase | na te yogyāsitāpāṅgī sarvalakṣaṇasaṃyutā

कुरूपां च स्वसदृशीं गृहाणान्यां स्त्रियं द्विज । भिक्षुकस्य गृहे योग्या नेदृशी वरवर्णिनी

kurūpāṃ ca svasadṛśīṃ gṛhāṇānyāṃ striyaṃ dvija | bhikṣukasya gṛhe yogyā nedṛśī varavarṇinī

रतिः स्वसदृशे कान्ते नार्याः किल निगद्यते । त्वं न जानासि मन्दात्मन् कामशास्त्रविनिर्णयम्

ratiḥ svasadṛśe kānte nāryāḥ kila nigadyate | tvaṃ na jānāsi mandātman kāmaśāstravinirṇayam

यथेष्टं गच्छ दुर्बुद्धे नाहं दास्यामि कामिनीम् । यच्छक्यं कुरु तत्कामं न देया वरवर्णिनी

yatheṣṭaṃ gaccha durbuddhe nāhaṃ dāsyāmi kāminīm | yacchakyaṃ kuru tatkāmaṃ na deyā varavarṇinī

कामार्तस्य च ते शापो न मां बाधितुमर्हति । नाहं ददे गुरो कान्तां यथेच्छसि तथा कुरु

kāmārtasya ca te śāpo na māṃ bādhitumarhati | nāhaṃ dade guro kāntāṃ yathecchasi tathā kuru

सूत उवाच इत्युक्तः शशिना चेज्यश्चिन्तामाप रुषान्वितः । जगाम तरसा सद्म क्रोधयुक्तः शचीपतेः

sūta uvāca ityuktaḥ śaśinā cejyaścintāmāpa ruṣānvitaḥ | jagāma tarasā sadma krodhayuktaḥ śacīpateḥ

दृष्ट्वा शतक्रतुस्तत्र गुरुं दुःखातुरं स्थितम् । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः पूजयित्वा सुसंस्थितः

dṛṣṭvā śatakratustatra guruṃ duḥkhāturaṃ sthitam | pādyārghyācamanīyādyaiḥ pūjayitvā susaṃsthitaḥ

पप्रच्छ परमोदारस्तं तथावस्थितं गुरुम् । का चिन्ता ते महाभाग शोकार्तोऽसि महामुने

papraccha paramodārastaṃ tathāvasthitaṃ gurum | kā cintā te mahābhāga śokārto'si mahāmune

केनापमानितोऽसि त्वं मम राज्ये गुरुश्च मे । त्वदधीनमिदं सर्वं सैन्यं लोकाधिपैः सह

kenāpamānito'si tvaṃ mama rājye guruśca me | tvadadhīnamidaṃ sarvaṃ sainyaṃ lokādhipaiḥ saha

बह्मा विष्णुस्तथा शम्भुर्ये चान्ये देवसत्तमाः । करिष्यन्ति च साहाय्यं का चिन्ता वद साम्प्रतम्

bahmā viṣṇustathā śambhurye cānye devasattamāḥ | kariṣyanti ca sāhāyyaṃ kā cintā vada sāmpratam

गुरुरुवाच शशिनापहृता भार्या तारा मम सुलोचना । न ददाति स दुष्टात्मा प्रार्थितोऽपि पुनः पुनः

gururuvāca śaśināpahṛtā bhāryā tārā mama sulocanā | na dadāti sa duṣṭātmā prārthito'pi punaḥ punaḥ

किं करोमि सुरेशान त्वमेव शरणं मम । साहाय्यं कुरु देवेश दुःखितोऽस्मि शतक्रतो

kiṃ karomi sureśāna tvameva śaraṇaṃ mama | sāhāyyaṃ kuru deveśa duḥkhito'smi śatakrato

इन्द्र उवाच मा शोकं कुरु धर्मज्ञ दासोऽस्मि तव सुव्रत । आनयिष्याम्यहं नूनं भार्यां तव महामते

indra uvāca mā śokaṃ kuru dharmajña dāso'smi tava suvrata | ānayiṣyāmyahaṃ nūnaṃ bhāryāṃ tava mahāmate

प्रेषिते चेन्मया दूते न दास्यति मदाकुलः । ततो युद्धं करिष्यामि देवसैन्यैः समावृतः

preṣite cenmayā dūte na dāsyati madākulaḥ | tato yuddhaṃ kariṣyāmi devasainyaiḥ samāvṛtaḥ

इत्याश्वास्य गुरुं शक्रो दूतं वक्तृविचक्षणम् । प्रेषयामास सोमाय वार्ताशंसिनमद्‌भुतम्

ityāśvāsya guruṃ śakro dūtaṃ vaktṛvicakṣaṇam | preṣayāmāsa somāya vārtāśaṃsinamadbhutam

स गत्वा शशिलोकं तु त्वरितः सुविचक्षणः । उवाच वचनेनैव वचनं रोहिणीपतिम्

sa gatvā śaśilokaṃ tu tvaritaḥ suvicakṣaṇaḥ | uvāca vacanenaiva vacanaṃ rohiṇīpatim

प्रेषितोऽहं महाभाग शक्रेण त्वां विवक्षया । कथितं प्रभुणा यच्च तद्‌ब्रवीमि महामते

preṣito'haṃ mahābhāga śakreṇa tvāṃ vivakṣayā | kathitaṃ prabhuṇā yacca tadbravīmi mahāmate

धर्मज्ञोऽसि महाभाग नीतिं जानासि सुव्रत । अत्रिः पिता ते धर्मात्मा न निद्यं कर्तुमर्हसि

dharmajño'si mahābhāga nītiṃ jānāsi suvrata | atriḥ pitā te dharmātmā na nidyaṃ kartumarhasi

भार्या रक्ष्या सर्वभूतैर्यथाशक्ति ह्यतन्द्रितैः । तदर्थे कलहः कामं भविता नात्र संशयः

bhāryā rakṣyā sarvabhūtairyathāśakti hyatandritaiḥ | tadarthe kalahaḥ kāmaṃ bhavitā nātra saṃśayaḥ

यथा तव तथा तस्य यत्‍नः स्याद्दाररक्षणे । आत्मवत्सर्वभूतानि चिन्तय त्वं सुधानिधे

yathā tava tathā tasya yatnaḥ syāddārarakṣaṇe | ātmavatsarvabhūtāni cintaya tvaṃ sudhānidhe

अष्टाविंशतिसंख्यास्ते कामिन्यो दक्षजाः शुभाः । गुरुपत्‍नीं कथं भोक्तुं त्वमिच्छसि सुधानिधे

aṣṭāviṃśatisaṃkhyāste kāminyo dakṣajāḥ śubhāḥ | gurupatnīṃ kathaṃ bhoktuṃ tvamicchasi sudhānidhe

स्वर्गे सदा वसन्त्येता मेनकाद्या मनोरमाः । भुंक्ष्व ताः स्वेच्छया कामं मुञ्च पत्‍नीं गुरोरपि

svarge sadā vasantyetā menakādyā manoramāḥ | bhuṃkṣva tāḥ svecchayā kāmaṃ muñca patnīṃ gurorapi

ईश्वरा यदि कुर्वन्ति जुगुप्सितमहन्तया । अज्ञास्तदनुवर्तन्ते तदा धर्मक्षयो भवेत्

īśvarā yadi kurvanti jugupsitamahantayā | ajñāstadanuvartante tadā dharmakṣayo bhavet

तस्मान्मुञ्च महाभाग गुरोः पत्‍नीं मनोरमाम् । कलहस्त्वन्निमित्तोऽद्य सुराणां न भवेद्यथा

tasmānmuñca mahābhāga guroḥ patnīṃ manoramām | kalahastvannimitto'dya surāṇāṃ na bhavedyathā

सूत उवाच सोमः शक्रवचः श्रुत्वा किञ्चित्क्रोधसमाकुलः । भङ्ग्या प्रतिवचः प्राह शक्रदूतं तदा शशी

sūta uvāca somaḥ śakravacaḥ śrutvā kiñcitkrodhasamākulaḥ | bhaṅgyā prativacaḥ prāha śakradūtaṃ tadā śaśī

इन्दुरावाच धर्मज्ञोऽसि महाबाहो देवानामधिपः स्वयम् । पुरोधापि च ते तादृग्युवयोः सदृशी मतिः

indurāvāca dharmajño'si mahābāho devānāmadhipaḥ svayam | purodhāpi ca te tādṛgyuvayoḥ sadṛśī matiḥ

परोपदेशे कुशला भवन्ति बहवो जनाः । दुर्लभस्तु स्वयं कर्ता प्राप्ते कर्मणि सर्वदा

paropadeśe kuśalā bhavanti bahavo janāḥ | durlabhastu svayaṃ kartā prāpte karmaṇi sarvadā

बार्हस्पत्यप्रणीतं च शास्त्रं गृह्णन्ति मानवाः । को विरोधोऽत्र देवेश कामयानां भजन्स्त्रियम्

bārhaspatyapraṇītaṃ ca śāstraṃ gṛhṇanti mānavāḥ | ko virodho'tra deveśa kāmayānāṃ bhajanstriyam

स्वकीयं बलिनां सर्वं दुर्बलानां न किञ्चन । स्वीया च परकीया च भ्रमोऽयं मन्दचेतसाम्

svakīyaṃ balināṃ sarvaṃ durbalānāṃ na kiñcana | svīyā ca parakīyā ca bhramo'yaṃ mandacetasām

तारा मय्यनुरक्ता च यथा न तु तथा गुरौ । अनुरक्ता कथं त्याज्या धर्मतो न्यायतस्तथा

tārā mayyanuraktā ca yathā na tu tathā gurau | anuraktā kathaṃ tyājyā dharmato nyāyatastathā

गृहारम्भस्तु रक्तायां विरक्तायां कथं भवेत् । विरक्तेयं यदा जाता चकमेऽनुजकामिनीम्

gṛhārambhastu raktāyāṃ viraktāyāṃ kathaṃ bhavet | virakteyaṃ yadā jātā cakame'nujakāminīm

न दास्येऽहं वरारोहां गच्छ दूत वद स्वयम् । ईश्वरोऽसि सहस्राक्ष यदिच्छसि कुरुष्व तत्

na dāsye'haṃ varārohāṃ gaccha dūta vada svayam | īśvaro'si sahasrākṣa yadicchasi kuruṣva tat

सूत उवाच इत्युक्तः शशिना दूतः प्रययौ शक्रसन्निधिम् । इन्द्रायाचष्ट तत्सर्वं यदुक्तं शीतरश्मिना

sūta uvāca ityuktaḥ śaśinā dūtaḥ prayayau śakrasannidhim | indrāyācaṣṭa tatsarvaṃ yaduktaṃ śītaraśminā

तुराषाडपि तच्छ्रुत्वा क्रोधयुक्तो बभूव ह । सेनोद्योगं तथा चक्रे साहाय्यार्थं गुरोर्विभुः

turāṣāḍapi tacchrutvā krodhayukto babhūva ha | senodyogaṃ tathā cakre sāhāyyārthaṃ gurorvibhuḥ

शुक्रस्तु विग्रहं श्रुत्वा गुरुद्वेषात्ततो ययौ । मा ददस्वेति तं वाक्यमुवाच शशिनं प्रति

śukrastu vigrahaṃ śrutvā gurudveṣāttato yayau | mā dadasveti taṃ vākyamuvāca śaśinaṃ prati

साहाय्यं ते करिष्यामि मन्त्रशक्त्या महामते । भविता यदि संग्रामस्तव चेन्द्रेण मारिष

sāhāyyaṃ te kariṣyāmi mantraśaktyā mahāmate | bhavitā yadi saṃgrāmastava cendreṇa māriṣa

शङ्करस्तु तदाकर्ण्य गुरुदाराभिमर्शनम् । गुरुशत्रुं भृगुं मत्वा साहाय्यमकरोत्तदा

śaṅkarastu tadākarṇya gurudārābhimarśanam | guruśatruṃ bhṛguṃ matvā sāhāyyamakarottadā

संग्रामस्तु तदा वृत्तो देवदानवयोर्द्रुतम् । बहूनि तत्र वर्षाणि तारकासुरवत्किल

saṃgrāmastu tadā vṛtto devadānavayordrutam | bahūni tatra varṣāṇi tārakāsuravatkila

देवासुरकृतं युद्धं दृष्ट्वा तत्र पितामहः । हंसारूढो जगामाशु तं देशं क्लेशशान्तये

devāsurakṛtaṃ yuddhaṃ dṛṣṭvā tatra pitāmahaḥ | haṃsārūḍho jagāmāśu taṃ deśaṃ kleśaśāntaye

राकापतिं तदा प्राह मुञ्च भार्यां गुरोरिति । नोचेद्विष्णुं समाहूय करिष्यामि तु संक्षयम्

rākāpatiṃ tadā prāha muñca bhāryāṃ guroriti | nocedviṣṇuṃ samāhūya kariṣyāmi tu saṃkṣayam

भृगुं निवारयामास ब्रह्मा लोकपितामहः । किमन्यायमतिर्जाता सङ्गदोषान्महामते

bhṛguṃ nivārayāmāsa brahmā lokapitāmahaḥ | kimanyāyamatirjātā saṅgadoṣānmahāmate

निषेधयामास ततो भृगुस्तं चौषधीपतिम् । मुञ्च भार्यां गुरोरद्य पित्राहं प्रेषितस्तव

niṣedhayāmāsa tato bhṛgustaṃ cauṣadhīpatim | muñca bhāryāṃ guroradya pitrāhaṃ preṣitastava

सूत उवाच द्विजराजस्तु तच्छ्रुत्वा भृगोर्वचनमद्‌भुतम् । ददौ च तत्प्रियां भार्यां गुरोर्गर्भवतीं शुभाम्

sūta uvāca dvijarājastu tacchrutvā bhṛgorvacanamadbhutam | dadau ca tatpriyāṃ bhāryāṃ gurorgarbhavatīṃ śubhām

प्राप्य कान्तां गुरुर्हृष्टः स्वगृहं मुदितो ययौ । ततो देवास्ततो दैत्या ययुः स्वान्स्वान्गृहान्प्रति

prāpya kāntāṃ gururhṛṣṭaḥ svagṛhaṃ mudito yayau | tato devāstato daityā yayuḥ svānsvāngṛhānprati

ब्रह्मा स्वसदनं प्राप्तः कैलासं चापि शङ्करः । बृहस्पतिस्तु सन्तुष्टः प्राप्य भार्यां मनोरमाम्

brahmā svasadanaṃ prāptaḥ kailāsaṃ cāpi śaṅkaraḥ | bṛhaspatistu santuṣṭaḥ prāpya bhāryāṃ manoramām

ततः कालेन कियता तारासूत सुतं शुभम् । सुदिने शुभनक्षत्रे तारापतिसमं गुणैः

tataḥ kālena kiyatā tārāsūta sutaṃ śubham | sudine śubhanakṣatre tārāpatisamaṃ guṇaiḥ

दृष्ट्वा पुत्रं गुरुर्जातं चकार विधिपूर्वकम् । जातकर्मादिकं सर्वं प्रहृष्टेनान्तरात्मना

dṛṣṭvā putraṃ gururjātaṃ cakāra vidhipūrvakam | jātakarmādikaṃ sarvaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā

श्रुतं चन्द्रमसा जन्म पुत्रस्य मुनिसत्तमाः । दूतं च प्रेषयामास गुरुं प्रति महामतिः

śrutaṃ candramasā janma putrasya munisattamāḥ | dūtaṃ ca preṣayāmāsa guruṃ prati mahāmatiḥ

न चायं तव पुत्रोऽस्ति मम वीर्यसमुद्‌भवः । कथं त्वं कृतवान्कामं जातकर्मादिकं विधिम्

na cāyaṃ tava putro'sti mama vīryasamudbhavaḥ | kathaṃ tvaṃ kṛtavānkāmaṃ jātakarmādikaṃ vidhim

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य दूतस्य च बृहस्पतिः । उवाच मम पुत्रो मे सदृशो नात्र संशयः

tacchrutvā vacanaṃ tasya dūtasya ca bṛhaspatiḥ | uvāca mama putro me sadṛśo nātra saṃśayaḥ

पुनर्विवादः सञ्जातो मिलिता देवदानवाः । युद्धार्थमागतास्तेषां समाजः समजायत

punarvivādaḥ sañjāto militā devadānavāḥ | yuddhārthamāgatāsteṣāṃ samājaḥ samajāyata

तत्रागतः स्वयं ब्रह्मा शान्तिकामः प्रजापतिः । निवारयामास मुखे संस्थितान्युद्धदुर्मदान्

tatrāgataḥ svayaṃ brahmā śāntikāmaḥ prajāpatiḥ | nivārayāmāsa mukhe saṃsthitānyuddhadurmadān

तारां पप्रच्छ धर्मात्मा कस्यायं तनयः शुभे । सत्यं वद वरारोहे यथा क्लेशः प्रशाम्यति

tārāṃ papraccha dharmātmā kasyāyaṃ tanayaḥ śubhe | satyaṃ vada varārohe yathā kleśaḥ praśāmyati

तमुवाचासितापाङ्गी लज्जमानाप्यधोमुखी । चन्द्रस्येति शनैरन्तर्जगाम वरवर्णिनी

tamuvācāsitāpāṅgī lajjamānāpyadhomukhī | candrasyeti śanairantarjagāma varavarṇinī

जग्राह तं सुतं सोमः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । नाम चक्रे बुध इति जगाम स्वगृहं पुनः

jagrāha taṃ sutaṃ somaḥ prahṛṣṭenāntarātmanā | nāma cakre budha iti jagāma svagṛhaṃ punaḥ

ययौ ब्रह्मा स्वकं धाम सर्वे देवाः सवासवाः । यथागतं गतं सर्वैः सर्वशः प्रेक्षकैर्जनैः

yayau brahmā svakaṃ dhāma sarve devāḥ savāsavāḥ | yathāgataṃ gataṃ sarvaiḥ sarvaśaḥ prekṣakairjanaiḥ

कथितेयं बुधोत्पत्तिर्गुरुक्षेत्रे च सोमतः । यथा श्रुता मया पूर्वं व्यासात्सत्यवतीसुतात्

kathiteyaṃ budhotpattirgurukṣetre ca somataḥ | yathā śrutā mayā pūrvaṃ vyāsātsatyavatīsutāt

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां प्रथमस्कन्धे बुधोत्पत्तिर्नामेकादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe budhotpattirnāmekādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

सुद्युम्नस्तुतिः सूत उवाच ततः पुरूरवा जज्ञे इलायां कथयामि वः । बुधपुत्रोऽतिधर्मात्मा यज्ञकृद्दानतत्परः

sudyumnastutiḥ sūta uvāca tataḥ purūravā jajñe ilāyāṃ kathayāmi vaḥ | budhaputro'tidharmātmā yajñakṛddānatatparaḥ

सुद्युम्नो नाम भूपालः सत्यवादी जितेन्द्रियः । सैन्धवं हयमारुह्य चचार मृगयां वने

sudyumno nāma bhūpālaḥ satyavādī jitendriyaḥ | saindhavaṃ hayamāruhya cacāra mṛgayāṃ vane

युतः कतिपयामात्यैर्दर्शितश्चारुकुण्डलः । धनुराजगवं बद्ध्वा बाणसङ्घं तथाद्‌भुतम्

yutaḥ katipayāmātyairdarśitaścārukuṇḍalaḥ | dhanurājagavaṃ baddhvā bāṇasaṅghaṃ tathādbhutam

स भ्रमंस्तद्वनोद्देशे हन्यमानो रुरून्मृगान् । शशांश्च सूकरांश्चैव खड्गांश्च गवयांस्तथा

sa bhramaṃstadvanoddeśe hanyamāno rurūnmṛgān | śaśāṃśca sūkarāṃścaiva khaḍgāṃśca gavayāṃstathā

शरभान्महिषांश्चैव साम्भरान्वनकुक्कुटान् । निघ्नन्मेध्यान् पशून् राजा कुमारवनमाविशत्

śarabhānmahiṣāṃścaiva sāmbharānvanakukkuṭān | nighnanmedhyān paśūn rājā kumāravanamāviśat

मेरोरधस्तले दिव्यं मन्दारद्रुमराजितम् । अशोकलतिकाकीर्णं बकुलैरधिवासितम्

meroradhastale divyaṃ mandāradrumarājitam | aśokalatikākīrṇaṃ bakulairadhivāsitam

सालैस्तालैस्तमालैश्च चम्पकैः पनसैस्तथा । आम्रैर्नीपैर्मधूकैश्च माधवीमण्डपावृतम्

sālaistālaistamālaiśca campakaiḥ panasaistathā | āmrairnīpairmadhūkaiśca mādhavīmaṇḍapāvṛtam

दाडिमैर्नारिकेलैश्च कदलीखण्डमण्डितम् । यूथिकामालतीकुन्दपुष्पवल्लीसमावृतम्

dāḍimairnārikelaiśca kadalīkhaṇḍamaṇḍitam | yūthikāmālatīkundapuṣpavallīsamāvṛtam

हंसकारण्डवाकीर्णं कीचकध्वनिनादितम् । भ्रमरालिरुतारामं वनं सर्वसुखावहम्

haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ kīcakadhvanināditam | bhramarālirutārāmaṃ vanaṃ sarvasukhāvaham

दृष्ट्वा प्रमुदितो राजा सुद्युम्नः सेवकैर्वृतः । वृक्षान्सुपुष्पितान्वीक्ष्य कोकिलारावमण्डितान्

dṛṣṭvā pramudito rājā sudyumnaḥ sevakairvṛtaḥ | vṛkṣānsupuṣpitānvīkṣya kokilārāvamaṇḍitān

प्रविष्टस्तत्र राजर्षिः स्त्रीत्वमाप क्षणात्ततः । अश्वोऽपि वडवा जातश्चिन्ताविष्टः स भूपतिः

praviṣṭastatra rājarṣiḥ strītvamāpa kṣaṇāttataḥ | aśvo'pi vaḍavā jātaścintāviṣṭaḥ sa bhūpatiḥ

किमेतदिति चिन्तार्तश्चिन्त्यमानः पुनः पुनः । दुःखं बहुतरं प्राप्तः सुद्युम्नो लज्जयान्वितः

kimetaditi cintārtaścintyamānaḥ punaḥ punaḥ | duḥkhaṃ bahutaraṃ prāptaḥ sudyumno lajjayānvitaḥ

किं करोमि कथं यामि गृहं स्त्रीभावसंयुतः । कथं राज्यं करिष्यामि केन वा वञ्चितो ह्यहम्

kiṃ karomi kathaṃ yāmi gṛhaṃ strībhāvasaṃyutaḥ | kathaṃ rājyaṃ kariṣyāmi kena vā vañcito hyaham

ऋषय ऊचुः सूताश्चर्यमिदं प्रोक्तं त्वया यल्लोमहर्षण । सुद्युम्नः स्त्रीत्वमापन्नो भूपतिर्देवसन्निभः

ṛṣaya ūcuḥ sūtāścaryamidaṃ proktaṃ tvayā yallomaharṣaṇa | sudyumnaḥ strītvamāpanno bhūpatirdevasannibhaḥ

किं तत्कारणमाचक्ष्व वने तत्र मनोहरे । किं कृतं तेन राज्ञा च विस्तरं वद सुव्रत

kiṃ tatkāraṇamācakṣva vane tatra manohare | kiṃ kṛtaṃ tena rājñā ca vistaraṃ vada suvrata

सूत उवाच एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयः सनकादयः । दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन्

sūta uvāca ekadā giriśaṃ draṣṭumṛṣayaḥ sanakādayaḥ | diśo vitimirābhāsāḥ kurvantaḥ samupāgaman

तस्मिंश्च समये तत्र शङ्करः प्रमदायुतः । क्रीडासक्तो महादेवो विवस्त्रा कामिनी शिवा

tasmiṃśca samaye tatra śaṅkaraḥ pramadāyutaḥ | krīḍāsakto mahādevo vivastrā kāminī śivā

उत्सङ्गे संस्थिता भर्तू रममाणा मनोरमा । तान्विलोक्याम्बिका देवी विवस्त्रा व्रीडिता भृशम्

utsaṅge saṃsthitā bhartū ramamāṇā manoramā | tānvilokyāmbikā devī vivastrā vrīḍitā bhṛśam

भर्तुरङ्कात्समुत्थाय वस्त्रमादाय पर्यधात् । लज्जाविष्टा स्थिता तत्र वेपमानातिमानिनी

bharturaṅkātsamutthāya vastramādāya paryadhāt | lajjāviṣṭā sthitā tatra vepamānātimāninī

ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः । परिवृत्य ययुस्तूर्णं नरनारायणाश्रमम्

ṛṣayo'pi tayorvīkṣya prasaṅgaṃ ramamāṇayoḥ | parivṛtya yayustūrṇaṃ naranārāyaṇāśramam

ह्रीयुतां कामिनीं वीक्ष्य प्रोवाच भगवान्हरः । कथं लज्जातुरासि त्वं सुखं ते प्रकरोम्यहम्

hrīyutāṃ kāminīṃ vīkṣya provāca bhagavānharaḥ | kathaṃ lajjāturāsi tvaṃ sukhaṃ te prakaromyaham

अद्यप्रभृति यो मोहात्पुमान्कोऽपि वरानने । वनं च प्रविशेदेतत्स वै योषिद्‌भविष्यति

adyaprabhṛti yo mohātpumānko'pi varānane | vanaṃ ca praviśedetatsa vai yoṣidbhaviṣyati

इति शप्तं वनं तेन ये जानन्ति जनाः क्वचित् । वर्जयन्तीह ते कामं वनं दोषसमृद्धिमत्

iti śaptaṃ vanaṃ tena ye jānanti janāḥ kvacit | varjayantīha te kāmaṃ vanaṃ doṣasamṛddhimat

सुद्युम्नस्तु तदज्ञानात्प्रविष्टः सचिवैः सह । तथैव स्त्रीत्वमापन्नस्तैः सहेति न संशयः

sudyumnastu tadajñānātpraviṣṭaḥ sacivaiḥ saha | tathaiva strītvamāpannastaiḥ saheti na saṃśayaḥ

चिन्ताविष्टः स राजर्षिर्न जगाम गृहं ह्रिया । विचचार बहिस्तस्माद्वनदेशादितस्ततः

cintāviṣṭaḥ sa rājarṣirna jagāma gṛhaṃ hriyā | vicacāra bahistasmādvanadeśāditastataḥ

इलेति नाम सम्प्राप्तं स्त्रीत्वे तेन महात्मना । विचरंस्तत्र सम्प्राप्तो बुधः सोमसुतो युवा

ileti nāma samprāptaṃ strītve tena mahātmanā | vicaraṃstatra samprāpto budhaḥ somasuto yuvā

स्त्रीभिः परिवृतां तां तु दृष्ट्वा कान्तां मनोरमाम् । हावभावकलायुक्तां चकमे भगवाम्बुधः

strībhiḥ parivṛtāṃ tāṃ tu dṛṣṭvā kāntāṃ manoramām | hāvabhāvakalāyuktāṃ cakame bhagavāmbudhaḥ

सापि तं चकमे कान्तं बुधं सोमसुतं पतिम् । संयोगस्तत्र सञ्जातस्तयोः प्रेम्णा परस्परम्

sāpi taṃ cakame kāntaṃ budhaṃ somasutaṃ patim | saṃyogastatra sañjātastayoḥ premṇā parasparam

स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम् । इलायां सोमपुत्रस्तु चक्रवर्तिनमुत्तमम्

sa tasyāṃ janayāmāsa purūravasamātmajam | ilāyāṃ somaputrastu cakravartinamuttamam

सा प्रासूत सुतं बाला चिन्ताविष्टा वने स्थिता । सस्मार स्वकुलाचार्यं वसिष्ठं मुनिसत्तमम्

sā prāsūta sutaṃ bālā cintāviṣṭā vane sthitā | sasmāra svakulācāryaṃ vasiṣṭhaṃ munisattamam

स तदास्य दशां दृष्ट्वा सुद्युम्नस्य कृपान्वितः । अतोषयन्महादेवं शङ्करं लोकशङ्करम्

sa tadāsya daśāṃ dṛṣṭvā sudyumnasya kṛpānvitaḥ | atoṣayanmahādevaṃ śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram

तस्मै स भगवांस्तुष्टः प्रददौ वाञ्छितं वरम् । वसिष्ठः प्रार्थयामास पुंस्त्वं राज्ञः प्रियस्य च

tasmai sa bhagavāṃstuṣṭaḥ pradadau vāñchitaṃ varam | vasiṣṭhaḥ prārthayāmāsa puṃstvaṃ rājñaḥ priyasya ca

शङ्करस्तु निजां वाचमृतां कुर्वन्नुवाच ह । मासं पुमांस्तु भविता मासं स्त्री भूपतिः किल

śaṅkarastu nijāṃ vācamṛtāṃ kurvannuvāca ha | māsaṃ pumāṃstu bhavitā māsaṃ strī bhūpatiḥ kila

इत्थं प्राप्य वरं राजा जगाम स्वगृहं पुनः । चक्रे राज्यं स धर्मात्मा वसिष्ठस्याप्यनुग्रहात्

itthaṃ prāpya varaṃ rājā jagāma svagṛhaṃ punaḥ | cakre rājyaṃ sa dharmātmā vasiṣṭhasyāpyanugrahāt

स्त्रीत्वे तिष्ठति हर्म्येषु पुंस्त्वे राज्यं प्रशास्ति च । प्रजास्तस्मिन्समुद्विग्ना नाभ्यनन्दन्महीपतिम्

strītve tiṣṭhati harmyeṣu puṃstve rājyaṃ praśāsti ca | prajāstasminsamudvignā nābhyanandanmahīpatim

काले तु यौवनं प्राप्तः पुत्रः पुरूरवास्तदा । प्रतिष्ठां नृपतिस्तस्मै दत्त्वा राज्यं वनं ययौ

kāle tu yauvanaṃ prāptaḥ putraḥ purūravāstadā | pratiṣṭhāṃ nṛpatistasmai dattvā rājyaṃ vanaṃ yayau

गत्वा तस्मिन्वने रम्ये नानाद्रुमसमाकुले । नारदान्मन्त्रमासाद्य नवाक्षरमनुत्तमम्

gatvā tasminvane ramye nānādrumasamākule | nāradānmantramāsādya navākṣaramanuttamam

जजाप मन्त्रमत्यर्थं प्रेमपूरितमानसः । परितुष्टा तदा देवी सगुणा तारिणी शिवा

jajāpa mantramatyarthaṃ premapūritamānasaḥ | parituṣṭā tadā devī saguṇā tāriṇī śivā

सिंहारूढा स्थिता चाग्रे दिव्यरूपा मनोरमा । वारुणीपानसम्मत्ता मदाघूर्णितलोचना

siṃhārūḍhā sthitā cāgre divyarūpā manoramā | vāruṇīpānasammattā madāghūrṇitalocanā

दृष्ट्वा तां दिव्यरूपां च प्रेमाकुलितलोचनः । प्रणम्य शिरसा प्रीत्या तुष्टाव जगदम्बिकाम्

dṛṣṭvā tāṃ divyarūpāṃ ca premākulitalocanaḥ | praṇamya śirasā prītyā tuṣṭāva jagadambikām

इलोवाच दिव्यं च ते भगवति प्रथितं स्वरूपं दृष्टं मया सकललोकहितानुरूपम् । वन्दे त्वदंघ्रिकमलं सुरसङ्घसेव्यं कामप्रदं जननि चापि विमुक्तिदं च

ilovāca divyaṃ ca te bhagavati prathitaṃ svarūpaṃ dṛṣṭaṃ mayā sakalalokahitānurūpam | vande tvadaṃghrikamalaṃ surasaṅghasevyaṃ kāmapradaṃ janani cāpi vimuktidaṃ ca

को वेत्ति तेऽम्ब भुवि मर्त्यतनुर्निकामं मुह्यन्ति यत्र मुनयश्च सुराश्च सर्वे । ऐश्वर्यमेतदखिलं कृपणे दयां च दृष्ट्वैव देवि सकलं किल विस्मयो मे

ko vetti te'mba bhuvi martyatanurnikāmaṃ muhyanti yatra munayaśca surāśca sarve | aiśvaryametadakhilaṃ kṛpaṇe dayāṃ ca dṛṣṭvaiva devi sakalaṃ kila vismayo me

शम्भुर्हरिः कमलजो मघवा रविश्च वित्तेशवह्निवरुणाः पवनश्च सोमः । जानन्ति नैव वसवोऽपि हि ते प्रभावं बुध्येत्कथं तव गुणानगुणो मनुष्यः

śambhurhariḥ kamalajo maghavā raviśca vitteśavahnivaruṇāḥ pavanaśca somaḥ | jānanti naiva vasavo'pi hi te prabhāvaṃ budhyetkathaṃ tava guṇānaguṇo manuṣyaḥ

जानाति विष्णुरमितद्युतिरम्ब साक्षा- त्त्वां सात्त्विकीमुदधिजां सकलार्थदां च । को राजसीं हर उमां किल तामसीं त्वां वेदाम्बिके न तु पुनः खलु निर्गुणां त्वाम्

jānāti viṣṇuramitadyutiramba sākṣā- ttvāṃ sāttvikīmudadhijāṃ sakalārthadāṃ ca | ko rājasīṃ hara umāṃ kila tāmasīṃ tvāṃ vedāmbike na tu punaḥ khalu nirguṇāṃ tvām

क्वाहं सुमन्दमतिरप्रतिमप्रभावः क्वायं तवातिनिपुणो मयि सुप्रसादः । जाने भवानि चरितं करुणासमेतं यत्सेवकांश्च दयसे त्वयि भावयुक्तान्

kvāhaṃ sumandamatirapratimaprabhāvaḥ kvāyaṃ tavātinipuṇo mayi suprasādaḥ | jāne bhavāni caritaṃ karuṇāsametaṃ yatsevakāṃśca dayase tvayi bhāvayuktān

वृत्तस्त्वया हरिरसौ वनजेशयापि नैवाचरत्यपि मुदं मधुसूदनश्च । पादौ तवादिपुरुषः किल पावकेन कृत्वा करोति च करेण शुभौ पवित्रौ

vṛttastvayā harirasau vanajeśayāpi naivācaratyapi mudaṃ madhusūdanaśca | pādau tavādipuruṣaḥ kila pāvakena kṛtvā karoti ca kareṇa śubhau pavitrau

वाञ्छत्यहो हरिरशोक इवातिकामं पादाहतिं प्रमुदितः पुरुषः पुराणः । तां त्वं करोषि रुषिता प्रणतं च पादे दृष्ट्वा पतिं सकलदेवनुतं स्मरार्तम्

vāñchatyaho hariraśoka ivātikāmaṃ pādāhatiṃ pramuditaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ | tāṃ tvaṃ karoṣi ruṣitā praṇataṃ ca pāde dṛṣṭvā patiṃ sakaladevanutaṃ smarārtam

वक्षःस्थले वससि देवि सदैव तस्य पर्यङ्कवत्सुचरिते विपुलेऽतिशान्ते । सौदामिनीव सुघने सुविभूषिते च किं ते न वाहनमसौ जगदीश्वरोऽपि

vakṣaḥsthale vasasi devi sadaiva tasya paryaṅkavatsucarite vipule'tiśānte | saudāminīva sughane suvibhūṣite ca kiṃ te na vāhanamasau jagadīśvaro'pi

त्वं चेज्जहासि मधुसूदनमम्ब कोपा- न्नैवार्चितोऽपि स भवेत्किल शक्तिहीनः । प्रत्यक्षमेव पुरुषं स्वजनास्त्वजन्ति शान्तं श्रियोज्झितमतीव गुणैर्वियुक्तम्

tvaṃ cejjahāsi madhusūdanamamba kopā- nnaivārcito'pi sa bhavetkila śaktihīnaḥ | pratyakṣameva puruṣaṃ svajanāstvajanti śāntaṃ śriyojjhitamatīva guṇairviyuktam

ब्रह्मादयः सुरगणा न तु किं युवत्यो ये त्वत्पदाम्बुजमहर्निशमाश्रयन्ति । मन्ये त्वयैव विहिताः खलु ते पुमांसः किं वर्णयामि तव शक्तिमनन्तवीर्ये

brahmādayaḥ suragaṇā na tu kiṃ yuvatyo ye tvatpadāmbujamaharniśamāśrayanti | manye tvayaiva vihitāḥ khalu te pumāṃsaḥ kiṃ varṇayāmi tava śaktimanantavīrye

त्वं नापुमान्न च पुमानिति मे विकल्पो याकासि देवि सगुणा ननु निर्गुणा वा । तां त्वां नमामि सततं किल भावयुक्तो वाञ्छामि भक्तिमचलां त्वयि मातरं तु

tvaṃ nāpumānna ca pumāniti me vikalpo yākāsi devi saguṇā nanu nirguṇā vā | tāṃ tvāṃ namāmi satataṃ kila bhāvayukto vāñchāmi bhaktimacalāṃ tvayi mātaraṃ tu

सूत उवाच इति स्तुत्वा महीपालो जगाम शरणं तदा । परितुष्टा ददौ देवी तत्र सायुज्यमात्मनि

sūta uvāca iti stutvā mahīpālo jagāma śaraṇaṃ tadā | parituṣṭā dadau devī tatra sāyujyamātmani

सुद्युम्नस्तु ततः प्राप पदं परमकं स्थिरम् । तस्या देव्याः प्रसादेन मुनीनामपि दुर्लभम्

sudyumnastu tataḥ prāpa padaṃ paramakaṃ sthiram | tasyā devyāḥ prasādena munīnāmapi durlabham

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां ॥ प्रथमस्कन्धे सुद्युम्नस्तुतिर्नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || prathamaskandhe sudyumnastutirnāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३

पुरूरवस उर्वश्याश्च चरित्रवर्णनम् सूत उवाच सुद्युने तु दिवं याते राज्यं चक्रे पुरूरवाः । सगुणश्च सुरूपश्च प्रजारञ्जनतत्परः

purūravasa urvaśyāśca caritravarṇanam sūta uvāca sudyune tu divaṃ yāte rājyaṃ cakre purūravāḥ | saguṇaśca surūpaśca prajārañjanatatparaḥ

प्रतिष्ठाने पुरे रम्ये राज्यं सर्वनमस्कृतम् । चकार सर्वधर्मज्ञः प्रजारक्षणतत्परः

pratiṣṭhāne pure ramye rājyaṃ sarvanamaskṛtam | cakāra sarvadharmajñaḥ prajārakṣaṇatatparaḥ

मन्त्रः सुगुप्तस्तस्यासीत्परत्राभिज्ञता तथा । सदैवोत्साहशक्तिश्च प्रभुशक्तिस्तथोत्तमा

mantraḥ suguptastasyāsītparatrābhijñatā tathā | sadaivotsāhaśaktiśca prabhuśaktistathottamā

सामदानादयः सर्वे वशगास्तस्य भूपतेः । वर्णाश्रमान्स्वधर्मस्थान्कुर्वन् राज्यं शशास ह

sāmadānādayaḥ sarve vaśagāstasya bhūpateḥ | varṇāśramānsvadharmasthānkurvan rājyaṃ śaśāsa ha

यज्ञांश्च विविधांश्चक्रे स राजा बहुदक्षिणान् । दानानि च पवित्राणि ददावथ नराधिपः

yajñāṃśca vividhāṃścakre sa rājā bahudakṣiṇān | dānāni ca pavitrāṇi dadāvatha narādhipaḥ

तस्य रूपगुणौदार्यशीलद्रविणविक्रमान् । श्रुत्वोर्वशी वशीभूता चकमे तं नराधिपम्

tasya rūpaguṇaudāryaśīladraviṇavikramān | śrutvorvaśī vaśībhūtā cakame taṃ narādhipam

ब्रह्मशापाभितप्ता सा मानुषं लोकमास्थिता । गुणिनं तं नृपं मत्वा वरयामास मानिनी

brahmaśāpābhitaptā sā mānuṣaṃ lokamāsthitā | guṇinaṃ taṃ nṛpaṃ matvā varayāmāsa māninī

समयं चेदृशं कृत्वा स्थिता तत्र वराङ्गना । एतावुरणकौ राजन्न्यस्तौ रक्षस्व मानद

samayaṃ cedṛśaṃ kṛtvā sthitā tatra varāṅganā | etāvuraṇakau rājannyastau rakṣasva mānada

घृतं मे भक्षणं नित्यं नान्यत्किञ्चिन्नृपाशनम् । नेक्षे त्वां च महाराज नग्नमन्यत्र मैथुनात्

ghṛtaṃ me bhakṣaṇaṃ nityaṃ nānyatkiñcinnṛpāśanam | nekṣe tvāṃ ca mahārāja nagnamanyatra maithunāt

भाषाबन्धस्त्वयं राजन् यदि भग्नो भविष्यति । तदा त्यक्त्वा गमिष्यामि सत्यमेतद्‌ब्रवीम्यहम्

bhāṣābandhastvayaṃ rājan yadi bhagno bhaviṣyati | tadā tyaktvā gamiṣyāmi satyametadbravīmyaham

अङ्गीकृतं च तद्‌राज्ञा कामिन्या भाषितं तु यत् । स्थिता भाषणबन्धेन शापानुगहकाम्यया

aṅgīkṛtaṃ ca tadrājñā kāminyā bhāṣitaṃ tu yat | sthitā bhāṣaṇabandhena śāpānugahakāmyayā

रेमे तदा स भूपालो लीनो वर्षगणान्बहून् । धर्मकर्मादिकं त्यक्त्वा चोर्वश्या मदमोहितः

reme tadā sa bhūpālo līno varṣagaṇānbahūn | dharmakarmādikaṃ tyaktvā corvaśyā madamohitaḥ

एकचित्तस्तु सञ्जातस्तन्मनस्को महीपतिः । न शशाक तया हीनः क्षणमप्यतिमोहितः

ekacittastu sañjātastanmanasko mahīpatiḥ | na śaśāka tayā hīnaḥ kṣaṇamapyatimohitaḥ

एवं वर्षगणान्ते तु स्वर्गस्थः पाकशासनः । उर्वशीं नागतां दृष्ट्वा गन्धर्वानाह देवराट्

evaṃ varṣagaṇānte tu svargasthaḥ pākaśāsanaḥ | urvaśīṃ nāgatāṃ dṛṣṭvā gandharvānāha devarāṭ

उर्वशीमानयध्वं भो गन्धर्वाः सर्व एव हि । हृत्वोरणौ गृहात्तस्य भूपतेः समये किल

urvaśīmānayadhvaṃ bho gandharvāḥ sarva eva hi | hṛtvoraṇau gṛhāttasya bhūpateḥ samaye kila

उर्वशीरहितं स्थानं मदीयं नातिशोभते । येन केनाप्युपायेन तामानयत कामिनीम्

urvaśīrahitaṃ sthānaṃ madīyaṃ nātiśobhate | yena kenāpyupāyena tāmānayata kāminīm

इत्युक्तास्तेऽथ गन्धर्वा विश्वावसुपुरोगमाः । ततो गत्वा महागाढे तमसि प्रत्युपस्थिते

ityuktāste'tha gandharvā viśvāvasupurogamāḥ | tato gatvā mahāgāḍhe tamasi pratyupasthite

जह्रुस्तावुरणौ देवा रममाणं विलोक्य तम् । चक्रन्दतुस्तदा तौ तु ह्रियमाणौ विहायसा

jahrustāvuraṇau devā ramamāṇaṃ vilokya tam | cakrandatustadā tau tu hriyamāṇau vihāyasā

उर्वशी तदुपाकर्ण्य क्रन्दितं सुतयोरिव । कुपितोवाच राजानं समयोऽयं कृतो मया

urvaśī tadupākarṇya kranditaṃ sutayoriva | kupitovāca rājānaṃ samayo'yaṃ kṛto mayā

नष्टाहं तव विश्वासाद्धृतौ चोरैर्ममोरणौ । राजन्पुत्रसमावेतौ त्वं किं शेषे स्त्रिया समः

naṣṭāhaṃ tava viśvāsāddhṛtau corairmamoraṇau | rājanputrasamāvetau tvaṃ kiṃ śeṣe striyā samaḥ

हतास्म्यहं कुनाथेन नपुंसा वीरमानिना । उरणौ मे गतौ चाद्य सदा प्राणप्रियौ मम

hatāsmyahaṃ kunāthena napuṃsā vīramāninā | uraṇau me gatau cādya sadā prāṇapriyau mama

एवं विलप्यमानां तां दृष्ट्वा राजा विमोहितः । नग्न एव ययौ तूर्णं पृष्ठतः पृथिवीपतिः

evaṃ vilapyamānāṃ tāṃ dṛṣṭvā rājā vimohitaḥ | nagna eva yayau tūrṇaṃ pṛṣṭhataḥ pṛthivīpatiḥ

विद्युत्प्रकाशिता तत्र गन्धर्वैर्नृपवेश्मनि । नग्नभूतस्तया दृष्टो भूपतिर्गन्तुकामया

vidyutprakāśitā tatra gandharvairnṛpaveśmani | nagnabhūtastayā dṛṣṭo bhūpatirgantukāmayā

त्यक्त्वोरणौ गताः सर्वे गन्धर्वाः पथि पार्थिवः । नग्नो जग्राह तौ श्रान्तो जगाम स्वगृहं प्रति

tyaktvoraṇau gatāḥ sarve gandharvāḥ pathi pārthivaḥ | nagno jagrāha tau śrānto jagāma svagṛhaṃ prati

तदोर्वशीं गतां दृष्ट्वा विललापातिदुःखितः । नग्नं वीक्ष्य पतिं नारी गता सा वरवर्णिनी

tadorvaśīṃ gatāṃ dṛṣṭvā vilalāpātiduḥkhitaḥ | nagnaṃ vīkṣya patiṃ nārī gatā sā varavarṇinī

क्रन्दन्स देशदेशेषु बभ्राम नृपतिः स्वयम् । तच्चित्तो विह्वलः शोचन्विवशः काममोहितः

krandansa deśadeśeṣu babhrāma nṛpatiḥ svayam | taccitto vihvalaḥ śocanvivaśaḥ kāmamohitaḥ

भ्रमन्वै सकलां पृथ्वीं कुरुक्षेत्रे ददर्श ताम् । दृष्ट्वा संहृष्टवदनः प्राह सूक्तं नृपोत्तमः

bhramanvai sakalāṃ pṛthvīṃ kurukṣetre dadarśa tām | dṛṣṭvā saṃhṛṣṭavadanaḥ prāha sūktaṃ nṛpottamaḥ

अये जाये तिष्ठ तिष्ठ घोरे न त्यक्तुमर्हसि । मां त्वं त्वन्मनसं कान्तं वशगं चाप्यनागसम्

aye jāye tiṣṭha tiṣṭha ghore na tyaktumarhasi | māṃ tvaṃ tvanmanasaṃ kāntaṃ vaśagaṃ cāpyanāgasam

स देहोऽयं पतत्यत्र देवि दूरं हृतस्त्वया । खादन्त्येनं वृकाः काकास्त्वया त्यक्तं वरोरु यत्

sa deho'yaṃ patatyatra devi dūraṃ hṛtastvayā | khādantyenaṃ vṛkāḥ kākāstvayā tyaktaṃ varoru yat

एवं विलपमानं तं राजानं प्राह चोर्वशी । दुःखितं कृपणं श्रान्तं कामार्तं विवशं भृशम्

evaṃ vilapamānaṃ taṃ rājānaṃ prāha corvaśī | duḥkhitaṃ kṛpaṇaṃ śrāntaṃ kāmārtaṃ vivaśaṃ bhṛśam

उर्वश्युवाच मूर्खोऽसि नृपशार्दूल ज्ञानं कुत्र गतं तव । क्वापि सख्यं न च स्त्रीणां वृकाणामिव पार्थिव

urvaśyuvāca mūrkho'si nṛpaśārdūla jñānaṃ kutra gataṃ tava | kvāpi sakhyaṃ na ca strīṇāṃ vṛkāṇāmiva pārthiva

न विश्वासो हि कर्तव्यः स्त्रीषु चौरेषु पार्थिवैः । गृहं गच्छ सुखं भुंक्ष्व मा विषादे मनः कृथाः

na viśvāso hi kartavyaḥ strīṣu caureṣu pārthivaiḥ | gṛhaṃ gaccha sukhaṃ bhuṃkṣva mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ

इत्येवं बोधितो राजा न विवेदातिमोहितः । दुःखं च परमं प्राप्तः स्वैरिणीस्नेहयन्त्रितः

ityevaṃ bodhito rājā na vivedātimohitaḥ | duḥkhaṃ ca paramaṃ prāptaḥ svairiṇīsnehayantritaḥ

सूत उवाच इति सर्वं समाख्यातमुर्वशीचरितं महत् । वेदे विस्तरितं चैतत्संक्षेपात्कथितं मया

sūta uvāca iti sarvaṃ samākhyātamurvaśīcaritaṃ mahat | vede vistaritaṃ caitatsaṃkṣepātkathitaṃ mayā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां प्रथमस्कन्धे पुरूरवस उर्वश्याश्च चरित्रवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ prathamaskandhe purūravasa urvaśyāśca caritravarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४

व्यासेन गृहस्थधर्मवर्णनम् सूत उवाच दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं व्यासश्चिन्तापरोऽभवत् । किं करोमि न मे योग्या देवकन्येयमप्सराः

vyāsena gṛhasthadharmavarṇanam sūta uvāca dṛṣṭvā tāmasitāpāṅgīṃ vyāsaścintāparo'bhavat | kiṃ karomi na me yogyā devakanyeyamapsarāḥ

एवं चिन्तयमानं तु दृष्ट्वा व्यासं तदाप्सराः । भयभीता हि सञ्जाता शापं मा विसृजेदयम्

evaṃ cintayamānaṃ tu dṛṣṭvā vyāsaṃ tadāpsarāḥ | bhayabhītā hi sañjātā śāpaṃ mā visṛjedayam

सा कृत्वाथ शुकीरूपं निर्गता भयविह्वला । कृष्णस्तु विस्मयं प्राप्तो विहङ्गीं तां विलोकयन्

sā kṛtvātha śukīrūpaṃ nirgatā bhayavihvalā | kṛṣṇastu vismayaṃ prāpto vihaṅgīṃ tāṃ vilokayan

कामस्तु देहे व्यासस्य दर्शनादेव सङ्गतः । मनोऽतिविस्मितं जातं सर्वगात्रेषु विस्मितः

kāmastu dehe vyāsasya darśanādeva saṅgataḥ | mano'tivismitaṃ jātaṃ sarvagātreṣu vismitaḥ

स तु धैर्येण महता निगह्णन्मानसं मुनिः । न शशाक नियन्तुं च स व्यासः प्रसृतं मनः

sa tu dhairyeṇa mahatā nigahṇanmānasaṃ muniḥ | na śaśāka niyantuṃ ca sa vyāsaḥ prasṛtaṃ manaḥ

बहुशो गृह्यमाणं च घृताच्या मोहितं मनः । भावित्वान्नैव विधृतं व्यासस्यामिततेजसः

bahuśo gṛhyamāṇaṃ ca ghṛtācyā mohitaṃ manaḥ | bhāvitvānnaiva vidhṛtaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ

मन्धनं कुर्वतस्तस्य मुनेरग्निचिकीर्षया । अरण्यामेव सहसा तस्य शुक्रमथापतत्

mandhanaṃ kurvatastasya muneragnicikīrṣayā | araṇyāmeva sahasā tasya śukramathāpatat

सोऽविचिन्त्य तथा पातं ममन्थारणिमेव च । तस्माच्छुकः समुद्‌भूतो व्यासाकृतिमनोहरः

so'vicintya tathā pātaṃ mamanthāraṇimeva ca | tasmācchukaḥ samudbhūto vyāsākṛtimanoharaḥ

विस्मयं जनयन्बालः सञ्जातस्तदरण्यजः । यथाध्वरे समिद्धोऽग्निर्भाति हव्येन दीप्तिमान्

vismayaṃ janayanbālaḥ sañjātastadaraṇyajaḥ | yathādhvare samiddho'gnirbhāti havyena dīptimān

व्यासस्तु सुतमालोक्य विस्मयं परमं गतः । किमेतदिति सञ्चिन्त्य वरदानाच्छिवस्य वै

vyāsastu sutamālokya vismayaṃ paramaṃ gataḥ | kimetaditi sañcintya varadānācchivasya vai

तेजोरूपी शुको जातोऽप्यरणीगर्भसम्भवः । द्वितीयोऽग्निरिवात्यर्थं दीप्यमानः स्वतेजसा

tejorūpī śuko jāto'pyaraṇīgarbhasambhavaḥ | dvitīyo'gnirivātyarthaṃ dīpyamānaḥ svatejasā

विलोकयामास तदा व्यासस्तु मुदितं सुतम् । दिव्येन तेजसा युक्तं गार्हपत्यमिवापरम्

vilokayāmāsa tadā vyāsastu muditaṃ sutam | divyena tejasā yuktaṃ gārhapatyamivāparam

गङ्गान्तः स्नापयामास समागत्य गिरेस्तदा । पुष्पवृष्टिस्तु खाज्जाता शिशोरुपरि तापसाः

gaṅgāntaḥ snāpayāmāsa samāgatya girestadā | puṣpavṛṣṭistu khājjātā śiśorupari tāpasāḥ

जातकर्मादिकं चक्रे व्यासस्तस्य महात्मनः । देवदुन्दुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः

jātakarmādikaṃ cakre vyāsastasya mahātmanaḥ | devadundubhayo nedurnanṛtuścāpsarogaṇāḥ

जगुर्गन्धर्वपतयो मुदितास्ते दिदृक्षवः । विश्वावसुर्नारदश्च तुम्बुरुः शुकसम्भवे

jagurgandharvapatayo muditāste didṛkṣavaḥ | viśvāvasurnāradaśca tumburuḥ śukasambhave

तुष्टुवुर्मुदिताः सर्वे देवा विद्याधरास्तथा । दृष्ट्वा व्याससुतं दिव्यमरणीगर्भसम्भवम्

tuṣṭuvurmuditāḥ sarve devā vidyādharāstathā | dṛṣṭvā vyāsasutaṃ divyamaraṇīgarbhasambhavam

अन्तरिक्षात्पपातोर्व्यां दण्डः कृष्णाजिनं शुभम् । कमण्डलुस्तथा दिव्यः शुकस्यार्थे द्विजोत्तमाः

antarikṣātpapātorvyāṃ daṇḍaḥ kṛṣṇājinaṃ śubham | kamaṇḍalustathā divyaḥ śukasyārthe dvijottamāḥ

सद्यः स ववृधे बालो जातमात्रोऽतिदीप्तिमान् । तस्योपनयनं चक्रे व्यासो विद्याविधानवित्

sadyaḥ sa vavṛdhe bālo jātamātro'tidīptimān | tasyopanayanaṃ cakre vyāso vidyāvidhānavit

उत्पन्नमात्रं तं वेदाः सरहस्याः ससंग्रहाः । उपतस्थुर्महात्मानं यथास्य पितरं तथा

utpannamātraṃ taṃ vedāḥ sarahasyāḥ sasaṃgrahāḥ | upatasthurmahātmānaṃ yathāsya pitaraṃ tathā

यतो दृष्टं शुकीरूपं घृताच्याः सम्भवे तदा । शुकेति नाम पुत्रस्य चकार मुनिसत्तमः

yato dṛṣṭaṃ śukīrūpaṃ ghṛtācyāḥ sambhave tadā | śuketi nāma putrasya cakāra munisattamaḥ

बृहस्पतिमुपाध्यायं कृत्वा व्याससुतस्तदा । व्रतानि ब्रह्मचर्यस्य चकार विधिपूर्वकम्

bṛhaspatimupādhyāyaṃ kṛtvā vyāsasutastadā | vratāni brahmacaryasya cakāra vidhipūrvakam

सोऽधीत्य निखिलान्वेदान् सरहस्यान्ससंग्रहान् । धर्मशास्त्राणि सर्वाणि कृत्वा गुरुकुले शुकः

so'dhītya nikhilānvedān sarahasyānsasaṃgrahān | dharmaśāstrāṇi sarvāṇi kṛtvā gurukule śukaḥ

गुरवे दक्षिणां दत्त्वा समावृत्तो मुनिस्तदा । आजगाम पितुः पार्श्वं कृष्णद्वैपायनस्य च

gurave dakṣiṇāṃ dattvā samāvṛtto munistadā | ājagāma pituḥ pārśvaṃ kṛṣṇadvaipāyanasya ca

दृष्ट्वा व्यासः शुकं प्राप्तं प्रेम्णोत्थाय ससम्भ्रमः । आलिलिङ्ग मुहुर्घ्राणं मूर्ध्नि तस्य चकार ह

dṛṣṭvā vyāsaḥ śukaṃ prāptaṃ premṇotthāya sasambhramaḥ | āliliṅga muhurghrāṇaṃ mūrdhni tasya cakāra ha

पप्रच्छ कुशलं व्यासस्तथा चाध्ययनं शुचि । आश्वास्य स्थापयामास शुकं तत्राश्रमे शुभे

papraccha kuśalaṃ vyāsastathā cādhyayanaṃ śuci | āśvāsya sthāpayāmāsa śukaṃ tatrāśrame śubhe

दारकर्म ततो व्यासः शुकस्य पर्यचिन्तयत् । कन्यां मुनिसुतां कान्तामपृच्छदतिवेगवान्

dārakarma tato vyāsaḥ śukasya paryacintayat | kanyāṃ munisutāṃ kāntāmapṛcchadativegavān

शुकं प्राह सुतं व्यासो वेदोऽधीतस्त्वयानघ । धर्मशास्त्राणि सर्वाणि कुरु भार्यां महामते

śukaṃ prāha sutaṃ vyāso vedo'dhītastvayānagha | dharmaśāstrāṇi sarvāṇi kuru bhāryāṃ mahāmate

गार्हस्थ्यं च समासाद्य यज देवान्पितॄनथ । ऋणान्मोचय मां पुत्र प्राप्य दारान्मनोरमान्

gārhasthyaṃ ca samāsādya yaja devānpitṝnatha | ṛṇānmocaya māṃ putra prāpya dārānmanoramān

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । तस्मात्पुत्र महाभाग कुरुष्वाद्य गृहाश्रमम्

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca | tasmātputra mahābhāga kuruṣvādya gṛhāśramam

कृत्वा गृहाश्रमं पुत्र सुखिनं कुरु मां शुक । आशा मे महती पुत्र पूरयस्व महामते

kṛtvā gṛhāśramaṃ putra sukhinaṃ kuru māṃ śuka | āśā me mahatī putra pūrayasva mahāmate

तपस्तप्त्वा महाघोरं प्राप्तोऽसि त्वमयोनिजः । देवरूपी महाप्राज्ञ पाहि मां पितरं शुक

tapastaptvā mahāghoraṃ prāpto'si tvamayonijaḥ | devarūpī mahāprājña pāhi māṃ pitaraṃ śuka

सूत उवाच इति वादिनमभ्याशे प्राप्तः प्राह शुकस्तदा । विरक्तः सोऽतिरक्तं तं साक्षात्पितरमात्मनः

sūta uvāca iti vādinamabhyāśe prāptaḥ prāha śukastadā | viraktaḥ so'tiraktaṃ taṃ sākṣātpitaramātmanaḥ

शुक उवाच किं त्वं वदसि धर्मज्ञ वेदव्यास महामते । तत्त्वेन शाधि शिष्यं मां त्वदाज्ञां करवाण्यलम्

śuka uvāca kiṃ tvaṃ vadasi dharmajña vedavyāsa mahāmate | tattvena śādhi śiṣyaṃ māṃ tvadājñāṃ karavāṇyalam

व्यास उवाच त्वदर्थे यत्तपस्तप्तं मया पुत्र शतं समाः । प्राप्तस्त्वं चातिदुःखेन शिवस्याराधनेन च

vyāsa uvāca tvadarthe yattapastaptaṃ mayā putra śataṃ samāḥ | prāptastvaṃ cātiduḥkhena śivasyārādhanena ca

ददामि तव वित्तं तु प्रार्थयित्वाथ भूपतिम् । सुखं भुंक्ष्व महाप्राज्ञ प्राप्य यौवनमुत्तमम्

dadāmi tava vittaṃ tu prārthayitvātha bhūpatim | sukhaṃ bhuṃkṣva mahāprājña prāpya yauvanamuttamam

शुक उवाच किं सुखं मानुषे लोके ब्रूहि तात निरामयम् । दुःखविद्धं सुखं प्राज्ञा न वदन्ति सुखं किल

śuka uvāca kiṃ sukhaṃ mānuṣe loke brūhi tāta nirāmayam | duḥkhaviddhaṃ sukhaṃ prājñā na vadanti sukhaṃ kila

स्त्रियं कृत्वा महाभाग भवामि तद्वशानुगः । सुखं किं परतन्त्रस्य स्त्रीजितस्य विशेषतः

striyaṃ kṛtvā mahābhāga bhavāmi tadvaśānugaḥ | sukhaṃ kiṃ paratantrasya strījitasya viśeṣataḥ

कदाचिदपि मुच्येत लोहकाष्ठादियन्त्रितः । पुत्रदारैर्निबद्धस्तु न विमुच्येत कर्हिचित्

kadācidapi mucyeta lohakāṣṭhādiyantritaḥ | putradārairnibaddhastu na vimucyeta karhicit

विण्मूत्रसम्भवो देहो नारीणां तन्मयस्तथा । कः प्रीतिं तत्र विप्रेन्द्र विबुधः कर्तुमिच्छति

viṇmūtrasambhavo deho nārīṇāṃ tanmayastathā | kaḥ prītiṃ tatra viprendra vibudhaḥ kartumicchati

अयोनिजोऽहं विप्रर्षे योनौ मे कीदृशी मतिः । न वाञ्छाम्यहमग्रेऽपि योनावेव समुद्‌भवम्

ayonijo'haṃ viprarṣe yonau me kīdṛśī matiḥ | na vāñchāmyahamagre'pi yonāveva samudbhavam

विट्सुखं किमु वाञ्छामि त्यक्त्वाऽऽत्मसुखमद्‌भुतम् । आत्मारामश्च भूयोऽपि न भवत्यतिलोलुपः

viṭsukhaṃ kimu vāñchāmi tyaktvā''tmasukhamadbhutam | ātmārāmaśca bhūyo'pi na bhavatyatilolupaḥ

प्रथमं पठिता वेदा मया विस्तारिताश्च ते । हिंसामयास्ते पतिताः कर्ममार्गप्रवर्तकाः

prathamaṃ paṭhitā vedā mayā vistāritāśca te | hiṃsāmayāste patitāḥ karmamārgapravartakāḥ

बृहस्पतिर्गुरुः प्राप्तः सोऽपि मग्नो गृहार्णवे । अविद्याग्रस्तहृदयः कथं तारयितुं क्षमः

bṛhaspatirguruḥ prāptaḥ so'pi magno gṛhārṇave | avidyāgrastahṛdayaḥ kathaṃ tārayituṃ kṣamaḥ

रोगग्रस्तो यथा वैद्यः पररोगचिकित्सकः । तथा गुरुर्मुमुक्षोर्मे गृहस्थोऽयं विडम्बना

rogagrasto yathā vaidyaḥ pararogacikitsakaḥ | tathā gururmumukṣorme gṛhastho'yaṃ viḍambanā

कृत्वा प्रणामं गुरवे त्वत्समीपमुपागतः । त्राहि मां तत्त्वबोधेन भीतं संसारसर्पतः

kṛtvā praṇāmaṃ gurave tvatsamīpamupāgataḥ | trāhi māṃ tattvabodhena bhītaṃ saṃsārasarpataḥ

संसारेऽस्मिन्महाघोरे भ्रमणं नभचक्रवत् । न च विश्रमणं क्यापि सूर्यस्येव दिवानिशि

saṃsāre'sminmahāghore bhramaṇaṃ nabhacakravat | na ca viśramaṇaṃ kyāpi sūryasyeva divāniśi

किं सुखं तात संसारे निजतत्त्वविचारणात् । मूढानां सुखबुद्धिस्तु विट्सु कीटसुखं यथा

kiṃ sukhaṃ tāta saṃsāre nijatattvavicāraṇāt | mūḍhānāṃ sukhabuddhistu viṭsu kīṭasukhaṃ yathā

अधीत्य वेदशास्त्राणि संसारे रागिणश्च ये । तेभ्यः परो न मूर्खोऽस्ति सधर्मा श्वाश्वसूकरैः

adhītya vedaśāstrāṇi saṃsāre rāgiṇaśca ye | tebhyaḥ paro na mūrkho'sti sadharmā śvāśvasūkaraiḥ

मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य वेदशास्त्राण्यधीत्य च । बध्यते यदि संसारे को विमुच्येत मानवः

mānuṣyaṃ durlabhaṃ prāpya vedaśāstrāṇyadhītya ca | badhyate yadi saṃsāre ko vimucyeta mānavaḥ

नातः परतरं लोके क्वचिदाश्चर्यमद्‌भुतम् । पुत्रदारगृहासक्तः पण्डितः परिगीयते

nātaḥ parataraṃ loke kvacidāścaryamadbhutam | putradāragṛhāsaktaḥ paṇḍitaḥ parigīyate

न बाध्यते यः संसारे नरो मायागुणैस्त्रिभिः । स विद्वान्स च मेधावी शास्त्रपारं गतो हि सः

na bādhyate yaḥ saṃsāre naro māyāguṇaistribhiḥ | sa vidvānsa ca medhāvī śāstrapāraṃ gato hi saḥ

किं वृथाध्ययनेनात्र दृढबन्धकरेण च । पठितव्यं तदेवाशु मोचयेद्‌भवबन्धनात्

kiṃ vṛthādhyayanenātra dṛḍhabandhakareṇa ca | paṭhitavyaṃ tadevāśu mocayedbhavabandhanāt

गह्णाति पुरुषं यस्माद्‌गृहं तेन प्रकीर्तितम् । क्व सुखं बन्धनागारे तेन भीतोऽस्म्यहं पितः

gahṇāti puruṣaṃ yasmādgṛhaṃ tena prakīrtitam | kva sukhaṃ bandhanāgāre tena bhīto'smyahaṃ pitaḥ

येऽबुधा मन्दमतयो विधिना मुषिताश्च ये । ते प्राप्य मानुषं जन्म पुनर्बन्धं विशन्त्युत

ye'budhā mandamatayo vidhinā muṣitāśca ye | te prāpya mānuṣaṃ janma punarbandhaṃ viśantyuta

व्यास उवाच न गृहं बन्धनागारं बन्धने न च कारणम् । मनसा यो विनिर्मुक्तो गृहस्थोऽपि विमुच्यते

vyāsa uvāca na gṛhaṃ bandhanāgāraṃ bandhane na ca kāraṇam | manasā yo vinirmukto gṛhastho'pi vimucyate

न्यायागतधनः कुर्वन्वेदोक्तं विधिवत्क्रमात् । गृहस्थोऽपि विमुच्येत श्राद्धकृत्सत्यवाक् शुचिः

nyāyāgatadhanaḥ kurvanvedoktaṃ vidhivatkramāt | gṛhastho'pi vimucyeta śrāddhakṛtsatyavāk śuciḥ

ब्रह्मचारी यतिश्चैव वानप्रस्थो व्रतस्थितः । गृहस्थं समुपासन्ते मध्याह्नातिक्रमे सदा

brahmacārī yatiścaiva vānaprastho vratasthitaḥ | gṛhasthaṃ samupāsante madhyāhnātikrame sadā

श्रद्धया चान्नदानेन वाचा सूनृतया तथा । उपकुर्वन्ति धर्मस्था गृहाश्रमनिवासिनः

śraddhayā cānnadānena vācā sūnṛtayā tathā | upakurvanti dharmasthā gṛhāśramanivāsinaḥ

गृहाश्रमात्परो धर्मो न दृष्टो न च वै श्रुतः । वसिष्ठादिभिराचार्यैर्ज्ञानिभिः समुपाश्रितः

gṛhāśramātparo dharmo na dṛṣṭo na ca vai śrutaḥ | vasiṣṭhādibhirācāryairjñānibhiḥ samupāśritaḥ

किमसाध्यं महाभाग वेदोक्तानि च कुर्वतः । स्वर्गं मोक्षं च सज्जन्म यद्यद्वाञ्छति तद्‌भवेत्

kimasādhyaṃ mahābhāga vedoktāni ca kurvataḥ | svargaṃ mokṣaṃ ca sajjanma yadyadvāñchati tadbhavet

आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति धर्मविदो विदुः । तस्मादग्निं समाधाय कुरु कर्माण्यतन्द्रितः

āśramādāśramaṃ gacchediti dharmavido viduḥ | tasmādagniṃ samādhāya kuru karmāṇyatandritaḥ

देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च सन्तर्प्य विधिवत्सुत । पुत्रमुत्पाद्य धर्मज्ञ संयोज्य च गृहाश्रमे

devānpitṝnmanuṣyāṃśca santarpya vidhivatsuta | putramutpādya dharmajña saṃyojya ca gṛhāśrame

त्यक्त्वागृहं वनं गत्वा कर्तासि व्रतमुत्तमम् । वानप्रस्थाश्रमं कृत्वा संन्यासं च ततः परम्

tyaktvāgṛhaṃ vanaṃ gatvā kartāsi vratamuttamam | vānaprasthāśramaṃ kṛtvā saṃnyāsaṃ ca tataḥ param

इन्द्रियाणि महाभाग मादकानि सुनिश्चितम् । अदारस्य दुरन्तानि पञ्चैव मनसा सह

indriyāṇi mahābhāga mādakāni suniścitam | adārasya durantāni pañcaiva manasā saha

तस्माद्दारान्प्रकुर्वीत तज्जयाय महामते । वार्धके तप आतिष्ठेदिति शास्त्रोदितं वचः

tasmāddārānprakurvīta tajjayāya mahāmate | vārdhake tapa ātiṣṭhediti śāstroditaṃ vacaḥ

विश्वामित्रो महाभाग तपः कृत्वातिदुश्चरम् । त्रीणि वर्षसहस्राणि निराहारो जितेन्द्रियः

viśvāmitro mahābhāga tapaḥ kṛtvātiduścaram | trīṇi varṣasahasrāṇi nirāhāro jitendriyaḥ

मोहितश्च महातेजा वने मेनकया स्थितः । शकुन्तला समुत्पन्ना पुत्री तद्वीर्यजा शुभा

mohitaśca mahātejā vane menakayā sthitaḥ | śakuntalā samutpannā putrī tadvīryajā śubhā

दृष्ट्वा दाशसुतां कालीं पिता मम पराशरः । कामबाणार्दितः कन्यां तां जग्राहोडुपे स्थितः

dṛṣṭvā dāśasutāṃ kālīṃ pitā mama parāśaraḥ | kāmabāṇārditaḥ kanyāṃ tāṃ jagrāhoḍupe sthitaḥ

ब्रह्मापि स्वसुतां दृष्ट्वा पञ्चबाणप्रपीडितः । धावमानश्च रुद्रेण मूर्च्छितश्च निवारितः

brahmāpi svasutāṃ dṛṣṭvā pañcabāṇaprapīḍitaḥ | dhāvamānaśca rudreṇa mūrcchitaśca nivāritaḥ

तस्मात्त्वमपि कल्याण कुरु मे वचनं हितम् । कुलजां कन्यकां वृत्वा वेदमार्गं समाश्रय

tasmāttvamapi kalyāṇa kuru me vacanaṃ hitam | kulajāṃ kanyakāṃ vṛtvā vedamārgaṃ samāśraya

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे व्यासेन गृहस्थधर्मवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe vyāsena gṛhasthadharmavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५

शुकवैराग्यवर्णनम् नाहं गृहं करिष्यामि दुःखदं सर्वदा पितः । वागुरासदृशं नित्यं बन्धनं सर्वदेहिनाम्

śukavairāgyavarṇanam nāhaṃ gṛhaṃ kariṣyāmi duḥkhadaṃ sarvadā pitaḥ | vāgurāsadṛśaṃ nityaṃ bandhanaṃ sarvadehinām

धनचिन्तातुराणां हि क्व सुखं तात दृश्यते । स्वजनैः खलु पीड्यन्ते निर्धना लोलुपा जनाः

dhanacintāturāṇāṃ hi kva sukhaṃ tāta dṛśyate | svajanaiḥ khalu pīḍyante nirdhanā lolupā janāḥ

इन्द्रोऽपि न सुखी तादृग्यादृशो भिक्षुनिःस्पृहः । कोऽन्यः स्यादिह संसारे त्रिलोकीविभवे सति

indro'pi na sukhī tādṛgyādṛśo bhikṣuniḥspṛhaḥ | ko'nyaḥ syādiha saṃsāre trilokīvibhave sati

तपन्तं तापसं दृष्ट्वा मघवा दुःखितोऽभवत् । विघ्नान्बहुविधानस्य करोति च दिवस्पतिः

tapantaṃ tāpasaṃ dṛṣṭvā maghavā duḥkhito'bhavat | vighnānbahuvidhānasya karoti ca divaspatiḥ

ब्रह्मापि न सुखी विष्णुर्लक्ष्मीं प्राप्य मनोरमाम् । खेदं प्राप्नोति सततं संग्रामैरसुरैः सह

brahmāpi na sukhī viṣṇurlakṣmīṃ prāpya manoramām | khedaṃ prāpnoti satataṃ saṃgrāmairasuraiḥ saha

करोति विपुलान्यत्‍नांस्तपश्चरति दुश्चरम् । रमापतिरपि श्रीमान्कस्यास्ति विपुलं सुखम्

karoti vipulānyatnāṃstapaścarati duścaram | ramāpatirapi śrīmānkasyāsti vipulaṃ sukham

शङ्करोऽपि सदा दुःखी भवत्येव च वेद्म्यहम् । तपश्चर्यां प्रकुर्वाणो दैत्ययुद्धकरः सदा

śaṅkaro'pi sadā duḥkhī bhavatyeva ca vedmyaham | tapaścaryāṃ prakurvāṇo daityayuddhakaraḥ sadā

कदाचिन्न सुखी शेते धनवानपि लोलुपः । निर्धनस्तु कथं तात सुखं प्राप्नोति मानवः

kadācinna sukhī śete dhanavānapi lolupaḥ | nirdhanastu kathaṃ tāta sukhaṃ prāpnoti mānavaḥ

जानन्नपि महाभाग पुत्रं वा वीर्यसम्भवम् । नियोक्ष्यसि महाघोरे संसारे दुःखदे सदा

jānannapi mahābhāga putraṃ vā vīryasambhavam | niyokṣyasi mahāghore saṃsāre duḥkhade sadā

जन्मदुःखं जरादुःखं दुःखं च मरणे तथा । गर्भवासे पुनर्दुःखं विष्ठामूत्रमये पितः

janmaduḥkhaṃ jarāduḥkhaṃ duḥkhaṃ ca maraṇe tathā | garbhavāse punarduḥkhaṃ viṣṭhāmūtramaye pitaḥ

तस्मादतिशयं दुःखं तृष्णालोभसमुद्‌भवम् । याञ्चायां परमं दुःखं मरणादपि मानद

tasmādatiśayaṃ duḥkhaṃ tṛṣṇālobhasamudbhavam | yāñcāyāṃ paramaṃ duḥkhaṃ maraṇādapi mānada

प्रतिग्रहधना विप्रा न बुद्धिबलजीवनाः । पराशा परमं दुःखं मरणं च दिने दिने

pratigrahadhanā viprā na buddhibalajīvanāḥ | parāśā paramaṃ duḥkhaṃ maraṇaṃ ca dine dine

पठित्वा सकलान् वेदाञ्छास्त्राणि च समन्ततः । गत्वा च धनिनां कार्या स्तुतिः सर्वात्मना बुधैः

paṭhitvā sakalān vedāñchāstrāṇi ca samantataḥ | gatvā ca dhanināṃ kāryā stutiḥ sarvātmanā budhaiḥ

एकोदरस्य का चिन्ता पत्रमूलफलादिभिः । येनकेनाप्युपायेन सन्तुष्ट्या च प्रपूर्यते

ekodarasya kā cintā patramūlaphalādibhiḥ | yenakenāpyupāyena santuṣṭyā ca prapūryate

भार्या पुत्रास्तथा पौत्राः कुटुम्बे विपुले सति । पूरणार्थं महद्दुःखं क्व सुखं पितरद्‌भुतम्

bhāryā putrāstathā pautrāḥ kuṭumbe vipule sati | pūraṇārthaṃ mahadduḥkhaṃ kva sukhaṃ pitaradbhutam

योगशास्त्रं वद मम ज्ञानशास्त्रं सुखाकरम् । कर्मकाण्डेऽखिले तात न रमेऽहं कदाचन

yogaśāstraṃ vada mama jñānaśāstraṃ sukhākaram | karmakāṇḍe'khile tāta na rame'haṃ kadācana

वद कर्मक्षयोपायं प्रारब्धं सञ्चितं तथा । वर्तमानं यथा नश्येत् त्रिविधं कर्ममूलजम्

vada karmakṣayopāyaṃ prārabdhaṃ sañcitaṃ tathā | vartamānaṃ yathā naśyet trividhaṃ karmamūlajam

जलूकेव सदा नारी रुधिरं पिबतीति वै । मूर्खस्तु न विजानाति मोहितो भावचेष्टितैः

jalūkeva sadā nārī rudhiraṃ pibatīti vai | mūrkhastu na vijānāti mohito bhāvaceṣṭitaiḥ

भोगैर्वीर्यं धनं पूर्णं मनः कुटिलभाषणैः । कान्ता हरति सर्वस्वं कः स्तेनस्तादृशोऽपरः

bhogairvīryaṃ dhanaṃ pūrṇaṃ manaḥ kuṭilabhāṣaṇaiḥ | kāntā harati sarvasvaṃ kaḥ stenastādṛśo'paraḥ

निद्रासुखविनाशार्थं मूर्खस्तु दारसंग्रहम् । करोति वञ्चितो धात्रा दुःखाय न सुखाय च

nidrāsukhavināśārthaṃ mūrkhastu dārasaṃgraham | karoti vañcito dhātrā duḥkhāya na sukhāya ca

सूत उवाच एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा व्यासः शुकस्य च । सम्प्राप महतीं चिन्तां किं करोमीत्यसंशयम्

sūta uvāca evaṃvidhāni vākyāni śrutvā vyāsaḥ śukasya ca | samprāpa mahatīṃ cintāṃ kiṃ karomītyasaṃśayam

तस्य सुस्रुवुरश्रूणि लोचनादुःखजानि च । वेपथुश्च शरीरेऽभूद्‌ग्लानिं प्राप मनस्तथा

tasya susruvuraśrūṇi locanāduḥkhajāni ca | vepathuśca śarīre'bhūdglāniṃ prāpa manastathā

शोचन्तं पितरं दृष्ट्वा दीनं शोकपरिप्लुतम् । उवाच पितरं व्यासं विस्मयोत्फुल्ललोचनः

śocantaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā dīnaṃ śokapariplutam | uvāca pitaraṃ vyāsaṃ vismayotphullalocanaḥ

अहो मायाबलं चोग्रं यन्मोहयति पण्डितम् । वेदान्तस्य च कर्तारं सर्वज्ञं वेदसम्मितम्

aho māyābalaṃ cograṃ yanmohayati paṇḍitam | vedāntasya ca kartāraṃ sarvajñaṃ vedasammitam

न जाने का च सा माया किंस्वित्सातीव दुष्करा । या मोहयति विद्वांसं व्यासं सत्यवतीसुतम्

na jāne kā ca sā māyā kiṃsvitsātīva duṣkarā | yā mohayati vidvāṃsaṃ vyāsaṃ satyavatīsutam

पुराणानां च वक्ता च निर्माता भारतस्य च । विभागकर्ता वेदानां सोऽपि मोहमुपागतः

purāṇānāṃ ca vaktā ca nirmātā bhāratasya ca | vibhāgakartā vedānāṃ so'pi mohamupāgataḥ

तां यामि शरणं देवीं या मोहयति वै जगत् । ब्रह्मविष्णुहरादींश्च कथान्येषां च कीदृशी

tāṃ yāmi śaraṇaṃ devīṃ yā mohayati vai jagat | brahmaviṣṇuharādīṃśca kathānyeṣāṃ ca kīdṛśī

कोऽप्यस्ति त्रिषु लोकेषु यो न मुह्यति मायया । यन्मोहं गमिताः पूर्वे ब्रह्मविष्णुहरादयः

ko'pyasti triṣu lokeṣu yo na muhyati māyayā | yanmohaṃ gamitāḥ pūrve brahmaviṣṇuharādayaḥ

अहो बलमहो वीर्यं देव्या खलु विनिर्मितम् । माययैव वशं नीतः सर्वज्ञ ईश्वरः प्रभुः

aho balamaho vīryaṃ devyā khalu vinirmitam | māyayaiva vaśaṃ nītaḥ sarvajña īśvaraḥ prabhuḥ

विष्ण्वंशसम्भवो व्यास इति पौराणिका जगुः । सोऽपि मोहार्णवे मग्नो भग्नपोतो वणिग्यथा

viṣṇvaṃśasambhavo vyāsa iti paurāṇikā jaguḥ | so'pi mohārṇave magno bhagnapoto vaṇigyathā

अश्रुपातं करोत्यद्य विवशः प्राकृतो यथा । अहो मायाबलं चैतद्दुस्त्यजं पण्डितैरपि

aśrupātaṃ karotyadya vivaśaḥ prākṛto yathā | aho māyābalaṃ caitaddustyajaṃ paṇḍitairapi

कोऽयं कोऽहं कथं चेह कीदृशोऽयं भ्रमः किल । पञ्चभूतात्मके देहे पितापुत्रेति वासना

ko'yaṃ ko'haṃ kathaṃ ceha kīdṛśo'yaṃ bhramaḥ kila | pañcabhūtātmake dehe pitāputreti vāsanā

बलिष्ठा खलु मायेयं मायिनामपि मोहिनी । ययाभिभूतः कृष्णोऽपि करोति रोदनं द्विजः

baliṣṭhā khalu māyeyaṃ māyināmapi mohinī | yayābhibhūtaḥ kṛṣṇo'pi karoti rodanaṃ dvijaḥ

सूत उवाच तां नत्वा मनसा देवीं सर्वकारणकारणाम् । जननीं सर्वदेवानां ब्रह्मादीनां तथेश्वरीम्

sūta uvāca tāṃ natvā manasā devīṃ sarvakāraṇakāraṇām | jananīṃ sarvadevānāṃ brahmādīnāṃ tatheśvarīm

पितरं प्राह दीनं तं शोकार्णवपरिप्लुतम् । अरणीसम्भवो व्यासं हेतुमद्वचनं शुभम्

pitaraṃ prāha dīnaṃ taṃ śokārṇavapariplutam | araṇīsambhavo vyāsaṃ hetumadvacanaṃ śubham

पाराशर्य महाभाग सर्वेषां बोधदः स्वयम् । किं शोकं कुरुषे स्वामिन्यथाज्ञः प्राकृतो नरः

pārāśarya mahābhāga sarveṣāṃ bodhadaḥ svayam | kiṃ śokaṃ kuruṣe svāminyathājñaḥ prākṛto naraḥ

अद्याहं तव पुत्रोऽस्मि न जाने पूर्वजन्मनि । कोऽहं कस्त्वं महाभाग विभ्रमोऽयं महात्मनि

adyāhaṃ tava putro'smi na jāne pūrvajanmani | ko'haṃ kastvaṃ mahābhāga vibhramo'yaṃ mahātmani

कुरु धैर्यं प्रबुध्यस्व मा विषादे मनः कृथाः । मोहजालमिमं मत्वा मुञ्च शोकं महामते

kuru dhairyaṃ prabudhyasva mā viṣāde manaḥ kṛthāḥ | mohajālamimaṃ matvā muñca śokaṃ mahāmate

क्षुधानिवृत्तिर्भक्ष्येण न पुत्रदर्शनेन च । पिपासा जलपानेन याति नैवात्मजेक्षणात्

kṣudhānivṛttirbhakṣyeṇa na putradarśanena ca | pipāsā jalapānena yāti naivātmajekṣaṇāt

घ्राणं सुखं सुगन्धेन कर्णजं श्रवणेन च । स्त्रीसुखं तु स्त्रिया नूनं पुत्रोऽहं किं करोमि ते

ghrāṇaṃ sukhaṃ sugandhena karṇajaṃ śravaṇena ca | strīsukhaṃ tu striyā nūnaṃ putro'haṃ kiṃ karomi te

अजीगर्तेन पुत्रोऽपि हरिश्चन्द्राय भूभुजे । पशुकामाय यज्ञार्थे दत्तो मौल्येन सर्वथा

ajīgartena putro'pi hariścandrāya bhūbhuje | paśukāmāya yajñārthe datto maulyena sarvathā

सुखानां साधनं द्रव्यं धनात्सुखसमुच्चयः । धनमर्जय लोभश्चेत्पुत्रोऽहं किं करोम्यहम्

sukhānāṃ sādhanaṃ dravyaṃ dhanātsukhasamuccayaḥ | dhanamarjaya lobhaścetputro'haṃ kiṃ karomyaham

मां प्रबोधय बुद्ध्या त्वं दैवज्ञोऽसि महामते । यथा मुच्येयमत्यन्तं गर्भवासभयान्मुने

māṃ prabodhaya buddhyā tvaṃ daivajño'si mahāmate | yathā mucyeyamatyantaṃ garbhavāsabhayānmune

दुर्लभं मानुषं जन्म कर्मभूमाविहानघ । तत्रापि ब्राह्मणत्वं वै दुर्लभं चोत्तमे कुले

durlabhaṃ mānuṣaṃ janma karmabhūmāvihānagha | tatrāpi brāhmaṇatvaṃ vai durlabhaṃ cottame kule

बद्धोऽहमिति मे बुद्धिर्नापसर्पति चित्ततः । संसारवासनाजाले निविष्टा वृद्धिगामिनी

baddho'hamiti me buddhirnāpasarpati cittataḥ | saṃsāravāsanājāle niviṣṭā vṛddhigāminī

सूत उवाच इत्युक्तस्तु तदा व्यासः पुत्रेणामितबुद्धिना । प्रत्युवाच शुकं शान्तं चतुर्थाश्रममानसम्

sūta uvāca ityuktastu tadā vyāsaḥ putreṇāmitabuddhinā | pratyuvāca śukaṃ śāntaṃ caturthāśramamānasam

व्यास उवाच पठ पुत्र महाभाग मया भागवतं कृतम् । शुभं न चातिविस्तीर्णं पुराणं ब्रह्मसम्मितम्

vyāsa uvāca paṭha putra mahābhāga mayā bhāgavataṃ kṛtam | śubhaṃ na cātivistīrṇaṃ purāṇaṃ brahmasammitam

स्कन्धा द्वादश तत्रैव पञ्चलक्षणसंयुतम् । सर्वेषां च पुराणानां भूषणं मम सम्मतम्

skandhā dvādaśa tatraiva pañcalakṣaṇasaṃyutam | sarveṣāṃ ca purāṇānāṃ bhūṣaṇaṃ mama sammatam

सदसज्ज्ञानविज्ञानं श्रुतमात्रेण जायते । येन भागवतेनेह तत्पठ त्वं महामते

sadasajjñānavijñānaṃ śrutamātreṇa jāyate | yena bhāgavateneha tatpaṭha tvaṃ mahāmate

वटपत्रशयानाय विष्णवे बालरूपिणे । केनास्मि बालभावेन निर्मितोऽहं चिदात्मना

vaṭapatraśayānāya viṣṇave bālarūpiṇe | kenāsmi bālabhāvena nirmito'haṃ cidātmanā

किमर्थं केन द्रव्येण कथं जानामि चाखिलम् । इत्येवं चिन्त्यमानाय मुकुन्दाय महात्मने

kimarthaṃ kena dravyeṇa kathaṃ jānāmi cākhilam | ityevaṃ cintyamānāya mukundāya mahātmane

श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं भगवत्याखिलार्थदम् । सर्वं खल्विदमेवाहं नान्यदस्ति सनातनम्

ślokārdhena tayā proktaṃ bhagavatyākhilārthadam | sarvaṃ khalvidamevāhaṃ nānyadasti sanātanam

तद्वचो विष्णुना पूर्वं संविज्ञातं मनस्यपि । केनोक्ता वागियं सत्या चिन्तयामास चेतसा

tadvaco viṣṇunā pūrvaṃ saṃvijñātaṃ manasyapi | kenoktā vāgiyaṃ satyā cintayāmāsa cetasā

कथं वेद्मि प्रवक्तारं स्त्रीपुंसौ वा नपुंसकम् । इति चिन्ताप्रपन्नेन धृतं भागवतं हृदि

kathaṃ vedmi pravaktāraṃ strīpuṃsau vā napuṃsakam | iti cintāprapannena dhṛtaṃ bhāgavataṃ hṛdi

पुनः पुनः कृतोच्चारस्तस्मिनेवास्तचेतसा । वटपत्रे शयानः सन्नभूच्चिन्तासमन्वितः

punaḥ punaḥ kṛtoccārastasminevāstacetasā | vaṭapatre śayānaḥ sannabhūccintāsamanvitaḥ

तदा शान्ता भगवती प्रादुरास चतुर्भुजा । शङ्खचक्रगदापद्मवरायुधधरा शिवा

tadā śāntā bhagavatī prādurāsa caturbhujā | śaṅkhacakragadāpadmavarāyudhadharā śivā

दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता । संयुता सदृशीभिश्च सखीभिः स्वविभूतिभिः

divyāmbaradharā devī divyabhūṣaṇabhūṣitā | saṃyutā sadṛśībhiśca sakhībhiḥ svavibhūtibhiḥ

प्रादुर्बभूव तस्याग्रे विष्णोरमिततेजसः । मन्दहास्यं प्रयुञ्जाना महालक्ष्मीः शुभानना

prādurbabhūva tasyāgre viṣṇoramitatejasaḥ | mandahāsyaṃ prayuñjānā mahālakṣmīḥ śubhānanā

सूत उवाच तां तथा संस्थितां दृष्ट्वा हृदये कमलेक्षणः । विस्मितः सलिले तस्मिन्निराधारा मनोरमाम्

sūta uvāca tāṃ tathā saṃsthitāṃ dṛṣṭvā hṛdaye kamalekṣaṇaḥ | vismitaḥ salile tasminnirādhārā manoramām

रतिर्भूतिस्तथा बुद्धिर्मतिः कीर्तिः स्मृतिर्धृतिः । श्रद्धा मेधा स्वधा स्वाहा क्षुधा निद्रा दया गतिः

ratirbhūtistathā buddhirmatiḥ kīrtiḥ smṛtirdhṛtiḥ | śraddhā medhā svadhā svāhā kṣudhā nidrā dayā gatiḥ

तुष्टिः पुष्टिः क्षमा लज्जा जृम्भा तन्द्रा च शक्तयः । संस्थिताः सर्वतः पार्श्वे महादेव्याः पृथक्पृथक्

tuṣṭiḥ puṣṭiḥ kṣamā lajjā jṛmbhā tandrā ca śaktayaḥ | saṃsthitāḥ sarvataḥ pārśve mahādevyāḥ pṛthakpṛthak

वरायुधधराः सर्वा नानाभूषणभूषिताः । मन्दारमालाकुलिता मुक्ताहारविराजिताः

varāyudhadharāḥ sarvā nānābhūṣaṇabhūṣitāḥ | mandāramālākulitā muktāhāravirājitāḥ

तां दृष्ट्वा ताश्च संवीक्ष्य तस्मिन्नेकार्णवे जले । विस्मयाविष्टहृदयः सम्बभूव जनार्दनः

tāṃ dṛṣṭvā tāśca saṃvīkṣya tasminnekārṇave jale | vismayāviṣṭahṛdayaḥ sambabhūva janārdanaḥ

चिन्तयामास सर्वात्मा दृष्टमायोऽतिविस्मितः । कुतो भूताः स्त्रियः सर्वाः कुतोऽहं वटतल्पगः

cintayāmāsa sarvātmā dṛṣṭamāyo'tivismitaḥ | kuto bhūtāḥ striyaḥ sarvāḥ kuto'haṃ vaṭatalpagaḥ

अस्मिन्नेकार्णवे घोरे न्यग्रोधः कथमुत्थितः । केनाहं स्थापितोऽस्म्यत्र शिशुं कृत्वा शुभाकृतिम्

asminnekārṇave ghore nyagrodhaḥ kathamutthitaḥ | kenāhaṃ sthāpito'smyatra śiśuṃ kṛtvā śubhākṛtim

ममेयं जननी नो वा माया वा कापि दुर्घटा । दर्शनं केनचित्त्वद्य दत्तं वा केन हेतुना

mameyaṃ jananī no vā māyā vā kāpi durghaṭā | darśanaṃ kenacittvadya dattaṃ vā kena hetunā

किं मया चात्र वक्तव्यं गन्तव्यं वा न वा क्वचित् । मौनमास्थाय तिष्ठेयं बालभावादतन्द्रितः

kiṃ mayā cātra vaktavyaṃ gantavyaṃ vā na vā kvacit | maunamāsthāya tiṣṭheyaṃ bālabhāvādatandritaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे शुकवैराग्यवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukavairāgyavarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६

व्यासोपदेशवर्णनम् दृष्ट्वा तं विस्मितं देवं शयानं वटपत्रके । उवाच सस्मितं वाक्यं विष्णो किं विस्मितो ह्यसि

vyāsopadeśavarṇanam dṛṣṭvā taṃ vismitaṃ devaṃ śayānaṃ vaṭapatrake | uvāca sasmitaṃ vākyaṃ viṣṇo kiṃ vismito hyasi

महाशक्त्याः प्रभावेण त्वं मां विस्मृतवान्पुरा । प्रभवे प्रलये जाते भूत्वा भूत्वा पुनः पुनः

mahāśaktyāḥ prabhāveṇa tvaṃ māṃ vismṛtavānpurā | prabhave pralaye jāte bhūtvā bhūtvā punaḥ punaḥ

निर्गुणा सा परा शक्तिः सगुणस्त्वं तथाप्यहम् । सात्त्विकी किल या शक्तिस्तां शक्तिं विद्धि मामिकाम्

nirguṇā sā parā śaktiḥ saguṇastvaṃ tathāpyaham | sāttvikī kila yā śaktistāṃ śaktiṃ viddhi māmikām

त्वन्नाभिकमलाद्‌ब्रह्मा भविष्यति प्रजापतिः । स कर्ता सर्वलोकस्य रजोगुणसमन्वितः

tvannābhikamalādbrahmā bhaviṣyati prajāpatiḥ | sa kartā sarvalokasya rajoguṇasamanvitaḥ

स तदा तप आस्थाय प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम् । रजसा रक्तवर्णञ्च करिष्यति जगत्त्रयम्

sa tadā tapa āsthāya prāpya śaktimanuttamām | rajasā raktavarṇañca kariṣyati jagattrayam

सगुणान्पञ्चभूतांश्च समुत्पाद्य महामतिः । इन्द्रियाणीन्द्रियेशांश्च मनःपूर्वान्समन्ततः

saguṇānpañcabhūtāṃśca samutpādya mahāmatiḥ | indriyāṇīndriyeśāṃśca manaḥpūrvānsamantataḥ

करिष्यति ततः सर्गं तेन कर्ता स उच्यते । विश्वस्यास्य महाभाग त्वं वै पालयिता तथा

kariṣyati tataḥ sargaṃ tena kartā sa ucyate | viśvasyāsya mahābhāga tvaṃ vai pālayitā tathā

तद्‌भुवोर्मध्यदेशाच्च क्रोधाद्‌रुद्रो भविष्यति । तपः कृत्वा महाघोरं प्राप्य शक्तिं तु तामसीम्

tadbhuvormadhyadeśācca krodhādrudro bhaviṣyati | tapaḥ kṛtvā mahāghoraṃ prāpya śaktiṃ tu tāmasīm

कल्पान्ते सोऽपि संहर्ता भविष्यति महामते । तेनाहं त्वामुपायाता सात्त्विकीं त्वमवेहि माम्

kalpānte so'pi saṃhartā bhaviṣyati mahāmate | tenāhaṃ tvāmupāyātā sāttvikīṃ tvamavehi mām

स्थास्येऽहं त्वत्समीपस्था सदाहं मधुसूदन । हृदये ते कृतावासा भवामि सततं किल

sthāsye'haṃ tvatsamīpasthā sadāhaṃ madhusūdana | hṛdaye te kṛtāvāsā bhavāmi satataṃ kila

विष्णुरुवाच श्लोकस्यार्धं मया पूर्वं श्रुतं देवि स्फुटाक्षरम् । तत्केनोक्तं वरारोहे रहस्यं परमं शिवम्

viṣṇuruvāca ślokasyārdhaṃ mayā pūrvaṃ śrutaṃ devi sphuṭākṣaram | tatkenoktaṃ varārohe rahasyaṃ paramaṃ śivam

तन्मे ब्रूहि वरारोहे संशयोऽयं वरानने । निर्धनो हि यथा द्रव्यं तत्स्मरामि पुनः पुनः

tanme brūhi varārohe saṃśayo'yaṃ varānane | nirdhano hi yathā dravyaṃ tatsmarāmi punaḥ punaḥ

व्यास उवाच विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा महालक्ष्मीः स्मितानना । उवाच परया प्रीत्या वचनं चारुहासिनी

vyāsa uvāca viṣṇostadvacanaṃ śrutvā mahālakṣmīḥ smitānanā | uvāca parayā prītyā vacanaṃ cāruhāsinī

महालक्ष्मीरुवाच शृणु शौरे वचो मह्यं सगुणाहं चतुर्भुजा । मां जानासि न जानासि निर्गुणां सगुणालयाम्

mahālakṣmīruvāca śṛṇu śaure vaco mahyaṃ saguṇāhaṃ caturbhujā | māṃ jānāsi na jānāsi nirguṇāṃ saguṇālayām

त्वं जानीहि महाभाग तया तत्प्रकटीकृतम् । पुण्यं भागवतं विद्धि वेदसारं शुभावहम्

tvaṃ jānīhi mahābhāga tayā tatprakaṭīkṛtam | puṇyaṃ bhāgavataṃ viddhi vedasāraṃ śubhāvaham

कृपां च महतीं मन्ये देव्याः शत्रुनिषूदन । यया प्रोक्तं परं गुह्यं हिताय तव सुव्रत

kṛpāṃ ca mahatīṃ manye devyāḥ śatruniṣūdana | yayā proktaṃ paraṃ guhyaṃ hitāya tava suvrata

रक्षणीयं सदा चित्ते न विस्मार्यं कदाचन । सारं हि सर्वशास्त्राणां महाविद्याप्रकाशितम्

rakṣaṇīyaṃ sadā citte na vismāryaṃ kadācana | sāraṃ hi sarvaśāstrāṇāṃ mahāvidyāprakāśitam

नातः परं वेदितव्यं वर्तते भुवनत्रये । प्रियोऽसि खलु देव्यास्त्वं तेन ते व्याहृतं वचः

nātaḥ paraṃ veditavyaṃ vartate bhuvanatraye | priyo'si khalu devyāstvaṃ tena te vyāhṛtaṃ vacaḥ

व्यास उवाच इति श्रुत्वा वचो देव्या महालक्ष्याश्चतुर्भुजः । दधार हृदये नित्यं मत्वा मन्त्रमनुत्तमम्

vyāsa uvāca iti śrutvā vaco devyā mahālakṣyāścaturbhujaḥ | dadhāra hṛdaye nityaṃ matvā mantramanuttamam

कालेन कियता तत्र तन्नाभिकमलोद्‌भवः । ब्रह्मा दैत्यभयात्त्रस्तो जगाम शरणं हरेः

kālena kiyatā tatra tannābhikamalodbhavaḥ | brahmā daityabhayāttrasto jagāma śaraṇaṃ hareḥ

ततः कृत्वा महायुद्धं हत्वा तौ मधुकैटभौ । जजाप भगवान्विष्णुः श्लोकार्धं विशदाक्षरम्

tataḥ kṛtvā mahāyuddhaṃ hatvā tau madhukaiṭabhau | jajāpa bhagavānviṣṇuḥ ślokārdhaṃ viśadākṣaram

जपन्तं वासुदेवं च दृष्ट्वा देवः प्रजापतिः । पप्रच्छ परमप्रीतः कञ्जजः कमलापतिम्

japantaṃ vāsudevaṃ ca dṛṣṭvā devaḥ prajāpatiḥ | papraccha paramaprītaḥ kañjajaḥ kamalāpatim

किं त्वं जपसि देवेश त्वत्तः कोऽप्यधिकोऽस्ति वै । यत्कृत्वा पुण्डरीकाक्ष प्रीतोऽसि जगदीश्वर

kiṃ tvaṃ japasi deveśa tvattaḥ ko'pyadhiko'sti vai | yatkṛtvā puṇḍarīkākṣa prīto'si jagadīśvara

हरिरुवाच मयि त्वयि च या शक्तिः क्रियाकारणलक्षणा । विचारय महाभाग या सा भगवती शिवा

hariruvāca mayi tvayi ca yā śaktiḥ kriyākāraṇalakṣaṇā | vicāraya mahābhāga yā sā bhagavatī śivā

यस्याधारे जगत्सर्वं तिष्ठत्यत्र महार्णवे । साकारा या महाशक्तिरमेया च सनातनी

yasyādhāre jagatsarvaṃ tiṣṭhatyatra mahārṇave | sākārā yā mahāśaktirameyā ca sanātanī

यया विसृज्यते विश्वं जगदेतच्चराचरम् । सैषा प्रसन्ना वरदा नृणां भवति मुक्तये

yayā visṛjyate viśvaṃ jagadetaccarācaram | saiṣā prasannā varadā nṛṇāṃ bhavati muktaye

सा विद्या परमा मुक्तेर्हेतुभूता सनातनी । संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी

sā vidyā paramā mukterhetubhūtā sanātanī | saṃsārabandhahetuśca saiva sarveśvareśvarī

अहं त्वमखिलं विश्वं तस्याश्चिच्छक्तिसम्भवम् । विद्धि ब्रह्मन्न सन्देहः कर्तव्यः सर्वदानघ

ahaṃ tvamakhilaṃ viśvaṃ tasyāścicchaktisambhavam | viddhi brahmanna sandehaḥ kartavyaḥ sarvadānagha

श्लोकार्धेन तया प्रोक्तं तद्वै भागवतं किल । विस्तरो भविता तस्य द्वापरादौ युगे तथा

ślokārdhena tayā proktaṃ tadvai bhāgavataṃ kila | vistaro bhavitā tasya dvāparādau yuge tathā

व्यास उवाच ब्रह्मणा संगृहीतं च विष्णोस्तु नाभिपङ्कजे । नारदाय च तेनोक्तं पुत्रायामितबुद्धये

vyāsa uvāca brahmaṇā saṃgṛhītaṃ ca viṣṇostu nābhipaṅkaje | nāradāya ca tenoktaṃ putrāyāmitabuddhaye

नारदेन तथा मह्यं दत्तं हि मुनिना पुरा । मया कृतमिदं पूर्णं द्वादशस्कन्धविस्तरम्

nāradena tathā mahyaṃ dattaṃ hi muninā purā | mayā kṛtamidaṃ pūrṇaṃ dvādaśaskandhavistaram

तत्पठस्व महाभाग पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । पञ्चलक्षणयुक्तं च देव्याश्चरितमुत्तमम्

tatpaṭhasva mahābhāga purāṇaṃ brahmasammitam | pañcalakṣaṇayuktaṃ ca devyāścaritamuttamam

तत्त्वज्ञानरसोपेतं सर्वेषामुत्तमोत्तमम् । धर्मशास्त्रसमं पुण्यं वेदार्थेनोपबृंहितम्

tattvajñānarasopetaṃ sarveṣāmuttamottamam | dharmaśāstrasamaṃ puṇyaṃ vedārthenopabṛṃhitam

वृत्रासुरवधोपेतं नानाख्यानकथायुतम् । ब्रह्मविद्यानिधानं तु संसारार्णवतारकम्

vṛtrāsuravadhopetaṃ nānākhyānakathāyutam | brahmavidyānidhānaṃ tu saṃsārārṇavatārakam

गृहाण त्वं महाभाग योग्योऽसि मतिमत्तरः । पुण्यं भागवतं नाम पुराणं पुरुषर्षभ

gṛhāṇa tvaṃ mahābhāga yogyo'si matimattaraḥ | puṇyaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ puruṣarṣabha

अष्टादशसहस्राणां श्लोकानां कुरु संग्रहम् । अज्ञाननाशनं दिव्यं ज्ञानभास्करबोधकम्

aṣṭādaśasahasrāṇāṃ ślokānāṃ kuru saṃgraham | ajñānanāśanaṃ divyaṃ jñānabhāskarabodhakam

सुखदं शान्तिदं धन्यं दीर्घायुष्यकरं शिवम् । शृण्वतां पठतां चेदं पुत्रपौत्रविवर्धनम्

sukhadaṃ śāntidaṃ dhanyaṃ dīrghāyuṣyakaraṃ śivam | śṛṇvatāṃ paṭhatāṃ cedaṃ putrapautravivardhanam

शिष्योऽयं मम धर्मात्मा लोमहर्षणसम्भवः । पठिष्यति त्वया सार्धं पुराणीं संहितां शुभाम्

śiṣyo'yaṃ mama dharmātmā lomaharṣaṇasambhavaḥ | paṭhiṣyati tvayā sārdhaṃ purāṇīṃ saṃhitāṃ śubhām

सूत उवाच इत्युक्तं तेन पुत्राय मह्यं च कथितं किल । मया गृहीतं तत्सर्वं पुराणं चातिविस्तरम्

sūta uvāca ityuktaṃ tena putrāya mahyaṃ ca kathitaṃ kila | mayā gṛhītaṃ tatsarvaṃ purāṇaṃ cātivistaram

शुकोऽधीत्य पुराणं तु स्थितो व्यासाश्रमे शुभे । न लेभे शर्म धर्मात्मा ब्रह्मात्मज इवापरः

śuko'dhītya purāṇaṃ tu sthito vyāsāśrame śubhe | na lebhe śarma dharmātmā brahmātmaja ivāparaḥ

एकान्तसेवी विकलः स शून्य इव लक्ष्यते । नात्यन्तभोजनासक्तो नोपवासरतस्तथा

ekāntasevī vikalaḥ sa śūnya iva lakṣyate | nātyantabhojanāsakto nopavāsaratastathā

चिन्ताविष्टं शुकं दृष्ट्वा व्यासः प्राह सुतं प्रति । किं पुत्र चिन्त्यते नित्यं कस्माद्व्यग्रोऽसि मानद

cintāviṣṭaṃ śukaṃ dṛṣṭvā vyāsaḥ prāha sutaṃ prati | kiṃ putra cintyate nityaṃ kasmādvyagro'si mānada

आस्से ध्यानपरो नित्यमृणग्रस्त इवाधनः । का चिन्ता वर्तते पुत्र मयि ताते तु तिष्ठति

āsse dhyānaparo nityamṛṇagrasta ivādhanaḥ | kā cintā vartate putra mayi tāte tu tiṣṭhati

सुखं भुंक्ष्व यथाकामं मुञ्च शोकं मनोगतम् । ज्ञानं चिन्तय शास्त्रोक्तं विज्ञाने च मतिं कुरु

sukhaṃ bhuṃkṣva yathākāmaṃ muñca śokaṃ manogatam | jñānaṃ cintaya śāstroktaṃ vijñāne ca matiṃ kuru

न चेन्मनसि ते शान्तिर्वचसा मम सुव्रत । गच्छ त्वं मिथिलां पुत्र पालितां जनकेन ह

na cenmanasi te śāntirvacasā mama suvrata | gaccha tvaṃ mithilāṃ putra pālitāṃ janakena ha

स ते मोहं महाभाग नाशयिष्यति भूपतिः । जनको नाम धर्मात्मा विदेहः सत्यसागरः

sa te mohaṃ mahābhāga nāśayiṣyati bhūpatiḥ | janako nāma dharmātmā videhaḥ satyasāgaraḥ

तं गत्वा नृपतिं पुत्र सन्देहं स्वं निवर्तय । वर्णाश्रमाणां धर्मांस्त्वं पृच्छ पुत्र यथातथम्

taṃ gatvā nṛpatiṃ putra sandehaṃ svaṃ nivartaya | varṇāśramāṇāṃ dharmāṃstvaṃ pṛccha putra yathātatham

जीवन्मुक्तः स राजर्षिर्बह्मज्ञानमतिः शुचिः । तथ्यवक्तातिशान्तश्च योगी योगप्रियः सदा

jīvanmuktaḥ sa rājarṣirbahmajñānamatiḥ śuciḥ | tathyavaktātiśāntaśca yogī yogapriyaḥ sadā

सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासस्यामिततेजसः । प्रत्युवाच महातेजाः शुकश्चारणिसम्भवः

sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya vyāsasyāmitatejasaḥ | pratyuvāca mahātejāḥ śukaścāraṇisambhavaḥ

दम्भोऽयं किल धर्मात्मन्भाति चित्ते ममाधुना । जीवन्मुक्तो विदेहश्च राज्यं शास्ति मुदान्वितः

dambho'yaṃ kila dharmātmanbhāti citte mamādhunā | jīvanmukto videhaśca rājyaṃ śāsti mudānvitaḥ

वन्ध्यापुत्र इवाभाति राजासौ जनकः पितः । कुर्वन् राज्यं विदेहः किं सन्देहोऽयं ममाद्‌भुतः

vandhyāputra ivābhāti rājāsau janakaḥ pitaḥ | kurvan rājyaṃ videhaḥ kiṃ sandeho'yaṃ mamādbhutaḥ

द्रष्टुमिच्छाम्यहं भूपं विदेहं नृपसत्तमम् । कथं तिष्ठति संसारे पद्मपत्रमिवाम्भसि

draṣṭumicchāmyahaṃ bhūpaṃ videhaṃ nṛpasattamam | kathaṃ tiṣṭhati saṃsāre padmapatramivāmbhasi

सन्देहोऽयं महांस्तात विदेहे परिवर्तते । मोक्षः किं वदतां श्रेष्ठ सौगतानामिवापरः

sandeho'yaṃ mahāṃstāta videhe parivartate | mokṣaḥ kiṃ vadatāṃ śreṣṭha saugatānāmivāparaḥ

कथं भुक्तमभुक्तं स्यादकृतं च कृतं कथम् । व्यवहारः कथं त्याज्य इन्द्रियाणां महामते

kathaṃ bhuktamabhuktaṃ syādakṛtaṃ ca kṛtaṃ katham | vyavahāraḥ kathaṃ tyājya indriyāṇāṃ mahāmate

माता पुत्रस्तथा भार्या भगिनी कुलटा तथा । भेदाभेदः कथं न स्याद्यद्येतन्मुक्तता कथम्

mātā putrastathā bhāryā bhaginī kulaṭā tathā | bhedābhedaḥ kathaṃ na syādyadyetanmuktatā katham

कटु क्षारं तथा तीक्ष्णां कषायं मिष्टमेव च । रसना यदि जानाति भुंक्ते भोगाननुत्तमान्

kaṭu kṣāraṃ tathā tīkṣṇāṃ kaṣāyaṃ miṣṭameva ca | rasanā yadi jānāti bhuṃkte bhogānanuttamān

शीतोष्णुसुखदुःखादिपरिज्ञानं यदा भवेत् । मुक्तता कीदृशी तात सन्देहोऽयं ममाद्‌भुतः

śītoṣṇusukhaduḥkhādiparijñānaṃ yadā bhavet | muktatā kīdṛśī tāta sandeho'yaṃ mamādbhutaḥ

शत्रुमित्रपरिज्ञानं वैरं प्रीतिकरं सदा । व्यवहारे परे तिष्ठन्कथं न कुरुते नृपः

śatrumitraparijñānaṃ vairaṃ prītikaraṃ sadā | vyavahāre pare tiṣṭhankathaṃ na kurute nṛpaḥ

चौरं वा तापसं वापि समानं मन्यते कथम् । असमा यदि बुद्धिः स्यान्मुक्तता तर्हि कीदृशी

cauraṃ vā tāpasaṃ vāpi samānaṃ manyate katham | asamā yadi buddhiḥ syānmuktatā tarhi kīdṛśī

दृष्टपूर्वो न मे कश्चिज्जीवन्मुक्तश्च भूपतिः । शङ्केयं महती तात गृहे मुक्तः कथं नृपः

dṛṣṭapūrvo na me kaścijjīvanmuktaśca bhūpatiḥ | śaṅkeyaṃ mahatī tāta gṛhe muktaḥ kathaṃ nṛpaḥ

दिदृक्षा महती जाता श्रुत्वा तं भूपतिं तथा । सन्देहविनिवृत्त्यर्थं गच्छामि मिथिलां प्रति

didṛkṣā mahatī jātā śrutvā taṃ bhūpatiṃ tathā | sandehavinivṛttyarthaṃ gacchāmi mithilāṃ prati

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे शुकं प्रति व्यासोपदेशवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukaṃ prati vyāsopadeśavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १७

शुकस्य राजमन्दिरप्रवेशवर्णनम् सूत उवाच इत्युक्त्वा पितरं पुत्रः पादयोः पतितः शुकः । बद्धाञ्जलिरुवाचेदं गन्तुकामो महामनाः

śukasya rājamandirapraveśavarṇanam sūta uvāca ityuktvā pitaraṃ putraḥ pādayoḥ patitaḥ śukaḥ | baddhāñjaliruvācedaṃ gantukāmo mahāmanāḥ

आपृच्छे त्वां महाभाग ग्राह्यं ते वचनं मया । विदेहान्द्रष्टुमिच्छामि पालिताञ्जनकेन तु

āpṛcche tvāṃ mahābhāga grāhyaṃ te vacanaṃ mayā | videhāndraṣṭumicchāmi pālitāñjanakena tu

विना दण्डं कथं राज्यं करोति जनकः किल । धर्मे न वर्तते लोको दण्डश्चेन्न भवेद्यदि

vinā daṇḍaṃ kathaṃ rājyaṃ karoti janakaḥ kila | dharme na vartate loko daṇḍaścenna bhavedyadi

धर्मस्य कारणं दण्डो मन्वादिप्रहितः सदा । स कथं वर्तते तात संशयोऽयं महान्मम

dharmasya kāraṇaṃ daṇḍo manvādiprahitaḥ sadā | sa kathaṃ vartate tāta saṃśayo'yaṃ mahānmama

मम माता त्वियं वन्ध्या तद्वद्‌भाति विचेष्टितम् । पृच्छामि त्वां महाभाग गच्छामि च परन्तप

mama mātā tviyaṃ vandhyā tadvadbhāti viceṣṭitam | pṛcchāmi tvāṃ mahābhāga gacchāmi ca parantapa

सूत उवाच तं दृष्ट्वा गन्तुकामं च शुकं सत्यवतीसुतः । आलिङ्ग्योवाच पुत्रं तं ज्ञानिनं निःस्पृहं दृढम्

sūta uvāca taṃ dṛṣṭvā gantukāmaṃ ca śukaṃ satyavatīsutaḥ | āliṅgyovāca putraṃ taṃ jñāninaṃ niḥspṛhaṃ dṛḍham

व्यास उवाच स्वस्त्यस्तु शक दीर्घायुर्भव पुत्र महामते । सत्यां वाचं प्रदत्त्वा मे गच्छ तात यथासुखम्

vyāsa uvāca svastyastu śaka dīrghāyurbhava putra mahāmate | satyāṃ vācaṃ pradattvā me gaccha tāta yathāsukham

आगन्तव्यं पुनर्गत्वा ममाश्रममनुत्तमम् । न कुत्रापि च गन्तव्यं त्वया पुत्र कथञ्चन

āgantavyaṃ punargatvā mamāśramamanuttamam | na kutrāpi ca gantavyaṃ tvayā putra kathañcana

सुखं जीवामि पुत्राहं दृष्ट्वा ते मुखपङ्कजम् । अपश्यन्दुःखमाप्नोमि प्राणस्त्वमसि मे सुत

sukhaṃ jīvāmi putrāhaṃ dṛṣṭvā te mukhapaṅkajam | apaśyanduḥkhamāpnomi prāṇastvamasi me suta

दृष्ट्वा त्वं जनकं पुत्र सन्देहं विनिवर्त्य च । अत्रागत्य सुखं तिष्ठ वेदाध्ययनतत्परः

dṛṣṭvā tvaṃ janakaṃ putra sandehaṃ vinivartya ca | atrāgatya sukhaṃ tiṣṭha vedādhyayanatatparaḥ

सूत उवाच इत्युक्तः सोऽभिवाद्यार्यं कृत्वा चैव प्रदक्षिणाम् । चलितस्तरसातीव धनुर्मुक्तः शरो यथा

sūta uvāca ityuktaḥ so'bhivādyāryaṃ kṛtvā caiva pradakṣiṇām | calitastarasātīva dhanurmuktaḥ śaro yathā

सम्पश्यन्विविधान्देशाँल्लोकांश्च वित्तधर्मिणः । वनानि पादपांश्चैव क्षेत्राणि फलितानि च

sampaśyanvividhāndeśām̐llokāṃśca vittadharmiṇaḥ | vanāni pādapāṃścaiva kṣetrāṇi phalitāni ca

तापसांस्तप्यमानांश्च याजकान्दीक्षयान्वितान् । योगाभ्यासरतान्योगिवानप्रस्थान्वनौकसः

tāpasāṃstapyamānāṃśca yājakāndīkṣayānvitān | yogābhyāsaratānyogivānaprasthānvanaukasaḥ

शैवान्पाशुपतांश्चैव सौराञ्छाक्तांश्च वैष्णवान् । वीक्ष्य नानाविधान्धर्माञ्जगामातिस्मयन्मुनिः

śaivānpāśupatāṃścaiva saurāñchāktāṃśca vaiṣṇavān | vīkṣya nānāvidhāndharmāñjagāmātismayanmuniḥ

वर्षद्वयेन मेरुं च समुल्लङ्घ्य महामतिः । हिमाचलं च वर्षेण जगाम मिथिलां प्रति

varṣadvayena meruṃ ca samullaṅghya mahāmatiḥ | himācalaṃ ca varṣeṇa jagāma mithilāṃ prati

प्रविष्टो मिथिलां मध्ये पश्यन्सर्वर्द्धिमुत्तमाम् । प्रजाश्च सुखिताः सर्वाः सदाचाराः सुसंस्थिताः

praviṣṭo mithilāṃ madhye paśyansarvarddhimuttamām | prajāśca sukhitāḥ sarvāḥ sadācārāḥ susaṃsthitāḥ

क्षत्रा निवारितस्तत्र कस्त्वमत्र समागतः । किं ते कार्यं वदस्वेति पृष्टस्तेन न चाब्रवीत्

kṣatrā nivāritastatra kastvamatra samāgataḥ | kiṃ te kāryaṃ vadasveti pṛṣṭastena na cābravīt

निःसृत्य नगरद्वारात्स्थितः स्थाणुरिवाचलः । विस्मितोऽतिहसंस्तस्थौ वचो नोवाच किञ्चन

niḥsṛtya nagaradvārātsthitaḥ sthāṇurivācalaḥ | vismito'tihasaṃstasthau vaco novāca kiñcana

प्रतीहार उवाच ब्रूहि मूकोऽसि किं ब्रह्मन्किमर्थं त्वमिहागतः । चलनं च विना कार्यं न भवेदिति मे मतिः

pratīhāra uvāca brūhi mūko'si kiṃ brahmankimarthaṃ tvamihāgataḥ | calanaṃ ca vinā kāryaṃ na bhavediti me matiḥ

राजाज्ञया प्रवेष्टव्यं नगरेऽस्मिन्सदा द्विज । अज्ञातकुलशीलस्य प्रवेशो नात्र सर्वथा

rājājñayā praveṣṭavyaṃ nagare'sminsadā dvija | ajñātakulaśīlasya praveśo nātra sarvathā

तेजस्वी भासि नूनं त्वं ब्राह्मणो वेदवित्तमः । कुलं कार्यं च मे ब्रूहि यथेष्टं गच्छ मानद

tejasvī bhāsi nūnaṃ tvaṃ brāhmaṇo vedavittamaḥ | kulaṃ kāryaṃ ca me brūhi yatheṣṭaṃ gaccha mānada

शुक उवाच यदर्थमागतोऽस्म्यत्र तत्प्राप्तं वचनात्तव । विदेहनगरं द्रष्टुं प्रवेशो यत्र दुर्लभः

śuka uvāca yadarthamāgato'smyatra tatprāptaṃ vacanāttava | videhanagaraṃ draṣṭuṃ praveśo yatra durlabhaḥ

मोहोऽयं मम दुर्बुद्धेः समुल्लङ्घ्य गिरिद्वयम् । राजानं द्रष्टुकामोऽहं पर्यटन्समुपागतः

moho'yaṃ mama durbuddheḥ samullaṅghya giridvayam | rājānaṃ draṣṭukāmo'haṃ paryaṭansamupāgataḥ

वञ्चितोऽहं स्वयं पित्रा दूषणं कस्य दीयते । भ्रामितोऽहं महाभाग कर्मणा वा महीतले

vañcito'haṃ svayaṃ pitrā dūṣaṇaṃ kasya dīyate | bhrāmito'haṃ mahābhāga karmaṇā vā mahītale

धनाशा पुरुषस्येह परिभ्रमणकारणम् । सा मे नास्ति तथाप्यत्र सम्प्राप्तोऽस्मि भ्रमात्किल

dhanāśā puruṣasyeha paribhramaṇakāraṇam | sā me nāsti tathāpyatra samprāpto'smi bhramātkila

निराशस्य सुखं नित्यं यदि मोहे न मज्जति । निराशोऽहं महाभाग मग्नोऽस्मिन्मोहसागरे

nirāśasya sukhaṃ nityaṃ yadi mohe na majjati | nirāśo'haṃ mahābhāga magno'sminmohasāgare

क्व मेरुर्मिथिला क्वेयं पद्‌भ्यां च समुपागतः । परिश्रमफलं किं मे वञ्चितो विधिना किल

kva merurmithilā kveyaṃ padbhyāṃ ca samupāgataḥ | pariśramaphalaṃ kiṃ me vañcito vidhinā kila

प्रारब्धं किल भोक्तव्यं शुभं वाप्यथवाशुभम् । उद्यमस्तद्वशे नित्यं कारयत्येव सर्वथा

prārabdhaṃ kila bhoktavyaṃ śubhaṃ vāpyathavāśubham | udyamastadvaśe nityaṃ kārayatyeva sarvathā

न तीर्थं न च वेदोऽत्र यदर्थमिह मे श्रमः । अप्रवेशः पुरे जातो विदेहो नाम भूपतिः

na tīrthaṃ na ca vedo'tra yadarthamiha me śramaḥ | apraveśaḥ pure jāto videho nāma bhūpatiḥ

इत्युक्त्या विररामाशु मौनीभूत इव स्थितः । ज्ञातो हि प्रतिहारेण ज्ञानी कश्चिद्‌द्विजोत्तमः

ityuktyā virarāmāśu maunībhūta iva sthitaḥ | jñāto hi pratihāreṇa jñānī kaściddvijottamaḥ

सामपूर्वमुवाचासौ तं क्षत्ता संस्थितं मुनिम् । गच्छ भो यत्र ते कार्यं यथेष्टं द्विजसत्तम

sāmapūrvamuvācāsau taṃ kṣattā saṃsthitaṃ munim | gaccha bho yatra te kāryaṃ yatheṣṭaṃ dvijasattama

अपराधो मम ब्रह्मन्यन्निवारितवानहम् । तत्क्षन्तव्यं महाभाग विमुक्तानां क्षमा बलम्

aparādho mama brahmanyannivāritavānaham | tatkṣantavyaṃ mahābhāga vimuktānāṃ kṣamā balam

शुक उवाच किं तेऽत्र दूषणं क्षत्तः परतन्त्रोऽसि सर्वदा । प्रभुकार्यं प्रकर्तव्यं सेवकेन यथोचितम्

śuka uvāca kiṃ te'tra dūṣaṇaṃ kṣattaḥ paratantro'si sarvadā | prabhukāryaṃ prakartavyaṃ sevakena yathocitam

न भूपदूषणं चात्र यदहं रक्षितस्त्वया । चोरशत्रुपरिज्ञानं कर्तव्यं सर्वथा बुधैः

na bhūpadūṣaṇaṃ cātra yadahaṃ rakṣitastvayā | coraśatruparijñānaṃ kartavyaṃ sarvathā budhaiḥ

ममैव सर्वथा दोषो यदहं समुपागतः । गमनं परगेहे यल्लघुतायाश्च कारणम्

mamaiva sarvathā doṣo yadahaṃ samupāgataḥ | gamanaṃ paragehe yallaghutāyāśca kāraṇam

प्रतीहार उवाच किं सुखं द्विज किं दुःखं किं कार्यं शुभमिच्छता । कः शत्रुर्हितकर्ता को ब्रूहि सर्वं ममाद्य वै

pratīhāra uvāca kiṃ sukhaṃ dvija kiṃ duḥkhaṃ kiṃ kāryaṃ śubhamicchatā | kaḥ śatrurhitakartā ko brūhi sarvaṃ mamādya vai

शुक उवाच द्वैविध्यं सर्वलोकेषु सर्वत्र द्विविधो जनः । रागी चैव विरागी च तयोश्चित्तं द्विधा पुनः

śuka uvāca dvaividhyaṃ sarvalokeṣu sarvatra dvividho janaḥ | rāgī caiva virāgī ca tayościttaṃ dvidhā punaḥ

विरागी त्रिविधः कामं ज्ञातोऽज्ञातश्च मध्यमः । रागी च द्विविधः प्रोक्तो मूर्खश्च चतुरस्तथा

virāgī trividhaḥ kāmaṃ jñāto'jñātaśca madhyamaḥ | rāgī ca dvividhaḥ prokto mūrkhaśca caturastathā

चातुर्यं द्विविधं प्रोक्तं शास्त्रजं मतिजं तथा । मतिस्तु द्विविधा लोके युक्तायुक्तेति सर्वथा

cāturyaṃ dvividhaṃ proktaṃ śāstrajaṃ matijaṃ tathā | matistu dvividhā loke yuktāyukteti sarvathā

प्रतीहार उवाच यदुक्तं भवता विद्वन्नार्थज्ञोऽहं द्विजोत्तम । तत्सर्वं विस्तरेणाद्य यथार्थं वद सत्तम

pratīhāra uvāca yaduktaṃ bhavatā vidvannārthajño'haṃ dvijottama | tatsarvaṃ vistareṇādya yathārthaṃ vada sattama

शुक उवाच रागो यस्यास्ति संसारे स रागीत्युच्यते ध्रुवम् । दुःखं बहुविधं तस्य सुखं च विविधं पुनः

śuka uvāca rāgo yasyāsti saṃsāre sa rāgītyucyate dhruvam | duḥkhaṃ bahuvidhaṃ tasya sukhaṃ ca vividhaṃ punaḥ

धनं प्राप्य सुतान्दारान्मानं च विजयं तथा । तदप्राप्य महद्दुःखं भवत्येव क्षणे क्षणे

dhanaṃ prāpya sutāndārānmānaṃ ca vijayaṃ tathā | tadaprāpya mahadduḥkhaṃ bhavatyeva kṣaṇe kṣaṇe

कार्यस्तस्य सुखोपायः कर्तव्यं सुखसाधनम् । तस्यारातिः स विज्ञेयः सुखविघ्नं करोति यः

kāryastasya sukhopāyaḥ kartavyaṃ sukhasādhanam | tasyārātiḥ sa vijñeyaḥ sukhavighnaṃ karoti yaḥ

सुखोत्पादयिता मित्रं रागयुक्तस्य सर्वदा । चतुरो नैव मुह्येत मूर्खः सर्वत्र मुह्यति

sukhotpādayitā mitraṃ rāgayuktasya sarvadā | caturo naiva muhyeta mūrkhaḥ sarvatra muhyati

विरक्तस्यात्मरक्तस्य सुखमेकान्तसेवनम् । आत्मानुचिन्तनं चैव वेदान्तस्य च चिन्तनम्

viraktasyātmaraktasya sukhamekāntasevanam | ātmānucintanaṃ caiva vedāntasya ca cintanam

दुःखं तदेतत्सर्वं हि संसारकथनादिकम् । शत्रवो बहवस्तस्य विज्ञस्य शुभमिच्छतः

duḥkhaṃ tadetatsarvaṃ hi saṃsārakathanādikam | śatravo bahavastasya vijñasya śubhamicchataḥ

कामः क्रोधः प्रमादश्च शत्रवो विविधाः स्मृताः । बन्धुः सन्तोष एवास्य नान्योऽस्ति भुवनत्रये

kāmaḥ krodhaḥ pramādaśca śatravo vividhāḥ smṛtāḥ | bandhuḥ santoṣa evāsya nānyo'sti bhuvanatraye

सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मत्वा तं ज्ञानिनं द्विजम् । क्षत्ता प्रवेशयामास कक्षां चातिमनोरमाम्

sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya matvā taṃ jñāninaṃ dvijam | kṣattā praveśayāmāsa kakṣāṃ cātimanoramām

नगरं वीक्षमाणः संस्त्रैविध्यजनसङ्कुलम् । नानाविपणिद्रव्याढ्यं क्रयविक्रयकारकम्

nagaraṃ vīkṣamāṇaḥ saṃstraividhyajanasaṅkulam | nānāvipaṇidravyāḍhyaṃ krayavikrayakārakam

रागद्वेषयुतं कामलोभमोहाकुलं तथा । विवदत्सुजनाकीर्णं वसुपूर्णं महत्तरम्

rāgadveṣayutaṃ kāmalobhamohākulaṃ tathā | vivadatsujanākīrṇaṃ vasupūrṇaṃ mahattaram

पश्यन्स त्रिविधाँल्लोकान्प्रासरद्‌राजमन्दिरम् । प्राप्तः परमतेजस्वी द्वितीय इव भास्करः

paśyansa trividhām̐llokānprāsaradrājamandiram | prāptaḥ paramatejasvī dvitīya iva bhāskaraḥ

निवारितश्च तत्रैव प्रतीहारेण काष्ठवत् । तत्रैव च स्थितो द्वारि मोक्षमेवानुचिन्तयन्

nivāritaśca tatraiva pratīhāreṇa kāṣṭhavat | tatraiva ca sthito dvāri mokṣamevānucintayan

छायायामातपे चैव समदर्शी महातपाः । ध्यानं कृत्वा तथैकान्ते स्थितः स्थाणुरिवाचलः

chāyāyāmātape caiva samadarśī mahātapāḥ | dhyānaṃ kṛtvā tathaikānte sthitaḥ sthāṇurivācalaḥ

तं मुहूर्तादुपागत्य राज्ञोऽमात्यः कृताञ्जलिः । प्रावेशयत्ततः कक्षां द्वितीयां राजवेश्मनः

taṃ muhūrtādupāgatya rājño'mātyaḥ kṛtāñjaliḥ | prāveśayattataḥ kakṣāṃ dvitīyāṃ rājaveśmanaḥ

तत्र दिव्यं मनोरम्यं पुष्पितं दिव्यपादपम् । तद्वनं दर्शयित्वा तु कृत्वा चातिथिसत्क्रियाम्

tatra divyaṃ manoramyaṃ puṣpitaṃ divyapādapam | tadvanaṃ darśayitvā tu kṛtvā cātithisatkriyām

वारमुख्याः स्त्रियस्तत्र राजसेवापरायणाः । गीतवादित्रकुशलाः कामशास्त्रविशारदाः

vāramukhyāḥ striyastatra rājasevāparāyaṇāḥ | gītavāditrakuśalāḥ kāmaśāstraviśāradāḥ

ता आदिश्य च सेवार्थं शुकस्य मन्त्रिसत्तमः । निर्गतः सदनात्तस्माद्व्यासपुत्रः स्थितस्तदा

tā ādiśya ca sevārthaṃ śukasya mantrisattamaḥ | nirgataḥ sadanāttasmādvyāsaputraḥ sthitastadā

पूजितः परया भक्त्या ताभिः स्त्रीभिर्यथाविधि । देशकालोपपन्नेन नानान्नेनातितोषितः

pūjitaḥ parayā bhaktyā tābhiḥ strībhiryathāvidhi | deśakālopapannena nānānnenātitoṣitaḥ

ततोऽन्तःपुरवासिन्यस्तस्यान्तःपुरकाननम् । रम्यं संदर्शयामासुरङ्गनाः काममोहिताः

tato'ntaḥpuravāsinyastasyāntaḥpurakānanam | ramyaṃ saṃdarśayāmāsuraṅganāḥ kāmamohitāḥ

स युवा रूपवान्कान्तो मृदुभाषी मनोरमः । दृष्ट्वा ता मुमुहुः सर्वास्तं च काममिवापरम्

sa yuvā rūpavānkānto mṛdubhāṣī manoramaḥ | dṛṣṭvā tā mumuhuḥ sarvāstaṃ ca kāmamivāparam

जितेन्द्रियं मुनिं मत्त्वा सर्वाः पर्यचरंस्तदा । आरणेयस्तु शुद्धात्मा मातृभावमकल्पयत्

jitendriyaṃ muniṃ mattvā sarvāḥ paryacaraṃstadā | āraṇeyastu śuddhātmā mātṛbhāvamakalpayat

आत्मारामो जितक्रोधो न हृष्यति न तप्यति । पश्यंस्तासां विकारांश्च स्वस्थ एव स तस्थिवान्

ātmārāmo jitakrodho na hṛṣyati na tapyati | paśyaṃstāsāṃ vikārāṃśca svastha eva sa tasthivān

तस्मै शय्यां सुरम्यां च ददुर्नार्यः सुसंस्कृताम् । परार्ध्यास्तरणोपेतां नानोपस्करसंवृताम्

tasmai śayyāṃ suramyāṃ ca dadurnāryaḥ susaṃskṛtām | parārdhyāstaraṇopetāṃ nānopaskarasaṃvṛtām

स कृत्वा पादशौचं च कुशपाणिरतन्द्रितः । उपास्य पश्चिमां सन्ध्यां ध्यानमेवान्वपद्यत

sa kṛtvā pādaśaucaṃ ca kuśapāṇiratandritaḥ | upāsya paścimāṃ sandhyāṃ dhyānamevānvapadyata

याममेकं स्थितो ध्याने सुष्वाप तदनन्तरम् । सुप्त्वा यामद्वयं तत्र चोदतिष्ठत्ततः शुकः

yāmamekaṃ sthito dhyāne suṣvāpa tadanantaram | suptvā yāmadvayaṃ tatra codatiṣṭhattataḥ śukaḥ

पाश्चात्यं यामिनीयामं ध्यानमेवान्वपद्यत । स्नात्वा प्रातःक्रियाः कृत्वा पुनरास्ते समाहितः

pāścātyaṃ yāminīyāmaṃ dhyānamevānvapadyata | snātvā prātaḥkriyāḥ kṛtvā punarāste samāhitaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे शुकस्य राजमन्दिरप्रवेशवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukasya rājamandirapraveśavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १८

जनकोपदेशवर्णनम् सूत उवाच॥ सूत उवाच श्रुत्वा तमागतं राजा मन्त्रिभिः सहितः शुचिः । पुरः पुरोहितं कृत्वा गुरुपुत्रं समभ्यगात्

janakopadeśavarṇanam sūta uvāca|| sūta uvāca śrutvā tamāgataṃ rājā mantribhiḥ sahitaḥ śuciḥ | puraḥ purohitaṃ kṛtvā guruputraṃ samabhyagāt

कृत्वार्हणां नृपः सम्यग्दत्तासनमनुत्तमम् । पप्रच्छ कुशलं गां च विनिवेद्य पयस्विनीम्

kṛtvārhaṇāṃ nṛpaḥ samyagdattāsanamanuttamam | papraccha kuśalaṃ gāṃ ca vinivedya payasvinīm

स च तां नृपपूजां वै प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि । पप्रच्छ कुशलं राज्ञे स्वं निवेद्य निरामयम्

sa ca tāṃ nṛpapūjāṃ vai pratyagṛhṇādyathāvidhi | papraccha kuśalaṃ rājñe svaṃ nivedya nirāmayam

कृत्वा कुशलसंप्रश्नमुपविष्टं सुखासने । शुक व्याससुतं शान्तं पर्यपृच्छत पार्थिवः

kṛtvā kuśalasaṃpraśnamupaviṣṭaṃ sukhāsane | śuka vyāsasutaṃ śāntaṃ paryapṛcchata pārthivaḥ

किं निमित्तं महाभाग निःस्पृहस्य च मां प्रति । जातं ह्यागमनं ब्रूहि कार्यं तन्मुनिसत्तम

kiṃ nimittaṃ mahābhāga niḥspṛhasya ca māṃ prati | jātaṃ hyāgamanaṃ brūhi kāryaṃ tanmunisattama

शुक उवाच व्यासेनोक्तो महाराज कुरु दारपरिग्रहम् । सर्वेषामाश्रमाणां च गृहस्थाश्रम उत्तमः

śuka uvāca vyāsenokto mahārāja kuru dāraparigraham | sarveṣāmāśramāṇāṃ ca gṛhasthāśrama uttamaḥ

मया नाङ्गीकृतं वाक्यं मत्त्वा बन्धं गुरोरपि । न बन्धोऽस्तीति तेनोक्तो नाहं तत्कृतवान्पुनः

mayā nāṅgīkṛtaṃ vākyaṃ mattvā bandhaṃ gurorapi | na bandho'stīti tenokto nāhaṃ tatkṛtavānpunaḥ

इति सन्दिग्धमनसं मत्वा स मुनिसत्तमः । उवाच वचनं तथ्यं मिथिलां गच्छ मा शुचः

iti sandigdhamanasaṃ matvā sa munisattamaḥ | uvāca vacanaṃ tathyaṃ mithilāṃ gaccha mā śucaḥ

याज्योऽस्ति जनकस्तत्र जीवन्मुक्तो नराधिपः । विदेहो लोकविदितः पाति राज्यमकण्टकम्

yājyo'sti janakastatra jīvanmukto narādhipaḥ | videho lokaviditaḥ pāti rājyamakaṇṭakam

कुर्वन् राज्यं तथा राजा मायापाशैर्न बध्यते । त्वं बिभेषि कथं पुत्र वनवृत्तिः परन्तप

kurvan rājyaṃ tathā rājā māyāpāśairna badhyate | tvaṃ bibheṣi kathaṃ putra vanavṛttiḥ parantapa

पश्य तं नृपशार्दूलं त्यज मोहं मनोगतम् । कुरु दारान्महाभाग पृच्छ वा भूपतिं च तम्

paśya taṃ nṛpaśārdūlaṃ tyaja mohaṃ manogatam | kuru dārānmahābhāga pṛccha vā bhūpatiṃ ca tam

सन्देहं ते मनोजातं कथयिष्यति पार्थिवः । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य मामेहि तरसा सुत

sandehaṃ te manojātaṃ kathayiṣyati pārthivaḥ | tacchrutvā vacanaṃ tasya māmehi tarasā suta

सम्प्राप्तोऽहं महाराज त्वत्पुरे च तदाज्ञया । मोक्षकामोऽस्मि राजेन्द्र ब्रूहि कृत्यं ममानघ

samprāpto'haṃ mahārāja tvatpure ca tadājñayā | mokṣakāmo'smi rājendra brūhi kṛtyaṃ mamānagha

तपस्तीर्थव्रतेज्याश्च स्वाध्यायस्तीर्थसेवनम् । ज्ञानं वा वद राजेन्द्र मोक्षं प्रति च कारणम्

tapastīrthavratejyāśca svādhyāyastīrthasevanam | jñānaṃ vā vada rājendra mokṣaṃ prati ca kāraṇam

जनक उवाच शृणु विप्रेण कर्तव्यं मोक्षमार्गाश्रितेन यत् । उपनीतो वसेदादौ वेदाभ्यासाय वै गुरौ

janaka uvāca śṛṇu vipreṇa kartavyaṃ mokṣamārgāśritena yat | upanīto vasedādau vedābhyāsāya vai gurau

अधीत्य वेदवेदान्तान्दत्त्वा च गुरुदक्षिणाम् । समावृत्तस्तु गार्हस्थ्ये सदारो निवसेन्मुनिः

adhītya vedavedāntāndattvā ca gurudakṣiṇām | samāvṛttastu gārhasthye sadāro nivasenmuniḥ

न्यायवृत्तिस्तु सन्तोषी निराशी गतकल्मषः । अग्निहोत्रादिकर्माणि कुर्वाणः सत्यवाक्शुचिः

nyāyavṛttistu santoṣī nirāśī gatakalmaṣaḥ | agnihotrādikarmāṇi kurvāṇaḥ satyavākśuciḥ

पुत्रं पौत्रं समासाद्य वानप्रस्थाश्रमे वसेत् । तपसा षड्‌रिपूञ्जित्वा भार्यां पुत्रे निवेश्य च

putraṃ pautraṃ samāsādya vānaprasthāśrame vaset | tapasā ṣaḍripūñjitvā bhāryāṃ putre niveśya ca

सर्वानग्नीन्यथान्यायमात्मन्यारोप्य धर्मवित् । वसेत्तुर्याश्रमे श्रान्तः शुद्धे वैराग्यसम्भवे

sarvānagnīnyathānyāyamātmanyāropya dharmavit | vasetturyāśrame śrāntaḥ śuddhe vairāgyasambhave

विरक्तस्याधिकारोऽस्ति संन्यासे नान्यथा क्वचित् । वेदवाक्यमिदं तथ्यं नान्यथेति मतिर्मम

viraktasyādhikāro'sti saṃnyāse nānyathā kvacit | vedavākyamidaṃ tathyaṃ nānyatheti matirmama

शुकाष्टचत्वारिशद्वै संस्कारा वेदबोधिताः । चत्वारिंशद्‌गृहस्थस्य प्रोक्तास्तत्र महात्मभिः

śukāṣṭacatvāriśadvai saṃskārā vedabodhitāḥ | catvāriṃśadgṛhasthasya proktāstatra mahātmabhiḥ

अष्टौ च मुक्तिकामस्य प्रोक्ताः शमदमादयः । आश्रमादाश्रमं गच्छेदिति शिष्टानुशासनम्

aṣṭau ca muktikāmasya proktāḥ śamadamādayaḥ | āśramādāśramaṃ gacchediti śiṣṭānuśāsanam

शुक उवाच उत्पन्ने हृदि वैराग्ये ज्ञानविज्ञानसम्भवे । अवश्यमेव वस्तव्यमाश्रमेषु वनेषु वा

śuka uvāca utpanne hṛdi vairāgye jñānavijñānasambhave | avaśyameva vastavyamāśrameṣu vaneṣu vā

जनक उवाच इन्द्रियाणि बलिष्ठानि न नियुक्तानि मानद । अपक्वस्य प्रकुर्वन्ति विकारांस्ताननेकशः

janaka uvāca indriyāṇi baliṣṭhāni na niyuktāni mānada | apakvasya prakurvanti vikārāṃstānanekaśaḥ

भोजनेच्छां सुखेच्छां च शय्येच्छामात्मजस्य च । यती भूत्वा कथं कुर्याद्विकारे समुपस्थिते

bhojanecchāṃ sukhecchāṃ ca śayyecchāmātmajasya ca | yatī bhūtvā kathaṃ kuryādvikāre samupasthite

दुर्जरं वासनाजालं न शान्तिमुपयाति वै । अतस्तच्छमनार्थाय क्रमेण च परित्यजेत्

durjaraṃ vāsanājālaṃ na śāntimupayāti vai | atastacchamanārthāya krameṇa ca parityajet

ऊर्ध्वं सुप्तः पतत्येव न शयानः पतत्यधः । परिव्रज्य परिभ्रष्टो न मार्गं लभते पुनः

ūrdhvaṃ suptaḥ patatyeva na śayānaḥ patatyadhaḥ | parivrajya paribhraṣṭo na mārgaṃ labhate punaḥ

यथा पिपीलिका मूलाच्छाखायामधिरोहति । शनैः शनैः फलं याति सुखेन पदगामिनी

yathā pipīlikā mūlācchākhāyāmadhirohati | śanaiḥ śanaiḥ phalaṃ yāti sukhena padagāminī

विहङ्गस्तरसा याति विघ्नशङ्कामुदस्य वै । श्रान्तो भवति विश्रम्य सुखं याति पिपीलिका

vihaṅgastarasā yāti vighnaśaṅkāmudasya vai | śrānto bhavati viśramya sukhaṃ yāti pipīlikā

मनस्तु प्रबलं काममजेयमकृतात्मभिः । अतः क्रमेण जेतव्यमाश्रमानुक्रमेण च

manastu prabalaṃ kāmamajeyamakṛtātmabhiḥ | ataḥ krameṇa jetavyamāśramānukrameṇa ca

गृहस्थाश्रमसंस्थोऽपि शान्तः सुमतिरात्मवान् । न च हृष्येन्न च तपेल्लाभालाभे समो भवेत्

gṛhasthāśramasaṃstho'pi śāntaḥ sumatirātmavān | na ca hṛṣyenna ca tapellābhālābhe samo bhavet

विहतं कर्म कुर्वाणस्त्यजंश्चिन्तान्वितं च यत् । आत्मलाभेन सन्तुष्टो मुच्यते नात्र संशयः

vihataṃ karma kurvāṇastyajaṃścintānvitaṃ ca yat | ātmalābhena santuṣṭo mucyate nātra saṃśayaḥ

पश्याहं राज्यसंस्थोऽपि जीवन्मुक्तो यथानघ । विचरामि यथाकामं न मे किञ्चित्प्रजायते

paśyāhaṃ rājyasaṃstho'pi jīvanmukto yathānagha | vicarāmi yathākāmaṃ na me kiñcitprajāyate

भुञ्जानो विविधान्भोगान्कुर्वन्कार्याण्यनेकशः । भविष्यामि यथाहं त्वं तथा मुक्तो भवानघ

bhuñjāno vividhānbhogānkurvankāryāṇyanekaśaḥ | bhaviṣyāmi yathāhaṃ tvaṃ tathā mukto bhavānagha

कथ्यते खलु यद्‌दृश्यमदृश्यं बध्यते कुतः । दृश्यानि पञ्चभूतानि गुणास्तेषां तथा पुनः

kathyate khalu yaddṛśyamadṛśyaṃ badhyate kutaḥ | dṛśyāni pañcabhūtāni guṇāsteṣāṃ tathā punaḥ

आत्मा गम्योऽनुमानेन प्रत्यक्षो न कदाचन । स कथं बध्यते ब्रह्मन्निर्विकारो निरञ्जनः

ātmā gamyo'numānena pratyakṣo na kadācana | sa kathaṃ badhyate brahmannirvikāro nirañjanaḥ

मनस्तु सुखदुःखानां महतां कारणं द्विज । जाते तु निर्मले ह्यस्मिन्सर्वं भवति निर्मलम्

manastu sukhaduḥkhānāṃ mahatāṃ kāraṇaṃ dvija | jāte tu nirmale hyasminsarvaṃ bhavati nirmalam

भ्रमन्सर्वेषु तीर्थेषु स्नात्वा स्नात्वा पुनः पुनः । निर्मलं न मनो यावत्तावत्सर्वं निरर्थकम्

bhramansarveṣu tīrtheṣu snātvā snātvā punaḥ punaḥ | nirmalaṃ na mano yāvattāvatsarvaṃ nirarthakam

न देहो न च जीवात्मा नेन्द्रियाणि परन्तप । मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः

na deho na ca jīvātmā nendriyāṇi parantapa | mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ

शुद्धो मुक्तः सदैवात्मा न वै बध्येत कर्हिचित् । बन्धमोक्षौ मनःसंस्थौ तस्मिञ्छान्ते प्रशाम्यति

śuddho muktaḥ sadaivātmā na vai badhyeta karhicit | bandhamokṣau manaḥsaṃsthau tasmiñchānte praśāmyati

शत्रुर्मित्रमुदासीनो भेदाः सर्वे मनोगताः । एकात्मत्वे कथं भेदः सम्भवेद्‌द्वैतदर्शनात्

śatrurmitramudāsīno bhedāḥ sarve manogatāḥ | ekātmatve kathaṃ bhedaḥ sambhaveddvaitadarśanāt

जीवो ब्रह्म सदैवाहं नात्र कार्या विचारणा । भेदबुद्धिस्तु संसारे वर्तमाना प्रवर्तते

jīvo brahma sadaivāhaṃ nātra kāryā vicāraṇā | bhedabuddhistu saṃsāre vartamānā pravartate

अविद्येयं महाभाग विद्या चैतन्निवर्तनम् । विद्याविद्ये च विज्ञेये सर्वदैव विचक्षणैः

avidyeyaṃ mahābhāga vidyā caitannivartanam | vidyāvidye ca vijñeye sarvadaiva vicakṣaṇaiḥ

विनातपं हि छायाया ज्ञायते च कथं सुखम् । अविद्यया विना तद्वत्कथं विद्यां च वेत्ति वै

vinātapaṃ hi chāyāyā jñāyate ca kathaṃ sukham | avidyayā vinā tadvatkathaṃ vidyāṃ ca vetti vai

गुणा गुणेषु वर्तन्ते भूतानि च तथैव च । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु को दोषस्तत्र चात्मनः

guṇā guṇeṣu vartante bhūtāni ca tathaiva ca | indriyāṇīndriyārtheṣu ko doṣastatra cātmanaḥ

मर्यादा सर्वरक्षार्थं कृता वेदेषु सर्वशः । अन्यथा धर्मनाशः स्यात्सौगतानामिवानघ

maryādā sarvarakṣārthaṃ kṛtā vedeṣu sarvaśaḥ | anyathā dharmanāśaḥ syātsaugatānāmivānagha

धर्मनाशे विनष्टः स्याद्वर्णाचारोऽतिवर्तितः । अतो वेदप्रदिष्टेन मार्गेण गच्छतां शुभम्

dharmanāśe vinaṣṭaḥ syādvarṇācāro'tivartitaḥ | ato vedapradiṣṭena mārgeṇa gacchatāṃ śubham

शुक उवाच सन्देहो वर्तते राजन्न निवर्तति मे क्वचित् । भवता कथितं यत्तच्छृण्वतो मे नराधिप

śuka uvāca sandeho vartate rājanna nivartati me kvacit | bhavatā kathitaṃ yattacchṛṇvato me narādhipa

वेदधर्मेषु हिंसा स्यादधर्मबहुला हि सा । कथं मुक्तिप्रदो धर्मो वेदोक्तो बत भूपते

vedadharmeṣu hiṃsā syādadharmabahulā hi sā | kathaṃ muktiprado dharmo vedokto bata bhūpate

प्रत्यक्षेण त्वनाचारः सोमपानं नराधिप । पशूनां हिंसनं तद्वद्‌भक्षणं चामिषस्य च

pratyakṣeṇa tvanācāraḥ somapānaṃ narādhipa | paśūnāṃ hiṃsanaṃ tadvadbhakṣaṇaṃ cāmiṣasya ca

सौत्रामणौ तथा प्रोक्तः प्रत्यक्षेण सुराग्रहः । द्यूतक्रीडा तथा प्रोक्ता व्रतानि विविधानि च

sautrāmaṇau tathā proktaḥ pratyakṣeṇa surāgrahaḥ | dyūtakrīḍā tathā proktā vratāni vividhāni ca

श्रूयते स्म पुरा ह्यासीच्छशबिन्दुर्नृपोत्तमः । यज्वा धर्मपरो नित्यं वदान्यः सत्यसागरः

śrūyate sma purā hyāsīcchaśabindurnṛpottamaḥ | yajvā dharmaparo nityaṃ vadānyaḥ satyasāgaraḥ

गोप्ता च धर्मसेतूनां शास्ता चोत्पथगामिनाम् । यज्ञाश्च विहितास्तेन बहवो भूरिदक्षिणाः

goptā ca dharmasetūnāṃ śāstā cotpathagāminām | yajñāśca vihitāstena bahavo bhūridakṣiṇāḥ

चर्मणां पर्वतो जातो विन्ध्याचलसमः पुनः । मेघाम्बुप्लावनाज्जाता नदी चर्मण्वती शुभा

carmaṇāṃ parvato jāto vindhyācalasamaḥ punaḥ | meghāmbuplāvanājjātā nadī carmaṇvatī śubhā

सोऽपि राजा दिवं यातः कीर्तिरस्याचला भुवि । एवं धर्मेषु वेदेषु न मे बुद्धिः प्रवर्तते

so'pi rājā divaṃ yātaḥ kīrtirasyācalā bhuvi | evaṃ dharmeṣu vedeṣu na me buddhiḥ pravartate

स्त्रीसङ्गेन सदा भोगे सुखमाप्नोति मानवः । अलाभे दुःखमत्यन्तं जीवन्मुक्तः कथं भवेत्

strīsaṅgena sadā bhoge sukhamāpnoti mānavaḥ | alābhe duḥkhamatyantaṃ jīvanmuktaḥ kathaṃ bhavet

जनक उवाच हिंसा यज्ञेषु प्रत्यक्षा साहिंसा परिकीर्तिता । उपाधियोगतो हिंसा नान्यथेति विनिर्णयः

janaka uvāca hiṃsā yajñeṣu pratyakṣā sāhiṃsā parikīrtitā | upādhiyogato hiṃsā nānyatheti vinirṇayaḥ

यथा चेन्धनसंयोगादग्नौ धूमः प्रवर्तते । तद्वियोगात्तथा तस्मिन्निर्धूमत्वं विभाति वै

yathā cendhanasaṃyogādagnau dhūmaḥ pravartate | tadviyogāttathā tasminnirdhūmatvaṃ vibhāti vai

अहिंसां च तथा विद्धि वेदोक्तां मुनिसत्तम । रागिणां सापि हिंसैव निःस्पृहाणां न सा मता

ahiṃsāṃ ca tathā viddhi vedoktāṃ munisattama | rāgiṇāṃ sāpi hiṃsaiva niḥspṛhāṇāṃ na sā matā

अरागेण च यत्कर्म तथाहङ्कारवर्जितम् । अकृतं वेदविद्वांसः प्रवदन्ति मनीषिणः

arāgeṇa ca yatkarma tathāhaṅkāravarjitam | akṛtaṃ vedavidvāṃsaḥ pravadanti manīṣiṇaḥ

गृहस्थानां तु हिंसैव या यज्ञे द्विजसत्तम । अरागेण च यत्कर्म तथाहंकारवर्जितम्

gṛhasthānāṃ tu hiṃsaiva yā yajñe dvijasattama | arāgeṇa ca yatkarma tathāhaṃkāravarjitam

साहिंसैव महाभाग मुमुक्षूणां जितात्मनाम्

sāhiṃsaiva mahābhāga mumukṣūṇāṃ jitātmanām

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे शुकाय जनकोपदेशवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukāya janakopadeśavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १९

शुकस्य विवाहादिकार्यवर्णनम् शुक उवाच सन्देहोऽयं महाराज वर्तते हृदये मम । मायामध्ये वर्तमानः स कथं निःस्पृहो भवेत्

śukasya vivāhādikāryavarṇanam śuka uvāca sandeho'yaṃ mahārāja vartate hṛdaye mama | māyāmadhye vartamānaḥ sa kathaṃ niḥspṛho bhavet

शास्त्रज्ञानं च सम्प्राप्य नित्यानित्यविचारणम् । त्यजते न मनो मोहं स कथं मुच्यते नरः

śāstrajñānaṃ ca samprāpya nityānityavicāraṇam | tyajate na mano mohaṃ sa kathaṃ mucyate naraḥ

अन्तर्गतं तमश्छेत्तुं शास्त्राद्‌बोधो हि न क्षमः । यथा न नश्यति तमः कृतया दीपवार्तया

antargataṃ tamaśchettuṃ śāstrādbodho hi na kṣamaḥ | yathā na naśyati tamaḥ kṛtayā dīpavārtayā

अद्रोहः सर्वभूतेषु कर्तव्यः सर्वदा बुधैः । स कथं राजशार्दूल गृहस्थस्य भवेत्तथा

adrohaḥ sarvabhūteṣu kartavyaḥ sarvadā budhaiḥ | sa kathaṃ rājaśārdūla gṛhasthasya bhavettathā

वित्तैषणा न ते शान्ता तथा राज्यसुखैषणा । जयैषणा च सङ्ग्रामे जीवन्मुक्तः कथं भवेः

vittaiṣaṇā na te śāntā tathā rājyasukhaiṣaṇā | jayaiṣaṇā ca saṅgrāme jīvanmuktaḥ kathaṃ bhaveḥ

चौरेषु चौरबुद्धिस्तु साधुबुद्धिस्तु तापसे । स्वपरत्वं तवाप्यस्ति विदेहस्त्वं कथं नृप

caureṣu caurabuddhistu sādhubuddhistu tāpase | svaparatvaṃ tavāpyasti videhastvaṃ kathaṃ nṛpa

कटुतीक्ष्णुकषायाम्लरसान्वेत्सि शुभाशुभान् । शुभेषु रमते चित्तं नाशुभेषु तथा नृप

kaṭutīkṣṇukaṣāyāmlarasānvetsi śubhāśubhān | śubheṣu ramate cittaṃ nāśubheṣu tathā nṛpa

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च तव राजन् भवन्ति हि । अवस्थास्तु यथाकालं तुरीया तु कथं नृप

jāgratsvapnasuṣuptiśca tava rājan bhavanti hi | avasthāstu yathākālaṃ turīyā tu kathaṃ nṛpa

पदात्यश्वरथेभाश्च सर्वे वै वशगा मम । स्वाम्यहं चैव सर्वेषां मन्यसे त्वं न मन्यसे

padātyaśvarathebhāśca sarve vai vaśagā mama | svāmyahaṃ caiva sarveṣāṃ manyase tvaṃ na manyase

मिष्टमत्सि सदा राजन्मुदितो विमनास्तथा । मालायां च तथा सर्पे समदृक् क्व नृपोत्तम

miṣṭamatsi sadā rājanmudito vimanāstathā | mālāyāṃ ca tathā sarpe samadṛk kva nṛpottama

विमुक्तस्तु भवेद्‌राजन् समलोष्टाश्मकाञ्चनः । एकात्मबुद्धिः सर्वत्र हितकृत्सर्वजन्तुषु

vimuktastu bhavedrājan samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | ekātmabuddhiḥ sarvatra hitakṛtsarvajantuṣu

न मेऽद्य रमते चित्तं गृहदारादिषु क्वचित् । एकाकी निःस्पृहोऽत्यर्थं चरेयमिति मे मतिः

na me'dya ramate cittaṃ gṛhadārādiṣu kvacit | ekākī niḥspṛho'tyarthaṃ careyamiti me matiḥ

निःसङ्गो निर्ममः शान्तः पत्रमूलफलाशनः । मृगवद्विचरिष्यामि निर्द्वन्द्वो निष्परिग्रहः

niḥsaṅgo nirmamaḥ śāntaḥ patramūlaphalāśanaḥ | mṛgavadvicariṣyāmi nirdvandvo niṣparigrahaḥ

किं मे गृहेण वित्तेन भार्यया च सुरूपया । विरागमनसः कामं गुणातीतस्य पार्थिव

kiṃ me gṛheṇa vittena bhāryayā ca surūpayā | virāgamanasaḥ kāmaṃ guṇātītasya pārthiva

चिन्त्यसे विविधाकारं नानारागसमाकुलम् । दम्भोऽयं किल ते भाति विमुक्तोऽस्मीति भाषसे

cintyase vividhākāraṃ nānārāgasamākulam | dambho'yaṃ kila te bhāti vimukto'smīti bhāṣase

कदाचिच्छत्रुजा चिन्ता धनजा च कदाचन । कदाचित्सैन्यजा चिन्ता निश्चिन्तोऽसि कदा नृप

kadācicchatrujā cintā dhanajā ca kadācana | kadācitsainyajā cintā niścinto'si kadā nṛpa

वैखानसा ये मुनयो मिताहारा जितव्रताः । तेऽपि मुह्यन्ति संसारे जानन्तोऽपि ह्यसत्यताम्

vaikhānasā ye munayo mitāhārā jitavratāḥ | te'pi muhyanti saṃsāre jānanto'pi hyasatyatām

तव वंशसमुत्थानां विदेहा इति भूपते । कुटिलं नाम जानीहि नान्यथेति कदाचन

tava vaṃśasamutthānāṃ videhā iti bhūpate | kuṭilaṃ nāma jānīhi nānyatheti kadācana

विद्याधरो यथा मूर्खो जन्मान्धस्तु दिवाकरः । लक्ष्मीधरो दरिद्रश्च नाम तेषां निरर्थकम्

vidyādharo yathā mūrkho janmāndhastu divākaraḥ | lakṣmīdharo daridraśca nāma teṣāṃ nirarthakam

तव वंशोद्‌भवा ये ये श्रुताः पूर्वे मया नृपाः । विदेहा इति विख्याता नामतः कर्मतो न ते

tava vaṃśodbhavā ye ye śrutāḥ pūrve mayā nṛpāḥ | videhā iti vikhyātā nāmataḥ karmato na te

निमिनामाभवद्‌राजा पूर्वं तव कुले नृप । यज्ञार्थं स तु राजर्षिर्वसिष्ठं स्वगुरुं मुनिम्

nimināmābhavadrājā pūrvaṃ tava kule nṛpa | yajñārthaṃ sa tu rājarṣirvasiṣṭhaṃ svaguruṃ munim

निमन्त्रयामास तदा तमुवाच नृपं मुनिः । निमन्त्रितोऽस्मि यज्ञार्थं देवेन्द्रेणाधुना किल

nimantrayāmāsa tadā tamuvāca nṛpaṃ muniḥ | nimantrito'smi yajñārthaṃ devendreṇādhunā kila

कृत्वा तस्य मखं पूर्णं करिष्यामि तवापि वै । तावत्कुरुष्व राजेन्द्र सम्भारं तु शनैः शनैः

kṛtvā tasya makhaṃ pūrṇaṃ kariṣyāmi tavāpi vai | tāvatkuruṣva rājendra sambhāraṃ tu śanaiḥ śanaiḥ

इत्युक्त्या निर्ययौ सोऽथ महेन्द्रयजने मुनिः । निमिरन्यं गुरुं कृत्वा चकार मखमुत्तमम्

ityuktyā niryayau so'tha mahendrayajane muniḥ | nimiranyaṃ guruṃ kṛtvā cakāra makhamuttamam

तच्छ्रुत्वा कुपितोऽत्यर्थं वसिष्ठो नृपतिं पुनः । शशाप च पतत्वद्य देहस्ते गुरुलोपक

tacchrutvā kupito'tyarthaṃ vasiṣṭho nṛpatiṃ punaḥ | śaśāpa ca patatvadya dehaste gurulopaka

राजापि तं शशापाथ तवापि च पतत्वयम् । अन्योन्यशापात्पतितौ तावेव च मया श्रुतम्

rājāpi taṃ śaśāpātha tavāpi ca patatvayam | anyonyaśāpātpatitau tāveva ca mayā śrutam

विदेहेन च राजेन्द्र कथं शप्तो गुरुः स्वयम् । विनोद इव मे चित्ते विभाति नृपसत्तम

videhena ca rājendra kathaṃ śapto guruḥ svayam | vinoda iva me citte vibhāti nṛpasattama

जनक उवाच सत्यमुक्तं त्वया नात्र मिथ्या किञ्चिदिदं मतम् । तथापि शृणु विप्रेन्द्र गुरुर्मम सुपूजितः

janaka uvāca satyamuktaṃ tvayā nātra mithyā kiñcididaṃ matam | tathāpi śṛṇu viprendra gururmama supūjitaḥ

पितुः सङ्गं परित्यज्य त्वं वनं गन्तुमिच्छसि । मृगैः सह सुसम्बन्धो भविता ते न संशयः

pituḥ saṅgaṃ parityajya tvaṃ vanaṃ gantumicchasi | mṛgaiḥ saha susambandho bhavitā te na saṃśayaḥ

महाभूतानि सर्वत्र निःसङ्गः क्व भविष्यसि । आहारार्थं सदा चिन्ता निश्चिन्तः स्याः कथं मुने

mahābhūtāni sarvatra niḥsaṅgaḥ kva bhaviṣyasi | āhārārthaṃ sadā cintā niścintaḥ syāḥ kathaṃ mune

दण्डाजिनकृता चिन्ता यथा तव वनेऽपि च । तथैव राज्यचिन्ता मे चिन्तयानस्य वा न वा

daṇḍājinakṛtā cintā yathā tava vane'pi ca | tathaiva rājyacintā me cintayānasya vā na vā

विकल्पोपहतस्त्वं वै दूरदेशमुपागतः । न मे विकल्पसन्देहो निर्विकल्पोऽस्मि सर्वथा

vikalpopahatastvaṃ vai dūradeśamupāgataḥ | na me vikalpasandeho nirvikalpo'smi sarvathā

सुखं स्वपिमि विप्राहं सुखं भुञ्जामि सर्वथा । न बद्धोऽस्मीति बुद्ध्याहं सर्वदैव सुखी मुने

sukhaṃ svapimi viprāhaṃ sukhaṃ bhuñjāmi sarvathā | na baddho'smīti buddhyāhaṃ sarvadaiva sukhī mune

त्वं तु दुःखी सदैवासि बद्धोऽहमिति शङ्कया । इति शङ्कां परित्यज्य सुखी भव समाहितः

tvaṃ tu duḥkhī sadaivāsi baddho'hamiti śaṅkayā | iti śaṅkāṃ parityajya sukhī bhava samāhitaḥ

देहोऽयं मम बन्धोऽयं न ममेति च मुक्तता । तथा धनं गृहं राज्यं न ममेति च निश्चयः

deho'yaṃ mama bandho'yaṃ na mameti ca muktatā | tathā dhanaṃ gṛhaṃ rājyaṃ na mameti ca niścayaḥ

सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य शुकः प्रीतमनाभवत् । आपृच्छ्य तं जगामाशु व्यासस्याश्रममुत्तमम्

sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya śukaḥ prītamanābhavat | āpṛcchya taṃ jagāmāśu vyāsasyāśramamuttamam

आगच्छन्तं सुतं दृष्ट्वा व्यासोऽपि सुखमाप्तवान् । आलिङ्ग्याघ्राय मूर्धानं पप्रच्छ कुशलं पुनः

āgacchantaṃ sutaṃ dṛṣṭvā vyāso'pi sukhamāptavān | āliṅgyāghrāya mūrdhānaṃ papraccha kuśalaṃ punaḥ

स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये पितुः पार्श्वे समाहितः । वेदाध्ययनसम्पन्नः सर्वशास्त्रविशारदः

sthitastatrāśrame ramye pituḥ pārśve samāhitaḥ | vedādhyayanasampannaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

जनकस्य दशां दृष्ट्वा राज्यस्थस्य महात्मनः । स निर्वृतिं परां प्राप्य पितुराश्रमसंस्थितः

janakasya daśāṃ dṛṣṭvā rājyasthasya mahātmanaḥ | sa nirvṛtiṃ parāṃ prāpya piturāśramasaṃsthitaḥ

पितॄणां सुभगा कन्या पीवरी नाम सुन्दरी । शुकश्चकार पत्‍नीं तां योगमार्गस्थितोऽपि हि

pitṝṇāṃ subhagā kanyā pīvarī nāma sundarī | śukaścakāra patnīṃ tāṃ yogamārgasthito'pi hi

स तस्यां जनयामास पुत्रांश्चतुर एव हि । कृष्णं गौरप्रभं चैव भूरिं देवश्रुतं तथा

sa tasyāṃ janayāmāsa putrāṃścatura eva hi | kṛṣṇaṃ gauraprabhaṃ caiva bhūriṃ devaśrutaṃ tathā

कन्यां कीर्तिं समुत्पाद्य व्यासपुत्रः प्रतापवान् । ददौ विभ्राजपुत्राय त्वणुहाय महात्मने

kanyāṃ kīrtiṃ samutpādya vyāsaputraḥ pratāpavān | dadau vibhrājaputrāya tvaṇuhāya mahātmane

अणुहस्य सुतः श्रीमान्ब्रह्मदत्तः प्रतापवान् । ब्रह्मज्ञः पृथिवीपालः शककन्यासमुद्‌भवः

aṇuhasya sutaḥ śrīmānbrahmadattaḥ pratāpavān | brahmajñaḥ pṛthivīpālaḥ śakakanyāsamudbhavaḥ

कालेन कियता तत्र नारदस्योपदेशतः । ज्ञानं परमकं प्राप्य योगमार्गमनुत्तमम्

kālena kiyatā tatra nāradasyopadeśataḥ | jñānaṃ paramakaṃ prāpya yogamārgamanuttamam

पुत्रे राज्यं निधायाथ गतो बदरिकाश्रमम् । मायाबीजोपदेशेन तस्य ज्ञानं निरर्गलम्

putre rājyaṃ nidhāyātha gato badarikāśramam | māyābījopadeśena tasya jñānaṃ nirargalam

नारदस्य प्रसादेन जातं सद्यो विमुक्तिदम् । कैलासशिखरे रम्ये त्यक्त्वा सङ्गं पितुः शुकः

nāradasya prasādena jātaṃ sadyo vimuktidam | kailāsaśikhare ramye tyaktvā saṅgaṃ pituḥ śukaḥ

ध्यानमास्थाय विपुलं स्थितः सङ्गपराङ्मुखः । उत्पपात गिरेः शृङ्गात्सिद्धिं च परमां गतः

dhyānamāsthāya vipulaṃ sthitaḥ saṅgaparāṅmukhaḥ | utpapāta gireḥ śṛṅgātsiddhiṃ ca paramāṃ gataḥ

आकाशगो महातेजा विरराज यथा रविः । गिरेः शृङ्गं द्विधा जातं शुकस्योत्पतने तदा

ākāśago mahātejā virarāja yathā raviḥ | gireḥ śṛṅgaṃ dvidhā jātaṃ śukasyotpatane tadā

उत्पाता बहवो जाताः शुकश्चाकाशगोऽभवत् । अन्तरिक्षे यथा वायुः स्तूयमानः सुरर्षिभिः

utpātā bahavo jātāḥ śukaścākāśago'bhavat | antarikṣe yathā vāyuḥ stūyamānaḥ surarṣibhiḥ

तेजसातिविराजन्वै द्वितीय इव भास्करः । व्यासस्तु विरहाक्रान्तः क्रन्दन्पुत्रेति चासकृत्

tejasātivirājanvai dvitīya iva bhāskaraḥ | vyāsastu virahākrāntaḥ krandanputreti cāsakṛt

गिरेः शृङ्गे गतस्तत्र शुको यत्र स्थितोऽभवत् । क्रन्दमानं तदा दीनं व्यासं मत्वा श्रमाकुलम्

gireḥ śṛṅge gatastatra śuko yatra sthito'bhavat | krandamānaṃ tadā dīnaṃ vyāsaṃ matvā śramākulam

सर्वभूतगतः साक्षी प्रतिशब्दमदात्तदा । तत्राद्यापि गिरेः शृङ्गे प्रतिशब्दः स्फुटोऽभवत्

sarvabhūtagataḥ sākṣī pratiśabdamadāttadā | tatrādyāpi gireḥ śṛṅge pratiśabdaḥ sphuṭo'bhavat

रुदन्तं तं समालक्ष्य व्यासं शोकसमन्वितम् । पुत्र पुत्रेति भाषन्तं विरहेण परिप्लुतम्

rudantaṃ taṃ samālakṣya vyāsaṃ śokasamanvitam | putra putreti bhāṣantaṃ viraheṇa pariplutam

शिवस्तत्र समागत्य पाराशर्यमबोधयत् । व्यास शोकं मा कुरु त्वं पुत्रस्ते योगवित्तमः

śivastatra samāgatya pārāśaryamabodhayat | vyāsa śokaṃ mā kuru tvaṃ putraste yogavittamaḥ

परमां गतिमापन्नो दुर्लभां चाकृतात्मभिः । तस्य शोको न कर्तव्यस्त्वयाशोकं विजानता

paramāṃ gatimāpanno durlabhāṃ cākṛtātmabhiḥ | tasya śoko na kartavyastvayāśokaṃ vijānatā

कीर्तिस्ते विपुला जाता तेन पुत्रेण चानघ । व्यास उवाच न शोको याति देवेश किं करोमि जगत्पते

kīrtiste vipulā jātā tena putreṇa cānagha | vyāsa uvāca na śoko yāti deveśa kiṃ karomi jagatpate

अतृप्ते लोचने मेऽद्य पुत्रदर्शनलालसे । महादेव उवाच छायां द्रक्ष्यसि पुत्रस्य पार्श्वस्थां सुमनोहराम्

atṛpte locane me'dya putradarśanalālase | mahādeva uvāca chāyāṃ drakṣyasi putrasya pārśvasthāṃ sumanoharām

तां वीक्ष्य मुनिशार्दूल शोकं जहि परन्तप । सूत उवाच तदा ददर्श व्यासस्तु छायां पुत्रस्य सुप्रभाम्

tāṃ vīkṣya muniśārdūla śokaṃ jahi parantapa | sūta uvāca tadā dadarśa vyāsastu chāyāṃ putrasya suprabhām

दत्त्वा वरं हरस्तस्मै तत्रैवान्तरधीयत । अन्तर्हिते महादेवे व्यासः स्वाश्रममभ्यगात्

dattvā varaṃ harastasmai tatraivāntaradhīyata | antarhite mahādeve vyāsaḥ svāśramamabhyagāt

शुकस्य विरहेणापि तप्तः परमदुःखितः

śukasya viraheṇāpi taptaḥ paramaduḥkhitaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां प्रथमस्कन्धे शुकस्य विवाहादिकार्यवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathamaskandhe śukasya vivāhādikāryavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २०

धृतराष्ट्रादीनामुत्पत्तिवर्णनम् ऋषय ऊचुः शुकस्तु परमां सिद्धिमाप्तवान्देवसत्तमः । किं चकार ततो व्यासस्तन्नो ब्रूहि सविस्तरम्

dhṛtarāṣṭrādīnāmutpattivarṇanam ṛṣaya ūcuḥ śukastu paramāṃ siddhimāptavāndevasattamaḥ | kiṃ cakāra tato vyāsastanno brūhi savistaram

सूत उवाच शिष्या व्यासस्य येऽप्यासन्वेदाभ्यासपरायणाः । आज्ञामादाय ते सर्वे गताः पूर्वं महीतले

sūta uvāca śiṣyā vyāsasya ye'pyāsanvedābhyāsaparāyaṇāḥ | ājñāmādāya te sarve gatāḥ pūrvaṃ mahītale

असितो देवलश्चैव वैशम्पायन एव च । जैमिनिश्च सुमन्तुश्च गताः सर्वे तपोधनाः

asito devalaścaiva vaiśampāyana eva ca | jaiminiśca sumantuśca gatāḥ sarve tapodhanāḥ

तानेतान्वीक्ष्य पुत्रं च लोकान्तरितमप्युत । व्यासः शोकसमाक्रान्तो गमनायाकरोन्मतिम्

tānetānvīkṣya putraṃ ca lokāntaritamapyuta | vyāsaḥ śokasamākrānto gamanāyākaronmatim

सस्मार मनसा व्यासस्तां निषादसुतां शुभाम् । मातरं जाह्नवीतीरे मुक्तां शोकसमन्विताम्

sasmāra manasā vyāsastāṃ niṣādasutāṃ śubhām | mātaraṃ jāhnavītīre muktāṃ śokasamanvitām

स्मृत्वा सत्यवतीं व्यासस्त्यक्त्वा तं पर्वतोत्तमम् । आजगाम महातेजा जन्मस्थानं स्वकं मुनिः

smṛtvā satyavatīṃ vyāsastyaktvā taṃ parvatottamam | ājagāma mahātejā janmasthānaṃ svakaṃ muniḥ

द्वीपं प्राप्याथ पप्रच्छ क्व गता सा वरानना । निषादास्तं समाचख्युर्दत्ता राज्ञे तु कन्यका

dvīpaṃ prāpyātha papraccha kva gatā sā varānanā | niṣādāstaṃ samācakhyurdattā rājñe tu kanyakā

दाशराजोऽपि सम्पूज्य व्यासं प्रीतिपुरःसरम् । स्वागतेनाभिसत्कृत्य प्रोवाच विहिताञ्जलिः

dāśarājo'pi sampūjya vyāsaṃ prītipuraḥsaram | svāgatenābhisatkṛtya provāca vihitāñjaliḥ

दाशराज उवाच अद्य मे सफलं जन्म पावितं नः कुलं मुने । देवानामपि दुर्दर्शं यज्जातं तव दर्शनम्

dāśarāja uvāca adya me saphalaṃ janma pāvitaṃ naḥ kulaṃ mune | devānāmapi durdarśaṃ yajjātaṃ tava darśanam

यदर्थमागतोऽसि त्वं तद्‌ब्रूहि द्विजसत्तम । अपि दारा धनं पुत्रास्त्वदायत्तमिदं विभो

yadarthamāgato'si tvaṃ tadbrūhi dvijasattama | api dārā dhanaṃ putrāstvadāyattamidaṃ vibho

सरस्वत्यास्तटे रम्ये चकाराश्रममण्डलम् । व्यासस्तपःसमायुक्तस्तत्रैवास समाहितः

sarasvatyāstaṭe ramye cakārāśramamaṇḍalam | vyāsastapaḥsamāyuktastatraivāsa samāhitaḥ

सत्यवत्याः सुतौ जातौ शन्तनोरमितद्युतेः । मत्वा तौ भ्रातरौ व्यासः सुखमाप वने स्थितः

satyavatyāḥ sutau jātau śantanoramitadyuteḥ | matvā tau bhrātarau vyāsaḥ sukhamāpa vane sthitaḥ

चित्राङ्गदः प्रथमजो रूपवाञ्छत्रुतापनः । बभूव नृपतेः पुत्रः सर्वलक्षणसंयुतः

citrāṅgadaḥ prathamajo rūpavāñchatrutāpanaḥ | babhūva nṛpateḥ putraḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ

विचित्रवीर्यनामासौ द्वितीयः समजायत । सोऽपि सर्वगुणोपेतः शन्तनोः सुखवर्धनः

vicitravīryanāmāsau dvitīyaḥ samajāyata | so'pi sarvaguṇopetaḥ śantanoḥ sukhavardhanaḥ

गाङ्गेयः प्रथमस्तस्य महावीरो बलाधिकः । तथैव तौ सुतौ जातौ सत्यवत्यां महाबलौ

gāṅgeyaḥ prathamastasya mahāvīro balādhikaḥ | tathaiva tau sutau jātau satyavatyāṃ mahābalau

शन्तनुस्तान्सुतान्वीक्ष्य सर्वलक्षणसंयुतान् । अमंस्ताजय्यमात्मानं देवादीनां महामनाः

śantanustānsutānvīkṣya sarvalakṣaṇasaṃyutān | amaṃstājayyamātmānaṃ devādīnāṃ mahāmanāḥ

अथ कालेन कियता शन्तनुः कालपर्ययात् । तत्याज देहं धर्मात्मा देही जीर्णमिवाम्बरम्

atha kālena kiyatā śantanuḥ kālaparyayāt | tatyāja dehaṃ dharmātmā dehī jīrṇamivāmbaram

कालधर्मगते राज्ञि भीष्मश्चक्रे विधानतः । प्रेतकार्याणि सर्वाणि दानानि विविधानि च

kāladharmagate rājñi bhīṣmaścakre vidhānataḥ | pretakāryāṇi sarvāṇi dānāni vividhāni ca

चित्राङ्गदं ततो राज्ये स्थापयामास वीर्यवान् । स्वयं न कृतवान् राज्यं तस्माद्देवव्रतोऽभवत्

citrāṅgadaṃ tato rājye sthāpayāmāsa vīryavān | svayaṃ na kṛtavān rājyaṃ tasmāddevavrato'bhavat

चित्राङ्गदस्तु वीर्येण प्रमत्तः परदुःखदः । बभूव बलवान्वीरः सत्यवत्यात्मजः शुचिः

citrāṅgadastu vīryeṇa pramattaḥ paraduḥkhadaḥ | babhūva balavānvīraḥ satyavatyātmajaḥ śuciḥ

अथैकदा महाबाहुः सैन्येन महतावृतः । प्रचचार वनोद्देशात्पश्यन्वध्यान्मृगान् रुरून्

athaikadā mahābāhuḥ sainyena mahatāvṛtaḥ | pracacāra vanoddeśātpaśyanvadhyānmṛgān rurūn

चित्राङ्गदस्तु गन्धर्वो दृष्ट्वा तं मार्गगं नृपम् । उत्ततारान्तिकं भूमेर्विमानवरमास्थितः

citrāṅgadastu gandharvo dṛṣṭvā taṃ mārgagaṃ nṛpam | uttatārāntikaṃ bhūmervimānavaramāsthitaḥ

तत्राभूच्च महद्युद्धं तयोः सदृशवीर्ययोः । कुरुक्षेत्रे महास्थाने त्रीणि वर्षाणि तापसाः

tatrābhūcca mahadyuddhaṃ tayoḥ sadṛśavīryayoḥ | kurukṣetre mahāsthāne trīṇi varṣāṇi tāpasāḥ

इन्द्रलोकमवापाशु गन्धर्वेण हतो रणे । भीष्मः श्रुत्वा चकाराशु तस्यौर्ध्वदैहिकं तदा

indralokamavāpāśu gandharveṇa hato raṇe | bhīṣmaḥ śrutvā cakārāśu tasyaurdhvadaihikaṃ tadā

गाङ्गेयः कृतशोकस्तु मन्त्रिभिः परिवारितः । विचित्रवीर्यनामानं राज्येशं च चकार ह

gāṅgeyaḥ kṛtaśokastu mantribhiḥ parivāritaḥ | vicitravīryanāmānaṃ rājyeśaṃ ca cakāra ha

मन्त्रिभिर्बोधिता पश्चाद्‌गुरुभिश्च महात्मभिः । स्वपुत्रं राज्यगं दृष्ट्वा पुत्रशोकहतापि च

mantribhirbodhitā paścādgurubhiśca mahātmabhiḥ | svaputraṃ rājyagaṃ dṛṣṭvā putraśokahatāpi ca

सत्यवत्यतिसन्तुष्टा बभूव वरवर्णिनी । व्यासोऽपि भ्रातरं श्रुत्वा राजानं मुदितोऽभवत्

satyavatyatisantuṣṭā babhūva varavarṇinī | vyāso'pi bhrātaraṃ śrutvā rājānaṃ mudito'bhavat

यौवनं परमं प्राप्तः सत्यवत्याः सुतः शुभः । चकार चिन्तां भीष्मोऽपि विवाहार्थं कनीयसः

yauvanaṃ paramaṃ prāptaḥ satyavatyāḥ sutaḥ śubhaḥ | cakāra cintāṃ bhīṣmo'pi vivāhārthaṃ kanīyasaḥ

काशिराजसुतास्तिस्रः सर्वलक्षणसंयुताः । तेन राज्ञा विवाहार्थं स्थापिताश्च स्वयंवरे

kāśirājasutāstisraḥ sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ | tena rājñā vivāhārthaṃ sthāpitāśca svayaṃvare

राजानो राजपुत्राश्च समाहूताः सहस्रशः । इच्छास्वयंवरार्थं वै पूज्यमानाः समागताः

rājāno rājaputrāśca samāhūtāḥ sahasraśaḥ | icchāsvayaṃvarārthaṃ vai pūjyamānāḥ samāgatāḥ

तत्र भीष्मो महातेजास्ता जहार बलेन वै । निर्मथ्य राजकं सर्वं रथेनैकेन वीर्यवान्

tatra bhīṣmo mahātejāstā jahāra balena vai | nirmathya rājakaṃ sarvaṃ rathenaikena vīryavān

स जित्वा पार्थिवान्सर्वांस्ताश्चादाय महारथः । बाहुवीर्येण तेजस्वी ह्याससाद गजाह्वयम्

sa jitvā pārthivānsarvāṃstāścādāya mahārathaḥ | bāhuvīryeṇa tejasvī hyāsasāda gajāhvayam

मातृवद्‌भगिनीवच्च पुत्रीवच्चिन्तयन्किल । तिस्रः समानयामास कन्यका वामलोचनाः

mātṛvadbhaginīvacca putrīvaccintayankila | tisraḥ samānayāmāsa kanyakā vāmalocanāḥ

सत्यवत्यै निवेद्याशु द्विजानाहूय सत्वरः । दैवज्ञान्वेदविदुषः पर्यपृच्छच्छुभं दिनम्

satyavatyai nivedyāśu dvijānāhūya satvaraḥ | daivajñānvedaviduṣaḥ paryapṛcchacchubhaṃ dinam

कृत्वा विवाहसम्भारं यदा वै भ्रातरं निजम् । विचित्रवीर्यं धर्मिष्ठं विवाहयति ता यदा

kṛtvā vivāhasambhāraṃ yadā vai bhrātaraṃ nijam | vicitravīryaṃ dharmiṣṭhaṃ vivāhayati tā yadā

तदा ज्येष्ठाप्युवाचेदं कन्यका जाह्नवीसुतम् । लज्जमानासितापाङ्गी तिसॄणां चारुलोचना

tadā jyeṣṭhāpyuvācedaṃ kanyakā jāhnavīsutam | lajjamānāsitāpāṅgī tisṝṇāṃ cārulocanā

गङ्गापुत्र कुरुश्रेष्ठ धर्मज्ञ कुलदीपक । मया स्वयंवरे शाल्वो वृतोऽस्ति मनसा नृपः

gaṅgāputra kuruśreṣṭha dharmajña kuladīpaka | mayā svayaṃvare śālvo vṛto'sti manasā nṛpaḥ

वृताहं तेन राज्ञा वै चित्ते प्रेमसमाकुले । यथायोग्यं कुरुष्वाद्य कुलस्यास्य परन्तप

vṛtāhaṃ tena rājñā vai citte premasamākule | yathāyogyaṃ kuruṣvādya kulasyāsya parantapa

तेनाहं वृतपूर्वाऽस्मि त्वं च धर्मभृतां वरः । बलवानसि गाङ्गेय यथेच्छसि तथा कुरु

tenāhaṃ vṛtapūrvā'smi tvaṃ ca dharmabhṛtāṃ varaḥ | balavānasi gāṅgeya yathecchasi tathā kuru

सूत उवाच एवमुक्तस्तया तत्र कन्यया कुरुनन्दनः । अपृच्छत् ब्राह्मणान्वृद्धान्मातरं सचिवांस्तथा

sūta uvāca evamuktastayā tatra kanyayā kurunandanaḥ | apṛcchat brāhmaṇānvṛddhānmātaraṃ sacivāṃstathā

सर्वेषां मतमाज्ञाय गाङ्गेयो धर्मवित्तमः । गच्छेति कन्यकां प्राह यथारुचि वरानने

sarveṣāṃ matamājñāya gāṅgeyo dharmavittamaḥ | gaccheti kanyakāṃ prāha yathāruci varānane

विसर्जिताथ सा तेन गता शाल्वनिकेतनम् । उवाच तं वरारोहा राजानं मनसेप्सितम्

visarjitātha sā tena gatā śālvaniketanam | uvāca taṃ varārohā rājānaṃ manasepsitam

विनिर्मुक्तास्मि भीष्मेण त्वन्मनस्केति धर्मतः । आगतास्मि महाराज गृहाणाद्य करं मम

vinirmuktāsmi bhīṣmeṇa tvanmanasketi dharmataḥ | āgatāsmi mahārāja gṛhāṇādya karaṃ mama

धर्मपत्‍नी तवात्यन्तं भवामि नृपसत्तम । चिन्तितोऽसि मया पूर्वं त्वयाहं नात्र संशयः

dharmapatnī tavātyantaṃ bhavāmi nṛpasattama | cintito'si mayā pūrvaṃ tvayāhaṃ nātra saṃśayaḥ

शाल्व उवाच गृहीता त्वं वरारोहे भीष्मेण पश्यतो मम । रथे संस्थापिता तेन न ग्रहीष्ये करं तव

śālva uvāca gṛhītā tvaṃ varārohe bhīṣmeṇa paśyato mama | rathe saṃsthāpitā tena na grahīṣye karaṃ tava

परोच्छिष्टां च कः कन्यां गृह्णाति मतिमान्नरः । अतोऽहं न ग्रहीष्यामि त्यक्तां भीष्मेण मातृवत्

parocchiṣṭāṃ ca kaḥ kanyāṃ gṛhṇāti matimānnaraḥ | ato'haṃ na grahīṣyāmi tyaktāṃ bhīṣmeṇa mātṛvat

रुदती विलपन्ती सा त्यक्ता तेन महात्मना । पुनर्भीष्मं समागत्य रुदती चेदमब्रवीत्

rudatī vilapantī sā tyaktā tena mahātmanā | punarbhīṣmaṃ samāgatya rudatī cedamabravīt

शाल्वो मुक्तां त्वया वीर न गृह्णाति गृहाण माम् । धर्मज्ञोऽसि महाभाग मरिष्याम्यन्यथा ह्यहम्

śālvo muktāṃ tvayā vīra na gṛhṇāti gṛhāṇa mām | dharmajño'si mahābhāga mariṣyāmyanyathā hyaham

भीष्म उवाच अन्यचित्तां कथं त्वां वै गृह्णामि वरवर्णिनि । पितरं स्वं वरारोहे व्रज शीघ्नं निराकुला

bhīṣma uvāca anyacittāṃ kathaṃ tvāṃ vai gṛhṇāmi varavarṇini | pitaraṃ svaṃ varārohe vraja śīghnaṃ nirākulā

तथोक्ता सा तु भीष्मेण जगाम वनमेव हि । तपश्चकार विजने तीर्थे परमपावने

tathoktā sā tu bhīṣmeṇa jagāma vanameva hi | tapaścakāra vijane tīrthe paramapāvane

द्वे भार्ये चातिरूपाढ्ये तस्य राज्ञो बभूवतुः । अम्बालिका चाम्बिका च काशिराजसुते शुभे

dve bhārye cātirūpāḍhye tasya rājño babhūvatuḥ | ambālikā cāmbikā ca kāśirājasute śubhe

राजा विचित्रवीर्योऽसौ ताभ्यां सह महाबलः । रेमे नानाविहारैश्च गृहे चोपवने तथा

rājā vicitravīryo'sau tābhyāṃ saha mahābalaḥ | reme nānāvihāraiśca gṛhe copavane tathā

वर्षाणि नव राजेन्द्रः कुर्वन् क्रीडा मनोरमाम् । प्रापासौ मरणं भूयो गृहीतो राजयक्ष्मणा

varṣāṇi nava rājendraḥ kurvan krīḍā manoramām | prāpāsau maraṇaṃ bhūyo gṛhīto rājayakṣmaṇā

मृते पुत्रेऽतिदुःखार्ता जाता सत्यवती तदा । कारयामास पुत्रस्य प्रेतकार्याणि मन्त्रिभिः

mṛte putre'tiduḥkhārtā jātā satyavatī tadā | kārayāmāsa putrasya pretakāryāṇi mantribhiḥ

भीष्ममाह तदैकान्ते वचनं चातिदुःखिता । राज्यं कुरु महाभाग पितुस्ते शन्तनोः सुत

bhīṣmamāha tadaikānte vacanaṃ cātiduḥkhitā | rājyaṃ kuru mahābhāga pituste śantanoḥ suta

भ्रातुर्भार्यां गृहाण त्वं वंशञ्च परिरक्षय । यथा न नाशमायाति ययातेर्वंश इत्युत

bhrāturbhāryāṃ gṛhāṇa tvaṃ vaṃśañca parirakṣaya | yathā na nāśamāyāti yayātervaṃśa ityuta

भीष्म उवाच प्रतिज्ञा मे श्रुता मातः पित्रर्थे या मया कृता । नाहं राज्यं करिष्यामि न चाहं दारसंग्रहम्

bhīṣma uvāca pratijñā me śrutā mātaḥ pitrarthe yā mayā kṛtā | nāhaṃ rājyaṃ kariṣyāmi na cāhaṃ dārasaṃgraham

सूत उवाच तदा चिन्तातुरा जाता कथं वंशो भवेदिति । नालसाद्धि सुखं मह्यं समुत्पन्ने ह्यराजके

sūta uvāca tadā cintāturā jātā kathaṃ vaṃśo bhavediti | nālasāddhi sukhaṃ mahyaṃ samutpanne hyarājake

गाङ्गेयस्तामुवाचेदं मा चिन्तां कुरु भामिनि । पुत्रं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रजं चोपपादय

gāṅgeyastāmuvācedaṃ mā cintāṃ kuru bhāmini | putraṃ vicitravīryasya kṣetrajaṃ copapādaya

कुलीनं द्विजमाहूय वध्वा सह नियोजय । नात्र दोषोऽस्ति वेदेऽपि कुलरक्षाविधौ किल

kulīnaṃ dvijamāhūya vadhvā saha niyojaya | nātra doṣo'sti vede'pi kularakṣāvidhau kila

पौत्रं चैवं समुत्पाद्य राज्यं देहि शुचिस्मिते । अहं च पालयिष्यामि तस्य शासनमेव हि

pautraṃ caivaṃ samutpādya rājyaṃ dehi śucismite | ahaṃ ca pālayiṣyāmi tasya śāsanameva hi

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कानीनं स्वसुतं मुनिम् । जगाम मनसा व्यासं द्वैपायनमकल्मषम्

tacchrutvā vacanaṃ tasya kānīnaṃ svasutaṃ munim | jagāma manasā vyāsaṃ dvaipāyanamakalmaṣam

स्मृतमात्रस्ततो व्यास आजगाम स तापसः । कृत्वा प्रणामं मात्रेऽथ संस्थितो दीप्तिमान्मुनिः

smṛtamātrastato vyāsa ājagāma sa tāpasaḥ | kṛtvā praṇāmaṃ mātre'tha saṃsthito dīptimānmuniḥ

भीष्मेण पूजितः कामं सत्यवत्या च मानितः । तस्थौ तत्र महातेजा विधूमोऽग्निरिवापरः

bhīṣmeṇa pūjitaḥ kāmaṃ satyavatyā ca mānitaḥ | tasthau tatra mahātejā vidhūmo'gnirivāparaḥ

तमुवाच मुनिं माता पुत्रमुत्पादयाधुना । क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य सुन्दरं तव वीर्यजम्

tamuvāca muniṃ mātā putramutpādayādhunā | kṣetre vicitravīryasya sundaraṃ tava vīryajam

व्यासः श्रुत्वा वचो मातुराप्तवाक्यममन्यत । ओमित्युक्त्वा स्थितस्तत्र ऋतुकालमचिन्तयत्

vyāsaḥ śrutvā vaco māturāptavākyamamanyata | omityuktvā sthitastatra ṛtukālamacintayat

अम्बिका च यदा स्नाता नारी ऋतुमती तदा । सङ्गं प्राप्य मुनेः पुत्रमसूतान्धं महाबलम्

ambikā ca yadā snātā nārī ṛtumatī tadā | saṅgaṃ prāpya muneḥ putramasūtāndhaṃ mahābalam

जन्मान्धं च सुतं वीक्ष्य दुःखिता सत्यवत्यपि । द्वितीयां च वधूमाह पुत्रमुत्पादयाशु वै

janmāndhaṃ ca sutaṃ vīkṣya duḥkhitā satyavatyapi | dvitīyāṃ ca vadhūmāha putramutpādayāśu vai

ऋतुकालेऽथ सम्प्राप्ते व्यासेन सह सङ्गता । तथा चाम्बालिका रात्रौ गर्भं नारी दधार सा

ṛtukāle'tha samprāpte vyāsena saha saṅgatā | tathā cāmbālikā rātrau garbhaṃ nārī dadhāra sā

सोऽपि पाण्डुः सुतो जातो राज्ययोग्यो न सम्मतः । पुत्रार्थे प्रेरयामास वर्षान्ते च पुनर्वधूम्

so'pi pāṇḍuḥ suto jāto rājyayogyo na sammataḥ | putrārthe prerayāmāsa varṣānte ca punarvadhūm

आहूय च ततो व्यासं सम्प्रार्थ्य मुनिसत्तमम् । प्रेषयामास रात्रौ सा शयनागारमुत्तमम्

āhūya ca tato vyāsaṃ samprārthya munisattamam | preṣayāmāsa rātrau sā śayanāgāramuttamam

न गता च वधूस्तत्र प्रेष्या सम्प्रेषिता तया । तस्यां च विदुरो जातो दास्यां धर्मांशतः शुभः

na gatā ca vadhūstatra preṣyā sampreṣitā tayā | tasyāṃ ca viduro jāto dāsyāṃ dharmāṃśataḥ śubhaḥ

एवं व्यासेन ते पुत्रा धृतराष्ट्रादयस्त्रयः । उत्पादिता महावीरा वंशरक्षणहेतवे

evaṃ vyāsena te putrā dhṛtarāṣṭrādayastrayaḥ | utpāditā mahāvīrā vaṃśarakṣaṇahetave

एतद्वः सर्वमाख्यातं तस्य वंशसमुद्‌भवम् । व्यासेन रक्षितो वंशो भ्रातृधर्मविदानघाः

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ tasya vaṃśasamudbhavam | vyāsena rakṣito vaṃśo bhrātṛdharmavidānaghāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां ॥ प्रथमस्कन्धे धृतराष्ट्रादीनामुत्पत्तिवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || prathamaskandhe dhṛtarāṣṭrādīnāmutpattivarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१

मस्त्यगन्धोत्पत्तिवर्णनम् ऋषय ऊचुः आश्चर्यकरमेतत्ते वचनं गर्भहेतुकम् । सन्देहोऽत्र समुत्पन्नः सर्वेषां नस्तपस्विनाम्

mastyagandhotpattivarṇanam ṛṣaya ūcuḥ āścaryakarametatte vacanaṃ garbhahetukam | sandeho'tra samutpannaḥ sarveṣāṃ nastapasvinām

माता व्यासस्य मेधाविन्नाम्ना सत्यवतीति च । विवाहिता पुरा ज्ञाता राज्ञा शन्तनुना यथा

mātā vyāsasya medhāvinnāmnā satyavatīti ca | vivāhitā purā jñātā rājñā śantanunā yathā

तस्याः पुत्रः कथं व्यासः सती स्वभवने स्थिता । ईदृशी सा कथं राज्ञा पुनः शन्तनुना वृता

tasyāḥ putraḥ kathaṃ vyāsaḥ satī svabhavane sthitā | īdṛśī sā kathaṃ rājñā punaḥ śantanunā vṛtā

तस्यां पुत्रावुभौ जातौ तत्त्वं कथय सुव्रत । विस्तरेण महाभाग कथां परमपावनीम्

tasyāṃ putrāvubhau jātau tattvaṃ kathaya suvrata | vistareṇa mahābhāga kathāṃ paramapāvanīm

उत्पत्तिं वद व्यासस्य सत्यवत्यास्तथा पुनः । श्रोतुकामाः पुनः सर्वे ऋषयः संशितव्रताः

utpattiṃ vada vyāsasya satyavatyāstathā punaḥ | śrotukāmāḥ punaḥ sarve ṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ

सूत उवाच प्रणम्य परमां शक्तिं चतुर्वर्गप्रदायिनीम् । आदिशक्तिं वदिष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम्

sūta uvāca praṇamya paramāṃ śaktiṃ caturvargapradāyinīm | ādiśaktiṃ vadiṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām

यस्योच्चारणमात्रेण सिद्धिर्भवति शाश्वती । व्याजेनापि हि बीजस्य वाग्भवस्य विशेषतः

yasyoccāraṇamātreṇa siddhirbhavati śāśvatī | vyājenāpi hi bījasya vāgbhavasya viśeṣataḥ

सम्यक् सर्वात्मना सर्वैः सर्वकामार्थसिद्धये । स्मर्तव्या सर्वथा देवी वाञ्छितार्थप्रदायिनी

samyak sarvātmanā sarvaiḥ sarvakāmārthasiddhaye | smartavyā sarvathā devī vāñchitārthapradāyinī

राजोपरिचरो नाम धार्मिकः सत्यसङ्गरः । चेदिदेशपतिः श्रीमान् बभूव द्विजपूजकः

rājoparicaro nāma dhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ | cedideśapatiḥ śrīmān babhūva dvijapūjakaḥ

तपसा तस्य तुष्टेन विमानं स्फाटिकं शुभम् । दत्तमिन्द्रेण तत्तस्मै सुन्दरं प्रियकाम्यया

tapasā tasya tuṣṭena vimānaṃ sphāṭikaṃ śubham | dattamindreṇa tattasmai sundaraṃ priyakāmyayā

तेनारूढस्तु सर्वत्र याति दिव्येन भूपतिः । न भूमावुपरिस्थोऽसौ तेनोपरिचरो वसुः

tenārūḍhastu sarvatra yāti divyena bhūpatiḥ | na bhūmāvuparistho'sau tenoparicaro vasuḥ

विख्यातः सर्वलोकेषु धर्मनित्यः स भूपतिः । तस्य भार्या वरारोहा गिरिका नाम सुन्दरी

vikhyātaḥ sarvalokeṣu dharmanityaḥ sa bhūpatiḥ | tasya bhāryā varārohā girikā nāma sundarī

पुत्राश्चास्य महावीर्याः पञ्चासन्नमितौजसः । पृथग्देशेषु राजानः स्थापितास्तेन भूभुजा

putrāścāsya mahāvīryāḥ pañcāsannamitaujasaḥ | pṛthagdeśeṣu rājānaḥ sthāpitāstena bhūbhujā

वसोस्तु पत्‍नी गिरिका कामान् काले न्यवेदयत् । ऋतुकालमनुप्राप्ता स्नाता पुंसवने शुचिः

vasostu patnī girikā kāmān kāle nyavedayat | ṛtukālamanuprāptā snātā puṃsavane śuciḥ

तदहः पितरश्चैनमूचुर्जहि मृगानिति । तच्छुत्वा चिन्तयामास भार्यामृतुमतीं तथा

tadahaḥ pitaraścainamūcurjahi mṛgāniti | tacchutvā cintayāmāsa bhāryāmṛtumatīṃ tathā

पितृवाक्यं गुरुं मत्वा कर्तव्यमिति निश्चितम् । चचार मृगयां राजा गिरिकां मनसा स्मरन्

pitṛvākyaṃ guruṃ matvā kartavyamiti niścitam | cacāra mṛgayāṃ rājā girikāṃ manasā smaran

वने स्थितः स राजर्षिश्चित्ते सस्मार भामिनीम् । अतीव रूपसम्पन्नां साक्षाच्छ्रियमिवापराम्

vane sthitaḥ sa rājarṣiścitte sasmāra bhāminīm | atīva rūpasampannāṃ sākṣācchriyamivāparām

तस्य रेतः प्रचस्कन्द स्मरतस्तां च कामिनीम् । वटपत्रे तु तद्‌राजा स्कन्नमात्रं समाक्षिपत्

tasya retaḥ pracaskanda smaratastāṃ ca kāminīm | vaṭapatre tu tadrājā skannamātraṃ samākṣipat

इदं वृथा परिस्कन्नं रेतो वै न भवेत्कथम् । ऋतुकालं च विज्ञाय मतिं चक्रे नृपस्तदा

idaṃ vṛthā pariskannaṃ reto vai na bhavetkatham | ṛtukālaṃ ca vijñāya matiṃ cakre nṛpastadā

अमोघं सर्वथा वीर्यं मम चैतन्न संशयः । प्रियायै प्रेषयाम्येतदिति बुद्धिमकल्पयत्

amoghaṃ sarvathā vīryaṃ mama caitanna saṃśayaḥ | priyāyai preṣayāmyetaditi buddhimakalpayat

शुक्रप्रस्थापने कालं महिष्याः प्रसमीक्ष्य सः । अभिमन्त्र्याथ तद्वीर्यं वटपर्णपुटे कृतम्

śukraprasthāpane kālaṃ mahiṣyāḥ prasamīkṣya saḥ | abhimantryātha tadvīryaṃ vaṭaparṇapuṭe kṛtam

पार्श्वस्थं श्येनमाभाष्य राजोवाच द्विजं प्रति । गृहाणेदं महाभाग गच्छ शीघ्रं गृहं मम

pārśvasthaṃ śyenamābhāṣya rājovāca dvijaṃ prati | gṛhāṇedaṃ mahābhāga gaccha śīghraṃ gṛhaṃ mama

मत्प्रियार्थमिदं सौम्य गृहीत्वा त्वं गृहं नय । गिरिकायै प्रयच्छाशु तस्यास्त्वार्तवमद्य वै

matpriyārthamidaṃ saumya gṛhītvā tvaṃ gṛhaṃ naya | girikāyai prayacchāśu tasyāstvārtavamadya vai

सूत उवाच इत्युक्त्वा प्रददौ पर्णं श्येनाय नृपसत्तमः । स गृहीत्वोत्पपाताशु गगनं गतिवित्तमः

sūta uvāca ityuktvā pradadau parṇaṃ śyenāya nṛpasattamaḥ | sa gṛhītvotpapātāśu gaganaṃ gativittamaḥ

गच्छन्तं गगनं श्येनं धृत्वा चञ्चुपुटे पुटम् । तमपश्यदथायान्तं खगं श्येनस्तथापरः

gacchantaṃ gaganaṃ śyenaṃ dhṛtvā cañcupuṭe puṭam | tamapaśyadathāyāntaṃ khagaṃ śyenastathāparaḥ

आमिषं स तु विज्ञाय शीघ्रमभ्यद्रवत्खगम् । तुण्डयुद्धमथाकाशे तावुभौ सम्प्रचक्रतुः

āmiṣaṃ sa tu vijñāya śīghramabhyadravatkhagam | tuṇḍayuddhamathākāśe tāvubhau sampracakratuḥ

युद्ध्यतोरपतद्रेतस्तज्जापि यमुनाम्भसि । खगौ तौ निर्गतौ कामं पुटके पतिते तदा

yuddhyatorapatadretastajjāpi yamunāmbhasi | khagau tau nirgatau kāmaṃ puṭake patite tadā

एतस्मिन्समये काचिद्‍अद्रिका नाम चाप्सराः । ब्राह्मणं समनुप्राप्तं सन्ध्यावन्दनतत्परम्

etasminsamaye kācidadrikā nāma cāpsarāḥ | brāhmaṇaṃ samanuprāptaṃ sandhyāvandanatatparam

कुर्वन्ती जलकेलिं सा जले मग्ना चचार सा । जग्राह चरणं नारी द्विजस्य वरवर्णिनी

kurvantī jalakeliṃ sā jale magnā cacāra sā | jagrāha caraṇaṃ nārī dvijasya varavarṇinī

प्राणायामपरः सोऽथ दृष्ट्वा तां कामचारिणीम् । शशाप भव मत्स्यी त्वं ध्यानविघ्नकरी यतः

prāṇāyāmaparaḥ so'tha dṛṣṭvā tāṃ kāmacāriṇīm | śaśāpa bhava matsyī tvaṃ dhyānavighnakarī yataḥ

सा शप्ता विप्रमुख्येन बभूव यमुनाचरी । शफरी रूपसम्पन्ना ह्यद्रिका च वराप्सराः

sā śaptā vipramukhyena babhūva yamunācarī | śapharī rūpasampannā hyadrikā ca varāpsarāḥ

श्येनपादपरिभ्रष्टं तच्छुक्रमथ वासवी । जग्राह तरसाभ्येत्य साद्रिका मत्स्यरूपिणी

śyenapādaparibhraṣṭaṃ tacchukramatha vāsavī | jagrāha tarasābhyetya sādrikā matsyarūpiṇī

अथ कालेन कियता मत्स्यीं तां मत्स्यजीवनः । सम्प्राप्ते दशमे मासि बबन्ध तां मनोरमाम्

atha kālena kiyatā matsyīṃ tāṃ matsyajīvanaḥ | samprāpte daśame māsi babandha tāṃ manoramām

उदरं विददाराशु स तस्या मत्स्यजीवनः । युग्मं विनिःसृतं तस्मादुदरान्मानुषाकृति

udaraṃ vidadārāśu sa tasyā matsyajīvanaḥ | yugmaṃ viniḥsṛtaṃ tasmādudarānmānuṣākṛti

बालः कुमारः सुभगस्तथा कन्या शुभानना । दृष्ट्वाश्चर्यमिदं सोऽथ विस्मयं परमं गतः

bālaḥ kumāraḥ subhagastathā kanyā śubhānanā | dṛṣṭvāścaryamidaṃ so'tha vismayaṃ paramaṃ gataḥ

राज्ञे निवेदयामास पुत्रौ द्वौ तु झषोद्‌भवौ । राजापि विस्मयाविष्टः सुतं जग्राह तं शुभम्

rājñe nivedayāmāsa putrau dvau tu jhaṣodbhavau | rājāpi vismayāviṣṭaḥ sutaṃ jagrāha taṃ śubham

स मत्स्यो नाम राजासौ धार्मिकः सत्यसङ्गरः । वसुपुत्रो महातेजाः पित्रा तुल्यपराक्रमः

sa matsyo nāma rājāsau dhārmikaḥ satyasaṅgaraḥ | vasuputro mahātejāḥ pitrā tulyaparākramaḥ

कालिका वसुना दत्ता तरसा जलजीविने । नाम्ना कालीति विख्याता तथा मत्स्योदरीति च

kālikā vasunā dattā tarasā jalajīvine | nāmnā kālīti vikhyātā tathā matsyodarīti ca

मत्स्यगन्धेति नाम्ना वै गणेन समजायत । विवर्धमाना दाशस्य गृहे सा वासवी शुभा

matsyagandheti nāmnā vai gaṇena samajāyata | vivardhamānā dāśasya gṛhe sā vāsavī śubhā

ऋषय ऊचुः अद्रिका मुनिना शप्ता मत्स्यी जाता वराप्सराः । विदारिता च दाशेन मृता च भक्षिता पुनः

ṛṣaya ūcuḥ adrikā muninā śaptā matsyī jātā varāpsarāḥ | vidāritā ca dāśena mṛtā ca bhakṣitā punaḥ

किं बभूव पुनस्तस्या अप्सराया वदस्व तत् । शापस्यान्तं कथं सूत कथं स्वर्गमवाप सा

kiṃ babhūva punastasyā apsarāyā vadasva tat | śāpasyāntaṃ kathaṃ sūta kathaṃ svargamavāpa sā

सूत उवाच शप्ता यदा सा मुनिना विस्मिता सम्बभूव ह । स्तुतिं चकार विप्रस्य दीनेव रुदती तदा

sūta uvāca śaptā yadā sā muninā vismitā sambabhūva ha | stutiṃ cakāra viprasya dīneva rudatī tadā

दयावान्ब्राह्मणः प्राह तां तदा रुदतीं स्त्रियम् । मा शोकं कुरु कल्याणि शापान्तं ते वदाम्यहम्

dayāvānbrāhmaṇaḥ prāha tāṃ tadā rudatīṃ striyam | mā śokaṃ kuru kalyāṇi śāpāntaṃ te vadāmyaham

मत्कोधशापयोगेन मत्स्ययोनिं गता शुभे । मानुषौ जनयित्वा त्वं शापमोक्षमवाप्स्यसि

matkodhaśāpayogena matsyayoniṃ gatā śubhe | mānuṣau janayitvā tvaṃ śāpamokṣamavāpsyasi

इत्युक्ता तेन सा प्राप मत्स्यदेहं नदीजले । बालकौ जनयित्वा सा मृता मुक्ता च शापतः

ityuktā tena sā prāpa matsyadehaṃ nadījale | bālakau janayitvā sā mṛtā muktā ca śāpataḥ

सन्त्यज्य रूपं मत्स्यस्य दिव्यरूपमवाप्य च । जगामामरमार्गं च शापान्ते वरवर्णिनी

santyajya rūpaṃ matsyasya divyarūpamavāpya ca | jagāmāmaramārgaṃ ca śāpānte varavarṇinī

एवं जाता वरा पुत्री मत्स्यगन्धा वरानना । पुत्रीव पाल्यमाना सा दाशगेहे व्यवर्धत

evaṃ jātā varā putrī matsyagandhā varānanā | putrīva pālyamānā sā dāśagehe vyavardhata

मत्स्यगन्धा तदा जाता किशोरी चातिसुप्रभा । तस्य कार्याणि कुर्वाणा वासवी चातिसुप्रभा

matsyagandhā tadā jātā kiśorī cātisuprabhā | tasya kāryāṇi kurvāṇā vāsavī cātisuprabhā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे मस्त्यगन्धोत्पत्तिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe mastyagandhotpattivarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

अथ द्वितीयोऽध्यायः

ऋषय ऊचुः। वसुदेवो महाभागः कथं पुत्रमवाप्तवान् । प्रसेनः कुत्र कृष्णेन भ्रमताऽन्वेषितः कथम्

ṛṣaya ūcuḥ| vasudevo mahābhāgaḥ kathaṃ putramavāptavān | prasenaḥ kutra kṛṣṇena bhramatā'nveṣitaḥ katham

विधिना केन कस्माच्च देवीभागवतं श्रुतम् । वसुदेवेन सुमते वद सूत कथामिमाम्

vidhinā kena kasmācca devībhāgavataṃ śrutam | vasudevena sumate vada sūta kathāmimām

सूत उवाच। सत्राजिद्भोजवंशीयो द्वारवत्यां सुखं वसन् । सूर्यस्याराधने युक्तो भक्तश्च परमः सखा

sūta uvāca| satrājidbhojavaṃśīyo dvāravatyāṃ sukhaṃ vasan | sūryasyārādhane yukto bhaktaśca paramaḥ sakhā

अथ कालेन कियता प्रसन्नः सविताऽभवत् । स्वलोकं दर्शयामास तद्भक्त्या प्रणयेन च

atha kālena kiyatā prasannaḥ savitā'bhavat | svalokaṃ darśayāmāsa tadbhaktyā praṇayena ca

तस्मै प्रतीतस्य भगवान्स्यमंतकमणिं ददौ । स तं बिभ्रन्मणिं कण्ठे द्वारकामाजगाम ह

tasmai pratītasya bhagavānsyamaṃtakamaṇiṃ dadau | sa taṃ bibhranmaṇiṃ kaṇṭhe dvārakāmājagāma ha

दृष्ट्वा तं तेजसा भ्रान्ता मत्वादित्यं पुरौकसः । कृष्णमूचूः समभ्येत्य सुधर्मायामवस्थितम्

dṛṣṭvā taṃ tejasā bhrāntā matvādityaṃ puraukasaḥ | kṛṣṇamūcūḥ samabhyetya sudharmāyāmavasthitam

एष आयाति सविता दिदृक्षुस्त्वां जगत्पते । श्रुत्वा कृष्णस्तु तद्वाचं प्रहस्योवाच संसदि

eṣa āyāti savitā didṛkṣustvāṃ jagatpate | śrutvā kṛṣṇastu tadvācaṃ prahasyovāca saṃsadi

सविता नैष भो बालाः सत्राजिन्मणिना ज्वलन् । स्यमन्तकेन चायाति भास्वद्दत्तेन भास्वता

savitā naiṣa bho bālāḥ satrājinmaṇinā jvalan | syamantakena cāyāti bhāsvaddattena bhāsvatā

अथ विप्रान्समाहूय स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । प्रावेशयत्समभ्यर्च्य सत्राजित्स्वगृहे मणिम्

atha viprānsamāhūya svastivācanapūrvakam | prāveśayatsamabhyarcya satrājitsvagṛhe maṇim

न तत्र मारी दुर्भिक्षं नोपसर्गभयं क्वचित् । यत्रास्ते स मणिर्नित्यमष्टभार सुवर्णदः

na tatra mārī durbhikṣaṃ nopasargabhayaṃ kvacit | yatrāste sa maṇirnityamaṣṭabhāra suvarṇadaḥ

अथ सत्राजितो भ्राता प्रसेनो नाम कर्हिचित् । कण्ठे बद्ध्वा मणिं सद्यो हयमारुह्य सैंधवम्

atha satrājito bhrātā praseno nāma karhicit | kaṇṭhe baddhvā maṇiṃ sadyo hayamāruhya saiṃdhavam

मृगयार्थं वनं यातस्तमद्राक्षीन्मृगाधिपः । प्रसेनं सहयं हत्वा सिंहो जग्राह तं मणिम्

mṛgayārthaṃ vanaṃ yātastamadrākṣīnmṛgādhipaḥ | prasenaṃ sahayaṃ hatvā siṃho jagrāha taṃ maṇim

जाम्बवानृक्षराजोऽथ दृष्ट्वा मणिधरं हरिम् । हत्वा च तं बिलद्वारि मणिं जग्राह वीर्यवान्

jāmbavānṛkṣarājo'tha dṛṣṭvā maṇidharaṃ harim | hatvā ca taṃ biladvāri maṇiṃ jagrāha vīryavān

स तं मणिं स्वपुत्राय क्रीडनार्थमदात्प्रभुः । अथ चिक्रीड बालोऽपि मणिं संप्राप्य भास्वरम्

sa taṃ maṇiṃ svaputrāya krīḍanārthamadātprabhuḥ | atha cikrīḍa bālo'pi maṇiṃ saṃprāpya bhāsvaram

प्रसेनेऽनागते चाथ सत्राजित्पर्यतप्यत । न जाने केन निहतः प्रसेनो मणिमिच्छता

prasene'nāgate cātha satrājitparyatapyata | na jāne kena nihataḥ praseno maṇimicchatā

अथ लोकमुखोद्गीर्णा किंवदन्ती पुरेऽभवत् । कृष्णेन निहतो नूनं प्रसेनो मणिलिप्सुना

atha lokamukhodgīrṇā kiṃvadantī pure'bhavat | kṛṣṇena nihato nūnaṃ praseno maṇilipsunā

स तं शुश्राव कृष्णोपि दुर्यशो लिप्तमात्मनि । मार्ष्टुं तत्तस्य पदवीं पुरौकोभिः सहागमत्

sa taṃ śuśrāva kṛṣṇopi duryaśo liptamātmani | mārṣṭuṃ tattasya padavīṃ puraukobhiḥ sahāgamat

गत्वा स विपिनेऽपश्यत्प्रसेनं हरिणा हतम् । ययौ मृगेन्द्रमन्विष्यन्नसृग्बिंद्वंकिताध्वना

gatvā sa vipine'paśyatprasenaṃ hariṇā hatam | yayau mṛgendramanviṣyannasṛgbiṃdvaṃkitādhvanā

अथ कृष्णो हतं सिंहं बिलद्वारि विलोक्य च । उवाच भगवान्वाचं कृपया पुरवासिनः

atha kṛṣṇo hataṃ siṃhaṃ biladvāri vilokya ca | uvāca bhagavānvācaṃ kṛpayā puravāsinaḥ

तिष्ठध्वं यूयमत्रैव यावदागमनं मम । प्रविशामि बिलं त्वेतन्मणिहारकलब्धये

tiṣṭhadhvaṃ yūyamatraiva yāvadāgamanaṃ mama | praviśāmi bilaṃ tvetanmaṇihārakalabdhaye

तथेत्युक्त्वा तु ते तस्थुस्तत्रैव द्वारकौकसः । जगामांतर्बिलं कृष्णो यत्र जाम्बवतो गृहम्

tathetyuktvā tu te tasthustatraiva dvārakaukasaḥ | jagāmāṃtarbilaṃ kṛṣṇo yatra jāmbavato gṛham

ऋक्षराजसुतं दृष्ट्वा कृष्णो मणिधरं तदा । हर्तुमैच्छन्मणिं तावद्धात्री चुक्रोश भीतवत्

ṛkṣarājasutaṃ dṛṣṭvā kṛṣṇo maṇidharaṃ tadā | hartumaicchanmaṇiṃ tāvaddhātrī cukrośa bhītavat

श्रुत्वा धात्रीरवं सद्यः समागत्यर्थक्षराट् तदा । युयुधे स्वामिना साकमविश्राममहर्निशम्

śrutvā dhātrīravaṃ sadyaḥ samāgatyarthakṣarāṭ tadā | yuyudhe svāminā sākamaviśrāmamaharniśam

एवं त्रिनवरात्रं तु महद्युद्धमभूत्तयोः । कृष्णागमप्रतीक्षास्ते तस्थुर्द्वारि पुरौकसः

evaṃ trinavarātraṃ tu mahadyuddhamabhūttayoḥ | kṛṣṇāgamapratīkṣāste tasthurdvāri puraukasaḥ

द्वादशाहं ततो भीत्या प्रतिजग्मुर्निजालयम् । तत्र ते कथयामासुर्वृत्तांतं सर्वमादितः

dvādaśāhaṃ tato bhītyā pratijagmurnijālayam | tatra te kathayāmāsurvṛttāṃtaṃ sarvamāditaḥ

सत्राजितं शपंतस्ते सर्वे शोकाकुला भृशम् । वासुदेवो महाभागः श्रुत्वा पुत्रस्य तां कथाम्

satrājitaṃ śapaṃtaste sarve śokākulā bhṛśam | vāsudevo mahābhāgaḥ śrutvā putrasya tāṃ kathām

मुमोह सपरीवारस्तदा परमया शुचा । चिन्तयामास बहुधा कथं श्रेयो भवेन्मम

mumoha saparīvārastadā paramayā śucā | cintayāmāsa bahudhā kathaṃ śreyo bhavenmama

अथाजगाम भगवान्देवर्षिर्ब्रह्मलोकतः । उत्थाय तं प्रणम्यासौ वसुदेवोऽभ्यपूजयत्

athājagāma bhagavāndevarṣirbrahmalokataḥ | utthāya taṃ praṇamyāsau vasudevo'bhyapūjayat

नारदोऽनामयं पृष्ट्वा वासुदेवं महामतिम् । प्रपच्छ च यदुश्रेष्ठं किं चितयसि तद्वद

nārado'nāmayaṃ pṛṣṭvā vāsudevaṃ mahāmatim | prapaccha ca yaduśreṣṭhaṃ kiṃ citayasi tadvada

वसुदेव उवाच। पुत्रो मेऽतिप्रियः कृष्णः प्रसेनान्वेषणाय तु । पौरैः साकं वनं गत्वा निहतं तं तदैक्षत

vasudeva uvāca| putro me'tipriyaḥ kṛṣṇaḥ prasenānveṣaṇāya tu | pauraiḥ sākaṃ vanaṃ gatvā nihataṃ taṃ tadaikṣata

प्रसेनघातकं दृष्ट्वा बिलद्वारे मृतं हरिम् । द्वारि पौरानधिष्ठाय बिलांतर्गतवान्स्वयम्

prasenaghātakaṃ dṛṣṭvā biladvāre mṛtaṃ harim | dvāri paurānadhiṣṭhāya bilāṃtargatavānsvayam

बहवो दिवसा याता नायात्यद्यापि मे सुतः । अतः शोचामि तद् ब्रूहि येन लप्स्ये सुतं मुने

bahavo divasā yātā nāyātyadyāpi me sutaḥ | ataḥ śocāmi tad brūhi yena lapsye sutaṃ mune

नारद उवाच। पुत्रप्राप्त्यै यदुश्रेष्ठ देवीमाराधयांबिकाम् । तस्या आराधनेनैव सद्यः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि

nārada uvāca| putraprāptyai yaduśreṣṭha devīmārādhayāṃbikām | tasyā ārādhanenaiva sadyaḥ śreyo hyavāpsyasi

वसुदेव उवाच। भगवन्का हि सा देवी किंप्रभावा महेश्वरी । कथमाराधनं तस्या देवर्षे कृपया वद

vasudeva uvāca| bhagavankā hi sā devī kiṃprabhāvā maheśvarī | kathamārādhanaṃ tasyā devarṣe kṛpayā vada

नारद उवाच। वसुदेव महाभाग शृणु संक्षेपतो मम । देव्या माहात्म्यमतुलं को वक्तुं विस्तरात्क्षमः

nārada uvāca| vasudeva mahābhāga śṛṇu saṃkṣepato mama | devyā māhātmyamatulaṃ ko vaktuṃ vistarātkṣamaḥ

या सा भगवती नित्या सच्चिदानन्दरूपिणी । परात्परतरा देवी यया व्याप्तमिदं जगत्

yā sā bhagavatī nityā saccidānandarūpiṇī | parātparatarā devī yayā vyāptamidaṃ jagat

यदाराधनतो ब्रह्मा सृजतीदं चराचरम् । यां च स्तुत्वा विनिर्मुक्तो मधुकैटभजाद्भयात्

yadārādhanato brahmā sṛjatīdaṃ carācaram | yāṃ ca stutvā vinirmukto madhukaiṭabhajādbhayāt

विष्णुर्यत्कृपया विश्वं बिभर्ति भगवानिदम् । रुद्रः संहरते यस्याः कृपापांगनिरीक्षणात्

viṣṇuryatkṛpayā viśvaṃ bibharti bhagavānidam | rudraḥ saṃharate yasyāḥ kṛpāpāṃganirīkṣaṇāt

संतारबंधहेतुर्या सैव मुक्तिप्रदायिनी । सा विद्या परमा देवी सैव सर्वेश्वरेश्वरी

saṃtārabaṃdhaheturyā saiva muktipradāyinī | sā vidyā paramā devī saiva sarveśvareśvarī

नवरात्रविधानेन सम्पूज्य जगदंबिकाम् । नवाहोभिः पुराणं च देव्या भागवतं शृणु

navarātravidhānena sampūjya jagadaṃbikām | navāhobhiḥ purāṇaṃ ca devyā bhāgavataṃ śṛṇu

यस्य श्रवणमात्रेण सद्यः पुत्रमवाप्स्यसि । भुक्तिर्मुक्तिर्न दूरस्था पठतां शृण्वतां नृणाम्

yasya śravaṇamātreṇa sadyaḥ putramavāpsyasi | bhuktirmuktirna dūrasthā paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ nṛṇām

इत्युक्तो नारदेनासौ वसुदेवः प्रणम्य तम् । उवाच परया प्रीत्या नारदं मुनिसत्तमम्

ityukto nāradenāsau vasudevaḥ praṇamya tam | uvāca parayā prītyā nāradaṃ munisattamam

वसुदेव उवाच। भगवंस्तव वाक्येन संस्मृतं वृत्तमात्मनः । श्रूयतां तच्च वक्ष्यामि देवीमाहात्म्यसंभवम्

vasudeva uvāca| bhagavaṃstava vākyena saṃsmṛtaṃ vṛttamātmanaḥ | śrūyatāṃ tacca vakṣyāmi devīmāhātmyasaṃbhavam

पुरा नभोगिरा कंसो देवक्यष्टमगर्भतः । ज्ञात्वात्ममृत्युं पापो मां सभार्यां न्यरुणद्भिया

purā nabhogirā kaṃso devakyaṣṭamagarbhataḥ | jñātvātmamṛtyuṃ pāpo māṃ sabhāryāṃ nyaruṇadbhiyā

कारागारेऽहमवसं देवक्या सह भार्यया । जातं जातं समवधीत्पुत्रं कंसोऽपि पापकृत्

kārāgāre'hamavasaṃ devakyā saha bhāryayā | jātaṃ jātaṃ samavadhītputraṃ kaṃso'pi pāpakṛt

षट् पुत्रा निहतास्तेन तदा शोकाकुला भृशम् । अतप्यद्देवकी देवी नक्तंदिवमनिन्दिता

ṣaṭ putrā nihatāstena tadā śokākulā bhṛśam | atapyaddevakī devī naktaṃdivamaninditā

तदाऽहं गर्गमाहूय मुनिं नत्वाऽभिपूज्य च । निवेद्य देवकीदुःखमवोचं पुत्रकाम्यया

tadā'haṃ gargamāhūya muniṃ natvā'bhipūjya ca | nivedya devakīduḥkhamavocaṃ putrakāmyayā

भगवन्करुणासिन्धो यादवानां गुरुर्भवान् । आयुष्मत्पुत्रसंप्राप्तिसाधनं वद मे मुने

bhagavankaruṇāsindho yādavānāṃ gururbhavān | āyuṣmatputrasaṃprāptisādhanaṃ vada me mune

ततो गर्गः प्रसन्नात्मा मामुवाच दयानिधिः । वसुदेव महाभाग शृणु तत्साधनं परम्

tato gargaḥ prasannātmā māmuvāca dayānidhiḥ | vasudeva mahābhāga śṛṇu tatsādhanaṃ param

या सा भगवती दुर्गा भक्तदुर्गतिहारिणी । तामाराधय कल्याणीं सद्यः श्रेयो ह्यवाप्स्यसि

yā sā bhagavatī durgā bhaktadurgatihāriṇī | tāmārādhaya kalyāṇīṃ sadyaḥ śreyo hyavāpsyasi

यदाराधनतः सर्वे सर्वान्कामानवाप्नुयुः । न किचिद्दुर्लभं लोके दुर्गार्चनवतां नृणाम्

yadārādhanataḥ sarve sarvānkāmānavāpnuyuḥ | na kiciddurlabhaṃ loke durgārcanavatāṃ nṛṇām

इत्युक्तोऽहं मुदा युक्तः सभार्यो मुनिपुङ्गवम् । प्रणम्य परया भक्त्या प्रावोचं विहितांजलिः

ityukto'haṃ mudā yuktaḥ sabhāryo munipuṅgavam | praṇamya parayā bhaktyā prāvocaṃ vihitāṃjaliḥ

वसुदेव उवाच। यद्यस्ति भगवन्प्रीतिर्मयि ते करुणानिधे । तदा पुरा मदर्थे त्वं समाराधय चण्डिकाम्

vasudeva uvāca| yadyasti bhagavanprītirmayi te karuṇānidhe | tadā purā madarthe tvaṃ samārādhaya caṇḍikām

निरुद्धः कंसगेहेऽहं न किंचित्कर्तुमुत्सहे । अतस्त्वमेव दुःखाब्धेर्मामुद्धर महामते

niruddhaḥ kaṃsagehe'haṃ na kiṃcitkartumutsahe | atastvameva duḥkhābdhermāmuddhara mahāmate

इत्युक्तस्तु मया प्रीतः प्रोवाच मुनिपुङ्गवः । वसुदेव तव प्रीत्या करिष्यामि हितं तव

ityuktastu mayā prītaḥ provāca munipuṅgavaḥ | vasudeva tava prītyā kariṣyāmi hitaṃ tava

अथ गर्गमुनिः प्रीत्या मया संप्रार्थितोऽगमत् । आरिराधयिषुर्दुर्गां विंध्याद्रिं ब्राह्मणैः सह

atha gargamuniḥ prītyā mayā saṃprārthito'gamat | ārirādhayiṣurdurgāṃ viṃdhyādriṃ brāhmaṇaiḥ saha

तत्र गत्वा जगद्धात्रीं भक्ताभीष्टप्रदायिनीम् । आराधयामास मुनिर्जपपाठपरायणः

tatra gatvā jagaddhātrīṃ bhaktābhīṣṭapradāyinīm | ārādhayāmāsa munirjapapāṭhaparāyaṇaḥ

यतः समाप्ते नियमे वागुवाचाशरीरिणी । प्रसन्नाऽहं मुने कार्यसिद्धिस्तव भविष्यति

yataḥ samāpte niyame vāguvācāśarīriṇī | prasannā'haṃ mune kāryasiddhistava bhaviṣyati

भूभारहरणार्थाय मया संप्रेषितो हरिः । वसुदेवस्य देवक्यां स्वांशेनावतरिष्यति

bhūbhāraharaṇārthāya mayā saṃpreṣito hariḥ | vasudevasya devakyāṃ svāṃśenāvatariṣyati

कंसभीत्या तमादाय बालमानकदुंदुभिः । प्रापयिष्यति सद्यस्तु गोकुले नन्दवेश्मनि

kaṃsabhītyā tamādāya bālamānakaduṃdubhiḥ | prāpayiṣyati sadyastu gokule nandaveśmani

यशोदातनयां नीत्वा स्वगृहे कंसभूभुजे । दास्यत्यथ च तां हंतुं कंस आक्षेप्स्यति क्षितौ

yaśodātanayāṃ nītvā svagṛhe kaṃsabhūbhuje | dāsyatyatha ca tāṃ haṃtuṃ kaṃsa ākṣepsyati kṣitau

सा तद्धस्ताद्विनिर्गत्य सद्यो दिव्यवपुर्द्धरा । मदंशभूता विंध्याद्रौ करिष्यति जगद्धितम्

sā taddhastādvinirgatya sadyo divyavapurddharā | madaṃśabhūtā viṃdhyādrau kariṣyati jagaddhitam

इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रणम्य जगदम्बिकाम् । गर्गो मुनिः प्रसन्नात्मा मथुरामगमत्पुरीम्

iti tadvacanaṃ śrutvā praṇamya jagadambikām | gargo muniḥ prasannātmā mathurāmagamatpurīm

वरदानं महादेव्या गर्गाचार्यसुखावहम् । श्रुत्वा सभार्यः संप्रीतः परं मुदमथागमत्

varadānaṃ mahādevyā gargācāryasukhāvaham | śrutvā sabhāryaḥ saṃprītaḥ paraṃ mudamathāgamat

तदारभ्य परं जाने देवीमाहात्म्यमुत्तमम् । अधुनापि हि देवर्षे श्रुतं तव मुखांबुजात्

tadārabhya paraṃ jāne devīmāhātmyamuttamam | adhunāpi hi devarṣe śrutaṃ tava mukhāṃbujāt

अतो भागवतं देव्यास्त्वमेव श्रावय प्रभो । मद्भाग्यादेव देवर्षे संप्राप्तोऽसि दयानिधे

ato bhāgavataṃ devyāstvameva śrāvaya prabho | madbhāgyādeva devarṣe saṃprāpto'si dayānidhe

वसुदेववचः श्रुत्वा नारदः प्रीतमानसः । सुदिने शुभनक्षत्रे कथारंभमथाकरोत्

vasudevavacaḥ śrutvā nāradaḥ prītamānasaḥ | sudine śubhanakṣatre kathāraṃbhamathākarot

कथाविघ्नविघातार्थं द्विजा जेपुर्नवाक्षरम् । मार्कण्डेयपुराणोक्तं पेठुर्देव्याः स्तवं तथा

kathāvighnavighātārthaṃ dvijā jepurnavākṣaram | mārkaṇḍeyapurāṇoktaṃ peṭhurdevyāḥ stavaṃ tathā

प्रथमस्कंधमारभ्य श्रीनारदमुखोद्गतम् । शुश्राव वसुदेवश्व भक्त्या भागवतामृतम्

prathamaskaṃdhamārabhya śrīnāradamukhodgatam | śuśrāva vasudevaśva bhaktyā bhāgavatāmṛtam

नवमेऽह्नि कथापूर्तौ पुस्तकं वाचकं तथा । प्रसन्न: पूजयामास वसुदेवो महामनाः

navame'hni kathāpūrtau pustakaṃ vācakaṃ tathā | prasanna: pūjayāmāsa vasudevo mahāmanāḥ

अथ तत्र बिलस्यांतः कृष्णजांबवतोर्मृधे । कृष्णमुष्टिविनिष्पातश्लथाङ्गो जांबवानभूत्

atha tatra bilasyāṃtaḥ kṛṣṇajāṃbavatormṛdhe | kṛṣṇamuṣṭiviniṣpātaślathāṅgo jāṃbavānabhūt

अथागतस्मृतिः सो हि भगवंतं प्रणम्य च । उवाच परया भक्त्या स्वापराधं क्षमापयन्

athāgatasmṛtiḥ so hi bhagavaṃtaṃ praṇamya ca | uvāca parayā bhaktyā svāparādhaṃ kṣamāpayan

ज्ञातोऽसि रघुवर्यस्त्वं यद्रोषात्सरितां पतिः । क्षोभं जगाम लंकां च रावणः सानुगो हतः

jñāto'si raghuvaryastvaṃ yadroṣātsaritāṃ patiḥ | kṣobhaṃ jagāma laṃkāṃ ca rāvaṇaḥ sānugo hataḥ

स एवासि भवान्कृष्ण मद्दौरात्म्यं क्षमस्व भोः । ब्रूहि यत्करणीयं मे भृत्योऽहं तव सर्वथा

sa evāsi bhavānkṛṣṇa maddaurātmyaṃ kṣamasva bhoḥ | brūhi yatkaraṇīyaṃ me bhṛtyo'haṃ tava sarvathā

श्रुत्वा जांबवतो वाचमब्रवीज्जगदीश्वरः । मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम्

śrutvā jāṃbavato vācamabravījjagadīśvaraḥ | maṇihetoriha prāptā vayamṛkṣapate bilam

द्विजा भार्यया सहितं कृष्णं देवर्षिर्नारदश्वाथ ऋक्षराजस्ततः प्रीत्या कन्यां जाम्बवतीं निजाम्। ददौ कृष्णाय संपूज्य स्यमंतकमणिं तथा

dvijā bhāryayā sahitaṃ kṛṣṇaṃ devarṣirnāradaśvātha ṛkṣarājastataḥ prītyā kanyāṃ jāmbavatīṃ nijām| dadau kṛṣṇāya saṃpūjya syamaṃtakamaṇiṃ tathā

स तां पत्नीं समादाय मणिं कंठे तथा दधत् । अभिमंत्र्यर्क्षराजञ्च प्रतस्थे द्वारकां प्रति

sa tāṃ patnīṃ samādāya maṇiṃ kaṃṭhe tathā dadhat | abhimaṃtryarkṣarājañca pratasthe dvārakāṃ prati

कथासमाप्तिदिवसे वसुदेव उदारधीः । ब्राह्मणान्भोजयामास दक्षिणाभिरतोषयत्

kathāsamāptidivase vasudeva udāradhīḥ | brāhmaṇānbhojayāmāsa dakṣiṇābhiratoṣayat

आशीर्वादं प्रयुञ्जाना द्विजा यत्समये हरिः । आजगाम क्षणे तस्मिन्पत्न्या सह मणिं दधत्

āśīrvādaṃ prayuñjānā dvijā yatsamaye hariḥ | ājagāma kṣaṇe tasminpatnyā saha maṇiṃ dadhat

भार्यया सहितं कृष्णं वसुदेवपुरोगमाः । दृष्ट्वा हर्षाश्रुपूर्णाक्षाः समवापुः परां मुदम्

bhāryayā sahitaṃ kṛṣṇaṃ vasudevapurogamāḥ | dṛṣṭvā harṣāśrupūrṇākṣāḥ samavāpuḥ parāṃ mudam

देवर्षिर्नारदश्चाथ कृष्णागमनहर्षितः । आमंत्र्य वसुदेवं च कृष्णो ब्रह्मसभां ययौ

devarṣirnāradaścātha kṛṣṇāgamanaharṣitaḥ | āmaṃtrya vasudevaṃ ca kṛṣṇo brahmasabhāṃ yayau

हरिचरितमिदं यत्कीर्तितं दुर्यशोघ्नं पठति विमलभक्त्या शुद्धचित्तः शृणोति । स भवति सुखपूर्णः सर्वदा सिद्धिकामो जगति च वपुषोऽन्ते मुक्तिमार्गं लभेच्च

haricaritamidaṃ yatkīrtitaṃ duryaśoghnaṃ paṭhati vimalabhaktyā śuddhacittaḥ śṛṇoti | sa bhavati sukhapūrṇaḥ sarvadā siddhikāmo jagati ca vapuṣo'nte muktimārgaṃ labhecca

इति श्रीस्कन्दपुराणे मानसखण्डे देवीभागवतमाहात्म्ये द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīskandapurāṇe mānasakhaṇḍe devībhāgavatamāhātmye dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२

व्यासजन्मवर्णनम् सूत उवाच एकदा तीर्थयात्रायां व्रजन् पाराशरो मुनिः । आजगाम महातेजाः कालिन्द्यास्तटमुत्तमम्

vyāsajanmavarṇanam sūta uvāca ekadā tīrthayātrāyāṃ vrajan pārāśaro muniḥ | ājagāma mahātejāḥ kālindyāstaṭamuttamam

निषादमाह धर्मात्मा कुर्वन्तं भोजनं तदा । प्रापयस्व परं पारं कालिन्द्या उडुपेन माम्

niṣādamāha dharmātmā kurvantaṃ bhojanaṃ tadā | prāpayasva paraṃ pāraṃ kālindyā uḍupena mām

दाशः श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं कुर्वाणो भोजनं तटे । उवाच तां सुतां बालां मत्स्यगन्धां मनोरमाम्

dāśaḥ śrutvā munervākyaṃ kurvāṇo bhojanaṃ taṭe | uvāca tāṃ sutāṃ bālāṃ matsyagandhāṃ manoramām

उडुपेन मुनिं बाले परं पारं नयस्व ह । गन्तुकामोऽस्ति धर्मात्मा तापसोऽयं शुचिस्मिते

uḍupena muniṃ bāle paraṃ pāraṃ nayasva ha | gantukāmo'sti dharmātmā tāpaso'yaṃ śucismite

इत्युक्ता सा तदा पित्रा मत्स्यगन्धाथ वासवी । उडुपे मुनिमासीनं संवाहयति भामिनी

ityuktā sā tadā pitrā matsyagandhātha vāsavī | uḍupe munimāsīnaṃ saṃvāhayati bhāminī

व्रजन् सूर्यसुतातोये भावित्वाद्दैवयोगतः । कामार्तस्तु मुनिर्जातो दृष्ट्वा तां चारुलोचनाम्

vrajan sūryasutātoye bhāvitvāddaivayogataḥ | kāmārtastu munirjāto dṛṣṭvā tāṃ cārulocanām

ग्रहीतुकामः स मुनिर्दृष्ट्वा व्यञ्जितयौवनाम् । दक्षिणेन करेणैनामस्पृशद्दक्षिणे करे

grahītukāmaḥ sa munirdṛṣṭvā vyañjitayauvanām | dakṣiṇena kareṇaināmaspṛśaddakṣiṇe kare

तमुवाचासितापाङ्गी स्मितपूर्वमिदं वचः । कुलस्य सदृशं वः किं श्रुतस्य तपसश्च किम्

tamuvācāsitāpāṅgī smitapūrvamidaṃ vacaḥ | kulasya sadṛśaṃ vaḥ kiṃ śrutasya tapasaśca kim

त्वं वै वसिष्ठदायादः कुलशीलसमन्वितः । किं चिकीर्षसि धर्मज्ञ मन्मथेन प्रपीडितः

tvaṃ vai vasiṣṭhadāyādaḥ kulaśīlasamanvitaḥ | kiṃ cikīrṣasi dharmajña manmathena prapīḍitaḥ

दुर्लभं मानुषं जन्म भुवि ब्राह्मणसत्तम । तत्रापि दुर्लभं मन्ये ब्राह्मणत्वं विशेषतः

durlabhaṃ mānuṣaṃ janma bhuvi brāhmaṇasattama | tatrāpi durlabhaṃ manye brāhmaṇatvaṃ viśeṣataḥ

कुलेन शीलेन तथा श्रुतेन द्विजोत्तमस्त्वं किल धर्मविच्च । अनार्यभावं कथमागतोऽसि विप्रेन्द्र मां वीक्ष्य च मीनगन्धाम्

kulena śīlena tathā śrutena dvijottamastvaṃ kila dharmavicca | anāryabhāvaṃ kathamāgato'si viprendra māṃ vīkṣya ca mīnagandhām

मदीये शरीरे द्विजामोघबुद्धे ॥ शुभं किं समालोक्य पाणिं ग्रहीतुम् । समीपं समायासि कामातुरस्त्वं कथं नाभिजानासि धर्मं स्वकीयम्

madīye śarīre dvijāmoghabuddhe || śubhaṃ kiṃ samālokya pāṇiṃ grahītum | samīpaṃ samāyāsi kāmāturastvaṃ kathaṃ nābhijānāsi dharmaṃ svakīyam

अहो मन्दबुद्धिर्द्विजोऽयं ग्रहीष्य- ञ्जले मग्न एवाद्य मां वै गृहीत्वा । मनो व्याकुलं पञ्चबाणातिविद्धं न कोऽपीह शक्तः प्रतीपं हि कर्तुम्

aho mandabuddhirdvijo'yaṃ grahīṣya- ñjale magna evādya māṃ vai gṛhītvā | mano vyākulaṃ pañcabāṇātividdhaṃ na ko'pīha śaktaḥ pratīpaṃ hi kartum

इति सञ्चिन्त्य सा बाला तमुवाच महामुनिम् । धैर्यं कुरु महाभाग परं पारं नयामि वै

iti sañcintya sā bālā tamuvāca mahāmunim | dhairyaṃ kuru mahābhāga paraṃ pāraṃ nayāmi vai

सूत उवाच पराशरस्तु तच्छ्रुत्वा वचनं हितपूर्वकम् । करं त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सिन्धोः पारं गतः पुनः

sūta uvāca parāśarastu tacchrutvā vacanaṃ hitapūrvakam | karaṃ tyaktvā sthitastatra sindhoḥ pāraṃ gataḥ punaḥ

मत्स्यगन्धां प्रजग्राह मुनिः कामातुरस्तदा । वेपमाना तु सा कन्या तमुवाच पुरःस्थितम्

matsyagandhāṃ prajagrāha muniḥ kāmāturastadā | vepamānā tu sā kanyā tamuvāca puraḥsthitam

दुर्गन्धाहं मुनिश्रेष्ठ कथं त्वं नोपशङ्कसे । समानरूपयोः कामसंयोगस्तु सुखावहः

durgandhāhaṃ muniśreṣṭha kathaṃ tvaṃ nopaśaṅkase | samānarūpayoḥ kāmasaṃyogastu sukhāvahaḥ

इत्युक्तेन तु सा कन्या क्षणमात्रेण भामिनी । कृता योजनगन्धा तु सुरूपा च वरानना

ityuktena tu sā kanyā kṣaṇamātreṇa bhāminī | kṛtā yojanagandhā tu surūpā ca varānanā

मृगनाभिसुगन्धां तां कृत्वा कान्तां मनोहराम् । जग्राह दक्षिणे पाणौ मुनिर्मन्मथपीडितः

mṛganābhisugandhāṃ tāṃ kṛtvā kāntāṃ manoharām | jagrāha dakṣiṇe pāṇau munirmanmathapīḍitaḥ

ग्रहीतुकामं तं प्राह नाम्ना सत्यवती शुभा । मुने पश्यति लोकोऽयं पिता चैव तटस्थितः

grahītukāmaṃ taṃ prāha nāmnā satyavatī śubhā | mune paśyati loko'yaṃ pitā caiva taṭasthitaḥ

पशुधर्मो न मे प्रीतिं जनयत्यतिदारुणः । प्रतीक्षस्व मुनिश्रेष्ठ यावद्‌भवति यामिनी

paśudharmo na me prītiṃ janayatyatidāruṇaḥ | pratīkṣasva muniśreṣṭha yāvadbhavati yāminī

रात्रौ व्यवाय उद्दिष्टो दिवा न मनुजस्य हि । दिवासङ्गे महान् दोषः पश्यन्ति किल मानवाः

rātrau vyavāya uddiṣṭo divā na manujasya hi | divāsaṅge mahān doṣaḥ paśyanti kila mānavāḥ

कामं यच्छ महाबुद्धे लोकनिन्दा दुरासदा । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या युक्तमुक्तमुदारधीः

kāmaṃ yaccha mahābuddhe lokanindā durāsadā | tacchrutvā vacanaṃ tasyā yuktamuktamudāradhīḥ

नीहारं कल्पयामास शीघ्रं पुण्यबलेन वै । नीहारे च समुत्पन्ने तटेऽतितमसा युते

nīhāraṃ kalpayāmāsa śīghraṃ puṇyabalena vai | nīhāre ca samutpanne taṭe'titamasā yute

कामिनी तं मुनिं प्राह मृदुपूर्वमिदं वचः । कन्याहं द्विजशार्दूल भुक्त्वा गन्तासि कामतः

kāminī taṃ muniṃ prāha mṛdupūrvamidaṃ vacaḥ | kanyāhaṃ dvijaśārdūla bhuktvā gantāsi kāmataḥ

अमोघवीर्यस्त्वं ब्रह्मन् का गतिर्मे भवेदिति । पितरं किं ब्रवीम्यद्य सगर्भा चेद्‌भवाम्यहम्

amoghavīryastvaṃ brahman kā gatirme bhavediti | pitaraṃ kiṃ bravīmyadya sagarbhā cedbhavāmyaham

त्वं गमिष्यसि भुक्त्वा मां किं करोमि वदस्व तत् । पराशर उवाच कान्तेऽद्य मत्प्रियं कृत्वा कन्यैव त्वं भविष्यसि

tvaṃ gamiṣyasi bhuktvā māṃ kiṃ karomi vadasva tat | parāśara uvāca kānte'dya matpriyaṃ kṛtvā kanyaiva tvaṃ bhaviṣyasi

वृणीष्व च वरं भीरु यं त्वमिच्छसि भामिनि । सत्यवत्युवाच यथा मे पितरौ लोके न जानीतो हि मानद

vṛṇīṣva ca varaṃ bhīru yaṃ tvamicchasi bhāmini | satyavatyuvāca yathā me pitarau loke na jānīto hi mānada

कन्याव्रतं न मे हन्यात्तथा कुरु द्विजोत्तम । पुत्रश्च त्वत्समः कामं भवेदद्‌भुतवीर्यवान्

kanyāvrataṃ na me hanyāttathā kuru dvijottama | putraśca tvatsamaḥ kāmaṃ bhavedadbhutavīryavān

गन्धोऽयं सर्वदा मे स्याद्यौवनं च नवं नवम् । पराशर उवाच शृणु सुन्दरि पुत्रस्ते विष्ण्वंशसम्भवः शुचिः

gandho'yaṃ sarvadā me syādyauvanaṃ ca navaṃ navam | parāśara uvāca śṛṇu sundari putraste viṣṇvaṃśasambhavaḥ śuciḥ

भविष्यति च विख्यातस्त्रैलोक्ये वरवर्णिनि । केनचित्कारणेनाहं जातः कामातुरस्त्वयि

bhaviṣyati ca vikhyātastrailokye varavarṇini | kenacitkāraṇenāhaṃ jātaḥ kāmāturastvayi

कदापि च न सम्मोहो भूतपूर्वो वरानने । दृष्ट्वा चाप्सरसां रूपं सदाहं धैर्यमावहम्

kadāpi ca na sammoho bhūtapūrvo varānane | dṛṣṭvā cāpsarasāṃ rūpaṃ sadāhaṃ dhairyamāvaham

दैवयोगेन वीक्ष्य त्वां कामस्य वशगोऽभवम् । तत्किञ्चित्कारणं विद्धि दैवं हि दुरतिक्रमम्

daivayogena vīkṣya tvāṃ kāmasya vaśago'bhavam | tatkiñcitkāraṇaṃ viddhi daivaṃ hi duratikramam

दृष्ट्वाहं चातिदुर्गन्धां त्वां कथं मोहमाप्नुयाम् । पुराणकर्ता पुत्रस्ते भविष्यति वरानने

dṛṣṭvāhaṃ cātidurgandhāṃ tvāṃ kathaṃ mohamāpnuyām | purāṇakartā putraste bhaviṣyati varānane

वेदविद्‌भागकर्ता च ख्यातश्च भुवनत्रये । सूत उवाच इत्युक्त्वा तां वशं यातां भुक्त्वा स मुनिसत्तमः

vedavidbhāgakartā ca khyātaśca bhuvanatraye | sūta uvāca ityuktvā tāṃ vaśaṃ yātāṃ bhuktvā sa munisattamaḥ

जगाम तरसा स्नात्वा कालिन्दीसलिले मुनिः । सापि सत्यवती जाता सद्यो गर्भवती सती

jagāma tarasā snātvā kālindīsalile muniḥ | sāpi satyavatī jātā sadyo garbhavatī satī

सुषुवे यमुनाद्वीपे पुत्रं काममिवापरम् । जातमात्रस्तु तेजस्वी तामुवाच स्वमातरम्

suṣuve yamunādvīpe putraṃ kāmamivāparam | jātamātrastu tejasvī tāmuvāca svamātaram

तपस्येव मनः कृत्वा विविशे चातिवीर्यवान् । गच्छ मातर्यथाकामं गच्छाम्यहमतः परम्

tapasyeva manaḥ kṛtvā viviśe cātivīryavān | gaccha mātaryathākāmaṃ gacchāmyahamataḥ param

तपः कर्तुं महाभागे दर्शयिष्यामि वै स्मृतः । मातर्यदा भवेत्कार्यं तव किञ्चिदनुत्तमम्

tapaḥ kartuṃ mahābhāge darśayiṣyāmi vai smṛtaḥ | mātaryadā bhavetkāryaṃ tava kiñcidanuttamam

स्मर्तव्योऽहं तदा शीघ्रमागमिष्यामि भामिनि । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि त्यक्त्वा चिन्तां सुखं वस

smartavyo'haṃ tadā śīghramāgamiṣyāmi bhāmini | svasti te'stu gamiṣyāmi tyaktvā cintāṃ sukhaṃ vasa

इत्युक्त्वा निर्ययौ व्यासः सापि पित्रन्तिकं गता । द्वीपे न्यस्तस्तया बालस्तस्माद्‌द्वैपायनोऽभवत्

ityuktvā niryayau vyāsaḥ sāpi pitrantikaṃ gatā | dvīpe nyastastayā bālastasmāddvaipāyano'bhavat

जातमात्रो जगामाशु वृद्धिं विष्ण्वंशयोगतः । तीर्थे तीर्थे कृतस्तानश्चचार तप उत्तमम्

jātamātro jagāmāśu vṛddhiṃ viṣṇvaṃśayogataḥ | tīrthe tīrthe kṛtastānaścacāra tapa uttamam

एवं द्वैपायनो जज्ञे सत्यवत्यां पराशरात् । चकार वेदशाखाश्च प्राप्तं ज्ञात्वा कलेर्युगम्

evaṃ dvaipāyano jajñe satyavatyāṃ parāśarāt | cakāra vedaśākhāśca prāptaṃ jñātvā kaleryugam

वेदविस्तारकरणाद्व्यासनामाभवन्मुनिः । पुराणसंहिताश्चक्रे महाभारतमुत्तमम्

vedavistārakaraṇādvyāsanāmābhavanmuniḥ | purāṇasaṃhitāścakre mahābhāratamuttamam

शिष्यानध्यापयामास वेदान्कृत्वा विभागशः । सुमन्तुं जैमिनिं पैलं वैशम्पायनमेव च

śiṣyānadhyāpayāmāsa vedānkṛtvā vibhāgaśaḥ | sumantuṃ jaiminiṃ pailaṃ vaiśampāyanameva ca

असितं देवलं चैव शुकं चैव स्वमात्मजम् । सूत उवाच एतच्च कथितं सर्वं कारणं मुनिसत्तमाः

asitaṃ devalaṃ caiva śukaṃ caiva svamātmajam | sūta uvāca etacca kathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ munisattamāḥ

सत्यवत्याः सुतस्यापि समुत्पत्तिस्तथा शुभा । संशयोऽत्र न कर्तव्यः सम्भवे मुनिसत्तमाः

satyavatyāḥ sutasyāpi samutpattistathā śubhā | saṃśayo'tra na kartavyaḥ sambhave munisattamāḥ

महतां चरिते चैव गुणा ग्राह्या मुनेरिति । कारणाच्च समुत्पत्तिः सत्यवत्या झषोदरे

mahatāṃ carite caiva guṇā grāhyā muneriti | kāraṇācca samutpattiḥ satyavatyā jhaṣodare

पराशरेण संयोगः पुनः शन्तनुना तथा । अन्यथा तु मुनेश्चित्तं कथं कामाकुलं भवेत्

parāśareṇa saṃyogaḥ punaḥ śantanunā tathā | anyathā tu muneścittaṃ kathaṃ kāmākulaṃ bhavet

अनार्यजुष्टं धर्मज्ञः कृतवान्स कथं मुनिः । सकारणेयमुत्पत्तिः कथिताश्चर्यकारिणी

anāryajuṣṭaṃ dharmajñaḥ kṛtavānsa kathaṃ muniḥ | sakāraṇeyamutpattiḥ kathitāścaryakāriṇī

श्रुत्वा पापाच्च निर्मुक्तो नरो भवति सर्वथा । य एतच्छुभमाख्यानं शृणोति श्रुतिमान्नरः

śrutvā pāpācca nirmukto naro bhavati sarvathā | ya etacchubhamākhyānaṃ śṛṇoti śrutimānnaraḥ

न दुर्गतिमवाप्नोति सुखी भवति सर्वदा

na durgatimavāpnoti sukhī bhavati sarvadā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे व्यासजन्मवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe vyāsajanmavarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

प्रतीपसकाशाच्छन्तनुजन्मादिवर्णनम् उत्पत्तिस्तु त्वया प्रोक्ता व्यासस्यामिततेजसः ।। सत्यवत्यास्तथा सूत विस्तरेण त्वयाऽनघ

pratīpasakāśācchantanujanmādivarṇanam utpattistu tvayā proktā vyāsasyāmitatejasaḥ || satyavatyāstathā sūta vistareṇa tvayā'nagha

तथाऽप्येकस्तु संदेहश्चित्तेऽस्माकं सुसंस्थितः ।। न निवर्तति धर्मज्ञ कथितेन त्वयाऽनघ

tathā'pyekastu saṃdehaścitte'smākaṃ susaṃsthitaḥ || na nivartati dharmajña kathitena tvayā'nagha

माता व्यासस्य या प्रोक्ता नाम्ना सत्यवती शुभा ।। सा कथं नृपतिं प्राप्ता शंतुनुं धर्मवित्तमम्

mātā vyāsasya yā proktā nāmnā satyavatī śubhā || sā kathaṃ nṛpatiṃ prāptā śaṃtunuṃ dharmavittamam

निषादपुत्रीं स कथं वृतवान्नृपतिः स्वयम् ।। धर्मिष्ठः पौरवो राजा कुलहीनामसंवृत्ताम्

niṣādaputrīṃ sa kathaṃ vṛtavānnṛpatiḥ svayam || dharmiṣṭhaḥ pauravo rājā kulahīnāmasaṃvṛttām

शंतनोः प्रथमा पत्नी का ह्यभूत्कथयाधुना ।। भीष्मः पुत्रोऽथ मेधावी वसोरंशः कथं पुनः

śaṃtanoḥ prathamā patnī kā hyabhūtkathayādhunā || bhīṣmaḥ putro'tha medhāvī vasoraṃśaḥ kathaṃ punaḥ

त्वया प्रोक्तं पुरा सूत राजा चित्रांगदः कृतः ।। सत्यवत्याः सुतो वीरो भीष्मेणामित तेजसा

tvayā proktaṃ purā sūta rājā citrāṃgadaḥ kṛtaḥ || satyavatyāḥ suto vīro bhīṣmeṇāmita tejasā

चित्रांगदे हते वीरे कृतस्तदनुजस्तथा ।। विचित्रवीर्यनामाऽसौ सत्यवत्याः सुतो नृपः

citrāṃgade hate vīre kṛtastadanujastathā || vicitravīryanāmā'sau satyavatyāḥ suto nṛpaḥ

ज्येष्ठे भीष्मे स्थिते पूर्वे धमिष्ठं रूपवत्यपि ।। कृतवान्स कथं राज्यं स्थापितस्तेन जानता

jyeṣṭhe bhīṣme sthite pūrve dhamiṣṭhaṃ rūpavatyapi || kṛtavānsa kathaṃ rājyaṃ sthāpitastena jānatā

मृते विचित्रवीर्ये तु सत्यवत्यतिदुःखिता ।। वधूभ्यां गोलकौ पुत्रौ जनयामास सा कथम्

mṛte vicitravīrye tu satyavatyatiduḥkhitā || vadhūbhyāṃ golakau putrau janayāmāsa sā katham

2.3.10

कथं राज्यं न भीष्माय ददौ सा वरवर्णिनी ।। न कृतस्तु कथं तेन वीरेण दारसंग्रहः

kathaṃ rājyaṃ na bhīṣmāya dadau sā varavarṇinī || na kṛtastu kathaṃ tena vīreṇa dārasaṃgrahaḥ

अधर्मस्तु कृतः कस्माद्व्यासेनामिततेजसा ।। ज्येष्ठेन भ्रातृभार्यायां पुत्रानुत्पादिताविति

adharmastu kṛtaḥ kasmādvyāsenāmitatejasā || jyeṣṭhena bhrātṛbhāryāyāṃ putrānutpāditāviti

पुराणकर्ता धर्मात्मा स कथं कृतवान्मुनिः ।। सेवनं परदाराणां भ्रातुश्चैव विशेषतः

purāṇakartā dharmātmā sa kathaṃ kṛtavānmuniḥ || sevanaṃ paradārāṇāṃ bhrātuścaiva viśeṣataḥ

जुगुप्सितमिदं कर्म स कथं कृतवान्मुनिः ।। शिष्टाचारः कथं सूत वेदानुमितिकारक

jugupsitamidaṃ karma sa kathaṃ kṛtavānmuniḥ || śiṣṭācāraḥ kathaṃ sūta vedānumitikāraka

व्यास शिष्योऽसि मेधाविन्संदेहं छेत्तुमर्हसि ।। श्रोतुकामा वयं सर्वे धर्मक्षेत्रे कृतक्षणाः

vyāsa śiṣyo'si medhāvinsaṃdehaṃ chettumarhasi || śrotukāmā vayaṃ sarve dharmakṣetre kṛtakṣaṇāḥ

सूत उवाच ।। इक्ष्वाकुवंशप्रभवो महाभिष इति स्मृतः ।। सत्यवान्धर्मशीलश्च चक्रवर्ती नृपोत्तमः

sūta uvāca || ikṣvākuvaṃśaprabhavo mahābhiṣa iti smṛtaḥ || satyavāndharmaśīlaśca cakravartī nṛpottamaḥ

अश्वमेधसहस्रेण वाजपेयशतेन च ।। तोषयामास देवेंद्रं स्वर्गं प्राप महामतिः

aśvamedhasahasreṇa vājapeyaśatena ca || toṣayāmāsa deveṃdraṃ svargaṃ prāpa mahāmatiḥ

एकदा ब्रह्मसदनं गतो राजा महाभिषः ।। सुराः सर्वे समाजग्मुः सेवनार्थं प्रजापतिम्

ekadā brahmasadanaṃ gato rājā mahābhiṣaḥ || surāḥ sarve samājagmuḥ sevanārthaṃ prajāpatim

गंगा महानदी तत्र संस्थिता सेवितुं विभुम् ।। तस्या वासः समुद्धूतं मारुतेन तरस्विना

gaṃgā mahānadī tatra saṃsthitā sevituṃ vibhum || tasyā vāsaḥ samuddhūtaṃ mārutena tarasvinā

अधोमुखाः सुराः सर्वे न विलोक्यैव तां स्थिताः ।। राजा महाभिषस्तां तु निःशंकः समपश्यत

adhomukhāḥ surāḥ sarve na vilokyaiva tāṃ sthitāḥ || rājā mahābhiṣastāṃ tu niḥśaṃkaḥ samapaśyata

2.3.20

साऽपि तं प्रेमसंयुक्तं नृपं ज्ञातवती नदी ।। दृष्ट्वा तौ प्रेमसंयुक्तौ निर्लज्जौ काममोहितौ

sā'pi taṃ premasaṃyuktaṃ nṛpaṃ jñātavatī nadī || dṛṣṭvā tau premasaṃyuktau nirlajjau kāmamohitau

ब्रह्मा चुकोप तौ तूर्णं शशाप च रुषाऽन्वितः ।। मर्त्यलोकेषु भूपाल जन्म प्राप्य पुनर्दिवम्

brahmā cukopa tau tūrṇaṃ śaśāpa ca ruṣā'nvitaḥ || martyalokeṣu bhūpāla janma prāpya punardivam

पुण्येन महताऽऽविष्टस्त्वमवाप्स्यसि सर्वथा ।। गंगां तथोक्तवान्ब्रह्मा वीक्ष्य प्रेमवतीं नृपे

puṇyena mahatā''viṣṭastvamavāpsyasi sarvathā || gaṃgāṃ tathoktavānbrahmā vīkṣya premavatīṃ nṛpe

विमनस्कौ तु तौ तूर्णं निःसृतौ ब्रह्मणोंऽतिकात् ।। स नृपश्चिंतयित्वाऽथ भूलोके धर्मतत्परान्

vimanaskau tu tau tūrṇaṃ niḥsṛtau brahmaṇoṃ'tikāt || sa nṛpaściṃtayitvā'tha bhūloke dharmatatparān

प्रतीपं चिंतयामास पितरं पुरुवंशजम् ।। एतस्मिन्समये चाष्टौ वसवः स्त्रीसमन्विताः

pratīpaṃ ciṃtayāmāsa pitaraṃ puruvaṃśajam || etasminsamaye cāṣṭau vasavaḥ strīsamanvitāḥ

वसिष्ठस्याऽऽश्रमं प्राप्ता रममाणा यदृच्छया ।। पृथ्वादीनां वसूनां च मध्ये कोऽपि वसूत्तमः

vasiṣṭhasyā''śramaṃ prāptā ramamāṇā yadṛcchayā || pṛthvādīnāṃ vasūnāṃ ca madhye ko'pi vasūttamaḥ

द्यौर्नामा तस्य भार्याऽथ नंदिनीं गां ददर्श ह ।। दृष्ट्वा पतिं सा पप्रच्छ कस्येयं धेनुरुत्तमा

dyaurnāmā tasya bhāryā'tha naṃdinīṃ gāṃ dadarśa ha || dṛṣṭvā patiṃ sā papraccha kasyeyaṃ dhenuruttamā

द्यौस्तामाह वसिष्ठस्य गौरियं शृणु सुंदरि ।। दुग्धमस्याः पिबेद्यस्तु नारी वा पुरषोऽथ वा

dyaustāmāha vasiṣṭhasya gauriyaṃ śṛṇu suṃdari || dugdhamasyāḥ pibedyastu nārī vā puraṣo'tha vā

अयुतायुर्भवेन्यूनं सदैवाऽगतयौवनः ।। तच्छ्रुत्वा सुंदरी प्राह मृत्युलोकेऽस्ति मे सखी

ayutāyurbhavenyūnaṃ sadaivā'gatayauvanaḥ || tacchrutvā suṃdarī prāha mṛtyuloke'sti me sakhī

उशीनरस्य राजर्षेः पुत्री परमशोभना ।। तस्या हेतोर्महाभाग सवत्सां गां पयस्विनीम्

uśīnarasya rājarṣeḥ putrī paramaśobhanā || tasyā hetormahābhāga savatsāṃ gāṃ payasvinīm

2.3.30

आनयस्वाऽऽश्रमश्रेष्ठं नंदिनीं कामदां शुभाम् ।। यावदस्याः पयः पीत्वा सखी मम सदैव हि

ānayasvā''śramaśreṣṭhaṃ naṃdinīṃ kāmadāṃ śubhām || yāvadasyāḥ payaḥ pītvā sakhī mama sadaiva hi

मानुषेषु भवेदेका जरारोगविवर्जिता ।। तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या द्यौर्जहार च नंदिनीम्

mānuṣeṣu bhavedekā jarārogavivarjitā || tacchrutvā vacanaṃ tasyā dyaurjahāra ca naṃdinīm

अवमन्य मुनिं दांतं पृथ्वाद्यैः सहितोऽनघः ।। हृतायामथ नंदिन्यां वसिष्ठस्तु महातपाः

avamanya muniṃ dāṃtaṃ pṛthvādyaiḥ sahito'naghaḥ || hṛtāyāmatha naṃdinyāṃ vasiṣṭhastu mahātapāḥ

आजगामाऽऽश्रमपदं फलान्यादाय सत्वरः ।। नापश्यत यदा धेनुं सवत्सां स्वाश्रमे मुनिः

ājagāmā''śramapadaṃ phalānyādāya satvaraḥ || nāpaśyata yadā dhenuṃ savatsāṃ svāśrame muniḥ

मृगयामास तेजस्वी गह्वरेषु वनेष्वपि ।। नासादिता यदा धेनुश्चुकोपातिशयं मुनिः

mṛgayāmāsa tejasvī gahvareṣu vaneṣvapi || nāsāditā yadā dhenuścukopātiśayaṃ muniḥ

वारुणिश्चापि विज्ञाय ध्यानेन वसुभिर्हृताम् ।। वसुभिर्मे हृता धेनुर्यस्मान्मामवमन्य वै

vāruṇiścāpi vijñāya dhyānena vasubhirhṛtām || vasubhirme hṛtā dhenuryasmānmāmavamanya vai

तस्मात्सर्वे जनिष्यंति मानुषेषु न संशयः ।। एवं शशाप धर्मात्मा वसूंस्तान्वारुणिः स्वयम्

tasmātsarve janiṣyaṃti mānuṣeṣu na saṃśayaḥ || evaṃ śaśāpa dharmātmā vasūṃstānvāruṇiḥ svayam

श्रुत्वा विमनसः सर्वे प्रययुर्दुःखिताश्च ते ।। शप्ताः स्म इति जानंत ऋषिं तमुपचक्रमुः

śrutvā vimanasaḥ sarve prayayurduḥkhitāśca te || śaptāḥ sma iti jānaṃta ṛṣiṃ tamupacakramuḥ

प्रसादयंतस्तमृषिं वसव शरणं गताः ।। मुनिस्तानाह धर्मात्मा वसून्दीनान्पुरः स्थितान्

prasādayaṃtastamṛṣiṃ vasava śaraṇaṃ gatāḥ || munistānāha dharmātmā vasūndīnānpuraḥ sthitān

अनुसंवत्सरं सर्वे शापमोक्षमवाप्स्यथ ।। येनेयं विहृता धेनुर्नंदिनी मम वत्सला

anusaṃvatsaraṃ sarve śāpamokṣamavāpsyatha || yeneyaṃ vihṛtā dhenurnaṃdinī mama vatsalā

2.3.40

तस्माद्द्यौर्मानुषे देहे दीर्घकालं वसिष्यति ।। ते शप्ताः पथि गच्छतीं गंगां दृष्ट्वा सरिद्वराम्

tasmāddyaurmānuṣe dehe dīrghakālaṃ vasiṣyati || te śaptāḥ pathi gacchatīṃ gaṃgāṃ dṛṣṭvā saridvarām

ऊचुस्तां प्रणताः सर्वे शप्तां चिंतातुरां नदीम् ।। भविष्यामो वयं देवि कथं देवाः सुधाशनाः

ūcustāṃ praṇatāḥ sarve śaptāṃ ciṃtāturāṃ nadīm || bhaviṣyāmo vayaṃ devi kathaṃ devāḥ sudhāśanāḥ

मानुषाणां च जठरं चिंतेयं महती हि नः ।। तस्मात्त्वं मानुषी भूत्वा जनयास्मान्सरिद्वरे

mānuṣāṇāṃ ca jaṭharaṃ ciṃteyaṃ mahatī hi naḥ || tasmāttvaṃ mānuṣī bhūtvā janayāsmānsaridvare

शंतनुर्नाम राजर्षिस्तस्य भार्या भवानघे ।। जाताञ्जाताञ्जले चास्मान्निक्षिपस्व सुरापगे

śaṃtanurnāma rājarṣistasya bhāryā bhavānaghe || jātāñjātāñjale cāsmānnikṣipasva surāpage

एवं शापविनिर्मोक्षो भविता नात्र संशयः ।। तथेत्युक्ताश्च ते सर्वे जग्मुर्लोकं स्वकं पुनः

evaṃ śāpavinirmokṣo bhavitā nātra saṃśayaḥ || tathetyuktāśca te sarve jagmurlokaṃ svakaṃ punaḥ

गंगाऽपि निर्गता देवी चिंत्यमाना पुनः पुनः ।। महाभिषो नृपो जातः प्रतीपस्य सुतस्तदा

gaṃgā'pi nirgatā devī ciṃtyamānā punaḥ punaḥ || mahābhiṣo nṛpo jātaḥ pratīpasya sutastadā

शंतनुर्नाम राजर्षिर्धर्मात्मा सत्यसंगरः ।। प्रतीपस्तु स्तुतिं चक्रे सूर्यस्यामिततेजसः

śaṃtanurnāma rājarṣirdharmātmā satyasaṃgaraḥ || pratīpastu stutiṃ cakre sūryasyāmitatejasaḥ

तदा च सलिलात्तस्मान्निःसृता वरवर्णिनी ।। दक्षिणं शालसंकाशमूरुं भेजे शुभानना

tadā ca salilāttasmānniḥsṛtā varavarṇinī || dakṣiṇaṃ śālasaṃkāśamūruṃ bheje śubhānanā

अंके स्थितां स्त्रियं चाह मापृष्ट्वा किं वरानने ।। ममोरावास्थिताऽसि त्वं किमर्थं दक्षिणे शुभे

aṃke sthitāṃ striyaṃ cāha māpṛṣṭvā kiṃ varānane || mamorāvāsthitā'si tvaṃ kimarthaṃ dakṣiṇe śubhe

सा तमाह वरारोहा यदर्थं राजसत्तम ।। स्थिताऽस्म्यंके कुरुश्रेष्ठ कामयानां भजस्व माम्

sā tamāha varārohā yadarthaṃ rājasattama || sthitā'smyaṃke kuruśreṣṭha kāmayānāṃ bhajasva mām

2.3.50

तामवोचदथो राजा रूपयौवनशालिनीम् ।। नाहं परस्त्रियं कामाद्गच्छेयं वरवर्णिनीम्

tāmavocadatho rājā rūpayauvanaśālinīm || nāhaṃ parastriyaṃ kāmādgaccheyaṃ varavarṇinīm

स्थिता दक्षिणमूरुं मे त्वमाश्लिष्य च भामिनि ।। अपत्यानां स्नुषाणां च स्थानं विद्धि शुचिस्मिते

sthitā dakṣiṇamūruṃ me tvamāśliṣya ca bhāmini || apatyānāṃ snuṣāṇāṃ ca sthānaṃ viddhi śucismite

स्नुषा मे भव कल्याणि जाते पुत्रेऽतिवाञ्छिते ।। भविष्यति च मे पुत्रस्तव पुण्यान्न संशयः

snuṣā me bhava kalyāṇi jāte putre'tivāñchite || bhaviṣyati ca me putrastava puṇyānna saṃśayaḥ

तथेत्युक्ता गता सा वै कामिनी दिव्य दर्शना ।। राजा चापि गृहं प्राप्तश्चिंतयंस्तां स्त्रियं पुनः

tathetyuktā gatā sā vai kāminī divya darśanā || rājā cāpi gṛhaṃ prāptaściṃtayaṃstāṃ striyaṃ punaḥ

ततः कालेन कियता जाते पुत्रे वयस्विनि ।। वनं जिगमिषू राजा पुत्रं वृत्तांतमूचिवान्

tataḥ kālena kiyatā jāte putre vayasvini || vanaṃ jigamiṣū rājā putraṃ vṛttāṃtamūcivān

वृत्तांतं कथयित्वा तु पुनरूचे निजं सुतम् ।। यदि प्रयाति सा बाला त्वां वने चारुहासिनी

vṛttāṃtaṃ kathayitvā tu punarūce nijaṃ sutam || yadi prayāti sā bālā tvāṃ vane cāruhāsinī

कामयाना वरारोहा ता भजेथा मनोरमाम् ।। न प्रष्टव्या त्वया काऽसि मन्नियोगान्नराधिप

kāmayānā varārohā tā bhajethā manoramām || na praṣṭavyā tvayā kā'si manniyogānnarādhipa

धर्मपत्नीं च तां कृत्वा भविता त्वं सुखी किल ।। सूत उवाच ।। एवं संदिश्य तं पुत्रं भूपतिः प्रीतमानसः

dharmapatnīṃ ca tāṃ kṛtvā bhavitā tvaṃ sukhī kila || sūta uvāca || evaṃ saṃdiśya taṃ putraṃ bhūpatiḥ prītamānasaḥ

दत्त्वा राज्यश्रियं सर्वां वनं राजा विवेश ह ।। तत्रापि च तपस्तप्त्वा समाराध्य परांबिकाम्

dattvā rājyaśriyaṃ sarvāṃ vanaṃ rājā viveśa ha || tatrāpi ca tapastaptvā samārādhya parāṃbikām

जगाम स्वर्गं राजाऽसौ देहं त्यक्त्वा स्वतेजसा ।। राज्यं प्राप महातेजाः शंतनुः सार्वभौमिकम्

jagāma svargaṃ rājā'sau dehaṃ tyaktvā svatejasā || rājyaṃ prāpa mahātejāḥ śaṃtanuḥ sārvabhaumikam

2.3.60

प्रजां वै पालयामास धर्मदंडो महीपतिः

prajāṃ vai pālayāmāsa dharmadaṃḍo mahīpatiḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे द्वितीयस्कंधे तृतीयोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe dvitīyaskaṃdhe tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

देवव्रतोत्पतिवर्णनम् सूत उवाच ।। प्रतीपेऽथ दिवं याते शंतनुः सत्यविक्रमः ।। बभूव मृगयाशीलो निघ्नन्व्याघ्रान्मृगान्नृपः

devavratotpativarṇanam sūta uvāca || pratīpe'tha divaṃ yāte śaṃtanuḥ satyavikramaḥ || babhūva mṛgayāśīlo nighnanvyāghrānmṛgānnṛpaḥ

स कदाचिद्वने घोरे गंगातीरे चरन्नृपः ।। ददर्श मृगशावाक्षीं सुंदरीं चारुभूषणाम्

sa kadācidvane ghore gaṃgātīre carannṛpaḥ || dadarśa mṛgaśāvākṣīṃ suṃdarīṃ cārubhūṣaṇām

दृष्ट्वा तां नृपतिर्मग्नः पित्रोक्तेयं वरानना ।। रूपयौवनसंपन्ना साक्षाल्लक्ष्मीरिवापरा

dṛṣṭvā tāṃ nṛpatirmagnaḥ pitrokteyaṃ varānanā || rūpayauvanasaṃpannā sākṣāllakṣmīrivāparā

पिबन्मुखांबुजं तस्या न तृप्तिमग्मन्नृपः ।। हृष्टरोमाऽभवत्तत्र व्याप्तचित्त इवानघ

pibanmukhāṃbujaṃ tasyā na tṛptimagmannṛpaḥ || hṛṣṭaromā'bhavattatra vyāptacitta ivānagha

महाभिषं साऽपि मत्वा प्रेमयुक्ता बभूव ह ।। किंचिन्मंदस्मितं कृत्वा तस्थावग्रे नृपस्य च

mahābhiṣaṃ sā'pi matvā premayuktā babhūva ha || kiṃcinmaṃdasmitaṃ kṛtvā tasthāvagre nṛpasya ca

वीक्ष्य तामसितापांगीं राजा प्रीतमना भृशम् ।। उवाच मधुरं वाक्यं सांत्वयञ्छ्लक्ष्णया गिरा

vīkṣya tāmasitāpāṃgīṃ rājā prītamanā bhṛśam || uvāca madhuraṃ vākyaṃ sāṃtvayañchlakṣṇayā girā

देवी वा त्वं च वामोरु मानुषी वा वरानने ।। गंधर्वी वाऽथ यक्षी वा नागकन्याऽप्सराऽपि वा

devī vā tvaṃ ca vāmoru mānuṣī vā varānane || gaṃdharvī vā'tha yakṣī vā nāgakanyā'psarā'pi vā

याऽसि काऽसि वरारोहे भार्या मे भव सुंदरि ।। प्रेमयुक्तस्मितैव त्वं धर्मपत्नी भवाद्य मे

yā'si kā'si varārohe bhāryā me bhava suṃdari || premayuktasmitaiva tvaṃ dharmapatnī bhavādya me

सूत उवाच ।। राजा तां नाभिजानाति गंगेयमिति निश्चितम् ।। महाभिषं समुत्पन्नं नृपं जानाति जाह्नवी

sūta uvāca || rājā tāṃ nābhijānāti gaṃgeyamiti niścitam || mahābhiṣaṃ samutpannaṃ nṛpaṃ jānāti jāhnavī

2.4.10

पूर्वप्रेमसमायोगाच्छ्रुत्वा वाचं नृपस्य ताम् ।। उवाच नारी राजानं स्मितपूर्वमिदं वचः

pūrvapremasamāyogācchrutvā vācaṃ nṛpasya tām || uvāca nārī rājānaṃ smitapūrvamidaṃ vacaḥ

स्त्र्युवाच ।। जानामि त्वां नृपश्रेष्ठ प्रतीपतनयं शुभम् ।। का न वांछति चार्वंगी भावित्वात्सदृशं पतिम्

stryuvāca || jānāmi tvāṃ nṛpaśreṣṭha pratīpatanayaṃ śubham || kā na vāṃchati cārvaṃgī bhāvitvātsadṛśaṃ patim

वाग्बंधेन नृपश्रेष्ठ चरिष्यामि पतिं किल ।। शृणु मे समयं राजन्वृणोमि त्वां नृपोत्तम

vāgbaṃdhena nṛpaśreṣṭha cariṣyāmi patiṃ kila || śṛṇu me samayaṃ rājanvṛṇomi tvāṃ nṛpottama

यच्च कुर्यामहं कार्यं शुभं वा यदि वाऽशुभम् ।। न निषेध्या त्वया राजन्न वक्तव्यं तथाऽप्रियम्

yacca kuryāmahaṃ kāryaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham || na niṣedhyā tvayā rājanna vaktavyaṃ tathā'priyam

यदा च त्वं नृपश्रेष्ठ न करिष्यसि मे वचः ।। तदा मुक्त्वा गमिष्यामि यथेष्टं देश मारिष

yadā ca tvaṃ nṛpaśreṣṭha na kariṣyasi me vacaḥ || tadā muktvā gamiṣyāmi yatheṣṭaṃ deśa māriṣa

स्मृत्वा जन्म वसूनां सा प्रार्थनापूर्वकं हृदि ।। महाभिषस्य प्रेमार्थं विचिंत्यैव च जाह्नवी

smṛtvā janma vasūnāṃ sā prārthanāpūrvakaṃ hṛdi || mahābhiṣasya premārthaṃ viciṃtyaiva ca jāhnavī

तथेत्युक्ताऽथ सा देवी चकार नृपतिं पतिम् ।। एवं वृता नृपेणाथ गंगा मानुषरूपिणी

tathetyuktā'tha sā devī cakāra nṛpatiṃ patim || evaṃ vṛtā nṛpeṇātha gaṃgā mānuṣarūpiṇī

नृपस्य मंदिरं प्राप्ता सुभगा वरवर्णिनी ।। नृपतिस्तां समासाद्य चिक्रीडोपवने शुभे

nṛpasya maṃdiraṃ prāptā subhagā varavarṇinī || nṛpatistāṃ samāsādya cikrīḍopavane śubhe

साऽपि तं रमयामास भावज्ञा वै वरांगना ।। न बुबोध नृपः क्रीडन्गतान्वर्षगणानथ

sā'pi taṃ ramayāmāsa bhāvajñā vai varāṃganā || na bubodha nṛpaḥ krīḍangatānvarṣagaṇānatha

स तया मृगशावाक्ष्या शच्या शतक्रतुर्यथा ।। सा सर्वगुणसंपन्न सोऽपि कामविचक्षणः

sa tayā mṛgaśāvākṣyā śacyā śatakraturyathā || sā sarvaguṇasaṃpanna so'pi kāmavicakṣaṇaḥ

2.4.20

रेमाते मंदिरे दिव्ये रमाना रायणाविव ।। एवं गच्छति काले सा दधार नृपतेस्तदा

remāte maṃdire divye ramānā rāyaṇāviva || evaṃ gacchati kāle sā dadhāra nṛpatestadā

गर्भं गंगा वसुं पुत्रं सुषुवे चारुलोचना ।। जातमात्रं सुतं वारि चिक्षेपैवं द्वितीयके

garbhaṃ gaṃgā vasuṃ putraṃ suṣuve cārulocanā || jātamātraṃ sutaṃ vāri cikṣepaivaṃ dvitīyake

तृतीयेऽथ चतुर्थेऽथ पंचमे षष्ठ एव च ।। सप्तमे वा हते पुत्रे राजा चिंतापरोऽभवत्

tṛtīye'tha caturthe'tha paṃcame ṣaṣṭha eva ca || saptame vā hate putre rājā ciṃtāparo'bhavat

किं करोम्यद्य वंशो मे कथं स्यात्सुस्थिरो भुवि ।। सप्त पुत्रा हता नूनमनया पापरूपया

kiṃ karomyadya vaṃśo me kathaṃ syātsusthiro bhuvi || sapta putrā hatā nūnamanayā pāparūpayā

निवारयामि यदि मां त्यक्त्वा यास्यति सर्वथा ।। अष्टमोऽयं सुसंप्राप्तो गर्भो मे मनसीप्सितः

nivārayāmi yadi māṃ tyaktvā yāsyati sarvathā || aṣṭamo'yaṃ susaṃprāpto garbho me manasīpsitaḥ

न वारयामि चेदद्य सर्वथेयं जले क्षिपेत् ।। भविता वा न वा चाग्रे संशयोऽयं ममाद्भुतः

na vārayāmi cedadya sarvatheyaṃ jale kṣipet || bhavitā vā na vā cāgre saṃśayo'yaṃ mamādbhutaḥ

संभवेऽपि च दुष्टेयं रक्षयेद्वा न रक्षयेत् ।। एवं संशयिते कार्ये किं कर्तव्यं मयाऽधुना

saṃbhave'pi ca duṣṭeyaṃ rakṣayedvā na rakṣayet || evaṃ saṃśayite kārye kiṃ kartavyaṃ mayā'dhunā

वंशस्य रक्षणार्थं हि यत्नः कार्यः परो मया ।। ततः काले यदा जातः पुत्रोऽयमष्टमो वसुः

vaṃśasya rakṣaṇārthaṃ hi yatnaḥ kāryaḥ paro mayā || tataḥ kāle yadā jātaḥ putro'yamaṣṭamo vasuḥ

मुनेर्येन हृता धेनुर्नंदिनी स्त्रीजितेन हि ।। तं दृष्ट्वा नृपतिः पुत्रं तामुवाच पतन्पदे

muneryena hṛtā dhenurnaṃdinī strījitena hi || taṃ dṛṣṭvā nṛpatiḥ putraṃ tāmuvāca patanpade

दासोऽस्मि तव तन्वंगि प्रार्थयामि शुचिस्मिते ।। पुत्रमेकं पुषाम्यद्य देहि जीवंतमद्य मे

dāso'smi tava tanvaṃgi prārthayāmi śucismite || putramekaṃ puṣāmyadya dehi jīvaṃtamadya me

2.4.30

हिंसिताः सप्त पुत्रा मे करभोरु त्वया शुभाः ।। अष्टमं रक्ष सुश्रोणि पतामि तव पादयोः

hiṃsitāḥ sapta putrā me karabhoru tvayā śubhāḥ || aṣṭamaṃ rakṣa suśroṇi patāmi tava pādayoḥ

अन्यद्वै प्रार्थितं तेऽद्य ददाम्यथ च दुर्लभम् ।। वंशो मे रक्षणीयोऽद्य त्वया परमशोभने

anyadvai prārthitaṃ te'dya dadāmyatha ca durlabham || vaṃśo me rakṣaṇīyo'dya tvayā paramaśobhane

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गे वेदविदो विदुः ।। तस्मादद्य वरारोहे प्रार्थयाम्यष्टमं सुतम्

aputrasya gatirnāsti svarge vedavido viduḥ || tasmādadya varārohe prārthayāmyaṣṭamaṃ sutam

इत्युक्ताऽपि गृहीत्वा तं यदा गंतुं समुत्सुका ।। तदाऽपि कुपितो राजा तामुवाचातिदुःखितः

ityuktā'pi gṛhītvā taṃ yadā gaṃtuṃ samutsukā || tadā'pi kupito rājā tāmuvācātiduḥkhitaḥ

पापिष्ठे किं करोम्यद्य निरयान्न बिभेषि किम् ।। काऽसि पापकराणां त्वं पुत्री पापरता सदा

pāpiṣṭhe kiṃ karomyadya nirayānna bibheṣi kim || kā'si pāpakarāṇāṃ tvaṃ putrī pāparatā sadā

यथेच्छं गच्छ वा तिष्ठ पुत्रो मे स्थीयतामिह ।। किं करोमि त्वया पापे वंशांतकरयाऽनया

yathecchaṃ gaccha vā tiṣṭha putro me sthīyatāmiha || kiṃ karomi tvayā pāpe vaṃśāṃtakarayā'nayā

एवं वदति भूपाले सा गृहीत्वा सुतं शिशुम् ।। गच्छंती वचनं कोपसंयुक्ता तमुवाच ह

evaṃ vadati bhūpāle sā gṛhītvā sutaṃ śiśum || gacchaṃtī vacanaṃ kopasaṃyuktā tamuvāca ha

पुत्रकामा सुतं त्वेनं पालयामि वने गता ।। समयो मे गमिष्यामि वचनं ह्यन्यथा कृतम्

putrakāmā sutaṃ tvenaṃ pālayāmi vane gatā || samayo me gamiṣyāmi vacanaṃ hyanyathā kṛtam

गगां मां वै विजानीहि देवकार्यार्थमागताम् ।। वसवस्तु पुरा शप्ता वसिष्ठेन महात्मना

gagāṃ māṃ vai vijānīhi devakāryārthamāgatām || vasavastu purā śaptā vasiṣṭhena mahātmanā

व्रजंतु मानुषी योनिं स्थितां चिंतातुरास्तु माम् ।। दृष्ट्वेदं प्रार्थयामासुर्जननी नो भवानघ

vrajaṃtu mānuṣī yoniṃ sthitāṃ ciṃtāturāstu mām || dṛṣṭvedaṃ prārthayāmāsurjananī no bhavānagha

2.4.40

तेभ्यो दत्त्वा वरं जाता पत्नी ते नृपसत्तम ।। देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थ जानीहि संभवो मम

tebhyo dattvā varaṃ jātā patnī te nṛpasattama || devakāryārthasiddhyartha jānīhi saṃbhavo mama

सप्त ते वसवः पुत्रा मुक्ताः शापादृषेस्तु ते ।। कियंतं कालमेकोऽयं तव पुत्रो भविष्यति

sapta te vasavaḥ putrā muktāḥ śāpādṛṣestu te || kiyaṃtaṃ kālameko'yaṃ tava putro bhaviṣyati

गंगादत्तमिमं पुत्रं गृहाण शंतनो स्वयम् ।। वसु देवं विदित्वैनं सुखं भुंक्ष्व सुतोद्भवम्

gaṃgādattamimaṃ putraṃ gṛhāṇa śaṃtano svayam || vasu devaṃ viditvainaṃ sukhaṃ bhuṃkṣva sutodbhavam

गांगेयोऽयं महाभाग भविष्यति बलाधिकः ।। अद्य तत्र नयाम्येनं यत्र त्व वै मया वृतः

gāṃgeyo'yaṃ mahābhāga bhaviṣyati balādhikaḥ || adya tatra nayāmyenaṃ yatra tva vai mayā vṛtaḥ

दास्यामि यौवनप्राप्तं पालयित्वा महीपते ।। न मातृरहितः पुत्रो जीवेन्न च सुखी भवेत्

dāsyāmi yauvanaprāptaṃ pālayitvā mahīpate || na mātṛrahitaḥ putro jīvenna ca sukhī bhavet

इत्युक्ताऽन्तर्दधे गंगा तं गृहीत्वा च बालकम् ।। राजा चातीव दुःखार्तः संस्थितो निजमंदिरे

ityuktā'ntardadhe gaṃgā taṃ gṛhītvā ca bālakam || rājā cātīva duḥkhārtaḥ saṃsthito nijamaṃdire

भार्याविरहजं दुःखं तथा पुत्रस्य चाद्भुतम् ।। सर्वदा चिंतयन्नास्ते राज्यं कुर्वन्महीपतिः

bhāryāvirahajaṃ duḥkhaṃ tathā putrasya cādbhutam || sarvadā ciṃtayannāste rājyaṃ kurvanmahīpatiḥ

एवं गच्छति कालेऽथ नृपतिर्मृगयां गतः ।। निघ्नन्मृगगणान्बाणैर्महिषान्सूकरानपि

evaṃ gacchati kāle'tha nṛpatirmṛgayāṃ gataḥ || nighnanmṛgagaṇānbāṇairmahiṣānsūkarānapi

गंगातीरमनुप्राप्तः स राजा शंतनुस्तदा ।। नदीं स्तोकजलां दृष्ट्वा विस्मितः स महीपतिः

gaṃgātīramanuprāptaḥ sa rājā śaṃtanustadā || nadīṃ stokajalāṃ dṛṣṭvā vismitaḥ sa mahīpatiḥ

तत्रापश्यत्कुमारं तं मुंचंतं विशिखान्बहून् ।। आकृष्य च महाचापं क्रीडंतं सरितस्तटे

tatrāpaśyatkumāraṃ taṃ muṃcaṃtaṃ viśikhānbahūn || ākṛṣya ca mahācāpaṃ krīḍaṃtaṃ saritastaṭe

2.4.50

तं वीक्ष्य विस्मितो राजा न स्म जानाति किंचन ।। नोपलेभे स्मृतिं भूपः पुत्रोऽयं मम वा न वा

taṃ vīkṣya vismito rājā na sma jānāti kiṃcana || nopalebhe smṛtiṃ bhūpaḥ putro'yaṃ mama vā na vā

दृष्ट्वाऽप्यमानुषं कर्म बाणेषु लघुहस्तताम् ।। विद्यां वाऽप्रतिमां रूपं तस्य वै स्मरसन्निभम्

dṛṣṭvā'pyamānuṣaṃ karma bāṇeṣu laghuhastatām || vidyāṃ vā'pratimāṃ rūpaṃ tasya vai smarasannibham

पप्रच्छ विस्मितो राजा कस्य पुत्रोऽसि चानघ ।। नोवाच किंचिद्वीरोऽसौ मुंचञ्छिलीमुखानथ

papraccha vismito rājā kasya putro'si cānagha || novāca kiṃcidvīro'sau muṃcañchilīmukhānatha

अंतर्धानं गतः सोऽथ राजा चिंतातुरोऽभवत् ।। कोऽयं मम सुतो बालः किं करोमि व्रजामि कम्

aṃtardhānaṃ gataḥ so'tha rājā ciṃtāturo'bhavat || ko'yaṃ mama suto bālaḥ kiṃ karomi vrajāmi kam

गंगां तुष्टाव भूपालः स्थितस्तत्र समाहितः ।। दर्शनं सा ददौ चाथ चारुरूपा यथा पुरा

gaṃgāṃ tuṣṭāva bhūpālaḥ sthitastatra samāhitaḥ || darśanaṃ sā dadau cātha cārurūpā yathā purā

दृष्ट्वा तां चारुसर्वांगीं बभाषे नृपतिः स्वयम् ।। कोऽयं गंगे गतो बालो मम त्वं दर्शयाधुना

dṛṣṭvā tāṃ cārusarvāṃgīṃ babhāṣe nṛpatiḥ svayam || ko'yaṃ gaṃge gato bālo mama tvaṃ darśayādhunā

गंगोवाच ।। पुत्रोऽयं तव राजेन्द्र रक्षितश्चाष्टमो वसुः ।। ददामि तव हस्ते तु गांगेयोऽयं महातपाः

gaṃgovāca || putro'yaṃ tava rājendra rakṣitaścāṣṭamo vasuḥ || dadāmi tava haste tu gāṃgeyo'yaṃ mahātapāḥ

कीर्तिकर्ता कुलस्यास्य भविता तव सुव्रतः ।। पाठितस्त्वखिलान्वेदान्धनुर्वेदं च शाश्वतम्

kīrtikartā kulasyāsya bhavitā tava suvrataḥ || pāṭhitastvakhilānvedāndhanurvedaṃ ca śāśvatam

वसिष्ठस्याश्रमे दिव्ये संस्थितोऽयं सुतस्तव।। सर्वविद्याविधानज्ञः सर्वार्थकुशलः शुचिः

vasiṣṭhasyāśrame divye saṃsthito'yaṃ sutastava|| sarvavidyāvidhānajñaḥ sarvārthakuśalaḥ śuciḥ

यद्वेद जामदग्न्योऽसौ तद्वेदायं सुतस्तव ।। गृहाण गच्छ राजेंद्र सुखी भव नराधिप

yadveda jāmadagnyo'sau tadvedāyaṃ sutastava || gṛhāṇa gaccha rājeṃdra sukhī bhava narādhipa

2.4.60

इत्युक्वांऽतर्दधे गंगा दत्त्वा पुत्रं नृपाय वै ।। नृपतिस्तु मुदा युक्तो बभूवातिसुखान्वितः

ityukvāṃ'tardadhe gaṃgā dattvā putraṃ nṛpāya vai || nṛpatistu mudā yukto babhūvātisukhānvitaḥ

समालिंग्य सुतं राजा समाघ्राय च मस्तकम् ।। समारोप्य रथे पुत्रं स्वपुरं स प्रचक्रमे

samāliṃgya sutaṃ rājā samāghrāya ca mastakam || samāropya rathe putraṃ svapuraṃ sa pracakrame

गत्वा गजाह्वयं राजा चकारोत्सवमुत्तमम् ।। दैवज्ञं च समाहूय पप्रच्छ च शुभं दिनम्

gatvā gajāhvayaṃ rājā cakārotsavamuttamam || daivajñaṃ ca samāhūya papraccha ca śubhaṃ dinam

समाहृत्य प्रजाः सर्वाः सचिवान्सर्वशः शुभान् ।। यौवराज्येऽथ गांगेयं स्थापयामास पार्थिवः

samāhṛtya prajāḥ sarvāḥ sacivānsarvaśaḥ śubhān || yauvarājye'tha gāṃgeyaṃ sthāpayāmāsa pārthivaḥ

कृत्वा तं युवराजानं पुत्रं सर्वगुणान्वितम् ।। सुखमास स धर्मात्मा न सस्मार च जाह्नवीम्

kṛtvā taṃ yuvarājānaṃ putraṃ sarvaguṇānvitam || sukhamāsa sa dharmātmā na sasmāra ca jāhnavīm

सूत उवाच ।। एतद्वः कथितं सर्वं कारणं वसुशापजम् ।। गांगेयस्य तथोत्पत्तिं जाह्नव्याः संभवं तथा

sūta uvāca || etadvaḥ kathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ vasuśāpajam || gāṃgeyasya tathotpattiṃ jāhnavyāḥ saṃbhavaṃ tathā

गंगावतरणं पुण्यं वसूनां संभवं तथा ।। यः शृणोति नरः पापान्मुच्यते नात्र संशयः

gaṃgāvataraṇaṃ puṇyaṃ vasūnāṃ saṃbhavaṃ tathā || yaḥ śṛṇoti naraḥ pāpānmucyate nātra saṃśayaḥ

पुण्यं पवित्रमाख्यानं कथितं मुनिसत्तमः ।। यथाश्रुतं व्यासात्पुराणं वेदसंमितम्

puṇyaṃ pavitramākhyānaṃ kathitaṃ munisattamaḥ || yathāśrutaṃ vyāsātpurāṇaṃ vedasaṃmitam

श्रीमद्भागवतं पुण्यं नानाख्यानकथान्वितम् ।। द्वैपायनमुखोद्भूतं पंच लक्षणसंयुतम्

śrīmadbhāgavataṃ puṇyaṃ nānākhyānakathānvitam || dvaipāyanamukhodbhūtaṃ paṃca lakṣaṇasaṃyutam

शृण्वतां सर्वपापघ्नं शुभदं सुखदं तथा ।। इतिहासमिमं पुण्यं कीर्तितं मुनिसत्तमः

śṛṇvatāṃ sarvapāpaghnaṃ śubhadaṃ sukhadaṃ tathā || itihāsamimaṃ puṇyaṃ kīrtitaṃ munisattamaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे देवव्रतोत्पत्तिवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe devavratotpattivarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५

देवव्रतप्रतिज्ञावर्णनम् ऋषय ऊचुः वसूनां सम्भवः सूत कथितः शापकारणात् । गाङ्गेयस्य तथोत्पत्तिः कथिता लोमहर्षणे

devavratapratijñāvarṇanam ṛṣaya ūcuḥ vasūnāṃ sambhavaḥ sūta kathitaḥ śāpakāraṇāt | gāṅgeyasya tathotpattiḥ kathitā lomaharṣaṇe

माता व्यासस्य धर्मज्ञ नाम्ना सत्यवती सती । कथं शन्तनुना प्राप्ता भार्या गन्धवती शुभा

mātā vyāsasya dharmajña nāmnā satyavatī satī | kathaṃ śantanunā prāptā bhāryā gandhavatī śubhā

तन्ममाचक्ष्व विस्तारं दाशपुत्री कथं धृता । राज्ञा धर्मवरिष्ठेन संशयं छिन्धि सुव्रत

tanmamācakṣva vistāraṃ dāśaputrī kathaṃ dhṛtā | rājñā dharmavariṣṭhena saṃśayaṃ chindhi suvrata

सूत उवाच शन्तनुर्नाम राजर्षिर्मृगयानिरतः सदा । वनं जगाम निघ्नन्वै मृगांश्च महिषान् रुरून्

sūta uvāca śantanurnāma rājarṣirmṛgayānirataḥ sadā | vanaṃ jagāma nighnanvai mṛgāṃśca mahiṣān rurūn

चत्वार्येव तु वर्षाणि पुत्रेण सह भूपतिः । रममाणः सुखं प्राप कुमारेण यथा हरः

catvāryeva tu varṣāṇi putreṇa saha bhūpatiḥ | ramamāṇaḥ sukhaṃ prāpa kumāreṇa yathā haraḥ

एकदा विक्षिपन्बाणान्विनिघ्नन्खड्गसूकरान् । स कदाचिद्वनं प्राप्तः कालिन्दीं सरितां वराम्

ekadā vikṣipanbāṇānvinighnankhaḍgasūkarān | sa kadācidvanaṃ prāptaḥ kālindīṃ saritāṃ varām

महीपतिरनिर्देश्यमाजिघ्रद्‌गन्धमुत्तमम् । तस्य प्रभवमन्विच्छन्सजञ्चचार वनं तदा

mahīpatiranirdeśyamājighradgandhamuttamam | tasya prabhavamanvicchansajañcacāra vanaṃ tadā

न मन्दारस्य गन्धोऽयं मृगनाभिमदस्य न । चम्पकस्य न मालत्या न केतक्या मनोहरः

na mandārasya gandho'yaṃ mṛganābhimadasya na | campakasya na mālatyā na ketakyā manoharaḥ

न चानुभूतपूर्वोऽयं वाति गन्धवहः शुभः । कुतोऽयमेति वायुर्वै मम घ्राणविमोहनः

na cānubhūtapūrvo'yaṃ vāti gandhavahaḥ śubhaḥ | kuto'yameti vāyurvai mama ghrāṇavimohanaḥ

इति सञ्चिन्त्यमानोऽसौ बभ्राम वनमण्डलम् । मोहितो गन्धलोभेन शन्तनुः पवनानुगः

iti sañcintyamāno'sau babhrāma vanamaṇḍalam | mohito gandhalobhena śantanuḥ pavanānugaḥ

स ददर्श नदीतीरे संस्थितां चारुदर्शनाम् । शृङ्गाररहितां कान्तां सुस्थितां मलिनाम्बराम्

sa dadarśa nadītīre saṃsthitāṃ cārudarśanām | śṛṅgārarahitāṃ kāntāṃ susthitāṃ malināmbarām

दृष्ट्वा तामसितापाङ्गीं विस्मितः स महीपतिः । अस्या देहस्य गन्धोऽयमिति सञ्जातनिश्चयः

dṛṣṭvā tāmasitāpāṅgīṃ vismitaḥ sa mahīpatiḥ | asyā dehasya gandho'yamiti sañjātaniścayaḥ

तदद्‌भुतं रूपमतीव सुन्दरं तथैव गन्धोऽखिललोकसम्मतः । वयश्च तादृङ् नवयौवनं शुभं दृष्ट्वैव राजा किल विस्मितोऽभवत्

tadadbhutaṃ rūpamatīva sundaraṃ tathaiva gandho'khilalokasammataḥ | vayaśca tādṛṅ navayauvanaṃ śubhaṃ dṛṣṭvaiva rājā kila vismito'bhavat

केयं कुतो वा समुपागताधुना देवाङ्गना वा किमु मानुषी वा । गन्धर्वपुत्री किल नागकन्या जाने कथं गन्धवतीं नु कामिनीम्

keyaṃ kuto vā samupāgatādhunā devāṅganā vā kimu mānuṣī vā | gandharvaputrī kila nāgakanyā jāne kathaṃ gandhavatīṃ nu kāminīm

सञ्चिन्त्य चैवं मनसा नृपोऽसौ न निश्चयं प्राप यदा ततः स्वयम् । गङ्गां स्मरन्कामवशं गतोऽथ पप्रच्छ कान्तां तटसंस्थितां च

sañcintya caivaṃ manasā nṛpo'sau na niścayaṃ prāpa yadā tataḥ svayam | gaṅgāṃ smarankāmavaśaṃ gato'tha papraccha kāntāṃ taṭasaṃsthitāṃ ca

कासि प्रिये कस्य सुतासि कस्मा- दिह स्थिता त्वं विजने वरोरु । एकाकिनी किं वद चारुनेत्रे विवाहिता वा न विवाहितासि

kāsi priye kasya sutāsi kasmā- diha sthitā tvaṃ vijane varoru | ekākinī kiṃ vada cārunetre vivāhitā vā na vivāhitāsi

सञ्जातकामोऽहमरालनेत्रे त्वां वीक्ष्य कान्तां च मनोरमां च । ब्रूहि प्रिये यासि चिकीर्षसि त्वं किं चेति सर्वं मम विस्तरेण

sañjātakāmo'hamarālanetre tvāṃ vīkṣya kāntāṃ ca manoramāṃ ca | brūhi priye yāsi cikīrṣasi tvaṃ kiṃ ceti sarvaṃ mama vistareṇa

इत्येवमुक्ता सुदती नृपेण प्रोवाच तं सस्मितमम्बुजेक्षणा । दाशस्य पुत्रीं त्वमवेहि राजन् कन्यां पितुः शासनसंस्थितां च

ityevamuktā sudatī nṛpeṇa provāca taṃ sasmitamambujekṣaṇā | dāśasya putrīṃ tvamavehi rājan kanyāṃ pituḥ śāsanasaṃsthitāṃ ca

तरीमिमां धर्मनिमित्तमेव संवाहयामीह जले नृपेन्द्र । पिता गृहे मेऽद्य गतोऽस्ति कामं सत्यं ब्रवीम्यर्थपते तवाग्रे

tarīmimāṃ dharmanimittameva saṃvāhayāmīha jale nṛpendra | pitā gṛhe me'dya gato'sti kāmaṃ satyaṃ bravīmyarthapate tavāgre

इत्येवमुक्त्वा विरराम बाला कामातुरस्तां नृपतिर्बभाषे । कुरुप्रवीरं कुरु मां पतिं त्वं वृथा न गच्छेन्ननु यौवनं ते

ityevamuktvā virarāma bālā kāmāturastāṃ nṛpatirbabhāṣe | kurupravīraṃ kuru māṃ patiṃ tvaṃ vṛthā na gacchennanu yauvanaṃ te

न चास्ति पत्‍नी मम वै द्वितीया त्वं धर्मपत्‍नी भव मे मृगाक्षि । दासोऽस्मि तेऽहं वशगः सदैव मनोभवस्तापयति प्रिये माम्

na cāsti patnī mama vai dvitīyā tvaṃ dharmapatnī bhava me mṛgākṣi | dāso'smi te'haṃ vaśagaḥ sadaiva manobhavastāpayati priye mām

गता प्रिया मां परिहृत्य कान्ता नान्या वृताहं विधुरोऽस्मि कान्ते । त्वां वीक्ष्य सर्वावयवातिरम्यां मनो हि जातं विवशं मदीयम्

gatā priyā māṃ parihṛtya kāntā nānyā vṛtāhaṃ vidhuro'smi kānte | tvāṃ vīkṣya sarvāvayavātiramyāṃ mano hi jātaṃ vivaśaṃ madīyam

श्रुत्वामृतास्वादरसं नृपस्य वचोऽतिरम्यं खलु दाशकन्या । उवाच तं सात्त्विकभावयुक्ता कृत्वातिधैर्यं नृपतिं सुगन्धा

śrutvāmṛtāsvādarasaṃ nṛpasya vaco'tiramyaṃ khalu dāśakanyā | uvāca taṃ sāttvikabhāvayuktā kṛtvātidhairyaṃ nṛpatiṃ sugandhā

यदात्थ राजन् मयि तत्तथैव मन्येऽहमेतत्तु यथा वचस्ते । नास्मि स्वतन्त्रा त्वमवेहि कामं दाता पिता मेऽर्थय तं त्वमाशु

yadāttha rājan mayi tattathaiva manye'hametattu yathā vacaste | nāsmi svatantrā tvamavehi kāmaṃ dātā pitā me'rthaya taṃ tvamāśu

न स्वैरिणीहास्म्यपि दाशपुत्री पितुर्वशेऽहं सततं चरामि । स चेद्ददाति प्रथितः पिता मे गृहाण पाणिं वशगास्मि तेऽहम्

na svairiṇīhāsmyapi dāśaputrī piturvaśe'haṃ satataṃ carāmi | sa ceddadāti prathitaḥ pitā me gṛhāṇa pāṇiṃ vaśagāsmi te'ham

मनोभवस्त्वां नृप किं दुनोति यथा पुनर्मां नवयौवनां च । दुनोति तत्रापि हि रक्षणीया धृतिः कुलाचारपरम्परासु

manobhavastvāṃ nṛpa kiṃ dunoti yathā punarmāṃ navayauvanāṃ ca | dunoti tatrāpi hi rakṣaṇīyā dhṛtiḥ kulācāraparamparāsu

सूत उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्या नृपति काममोहितः । गतो दाशपतेर्गेहं तस्या याचनहेतवे

sūta uvāca ityākarṇya vacastasyā nṛpati kāmamohitaḥ | gato dāśapatergehaṃ tasyā yācanahetave

दृष्ट्वा नृपतिमायान्तं दाशोऽतिविस्मयं गतः । प्रणामं नृपतेः कृत्वा कृताञ्जलिरभाषत

dṛṣṭvā nṛpatimāyāntaṃ dāśo'tivismayaṃ gataḥ | praṇāmaṃ nṛpateḥ kṛtvā kṛtāñjalirabhāṣata

दाश उवाच दासोऽस्मि तव भूपाल कृतार्थोऽहं तवागमे । आज्ञां देहि महाराज यदर्थमिह चागमः

dāśa uvāca dāso'smi tava bhūpāla kṛtārtho'haṃ tavāgame | ājñāṃ dehi mahārāja yadarthamiha cāgamaḥ

राजोवाच धर्मपत्‍नीं करिष्यामि सुतामेतां तवानघ । त्वया चेद्दीयते मह्यं सत्यमेतद्‌ब्रवीमि ते

rājovāca dharmapatnīṃ kariṣyāmi sutāmetāṃ tavānagha | tvayā ceddīyate mahyaṃ satyametadbravīmi te

दाश उवाच कन्यारत्‍नं मदीयं चेद्यत्त्वं प्रार्थयसे नृप । दातव्यं तु प्रदास्यामि न त्वदेयं कदाचन

dāśa uvāca kanyāratnaṃ madīyaṃ cedyattvaṃ prārthayase nṛpa | dātavyaṃ tu pradāsyāmi na tvadeyaṃ kadācana

तस्याः पुत्रो महाराज त्वदन्ते पृथिवीपतिः । सर्वथा चाभिषेक्तव्यो नान्यः पुत्रस्तवेति वै

tasyāḥ putro mahārāja tvadante pṛthivīpatiḥ | sarvathā cābhiṣektavyo nānyaḥ putrastaveti vai

सूत उवाच श्रुत्वावाक्यं तु दाशस्य राजा चिन्तातुरोऽभवत् । गाङ्गेयं मनसा कृत्वा नोवाच नृपतिस्तदा

sūta uvāca śrutvāvākyaṃ tu dāśasya rājā cintāturo'bhavat | gāṅgeyaṃ manasā kṛtvā novāca nṛpatistadā

कामातुरो गृहं प्राप्तश्चिन्ताविष्टो महीपतिः । न सस्नौ बुभुजे नाथ न सुष्वाप गृहं गतः

kāmāturo gṛhaṃ prāptaścintāviṣṭo mahīpatiḥ | na sasnau bubhuje nātha na suṣvāpa gṛhaṃ gataḥ

चिन्तातुरं तु तं दृष्ट्वा पुत्रो देवव्रतस्तदा । गत्वापृच्छन्महीपालं तदसन्तोषकारणम्

cintāturaṃ tu taṃ dṛṣṭvā putro devavratastadā | gatvāpṛcchanmahīpālaṃ tadasantoṣakāraṇam

दुर्जयः कोऽस्ति शत्रुस्ते करोमि वशगं तव । का चिन्ता नृपशार्दूल सत्यं वद नृपोत्तम

durjayaḥ ko'sti śatruste karomi vaśagaṃ tava | kā cintā nṛpaśārdūla satyaṃ vada nṛpottama

किं तेन जातेन सुतेन राजन् दुःखं न जानाति न नाशयेद्यः । ऋणं ग्रहीतुं समुपागतोऽसौ प्राग्जन्मजं नात्र विचारणास्ति

kiṃ tena jātena sutena rājan duḥkhaṃ na jānāti na nāśayedyaḥ | ṛṇaṃ grahītuṃ samupāgato'sau prāgjanmajaṃ nātra vicāraṇāsti

विमुच्य राज्यं रघुनन्दनोऽपि ताताज्ञया दाशरथिस्तु रामः । वनं गतो लक्ष्मणजानकीभ्यां सहैव शैलं किल चित्रकूटम्

vimucya rājyaṃ raghunandano'pi tātājñayā dāśarathistu rāmaḥ | vanaṃ gato lakṣmaṇajānakībhyāṃ sahaiva śailaṃ kila citrakūṭam

सुतो हरिश्चन्द्रनृपस्य राजन् यो रोहितश्चेति प्रसिद्धनामा । क्रीतोऽथ पित्रा विपणोद्यतश्च दासार्पितो विप्रगृहे तु नूनम्

suto hariścandranṛpasya rājan yo rohitaśceti prasiddhanāmā | krīto'tha pitrā vipaṇodyataśca dāsārpito vipragṛhe tu nūnam

तथाजिगर्तस्य सुतो वरिष्ठो नाम्ना शुनःशेप इति प्रसिद्धः । क्रीतस्तु पित्राप्यथ यूपबद्धः सम्मोचितो गाधिसुतेन पश्चात्

tathājigartasya suto variṣṭho nāmnā śunaḥśepa iti prasiddhaḥ | krītastu pitrāpyatha yūpabaddhaḥ sammocito gādhisutena paścāt

पित्राज्ञया जामदग्न्येन पूर्वं छिन्नं शिरो मातुरिति प्रसिद्धम् । अकार्यमप्याचरितं च तेन गुरोरनुज्ञा च गरीयसी कृता

pitrājñayā jāmadagnyena pūrvaṃ chinnaṃ śiro māturiti prasiddham | akāryamapyācaritaṃ ca tena guroranujñā ca garīyasī kṛtā

इदं शरीरं तव भूपते न क्षमोऽस्मि नूनं वद किं करोम्यहम् । न शोचनीयं मयि वर्तमाने- ऽप्यसाध्यमर्थं प्रतिपादयाम्यदः

idaṃ śarīraṃ tava bhūpate na kṣamo'smi nūnaṃ vada kiṃ karomyaham | na śocanīyaṃ mayi vartamāne- 'pyasādhyamarthaṃ pratipādayāmyadaḥ

प्रब्रूहि राजंस्तव कास्ति चिन्ता निवारयाम्यद्य धनुर्गृहीत्वा । देहेन मे चेच्चरितार्थता वा भवत्वमोघा भवतश्चिकीर्षा

prabrūhi rājaṃstava kāsti cintā nivārayāmyadya dhanurgṛhītvā | dehena me ceccaritārthatā vā bhavatvamoghā bhavataścikīrṣā

धिक् तं सुतं यः पितुरीप्सितार्थं क्षमोऽपि सन्न प्रतिपादयेद्यः । जातेन किं तेन सुतेन कामं पितुर्न चिन्तां हि समुद्धरेद्यः

dhik taṃ sutaṃ yaḥ piturīpsitārthaṃ kṣamo'pi sanna pratipādayedyaḥ | jātena kiṃ tena sutena kāmaṃ piturna cintāṃ hi samuddharedyaḥ

सूत उवाच निशम्येति वचस्तस्य पुत्रस्य शन्तनुर्नृपः । लज्जमानस्तु मनसा तमाह त्वरितं सुतम्

sūta uvāca niśamyeti vacastasya putrasya śantanurnṛpaḥ | lajjamānastu manasā tamāha tvaritaṃ sutam

राजोवाच चिन्ता मे महती पुत्र यस्त्वमेकोऽसि मे सुतः । शूरोऽतिबलवान्मानी संग्रामेष्वपराङ्‌मुखः

rājovāca cintā me mahatī putra yastvameko'si me sutaḥ | śūro'tibalavānmānī saṃgrāmeṣvaparāṅmukhaḥ

एकापत्यस्य मे तात वृथेदं जीवितं किल । मृते त्वयि मृधे क्वापि किं करोमि निराश्रयः

ekāpatyasya me tāta vṛthedaṃ jīvitaṃ kila | mṛte tvayi mṛdhe kvāpi kiṃ karomi nirāśrayaḥ

एषा मे महती चिन्ता तेनाद्य दुःखितोऽत्म्यहम् । नान्या चिन्तास्ति मे पुत्र यां तवाग्रे वदाम्यहम्

eṣā me mahatī cintā tenādya duḥkhito'tmyaham | nānyā cintāsti me putra yāṃ tavāgre vadāmyaham

सूत उवाच तदाकर्ण्याथ गाङ्गेयो मन्त्रिवृद्धानपृच्छत । न मां वदति भूपालो लज्जयाद्य परिप्लुतः

sūta uvāca tadākarṇyātha gāṅgeyo mantrivṛddhānapṛcchata | na māṃ vadati bhūpālo lajjayādya pariplutaḥ

वित्त वार्तां नृपस्याद्य पृष्ट्वा यूयं विनिश्चयात् । सत्यं ब्रुवन्तु मां सर्वं तत्करोमि निराकुलः

vitta vārtāṃ nṛpasyādya pṛṣṭvā yūyaṃ viniścayāt | satyaṃ bruvantu māṃ sarvaṃ tatkaromi nirākulaḥ

तच्छ्रुत्वा ते नृपं गत्वा संविज्ञाय च कारणम् । शशंसुर्विदितार्थस्तु गाङ्गेयस्तदचिन्तयत्

tacchrutvā te nṛpaṃ gatvā saṃvijñāya ca kāraṇam | śaśaṃsurviditārthastu gāṅgeyastadacintayat

सहितस्तैर्जगामाशु दाशस्य सदनं तदा । प्रेमपूर्वमुवाचेदं विनम्रो जाह्नवीसुतः

sahitastairjagāmāśu dāśasya sadanaṃ tadā | premapūrvamuvācedaṃ vinamro jāhnavīsutaḥ

गाङ्गेय उवाच पित्रे देहि सुतां तेऽद्य प्रार्थयामि सुमध्यमाम् । माता मेऽस्तु सुतेयं ते दासोऽत्म्यस्याः परन्तप

gāṅgeya uvāca pitre dehi sutāṃ te'dya prārthayāmi sumadhyamām | mātā me'stu suteyaṃ te dāso'tmyasyāḥ parantapa

दाश उवाच त्वं गृहाण महाभाग पत्‍नीं कुरु नृपात्मज । पुत्रोऽस्या न भवेद्‌राजा वर्तमाने त्वयीति वै

dāśa uvāca tvaṃ gṛhāṇa mahābhāga patnīṃ kuru nṛpātmaja | putro'syā na bhavedrājā vartamāne tvayīti vai

गाङ्गेय उवाच मातेयं मम दाशेयी राज्यं नैव करोम्यहम् । पुत्रोऽस्याः सर्वथा राज्यं करिष्यति न संशयः

gāṅgeya uvāca māteyaṃ mama dāśeyī rājyaṃ naiva karomyaham | putro'syāḥ sarvathā rājyaṃ kariṣyati na saṃśayaḥ

दाश उवाच सत्यं वाक्यं मया ज्ञातं पुत्रस्ते बलवान्भवेत् । सोऽपि राज्यं बलान्नूनं गृह्णीयादिति निश्चयः

dāśa uvāca satyaṃ vākyaṃ mayā jñātaṃ putraste balavānbhavet | so'pi rājyaṃ balānnūnaṃ gṛhṇīyāditi niścayaḥ

गाङ्गेय उवाच न दारसंग्रहं नूनं करिष्यामि हि सर्वथा । सत्यं मे वचनं तात मया भीष्मं व्रतं कृतम्

gāṅgeya uvāca na dārasaṃgrahaṃ nūnaṃ kariṣyāmi hi sarvathā | satyaṃ me vacanaṃ tāta mayā bhīṣmaṃ vrataṃ kṛtam

सूत उवाच एवं कृतां प्रतिज्ञां तु निशम्य झषजीवकः । ददौ सत्यवतीं तस्मै राज्ञे सर्वाङ्गशोभनाम्

sūta uvāca evaṃ kṛtāṃ pratijñāṃ tu niśamya jhaṣajīvakaḥ | dadau satyavatīṃ tasmai rājñe sarvāṅgaśobhanām

अनेन विधिना तेन वृता सत्यवती प्रिया । न जानाति परं जन्म व्यासस्य नृपसत्तमः

anena vidhinā tena vṛtā satyavatī priyā | na jānāti paraṃ janma vyāsasya nṛpasattamaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे देवव्रतप्रतिज्ञावर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe devavratapratijñāvarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

युधिष्ठिरादीनामुत्पत्तिवर्णनम् सूत उवाच एवं सत्यवती तेन वृता शन्तनुना किल । द्वौ पुत्रौ च तया जातौ मृतौ कालवशादपि

yudhiṣṭhirādīnāmutpattivarṇanam sūta uvāca evaṃ satyavatī tena vṛtā śantanunā kila | dvau putrau ca tayā jātau mṛtau kālavaśādapi

व्यासवीर्यात्तु सञ्जातो धृतराष्ट्रोऽन्ध एव च । मुनिं दृष्ट्वाथ कामिन्या नेत्रसम्मीलने कृते

vyāsavīryāttu sañjāto dhṛtarāṣṭro'ndha eva ca | muniṃ dṛṣṭvātha kāminyā netrasammīlane kṛte

श्वेतरूपा यतो जाता दृष्ट्वा व्यासं नृपात्मजा । व्यासकोपात्समुत्पन्नः पाण्डुस्तेन न संशयः

śvetarūpā yato jātā dṛṣṭvā vyāsaṃ nṛpātmajā | vyāsakopātsamutpannaḥ pāṇḍustena na saṃśayaḥ

सन्तोषितस्तया व्यासो दास्या कामकलाविदा । विदुरस्तु समुत्पन्नो धर्मांशः सत्यवाक् शुचिः

santoṣitastayā vyāso dāsyā kāmakalāvidā | vidurastu samutpanno dharmāṃśaḥ satyavāk śuciḥ

राज्ये संस्थापितः पाण्डुः कनीयानपि मन्त्रिभिः । अन्धत्वाद्‌धृतराष्ट्रोऽसौ नाधिकारे नियोजितः

rājye saṃsthāpitaḥ pāṇḍuḥ kanīyānapi mantribhiḥ | andhatvāddhṛtarāṣṭro'sau nādhikāre niyojitaḥ

भीष्मस्यानुमते राज्यं प्राप्तः पाण्डुर्महाबलः । विदुरोऽप्यथ मेधावी मन्त्रकार्ये नियोजितः

bhīṣmasyānumate rājyaṃ prāptaḥ pāṇḍurmahābalaḥ | viduro'pyatha medhāvī mantrakārye niyojitaḥ

धृतराष्ट्रस्य द्वे भार्ये गान्धारी सौबली स्मृता । द्वितीया च तथा वैश्या गार्हस्त्येषु प्रतिष्ठिता

dhṛtarāṣṭrasya dve bhārye gāndhārī saubalī smṛtā | dvitīyā ca tathā vaiśyā gārhastyeṣu pratiṣṭhitā

पाण्डोरपि तथा पत्‍न्यौ द्वे प्रोक्ते वेदवादिभिः । शौरसेनी तथा कुन्ती माद्री च मद्रदेशजा

pāṇḍorapi tathā patnyau dve prokte vedavādibhiḥ | śaurasenī tathā kuntī mādrī ca madradeśajā

गान्धारी सुषुवे पुत्रशतं परमशोभनम् । वैश्याप्येकं सुतं कान्तं युयुत्सुं सुषुवे प्रियम्

gāndhārī suṣuve putraśataṃ paramaśobhanam | vaiśyāpyekaṃ sutaṃ kāntaṃ yuyutsuṃ suṣuve priyam

कुन्ती तु प्रथमं कन्या सूर्यात्कर्णं मनोहरम् । सुषुवे पितृगेहस्था पश्चात्पाण्डुपरिग्रहः

kuntī tu prathamaṃ kanyā sūryātkarṇaṃ manoharam | suṣuve pitṛgehasthā paścātpāṇḍuparigrahaḥ

ऋषय ऊचुः किमेतत्सूत चित्रं त्वं भाषसे मुनिसत्तम । जनितश्च सुतः पूर्वं पाण्डुना सा विवाहिता

ṛṣaya ūcuḥ kimetatsūta citraṃ tvaṃ bhāṣase munisattama | janitaśca sutaḥ pūrvaṃ pāṇḍunā sā vivāhitā

सूर्यात्कर्णः कथं जातः कन्यायां वद विस्तरात् । कन्या कथं पुनर्जाता पाण्डुना सा विवाहिता

sūryātkarṇaḥ kathaṃ jātaḥ kanyāyāṃ vada vistarāt | kanyā kathaṃ punarjātā pāṇḍunā sā vivāhitā

सूत उवाच शूरसेनसुता कुन्ती बालभावे यदा द्विजाः । कुन्तिभोजेन राज्ञा तु प्रार्थिता कन्यका शुभा

sūta uvāca śūrasenasutā kuntī bālabhāve yadā dvijāḥ | kuntibhojena rājñā tu prārthitā kanyakā śubhā

कुन्तिभोजेन सा बाला पुत्री तु परिकल्पिता । सेवनार्थं तु दीप्तस्य विहिता चारुहासिनी

kuntibhojena sā bālā putrī tu parikalpitā | sevanārthaṃ tu dīptasya vihitā cāruhāsinī

दुर्वासास्तु मुनिः प्राप्तश्चातुर्मास्ये स्थितो द्विजः । परिचर्या कृता कुन्त्या मुनिस्तोषं जगाम ह

durvāsāstu muniḥ prāptaścāturmāsye sthito dvijaḥ | paricaryā kṛtā kuntyā munistoṣaṃ jagāma ha

ददौ मन्त्रं शुभं तस्यै येनाहूतः सुरः स्वयम् । समायाति तथा कामं पूरयिष्यति वाञ्छितम्

dadau mantraṃ śubhaṃ tasyai yenāhūtaḥ suraḥ svayam | samāyāti tathā kāmaṃ pūrayiṣyati vāñchitam

गते मुनौ ततः कुन्ती निश्चयार्थं गृहे स्थिता । चिन्तयामास मनसा कं सुरं समचिन्तये

gate munau tataḥ kuntī niścayārthaṃ gṛhe sthitā | cintayāmāsa manasā kaṃ suraṃ samacintaye

उदितश्च तदा भानुस्तया दृष्टो दिवाकरः । मन्त्रोच्चारं तया कृत्वा चाहूतस्तिग्मगुस्तदा

uditaśca tadā bhānustayā dṛṣṭo divākaraḥ | mantroccāraṃ tayā kṛtvā cāhūtastigmagustadā

मण्डलान्मानुषं रूपं कृत्वा सर्वातिपेशलम् । अवातरत्तदाकाशात्समीपे तत्र मन्दिरे

maṇḍalānmānuṣaṃ rūpaṃ kṛtvā sarvātipeśalam | avātarattadākāśātsamīpe tatra mandire

दृष्ट्वा देवं समायान्तं कुन्ती भानुं सुविस्मिता । वेपमाना रजोदोषं प्राप्ता सद्यस्तु भामिनी

dṛṣṭvā devaṃ samāyāntaṃ kuntī bhānuṃ suvismitā | vepamānā rajodoṣaṃ prāptā sadyastu bhāminī

कृताञ्जलिः स्थिता सूर्यं बभाषे चारुलोचना । सुप्रीता दर्शनेनाद्य गच्छ त्वं निजमण्डलम्

kṛtāñjaliḥ sthitā sūryaṃ babhāṣe cārulocanā | suprītā darśanenādya gaccha tvaṃ nijamaṇḍalam

सूर्य उवाच आहूतोऽस्मि कथं कुन्ति त्वया मन्त्रबलेन वै । न मां भजसि कस्मात्त्वं समाहूय पुरोगतम्

sūrya uvāca āhūto'smi kathaṃ kunti tvayā mantrabalena vai | na māṃ bhajasi kasmāttvaṃ samāhūya purogatam

कामार्तोऽस्म्यसितापाङ्‌गि भज मां भावसंयुतम् । मन्त्रेणाधीनतां प्राप्प्तं क्रीडितुं नय मामिति

kāmārto'smyasitāpāṅgi bhaja māṃ bhāvasaṃyutam | mantreṇādhīnatāṃ prāpptaṃ krīḍituṃ naya māmiti

कुन्त्युवाच ॥ कन्यास्म्यहं तु धर्मज्ञ सर्वसाक्षिन्नमाम्यहम् । तवाप्यहं न दुर्वाच्या कुलकन्यास्मि सुव्रत

kuntyuvāca || kanyāsmyahaṃ tu dharmajña sarvasākṣinnamāmyaham | tavāpyahaṃ na durvācyā kulakanyāsmi suvrata

सूर्य उवाच लज्जा मे महती चाद्य यदि गच्छाम्यहं वृथा । वाच्यतां सर्वदेवानां यास्याम्यत्र न संशयः

sūrya uvāca lajjā me mahatī cādya yadi gacchāmyahaṃ vṛthā | vācyatāṃ sarvadevānāṃ yāsyāmyatra na saṃśayaḥ

शप्स्यामि तं द्विजं चाद्य येन मन्त्रः समर्पितः । त्वां चापि सुभृशं कुन्ति नोचेन्मां त्वं भजिष्यसि

śapsyāmi taṃ dvijaṃ cādya yena mantraḥ samarpitaḥ | tvāṃ cāpi subhṛśaṃ kunti nocenmāṃ tvaṃ bhajiṣyasi

कन्याधर्मः स्थिरस्ते स्यान्न ज्ञास्यन्ति जनाः किल । मत्समस्तु तथा पुत्रो भविता ते वरानने

kanyādharmaḥ sthiraste syānna jñāsyanti janāḥ kila | matsamastu tathā putro bhavitā te varānane

इत्युक्त्वा तरणिः कुन्तीं तन्मनस्कां सुलज्जिताम् । भुक्त्वा जगाम देवेशो वरं दत्त्वातिवाञ्छितम्

ityuktvā taraṇiḥ kuntīṃ tanmanaskāṃ sulajjitām | bhuktvā jagāma deveśo varaṃ dattvātivāñchitam

गर्भं दधार सुश्रोणी सुगुप्ते मन्दिरे स्थिता । धात्री वेद प्रिया चैका न माता न जनस्तथा

garbhaṃ dadhāra suśroṇī sugupte mandire sthitā | dhātrī veda priyā caikā na mātā na janastathā

गुप्तः सद्मनि पुत्रस्तु जातश्चातिमनोहरः । कवचेनातिरम्येण कुण्डलाभ्यां समन्वितः

guptaḥ sadmani putrastu jātaścātimanoharaḥ | kavacenātiramyeṇa kuṇḍalābhyāṃ samanvitaḥ

द्वितीय इव सूर्यस्तु कुमार इव चापरः । करे कृत्वाथ धात्रेयी तामुवाच सुलज्जिताम्

dvitīya iva sūryastu kumāra iva cāparaḥ | kare kṛtvātha dhātreyī tāmuvāca sulajjitām

कां चिन्तां करभोरु त्वमाधत्सेऽद्य स्थितास्म्यहम् । मञ्जूषायां सुतं कुन्ती मुञ्चन्ती वाक्यमब्रवीत्

kāṃ cintāṃ karabhoru tvamādhatse'dya sthitāsmyaham | mañjūṣāyāṃ sutaṃ kuntī muñcantī vākyamabravīt

किं करोमि सुतार्ताहं त्यजे त्वां प्राणवल्लभम् । मन्दभाग्या त्यजामि त्वां सर्वलक्षणसंयुतम्

kiṃ karomi sutārtāhaṃ tyaje tvāṃ prāṇavallabham | mandabhāgyā tyajāmi tvāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam

पातुत्वां सगुणागुणा भगवती सर्वेश्वरी चाम्बिका स्तन्यं सैव ददातु विश्वजननी कात्यायनी कामदा । द्रक्ष्येऽहंमुखपङ्कजं सुललितं प्राणप्रियार्हं कदा त्यक्त्वा त्वां विजने वने रविसुतं दुष्टा यथा स्वैरिणी

pātutvāṃ saguṇāguṇā bhagavatī sarveśvarī cāmbikā stanyaṃ saiva dadātu viśvajananī kātyāyanī kāmadā | drakṣye'haṃmukhapaṅkajaṃ sulalitaṃ prāṇapriyārhaṃ kadā tyaktvā tvāṃ vijane vane ravisutaṃ duṣṭā yathā svairiṇī

पूर्वस्मिन्नपि जन्मनि त्रिजगतां माता न चाराधिता न ध्यातं पदपङ्कजं सुखकरं देव्याः शिवायाश्चिरम् । तेनाहं सुत दुर्भगास्मि सततं त्यक्त्वा पुनस्त्वां वने तप्स्यामि प्रिय पातकं स्मृतवती बुद्ध्या कृतं यत्स्वयम्

pūrvasminnapi janmani trijagatāṃ mātā na cārādhitā na dhyātaṃ padapaṅkajaṃ sukhakaraṃ devyāḥ śivāyāściram | tenāhaṃ suta durbhagāsmi satataṃ tyaktvā punastvāṃ vane tapsyāmi priya pātakaṃ smṛtavatī buddhyā kṛtaṃ yatsvayam

सूत उवाव इत्युक्त्या तं सुतं कुन्ती मञ्जूषायां धृतं किल । धात्रीहस्ते ददौ भीता जनदर्शनतस्तथा

sūta uvāva ityuktyā taṃ sutaṃ kuntī mañjūṣāyāṃ dhṛtaṃ kila | dhātrīhaste dadau bhītā janadarśanatastathā

स्नात्वा त्रस्ता तदा कुन्ती पितृवेश्मन्युवास सा । मञ्जूषा वहमाना च प्राप्ता ह्यधिरथेन वै

snātvā trastā tadā kuntī pitṛveśmanyuvāsa sā | mañjūṣā vahamānā ca prāptā hyadhirathena vai

राधा सूतस्य भार्या वै तयासौ प्रार्थितः सुतः । कर्णोऽभूद्‌बलवान्वीरः पालितः सूतसद्मनि

rādhā sūtasya bhāryā vai tayāsau prārthitaḥ sutaḥ | karṇo'bhūdbalavānvīraḥ pālitaḥ sūtasadmani

कुन्ती विवाहिता कन्या पाण्डुना सा स्वयम्वरे । माद्री चैवापरा भार्या मद्रराजसुता शुभा

kuntī vivāhitā kanyā pāṇḍunā sā svayamvare | mādrī caivāparā bhāryā madrarājasutā śubhā

मृगयां रममाणस्तु वने पाण्डुर्महाबलः । जघान मृगबुद्ध्या तु रममाणं मुनिं वने

mṛgayāṃ ramamāṇastu vane pāṇḍurmahābalaḥ | jaghāna mṛgabuddhyā tu ramamāṇaṃ muniṃ vane

शप्तस्तेन तदा पाण्डुर्मुनिना कुपितेन च । स्त्रीसङ्गं यदि कर्तासि तदा ते मरणं धुवम्

śaptastena tadā pāṇḍurmuninā kupitena ca | strīsaṅgaṃ yadi kartāsi tadā te maraṇaṃ dhuvam

इति शप्तस्तु मुनिना पाण्डुः शोकसमन्वितः । त्यक्त्वा राज्यं वने वासं चकार भृशदुःखितः

iti śaptastu muninā pāṇḍuḥ śokasamanvitaḥ | tyaktvā rājyaṃ vane vāsaṃ cakāra bhṛśaduḥkhitaḥ

कुन्ती माद्री च भार्ये द्वे जग्मतुः सह सङ्गते । सेवनार्थं सतीधर्मं संश्रिते मुनिसत्तमाः

kuntī mādrī ca bhārye dve jagmatuḥ saha saṅgate | sevanārthaṃ satīdharmaṃ saṃśrite munisattamāḥ

गङ्गातीरे स्थितः पाण्डुर्मुनीनामाश्रमेषु च । शृण्वानो धर्मशास्त्राणि चकार दुश्चरं तपः

gaṅgātīre sthitaḥ pāṇḍurmunīnāmāśrameṣu ca | śṛṇvāno dharmaśāstrāṇi cakāra duścaraṃ tapaḥ

कथायां वर्तमानायां कदाचिद्धर्मसंश्रितम् । अशृणोद्वचनं राजा सुपृष्टं मुनिभाषितम्

kathāyāṃ vartamānāyāṃ kadāciddharmasaṃśritam | aśṛṇodvacanaṃ rājā supṛṣṭaṃ munibhāṣitam

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गे गन्तुं परन्तप । येन केनाप्युपायेन पुत्रस्य जननं चरेत्

aputrasya gatirnāsti svarge gantuṃ parantapa | yena kenāpyupāyena putrasya jananaṃ caret

अंशजः पुत्रिकापुत्रः क्षेत्रजो गोलकस्तथा । कुण्डः सहोढः कानीनः क्रीतः प्राप्तस्तथा वने

aṃśajaḥ putrikāputraḥ kṣetrajo golakastathā | kuṇḍaḥ sahoḍhaḥ kānīnaḥ krītaḥ prāptastathā vane

दत्तः केनापि चाशक्तौ धनग्राहिसुताः स्मृताः । उत्तरोत्तरतः पुत्रा निकृष्टा इति निश्चयः

dattaḥ kenāpi cāśaktau dhanagrāhisutāḥ smṛtāḥ | uttarottarataḥ putrā nikṛṣṭā iti niścayaḥ

इत्याकर्ण्य तदा प्राह कुन्तीं कमललोचनाम् । सुतमुत्पादयाशु त्वं मुनिं गत्वा तपोऽन्वितम्

ityākarṇya tadā prāha kuntīṃ kamalalocanām | sutamutpādayāśu tvaṃ muniṃ gatvā tapo'nvitam

ममाज्ञया न दोषस्ते पुरा राज्ञा महात्मना । वसिष्ठाज्जनितः पुत्रः सौदासेनेति मे श्रुतम्

mamājñayā na doṣaste purā rājñā mahātmanā | vasiṣṭhājjanitaḥ putraḥ saudāseneti me śrutam

तं कुन्ती वचनं प्राह मम मन्त्रोऽस्ति कामदः । दत्तो दुर्वाससा पूर्वं सिद्धिदः सर्वथा प्रभो

taṃ kuntī vacanaṃ prāha mama mantro'sti kāmadaḥ | datto durvāsasā pūrvaṃ siddhidaḥ sarvathā prabho

निमन्त्रयेऽहं यं देवं मन्त्रेणानेन पार्थिव । आगच्छेत्सर्वथासौ वै मम पार्श्वं निमन्त्रितः

nimantraye'haṃ yaṃ devaṃ mantreṇānena pārthiva | āgacchetsarvathāsau vai mama pārśvaṃ nimantritaḥ

भर्तुर्वाक्येन सा तत्र स्मृत्वा धर्मं सुरोत्तमम् । सङ्गम्य सुषुवे पुत्रं प्रथमं च युधिष्ठिरम्

bharturvākyena sā tatra smṛtvā dharmaṃ surottamam | saṅgamya suṣuve putraṃ prathamaṃ ca yudhiṣṭhiram

वायोर्वृकोदरं पुत्रं जिष्णुं चैव शतक्रतोः । वर्षे वर्षे त्रयः पुत्राः कुन्त्या जाता महाबलाः

vāyorvṛkodaraṃ putraṃ jiṣṇuṃ caiva śatakratoḥ | varṣe varṣe trayaḥ putrāḥ kuntyā jātā mahābalāḥ

माद्री प्राह पतिं पाण्डुं पुत्रं मे कुरु सत्तम । किं करोमि महाराज दुःखं नाशय मे प्रभो

mādrī prāha patiṃ pāṇḍuṃ putraṃ me kuru sattama | kiṃ karomi mahārāja duḥkhaṃ nāśaya me prabho

प्रार्थिता पतिना कुन्ती ददौ मन्त्रं दयान्विता । एकपुत्रप्रबन्धेन माद्री पतिमते स्थिता

prārthitā patinā kuntī dadau mantraṃ dayānvitā | ekaputraprabandhena mādrī patimate sthitā

स्मृत्वा तदाश्विनौ देवौ मद्रराजसुता सुतौ । नकुलः सहदेवश्च सुषुवे वरवर्णिनी

smṛtvā tadāśvinau devau madrarājasutā sutau | nakulaḥ sahadevaśca suṣuve varavarṇinī

एवं ते पाण्डवाः पञ्च क्षेत्रोत्पन्ताः सुरात्मजाः । वर्षवर्षान्तरे जाता वने तस्मिन्द्विजोत्तमाः

evaṃ te pāṇḍavāḥ pañca kṣetrotpantāḥ surātmajāḥ | varṣavarṣāntare jātā vane tasmindvijottamāḥ

एकस्मिन्समये पाण्डुर्माद्रीं दृष्ट्वाथ निर्जने । आश्रमे चातिकामार्तो जग्राहागतवैशसः

ekasminsamaye pāṇḍurmādrīṃ dṛṣṭvātha nirjane | āśrame cātikāmārto jagrāhāgatavaiśasaḥ

मा मा मा मेति बहुधा निषिद्धोऽपितया भृशम् । आलिलिङ्ग प्रियां दैवात्पपात धरणीतले

mā mā mā meti bahudhā niṣiddho'pitayā bhṛśam | āliliṅga priyāṃ daivātpapāta dharaṇītale

यथा वृक्षगता वल्ली छिन्ने पतति वै द्रुमे । तथा सा पतिता बाला कुर्वन्ती रोदनं बहु

yathā vṛkṣagatā vallī chinne patati vai drume | tathā sā patitā bālā kurvantī rodanaṃ bahu

प्रत्यागता तदा कुन्ती रुदती बालकास्तथा । मुनयश्च महाभागाः श्रुत्वा कोलाहलं तदा

pratyāgatā tadā kuntī rudatī bālakāstathā | munayaśca mahābhāgāḥ śrutvā kolāhalaṃ tadā

मृतः पाण्डुस्तदा सर्वे मुनयः संशितव्रताः । सहाग्निभिर्विधिं कृत्वा गङ्गातीरे तदादहन्

mṛtaḥ pāṇḍustadā sarve munayaḥ saṃśitavratāḥ | sahāgnibhirvidhiṃ kṛtvā gaṅgātīre tadādahan

चक्रे सहैव गमनं माद्री दत्त्वा सुतौ शिशू । कुन्त्यै धर्मं पुरस्कृत्य सतीनां सत्यकामतः

cakre sahaiva gamanaṃ mādrī dattvā sutau śiśū | kuntyai dharmaṃ puraskṛtya satīnāṃ satyakāmataḥ

जलदानादिकं कृत्वा मुनयस्तत्र वासिनः । पञ्चपुत्रयुतां कुन्तीमनयन्हस्तिनापुरम्

jaladānādikaṃ kṛtvā munayastatra vāsinaḥ | pañcaputrayutāṃ kuntīmanayanhastināpuram

तां प्राप्तां च समाज्ञाय गाङ्गेयो विदुरस्तथा । नगरीं धृतराष्ट्रस्य सर्वे तत्र समाययुः

tāṃ prāptāṃ ca samājñāya gāṅgeyo vidurastathā | nagarīṃ dhṛtarāṣṭrasya sarve tatra samāyayuḥ

पप्रच्छुश्च जनाः सर्वे कस्य पुत्रा वरानने । पाण्डोः शापं समाज्ञाय कुन्ती दुःखान्विता तदा

papracchuśca janāḥ sarve kasya putrā varānane | pāṇḍoḥ śāpaṃ samājñāya kuntī duḥkhānvitā tadā

तानुवाच सुराणां वै पुत्राः कुरुकुलोद्‌भवाः । विश्वासार्थं समाहूताः कुन्त्या सर्वे सुरास्तदा

tānuvāca surāṇāṃ vai putrāḥ kurukulodbhavāḥ | viśvāsārthaṃ samāhūtāḥ kuntyā sarve surāstadā

आगत्य खे तदा तैस्तु कथितं नः सुताः किल । भीष्मेण सत्कृतं वाक्यं देवानां सत्कृताः सुताः

āgatya khe tadā taistu kathitaṃ naḥ sutāḥ kila | bhīṣmeṇa satkṛtaṃ vākyaṃ devānāṃ satkṛtāḥ sutāḥ

गता नागपुरं सर्वे तानादाय सुतान्वधूम् । भीष्मादयः प्रीतचित्ताः पालयामासुरर्थतः

gatā nāgapuraṃ sarve tānādāya sutānvadhūm | bhīṣmādayaḥ prītacittāḥ pālayāmāsurarthataḥ

एवं पार्थाः समुत्पन्ना गाङ्गेयेनाथ पालिताः

evaṃ pārthāḥ samutpannā gāṅgeyenātha pālitāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे युधिष्ठिरादीनामुत्पत्तिवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe yudhiṣṭhirādīnāmutpattivarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

पाण्डवानां कथानकं मृतानां दर्शनवर्णनम् सूत उवाच पञ्चानां द्रौपदी भार्या सा मान्या सा पतिव्रता । पञ्च पुत्रास्तु तस्याः स्युर्भर्तृभ्योऽतीव सुन्दराः

pāṇḍavānāṃ kathānakaṃ mṛtānāṃ darśanavarṇanam sūta uvāca pañcānāṃ draupadī bhāryā sā mānyā sā pativratā | pañca putrāstu tasyāḥ syurbhartṛbhyo'tīva sundarāḥ

अर्जुनस्य तथा भार्या कृष्णस्य भगिनी शुभा । सुभद्रा या हृता पूर्वं जिष्णुना हरिसम्मते

arjunasya tathā bhāryā kṛṣṇasya bhaginī śubhā | subhadrā yā hṛtā pūrvaṃ jiṣṇunā harisammate

तस्यां जातो महावीरो निहतोऽसौ रणाजिरे । अभिमन्युर्हतास्तत्र द्रौपद्याश्च सुताः किल

tasyāṃ jāto mahāvīro nihato'sau raṇājire | abhimanyurhatāstatra draupadyāśca sutāḥ kila

अभिमन्योर्वरा भार्या वैराटी चातिसुन्दरी । कुलान्ते सुषुवे पुत्रं मृतो बाणाग्निना शिशुः

abhimanyorvarā bhāryā vairāṭī cātisundarī | kulānte suṣuve putraṃ mṛto bāṇāgninā śiśuḥ

जीवितः स तु कृष्णेन भागिनेयसुतः स्वयम् । द्रौणिबाणाग्निनिर्दग्धः प्रतापेनाद्‌भुतेन च

jīvitaḥ sa tu kṛṣṇena bhāgineyasutaḥ svayam | drauṇibāṇāgninirdagdhaḥ pratāpenādbhutena ca

परिक्षीणेषु वंशेषु जातो यस्माद्वरः सुतः । तस्मात्परीक्षितो नाम विख्यातः पृथिवीतले

parikṣīṇeṣu vaṃśeṣu jāto yasmādvaraḥ sutaḥ | tasmātparīkṣito nāma vikhyātaḥ pṛthivītale

निहतेषु च पुत्रेषु धृतराष्ट्रोऽतिदुःखितः । तस्थौ पाण्डवराज्ये च भीमवाग्बाणपीडितः

nihateṣu ca putreṣu dhṛtarāṣṭro'tiduḥkhitaḥ | tasthau pāṇḍavarājye ca bhīmavāgbāṇapīḍitaḥ

गान्धारी च तथातिष्ठत् पुत्रशोकातुरा भृशम् । सेवां तयोर्दिवारात्रं चकारार्तो युधिष्ठिरः

gāndhārī ca tathātiṣṭhat putraśokāturā bhṛśam | sevāṃ tayordivārātraṃ cakārārto yudhiṣṭhiraḥ

विदुरोऽप्यतिधर्मात्मा प्रज्ञानेत्रमबोधयत् । युधिष्ठिरस्यानुमते भ्रातृपार्श्वे व्यतिष्ठत

viduro'pyatidharmātmā prajñānetramabodhayat | yudhiṣṭhirasyānumate bhrātṛpārśve vyatiṣṭhata

धर्मपुत्रोऽपि धर्मात्मा चकार सेवनं पितुः । पुत्रशोकोद्‌भवं दुःखं तस्य विस्मारयन्निव

dharmaputro'pi dharmātmā cakāra sevanaṃ pituḥ | putraśokodbhavaṃ duḥkhaṃ tasya vismārayanniva

यथा शृणोति वृद्धोऽसौ तथा भीमोऽतिरोषितः । वारबाणेनाहनत्तं तु श्रावयन्संस्थिताञ्जनान्

yathā śṛṇoti vṛddho'sau tathā bhīmo'tiroṣitaḥ | vārabāṇenāhanattaṃ tu śrāvayansaṃsthitāñjanān

मया पुत्रा हताः सर्वे दुष्टस्यान्धस्य ते रणे । दुःशासनस्य रुधिरं पीतं हृद्यं तथा भृशम्

mayā putrā hatāḥ sarve duṣṭasyāndhasya te raṇe | duḥśāsanasya rudhiraṃ pītaṃ hṛdyaṃ tathā bhṛśam

भुनक्ति पिण्डमन्धोऽयं मया दत्तं गतत्रपः । ध्वांक्षवद्वा श्ववच्चापि वृथा जीवत्यसौ जनः

bhunakti piṇḍamandho'yaṃ mayā dattaṃ gatatrapaḥ | dhvāṃkṣavadvā śvavaccāpi vṛthā jīvatyasau janaḥ

एवंविधानि रूक्षाणि श्रावयत्यनुवासरम् । आश्वासयति धर्मात्मा मूर्खोऽयमिति च ब्रुवन्

evaṃvidhāni rūkṣāṇi śrāvayatyanuvāsaram | āśvāsayati dharmātmā mūrkho'yamiti ca bruvan

अष्टादशैव वर्षाणि स्थित्वा तत्रैव दुःखितः । धृतराष्ट्रो वने यानं प्रार्थयामास धर्मजम्

aṣṭādaśaiva varṣāṇi sthitvā tatraiva duḥkhitaḥ | dhṛtarāṣṭro vane yānaṃ prārthayāmāsa dharmajam

अयाचत धर्मपुत्रं धृतराष्ट्रो महीपतिः । पुत्रेभ्योऽहं ददाम्यद्य निर्वापं विधिपूर्वकम्

ayācata dharmaputraṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ | putrebhyo'haṃ dadāmyadya nirvāpaṃ vidhipūrvakam

वृकोदरेण सर्वेषां कृतमत्रौर्ध्वदैहिकम् । न कृतं मम पुत्राणां पूर्ववैरमनुस्मरन्

vṛkodareṇa sarveṣāṃ kṛtamatraurdhvadaihikam | na kṛtaṃ mama putrāṇāṃ pūrvavairamanusmaran

ददासि चेद्धनं मह्यं कृत्वा चैवोर्ध्वदैहिकम् । गमिष्येऽहं वनं तप्तुं तपः स्वर्गफलप्रदम्

dadāsi ceddhanaṃ mahyaṃ kṛtvā caivordhvadaihikam | gamiṣye'haṃ vanaṃ taptuṃ tapaḥ svargaphalapradam

एकान्ते विदुरेणोक्तो राजा धर्मसुतः शुचिः । धनं दातुं मनश्चक्रे धृतराष्ट्राय चार्थिने

ekānte vidureṇokto rājā dharmasutaḥ śuciḥ | dhanaṃ dātuṃ manaścakre dhṛtarāṣṭrāya cārthine

समाहूय निजान्मर्वानुवाच पृथिवीपतिः । धनं दास्ये महाभागाः पित्रे निर्वापकामिने

samāhūya nijānmarvānuvāca pṛthivīpatiḥ | dhanaṃ dāsye mahābhāgāḥ pitre nirvāpakāmine

तच्छ्रुत्वा वचनं भ्रातुर्न्येष्ठस्यामिततेजसः । संग्रहेऽस्य महाबाहुर्मारुतिः कुपितोऽब्रवीत्

tacchrutvā vacanaṃ bhrāturnyeṣṭhasyāmitatejasaḥ | saṃgrahe'sya mahābāhurmārutiḥ kupito'bravīt

धनं देयं महाभाग दुर्योधनहिताय किम् । अन्धोऽपि सुखमाप्नोति मूर्खत्वं किमतः परम्

dhanaṃ deyaṃ mahābhāga duryodhanahitāya kim | andho'pi sukhamāpnoti mūrkhatvaṃ kimataḥ param

तव दुर्मन्त्रितेनाथ दुःखं प्राप्ता वने वयम् । द्रौपदी च महाभागा समानीता दुरात्मना

tava durmantritenātha duḥkhaṃ prāptā vane vayam | draupadī ca mahābhāgā samānītā durātmanā

विराटभवने वासः प्रसादात्तव सुव्रत । दासत्वं च कृतं सर्वैर्मत्स्यस्यामितविक्रमैः

virāṭabhavane vāsaḥ prasādāttava suvrata | dāsatvaṃ ca kṛtaṃ sarvairmatsyasyāmitavikramaiḥ

देविता त्वं न चेज्ज्येष्ठः प्रभवेत्संक्षयः कथम् । सूपकारो विराटस्य हत्वाभूवं तु मागधम्

devitā tvaṃ na cejjyeṣṭhaḥ prabhavetsaṃkṣayaḥ katham | sūpakāro virāṭasya hatvābhūvaṃ tu māgadham

बृहन्नला कथं जिष्णुर्भवेद्‌बालस्य नर्तकः । कृत्वा वेषं महाबाहुर्योषाया वासवात्मजः

bṛhannalā kathaṃ jiṣṇurbhavedbālasya nartakaḥ | kṛtvā veṣaṃ mahābāhuryoṣāyā vāsavātmajaḥ

गाण्डीवशोभितौ हस्तौ कृतौ कङ्कणशोभितौ । मानुषं च वपुः प्राप्य किं दुःखं स्यादतः परम्

gāṇḍīvaśobhitau hastau kṛtau kaṅkaṇaśobhitau | mānuṣaṃ ca vapuḥ prāpya kiṃ duḥkhaṃ syādataḥ param

दृष्ट्वा वेणीं कृतां मूर्ध्नि कज्जलं लोचने तथा । असिं गृहीत्वा तरसा छेद्म्यहं नान्यथा सुखम्

dṛṣṭvā veṇīṃ kṛtāṃ mūrdhni kajjalaṃ locane tathā | asiṃ gṛhītvā tarasā chedmyahaṃ nānyathā sukham

अपृष्ट्वा च महीपालं निक्षिप्तोऽग्निर्मया गृहे । दग्धुकामश्च पापात्मा निर्दग्धोऽसौ पुरोचनः

apṛṣṭvā ca mahīpālaṃ nikṣipto'gnirmayā gṛhe | dagdhukāmaśca pāpātmā nirdagdho'sau purocanaḥ

कीचका निहताः सर्वे त्वामपृष्ट्वा जनाधिप । न तथा निहताः सर्वे सभार्या धृतराष्ट्रजाः

kīcakā nihatāḥ sarve tvāmapṛṣṭvā janādhipa | na tathā nihatāḥ sarve sabhāryā dhṛtarāṣṭrajāḥ

मूर्खत्वं तव राजेन्द्र गन्धर्वेभ्यश्च मोचिताः । दुर्योधनादयः कामं शत्रवो निगडीकृताः

mūrkhatvaṃ tava rājendra gandharvebhyaśca mocitāḥ | duryodhanādayaḥ kāmaṃ śatravo nigaḍīkṛtāḥ

दुर्योधनहितायाद्य धनं दातुं त्वमिच्छसि । नाहं ददे महीपाल सर्वथा प्रेरितस्त्वया

duryodhanahitāyādya dhanaṃ dātuṃ tvamicchasi | nāhaṃ dade mahīpāla sarvathā preritastvayā

इत्युक्त्वा निर्गते भीमे त्रिभिः परिवृतो नृपः । ददौ वित्तं सुबहुलं धृतराष्ट्राय धर्मजः

ityuktvā nirgate bhīme tribhiḥ parivṛto nṛpaḥ | dadau vittaṃ subahulaṃ dhṛtarāṣṭrāya dharmajaḥ

कारयामास विधिवत्पुत्राणां चौर्ध्वदैहिकम् । ददौ दानानि विप्रेभ्यो धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः

kārayāmāsa vidhivatputrāṇāṃ caurdhvadaihikam | dadau dānāni viprebhyo dhṛtarāṣṭro'mbikāsutaḥ

कृत्वौर्ध्वदैहिकं सर्वं गान्धारीसहितो नृपः । प्रविवेश वनं तूर्णं कुन्त्या च विदुरेण च

kṛtvaurdhvadaihikaṃ sarvaṃ gāndhārīsahito nṛpaḥ | praviveśa vanaṃ tūrṇaṃ kuntyā ca vidureṇa ca

सञ्जयेन परिज्ञातो निर्गतोऽसौ महामतिः । पुत्रैर्निवार्यमाणापि शूरसेनसुता गता

sañjayena parijñāto nirgato'sau mahāmatiḥ | putrairnivāryamāṇāpi śūrasenasutā gatā

विलपन्भीमसेनोऽपि तथान्ये चापि कौरवाः । गङ्गातीरात्परावृत्य ययुः सर्वे गजाह्वयम्

vilapanbhīmaseno'pi tathānye cāpi kauravāḥ | gaṅgātīrātparāvṛtya yayuḥ sarve gajāhvayam

ते गत्वा जाह्नवीतीरे शतयूपाश्रमं शुभम् । कृत्वा तृणैः कुटीं तत्र तपस्तेपुः समाहिताः

te gatvā jāhnavītīre śatayūpāśramaṃ śubham | kṛtvā tṛṇaiḥ kuṭīṃ tatra tapastepuḥ samāhitāḥ

गतान्यब्दानि षट् तेषां यदा याता हि तापसाः । युधिष्ठिरस्तु विरहादनुजानिदमब्रवीत्

gatānyabdāni ṣaṭ teṣāṃ yadā yātā hi tāpasāḥ | yudhiṣṭhirastu virahādanujānidamabravīt

स्वप्ने दृष्टा मया कुन्ती दुर्बला वनसंस्थिता । मनो मे जायते द्रष्टुं मातरं पितरौ तथा

svapne dṛṣṭā mayā kuntī durbalā vanasaṃsthitā | mano me jāyate draṣṭuṃ mātaraṃ pitarau tathā

विदुरं च महात्मानं सञ्जयं च महामतिम् । रोचते यदि वः सर्वान् व्रजाम इति मे मतिः

viduraṃ ca mahātmānaṃ sañjayaṃ ca mahāmatim | rocate yadi vaḥ sarvān vrajāma iti me matiḥ

ततस्ते भ्रातरः सर्वे सुभद्रा द्रौपदी तथा । वैराटी च महाभागा तथा नागरिको जनः

tataste bhrātaraḥ sarve subhadrā draupadī tathā | vairāṭī ca mahābhāgā tathā nāgariko janaḥ

प्राप्ताः सर्वजनैः सार्धं पाण्डवा दर्शनोत्सुकाः । शतयूपाश्रमं प्राप्य ददृशुः सर्व एव ते

prāptāḥ sarvajanaiḥ sārdhaṃ pāṇḍavā darśanotsukāḥ | śatayūpāśramaṃ prāpya dadṛśuḥ sarva eva te

विदुरो न यदा दृष्टो धर्मस्तं पृष्टवांस्तदा । क्वास्ते स विदुरो धीमांस्तमुवाचाम्बिकासुतः

viduro na yadā dṛṣṭo dharmastaṃ pṛṣṭavāṃstadā | kvāste sa viduro dhīmāṃstamuvācāmbikāsutaḥ

विरक्तश्चरते क्षत्ता निरीहो निष्परिग्रहः । कुतोऽप्येकान्तसंवासी ध्यायतेऽन्तः सनातनम्

viraktaścarate kṣattā nirīho niṣparigrahaḥ | kuto'pyekāntasaṃvāsī dhyāyate'ntaḥ sanātanam

गङ्गां गच्छन्द्वितीयेऽह्नि वने राजा युधिष्ठिरः । ददर्श विदुरं क्षामं तपसा संशितव्रतम्

gaṅgāṃ gacchandvitīye'hni vane rājā yudhiṣṭhiraḥ | dadarśa viduraṃ kṣāmaṃ tapasā saṃśitavratam

दृष्ट्वोवाच महीपालो वन्देऽहं त्वां युधिष्ठिरः । तस्थौ श्रुत्वा च विदुरः स्थाणुभूत इवानघः

dṛṣṭvovāca mahīpālo vande'haṃ tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ | tasthau śrutvā ca viduraḥ sthāṇubhūta ivānaghaḥ

क्षणेन विदुरस्यास्यान्निःसृतं तेज अद्‌भुतम् । लीनं युधिष्ठिरस्यास्ये धर्मांशत्वात्परस्परम्

kṣaṇena vidurasyāsyānniḥsṛtaṃ teja adbhutam | līnaṃ yudhiṣṭhirasyāsye dharmāṃśatvātparasparam

क्षत्ता जहौ तदा प्राणाञ्छुशोचाति युधिष्ठिरः । दाहार्थं तस्य देहस्य कृतवानुद्यमं नृपः

kṣattā jahau tadā prāṇāñchuśocāti yudhiṣṭhiraḥ | dāhārthaṃ tasya dehasya kṛtavānudyamaṃ nṛpaḥ

शृण्वतस्तु तदा राज्ञो वागुवाचाशरीरिणी । विरक्तोऽयं न दाहार्हो यथेष्टं गच्छ भूपते

śṛṇvatastu tadā rājño vāguvācāśarīriṇī | virakto'yaṃ na dāhārho yatheṣṭaṃ gaccha bhūpate

श्रुत्वा ते भ्रातरः सर्वे सस्नुर्गङ्गाजलेऽमले । गत्वा निवेदयामासुर्धृतराष्ट्राय विस्तरात्

śrutvā te bhrātaraḥ sarve sasnurgaṅgājale'male | gatvā nivedayāmāsurdhṛtarāṣṭrāya vistarāt

स्थितास्तत्राश्रमे सर्वे पाण्डवा नागरैः सह । तत्र सत्यवतीसूनुर्नारदश्च समागतः

sthitāstatrāśrame sarve pāṇḍavā nāgaraiḥ saha | tatra satyavatīsūnurnāradaśca samāgataḥ

मुनयोऽन्ये महात्मानश्चागता धर्मनन्दनम् । कुन्ती प्राह तदा व्यासं संस्थितं शुभदर्शनम्

munayo'nye mahātmānaścāgatā dharmanandanam | kuntī prāha tadā vyāsaṃ saṃsthitaṃ śubhadarśanam

कृष्ण कर्णस्तु पुत्रो मे जातमात्रस्तु वीक्षितः । मनो मे तप्यतेऽत्यर्थं दर्शयस्व तपोधन

kṛṣṇa karṇastu putro me jātamātrastu vīkṣitaḥ | mano me tapyate'tyarthaṃ darśayasva tapodhana

समर्थोऽसि महाभाग कुरु मे वाञ्छितं प्रभो । गान्धार्युवाच दुर्योधनो रणेऽगच्छद्वीक्षितो न मया मुने

samartho'si mahābhāga kuru me vāñchitaṃ prabho | gāndhāryuvāca duryodhano raṇe'gacchadvīkṣito na mayā mune

तं दर्शय मुनिश्रेष्ठ पुत्रं मे त्वं सहानुजम् । सुभद्रोवाच अभिमन्युं महावीरं प्राणादप्यधिकं प्रियम्

taṃ darśaya muniśreṣṭha putraṃ me tvaṃ sahānujam | subhadrovāca abhimanyuṃ mahāvīraṃ prāṇādapyadhikaṃ priyam

द्रष्टुकामास्मि सर्वज्ञ दर्शयाद्य तपोधन । सूत उवाच एवंविधानि वाक्यानि श्रुत्वा सत्यवतीसुतः

draṣṭukāmāsmi sarvajña darśayādya tapodhana | sūta uvāca evaṃvidhāni vākyāni śrutvā satyavatīsutaḥ

प्राणायामं ततः कृत्वा दध्यौ देवीं सनातनीम् । सन्ध्याकालेऽथ सम्प्राप्ते गङ्गायां मुनिसत्तमः

prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā dadhyau devīṃ sanātanīm | sandhyākāle'tha samprāpte gaṅgāyāṃ munisattamaḥ

सर्वांस्तांश्च समाहूय युधिष्ठिरपुरोगमान् । तुष्टाव विश्वजननीं स्नात्वा पुण्यसरिज्जले

sarvāṃstāṃśca samāhūya yudhiṣṭhirapurogamān | tuṣṭāva viśvajananīṃ snātvā puṇyasarijjale

प्रकृतिं पुरुषारामां सगुणां निर्गुणां तथा । देवदेवीं ब्रह्मरूपां मणिद्वीपाधिवासिनीम्

prakṛtiṃ puruṣārāmāṃ saguṇāṃ nirguṇāṃ tathā | devadevīṃ brahmarūpāṃ maṇidvīpādhivāsinīm

यदा न वेधा न च विष्णुरीश्वरो न वासवो नैव जलाधिपस्तथा । न वित्तपो नैव यमश्च पावक- स्तदासि देवि त्वमहं नमामि ताम्

yadā na vedhā na ca viṣṇurīśvaro na vāsavo naiva jalādhipastathā | na vittapo naiva yamaśca pāvaka- stadāsi devi tvamahaṃ namāmi tām

जलं न वायुर्न धरा न चाम्बरं गुणा न तेषां च न चेन्द्रियाण्यहम् । मनो न बुद्धिर्न च तिग्मगुः शशी तदासि देवि त्वमहं नमामि ताम्

jalaṃ na vāyurna dharā na cāmbaraṃ guṇā na teṣāṃ ca na cendriyāṇyaham | mano na buddhirna ca tigmaguḥ śaśī tadāsi devi tvamahaṃ namāmi tām

इमं जीवलोकं समाधाय चित्ते गुणैर्लिङ्गकोशं च नीत्वा समाधौ । स्थिता कल्पकालं नयस्यात्मतन्त्रा न कोऽप्यस्ति वेत्ता विवेकं गतोऽपि

imaṃ jīvalokaṃ samādhāya citte guṇairliṅgakośaṃ ca nītvā samādhau | sthitā kalpakālaṃ nayasyātmatantrā na ko'pyasti vettā vivekaṃ gato'pi

प्रार्थयत्येष मां लोको मृतानां दर्शनं पुनः । नाहं क्षमोऽस्मि मातस्त्वं दर्शयाशु जनान्मृतान्

prārthayatyeṣa māṃ loko mṛtānāṃ darśanaṃ punaḥ | nāhaṃ kṣamo'smi mātastvaṃ darśayāśu janānmṛtān

सूत उवाच एवं स्तुता तदा देवी माया श्रीभुवनेश्वरी । स्वर्गादाहूय सर्वान्वै दर्शयामास पार्थिवान्

sūta uvāca evaṃ stutā tadā devī māyā śrībhuvaneśvarī | svargādāhūya sarvānvai darśayāmāsa pārthivān

दृष्ट्वा कुन्ती च गान्धारी सुभद्रा च विराटजा । पाण्डवा मुमुदुः सर्वे वीक्ष्य प्रत्यागतान्स्वकान्

dṛṣṭvā kuntī ca gāndhārī subhadrā ca virāṭajā | pāṇḍavā mumuduḥ sarve vīkṣya pratyāgatānsvakān

पुनर्विसर्जितास्तेन व्यासेनामिततेजसा । स्मृत्वा देवीं महामायामिन्द्रजालमिवोद्यतम्

punarvisarjitāstena vyāsenāmitatejasā | smṛtvā devīṃ mahāmāyāmindrajālamivodyatam

तदा पृष्ट्वा ययुः सर्वे पाण्डवा मुनयस्तथा । राजा नागपुरं प्राप्तः कुर्वन् व्यासकथां पथि

tadā pṛṣṭvā yayuḥ sarve pāṇḍavā munayastathā | rājā nāgapuraṃ prāptaḥ kurvan vyāsakathāṃ pathi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे पाण्डवानां कथानकं मृतानां दर्शनवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe pāṇḍavānāṃ kathānakaṃ mṛtānāṃ darśanavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

रुरुचरित्रवर्णनम् सूत उवाच ततो दिने तृतीये च धृतराष्ट्रः स भूपतिः । दावाग्निना वने दग्धः सभार्यः कुन्तिसंयुतः

rurucaritravarṇanam sūta uvāca tato dine tṛtīye ca dhṛtarāṣṭraḥ sa bhūpatiḥ | dāvāgninā vane dagdhaḥ sabhāryaḥ kuntisaṃyutaḥ

सञ्जयस्तीर्थयात्रायां गतस्त्यक्त्वा महीपतिम् । श्रुत्वा युधिष्ठिरो राजा नारदाद्दुःखमाप्तवान्

sañjayastīrthayātrāyāṃ gatastyaktvā mahīpatim | śrutvā yudhiṣṭhiro rājā nāradādduḥkhamāptavān

षट्‌त्रिंशेऽथ गते वर्षे कौरवाणां क्षयात्पुनः । प्रभासे यादवाः सर्वे विप्रशापात्क्षयं गताः

ṣaṭtriṃśe'tha gate varṣe kauravāṇāṃ kṣayātpunaḥ | prabhāse yādavāḥ sarve vipraśāpātkṣayaṃ gatāḥ

ते पीत्वा मदिरां मत्ताः कृत्वा युद्धं परस्परम् । क्षयं प्राप्ता महात्मानः पश्यतो रामकृष्णयोः

te pītvā madirāṃ mattāḥ kṛtvā yuddhaṃ parasparam | kṣayaṃ prāptā mahātmānaḥ paśyato rāmakṛṣṇayoḥ

देहं तत्याज रामस्तु कृष्णः कमललोचनः । व्याधबाणहतः शापं पालयन्भगवान्हरिः

dehaṃ tatyāja rāmastu kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ | vyādhabāṇahataḥ śāpaṃ pālayanbhagavānhariḥ

वसुदेवस्तु तच्छ्रुत्वा देहत्यागं हरेरथ । जहौ प्राणाञ्छुचीन्कृत्वा चित्ते श्रीभुवनेश्वरीम्

vasudevastu tacchrutvā dehatyāgaṃ hareratha | jahau prāṇāñchucīnkṛtvā citte śrībhuvaneśvarīm

अर्जुनस्तु ततो गत्वा प्रभासे चातिदुःखितः । संस्कारं तत्र सर्वेषां यथायोग्यं चकार ह

arjunastu tato gatvā prabhāse cātiduḥkhitaḥ | saṃskāraṃ tatra sarveṣāṃ yathāyogyaṃ cakāra ha

समीक्ष्याथ हरेर्देहं कृत्वा काष्ठस्य सञ्चयम् । अष्टाभिः सह पत्‍नीभिर्दाहयामास पार्थिवः

samīkṣyātha harerdehaṃ kṛtvā kāṣṭhasya sañcayam | aṣṭābhiḥ saha patnībhirdāhayāmāsa pārthivaḥ

देहं रामस्य रेवत्या सह दग्ध्वा विभावसौ । अर्जुनो द्वारकामेत्य पुरान्निष्क्रामयज्जनम्

dehaṃ rāmasya revatyā saha dagdhvā vibhāvasau | arjuno dvārakāmetya purānniṣkrāmayajjanam

पुरी सा वासुदेवस्य प्लावितोदधिना ततः । अर्जुनः सर्वलोकान्वै गृहीत्वा निर्गतस्तदा

purī sā vāsudevasya plāvitodadhinā tataḥ | arjunaḥ sarvalokānvai gṛhītvā nirgatastadā

कृष्णपत्‍न्यस्तदा मार्गे चौराभीरैश्च लुण्ठिता । धनं सर्वं गृहीतं च निस्तेजश्चार्जुनोऽभवत्

kṛṣṇapatnyastadā mārge caurābhīraiśca luṇṭhitā | dhanaṃ sarvaṃ gṛhītaṃ ca nistejaścārjuno'bhavat

इन्द्रप्रस्थे समागत्य वज्रो राजा कृतस्तदा । अनिरुद्धसुतो नाम्ना पार्थेनामिततेजसा

indraprasthe samāgatya vajro rājā kṛtastadā | aniruddhasuto nāmnā pārthenāmitatejasā

व्यासाय कथितं दुःखं तेनोक्तोऽसौ महारथः । पुनर्यदा हरिस्त्वञ्च भवितासि महामते

vyāsāya kathitaṃ duḥkhaṃ tenokto'sau mahārathaḥ | punaryadā haristvañca bhavitāsi mahāmate

तदा तेजस्तवात्युग्रं भविष्यति पुनर्युगे । तच्छ्रुत्वा वचनं पार्थो गत्वा नागपुरेऽर्जुनः

tadā tejastavātyugraṃ bhaviṣyati punaryuge | tacchrutvā vacanaṃ pārtho gatvā nāgapure'rjunaḥ

दुःखितो धर्मराजानं वृत्तान्तं सर्वमब्रवीत् । देहत्यागं हरेः श्रुत्वा यादवानां क्षयं तथा

duḥkhito dharmarājānaṃ vṛttāntaṃ sarvamabravīt | dehatyāgaṃ hareḥ śrutvā yādavānāṃ kṣayaṃ tathā

गमनाय मतिं चक्रे राजा हैमाचलं प्रति । षट्‌त्रिंशद्वार्षिकं राज्ये स्थापयित्वोत्तरासुतम्

gamanāya matiṃ cakre rājā haimācalaṃ prati | ṣaṭtriṃśadvārṣikaṃ rājye sthāpayitvottarāsutam

निर्जगाम वनं राजा द्रौपद्या भ्रातृभिः सह । षट्‌त्रिंशच्चैव वर्षाणि कृत्वा राज्यं गजाह्वये

nirjagāma vanaṃ rājā draupadyā bhrātṛbhiḥ saha | ṣaṭtriṃśaccaiva varṣāṇi kṛtvā rājyaṃ gajāhvaye

गत्वा हिमाचले षट् ते जहुः प्राणान्पृथासुताः । परीक्षिदपि राजर्षिः प्रजाः सर्वाः सुधार्मिकः

gatvā himācale ṣaṭ te jahuḥ prāṇānpṛthāsutāḥ | parīkṣidapi rājarṣiḥ prajāḥ sarvāḥ sudhārmikaḥ

अपालयच्च राजेन्द्रः षष्टिवर्षाण्यतन्द्रितः । बभूव मृगयाशीलो जगाम च वनं महत्

apālayacca rājendraḥ ṣaṣṭivarṣāṇyatandritaḥ | babhūva mṛgayāśīlo jagāma ca vanaṃ mahat

विद्धं मृगं विचिन्वानो मध्याह्ने भूपतिः स्वयम् । तृषितश्च परिश्रान्तः क्षुधितश्चोत्तरासुतः

viddhaṃ mṛgaṃ vicinvāno madhyāhne bhūpatiḥ svayam | tṛṣitaśca pariśrāntaḥ kṣudhitaścottarāsutaḥ

राजा घर्मेण सन्तप्तो ददर्श मुनिमन्तिके । ध्याने स्थितं मुनिं राजा जलं पप्रच्छ चातुरः

rājā gharmeṇa santapto dadarśa munimantike | dhyāne sthitaṃ muniṃ rājā jalaṃ papraccha cāturaḥ

नोवाच किञ्चिन्मौनस्थश्चुकोप नृपतिस्तदा । मृतं सर्पं तदादाय धनुष्कोट्या तृषातुरः

novāca kiñcinmaunasthaścukopa nṛpatistadā | mṛtaṃ sarpaṃ tadādāya dhanuṣkoṭyā tṛṣāturaḥ

कलिनाविष्टचित्तस्तु कण्ठे तस्य न्यवेशयत् । आरोपिते तथा सर्पे नोवाच मुनिसत्तमः

kalināviṣṭacittastu kaṇṭhe tasya nyaveśayat | āropite tathā sarpe novāca munisattamaḥ

न चचाल समाधिस्थो राजापि स्वगृहं गतः । तस्य पुत्रोऽतितेजस्वी गविजातो महातपाः

na cacāla samādhistho rājāpi svagṛhaṃ gataḥ | tasya putro'titejasvī gavijāto mahātapāḥ

महाशक्तोऽथ शुश्राव क्रीडमानो वनान्तिके । मित्राण्याहुश्च तत्पुत्रं पितुः कण्ठे तवाधुना

mahāśakto'tha śuśrāva krīḍamāno vanāntike | mitrāṇyāhuśca tatputraṃ pituḥ kaṇṭhe tavādhunā

लम्भितोऽस्ति मृतः सर्पः केनापीति मुनीश्वर । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपातिशयं तदा

lambhito'sti mṛtaḥ sarpaḥ kenāpīti munīśvara | teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā cukopātiśayaṃ tadā

शशाप नृपतिं क्रुद्धो गृहीत्वाशु करे जलम् । पितुः कण्ठेऽद्य मे येन विनिक्षिप्तो मृतोरगः

śaśāpa nṛpatiṃ kruddho gṛhītvāśu kare jalam | pituḥ kaṇṭhe'dya me yena vinikṣipto mṛtoragaḥ

तक्षकः सप्तरात्रेण तं दशेत्पापपूरुषम् । मुनेः शिष्योऽथ राजानं समुपेत्य गृहे स्थितम्

takṣakaḥ saptarātreṇa taṃ daśetpāpapūruṣam | muneḥ śiṣyo'tha rājānaṃ samupetya gṛhe sthitam

शापं निवेदयामास मुनिपुत्रेण चार्पितम् । अभिमन्युसुतः श्रुत्वा शापं दत्तं द्विजेन वै

śāpaṃ nivedayāmāsa muniputreṇa cārpitam | abhimanyusutaḥ śrutvā śāpaṃ dattaṃ dvijena vai

अनिवार्यं च विज्ञाय मन्त्रिवृद्धानुवाच ह । शप्तोऽहं द्विजरूपेण मम द्वेषादसंशयम्

anivāryaṃ ca vijñāya mantrivṛddhānuvāca ha | śapto'haṃ dvijarūpeṇa mama dveṣādasaṃśayam

किं विधेयं मयामात्या उपायश्चिन्त्यतामिह । मृत्युः किलानिवार्योऽसौ वदन्ति वेदवादिनः

kiṃ vidheyaṃ mayāmātyā upāyaścintyatāmiha | mṛtyuḥ kilānivāryo'sau vadanti vedavādinaḥ

यत्‍नस्तथापि शास्त्रोक्तः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः । उपायवादिनः केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः

yatnastathāpi śāstroktaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ | upāyavādinaḥ kecitpravadanti manīṣiṇaḥ

विज्ञोपायेन सिध्यन्ति कार्याणि नेतरस्य च । मणिमन्त्रौषधीनां वै प्रभावाः खलु दुर्विदः

vijñopāyena sidhyanti kāryāṇi netarasya ca | maṇimantrauṣadhīnāṃ vai prabhāvāḥ khalu durvidaḥ

न भवेदिति किं तैस्तु मणिमद्‌भिः सुसाधितैः । सर्पदष्टा पुरा भार्या मुनेः सञ्जीविता मृता

na bhavediti kiṃ taistu maṇimadbhiḥ susādhitaiḥ | sarpadaṣṭā purā bhāryā muneḥ sañjīvitā mṛtā

दत्त्वार्धमायुषस्तेन मुनिना सा वराप्सराः । भवितव्ये न विश्वासः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः

dattvārdhamāyuṣastena muninā sā varāpsarāḥ | bhavitavye na viśvāsaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ

प्रत्यक्षं तत्र दृष्टान्तं पश्यन्तु सचिवाः किल । दिवि कोऽपि पृथिव्यां वा दृश्यते पुरुषः क्वचित्

pratyakṣaṃ tatra dṛṣṭāntaṃ paśyantu sacivāḥ kila | divi ko'pi pṛthivyāṃ vā dṛśyate puruṣaḥ kvacit

दैवे मतिं समाधाय यस्तिष्ठेत्तु निरुद्यमः । विरक्तस्तु यतिर्भूत्वा भिक्षार्थं याति सर्वथा

daive matiṃ samādhāya yastiṣṭhettu nirudyamaḥ | viraktastu yatirbhūtvā bhikṣārthaṃ yāti sarvathā

गृहस्थानां गृहे काममाहूतो वाथवान्यथा । यदृच्छयोपपन्नं च क्षिप्तं केनापि वा मुखे

gṛhasthānāṃ gṛhe kāmamāhūto vāthavānyathā | yadṛcchayopapannaṃ ca kṣiptaṃ kenāpi vā mukhe

उद्यमेन विना चास्यादुदरे संविशेत्कथम् । प्रयत्‍नश्चोद्यमे कार्यो यदा सिद्धिं न याति चेत्

udyamena vinā cāsyādudare saṃviśetkatham | prayatnaścodyame kāryo yadā siddhiṃ na yāti cet

तदा दैवं स्थितं चेति चित्तमालम्बयेद्‌बुधः । मन्त्रिण ऊचुः को मुनिर्येन दत्त्वार्धमायुषो जीविता प्रिया

tadā daivaṃ sthitaṃ ceti cittamālambayedbudhaḥ | mantriṇa ūcuḥ ko muniryena dattvārdhamāyuṣo jīvitā priyā

कथं मृता महाराज तन्नो ब्रूहि सविस्तरम् । राजोवाच भृगोर्भार्या वरारोहा पुलोमा नाम सुन्दरी

kathaṃ mṛtā mahārāja tanno brūhi savistaram | rājovāca bhṛgorbhāryā varārohā pulomā nāma sundarī

तस्यां तु च्यवनो नाम मुनिर्जातोऽतिविश्रुतः । च्यवनस्य च शर्यातेः सुकन्या नाम सुन्दरी

tasyāṃ tu cyavano nāma munirjāto'tiviśrutaḥ | cyavanasya ca śaryāteḥ sukanyā nāma sundarī

तस्यां जज्ञे सुतः श्रीमान्प्रमतिर्नाम विश्रुतः । प्रमतेस्तु प्रिया भार्या प्रतापी नाम विश्रुता

tasyāṃ jajñe sutaḥ śrīmānpramatirnāma viśrutaḥ | pramatestu priyā bhāryā pratāpī nāma viśrutā

रुरुर्नाम सुतो जातस्तथा परमतापसः । तस्मिंश्च समये कश्चित्स्थूलकेशश्च विश्रुतः

rururnāma suto jātastathā paramatāpasaḥ | tasmiṃśca samaye kaścitsthūlakeśaśca viśrutaḥ

बभूव तपसा युक्तो धर्मात्मा सत्यसम्मतः । एतस्मिन्नन्तरे मान्या मेनका च वराप्सराः

babhūva tapasā yukto dharmātmā satyasammataḥ | etasminnantare mānyā menakā ca varāpsarāḥ

क्रीडां चक्रे नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरी । गर्भं विश्वावसोः प्राप्य निर्गता वरवर्णिनी

krīḍāṃ cakre nadītīre triṣu lokeṣu sundarī | garbhaṃ viśvāvasoḥ prāpya nirgatā varavarṇinī

स्थूलकेशाश्रमे गत्वा विससर्ज वराप्सराः । कन्यकां च नदीतीरे त्रिषु लोकेषु सुन्दरीम्

sthūlakeśāśrame gatvā visasarja varāpsarāḥ | kanyakāṃ ca nadītīre triṣu lokeṣu sundarīm

दृष्ट्वानाथां तदा कन्यां जग्राह मुनिसत्तमः । पुपोष स्थूलकेशस्तु नाम्ना चक्रे प्रमद्वराम्

dṛṣṭvānāthāṃ tadā kanyāṃ jagrāha munisattamaḥ | pupoṣa sthūlakeśastu nāmnā cakre pramadvarām

सा काले यौवनं प्राप्ता सर्वलक्षणसंयुता । रुरुर्दृष्ट्वाथ तां बालां कामबाणार्दितो ह्यभूत्

sā kāle yauvanaṃ prāptā sarvalakṣaṇasaṃyutā | rururdṛṣṭvātha tāṃ bālāṃ kāmabāṇārdito hyabhūt

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे रुरुचरित्रवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe rurucaritravarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

परीक्षिद्‌राज्ञो गुप्तगृहे वासवर्णनम् परीक्षिदुवाच कामार्तः स मुनिर्गत्वा रुरुः सुप्तो निजाश्रमे । पिता पप्रच्छ दीनं तं किं रुरो विमना असि

parīkṣidrājño guptagṛhe vāsavarṇanam parīkṣiduvāca kāmārtaḥ sa munirgatvā ruruḥ supto nijāśrame | pitā papraccha dīnaṃ taṃ kiṃ ruro vimanā asi

स तमाहातिकामार्तः स्थूलकेशस्य चाश्रमे । कन्या प्रमद्वरा नाम सा मे भार्या भवेदिति

sa tamāhātikāmārtaḥ sthūlakeśasya cāśrame | kanyā pramadvarā nāma sā me bhāryā bhavediti

स गत्वा प्रमतिस्तूर्णं स्थूलकेशं महामुनिम् । प्रमुह्य सुमुखं कृत्वा ययाचे तां वराननाम्

sa gatvā pramatistūrṇaṃ sthūlakeśaṃ mahāmunim | pramuhya sumukhaṃ kṛtvā yayāce tāṃ varānanām

ददौ वाचं स्थूलकेशः प्रदास्यामि शुभेऽहनि । विवाहार्थं च सम्भारं रचयामासतुर्वने

dadau vācaṃ sthūlakeśaḥ pradāsyāmi śubhe'hani | vivāhārthaṃ ca sambhāraṃ racayāmāsaturvane

प्रमतिः स्थूलकेशश्च विवाहार्थं समुद्यतौ । बभूवतुर्महात्मानौ समीपस्थौ तपोवने

pramatiḥ sthūlakeśaśca vivāhārthaṃ samudyatau | babhūvaturmahātmānau samīpasthau tapovane

तस्मिन्नवसरे कन्या रममाणा गृहाङ्गणे । प्रसुप्तं पन्नगं पादेनास्पृशच्चारुलोचना

tasminnavasare kanyā ramamāṇā gṛhāṅgaṇe | prasuptaṃ pannagaṃ pādenāspṛśaccārulocanā

दष्टा तु पन्नगेनाथ सा ममार वराङ्गना । कोलाहलस्तदा जातो मृतां दृष्ट्वा प्रमद्वराम्

daṣṭā tu pannagenātha sā mamāra varāṅganā | kolāhalastadā jāto mṛtāṃ dṛṣṭvā pramadvarām

मिलिता मुनयः सर्वे चुक्रुशुः शोकसंयुताः । भूमौ तां पतितां दृष्ट्वा पिता तस्यातिदुःखितः

militā munayaḥ sarve cukruśuḥ śokasaṃyutāḥ | bhūmau tāṃ patitāṃ dṛṣṭvā pitā tasyātiduḥkhitaḥ

रुरोद विगतप्राणां दीप्यमानां सुतेजसा । रुरुः श्रुत्वा तदाक्रन्दं दर्शनार्थं समागतः

ruroda vigataprāṇāṃ dīpyamānāṃ sutejasā | ruruḥ śrutvā tadākrandaṃ darśanārthaṃ samāgataḥ

ददर्श पतितां तत्र सजीवामिव कामिनीम् । रुदन्तं स्थूलकेशं च दृष्ट्वान्यानृषिसत्तमान्

dadarśa patitāṃ tatra sajīvāmiva kāminīm | rudantaṃ sthūlakeśaṃ ca dṛṣṭvānyānṛṣisattamān

रुरुः स्थानाद्‌बहिर्गत्वा रुरोद विरहाकुलः । अहो दैवेन सर्पोऽयं प्रेषितः परमाद्‌भुतः

ruruḥ sthānādbahirgatvā ruroda virahākulaḥ | aho daivena sarpo'yaṃ preṣitaḥ paramādbhutaḥ

मम शर्मविघाताय दुःखहेतुरयं किल । किं करोमि क्व गच्छामि मृता मे प्राणवल्लभा

mama śarmavighātāya duḥkhaheturayaṃ kila | kiṃ karomi kva gacchāmi mṛtā me prāṇavallabhā

न वै जीवितुमिच्छामि वियुक्तः प्रिययानया । नालिङ्‌गिता वरारोहा न मया चुम्बिता मुखे

na vai jīvitumicchāmi viyuktaḥ priyayānayā | nāliṅgitā varārohā na mayā cumbitā mukhe

न पाणिग्रहणं प्राप्तं मन्दभाग्येन सर्वथा । लाजाहोमस्तथा चाग्नौ न कृतस्त्वनया सह

na pāṇigrahaṇaṃ prāptaṃ mandabhāgyena sarvathā | lājāhomastathā cāgnau na kṛtastvanayā saha

मानुष्यं धिगिदं कामं गच्छन्त्वद्य ममासवः । दुःखितस्य न वा मृत्युर्वाञ्छितः समुपैति हि

mānuṣyaṃ dhigidaṃ kāmaṃ gacchantvadya mamāsavaḥ | duḥkhitasya na vā mṛtyurvāñchitaḥ samupaiti hi

सुखं तर्हि कथं दिव्यमाप्यते भुवि वाञ्छितम् । प्रपतामि ह्रदे घोरे पावके प्रपताम्यहम्

sukhaṃ tarhi kathaṃ divyamāpyate bhuvi vāñchitam | prapatāmi hrade ghore pāvake prapatāmyaham

विषमद्मि गले पाशं कृत्वा प्राणांस्त्यजाम्यहम् । विलप्यैवं रुरुस्तत्र विचार्य मनसा पुनः

viṣamadmi gale pāśaṃ kṛtvā prāṇāṃstyajāmyaham | vilapyaivaṃ rurustatra vicārya manasā punaḥ

उपायं चिन्तयामास स्थितस्तस्मिन्नदीतटे । मरणात्किं फलं मे स्यादात्महत्या दुरत्यया

upāyaṃ cintayāmāsa sthitastasminnadītaṭe | maraṇātkiṃ phalaṃ me syādātmahatyā duratyayā

दुःखितश्च पिता मे स्याज्जननी चातिदुःखिता । दैवस्तुष्टो भवेत्कामं दृष्ट्वा मां त्यक्तजीवितम्

duḥkhitaśca pitā me syājjananī cātiduḥkhitā | daivastuṣṭo bhavetkāmaṃ dṛṣṭvā māṃ tyaktajīvitam

सर्वः प्रमुदितश्च स्यान्मत्क्षये नात्र संशयः । उपकारः प्रियायाः कः परलोके भवेदपि

sarvaḥ pramuditaśca syānmatkṣaye nātra saṃśayaḥ | upakāraḥ priyāyāḥ kaḥ paraloke bhavedapi

मृते मय्यात्मघातेन विरहात्पीडितेऽपि च । परलोके प्रिया सापि न मे स्यादात्मघातिनः

mṛte mayyātmaghātena virahātpīḍite'pi ca | paraloke priyā sāpi na me syādātmaghātinaḥ

एतदर्थं मृते दोषा मयि नैवामृते पुनः । विमृश्यैव रुरुस्तत्र स्नात्वाचम्य शुचिः स्थितः

etadarthaṃ mṛte doṣā mayi naivāmṛte punaḥ | vimṛśyaiva rurustatra snātvācamya śuciḥ sthitaḥ

अब्रवीद्वचनं कृत्वा जलं पाणावसौ मुनिः । यन्मया सुकृतं किञ्चित्कृतं देवार्चनादिकम्

abravīdvacanaṃ kṛtvā jalaṃ pāṇāvasau muniḥ | yanmayā sukṛtaṃ kiñcitkṛtaṃ devārcanādikam

गुरवः पूजिता भक्त्या हुतं जप्तं तपः कृतम् । अधीतास्त्वखिला वेदा गायत्री संस्कृता यदि

guravaḥ pūjitā bhaktyā hutaṃ japtaṃ tapaḥ kṛtam | adhītāstvakhilā vedā gāyatrī saṃskṛtā yadi

रविराराधितस्तेन सञ्जीवतु मम प्रिया । यदि जीवेन्न मे कान्ता त्यजे प्राणानहं ततः

ravirārādhitastena sañjīvatu mama priyā | yadi jīvenna me kāntā tyaje prāṇānahaṃ tataḥ

इत्युक्त्वा तज्जलं भूमौ चिक्षेपाराध्य देवताः । राजोवाच एवं विलपतस्तस्य भार्यया दुःखितस्य च

ityuktvā tajjalaṃ bhūmau cikṣepārādhya devatāḥ | rājovāca evaṃ vilapatastasya bhāryayā duḥkhitasya ca

देवदूतस्तदाभ्येत्य वाक्यमाह रुरुं ततः । देवदूत उवाच माकार्षीः साहसं ब्रह्मन्कथं जीवेन्मृता प्रिया

devadūtastadābhyetya vākyamāha ruruṃ tataḥ | devadūta uvāca mākārṣīḥ sāhasaṃ brahmankathaṃ jīvenmṛtā priyā

गतायुरेषा सुश्रोणी गन्धर्वाप्सरसोः सुता । अन्यां कामय चार्वङ्गीं मृतेयं चाविवाहिता

gatāyureṣā suśroṇī gandharvāpsarasoḥ sutā | anyāṃ kāmaya cārvaṅgīṃ mṛteyaṃ cāvivāhitā

किं रोदिषि सुदुर्बुद्धे का प्रीतिस्तेऽनया सह । रुरुरुवाच देवदूत न चान्यां वै वरिष्याम्यहमङ्गनाम्

kiṃ rodiṣi sudurbuddhe kā prītiste'nayā saha | rururuvāca devadūta na cānyāṃ vai variṣyāmyahamaṅganām

यदि जीवेन्न जीवेद्वा मर्तव्यं चाधुना मया । राजोवाच विदित्वेति हठं तस्य देवदूतो मुदान्वितः

yadi jīvenna jīvedvā martavyaṃ cādhunā mayā | rājovāca viditveti haṭhaṃ tasya devadūto mudānvitaḥ

उवाच वचनं तथ्यं सत्यं चातिमनोहरम् । उपायं शृणु विप्रेन्द्र विहितं यत्सुरैः पुरा

uvāca vacanaṃ tathyaṃ satyaṃ cātimanoharam | upāyaṃ śṛṇu viprendra vihitaṃ yatsuraiḥ purā

आयुषोऽर्धप्रदानेन जीवयाशु प्रमद्वराम् । रुरुरुवाच आयुषोऽर्धं प्रयच्छामि कन्यायै नात्र संशयः

āyuṣo'rdhapradānena jīvayāśu pramadvarām | rururuvāca āyuṣo'rdhaṃ prayacchāmi kanyāyai nātra saṃśayaḥ

अद्य प्रत्यावृतप्राणा प्रोत्तिष्ठतु मम प्रिया । विश्वावसुस्तदा तत्र विमानेन समागतः

adya pratyāvṛtaprāṇā prottiṣṭhatu mama priyā | viśvāvasustadā tatra vimānena samāgataḥ

ज्ञात्वा पुत्रीं मृतां चाशु स्वर्गलोकात्प्रमद्वराम् । ततो गन्धर्वराजश्च देवदूतश्च सत्तमः

jñātvā putrīṃ mṛtāṃ cāśu svargalokātpramadvarām | tato gandharvarājaśca devadūtaśca sattamaḥ

धर्मराजमुपेत्येदं वचनं प्रत्यभाषताम् । धर्मराज रुरोः पत्‍नी सुता विश्वावसोस्तथा

dharmarājamupetyedaṃ vacanaṃ pratyabhāṣatām | dharmarāja ruroḥ patnī sutā viśvāvasostathā

मृता प्रमद्वरा कन्या दष्टा सर्पेण चाधुना । सा रुरोरायुषोऽर्धेन मर्तुकामस्य सूर्यज

mṛtā pramadvarā kanyā daṣṭā sarpeṇa cādhunā | sā rurorāyuṣo'rdhena martukāmasya sūryaja

समुत्तिष्ठतु तन्वङ्गी व्रतचर्याप्रभावतः । धर्म उवाच विश्वावसुसुतां कन्यां देवदूत यदीच्छसि

samuttiṣṭhatu tanvaṅgī vratacaryāprabhāvataḥ | dharma uvāca viśvāvasusutāṃ kanyāṃ devadūta yadīcchasi

उत्तिष्ठत्वायुषोऽर्धेन रुरुं गत्वा त्वमर्पय । राजोवाच एवमुक्तस्ततो गत्वा जीवयित्वा प्रमद्वराम्

uttiṣṭhatvāyuṣo'rdhena ruruṃ gatvā tvamarpaya | rājovāca evamuktastato gatvā jīvayitvā pramadvarām

रुरोः समर्पयामास देवदूतस्त्वरान्वितः । ततः शुभेऽह्नि विधिना रुरुणापि विवाहिता

ruroḥ samarpayāmāsa devadūtastvarānvitaḥ | tataḥ śubhe'hni vidhinā ruruṇāpi vivāhitā

इत्थं चोपाययोगेन मृताप्युज्जीविता तदा । उपायस्तु प्रकर्तव्यः सर्वथा शास्त्रसम्मतः

itthaṃ copāyayogena mṛtāpyujjīvitā tadā | upāyastu prakartavyaḥ sarvathā śāstrasammataḥ

मणिमन्त्रौषधीभिश्च विधिवत्प्राणरक्षणे । इत्युक्त्वा सचिवान् राजा कल्पयित्वा सुरक्षकान्

maṇimantrauṣadhībhiśca vidhivatprāṇarakṣaṇe | ityuktvā sacivān rājā kalpayitvā surakṣakān

कारयित्वाथ प्रासादं सप्तभूमिकमुत्तमम् । आरुरोहोत्तरासूनुः सचिवैः सह तत्क्षणम्

kārayitvātha prāsādaṃ saptabhūmikamuttamam | ārurohottarāsūnuḥ sacivaiḥ saha tatkṣaṇam

मणिमन्त्रधराः शूराः स्थापितास्तत्र रक्षणे । प्रेषयामास भूपालो मुनिं गौरमुखं ततः

maṇimantradharāḥ śūrāḥ sthāpitāstatra rakṣaṇe | preṣayāmāsa bhūpālo muniṃ gauramukhaṃ tataḥ

प्रसादार्थं सेवकस्य क्षमस्वेति पुनः पुनः । ब्राह्मणान्सिद्धमन्त्रज्ञान् रक्षणार्थमितस्ततः

prasādārthaṃ sevakasya kṣamasveti punaḥ punaḥ | brāhmaṇānsiddhamantrajñān rakṣaṇārthamitastataḥ

मन्त्रिपुत्रः स्थितस्तत्र स्थापयामास दन्तिनः । न कश्चिदारुहेत्तत्र प्रासादे चातिरक्षिते

mantriputraḥ sthitastatra sthāpayāmāsa dantinaḥ | na kaścidāruhettatra prāsāde cātirakṣite

वातोऽपि न चरेत्तत्र प्रवेशे विनिवार्यते । भक्ष्यभोज्यादिकं राजा तत्रस्थश्च चकार सः

vāto'pi na carettatra praveśe vinivāryate | bhakṣyabhojyādikaṃ rājā tatrasthaśca cakāra saḥ

स्तानसन्ध्यादिकं कर्म तत्रैव विनिवर्त्य च । राजकार्याणि सर्वाणि तत्रस्थश्चाकरोन्नृपः

stānasandhyādikaṃ karma tatraiva vinivartya ca | rājakāryāṇi sarvāṇi tatrasthaścākaronnṛpaḥ

मन्त्रिभिः सह सम्मन्त्र्य गणयन्दिवसानपि । कश्चिच्च कश्यपो नाम ब्राह्मणो मन्त्रिसत्तमः

mantribhiḥ saha sammantrya gaṇayandivasānapi | kaścicca kaśyapo nāma brāhmaṇo mantrisattamaḥ

शुश्राव च तथा शापं प्राप्तं राज्ञा महात्मना । स धनार्थी द्विजश्रेष्ठः कश्यपः समचिन्तयत्

śuśrāva ca tathā śāpaṃ prāptaṃ rājñā mahātmanā | sa dhanārthī dvijaśreṣṭhaḥ kaśyapaḥ samacintayat

व्रजामि तत्र यत्रास्ते शप्तो राजा द्विजेन ह । इति कृत्वा मतिं विप्रः स्वगृहान्निःसृतः पथि

vrajāmi tatra yatrāste śapto rājā dvijena ha | iti kṛtvā matiṃ vipraḥ svagṛhānniḥsṛtaḥ pathi

कश्यपो मन्त्रविद्विद्वान्धनार्थी मुनिसत्तमः

kaśyapo mantravidvidvāndhanārthī munisattamaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां द्वितीयस्कन्धे परीक्षिद्‌राज्ञो गुप्तगृहे वासवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe parīkṣidrājño guptagṛhe vāsavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

परीक्षिन्मरणम् सूत उवाच तस्मिन्नेव दिने नाम्ना तक्षकस्तं नृपोत्तमम् । शप्तं ज्ञात्वा गृहात्तूर्णं निःसृतः पुरुषोत्तमः

parīkṣinmaraṇam sūta uvāca tasminneva dine nāmnā takṣakastaṃ nṛpottamam | śaptaṃ jñātvā gṛhāttūrṇaṃ niḥsṛtaḥ puruṣottamaḥ

वृद्धब्राह्मणवेषेण तक्षकः पथि निर्गतः । अपश्यत्कश्यपं मार्गे व्रजन्तं नृपतिं प्रति

vṛddhabrāhmaṇaveṣeṇa takṣakaḥ pathi nirgataḥ | apaśyatkaśyapaṃ mārge vrajantaṃ nṛpatiṃ prati

तमपृच्छत्पन्नगोऽसौ ब्राह्मणं मन्त्रवादिनम् । क्व भवांस्त्वरितो याति किञ्च कार्यं चिकीर्षति

tamapṛcchatpannago'sau brāhmaṇaṃ mantravādinam | kva bhavāṃstvarito yāti kiñca kāryaṃ cikīrṣati

कश्यप उवाच परीक्षितं नृपश्रेष्ठं तक्षकश्च प्रधक्ष्यति । तत्राहं त्वरितो यामि नृपं कर्तुमपज्वरम्

kaśyapa uvāca parīkṣitaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ takṣakaśca pradhakṣyati | tatrāhaṃ tvarito yāmi nṛpaṃ kartumapajvaram

मन्त्रोऽस्ति मम विप्रेन्द्र विषनाशकरः किल । जीवयिष्याम्यहं तं वै जीवितव्येऽधुना किल

mantro'sti mama viprendra viṣanāśakaraḥ kila | jīvayiṣyāmyahaṃ taṃ vai jīvitavye'dhunā kila

तक्षक उवाच अहं स पन्नगो ब्रह्मंस्तं धक्ष्यामि महीपतिम् । निवर्तस्व न शक्तस्त्वं मया दष्टं चिकित्सितुम्

takṣaka uvāca ahaṃ sa pannago brahmaṃstaṃ dhakṣyāmi mahīpatim | nivartasva na śaktastvaṃ mayā daṣṭaṃ cikitsitum

कश्यप उवाच अहं दष्टं त्वया सर्प नृपं शप्तं द्विजेन वै । जीवयिष्याम्यसन्देहं कामं मन्त्रबलेन वै

kaśyapa uvāca ahaṃ daṣṭaṃ tvayā sarpa nṛpaṃ śaptaṃ dvijena vai | jīvayiṣyāmyasandehaṃ kāmaṃ mantrabalena vai

तक्षक उवाच यदि त्वं जीवितुं यासि मया दष्टं नृपोत्तमम् । मन्त्रशक्तिबलं विप्र दर्शय त्वं ममानघ

takṣaka uvāca yadi tvaṃ jīvituṃ yāsi mayā daṣṭaṃ nṛpottamam | mantraśaktibalaṃ vipra darśaya tvaṃ mamānagha

धक्ष्याम्येनं च न्यग्रोधं विषदंष्ट्राभिरद्य वै । कश्यप उवाच जीवयिष्ये त्वया दष्टं दग्धं वा पन्नगोत्तम

dhakṣyāmyenaṃ ca nyagrodhaṃ viṣadaṃṣṭrābhiradya vai | kaśyapa uvāca jīvayiṣye tvayā daṣṭaṃ dagdhaṃ vā pannagottama

सूत उवाच अदशत्पन्नगो वृक्षं भस्मसाच्च चकार तम् । उवाच कश्यपं भूयो जीवयैनं द्विजोत्तम

sūta uvāca adaśatpannago vṛkṣaṃ bhasmasācca cakāra tam | uvāca kaśyapaṃ bhūyo jīvayainaṃ dvijottama

दृष्ट्वा भस्मीकृतं वृक्षं पन्नगेन विषाग्निना । सर्वं भस्म समाहृत्य कश्यपो वाक्यमब्रवीत्

dṛṣṭvā bhasmīkṛtaṃ vṛkṣaṃ pannagena viṣāgninā | sarvaṃ bhasma samāhṛtya kaśyapo vākyamabravīt

पश्य मन्त्रबलं मेऽद्य न्यग्रोधं पन्नगोत्तम । जीवयाम्यद्य वृक्षं वै पश्यतस्ते महाविष

paśya mantrabalaṃ me'dya nyagrodhaṃ pannagottama | jīvayāmyadya vṛkṣaṃ vai paśyataste mahāviṣa

इत्युक्त्वा जलमादाय कश्यपो मन्त्रवित्तमः । सिषेच भस्मराशिं तं मन्त्रितेनैव वारिणा

ityuktvā jalamādāya kaśyapo mantravittamaḥ | siṣeca bhasmarāśiṃ taṃ mantritenaiva vāriṇā

तद्वारिसेचनाज्जातो न्यग्रोधः पूर्ववच्छुभः । विस्मयं तक्षकः प्राप्तो दृष्ट्वा तं जीवितं नगम्

tadvārisecanājjāto nyagrodhaḥ pūrvavacchubhaḥ | vismayaṃ takṣakaḥ prāpto dṛṣṭvā taṃ jīvitaṃ nagam

तमाह कश्यपं नागः किमर्थं ते परिश्रमः । सम्पादयामि तं कामं ब्रूहि वाडव वाञ्छितम्

tamāha kaśyapaṃ nāgaḥ kimarthaṃ te pariśramaḥ | sampādayāmi taṃ kāmaṃ brūhi vāḍava vāñchitam

कश्यप उवाच वित्तार्थी नृपतिं मत्वा शप्तं पन्नग निःसृतः । गृहादहं चोपकर्तुं विद्यया नृपसत्तमम्

kaśyapa uvāca vittārthī nṛpatiṃ matvā śaptaṃ pannaga niḥsṛtaḥ | gṛhādahaṃ copakartuṃ vidyayā nṛpasattamam

तक्षक उवाच वित्तं गृहाण विप्रेन्द्र यावदिच्छसि पार्थिवात् । ददामि स्वगृहं याहि सकामोऽहं भवाम्यतः

takṣaka uvāca vittaṃ gṛhāṇa viprendra yāvadicchasi pārthivāt | dadāmi svagṛhaṃ yāhi sakāmo'haṃ bhavāmyataḥ

सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कश्यपः परमार्थवित् । चिन्तयामास मनसा किं करोमि पुनः पुनः

sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya kaśyapaḥ paramārthavit | cintayāmāsa manasā kiṃ karomi punaḥ punaḥ

धनं गहीत्वा स्वगृहं प्रयामि यद्यहं पुनः । भविष्यति न मे कीर्तिर्लोके लोभसमाश्रयात्

dhanaṃ gahītvā svagṛhaṃ prayāmi yadyahaṃ punaḥ | bhaviṣyati na me kīrtirloke lobhasamāśrayāt

जीवितेऽथ नृपश्रेष्ठे कीर्तिः स्यादचला मम । धनप्राप्तिश्च बहुधा भवेत्पुण्यं च जीवनात्

jīvite'tha nṛpaśreṣṭhe kīrtiḥ syādacalā mama | dhanaprāptiśca bahudhā bhavetpuṇyaṃ ca jīvanāt

रक्षणीयं यशः कामं धिग्धनं यशसा विना । सर्वस्वं रघुणा पूर्वं दत्तं विप्राय कीर्तये

rakṣaṇīyaṃ yaśaḥ kāmaṃ dhigdhanaṃ yaśasā vinā | sarvasvaṃ raghuṇā pūrvaṃ dattaṃ viprāya kīrtaye

हरिश्चन्द्रेण कर्णेन कीर्त्यर्थं बहुविस्तरम् । उपेक्षेयं कथं भूपं दह्यमानं विषाग्निना

hariścandreṇa karṇena kīrtyarthaṃ bahuvistaram | upekṣeyaṃ kathaṃ bhūpaṃ dahyamānaṃ viṣāgninā

जीवितेऽद्य मया राज्ञि सुखं सर्वजनस्य च । अराजके प्रजानाशो भविता नात्र संशयः

jīvite'dya mayā rājñi sukhaṃ sarvajanasya ca | arājake prajānāśo bhavitā nātra saṃśayaḥ

प्रजानाशस्य पापं मे भविष्यति मृते नृपे । अपकीर्तिश्च लोकेषु धनलोभाद्‌भविष्यति

prajānāśasya pāpaṃ me bhaviṣyati mṛte nṛpe | apakīrtiśca lokeṣu dhanalobhādbhaviṣyati

इति सञ्चिन्त्य मनसा ध्यानं कृत्वा स कश्यपः । गतायुषं च नृपतिं ज्ञातवाम्बुद्धिमत्तरः

iti sañcintya manasā dhyānaṃ kṛtvā sa kaśyapaḥ | gatāyuṣaṃ ca nṛpatiṃ jñātavāmbuddhimattaraḥ

आसन्नमृत्युं राजानं ज्ञात्वा ध्यानेन कश्यपः । गृहं ययौ स धर्मात्मा धनमादाय तक्षकात्

āsannamṛtyuṃ rājānaṃ jñātvā dhyānena kaśyapaḥ | gṛhaṃ yayau sa dharmātmā dhanamādāya takṣakāt

निवर्त्य कश्यपं सर्पः सप्तमे दिवसे नृपम् । हन्तुकामो जगामाशु नगरं नागसाह्वयम्

nivartya kaśyapaṃ sarpaḥ saptame divase nṛpam | hantukāmo jagāmāśu nagaraṃ nāgasāhvayam

शुश्राव नगरस्यान्ते प्रासादस्थं परीक्षितम् । मणिमन्त्रौषधैः कामं रक्ष्यमाणमतन्द्रितम्

śuśrāva nagarasyānte prāsādasthaṃ parīkṣitam | maṇimantrauṣadhaiḥ kāmaṃ rakṣyamāṇamatandritam

चिन्ताविष्टस्तदा नागो विप्रशापभयाकुलः । चिन्तयामास योगेन प्रविशेयं गृहं कथम्

cintāviṣṭastadā nāgo vipraśāpabhayākulaḥ | cintayāmāsa yogena praviśeyaṃ gṛhaṃ katham

वञ्जयामि कथं चैनं राजानं पापकारिणम् । विप्रशापाद्धतं मूढं विप्रपीडाकरं शठम्

vañjayāmi kathaṃ cainaṃ rājānaṃ pāpakāriṇam | vipraśāpāddhataṃ mūḍhaṃ viprapīḍākaraṃ śaṭham

पाण्डवानां कुले जातः कोऽपि नैतादृशो भवेत् । तापसस्य गले येन मृतः सर्पो निवेशितः

pāṇḍavānāṃ kule jātaḥ ko'pi naitādṛśo bhavet | tāpasasya gale yena mṛtaḥ sarpo niveśitaḥ

कृत्वा विगर्हितं कर्म जानन्कालगतिं नृपः । रक्षकान्भवने कृत्वा प्रासादमभिगम्य च

kṛtvā vigarhitaṃ karma jānankālagatiṃ nṛpaḥ | rakṣakānbhavane kṛtvā prāsādamabhigamya ca

मृत्युं वञ्चयते राजा वर्ततेऽद्य निराकुलः । तं कथं धक्षयिष्यामि विप्रवाक्येन चोदितः

mṛtyuṃ vañcayate rājā vartate'dya nirākulaḥ | taṃ kathaṃ dhakṣayiṣyāmi vipravākyena coditaḥ

न जानाति च मन्दात्मा मरणं ह्यनिवर्तनम् । तेनासौ रक्षकान्स्थाप्य सौधारूढोऽद्य मोदते

na jānāti ca mandātmā maraṇaṃ hyanivartanam | tenāsau rakṣakānsthāpya saudhārūḍho'dya modate

यदि वै विहितो मृत्युर्दैवेनामिततेजसा । स कथं परिवर्तेत कृतैर्यत्‍नैस्तु कोटिभिः

yadi vai vihito mṛtyurdaivenāmitatejasā | sa kathaṃ parivarteta kṛtairyatnaistu koṭibhiḥ

पाण्डवस्य च दायादो जानन्मृत्युं गतं नृपः । जीवने मतिमास्थाय स्थितः स्थाने निराकुलः

pāṇḍavasya ca dāyādo jānanmṛtyuṃ gataṃ nṛpaḥ | jīvane matimāsthāya sthitaḥ sthāne nirākulaḥ

दानपुण्यादिकं राजा कर्तुमर्हति सर्वथा । धर्मेण हन्यते व्याधिर्येनायुः शाश्वतं भवेत्

dānapuṇyādikaṃ rājā kartumarhati sarvathā | dharmeṇa hanyate vyādhiryenāyuḥ śāśvataṃ bhavet

नोचेन्मृत्युविधिं कृत्वा स्नानदानादिकाः क्रियाः । मरणं स्वर्गलोकाय नरकायान्यथा भवेतू

nocenmṛtyuvidhiṃ kṛtvā snānadānādikāḥ kriyāḥ | maraṇaṃ svargalokāya narakāyānyathā bhavetū

द्विजपीडाकृतं पापं पृथग्वास्य च भूपतेः । विप्रशापस्तथा घोर आसन्ने मरणे किल

dvijapīḍākṛtaṃ pāpaṃ pṛthagvāsya ca bhūpateḥ | vipraśāpastathā ghora āsanne maraṇe kila

न कोऽपि ब्राह्मणः पार्श्वे य एनं प्रतिबोधयेत् । वेधसा विहितो मृत्युरनिवार्यस्तु सर्वथा

na ko'pi brāhmaṇaḥ pārśve ya enaṃ pratibodhayet | vedhasā vihito mṛtyuranivāryastu sarvathā

इति सञ्चिन्त्य सर्पोऽसौ स्वान्नागान्निकटे स्थितान् । कृत्वा तापसवेषांस्तान्प्राहिणोत्सुभुजङ्गमान्

iti sañcintya sarpo'sau svānnāgānnikaṭe sthitān | kṛtvā tāpasaveṣāṃstānprāhiṇotsubhujaṅgamān

फलमूलादिकं गृह्य राज्ञे नागोऽथ तक्षकः । स्वयं च कीटरूपेण फलमध्ये ससार ह

phalamūlādikaṃ gṛhya rājñe nāgo'tha takṣakaḥ | svayaṃ ca kīṭarūpeṇa phalamadhye sasāra ha

निर्गतास्ते तदा नागाः फलान्यादाय सत्वराः । ते राजभवनं प्राप्य स्थिताः प्रासादसन्निधौ

nirgatāste tadā nāgāḥ phalānyādāya satvarāḥ | te rājabhavanaṃ prāpya sthitāḥ prāsādasannidhau

रक्षकास्तापसान्दृष्ट्वा पप्रच्छुस्तच्चिकीर्षितम् । ऊचुस्ते भूपतिं द्रष्टुं प्राप्ताः स्मोऽद्य तपोवनात्

rakṣakāstāpasāndṛṣṭvā papracchustaccikīrṣitam | ūcuste bhūpatiṃ draṣṭuṃ prāptāḥ smo'dya tapovanāt

अभिमन्युसुतं वीरं कुलार्कं चारुदर्शनम् । परिवर्धयितुं प्राप्ता मन्त्रैराथर्वणैस्तथा

abhimanyusutaṃ vīraṃ kulārkaṃ cārudarśanam | parivardhayituṃ prāptā mantrairātharvaṇaistathā

निवेदयध्वं राजानं दर्शनार्थागतान्मुनीन् । कृत्वाभिषेकान्यास्यामो दत्त्वा मिष्टफलानिच

nivedayadhvaṃ rājānaṃ darśanārthāgatānmunīn | kṛtvābhiṣekānyāsyāmo dattvā miṣṭaphalānica

भारतानां कुले वापि न दृष्टा द्वाररक्षकाः । न श्रुतं तापसानां तु राज्ञोऽसन्दर्शनं किल

bhāratānāṃ kule vāpi na dṛṣṭā dvārarakṣakāḥ | na śrutaṃ tāpasānāṃ tu rājño'sandarśanaṃ kila

आरोहामो वयं तत्र यत्र राजा परीक्षितः । आशीर्भिर्वर्धयित्वैनं दत्ताज्ञाः प्रव्रजामहे

ārohāmo vayaṃ tatra yatra rājā parīkṣitaḥ | āśīrbhirvardhayitvainaṃ dattājñāḥ pravrajāmahe

सूत उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तेषां तापसानां तु रक्षकाः । प्रत्यूचुस्तान् द्विजान्मत्वा निदेशं भूपतेर्यथा

sūta uvāca ityākarṇya vacasteṣāṃ tāpasānāṃ tu rakṣakāḥ | pratyūcustān dvijānmatvā nideśaṃ bhūpateryathā

नाद्य वो दर्शनं विप्रा राज्ञः स्यादिति नो मतिः । श्वः सर्वतापसैरत्र त्वागन्तव्यं नृपालये

nādya vo darśanaṃ viprā rājñaḥ syāditi no matiḥ | śvaḥ sarvatāpasairatra tvāgantavyaṃ nṛpālaye

अनारोहस्तु प्रासादो विप्राणां मुनिसत्तमाः । विप्रशापभयाद्‌राज्ञा विहितोऽस्ति न संशयः

anārohastu prāsādo viprāṇāṃ munisattamāḥ | vipraśāpabhayādrājñā vihito'sti na saṃśayaḥ

तदोचुस्तानथो विप्राः फलमूलजलानि च । विप्राशिषश्च राज्ञेऽथ ग्राहयन्तु सुरक्षकाः

tadocustānatho viprāḥ phalamūlajalāni ca | viprāśiṣaśca rājñe'tha grāhayantu surakṣakāḥ

ते गत्वा नृपतिं प्रोचुस्तापसानागताञ्जनाः । राजोवाचानयध्वं वै फलमूलादिकं च यत्

te gatvā nṛpatiṃ procustāpasānāgatāñjanāḥ | rājovācānayadhvaṃ vai phalamūlādikaṃ ca yat

पृच्छध्वं तापसान्कार्यं प्रातरागमनं पुनः । प्रणामं कथयध्वं मे नाद्य सन्दर्शनं मम

pṛcchadhvaṃ tāpasānkāryaṃ prātarāgamanaṃ punaḥ | praṇāmaṃ kathayadhvaṃ me nādya sandarśanaṃ mama

ते गत्वाथ समादाय फलमूलादिकं च यत् । राज्ञे समर्पयामासुर्बहुमानपुरःसरम्

te gatvātha samādāya phalamūlādikaṃ ca yat | rājñe samarpayāmāsurbahumānapuraḥsaram

गतेषु तेषु नागेषु विप्रवेषावृतेषु च । फलान्यादाय राजासौ सचिवानिदमब्रवीत्

gateṣu teṣu nāgeṣu vipraveṣāvṛteṣu ca | phalānyādāya rājāsau sacivānidamabravīt

सुहृदो भक्षयन्त्वद्य फलान्येतानि सर्वशः । अद्म्यहं चैकमेतद्वै फलं विप्रार्पितं महत्

suhṛdo bhakṣayantvadya phalānyetāni sarvaśaḥ | admyahaṃ caikametadvai phalaṃ viprārpitaṃ mahat

इत्युक्त्वा तत्फलं दत्त्वा सुहृद्‌भ्यश्चोत्तरासुतः । करे कृत्वा फलं पक्वं ददार नृपतिः स्वयम्

ityuktvā tatphalaṃ dattvā suhṛdbhyaścottarāsutaḥ | kare kṛtvā phalaṃ pakvaṃ dadāra nṛpatiḥ svayam

विदारितं फलं राज्ञा तत्र कृमिरभूदणुः । स कृष्णनयनस्ताम्रो दृष्टो भूपतिना स्वयम्

vidāritaṃ phalaṃ rājñā tatra kṛmirabhūdaṇuḥ | sa kṛṣṇanayanastāmro dṛṣṭo bhūpatinā svayam

तं दृष्ट्वा नृपतिः प्राह सचिवान्विस्मितानथ । अस्तमभ्येति सविता विषादद्य न मे भयम्

taṃ dṛṣṭvā nṛpatiḥ prāha sacivānvismitānatha | astamabhyeti savitā viṣādadya na me bhayam

अङ्गीकरोमि तं शापं कृमिको मां दशत्वयम् । एवमुक्त्वा स राजेन्द्रो ग्रीवायां संन्यवेशयत्

aṅgīkaromi taṃ śāpaṃ kṛmiko māṃ daśatvayam | evamuktvā sa rājendro grīvāyāṃ saṃnyaveśayat

अस्तं याते दिवानाथे धृतः कण्ठेऽथ कीटकः । तक्षकस्तु तदा जातः कालरूपी भयानकः

astaṃ yāte divānāthe dhṛtaḥ kaṇṭhe'tha kīṭakaḥ | takṣakastu tadā jātaḥ kālarūpī bhayānakaḥ

राजा संवेष्टितस्तेन दष्टश्चापि महीपतिः । मन्त्रिणो विस्मयं प्राप्ता रुरुदुर्भृशदुःखिताः

rājā saṃveṣṭitastena daṣṭaścāpi mahīpatiḥ | mantriṇo vismayaṃ prāptā rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ

घोररूपमहिं वीक्ष्य दुद्रुवुस्ते भयार्दिताः । चुक्रुशू रक्षकाः सर्वे हाहाकारो महानभूत्

ghorarūpamahiṃ vīkṣya dudruvuste bhayārditāḥ | cukruśū rakṣakāḥ sarve hāhākāro mahānabhūt

वेष्टितो भोगिभोगेन विनष्टबहुपौरुषः । नोवाच नृपतिः किञ्चिन्न चचालोत्तरासुतः

veṣṭito bhogibhogena vinaṣṭabahupauruṣaḥ | novāca nṛpatiḥ kiñcinna cacālottarāsutaḥ

उत्थिताग्निशिखा घोरा विषजा तक्षकाननात् । प्रजज्वाल नृपं त्वाशु गतप्राणं चकार ह

utthitāgniśikhā ghorā viṣajā takṣakānanāt | prajajvāla nṛpaṃ tvāśu gataprāṇaṃ cakāra ha

हत्वाशु जीवितं राज्ञस्तक्षको गगने गतः । जगद्दग्धं तु कुर्वाणं ददृशुस्तं जना इह

hatvāśu jīvitaṃ rājñastakṣako gagane gataḥ | jagaddagdhaṃ tu kurvāṇaṃ dadṛśustaṃ janā iha

स पपात गतप्राणो राजा दग्ध इव द्रुमः । चुकुशुश्च जनाः सर्वे मृतं दृष्ट्वा नराधिपम्

sa papāta gataprāṇo rājā dagdha iva drumaḥ | cukuśuśca janāḥ sarve mṛtaṃ dṛṣṭvā narādhipam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां ॥ द्वितीयस्कन्धे परीक्षिन्मरणं नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || dvitīyaskandhe parīkṣinmaraṇaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

सर्पसत्रवर्णनम् सूत उवाच गतप्राणं तु राजानं बालं पुत्रं समीक्ष्य च । चक्रुश्च मन्त्रिणः सर्वे परलोकस्य सत्क्रियाः

sarpasatravarṇanam sūta uvāca gataprāṇaṃ tu rājānaṃ bālaṃ putraṃ samīkṣya ca | cakruśca mantriṇaḥ sarve paralokasya satkriyāḥ

गङ्गातीरे दग्धदेहं भस्मप्रायं महीपतिम् । अगुरुभिश्चाभियुक्तायां चितायामध्यरोपयन्

gaṅgātīre dagdhadehaṃ bhasmaprāyaṃ mahīpatim | agurubhiścābhiyuktāyāṃ citāyāmadhyaropayan

दुर्मरणे मृतस्यास्य चकुश्चैवौर्ध्वदैहिकीम् । क्रियां पुरोहितास्तस्य वेदमन्त्रैर्विधानतः

durmaraṇe mṛtasyāsya cakuścaivaurdhvadaihikīm | kriyāṃ purohitāstasya vedamantrairvidhānataḥ

ददुर्दानानि विप्रेभ्यो गाः सुवर्णं यथोचितम् । अन्नं बहुविधं तत्र वस्त्राणि विविधानि च

dadurdānāni viprebhyo gāḥ suvarṇaṃ yathocitam | annaṃ bahuvidhaṃ tatra vastrāṇi vividhāni ca

सुमुहूर्ते सुतं बालं प्रजानां प्रीतिवर्धनम् । सिंहासने शुभे तत्र मन्त्रिणः संन्यवेशयन्

sumuhūrte sutaṃ bālaṃ prajānāṃ prītivardhanam | siṃhāsane śubhe tatra mantriṇaḥ saṃnyaveśayan

पौरा जानपदा लोकाश्चक्रुस्तं नृपतिं शिशुम् । जनमेजयनामानं राजलक्षणसंयुतम्

paurā jānapadā lokāścakrustaṃ nṛpatiṃ śiśum | janamejayanāmānaṃ rājalakṣaṇasaṃyutam

धात्रेयी शिक्षयामास राजचिह्नानि सर्वशः । दिने दिने वर्धमानः स बभूव महामतिः

dhātreyī śikṣayāmāsa rājacihnāni sarvaśaḥ | dine dine vardhamānaḥ sa babhūva mahāmatiḥ

प्राप्ते चैकादशे वर्षे तस्मै कुलपुरोहितः । यथोचितां ददौ विद्यां जग्राह स यथोचिताम्

prāpte caikādaśe varṣe tasmai kulapurohitaḥ | yathocitāṃ dadau vidyāṃ jagrāha sa yathocitām

धनुर्वेदं कृपः पूर्णं ददावस्मै सुसंस्कृतम् । अर्जुनाय यथा द्रोणः कर्णाय भार्गवो यथा

dhanurvedaṃ kṛpaḥ pūrṇaṃ dadāvasmai susaṃskṛtam | arjunāya yathā droṇaḥ karṇāya bhārgavo yathā

सम्प्राप्तविद्यो बलवान्वभूव दुरतिक्रमः । धनुर्वेदे तथा वेदे पारगः परमार्थवित्

samprāptavidyo balavānvabhūva duratikramaḥ | dhanurvede tathā vede pāragaḥ paramārthavit

धर्मशास्त्रार्थकुशलः सत्यवादी जितेन्द्रियः । चकार राज्यं धर्मात्मा पुरा धर्मसुतो यथा

dharmaśāstrārthakuśalaḥ satyavādī jitendriyaḥ | cakāra rājyaṃ dharmātmā purā dharmasuto yathā

ततः सुवर्णवर्माख्यो राजा काशिपतिः किल । वपुष्टमां शुभा कन्यां ददौ पारीक्षिताय च

tataḥ suvarṇavarmākhyo rājā kāśipatiḥ kila | vapuṣṭamāṃ śubhā kanyāṃ dadau pārīkṣitāya ca

स तां प्राप्यासितापाङ्गीं मुमुदे जनमेजयः । काशिराजसुतां कान्तां प्राप्य राजा यथा पुरा

sa tāṃ prāpyāsitāpāṅgīṃ mumude janamejayaḥ | kāśirājasutāṃ kāntāṃ prāpya rājā yathā purā

विचित्रवीर्यो मुमुदे सुभद्रां च यथार्जुनः । विजहार महीपालो वनेषूपवनेषु च

vicitravīryo mumude subhadrāṃ ca yathārjunaḥ | vijahāra mahīpālo vaneṣūpavaneṣu ca

तया कमलपत्राक्ष्या शच्या शतक्रतुर्यथा । प्रजास्तस्य सुसन्तुष्टा बभूवुः सुखलालिताः

tayā kamalapatrākṣyā śacyā śatakraturyathā | prajāstasya susantuṣṭā babhūvuḥ sukhalālitāḥ

मन्त्रिणः कर्मकुशलाश्चक्रुः कार्याणि सर्वशः । एतस्मिन्नेव काले तु मुनिरुत्तङ्कनामकः

mantriṇaḥ karmakuśalāścakruḥ kāryāṇi sarvaśaḥ | etasminneva kāle tu muniruttaṅkanāmakaḥ

तक्षकेण परिक्लिष्टो हस्तिनापुरमभ्यगात् । वैरस्यापचितिं कोऽस्य प्रकुर्यादिति चिन्तयन्

takṣakeṇa parikliṣṭo hastināpuramabhyagāt | vairasyāpacitiṃ ko'sya prakuryāditi cintayan

परीक्षितसुतं मत्वा तं नृपं समुपागतः । कार्याकार्यं न जानासि समये नृपसत्तम

parīkṣitasutaṃ matvā taṃ nṛpaṃ samupāgataḥ | kāryākāryaṃ na jānāsi samaye nṛpasattama

अकर्तव्यं करोष्यद्य कर्तव्यं न करोषि वै । किं त्वां सम्प्रार्थयाम्यद्य गतामर्षं निरुद्यमम्

akartavyaṃ karoṣyadya kartavyaṃ na karoṣi vai | kiṃ tvāṃ samprārthayāmyadya gatāmarṣaṃ nirudyamam

अवैरज्ञमतन्त्रज्ञं बालचेष्टासमन्वितम् । जनमेजय उवाच किं वैरं न मया ज्ञातं न किं प्रतिकृतं मया

avairajñamatantrajñaṃ bālaceṣṭāsamanvitam | janamejaya uvāca kiṃ vairaṃ na mayā jñātaṃ na kiṃ pratikṛtaṃ mayā

तद्वद त्वं महाभाग करोमि यदनन्तरम् । उत्तङ्क उवाच पिता ते निहतो भूप तक्षकेण दुरात्मना

tadvada tvaṃ mahābhāga karomi yadanantaram | uttaṅka uvāca pitā te nihato bhūpa takṣakeṇa durātmanā

मन्त्रिणस्त्वं समाहूय पृच्छ स्वपितृनाशनम् । सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं राजा पप्रच्छ मन्त्रिसत्तमान्

mantriṇastvaṃ samāhūya pṛccha svapitṛnāśanam | sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ rājā papraccha mantrisattamān

ऊचुस्ते द्विजशापेन दष्टः सर्पेण वै मृतः । जनमेजय उवाच शापोऽत्र कारणं राज्ञः शप्तस्य मुनिना किल

ūcuste dvijaśāpena daṣṭaḥ sarpeṇa vai mṛtaḥ | janamejaya uvāca śāpo'tra kāraṇaṃ rājñaḥ śaptasya muninā kila

तक्षकस्य तु को दोषो ब्रूहि मे मुनिसत्तम । उत्तङ्क उवाच तक्षकेण धनं दत्त्वा कश्यपः सन्निवारितः

takṣakasya tu ko doṣo brūhi me munisattama | uttaṅka uvāca takṣakeṇa dhanaṃ dattvā kaśyapaḥ sannivāritaḥ

न स किं तक्षको वैरी पितृहा तव भूपते । भार्या रुरोः पुरा भूप दष्टा सर्पेण सा मृता

na sa kiṃ takṣako vairī pitṛhā tava bhūpate | bhāryā ruroḥ purā bhūpa daṣṭā sarpeṇa sā mṛtā

अविवाहिता तु मुनिना जीविता च पुनः प्रिया । रुरुणापि कृता तत्र प्रतिज्ञा चातिदारुणा

avivāhitā tu muninā jīvitā ca punaḥ priyā | ruruṇāpi kṛtā tatra pratijñā cātidāruṇā

यं यं सर्पं प्रपश्यामि तं तं हन्म्यायुधेन वै । एवं कृत्वा प्रतिज्ञां स शस्त्रपाणी रुरुस्तदा

yaṃ yaṃ sarpaṃ prapaśyāmi taṃ taṃ hanmyāyudhena vai | evaṃ kṛtvā pratijñāṃ sa śastrapāṇī rurustadā

व्यचरत्पृथिवीं राजन्निघ्नन्सर्पान्यतस्ततः । एकदा स वने घोरं डुण्डुभं जरसान्वितम्

vyacaratpṛthivīṃ rājannighnansarpānyatastataḥ | ekadā sa vane ghoraṃ ḍuṇḍubhaṃ jarasānvitam

अपश्यद्दण्डमुद्यम्य हन्तुं तं समुपाययौ । अभ्यहन्‍रुषितो विप्रस्तमुवाचाथ डुण्डुभः

apaśyaddaṇḍamudyamya hantuṃ taṃ samupāyayau | abhyahanruṣito viprastamuvācātha ḍuṇḍubhaḥ

नापराध्नोमि ते विप्र कस्मान्मामभिहंसि वै । रुरुरुवाच प्राणप्रिया मे दयिता दष्टा सर्पेण सा मृता

nāparādhnomi te vipra kasmānmāmabhihaṃsi vai | rururuvāca prāṇapriyā me dayitā daṣṭā sarpeṇa sā mṛtā

प्रतिज्ञेयं तदा सर्प दुःखितेन मया कृता । डुण्डुभ उवाच नाहं दशामि तेऽन्ये वै ये दशन्ति भुजङ्गमाः

pratijñeyaṃ tadā sarpa duḥkhitena mayā kṛtā | ḍuṇḍubha uvāca nāhaṃ daśāmi te'nye vai ye daśanti bhujaṅgamāḥ

शरीरसमयोगेन न मां हिंसितुमर्हसि । उत्तङ्क उवाच श्रुत्वा तां मानुषीं वाणीं सर्पेणोक्तां मनोहराम्

śarīrasamayogena na māṃ hiṃsitumarhasi | uttaṅka uvāca śrutvā tāṃ mānuṣīṃ vāṇīṃ sarpeṇoktāṃ manoharām

रुरुः पप्रच्छ कोऽसि त्वं कस्माद्‌डुण्डुभतां गतः । सर्प उवाच ब्राह्मणोऽहं पुरा विप्र सखा मे खगमाभिधः

ruruḥ papraccha ko'si tvaṃ kasmādḍuṇḍubhatāṃ gataḥ | sarpa uvāca brāhmaṇo'haṃ purā vipra sakhā me khagamābhidhaḥ

विप्रो धर्मभृतां श्रेष्ठः सत्यवादी जितेन्द्रियः । स मया वञ्जितो मौर्ख्यात्सर्पं कृत्वा च तार्णकम्

vipro dharmabhṛtāṃ śreṣṭhaḥ satyavādī jitendriyaḥ | sa mayā vañjito maurkhyātsarpaṃ kṛtvā ca tārṇakam

भयं च प्रापितोऽत्यर्थमग्निहोत्रगृहे स्थितः । तेन भीतेन शप्तोऽहं विह्वलेनातिवेपिना

bhayaṃ ca prāpito'tyarthamagnihotragṛhe sthitaḥ | tena bhītena śapto'haṃ vihvalenātivepinā

भव सर्पो मन्दबुद्धे येनाहं धर्षितस्त्वया । मया प्रसादितोऽत्यर्थं सर्पेणासौ द्विजोत्तमः

bhava sarpo mandabuddhe yenāhaṃ dharṣitastvayā | mayā prasādito'tyarthaṃ sarpeṇāsau dvijottamaḥ

मामुवाचाथ तत्क्रोधात्किञ्चिच्छान्तिमवाप्य च । रुरुस्ते मोचिता शापस्यास्य सर्प भविष्यति

māmuvācātha tatkrodhātkiñcicchāntimavāpya ca | ruruste mocitā śāpasyāsya sarpa bhaviṣyati

प्रमतेस्तु सुतो नूनमिति मां सोऽब्रवीद्वचः । सोऽहं सर्पो रुरुस्त्वं च शृणु मे परमं वचः

pramatestu suto nūnamiti māṃ so'bravīdvacaḥ | so'haṃ sarpo rurustvaṃ ca śṛṇu me paramaṃ vacaḥ

अहिंसा परमो धर्मो विप्राणां नात्र संशयः । दया सर्वत्र कर्तव्या ब्राह्मणेन विजानता

ahiṃsā paramo dharmo viprāṇāṃ nātra saṃśayaḥ | dayā sarvatra kartavyā brāhmaṇena vijānatā

यज्ञादन्यत्र विप्रेन्द्र न हिंसा याज्ञिको मता । सूत उवाच सर्पयोनेर्विनिर्मुक्तो बाह्मणोऽसौ रुरुस्ततः

yajñādanyatra viprendra na hiṃsā yājñiko matā | sūta uvāca sarpayonervinirmukto bāhmaṇo'sau rurustataḥ

कृत्वा तस्य च शापान्तं परित्यक्तं च हिंसनम् । विवाहिता तेन बाला मृता सज्जीविता पुनः

kṛtvā tasya ca śāpāntaṃ parityaktaṃ ca hiṃsanam | vivāhitā tena bālā mṛtā sajjīvitā punaḥ

कदनं सर्वसर्पाणां कृतं वैरमनुस्मरन् । त्वं तु वैरं समुत्सृज्य वर्तसे पन्नगेष्वथ

kadanaṃ sarvasarpāṇāṃ kṛtaṃ vairamanusmaran | tvaṃ tu vairaṃ samutsṛjya vartase pannageṣvatha

विमन्युर्भरतश्रेष्ठ पितृघातकरेषु वै । अन्तरिक्षे मृतस्तातः स्नानदानविवर्जितः

vimanyurbharataśreṣṭha pitṛghātakareṣu vai | antarikṣe mṛtastātaḥ snānadānavivarjitaḥ

तस्योद्धारं च राजेन्द्र कुरु हत्वाथ पन्नगान् । पितुर्वैरं न जानाति जीवन्नेव मृतो हि सः

tasyoddhāraṃ ca rājendra kuru hatvātha pannagān | piturvairaṃ na jānāti jīvanneva mṛto hi saḥ

दुर्गतिस्ते पितुस्तावद्यावत्तान्न हनिष्यसि । अम्बामखमिषं कृत्वा कुरु यज्ञं नृपोत्तम

durgatiste pitustāvadyāvattānna haniṣyasi | ambāmakhamiṣaṃ kṛtvā kuru yajñaṃ nṛpottama

सर्पसत्रं महाराज पितुर्वैरमनुस्मरन् । सूत उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा जन्मेजयस्तदा

sarpasatraṃ mahārāja piturvairamanusmaran | sūta uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā rājā janmejayastadā

नेत्राभ्यामश्रुपातं च चकारातीव दुःखितः । धिङ्‌मामस्तु सुदुर्बुद्धेर्वृथा मानकरस्य वै

netrābhyāmaśrupātaṃ ca cakārātīva duḥkhitaḥ | dhiṅmāmastu sudurbuddhervṛthā mānakarasya vai

पिता यस्य गतिं घोरां प्राप्तः पन्नगपीडितः । अद्याहं मखमारभ्य करोम्यपचितिं पितुः

pitā yasya gatiṃ ghorāṃ prāptaḥ pannagapīḍitaḥ | adyāhaṃ makhamārabhya karomyapacitiṃ pituḥ

हत्वा सर्पानसन्दिग्धो दीप्यमाने विभावसौ । आहूय मन्त्रिणः सर्वान् राजा वचनमब्रवीत्

hatvā sarpānasandigdho dīpyamāne vibhāvasau | āhūya mantriṇaḥ sarvān rājā vacanamabravīt

कुर्वन्तु यज्ञसम्भारं यथार्हं मन्त्रिसत्तमाः । गङ्गातीरे शुभां भूमिं मापयित्वा द्विजोत्तमैः

kurvantu yajñasambhāraṃ yathārhaṃ mantrisattamāḥ | gaṅgātīre śubhāṃ bhūmiṃ māpayitvā dvijottamaiḥ

कुर्वन्तु मण्डपं स्वस्थाः शतस्तम्भं मनोहरम् । वेदी यज्ञस्य कर्तव्या ममाद्य सचिवाः खलु

kurvantu maṇḍapaṃ svasthāḥ śatastambhaṃ manoharam | vedī yajñasya kartavyā mamādya sacivāḥ khalu

तदङ्गत्वे विधेयो वै सर्पसत्रः सुविस्तरः । तक्षकस्तु पशुस्तत्र होतोत्तङ्को महामुनिः

tadaṅgatve vidheyo vai sarpasatraḥ suvistaraḥ | takṣakastu paśustatra hotottaṅko mahāmuniḥ

शीघ्रमाहूयतां विप्राः सर्वज्ञा वेदपारगाः । सूत उवाच मन्त्रिणस्तु तदा चक्रुर्भूपवाक्यैर्विचक्षणाः

śīghramāhūyatāṃ viprāḥ sarvajñā vedapāragāḥ | sūta uvāca mantriṇastu tadā cakrurbhūpavākyairvicakṣaṇāḥ

यज्ञस्य सर्वसम्भारं वेदीं यज्ञस्य विस्तृताम् । हवने वर्तमाने तु सर्पाणां तक्षको गतः

yajñasya sarvasambhāraṃ vedīṃ yajñasya vistṛtām | havane vartamāne tu sarpāṇāṃ takṣako gataḥ

इन्द्रं प्रति भयार्तोऽहं त्राहि मामिति चाब्रवीत् । भयभीतं समाश्वास्य स्वासने सन्निवेश्य च

indraṃ prati bhayārto'haṃ trāhi māmiti cābravīt | bhayabhītaṃ samāśvāsya svāsane sanniveśya ca

ददावभयमत्यर्थं निर्भयो भव पन्नग । तमिन्द्रशरणं ज्ञात्वा मुनिर्दत्ताभयं तथा

dadāvabhayamatyarthaṃ nirbhayo bhava pannaga | tamindraśaraṇaṃ jñātvā munirdattābhayaṃ tathā

उत्तङ्कोऽह्वयदुद्विग्नः सेन्द्रं कृत्वा निमन्त्रणम् । स्मृतस्तदा तक्षकेण यायावरकुलोद्‌भवः

uttaṅko'hvayadudvignaḥ sendraṃ kṛtvā nimantraṇam | smṛtastadā takṣakeṇa yāyāvarakulodbhavaḥ

आस्तीको नाम धर्मात्मा जरत्कारुसुतो मुनिः । तत्रागत्य मुनेर्बालस्तुष्टाव जनमेजयम्

āstīko nāma dharmātmā jaratkārusuto muniḥ | tatrāgatya munerbālastuṣṭāva janamejayam

राजा तमर्चयामास दृष्ट्वा बालं सुपण्डितम् । अर्चयित्वा नृपस्तं तु छन्दयामास वाञ्छितैः

rājā tamarcayāmāsa dṛṣṭvā bālaṃ supaṇḍitam | arcayitvā nṛpastaṃ tu chandayāmāsa vāñchitaiḥ

स तु वव्रे महाभाग यज्ञोऽयं विरमत्विति । सत्यबद्धो नृपस्तेन प्रार्थितश्च पुनस्तथा

sa tu vavre mahābhāga yajño'yaṃ viramatviti | satyabaddho nṛpastena prārthitaśca punastathā

होमं निवर्तयामास सर्पाणां मुनिवाक्यतः । भारतं श्रावयामास वैशम्पायन विस्तरात्

homaṃ nivartayāmāsa sarpāṇāṃ munivākyataḥ | bhārataṃ śrāvayāmāsa vaiśampāyana vistarāt

श्रुत्वापि नृपतिः कामं न शान्तिमभिजग्मिवान् । व्यासं पप्रच्छ भूपालो मम शान्तिः कथं भवेत्

śrutvāpi nṛpatiḥ kāmaṃ na śāntimabhijagmivān | vyāsaṃ papraccha bhūpālo mama śāntiḥ kathaṃ bhavet

मनोऽतिदह्यते कामं किं करोमि वदस्व मे । पिता मे दुर्भगस्यैव मृतः पार्थसुतात्मजः

mano'tidahyate kāmaṃ kiṃ karomi vadasva me | pitā me durbhagasyaiva mṛtaḥ pārthasutātmajaḥ

क्षत्रियाणां महाभाग सङ्ग्रामे मरणं वरम् । रणे वा मरणं व्यास गृहे वा विधिपूर्वकम्

kṣatriyāṇāṃ mahābhāga saṅgrāme maraṇaṃ varam | raṇe vā maraṇaṃ vyāsa gṛhe vā vidhipūrvakam

मरणं न पितुर्मेऽभूदन्तरिक्षे मृतोऽवशः । शान्त्युपायं वदस्वात्र त्वं च सत्यवतीसुत

maraṇaṃ na piturme'bhūdantarikṣe mṛto'vaśaḥ | śāntyupāyaṃ vadasvātra tvaṃ ca satyavatīsuta

यथा स्वर्गं व्रजेदाशु पिता मे दुर्गतिं गतः

yathā svargaṃ vrajedāśu pitā me durgatiṃ gataḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे सर्पसत्रवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe sarpasatravarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

श्रोतृप्रवक्तृप्रसङ्गः सूत उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य व्यासः सत्यवतीसुतः । उवाच वचनं तत्र सभायां नृपतिं च तम्

śrotṛpravaktṛprasaṅgaḥ sūta uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | uvāca vacanaṃ tatra sabhāyāṃ nṛpatiṃ ca tam

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि पुराणं गुह्यमद्‌भुतम् । पुण्यं भागवतं नाम नानाख्यानयुतं शिवम्

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi purāṇaṃ guhyamadbhutam | puṇyaṃ bhāgavataṃ nāma nānākhyānayutaṃ śivam

अध्यापितं मया पूर्वं शुकायात्मसुताय वै । श्रावयामि नृप त्वां हि रहस्यं परमं मम

adhyāpitaṃ mayā pūrvaṃ śukāyātmasutāya vai | śrāvayāmi nṛpa tvāṃ hi rahasyaṃ paramaṃ mama

धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं श्रवणात्किल । शुभद सुखदं नित्यं सर्वागमसमुद्धृतम्

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kāraṇaṃ śravaṇātkila | śubhada sukhadaṃ nityaṃ sarvāgamasamuddhṛtam

जनमेजय उवाच आस्तीकोऽयं सुतः कस्य विघ्नार्थं कथमागतः । प्रयोजनं किमत्रास्य सर्पाणां रक्षणे प्रभो

janamejaya uvāca āstīko'yaṃ sutaḥ kasya vighnārthaṃ kathamāgataḥ | prayojanaṃ kimatrāsya sarpāṇāṃ rakṣaṇe prabho

कथयैतन्महाभाग विस्तरेण कथानकम् । पुराणं च तथा सर्वं विस्तराद्वद सुव्रत

kathayaitanmahābhāga vistareṇa kathānakam | purāṇaṃ ca tathā sarvaṃ vistarādvada suvrata

व्यास उवाच जरत्कारुर्मुनिः शान्तो न चकार गृहाश्रमम् । तेन दृष्टा वने गर्ते लम्बमाना स्वपूर्वजाः

vyāsa uvāca jaratkārurmuniḥ śānto na cakāra gṛhāśramam | tena dṛṣṭā vane garte lambamānā svapūrvajāḥ

ततस्तमाहुः कुरु पुत्र दारा- न्यथा च नः स्यात्परमा हि तृप्तिः । स्वर्गे व्रजामः खलु दुःखमुक्ता वयं सदाचारयुते सुते वै

tatastamāhuḥ kuru putra dārā- nyathā ca naḥ syātparamā hi tṛptiḥ | svarge vrajāmaḥ khalu duḥkhamuktā vayaṃ sadācārayute sute vai

स तानुवाचाथ लभे समाना- मयाचितां चातिवशानुगां च । तदा गृहारम्भमहं करोमि ब्रवीमि तथ्यं मम पूर्वजा वै

sa tānuvācātha labhe samānā- mayācitāṃ cātivaśānugāṃ ca | tadā gṛhārambhamahaṃ karomi bravīmi tathyaṃ mama pūrvajā vai

इत्युक्त्वा ताञ्जरत्कारुर्गतस्तीर्थान्प्रति द्विजः । तदैव पन्नगाः शप्ता मात्राग्नौ निपतन्त्विति

ityuktvā tāñjaratkārurgatastīrthānprati dvijaḥ | tadaiva pannagāḥ śaptā mātrāgnau nipatantviti

कश्यपस्य मुनेः पत्‍न्यौ कद्रूश्च विनता तथा । दृष्ट्वादित्यरथे चाश्वमूचतुश्च परस्परम्

kaśyapasya muneḥ patnyau kadrūśca vinatā tathā | dṛṣṭvādityarathe cāśvamūcatuśca parasparam

तं दृष्ट्वा च तदा कद्रूर्विनतामिदमब्रवीत् । किंवर्णोऽयं हयो भद्रे सत्यं प्रब्रूहि माचिरम्

taṃ dṛṣṭvā ca tadā kadrūrvinatāmidamabravīt | kiṃvarṇo'yaṃ hayo bhadre satyaṃ prabrūhi māciram

विनतोवाच श्वेत एवाश्वराजोऽयं किं वा त्वं मन्यसे शुभे । ब्रूहि वर्णं त्वमप्यस्य ततस्तु विपणावहे

vinatovāca śveta evāśvarājo'yaṃ kiṃ vā tvaṃ manyase śubhe | brūhi varṇaṃ tvamapyasya tatastu vipaṇāvahe

कद्रुरुवाच कृष्णवर्णमहं मन्ये हयमेनं शुचिस्मिते । एहि सार्धं मया दिव्यं दासीभावाय भामिनि

kadruruvāca kṛṣṇavarṇamahaṃ manye hayamenaṃ śucismite | ehi sārdhaṃ mayā divyaṃ dāsībhāvāya bhāmini

सूत उवाच कद्रूश्च स्वसुतानाह सर्वान्सर्पान्वशे स्थितान् । बालाञ्छ्यामान्प्रकुर्वन्तु यावतोऽश्वशरीरके

sūta uvāca kadrūśca svasutānāha sarvānsarpānvaśe sthitān | bālāñchyāmānprakurvantu yāvato'śvaśarīrake

नेति केचन तत्राहुस्तानथासौ शशाप ह । जनमेजयस्य यज्ञे वै गमिष्यथ हुताशनम्

neti kecana tatrāhustānathāsau śaśāpa ha | janamejayasya yajñe vai gamiṣyatha hutāśanam

अन्ये चक्रुर्हयं सर्पाः कर्बुरं वर्णभोगकैः । वेष्टयित्वास्य पुच्छं तु मातुः प्रियचिकीर्षया

anye cakrurhayaṃ sarpāḥ karburaṃ varṇabhogakaiḥ | veṣṭayitvāsya pucchaṃ tu mātuḥ priyacikīrṣayā

भगिन्यौ च सुसंयुक्ते गत्वा ददृशतुर्हयम् । कर्बुरं तं हयं दृष्ट्वा विनता चातिदुःखिता

bhaginyau ca susaṃyukte gatvā dadṛśaturhayam | karburaṃ taṃ hayaṃ dṛṣṭvā vinatā cātiduḥkhitā

तदाजगाम गरुडः सुतस्तस्या महाबलः । स दृष्ट्वा मातरं दीनामपृच्छत्पन्नगाशनः

tadājagāma garuḍaḥ sutastasyā mahābalaḥ | sa dṛṣṭvā mātaraṃ dīnāmapṛcchatpannagāśanaḥ

मातः कथं सुदीनासि रुदितेव विभासि मे । जीवमाने मयि सुते तथान्ये रविसारथौ

mātaḥ kathaṃ sudīnāsi ruditeva vibhāsi me | jīvamāne mayi sute tathānye ravisārathau

दुःखितासि ततो वां धिग्जीवितं चारुलोचने । किं जातेन सुतेनाथ यदि माता सुदुःखिता

duḥkhitāsi tato vāṃ dhigjīvitaṃ cārulocane | kiṃ jātena sutenātha yadi mātā suduḥkhitā

शंस मे कारणं मातः करोमि विगतज्वराम् । विनतोवाच सपत्‍न्या दास्यहं पुत्र किं ब्रवीमि वृथा क्षता

śaṃsa me kāraṇaṃ mātaḥ karomi vigatajvarām | vinatovāca sapatnyā dāsyahaṃ putra kiṃ bravīmi vṛthā kṣatā

वह मां सा ब्रवीत्यद्य तेनास्मि दुःखिता सुत । गरुड उवाच वहिष्येऽहं तत्र किल यत्र सा गन्तुमुत्सुका

vaha māṃ sā bravītyadya tenāsmi duḥkhitā suta | garuḍa uvāca vahiṣye'haṃ tatra kila yatra sā gantumutsukā

मा शोकं कुरु कल्याणि निश्चिन्तां त्वां करोम्यहम् । व्यास उवाच इत्युक्ता सा गता पार्श्वं कद्रोश्च विनता तदा

mā śokaṃ kuru kalyāṇi niścintāṃ tvāṃ karomyaham | vyāsa uvāca ityuktā sā gatā pārśvaṃ kadrośca vinatā tadā

दासीभावमपाकर्तुं गरुडोऽपि महाबलः । उवाह तां सपुत्रां वै सिन्धोः पारं जगाम ह

dāsībhāvamapākartuṃ garuḍo'pi mahābalaḥ | uvāha tāṃ saputrāṃ vai sindhoḥ pāraṃ jagāma ha

गत्वा तां गरुडः प्राह ब्रूहि मातर्नमोऽस्तु ते । कथं मुच्येत मे माता दासीभावादसंशयम्

gatvā tāṃ garuḍaḥ prāha brūhi mātarnamo'stu te | kathaṃ mucyeta me mātā dāsībhāvādasaṃśayam

कद्रूरुवाच अमृतं देवलोकात्त्वं बलादानीय मे सुतान् । समर्पय सुताद्याशु मातरं मोचयाबलाम्

kadrūruvāca amṛtaṃ devalokāttvaṃ balādānīya me sutān | samarpaya sutādyāśu mātaraṃ mocayābalām

व्यास उवाच इत्युक्तः प्रययौ शीघ्रमिन्द्रलोकं महाबलः । कृत्वा युद्धं जहाराशु सुधाकुम्भं खगोत्तमः

vyāsa uvāca ityuktaḥ prayayau śīghramindralokaṃ mahābalaḥ | kṛtvā yuddhaṃ jahārāśu sudhākumbhaṃ khagottamaḥ

समानीयामृतं मात्रे वैनतेयः समर्पयत् । मोचिता विनता तेन दासीभावादसंशयम्

samānīyāmṛtaṃ mātre vainateyaḥ samarpayat | mocitā vinatā tena dāsībhāvādasaṃśayam

अमृतं सञ्जहारेन्द्रः स्नातुं सर्पा यदा गताः । दासीभावाद्विनिर्मुक्ता विनता विपतेर्बलात्

amṛtaṃ sañjahārendraḥ snātuṃ sarpā yadā gatāḥ | dāsībhāvādvinirmuktā vinatā vipaterbalāt

तत्रास्तीर्णाः कुशास्तैस्तु लीढाः पन्नगनामकैः । द्विजिह्वास्ते सुसम्पन्नाः कुशाग्रस्पर्शमात्रतः

tatrāstīrṇāḥ kuśāstaistu līḍhāḥ pannaganāmakaiḥ | dvijihvāste susampannāḥ kuśāgrasparśamātrataḥ

मात्रा शप्ताश्च ये नागा वासुकिप्रमुखाः शुचा । ब्रह्माणं शरणं गत्वा ते होचुः शापजं भयम्

mātrā śaptāśca ye nāgā vāsukipramukhāḥ śucā | brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatvā te hocuḥ śāpajaṃ bhayam

तानाह भगवान्ब्रह्मा जरत्कारुर्महामुनिः । वासुकेर्भगिनीं तस्मै अर्पयध्वं सनामिकाम्

tānāha bhagavānbrahmā jaratkārurmahāmuniḥ | vāsukerbhaginīṃ tasmai arpayadhvaṃ sanāmikām

तस्यां यो जायते पुत्रः स वस्त्राता भविष्यति । आस्तीक इति नामासौ भविता नात्र संशयः

tasyāṃ yo jāyate putraḥ sa vastrātā bhaviṣyati | āstīka iti nāmāsau bhavitā nātra saṃśayaḥ

वासुकिस्तु तदाकर्ण्य वचनं ब्रह्मणः शिवम् । वनं गत्वा सुतां तस्मै ददौ विनयपूर्वकम्

vāsukistu tadākarṇya vacanaṃ brahmaṇaḥ śivam | vanaṃ gatvā sutāṃ tasmai dadau vinayapūrvakam

सनामां तां मुनिर्ज्ञात्वा जरत्कारुरुवाच तम् । अप्रियं मे यदा कुर्यात्तदा तां सन्त्यजाम्यहम्

sanāmāṃ tāṃ munirjñātvā jaratkāruruvāca tam | apriyaṃ me yadā kuryāttadā tāṃ santyajāmyaham

वाग्बन्धं तादृशं कृत्वा मुनिर्जग्राह तां स्वयम् । दत्त्वा च वासुकिः कामं भवनं स्वं जगाम ह

vāgbandhaṃ tādṛśaṃ kṛtvā munirjagrāha tāṃ svayam | dattvā ca vāsukiḥ kāmaṃ bhavanaṃ svaṃ jagāma ha

कृत्वा पर्णकुटीं शुभ्रां जरत्कारुर्महावने । तया सह सुखं प्राप रममाणः परन्तप

kṛtvā parṇakuṭīṃ śubhrāṃ jaratkārurmahāvane | tayā saha sukhaṃ prāpa ramamāṇaḥ parantapa

एकदा भोजनं कृत्वा सुप्तोऽसौ मुनिसत्तमः । भगिनी वासुकेस्तत्र संस्थिता वरवर्णिनी

ekadā bhojanaṃ kṛtvā supto'sau munisattamaḥ | bhaginī vāsukestatra saṃsthitā varavarṇinī

न सम्बोधयितव्योऽहं त्वया कान्ते कथञ्चन । इत्युक्त्वा तु गतो निद्रां मुनिस्तां सुदतीं तदा

na sambodhayitavyo'haṃ tvayā kānte kathañcana | ityuktvā tu gato nidrāṃ munistāṃ sudatīṃ tadā

रविरस्तगिरिं प्राप्तः सन्ध्याकाल उपस्थिते । किं करोमि न मे शान्तिस्त्यजेन्मां बोधितः पुनः

ravirastagiriṃ prāptaḥ sandhyākāla upasthite | kiṃ karomi na me śāntistyajenmāṃ bodhitaḥ punaḥ

धर्मलोपभयाद्‌भीता जरत्कारुरचिन्तयत् । नोचेत्प्रबोथयाम्येनं सन्ध्याकालो वृथा व्रजेत्

dharmalopabhayādbhītā jaratkāruracintayat | nocetprabothayāmyenaṃ sandhyākālo vṛthā vrajet

धर्मनाशाद्वरं त्यागस्तथापि मरणं ध्रुवम् । धर्महानिर्नराणां हि नरकाय भवेत्पुनः

dharmanāśādvaraṃ tyāgastathāpi maraṇaṃ dhruvam | dharmahānirnarāṇāṃ hi narakāya bhavetpunaḥ

इति सञ्चिन्त्य सा बाला तं मुनिं प्रत्यबोधयत् । सन्ध्याकालोऽपि सञ्जात उत्तिष्ठोत्तिष्ठसुव्रत

iti sañcintya sā bālā taṃ muniṃ pratyabodhayat | sandhyākālo'pi sañjāta uttiṣṭhottiṣṭhasuvrata

उत्थितोऽसौ मुनिः कोपात्तामुवाच व्रजाम्यहम् । त्वं तु भ्रातृगृहं याहि निद्राविच्छेदकारिणी

utthito'sau muniḥ kopāttāmuvāca vrajāmyaham | tvaṃ tu bhrātṛgṛhaṃ yāhi nidrāvicchedakāriṇī

वेपमानाब्रवीद्वाक्यमित्युक्ता मुनिना तदा । भ्रात्रा दत्ता यदर्थं तत्कथं स्यादमितप्रभ

vepamānābravīdvākyamityuktā muninā tadā | bhrātrā dattā yadarthaṃ tatkathaṃ syādamitaprabha

मुनिः प्राह जरत्कारुं तदस्तीति निराकुलः । गता सा मुनिना त्यक्ता वासुकेः सदनं तदा

muniḥ prāha jaratkāruṃ tadastīti nirākulaḥ | gatā sā muninā tyaktā vāsukeḥ sadanaṃ tadā

पृष्टा भ्रात्राब्रवीद्वाक्यं यथोक्तं पतिना तदा । अस्तीत्युक्त्वा च हित्वा मां गतोऽसौ मुनिसत्तमः

pṛṣṭā bhrātrābravīdvākyaṃ yathoktaṃ patinā tadā | astītyuktvā ca hitvā māṃ gato'sau munisattamaḥ

वासुकिस्तु तदाकर्ण्य सत्यावाङ्‌मुनिरित्युत । विश्वासं च परं कृत्वा भगिनीं तां समाश्रयत्

vāsukistu tadākarṇya satyāvāṅmunirityuta | viśvāsaṃ ca paraṃ kṛtvā bhaginīṃ tāṃ samāśrayat

ततः कालेन कियता जातोऽसौ मुनिबालकः । आस्तीक इति नामासौ विख्यातः कुरुसत्तम

tataḥ kālena kiyatā jāto'sau munibālakaḥ | āstīka iti nāmāsau vikhyātaḥ kurusattama

तेनायं रक्षितो यज्ञस्तव पार्थिवसत्तम । मातृपक्षस्य रक्षार्थं मुनिना भावितात्मना

tenāyaṃ rakṣito yajñastava pārthivasattama | mātṛpakṣasya rakṣārthaṃ muninā bhāvitātmanā

भव्यं कृतं महाराज मानितोऽयं त्वया मुनिः । यायावरकुलोत्पनो वासुकेर्भगिनीसुतः

bhavyaṃ kṛtaṃ mahārāja mānito'yaṃ tvayā muniḥ | yāyāvarakulotpano vāsukerbhaginīsutaḥ

स्वस्ति तेऽस्तु महाबाहो भारतं सकलं श्रुतम् । दानानि बहु दत्तानि पूजिता मुनयस्तथा

svasti te'stu mahābāho bhārataṃ sakalaṃ śrutam | dānāni bahu dattāni pūjitā munayastathā

कृतेन सुकृतेनापि न पिता स्वर्गतिं गतः । पावितं न कुलं कृत्स्नं त्वया भूपतिसत्तम

kṛtena sukṛtenāpi na pitā svargatiṃ gataḥ | pāvitaṃ na kulaṃ kṛtsnaṃ tvayā bhūpatisattama

देव्याश्चायतनं भूप विस्तीर्णं कुरु भक्तितः । येन वै सकला सिद्धिस्तव स्याज्जनमेजय

devyāścāyatanaṃ bhūpa vistīrṇaṃ kuru bhaktitaḥ | yena vai sakalā siddhistava syājjanamejaya

पूजिता परया भक्त्या शिवा सकलदा सदा । कुलवृद्धिं करोत्येव राज्यं च सुस्थिरं सदा

pūjitā parayā bhaktyā śivā sakaladā sadā | kulavṛddhiṃ karotyeva rājyaṃ ca susthiraṃ sadā

देवीमखं विधानेन कृत्वा पार्थिवसत्तम । श्रीमद्‌भागवतं नाम पुराणं परमं शृणु

devīmakhaṃ vidhānena kṛtvā pārthivasattama | śrīmadbhāgavataṃ nāma purāṇaṃ paramaṃ śṛṇu

त्वामहं श्रावयिष्यामि कथां परमपावनीम् । संसारतारिणीं दिव्यां नानारससमाहृताम्

tvāmahaṃ śrāvayiṣyāmi kathāṃ paramapāvanīm | saṃsāratāriṇīṃ divyāṃ nānārasasamāhṛtām

न श्रोतव्यं परं चास्मात्पुराणाद्विद्यते भुवि । नाराध्यं विद्यते राजन्देवीपादाम्बुजादृते

na śrotavyaṃ paraṃ cāsmātpurāṇādvidyate bhuvi | nārādhyaṃ vidyate rājandevīpādāmbujādṛte

ते सभाग्याः कृतप्रज्ञा धन्यास्ते नृपसत्तम । येषां चित्ते सदा देवी वसति प्रेमसंकुले

te sabhāgyāḥ kṛtaprajñā dhanyāste nṛpasattama | yeṣāṃ citte sadā devī vasati premasaṃkule

सुदुःखितास्ते दृश्यन्ते भुवि भारत भारते । नाराधिता महामाया यैर्जनैश्च सदाम्बिका

suduḥkhitāste dṛśyante bhuvi bhārata bhārate | nārādhitā mahāmāyā yairjanaiśca sadāmbikā

ब्रह्मादयः सुराः सर्वे यदाराधनतत्पराः । वर्तन्ते सर्वदा राजंस्तां न सेवेत को जनः

brahmādayaḥ surāḥ sarve yadārādhanatatparāḥ | vartante sarvadā rājaṃstāṃ na seveta ko janaḥ

य इदं शृणुयान्नित्यं सर्वान्कामानवाप्नुयात् । भगवत्या समाख्यातं विष्णवे यदनुत्तमम्

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt | bhagavatyā samākhyātaṃ viṣṇave yadanuttamam

तेन श्रुतेन ते राजंश्चित्ते शान्तिर्भविष्यति । पितॄणां चाक्षयः स्वर्गः पुराणश्रवणाद्‌भवेत्

tena śrutena te rājaṃścitte śāntirbhaviṣyati | pitṝṇāṃ cākṣayaḥ svargaḥ purāṇaśravaṇādbhavet

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वितीयस्कन्धे श्रोतृप्रवक्तृप्रसङ्गो नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe śrotṛpravaktṛprasaṅgo nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१

भुवनेश्वरीवर्णनम् जनमेजय उवाच - भगवन् भवता प्रोक्तं यज्ञमम्बाभिधं महत् । सा का कथं समुत्पन्ना कुत्र कस्माच्च किंगुणा

bhuvaneśvarīvarṇanam janamejaya uvāca - bhagavan bhavatā proktaṃ yajñamambābhidhaṃ mahat | sā kā kathaṃ samutpannā kutra kasmācca kiṃguṇā

कीदृशश्च मखस्तस्याः स्वरूपं कीदृशं तथा । विधानं विधिवद्‌‌ब्रूहि सर्वज्ञोऽसि दयानिधे

kīdṛśaśca makhastasyāḥ svarūpaṃ kīdṛśaṃ tathā | vidhānaṃ vidhivadbrūhi sarvajño'si dayānidhe

ब्रह्माण्डस्य तथोत्पत्तिं वद विस्तरतस्तथा । यथोक्तं यादृशं ब्रह्मन्नखिलं वेत्सि भूसुर

brahmāṇḍasya tathotpattiṃ vada vistaratastathā | yathoktaṃ yādṛśaṃ brahmannakhilaṃ vetsi bhūsura

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च त्रयो देवा मया श्रुताः । सृष्टिपालनसंहारकारकाः सगुणास्त्वमी

brahmā viṣṇuśca rudraśca trayo devā mayā śrutāḥ | sṛṣṭipālanasaṃhārakārakāḥ saguṇāstvamī

स्वतन्त्रास्ते महात्मानः पाराशर्य वदस्व मे । आहोस्वित्परतन्त्रास्ते श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम्

svatantrāste mahātmānaḥ pārāśarya vadasva me | āhosvitparatantrāste śrotumicchāmi sāmpratam

मृत्युधर्माश्च ते नो वा सच्चिदानन्दरूपिणः । अधिभूतादिभिर्युक्ता न वा दुःखैस्त्रिधात्मकैः

mṛtyudharmāśca te no vā saccidānandarūpiṇaḥ | adhibhūtādibhiryuktā na vā duḥkhaistridhātmakaiḥ

कालस्य वशगा नो वा ते सुरेंद्रा महाबलाः । कथं ते वै समुत्पन्ना कस्मादिति च संशयः

kālasya vaśagā no vā te sureṃdrā mahābalāḥ | kathaṃ te vai samutpannā kasmāditi ca saṃśayaḥ

हर्षशोकयुतास्ते वै निद्रालस्यसमन्विताः । सप्तधातुमयास्तेषां देहाः किं वान्यथा मुने

harṣaśokayutāste vai nidrālasyasamanvitāḥ | saptadhātumayāsteṣāṃ dehāḥ kiṃ vānyathā mune

कैर्द्रव्यैर्निर्मितास्ते वै कैर्गुणैरिन्द्रियैस्तथा । भोगश्च कीदृशस्तेषां प्रमाणमायुषस्तथा

kairdravyairnirmitāste vai kairguṇairindriyaistathā | bhogaśca kīdṛśasteṣāṃ pramāṇamāyuṣastathā

निवासस्थानमप्येषां विभूतिं च वदस्व मे । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन् विस्तरेण कथामिमाम्

nivāsasthānamapyeṣāṃ vibhūtiṃ ca vadasva me | śrotumicchāmyahaṃ brahman vistareṇa kathāmimām

व्यास उवाच - दुर्गमः प्रश्नभारोऽयं कृतो राजंस्त्वयाऽधुना । ब्रह्मादीनां समुत्पत्तिः कस्मादिति महामते

vyāsa uvāca - durgamaḥ praśnabhāro'yaṃ kṛto rājaṃstvayā'dhunā | brahmādīnāṃ samutpattiḥ kasmāditi mahāmate

एतदेव मया पूर्वं पृष्टोऽसौ नारदो मुनिः । विस्मितः प्रत्युवाचेदमुत्थितः शृणु भूपते

etadeva mayā pūrvaṃ pṛṣṭo'sau nārado muniḥ | vismitaḥ pratyuvācedamutthitaḥ śṛṇu bhūpate

कस्मिंश्च समये चाहं गङ्गातीरे स्थितं मुनिम् । अपश्यं नारदं शान्तं सर्वज्ञं वेदवित्तमम्

kasmiṃśca samaye cāhaṃ gaṅgātīre sthitaṃ munim | apaśyaṃ nāradaṃ śāntaṃ sarvajñaṃ vedavittamam

दृष्ट्वाहं मुदितो भूत्वा पादयोरपतं मुनेः । तेजाज्ञप्तः समीपेऽस्य संविष्टश्च वरासने

dṛṣṭvāhaṃ mudito bhūtvā pādayorapataṃ muneḥ | tejājñaptaḥ samīpe'sya saṃviṣṭaśca varāsane

श्रुत्वा कुशलवार्तां वै तमपृच्छं विधेः सुतम् । निर्विष्टं जाह्नवीतीरे निर्जने सूक्ष्मवालुके

śrutvā kuśalavārtāṃ vai tamapṛcchaṃ vidheḥ sutam | nirviṣṭaṃ jāhnavītīre nirjane sūkṣmavāluke

मुनेऽतिविततस्यास्य ब्रह्माण्डस्य महामते । कः कर्ता परमः प्रोक्तस्तन्मे ब्रूहि विधानतः

mune'tivitatasyāsya brahmāṇḍasya mahāmate | kaḥ kartā paramaḥ proktastanme brūhi vidhānataḥ

कस्मादेतत्समुत्पन्नं ब्रह्माण्डं मुनिसत्तम । अनित्यं वा तथा नित्यं तदाचक्ष्व द्विजोत्तम

kasmādetatsamutpannaṃ brahmāṇḍaṃ munisattama | anityaṃ vā tathā nityaṃ tadācakṣva dvijottama

एककर्तृकमेतद्वा बहुकर्तृकमन्यथा । अकर्तृकं न कार्यं स्याद्विरोधोऽयं विभाति मे

ekakartṛkametadvā bahukartṛkamanyathā | akartṛkaṃ na kāryaṃ syādvirodho'yaṃ vibhāti me

इति सन्देहसन्दोहे मग्नं मां तारयाधुना । विकल्पकोटीः कृर्वाणं संसारेऽस्मिन् प्रविस्तरे

iti sandehasandohe magnaṃ māṃ tārayādhunā | vikalpakoṭīḥ kṛrvāṇaṃ saṃsāre'smin pravistare

ब्रुवन्ति शंकरं केचिन्मत्वा कारणकारणम् । सदाशिवं महादेवं प्रलयोत्पत्तिवर्जितम्

bruvanti śaṃkaraṃ kecinmatvā kāraṇakāraṇam | sadāśivaṃ mahādevaṃ pralayotpattivarjitam

आत्मारामं सुरेशं च त्रिगुणं निर्मलं हरम् । संसारतारकं नित्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारणम्

ātmārāmaṃ sureśaṃ ca triguṇaṃ nirmalaṃ haram | saṃsāratārakaṃ nityaṃ sṛṣṭisthityantakāraṇam

अन्ये विष्णुं स्तुवन्त्येनं सर्वेषां प्रभुमीश्वरम् । परमात्मानमव्यक्तं सर्वशक्तिसमन्वितम्

anye viṣṇuṃ stuvantyenaṃ sarveṣāṃ prabhumīśvaram | paramātmānamavyaktaṃ sarvaśaktisamanvitam

भुक्तिदं मुक्तिदं शान्तं सर्वादिं सर्वतोमुखम् । व्यापकं विश्वशरणमनादिनिधनं हरिम्

bhuktidaṃ muktidaṃ śāntaṃ sarvādiṃ sarvatomukham | vyāpakaṃ viśvaśaraṇamanādinidhanaṃ harim

धातारं च तथा चान्ये ब्रुवन्ति सृष्टिकारणम् । तमेव सर्ववेत्तारं सर्वभूतप्रवर्तकम्

dhātāraṃ ca tathā cānye bruvanti sṛṣṭikāraṇam | tameva sarvavettāraṃ sarvabhūtapravartakam

चतुर्मुखं सुरेशानं नाभिपद्मभवं विभुम् । स्रष्टारं सर्वलोकानां सत्यलोकनिवासिनम्

caturmukhaṃ sureśānaṃ nābhipadmabhavaṃ vibhum | sraṣṭāraṃ sarvalokānāṃ satyalokanivāsinam

दिनेशं प्रवदन्त्यन्ये सर्वेशं वेदवादिनः । स्तुवन्ति चैव गायन्ति सायं प्रातरतन्द्रिताः

dineśaṃ pravadantyanye sarveśaṃ vedavādinaḥ | stuvanti caiva gāyanti sāyaṃ prātaratandritāḥ

यजन्ति च तथा यज्ञे वासवं च शतक्रतुम् । सहस्राक्षं देवदेवं सर्वेषां प्रभुमुल्बणम्

yajanti ca tathā yajñe vāsavaṃ ca śatakratum | sahasrākṣaṃ devadevaṃ sarveṣāṃ prabhumulbaṇam

यज्ञाधीशं सुराधीशं त्रिलोकेशं शचीपतिम् । यज्ञानां चैव भोक्तारं सोमपं सोमपप्रियम्

yajñādhīśaṃ surādhīśaṃ trilokeśaṃ śacīpatim | yajñānāṃ caiva bhoktāraṃ somapaṃ somapapriyam

वरुणं च तथा सोमं पावकं पवनं तथा । यमं कुबेरं धनदं गणाधीशं तथापरे

varuṇaṃ ca tathā somaṃ pāvakaṃ pavanaṃ tathā | yamaṃ kuberaṃ dhanadaṃ gaṇādhīśaṃ tathāpare

हेरम्बं गजवक्त्रं च सर्वकार्यप्रसाधकम् । स्मरणात्सिद्धिदं कामं कामदं कामगं परम्

herambaṃ gajavaktraṃ ca sarvakāryaprasādhakam | smaraṇātsiddhidaṃ kāmaṃ kāmadaṃ kāmagaṃ param

भवानीं केचनाचार्याः प्रवदन्त्यखिलार्थदाम् । आदिमायां महाशक्तिं प्रकृतिं पुरुषानुगाम्

bhavānīṃ kecanācāryāḥ pravadantyakhilārthadām | ādimāyāṃ mahāśaktiṃ prakṛtiṃ puruṣānugām

ब्रह्मैकतासमापन्नां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् । मातरं सर्वभूतानां देवतानां तथैव च

brahmaikatāsamāpannāṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm | mātaraṃ sarvabhūtānāṃ devatānāṃ tathaiva ca

अनादिनिधनां पूर्णां व्यापिकां सर्वजन्तुषु । ईश्वरीं सर्वलोकानां निर्गुणां सगुणां शिवाम्

anādinidhanāṃ pūrṇāṃ vyāpikāṃ sarvajantuṣu | īśvarīṃ sarvalokānāṃ nirguṇāṃ saguṇāṃ śivām

वैष्णवीं शाङ्करीं ब्राह्मीं वासवीं वारुणीं तथा । वाराहीं नारसिंहीं च महालक्ष्मीं तथाद्‌भुताम्

vaiṣṇavīṃ śāṅkarīṃ brāhmīṃ vāsavīṃ vāruṇīṃ tathā | vārāhīṃ nārasiṃhīṃ ca mahālakṣmīṃ tathādbhutām

वेदमातरमेकां च विद्यां भवतरोः स्थिराम् । सर्वदुःखनिहन्त्रीं च स्मरणात्सर्वकामदाम्

vedamātaramekāṃ ca vidyāṃ bhavataroḥ sthirām | sarvaduḥkhanihantrīṃ ca smaraṇātsarvakāmadām

मोक्षदां च मुमुक्षूणां कामदां च फलार्थिनाम् । त्रिगुणातीतरूपां च गुणविस्तारकारकाम्

mokṣadāṃ ca mumukṣūṇāṃ kāmadāṃ ca phalārthinām | triguṇātītarūpāṃ ca guṇavistārakārakām

निर्गुणां सगुणां तस्मात्तां ध्यायन्ति फलार्थिनः । निरंजनं निराकारं निर्लेपं निर्गुणं किल

nirguṇāṃ saguṇāṃ tasmāttāṃ dhyāyanti phalārthinaḥ | niraṃjanaṃ nirākāraṃ nirlepaṃ nirguṇaṃ kila

अरूपं व्यापकं ब्रह्म प्रवदन्ति मुनीश्वराः । वेदोपनिषदि प्रोक्तस्तेजोमय इति क्वचित्

arūpaṃ vyāpakaṃ brahma pravadanti munīśvarāḥ | vedopaniṣadi proktastejomaya iti kvacit

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्रनयनस्तथा । सहस्रकरकर्णश्च सहस्रास्यः सहस्रपात्

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasranayanastathā | sahasrakarakarṇaśca sahasrāsyaḥ sahasrapāt

विष्णोः पादमथाकाशं परमं समुदाहृतम् । विराजं विरजं शान्तं प्रवदन्ति मनीषिणः

viṣṇoḥ pādamathākāśaṃ paramaṃ samudāhṛtam | virājaṃ virajaṃ śāntaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

पुरुषोत्तमं तथा चान्ये प्रवदन्ति पुराविदः । नैकोऽपीति वदन्त्यन्ये प्रभुरीशः कदाचन

puruṣottamaṃ tathā cānye pravadanti purāvidaḥ | naiko'pīti vadantyanye prabhurīśaḥ kadācana

अनीश्वरमिदं सर्वं ब्रह्माण्डमिति केचन । न कदापीशजन्यं यज्जगदेतदचिन्तितम्

anīśvaramidaṃ sarvaṃ brahmāṇḍamiti kecana | na kadāpīśajanyaṃ yajjagadetadacintitam

सदैवेदमनीशं च स्वभावोत्थं सदेदृशम् । अकर्तासौ पुमान्प्रोक्तः प्रकृतिस्तु तथा च सा

sadaivedamanīśaṃ ca svabhāvotthaṃ sadedṛśam | akartāsau pumānproktaḥ prakṛtistu tathā ca sā

एवं वदन्ति साङ्ख्याश्च मुनयः कपिलादयः । एते सन्देहसन्दोहाः प्रभवन्ति तथाऽपरे

evaṃ vadanti sāṅkhyāśca munayaḥ kapilādayaḥ | ete sandehasandohāḥ prabhavanti tathā'pare

विकल्पोपहतं चेतः किं करोमि मुनीश्वर । धर्माधर्मविवक्षायां न मनो मे स्थिरं भवेत्

vikalpopahataṃ cetaḥ kiṃ karomi munīśvara | dharmādharmavivakṣāyāṃ na mano me sthiraṃ bhavet

को धर्मः कीदृशोऽधर्मश्चिह्नं नैवोपलभ्यते । देवाः सत्त्वगुणोत्पन्नाः सत्यधर्मव्यवस्थिताः

ko dharmaḥ kīdṛśo'dharmaścihnaṃ naivopalabhyate | devāḥ sattvaguṇotpannāḥ satyadharmavyavasthitāḥ

पीड्यन्ते दानवैः पापैः कुत्र धर्मव्यवस्थितिः । धर्मस्थिताः सदाचाराः पाण्डवा मम वंशजाः

pīḍyante dānavaiḥ pāpaiḥ kutra dharmavyavasthitiḥ | dharmasthitāḥ sadācārāḥ pāṇḍavā mama vaṃśajāḥ

दुःखं बहुविधं प्राप्तास्तत्र धर्मस्य का स्थितिः । अतो मे हृदयं तात वेपतेऽतीव संशये

duḥkhaṃ bahuvidhaṃ prāptāstatra dharmasya kā sthitiḥ | ato me hṛdayaṃ tāta vepate'tīva saṃśaye

कुरु मेऽसंशयं चेतः समर्थोऽसि महामुने । त्राहि संसारवार्धेस्त्वं ज्ञानपोतेन मां मुने

kuru me'saṃśayaṃ cetaḥ samartho'si mahāmune | trāhi saṃsāravārdhestvaṃ jñānapotena māṃ mune

मज्जन्तं चोत्पतन्तं च मग्नं मोहजलाविले

majjantaṃ cotpatantaṃ ca magnaṃ mohajalāvile

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे भुवनेश्वरीवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe bhuvaneśvarīvarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२

ब्रह्मादीनाङ्गतिवर्णनम् व्यास उवाच यत्त्वया च महाबाहो पृष्टोऽहं कुरुसत्तम । तान्प्रश्नान्नारदः प्राह मया पृष्टो मुनीश्वरः

brahmādīnāṅgativarṇanam vyāsa uvāca yattvayā ca mahābāho pṛṣṭo'haṃ kurusattama | tānpraśnānnāradaḥ prāha mayā pṛṣṭo munīśvaraḥ

नारद उवाच व्यास किं ते ब्रवीम्यद्य पुराऽयं संशयो मम । उत्पन्नो हृदयेऽत्यर्थं संदेहासारपीडितः

nārada uvāca vyāsa kiṃ te bravīmyadya purā'yaṃ saṃśayo mama | utpanno hṛdaye'tyarthaṃ saṃdehāsārapīḍitaḥ

गत्वाऽहं पितरं स्थाने ब्रह्माणममितौजसम् । अपृच्छं यत्त्वया पृष्टं व्यासाद्य प्रश्नमुत्तमम्

gatvā'haṃ pitaraṃ sthāne brahmāṇamamitaujasam | apṛcchaṃ yattvayā pṛṣṭaṃ vyāsādya praśnamuttamam

पितः कुतः समुत्पन्नं ब्रह्माण्डमखिलं विभो । भवत्कृतेन वा सम्यक् किं वा विष्णुकृतं त्विदम्

pitaḥ kutaḥ samutpannaṃ brahmāṇḍamakhilaṃ vibho | bhavatkṛtena vā samyak kiṃ vā viṣṇukṛtaṃ tvidam

रुद्रकृतं वा विश्वात्मन् ब्रूहि सत्यं जगत्पते । आराधनीयः कः कामं सर्वोत्कृष्टश्च कः प्रभुः

rudrakṛtaṃ vā viśvātman brūhi satyaṃ jagatpate | ārādhanīyaḥ kaḥ kāmaṃ sarvotkṛṣṭaśca kaḥ prabhuḥ

तत्सर्वं वद मे ब्रह्मन्सन्देहांश्छिन्धि चानघ । निमग्नो ह्यस्मि संसारे दुःखरूपेऽनृतोपमे

tatsarvaṃ vada me brahmansandehāṃśchindhi cānagha | nimagno hyasmi saṃsāre duḥkharūpe'nṛtopame

सन्देहान्दोलितं चेतो न प्रशाम्यति कुत्रचित् । न तीर्थेषु न देवेषु साधनेष्वितरेषु च

sandehāndolitaṃ ceto na praśāmyati kutracit | na tīrtheṣu na deveṣu sādhaneṣvitareṣu ca

अविज्ञाय परं तत्त्वं कुतः शान्तिः परन्तप । विकीर्णं बहुधा चित्तं नैकत्र स्थिरतां व्रजेत्

avijñāya paraṃ tattvaṃ kutaḥ śāntiḥ parantapa | vikīrṇaṃ bahudhā cittaṃ naikatra sthiratāṃ vrajet

कं स्मरामि यजे कं वा कं व्रजाम्यर्चयामि कम् । स्तौ‌मि कं नाभिजानामि देव सर्वेश्वरेश्वरम्

kaṃ smarāmi yaje kaṃ vā kaṃ vrajāmyarcayāmi kam | staumi kaṃ nābhijānāmi deva sarveśvareśvaram

ततो मां प्रत्युवाचेदं ब्रह्मा लोकपितामहः । मया सत्यवतीसूनो कृते प्रश्ने सुदुस्तरे

tato māṃ pratyuvācedaṃ brahmā lokapitāmahaḥ | mayā satyavatīsūno kṛte praśne sudustare

ब्रह्मोवाच किं ब्रवीमि सुताद्याहं दुर्बोधं प्रश्नमुत्तमम् । त्वयाशक्यं महाभाग विष्णोरपि सुनिश्चयात्

brahmovāca kiṃ bravīmi sutādyāhaṃ durbodhaṃ praśnamuttamam | tvayāśakyaṃ mahābhāga viṣṇorapi suniścayāt

रागी को‍ऽपि न जानाति संसारेऽस्मिन्महामते । विरक्तश्च विजानाति निरीहो यो विमत्सरः

rāgī ko'pi na jānāti saṃsāre'sminmahāmate | viraktaśca vijānāti nirīho yo vimatsaraḥ

एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावरजङ्गमे भूतमात्रे समुत्पन्ने सञ्जज्ञे कमलादहम्

ekārṇave purā jāte naṣṭe sthāvarajaṅgame bhūtamātre samutpanne sañjajñe kamalādaham

नापश्यं तरणिं सोमं न वृक्षान्न च पर्वतान् । कर्णिकायां समाविष्टश्चिन्तामकरवं तदा

nāpaśyaṃ taraṇiṃ somaṃ na vṛkṣānna ca parvatān | karṇikāyāṃ samāviṣṭaścintāmakaravaṃ tadā

कस्मादहं समुद्‌भूतः सलिलेऽस्मिन्महार्णवे । को मे त्राता प्रभुः कर्ता संहर्ता वा युगात्यये

kasmādahaṃ samudbhūtaḥ salile'sminmahārṇave | ko me trātā prabhuḥ kartā saṃhartā vā yugātyaye

न च भूर्विद्यते स्पष्टा यदाधारं जलं त्विदम् । पङ्कजं कथमुत्पन्नं प्रसिद्धं रूढियोगयोः

na ca bhūrvidyate spaṣṭā yadādhāraṃ jalaṃ tvidam | paṅkajaṃ kathamutpannaṃ prasiddhaṃ rūḍhiyogayoḥ

पश्याम्यद्यास्य पङ्कं तं मूलं वै पङ्कजस्य च । भविष्यति धरा तत्र मूलं नास्त्यत्र संशयः

paśyāmyadyāsya paṅkaṃ taṃ mūlaṃ vai paṅkajasya ca | bhaviṣyati dharā tatra mūlaṃ nāstyatra saṃśayaḥ

उत्तरन्सलिले तत्र यावद्वर्षसहस्रकम् । अन्वेषमाणो धरणीं नावाप तां यदा तदा

uttaransalile tatra yāvadvarṣasahasrakam | anveṣamāṇo dharaṇīṃ nāvāpa tāṃ yadā tadā

तपस्तपेति चाकाशे वागभूदशरीरिणी । ततो मया तपस्तप्तं पद्‌मे वर्षसहस्रकम्

tapastapeti cākāśe vāgabhūdaśarīriṇī | tato mayā tapastaptaṃ padme varṣasahasrakam

सृजेति पुनरुद्‌भूता वाणी तत्र श्रुता मया । विमूढोऽहं तदाकर्ण्य कं सृजामि करोमि किम्

sṛjeti punarudbhūtā vāṇī tatra śrutā mayā | vimūḍho'haṃ tadākarṇya kaṃ sṛjāmi karomi kim

तदा दैत्यावपि प्राप्तौ दारुणौ मधुकैटभौ । ताभ्यां विभीषितश्चाहं युद्धाय मकरालये

tadā daityāvapi prāptau dāruṇau madhukaiṭabhau | tābhyāṃ vibhīṣitaścāhaṃ yuddhāya makarālaye

ततोऽहं नालमालम्ब्य वारिमध्यमवातरम् । तदा तत्र मया दृष्टः पुरुषः परमाद्‌भुतः

tato'haṃ nālamālambya vārimadhyamavātaram | tadā tatra mayā dṛṣṭaḥ puruṣaḥ paramādbhutaḥ

मेघश्यामशरीरस्तु पीतवासाश्चतुर्भुजः । शेषशायी जगन्नाथो वनमालाविभूषितः

meghaśyāmaśarīrastu pītavāsāścaturbhujaḥ | śeṣaśāyī jagannātho vanamālāvibhūṣitaḥ

शङ्खचक्रगदापद्माद्यायुधैः सुविराजितः । तमद्राक्षं महाविष्णुं शेषपर्यङ्कशायिनम्

śaṅkhacakragadāpadmādyāyudhaiḥ suvirājitaḥ | tamadrākṣaṃ mahāviṣṇuṃ śeṣaparyaṅkaśāyinam

योगनिद्रासमाक्रान्तमविस्पन्दिनमच्युतम् । शयानं तं समालोक्य भोगिभोगोपरि स्थितम्

yoganidrāsamākrāntamavispandinamacyutam | śayānaṃ taṃ samālokya bhogibhogopari sthitam

चिन्ता ममाद्‌भुता जाता किं करोमीति नारद । मया स्मृता तदा देवी स्तुता निद्रास्वरूपिणी

cintā mamādbhutā jātā kiṃ karomīti nārada | mayā smṛtā tadā devī stutā nidrāsvarūpiṇī

देहान्निर्गत्य सा देवी गगने संस्थिता शिवा । अवितर्क्यशरीरा सा दिव्याभरणमण्डिता

dehānnirgatya sā devī gagane saṃsthitā śivā | avitarkyaśarīrā sā divyābharaṇamaṇḍitā

विष्णोर्देहं विहायाशु विरराज नभःस्थिता । उदतिष्ठदमेयात्मा तया मुक्तो जनार्दनः

viṣṇordehaṃ vihāyāśu virarāja nabhaḥsthitā | udatiṣṭhadameyātmā tayā mukto janārdanaḥ

पंचवर्षसहस्राणि कृतवान् युद्धमुत्तमम् । तदा विलोकितौ दैत्यौ हरिणा विनिपातितौ

paṃcavarṣasahasrāṇi kṛtavān yuddhamuttamam | tadā vilokitau daityau hariṇā vinipātitau

उत्सङ्गं विमलं कृत्वा तत्रैव निहतौ च तौ । रुद्रस्तत्रैव सम्प्राप्तो यत्रावां संस्थितावुभौ

utsaṅgaṃ vimalaṃ kṛtvā tatraiva nihatau ca tau | rudrastatraiva samprāpto yatrāvāṃ saṃsthitāvubhau

त्रिभिः संवीक्षितास्मामिः स्वस्था देवी मनोहरा । संस्तुता परमा शक्तिरुवाचास्मानवस्थितान्

tribhiḥ saṃvīkṣitāsmāmiḥ svasthā devī manoharā | saṃstutā paramā śaktiruvācāsmānavasthitān

कृपावलोकनैः कृत्वा पावनैर्मुदितानथ । देव्युवाच काजेशाः स्वानि कार्याणि कुरुध्वं समतन्द्रिताः

kṛpāvalokanaiḥ kṛtvā pāvanairmuditānatha | devyuvāca kājeśāḥ svāni kāryāṇi kurudhvaṃ samatandritāḥ

सृष्टिस्थितिविशिष्टानि हतावेतौ महासुरौ । कृत्वा स्वानि निकेतानि वसध्वं विगतज्वराः

sṛṣṭisthitiviśiṣṭāni hatāvetau mahāsurau | kṛtvā svāni niketāni vasadhvaṃ vigatajvarāḥ

प्रजाश्चतुर्विधाः सर्वाः सृजध्वं स्वविभूतिभिः । ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः पेशलं सुखदं मृदु

prajāścaturvidhāḥ sarvāḥ sṛjadhvaṃ svavibhūtibhiḥ | brahmovāca tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ peśalaṃ sukhadaṃ mṛdu

अब्रूम तामशक्तिः स्मः कथं कुर्मस्त्विमाः प्रजाः । न मही वितता मातः सर्वत्र विततं जलम्

abrūma tāmaśaktiḥ smaḥ kathaṃ kurmastvimāḥ prajāḥ | na mahī vitatā mātaḥ sarvatra vitataṃ jalam

न भूतानि गुणाश्चापि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । तदाकर्ण्य वचोऽस्माकं शिवा जाता स्मितानना

na bhūtāni guṇāścāpi tanmātrāṇīndriyāṇi ca | tadākarṇya vaco'smākaṃ śivā jātā smitānanā

झटित्येवागतं तत्र विमानं गगनाच्छुभम् । सोवाचास्मिन्सुराः कामं विशध्वं गतसाध्वसाः

jhaṭityevāgataṃ tatra vimānaṃ gaganācchubham | sovācāsminsurāḥ kāmaṃ viśadhvaṃ gatasādhvasāḥ

विमाने ब्रह्मविष्ण्वीशा दर्शयाम्यद्य चाद्‌भुतम् । तन्निशम्य वचस्तस्या ओमित्युक्त्वा पुनर्वयम्

vimāne brahmaviṣṇvīśā darśayāmyadya cādbhutam | tanniśamya vacastasyā omityuktvā punarvayam

समारुह्योपविष्टाः स्मो विमाने रत्‍नमण्डिते । मुक्तादामसुसंवीते किङ्‌किणीजालशब्दिते

samāruhyopaviṣṭāḥ smo vimāne ratnamaṇḍite | muktādāmasusaṃvīte kiṅkiṇījālaśabdite

सुरसद्मनिभे रम्ये त्रयस्तत्राविशङ्‌किताः । सोपविष्टांस्ततो दृष्ट्वा देव्यस्मान्विजितेन्द्रियान्

surasadmanibhe ramye trayastatrāviśaṅkitāḥ | sopaviṣṭāṃstato dṛṣṭvā devyasmānvijitendriyān

स्वशक्त्या तद्विमानं वै नोदयामास चाम्बरे

svaśaktyā tadvimānaṃ vai nodayāmāsa cāmbare

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे ब्रह्मादीनाङ्गतिवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe brahmādīnāṅgativarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३

सूत उवाच। अथेतिहासमन्यच्च शृणुध्वं मुनिसत्तमाः । देवीभागवतस्यास्य माहात्म्यं यत्र गीयते

sūta uvāca| athetihāsamanyacca śṛṇudhvaṃ munisattamāḥ | devībhāgavatasyāsya māhātmyaṃ yatra gīyate

एकदा कुंभयोनिस्तु लोपामुद्रापतिर्मुनिः । गत्वा कुमारमभ्यर्च्य पप्रच्छ विविधाः कथाः

ekadā kuṃbhayonistu lopāmudrāpatirmuniḥ | gatvā kumāramabhyarcya papraccha vividhāḥ kathāḥ

स तस्मै भगवान्स्कन्दः कथयामास भूरिशः । दानतीर्थव्रतादीनां माहात्म्योपचिताः कथाः

sa tasmai bhagavānskandaḥ kathayāmāsa bhūriśaḥ | dānatīrthavratādīnāṃ māhātmyopacitāḥ kathāḥ

वाराणस्याश्च माहात्म्यं मणिकर्णीभवं तथा । गंगायाश्चापि तीर्थानां वर्णितं बहुविस्तरम्

vārāṇasyāśca māhātmyaṃ maṇikarṇībhavaṃ tathā | gaṃgāyāścāpi tīrthānāṃ varṇitaṃ bahuvistaram

श्रुत्वाथ स मुनिः प्रीतः कुमारं भूरिवर्चसम् । पुनः पप्रच्छ लोकानां हितार्थं कुंभसंभवः

śrutvātha sa muniḥ prītaḥ kumāraṃ bhūrivarcasam | punaḥ papraccha lokānāṃ hitārthaṃ kuṃbhasaṃbhavaḥ

अगस्त्य उवाच। भगवंस्तारकाराते देवीभागवतस्य तु । माहात्म्यश्रवणे तस्य विधिं चापि वद प्रभो

agastya uvāca| bhagavaṃstārakārāte devībhāgavatasya tu | māhātmyaśravaṇe tasya vidhiṃ cāpi vada prabho

देवीभागवतं नाम पुराणं परमोत्तमम् । त्रैलोक्यजननी साक्षाद्गीयते यत्र शाश्वती

devībhāgavataṃ nāma purāṇaṃ paramottamam | trailokyajananī sākṣādgīyate yatra śāśvatī

स्कन्द उवाच। श्रीभागवतमाहात्म्यं को वक्तुं विस्तरात्क्षमः । शृणु संक्षेपतो ब्रह्मन्कथयिष्यामि सांप्रतम्

skanda uvāca| śrībhāgavatamāhātmyaṃ ko vaktuṃ vistarātkṣamaḥ | śṛṇu saṃkṣepato brahmankathayiṣyāmi sāṃpratam

या नित्या सच्चिदानन्दरूपिणी जगदम्बिका । साक्षात्समाश्रिता यत्र भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी

yā nityā saccidānandarūpiṇī jagadambikā | sākṣātsamāśritā yatra bhuktimuktipradāyinī

अतस्तद्वाङ्मयी मूर्तिर्देवीभागवते मुने । पठनाच्छ्रवणाद्यस्य न किंचिदिह दुर्लभम्

atastadvāṅmayī mūrtirdevībhāgavate mune | paṭhanācchravaṇādyasya na kiṃcidiha durlabham

आसीद्विवस्वतः पुत्रः श्राद्धदेव इति श्रुतः । सोऽनपत्योऽकरोदिष्टिं वसिष्ठानुमतो नृपः

āsīdvivasvataḥ putraḥ śrāddhadeva iti śrutaḥ | so'napatyo'karodiṣṭiṃ vasiṣṭhānumato nṛpaḥ

होतारं प्रार्थयामास श्रद्धाऽथ दयिता मनोः । कन्या भवतु मे ब्रह्मंस्तथोपायो विधीयताम्

hotāraṃ prārthayāmāsa śraddhā'tha dayitā manoḥ | kanyā bhavatu me brahmaṃstathopāyo vidhīyatām

मनसा चिन्तयन्होता कन्यामेवाजुहोद्धविः । ततस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम चाभवत् ॥ १३

manasā cintayanhotā kanyāmevājuhoddhaviḥ | tatastadvyabhicāreṇa kanyelā nāma cābhavat || 13

अथ राजा सुतां दृष्ट्वा प्रोवाच विमना गुरुम् । कथं सङ्कल्पवैषम्यमिह जातं प्रभो तव

atha rājā sutāṃ dṛṣṭvā provāca vimanā gurum | kathaṃ saṅkalpavaiṣamyamiha jātaṃ prabho tava

तच्छ्रुत्वा स मुनिर्दध्यौ ज्ञात्वा होतुर्व्यतिक्रमम् । ईश्वरं शरणं यात इलायाः पुंस्त्वकाम्यया

tacchrutvā sa munirdadhyau jñātvā hoturvyatikramam | īśvaraṃ śaraṇaṃ yāta ilāyāḥ puṃstvakāmyayā

मुनेस्तपःप्रभावाच्च परेशानुग्रहात्तथा । पश्यतां सर्वलोकानामिला पुरुषतामगात्

munestapaḥprabhāvācca pareśānugrahāttathā | paśyatāṃ sarvalokānāmilā puruṣatāmagāt

गुरुणा कृतसंस्कारः सुद्युम्नोऽथ मनोः सुतः । निधिर्बभूव विद्यानां सरितामिव सागरः

guruṇā kṛtasaṃskāraḥ sudyumno'tha manoḥ sutaḥ | nidhirbabhūva vidyānāṃ saritāmiva sāgaraḥ

अथ कालेन सुद्युम्नस्तारुण्यं समवाप्य च । मृगयार्थं वनं यातो हयमारुह्य सैन्धवम्

atha kālena sudyumnastāruṇyaṃ samavāpya ca | mṛgayārthaṃ vanaṃ yāto hayamāruhya saindhavam

वनाद्वनांतरं गच्छन्बहु बभ्राम सानुगः । दैवादधस्ताद्धेमाद्रेः स कुमारो वनं ययौ

vanādvanāṃtaraṃ gacchanbahu babhrāma sānugaḥ | daivādadhastāddhemādreḥ sa kumāro vanaṃ yayau

कस्मिंश्चित्समये यत्र भार्ययाऽपर्णया सह । अरमद्देवदेवस्तु शङ्करो भगवान्मुदा

kasmiṃścitsamaye yatra bhāryayā'parṇayā saha | aramaddevadevastu śaṅkaro bhagavānmudā

तदा तु मुनयस्तत्र शिवदर्शनलालसाः । आजग्मुरथ तान्दृष्ट्वा गिरिजा व्रीडिताऽभवत्

tadā tu munayastatra śivadarśanalālasāḥ | ājagmuratha tāndṛṣṭvā girijā vrīḍitā'bhavat

रममाणौ तु तौ दृष्ट्वा गिरिशौ संशितव्रताः । निवृत्ता मुनयो जग्मुर्वैकुण्ठनिलयं तदा

ramamāṇau tu tau dṛṣṭvā giriśau saṃśitavratāḥ | nivṛttā munayo jagmurvaikuṇṭhanilayaṃ tadā

प्रियायाः प्रियमन्विच्छञ्छिवोऽरण्यं शशाप ह । अद्यारभ्य विशेद्योऽत्र पुमान् योषिद्भवेदिति

priyāyāḥ priyamanvicchañchivo'raṇyaṃ śaśāpa ha | adyārabhya viśedyo'tra pumān yoṣidbhavediti

तत आरभ्य तं देशं पुरुषा वर्जयंति हि । तत्र प्रविष्टः सुद्युम्नो बभूव प्रमदोत्तमा

tata ārabhya taṃ deśaṃ puruṣā varjayaṃti hi | tatra praviṣṭaḥ sudyumno babhūva pramadottamā

स्त्रीभूतानुगानश्वं वडवां वीक्ष्य विस्मितः । अथ सा सुन्दरी योषा विचचार वने वने

strībhūtānugānaśvaṃ vaḍavāṃ vīkṣya vismitaḥ | atha sā sundarī yoṣā vicacāra vane vane

एकदा सा जगामाथ बुधस्याश्रमसन्निधौ । दृष्ट्वा तां चारुसर्वाङ्गीं पीनोन्नतपयोधराम्

ekadā sā jagāmātha budhasyāśramasannidhau | dṛṣṭvā tāṃ cārusarvāṅgīṃ pīnonnatapayodharām

बिंबोष्ठीं कुन्ददशनां सुमुखीमुत्पलेक्षणाम् । अनङ्गशरविद्धांगश्चकमे भगवान्बुधः

biṃboṣṭhīṃ kundadaśanāṃ sumukhīmutpalekṣaṇām | anaṅgaśaraviddhāṃgaścakame bhagavānbudhaḥ

सापि तं चकमे सुभ्रूः कुमारं सोमनंदनम् । ततस्तस्याश्रमेऽवात्सीद्रममाणा बुधेन सा

sāpi taṃ cakame subhrūḥ kumāraṃ somanaṃdanam | tatastasyāśrame'vātsīdramamāṇā budhena sā

अथ कालेन कियता पुरूरवसमात्मजम् । स तस्यां जनयामास मित्रावरुणसंभवः

atha kālena kiyatā purūravasamātmajam | sa tasyāṃ janayāmāsa mitrāvaruṇasaṃbhavaḥ

अथ वर्षेषु यातेषु कदाचित्सा बुधाश्रमे । स्मृत्वा स्वं पूर्ववृत्तान्तं दुःखिता निर्जगाम ह

atha varṣeṣu yāteṣu kadācitsā budhāśrame | smṛtvā svaṃ pūrvavṛttāntaṃ duḥkhitā nirjagāma ha

गुरोरथाश्रमं गत्वा वसिष्ठस्य प्रणम्य तम् । निवेद्य वृत्तं शरणं ययौ पुंस्त्वमभीप्सती

gurorathāśramaṃ gatvā vasiṣṭhasya praṇamya tam | nivedya vṛttaṃ śaraṇaṃ yayau puṃstvamabhīpsatī

वसिष्ठो ज्ञातवृत्तांतो गत्वा कैलासपर्वतम् । संपूज्य शंभुं तुष्टाव भक्त्या परमया युतः

vasiṣṭho jñātavṛttāṃto gatvā kailāsaparvatam | saṃpūjya śaṃbhuṃ tuṣṭāva bhaktyā paramayā yutaḥ

वसिष्ठ उवाच। नमो नमः शिवायास्तु शंकराय कपर्दिने । गिरिजार्द्धाङ्गदेहाय नमस्ते चंद्रमौलये

vasiṣṭha uvāca| namo namaḥ śivāyāstu śaṃkarāya kapardine | girijārddhāṅgadehāya namaste caṃdramaulaye

मृडाय सुखदात्रे ते नमः कैलासवासिने । नीलकण्ठाय भक्तानां भुक्तिमुक्तिप्रदायिने

mṛḍāya sukhadātre te namaḥ kailāsavāsine | nīlakaṇṭhāya bhaktānāṃ bhuktimuktipradāyine

शिवाय शिवरूपाय प्रपन्नभयहारिणे । नमो वृषभवाहाय शरण्याय परात्मने

śivāya śivarūpāya prapannabhayahāriṇe | namo vṛṣabhavāhāya śaraṇyāya parātmane

ब्रह्मविष्ण्वीशरूपाय सर्गस्थितिलयेषु च । नमो देवाधिदेवाय वरदाय पुरारये

brahmaviṣṇvīśarūpāya sargasthitilayeṣu ca | namo devādhidevāya varadāya purāraye

यज्ञरूपाय यजतां फलदात्रे नमो नमः । गंगाधराय सूर्येन्दुशिखिनेत्राय ते नमः

yajñarūpāya yajatāṃ phaladātre namo namaḥ | gaṃgādharāya sūryenduśikhinetrāya te namaḥ

एवं स्तुतः स भगवान्प्रादुरासीज्जगत्पतिः । वृषारूढोऽम्बिकोपेतः कोटिसूर्यसमप्रभः

evaṃ stutaḥ sa bhagavānprādurāsījjagatpatiḥ | vṛṣārūḍho'mbikopetaḥ koṭisūryasamaprabhaḥ

रजताचलसंकाशस्त्रिनेत्रश्चंद्रशेखरः। प्रणतं परितुष्टात्मा प्रोवाच मुनिसत्तमम्

rajatācalasaṃkāśastrinetraścaṃdraśekharaḥ| praṇataṃ parituṣṭātmā provāca munisattamam

श्रीभगवानुवाच। वरं वरय विप्रर्षे यत्ते मनसि वर्तते । इत्युक्तस्तं प्रणम्येला पुँस्त्वमभ्यर्थयन्मुनिः

śrībhagavānuvāca| varaṃ varaya viprarṣe yatte manasi vartate | ityuktastaṃ praṇamyelā pum̐stvamabhyarthayanmuniḥ

अथ प्रसन्नो भगवानुवाच मुनिसत्तमम् । मासं पुमान्स भविता मासं नारी भविष्यति

atha prasanno bhagavānuvāca munisattamam | māsaṃ pumānsa bhavitā māsaṃ nārī bhaviṣyati

इति प्राप्य वरं शंभोर्महर्षिर्जगदम्बिकाम् । वरदानोन्मुखीं देवीं प्रणनाम महेश्वरीम्

iti prāpya varaṃ śaṃbhormaharṣirjagadambikām | varadānonmukhīṃ devīṃ praṇanāma maheśvarīm

कोटिचंद्रकलाकान्तिं सुस्मितां परिपूज्य च । तुष्टाव भक्त्या सततमिलायाः पुंस्त्वकाम्यया

koṭicaṃdrakalākāntiṃ susmitāṃ paripūjya ca | tuṣṭāva bhaktyā satatamilāyāḥ puṃstvakāmyayā

जय देवि महादेवि भक्तानुग्रहकारिणि । जय सर्वसुराराध्ये जयानंतगुणालये

jaya devi mahādevi bhaktānugrahakāriṇi | jaya sarvasurārādhye jayānaṃtaguṇālaye

नमो नमस्ते देवेशि शरणागतवत्सले । जय दुर्गे दु:खहंत्रि दुष्टदैत्यनिषूदिनि

namo namaste deveśi śaraṇāgatavatsale | jaya durge du:khahaṃtri duṣṭadaityaniṣūdini

भक्तिगम्ये महामाये नमस्ते जगदम्बिके । संसारसागरोत्तारपोतीभूतपदाम्बुजे

bhaktigamye mahāmāye namaste jagadambike | saṃsārasāgarottārapotībhūtapadāmbuje

ब्रह्मादयोऽपि विबुधास्त्वत्पादांबुजसेवया । विश्वसर्गस्थितिलयप्रभुत्वं समवाप्नुयुः

brahmādayo'pi vibudhāstvatpādāṃbujasevayā | viśvasargasthitilayaprabhutvaṃ samavāpnuyuḥ

प्रसन्ना भव देवेशि चतुर्वर्गप्रदायिनि । कस्त्वां स्तोतुं क्षमो देवि केवलं प्रणतोऽस्म्यहम्

prasannā bhava deveśi caturvargapradāyini | kastvāṃ stotuṃ kṣamo devi kevalaṃ praṇato'smyaham

एवं स्तुता भगवती दुर्गा नारायणी परा । भक्त्या वसिष्ठमुनिना प्रसन्ना तत्क्षणादभूत्

evaṃ stutā bhagavatī durgā nārāyaṇī parā | bhaktyā vasiṣṭhamuninā prasannā tatkṣaṇādabhūt

तदोवाच महादेवी प्रणतार्तिहरी मुनिम् । सुद्युम्नभवनं गत्वा कुरु भक्त्या मदर्चनम्

tadovāca mahādevī praṇatārtiharī munim | sudyumnabhavanaṃ gatvā kuru bhaktyā madarcanam

सुद्युम्नं श्रावय प्रीत्या पुराणं मत्प्रियंकरम् । देवीभागवतं नाम नवाहोभिर्द्विजोत्तम

sudyumnaṃ śrāvaya prītyā purāṇaṃ matpriyaṃkaram | devībhāgavataṃ nāma navāhobhirdvijottama

श्रवणादेव सततं पुंस्त्वमस्य भविष्यति । इत्युक्त्वा च तिरोधानं गच्छतःस्म शिवेश्वरौ

śravaṇādeva satataṃ puṃstvamasya bhaviṣyati | ityuktvā ca tirodhānaṃ gacchataḥsma śiveśvarau

वसिष्ठस्तां दिशं नत्वा समागत्याश्रमं निजम् । समाहूय च सुद्युम्नं देव्याराधनमादिशत्

vasiṣṭhastāṃ diśaṃ natvā samāgatyāśramaṃ nijam | samāhūya ca sudyumnaṃ devyārādhanamādiśat

आश्विनस्य सिते पक्षे संपूज्य जगदंबिकाम् । नवरात्रविधानेन श्रावयामास भूपतिम्

āśvinasya site pakṣe saṃpūjya jagadaṃbikām | navarātravidhānena śrāvayāmāsa bhūpatim

श्रुत्वा भक्त्यापि सुद्युम्नः श्रीमद्भागवतामृतम् । प्रणम्याभ्यर्च्य च गुरुं लेभे पुंस्त्वं निरंतरम्

śrutvā bhaktyāpi sudyumnaḥ śrīmadbhāgavatāmṛtam | praṇamyābhyarcya ca guruṃ lebhe puṃstvaṃ niraṃtaram

राज्यासनेऽभिषिक्तस्तु वसिष्ठेन महर्षिणा । भुवं शशास धर्मेण प्रजाश्चैवानुरंजयन्

rājyāsane'bhiṣiktastu vasiṣṭhena maharṣiṇā | bhuvaṃ śaśāsa dharmeṇa prajāścaivānuraṃjayan

ईजे च विविधैर्यज्ञैः संपूर्णवरदक्षिणैः । पुत्रेषु राज्यं संदिश्य प्राप देव्याः सलोकताम् ॥ ५७ ॥ ॥ इति कथितमशेषं सेतिहासं च विप्रा यदि पठति सुभक्त्या मानवो वा शृणोति । स इह सकलकामान्प्राप्य देव्याः प्रसादात्परममृतमथान्ते याति देव्याः सलोकम्

īje ca vividhairyajñaiḥ saṃpūrṇavaradakṣiṇaiḥ | putreṣu rājyaṃ saṃdiśya prāpa devyāḥ salokatām || 57 || || iti kathitamaśeṣaṃ setihāsaṃ ca viprā yadi paṭhati subhaktyā mānavo vā śṛṇoti | sa iha sakalakāmānprāpya devyāḥ prasādātparamamṛtamathānte yāti devyāḥ salokam

इति श्रीस्कन्दपुराणे मानसखण्डे देवीभागवतमाहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः

iti śrīskandapurāṇe mānasakhaṇḍe devībhāgavatamāhātmye tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

विमानस्थैर्हरादिभिर्देवीदर्शनम् ब्रह्मोवाच विमानं तन्मनोवेगं यत्र स्थानान्तरे गतम् । न जलं तत्र पश्यामो विस्मिताः स्मो वयं तदा

vimānasthairharādibhirdevīdarśanam brahmovāca vimānaṃ tanmanovegaṃ yatra sthānāntare gatam | na jalaṃ tatra paśyāmo vismitāḥ smo vayaṃ tadā

वृक्षाः सर्वफला रम्याः कोकिलारावमण्डिताः । मही महीधराः कामं वनान्युपवनानि च

vṛkṣāḥ sarvaphalā ramyāḥ kokilārāvamaṇḍitāḥ | mahī mahīdharāḥ kāmaṃ vanānyupavanāni ca

नार्यश्च पुरुषाश्चैव पशवश्च सरिद्वराः । वाप्यः कूपास्तडागाश्च पल्वलानि च निर्झराः

nāryaśca puruṣāścaiva paśavaśca saridvarāḥ | vāpyaḥ kūpāstaḍāgāśca palvalāni ca nirjharāḥ

पुरतो नगरं रम्यं दिव्यप्राकारमण्डितम् । यज्ञशालासमायुक्तं नानाहर्म्यविराजितम्

purato nagaraṃ ramyaṃ divyaprākāramaṇḍitam | yajñaśālāsamāyuktaṃ nānāharmyavirājitam

प्रत्यभिज्ञा तदा जाताप्यस्माकं प्रेक्ष्य तत्पुरम् । स्वर्गोऽयमिति केनासौ निर्मितोस्ति तदाद्‌भुतम्

pratyabhijñā tadā jātāpyasmākaṃ prekṣya tatpuram | svargo'yamiti kenāsau nirmitosti tadādbhutam

राजानं देवसङ्काशं व्रजन्तं मृगयां वने । अस्माभिः संस्थिता दृष्टा विमानोपरि चाम्बिका

rājānaṃ devasaṅkāśaṃ vrajantaṃ mṛgayāṃ vane | asmābhiḥ saṃsthitā dṛṣṭā vimānopari cāmbikā

क्षणाच्चचाल गगने विमानं पवनेरितम् । मुहूर्ताद्वा ततः प्राप्तं देशे चान्ये मनोहरे

kṣaṇāccacāla gagane vimānaṃ pavaneritam | muhūrtādvā tataḥ prāptaṃ deśe cānye manohare

नन्दनं च वनं तत्र दृष्टमस्माभिरुत्तमम् । पारिजाततरुच्छायासंश्रिता सुरभिः स्थिता

nandanaṃ ca vanaṃ tatra dṛṣṭamasmābhiruttamam | pārijātatarucchāyāsaṃśritā surabhiḥ sthitā

चतुर्दन्तो गजस्तस्याः समीपे समवस्थितः । अप्सरसां तत्र वृन्दानि मेनकाप्रभृतीनि च

caturdanto gajastasyāḥ samīpe samavasthitaḥ | apsarasāṃ tatra vṛndāni menakāprabhṛtīni ca

क्रीडन्ति विविधैर्भावैर्गाननृत्यसमन्वितैः । गन्धर्वाः शतशस्तत्र यक्षा विद्याधरास्तथा

krīḍanti vividhairbhāvairgānanṛtyasamanvitaiḥ | gandharvāḥ śataśastatra yakṣā vidyādharāstathā

मन्दारवाटिकामध्ये गायन्ति च रमन्ति च दृष्टः शतक्रतुस्तत्र पौलोम्या सहितः प्रभुः

mandāravāṭikāmadhye gāyanti ca ramanti ca dṛṣṭaḥ śatakratustatra paulomyā sahitaḥ prabhuḥ

वयं तु विस्मिताश्चास्म दृष्ट्वा त्रैविष्टपं तदा । यादःपतिं कुबेरं च यमं सूर्यं विभावसुम्

vayaṃ tu vismitāścāsma dṛṣṭvā traiviṣṭapaṃ tadā | yādaḥpatiṃ kuberaṃ ca yamaṃ sūryaṃ vibhāvasum

विलोक्य विस्मिताश्चास्म वयं तत्र सुरान्स्थितान् । तदा विनिर्गतो राजा पुरात्तस्मात्सुमण्डितात्

vilokya vismitāścāsma vayaṃ tatra surānsthitān | tadā vinirgato rājā purāttasmātsumaṇḍitāt

देवराज इवाक्षोभ्यो नरवाह्यावनौ स्थितः । विमानस्था वयं तच्च चचाल तरसागतम्

devarāja ivākṣobhyo naravāhyāvanau sthitaḥ | vimānasthā vayaṃ tacca cacāla tarasāgatam

ब्रह्मलोकं तदा दिव्यं सर्वदेवनमस्कृतम् । तत्र ब्रह्माणमालोक्य विस्मितौ हरकेशवौ

brahmalokaṃ tadā divyaṃ sarvadevanamaskṛtam | tatra brahmāṇamālokya vismitau harakeśavau

सभायां तत्र वेदाश्च सर्वे साङ्गाः स्वरूपिणः । सागराः सरितश्चैव पर्वताः पन्नगोरगाः

sabhāyāṃ tatra vedāśca sarve sāṅgāḥ svarūpiṇaḥ | sāgarāḥ saritaścaiva parvatāḥ pannagoragāḥ

मामूचतुश्चतुर्वक्त्रः कोऽयं ब्रह्मा सनातनः । ताववोचमहं नैव जाने सृष्टिपतिं पतिम्

māmūcatuścaturvaktraḥ ko'yaṃ brahmā sanātanaḥ | tāvavocamahaṃ naiva jāne sṛṣṭipatiṃ patim

कोऽहं कोऽयं किमर्थं वा भ्रमोऽयं मम चेश्वरौ । क्षणादथ विमानं तच्चचालाशु मनोजवम्

ko'haṃ ko'yaṃ kimarthaṃ vā bhramo'yaṃ mama ceśvarau | kṣaṇādatha vimānaṃ taccacālāśu manojavam

कैलासशिखरे प्राप्तं रम्ये यक्षगणान्विते । मन्दारवाटिकारम्ये कीरकोकिलकूजिते

kailāsaśikhare prāptaṃ ramye yakṣagaṇānvite | mandāravāṭikāramye kīrakokilakūjite

वीणामुरजवाद्यैश्च नादिते सुखदे शिवे । यदा प्राप्तं विमानं तत्तदैव सदनाच्छुभात्

vīṇāmurajavādyaiśca nādite sukhade śive | yadā prāptaṃ vimānaṃ tattadaiva sadanācchubhāt

निर्गतो भगवाञ्छम्भुर्वृषारूढस्त्रिलोचनः । पञ्चाननो दशभुजः कृतसोमार्धशेखरः

nirgato bhagavāñchambhurvṛṣārūḍhastrilocanaḥ | pañcānano daśabhujaḥ kṛtasomārdhaśekharaḥ

व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरीयकः । पार्ष्णिरक्षौ महावीरौ गजाननषडाननौ

vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottarīyakaḥ | pārṣṇirakṣau mahāvīrau gajānanaṣaḍānanau

शिवेन सह पुत्रौ द्वौ व्रजमानौ विरेजतुः । नन्दिप्रभृतयः सर्वे गणपाश्च वराश्च ते

śivena saha putrau dvau vrajamānau virejatuḥ | nandiprabhṛtayaḥ sarve gaṇapāśca varāśca te

जयशब्दं प्रयुञ्जाना व्रजन्ति शिवपृष्ठगाः । तं वीक्ष्य शङ्करं चान्यं विस्मितास्तत्र नारद

jayaśabdaṃ prayuñjānā vrajanti śivapṛṣṭhagāḥ | taṃ vīkṣya śaṅkaraṃ cānyaṃ vismitāstatra nārada

मातृभिः संशयाविष्टस्तत्राहं न्यवसं मुने । क्षणात्तस्माद्‌गिरेः शृङ्गाद्विमानं वातरंहसा

mātṛbhiḥ saṃśayāviṣṭastatrāhaṃ nyavasaṃ mune | kṣaṇāttasmādgireḥ śṛṅgādvimānaṃ vātaraṃhasā

वैकुण्ठसदनं प्राप्तं रमारमणमन्दिरम् । असम्भाव्या विभूतिश्च तत्र दृष्टा मया सुत

vaikuṇṭhasadanaṃ prāptaṃ ramāramaṇamandiram | asambhāvyā vibhūtiśca tatra dṛṣṭā mayā suta

विसिष्मिये तदा विष्णुर्दृष्ट्वा तत्पुरमुत्तमम् । सदनाग्रे ययौ तावद्धरिः कमललोचनः

visiṣmiye tadā viṣṇurdṛṣṭvā tatpuramuttamam | sadanāgre yayau tāvaddhariḥ kamalalocanaḥ

अतसीकुसुमाभासः पीतवासाश्चतुर्भुजः । द्विजराजाधिरूढश्च दिव्याभरणभूषितः

atasīkusumābhāsaḥ pītavāsāścaturbhujaḥ | dvijarājādhirūḍhaśca divyābharaṇabhūṣitaḥ

वीज्यमानस्तदा लक्ष्म्या कामिन्या चामरैः शुभैः । तं वीक्ष्य विस्मिताः सर्वे वयं विष्णुं सनातनम्

vījyamānastadā lakṣmyā kāminyā cāmaraiḥ śubhaiḥ | taṃ vīkṣya vismitāḥ sarve vayaṃ viṣṇuṃ sanātanam

परस्परं निरीक्षन्तः स्थितास्तस्मिन् वरासने । ततश्चचाल तरसा विमानं वातरंहसा

parasparaṃ nirīkṣantaḥ sthitāstasmin varāsane | tataścacāla tarasā vimānaṃ vātaraṃhasā

सुधासमुद्रः सम्प्राप्तौ मिष्टवारिमहोर्मिमान् । यादोगणसमाकीर्णश्चलद्वीचिविराजितः

sudhāsamudraḥ samprāptau miṣṭavārimahormimān | yādogaṇasamākīrṇaścaladvīcivirājitaḥ

मन्दारपारिजाताद्यैः पादपैरतिशोभितः । नानास्तरणसंयुक्तो नानाचित्रविचित्रितः

mandārapārijātādyaiḥ pādapairatiśobhitaḥ | nānāstaraṇasaṃyukto nānācitravicitritaḥ

मुक्तादामपरिक्लिष्टो नानादामविराजितः । अशोकबकुलाख्यैश्च वृक्षैः कुरुबकादिभिः

muktādāmaparikliṣṭo nānādāmavirājitaḥ | aśokabakulākhyaiśca vṛkṣaiḥ kurubakādibhiḥ

संवृतः सर्वतः सौ‌म्यैः केतकीचम्पकैर्वृतः । कोकिलारावसङ्घुष्टो दिव्यगन्धसमन्वितः

saṃvṛtaḥ sarvataḥ saumyaiḥ ketakīcampakairvṛtaḥ | kokilārāvasaṅghuṣṭo divyagandhasamanvitaḥ

द्विरेफातिरणत्कारैरञ्जितः परमाद्‌भुतः । तस्मिन्द्वीपे शिवाकारः पर्यङ्कः सुमनोहरः

dvirephātiraṇatkārairañjitaḥ paramādbhutaḥ | tasmindvīpe śivākāraḥ paryaṅkaḥ sumanoharaḥ

रत्‍नालिखचितोऽत्यर्थं नानारत्‍नविराजितः । दृष्टोऽस्माभिर्विमानस्थैर्दूरतः परिमण्डितः

ratnālikhacito'tyarthaṃ nānāratnavirājitaḥ | dṛṣṭo'smābhirvimānasthairdūrataḥ parimaṇḍitaḥ

नानास्तरणसंछन्न इन्द्रचापसमन्वितः । पर्यङ्कप्रवरे तस्मिन्नुपविष्टा वराङ्गना

nānāstaraṇasaṃchanna indracāpasamanvitaḥ | paryaṅkapravare tasminnupaviṣṭā varāṅganā

रक्तमाल्याम्बरधरा रक्तगन्धानुलेपना । सुरक्तनयना कान्ता विद्युत्कोटिसमप्रभा

raktamālyāmbaradharā raktagandhānulepanā | suraktanayanā kāntā vidyutkoṭisamaprabhā

सुचारुवदना रक्तदन्तच्छदविराजिता । रमाकोट्यधिका कान्त्या सूर्यबिम्बनिभाखिला

sucāruvadanā raktadantacchadavirājitā | ramākoṭyadhikā kāntyā sūryabimbanibhākhilā

वरपाशाङ्कुशाभीष्टधरा श्रीभुवनेश्वरी । अदृष्टपूर्वा दृष्टा सा सुन्दरी स्मितभूषणा

varapāśāṅkuśābhīṣṭadharā śrībhuvaneśvarī | adṛṣṭapūrvā dṛṣṭā sā sundarī smitabhūṣaṇā

ह्रीङ्कारजपनिष्ठैस्तु पक्षिवृन्दैर्निषेविता । अरुणा करुणामूर्तिः कुमारी नवयौवना

hrīṅkārajapaniṣṭhaistu pakṣivṛndairniṣevitā | aruṇā karuṇāmūrtiḥ kumārī navayauvanā

सर्वशृङ्गारवेषाढ्या मन्दस्मितमुखाम्बुजा । उद्यत्पीनकुचद्वन्द्वनिर्जिताम्भोजकुड्‌मला

sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā mandasmitamukhāmbujā | udyatpīnakucadvandvanirjitāmbhojakuḍmalā

नानामणिगणाकीर्णभूषणैरुपशोभिता । कनकाङ्गदकेयूरकिरीटपरिशोभिता

nānāmaṇigaṇākīrṇabhūṣaṇairupaśobhitā | kanakāṅgadakeyūrakirīṭapariśobhitā

कनकच्छ्रीचक्रताटङ्कविटङ्कवदनाम्बुजा । हृल्लेखा भुवनेशीति नामजापपरायणैः

kanakacchrīcakratāṭaṅkaviṭaṅkavadanāmbujā | hṛllekhā bhuvaneśīti nāmajāpaparāyaṇaiḥ

सखीवृन्दैः स्तुता नित्यं भुवनेशी महेश्वरी । हृल्लेखाद्याभिरमरकन्याभिः परिवेष्टिता

sakhīvṛndaiḥ stutā nityaṃ bhuvaneśī maheśvarī | hṛllekhādyābhiramarakanyābhiḥ pariveṣṭitā

अनङ्गकुसुमाद्याभिर्देवीभिः परिवेष्टिता । देवी षट्‌कोणमध्यस्था यन्त्रराजोपरि स्थिता

anaṅgakusumādyābhirdevībhiḥ pariveṣṭitā | devī ṣaṭkoṇamadhyasthā yantrarājopari sthitā

दृष्ट्वा तां विस्मिताः सर्वे वयं तत्र स्थिताऽभवन् । केयं कान्ता च किं नाम न जानीमोऽत्र संस्थिताः

dṛṣṭvā tāṃ vismitāḥ sarve vayaṃ tatra sthitā'bhavan | keyaṃ kāntā ca kiṃ nāma na jānīmo'tra saṃsthitāḥ

सहस्रनयना रामा सहस्रकरसंयुता । सहस्रवदना रम्या भाति दूरादसंशयम्

sahasranayanā rāmā sahasrakarasaṃyutā | sahasravadanā ramyā bhāti dūrādasaṃśayam

नाप्सरा नापि गन्धर्वी नेयं देवाङ्गना किल । इति संशयमापन्नास्तत्र नारद संस्थिताः

nāpsarā nāpi gandharvī neyaṃ devāṅganā kila | iti saṃśayamāpannāstatra nārada saṃsthitāḥ

तदाऽसौ भगवान्विष्णुर्दृष्ट्वा तां चारुहासिनीम् । उवाचाम्बां स्वविज्ञानात्कृत्वा मनसि निश्चयम्

tadā'sau bhagavānviṣṇurdṛṣṭvā tāṃ cāruhāsinīm | uvācāmbāṃ svavijñānātkṛtvā manasi niścayam

एषा भगवती देवी सर्वेषां कारणं हि नः । महाविद्या महामाया पूर्णा प्रकृतिरव्यया

eṣā bhagavatī devī sarveṣāṃ kāraṇaṃ hi naḥ | mahāvidyā mahāmāyā pūrṇā prakṛtiravyayā

दुर्ज्ञेयाऽल्पधियां देवी योगगम्या दुराशया । इच्छा परात्मनः कामं नित्यानित्यस्वरूपिणी

durjñeyā'lpadhiyāṃ devī yogagamyā durāśayā | icchā parātmanaḥ kāmaṃ nityānityasvarūpiṇī

दुराराध्याऽल्पभाग्यैश्च देवी विश्वेश्वरी शिवा । वेदगर्भा विशालाक्षी सर्वेषामादिरीश्वरी

durārādhyā'lpabhāgyaiśca devī viśveśvarī śivā | vedagarbhā viśālākṣī sarveṣāmādirīśvarī

एषा संहृत्य सकलं विश्वं क्रीडति संक्षये । लिङ्गानि सर्वजीवानां स्वशरीरे निवेश्य च

eṣā saṃhṛtya sakalaṃ viśvaṃ krīḍati saṃkṣaye | liṅgāni sarvajīvānāṃ svaśarīre niveśya ca

सर्वबीजमयी ह्येषा राजते साम्प्रतं सुरौ । विभूतयः स्थिताः पार्श्वे पश्यतां कोटिशः क्रमात्

sarvabījamayī hyeṣā rājate sāmprataṃ surau | vibhūtayaḥ sthitāḥ pārśve paśyatāṃ koṭiśaḥ kramāt

दिव्याभरणभूषाढ्या दिव्यगन्धानुलेपनाः । परिचर्यापराः सर्वाः पश्यतां ब्रह्मशङ्करौ

divyābharaṇabhūṣāḍhyā divyagandhānulepanāḥ | paricaryāparāḥ sarvāḥ paśyatāṃ brahmaśaṅkarau

धन्या वयं महाभागाः कृतकृत्याः स्म साम्प्रतम् । यदत्र दर्शनं प्राप्तं भगवत्याः स्वयं त्विदम्

dhanyā vayaṃ mahābhāgāḥ kṛtakṛtyāḥ sma sāmpratam | yadatra darśanaṃ prāptaṃ bhagavatyāḥ svayaṃ tvidam

तपस्तप्तं पुरा यत्‍नात्तस्येदं फलमुत्तमम् । अन्यथा दर्शनं कुत्र भवेदस्माकमादरात्

tapastaptaṃ purā yatnāttasyedaṃ phalamuttamam | anyathā darśanaṃ kutra bhavedasmākamādarāt

पश्यन्ति पुण्यपुञ्जा ये ये वदान्यास्तपस्विनः । रागिणो नैव पश्यन्ति देवीं भगवतीं शिवाम्

paśyanti puṇyapuñjā ye ye vadānyāstapasvinaḥ | rāgiṇo naiva paśyanti devīṃ bhagavatīṃ śivām

मूलप्रकृतिरेवैषा सदा पुरुषसङ्गता । ब्रह्माण्डं दर्शयत्येषा कृत्वा वै परमात्मने

mūlaprakṛtirevaiṣā sadā puruṣasaṅgatā | brahmāṇḍaṃ darśayatyeṣā kṛtvā vai paramātmane

द्रष्टाऽसौ दृश्यमखिलं ब्रह्माण्डं देवताः सुरौ । तस्यैषा कारणं सर्वा माया सर्वेश्वरी शिवा

draṣṭā'sau dṛśyamakhilaṃ brahmāṇḍaṃ devatāḥ surau | tasyaiṣā kāraṇaṃ sarvā māyā sarveśvarī śivā

क्वाहं वा क्व सुराः सर्वे रम्भाद्याः सुरयोषितः । लक्षांशेन तुलामस्या न भवामः कथञ्चन

kvāhaṃ vā kva surāḥ sarve rambhādyāḥ surayoṣitaḥ | lakṣāṃśena tulāmasyā na bhavāmaḥ kathañcana

सैषा वराङ्गना नाम या वै दृष्टा महार्णवे । बालभावे महादेवी दोलयन्तीव मां मुदा

saiṣā varāṅganā nāma yā vai dṛṣṭā mahārṇave | bālabhāve mahādevī dolayantīva māṃ mudā

शयनं वटपत्रे च पर्यङ्के सुस्थिरे दृढे । पादाङ्गुष्ठं करे कृत्वा निवेश्य मुखपङ्कजे

śayanaṃ vaṭapatre ca paryaṅke susthire dṛḍhe | pādāṅguṣṭhaṃ kare kṛtvā niveśya mukhapaṅkaje

लेलिहन्तञ्च क्रीडन्तमनेकैबालचेष्टितैः । रममाणं कोमलाङ्गं वटपत्रपुटे स्थितम्

lelihantañca krīḍantamanekaibālaceṣṭitaiḥ | ramamāṇaṃ komalāṅgaṃ vaṭapatrapuṭe sthitam

गायन्ती दोलयन्ती च बालभावान्मयि स्थिते । सेयं सुनिश्चितं ज्ञातं जातं मे दर्शनादिव

gāyantī dolayantī ca bālabhāvānmayi sthite | seyaṃ suniścitaṃ jñātaṃ jātaṃ me darśanādiva

कामं नो जननी सैषा शृणु तं प्रवदाम्यहम् । अनुभूतं मया पूर्वं प्रत्यभिज्ञा समुत्थिता

kāmaṃ no jananī saiṣā śṛṇu taṃ pravadāmyaham | anubhūtaṃ mayā pūrvaṃ pratyabhijñā samutthitā

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे विमानस्थैर्हरादिभिर्देवीदर्शनं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe vimānasthairharādibhirdevīdarśanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

विष्णुना कृतं देवीस्तोत्रम् ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः पुनराह जनार्दनः । वयं गच्छेम पार्श्वेऽस्याः प्रणमन्तः पुनः पुनः

viṣṇunā kṛtaṃ devīstotram brahmovāca ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ punarāha janārdanaḥ | vayaṃ gacchema pārśve'syāḥ praṇamantaḥ punaḥ punaḥ

सेयं वरा महामाया दास्यत्येषा वरान् हि नः । स्तुवामः सन्निधिं प्राप्य निर्भयाश्चरणान्तिके

seyaṃ varā mahāmāyā dāsyatyeṣā varān hi naḥ | stuvāmaḥ sannidhiṃ prāpya nirbhayāścaraṇāntike

यदि नो वारयिष्यन्ति द्वारस्थाः परिचारकाः । पठिष्यामश्च तत्रस्थाः स्तुतिं देव्याः समाहिताः

yadi no vārayiṣyanti dvārasthāḥ paricārakāḥ | paṭhiṣyāmaśca tatrasthāḥ stutiṃ devyāḥ samāhitāḥ

ब्रह्मोवाच इत्युक्ते हरिणा वाक्ये सुप्रहृष्टौ सुसंस्थितौ । जातौ प्रमुदितौ कामं निकटे गमनाय च

brahmovāca ityukte hariṇā vākye suprahṛṣṭau susaṃsthitau | jātau pramuditau kāmaṃ nikaṭe gamanāya ca

ओमित्युक्त्वा हरिं सर्वे विमानात्त्वरितास्त्रयः । उत्तीर्य निर्गता द्वारि शङ्कमाना मनस्यलम्

omityuktvā hariṃ sarve vimānāttvaritāstrayaḥ | uttīrya nirgatā dvāri śaṅkamānā manasyalam

द्वारस्थान् वीक्ष्य तान्सर्वान्देवी भगवती तदा । स्मितं कृत्वा चकाराशु तांस्त्रीन्स्त्रीरूपधारिणः

dvārasthān vīkṣya tānsarvāndevī bhagavatī tadā | smitaṃ kṛtvā cakārāśu tāṃstrīnstrīrūpadhāriṇaḥ

वयं युवतयो जाताः सुरूपाश्चारुभूषणाः । विस्मयै परमं प्राप्ता गतास्तत्सन्निधिं पुनः

vayaṃ yuvatayo jātāḥ surūpāścārubhūṣaṇāḥ | vismayai paramaṃ prāptā gatāstatsannidhiṃ punaḥ

सा दृष्ट्वा नः स्थितांस्तत्र स्त्रीरूपांश्चरणान्तिके । व्यलोकयत चार्वङ्गी प्रेमसम्पूर्णया दृशा

sā dṛṣṭvā naḥ sthitāṃstatra strīrūpāṃścaraṇāntike | vyalokayata cārvaṅgī premasampūrṇayā dṛśā

प्रणम्य तां महादेवीं पुरतः संस्थिता वयम् । परस्परं लोकयन्तः स्त्रीरूपाश्चारुभूषणाः

praṇamya tāṃ mahādevīṃ purataḥ saṃsthitā vayam | parasparaṃ lokayantaḥ strīrūpāścārubhūṣaṇāḥ

पादपीठं प्रेक्षमाणा नानामणिविभूषितम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं स्थितास्तत्र वयं त्रयः

pādapīṭhaṃ prekṣamāṇā nānāmaṇivibhūṣitam | sūryakoṭipratīkāśaṃ sthitāstatra vayaṃ trayaḥ

काश्चिद्‌रक्ताम्बरास्तत्र सहचर्यः सहस्रशः । काश्चिन्नीलाम्बरा नार्यस्तथा पीताम्बराः शुभाः

kāścidraktāmbarāstatra sahacaryaḥ sahasraśaḥ | kāścinnīlāmbarā nāryastathā pītāmbarāḥ śubhāḥ

देव्यः सर्वाः शुभाकारा विचित्राम्बरभूषणाः । विरेजुः पार्श्वतस्तस्याः परिचर्यापराः किल

devyaḥ sarvāḥ śubhākārā vicitrāmbarabhūṣaṇāḥ | virejuḥ pārśvatastasyāḥ paricaryāparāḥ kila

जगुश्च ननृतुश्चान्याः पर्युपासन्त ताः स्त्रियः । वीणामारुतवाद्यानि वादयन्तो मुदान्विताः

jaguśca nanṛtuścānyāḥ paryupāsanta tāḥ striyaḥ | vīṇāmārutavādyāni vādayanto mudānvitāḥ

शृणु नारद वक्ष्यामि यद्‌दृष्टं तत्र चाद्‌भुतम् । नखदर्पणमध्ये वै देव्याश्चरणपङ्कजे

śṛṇu nārada vakṣyāmi yaddṛṣṭaṃ tatra cādbhutam | nakhadarpaṇamadhye vai devyāścaraṇapaṅkaje

ब्रह्माण्डमखिलं सर्वं तत्र स्थावरजङ्गमम् । अहं विष्णुश्च रुद्रश्च वायुरग्निर्यमो रविः

brahmāṇḍamakhilaṃ sarvaṃ tatra sthāvarajaṅgamam | ahaṃ viṣṇuśca rudraśca vāyuragniryamo raviḥ

वरुणः शीतगुस्त्वष्टा कुबेरः पाकशासनः । पर्वताः सागरा नद्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा

varuṇaḥ śītagustvaṣṭā kuberaḥ pākaśāsanaḥ | parvatāḥ sāgarā nadyo gandharvāpsarasastathā

विश्वावसुश्चित्रकेतुः श्वेतश्चित्राङ्गदस्तथा । नारदस्तुम्बुरुश्चैव हाहाहूहूस्तथैव च

viśvāvasuścitraketuḥ śvetaścitrāṅgadastathā | nāradastumburuścaiva hāhāhūhūstathaiva ca

अश्विनौ वसवः साध्याः सिद्धाश्च पितरस्तथा । नागाः शेषादयः सर्वे किन्नरोरगराक्षसाः

aśvinau vasavaḥ sādhyāḥ siddhāśca pitarastathā | nāgāḥ śeṣādayaḥ sarve kinnaroragarākṣasāḥ

वैकुण्ठो ब्रह्मलोकश्च कैलासः पर्वतोत्तमः । सर्वं तदखिलं दृष्टं नखमध्यस्थितं च नः

vaikuṇṭho brahmalokaśca kailāsaḥ parvatottamaḥ | sarvaṃ tadakhilaṃ dṛṣṭaṃ nakhamadhyasthitaṃ ca naḥ

मज्जन्मपङ्कजं तत्र स्थितोऽहं चतुराननः । शेषशायी जगन्नाथस्तथा च मधुकैटभौ

majjanmapaṅkajaṃ tatra sthito'haṃ caturānanaḥ | śeṣaśāyī jagannāthastathā ca madhukaiṭabhau

ब्रह्मोवाच एवं दृष्टं मया तत्र पादपद्मनखे स्थितम् । विस्मतोऽहं ततो वीक्ष्य किमेतदिति शङ्‌कितः

brahmovāca evaṃ dṛṣṭaṃ mayā tatra pādapadmanakhe sthitam | vismato'haṃ tato vīkṣya kimetaditi śaṅkitaḥ

विष्णुश्च विस्मयाविष्टः शङ्करश्च तथा स्थितः । तां तदा मेनिरे देवीं वयं विश्वस्य मातरम्

viṣṇuśca vismayāviṣṭaḥ śaṅkaraśca tathā sthitaḥ | tāṃ tadā menire devīṃ vayaṃ viśvasya mātaram

ततो वर्षशतं पूर्णं व्यतिक्रान्तं प्रपश्यतः । सुधामये शिवे द्वीपे विहारं विविधं तदा

tato varṣaśataṃ pūrṇaṃ vyatikrāntaṃ prapaśyataḥ | sudhāmaye śive dvīpe vihāraṃ vividhaṃ tadā

सख्य इव तदा तत्र मेनिरेऽस्मानवस्थितान् । देव्यः प्रमुदिताकारा नानाभरणमण्डिताः

sakhya iva tadā tatra menire'smānavasthitān | devyaḥ pramuditākārā nānābharaṇamaṇḍitāḥ

वयमप्यतिरम्यत्वाद्‌बभूविम विमोहिताः । प्रहृष्टमनसः सर्वे पश्यन्भावान्मनोरमान्

vayamapyatiramyatvādbabhūvima vimohitāḥ | prahṛṣṭamanasaḥ sarve paśyanbhāvānmanoramān

एकदा तां महादेवीं देवीं श्रीभुवनेश्वरीम् । तुष्टाव भगवान्विष्णुर्युवतीभावसंस्थितः

ekadā tāṃ mahādevīṃ devīṃ śrībhuvaneśvarīm | tuṣṭāva bhagavānviṣṇuryuvatībhāvasaṃsthitaḥ

श्रीभगवानुवाच नमो देव्यै प्रकृत्यै च विधात्र्यै सततं नमः । कल्याणै कामदायै च वृद्ध्यै सिद्ध्यै नमो नमः

śrībhagavānuvāca namo devyai prakṛtyai ca vidhātryai satataṃ namaḥ | kalyāṇai kāmadāyai ca vṛddhyai siddhyai namo namaḥ

सच्चिदानन्दरूपिण्यै संसारारणये नमः । पञ्चकृत्यविधात्र्यै ते भुवनेश्यै नमो नमः

saccidānandarūpiṇyai saṃsārāraṇaye namaḥ | pañcakṛtyavidhātryai te bhuvaneśyai namo namaḥ

सर्वाधिष्टानरूपायै कूटस्थायै नमो नमः । अर्धमात्रार्थभूतायै हृल्लेखायै नमो नमः

sarvādhiṣṭānarūpāyai kūṭasthāyai namo namaḥ | ardhamātrārthabhūtāyai hṛllekhāyai namo namaḥ

ज्ञातं मयाऽखिलमिदं त्वयि सन्निविष्टं त्वत्तोऽस्य सम्भवलयावपि मातरद्य । शक्तिश्च तेऽस्य करणे विततप्रभावा ज्ञाताऽधुना सकललोकमयीति नूनम्

jñātaṃ mayā'khilamidaṃ tvayi sanniviṣṭaṃ tvatto'sya sambhavalayāvapi mātaradya | śaktiśca te'sya karaṇe vitataprabhāvā jñātā'dhunā sakalalokamayīti nūnam

विस्तार्य सर्वमखिलं सदसद्विकारं सन्दर्शयस्यविकलं पुरुषाय काले । तत्त्वैश्च षोडशभिरेव च सप्तभिश्च भासीन्द्रजालमिव नः किल रञ्जनाय

vistārya sarvamakhilaṃ sadasadvikāraṃ sandarśayasyavikalaṃ puruṣāya kāle | tattvaiśca ṣoḍaśabhireva ca saptabhiśca bhāsīndrajālamiva naḥ kila rañjanāya

न त्वामृते किमपि वस्तुगतं विभाति व्याप्यैव सर्वमखिलं त्वमवस्थिताऽसि । शक्तिं विना व्यवहृतो पुरुषोऽप्यशक्तो वम्भण्यते जननि बुद्धिमता जनेन

na tvāmṛte kimapi vastugataṃ vibhāti vyāpyaiva sarvamakhilaṃ tvamavasthitā'si | śaktiṃ vinā vyavahṛto puruṣo'pyaśakto vambhaṇyate janani buddhimatā janena

प्रीणासि विश्वमखिलं सततं प्रभावैः स्वैस्तेजसा च सकलं प्रकटीकरोषि । अत्स्येव देवि तरसा किल कल्पकाले को वेद देवि चरितं तव वै भवस्य

prīṇāsi viśvamakhilaṃ satataṃ prabhāvaiḥ svaistejasā ca sakalaṃ prakaṭīkaroṣi | atsyeva devi tarasā kila kalpakāle ko veda devi caritaṃ tava vai bhavasya

त्राता वयं जननि ते मधुकैटभाभ्यां लोकाश्‍च ते सुवितताः खलु दर्शिता वै । नीताः सुखस्य भवने परमां च कोटिं यद्दर्शनं तव भवानि महाप्रभावम्

trātā vayaṃ janani te madhukaiṭabhābhyāṃ lokāśca te suvitatāḥ khalu darśitā vai | nītāḥ sukhasya bhavane paramāṃ ca koṭiṃ yaddarśanaṃ tava bhavāni mahāprabhāvam

नाहं भवो न च विरिंचि विवेद मातः कोऽन्यो हि वेत्ति चरितं तव दुर्विभाव्यम् । कानीह सन्ति भुवनानि महाप्रभावे ह्यस्मिन्भवानि रचिते रचनाकलापे

nāhaṃ bhavo na ca viriṃci viveda mātaḥ ko'nyo hi vetti caritaṃ tava durvibhāvyam | kānīha santi bhuvanāni mahāprabhāve hyasminbhavāni racite racanākalāpe

अस्माभिरत्र भुवने हरिरन्य एव दृष्टः शिवः कमलजः प्रथितप्रभावः । अन्येषु देवि भुवनेपु न सन्ति किं ते किं विद्म देवि विततं तव सुप्रभावम्

asmābhiratra bhuvane hariranya eva dṛṣṭaḥ śivaḥ kamalajaḥ prathitaprabhāvaḥ | anyeṣu devi bhuvanepu na santi kiṃ te kiṃ vidma devi vitataṃ tava suprabhāvam

याचेऽम्ब तेऽङ्‌घ्रिकमलं प्रणिपत्य कामं चित्ते सदा वसतु रूपमिदं तवैतत् । नामापि वक्त्रकुहरे सततं तवैव सन्दर्शनं तव पदाम्बुजयोः सदैव

yāce'mba te'ṅghrikamalaṃ praṇipatya kāmaṃ citte sadā vasatu rūpamidaṃ tavaitat | nāmāpi vaktrakuhare satataṃ tavaiva sandarśanaṃ tava padāmbujayoḥ sadaiva

भृत्योऽयमस्ति सततं मयि भावनीयं त्वां स्वामिनीति मनसा ननु चिन्तयामि । एषाऽऽवयोरविरता किल देवि भूया- द्व्याप्तिः सदैव जननी सुतयोरिवार्थे

bhṛtyo'yamasti satataṃ mayi bhāvanīyaṃ tvāṃ svāminīti manasā nanu cintayāmi | eṣā''vayoraviratā kila devi bhūyā- dvyāptiḥ sadaiva jananī sutayorivārthe

त्वं वेत्सि सर्वमखिलं भुवनप्रपञ्चं सर्वज्ञता परिसमाप्तिनितान्तभूमिः । किं पामरेण जगदम्ब निवेदनीयं यद्युक्तमाचर भवानि तवेङ्‌गितं स्यात्

tvaṃ vetsi sarvamakhilaṃ bhuvanaprapañcaṃ sarvajñatā parisamāptinitāntabhūmiḥ | kiṃ pāmareṇa jagadamba nivedanīyaṃ yadyuktamācara bhavāni taveṅgitaṃ syāt

ब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरुमापतिश्च संहारकारक इयं तु जने प्रसिद्धिः । किं सत्यमेतदपि देवि तवेच्छया वै कर्तुं क्षमा वयमजे तव शक्तियुक्ताः

brahmā sṛjatyavati viṣṇurumāpatiśca saṃhārakāraka iyaṃ tu jane prasiddhiḥ | kiṃ satyametadapi devi tavecchayā vai kartuṃ kṣamā vayamaje tava śaktiyuktāḥ

धात्री धराधरसुते न जगद्‌बिभर्ति आधारशक्तिरखिलं तव वै बिभर्ति । सूर्योऽपि भाति वरदे प्रभया युतस्ते त्वं सर्वमेतदखिलं विरजा विभासि

dhātrī dharādharasute na jagadbibharti ādhāraśaktirakhilaṃ tava vai bibharti | sūryo'pi bhāti varade prabhayā yutaste tvaṃ sarvametadakhilaṃ virajā vibhāsi

ब्रह्माऽहमीश्वरवरः किल ते प्रभावा- त्सर्वे वयं जनियुता न यदा तु नित्याः । केऽन्ये सुराः शतमखप्रमुखाश्च नित्या नित्या त्वमेव जननी प्रकृतिः पुराणा

brahmā'hamīśvaravaraḥ kila te prabhāvā- tsarve vayaṃ janiyutā na yadā tu nityāḥ | ke'nye surāḥ śatamakhapramukhāśca nityā nityā tvameva jananī prakṛtiḥ purāṇā

त्वं चेद्‌भवानि दयसे पुरुषं पुराणं जानेऽहमद्य तव संनिधिगः सदैव । नोचेदहं विभुरनादिरनीह ईशो विश्वात्मधीरिति तमःप्रकृतिः सदैव

tvaṃ cedbhavāni dayase puruṣaṃ purāṇaṃ jāne'hamadya tava saṃnidhigaḥ sadaiva | nocedahaṃ vibhuranādiranīha īśo viśvātmadhīriti tamaḥprakṛtiḥ sadaiva

विद्या त्वमेव ननु बुद्धिमतां नराणां शक्तिस्त्वमेव किल शक्तिमतां सदैव । त्वं कीर्तिकान्तिकमलामलतुष्टिरूपा मुक्तिप्रदा विरतिरेव मनुष्यलोके

vidyā tvameva nanu buddhimatāṃ narāṇāṃ śaktistvameva kila śaktimatāṃ sadaiva | tvaṃ kīrtikāntikamalāmalatuṣṭirūpā muktipradā viratireva manuṣyaloke

गायत्र्यसि प्रथमवेदकला त्वमेव स्वाहा स्वधा भगवती सगुणार्धमात्रा । आम्नाय एव विहितो निगमो भवत्यै सञ्जीवनाय सततं सुरपूर्वजानाम्

gāyatryasi prathamavedakalā tvameva svāhā svadhā bhagavatī saguṇārdhamātrā | āmnāya eva vihito nigamo bhavatyai sañjīvanāya satataṃ surapūrvajānām

मोक्षार्थमेव रचयस्यखिलं प्रपञ्चं तेषां गताः खलु यतो ननु जीवभावम् । अंशा अनादिनिधनस्य किलानघस्य पूर्णार्णवस्य वितता हि यथा तरङ्गाः

mokṣārthameva racayasyakhilaṃ prapañcaṃ teṣāṃ gatāḥ khalu yato nanu jīvabhāvam | aṃśā anādinidhanasya kilānaghasya pūrṇārṇavasya vitatā hi yathā taraṅgāḥ

जीवो यदा तु परिवेत्ति तवैव कृत्यं त्वं संहरस्यखिलमेतदिति प्रसिद्धम् । नाट्यं नटेन रचितं वितथेऽन्तरङ्गे कार्ये कृते विरमसे प्रथितप्रभावा

jīvo yadā tu parivetti tavaiva kṛtyaṃ tvaṃ saṃharasyakhilametaditi prasiddham | nāṭyaṃ naṭena racitaṃ vitathe'ntaraṅge kārye kṛte viramase prathitaprabhāvā

त्राता त्वमेव मम मोहमयाद्‌भवाब्धे- स्त्वामम्बिके सततमेमि महार्तिदे च । रागादिभिर्विरचिते वितथे किलान्ते मामेव पाहि बहुदुःखकरे च काले

trātā tvameva mama mohamayādbhavābdhe- stvāmambike satatamemi mahārtide ca | rāgādibhirviracite vitathe kilānte māmeva pāhi bahuduḥkhakare ca kāle

नमो देवि महाविद्ये नमामि चरणौ तव । सदा ज्ञानप्रकाशं मे देहि सर्वार्थदे शिवे

namo devi mahāvidye namāmi caraṇau tava | sadā jñānaprakāśaṃ me dehi sarvārthade śive

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे विष्णुना कृतं देवीस्तोत्रं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe viṣṇunā kṛtaṃ devīstotraṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५

हरब्रह्मकृतस्तुतिवर्णनम् ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा विरते विष्णौ देवदेवे जनार्दने । उवाच शङ्करः शर्वः प्रणतः पुरतः स्थितः

harabrahmakṛtastutivarṇanam brahmovāca ityuktvā virate viṣṇau devadeve janārdane | uvāca śaṅkaraḥ śarvaḥ praṇataḥ purataḥ sthitaḥ

शिव उवाच यदि हरिस्तव देवि विभावज- स्तदनु पद्मज एव तवोद्‌भवः । किमहमत्र तवापि न सद्‌गुणः सकललोकविधौ चतुरा शिवे

śiva uvāca yadi haristava devi vibhāvaja- stadanu padmaja eva tavodbhavaḥ | kimahamatra tavāpi na sadguṇaḥ sakalalokavidhau caturā śive

त्वमसि भूः सलिलं पवनस्तथा खमपि वह्निगुणश्च तथा पुनः । जननि तानि पुनः करणानि च त्वमसि बुद्धिमनोऽप्यथ हङ्कृतिः

tvamasi bhūḥ salilaṃ pavanastathā khamapi vahniguṇaśca tathā punaḥ | janani tāni punaḥ karaṇāni ca tvamasi buddhimano'pyatha haṅkṛtiḥ

न च विदन्ति वदन्ति च येऽन्यथा हरिहराजकृतं निखिलं जगत् । तव कृतास्त्रय एव सदैव ते विरचयन्ति जगत्सचराचरम्

na ca vidanti vadanti ca ye'nyathā hariharājakṛtaṃ nikhilaṃ jagat | tava kṛtāstraya eva sadaiva te viracayanti jagatsacarācaram

अवनिवायुखवह्निजलादिभिः सविषयैः सगुणैश्च जगद्‌भवेत् । यदि तदा कथमद्य च तत्स्फुटं प्रभवतीति तवाम्ब कलामृते

avanivāyukhavahnijalādibhiḥ saviṣayaiḥ saguṇaiśca jagadbhavet | yadi tadā kathamadya ca tatsphuṭaṃ prabhavatīti tavāmba kalāmṛte

भवसि सर्वमिदं सचराचरं त्वमजविष्णुशिवाकृतिकल्पितम् । विविधवेषविलासकुतूहलै- र्विरमसे रमसेऽम्ब यथारुचि

bhavasi sarvamidaṃ sacarācaraṃ tvamajaviṣṇuśivākṛtikalpitam | vividhaveṣavilāsakutūhalai- rviramase ramase'mba yathāruci

सकललोकसिसृक्षुरहं हरिः कमलभूश्च भवाम यदाऽम्बिके । तव पदाम्बुजपांसुपरिग्रहं समधिगम्य तदा ननु चक्रिम

sakalalokasisṛkṣurahaṃ hariḥ kamalabhūśca bhavāma yadā'mbike | tava padāmbujapāṃsuparigrahaṃ samadhigamya tadā nanu cakrima

यदि दयार्द्रमना न सदाम्बिके कथमहं विहितश्च तमोगुणः । कमलजश्च रजोगुणसंभवः सुविहितः किमु सत्त्वगुणो हरिः

yadi dayārdramanā na sadāmbike kathamahaṃ vihitaśca tamoguṇaḥ | kamalajaśca rajoguṇasaṃbhavaḥ suvihitaḥ kimu sattvaguṇo hariḥ

यदि न ते विषमा मतिरम्बिके कथमिदं बहुधा विहितं जगत् । सचिवभूपतिभृत्यजनावृतं बहुधनैरधनैश्च समाकुलम्

yadi na te viṣamā matirambike kathamidaṃ bahudhā vihitaṃ jagat | sacivabhūpatibhṛtyajanāvṛtaṃ bahudhanairadhanaiśca samākulam

तव गुणास्रय एव सदा क्षमाः प्रकटनावनसंहरणेषु वै । हरिहरद्रुहिणाश्च क्रमात्त्वया विरचितास्त्रिजगतां किल कारणम्

tava guṇāsraya eva sadā kṣamāḥ prakaṭanāvanasaṃharaṇeṣu vai | hariharadruhiṇāśca kramāttvayā viracitāstrijagatāṃ kila kāraṇam

परिचितानि मया हरिणा तथा कमलजेन विमानगतेन वै । पथिगतैर्भुवनानि कृतानि वा कथय केन भवानि नवानि च

paricitāni mayā hariṇā tathā kamalajena vimānagatena vai | pathigatairbhuvanāni kṛtāni vā kathaya kena bhavāni navāni ca

सृजसि पासि जगज्जगदम्बिके स्वकलया कियदिच्छसि नाशितुम् । रमयसे स्वपतिं पुरुषं सदा तव गतिं न हि विद्म वयं शिवे

sṛjasi pāsi jagajjagadambike svakalayā kiyadicchasi nāśitum | ramayase svapatiṃ puruṣaṃ sadā tava gatiṃ na hi vidma vayaṃ śive

जननि देहि पदाम्बुजसेवनं युवतिभागवतानपि नः सदा । पुरुषतामधिगम्य पदाम्बुजा- द्विरहिताः क्व लभेम सुखं स्फुटम्

janani dehi padāmbujasevanaṃ yuvatibhāgavatānapi naḥ sadā | puruṣatāmadhigamya padāmbujā- dvirahitāḥ kva labhema sukhaṃ sphuṭam

न रुचिरस्ति ममाम्ब पदाम्बुजं तव विहाय शिवे भुवनेष्वलम् । निवसितुं नरदेहमवाप्य च त्रिभुवनस्य पतित्वमवाप्य वै

na rucirasti mamāmba padāmbujaṃ tava vihāya śive bhuvaneṣvalam | nivasituṃ naradehamavāpya ca tribhuvanasya patitvamavāpya vai

सुदति नास्ति मनागपि मे रति- र्युवतिभावमवाप्य तवान्तिके । पुरुषता क्व सुखाय भवत्यलं तव पदं न यदीक्षणगोचरम्

sudati nāsti manāgapi me rati- ryuvatibhāvamavāpya tavāntike | puruṣatā kva sukhāya bhavatyalaṃ tava padaṃ na yadīkṣaṇagocaram

त्रिभुवनेषु भवत्वियमम्बिके मम सदैव हि कीर्तिरनाविला । युवतिभावमवाप्य पदाम्बुजं परिचितं तव संसृतिनाशनम्

tribhuvaneṣu bhavatviyamambike mama sadaiva hi kīrtiranāvilā | yuvatibhāvamavāpya padāmbujaṃ paricitaṃ tava saṃsṛtināśanam

भुवि विहाय तवान्तिकसेवनं क इह वाञ्छति राज्यमकंटकम् । त्रुटिरसौ किल याति युगात्मतां न निकटं यदि तेऽङ्‌घ्रिसरोरुहम्

bhuvi vihāya tavāntikasevanaṃ ka iha vāñchati rājyamakaṃṭakam | truṭirasau kila yāti yugātmatāṃ na nikaṭaṃ yadi te'ṅghrisaroruham

तपसि ये निरता मुनयोऽमला- स्तव विहाय पदाम्बुजपूजनम् । जननि ते विधिना किल वञ्चिताः परिभवो विभवे परिकल्पितः

tapasi ye niratā munayo'malā- stava vihāya padāmbujapūjanam | janani te vidhinā kila vañcitāḥ paribhavo vibhave parikalpitaḥ

न तपसा न दमेन समाधिना न च तथा विहितैः क्रतुभिर्यथा । तव पदाब्जपरागनिषेवणा- द्‌भवति मुक्तिरजे भवसागरात्

na tapasā na damena samādhinā na ca tathā vihitaiḥ kratubhiryathā | tava padābjaparāganiṣevaṇā- dbhavati muktiraje bhavasāgarāt

कुरु दयां दयसे यदि देवि मां कथय मन्त्रमनाविलमद्‌भुतम् । समभवं प्रजपन्सुखितो ह्यहं सुविशदं च नवार्णमनुत्तमम्

kuru dayāṃ dayase yadi devi māṃ kathaya mantramanāvilamadbhutam | samabhavaṃ prajapansukhito hyahaṃ suviśadaṃ ca navārṇamanuttamam

प्रथमजन्मनि चाधिगतो मया तदधुना न विभाति नवाक्षरः । कथय मां मनुमद्य भवार्णवा- ज्जननि तारय तारय तारके

prathamajanmani cādhigato mayā tadadhunā na vibhāti navākṣaraḥ | kathaya māṃ manumadya bhavārṇavā- jjanani tāraya tāraya tārake

इत्युक्ता सा तदा देवी शिवेनाद्‌भुततेजसा । उच्चचाराम्बिका मन्त्रं प्रस्फुटं च नवाक्षरम्

ityuktā sā tadā devī śivenādbhutatejasā | uccacārāmbikā mantraṃ prasphuṭaṃ ca navākṣaram

तं गृहीत्वा महादेवः परां मुदमवाप ह । प्रणम्य चरणौ देव्यास्तत्रैवावस्थितः शिवः

taṃ gṛhītvā mahādevaḥ parāṃ mudamavāpa ha | praṇamya caraṇau devyāstatraivāvasthitaḥ śivaḥ

जपन्नवाक्षरं मन्त्रं कामदं मोक्षदं तथा । बीजयुक्तं शुभोच्चारं शङ्करस्तस्थिवांस्तदा

japannavākṣaraṃ mantraṃ kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā | bījayuktaṃ śubhoccāraṃ śaṅkarastasthivāṃstadā

तं तथाऽवस्थितं दृष्ट्वा शङ्करं लोकशङ्करम् । अवोचं तां महामायां संस्थितोऽहं पदान्तिके

taṃ tathā'vasthitaṃ dṛṣṭvā śaṅkaraṃ lokaśaṅkaram | avocaṃ tāṃ mahāmāyāṃ saṃsthito'haṃ padāntike

न वेदास्त्वामेवं कलयितुमिहासन्नपटवो यतस्ते नोचुस्त्वां सकलजनधात्रीमविकलाम् । स्वधाभूता देवी सकलमखहोमेषु विहिता तदा त्वं सर्वज्ञा जननि खलु जाता त्रिभुवने

na vedāstvāmevaṃ kalayitumihāsannapaṭavo yataste nocustvāṃ sakalajanadhātrīmavikalām | svadhābhūtā devī sakalamakhahomeṣu vihitā tadā tvaṃ sarvajñā janani khalu jātā tribhuvane

कर्ताऽहं प्रकरोमि सर्वमखिलं ब्रह्माण्डमत्यद्‌भुतं कोऽन्योस्तीह चराचरे त्रिभुवने मत्तः समर्थः पुमान् । धन्योऽस्म्यत्र न संशयः किल यदा ब्रह्माऽस्मि लोकातिगो मग्नोऽहं भवसागरे प्रवितते गर्वाभिवेशादिति

kartā'haṃ prakaromi sarvamakhilaṃ brahmāṇḍamatyadbhutaṃ ko'nyostīha carācare tribhuvane mattaḥ samarthaḥ pumān | dhanyo'smyatra na saṃśayaḥ kila yadā brahmā'smi lokātigo magno'haṃ bhavasāgare pravitate garvābhiveśāditi

अद्याहं तव पादपङ्कजपरागादानगर्वेण वै धन्योऽस्मीति यथार्थवादनिपुणो जातः प्रसादाच्च ते । याचे त्वां भवभीतिनाशचतुरां मुक्तिप्रदां चेश्वरीं हित्वा मोहकृतं महार्तिनिगडं त्वद्‌भक्तियुक्तं कुरु

adyāhaṃ tava pādapaṅkajaparāgādānagarveṇa vai dhanyo'smīti yathārthavādanipuṇo jātaḥ prasādācca te | yāce tvāṃ bhavabhītināśacaturāṃ muktipradāṃ ceśvarīṃ hitvā mohakṛtaṃ mahārtinigaḍaṃ tvadbhaktiyuktaṃ kuru

अतोऽहञ्च जातो विमुक्तः कथं स्यां सरोजादमेयात्त्वदाविष्कृताद्वै । तवाज्ञाकरः किङ्करोऽस्मीति नूनं शिवे पाहि मां मोहमग्नं भवाब्धौ

ato'hañca jāto vimuktaḥ kathaṃ syāṃ sarojādameyāttvadāviṣkṛtādvai | tavājñākaraḥ kiṅkaro'smīti nūnaṃ śive pāhi māṃ mohamagnaṃ bhavābdhau

न जानन्ति ये मानवास्ते वदन्ति प्रभुं मां तवाद्यं चरित्रं पवित्रम् । यजन्तीह ये याजकाः स्वर्गकामा न ते ते प्रभावं विदन्त्येव कामम्

na jānanti ye mānavāste vadanti prabhuṃ māṃ tavādyaṃ caritraṃ pavitram | yajantīha ye yājakāḥ svargakāmā na te te prabhāvaṃ vidantyeva kāmam

त्वया निर्मितोऽहं विधित्वे विहारं विकर्तुं चतुर्धा विधायादिसर्गम् । अहं वेद्मि कोऽन्यो विवेदातिमाये क्षमस्वापराधं त्वहङ्कारजं मे

tvayā nirmito'haṃ vidhitve vihāraṃ vikartuṃ caturdhā vidhāyādisargam | ahaṃ vedmi ko'nyo vivedātimāye kṣamasvāparādhaṃ tvahaṅkārajaṃ me

श्रमं येऽष्टधा योगमार्गे प्रवृत्ताः प्रकुर्वन्ति मूढाः समाधौ स्थिता वै । न जानन्ति ते नाम मोक्षप्रदं वा समुच्चारितं जातु मातर्मिषेण

śramaṃ ye'ṣṭadhā yogamārge pravṛttāḥ prakurvanti mūḍhāḥ samādhau sthitā vai | na jānanti te nāma mokṣapradaṃ vā samuccāritaṃ jātu mātarmiṣeṇa

विचारे परे तत्त्वसंख्याविधाने पदे मोहिता नाम ते संविहाय । न किं ते विमूढा भवाब्धौ भवानि त्वमेवासि संसारमुक्तिप्रदा वै

vicāre pare tattvasaṃkhyāvidhāne pade mohitā nāma te saṃvihāya | na kiṃ te vimūḍhā bhavābdhau bhavāni tvamevāsi saṃsāramuktipradā vai

परं तत्त्वविज्ञानमाद्यैर्जनैर्यै- रजे चानुभूतं त्यजन्त्येव ते किम् । निमेषार्धमात्रं पवित्रं चरित्रं शिवा चाम्बिका शक्तिरीशेति नाम

paraṃ tattvavijñānamādyairjanairyai- raje cānubhūtaṃ tyajantyeva te kim | nimeṣārdhamātraṃ pavitraṃ caritraṃ śivā cāmbikā śaktirīśeti nāma

न किं त्वं समर्थाऽसि विश्वं विधातुं दृशैवाशु सर्वं चतुर्धा विभक्तम् । विनोदार्थमेवं विधिं मां विधाया- दिसर्गे किलेदं करोषीति कामम्

na kiṃ tvaṃ samarthā'si viśvaṃ vidhātuṃ dṛśaivāśu sarvaṃ caturdhā vibhaktam | vinodārthamevaṃ vidhiṃ māṃ vidhāyā- disarge kiledaṃ karoṣīti kāmam

हरिः पालकः किं त्वयाऽसौ मधोर्वा तथा कैटभाद्रक्षितः सिन्धुमध्ये । हरः संहृतः किं त्वयाऽसौ न काले कथं मे भ्रुवोर्मध्यदेशात्स जातः

hariḥ pālakaḥ kiṃ tvayā'sau madhorvā tathā kaiṭabhādrakṣitaḥ sindhumadhye | haraḥ saṃhṛtaḥ kiṃ tvayā'sau na kāle kathaṃ me bhruvormadhyadeśātsa jātaḥ

न ते जन्म कुत्रापि दृष्टं श्रुतं वा कुतः सम्भवस्ते न कोऽपीह वेद । किलाद्यासि शक्तिस्त्वमेका भवानि स्वतन्त्रैः समस्तैरतो बोधिताऽसि

na te janma kutrāpi dṛṣṭaṃ śrutaṃ vā kutaḥ sambhavaste na ko'pīha veda | kilādyāsi śaktistvamekā bhavāni svatantraiḥ samastairato bodhitā'si

त्वया संयुतोऽहं विकर्तुं समर्थो हरिस्त्रातुमम्ब त्वया संयुतश्च । हरः सम्प्रहर्तुं त्वयैवेह युक्तः क्षमा नाद्य सर्वे त्वया विप्रयुक्ताः

tvayā saṃyuto'haṃ vikartuṃ samartho haristrātumamba tvayā saṃyutaśca | haraḥ samprahartuṃ tvayaiveha yuktaḥ kṣamā nādya sarve tvayā viprayuktāḥ

यथाऽहं हरिः शङ्करः किं तथाऽन्ये न जाता न सन्तीह नो वाऽभविष्यन् । न मुह्यन्ति केऽस्मिंस्तवात्यन्तचित्रे विनोदे विवादास्पदेऽल्पाशयानाम्

yathā'haṃ hariḥ śaṅkaraḥ kiṃ tathā'nye na jātā na santīha no vā'bhaviṣyan | na muhyanti ke'smiṃstavātyantacitre vinode vivādāspade'lpāśayānām

अकर्ता गुणस्पष्ट एवाद्य देवो निरीहोऽनुपाधिः सदैवाकलश्च । तथापीश्वरस्ते वितीर्णं विनोदं सुसम्पश्यतीत्याहुरेवं विधिज्ञाः

akartā guṇaspaṣṭa evādya devo nirīho'nupādhiḥ sadaivākalaśca | tathāpīśvaraste vitīrṇaṃ vinodaṃ susampaśyatītyāhurevaṃ vidhijñāḥ

दृष्टादृष्टविभेदेऽस्मिन्प्राक्त्वत्तो वै पुमान्परः । नान्यः कोऽपि तृतीयोऽस्ति प्रमेये सुविचारिते

dṛṣṭādṛṣṭavibhede'sminprāktvatto vai pumānparaḥ | nānyaḥ ko'pi tṛtīyo'sti prameye suvicārite

न मिथ्या वेदवाक्यं वै कल्पनीयं कदाचन । विरोधोऽयं मयाऽत्यन्तं हृदये तु विशङ्‌कितः

na mithyā vedavākyaṃ vai kalpanīyaṃ kadācana | virodho'yaṃ mayā'tyantaṃ hṛdaye tu viśaṅkitaḥ

एकमेवाद्वितीयं यद्‌‌ब्रह्म वेदा वदन्ति वै । सा किं त्वं वाप्यसौ वा किं सन्देहं विनिवर्तय

ekamevādvitīyaṃ yadbrahma vedā vadanti vai | sā kiṃ tvaṃ vāpyasau vā kiṃ sandehaṃ vinivartaya

निःसंशयं न मे चेतः प्रभवत्यविशङ्‌कितम् । द्वित्वैकत्वविचारेऽस्मिन्निमग्नं क्षुल्लकं मनः

niḥsaṃśayaṃ na me cetaḥ prabhavatyaviśaṅkitam | dvitvaikatvavicāre'sminnimagnaṃ kṣullakaṃ manaḥ

स्वमुखेनापि सन्देहं छेत्तुमर्हसि मामकम् । पुण्यभोगाच्च मे प्राप्ता सङ्गतिस्तव पादयोः

svamukhenāpi sandehaṃ chettumarhasi māmakam | puṇyabhogācca me prāptā saṅgatistava pādayoḥ

पुमानसि त्वं स्त्री वासि वद विस्तरतो मम । ज्ञात्वाऽहं परमां शक्तिं मुक्तः स्यां भवसागरात्

pumānasi tvaṃ strī vāsi vada vistarato mama | jñātvā'haṃ paramāṃ śaktiṃ muktaḥ syāṃ bhavasāgarāt

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे हरब्रह्मकृतस्तुतिवर्णनं पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe harabrahmakṛtastutivarṇanaṃ pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

ब्रह्मणे श्रीदेव्या उपदेशवर्णनम् ब्रह्मोवाच इति पृष्टा मया देवी विनयावनतेन च । उवाच वचनं श्लक्ष्णमाद्या भगवती हि सा

brahmaṇe śrīdevyā upadeśavarṇanam brahmovāca iti pṛṣṭā mayā devī vinayāvanatena ca | uvāca vacanaṃ ślakṣṇamādyā bhagavatī hi sā

देव्युवाच सदैकत्वं न भेदोऽस्ति सर्वदैव ममास्य च । योऽसौ साहमहं योऽसौ भेदोऽस्ति मतिविभ्रमात्

devyuvāca sadaikatvaṃ na bhedo'sti sarvadaiva mamāsya ca | yo'sau sāhamahaṃ yo'sau bhedo'sti mativibhramāt

आवयोरन्तरं सूक्ष्मं यो वेद मतिमान्हि सः । विमुक्तः स तु संसारान्मुच्यते नात्र संशयः

āvayorantaraṃ sūkṣmaṃ yo veda matimānhi saḥ | vimuktaḥ sa tu saṃsārānmucyate nātra saṃśayaḥ

एकमेवाद्वितीयं वै ब्रह्म नित्यं सनातनम् । द्वैतभावं पुनर्याति काल उत्पित्सुसंज्ञके

ekamevādvitīyaṃ vai brahma nityaṃ sanātanam | dvaitabhāvaṃ punaryāti kāla utpitsusaṃjñake

यथा दीपस्तथोपाधेर्योगात्सञ्जायते द्विधा । छायेवादर्शमध्ये वा प्रतिबिम्बं तथावयोः

yathā dīpastathopādheryogātsañjāyate dvidhā | chāyevādarśamadhye vā pratibimbaṃ tathāvayoḥ

भेद उत्पत्तिकाले वै सर्गार्थं प्रभवत्यज । दृश्यादृश्यविभेदोऽयं द्वैविध्ये सति सर्वथा

bheda utpattikāle vai sargārthaṃ prabhavatyaja | dṛśyādṛśyavibhedo'yaṃ dvaividhye sati sarvathā

नाहं स्त्री न पुमांश्चाहं न क्लीबं सर्गसंक्षये । सर्गे सति विभेदः स्यात्कल्पितोऽयं धिया पुनः

nāhaṃ strī na pumāṃścāhaṃ na klībaṃ sargasaṃkṣaye | sarge sati vibhedaḥ syātkalpito'yaṃ dhiyā punaḥ

अहं बुद्धिरहं श्रीश्च धृतिः कीर्तिः स्मृतिस्तथा । श्रद्धा मेधा दया लज्जा क्षुधा तृष्णा तथा क्षमा

ahaṃ buddhirahaṃ śrīśca dhṛtiḥ kīrtiḥ smṛtistathā | śraddhā medhā dayā lajjā kṣudhā tṛṣṇā tathā kṣamā

कान्तिः शान्तिः पिपासा च निद्रा तन्द्रा जराजरा । विद्याविद्या स्पृहा वाञ्छा शक्तिश्चाशक्तिरेव च

kāntiḥ śāntiḥ pipāsā ca nidrā tandrā jarājarā | vidyāvidyā spṛhā vāñchā śaktiścāśaktireva ca

वसा मज्जा च त्वक्चाहं दृष्टिर्वागनृतानृता । परा मध्या च पश्यन्ती नाड्योऽहं विविधाश्च याः

vasā majjā ca tvakcāhaṃ dṛṣṭirvāganṛtānṛtā | parā madhyā ca paśyantī nāḍyo'haṃ vividhāśca yāḥ

किं नाहं पश्य संसारे मद्वियुक्तं किमस्ति हि । सर्वमेवाहमित्येवं निश्चयं विद्धि पद्मज

kiṃ nāhaṃ paśya saṃsāre madviyuktaṃ kimasti hi | sarvamevāhamityevaṃ niścayaṃ viddhi padmaja

एतैर्मे निश्चितै रूपैर्विहीनं किं वदस्व मे । तस्मादहं विधे चास्मिन्सर्गे वै वितताभवम्

etairme niścitai rūpairvihīnaṃ kiṃ vadasva me | tasmādahaṃ vidhe cāsminsarge vai vitatābhavam

नूनं सर्वेषु देवेषु नानानामधरा ह्यहम् । भवामि शक्तिरूपेण करोमि च पराक्रमम्

nūnaṃ sarveṣu deveṣu nānānāmadharā hyaham | bhavāmi śaktirūpeṇa karomi ca parākramam

गौरी ब्राह्मी तथा रौद्री वाराही वैष्णवी शिवा । वारूणी चाथ कौबेरी नारसिंही च वासवी

gaurī brāhmī tathā raudrī vārāhī vaiṣṇavī śivā | vārūṇī cātha kauberī nārasiṃhī ca vāsavī

उत्पन्नेषु समस्तेषु कार्येषु प्रविशामि तान् । करोमि सर्वकार्याणि निमित्तं तं विधाय वै

utpanneṣu samasteṣu kāryeṣu praviśāmi tān | karomi sarvakāryāṇi nimittaṃ taṃ vidhāya vai

जले शीतं तथा वह्नावौष्ण्यं ज्योतिर्दिवाकरे । निशानाथे हिमा कामं प्रभवामि यथा तथा

jale śītaṃ tathā vahnāvauṣṇyaṃ jyotirdivākare | niśānāthe himā kāmaṃ prabhavāmi yathā tathā

मया त्यक्तं विधे नूनं स्पन्दितुं न क्षमं भवेत् । जीवजातं च संसारे निश्चयोऽयं ब्रुवे त्वयि

mayā tyaktaṃ vidhe nūnaṃ spandituṃ na kṣamaṃ bhavet | jīvajātaṃ ca saṃsāre niścayo'yaṃ bruve tvayi

अशक्तः शङ्करो हन्तुं दैत्यान्किल मयोज्झितः । शक्तिहीनं नरं ब्रूते लोकश्चैवातिदुर्बलम्

aśaktaḥ śaṅkaro hantuṃ daityānkila mayojjhitaḥ | śaktihīnaṃ naraṃ brūte lokaścaivātidurbalam

रुद्रहीनं विष्णुहीनं न वदन्ति जनाः किल । शक्तिहीनं यथा सर्वे प्रवदन्ति नराधमम्

rudrahīnaṃ viṣṇuhīnaṃ na vadanti janāḥ kila | śaktihīnaṃ yathā sarve pravadanti narādhamam

पतितः स्खलितो भीतः शान्तः शत्रुवशं गतः । अशक्तः प्रोच्यते लोके नारुद्रः कोऽपि कथ्यते

patitaḥ skhalito bhītaḥ śāntaḥ śatruvaśaṃ gataḥ | aśaktaḥ procyate loke nārudraḥ ko'pi kathyate

तद्विद्धि कारणं शक्तिर्यथा त्वं च सिसृक्षसि । भविता च यदा युक्तः शक्त्या कर्ता तदाखिलम्

tadviddhi kāraṇaṃ śaktiryathā tvaṃ ca sisṛkṣasi | bhavitā ca yadā yuktaḥ śaktyā kartā tadākhilam

तथा हरिस्तथा शंभुस्तथेन्द्रोऽथ विभावसुः । शशी सूर्यो यमस्त्वष्टा वरुणः पवनस्तथा

tathā haristathā śaṃbhustathendro'tha vibhāvasuḥ | śaśī sūryo yamastvaṣṭā varuṇaḥ pavanastathā

धरा स्थिरा तदा धर्तुं शक्तियुक्ता यदा भवेत् । अन्यथा चेदशक्ता स्यात्परमाणोश्च धारणे

dharā sthirā tadā dhartuṃ śaktiyuktā yadā bhavet | anyathā cedaśaktā syātparamāṇośca dhāraṇe

तथा शेषस्तथा कूर्मो येऽन्ये सर्वे च दिग्गजाः । मद्युक्ता वै समर्थाश्च स्वानि कार्याणि साधितुम्

tathā śeṣastathā kūrmo ye'nye sarve ca diggajāḥ | madyuktā vai samarthāśca svāni kāryāṇi sādhitum

जलं पिबामि सकलं संहरामि विभावसुम् । पवनं स्तम्भयाम्यद्य यदिच्छामि तथाचरम्

jalaṃ pibāmi sakalaṃ saṃharāmi vibhāvasum | pavanaṃ stambhayāmyadya yadicchāmi tathācaram

तत्त्वानां चैव सर्वेषां कदापि कमलोद्‌भव । असतां भावसन्देहः कर्तव्यो न कदाचन

tattvānāṃ caiva sarveṣāṃ kadāpi kamalodbhava | asatāṃ bhāvasandehaḥ kartavyo na kadācana

कदाचित्प्रागभावः स्यात्प्रध्वंसाभाव एव वा । मृत्पिण्डेषु कपालेषु घटाभावो यथा तथा

kadācitprāgabhāvaḥ syātpradhvaṃsābhāva eva vā | mṛtpiṇḍeṣu kapāleṣu ghaṭābhāvo yathā tathā

अद्यात्र पृथिवी नास्ति क्व गतेति विचारणे । सञ्जाता इति विज्ञेया अस्यास्तु परमाणवः

adyātra pṛthivī nāsti kva gateti vicāraṇe | sañjātā iti vijñeyā asyāstu paramāṇavaḥ

शाश्वतं क्षणिकं शून्यं नित्यानित्यं सकर्तुकम् । अहङ्काराग्रिमञ्चैव सप्तभेदैर्विवक्षितम्

śāśvataṃ kṣaṇikaṃ śūnyaṃ nityānityaṃ sakartukam | ahaṅkārāgrimañcaiva saptabhedairvivakṣitam

गृहाणाज महतत्त्वमहङ्कारस्तदुद्‌भवः । ततः सर्वाणि भूतानि रचयस्व यथा पुरा

gṛhāṇāja mahatattvamahaṅkārastadudbhavaḥ | tataḥ sarvāṇi bhūtāni racayasva yathā purā

व्रजन्तु स्वानि धिष्ण्यानि विरच्य निवसन्तु वः । स्वानि स्वानि च कार्याणि कुर्वन्तु दैवभाविताः

vrajantu svāni dhiṣṇyāni viracya nivasantu vaḥ | svāni svāni ca kāryāṇi kurvantu daivabhāvitāḥ

गृहाणेमां विधे शक्तिं सुरूपां चारुहासिनीम् । महासरस्वतीं नाम्ना रजोगुणयुतां वराम्

gṛhāṇemāṃ vidhe śaktiṃ surūpāṃ cāruhāsinīm | mahāsarasvatīṃ nāmnā rajoguṇayutāṃ varām

श्वेताम्बरधरां दिव्यां दिव्यभूषणभूषिताम् । वरासनसमारूढां क्रीडार्थं सहचारिणीम्

śvetāmbaradharāṃ divyāṃ divyabhūṣaṇabhūṣitām | varāsanasamārūḍhāṃ krīḍārthaṃ sahacāriṇīm

एषा सहचरी नित्यं भविष्यति वराङ्गना । मावमंस्था विभूतिं मे मत्वा पूज्यतमां प्रियाम्

eṣā sahacarī nityaṃ bhaviṣyati varāṅganā | māvamaṃsthā vibhūtiṃ me matvā pūjyatamāṃ priyām

गच्छ त्वमनया सार्धं सत्यलोकं बताशु वै । बीजाच्चतुर्विधं सर्वं समुत्पादय साम्प्रतम्

gaccha tvamanayā sārdhaṃ satyalokaṃ batāśu vai | bījāccaturvidhaṃ sarvaṃ samutpādaya sāmpratam

लिङ्गकोशाश्च जीवैस्तैः सहिताः कर्मभिस्तथा । वर्तन्ते संस्थिताः काले तान्कुरु त्वं यथा पुरा

liṅgakośāśca jīvaistaiḥ sahitāḥ karmabhistathā | vartante saṃsthitāḥ kāle tānkuru tvaṃ yathā purā

कालकर्मस्वभावाख्यैः कारणैः सकलं जगत् । स्वभावस्वगुणैर्युक्तं पूर्ववत्सचराचरम्

kālakarmasvabhāvākhyaiḥ kāraṇaiḥ sakalaṃ jagat | svabhāvasvaguṇairyuktaṃ pūrvavatsacarācaram

माननीयस्त्वया विष्णुः पूजनीयश्च सर्वदा । सत्त्वगुणप्रधानत्वादधिकः सर्वतः सदा

mānanīyastvayā viṣṇuḥ pūjanīyaśca sarvadā | sattvaguṇapradhānatvādadhikaḥ sarvataḥ sadā

यदा यदा हि कार्यं वो भविष्यति दुरत्ययम् । करिष्यति पृथिव्यां वै अवतारं तदा हरिः

yadā yadā hi kāryaṃ vo bhaviṣyati duratyayam | kariṣyati pṛthivyāṃ vai avatāraṃ tadā hariḥ

तिर्यग्योनावथान्यत्र मानुषीं तनुमाश्रितः । दानवानां विनाशं वै करिष्यति जनार्दनः

tiryagyonāvathānyatra mānuṣīṃ tanumāśritaḥ | dānavānāṃ vināśaṃ vai kariṣyati janārdanaḥ

भवोऽयं ते सहायश्च भविष्यति महाबलः । समुत्पाद्य सुरान्सर्वान्विहरस्व यथासुखम्

bhavo'yaṃ te sahāyaśca bhaviṣyati mahābalaḥ | samutpādya surānsarvānviharasva yathāsukham

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या नानायज्ञैः सदक्षिणैः । यजिष्यन्ति विधानेन सर्वान्वः सुसमाहिताः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā nānāyajñaiḥ sadakṣiṇaiḥ | yajiṣyanti vidhānena sarvānvaḥ susamāhitāḥ

मन्नामोच्चारणात्सर्वे मखेषु सकलेषु च । सदा तृप्ताश्च सन्तुष्टा भविष्यध्वं सुराः किल

mannāmoccāraṇātsarve makheṣu sakaleṣu ca | sadā tṛptāśca santuṣṭā bhaviṣyadhvaṃ surāḥ kila

शिवश्च माननीयो वै सर्वथा यत्तमोगुणः । यज्ञकार्येषु सर्वेषु पूजनीयः प्रयत्‍नतः

śivaśca mānanīyo vai sarvathā yattamoguṇaḥ | yajñakāryeṣu sarveṣu pūjanīyaḥ prayatnataḥ

यदा पुनः सुराणां वै भयं दैत्याद्‌भविष्यति । शक्तयो मे तदोत्पन्ना हरिष्यन्ति सुविग्रहाः

yadā punaḥ surāṇāṃ vai bhayaṃ daityādbhaviṣyati | śaktayo me tadotpannā hariṣyanti suvigrahāḥ

वाराही वैष्णवी गौरी नारसिंही सदाशिवा । एताश्चान्याश्च कार्याणि कुरु त्वं कमलोद्‌भव

vārāhī vaiṣṇavī gaurī nārasiṃhī sadāśivā | etāścānyāśca kāryāṇi kuru tvaṃ kamalodbhava

नवाक्षरमिमं मन्त्रं बीजध्यानयुतं सदा । जपन्सर्वाणि कार्याणि कुरु त्वं कमलोद्‌भव

navākṣaramimaṃ mantraṃ bījadhyānayutaṃ sadā | japansarvāṇi kāryāṇi kuru tvaṃ kamalodbhava

मन्त्राणामुत्तमोऽयं वै त्वं जानीहि महामते । हृदये ते सदा धार्यः सर्वकामार्थसिद्धये

mantrāṇāmuttamo'yaṃ vai tvaṃ jānīhi mahāmate | hṛdaye te sadā dhāryaḥ sarvakāmārthasiddhaye

इत्युक्त्वा मां जगन्माता हरिं प्राह शुचिस्मिता । विष्णो व्रज गृहाणेमां महालक्ष्मीं मनोहराम्

ityuktvā māṃ jaganmātā hariṃ prāha śucismitā | viṣṇo vraja gṛhāṇemāṃ mahālakṣmīṃ manoharām

सदा वक्षःस्थले स्थाने भविता नात्र संशयः । क्रीडार्थं ते मया दत्ता शक्तिः सर्वार्थदा शिवा

sadā vakṣaḥsthale sthāne bhavitā nātra saṃśayaḥ | krīḍārthaṃ te mayā dattā śaktiḥ sarvārthadā śivā

त्वयेयं नावमन्तव्या माननीया च सर्वदा । लक्ष्मीनारायणाख्योऽयं योगो वै विहितो मया

tvayeyaṃ nāvamantavyā mānanīyā ca sarvadā | lakṣmīnārāyaṇākhyo'yaṃ yogo vai vihito mayā

जीवनार्थं कृता यज्ञा देवानां सर्वथा मया । अविरोधेन सङ्गेन वर्तितव्यं त्रिभिः सदा

jīvanārthaṃ kṛtā yajñā devānāṃ sarvathā mayā | avirodhena saṅgena vartitavyaṃ tribhiḥ sadā

त्वं च वेधाः शिवस्त्वेते देवा मद्‌गुणसम्भवाः । मान्याः पूज्याश्च सर्वेषां भविष्यन्ति न संशयः

tvaṃ ca vedhāḥ śivastvete devā madguṇasambhavāḥ | mānyāḥ pūjyāśca sarveṣāṃ bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

ये विभेदं करिष्यन्ति मानवा मूढचेतसः । निरयं ते गमिष्यन्ति विभेदान्नात्र संशयः

ye vibhedaṃ kariṣyanti mānavā mūḍhacetasaḥ | nirayaṃ te gamiṣyanti vibhedānnātra saṃśayaḥ

यो हरिः स शिवः साक्षाद्यः शिवः स स्वयं हरिः । एतयोर्भेदमातिष्ठन्नरकाय भवेन्नरः

yo hariḥ sa śivaḥ sākṣādyaḥ śivaḥ sa svayaṃ hariḥ | etayorbhedamātiṣṭhannarakāya bhavennaraḥ

तथैव द्रुहिणो ज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा । अपरो गुणभेदोऽस्ति शृणु विष्णो ब्रवीमि ते

tathaiva druhiṇo jñeyo nātra kāryā vicāraṇā | aparo guṇabhedo'sti śṛṇu viṣṇo bravīmi te

मुख्यः सत्त्वगुणस्तेऽस्तु परमात्मविचिन्तने । गौणत्वेऽपि परौ ख्यातौ रजोगुणतमोगुणौ

mukhyaḥ sattvaguṇaste'stu paramātmavicintane | gauṇatve'pi parau khyātau rajoguṇatamoguṇau

लक्ष्म्या सह विकारेषु नानाभेदेषु सर्वदा । रजोगुणयुतो भूत्वा विहरस्वानया सह

lakṣmyā saha vikāreṣu nānābhedeṣu sarvadā | rajoguṇayuto bhūtvā viharasvānayā saha

वाग्बीजं कामराजं च मायाबीजं तृतीयकम् । मन्त्रोऽयं त्वं रमाकान्त मद्दत्तः परमार्थदः

vāgbījaṃ kāmarājaṃ ca māyābījaṃ tṛtīyakam | mantro'yaṃ tvaṃ ramākānta maddattaḥ paramārthadaḥ

गृहीत्वा जप तं नित्यं विहरस्व यथासुखम् । न ते मृत्युभयं विष्णो न कालप्रभवं भयम्

gṛhītvā japa taṃ nityaṃ viharasva yathāsukham | na te mṛtyubhayaṃ viṣṇo na kālaprabhavaṃ bhayam

यावदेष विहारो मे भविष्यति सुनिश्चयः । संहरिष्याम्यहं सर्वं यदा विश्वं चराचरम्

yāvadeṣa vihāro me bhaviṣyati suniścayaḥ | saṃhariṣyāmyahaṃ sarvaṃ yadā viśvaṃ carācaram

भवन्तोऽपि तदा नूनं मयि लीना भविष्यथ । स्मर्तव्योऽयं सदा मन्त्रः कामदो मोक्षदस्तथा

bhavanto'pi tadā nūnaṃ mayi līnā bhaviṣyatha | smartavyo'yaṃ sadā mantraḥ kāmado mokṣadastathā

उद्‌गीथेन च संयुक्तः कर्तव्यः शुभमिच्छता । कारयित्वाथ वैकुण्ठं वस्तव्यं पुरुषोत्तम

udgīthena ca saṃyuktaḥ kartavyaḥ śubhamicchatā | kārayitvātha vaikuṇṭhaṃ vastavyaṃ puruṣottama

विहरस्व यथाकामं चिन्तयन्मां सनातनीम् । ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा वासुदेवं सा त्रिगुणा प्रकृतिः परा

viharasva yathākāmaṃ cintayanmāṃ sanātanīm | brahmovāca ityuktvā vāsudevaṃ sā triguṇā prakṛtiḥ parā

निर्गुणा शङ्करं देवमवोचदमृतं वचः । देव्युवाच गृहाण हरगौरीं त्वं महाकालीं मनोहराम्

nirguṇā śaṅkaraṃ devamavocadamṛtaṃ vacaḥ | devyuvāca gṛhāṇa haragaurīṃ tvaṃ mahākālīṃ manoharām

कैलासं कारयित्वा च विहरस्व यथासुखम् । मुख्यस्तमोगुणस्तेऽस्तु गौणौ सत्त्वरजोगुणौ

kailāsaṃ kārayitvā ca viharasva yathāsukham | mukhyastamoguṇaste'stu gauṇau sattvarajoguṇau

विहरासुरनाशार्थं रजोगुणतमोगुणौ । तपस्तप्तं तथा कर्तुं स्मरणं परमात्मनः

viharāsuranāśārthaṃ rajoguṇatamoguṇau | tapastaptaṃ tathā kartuṃ smaraṇaṃ paramātmanaḥ

सर्वसत्त्वगुणः शान्तो गृहीतव्यः सदानघ । सर्वथा त्रिगुणा यूयं सृष्टिस्थित्यन्तकारकाः

sarvasattvaguṇaḥ śānto gṛhītavyaḥ sadānagha | sarvathā triguṇā yūyaṃ sṛṣṭisthityantakārakāḥ

एभिर्विहीनं संसारे वस्तु नैवात्र कुत्रचित् । वस्तुमात्रं तु यद्‌‌दृश्यं संसारे त्रिगुणं हि तत्

ebhirvihīnaṃ saṃsāre vastu naivātra kutracit | vastumātraṃ tu yaddṛśyaṃ saṃsāre triguṇaṃ hi tat

दृश्यं च निर्गुणं लोके न भूतं नो भविष्यति । निर्गुणः परमात्मासौ न तु दृश्यः कदाचन

dṛśyaṃ ca nirguṇaṃ loke na bhūtaṃ no bhaviṣyati | nirguṇaḥ paramātmāsau na tu dṛśyaḥ kadācana

सगुणा निर्गुणा चाहं समये शङ्करोत्तमा । सदाहं कारणं शम्भो न च कार्यं कदाचन

saguṇā nirguṇā cāhaṃ samaye śaṅkarottamā | sadāhaṃ kāraṇaṃ śambho na ca kāryaṃ kadācana

सगुणा कारणत्वाद्वै निर्गुणा पुरुषान्तिके । महत्तत्त्वमहङ्कारो गुणाः शब्दादयस्तथा

saguṇā kāraṇatvādvai nirguṇā puruṣāntike | mahattattvamahaṅkāro guṇāḥ śabdādayastathā

कार्यकारणरूपेण संसरन्ते त्वहर्निशम् ॥ सदुद्‌भूतस्त्वहङ्कारस्तेनाहं कारणं शिवा

kāryakāraṇarūpeṇa saṃsarante tvaharniśam || sadudbhūtastvahaṅkārastenāhaṃ kāraṇaṃ śivā

अहङ्कारश्च मे कार्यं त्रिगुणोऽसौ प्रतिष्ठितः । अहङ्कारान्महत्तत्त्वं बुद्धिः सा परिकीर्तिता

ahaṅkāraśca me kāryaṃ triguṇo'sau pratiṣṭhitaḥ | ahaṅkārānmahattattvaṃ buddhiḥ sā parikīrtitā

महत्तत्त्वं हि कार्यं स्यादहङ्कारो हि कारणम् । तन्मात्राणि त्वहङ्कारादुत्पद्यन्ते सदैव हि

mahattattvaṃ hi kāryaṃ syādahaṅkāro hi kāraṇam | tanmātrāṇi tvahaṅkārādutpadyante sadaiva hi

कारणं पञ्चभूतानां तानि सर्वसमुद्‌भवे । कर्मेन्द्रियाणि पंचैव पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि च

kāraṇaṃ pañcabhūtānāṃ tāni sarvasamudbhave | karmendriyāṇi paṃcaiva pañca jñānendriyāṇi ca

महाभूतानि पञ्चैव मनः षोडशमेव च । कार्यञ्च कारणञ्चैव गणोऽयं षोडशात्मकः

mahābhūtāni pañcaiva manaḥ ṣoḍaśameva ca | kāryañca kāraṇañcaiva gaṇo'yaṃ ṣoḍaśātmakaḥ

परमात्मा पुमानाद्यो न कार्यं न च कारणम् । एवं समुद्‌भवः शम्भो सर्वेषामादिसम्भवे

paramātmā pumānādyo na kāryaṃ na ca kāraṇam | evaṃ samudbhavaḥ śambho sarveṣāmādisambhave

संक्षेपेण मया प्रोक्तस्तव तत्र समुद्‌भवः । व्रजन्त्वद्य विमानेन कार्यार्थं मम सत्तमाः

saṃkṣepeṇa mayā proktastava tatra samudbhavaḥ | vrajantvadya vimānena kāryārthaṃ mama sattamāḥ

स्मरणाद्दर्शनं तुभ्यं दास्येऽहं विषमे स्थिते । स्मर्तव्याहं सदा देवाः परमात्मा सनातनः

smaraṇāddarśanaṃ tubhyaṃ dāsye'haṃ viṣame sthite | smartavyāhaṃ sadā devāḥ paramātmā sanātanaḥ

उभयोः स्मरणादेव कार्यसिद्धिरसंशयम् । ब्रह्मोवाच इत्युक्त्वा विससर्जास्मान्दत्त्वा शक्तीः सुसंस्कृताः

ubhayoḥ smaraṇādeva kāryasiddhirasaṃśayam | brahmovāca ityuktvā visasarjāsmāndattvā śaktīḥ susaṃskṛtāḥ

विष्णवेऽथ महालक्ष्मीं महाकालीं शिवाय च । महासरस्वतीं मह्यं स्थानात्तस्माद्विसर्जिताः

viṣṇave'tha mahālakṣmīṃ mahākālīṃ śivāya ca | mahāsarasvatīṃ mahyaṃ sthānāttasmādvisarjitāḥ

स्थलान्तरं समासाद्य ते जाताः पुरुषा वयम् । चिन्तयन्तः स्वरूपं तत्प्रभावं परमाद्‌भुतम्

sthalāntaraṃ samāsādya te jātāḥ puruṣā vayam | cintayantaḥ svarūpaṃ tatprabhāvaṃ paramādbhutam

विमानं तत्समासाद्य संरूढास्तत्र वै त्रयः । न द्वीपोऽसौ न सा देवी सुधासिन्धुस्तथैव च ॥ पुनर्दृष्टं विमानं वै तत्रास्माभिर्न चान्यथा

vimānaṃ tatsamāsādya saṃrūḍhāstatra vai trayaḥ | na dvīpo'sau na sā devī sudhāsindhustathaiva ca || punardṛṣṭaṃ vimānaṃ vai tatrāsmābhirna cānyathā

आसाद्य तस्मिन्वितते विमाने प्राप्ता वयं पङ्कजसन्निधौ च । महार्णवे यत्र हतौ दुरत्ययौ मुरारिणा तौ मधुकैटभाख्यौ

āsādya tasminvitate vimāne prāptā vayaṃ paṅkajasannidhau ca | mahārṇave yatra hatau duratyayau murāriṇā tau madhukaiṭabhākhyau

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे ब्रह्मणे श्रीदेव्या उपदेशवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe brahmaṇe śrīdevyā upadeśavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

तत्त्वनिरूपणवर्णनम् ब्रह्मोवाच एवंप्रभावा सा देवी मया दृष्टाथ विष्णुना । शिवेनापि महाभाग तास्ता देव्यः पृथक्पृथक्

tattvanirūpaṇavarṇanam brahmovāca evaṃprabhāvā sā devī mayā dṛṣṭātha viṣṇunā | śivenāpi mahābhāga tāstā devyaḥ pṛthakpṛthak

व्यास उवाच इत्याकर्ण्य पितुर्वाक्यं नारदो मुनिसत्तमः । पप्रच्छ परमप्रीतः प्रजापतिमिदं वचः

vyāsa uvāca ityākarṇya piturvākyaṃ nārado munisattamaḥ | papraccha paramaprītaḥ prajāpatimidaṃ vacaḥ

नारद उवाच पुमानाद्योऽविनाशी यो निर्गुणोऽच्युतिरव्ययः । दृष्टश्चैवानुभूतश्च तद्वदस्व पितामह

nārada uvāca pumānādyo'vināśī yo nirguṇo'cyutiravyayaḥ | dṛṣṭaścaivānubhūtaśca tadvadasva pitāmaha

त्रिगुणा वीक्षिता शक्तिर्निर्गुणा कीदृशी पितः । तस्याः स्वरूपं मे ब्रूहि पुरुषस्य च पद्मज

triguṇā vīkṣitā śaktirnirguṇā kīdṛśī pitaḥ | tasyāḥ svarūpaṃ me brūhi puruṣasya ca padmaja

यदर्थञ्च मया तप्तं श्वेतद्वीपे महातपः । दृष्टाः सिद्धा महात्मानस्तापसा गतमन्यवः

yadarthañca mayā taptaṃ śvetadvīpe mahātapaḥ | dṛṣṭāḥ siddhā mahātmānastāpasā gatamanyavaḥ

परमात्मा न सम्प्राप्तो मयाऽसौ दृष्टिगोचरः । पुनः पुनस्तपस्तीव्रं कृतं तत्र प्रजापते

paramātmā na samprāpto mayā'sau dṛṣṭigocaraḥ | punaḥ punastapastīvraṃ kṛtaṃ tatra prajāpate

भवता सगुणा शक्तिर्दृष्टा तात मनोरमा । निर्गुणा निर्गुणश्चैव कीदृशौ तौ वदस्व मे

bhavatā saguṇā śaktirdṛṣṭā tāta manoramā | nirguṇā nirguṇaścaiva kīdṛśau tau vadasva me

व्यास उवाच इति पृष्ठः पिता तेन नारदेन प्रजापतिः । उवाच वचनं तथ्यं स्मितपूर्वं पितामहः

vyāsa uvāca iti pṛṣṭhaḥ pitā tena nāradena prajāpatiḥ | uvāca vacanaṃ tathyaṃ smitapūrvaṃ pitāmahaḥ

ब्रह्मोवाच निर्गुणस्य मुने रूपं न भवेद्‌दृष्टिगोचरम् । दृश्यञ्च नश्वरं यस्मादरूपं दृश्यते कथम्

brahmovāca nirguṇasya mune rūpaṃ na bhaveddṛṣṭigocaram | dṛśyañca naśvaraṃ yasmādarūpaṃ dṛśyate katham

निर्गुणा दुर्गमा शक्तिर्निर्गुणश्च तथा पुमान् । ज्ञानगम्यौ मुनीनां तु भावनीयौ तथा पुनः

nirguṇā durgamā śaktirnirguṇaśca tathā pumān | jñānagamyau munīnāṃ tu bhāvanīyau tathā punaḥ

अनादिनिधनौ विद्धि सदा प्रकृतिपूरुषौ । विश्वासेनाभिगम्यौ तौ नाविश्वासेन कर्हिचित्

anādinidhanau viddhi sadā prakṛtipūruṣau | viśvāsenābhigamyau tau nāviśvāsena karhicit

चैतन्यं सर्वभूतेषु यत्तद्विद्धि परात्मकम् । तेजः सर्वत्रगं नित्यं नानाभावेषु नारद

caitanyaṃ sarvabhūteṣu yattadviddhi parātmakam | tejaḥ sarvatragaṃ nityaṃ nānābhāveṣu nārada

तञ्च ताञ्च महाभाग व्यापकौ विद्धि सर्वगौ । ताभ्यां विहीनं संसारे न किञ्चिद्वस्तु विद्यते

tañca tāñca mahābhāga vyāpakau viddhi sarvagau | tābhyāṃ vihīnaṃ saṃsāre na kiñcidvastu vidyate

तौ विचिन्त्यौ सदा देहे मिश्रीभूतौ सदाव्ययौ । एकरूपौ चिदात्मानौ निगुणौ निर्मलावुभौ

tau vicintyau sadā dehe miśrībhūtau sadāvyayau | ekarūpau cidātmānau niguṇau nirmalāvubhau

या शक्तिः परमात्माऽसौ सा योऽसौ सा परमा मता । अन्तरं नैतयोः कोऽपि सूक्ष्मं वेद च नारद

yā śaktiḥ paramātmā'sau sā yo'sau sā paramā matā | antaraṃ naitayoḥ ko'pi sūkṣmaṃ veda ca nārada

अधीत्य सर्वशास्त्राणि वेदान्साङ्गांश्च नारद । न जानाति तयोः सूक्ष्ममन्तरं विरतिं विना

adhītya sarvaśāstrāṇi vedānsāṅgāṃśca nārada | na jānāti tayoḥ sūkṣmamantaraṃ viratiṃ vinā

अहङ्कारकृतं सर्वं विश्वं स्थावरजङ्गमम् । कथं तद्‌रहितं पुत्र भवेत्कल्पशतैरपि

ahaṅkārakṛtaṃ sarvaṃ viśvaṃ sthāvarajaṅgamam | kathaṃ tadrahitaṃ putra bhavetkalpaśatairapi

निर्गुणं सगुणः पुत्र कथं पश्यति चक्षुषा । सगुणं च महाबुद्धे चेतसा संविचारय

nirguṇaṃ saguṇaḥ putra kathaṃ paśyati cakṣuṣā | saguṇaṃ ca mahābuddhe cetasā saṃvicāraya

पित्तेनाच्छादिता जिह्वा चक्षुश्च मुनिसत्तम । कटु पित्तं विजानाति रसं रूपं न तत्तथा

pittenācchāditā jihvā cakṣuśca munisattama | kaṭu pittaṃ vijānāti rasaṃ rūpaṃ na tattathā

गुणैः समावृतं चेतः कथं जानाति निर्गुणम् । अहङ्कारोद्‌भवं तच्च तद्विहीनं कथं भवेत्

guṇaiḥ samāvṛtaṃ cetaḥ kathaṃ jānāti nirguṇam | ahaṅkārodbhavaṃ tacca tadvihīnaṃ kathaṃ bhavet

यावन्न गुणविच्छेदस्तावत्तद्दर्शनं कुतः । तं पश्यति तदा चित्ते यदाऽहङ्कारवर्जितः

yāvanna guṇavicchedastāvattaddarśanaṃ kutaḥ | taṃ paśyati tadā citte yadā'haṅkāravarjitaḥ

नारद उवाच स्वरूपं देवदेवेश त्रयाणामेव विस्तरात् । गुणानां यत्स्वरूपोऽस्ति ह्यहङ्कारस्त्रिरूपकः

nārada uvāca svarūpaṃ devadeveśa trayāṇāmeva vistarāt | guṇānāṃ yatsvarūpo'sti hyahaṅkārastrirūpakaḥ

सात्त्विको राजसश्चैव तामसश्च तथापरः । विभेदेन स्वरूपाणि वदस्व पुरुषोत्तम

sāttviko rājasaścaiva tāmasaśca tathāparaḥ | vibhedena svarūpāṇi vadasva puruṣottama

यज्ज्ञात्वा विप्रमुच्येऽहं ज्ञानं तद्वद मे प्रभो । गुणानां लक्षणान्येव विततानि विभागशः

yajjñātvā vipramucye'haṃ jñānaṃ tadvada me prabho | guṇānāṃ lakṣaṇānyeva vitatāni vibhāgaśaḥ

ब्रह्मोवाच त्रयाणां शक्तयस्तिस्त्रस्तद्‌‌ब्रवीमि तवानघ । ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिरर्थशक्तिस्तथापरा

brahmovāca trayāṇāṃ śaktayastistrastadbravīmi tavānagha | jñānaśaktiḥ kriyāśaktirarthaśaktistathāparā

सात्त्विकस्य ज्ञानशक्ती राजसस्य क्रियात्मिका । द्रव्यशक्तिस्तामसस्य तिस्रश्च कथितास्तव

sāttvikasya jñānaśaktī rājasasya kriyātmikā | dravyaśaktistāmasasya tisraśca kathitāstava

तेषां कार्याणि वक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः । तामस्या द्रव्यशक्तेश्च शब्दस्पर्शसमुद्‌भवः

teṣāṃ kāryāṇi vakṣyāmi śṛṇu nārada tattvataḥ | tāmasyā dravyaśakteśca śabdasparśasamudbhavaḥ

रूपं रसश्च गन्धश्च तन्मात्राणि प्रचक्षते । शब्दैकगुणमाकाशं वायुः स्पर्शगुणस्तथा

rūpaṃ rasaśca gandhaśca tanmātrāṇi pracakṣate | śabdaikaguṇamākāśaṃ vāyuḥ sparśaguṇastathā

सुरूपैकगुणोऽग्निश्च जलं रसगुणात्मकम् । पृथ्वी गन्धगुणा ज्ञेया सूक्ष्माण्येतानि नारद

surūpaikaguṇo'gniśca jalaṃ rasaguṇātmakam | pṛthvī gandhaguṇā jñeyā sūkṣmāṇyetāni nārada

दशैतानि मिलित्वा तु द्रव्यशक्तियुतानि वै । तामसाहङ्कारजः स्यात्सर्गस्तदनुवृत्तिकः

daśaitāni militvā tu dravyaśaktiyutāni vai | tāmasāhaṅkārajaḥ syātsargastadanuvṛttikaḥ

राजस्याश्च क्रियाशक्तेरुत्पन्नानि शृणुष्व मे । श्रोत्रं त्वग्रसना चक्षुर्घ्राणं चैव च पञ्चमम्

rājasyāśca kriyāśakterutpannāni śṛṇuṣva me | śrotraṃ tvagrasanā cakṣurghrāṇaṃ caiva ca pañcamam

ज्ञानेन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च । वाक्पाणिपादपायुश्च गुह्यान्तानि च पञ्च वै

jñānendriyāṇi caitāni tathā karmendriyāṇi ca | vākpāṇipādapāyuśca guhyāntāni ca pañca vai

प्राणोऽपानश्च व्यानश्च समानोदानवायवः । पञ्चदश मिलित्वैव राजसः सर्ग उच्यते

prāṇo'pānaśca vyānaśca samānodānavāyavaḥ | pañcadaśa militvaiva rājasaḥ sarga ucyate

साधनानि किलैतानि क्रियाशक्तिमयानि च । उपादानं किलैतेषां चिदनुवृत्तिरुच्यते

sādhanāni kilaitāni kriyāśaktimayāni ca | upādānaṃ kilaiteṣāṃ cidanuvṛttirucyate

ज्ञानशक्तिसमायुक्ताः सात्त्विकाच्च समुद्‌भवाः । दिशो वायुश्च सूर्यश्च वरुणश्चाश्विनावपि

jñānaśaktisamāyuktāḥ sāttvikācca samudbhavāḥ | diśo vāyuśca sūryaśca varuṇaścāśvināvapi

ज्ञानेन्द्रियाणां पञ्चानां पञ्चाधिष्ठातृदेवताः । चन्द्रो ब्रह्मा तथा रुद्रः क्षेत्रज्ञश्च चतुर्थकः

jñānendriyāṇāṃ pañcānāṃ pañcādhiṣṭhātṛdevatāḥ | candro brahmā tathā rudraḥ kṣetrajñaśca caturthakaḥ

इत्यन्तःकरणाख्यस्य बुद्ध्यादेश्चाधिदैवतम् । चत्वार्येव तथा प्रोक्ताः किलाधिष्ठातृदेवताः

ityantaḥkaraṇākhyasya buddhyādeścādhidaivatam | catvāryeva tathā proktāḥ kilādhiṣṭhātṛdevatāḥ

मनसा सह चैतानि नूनं पञ्चदशैव तु । सात्त्विकस्य तु सर्गोऽयं सात्त्विकाख्यः प्रकीर्तितः

manasā saha caitāni nūnaṃ pañcadaśaiva tu | sāttvikasya tu sargo'yaṃ sāttvikākhyaḥ prakīrtitaḥ

स्थूलसूक्ष्मादिभेदेन द्वे रूपे परमात्मनः । ज्ञानरूपं निराकारं निदानं तत्प्रचक्षते

sthūlasūkṣmādibhedena dve rūpe paramātmanaḥ | jñānarūpaṃ nirākāraṃ nidānaṃ tatpracakṣate

साधकस्य तु ध्यानादौ स्थूलरूपं प्रचक्षते । शरीरं सूक्ष्ममेवेदं पुरुषस्य प्रकीर्तितम्

sādhakasya tu dhyānādau sthūlarūpaṃ pracakṣate | śarīraṃ sūkṣmamevedaṃ puruṣasya prakīrtitam

मम चैव शरीरं वै सूत्रमित्यभिधीयते । स्थूलं शरीरं वक्ष्यामि ब्रह्मणः परमात्मनः

mama caiva śarīraṃ vai sūtramityabhidhīyate | sthūlaṃ śarīraṃ vakṣyāmi brahmaṇaḥ paramātmanaḥ

शृणु नारद यत्‍नेन यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यते । तन्मात्राणि पुरोक्तानि भूतसूक्ष्माणि यानि वै

śṛṇu nārada yatnena yacchrutvā vipramucyate | tanmātrāṇi puroktāni bhūtasūkṣmāṇi yāni vai

पञ्चीकृत्य तु तान्येव पञ्चभूतसमुद्‌भवः । पञ्चीकरणभेदोऽयं शृणु संवदतः किल

pañcīkṛtya tu tānyeva pañcabhūtasamudbhavaḥ | pañcīkaraṇabhedo'yaṃ śṛṇu saṃvadataḥ kila

प्रथमं रसतन्मात्रामुपादाय मनस्यपि । कल्पयेच्च तथा तद्वै यथा भवति चोदकम्

prathamaṃ rasatanmātrāmupādāya manasyapi | kalpayecca tathā tadvai yathā bhavati codakam

शिष्टानां चैव भूतानामंशान्कृत्वा पृथक्पृथक् । उदके मिश्रयेच्चांशान्कृते रसमये ततः

śiṣṭānāṃ caiva bhūtānāmaṃśānkṛtvā pṛthakpṛthak | udake miśrayeccāṃśānkṛte rasamaye tataḥ

तदा भूतविभागे च चैतन्ये च प्रकाशिते । चैतन्यस्य प्रवेशात्तु तदाऽहमिति संशयः

tadā bhūtavibhāge ca caitanye ca prakāśite | caitanyasya praveśāttu tadā'hamiti saṃśayaḥ

प्रतीयमाने तेनैव विशेषेणाभिमानतः । आदिनारायणो देवो भगवानिति चोच्यते

pratīyamāne tenaiva viśeṣeṇābhimānataḥ | ādinārāyaṇo devo bhagavāniti cocyate

घनीभूतेऽथ भूतानां विभागे स्पष्टतां गते । वृद्धिं प्राप्य गुणैश्चेत्थमेकैकगुणवृद्धितः

ghanībhūte'tha bhūtānāṃ vibhāge spaṣṭatāṃ gate | vṛddhiṃ prāpya guṇaiścetthamekaikaguṇavṛddhitaḥ

आकाशस्य गुणश्चैकः शब्द एव न चापरः । शब्दस्पर्शौ च वायोश्च द्वौ गुणौ परिकीर्तितौ

ākāśasya guṇaścaikaḥ śabda eva na cāparaḥ | śabdasparśau ca vāyośca dvau guṇau parikīrtitau

अग्नेः शब्दश्च स्पर्शश्च रूपमेते त्रयो गुणाः । शब्दस्पर्शरूपरसाश्चत्वारो वै जलस्य च

agneḥ śabdaśca sparśaśca rūpamete trayo guṇāḥ | śabdasparśarūparasāścatvāro vai jalasya ca

स्पर्शशब्दरसा रूपं गन्धश्च पृथिवीगुणाः । एवं मिलितयोगैश्च ब्रह्माण्डोत्पत्तिरुच्यते

sparśaśabdarasā rūpaṃ gandhaśca pṛthivīguṇāḥ | evaṃ militayogaiśca brahmāṇḍotpattirucyate

सर्वे जीवा मिलित्वैव ब्रह्माण्डांशसमुद्‌भवाः । चतुरशीतिलक्षाश्च प्रोक्ता वै जीवजातयः

sarve jīvā militvaiva brahmāṇḍāṃśasamudbhavāḥ | caturaśītilakṣāśca proktā vai jīvajātayaḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे तत्त्वनिरूपणवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe tattvanirūpaṇavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

गुणानां रूपसंस्थानादिवर्णनम् ब्रह्मोवाच सर्गोऽयं कथितस्तात यत्पृष्टोऽहं त्वयाऽधुना । गुणानां रूपसंस्थां वै शृणुष्वैकाग्रमानसः

guṇānāṃ rūpasaṃsthānādivarṇanam brahmovāca sargo'yaṃ kathitastāta yatpṛṣṭo'haṃ tvayā'dhunā | guṇānāṃ rūpasaṃsthāṃ vai śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ

सत्त्वं प्रीत्यात्मकं ज्ञेयं सुखात्प्रीतिसमुद्‌भवः । आर्जवं च तथा सत्यं शौचं श्रद्धा क्षमा धृतिः

sattvaṃ prītyātmakaṃ jñeyaṃ sukhātprītisamudbhavaḥ | ārjavaṃ ca tathā satyaṃ śaucaṃ śraddhā kṣamā dhṛtiḥ

अनुकम्पा तथा लज्जा शान्तिः सन्तोष एव च । एतैः सत्त्वप्रतीतिश्च जायते निश्चला सदा

anukampā tathā lajjā śāntiḥ santoṣa eva ca | etaiḥ sattvapratītiśca jāyate niścalā sadā

श्वेतवर्णं तथा सत्त्वं धर्मे प्रीतिकरः सदा । सच्छ्रद्धोत्पादकं नित्यमसच्छ्रद्धानिवारकम्

śvetavarṇaṃ tathā sattvaṃ dharme prītikaraḥ sadā | sacchraddhotpādakaṃ nityamasacchraddhānivārakam

सात्त्विकी राजसी चैव तामसी च तथापरा । श्रद्धा तु त्रिविधा प्रोक्ता मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

sāttvikī rājasī caiva tāmasī ca tathāparā | śraddhā tu trividhā proktā munibhistattvadarśibhiḥ

रक्तवर्णं रजः प्रोक्तमप्रीतिकरमद्‌भुतम् । अप्रीतिर्दुःखयोगत्वाद्‌भवत्येव सुनिश्चिता

raktavarṇaṃ rajaḥ proktamaprītikaramadbhutam | aprītirduḥkhayogatvādbhavatyeva suniścitā

प्रद्वेषोऽथ तथा द्रोहो मत्सरः स्तम्भ एव च । उत्कण्ठा च तथा निद्रा श्रद्धा तत्र च राजसी

pradveṣo'tha tathā droho matsaraḥ stambha eva ca | utkaṇṭhā ca tathā nidrā śraddhā tatra ca rājasī

मानो मदस्तथा गर्वो रजसा किल जायते । प्रत्येतव्यं रजस्त्वेतैर्लक्षणैश्च विचक्षणैः

māno madastathā garvo rajasā kila jāyate | pratyetavyaṃ rajastvetairlakṣaṇaiśca vicakṣaṇaiḥ

कृष्णवर्णं तमः प्रोक्तं मोहनं च विषादकृत् । आलस्यं च तथाऽज्ञानं निद्रा दैन्यं भयं तथा

kṛṣṇavarṇaṃ tamaḥ proktaṃ mohanaṃ ca viṣādakṛt | ālasyaṃ ca tathā'jñānaṃ nidrā dainyaṃ bhayaṃ tathā

विवादश्चैव कार्पण्यं कौटिल्यं रोष एव च । वैषम्यं वातिनास्तिक्यं परदोषानुदर्शनम्

vivādaścaiva kārpaṇyaṃ kauṭilyaṃ roṣa eva ca | vaiṣamyaṃ vātināstikyaṃ paradoṣānudarśanam

प्रत्येतव्यं तमस्त्वेतैर्लक्षणैः सर्वथा बुधैः । तामस्या श्रद्धया युक्तं परतापोपपादकम्

pratyetavyaṃ tamastvetairlakṣaṇaiḥ sarvathā budhaiḥ | tāmasyā śraddhayā yuktaṃ paratāpopapādakam

सत्त्वं प्रकाशयितव्यं नियन्तव्यं रजः सदा । संहर्तव्यं तमः कामं जनेन शुभमिच्छता

sattvaṃ prakāśayitavyaṃ niyantavyaṃ rajaḥ sadā | saṃhartavyaṃ tamaḥ kāmaṃ janena śubhamicchatā

अन्योन्याभिभवाच्चैते विरुध्यन्ति परस्परम् । तथोऽन्योन्याश्रयाः सर्वे न तिष्ठन्ति निराश्रयाः

anyonyābhibhavāccaite virudhyanti parasparam | tatho'nyonyāśrayāḥ sarve na tiṣṭhanti nirāśrayāḥ

सत्त्वं न केवलं क्वापि न रजो न तमस्तथा । मिलिताश्च सदा सर्वे तेनान्योन्याश्रयाः स्मृताः

sattvaṃ na kevalaṃ kvāpi na rajo na tamastathā | militāśca sadā sarve tenānyonyāśrayāḥ smṛtāḥ

अन्योन्यमिथुनाच्चैव विस्तारं कथयाम्यहम् । शृणु नारद यज्ज्ञात्वा मुच्यते भवबन्धनात्

anyonyamithunāccaiva vistāraṃ kathayāmyaham | śṛṇu nārada yajjñātvā mucyate bhavabandhanāt

सन्देहोऽत्र न कर्तव्यो ज्ञात्वेत्युक्तं मया वचः । ज्ञातं तदनुभूतं यत्परिज्ञातं फले सति

sandeho'tra na kartavyo jñātvetyuktaṃ mayā vacaḥ | jñātaṃ tadanubhūtaṃ yatparijñātaṃ phale sati

श्रवणाद्दर्शनाच्चैव सपद्येव महामते । संस्कारानुभवाच्चैव परिज्ञातं न जायते

śravaṇāddarśanāccaiva sapadyeva mahāmate | saṃskārānubhavāccaiva parijñātaṃ na jāyate

श्रुतं तीर्थं पवित्रञ्च श्रद्धोत्पन्ना च राजसी । निर्गतस्तत्र तीर्थे वै दृष्टं चैव यथाश्रुतम्

śrutaṃ tīrthaṃ pavitrañca śraddhotpannā ca rājasī | nirgatastatra tīrthe vai dṛṣṭaṃ caiva yathāśrutam

स्नातस्तत्र कृतं कृत्यं दत्तं दानं च राजसम् । स्थितस्तत्र कियत्कालं रजोगुणसमावृतः

snātastatra kṛtaṃ kṛtyaṃ dattaṃ dānaṃ ca rājasam | sthitastatra kiyatkālaṃ rajoguṇasamāvṛtaḥ

रागद्वेषान्न निर्मुक्तः कामक्रोधसमावृतः । पुनरेव गृहं प्राप्तो यथापूर्वं तथा स्थितः

rāgadveṣānna nirmuktaḥ kāmakrodhasamāvṛtaḥ | punareva gṛhaṃ prāpto yathāpūrvaṃ tathā sthitaḥ

श्रुतं च नानुभूतं वै तेन तीर्थं मुनीश्वर । न प्राप्तं च फलं यस्मादश्रुतं विद्धि नारद

śrutaṃ ca nānubhūtaṃ vai tena tīrthaṃ munīśvara | na prāptaṃ ca phalaṃ yasmādaśrutaṃ viddhi nārada

निष्पापत्वं बलं विद्धि तीर्थस्य मुनिसत्तम । कृषेः फलं यथा लोके निष्पन्नान्नस्य भक्षणम्

niṣpāpatvaṃ balaṃ viddhi tīrthasya munisattama | kṛṣeḥ phalaṃ yathā loke niṣpannānnasya bhakṣaṇam

पापदेहविकारा ये कामक्रोधादयः परे । लोभो मोहस्तथा तृष्णा द्वेषो रागस्तथा मदः

pāpadehavikārā ye kāmakrodhādayaḥ pare | lobho mohastathā tṛṣṇā dveṣo rāgastathā madaḥ

असूयेर्ष्याक्षमाशान्तिः पापान्येतानि नारद । न निर्गतानि देहात्तु तावत्पापयुतो नरः

asūyerṣyākṣamāśāntiḥ pāpānyetāni nārada | na nirgatāni dehāttu tāvatpāpayuto naraḥ

कृते तीर्थे यदैतानि देहान्न निर्गतानि चेत् । निष्फलः श्रम एवैकः कर्षकस्य यथा तथा

kṛte tīrthe yadaitāni dehānna nirgatāni cet | niṣphalaḥ śrama evaikaḥ karṣakasya yathā tathā

श्रमेणापीडितं क्षेत्रं कृष्टा भूमिः सुदुर्घटा । उप्तं बीजं महार्घं च हिता वृत्तिरुदाहृता

śrameṇāpīḍitaṃ kṣetraṃ kṛṣṭā bhūmiḥ sudurghaṭā | uptaṃ bījaṃ mahārghaṃ ca hitā vṛttirudāhṛtā

अहोरात्रं परिक्लिष्टो रक्षणार्थं फलोत्सुकः । काले सुप्तस्तु हेमन्ते वने व्याघ्रादिभिर्भृशम्

ahorātraṃ parikliṣṭo rakṣaṇārthaṃ phalotsukaḥ | kāle suptastu hemante vane vyāghrādibhirbhṛśam

भक्षितं शलभैः सर्वं निराशश्च कृतः पुनः । तद्वत्तीर्थश्रमः पुत्र कष्टदो न फलप्रदः

bhakṣitaṃ śalabhaiḥ sarvaṃ nirāśaśca kṛtaḥ punaḥ | tadvattīrthaśramaḥ putra kaṣṭado na phalapradaḥ

सत्त्वं समुत्कटं जातं प्रवृद्धं शास्त्रदर्शनात् । वैराग्यं तत्फलं जातं तामसार्थेषु नारद

sattvaṃ samutkaṭaṃ jātaṃ pravṛddhaṃ śāstradarśanāt | vairāgyaṃ tatphalaṃ jātaṃ tāmasārtheṣu nārada

प्रसह्याभिभवत्येव तद्‌रजस्तमसी उभे । रजः समुत्कटं जातं प्रवृत्तं लोभयोगतः

prasahyābhibhavatyeva tadrajastamasī ubhe | rajaḥ samutkaṭaṃ jātaṃ pravṛttaṃ lobhayogataḥ

तत्तथाभिभवत्येव तमःसत्त्वे तथा उभे । तमस्तथोत्कटं भूत्वा प्रवृद्धं मोहयोगतः

tattathābhibhavatyeva tamaḥsattve tathā ubhe | tamastathotkaṭaṃ bhūtvā pravṛddhaṃ mohayogataḥ

तत्सत्त्वरजसी चोभे सङ्गम्याभिभवत्यपि । विस्तरं कथयाम्यद्य यथाभिभवतीति वै

tatsattvarajasī cobhe saṅgamyābhibhavatyapi | vistaraṃ kathayāmyadya yathābhibhavatīti vai

यदा सत्त्वं प्रवृद्धं वै मतिर्धर्मे स्थिता तदा । न चिन्तयति बाह्यार्थं रजस्तमःसमुद्‌भवम्

yadā sattvaṃ pravṛddhaṃ vai matirdharme sthitā tadā | na cintayati bāhyārthaṃ rajastamaḥsamudbhavam

अर्थं सत्त्वसमुद्‌भूतं गृह्णाति च न चान्यथा । अनायासकृतं चार्थं धर्मं यज्ञं च वाञ्छति

arthaṃ sattvasamudbhūtaṃ gṛhṇāti ca na cānyathā | anāyāsakṛtaṃ cārthaṃ dharmaṃ yajñaṃ ca vāñchati

सात्त्विकेष्वेव भोगेषु कामं वै कुरुते तदा । राजसेषु न मोक्षार्थं तामसेषु पुनः कुतः

sāttvikeṣveva bhogeṣu kāmaṃ vai kurute tadā | rājaseṣu na mokṣārthaṃ tāmaseṣu punaḥ kutaḥ

एवं जित्वा रजः पूर्वं ततश्च तमसो जयः । सत्त्वं च केवलं पुत्र तदा भवति निर्मलम्

evaṃ jitvā rajaḥ pūrvaṃ tataśca tamaso jayaḥ | sattvaṃ ca kevalaṃ putra tadā bhavati nirmalam

यदा रजः प्रवृद्धं वै त्यक्त्वा धर्मान् सनातनान् । अन्यथाकुरुते धर्माच्छ्रद्धां प्राप्य तु राजसीम्

yadā rajaḥ pravṛddhaṃ vai tyaktvā dharmān sanātanān | anyathākurute dharmācchraddhāṃ prāpya tu rājasīm

राजसादर्थसंवृद्धिस्तथा भोगस्तु राजसः । सत्त्वं विनिर्गतं तेन तमसश्चापि निग्रहः

rājasādarthasaṃvṛddhistathā bhogastu rājasaḥ | sattvaṃ vinirgataṃ tena tamasaścāpi nigrahaḥ

यदा तमो विवृद्धं स्यादुत्कटं सम्बभूव ह । तदा वेदे न विश्वासो धर्मशास्त्रे तथैव च

yadā tamo vivṛddhaṃ syādutkaṭaṃ sambabhūva ha | tadā vede na viśvāso dharmaśāstre tathaiva ca

श्रद्धां च तामसीं प्राप्य करोति च धनात्ययम् । द्रोहं सर्वत्र कुरुते न शान्तिमधिगच्छति

śraddhāṃ ca tāmasīṃ prāpya karoti ca dhanātyayam | drohaṃ sarvatra kurute na śāntimadhigacchati

जित्वा सत्त्वं रजश्चैव क्रोधनो दुर्मतिः शठः । वर्तते कामचारेण भावेषु विततेषु च

jitvā sattvaṃ rajaścaiva krodhano durmatiḥ śaṭhaḥ | vartate kāmacāreṇa bhāveṣu vitateṣu ca

एकं सत्त्वं न भवति रजश्चैकं तमस्तथा । सहैवाश्रित्य वर्तन्ते गुणा मिथुनधर्मिणः

ekaṃ sattvaṃ na bhavati rajaścaikaṃ tamastathā | sahaivāśritya vartante guṇā mithunadharmiṇaḥ

रजो विना न सत्त्वं स्याद्‌रजः सत्त्वं विना क्वचित् । तमो विना न चैवैते वर्तन्ते पुरुषर्षभ

rajo vinā na sattvaṃ syādrajaḥ sattvaṃ vinā kvacit | tamo vinā na caivaite vartante puruṣarṣabha

तमस्ताभ्यां विहीनं तु केवलं न कदाचन । सर्वे मिथुनधर्माणो गुणाः कार्यान्तरेषु वै

tamastābhyāṃ vihīnaṃ tu kevalaṃ na kadācana | sarve mithunadharmāṇo guṇāḥ kāryāntareṣu vai

अन्योन्यसंश्रिताः सर्वे तिष्ठन्ति न वियोजिताः । अन्योन्यजनकाश्चैव यतः प्रसवधर्मिणः

anyonyasaṃśritāḥ sarve tiṣṭhanti na viyojitāḥ | anyonyajanakāścaiva yataḥ prasavadharmiṇaḥ

सत्त्वं कदाचिच्च रजस्तमसी जनयत्युत । कदाचित्तु रजः सत्त्वतमसी जनयत्यपि

sattvaṃ kadācicca rajastamasī janayatyuta | kadācittu rajaḥ sattvatamasī janayatyapi

कदाचित्तु तमः सत्त्वरजसी जनयत्युभे । जनयन्त्येवमन्योन्यं मृत्पिण्डश्च घटं यथा

kadācittu tamaḥ sattvarajasī janayatyubhe | janayantyevamanyonyaṃ mṛtpiṇḍaśca ghaṭaṃ yathā

बुद्धिस्थास्ते गुणाः कामान्बोधयन्ति परस्परम् । देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्तादयो यथा

buddhisthāste guṇāḥ kāmānbodhayanti parasparam | devadattaviṣṇumitrayajñadattādayo yathā

यथा स्त्रीपुरुषश्चैव मिथुनौ च परस्परम् । तथा गुणाः समायान्ति युग्मभावं परस्परम्

yathā strīpuruṣaścaiva mithunau ca parasparam | tathā guṇāḥ samāyānti yugmabhāvaṃ parasparam

रजसो मिथुने सत्त्वं सत्त्वस्य मिथुने रजः । उभे ते सत्त्वरजसी तमसो मिथुने विदुः

rajaso mithune sattvaṃ sattvasya mithune rajaḥ | ubhe te sattvarajasī tamaso mithune viduḥ

नारद उवाच इत्येतत्कथितं पित्रा गुणरूपमनुत्तमम् । श्रुत्वाप्येतत्स एवाहं ततोऽपृच्छं पितामहम्

nārada uvāca ityetatkathitaṃ pitrā guṇarūpamanuttamam | śrutvāpyetatsa evāhaṃ tato'pṛcchaṃ pitāmaham

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे गुणानां रूपसंस्थानादिवर्णनं नाम अष्टमोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe guṇānāṃ rūpasaṃsthānādivarṇanaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

गुणानां गुणपरिज्ञानवर्णनम् नारद उवाच गुणानां लक्षणं तात भवता कथितं किल । न तृप्तोऽस्मि पिबन्मिष्टं त्वन्मुखात्प्रच्युतं रसम्

guṇānāṃ guṇaparijñānavarṇanam nārada uvāca guṇānāṃ lakṣaṇaṃ tāta bhavatā kathitaṃ kila | na tṛpto'smi pibanmiṣṭaṃ tvanmukhātpracyutaṃ rasam

गुणानां तु परिज्ञानं यथावदनुवर्णय । येनाहं परमां शान्तिमधिगच्छामि चेतसि

guṇānāṃ tu parijñānaṃ yathāvadanuvarṇaya | yenāhaṃ paramāṃ śāntimadhigacchāmi cetasi

व्यास उवाच इति पृष्टस्तु पुत्रेण नारदेन महात्मना । उवाच च जगत्कर्ता रजोगुणसमुद्‌भवः

vyāsa uvāca iti pṛṣṭastu putreṇa nāradena mahātmanā | uvāca ca jagatkartā rajoguṇasamudbhavaḥ

ब्रह्मोवाच शृणु नारद वक्ष्यामि गुणानां परिवर्णनम् । सम्यङ्‌ नाहं विजानामि यथामति वदामि ते

brahmovāca śṛṇu nārada vakṣyāmi guṇānāṃ parivarṇanam | samyaṅ nāhaṃ vijānāmi yathāmati vadāmi te

सत्त्वं तु केवलं नैव कुत्रापि परिलक्ष्यते । मिश्रीभावात्तु तेषां वै मिश्रत्वं प्रतिभाति वै

sattvaṃ tu kevalaṃ naiva kutrāpi parilakṣyate | miśrībhāvāttu teṣāṃ vai miśratvaṃ pratibhāti vai

यथा काचिद्वरा नारी सर्वभूषणभूषिता । हावभावयुता कामं भर्तुः प्रीतिकरी भवेत्

yathā kācidvarā nārī sarvabhūṣaṇabhūṣitā | hāvabhāvayutā kāmaṃ bhartuḥ prītikarī bhavet

मातापित्रोस्तथा सैव बन्धुवर्गस्य प्रीतिदा । दुःखं मोहं सपत्‍नीषु जनयत्यपि सैव हि

mātāpitrostathā saiva bandhuvargasya prītidā | duḥkhaṃ mohaṃ sapatnīṣu janayatyapi saiva hi

एवं सत्त्वेन तेनैव स्त्रीत्वमापादितेन च । रजसस्तमसश्चैव जनिता वृत्तिरन्यथा

evaṃ sattvena tenaiva strītvamāpāditena ca | rajasastamasaścaiva janitā vṛttiranyathā

रजसा स्त्रीकृतेनैव तमसा च तथा पुनः । अन्योन्यस्य समायोगादन्यथा प्रतिभाति वै

rajasā strīkṛtenaiva tamasā ca tathā punaḥ | anyonyasya samāyogādanyathā pratibhāti vai

अवस्थानात्स्वभावेषु न वै जात्यन्तराणि च । लक्ष्यते विपरीतानि योगान्नारद कुत्रचित्

avasthānātsvabhāveṣu na vai jātyantarāṇi ca | lakṣyate viparītāni yogānnārada kutracit

यथा रूपवती नारी यौवनेन विभूषिता । लज्जामाधुर्ययुक्ता च तथा विनयसंयुता

yathā rūpavatī nārī yauvanena vibhūṣitā | lajjāmādhuryayuktā ca tathā vinayasaṃyutā

कामशास्त्रविधिज्ञा च धर्मशास्त्रेऽपि सम्मता । भर्तुःप्रीतिकरी भूत्वा सपत्‍नीनां च दुःखदा

kāmaśāstravidhijñā ca dharmaśāstre'pi sammatā | bhartuḥprītikarī bhūtvā sapatnīnāṃ ca duḥkhadā

मोहदुःखस्वभावस्था सत्त्वस्थेत्युच्यते जनैः । तथा सत्त्वं विकुर्वाणमन्यभावं विभाति वै

mohaduḥkhasvabhāvasthā sattvasthetyucyate janaiḥ | tathā sattvaṃ vikurvāṇamanyabhāvaṃ vibhāti vai

चोरैरुपद्रुतानां हि साधूनां सुखदा भवेत् । दुःखा मूढा च दस्यूनां सैव सेना तथागुणा

corairupadrutānāṃ hi sādhūnāṃ sukhadā bhavet | duḥkhā mūḍhā ca dasyūnāṃ saiva senā tathāguṇā

विपरीतप्रतीतिं वै वर्जयन्ति स्वभावतः । यथा च दुर्दिनं जातं महामेघघनावृतम्

viparītapratītiṃ vai varjayanti svabhāvataḥ | yathā ca durdinaṃ jātaṃ mahāmeghaghanāvṛtam

विद्युत्स्तनितसंयुक्तं तिमिरेणावगुण्ठितम् । सिंचद्‌भूमिं प्रवर्षद्वै तमोरूपमुदाहृतम्

vidyutstanitasaṃyuktaṃ timireṇāvaguṇṭhitam | siṃcadbhūmiṃ pravarṣadvai tamorūpamudāhṛtam

यदेतत्कर्षकाणां वै तदेवातीव दुर्दिनम् । बीजोपस्करयुक्तानां सुखदं प्रभवत्युत

yadetatkarṣakāṇāṃ vai tadevātīva durdinam | bījopaskarayuktānāṃ sukhadaṃ prabhavatyuta

अप्रच्छन्नगृहाणां च दुर्भगानां विशेषतः । तृणकाष्ठगृहीतानां दुःखदं गृहमेधिनाम्

apracchannagṛhāṇāṃ ca durbhagānāṃ viśeṣataḥ | tṛṇakāṣṭhagṛhītānāṃ duḥkhadaṃ gṛhamedhinām

प्रोषितभर्तृकाणां वै मोहदं प्रवदन्त्यपि । स्वभावस्था गुणाः सर्वे विपरीता विभान्ति वै

proṣitabhartṛkāṇāṃ vai mohadaṃ pravadantyapi | svabhāvasthā guṇāḥ sarve viparītā vibhānti vai

लक्षणानि पुनस्तेषां शृणु पुत्र ब्रवीम्यहम् । लघुप्रकाशकं सत्त्वं निर्मलं विशदं सदा

lakṣaṇāni punasteṣāṃ śṛṇu putra bravīmyaham | laghuprakāśakaṃ sattvaṃ nirmalaṃ viśadaṃ sadā

यदाङ्गानि लघून्येव नेत्रादीनीन्द्रियाणि च । निर्मलं च तथा चेतो गृह्णाति विषयान्न तान्

yadāṅgāni laghūnyeva netrādīnīndriyāṇi ca | nirmalaṃ ca tathā ceto gṛhṇāti viṣayānna tān

तदा सत्त्वं शरीरे वै मन्तव्यञ्च समुत्कटम् । जृम्भां स्तम्भं च तन्द्रां च चलञ्चैव रजः पुनः

tadā sattvaṃ śarīre vai mantavyañca samutkaṭam | jṛmbhāṃ stambhaṃ ca tandrāṃ ca calañcaiva rajaḥ punaḥ

यदा तदुत्कटं जातं देहे यस्य च कस्यचित् । कलिं मृगयते कर्तुं गन्तुं ग्रामान्तरं तथा

yadā tadutkaṭaṃ jātaṃ dehe yasya ca kasyacit | kaliṃ mṛgayate kartuṃ gantuṃ grāmāntaraṃ tathā

चलचित्तस्य सोऽत्यर्थं विवादे चोद्यतस्तथा । गुरुमावरणं कामं तमो भवति तद्यदा

calacittasya so'tyarthaṃ vivāde codyatastathā | gurumāvaraṇaṃ kāmaṃ tamo bhavati tadyadā

तदाङ्गानि गुरूण्याशु प्रभवन्त्यावृतानि च । इन्द्रियाणि मनः शून्यं निद्रां नैवाभिवाञ्छति

tadāṅgāni gurūṇyāśu prabhavantyāvṛtāni ca | indriyāṇi manaḥ śūnyaṃ nidrāṃ naivābhivāñchati

गुणानां लक्षणान्येवं विज्ञेयानीह नारद । नारद उवाच विभिन्नलक्षणाः प्रोक्ताः पितामह गुणास्त्रयः

guṇānāṃ lakṣaṇānyevaṃ vijñeyānīha nārada | nārada uvāca vibhinnalakṣaṇāḥ proktāḥ pitāmaha guṇāstrayaḥ

कथमेकत्र संस्थाने कार्यं कुर्वन्ति शाश्वतम् । परस्परं मिलित्वा हि विभिन्नाः शत्रवः किल

kathamekatra saṃsthāne kāryaṃ kurvanti śāśvatam | parasparaṃ militvā hi vibhinnāḥ śatravaḥ kila

एकत्रस्थाः कथं कार्यं कुर्वन्तीति वदस्व मे । ब्रह्मोवाच शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि गुणास्ते दीपवृत्तयः

ekatrasthāḥ kathaṃ kāryaṃ kurvantīti vadasva me | brahmovāca śṛṇu putra pravakṣyāmi guṇāste dīpavṛttayaḥ

प्रदीपश्च यथा कार्यं प्रकरोत्यर्थदर्शनम् । वर्तिस्तैलं यथार्चिश्च विरुद्धाश्च परस्परम्

pradīpaśca yathā kāryaṃ prakarotyarthadarśanam | vartistailaṃ yathārciśca viruddhāśca parasparam

विरुद्धं हि तथा तैलमग्निना सह सङ्गतम् । तैलं वर्तिविरोध्येव पावकोऽपि परस्परम्

viruddhaṃ hi tathā tailamagninā saha saṅgatam | tailaṃ vartivirodhyeva pāvako'pi parasparam

एकत्रस्थाः पदार्थानां प्रकुर्वन्ति प्रदर्शनम् । नारद उवाच एवं प्रकृतिजाः प्रोक्ता गुणाः सत्यवतीसुत

ekatrasthāḥ padārthānāṃ prakurvanti pradarśanam | nārada uvāca evaṃ prakṛtijāḥ proktā guṇāḥ satyavatīsuta

विश्वस्य कारणं ते वै मया पूर्वं यथा श्रुतम् । व्यास उवाच इत्युक्तं नारदेनाथ मम सर्वं सविस्तरम्

viśvasya kāraṇaṃ te vai mayā pūrvaṃ yathā śrutam | vyāsa uvāca ityuktaṃ nāradenātha mama sarvaṃ savistaram

गुणानां लक्षणं सर्वं कार्यं चैव विभागशः । आराध्या परमा शक्तिर्यया सर्वमिदं ततम्

guṇānāṃ lakṣaṇaṃ sarvaṃ kāryaṃ caiva vibhāgaśaḥ | ārādhyā paramā śaktiryayā sarvamidaṃ tatam

सगुणा निर्गुणा चैव कार्यभेदे सदैव हि । अकर्ता पुरुषः पूर्णो निरीहः परमोऽव्ययः

saguṇā nirguṇā caiva kāryabhede sadaiva hi | akartā puruṣaḥ pūrṇo nirīhaḥ paramo'vyayaḥ

करोत्येषा महामाया विश्वं सदसदात्मकम् । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रःसूर्यश्चन्द्रः शचीपतिः

karotyeṣā mahāmāyā viśvaṃ sadasadātmakam | brahmā viṣṇustathā rudraḥsūryaścandraḥ śacīpatiḥ

अश्विनौ वसवस्त्वष्टा कुबेरो यादसां पतिः । वह्निर्वायुस्तथा पूषा सेनानीश्च विनायकः

aśvinau vasavastvaṣṭā kubero yādasāṃ patiḥ | vahnirvāyustathā pūṣā senānīśca vināyakaḥ

सर्वे शक्तियुताः शक्ताः कर्तुं कार्याणि स्वानि च । अन्यथा तेऽप्यशक्ता वै प्रस्पन्दितुमनीश्वराः

sarve śaktiyutāḥ śaktāḥ kartuṃ kāryāṇi svāni ca | anyathā te'pyaśaktā vai praspanditumanīśvarāḥ

सा चैव कारणं राजन् जगतः परमेश्वरी । समाराधय तां भूप कुरु यज्ञं जनाधिप

sā caiva kāraṇaṃ rājan jagataḥ parameśvarī | samārādhaya tāṃ bhūpa kuru yajñaṃ janādhipa

पूजनं परया भक्त्या तस्या एव विधानतः । महालक्ष्मीर्महाकाली तथा महासरस्वती

pūjanaṃ parayā bhaktyā tasyā eva vidhānataḥ | mahālakṣmīrmahākālī tathā mahāsarasvatī

ईश्वरी सर्वभूतानां सर्वकारणकारणम् । सर्वकामार्थदा शान्ता सुखसेव्या दयान्विता

īśvarī sarvabhūtānāṃ sarvakāraṇakāraṇam | sarvakāmārthadā śāntā sukhasevyā dayānvitā

नामोच्चारणमात्रेण वाञ्छितार्थफलप्रदा । देवैराराधिता पूर्वं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरैः

nāmoccāraṇamātreṇa vāñchitārthaphalapradā | devairārādhitā pūrvaṃ brahmaviṣṇumaheśvaraiḥ

मोक्षकामैश्च विविधैस्तापसैर्विजितात्मभिः । अस्पष्टमपि यन्नाम प्रसङ्गेनापि भाषितम्

mokṣakāmaiśca vividhaistāpasairvijitātmabhiḥ | aspaṣṭamapi yannāma prasaṅgenāpi bhāṣitam

ददाति वाञ्छितानर्थान्दुर्लभानपि सर्वथा । ऐ ऐ इति भयार्तेन दृष्ट्वा व्याघ्रादिकं वने

dadāti vāñchitānarthāndurlabhānapi sarvathā | ai ai iti bhayārtena dṛṣṭvā vyāghrādikaṃ vane

बिन्दुहीनमपीत्युक्तं वाञ्छितं प्रददाति वै । तत्र सत्यव्रतस्यैव दृष्टान्तो नृपसत्तम

binduhīnamapītyuktaṃ vāñchitaṃ pradadāti vai | tatra satyavratasyaiva dṛṣṭānto nṛpasattama

प्रत्यक्ष एव चास्माकं मुनीनां भावितात्मनाम् । ब्राह्मणानां समाजेषु तस्योदाहरणं बुधैः

pratyakṣa eva cāsmākaṃ munīnāṃ bhāvitātmanām | brāhmaṇānāṃ samājeṣu tasyodāharaṇaṃ budhaiḥ

कथ्यमानं मया राजञ्छ्रुतं सर्वं सविस्तरम् । अनक्षरो महामूर्खो नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः

kathyamānaṃ mayā rājañchrutaṃ sarvaṃ savistaram | anakṣaro mahāmūrkho nāmnā satyavrato dvijaḥ

श्रुत्वाऽक्षरं कोलमुखात्समुच्चार्य स्वयं ततः । बिन्दुहीनं प्रसंगेन जातोऽसौ विबुधोत्तमः

śrutvā'kṣaraṃ kolamukhātsamuccārya svayaṃ tataḥ | binduhīnaṃ prasaṃgena jāto'sau vibudhottamaḥ

ऐकारोच्चारणाद्देवी तुष्टा भगवती तदा । चकार कविराजं तं दयार्द्रा परमेश्वरी

aikāroccāraṇāddevī tuṣṭā bhagavatī tadā | cakāra kavirājaṃ taṃ dayārdrā parameśvarī

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे गुणपरिज्ञानवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe guṇaparijñānavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

सत्यव्रताख्यानवर्णनम् जनमेजय उवाच कोऽसौ सत्यव्रतो नाम ब्राह्मणो द्विजसत्तमः । कस्मिन्देशे समुत्पन्नः कीदृशश्च वदस्व मे

satyavratākhyānavarṇanam janamejaya uvāca ko'sau satyavrato nāma brāhmaṇo dvijasattamaḥ | kasmindeśe samutpannaḥ kīdṛśaśca vadasva me

कथं तेन श्रुतः शब्दः कथमुच्चारितः पुनः । सिद्धिश्च कीदृशी जाता तस्य विप्रस्य तत्क्षणात्

kathaṃ tena śrutaḥ śabdaḥ kathamuccāritaḥ punaḥ | siddhiśca kīdṛśī jātā tasya viprasya tatkṣaṇāt

कथं तुष्टा भवानी सा सर्वज्ञा सर्वसंस्थिता । विस्तरेण वदस्वाद्य कथामेतां मनोरमाम्

kathaṃ tuṣṭā bhavānī sā sarvajñā sarvasaṃsthitā | vistareṇa vadasvādya kathāmetāṃ manoramām

सूत उवाच इति पृष्टस्तदा राज्ञा व्यासः सत्यवतीसुतः । उवाच परमोदारं वचनं रसवच्छुचि

sūta uvāca iti pṛṣṭastadā rājñā vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | uvāca paramodāraṃ vacanaṃ rasavacchuci

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । श्रुता मुनिसमाजेषु मया पूर्वं कुरूद्वह

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | śrutā munisamājeṣu mayā pūrvaṃ kurūdvaha

एकदाऽहं कुरुश्रेष्ठ कुर्वंस्तीर्थाटनं शुचि । सम्प्राप्तो नैमिषारण्यं पावनं मुनिसेवितम्

ekadā'haṃ kuruśreṣṭha kurvaṃstīrthāṭanaṃ śuci | samprāpto naimiṣāraṇyaṃ pāvanaṃ munisevitam

प्रणम्याहं मुनीन्सर्वान् स्थितस्तत्र वराश्रमे । विधिपुत्रास्तु यत्रासञ्जीवन्मुक्ता महाव्रताः

praṇamyāhaṃ munīnsarvān sthitastatra varāśrame | vidhiputrāstu yatrāsañjīvanmuktā mahāvratāḥ

कथाप्रसंग एवासीत्तत्र विप्रसमागमे । जमदग्निस्तु पप्रच्छ मुनीनेवं समास्थितः

kathāprasaṃga evāsīttatra viprasamāgame | jamadagnistu papraccha munīnevaṃ samāsthitaḥ

जमदग्निरुवाच सन्देहोऽस्ति महाभागा मम चेतसि तापसाः । समाजेषु मुनीनां वै निःसन्देहो भवाम्यहम्

jamadagniruvāca sandeho'sti mahābhāgā mama cetasi tāpasāḥ | samājeṣu munīnāṃ vai niḥsandeho bhavāmyaham

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो मघवा वरुणोऽनलः । कुबेरः पवनस्त्वष्टा सेनानीश्च गणाधिपः

brahmā viṣṇustathā rudro maghavā varuṇo'nalaḥ | kuberaḥ pavanastvaṣṭā senānīśca gaṇādhipaḥ

सूर्योऽश्विनौ भगः पूषा निशानाथो ग्रहास्तथा । आराधनीयतमः कोऽत्र वाञ्छितार्थफलप्रदः

sūryo'śvinau bhagaḥ pūṣā niśānātho grahāstathā | ārādhanīyatamaḥ ko'tra vāñchitārthaphalapradaḥ

सुखसेव्यश्च सततं चाशुतोषश्च मानदाः । ब्रुवन्तु मुनयः शीघ्रं सर्वज्ञाः संशितव्रताः

sukhasevyaśca satataṃ cāśutoṣaśca mānadāḥ | bruvantu munayaḥ śīghraṃ sarvajñāḥ saṃśitavratāḥ

एवं प्रश्ने कृते तत्र लोमशो वाक्यमब्रवीत् । जमदग्ने शृणुष्वैतद्यत्पृष्टं वै त्वयाऽधुना

evaṃ praśne kṛte tatra lomaśo vākyamabravīt | jamadagne śṛṇuṣvaitadyatpṛṣṭaṃ vai tvayā'dhunā

सेवनीयतमा शक्तिः सर्वेषां शुभमिच्छताम् । परा प्रकृतिराद्या च सर्वगा सर्वदा शिवा

sevanīyatamā śaktiḥ sarveṣāṃ śubhamicchatām | parā prakṛtirādyā ca sarvagā sarvadā śivā

देवानां जननी सैव ब्रह्मादीनां महात्मनाम् । आदिप्रकृतिमूलं सा संसारपादपस्य वै

devānāṃ jananī saiva brahmādīnāṃ mahātmanām | ādiprakṛtimūlaṃ sā saṃsārapādapasya vai

स्मृता चोच्चारिता देवी ददाति किल वाञ्छितम् । सर्वदैवार्द्रचित्ता सा वरदानाय सेविता

smṛtā coccāritā devī dadāti kila vāñchitam | sarvadaivārdracittā sā varadānāya sevitā

इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृण्वन्तु मुनयः शुभम् । अक्षरोच्चारणादेव यथा प्राप्तं द्विजेन वै

itihāsaṃ pravakṣyāmi śṛṇvantu munayaḥ śubham | akṣaroccāraṇādeva yathā prāptaṃ dvijena vai

कोसलेषु द्विजः कश्चिद्देवदत्तेति विश्रुतः । अनपत्यश्चकारेष्टिं पुत्राय विधिपूर्वकम्

kosaleṣu dvijaḥ kaściddevadatteti viśrutaḥ | anapatyaścakāreṣṭiṃ putrāya vidhipūrvakam

तमसातीरमास्थाय कृत्वा मण्डपमुत्तमम् । द्विजानाहूय वेदज्ञान्सत्रकर्मविशारदान्

tamasātīramāsthāya kṛtvā maṇḍapamuttamam | dvijānāhūya vedajñānsatrakarmaviśāradān

कृत्वा वेदीं विधानेन स्थापयित्वा विभावसून् । पुत्रेष्टिं विधिवत्तत्र चकार द्विजसत्तमः

kṛtvā vedīṃ vidhānena sthāpayitvā vibhāvasūn | putreṣṭiṃ vidhivattatra cakāra dvijasattamaḥ

ब्रह्माणं कल्पयामास सुहोत्रं मुनिसत्तमम् । अध्वर्युं याज्ञवल्क्यं च होतारं च बृहस्पतिम्

brahmāṇaṃ kalpayāmāsa suhotraṃ munisattamam | adhvaryuṃ yājñavalkyaṃ ca hotāraṃ ca bṛhaspatim

प्रस्तोतारं तथा पैलमुद्‌गातारं च गोभिलम् । सभ्यानन्यान्मुनीन्कृत्वा विधिवत्प्रददौ वसु

prastotāraṃ tathā pailamudgātāraṃ ca gobhilam | sabhyānanyānmunīnkṛtvā vidhivatpradadau vasu

उद्‌गाता सामगः श्रेष्ठः सप्तस्वरसमन्वितम् । रथन्तरमगायत्तु स्वरितेन समन्वितम्

udgātā sāmagaḥ śreṣṭhaḥ saptasvarasamanvitam | rathantaramagāyattu svaritena samanvitam

तदाऽस्य स्वरभङ्गोऽभूत्कृते श्वासे मुहुर्मुहुः । देवदत्तश्चुकोपाशु गोभिलं प्रत्युवाच ह

tadā'sya svarabhaṅgo'bhūtkṛte śvāse muhurmuhuḥ | devadattaścukopāśu gobhilaṃ pratyuvāca ha

मूर्खोऽसि मुनिमुख्याद्य स्वरभङ्गस्त्वया कृतः । काम्यकर्मणि सञ्जाते पुत्रार्थं यजतश्च मे

mūrkho'si munimukhyādya svarabhaṅgastvayā kṛtaḥ | kāmyakarmaṇi sañjāte putrārthaṃ yajataśca me

गोभिलस्तु तदोवाच देवदत्तं सुकोपितः । मूर्खस्ते भविता पुत्रः शठः शब्दविवर्जितः

gobhilastu tadovāca devadattaṃ sukopitaḥ | mūrkhaste bhavitā putraḥ śaṭhaḥ śabdavivarjitaḥ

सर्वप्राणिशरीरे तु श्वासोच्छ्‌वासः सुदुर्ग्रहः । न मेऽत्र दूषणं किंचित्स्वरभङ्गे महामते

sarvaprāṇiśarīre tu śvāsocchvāsaḥ sudurgrahaḥ | na me'tra dūṣaṇaṃ kiṃcitsvarabhaṅge mahāmate

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य गोभिलस्य महात्मनः । शापाद्‌भीतो देवदत्तस्तमुवाचातिदुःखितः

tacchrutvā vacanaṃ tasya gobhilasya mahātmanaḥ | śāpādbhīto devadattastamuvācātiduḥkhitaḥ

कथं क्रुद्धोऽसि विप्रेन्द्र वृथा मयि निरागसि । अक्रोधना हि मुनयो भवन्ति सुखदाः सदा

kathaṃ kruddho'si viprendra vṛthā mayi nirāgasi | akrodhanā hi munayo bhavanti sukhadāḥ sadā

स्वल्पेऽपराधे विप्रेन्द्र कथं शप्तस्त्वया ह्यहम् । अपुत्रोऽहं सुतप्तः प्राक् तापयुक्तः पुनः कृतः

svalpe'parādhe viprendra kathaṃ śaptastvayā hyaham | aputro'haṃ sutaptaḥ prāk tāpayuktaḥ punaḥ kṛtaḥ

मूर्खपुत्रादपुत्रत्वं वरं वेदविदो विदुः । तथापि ब्राह्मणो मूर्खः सर्वेषां निन्द्य एव हि

mūrkhaputrādaputratvaṃ varaṃ vedavido viduḥ | tathāpi brāhmaṇo mūrkhaḥ sarveṣāṃ nindya eva hi

पशुवच्छूद्रवच्चैव न योग्यः सर्वकर्मसु । किं करोमीह मूर्खेण पुत्रेण द्विजसत्तम

paśuvacchūdravaccaiva na yogyaḥ sarvakarmasu | kiṃ karomīha mūrkheṇa putreṇa dvijasattama

यथा शूद्रस्तथा मूर्खो ब्राह्मणो नात्र संशयः । न पूजार्हो न दानार्हो निन्द्यश्च सर्वकर्मसु

yathā śūdrastathā mūrkho brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ | na pūjārho na dānārho nindyaśca sarvakarmasu

देशे वै वसमानश्च ब्राह्मणो वेदवर्जितः । करदः शूद्रवच्चैव मन्तव्यः स च भूभुजा

deśe vai vasamānaśca brāhmaṇo vedavarjitaḥ | karadaḥ śūdravaccaiva mantavyaḥ sa ca bhūbhujā

नासने पितृकार्येषु देवकार्येषु स द्विजः । मूर्खः समुपवेश्यश्च कार्यश्च फलमिच्छता

nāsane pitṛkāryeṣu devakāryeṣu sa dvijaḥ | mūrkhaḥ samupaveśyaśca kāryaśca phalamicchatā

राज्ञा शूद्रसमो ज्ञेयो न योज्यः सर्वकर्मसु । कर्षकस्तु द्विजः कार्यो ब्राह्मणो वेदवर्जितः

rājñā śūdrasamo jñeyo na yojyaḥ sarvakarmasu | karṣakastu dvijaḥ kāryo brāhmaṇo vedavarjitaḥ

विना विप्रेण कर्तव्यं श्राद्धं कुशचटेन वै । न तु विप्रेण मूर्खेण श्राद्धं कार्यं कदाचन

vinā vipreṇa kartavyaṃ śrāddhaṃ kuśacaṭena vai | na tu vipreṇa mūrkheṇa śrāddhaṃ kāryaṃ kadācana

आहारादधिकं चान्नं न दातव्यमपण्डिते । दाता नरकमाप्नोति ग्रहीता तु विशेषतः

āhārādadhikaṃ cānnaṃ na dātavyamapaṇḍite | dātā narakamāpnoti grahītā tu viśeṣataḥ

धिग्राज्यं तस्य राज्ञो वै यस्य देशेऽबुधा जनाः । पूज्यन्ते ब्राह्मणा मूर्खा दानमानादिकैरपि

dhigrājyaṃ tasya rājño vai yasya deśe'budhā janāḥ | pūjyante brāhmaṇā mūrkhā dānamānādikairapi

आसने पूजने दाने यत्र भेदो न चाण्वपि । मूर्खपण्डितयोर्भेदो ज्ञातव्यो विबुधेन वै

āsane pūjane dāne yatra bhedo na cāṇvapi | mūrkhapaṇḍitayorbhedo jñātavyo vibudhena vai

मूर्खा यत्र सुगर्विष्ठा दानमानपरिग्रहैः । तस्मिन्देशे न वस्तव्यं पण्डितेन कथञ्चन

mūrkhā yatra sugarviṣṭhā dānamānaparigrahaiḥ | tasmindeśe na vastavyaṃ paṇḍitena kathañcana

असतामुपकाराय दुर्जनानां विभूतयः । पिचुमन्दः फलाढ्योऽपि काकैरेवोपभुज्यते

asatāmupakārāya durjanānāṃ vibhūtayaḥ | picumandaḥ phalāḍhyo'pi kākairevopabhujyate

भुक्त्वान्नं वेदविद्विप्रो वेदाभ्यासं करोति वै । क्रीडन्ति पूर्वजास्तस्य स्वर्गे प्रमुदिताः किल

bhuktvānnaṃ vedavidvipro vedābhyāsaṃ karoti vai | krīḍanti pūrvajāstasya svarge pramuditāḥ kila

गोभिलातः विमुक्तं वै त्वया वेदविदुत्तम । संसारे मूर्खपुत्रत्वं मरणादतिगर्हितम्

gobhilātaḥ vimuktaṃ vai tvayā vedaviduttama | saṃsāre mūrkhaputratvaṃ maraṇādatigarhitam

कृपां कुरु महाभाग शापस्यानुग्रहं प्रति । दीनोद्धारणशक्तोऽसि पतामि तव पादयोः

kṛpāṃ kuru mahābhāga śāpasyānugrahaṃ prati | dīnoddhāraṇaśakto'si patāmi tava pādayoḥ

लोमश उवाच इत्युक्त्वा देवदत्तस्तु पतितस्तस्य पादयोः । स्तुवन्दीनहृदत्यर्थं कृपणः साश्रुलोचनः

lomaśa uvāca ityuktvā devadattastu patitastasya pādayoḥ | stuvandīnahṛdatyarthaṃ kṛpaṇaḥ sāśrulocanaḥ

गोभिलस्तु तदा तत्र दृष्ट्वा तं दीनचेतसम् । क्षणकोपा महान्तो वै पापिष्ठाः कल्पकोपनाः

gobhilastu tadā tatra dṛṣṭvā taṃ dīnacetasam | kṣaṇakopā mahānto vai pāpiṣṭhāḥ kalpakopanāḥ

जलं स्वभावतः शीतं पावकातपयोगतः । उष्णं भवति तच्छीघ्रं तद्विना शिशिरं भवेत्

jalaṃ svabhāvataḥ śītaṃ pāvakātapayogataḥ | uṣṇaṃ bhavati tacchīghraṃ tadvinā śiśiraṃ bhavet

दयावान्गोभिलस्त्वाह देवदत्तं सुदुःखितम् । मूर्खो भूत्वा सुतस्ते वै विद्वानपि भविष्यति

dayāvāngobhilastvāha devadattaṃ suduḥkhitam | mūrkho bhūtvā sutaste vai vidvānapi bhaviṣyati

इति दत्तवरः सोऽथ मुदितोऽभूद्‌द्विजर्षभः । इष्टिं समाप्य विप्रान्वै विससर्ज यथाविधि

iti dattavaraḥ so'tha mudito'bhūddvijarṣabhaḥ | iṣṭiṃ samāpya viprānvai visasarja yathāvidhi

कालेन कियता तस्य भार्या रूपमती सती । गर्भं दधार काले सा रोहिणी रोहिणीसमा

kālena kiyatā tasya bhāryā rūpamatī satī | garbhaṃ dadhāra kāle sā rohiṇī rohiṇīsamā

गर्भाधानादिकं कर्म चकार विधिवद्‌द्विजः । पुंसवनविधानञ्च शृङ्गारकरणं तथा

garbhādhānādikaṃ karma cakāra vidhivaddvijaḥ | puṃsavanavidhānañca śṛṅgārakaraṇaṃ tathā

सीमन्तोन्नयनञ्चैव कृतं वेदविधानतः । ददौ दानानि मुदितो मत्वेष्टिं सफलां तथा

sīmantonnayanañcaiva kṛtaṃ vedavidhānataḥ | dadau dānāni mudito matveṣṭiṃ saphalāṃ tathā

शुभेऽह्नि सुषुवे पुत्रं रोहिणी रोहिणीयुते । दिने लग्ने शुभेऽत्यर्थं जातकर्म चकार सः

śubhe'hni suṣuve putraṃ rohiṇī rohiṇīyute | dine lagne śubhe'tyarthaṃ jātakarma cakāra saḥ

पुत्रदर्शनकं कृत्वा नामकर्म चकार च । उतथ्य इति पुत्रस्य कृतं नाम पुराविदा

putradarśanakaṃ kṛtvā nāmakarma cakāra ca | utathya iti putrasya kṛtaṃ nāma purāvidā

स चाष्टमे तथा वर्षे शुभे वै शुभवासरे । तस्योपनयनं कर्म चकार विधिवत्पिता

sa cāṣṭame tathā varṣe śubhe vai śubhavāsare | tasyopanayanaṃ karma cakāra vidhivatpitā

वेदमध्यापयामास गुरुस्तं वै व्रते स्थितम् । नोच्चचार तथोतथ्यः संस्थितो मुग्धवत्तदा

vedamadhyāpayāmāsa gurustaṃ vai vrate sthitam | noccacāra tathotathyaḥ saṃsthito mugdhavattadā

बहुधा पाठितः पित्रा न दधार मतिं शठः । मूढवत्तिष्ठतेऽत्यर्थं तं शुशोच पिता तदा

bahudhā pāṭhitaḥ pitrā na dadhāra matiṃ śaṭhaḥ | mūḍhavattiṣṭhate'tyarthaṃ taṃ śuśoca pitā tadā

एवं कुर्वन्सदाऽभ्यासं जातो द्वादशवार्षिकः । न वेद विधिवत्कर्तुं सन्ध्यावन्दनकं विधिम्

evaṃ kurvansadā'bhyāsaṃ jāto dvādaśavārṣikaḥ | na veda vidhivatkartuṃ sandhyāvandanakaṃ vidhim

मूर्खोऽभूदिति लोकेषु गता वार्ताऽतिविस्तरा । ब्राह्मणेषु च सर्वेषु तापसेष्वितरेषु च

mūrkho'bhūditi lokeṣu gatā vārtā'tivistarā | brāhmaṇeṣu ca sarveṣu tāpaseṣvitareṣu ca

जहास लोकस्तं विप्रं यत्र तत्र गतं मुने । पिता माता निनिन्दाथ मूर्खं तमतिभर्त्सयन्

jahāsa lokastaṃ vipraṃ yatra tatra gataṃ mune | pitā mātā ninindātha mūrkhaṃ tamatibhartsayan

निन्दितोऽथ जनैः कामं पितृभ्यामथ बान्धवैः । वैराग्यमगमद्विप्रो जगाम वनमप्यसौ

nindito'tha janaiḥ kāmaṃ pitṛbhyāmatha bāndhavaiḥ | vairāgyamagamadvipro jagāma vanamapyasau

अन्धो वरस्तथा पङ्गुर्न मूर्खस्तु वरः सुतः । इत्युक्तोऽसौ पितृभ्यां वै विवेश काननं प्रति

andho varastathā paṅgurna mūrkhastu varaḥ sutaḥ | ityukto'sau pitṛbhyāṃ vai viveśa kānanaṃ prati

गंगातीरे शुभे स्थाने कृत्वोटजमनुत्तमम् । वन्यां वृत्तिं च सङ्कल्प्य स्थितस्तत्र समाहितः

gaṃgātīre śubhe sthāne kṛtvoṭajamanuttamam | vanyāṃ vṛttiṃ ca saṅkalpya sthitastatra samāhitaḥ

नियमं च परं कृत्वा नासत्यं प्रब्रवीम्यहम् । स्थितस्तत्राश्रमे रम्ये ब्रह्मचर्यव्रतो हि सः

niyamaṃ ca paraṃ kṛtvā nāsatyaṃ prabravīmyaham | sthitastatrāśrame ramye brahmacaryavrato hi saḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे सत्यव्रताख्यानवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe satyavratākhyānavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

सत्यव्रताख्यानवर्णनम् लोमश उवाच न वेदाध्ययनं किञ्चिज्जानाति न जपं तथा । ध्यानं न देवतानाञ्च न चैवाराधनं तथा

satyavratākhyānavarṇanam lomaśa uvāca na vedādhyayanaṃ kiñcijjānāti na japaṃ tathā | dhyānaṃ na devatānāñca na caivārādhanaṃ tathā

नासनं वेद विप्रोऽसो प्राणायामं तथा पुनः । प्रत्याहारं तु नो वेद भूतशुद्धिञ्च कारणम्

nāsanaṃ veda vipro'so prāṇāyāmaṃ tathā punaḥ | pratyāhāraṃ tu no veda bhūtaśuddhiñca kāraṇam

न मन्त्रकीलकं जाप्यं गायत्रीञ्च न वेद सः । शौचं स्नानविधिञ्चैव तथाचमनकं पुनः

na mantrakīlakaṃ jāpyaṃ gāyatrīñca na veda saḥ | śaucaṃ snānavidhiñcaiva tathācamanakaṃ punaḥ

प्राणाग्निहोत्रं नो वेद बलिदानं न चातिथिम् । न सन्ध्यां समिधो होमं विवेद च तथा मुनिः

prāṇāgnihotraṃ no veda balidānaṃ na cātithim | na sandhyāṃ samidho homaṃ viveda ca tathā muniḥ

सोऽकरोत्प्रातरुत्थाय यत्किञ्चिद्दन्तधावनम् । स्नानं च शूद्रवत्तत्र गंगायां मन्त्रवर्जितम्

so'karotprātarutthāya yatkiñciddantadhāvanam | snānaṃ ca śūdravattatra gaṃgāyāṃ mantravarjitam

फलान्यादाय वन्यानि मध्यान्हेऽपि यदृच्छया । भक्ष्याभक्ष्यपरिज्ञानं न जानाति शठस्तथा

phalānyādāya vanyāni madhyānhe'pi yadṛcchayā | bhakṣyābhakṣyaparijñānaṃ na jānāti śaṭhastathā

सत्यं ब्रूते स्थितस्तत्र नानृतं वदते पुनः । जनैः सत्यतपा नाम कृतमस्य द्विजस्य वै

satyaṃ brūte sthitastatra nānṛtaṃ vadate punaḥ | janaiḥ satyatapā nāma kṛtamasya dvijasya vai

नाहितं कस्यचित्कुर्यान्न तथाऽविहितं क्वचित् । सुखं स्वपिति तत्रैव निर्भयश्‍चिन्तयन्निति

nāhitaṃ kasyacitkuryānna tathā'vihitaṃ kvacit | sukhaṃ svapiti tatraiva nirbhayaścintayanniti

कदा मे मरणं भावि दुःखं जीवामि कानने । जीवितं धिक्च मूर्खस्य तरसा मरणं ध्रुवम्

kadā me maraṇaṃ bhāvi duḥkhaṃ jīvāmi kānane | jīvitaṃ dhikca mūrkhasya tarasā maraṇaṃ dhruvam

दैवेनाहं कृतो मूर्खो नान्योऽत्र कारणं मम । प्राप्य चैवोत्तमं जन्म वृथा जातं ममाधुना

daivenāhaṃ kṛto mūrkho nānyo'tra kāraṇaṃ mama | prāpya caivottamaṃ janma vṛthā jātaṃ mamādhunā

यथा वन्ध्या सुरूपा च यथा वा निष्फलो द्रुमः । अदुग्धदोहा धेनुश्‍च तथाऽहं निष्फलः कृतः

yathā vandhyā surūpā ca yathā vā niṣphalo drumaḥ | adugdhadohā dhenuśca tathā'haṃ niṣphalaḥ kṛtaḥ

किं नु निन्दाम्यहं दैवं नूनं कर्म ममेदृशम् । न दत्तं पुस्तकं कृत्वा ब्राह्मणाय महात्मने

kiṃ nu nindāmyahaṃ daivaṃ nūnaṃ karma mamedṛśam | na dattaṃ pustakaṃ kṛtvā brāhmaṇāya mahātmane

न वै विद्या मया दत्ता पूर्वजन्मनि निर्मला । तेनाहं कर्मयोगेन शठोऽस्मि च द्विजाधमः

na vai vidyā mayā dattā pūrvajanmani nirmalā | tenāhaṃ karmayogena śaṭho'smi ca dvijādhamaḥ

न च तीर्थे तपस्तप्तं सेविता न च साधवः । न द्विजाः पूजिता द्रव्यैस्तेन जातोऽस्मि दुष्टधीः

na ca tīrthe tapastaptaṃ sevitā na ca sādhavaḥ | na dvijāḥ pūjitā dravyaistena jāto'smi duṣṭadhīḥ

वर्तन्ते मुनिपुत्राश्‍च वेदशास्त्रार्थपारगाः । अहं सुमूढः सञ्जातो दैवयोगेन केनचित्

vartante muniputrāśca vedaśāstrārthapāragāḥ | ahaṃ sumūḍhaḥ sañjāto daivayogena kenacit

न जानामि तपस्तप्तुं किं करोमि सुसाधनम् । मिथ्यायं मेऽत्र सङ्कल्पो न मे भाग्यं शुभं किल

na jānāmi tapastaptuṃ kiṃ karomi susādhanam | mithyāyaṃ me'tra saṅkalpo na me bhāgyaṃ śubhaṃ kila

दैवमेव परं मन्ये धिक्पौरुषमनर्थकम् । वृथा श्रमकृतं कार्यं दैवाद्‌भवति सर्वथा

daivameva paraṃ manye dhikpauruṣamanarthakam | vṛthā śramakṛtaṃ kāryaṃ daivādbhavati sarvathā

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च शक्राद्याः किल देवताः । कालस्य वशगाः सर्वे कालो हि दुरतिक्रमः

brahmā viṣṇuśca rudraśca śakrādyāḥ kila devatāḥ | kālasya vaśagāḥ sarve kālo hi duratikramaḥ

एवंविधान्वितर्कांस्तु कुर्वाणोऽहर्निशं द्विजः । स्थितस्तत्राश्रमे तीरे जान्हव्याः पावने स्थले

evaṃvidhānvitarkāṃstu kurvāṇo'harniśaṃ dvijaḥ | sthitastatrāśrame tīre jānhavyāḥ pāvane sthale

विरक्तः स तु सञ्जातः स्थितस्तत्राश्रमे द्विजः । कालातिवाहनं शान्तश्‍चकार विजने वने

viraktaḥ sa tu sañjātaḥ sthitastatrāśrame dvijaḥ | kālātivāhanaṃ śāntaścakāra vijane vane

एवं स्थितस्य तु वने विमलोदके वै वर्षाणि तत्र नवपञ्च गतानि कामम् । नाराधनं न च जपं न विवेद मन्त्रं कालातिवाहनमसौ कृतवान् वने वै

evaṃ sthitasya tu vane vimalodake vai varṣāṇi tatra navapañca gatāni kāmam | nārādhanaṃ na ca japaṃ na viveda mantraṃ kālātivāhanamasau kṛtavān vane vai

जानाति तस्य विततं व्रतमेव लोकः सत्यं वदत्यपि मुनिः किल नामजातम् । जातं यशश्‍च सकलेषु जनेषु कामं सत्यव्रतोऽयमनिशं न मृषाभिभाषी

jānāti tasya vitataṃ vratameva lokaḥ satyaṃ vadatyapi muniḥ kila nāmajātam | jātaṃ yaśaśca sakaleṣu janeṣu kāmaṃ satyavrato'yamaniśaṃ na mṛṣābhibhāṣī

तत्रैकदा तु मृगयां रममाण एव प्राप्तो निषादनिशठो धृतचापबाणः । क्रीडन् वनेऽतिविपुले यमतुल्यदेहः क्रूराकृतिर्हननकर्मणि चातिदक्षः

tatraikadā tu mṛgayāṃ ramamāṇa eva prāpto niṣādaniśaṭho dhṛtacāpabāṇaḥ | krīḍan vane'tivipule yamatulyadehaḥ krūrākṛtirhananakarmaṇi cātidakṣaḥ

तेनातिकृष्टेन शरेण विद्धः कोलः किरातेन धनुर्धरेण । पलायमानो भयविह्वलश्‍च मुनेः समीपं विद्रुतो जगाम

tenātikṛṣṭena śareṇa viddhaḥ kolaḥ kirātena dhanurdhareṇa | palāyamāno bhayavihvalaśca muneḥ samīpaṃ vidruto jagāma

विकंपमानो रुधिरार्द्रदेहो यदा जगामाश्रममण्डलं वै । कालस्तदातीव दयार्द्रभावं प्राप्तो मुनिस्तत्र समीक्ष्य दीनम्

vikaṃpamāno rudhirārdradeho yadā jagāmāśramamaṇḍalaṃ vai | kālastadātīva dayārdrabhāvaṃ prāpto munistatra samīkṣya dīnam

अग्रे व्रजन्तं रुधिरार्द्रदेहं दृष्ट्वा मुनिः सूकरमाशु विद्धम् । दयाभिवेशादतिकम्पमानः सारस्वतं बीजमथोच्चचार

agre vrajantaṃ rudhirārdradehaṃ dṛṣṭvā muniḥ sūkaramāśu viddham | dayābhiveśādatikampamānaḥ sārasvataṃ bījamathoccacāra

अज्ञातपूर्वं च तथाश्रुतञ्च दैवान्मुखे वै समुपागतञ्च । न ज्ञातवान्बीजमसौ विमूढो ममज्ज शोके स मुनिर्महात्मा

ajñātapūrvaṃ ca tathāśrutañca daivānmukhe vai samupāgatañca | na jñātavānbījamasau vimūḍho mamajja śoke sa munirmahātmā

कोलः प्रविश्याश्रममण्डलं तद् गतो निकुञ्जे प्रविलीय गूढम् । अप्राप्तमार्गो दृढनिर्विण्णचेताः प्रवेपमानः शरपीडितत्वात्

kolaḥ praviśyāśramamaṇḍalaṃ tad gato nikuñje pravilīya gūḍham | aprāptamārgo dṛḍhanirviṇṇacetāḥ pravepamānaḥ śarapīḍitatvāt

ततः क्षणादाकरणान्तकृष्टं चापं दधानोऽतिकरालदेहः । प्राप्तस्तदन्ते स च मृग्यमाणो निषादराजः किल काल एव

tataḥ kṣaṇādākaraṇāntakṛṣṭaṃ cāpaṃ dadhāno'tikarāladehaḥ | prāptastadante sa ca mṛgyamāṇo niṣādarājaḥ kila kāla eva

दृष्ट्वा मुनिं तत्र कुशासने स्थितं नाम्ना तु सत्यव्रतमद्वितीयम् । व्याधः प्रणम्य प्रमुखे स्थितोऽसौ पप्रच्छ कोलः क्व गतो द्विजेश

dṛṣṭvā muniṃ tatra kuśāsane sthitaṃ nāmnā tu satyavratamadvitīyam | vyādhaḥ praṇamya pramukhe sthito'sau papraccha kolaḥ kva gato dvijeśa

जानामि तेऽहं सुव्रतं प्रसिद्धं तेनाद्य पृच्छे मम बाणविद्धः । क्षुधार्दितं मे सकलं कुटुम्बं विभर्तुकामः किल आगतोऽस्मि

jānāmi te'haṃ suvrataṃ prasiddhaṃ tenādya pṛcche mama bāṇaviddhaḥ | kṣudhārditaṃ me sakalaṃ kuṭumbaṃ vibhartukāmaḥ kila āgato'smi

वृत्तिर्ममैषा विहिता विधात्रा नान्याऽस्ति विप्रेन्द्र ऋतं ब्रवीमि । भर्तव्यमेवेह कुटुम्बमञ्जसा केनाप्युपायेन शुभाशुभेन

vṛttirmamaiṣā vihitā vidhātrā nānyā'sti viprendra ṛtaṃ bravīmi | bhartavyameveha kuṭumbamañjasā kenāpyupāyena śubhāśubhena

सत्यं ब्रवीत्वद्य सत्यव्रतोऽसि क्षुधातुरो वर्तते पोष्यवर्गः । क्वासो गतः सूकरो बाणविद्धः पृच्छाम्यहं वाडव ब्रूहि तूर्णम्

satyaṃ bravītvadya satyavrato'si kṣudhāturo vartate poṣyavargaḥ | kvāso gataḥ sūkaro bāṇaviddhaḥ pṛcchāmyahaṃ vāḍava brūhi tūrṇam

तेनेति पृष्टः स मुनिर्महात्मा वितर्कमग्नः प्रबभूव कामम् । सत्यव्रतं मेऽद्य भवेन्न भग्नं न दृष्ट इत्युच्चरितेन किं वै

teneti pṛṣṭaḥ sa munirmahātmā vitarkamagnaḥ prababhūva kāmam | satyavrataṃ me'dya bhavenna bhagnaṃ na dṛṣṭa ityuccaritena kiṃ vai

गतोऽत्र कोलः शरविद्धदेहः कथं ब्रवीम्यद्य मृषाऽमृषा वा । क्षुधार्दितोऽयं परिपृच्छतीव दृष्ट्वा हनिष्यत्यपि सूकरं वै

gato'tra kolaḥ śaraviddhadehaḥ kathaṃ bravīmyadya mṛṣā'mṛṣā vā | kṣudhārdito'yaṃ paripṛcchatīva dṛṣṭvā haniṣyatyapi sūkaraṃ vai

सत्यं न सत्यं खलु यत्र हिंसा दयान्वितं चानृतमेव सत्यम् । हितं नराणां भवतीह येन तदेव सत्यं न तथाऽन्यथैव

satyaṃ na satyaṃ khalu yatra hiṃsā dayānvitaṃ cānṛtameva satyam | hitaṃ narāṇāṃ bhavatīha yena tadeva satyaṃ na tathā'nyathaiva

हितं कथं स्यादुभयोर्विरुद्धयो- स्तदुत्तरं किं न यथा मृषा वचः । विचारयन्वाडव धर्मसङ्कटे न प्राप वक्तुं वचनं यथोचितम्

hitaṃ kathaṃ syādubhayorviruddhayo- staduttaraṃ kiṃ na yathā mṛṣā vacaḥ | vicārayanvāḍava dharmasaṅkaṭe na prāpa vaktuṃ vacanaṃ yathocitam

बाणाहतं वीक्ष्य दयान्वितञ्च कोलं तदन्ते समुदाहृतं वचः । तेन प्रसन्ना निजबीजतः शिवा विद्यां दुरापां प्रददौ च तस्मै

bāṇāhataṃ vīkṣya dayānvitañca kolaṃ tadante samudāhṛtaṃ vacaḥ | tena prasannā nijabījataḥ śivā vidyāṃ durāpāṃ pradadau ca tasmai

बीजोच्चारणतो देव्या विद्या प्रस्फुरिताखिला । वाल्मीकेश्‍च यथापूर्वं तथा स ह्यभवत्कविः

bījoccāraṇato devyā vidyā prasphuritākhilā | vālmīkeśca yathāpūrvaṃ tathā sa hyabhavatkaviḥ

तमुवाच द्विजो व्याधं सम्मुखस्थं धनुर्धरम् । सत्यकामस्तु धर्मात्मा श्लोकमेकं दयापरः

tamuvāca dvijo vyādhaṃ sammukhasthaṃ dhanurdharam | satyakāmastu dharmātmā ślokamekaṃ dayāparaḥ

या पश्यति न सा ब्रूते या ब्रूते सा न पश्यति । अहो व्याध स्वकार्यार्थिन् किं पृच्छसि पुनः पुनः

yā paśyati na sā brūte yā brūte sā na paśyati | aho vyādha svakāryārthin kiṃ pṛcchasi punaḥ punaḥ

इत्युक्तस्तु तदा तेन गतोऽसौ पशुहा पुनः । निराशः सूकरे तस्मिन्परावृत्तो निजालये

ityuktastu tadā tena gato'sau paśuhā punaḥ | nirāśaḥ sūkare tasminparāvṛtto nijālaye

ब्राह्मणस्तु कविर्जातः प्राचेतस इवापरः । प्रसिद्धः सर्वलोकेषु नाम्ना सत्यव्रतो द्विजः

brāhmaṇastu kavirjātaḥ prācetasa ivāparaḥ | prasiddhaḥ sarvalokeṣu nāmnā satyavrato dvijaḥ

सारस्वतं ततो बीजं जजाप विधिपूर्वकम् । पण्डितश्‍चातिविख्यातो द्विजोऽसौ धरणीतले

sārasvataṃ tato bījaṃ jajāpa vidhipūrvakam | paṇḍitaścātivikhyāto dvijo'sau dharaṇītale

प्रतिपर्वसु गायन्ति ब्राह्मणा यद्यशः सदा । आख्यानं चातिविस्तीर्ण स्तुवन्ति मुनयः किल

pratiparvasu gāyanti brāhmaṇā yadyaśaḥ sadā | ākhyānaṃ cātivistīrṇa stuvanti munayaḥ kila

तच्छ्रुत्वा सदनं तस्य समागम्य तदाश्रमे । येन त्यक्तः पुरा तेन गृहं नीतोऽतिमानितः

tacchrutvā sadanaṃ tasya samāgamya tadāśrame | yena tyaktaḥ purā tena gṛhaṃ nīto'timānitaḥ

तस्माद्‌राजन्सदा सेव्या पूजनीया च भक्तितः । आदिशक्तिः परा देवी जगतां कारणं हि सा

tasmādrājansadā sevyā pūjanīyā ca bhaktitaḥ | ādiśaktiḥ parā devī jagatāṃ kāraṇaṃ hi sā

तस्या यज्ञं महाराज कुरु वेदविधानतः । सर्वकामप्रदं नित्यं निश्‍चयं कथितं पुरा

tasyā yajñaṃ mahārāja kuru vedavidhānataḥ | sarvakāmapradaṃ nityaṃ niścayaṃ kathitaṃ purā

स्मृता सम्पूजिता भक्त्या ध्याता चोच्चारिता स्तुता । ददाति वाञ्छितानर्थान्कार्यदा तेन कीर्त्यते

smṛtā sampūjitā bhaktyā dhyātā coccāritā stutā | dadāti vāñchitānarthānkāryadā tena kīrtyate

अनुभावमिदं राजन् कर्तव्यं सर्वथा बुधैः । दृष्ट्वा रोगयुतान्दीनान्क्षुधितान्निर्धनाञ्छठान्

anubhāvamidaṃ rājan kartavyaṃ sarvathā budhaiḥ | dṛṣṭvā rogayutāndīnānkṣudhitānnirdhanāñchaṭhān

जनानार्तांस्तथा मूर्खान्पीडितान्वैरिभिः सदा । दासानाज्ञाकरान्क्षुद्रान्विकलान्विह्वलानथ

janānārtāṃstathā mūrkhānpīḍitānvairibhiḥ sadā | dāsānājñākarānkṣudrānvikalānvihvalānatha

अतृप्तान्भोजने भोगे सदार्तानजितेन्द्रियान् । तृष्णाधिकानशक्तांश्‍च सदाधिपरिपीडितान्

atṛptānbhojane bhoge sadārtānajitendriyān | tṛṣṇādhikānaśaktāṃśca sadādhiparipīḍitān

तथा विभवसम्पन्नान् पुत्रपौत्रविवर्धनान् । पुष्टदेहांश्‍च सम्भोगैः संयुतान्वेदवादिनः

tathā vibhavasampannān putrapautravivardhanān | puṣṭadehāṃśca sambhogaiḥ saṃyutānvedavādinaḥ

राजलक्ष्म्या युताञ्छूरान्वशीकृतजनानथ । स्वजनैरवियुक्तांश्‍च सर्वलक्षणलक्षितान्

rājalakṣmyā yutāñchūrānvaśīkṛtajanānatha | svajanairaviyuktāṃśca sarvalakṣaṇalakṣitān

व्यतिरेकान्वयाभ्यां च विचेतव्यं विचक्षणैः । एभिर्न पूजिता देवी सर्वार्थफलदा शिवा

vyatirekānvayābhyāṃ ca vicetavyaṃ vicakṣaṇaiḥ | ebhirna pūjitā devī sarvārthaphaladā śivā

समाराधिता च तथा नृभिरेभिः सदाम्बिका । यतोऽमी सुखिनः सर्वे संसारेऽस्मिन्न संशयः

samārādhitā ca tathā nṛbhirebhiḥ sadāmbikā | yato'mī sukhinaḥ sarve saṃsāre'sminna saṃśayaḥ

व्यास उवाच इति राजञ्छ्रुतं तत्र मया मुनिसमागमे । लोमशस्य मुखात्कामं देवीमाहात्म्यमुत्तमम्

vyāsa uvāca iti rājañchrutaṃ tatra mayā munisamāgame | lomaśasya mukhātkāmaṃ devīmāhātmyamuttamam

इति सञ्चिन्त्य राजेन्द्र कर्तव्यं च सदार्चनम् । भक्त्या परमया देव्याः प्रीत्या च पुरुषर्षभ

iti sañcintya rājendra kartavyaṃ ca sadārcanam | bhaktyā paramayā devyāḥ prītyā ca puruṣarṣabha

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे सत्यव्रताख्यानवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe satyavratākhyānavarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

अम्बायज्ञविधिवर्णनम् राजोवाच वद यज्ञविधिं सम्यग्देव्यास्तस्याः समन्ततः । श्रुत्वा करोम्यहं स्वामिन्यथाशक्ति ह्यतन्द्रितः

ambāyajñavidhivarṇanam rājovāca vada yajñavidhiṃ samyagdevyāstasyāḥ samantataḥ | śrutvā karomyahaṃ svāminyathāśakti hyatandritaḥ

पूजाविधिं च मन्त्रांश्‍च होमद्रव्यमसंशयम् । ब्राह्मणाः कतिसंख्याश्च दक्षिणाश्चतथा पुनः

pūjāvidhiṃ ca mantrāṃśca homadravyamasaṃśayam | brāhmaṇāḥ katisaṃkhyāśca dakṣiṇāścatathā punaḥ

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्या यज्ञं विधानतः । त्रिविधं तु सदा ज्ञेयं विधिदृष्टेन कर्मणा

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyā yajñaṃ vidhānataḥ | trividhaṃ tu sadā jñeyaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā

सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च तथापरम् । मुनीनां सात्त्विकं प्रोक्तं नृपाणां राजसं स्मृतम्

sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca tathāparam | munīnāṃ sāttvikaṃ proktaṃ nṛpāṇāṃ rājasaṃ smṛtam

तामसं राक्षसानां वै ज्ञानिनां तु गुणोज्झितम् । विमुक्तानां ज्ञानमयं विस्तरात्प्रब्रवीमि ते

tāmasaṃ rākṣasānāṃ vai jñānināṃ tu guṇojjhitam | vimuktānāṃ jñānamayaṃ vistarātprabravīmi te

देशः कालस्तथा द्रव्यं मन्त्राश्‍च ब्राह्मणास्तथा । श्रद्धा च सात्वकी यत्र तं यज्ञं सात्त्विकं विदुः

deśaḥ kālastathā dravyaṃ mantrāśca brāhmaṇāstathā | śraddhā ca sātvakī yatra taṃ yajñaṃ sāttvikaṃ viduḥ

द्रव्यशुद्धिः क्रियाशुद्धिर्मन्त्रशुद्धिश्‍च भूमिप । भवेद्यदि तदा पूर्णं फलं भवति नान्यथा

dravyaśuddhiḥ kriyāśuddhirmantraśuddhiśca bhūmipa | bhavedyadi tadā pūrṇaṃ phalaṃ bhavati nānyathā

अन्यायोपार्जितेनैव कर्तव्यं सुकृतं कृतम् । न कीर्तिरिह लोके च परलोके न तत्फलम्

anyāyopārjitenaiva kartavyaṃ sukṛtaṃ kṛtam | na kīrtiriha loke ca paraloke na tatphalam

तस्मान्न्यायार्जितेनैव कर्तव्यं सुकृतं सदा । यशसे परलोकाय भवत्येव सुखाय च

tasmānnyāyārjitenaiva kartavyaṃ sukṛtaṃ sadā | yaśase paralokāya bhavatyeva sukhāya ca

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र पाण्डवैस्तु मखः कृतः । राजसूयः क्रतुवरः समाप्तवरदक्षिणः

pratyakṣaṃ tava rājendra pāṇḍavaistu makhaḥ kṛtaḥ | rājasūyaḥ kratuvaraḥ samāptavaradakṣiṇaḥ

यत्र साक्षाद्धरिः कृष्णो यादवेन्द्रो महामनाः । ब्राह्मणाः पूर्णविद्याश्‍च भारद्वाजादयस्तथा

yatra sākṣāddhariḥ kṛṣṇo yādavendro mahāmanāḥ | brāhmaṇāḥ pūrṇavidyāśca bhāradvājādayastathā

कृत्वा यज्ञं सुसम्पूर्णं मासमात्रेण पाण्डवैः । प्राप्तं महत्तरं कष्टं वनवासश्‍च दारुणः

kṛtvā yajñaṃ susampūrṇaṃ māsamātreṇa pāṇḍavaiḥ | prāptaṃ mahattaraṃ kaṣṭaṃ vanavāsaśca dāruṇaḥ

पीडनञ्चैव पाञ्चाल्यास्तथा द्यूते पराजयः । वनवासो महत्कष्टं क्व गतं मखजं फलम्

pīḍanañcaiva pāñcālyāstathā dyūte parājayaḥ | vanavāso mahatkaṣṭaṃ kva gataṃ makhajaṃ phalam

दासत्वञ्च विराटस्य कृतं सर्वमहात्मभिः । कीचकेन परिक्लिष्टा द्रौपदी च प्रमद्वरा

dāsatvañca virāṭasya kṛtaṃ sarvamahātmabhiḥ | kīcakena parikliṣṭā draupadī ca pramadvarā

आशीर्वादा द्विजातीनां क्व गताः शुद्धचेतसाम् । भक्तिर्वा वासुदेवस्य क्व गता तत्र संकटे

āśīrvādā dvijātīnāṃ kva gatāḥ śuddhacetasām | bhaktirvā vāsudevasya kva gatā tatra saṃkaṭe

न रक्षिता तदा बाला केनापि द्रुपदात्मजा । प्राप्तकेशग्रहा काले साध्वी च वरवर्णिनी

na rakṣitā tadā bālā kenāpi drupadātmajā | prāptakeśagrahā kāle sādhvī ca varavarṇinī

किमत्र चिन्तनीयं वै धर्मवैगुण्यकारणम् । केशवे सति देवेशे धर्मपुत्रे युधिष्ठिरे

kimatra cintanīyaṃ vai dharmavaiguṇyakāraṇam | keśave sati deveśe dharmaputre yudhiṣṭhire

भवितव्यमिति प्रोक्ते निष्फलः स्यात्तदागमः । वेदमन्त्रास्तथान्ये च वितथाः स्युरसंशयम्

bhavitavyamiti prokte niṣphalaḥ syāttadāgamaḥ | vedamantrāstathānye ca vitathāḥ syurasaṃśayam

साधनं निष्फलं सर्वमुपायश्च निरर्थकः । भवितव्यं भवत्येव वचने प्रतिपादके

sādhanaṃ niṣphalaṃ sarvamupāyaśca nirarthakaḥ | bhavitavyaṃ bhavatyeva vacane pratipādake

आगमोऽप्यर्थवादः स्यात्क्रियाः सर्वा निरर्थकाः । स्वर्गार्थञ्च तपो व्यर्थं वर्णधर्मश्‍च वै तथा

āgamo'pyarthavādaḥ syātkriyāḥ sarvā nirarthakāḥ | svargārthañca tapo vyarthaṃ varṇadharmaśca vai tathā

सर्वं प्रमाणं व्यर्थं स्याद्‌भवितव्ये कृते हृदि । उभयञ्चापि मन्तव्यं दैवं चोपाय एव च

sarvaṃ pramāṇaṃ vyarthaṃ syādbhavitavye kṛte hṛdi | ubhayañcāpi mantavyaṃ daivaṃ copāya eva ca

कृते कर्मणि चेत्सिद्धिर्विपरिता यदा भवेत् । वैगुण्यं कल्पनीयं स्यात्प्राज्ञैः पण्डितमौलिभिः

kṛte karmaṇi cetsiddhirviparitā yadā bhavet | vaiguṇyaṃ kalpanīyaṃ syātprājñaiḥ paṇḍitamaulibhiḥ

तत्कर्म बहुधा प्रोक्तं विद्वद्‌भिः कर्मकारिभिः । कर्तृभेदान्मन्त्रभेदाद्‌द्रव्यभेदात्तथा पुनः

tatkarma bahudhā proktaṃ vidvadbhiḥ karmakāribhiḥ | kartṛbhedānmantrabhedāddravyabhedāttathā punaḥ

यथा मघवता पूर्वं विश्वरूपो वृतो गुरुः । विपरीतं कृतं तेन कर्म मातृहिताय वै

yathā maghavatā pūrvaṃ viśvarūpo vṛto guruḥ | viparītaṃ kṛtaṃ tena karma mātṛhitāya vai

देवेभ्यो दानवेभ्यस्तु स्वस्तीत्युक्त्वा पुनः पुनः । असुरा मातृपक्षीयाः कृतं तेषाञ्च रक्षणम्

devebhyo dānavebhyastu svastītyuktvā punaḥ punaḥ | asurā mātṛpakṣīyāḥ kṛtaṃ teṣāñca rakṣaṇam

दैत्यान् दृष्ट्वातिसम्पुष्टांश्‍चुकोप मघवा तदा । शिरांसि तस्य वज्रेण चिच्‍छेद तरसा हरिः

daityān dṛṣṭvātisampuṣṭāṃścukopa maghavā tadā | śirāṃsi tasya vajreṇa ciccheda tarasā hariḥ

क्रियावैगुण्यमत्रैव कर्तृभेदादसंशयम् । नोचेत्पञ्चालराजेन रोषेणापि कृता क्रिया

kriyāvaiguṇyamatraiva kartṛbhedādasaṃśayam | nocetpañcālarājena roṣeṇāpi kṛtā kriyā

भारद्वाजविनाशाय पुत्रस्योत्पादनाय च । धृष्टद्युम्नः समुत्पन्नो वेदिमध्याच्च द्रौपदी

bhāradvājavināśāya putrasyotpādanāya ca | dhṛṣṭadyumnaḥ samutpanno vedimadhyācca draupadī

पुरा दशरथेनापि पुत्रेष्टिस्तु कृता यदा । अपुत्रस्य सुतास्तस्य चत्वारः सम्प्रजज्ञिरे

purā daśarathenāpi putreṣṭistu kṛtā yadā | aputrasya sutāstasya catvāraḥ samprajajñire

अतः क्रिया कृता युक्त्या सिद्धिदा सर्वथा भवेत् । अयुक्त्या विपरिता स्यात्सर्वथा नृपसत्तम

ataḥ kriyā kṛtā yuktyā siddhidā sarvathā bhavet | ayuktyā viparitā syātsarvathā nṛpasattama

पाण्डवानां यथा यज्ञे किञ्चिद्वैगुण्ययोगतः । विपरीतं फलं प्राप्तं निर्जितास्ते दुरोदरे

pāṇḍavānāṃ yathā yajñe kiñcidvaiguṇyayogataḥ | viparītaṃ phalaṃ prāptaṃ nirjitāste durodare

सत्यवादी तथा राजन् धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । द्रौपदी च तथा साध्वी तथान्येप्यनुजाः शुभाः

satyavādī tathā rājan dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ | draupadī ca tathā sādhvī tathānyepyanujāḥ śubhāḥ

कुद्रव्ययोगाद्वैगुण्यं समुत्पन्नं मखेऽथवा । साभिमानैः कृताद्वापि दूषणं समुपस्थितम्

kudravyayogādvaiguṇyaṃ samutpannaṃ makhe'thavā | sābhimānaiḥ kṛtādvāpi dūṣaṇaṃ samupasthitam

सात्त्विकस्तु महाराज दुर्लभो वै मखः स्मृतः । वैखानसमुनीनां हि विहितोऽसौ महामखः

sāttvikastu mahārāja durlabho vai makhaḥ smṛtaḥ | vaikhānasamunīnāṃ hi vihito'sau mahāmakhaḥ

सात्त्विकं भोजनं ये वै नित्यं कुर्वन्ति तापसाः । न्यायार्जितञ्च वन्यञ्च तथा ऋष्यं सुसंस्कृतम्

sāttvikaṃ bhojanaṃ ye vai nityaṃ kurvanti tāpasāḥ | nyāyārjitañca vanyañca tathā ṛṣyaṃ susaṃskṛtam

पुरोडाशपरा नित्यं वियूपा मन्त्रपूर्वकाः । श्रद्धाधिका मखा राजन् सात्त्विकाः परमाः स्मृताः

puroḍāśaparā nityaṃ viyūpā mantrapūrvakāḥ | śraddhādhikā makhā rājan sāttvikāḥ paramāḥ smṛtāḥ

राजसा द्रव्यबहुलाः सयूपाश्‍च सुसंस्कृताः । क्षत्रियाणां विशाञ्चैव साभिमानाश्‍च वै मखाः

rājasā dravyabahulāḥ sayūpāśca susaṃskṛtāḥ | kṣatriyāṇāṃ viśāñcaiva sābhimānāśca vai makhāḥ

तामसा दानवानां वै सक्रोधा मदवर्धकाः । सामर्षाः संस्कृताः क्रूरा मखाः प्रोक्ता महात्मभिः

tāmasā dānavānāṃ vai sakrodhā madavardhakāḥ | sāmarṣāḥ saṃskṛtāḥ krūrā makhāḥ proktā mahātmabhiḥ

मुनीनां मोक्षकामानां विरक्तानां महात्मनाम् । मानसस्तु स्मृतो यागः सर्वसाधनसंयुतः

munīnāṃ mokṣakāmānāṃ viraktānāṃ mahātmanām | mānasastu smṛto yāgaḥ sarvasādhanasaṃyutaḥ

अन्येषु सर्वयज्ञेषु किञ्चिन्न्यूनं भवेदपि । द्रव्येण श्रद्धया वाऽपि क्रियया ब्राह्मणैस्तथा

anyeṣu sarvayajñeṣu kiñcinnyūnaṃ bhavedapi | dravyeṇa śraddhayā vā'pi kriyayā brāhmaṇaistathā

देशकालपृथग्द्रव्यसाधनैः सकलैस्तथा । नान्यो भवति पूर्णे वै तथा भवति मानसः

deśakālapṛthagdravyasādhanaiḥ sakalaistathā | nānyo bhavati pūrṇe vai tathā bhavati mānasaḥ

प्रथमं तु मनः शोध्यं कर्तव्यं गुणवर्जितम् । शुद्धे मनसि देहो वै शुद्ध एव न संशयः

prathamaṃ tu manaḥ śodhyaṃ kartavyaṃ guṇavarjitam | śuddhe manasi deho vai śuddha eva na saṃśayaḥ

इन्द्रियार्थपरित्यक्तं यदा जातं मनः शुचि । तदा तस्य मखस्यासौ प्रभवेदधिकारवान्

indriyārthaparityaktaṃ yadā jātaṃ manaḥ śuci | tadā tasya makhasyāsau prabhavedadhikāravān

तदाऽसौ मण्डपं कृत्वा बहुयोजनविस्तृतम् । स्तम्भैश्‍च विपुलैः श्लक्ष्णैर्यज्ञियद्रुमसम्भवैः

tadā'sau maṇḍapaṃ kṛtvā bahuyojanavistṛtam | stambhaiśca vipulaiḥ ślakṣṇairyajñiyadrumasambhavaiḥ

वेदीं च विशदां तत्र मनसा परिकल्पयेत् । अग्नयोऽपि तथा स्थाप्या विधिवन्मनसा किल

vedīṃ ca viśadāṃ tatra manasā parikalpayet | agnayo'pi tathā sthāpyā vidhivanmanasā kila

ब्राह्मणानाञ्च वरणं तथैव प्रतिपाद्य च । ब्रह्माध्वर्युस्तथा होता प्रस्तोता विधिपूर्वकम्

brāhmaṇānāñca varaṇaṃ tathaiva pratipādya ca | brahmādhvaryustathā hotā prastotā vidhipūrvakam

उद्‌गाता प्रतिहर्ता च सभ्याश्‍चान्ये यथाविधि । पूजनीयाः प्रयत्‍नेन मनसैव द्विजोत्तमाः

udgātā pratihartā ca sabhyāścānye yathāvidhi | pūjanīyāḥ prayatnena manasaiva dvijottamāḥ

प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानोदान एव च । पावकाः पञ्च एवैते स्थाप्या वेद्यां विधानतः

prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānodāna eva ca | pāvakāḥ pañca evaite sthāpyā vedyāṃ vidhānataḥ

गार्हपत्यस्तदा प्राणोऽपानश्‍चाहवनीयकः । दक्षिणाग्निस्तथा व्यानः समानश्‍चावसथ्यकः

gārhapatyastadā prāṇo'pānaścāhavanīyakaḥ | dakṣiṇāgnistathā vyānaḥ samānaścāvasathyakaḥ

सभ्योदानः स्मृता ह्येते पावकाः परमोत्कटाः । द्रव्यञ्च मनसा भाव्यं निर्गुणं परमं शुचि

sabhyodānaḥ smṛtā hyete pāvakāḥ paramotkaṭāḥ | dravyañca manasā bhāvyaṃ nirguṇaṃ paramaṃ śuci

मन एव तदा होता यजमानस्तथैव तत् । यज्ञाधिदेवता ब्रह्म निर्गुणं च सनातनम्

mana eva tadā hotā yajamānastathaiva tat | yajñādhidevatā brahma nirguṇaṃ ca sanātanam

फलदा निर्गुणा शक्तिः सदा निर्वेददा शिवा । ब्रह्मविद्याखिलाधारा व्याप्य सर्वत्र संस्थिता

phaladā nirguṇā śaktiḥ sadā nirvedadā śivā | brahmavidyākhilādhārā vyāpya sarvatra saṃsthitā

तदुद्देशेन तद्‌द्रव्यं हुनेत्प्राणाग्निषु द्विजः । पश्‍चाच्चित्तं निरालम्बं कृत्वा प्राणानपि प्रभो

taduddeśena taddravyaṃ hunetprāṇāgniṣu dvijaḥ | paścāccittaṃ nirālambaṃ kṛtvā prāṇānapi prabho

कुण्डलीमुखमार्गेण हुनेद्‌ब्रह्मणि शाश्‍वते । स्वानुभूत्या स्वयं साक्षात्स्वात्मभूतां महेश्वरीम्

kuṇḍalīmukhamārgeṇa hunedbrahmaṇi śāśvate | svānubhūtyā svayaṃ sākṣātsvātmabhūtāṃ maheśvarīm

समाधिनैव योगेन ध्यायेच्चेतस्यनाकुलः । सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि

samādhinaiva yogena dhyāyeccetasyanākulaḥ | sarvabhūtasthamātmānaṃ sarvabhūtāni cātmani

यदा पश्यति भूतात्मा तदा पश्यति तां शिवाम् । दृष्ट्वा तां ब्रह्मविद्‌भूयात्सच्चिदानन्दरूपिणीम्

yadā paśyati bhūtātmā tadā paśyati tāṃ śivām | dṛṣṭvā tāṃ brahmavidbhūyātsaccidānandarūpiṇīm

तदा मायादिकं सर्वं दग्धं भवति भूमिप । प्रारब्धं कर्ममात्रं तु यावद्देहं च तिष्ठति

tadā māyādikaṃ sarvaṃ dagdhaṃ bhavati bhūmipa | prārabdhaṃ karmamātraṃ tu yāvaddehaṃ ca tiṣṭhati

जीवन्मुक्तस्तदा जातो मृतो मोक्षमवाप्नुयात् । कृतकृत्यो भवेत्तात यो भजेज्जगदम्बिकाम्

jīvanmuktastadā jāto mṛto mokṣamavāpnuyāt | kṛtakṛtyo bhavettāta yo bhajejjagadambikām

तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन ध्येया श्रीभुवनेश्‍वरी । श्रोतव्या चैव मन्तव्या गुरुवाक्यानुसारतः

tasmātsarvaprayatnena dhyeyā śrībhuvaneśvarī | śrotavyā caiva mantavyā guruvākyānusārataḥ

राजन्नेवं कृतो यज्ञो मोक्षदो नात्र संशयः । अन्ये यज्ञाः सकामास्तु प्रभवन्ति क्षयोन्मुखाः

rājannevaṃ kṛto yajño mokṣado nātra saṃśayaḥ | anye yajñāḥ sakāmāstu prabhavanti kṣayonmukhāḥ

अग्निष्टोमेन विधिवत्स्वर्गकामो यजेदिति । वेदानुशासनं चैतत्प्रवदन्ति मनीषिणः

agniṣṭomena vidhivatsvargakāmo yajediti | vedānuśāsanaṃ caitatpravadanti manīṣiṇaḥ

क्षीणे पुण्ये मृत्युलोकं विशन्ति च यथामति । तस्मात्तु मानसः श्रेष्ठो यज्ञोऽप्यक्षय एव सः

kṣīṇe puṇye mṛtyulokaṃ viśanti ca yathāmati | tasmāttu mānasaḥ śreṣṭho yajño'pyakṣaya eva saḥ

न राज्ञा साधितुं योग्यो मखोऽसौ जयमिच्छता । तामसस्तु कृतः पूर्वं सर्पयज्ञस्त्वयाधुना

na rājñā sādhituṃ yogyo makho'sau jayamicchatā | tāmasastu kṛtaḥ pūrvaṃ sarpayajñastvayādhunā

वैरं निर्वाहितं राजंस्तक्षकस्य दुरात्मनः । यत्कृते निहताः सर्पास्त्वया‍ऽग्नौ कोटिशः परे

vairaṃ nirvāhitaṃ rājaṃstakṣakasya durātmanaḥ | yatkṛte nihatāḥ sarpāstvayā'gnau koṭiśaḥ pare

देवीयज्ञं कुरुष्वाद्य विततं विधिपूर्वकम् । विष्णुना यः कृतः पूर्वं सृष्ट्यादौ नृपसत्तम

devīyajñaṃ kuruṣvādya vitataṃ vidhipūrvakam | viṣṇunā yaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ sṛṣṭyādau nṛpasattama

तथा त्वं कुरु राजेन्द्र विधिं ते प्रब्रवीम्यहम् । ब्राह्मणाः सन्ति राजेन्द्र विधिज्ञा वेदवित्तमाः

tathā tvaṃ kuru rājendra vidhiṃ te prabravīmyaham | brāhmaṇāḥ santi rājendra vidhijñā vedavittamāḥ

देवीबीजविधानज्ञा मन्त्रमार्गविचक्षणाः । याजकास्ते भविष्यन्ति यजमानस्त्वमेव हि

devībījavidhānajñā mantramārgavicakṣaṇāḥ | yājakāste bhaviṣyanti yajamānastvameva hi

कृत्वा यज्ञं विधानेन दत्त्वा पुण्य़ं मखार्जितम् । समुद्धर महाराज पितरं दुर्गतिङ्गतम्

kṛtvā yajñaṃ vidhānena dattvā puṇyaṃ makhārjitam | samuddhara mahārāja pitaraṃ durgatiṅgatam

विप्रावमानजं पापं दुर्घटं नरकप्रदम् । तथैव शापजो दोषः प्राप्तः पित्रा तवानघ

viprāvamānajaṃ pāpaṃ durghaṭaṃ narakapradam | tathaiva śāpajo doṣaḥ prāptaḥ pitrā tavānagha

तथा दुर्मरणं प्राप्तं सर्पदंशेन भूभुजा । अन्तराले तथा मृत्यूर्न भूमौ कुशसंस्तरे

tathā durmaraṇaṃ prāptaṃ sarpadaṃśena bhūbhujā | antarāle tathā mṛtyūrna bhūmau kuśasaṃstare

न सङ्ग्रामे न गङ्गायां स्नानदानादिवर्जितम् । मरणं ते पितुस्तत्र सौधे जातं कुरूद्वह

na saṅgrāme na gaṅgāyāṃ snānadānādivarjitam | maraṇaṃ te pitustatra saudhe jātaṃ kurūdvaha

कृपणानि च सर्वाणि नरकस्य नृपोत्तम । तत्रैकं कारणं तस्य न जातं चातिदुर्लभम्

kṛpaṇāni ca sarvāṇi narakasya nṛpottama | tatraikaṃ kāraṇaṃ tasya na jātaṃ cātidurlabham

यत्र यत्र स्थितःप्राणो ज्ञात्वा कालं समागतम् । साधनानामभावेऽपि ह्यवशश्‍चातिसङ्कटे

yatra yatra sthitaḥprāṇo jñātvā kālaṃ samāgatam | sādhanānāmabhāve'pi hyavaśaścātisaṅkaṭe

यदा निर्वेदमायाति मनसा निर्मलेन वै । पञ्चभूतात्मको देहो मम किञ्चात्र दुःखदम्

yadā nirvedamāyāti manasā nirmalena vai | pañcabhūtātmako deho mama kiñcātra duḥkhadam

पतत्वद्य यथाकामं मुक्तोऽहं निर्गुणोऽव्ययः । नाशात्मकानि तत्त्वानि तत्र का परिदेवना

patatvadya yathākāmaṃ mukto'haṃ nirguṇo'vyayaḥ | nāśātmakāni tattvāni tatra kā paridevanā

ब्रह्मैवाहं न संसारी सदा मुक्तः सनातनः । देहेन मम सम्बन्धः कर्मणा प्रतिपादितः

brahmaivāhaṃ na saṃsārī sadā muktaḥ sanātanaḥ | dehena mama sambandhaḥ karmaṇā pratipāditaḥ

तानि सर्वाणि मुक्तानि शुभानि चेतराणि च । मनुष्यदेहयोगेन सुखदुःखानुसाधनात्

tāni sarvāṇi muktāni śubhāni cetarāṇi ca | manuṣyadehayogena sukhaduḥkhānusādhanāt

विमुक्तोऽतिभयाद्‌घोरादस्मात्संसारसङ्कटात् । इत्येवं चिन्त्यमानस्तु स्नानदानविवर्जितः

vimukto'tibhayādghorādasmātsaṃsārasaṅkaṭāt | ityevaṃ cintyamānastu snānadānavivarjitaḥ

मरणं चेदवाप्नोति स मुच्च्येज्जन्मदुःखतः । एषा काष्ठा परा प्रोक्ता योगिनामपि दुर्लभा

maraṇaṃ cedavāpnoti sa muccyejjanmaduḥkhataḥ | eṣā kāṣṭhā parā proktā yogināmapi durlabhā

पिता ते नृपशार्दूल श्रुत्वा शापं द्विजोदितम् । देहे ममत्वं कृतवान्न निर्वेदमवाप्तवान्

pitā te nṛpaśārdūla śrutvā śāpaṃ dvijoditam | dehe mamatvaṃ kṛtavānna nirvedamavāptavān

नीरोगो मम देहोऽयं राज्यं निहतकण्टकम् । कथं जीवाम्यहं कामं मन्त्रज्ञानानयन्तु वै

nīrogo mama deho'yaṃ rājyaṃ nihatakaṇṭakam | kathaṃ jīvāmyahaṃ kāmaṃ mantrajñānānayantu vai

औषधं मणिमन्त्रं च यन्त्रं परमकं तथा । आरोहणं तथा सौधे कृतवान्नृपतिस्तदा

auṣadhaṃ maṇimantraṃ ca yantraṃ paramakaṃ tathā | ārohaṇaṃ tathā saudhe kṛtavānnṛpatistadā

न स्नानं न कृतं दानं न देव्याः स्मरणं कृतम् । न भूमौ शयनं चैव दैवं मत्वा परं तथा

na snānaṃ na kṛtaṃ dānaṃ na devyāḥ smaraṇaṃ kṛtam | na bhūmau śayanaṃ caiva daivaṃ matvā paraṃ tathā

मग्नो मोहार्णवे घोरे मृतः सौधेऽहिना हतः । कृत्वा पापं कलेर्योगात्तापसस्यावमानजम्

magno mohārṇave ghore mṛtaḥ saudhe'hinā hataḥ | kṛtvā pāpaṃ kaleryogāttāpasasyāvamānajam

अवश्यमेव नरकं एतैराचरणैर्भवेत् । तस्मात्तं पितरं पापात्समुद्धर नृपोत्तम

avaśyameva narakaṃ etairācaraṇairbhavet | tasmāttaṃ pitaraṃ pāpātsamuddhara nṛpottama

सूत उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य व्यासस्यामिततेजसः । साश्रुकण्ठोऽतिदुःखार्तो बभूव जनमेजयः

sūta uvāca iti śrutvā vacastasya vyāsasyāmitatejasaḥ | sāśrukaṇṭho'tiduḥkhārto babhūva janamejayaḥ

धिगिदं जीवितं मेऽद्य पिता मे नरके स्थितः । तत्करोमि यथैवाद्य स्वर्गं यात्युत्तरासुतः

dhigidaṃ jīvitaṃ me'dya pitā me narake sthitaḥ | tatkaromi yathaivādya svargaṃ yātyuttarāsutaḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे अम्बायज्ञविधिवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ambāyajñavidhivarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३

विष्णुनानुष्ठानवर्णनम् राजोवाच हरिणा तु कथं यज्ञः कृतः पूर्वं पितामह । जगत्कारणरूपेण विष्णुना प्रभविष्णुना

viṣṇunānuṣṭhānavarṇanam rājovāca hariṇā tu kathaṃ yajñaḥ kṛtaḥ pūrvaṃ pitāmaha | jagatkāraṇarūpeṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā

के सहायास्तु तत्रासन्ब्राह्मणाः के महामते । ऋत्विजो वेदतत्त्वज्ञास्तन्मे ब्रूहि परन्तप

ke sahāyāstu tatrāsanbrāhmaṇāḥ ke mahāmate | ṛtvijo vedatattvajñāstanme brūhi parantapa

पश्‍चात्करोम्यहं यज्ञं विधिदृष्टेन कर्मणा । श्रुत्वा विष्णुकृतं यागमम्बिकायाः समाहितः

paścātkaromyahaṃ yajñaṃ vidhidṛṣṭena karmaṇā | śrutvā viṣṇukṛtaṃ yāgamambikāyāḥ samāhitaḥ

व्यास उवाच राजञ्छृणु महाभाग विस्तरं परमाद्‌भुतम् । यथा भगवता यज्ञः कृतश्च विधिपूर्वकः

vyāsa uvāca rājañchṛṇu mahābhāga vistaraṃ paramādbhutam | yathā bhagavatā yajñaḥ kṛtaśca vidhipūrvakaḥ

विसर्जिता यदा देव्या दत्त्वा शक्तीश्‍च तास्त्रयः । काजेशाः पुरुषा जाता विमानवरमास्थिताः

visarjitā yadā devyā dattvā śaktīśca tāstrayaḥ | kājeśāḥ puruṣā jātā vimānavaramāsthitāḥ

प्राप्ता महार्णवं घोरं त्रयस्ते विबुधोत्तमाः । चक्रुः स्थानानि वासार्थं समुत्पाद्य धरां स्थिताः

prāptā mahārṇavaṃ ghoraṃ trayaste vibudhottamāḥ | cakruḥ sthānāni vāsārthaṃ samutpādya dharāṃ sthitāḥ

आधारशक्तिरचला मुक्ता देव्या स्वयं ततः । तदाधारा स्थिता जाता धरा मेदःसमन्विता

ādhāraśaktiracalā muktā devyā svayaṃ tataḥ | tadādhārā sthitā jātā dharā medaḥsamanvitā

मधुकैटभयोर्मेदः संयोगान्मेदिनी स्मृता । धारणाच्च धरा प्रोक्ता पृथ्वी विस्तारयोगतः

madhukaiṭabhayormedaḥ saṃyogānmedinī smṛtā | dhāraṇācca dharā proktā pṛthvī vistārayogataḥ

मही चापि महीयस्त्वाद्धृता सा शेषमस्तके । गिरयश्‍च कृताः सर्वे धारणार्थ प्रविस्तराः

mahī cāpi mahīyastvāddhṛtā sā śeṣamastake | girayaśca kṛtāḥ sarve dhāraṇārtha pravistarāḥ

लोहकीलं यथा काष्ठे तथा ते गिरयः कृताः । महीधरो महाराज प्रोच्यते विबुधैर्जनैः

lohakīlaṃ yathā kāṣṭhe tathā te girayaḥ kṛtāḥ | mahīdharo mahārāja procyate vibudhairjanaiḥ

जातरूपमयो मेरुर्बहुयोजनविस्तरः । कृतो मणिमयैः शृङ्गैः शोभितः परमाद्‌भुतः

jātarūpamayo merurbahuyojanavistaraḥ | kṛto maṇimayaiḥ śṛṅgaiḥ śobhitaḥ paramādbhutaḥ

मरीचिर्नारदोऽत्रिश्‍च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । दक्षो वसिष्ठ इत्येते ब्रह्मणः प्रथिताः सुताः

marīcirnārado'triśca pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ | dakṣo vasiṣṭha ityete brahmaṇaḥ prathitāḥ sutāḥ

मरीचेः कश्यपो जातो दक्षकन्यास्त्रयोदश । ताभ्यो देवाश्‍च दैत्याश्‍च समुत्पन्ना ह्यनेकशः

marīceḥ kaśyapo jāto dakṣakanyāstrayodaśa | tābhyo devāśca daityāśca samutpannā hyanekaśaḥ

ततस्तु काश्यपी सृष्टिः प्रवृत्ता चातिविस्तरा । मनुष्यपशुसर्पादिजातिभेदैरनेकधा

tatastu kāśyapī sṛṣṭiḥ pravṛttā cātivistarā | manuṣyapaśusarpādijātibhedairanekadhā

ब्रह्मणश्‍चार्धदेहात्तु मनुः स्वायम्भुवोऽभवत् । शतरूपा तथा नारी सञ्जाता वामभागतः

brahmaṇaścārdhadehāttu manuḥ svāyambhuvo'bhavat | śatarūpā tathā nārī sañjātā vāmabhāgataḥ

प्रियव्रतोत्तानपादौ सुतौ तस्या बभूवतुः । तिस्त्रः कन्या वरारोहा ह्यभवन्नतिसुन्दरीः

priyavratottānapādau sutau tasyā babhūvatuḥ | tistraḥ kanyā varārohā hyabhavannatisundarīḥ

एवं सृष्टिं समुत्पाद्य भगवान्कमलोद्‌भवः । चकार ब्रह्मलोकञ्च मेरुशृङ्गे मनोहरम्

evaṃ sṛṣṭiṃ samutpādya bhagavānkamalodbhavaḥ | cakāra brahmalokañca meruśṛṅge manoharam

वैकुण्ठं भगवान्विष्णू रमारमणमुत्तमम् । क्रीडास्थानं सुरम्यञ्च सर्वलोकोपरिस्थितम्

vaikuṇṭhaṃ bhagavānviṣṇū ramāramaṇamuttamam | krīḍāsthānaṃ suramyañca sarvalokoparisthitam

शिवोऽपि परमं स्थानं कैलासाख्यं चकार ह । समासाद्य भूतगणं विजहार यथारुचि

śivo'pi paramaṃ sthānaṃ kailāsākhyaṃ cakāra ha | samāsādya bhūtagaṇaṃ vijahāra yathāruci

स्वर्गस्त्रिविष्टपो मेरुशिखरोपरि कल्पितः । तच्च स्थानं सुरेन्द्रस्य नानारत्‍नविराजितम्

svargastriviṣṭapo meruśikharopari kalpitaḥ | tacca sthānaṃ surendrasya nānāratnavirājitam

समुद्रमथनात्प्राप्तः पारिजातस्तरुत्तमः । चतुर्दन्तस्तथा नागः कामधेनुश्‍च कामदा

samudramathanātprāptaḥ pārijātastaruttamaḥ | caturdantastathā nāgaḥ kāmadhenuśca kāmadā

उच्चैःश्रवास्तथाश्‍वो वै रम्भाद्यप्सरसस्तथा । इन्द्रेणोपात्तमखिलं जातं वै स्वर्गभूषणम्

uccaiḥśravāstathāśvo vai rambhādyapsarasastathā | indreṇopāttamakhilaṃ jātaṃ vai svargabhūṣaṇam

धन्वन्तरिश्‍चन्द्रमाश्‍च सागराच्च समुद्‌बभौ । स्वर्गस्थितौ विराजेते देवौ बहुगणैर्वृतौ

dhanvantariścandramāśca sāgarācca samudbabhau | svargasthitau virājete devau bahugaṇairvṛtau

एवं सृष्टिः समुत्पन्ना त्रिविधा नृपसत्तम । देवतिर्यङ्‍मनुष्यादिभेदैर्विविधकल्पिता

evaṃ sṛṣṭiḥ samutpannā trividhā nṛpasattama | devatiryaṅmanuṣyādibhedairvividhakalpitā

अण्डजाः स्वेदजाश्‍चैव चोद्‌भिज्जाश्‍च जरायुजाः । चतुर्भेदैः समुत्पन्ना जीवाः कर्मयुताः किल

aṇḍajāḥ svedajāścaiva codbhijjāśca jarāyujāḥ | caturbhedaiḥ samutpannā jīvāḥ karmayutāḥ kila

एवं सृष्टिं समासाद्य ब्रह्मविष्णुमहेश्‍वराः । विहारं स्वेषु स्थानेषु चक्रुः सर्वे यथेप्सितम्

evaṃ sṛṣṭiṃ samāsādya brahmaviṣṇumaheśvarāḥ | vihāraṃ sveṣu sthāneṣu cakruḥ sarve yathepsitam

एवं प्रवर्तिते सर्गे भगवान्प्रभुरच्युतः । महालक्ष्म्या समं तत्र चिक्रीड भुवने स्वके

evaṃ pravartite sarge bhagavānprabhuracyutaḥ | mahālakṣmyā samaṃ tatra cikrīḍa bhuvane svake

एकस्मिन्समये विष्णुर्वैकुण्ठे संस्थितः पुरा । सुधासिन्धुस्थितं द्वीपं सस्मार मणिमण्डितम्

ekasminsamaye viṣṇurvaikuṇṭhe saṃsthitaḥ purā | sudhāsindhusthitaṃ dvīpaṃ sasmāra maṇimaṇḍitam

यत्र दृष्ट्वा महामायां मन्त्रश्‍चासादितः शुभः । स्मृत्वा तां परमां शक्तिं स्त्रीभावं गमितो यथा

yatra dṛṣṭvā mahāmāyāṃ mantraścāsāditaḥ śubhaḥ | smṛtvā tāṃ paramāṃ śaktiṃ strībhāvaṃ gamito yathā

यज्ञं कर्तुं मनश्‍चक्रे अम्बिकाया रमापतिः । उत्तीर्य भुवनात्तस्मात्समाहूय महेश्‍वरम्

yajñaṃ kartuṃ manaścakre ambikāyā ramāpatiḥ | uttīrya bhuvanāttasmātsamāhūya maheśvaram

ब्रह्माणं वरुणं शक्रं कुबेरं पावकं यमम् । वसिष्ठं कश्यपं दक्षं वामदेवं बृहस्पतिम्

brahmāṇaṃ varuṇaṃ śakraṃ kuberaṃ pāvakaṃ yamam | vasiṣṭhaṃ kaśyapaṃ dakṣaṃ vāmadevaṃ bṛhaspatim

सम्भारं कल्पयामास यज्ञार्थं चातिविस्तरम् । महाविभवसंयुक्तं सात्त्विकञ्च मनोहरम्

sambhāraṃ kalpayāmāsa yajñārthaṃ cātivistaram | mahāvibhavasaṃyuktaṃ sāttvikañca manoharam

मण्डपं विततं तत्र कारयामास शिल्पिभिः । ऋत्विजो वरयामास सप्तविंशतिसुव्रतान्

maṇḍapaṃ vitataṃ tatra kārayāmāsa śilpibhiḥ | ṛtvijo varayāmāsa saptaviṃśatisuvratān

चितिञ्च कारयामास वेदीश्‍चैव सुविस्तराः । प्रजेपुर्ब्राह्मणा मन्त्रान्देव्या बीजसमन्वितान्

citiñca kārayāmāsa vedīścaiva suvistarāḥ | prajepurbrāhmaṇā mantrāndevyā bījasamanvitān

जुहुवुस्ते हविः कामं विधिवत्परिकल्पिते । कृते तु वितते होमे वागुवाचाशरीरिणी

juhuvuste haviḥ kāmaṃ vidhivatparikalpite | kṛte tu vitate home vāguvācāśarīriṇī

विष्णुं तदा समाभाष्य सुस्वरा मधुराक्षरा । विष्णो त्वं भव देवानां हरे श्रेष्ठतमः सदा

viṣṇuṃ tadā samābhāṣya susvarā madhurākṣarā | viṣṇo tvaṃ bhava devānāṃ hare śreṣṭhatamaḥ sadā

मान्यश्‍च पूजनीयश्‍च समर्थश्‍च सुरेष्वपि । सर्वे त्वामर्चयिष्यन्ति ब्रह्माद्याश्‍च सवासवाः

mānyaśca pūjanīyaśca samarthaśca sureṣvapi | sarve tvāmarcayiṣyanti brahmādyāśca savāsavāḥ

प्रभविष्यन्ति भो भक्त्या मानवा भुवि सर्वतः । वरदस्त्वं च सर्वेषां भविता मानवेषु वै

prabhaviṣyanti bho bhaktyā mānavā bhuvi sarvataḥ | varadastvaṃ ca sarveṣāṃ bhavitā mānaveṣu vai

कामदः सर्वदेवानां परमः परमेश्‍वरः । सर्वयज्ञेषु मुख्यस्त्वं पूज्यः सर्वैश्‍च याज्ञिकैः

kāmadaḥ sarvadevānāṃ paramaḥ parameśvaraḥ | sarvayajñeṣu mukhyastvaṃ pūjyaḥ sarvaiśca yājñikaiḥ

त्वां जनाः पूजयिष्यन्ति वरदस्त्वं भविष्यसि । श्रयिष्यन्ति च देवास्त्वां दानवैरतिपीडिताः

tvāṃ janāḥ pūjayiṣyanti varadastvaṃ bhaviṣyasi | śrayiṣyanti ca devāstvāṃ dānavairatipīḍitāḥ

शरणस्त्वञ्च सर्वेषां भविता पुरुषोत्तम । पुराणेषु च सर्वेषु वेदेषु विततेषु च

śaraṇastvañca sarveṣāṃ bhavitā puruṣottama | purāṇeṣu ca sarveṣu vedeṣu vitateṣu ca

त्वं वै पूज्यतमः कामं कीर्तिस्तव भविष्यति । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूतले

tvaṃ vai pūjyatamaḥ kāmaṃ kīrtistava bhaviṣyati | yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhūtale

तदांशेनावतीर्याशु कर्तव्यं धर्मरक्षणम् । अवताराः सुविख्याताः पृथिव्यां तव भागशः

tadāṃśenāvatīryāśu kartavyaṃ dharmarakṣaṇam | avatārāḥ suvikhyātāḥ pṛthivyāṃ tava bhāgaśaḥ

भविष्यन्ति धरायां वै माननीया महात्मनाम् । अवतारेषु सर्वेषु नानायोनिषु माधव

bhaviṣyanti dharāyāṃ vai mānanīyā mahātmanām | avatāreṣu sarveṣu nānāyoniṣu mādhava

विख्यातः सर्वलोकेषु भविता मधुसूदन । अवतारेषु सर्वेषु शक्तिस्ते सहचारिणी

vikhyātaḥ sarvalokeṣu bhavitā madhusūdana | avatāreṣu sarveṣu śaktiste sahacāriṇī

भविष्यति ममांशेन सर्वकार्यप्रसाधिनी । वाराही नारसिंही च नानाभेदैरनेकधा

bhaviṣyati mamāṃśena sarvakāryaprasādhinī | vārāhī nārasiṃhī ca nānābhedairanekadhā

नानायुधाः शुभाकाराः सर्वाभरणमण्डिताः । ताभिर्युक्तः सदा विष्णो सुरकार्याणि माधव

nānāyudhāḥ śubhākārāḥ sarvābharaṇamaṇḍitāḥ | tābhiryuktaḥ sadā viṣṇo surakāryāṇi mādhava

साधयिष्यसि तत्सर्वं मद्दत्तवरदानतः । तास्त्वया नावमन्तव्याः सर्वदा गर्वलेशतः

sādhayiṣyasi tatsarvaṃ maddattavaradānataḥ | tāstvayā nāvamantavyāḥ sarvadā garvaleśataḥ

पूजनीयाः प्रयत्‍नेन माननीयाश्‍च सर्वथा । नूनं ता भारते खण्डे शक्तयः सर्वकामदाः

pūjanīyāḥ prayatnena mānanīyāśca sarvathā | nūnaṃ tā bhārate khaṇḍe śaktayaḥ sarvakāmadāḥ

भविष्यन्ति मनुष्याणां पूजिताः प्रतिमासु च । तासां तव च देवेश कीर्तिः स्यान्दखिलेष्वपि

bhaviṣyanti manuṣyāṇāṃ pūjitāḥ pratimāsu ca | tāsāṃ tava ca deveśa kīrtiḥ syāndakhileṣvapi

द्वीपेषु सप्तस्वपि च विख्याता भुवि मण्डले । ताश्‍च त्वां वै महाभाग मानवा भुवि मण्डले

dvīpeṣu saptasvapi ca vikhyātā bhuvi maṇḍale | tāśca tvāṃ vai mahābhāga mānavā bhuvi maṇḍale

अर्चयिष्यन्ति वाञ्छार्थं सकामाः सततं हरे । अर्चासु चोपहारैश्‍च नानाभावसमन्विताः

arcayiṣyanti vāñchārthaṃ sakāmāḥ satataṃ hare | arcāsu copahāraiśca nānābhāvasamanvitāḥ

पूजयिष्यन्ति वेदोक्तैर्मन्त्रैर्नामजपैस्तथा । महिमा तव भूर्लोके स्वर्गे च मधुसूदन

pūjayiṣyanti vedoktairmantrairnāmajapaistathā | mahimā tava bhūrloke svarge ca madhusūdana

पूजनाद्देवदेवेश वृद्धिमेष्यति मानवैः । व्यास उवाच इति दत्त्वा वरान्वाणी विरराम खसम्भवा

pūjanāddevadeveśa vṛddhimeṣyati mānavaiḥ | vyāsa uvāca iti dattvā varānvāṇī virarāma khasambhavā

भगवानपि प्रीतात्मा ह्यभवच्छ्रवणादिव । समाप्य विधिवद्यज्ञं भगवान्हरिरीश्‍वरः

bhagavānapi prītātmā hyabhavacchravaṇādiva | samāpya vidhivadyajñaṃ bhagavānharirīśvaraḥ

विसर्जयित्वा तान्देवान्ब्रह्मपुत्रान्मुनीनथ । जगामानुचरैः सार्धं वैकुण्ठं गरुडध्वजः

visarjayitvā tāndevānbrahmaputrānmunīnatha | jagāmānucaraiḥ sārdhaṃ vaikuṇṭhaṃ garuḍadhvajaḥ

स्वानि स्वानि च धिष्ण्यानि पुनः सर्वे सुरास्ततः । मुनयो विस्मिता वार्तां कुर्वन्तस्ते परस्परम्

svāni svāni ca dhiṣṇyāni punaḥ sarve surāstataḥ | munayo vismitā vārtāṃ kurvantaste parasparam

ययुः प्रमुदिताः कामं स्वाश्रमान्पावनानथ

yayuḥ pramuditāḥ kāmaṃ svāśramānpāvanānatha

श्रुत्वा वाणीं परमविशदां व्योमजां श्रोत्ररम्यां सर्वेषां वै प्रकृतिविषये भक्तिभावश्‍च जातः । चक्रुः सर्वे द्विजमुनिगणाः पूजनं भक्तियुक्ता- स्तस्याः कामं निखिलफलदं चागमोक्तं मुनीन्द्राः

śrutvā vāṇīṃ paramaviśadāṃ vyomajāṃ śrotraramyāṃ sarveṣāṃ vai prakṛtiviṣaye bhaktibhāvaśca jātaḥ | cakruḥ sarve dvijamunigaṇāḥ pūjanaṃ bhaktiyuktā- stasyāḥ kāmaṃ nikhilaphaladaṃ cāgamoktaṃ munīndrāḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे अम्बिकामखस्य विष्णुनानुष्ठानवर्णनं त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe ambikāmakhasya viṣṇunānuṣṭhānavarṇanaṃ trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४

युधाजिद्‌वीरसेनयोर्युद्धार्थं सज्जीभवनम् जनमेजय उवाच श्रुतो वै हरिणा क्लृप्तो यज्ञो विस्तरतो द्विज । महिमानं तथाम्बाया वद विस्तरतो मम

yudhājidvīrasenayoryuddhārthaṃ sajjībhavanam janamejaya uvāca śruto vai hariṇā klṛpto yajño vistarato dvija | mahimānaṃ tathāmbāyā vada vistarato mama

श्रुत्वा देव्याश्‍चरित्रं वै कुर्वे मखमनुत्तमम् । प्रसादात्तव विप्रेन्द्र भविष्यामि च पावनः

śrutvā devyāścaritraṃ vai kurve makhamanuttamam | prasādāttava viprendra bhaviṣyāmi ca pāvanaḥ

व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देव्याश्‍चरितमुत्तमम् । इतिहासं पुराणञ्च कथयामि सुविस्तरम्

vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi devyāścaritamuttamam | itihāsaṃ purāṇañca kathayāmi suvistaram

कोसलेषु नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशसमुद्‌भवः । पुष्यपुत्रो महातेजा ध्रुवसन्धिरिति स्मृतः

kosaleṣu nṛpaśreṣṭhaḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ | puṣyaputro mahātejā dhruvasandhiriti smṛtaḥ

धर्मात्मा सत्यसन्धश्‍च वर्णाश्रमहिते रतः । अयोध्यायां समृद्धायां राज्यं चक्रे शुचिव्रतः

dharmātmā satyasandhaśca varṇāśramahite rataḥ | ayodhyāyāṃ samṛddhāyāṃ rājyaṃ cakre śucivrataḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्‍चान्ये तथा द्विजाः । स्वां स्वां वृत्तिं समास्थाय तद्‌राज्ये धर्मतोऽभवन्

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścānye tathā dvijāḥ | svāṃ svāṃ vṛttiṃ samāsthāya tadrājye dharmato'bhavan

न चौराः पिशुना धूर्तास्तस्य राज्ये च कुत्रचित् । दम्भाः कृतघ्ना मूर्खाश्‍च वसन्ति किल मानवाः

na caurāḥ piśunā dhūrtāstasya rājye ca kutracit | dambhāḥ kṛtaghnā mūrkhāśca vasanti kila mānavāḥ

एवं वै वर्तमानस्य नृपस्य कुरुसत्तम । द्वे पत्‍न्यौ रूपसम्पन्ने ह्यासतुः कामभोगदे

evaṃ vai vartamānasya nṛpasya kurusattama | dve patnyau rūpasampanne hyāsatuḥ kāmabhogade

मनोरमा धर्मपत्‍नी सुरूपाऽतिविचक्षणा । लीलावती द्वितीया च साऽपि रूपगुणान्विता

manoramā dharmapatnī surūpā'tivicakṣaṇā | līlāvatī dvitīyā ca sā'pi rūpaguṇānvitā

विजहार सपत्‍नीभ्यां गृहेषूपवनेषु च । क्रीडागिरौ दीर्घिकासु सौधेषु विविधेषु च

vijahāra sapatnībhyāṃ gṛheṣūpavaneṣu ca | krīḍāgirau dīrghikāsu saudheṣu vividheṣu ca

मनोरमा शुभे काले सुषुवे पुत्रमुत्तमम् । सुदर्शनाभिधं पुत्रं राजलक्षणसंयुतम्

manoramā śubhe kāle suṣuve putramuttamam | sudarśanābhidhaṃ putraṃ rājalakṣaṇasaṃyutam

लीलावत्यपि तत्पत्‍नी मासेनैकेन भामिनी । सुषुवे सुन्दरं पुत्रं शुभे पक्षे दिने तथा

līlāvatyapi tatpatnī māsenaikena bhāminī | suṣuve sundaraṃ putraṃ śubhe pakṣe dine tathā

चकार नृपतिस्तत्र जातकर्मादिकं द्वयोः । ददौ दानानि विप्रेभ्यः पुत्रजन्मप्रमोदितः

cakāra nṛpatistatra jātakarmādikaṃ dvayoḥ | dadau dānāni viprebhyaḥ putrajanmapramoditaḥ

प्रीतिं तयोः समां राजा चकार सुतयोर्नृप । नृपश्‍चकार सौहार्देष्वन्तरं न कदाचन

prītiṃ tayoḥ samāṃ rājā cakāra sutayornṛpa | nṛpaścakāra sauhārdeṣvantaraṃ na kadācana

चूडाकर्म तयोश्‍चक्रे विधिना नृपसत्तमः । यथाविभवमेवासौ प्रीतियुक्तः परन्तपः

cūḍākarma tayoścakre vidhinā nṛpasattamaḥ | yathāvibhavamevāsau prītiyuktaḥ parantapaḥ

कृतचूडौ सुतौ कामं जह्रतुर्नृपतेर्मनः । क्रीडमानावुभौ कान्तौ लोकानामनुरञ्जकौ

kṛtacūḍau sutau kāmaṃ jahraturnṛpatermanaḥ | krīḍamānāvubhau kāntau lokānāmanurañjakau

तयोः सुदर्शनो ज्येष्ठो लीलावत्याः सुतः शुभः । शत्रुजित्संज्ञकः कामं चाटुवाक्यो बभूव ह

tayoḥ sudarśano jyeṣṭho līlāvatyāḥ sutaḥ śubhaḥ | śatrujitsaṃjñakaḥ kāmaṃ cāṭuvākyo babhūva ha

नृपतेः प्रीतिजनको मञ्जुवाक्चारुदर्शनः । प्रजानां वल्लभः सोऽभूत्तथा मन्त्रिजनस्य वै

nṛpateḥ prītijanako mañjuvākcārudarśanaḥ | prajānāṃ vallabhaḥ so'bhūttathā mantrijanasya vai

तथा तस्मिन्नृपः प्रीतिञ्चकार गुणयोगतः । मन्दभाग्यान्मन्दभावो न तथा वै सुदर्शने

tathā tasminnṛpaḥ prītiñcakāra guṇayogataḥ | mandabhāgyānmandabhāvo na tathā vai sudarśane

एवं गच्छति काले तु ध्रुवसन्धिर्नृपोत्तमः । जगाम वनमध्येऽसौ मृगयाभिरतः सदा

evaṃ gacchati kāle tu dhruvasandhirnṛpottamaḥ | jagāma vanamadhye'sau mṛgayābhirataḥ sadā

निघ्नन्मृगान् रुरून्कम्बून्सूकरान्गवयाञ्छशान् । महिषाञ्छरभान्खड्‌गांश्‍चिक्रीड नृपतिर्वने

nighnanmṛgān rurūnkambūnsūkarāngavayāñchaśān | mahiṣāñcharabhānkhaḍgāṃścikrīḍa nṛpatirvane

क्रीडमाने नृपे तत्र वने घोरेऽतिदारुणे । उदतिष्ठन्निकुञ्जात्तु सिंहः परमकोपनः

krīḍamāne nṛpe tatra vane ghore'tidāruṇe | udatiṣṭhannikuñjāttu siṃhaḥ paramakopanaḥ

राज्ञा शिलीमुखेनादौ विद्धः क्रोधवशं गतः । दृष्ट्वाग्रे नृपतिं सिंहो ननाद मेघनिःस्वनः

rājñā śilīmukhenādau viddhaḥ krodhavaśaṃ gataḥ | dṛṣṭvāgre nṛpatiṃ siṃho nanāda meghaniḥsvanaḥ

कृत्वा चोर्ध्वं स लाङ्गूलं प्रसारितबृहत्सटः । हन्तुं नृपतिमाकाशादुत्पपातातिकोपनः

kṛtvā cordhvaṃ sa lāṅgūlaṃ prasāritabṛhatsaṭaḥ | hantuṃ nṛpatimākāśādutpapātātikopanaḥ

नृपतिस्तरसा वीक्ष्य दधारासिं करे तदा । वामे चर्म समादाय स्थितः सिंह इवापरः

nṛpatistarasā vīkṣya dadhārāsiṃ kare tadā | vāme carma samādāya sthitaḥ siṃha ivāparaḥ

सेवकास्तस्य ये सर्वे तेऽपि बाणान्पृथक्‌पृथक् । अमुञ्चन्कुपिताः कामं सिंहोपरि रुषान्विताः

sevakāstasya ye sarve te'pi bāṇānpṛthakpṛthak | amuñcankupitāḥ kāmaṃ siṃhopari ruṣānvitāḥ

हाहाकारो महानासीत्सम्प्रहारश्‍च दारुणः । उत्पपात ततः सिंहो नृपस्योपरि दारुणः

hāhākāro mahānāsītsamprahāraśca dāruṇaḥ | utpapāta tataḥ siṃho nṛpasyopari dāruṇaḥ

तं पतन्तं समालोक्य खड्‍गेनाभ्यहनन्नृपः । सोऽपि क्रूरैर्नखाग्रैश्‍च तत्रागत्य विदारितः

taṃ patantaṃ samālokya khaḍgenābhyahanannṛpaḥ | so'pi krūrairnakhāgraiśca tatrāgatya vidāritaḥ

स नखैराहतो राजा पपात च ममार वै । चुक्रुशुः सैनिकास्ते तु निर्जघ्नुर्विशिखैस्तदा

sa nakhairāhato rājā papāta ca mamāra vai | cukruśuḥ sainikāste tu nirjaghnurviśikhaistadā

मृतः सिंहोऽपि तत्रैव भूपतिश्‍च तथा मृतः । सैनिकैर्मन्त्रिमुख्याश्च तत्रागत्य निवेदिताः

mṛtaḥ siṃho'pi tatraiva bhūpatiśca tathā mṛtaḥ | sainikairmantrimukhyāśca tatrāgatya niveditāḥ

परलोकगतं भूपं श्रुत्वा ते मन्त्रिसत्तमाः । संस्कारं कारयामासुर्गत्वा तत्र वनान्तिके

paralokagataṃ bhūpaṃ śrutvā te mantrisattamāḥ | saṃskāraṃ kārayāmāsurgatvā tatra vanāntike

परलोकक्रियां सर्वां वसिष्ठो विधिपूर्वकम् । कारयामास तत्रैव परलोकसुखावहम्

paralokakriyāṃ sarvāṃ vasiṣṭho vidhipūrvakam | kārayāmāsa tatraiva paralokasukhāvaham

प्रजाः प्रकृतयश्‍चैव वसिष्ठश्‍च महामुनिः । सुदर्शनं नृपं कर्तुं मन्त्रं चक्रुः परस्परम्

prajāḥ prakṛtayaścaiva vasiṣṭhaśca mahāmuniḥ | sudarśanaṃ nṛpaṃ kartuṃ mantraṃ cakruḥ parasparam

धर्मपत्‍नीसुतः शान्तः पुरुषश्‍च सुलक्षणः । अयं नृपासनार्हश्‍च ह्यब्रुवन्मन्त्रिसत्तमाः

dharmapatnīsutaḥ śāntaḥ puruṣaśca sulakṣaṇaḥ | ayaṃ nṛpāsanārhaśca hyabruvanmantrisattamāḥ

वसिष्ठोऽपि तथैवाह योग्योऽयं नृपतेः सुतः । बालोऽपि धर्मवान् राजा नृपासनमिहार्हति

vasiṣṭho'pi tathaivāha yogyo'yaṃ nṛpateḥ sutaḥ | bālo'pi dharmavān rājā nṛpāsanamihārhati

कृते मन्त्रे मन्त्रिवृद्धैर्युधाजिन्नाम पार्थिवः । तत्राजगाम तरसा श्रुत्वा तूज्जयिनीपतिः

kṛte mantre mantrivṛddhairyudhājinnāma pārthivaḥ | tatrājagāma tarasā śrutvā tūjjayinīpatiḥ

मृतं जामातरं श्रुत्वा लीलावत्याः पिता तदा । तत्राजगाम त्वरितो दौहित्रप्रियकाम्यया

mṛtaṃ jāmātaraṃ śrutvā līlāvatyāḥ pitā tadā | tatrājagāma tvarito dauhitrapriyakāmyayā

वीरसेनस्तथाऽऽयातः सुदर्शनहितेच्छया । कलिङ्गाधिपतिश्‍चैव मनोरमापिता नृपः

vīrasenastathā''yātaḥ sudarśanahitecchayā | kaliṅgādhipatiścaiva manoramāpitā nṛpaḥ

उभौ तौ सैन्यसंयुक्तौ नृपौ साध्वससंस्थितौ । चक्रतुर्मन्त्रिमुख्यैस्तैर्मन्त्रं राज्यस्य कारणात्

ubhau tau sainyasaṃyuktau nṛpau sādhvasasaṃsthitau | cakraturmantrimukhyaistairmantraṃ rājyasya kāraṇāt

युधाजित्तु तदाऽपृच्छज्ज्येष्ठः कः सुततोर्द्वयोः । राज्यं प्राप्नोति ज्येष्ठो वै न कनीयान्कदाचन

yudhājittu tadā'pṛcchajjyeṣṭhaḥ kaḥ sutatordvayoḥ | rājyaṃ prāpnoti jyeṣṭho vai na kanīyānkadācana

वीरसेनोऽपि तत्राह धर्मपत्‍नीसुतः किल । राज्यार्हः स यथा राजन् शास्त्रज्ञेभ्यो मया श्रुतम्

vīraseno'pi tatrāha dharmapatnīsutaḥ kila | rājyārhaḥ sa yathā rājan śāstrajñebhyo mayā śrutam

युधाजित्पुनराहेदं ज्येष्ठोऽयं च यथा गुणैः । राजलक्षणसंयुक्तो न तथायं सुदर्शनः

yudhājitpunarāhedaṃ jyeṣṭho'yaṃ ca yathā guṇaiḥ | rājalakṣaṇasaṃyukto na tathāyaṃ sudarśanaḥ

विवादोऽत्र सुसम्पन्नो नृपयोस्तत्र लुब्धयोः । कः सन्देहमपाकर्तुं क्षमः स्यादतिसङ्कटे

vivādo'tra susampanno nṛpayostatra lubdhayoḥ | kaḥ sandehamapākartuṃ kṣamaḥ syādatisaṅkaṭe

युधाजिन्मन्त्रिणः प्राह यूयं स्वार्थपराः किल । सुदर्शनं नृपं कृत्वा धनं भोक्तुं किलेच्छथ

yudhājinmantriṇaḥ prāha yūyaṃ svārthaparāḥ kila | sudarśanaṃ nṛpaṃ kṛtvā dhanaṃ bhoktuṃ kilecchatha

युष्माकं तु विचारोऽयं मया ज्ञातस्तथेङ्‌गितैः । शत्रुजित्सबलस्तस्मात्सम्मतो वो नृपासने

yuṣmākaṃ tu vicāro'yaṃ mayā jñātastatheṅgitaiḥ | śatrujitsabalastasmātsammato vo nṛpāsane

मयि जीवति कः कुर्यात्कनीयांसं नृपं किल । त्यक्त्वा ज्येष्ठं गुणार्हञ्च सेनया च समन्वितम्

mayi jīvati kaḥ kuryātkanīyāṃsaṃ nṛpaṃ kila | tyaktvā jyeṣṭhaṃ guṇārhañca senayā ca samanvitam

नूनं युद्धं करिष्यामि तस्मिन्खड्‍गस्य मेदिनी । धारया च द्विधा भूयाद्युष्माकं तत्र का कथा

nūnaṃ yuddhaṃ kariṣyāmi tasminkhaḍgasya medinī | dhārayā ca dvidhā bhūyādyuṣmākaṃ tatra kā kathā

वीरसेनस्तु तच्छ्रुत्वा युधाजितमभाषत । बालौ द्वौ सदृशप्रज्ञौ को भेदोऽत्र विचक्षण

vīrasenastu tacchrutvā yudhājitamabhāṣata | bālau dvau sadṛśaprajñau ko bhedo'tra vicakṣaṇa

एवं विवदमानौ तौ संस्थितौ नृपती तदा । प्रजाश्‍च ऋषयश्‍चैव बभूवुर्व्यग्रमानसाः

evaṃ vivadamānau tau saṃsthitau nṛpatī tadā | prajāśca ṛṣayaścaiva babhūvurvyagramānasāḥ

समाजग्मुश्‍च सामन्ताः ससैन्याः क्लेशतत्पराः । विग्रहञ्चाभिकाङ्क्षन्तः परस्परमतन्द्रिताः

samājagmuśca sāmantāḥ sasainyāḥ kleśatatparāḥ | vigrahañcābhikāṅkṣantaḥ parasparamatandritāḥ

निषादा ह्याययुस्तत्र शृङ्गवेरपुराश्रयाः । राजद्रव्यमपाहर्तुं मृतं श्रुत्वा महीपतिम्

niṣādā hyāyayustatra śṛṅgaverapurāśrayāḥ | rājadravyamapāhartuṃ mṛtaṃ śrutvā mahīpatim

पुत्रौ च बालकौ श्रुत्वा विग्रहं च परस्परम् । चौरास्तत्र समाजग्मुर्देशदेशान्तरादपि

putrau ca bālakau śrutvā vigrahaṃ ca parasparam | caurāstatra samājagmurdeśadeśāntarādapi

सम्मर्दस्तत्र सञ्जातः कलहे समुपस्थिते । युधाजिद्वीरसेनश्‍च युद्धकामौ बभूवतुः

sammardastatra sañjātaḥ kalahe samupasthite | yudhājidvīrasenaśca yuddhakāmau babhūvatuḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे युधाजिद्‌वीरसेनयोर्युद्धार्थं सज्जीभवनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe yudhājidvīrasenayoryuddhārthaṃ sajjībhavanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५

मनोरमया भारद्वाजाश्रमं प्रति गमनम् व्यास उवाच संयुगे च सति तत्र भूपयोराहवाय समुपात्तशस्त्रयोः । क्रोधलोभवशयोः समं ततः सम्बभूव तुमुलस्तु विमर्दः

manoramayā bhāradvājāśramaṃ prati gamanam vyāsa uvāca saṃyuge ca sati tatra bhūpayorāhavāya samupāttaśastrayoḥ | krodhalobhavaśayoḥ samaṃ tataḥ sambabhūva tumulastu vimardaḥ

संस्थितः स समरे धृतचापः पार्थिवः पृथुलबाहुयुधाजित् । संयुतः स्वबलवाहनादिकैराहवाय कृतनिश्‍चयो नृपः

saṃsthitaḥ sa samare dhṛtacāpaḥ pārthivaḥ pṛthulabāhuyudhājit | saṃyutaḥ svabalavāhanādikairāhavāya kṛtaniścayo nṛpaḥ

वीरसेन इह सैन्यसंयुतः क्षात्रधर्ममनुसृत्य सङ्गरे । पुत्रिकात्मजहिताय पार्थिवः संस्थितः सुरपतेः समतेजाः

vīrasena iha sainyasaṃyutaḥ kṣātradharmamanusṛtya saṅgare | putrikātmajahitāya pārthivaḥ saṃsthitaḥ surapateḥ samatejāḥ

स बाणवृष्टिं विससर्ज पार्थिवो युधाजितं वीक्ष्य रणे स्थितञ्च । गिरिं तडित्वानिव तोयवृष्टिभिः क्रोधान्वितः सत्यपराक्रमोऽसौ

sa bāṇavṛṣṭiṃ visasarja pārthivo yudhājitaṃ vīkṣya raṇe sthitañca | giriṃ taḍitvāniva toyavṛṣṭibhiḥ krodhānvitaḥ satyaparākramo'sau

तं वीरसेनो विशिखैः शिलाशितैः समावृणोदाशुगमैरजिह्मगैः । चिच्छेद बाणैश्‍च शिलीमुखानसौ तेनैव मुक्तानतिवेगपातिनः

taṃ vīraseno viśikhaiḥ śilāśitaiḥ samāvṛṇodāśugamairajihmagaiḥ | ciccheda bāṇaiśca śilīmukhānasau tenaiva muktānativegapātinaḥ

गजरथतुरगाणां सम्बभूवातियुद्धं सुरनरमुनिसङ्घैर्वीक्षितञ्चातिघोरम् । विततविहगवृन्दैरावृतं व्योम सद्यः पिशितमशितुकामैः कामगृध्रादिभिश्‍च

gajarathaturagāṇāṃ sambabhūvātiyuddhaṃ suranaramunisaṅghairvīkṣitañcātighoram | vitatavihagavṛndairāvṛtaṃ vyoma sadyaḥ piśitamaśitukāmaiḥ kāmagṛdhrādibhiśca

तत्राद्‌भुता क्षतजसिन्धुरुवाह घोरा वृन्देभ्य एव गजवीरतुरङ्गमाणाम् । त्रासावहा नयनमार्गगता नराणां पापात्मनां रविजमार्गभवेव कामम्

tatrādbhutā kṣatajasindhuruvāha ghorā vṛndebhya eva gajavīraturaṅgamāṇām | trāsāvahā nayanamārgagatā narāṇāṃ pāpātmanāṃ ravijamārgabhaveva kāmam

कीर्णानि भिन्नपुलिने नरमस्तकानि केशावृतानि च विभान्ति यथैव सिन्धौ । तुम्बीफलानि विहितानि विहर्तुकामै- र्बालैर्यथा रविसुताप्रभवैश्‍च नूनम्

kīrṇāni bhinnapuline naramastakāni keśāvṛtāni ca vibhānti yathaiva sindhau | tumbīphalāni vihitāni vihartukāmai- rbālairyathā ravisutāprabhavaiśca nūnam

वीरं मृतं भुवि गतं पतितं रथाद्वै गृध्रः पलार्थमुपरि भ्रमतीति मन्ये । जीवोऽप्यसौ निजशरीरमवेक्ष्य कान्तं काङ्क्षत्यहोऽतिविवशोऽपि पुनः प्रवेष्टुम्

vīraṃ mṛtaṃ bhuvi gataṃ patitaṃ rathādvai gṛdhraḥ palārthamupari bhramatīti manye | jīvo'pyasau nijaśarīramavekṣya kāntaṃ kāṅkṣatyaho'tivivaśo'pi punaḥ praveṣṭum

आजौ हतोऽपि नृवरः सुविमानरूढः स्वाङ्के स्थितां सुरवधूं प्रवदत्यभीष्टम् । पश्याधुना मम शरीरमिदं पृथिव्यां बाणाहतं निपतितं करभोरु कान्तम्

ājau hato'pi nṛvaraḥ suvimānarūḍhaḥ svāṅke sthitāṃ suravadhūṃ pravadatyabhīṣṭam | paśyādhunā mama śarīramidaṃ pṛthivyāṃ bāṇāhataṃ nipatitaṃ karabhoru kāntam

एको हतस्तु रिपुणैव गतोऽन्तरिक्षं देवाङ्गनां समधिगम्य युतो विमाने । तावत्प्रिया हुतवहे सुसमर्प्य देहं जग्राह कान्तमबला सबला स्वकीया

eko hatastu ripuṇaiva gato'ntarikṣaṃ devāṅganāṃ samadhigamya yuto vimāne | tāvatpriyā hutavahe susamarpya dehaṃ jagrāha kāntamabalā sabalā svakīyā

युद्धे मृतौ च सुभटौ दिवि सङ्गतौ ता- वन्योन्यशस्त्रनिहतौ सह सम्प्रयातौ । तत्रैव जघ्नतुरलं परमाहितास्त्रा- वेकाप्सरोऽर्थविहतौ कलहाकुलौ च

yuddhe mṛtau ca subhaṭau divi saṅgatau tā- vanyonyaśastranihatau saha samprayātau | tatraiva jaghnaturalaṃ paramāhitāstrā- vekāpsaro'rthavihatau kalahākulau ca

कश्‍चिद्युवा समधिगम्य सुराङ्गनां वै रूपाधिकां गुणवतीं किल भक्तियुक्तः । स्वीयान् गुणान्प्रविततान्प्रवदंस्तदाऽसौ तां प्रेमदामनुचकार च योगयुक्तः

kaścidyuvā samadhigamya surāṅganāṃ vai rūpādhikāṃ guṇavatīṃ kila bhaktiyuktaḥ | svīyān guṇānpravitatānpravadaṃstadā'sau tāṃ premadāmanucakāra ca yogayuktaḥ

भौ‌मं रजोऽतिविततं दिवि संस्थितञ्च रात्रिं चकार तरणिञ्च समावृणोद्यत् । मग्नं तदेव रुधिराम्बुनिधावकस्मात् प्रादुर्बभूव रविरप्यतिकान्तियुक्तः

bhaumaṃ rajo'tivitataṃ divi saṃsthitañca rātriṃ cakāra taraṇiñca samāvṛṇodyat | magnaṃ tadeva rudhirāmbunidhāvakasmāt prādurbabhūva ravirapyatikāntiyuktaḥ

कश्‍चिद्‍गतस्तु गगनं किल देवकन्यां सम्प्राप्य चारुवदनां किल भक्तियुक्ताम् । नाङ्गीचकार चतुरो व्रतनाशभीतो यास्यत्ययं मम वृथा ह्यनुकूलशब्दः

kaścidgatastu gaganaṃ kila devakanyāṃ samprāpya cāruvadanāṃ kila bhaktiyuktām | nāṅgīcakāra caturo vratanāśabhīto yāsyatyayaṃ mama vṛthā hyanukūlaśabdaḥ

सङ्ग्रामे संवृते तत्र युधाजित्पृथिवीपतिः । जघान वीरसेनं तं बाणैस्तीव्रैः सुदारुणैः

saṅgrāme saṃvṛte tatra yudhājitpṛthivīpatiḥ | jaghāna vīrasenaṃ taṃ bāṇaistīvraiḥ sudāruṇaiḥ

निहतः स पपातोर्व्यां छिन्नमूर्धा महीपतिः । प्रभग्नं तद्‍बलं सर्वं निर्गतं च चतुर्दिशम्

nihataḥ sa papātorvyāṃ chinnamūrdhā mahīpatiḥ | prabhagnaṃ tadbalaṃ sarvaṃ nirgataṃ ca caturdiśam

मनोरमा हतं श्रुत्वा पितरं रणमूर्धनि । भयत्रस्ताथ सञ्जाता पितुर्वैरमनुस्मरन्

manoramā hataṃ śrutvā pitaraṃ raṇamūrdhani | bhayatrastātha sañjātā piturvairamanusmaran

हनिष्यति युधाजिद्वै पुत्रं मम दुराशयः । राज्यलोभेन पापात्मा सेति चिन्तापराभवत्

haniṣyati yudhājidvai putraṃ mama durāśayaḥ | rājyalobhena pāpātmā seti cintāparābhavat

किं करोमि क्व गच्छामि पिता मे निहतो रणे । भर्ता चापि मृतोऽद्यैव पुत्रोऽयं मम बालकः

kiṃ karomi kva gacchāmi pitā me nihato raṇe | bhartā cāpi mṛto'dyaiva putro'yaṃ mama bālakaḥ

लोभोऽतीव च पापिष्ठस्तेन को न वशीकृतः । किं न कुर्यात्तदाविष्टः पापं पार्थिवसत्तमः

lobho'tīva ca pāpiṣṭhastena ko na vaśīkṛtaḥ | kiṃ na kuryāttadāviṣṭaḥ pāpaṃ pārthivasattamaḥ

पितरं मातरं भ्रातॄन्गुरून्स्वजनबान्धवान् । हन्ति लोभसमाविष्टो जनो नात्र विचारणा

pitaraṃ mātaraṃ bhrātṝngurūnsvajanabāndhavān | hanti lobhasamāviṣṭo jano nātra vicāraṇā

अभक्ष्यभक्षणं लोभादगम्यागमनं तथा । करोति किल तृष्णार्तो धर्मत्यागं तथा पुनः

abhakṣyabhakṣaṇaṃ lobhādagamyāgamanaṃ tathā | karoti kila tṛṣṇārto dharmatyāgaṃ tathā punaḥ

न सहायोऽस्ति मे कश्‍चिन्नगरेऽत्र महाबलः । यदाधारे स्थिता चाहं पालयामि सुतं शुभम्

na sahāyo'sti me kaścinnagare'tra mahābalaḥ | yadādhāre sthitā cāhaṃ pālayāmi sutaṃ śubham

हते पुत्रे नृपेणाद्य किं करिष्याम्यहं पुनः । न मे त्राताऽस्ति भुवने येन वै सुस्थिता ह्यहम्

hate putre nṛpeṇādya kiṃ kariṣyāmyahaṃ punaḥ | na me trātā'sti bhuvane yena vai susthitā hyaham

सापि वैरयुता कामं सपत्‍नी सर्वदा भवेत् । लीलावती न मे पुत्रे भविष्यति दयावती

sāpi vairayutā kāmaṃ sapatnī sarvadā bhavet | līlāvatī na me putre bhaviṣyati dayāvatī

युधाजिति समायाते न मे निःसरणं भवेत् । ज्ञात्वा बालं सुतं सोऽद्य कारागारं नयिष्यति

yudhājiti samāyāte na me niḥsaraṇaṃ bhavet | jñātvā bālaṃ sutaṃ so'dya kārāgāraṃ nayiṣyati

श्रूयते हि पुरेन्द्रेण मातुर्गर्भगतः शिशुः । कृन्तितः सप्तधा पश्‍चात्कृतास्ते सप्त सप्तधा

śrūyate hi purendreṇa māturgarbhagataḥ śiśuḥ | kṛntitaḥ saptadhā paścātkṛtāste sapta saptadhā

प्रविश्य चोदरं मातुः करे कृत्वाल्पकं पविम् । एकोनपञ्चाशदपि तेऽभवन्मरुतो दिवि

praviśya codaraṃ mātuḥ kare kṛtvālpakaṃ pavim | ekonapañcāśadapi te'bhavanmaruto divi

सपत्‍न्यै गरलं दत्तं सपत्‍न्या नृपभार्यया । गर्भनाशार्थमुद्दिश्य पुरैतद्वै मया श्रुतम्

sapatnyai garalaṃ dattaṃ sapatnyā nṛpabhāryayā | garbhanāśārthamuddiśya puraitadvai mayā śrutam

जातस्तु बालकः पश्‍चाद्देहे विषयुतः किल । तेनासौ सगरो नाम विख्यातो भुवि मण्डले

jātastu bālakaḥ paścāddehe viṣayutaḥ kila | tenāsau sagaro nāma vikhyāto bhuvi maṇḍale

जीवमानोऽथ भर्ता वै कैकेय्या नृपभार्यया । रामः प्रव्राजितो ज्येष्ठो मृतो दशरथो नृपः

jīvamāno'tha bhartā vai kaikeyyā nṛpabhāryayā | rāmaḥ pravrājito jyeṣṭho mṛto daśaratho nṛpaḥ

मन्त्रिणस्त्ववशाः कामं ये मे पुत्रं सुदर्शनम् । राजानं कर्तुकामा वै युधाजिद्वशगाश्‍च ते

mantriṇastvavaśāḥ kāmaṃ ye me putraṃ sudarśanam | rājānaṃ kartukāmā vai yudhājidvaśagāśca te

न मे भ्राता तथा शूरो यो मां बन्धात्प्रमोचयेत् । महत्कष्टञ्च सम्प्राप्तं मया वै दैवयोगतः

na me bhrātā tathā śūro yo māṃ bandhātpramocayet | mahatkaṣṭañca samprāptaṃ mayā vai daivayogataḥ

उद्यमः सर्वथा कार्यः सिद्धिर्दैवाद्धि जायते । उपायं पुत्ररक्षार्थं करोम्यद्य त्वरान्विता

udyamaḥ sarvathā kāryaḥ siddhirdaivāddhi jāyate | upāyaṃ putrarakṣārthaṃ karomyadya tvarānvitā

इति सञ्चिन्त्य सा बाला विदल्लं चातिमानिनम् । निपुणं सर्वकार्येषु चिन्त्यं मन्त्रिवरोत्तमम्

iti sañcintya sā bālā vidallaṃ cātimāninam | nipuṇaṃ sarvakāryeṣu cintyaṃ mantrivarottamam

समाहूय तमेकान्ते प्रोवाच बहुदुःखिता । गृहीत्वा बालकं हस्ते रुदती दीनमानसा

samāhūya tamekānte provāca bahuduḥkhitā | gṛhītvā bālakaṃ haste rudatī dīnamānasā

पिता मे निहतः संख्ये पुत्रोऽयं बालकस्तथा । युधाजिद्‌बलवान् राजा किं विधेयं वदस्व मे

pitā me nihataḥ saṃkhye putro'yaṃ bālakastathā | yudhājidbalavān rājā kiṃ vidheyaṃ vadasva me

तामुवाच विदल्लोऽसौ नात्र स्थातव्यमेव च । गमिष्यामो वने कामं वाराणस्याः पुनः किल

tāmuvāca vidallo'sau nātra sthātavyameva ca | gamiṣyāmo vane kāmaṃ vārāṇasyāḥ punaḥ kila

तत्र मे मातुलः श्रीमान्वर्तते बलवत्तरः । सुबाहुरिति विख्यातो रक्षिता स भविष्यति

tatra me mātulaḥ śrīmānvartate balavattaraḥ | subāhuriti vikhyāto rakṣitā sa bhaviṣyati

युधाजिद्दर्शनोत्कण्ठमनसा नगराद्‌बहिः । निर्गत्य रथमारुह्य गन्तव्यं नात्र संशयः

yudhājiddarśanotkaṇṭhamanasā nagarādbahiḥ | nirgatya rathamāruhya gantavyaṃ nātra saṃśayaḥ

इत्युक्ता तेन सा राज्ञी गत्वा लीलावतीं प्रति । उवाच पितरं द्रष्टुं गच्छाम्यद्य सुलोचने

ityuktā tena sā rājñī gatvā līlāvatīṃ prati | uvāca pitaraṃ draṣṭuṃ gacchāmyadya sulocane

इत्युक्त्वा रथमारुह्य सैरन्ध्रीसंयुता तदा । विदल्लेन च संयुक्ता निःसृता नगराद्‌बहिः

ityuktvā rathamāruhya sairandhrīsaṃyutā tadā | vidallena ca saṃyuktā niḥsṛtā nagarādbahiḥ

त्रस्ता ह्यार्तातिकृपणा पितुः शोकसमाकुला । दृष्ट्वा युधाजितं भूपं पितरं गतजीवितम्

trastā hyārtātikṛpaṇā pituḥ śokasamākulā | dṛṣṭvā yudhājitaṃ bhūpaṃ pitaraṃ gatajīvitam

संस्कार्य च त्वरायुक्ता वेपमाना भयाकुला । दिनद्वयेन सम्प्राप्ता राज्ञी भागीरथीतटम्

saṃskārya ca tvarāyuktā vepamānā bhayākulā | dinadvayena samprāptā rājñī bhāgīrathītaṭam

निषादैलुण्ठिता तत्र गृहीतं सकलं वसु । रथञ्चापि गृहीत्वा ते निर्गता दस्यवः शठाः

niṣādailuṇṭhitā tatra gṛhītaṃ sakalaṃ vasu | rathañcāpi gṛhītvā te nirgatā dasyavaḥ śaṭhāḥ

रुदती सुतमादाय चारुवस्त्रा मनोरमा । निर्ययौ जाह्नवीतीरे सैरन्ध्रीकरलम्बिता

rudatī sutamādāya cāruvastrā manoramā | niryayau jāhnavītīre sairandhrīkaralambitā

आरुह्य च भयाच्छीघ्रमुडुपं सा भयाकुला । तीर्त्वा भागीरथीं पुण्यां ययौ त्रिकूटपर्वतम्

āruhya ca bhayācchīghramuḍupaṃ sā bhayākulā | tīrtvā bhāgīrathīṃ puṇyāṃ yayau trikūṭaparvatam

भारद्वाजाश्रमं प्राप्ता त्वरया च भयाकुला । संवीक्ष्य तापसांस्तत्र सञ्जाता निर्भया तदा

bhāradvājāśramaṃ prāptā tvarayā ca bhayākulā | saṃvīkṣya tāpasāṃstatra sañjātā nirbhayā tadā

मुनिना सा ततः पृष्टा काऽसि कस्य परिग्रहः । कष्टेनात्र कथं प्राप्ता सत्यं ब्रूहि शुचिस्मिते

muninā sā tataḥ pṛṣṭā kā'si kasya parigrahaḥ | kaṣṭenātra kathaṃ prāptā satyaṃ brūhi śucismite

देवी वा मानुषी वासि बालपुत्रा वने कथम् । राज्यभ्रष्टेव वामोरु भासि त्वं कमलेक्षणे

devī vā mānuṣī vāsi bālaputrā vane katham | rājyabhraṣṭeva vāmoru bhāsi tvaṃ kamalekṣaṇe

एवं सा मुनिना पृष्टा नोवाच वरवर्णिनी । रुदती दुःखसन्तप्ता विदल्लं च समादिशत्

evaṃ sā muninā pṛṣṭā novāca varavarṇinī | rudatī duḥkhasantaptā vidallaṃ ca samādiśat

विदल्लस्तमुवाचेदं ध्रुवसन्धिर्नृपोत्तमः । तस्य भार्या धर्मपत्‍नी नाम्ना चेयं मनोरमा

vidallastamuvācedaṃ dhruvasandhirnṛpottamaḥ | tasya bhāryā dharmapatnī nāmnā ceyaṃ manoramā

सिंहेन निहतो राजा सूर्यवंशी महाबलः । पुत्रोऽयं नृपतेस्तस्य नाम्ना चैव सुदर्शनः

siṃhena nihato rājā sūryavaṃśī mahābalaḥ | putro'yaṃ nṛpatestasya nāmnā caiva sudarśanaḥ

अस्याः पितातिधर्मात्मा दौहित्रार्थं मृतो रणे । युधाजिद्‌भयसन्त्रस्ता सम्प्राप्ता विजने वने

asyāḥ pitātidharmātmā dauhitrārthaṃ mṛto raṇe | yudhājidbhayasantrastā samprāptā vijane vane

त्वामेव शरणं प्राप्ता बालपुत्रा नृपात्मजा । त्राता भव महाभाग त्वमस्या मुनिसत्तम

tvāmeva śaraṇaṃ prāptā bālaputrā nṛpātmajā | trātā bhava mahābhāga tvamasyā munisattama

आर्तस्य रक्षणे पुण्यं यज्ञाधिकमुदाहृतम् । भयतस्तस्य दीनस्य विशेषफलदं स्मृतम्

ārtasya rakṣaṇe puṇyaṃ yajñādhikamudāhṛtam | bhayatastasya dīnasya viśeṣaphaladaṃ smṛtam

ऋषिरुवाच निर्भया वस कल्याणि पुत्रं पालय सुव्रते । न ते भयं विशालाक्षि कर्तव्यं शत्रुसम्भवम्

ṛṣiruvāca nirbhayā vasa kalyāṇi putraṃ pālaya suvrate | na te bhayaṃ viśālākṣi kartavyaṃ śatrusambhavam

पालयस्व सुतं कान्तं राजा तेऽयं भविष्यति । नात्र दुःखं तथा शोकः कदाचित्सम्भविष्यति

pālayasva sutaṃ kāntaṃ rājā te'yaṃ bhaviṣyati | nātra duḥkhaṃ tathā śokaḥ kadācitsambhaviṣyati

व्यास उवाच इत्युक्ता मुनिना राज्ञी स्वस्था सा सम्बभूव ह । उटजे मुनिना दत्ते वीतशोका तदावसत्

vyāsa uvāca ityuktā muninā rājñī svasthā sā sambabhūva ha | uṭaje muninā datte vītaśokā tadāvasat

सैरन्ध्रीसहिता तत्र विदल्लेन च संयुता । सुदर्शनं पालयाना न्यवसत्सा मनोरमा

sairandhrīsahitā tatra vidallena ca saṃyutā | sudarśanaṃ pālayānā nyavasatsā manoramā

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे मनोरमया भारद्वाजाश्रमं प्रति गमनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe manoramayā bhāradvājāśramaṃ prati gamanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६

युधाजिद्‌भारद्वाजयोः संवादवर्णनम् व्यास उवाच युधाजित्त्वथ सङ्ग्रामाद्‌गत्वाऽयोध्यां महाबलः । मनोरमां च पप्रच्छ सुदर्शनजिघांसया

yudhājidbhāradvājayoḥ saṃvādavarṇanam vyāsa uvāca yudhājittvatha saṅgrāmādgatvā'yodhyāṃ mahābalaḥ | manoramāṃ ca papraccha sudarśanajighāṃsayā

सेवकान् प्रेषयामास क्व गतेति मुहुर्वदन् । शुभे दिनेऽथ दौहित्रं स्थापयामास चासने

sevakān preṣayāmāsa kva gateti muhurvadan | śubhe dine'tha dauhitraṃ sthāpayāmāsa cāsane

मन्त्रिभिश्‍च वसिष्ठेन मन्त्रैराथर्वणैः शुभैः । अभिषिक्तश्‍च सम्पूर्णैः कलशैर्जलपूरितैः

mantribhiśca vasiṣṭhena mantrairātharvaṇaiḥ śubhaiḥ | abhiṣiktaśca sampūrṇaiḥ kalaśairjalapūritaiḥ

भेरीशङ्खनिनादैश्‍च तूर्याणां चाथ निःस्वनैः । उत्सवस्तु नगर्या वै सम्बभूव कुरूद्वह

bherīśaṅkhaninādaiśca tūryāṇāṃ cātha niḥsvanaiḥ | utsavastu nagaryā vai sambabhūva kurūdvaha

विप्राणां वेदपाठैश्‍च बन्दिनां स्तुतिभिस्तथा । अयोध्या मुदितेवासीज्जयशब्दैः सुमङ्गलैः

viprāṇāṃ vedapāṭhaiśca bandināṃ stutibhistathā | ayodhyā muditevāsījjayaśabdaiḥ sumaṅgalaiḥ

हृष्टपुष्टजनाकीर्णा स्तुतिवादित्रनिःस्वना । नवे तस्मिन्महीपाले पूर्बभौ नूतनेव सा

hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā stutivāditraniḥsvanā | nave tasminmahīpāle pūrbabhau nūtaneva sā

केचित्साधुजना ये वै चक्रुः शोकं गृहे स्थिताः । सुदर्शनं विचिन्त्याद्य क्व गतोऽसौ नृपात्मजः

kecitsādhujanā ye vai cakruḥ śokaṃ gṛhe sthitāḥ | sudarśanaṃ vicintyādya kva gato'sau nṛpātmajaḥ

मनोरमातिसाध्वी सा क्व गता सुतसंयुता । पिताऽस्या निहतः संख्ये राज्यलोभेन वैरिणा

manoramātisādhvī sā kva gatā sutasaṃyutā | pitā'syā nihataḥ saṃkhye rājyalobhena vairiṇā

इत्येवं चिन्त्यमानास्ते साधवः समबुद्धयः । अतिष्ठन्दुःखितास्तत्र शत्रुजिद्वशवर्तिनः

ityevaṃ cintyamānāste sādhavaḥ samabuddhayaḥ | atiṣṭhanduḥkhitāstatra śatrujidvaśavartinaḥ

युधाजिदपि दौहित्रं स्थापयित्वा विधानतः । राज्यञ्च मन्त्रिसात्कृत्वा चलितः स्वां पुरीं प्रति

yudhājidapi dauhitraṃ sthāpayitvā vidhānataḥ | rājyañca mantrisātkṛtvā calitaḥ svāṃ purīṃ prati

श्रुत्वा सुदर्शनं तत्र मुनीनामाश्रमे स्थितम् । हन्तुकामो जगामाशु चित्रकूटं स पर्वतम्

śrutvā sudarśanaṃ tatra munīnāmāśrame sthitam | hantukāmo jagāmāśu citrakūṭaṃ sa parvatam

निषादाधिपतिं शूरं पुरस्कृत्य बलाभिधम् । दुर्दर्शाख्यमगादाशु शृङ्गवेरपुराधिपम्

niṣādādhipatiṃ śūraṃ puraskṛtya balābhidham | durdarśākhyamagādāśu śṛṅgaverapurādhipam

श्रुत्वा मनोरमा तत्र बभूवातिसुदुःखिता । आगच्छन्तं बालपुत्रा भयार्ता सैन्यसंयुतम्

śrutvā manoramā tatra babhūvātisuduḥkhitā | āgacchantaṃ bālaputrā bhayārtā sainyasaṃyutam

तमुवाचातिशोकार्ता मुनिं साश्रुविलोचना । किं करोमि क्व गच्छामि युधाजित्समुपस्थितः

tamuvācātiśokārtā muniṃ sāśruvilocanā | kiṃ karomi kva gacchāmi yudhājitsamupasthitaḥ

पिता मे निहतोऽनेन दौहित्रो भूपतिः कृतः । सुतं मे हन्तुकामोऽत्र समायाति बलान्वितः

pitā me nihato'nena dauhitro bhūpatiḥ kṛtaḥ | sutaṃ me hantukāmo'tra samāyāti balānvitaḥ

पुरा श्रुतं मया स्वामिन्पाण्डवा वै वने स्थिताः । मुनीनामाश्रमे पुण्ये पाञ्चाल्या सहितास्तदा

purā śrutaṃ mayā svāminpāṇḍavā vai vane sthitāḥ | munīnāmāśrame puṇye pāñcālyā sahitāstadā

गतास्ते मृगयां पार्था भ्रातरः पञ्च एव ते । द्रौपदी संस्थिता तत्र मुनीनामाश्रमे शुभे

gatāste mṛgayāṃ pārthā bhrātaraḥ pañca eva te | draupadī saṃsthitā tatra munīnāmāśrame śubhe

धौ‍म्योऽत्रिर्गालवः पैलो जावालिर्गौतमो भृगुः । च्यवनश्‍चात्रिगोत्रश्‍च कण्वश्‍चैव जतुः क्रतुः

dhaumyo'trirgālavaḥ pailo jāvālirgautamo bhṛguḥ | cyavanaścātrigotraśca kaṇvaścaiva jatuḥ kratuḥ

वीतिहोत्रः सुमन्तुश्‍च यज्ञदत्तोऽथ वत्सलः । राशासनः कहोडश्‍च यवक्रीर्यज्ञकृत्क्रतुः

vītihotraḥ sumantuśca yajñadatto'tha vatsalaḥ | rāśāsanaḥ kahoḍaśca yavakrīryajñakṛtkratuḥ

एते चान्ये च मुनयो भारद्वाजादयः शुभाः । वेदपाठयुताः सर्वे संस्थिताश्‍चाश्रमे स्थिताः

ete cānye ca munayo bhāradvājādayaḥ śubhāḥ | vedapāṭhayutāḥ sarve saṃsthitāścāśrame sthitāḥ

दासीभिः सहिता तत्र याज्ञसेनी स्थिता मुने । आश्रमे चारुसर्वाङ्‌गी निर्भया मुनिसंवृते

dāsībhiḥ sahitā tatra yājñasenī sthitā mune | āśrame cārusarvāṅgī nirbhayā munisaṃvṛte

पार्था मृगानुगास्तावत्प्रयाताश्‍च वनाद्वनम् । धनुर्बाणधरा वीराः पञ्च वै शत्रुतापनाः

pārthā mṛgānugāstāvatprayātāśca vanādvanam | dhanurbāṇadharā vīrāḥ pañca vai śatrutāpanāḥ

तावत्सिन्धुपतिः श्रीमान्मार्गस्थो बलसंयुतः । आगतश्‍चाश्रमाभ्याशे श्रुत्वा तु निगमन्ध्वनिम्

tāvatsindhupatiḥ śrīmānmārgastho balasaṃyutaḥ | āgataścāśramābhyāśe śrutvā tu nigamandhvanim

श्रुत्वा वेदध्वनिं राजा मुनीनां भावितात्मनाम् । उत्ततार रथात्तूर्णं दर्शनाकाङ्क्षया नृपः

śrutvā vedadhvaniṃ rājā munīnāṃ bhāvitātmanām | uttatāra rathāttūrṇaṃ darśanākāṅkṣayā nṛpaḥ

यदा निरगमत्तत्र भृत्यद्वयसमन्वितः । वेदपाठयुतान्वीक्ष्य मुनीनुद्यमसंस्थितः

yadā niragamattatra bhṛtyadvayasamanvitaḥ | vedapāṭhayutānvīkṣya munīnudyamasaṃsthitaḥ

कृताञ्जलिपुटः स्वामिन्संस्थितोऽथ जयद्रथः । आश्रमे मुनिभिर्जुष्टे भूपतिः संविवेश ह

kṛtāñjalipuṭaḥ svāminsaṃsthito'tha jayadrathaḥ | āśrame munibhirjuṣṭe bhūpatiḥ saṃviveśa ha

तत्रोपविष्टं राजानं द्रष्टुकामाः स्त्रियस्तदा । आययुर्मुनिभार्याश्‍च कोऽयमित्यब्रुवन्नृपम्

tatropaviṣṭaṃ rājānaṃ draṣṭukāmāḥ striyastadā | āyayurmunibhāryāśca ko'yamityabruvannṛpam

तासां मध्ये वरारोहा याज्ञसेनी समागता । जयद्रथेन दृष्टा सा रूपेण श्रीरिवापरा

tāsāṃ madhye varārohā yājñasenī samāgatā | jayadrathena dṛṣṭā sā rūpeṇa śrīrivāparā

तां विलोक्यासितापाङ्गीं देवकन्यामिवापराम् । पप्रच्छ नृपतिर्धौम्यं केयं श्यामा वरानना

tāṃ vilokyāsitāpāṅgīṃ devakanyāmivāparām | papraccha nṛpatirdhaumyaṃ keyaṃ śyāmā varānanā

भार्या कस्य सुता कस्य नाम्ना का वरवर्णिनी । रूपलावण्यसंयुक्ता शचीव वसुधाङ्गता

bhāryā kasya sutā kasya nāmnā kā varavarṇinī | rūpalāvaṇyasaṃyuktā śacīva vasudhāṅgatā

बर्बूलवनमध्यस्था लवङ्गलतिका यथा । राक्षसीवृन्दगा नूनं रम्भेवाभाति भामिनी

barbūlavanamadhyasthā lavaṅgalatikā yathā | rākṣasīvṛndagā nūnaṃ rambhevābhāti bhāminī

सत्यं वद महाभाग कस्येयं वल्लभाबला । राजपत्‍नीव चाभाति नैषा मुनिवधूर्द्विज

satyaṃ vada mahābhāga kasyeyaṃ vallabhābalā | rājapatnīva cābhāti naiṣā munivadhūrdvija

धौ‍म्य उवाच पाण्डवानां प्रिया भार्या द्रौपदी शुभलक्षणा । पाञ्चाली सिन्धुराजेन्द्र वसत्यत्र वराश्रमे

dhaumya uvāca pāṇḍavānāṃ priyā bhāryā draupadī śubhalakṣaṇā | pāñcālī sindhurājendra vasatyatra varāśrame

जयद्रथ उवाच क्व गताः पाण्डवाः पञ्च शूराः सम्प्रति विश्रुताः । वसन्त्यत्र वने वीरा वीतशोका महाबलाः

jayadratha uvāca kva gatāḥ pāṇḍavāḥ pañca śūrāḥ samprati viśrutāḥ | vasantyatra vane vīrā vītaśokā mahābalāḥ

धौ‍म्य उवाच मृगयार्थं गताः पञ्च पाण्डवा रथसंस्थिताः । आगमिष्यन्ति मध्यान्हे मृगानादाय पार्थिवाः

dhaumya uvāca mṛgayārthaṃ gatāḥ pañca pāṇḍavā rathasaṃsthitāḥ | āgamiṣyanti madhyānhe mṛgānādāya pārthivāḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य उदतिष्ठदसौ नृपः । द्रौपदीसन्निधौ गत्वा प्रगम्येदमुवाच ह

tacchrutvā vacanaṃ tasya udatiṣṭhadasau nṛpaḥ | draupadīsannidhau gatvā pragamyedamuvāca ha

कुशलं ते वरारोहे क्व गताः पतयश्‍च ते । एकादश गतान्यद्य वर्षाणि च वने किल

kuśalaṃ te varārohe kva gatāḥ patayaśca te | ekādaśa gatānyadya varṣāṇi ca vane kila

द्रौपदी तु तदोवाच स्वस्ति तेऽस्तु नृपात्मज । विश्रमस्वाश्रमाभ्याशे क्षणादायान्ति पाण्डवाः

draupadī tu tadovāca svasti te'stu nṛpātmaja | viśramasvāśramābhyāśe kṣaṇādāyānti pāṇḍavāḥ

एवं ब्रुवन्त्यां तस्यां तु लोभाविष्टः स भूपतिः । जहार द्रौपदीं वीरोऽनादृत्य मुनिसत्तमान्

evaṃ bruvantyāṃ tasyāṃ tu lobhāviṣṭaḥ sa bhūpatiḥ | jahāra draupadīṃ vīro'nādṛtya munisattamān

कस्यचिन्नैव विश्वासः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः । कुर्वन्दुःखमवाप्नोति दृष्टान्तस्त्वत्र वै बलिः

kasyacinnaiva viśvāsaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ | kurvanduḥkhamavāpnoti dṛṣṭāntastvatra vai baliḥ

वैरोचनसुतः श्रीमान्धर्मिष्ठः सत्यसङ्गरः । यज्ञकर्ता च दाता च शरण्यः साधुसंमतः

vairocanasutaḥ śrīmāndharmiṣṭhaḥ satyasaṅgaraḥ | yajñakartā ca dātā ca śaraṇyaḥ sādhusaṃmataḥ

नाधर्मे निरतः क्वापि प्रल्हादस्य च पौत्रकः । एकोनशतयज्ञान्वै स चकार सदक्षिणान्

nādharme nirataḥ kvāpi pralhādasya ca pautrakaḥ | ekonaśatayajñānvai sa cakāra sadakṣiṇān

सत्त्वमूर्त्तिः सदा विष्णुः सेव्यः स योगिनामपि । निर्विकारोऽपि भगवान्देवकार्यार्थसिद्धये

sattvamūrttiḥ sadā viṣṇuḥ sevyaḥ sa yogināmapi | nirvikāro'pi bhagavāndevakāryārthasiddhaye

कश्यपाच्च समुद्‌भूतो विष्णुः कपटवामनः । राज्यं छलेन हृतवान्महीं चैव ससागराम्

kaśyapācca samudbhūto viṣṇuḥ kapaṭavāmanaḥ | rājyaṃ chalena hṛtavānmahīṃ caiva sasāgarām

सोऽभवत्सत्यवाग्‌राजा बलिर्वैरोचनिस्तदा । कपटं कृतवान्विष्णुरिन्द्रार्थे तु मया श्रुतम्

so'bhavatsatyavāgrājā balirvairocanistadā | kapaṭaṃ kṛtavānviṣṇurindrārthe tu mayā śrutam

अन्यः किं न करोत्येवं कृतं वै सत्त्वमूर्तिना । वामनं रूपमास्थाय यज्ञपातं चिकीर्षता

anyaḥ kiṃ na karotyevaṃ kṛtaṃ vai sattvamūrtinā | vāmanaṃ rūpamāsthāya yajñapātaṃ cikīrṣatā

न च विश्‍वसितव्यं वै कदाचित्केनचित्तथा । लोभश्‍चेतसि चेत्स्वामिन्कीदृक्पापकृतं भयम्

na ca viśvasitavyaṃ vai kadācitkenacittathā | lobhaścetasi cetsvāminkīdṛkpāpakṛtaṃ bhayam

लोभाहताः प्रकुर्वन्ति पापानि प्राणिनः किल । परलोकाद्‌भयं नास्ति कस्यचित्कर्हिचिन्मुने

lobhāhatāḥ prakurvanti pāpāni prāṇinaḥ kila | paralokādbhayaṃ nāsti kasyacitkarhicinmune

मनसा कर्मणा वाचा परस्वादानहेतुतः । प्रपतन्ति नराः सम्यग्लोभोपहतचेतसः

manasā karmaṇā vācā parasvādānahetutaḥ | prapatanti narāḥ samyaglobhopahatacetasaḥ

देवानाराध्य सततं वाञ्छन्ति च धनं नराः । न देवास्तत्करे कृत्वा समर्था दातुमञ्जसा

devānārādhya satataṃ vāñchanti ca dhanaṃ narāḥ | na devāstatkare kṛtvā samarthā dātumañjasā

अन्यस्यानीयते वित्तं प्रयच्छन्ति मनीषितम् । वाणिज्येनाथ दानेन चौर्येणापि बलेन वा

anyasyānīyate vittaṃ prayacchanti manīṣitam | vāṇijyenātha dānena cauryeṇāpi balena vā

विक्रयार्थं गृहीत्वा च धान्यवस्त्रादिकं बहु । देवानर्चयते वैश्यो महर्द्धिर्मे भवेदिति

vikrayārthaṃ gṛhītvā ca dhānyavastrādikaṃ bahu | devānarcayate vaiśyo maharddhirme bhavediti

नात्र किं परवित्तेच्छा वाणिज्येन परन्तप । ग्रहणकाले तु सम्प्राप्ते महर्घञ्चापि काङ्क्षति

nātra kiṃ paravittecchā vāṇijyena parantapa | grahaṇakāle tu samprāpte maharghañcāpi kāṅkṣati

एवं हि प्राणिनः सर्वे परस्वादानतत्पराः । वर्तन्ते सततं ब्रह्मन् विश्‍वासः कीदृशः पुनः

evaṃ hi prāṇinaḥ sarve parasvādānatatparāḥ | vartante satataṃ brahman viśvāsaḥ kīdṛśaḥ punaḥ

वृथा तीर्थं वृथा दानं वृथाऽध्ययनमेव च । लोभमोहावृतानां वै कृतं तदकृतं भवेत्

vṛthā tīrthaṃ vṛthā dānaṃ vṛthā'dhyayanameva ca | lobhamohāvṛtānāṃ vai kṛtaṃ tadakṛtaṃ bhavet

तस्मादेनं महाभाग विसर्जय गृहं प्रति । सपुत्राऽहं वसिष्यामि जानकीवद्‌द्विजोत्तम

tasmādenaṃ mahābhāga visarjaya gṛhaṃ prati | saputrā'haṃ vasiṣyāmi jānakīvaddvijottama

इत्युक्तोऽसौ मुनिस्तावद्‌गत्वा युधाजितं नृपम् । उवाच वचनं राज्ञे भारद्वाजः प्रतापवान्

ityukto'sau munistāvadgatvā yudhājitaṃ nṛpam | uvāca vacanaṃ rājñe bhāradvājaḥ pratāpavān

गच्छ राजन् यथाकामं स्वपुरं नृपसत्तम । नेयं मनोरमाभ्येति बालपुत्रा सुदुःखिता

gaccha rājan yathākāmaṃ svapuraṃ nṛpasattama | neyaṃ manoramābhyeti bālaputrā suduḥkhitā

युधाजिदुवाच मुने मुञ्च हठं सौ‌म्य विसर्जय मनोरमाम् । न च यास्याम्यहं मुक्त्वा नेष्याम्यद्य बलात्पुनः

yudhājiduvāca mune muñca haṭhaṃ saumya visarjaya manoramām | na ca yāsyāmyahaṃ muktvā neṣyāmyadya balātpunaḥ

ऋषिरुवाच नयस्व यदि शक्तिस्ते बलेनाद्य ममाश्रमात् । विश्‍वामित्रो यथा धेनुं वसिष्ठस्य मुनेः पुरा

ṛṣiruvāca nayasva yadi śaktiste balenādya mamāśramāt | viśvāmitro yathā dhenuṃ vasiṣṭhasya muneḥ purā

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे युधाजिद्‌भारद्वाजयोः संवादवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe yudhājidbhāradvājayoḥ saṃvādavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १७

विश्वामित्रकथोत्तरं राजपुत्रस्य कामबीजप्राप्तिवर्णनम् व्यास उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुनेस्तत्रावनीपतिः । मन्त्रिवृद्धं समाहूय पप्रच्छ तमतन्द्रितः

viśvāmitrakathottaraṃ rājaputrasya kāmabījaprāptivarṇanam vyāsa uvāca ityākarṇya vacastasya munestatrāvanīpatiḥ | mantrivṛddhaṃ samāhūya papraccha tamatandritaḥ

किं कर्तव्यं सुबुद्धेऽत्र मयाऽद्य वद सुव्रत । बलान्नयामि तां कामं सपुत्राञ्च सुभाषिणीम्

kiṃ kartavyaṃ subuddhe'tra mayā'dya vada suvrata | balānnayāmi tāṃ kāmaṃ saputrāñca subhāṣiṇīm

रिपुरल्पोऽपि नोपेक्ष्यः सर्वथा शुभमिच्छता । राजयक्ष्मेव संवृद्धो मृत्यवे परिकल्पयेत्

ripuralpo'pi nopekṣyaḥ sarvathā śubhamicchatā | rājayakṣmeva saṃvṛddho mṛtyave parikalpayet

नात्र सैन्यं न योद्धास्ति यो मामत्र निवारयेत् । गृहीत्वा हन्मि तं तत्र दौहित्रस्य रिपुं किल

nātra sainyaṃ na yoddhāsti yo māmatra nivārayet | gṛhītvā hanmi taṃ tatra dauhitrasya ripuṃ kila

निष्कण्टकं भवेद्राज्यं यताम्यद्य बलादहम् । हते सुदर्शने नूनं निर्भयोऽसौ भवेदिति

niṣkaṇṭakaṃ bhavedrājyaṃ yatāmyadya balādaham | hate sudarśane nūnaṃ nirbhayo'sau bhavediti

प्रधान उवाच साहसं न हि कर्तव्यं श्रुतं राजन् मुनेर्वचः । विश्‍वामित्रस्य दृष्टान्तः कथितस्तेन मारिष

pradhāna uvāca sāhasaṃ na hi kartavyaṃ śrutaṃ rājan munervacaḥ | viśvāmitrasya dṛṣṭāntaḥ kathitastena māriṣa

पुरा गाधिसुतः श्रीमान्विश्‍वामित्रोऽतिविश्रुतः । विचरन्स नृपश्रेष्ठो वसिष्ठाश्रममभ्यगात्

purā gādhisutaḥ śrīmānviśvāmitro'tiviśrutaḥ | vicaransa nṛpaśreṣṭho vasiṣṭhāśramamabhyagāt

नमस्कृत्य च तं राजा विश्‍वामित्रः प्रतापवान् । उपविष्टो नृपश्रेष्ठो मुनिना दत्तविष्टरः

namaskṛtya ca taṃ rājā viśvāmitraḥ pratāpavān | upaviṣṭo nṛpaśreṣṭho muninā dattaviṣṭaraḥ

निमन्त्रितो वसिष्ठेन भोजनाय महात्मना । ससैन्यश्‍च स्थितो राजा गाधिपुत्रो महायशाः

nimantrito vasiṣṭhena bhojanāya mahātmanā | sasainyaśca sthito rājā gādhiputro mahāyaśāḥ

नन्दिन्याऽऽसादितं सर्वं भक्ष्यभोज्यादिकं च यत् । भुक्त्वा राजा ससैन्यश्‍च वाञ्छितं तत्र भोजनम्

nandinyā''sāditaṃ sarvaṃ bhakṣyabhojyādikaṃ ca yat | bhuktvā rājā sasainyaśca vāñchitaṃ tatra bhojanam

प्रतापं तञ्च नन्दिन्याः परिज्ञाय स पार्थिवः । ययाचे नन्दिनीं राजा वसिष्ठं मुनिसत्तमम्

pratāpaṃ tañca nandinyāḥ parijñāya sa pārthivaḥ | yayāce nandinīṃ rājā vasiṣṭhaṃ munisattamam

विश्‍वामित्र उवाच मुने धेनुसहस्रं ते घटोध्नीनां ददाम्यहम् । नन्दिनीं देहि मे धेनुं प्रार्थयामि परन्तप

viśvāmitra uvāca mune dhenusahasraṃ te ghaṭodhnīnāṃ dadāmyaham | nandinīṃ dehi me dhenuṃ prārthayāmi parantapa

वसिष्ठ उवाच होमधेनुरियं राजन्न ददामि कथञ्चन । सहस्रञ्चापि धेनूनां तवेदं तव तिष्ठतु

vasiṣṭha uvāca homadhenuriyaṃ rājanna dadāmi kathañcana | sahasrañcāpi dhenūnāṃ tavedaṃ tava tiṣṭhatu

विश्‍वामित्र उवाच अयुतं वाथ लक्ष्यं वा ददामि मनसेप्सितम् । द्देहि मे नन्दिनीं साधो ग्रहीष्यामि बलादथ

viśvāmitra uvāca ayutaṃ vātha lakṣyaṃ vā dadāmi manasepsitam | ddehi me nandinīṃ sādho grahīṣyāmi balādatha

वसिष्ठ उवाच कामं गृहाण नृपते बलादद्य यथारुचि । नाहं ददामि ते राजन्स्वेच्छया नन्दिनीं गृहात्

vasiṣṭha uvāca kāmaṃ gṛhāṇa nṛpate balādadya yathāruci | nāhaṃ dadāmi te rājansvecchayā nandinīṃ gṛhāt

तच्छ्रुत्वा नृपतिर्भृत्यानादिदेश महाबलान् । नयध्वं नन्दिनीं धेनुं बलदर्पसुसंस्थिताः

tacchrutvā nṛpatirbhṛtyānādideśa mahābalān | nayadhvaṃ nandinīṃ dhenuṃ baladarpasusaṃsthitāḥ

ते भृत्या जगृहुस्तां तु हठादाक्रम्य यन्त्रिताम् । वेपमाना मुनिं प्राह सुरभिः साश्रुलोचना

te bhṛtyā jagṛhustāṃ tu haṭhādākramya yantritām | vepamānā muniṃ prāha surabhiḥ sāśrulocanā

मुने त्यजसि मां कस्मात्कर्षयन्ति सुयन्त्रिताम् । मुनिस्तां प्रत्युवाचेदं त्यजे नाहं सुदुग्धदे

mune tyajasi māṃ kasmātkarṣayanti suyantritām | munistāṃ pratyuvācedaṃ tyaje nāhaṃ sudugdhade

बलान्नयति राजाऽसौ पूजितोऽद्य मया शुभे । किं करोमि न चेच्छामि त्यक्तुं त्वां मनसा किल

balānnayati rājā'sau pūjito'dya mayā śubhe | kiṃ karomi na cecchāmi tyaktuṃ tvāṃ manasā kila

इत्युक्ता मुनिना धेनुः क्रोधयुक्ता बभूव ह । हम्भारवं चकाराशु क्रूरशब्दं सुदारुणम्

ityuktā muninā dhenuḥ krodhayuktā babhūva ha | hambhāravaṃ cakārāśu krūraśabdaṃ sudāruṇam

उद्‍गतास्तत्र देहात्तु दैत्या घोरतरास्तदा । सायुधास्तिष्ठ तिष्ठेति ब्रुवन्तः कवचावृताः

udgatāstatra dehāttu daityā ghoratarāstadā | sāyudhāstiṣṭha tiṣṭheti bruvantaḥ kavacāvṛtāḥ

सैन्यं सर्वं हतं तैस्तु नन्दिनी प्रतिमोचिता । एकाकी निर्गतो राजा विश्‍वामित्रोऽतिदुःखितः

sainyaṃ sarvaṃ hataṃ taistu nandinī pratimocitā | ekākī nirgato rājā viśvāmitro'tiduḥkhitaḥ

हन्त पापोऽतिदीनात्मा निन्दन् क्षात्रबलं महत् । ब्राह्मं बलं दुराराध्यं मत्वा तपसि संस्थितः

hanta pāpo'tidīnātmā nindan kṣātrabalaṃ mahat | brāhmaṃ balaṃ durārādhyaṃ matvā tapasi saṃsthitaḥ

तप्त्वा बहूनि वर्षाणि तपो घोरं महावने । ऋषित्वं प्राप गाधेयस्त्यक्त्वा क्षात्रं विधिं पुनः

taptvā bahūni varṣāṇi tapo ghoraṃ mahāvane | ṛṣitvaṃ prāpa gādheyastyaktvā kṣātraṃ vidhiṃ punaḥ

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र मा कृथा वैरमद्‌भुतम् । कुलनाशकरं नूनं तापसैः सह संयुगम्

tasmāttvamapi rājendra mā kṛthā vairamadbhutam | kulanāśakaraṃ nūnaṃ tāpasaiḥ saha saṃyugam

मुनिवर्यं व्रजाद्य त्वं समाश्‍वास्य तपोनिधिम् । सुदर्शनोऽपि राजेन्द्र तिष्ठत्वत्र यथासुखम्

munivaryaṃ vrajādya tvaṃ samāśvāsya taponidhim | sudarśano'pi rājendra tiṣṭhatvatra yathāsukham

बालोऽयं निर्धनः किं ते करिष्यति नृपाहितम् । वृथा ते वैरभावोऽयमनाथे दुर्बले शिशौ

bālo'yaṃ nirdhanaḥ kiṃ te kariṣyati nṛpāhitam | vṛthā te vairabhāvo'yamanāthe durbale śiśau

दया सर्वत्र कर्तव्या दैवाधीनमिदं जगत् । ईर्ष्यया किं नृपश्रेष्ठ यद्‌भाव्यं तद्‌भविष्यति

dayā sarvatra kartavyā daivādhīnamidaṃ jagat | īrṣyayā kiṃ nṛpaśreṣṭha yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati

वज्रं तृणायते राजन् दैवयोगान्न संशयः । तृणं वज्रायते क्वापि समये दैवयोगतः

vajraṃ tṛṇāyate rājan daivayogānna saṃśayaḥ | tṛṇaṃ vajrāyate kvāpi samaye daivayogataḥ

शशको हन्ति शार्दूलं मशको वै तथा गजम् । साहसं मुञ्च मेधाविन् कुरु मे वचनं हितम्

śaśako hanti śārdūlaṃ maśako vai tathā gajam | sāhasaṃ muñca medhāvin kuru me vacanaṃ hitam

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य युधाजिन्नृपसत्तमः । प्रणम्य तं मुनिं मूर्घ्ना जगाम स्वपुरं नृपः

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya yudhājinnṛpasattamaḥ | praṇamya taṃ muniṃ mūrghnā jagāma svapuraṃ nṛpaḥ

मनोरमाऽपि स्वस्थाऽभूदाश्रमे तत्र संस्थिता । पालयामास पुत्रं तं सुदर्शनमृतव्रतम्

manoramā'pi svasthā'bhūdāśrame tatra saṃsthitā | pālayāmāsa putraṃ taṃ sudarśanamṛtavratam

दिने दिने कुमारोऽसौ जगामोपचयं ततः । मुनिबालगतः क्रीडन्निर्भयः सर्वतः शुभः

dine dine kumāro'sau jagāmopacayaṃ tataḥ | munibālagataḥ krīḍannirbhayaḥ sarvataḥ śubhaḥ

एकस्मिन्समये तत्र विदल्लं समुपागतम् । क्लीबेति मुनिपुत्रस्तमामन्त्रयत्तदन्तिके

ekasminsamaye tatra vidallaṃ samupāgatam | klībeti muniputrastamāmantrayattadantike

सुदर्शनस्तु तच्छ्रुत्वा दधारैकाक्षरं स्फुटम् । अनुस्वारयुतं तच्च प्रोवाचापि पुनः पुनः

sudarśanastu tacchrutvā dadhāraikākṣaraṃ sphuṭam | anusvārayutaṃ tacca provācāpi punaḥ punaḥ

बीजं वै कामराजाख्यं गृहीतं मनसा तदा । जजाप बालकोऽत्यर्थं धृत्वा चेतसि सादरम्

bījaṃ vai kāmarājākhyaṃ gṛhītaṃ manasā tadā | jajāpa bālako'tyarthaṃ dhṛtvā cetasi sādaram

भावियोगान्महाराज कामराजाख्यमद्‌भुतम् । स्वभावेनैव तेनेत्थं गृहीतं बालकेन वै

bhāviyogānmahārāja kāmarājākhyamadbhutam | svabhāvenaiva tenetthaṃ gṛhītaṃ bālakena vai

तदाऽसौ पञ्चमे वर्षे प्राप्य मन्त्रमनुत्तमम् । ऋषिच्छन्दोविहीनञ्च ध्यानन्यासविवर्जितम्

tadā'sau pañcame varṣe prāpya mantramanuttamam | ṛṣicchandovihīnañca dhyānanyāsavivarjitam

प्रजपन्मनसा नित्यं क्रीडत्यपि स्वपित्यपि । विसस्मार न तं मन्त्रं ज्ञात्वा सारमिति स्वयम्

prajapanmanasā nityaṃ krīḍatyapi svapityapi | visasmāra na taṃ mantraṃ jñātvā sāramiti svayam

वर्षे चैकादशे प्राप्ते कुमारोऽसौ नृपात्मजः । मुनिना चोपनीतोऽथ वेदमध्यापितस्तथा

varṣe caikādaśe prāpte kumāro'sau nṛpātmajaḥ | muninā copanīto'tha vedamadhyāpitastathā

धनुर्वेदं तथा साङ्गं नीतिशास्त्रं विधानतः । अभ्यस्ताः सकला विद्यास्तेन मन्त्रबलादिना

dhanurvedaṃ tathā sāṅgaṃ nītiśāstraṃ vidhānataḥ | abhyastāḥ sakalā vidyāstena mantrabalādinā

कदाचित्सोऽपि प्रत्यक्षं देवीरूपं ददर्श ह । रक्ताम्बरं रक्तवर्णं रक्तसर्वाङ्गभूषणम्

kadācitso'pi pratyakṣaṃ devīrūpaṃ dadarśa ha | raktāmbaraṃ raktavarṇaṃ raktasarvāṅgabhūṣaṇam

गरुडे वाहने संस्थां वैष्णवीं शक्तिमद्‌भुताम् । दृष्ट्वा प्रसन्नवदनः स बभूव नृपात्मजः

garuḍe vāhane saṃsthāṃ vaiṣṇavīṃ śaktimadbhutām | dṛṣṭvā prasannavadanaḥ sa babhūva nṛpātmajaḥ

वने तस्मिंस्थितः सोऽथ सर्वविद्यार्थतत्त्ववित् । मातरं सेवमानस्तु विजहार नदीतटे

vane tasmiṃsthitaḥ so'tha sarvavidyārthatattvavit | mātaraṃ sevamānastu vijahāra nadītaṭe

शरासनञ्च सम्प्राप्तं विशिखाश्‍च शिलाशिताः । तूणीरकवचं तस्मै दत्तं चाम्बिकया वने

śarāsanañca samprāptaṃ viśikhāśca śilāśitāḥ | tūṇīrakavacaṃ tasmai dattaṃ cāmbikayā vane

एतस्मिन्समये पुत्री काशिराजस्य सुप्रिया । नाम्ना शशिकला दिव्या सर्वलक्षणसंयुता

etasminsamaye putrī kāśirājasya supriyā | nāmnā śaśikalā divyā sarvalakṣaṇasaṃyutā

शुश्राव नृपपुत्रं तं वनस्थञ्च सुदर्शनम् । सर्वलक्षणसम्पन्नं शूरं काममिवापरम्

śuśrāva nṛpaputraṃ taṃ vanasthañca sudarśanam | sarvalakṣaṇasampannaṃ śūraṃ kāmamivāparam

बन्दीजनमुखाच्छ्रुत्वा राजपुत्रं सुसङ्गतम् । चकमे मनसा तं वै वरं वरयितुं धिया

bandījanamukhācchrutvā rājaputraṃ susaṅgatam | cakame manasā taṃ vai varaṃ varayituṃ dhiyā

स्वप्ने तस्याः समागम्य जगदम्बा निशान्तरे । उवाच वचनं चेदं समाश्‍वास्य सुसंस्थिता

svapne tasyāḥ samāgamya jagadambā niśāntare | uvāca vacanaṃ cedaṃ samāśvāsya susaṃsthitā

वरं वरय सुश्रोणि मम भक्तः सुदर्शनः । सर्वकामप्रदस्तेऽस्तु वचनान्मम भामिनि

varaṃ varaya suśroṇi mama bhaktaḥ sudarśanaḥ | sarvakāmapradaste'stu vacanānmama bhāmini

एवं शशिकला दृष्टा स्वप्ने रूपं मनोहरम् । अम्बाया वचनं स्मृत्वा जहर्ष भृशभामिनी

evaṃ śaśikalā dṛṣṭā svapne rūpaṃ manoharam | ambāyā vacanaṃ smṛtvā jaharṣa bhṛśabhāminī

उत्थिता सा मुदा युक्ता पृष्टा मात्रा पुनः पुनः । प्रमोदे कारणं बाला नोवाचातित्रपान्विता

utthitā sā mudā yuktā pṛṣṭā mātrā punaḥ punaḥ | pramode kāraṇaṃ bālā novācātitrapānvitā

जहास मुदमापन्ना स्मृत्वा स्वप्नं मुहुर्मुहुः । सखीं प्राह तदान्यां वै स्वप्नवृत्तं सविस्तरम्

jahāsa mudamāpannā smṛtvā svapnaṃ muhurmuhuḥ | sakhīṃ prāha tadānyāṃ vai svapnavṛttaṃ savistaram

कदाचित्सा विहारार्थमवापोपवनं शुभम् । सखीयुक्ता विशालाक्षी चम्पकैरुपशोभितम्

kadācitsā vihārārthamavāpopavanaṃ śubham | sakhīyuktā viśālākṣī campakairupaśobhitam

पुष्पाणि चिन्वती बाला चम्पकाधःस्थिताबला । अपश्यद्‍ब्राह्मणं मार्गे आगच्छन्तं त्वरान्वितम्

puṣpāṇi cinvatī bālā campakādhaḥsthitābalā | apaśyadbrāhmaṇaṃ mārge āgacchantaṃ tvarānvitam

तं प्रणम्य द्विजं श्यामा बभाषे मधुरं वचः । कुतो देशान्महाभाग कृतमागमनं त्वया

taṃ praṇamya dvijaṃ śyāmā babhāṣe madhuraṃ vacaḥ | kuto deśānmahābhāga kṛtamāgamanaṃ tvayā

द्विज उवाच भारद्वाजाश्रमाद्‌बाले नूनमागमनं मम । जातं वै कार्ययोगेन किं पृच्छसि वदस्व मे

dvija uvāca bhāradvājāśramādbāle nūnamāgamanaṃ mama | jātaṃ vai kāryayogena kiṃ pṛcchasi vadasva me

शशिकलोवाच तत्राश्रमे महाभाग वर्णनीयं किमस्ति वै । लोकातिगं विशेषेण प्रेक्षणीयतमं किल

śaśikalovāca tatrāśrame mahābhāga varṇanīyaṃ kimasti vai | lokātigaṃ viśeṣeṇa prekṣaṇīyatamaṃ kila

ब्राह्मण उवाच ध्रुवसन्धिसुतः श्रीमानास्ते सुदर्शनो नृपः । यथार्थनामा सुश्रोणि वर्तते पुरुषोत्तमः

brāhmaṇa uvāca dhruvasandhisutaḥ śrīmānāste sudarśano nṛpaḥ | yathārthanāmā suśroṇi vartate puruṣottamaḥ

तस्य लोचनमत्यन्तं निष्फलं प्रतिभाति मे । येन दृष्टो न वामोरु कुमारस्तु सुदर्शनः

tasya locanamatyantaṃ niṣphalaṃ pratibhāti me | yena dṛṣṭo na vāmoru kumārastu sudarśanaḥ

एकत्र निहिता धात्रा गुणाः सर्वे सिसृक्षुणा । गुणानामाकरं द्रष्टुं मन्ये तेनैव कौतुकात्

ekatra nihitā dhātrā guṇāḥ sarve sisṛkṣuṇā | guṇānāmākaraṃ draṣṭuṃ manye tenaiva kautukāt

तव योग्यः कुमारोऽसौ भर्ता भवितुमर्हति । योगोऽयं विहितोऽप्यासीन्मणिकाञ्चनयोरिव

tava yogyaḥ kumāro'sau bhartā bhavitumarhati | yogo'yaṃ vihito'pyāsīnmaṇikāñcanayoriva

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे विश्वामित्रकथोत्तरं राजपुत्रस्य कामबीजप्राप्तिवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe viśvāmitrakathottaraṃ rājaputrasya kāmabījaprāptivarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १८

शशिकलया मातरं प्रति संदेशप्रेषणम् व्यास उवाच श्रुत्वा तद्वचनं श्यामा प्रेमयुक्ता बभूव ह । प्रतस्थे ब्राह्मणस्तस्मात्स्थानादुक्त्वा समाहितः

śaśikalayā mātaraṃ prati saṃdeśapreṣaṇam vyāsa uvāca śrutvā tadvacanaṃ śyāmā premayuktā babhūva ha | pratasthe brāhmaṇastasmātsthānāduktvā samāhitaḥ

सा तु पूर्वानुरागाद्वै मग्ना प्रेम्णाऽतिचञ्चला । कामबाणहतेवास गते तस्मिन्द्विजोत्तमे

sā tu pūrvānurāgādvai magnā premṇā'ticañcalā | kāmabāṇahatevāsa gate tasmindvijottame

अथ कामार्दिता प्राह सखीं छन्दोऽनुवर्तिनीम् । विकारश्‍च समुत्पन्नो देहे यच्छ्रवणादनु

atha kāmārditā prāha sakhīṃ chando'nuvartinīm | vikāraśca samutpanno dehe yacchravaṇādanu

अज्ञातरसविज्ञानं कुमारं कुलसम्भवम् । दुनोति मदनः पापः किं करोमि क्व यामि च

ajñātarasavijñānaṃ kumāraṃ kulasambhavam | dunoti madanaḥ pāpaḥ kiṃ karomi kva yāmi ca

स्वप्नेषु वा मया दृष्टः पञ्चबाण इवापरः । तपते मे मनोऽत्यर्थं विरहाकुलितं मृदु

svapneṣu vā mayā dṛṣṭaḥ pañcabāṇa ivāparaḥ | tapate me mano'tyarthaṃ virahākulitaṃ mṛdu

चन्दनं देहलग्नं मे विषवद्‌भाति भामिनि । स्रगियं सर्पवच्चैव चन्द्रपादाश्‍च वह्निवत्

candanaṃ dehalagnaṃ me viṣavadbhāti bhāmini | sragiyaṃ sarpavaccaiva candrapādāśca vahnivat

न च हर्म्ये वने शं मे दीर्घिकायां न पर्वते । न दिवा न निशायां वा न सुखं सुखसाधनैः

na ca harmye vane śaṃ me dīrghikāyāṃ na parvate | na divā na niśāyāṃ vā na sukhaṃ sukhasādhanaiḥ

न शय्या न च ताम्बूलं न गीतं न च वादनम् । प्रीणयन्ति मनो मेऽद्य न तृप्ते मम लोचने

na śayyā na ca tāmbūlaṃ na gītaṃ na ca vādanam | prīṇayanti mano me'dya na tṛpte mama locane

प्रयाम्यद्य वने तत्र यत्रासौ वर्तते शठः । भीतास्मि कुललज्जायाः परतन्त्रा पितुस्तथा

prayāmyadya vane tatra yatrāsau vartate śaṭhaḥ | bhītāsmi kulalajjāyāḥ paratantrā pitustathā

स्वयंवरं पिता मेऽद्य न करोति करोमि किम् । दास्यामि राजपुत्राय कामं सुदर्शनाय वै

svayaṃvaraṃ pitā me'dya na karoti karomi kim | dāsyāmi rājaputrāya kāmaṃ sudarśanāya vai

सन्त्यन्ये पृथिवीपालाः शतशः सम्भृतर्द्धयः । रमणीया न मे तेऽद्य राज्यहीनोऽप्यसौ मतः

santyanye pṛthivīpālāḥ śataśaḥ sambhṛtarddhayaḥ | ramaṇīyā na me te'dya rājyahīno'pyasau mataḥ

व्यास उवाच एकाकी निर्धनश्‍चैव बलहीनः सुदर्शनः । वनवासी फलाहारस्तस्याश्‍चित्ते सुसंस्थिता

vyāsa uvāca ekākī nirdhanaścaiva balahīnaḥ sudarśanaḥ | vanavāsī phalāhārastasyāścitte susaṃsthitā

वाग्बीजस्य जपात्सिद्धिस्तस्या एषाप्युपस्थिता । सोपि ध्यानपरोऽत्यन्तं जजाप मन्त्रमुत्तमम्

vāgbījasya japātsiddhistasyā eṣāpyupasthitā | sopi dhyānaparo'tyantaṃ jajāpa mantramuttamam

स्वप्ने पश्यत्यसौ देवीं विष्णुमायामखण्डिताम् । विश्‍वमातरमव्यक्तां सर्वसम्पत्कराम्बिकाम्

svapne paśyatyasau devīṃ viṣṇumāyāmakhaṇḍitām | viśvamātaramavyaktāṃ sarvasampatkarāmbikām

शृङ्गवेरपुराध्यक्षो निषादः समुपेत्य तम् । ददौ रथवरं तस्मै सर्वोपस्करसंयुतम्

śṛṅgaverapurādhyakṣo niṣādaḥ samupetya tam | dadau rathavaraṃ tasmai sarvopaskarasaṃyutam

चतुर्भिस्तुरगैर्युक्तं पताकावरमण्डितम् । जैत्रं राजसुतं ज्ञात्वा ददौ चोपायनं तदा

caturbhisturagairyuktaṃ patākāvaramaṇḍitam | jaitraṃ rājasutaṃ jñātvā dadau copāyanaṃ tadā

सोऽपि जग्राह तं प्रीत्या मित्रत्वेन सुसंस्थितम् । वन्यैर्मूलफलैः सम्यगर्चयामास शम्बरम्

so'pi jagrāha taṃ prītyā mitratvena susaṃsthitam | vanyairmūlaphalaiḥ samyagarcayāmāsa śambaram

कृतातिथ्ये गते तस्मिन्निषादाधिपतौ तदा । मुनयः प्रीतियुक्तास्ते तमूचुस्तापसा मिथः

kṛtātithye gate tasminniṣādādhipatau tadā | munayaḥ prītiyuktāste tamūcustāpasā mithaḥ

राजपुत्र ध्रुवं राज्यं प्राप्स्यसि त्वं च सर्वथा । स्वल्पैरहोभिरव्यग्रः प्रतापान्नात्र संशयः

rājaputra dhruvaṃ rājyaṃ prāpsyasi tvaṃ ca sarvathā | svalpairahobhiravyagraḥ pratāpānnātra saṃśayaḥ

प्रसन्ना तेऽम्बिका देवी वरदा विश्‍वमोहिनी । सहायस्तु सुसम्पन्नो न चिन्तां कुरु सुव्रत

prasannā te'mbikā devī varadā viśvamohinī | sahāyastu susampanno na cintāṃ kuru suvrata

मनोरमां तथोचुस्ते मुनयः संशितव्रताः । पुत्रस्तेऽद्य धराधीशो भविष्यति शुचिस्मिते

manoramāṃ tathocuste munayaḥ saṃśitavratāḥ | putraste'dya dharādhīśo bhaviṣyati śucismite

सा तानुवाच तन्वङ्गी वचनं वोऽस्तु सत्फलम् । दासोऽयं भवतां विप्राः किं चित्रं सदुपासनात्

sā tānuvāca tanvaṅgī vacanaṃ vo'stu satphalam | dāso'yaṃ bhavatāṃ viprāḥ kiṃ citraṃ sadupāsanāt

न सैन्यं सचिवाः कोशो न सहायश्‍च कश्‍चन । केन योगेन पुत्रो मे राज्यं प्राप्तुमिहार्हति

na sainyaṃ sacivāḥ kośo na sahāyaśca kaścana | kena yogena putro me rājyaṃ prāptumihārhati

आशीर्वादैश्‍च वो नूनं पुत्रोऽयं मे महीपतिः । भविष्यति न सन्देहो भवन्तो मन्त्रवित्तमाः

āśīrvādaiśca vo nūnaṃ putro'yaṃ me mahīpatiḥ | bhaviṣyati na sandeho bhavanto mantravittamāḥ

व्यास उवाच रथारूढः स मेधावी यत्र याति सुदर्शनः । अक्षौहिणीसमावृत्त इवाभाति स तेजसा

vyāsa uvāca rathārūḍhaḥ sa medhāvī yatra yāti sudarśanaḥ | akṣauhiṇīsamāvṛtta ivābhāti sa tejasā

प्रतापो मन्त्रबीजस्य नान्यः कश्‍चन भूपते । एवं वै जपतस्तस्य प्रीतियुक्तस्य सर्वथा

pratāpo mantrabījasya nānyaḥ kaścana bhūpate | evaṃ vai japatastasya prītiyuktasya sarvathā

सम्प्राप्य सद्‌गुरोर्बीजं कामराजाख्यमद्‌भुतम् । जपेद्यस्तु शुचिः शान्तः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

samprāpya sadgurorbījaṃ kāmarājākhyamadbhutam | japedyastu śuciḥ śāntaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt

न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि वापि सुदुर्लभम् । प्रसन्नायाः शिवायाश्‍च यदप्राप्यं नृपोत्तम

na tadasti pṛthivyāṃ vā divi vāpi sudurlabham | prasannāyāḥ śivāyāśca yadaprāpyaṃ nṛpottama

ते मन्दास्तेऽतिदुर्भाग्या रोगैस्ते समभिद्रुताः । येषां चित्ते न विश्‍वासो भवेदम्बार्चनादिषु

te mandāste'tidurbhāgyā rogaiste samabhidrutāḥ | yeṣāṃ citte na viśvāso bhavedambārcanādiṣu

या माता सर्वदेवानां युगादौ परिकीर्तिता । आदिमातेति विख्याता नाम्ना तेन कुरूद्वह

yā mātā sarvadevānāṃ yugādau parikīrtitā | ādimāteti vikhyātā nāmnā tena kurūdvaha

बुद्धिः कीर्तिर्धृतिर्लक्ष्मीः शक्तिः श्रद्धा मतिः स्मृतिः । सर्वेषां प्राणिनां सा वै प्रत्यक्षं वै विभासते

buddhiḥ kīrtirdhṛtirlakṣmīḥ śaktiḥ śraddhā matiḥ smṛtiḥ | sarveṣāṃ prāṇināṃ sā vai pratyakṣaṃ vai vibhāsate

न जानन्ति नरा ये वै मोहिता मायया किल । न भजन्ति कुतर्कज्ञा देवीं विश्‍वेश्‍वरीं शिवाम्

na jānanti narā ye vai mohitā māyayā kila | na bhajanti kutarkajñā devīṃ viśveśvarīṃ śivām

ब्रह्मा विष्णुस्तथा शम्भुर्वासवो वरुणो यमः । वायुरग्निः कुबेरश्च त्वष्टा पूषाश्विनौ भगः

brahmā viṣṇustathā śambhurvāsavo varuṇo yamaḥ | vāyuragniḥ kuberaśca tvaṣṭā pūṣāśvinau bhagaḥ

आदित्या वसवो रुद्रा विश्‍वेदेवा मरुद्‌गणाः । सर्वे ध्यायन्ति तां देवीं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम्

ādityā vasavo rudrā viśvedevā marudgaṇāḥ | sarve dhyāyanti tāṃ devīṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm

को न सेवेत विद्वान्वै तां शक्तिं परमात्मिकाम् । सुदर्शनेन सा ज्ञाता देवी सर्वार्थदा शिवा

ko na seveta vidvānvai tāṃ śaktiṃ paramātmikām | sudarśanena sā jñātā devī sarvārthadā śivā

ब्रह्मैव साऽतिदुष्प्राप्या विद्याविद्यास्वरूपिणी । योगगम्या परा शक्तिर्मुमुक्षूणां च वल्लभा

brahmaiva sā'tiduṣprāpyā vidyāvidyāsvarūpiṇī | yogagamyā parā śaktirmumukṣūṇāṃ ca vallabhā

परमात्मस्वरूपं को वेत्तुमर्हति तां विना । या सृष्टिं त्रिविधां कृत्वा दर्शयत्यखिलात्मने

paramātmasvarūpaṃ ko vettumarhati tāṃ vinā | yā sṛṣṭiṃ trividhāṃ kṛtvā darśayatyakhilātmane

सुदर्शनस्तु तां देवीं मनसा परिचिन्तयन् । राज्यलाभात्परं प्राप्य सुखं वै कानने स्थितः

sudarśanastu tāṃ devīṃ manasā paricintayan | rājyalābhātparaṃ prāpya sukhaṃ vai kānane sthitaḥ

सापि चन्द्रकलात्यर्थं कामबाणप्रपीडिता । नानोपचारैरनिशं दधार दुःखितं वपुः

sāpi candrakalātyarthaṃ kāmabāṇaprapīḍitā | nānopacārairaniśaṃ dadhāra duḥkhitaṃ vapuḥ

तावत्तस्याः पिता ज्ञात्वा कन्यां पुत्रवरार्थिनीम् । सुबाहुः कारयामास स्वयंवरमतन्द्रितः

tāvattasyāḥ pitā jñātvā kanyāṃ putravarārthinīm | subāhuḥ kārayāmāsa svayaṃvaramatandritaḥ

स्वयंवरस्तु त्रिविधो विद्वद्‌भिः परिकीर्तितः । राज्ञां विवाहयोग्यौ वै नान्येषां कथितः किल

svayaṃvarastu trividho vidvadbhiḥ parikīrtitaḥ | rājñāṃ vivāhayogyau vai nānyeṣāṃ kathitaḥ kila

इच्छास्वयंवरश्‍चैको द्वितीयश्‍च पणाभिधः । यथा रामेण भग्नं वै त्र्यम्बकस्य शरासनम्

icchāsvayaṃvaraścaiko dvitīyaśca paṇābhidhaḥ | yathā rāmeṇa bhagnaṃ vai tryambakasya śarāsanam

तृतीयः शौर्यशुल्कश्‍च शूराणां परिकीर्तितः । इच्छास्वयंवरं तत्र चकार नृपसत्तमः

tṛtīyaḥ śauryaśulkaśca śūrāṇāṃ parikīrtitaḥ | icchāsvayaṃvaraṃ tatra cakāra nṛpasattamaḥ

शिल्पिभिः कारिता मञ्चाः शुभैरास्तरणैर्युताः । ततश्च विविधाकाराः सु्क्लृप्ताः सभ्यमण्डपाः

śilpibhiḥ kāritā mañcāḥ śubhairāstaraṇairyutāḥ | tataśca vividhākārāḥ su्klṛptāḥ sabhyamaṇḍapāḥ

एवं कृतेऽतिसम्भारे विवाहार्थं सुविस्तरे । सखीं शशिकला प्राह दुःखिता चारुलोचना

evaṃ kṛte'tisambhāre vivāhārthaṃ suvistare | sakhīṃ śaśikalā prāha duḥkhitā cārulocanā

इदं मे मातरं ब्रूहि त्वमेकान्ते वचो मम । मया वृतः पतिश्चित्ते ध्रुवसन्धिसुतः शुभः

idaṃ me mātaraṃ brūhi tvamekānte vaco mama | mayā vṛtaḥ patiścitte dhruvasandhisutaḥ śubhaḥ

नान्यं वरं वरिष्यामि तमृते वै सुदर्शनम् । स मे भर्ता नृपसुतो भगवत्या प्रतिष्ठितः

nānyaṃ varaṃ variṣyāmi tamṛte vai sudarśanam | sa me bhartā nṛpasuto bhagavatyā pratiṣṭhitaḥ

व्यास उवाच इत्युक्ता सा सखी गत्वा मातरं प्राह सत्वरा । वैदर्भीं विजने वाक्यं मधुरं मञ्जुभाषिणी

vyāsa uvāca ityuktā sā sakhī gatvā mātaraṃ prāha satvarā | vaidarbhīṃ vijane vākyaṃ madhuraṃ mañjubhāṣiṇī

पुत्री ते दुःखिता प्राह साध्वी त्वां मन्मुखेन यत् । शृणु त्वं कुरु कल्याणि तद्धितं त्वरिताऽधुना

putrī te duḥkhitā prāha sādhvī tvāṃ manmukhena yat | śṛṇu tvaṃ kuru kalyāṇi taddhitaṃ tvaritā'dhunā

भारद्वाजाश्रमे पुण्य़े ध्रुवसन्धिसुतोऽस्ति यः । स मे भर्ता वृतश्‍चित्ते नान्यं भूपं वृणोम्यहम्

bhāradvājāśrame puṇye dhruvasandhisuto'sti yaḥ | sa me bhartā vṛtaścitte nānyaṃ bhūpaṃ vṛṇomyaham

व्यास उवाच राज्ञी तद्वचनं श्रुत्वा स्वपतौ गृहमागते । निवेदयामास तदा पुत्रीवाक्यं यथातथम्

vyāsa uvāca rājñī tadvacanaṃ śrutvā svapatau gṛhamāgate | nivedayāmāsa tadā putrīvākyaṃ yathātatham

तच्छ्रुत्वा वचनं राजा विस्मितः प्रहसन्मुहुः । भार्यामुवाच वैदर्भीं सुबाहुस्तु ऋतं वचः

tacchrutvā vacanaṃ rājā vismitaḥ prahasanmuhuḥ | bhāryāmuvāca vaidarbhīṃ subāhustu ṛtaṃ vacaḥ

सुभ्रु जानासि बालोऽसौ राज्यान्निष्कासितो वने । एकाकी सह मात्रा वै वसते निर्जने वने

subhru jānāsi bālo'sau rājyānniṣkāsito vane | ekākī saha mātrā vai vasate nirjane vane

तत्कृते निहतो राजा वीरसेनो युधाजिता । स कथं निर्धनो भर्ता योग्यः स्याच्चारुलोचने

tatkṛte nihato rājā vīraseno yudhājitā | sa kathaṃ nirdhano bhartā yogyaḥ syāccārulocane

ब्रूहि पुत्रीं ततो वाक्यं कदाचिदपि विप्रियम् । आगमिष्यन्ति राजानः स्थितिमन्तः स्वयंवरे

brūhi putrīṃ tato vākyaṃ kadācidapi vipriyam | āgamiṣyanti rājānaḥ sthitimantaḥ svayaṃvare

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे शशिकलया मातरं प्रति संदेशप्रेषणं नामाष्टादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe śaśikalayā mātaraṃ prati saṃdeśapreṣaṇaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १९

राजसंवादवर्णनम् व्यास उवाच भर्त्रा साऽभिहिता बालां पुत्रीं कृत्वाङ्कसंस्थिताम् । उवाच वचनं श्लक्ष्णं समाश्‍वास्य शुचिस्मिताम्

rājasaṃvādavarṇanam vyāsa uvāca bhartrā sā'bhihitā bālāṃ putrīṃ kṛtvāṅkasaṃsthitām | uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ samāśvāsya śucismitām

किं वृथा सुदति त्वं हि विप्रियं मम भाषसे । पिता ते दुःखमाप्नोति वाक्येनानेन सुव्रते

kiṃ vṛthā sudati tvaṃ hi vipriyaṃ mama bhāṣase | pitā te duḥkhamāpnoti vākyenānena suvrate

सुदर्शनोऽतिदुर्भाग्यो राज्यभ्रष्टो निराश्रयः । बलकोशविहीनश्‍च परित्यक्तस्तु बान्धवैः

sudarśano'tidurbhāgyo rājyabhraṣṭo nirāśrayaḥ | balakośavihīnaśca parityaktastu bāndhavaiḥ

मात्रा सह वनं प्राप्तः फलमूलाशनः कृशः । न ते योग्यो वरोऽयं वै वनवासी च दुर्भगः

mātrā saha vanaṃ prāptaḥ phalamūlāśanaḥ kṛśaḥ | na te yogyo varo'yaṃ vai vanavāsī ca durbhagaḥ

राजपुत्राः कृतप्रज्ञा रूपवन्तः सुसम्मताः । तवार्हाः पुत्रि सन्त्यन्ये राजचिह्नैरलङ्कृताः

rājaputrāḥ kṛtaprajñā rūpavantaḥ susammatāḥ | tavārhāḥ putri santyanye rājacihnairalaṅkṛtāḥ

भ्राताऽस्य वर्तते कान्तः स राज्यं कोसलेषु वै । करोति रूपसम्पन्नः सर्वलक्षणसंयुतः

bhrātā'sya vartate kāntaḥ sa rājyaṃ kosaleṣu vai | karoti rūpasampannaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ

अन्यच्च कारणं सुभ्रु शृणु यच्च यथा श्रुतम् । युधाजित्सततं तस्य वधकामोऽस्ति भूमिपः

anyacca kāraṇaṃ subhru śṛṇu yacca yathā śrutam | yudhājitsatataṃ tasya vadhakāmo'sti bhūmipaḥ

दौहित्रः स्थापितस्तेन राज्ये कृत्वाऽतिसङ्गरम् । वीरसेनं नृपं हत्वा सम्मन्त्र्य सचिवैः सह

dauhitraḥ sthāpitastena rājye kṛtvā'tisaṅgaram | vīrasenaṃ nṛpaṃ hatvā sammantrya sacivaiḥ saha

भारद्वाजाश्रमं प्राप्तं हन्तुकामः सुदर्शनम् । मुनिना वारितः पश्‍चाज्जगाम निजमन्दिरम्

bhāradvājāśramaṃ prāptaṃ hantukāmaḥ sudarśanam | muninā vāritaḥ paścājjagāma nijamandiram

शशिकलोवाच मातर्ममेप्सितः कामं वनस्थोऽपि नृपात्मजः । शर्यातिवचनेनैव सुकन्या च पतिव्रता

śaśikalovāca mātarmamepsitaḥ kāmaṃ vanastho'pi nṛpātmajaḥ | śaryātivacanenaiva sukanyā ca pativratā

च्यवनञ्च यथा प्राप्य पतिशुश्रूषणे रता । भर्तृशुश्रूषणं स्त्रीणां स्वर्गदं मोक्षदं तथा

cyavanañca yathā prāpya patiśuśrūṣaṇe ratā | bhartṛśuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ svargadaṃ mokṣadaṃ tathā

अकैतवकृतं नूनं सुखदं भवति स्त्रियाः । भगवत्या समादिष्टं स्वप्ने वरमनुत्तमम्

akaitavakṛtaṃ nūnaṃ sukhadaṃ bhavati striyāḥ | bhagavatyā samādiṣṭaṃ svapne varamanuttamam

तमृतेऽहं कथं चान्यं संश्रयामि नृपात्मजम् । मच्चित्तभित्तौ लिखितो भगवत्या सुदर्शनः

tamṛte'haṃ kathaṃ cānyaṃ saṃśrayāmi nṛpātmajam | maccittabhittau likhito bhagavatyā sudarśanaḥ

तं विहाय प्रियं कान्तं करिष्येऽहं न चापरम् । व्यास उवाच प्रत्यादिष्टाऽथ वैदर्भी तया बहुनिदर्शनैः

taṃ vihāya priyaṃ kāntaṃ kariṣye'haṃ na cāparam | vyāsa uvāca pratyādiṣṭā'tha vaidarbhī tayā bahunidarśanaiḥ

भर्तारं सर्वमाचष्ट पुत्र्योक्तं वचनं भृशम् । विवाहस्य दिनादर्वागाप्तं श्रुतसमन्वितम्

bhartāraṃ sarvamācaṣṭa putryoktaṃ vacanaṃ bhṛśam | vivāhasya dinādarvāgāptaṃ śrutasamanvitam

द्विजं शशिकला तत्र प्रेषयामास सत्वरम् । यथा न वेद मे तातस्तथा गच्छ सुदर्शनम्

dvijaṃ śaśikalā tatra preṣayāmāsa satvaram | yathā na veda me tātastathā gaccha sudarśanam

भारद्वाजाश्रमे ब्रूहि मद्वाक्यात्तरसा विभो । पित्रा मे सम्भृतः कामं मदर्थेन स्वयंवरः

bhāradvājāśrame brūhi madvākyāttarasā vibho | pitrā me sambhṛtaḥ kāmaṃ madarthena svayaṃvaraḥ

आगमिष्यन्ति राजानो बलयुक्ता ह्यनेकशः । मया त्वं वै वृतश्‍चित्ते सर्वथा प्रीतिपूर्वकम्

āgamiṣyanti rājāno balayuktā hyanekaśaḥ | mayā tvaṃ vai vṛtaścitte sarvathā prītipūrvakam

भगवत्या समादिष्टः स्वप्ने मम सुरोपम । विषमद्मि हुताशे वा प्रपतामि प्रदीपिते

bhagavatyā samādiṣṭaḥ svapne mama suropama | viṣamadmi hutāśe vā prapatāmi pradīpite

वरये त्वदृते नान्यं पितृभ्यां प्रेरिताऽपि वा । मनसा कर्मणा वाचा संवृतस्त्वं मया वरः

varaye tvadṛte nānyaṃ pitṛbhyāṃ preritā'pi vā | manasā karmaṇā vācā saṃvṛtastvaṃ mayā varaḥ

भगवत्याः प्रसादेन शर्मावाभ्यां भविष्यति । आगन्तव्यं त्वयात्रैव दैवं कृत्वा परं बलम्

bhagavatyāḥ prasādena śarmāvābhyāṃ bhaviṣyati | āgantavyaṃ tvayātraiva daivaṃ kṛtvā paraṃ balam

यदधीनं जगत्सर्वं वर्तते सचराचरम् । भगवत्या यदादिष्टं न तन्मिथ्या भविष्यति

yadadhīnaṃ jagatsarvaṃ vartate sacarācaram | bhagavatyā yadādiṣṭaṃ na tanmithyā bhaviṣyati

यद्वशे देवताः सर्वा वर्तन्ते शङ्करादयः । वक्तव्योऽसौ त्वया ब्रह्मन्नेकान्ते वै नृपात्मजः

yadvaśe devatāḥ sarvā vartante śaṅkarādayaḥ | vaktavyo'sau tvayā brahmannekānte vai nṛpātmajaḥ

यथा भवति मे कार्यं तत्कर्तव्यं त्वयानघ । इत्युक्त्वा दक्षिणां दत्त्वा मुनिर्व्यापारितस्तया

yathā bhavati me kāryaṃ tatkartavyaṃ tvayānagha | ityuktvā dakṣiṇāṃ dattvā munirvyāpāritastayā

गत्वा सर्वं निवेद्याशु तत्र प्रत्यागतो द्विजः । सुदर्शनस्तु तज्ज्ञात्वा निश्‍चयं गमने तदा

gatvā sarvaṃ nivedyāśu tatra pratyāgato dvijaḥ | sudarśanastu tajjñātvā niścayaṃ gamane tadā

चकार मुनिना तेन प्रेरितः परमादरात् । व्यास उवाच गमनायोद्यतं पुत्रं तमुवाच मनोरमा

cakāra muninā tena preritaḥ paramādarāt | vyāsa uvāca gamanāyodyataṃ putraṃ tamuvāca manoramā

वेपमानाऽतिदुःखार्ता जातत्रासाऽश्रुलोचना । कुत्र गच्छसि पुत्राद्य समाजे भूभृतां किल

vepamānā'tiduḥkhārtā jātatrāsā'śrulocanā | kutra gacchasi putrādya samāje bhūbhṛtāṃ kila

एकाकी कृतवैरश्‍च किं विचिन्त्य स्वयंवरे । युधाजिद्धन्तुकामस्त्वां समेष्यति महीपतिः

ekākī kṛtavairaśca kiṃ vicintya svayaṃvare | yudhājiddhantukāmastvāṃ sameṣyati mahīpatiḥ

न तेऽन्योऽस्ति सहायश्‍च तस्मान्मा व्रज पुत्रक । एकपुत्रातिदीनास्मि तवाधारा निराश्रया

na te'nyo'sti sahāyaśca tasmānmā vraja putraka | ekaputrātidīnāsmi tavādhārā nirāśrayā

नार्हसि त्वं महाभाग निराशां कर्तुंमद्य माम् । पिता ते निहतो येन सोऽपि तत्रागतो नृपः

nārhasi tvaṃ mahābhāga nirāśāṃ kartuṃmadya mām | pitā te nihato yena so'pi tatrāgato nṛpaḥ

एकाकिनं गतं तत्र युधाजित्त्वां हनिष्यति । सुदर्शन उवाच भवितव्यं भवत्येव नात्र कार्या विचारणा

ekākinaṃ gataṃ tatra yudhājittvāṃ haniṣyati | sudarśana uvāca bhavitavyaṃ bhavatyeva nātra kāryā vicāraṇā

आदेशाच्च जगन्मातुर्गच्छाम्यद्य स्वयंवरे । मा शोकं कुरु कल्याणि क्षत्रियाऽसि वरानने

ādeśācca jaganmāturgacchāmyadya svayaṃvare | mā śokaṃ kuru kalyāṇi kṣatriyā'si varānane

न बिभेमि प्रसादेन भगवत्या निरन्तरम् । व्यास उवाच इत्युक्त्वा रथमारुह्य गन्तुकामं सुदर्शनम्

na bibhemi prasādena bhagavatyā nirantaram | vyāsa uvāca ityuktvā rathamāruhya gantukāmaṃ sudarśanam

दृष्ट्वा मनोरमा पुत्रमाशीर्भिश्‍चान्वमोदयत् । अग्रतस्तेऽम्बिका पातु पार्वती पातु पृष्ठतः

dṛṣṭvā manoramā putramāśīrbhiścānvamodayat | agrataste'mbikā pātu pārvatī pātu pṛṣṭhataḥ

पार्वती पार्श्‍वयोः पातु शिवा सर्वत्र साम्प्रतम् । वाराही विषमे मार्गे दुर्गा दुर्गेषु कर्हिचित् । कालिका कलहे घोरे पातु त्वां परमेश्‍वरी

pārvatī pārśvayoḥ pātu śivā sarvatra sāmpratam | vārāhī viṣame mārge durgā durgeṣu karhicit | kālikā kalahe ghore pātu tvāṃ parameśvarī

मण्डपे तत्र मातङ्गी तथा सौ‌म्या स्वयंवरे । भवानी भूपमध्ये तु पातु त्वां भवमोचनी

maṇḍape tatra mātaṅgī tathā saumyā svayaṃvare | bhavānī bhūpamadhye tu pātu tvāṃ bhavamocanī

गिरिजा गिरिदुर्गेषु चामुण्डा चत्वरेषु च । कामगा काननेष्वेवं रक्षतु त्वां सनातनी

girijā giridurgeṣu cāmuṇḍā catvareṣu ca | kāmagā kānaneṣvevaṃ rakṣatu tvāṃ sanātanī

विवादे वैष्णवी शक्तिरवतात्त्वां रघूद्वह । भैरवी चरणे सौ‌म्य शत्रूणां वै समागमे

vivāde vaiṣṇavī śaktiravatāttvāṃ raghūdvaha | bhairavī caraṇe saumya śatrūṇāṃ vai samāgame

सर्वदा सर्वदेशेषु पातु त्वां भुवनेश्‍वरी । महामाया जगद्धात्री सच्चिदानन्दरूपिणी

sarvadā sarvadeśeṣu pātu tvāṃ bhuvaneśvarī | mahāmāyā jagaddhātrī saccidānandarūpiṇī

व्यास उवाच इत्युक्त्वा तं तदा माता वेपमाना भयाकुला । उवाचाहं त्वया सार्धमागमिष्यामि सर्वथा

vyāsa uvāca ityuktvā taṃ tadā mātā vepamānā bhayākulā | uvācāhaṃ tvayā sārdhamāgamiṣyāmi sarvathā

निमिषार्धं विना त्वां वै नाहं स्थातुमिहोत्सहे । सहैव नय मां वत्स यत्र ते गमने मतिः

nimiṣārdhaṃ vinā tvāṃ vai nāhaṃ sthātumihotsahe | sahaiva naya māṃ vatsa yatra te gamane matiḥ

इत्युक्त्वा निःसृता माता धात्रेयीसंयुता तदा । विप्रैर्दत्ताशिषः सर्वे निर्ययुर्हर्षसंयुताः

ityuktvā niḥsṛtā mātā dhātreyīsaṃyutā tadā | viprairdattāśiṣaḥ sarve niryayurharṣasaṃyutāḥ

वाराणस्यां ततः प्राप्तो रथेनैकेन राघवः । ज्ञातः सुबाहुना तत्र पूजितश्‍चार्हणादिभिः

vārāṇasyāṃ tataḥ prāpto rathenaikena rāghavaḥ | jñātaḥ subāhunā tatra pūjitaścārhaṇādibhiḥ

निवेशार्थं गृहं दत्तमन्नपानादिकं तथा । सेवकं समनुज्ञाप्य परिचर्यार्थमेव च

niveśārthaṃ gṛhaṃ dattamannapānādikaṃ tathā | sevakaṃ samanujñāpya paricaryārthameva ca

मिलितास्त्वथ राजानो नानादेशाधिपाः किल । युधाजिदपि सम्प्राप्तो दौहित्रेण समन्वितः

militāstvatha rājāno nānādeśādhipāḥ kila | yudhājidapi samprāpto dauhitreṇa samanvitaḥ

करूषाधिपतिश्‍चैव तथा मद्रेश्‍वरो नृपः । सिन्धुराजस्तथा वीरो योद्धा माहिष्मतीपतिः

karūṣādhipatiścaiva tathā madreśvaro nṛpaḥ | sindhurājastathā vīro yoddhā māhiṣmatīpatiḥ

पाञ्चालः पर्वतीयश्‍च कामरूपोऽतिवीर्यवान् । कार्णाटश्‍चोलदेशीयो वैदर्भश्‍च महाबलः

pāñcālaḥ parvatīyaśca kāmarūpo'tivīryavān | kārṇāṭaścoladeśīyo vaidarbhaśca mahābalaḥ

अक्षौहिणी त्रिषष्टिश्‍च मिलिता संख्यया तदा । वेष्टिता नगरी सा तु सैन्यैः सर्वत्र संस्थितैः

akṣauhiṇī triṣaṣṭiśca militā saṃkhyayā tadā | veṣṭitā nagarī sā tu sainyaiḥ sarvatra saṃsthitaiḥ

एते चान्ये च बहवः स्वयंवरदिदृक्षया । मिलितास्तत्र राजानो वरवारणसंयुताः

ete cānye ca bahavaḥ svayaṃvaradidṛkṣayā | militāstatra rājāno varavāraṇasaṃyutāḥ

अन्योन्यं नृपपुत्रास्त इत्यूचुर्मिलितास्तदा । सुदर्शनो नृपसुतो ह्यागतोऽस्ति निराकुलः

anyonyaṃ nṛpaputrāsta ityūcurmilitāstadā | sudarśano nṛpasuto hyāgato'sti nirākulaḥ

एकाकी रथमारुह्य मात्रा सह महामतिः । विवाहार्थमिहायातः काकुत्स्थः किं नु साम्प्रतम्

ekākī rathamāruhya mātrā saha mahāmatiḥ | vivāhārthamihāyātaḥ kākutsthaḥ kiṃ nu sāmpratam

एतान् राजसुतांस्त्यक्त्वा ससैन्यान्सायुधानथ । किमेनं राजपुत्री सा वरिष्यति महाभुजम्

etān rājasutāṃstyaktvā sasainyānsāyudhānatha | kimenaṃ rājaputrī sā variṣyati mahābhujam

युधाजिदथ राजेशस्तानुवाच महीपतीन् । अहमेनं हनिष्यामि कन्यार्थे नात्र संशयः

yudhājidatha rājeśastānuvāca mahīpatīn | ahamenaṃ haniṣyāmi kanyārthe nātra saṃśayaḥ

केरलाधिपतिः प्राह तं तदा नीतिसत्तमः । नात्र युद्धं प्रकर्तव्यं राजन्निच्छास्वयंवरे

keralādhipatiḥ prāha taṃ tadā nītisattamaḥ | nātra yuddhaṃ prakartavyaṃ rājannicchāsvayaṃvare

बलेन हरणं नास्ति नात्र शुल्कस्वयंवरः । कन्येच्छयाऽत्र वरणं विवादः कीदृशस्त्विह

balena haraṇaṃ nāsti nātra śulkasvayaṃvaraḥ | kanyecchayā'tra varaṇaṃ vivādaḥ kīdṛśastviha

अन्यायेन त्वया पूर्वमसौ राज्यात्प्रवासितः । दौहित्रायार्पितं राज्यं बलवन्नृपसत्तम

anyāyena tvayā pūrvamasau rājyātpravāsitaḥ | dauhitrāyārpitaṃ rājyaṃ balavannṛpasattama

काकुत्स्थोऽयं महाभाग कोसलाधिपतेः सुतः । कथमेनं राजपुत्रं हनिष्यसि निरागसम्

kākutstho'yaṃ mahābhāga kosalādhipateḥ sutaḥ | kathamenaṃ rājaputraṃ haniṣyasi nirāgasam

लप्स्यसे तत्फलं नूनमनयस्य नृपोत्तम । शास्तास्ति कश्‍चिदायुष्मञ्जगतोऽस्य जगत्पतिः

lapsyase tatphalaṃ nūnamanayasya nṛpottama | śāstāsti kaścidāyuṣmañjagato'sya jagatpatiḥ

धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् । मानयं कुरु राजेन्द्र त्यज पापमतिं किल

dharmo jayati nādharmaḥ satyaṃ jayati nānṛtam | mānayaṃ kuru rājendra tyaja pāpamatiṃ kila

दौहित्रस्तव सम्प्राप्तः सोऽपि रूपसमन्वितः । राज्ययुक्तस्तथा श्रीमान्कथं तं न वरिष्यति

dauhitrastava samprāptaḥ so'pi rūpasamanvitaḥ | rājyayuktastathā śrīmānkathaṃ taṃ na variṣyati

अन्ये राजसुताः कामं वर्तन्ते बलवत्तराः । कन्यास्वयंवरे कन्या स्वीकरिष्यति साम्प्रतम्

anye rājasutāḥ kāmaṃ vartante balavattarāḥ | kanyāsvayaṃvare kanyā svīkariṣyati sāmpratam

वृते तथा विवादः कः प्रवदन्तु महीभुजः । परस्परं विरोधोऽत्र न कर्तव्यो विजानता

vṛte tathā vivādaḥ kaḥ pravadantu mahībhujaḥ | parasparaṃ virodho'tra na kartavyo vijānatā

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे राजसंवादवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe rājasaṃvādavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २०

स्वपितरं प्रति शशिकलावाक्यम् व्यास उवाच इतिवादिनि भूपाले केरलाधिपतौ तदा । प्रत्युवाच महाभाग युधाजिदपि पार्थिवः

svapitaraṃ prati śaśikalāvākyam vyāsa uvāca itivādini bhūpāle keralādhipatau tadā | pratyuvāca mahābhāga yudhājidapi pārthivaḥ

नीतिरेषा महीपाल यद्‌ब्रवीति भवानिह । समाजे पार्थिवानां वै सत्यवाग्विजितेन्द्रियः

nītireṣā mahīpāla yadbravīti bhavāniha | samāje pārthivānāṃ vai satyavāgvijitendriyaḥ

योग्येषु वर्तमानेषु कन्यारत्‍नं कुलोद्वह । अयोग्योऽर्हति भूपाल न्यायोऽयं तव रोचते

yogyeṣu vartamāneṣu kanyāratnaṃ kulodvaha | ayogyo'rhati bhūpāla nyāyo'yaṃ tava rocate

भागं सिंहस्य गोमायुर्भोक्तुमर्हति वा कथम् । तथा सुदर्शनोऽयं वै कन्यारत्‍नं किमर्हति

bhāgaṃ siṃhasya gomāyurbhoktumarhati vā katham | tathā sudarśano'yaṃ vai kanyāratnaṃ kimarhati

बलं वेदो हि विप्राणां भूभुजां चापजं बलम् । किमन्याय्यं महाराज ब्रवीम्यहमिहाधुना

balaṃ vedo hi viprāṇāṃ bhūbhujāṃ cāpajaṃ balam | kimanyāyyaṃ mahārāja bravīmyahamihādhunā

बलं शुल्कं यथा राज्ञां विवाहे परिकीर्तितम् । बलवानेव गृह्णातु नाबलस्तु कदाचन

balaṃ śulkaṃ yathā rājñāṃ vivāhe parikīrtitam | balavāneva gṛhṇātu nābalastu kadācana

तस्मात्कन्यापणं कृत्वा नीतिरत्र विधीयताम् । अन्यथा कलहः कामं भविष्यति महीभुजाम्

tasmātkanyāpaṇaṃ kṛtvā nītiratra vidhīyatām | anyathā kalahaḥ kāmaṃ bhaviṣyati mahībhujām

एवं विवादे संवृत्ते राज्ञां तत्र परस्परम् । आहूतस्तु सभामध्ये सुबाहुर्नृपसत्तमः

evaṃ vivāde saṃvṛtte rājñāṃ tatra parasparam | āhūtastu sabhāmadhye subāhurnṛpasattamaḥ

समाहूय नृपाः सर्वे तमूचुस्तत्त्वदर्शिनः । राजन्नीतिस्त्वया कार्या विवाहेऽत्र समाहिता

samāhūya nṛpāḥ sarve tamūcustattvadarśinaḥ | rājannītistvayā kāryā vivāhe'tra samāhitā

किं ते चिकीर्षितं राजंस्तद्वदस्व समाहितः । पुत्र्याः प्रदानं कस्मै ते रोचते नृप चेतसि

kiṃ te cikīrṣitaṃ rājaṃstadvadasva samāhitaḥ | putryāḥ pradānaṃ kasmai te rocate nṛpa cetasi

सुबाहुरुवाच पुत्र्या मे मनसा कामं वृतः किल सुदर्शनः । मया निवारितोऽत्यर्थं न सा प्रत्येति मे वचः

subāhuruvāca putryā me manasā kāmaṃ vṛtaḥ kila sudarśanaḥ | mayā nivārito'tyarthaṃ na sā pratyeti me vacaḥ

किं करोमि सुताया मे न वशे वर्तते मनः । सुदर्शनस्तथैकाकी सम्प्राप्तोऽस्ति निराकुलः

kiṃ karomi sutāyā me na vaśe vartate manaḥ | sudarśanastathaikākī samprāpto'sti nirākulaḥ

व्यास उवाच सम्पन्ना भूभुजः सर्वे समाहूय सुदर्शनम् । ऊचुः समागतं शान्तमेकाकिनमतन्द्रिताः

vyāsa uvāca sampannā bhūbhujaḥ sarve samāhūya sudarśanam | ūcuḥ samāgataṃ śāntamekākinamatandritāḥ

राजपुत्र महाभाग केनाहूतोऽसि सुव्रत । एकाकी यः समायातः समाजे भूभृतामिह

rājaputra mahābhāga kenāhūto'si suvrata | ekākī yaḥ samāyātaḥ samāje bhūbhṛtāmiha

न वै सैन्यं न सचिवा न कोशो न बृहद्‌बलम् । किमर्थञ्च समायातस्तत्त्वं ब्रूहि महामते

na vai sainyaṃ na sacivā na kośo na bṛhadbalam | kimarthañca samāyātastattvaṃ brūhi mahāmate

युद्धकामा नृपतयो वर्तन्तेऽत्र समागमे । कन्यार्थं सैन्यसम्पन्नाः किं त्वं कर्तुमिहेच्छसि

yuddhakāmā nṛpatayo vartante'tra samāgame | kanyārthaṃ sainyasampannāḥ kiṃ tvaṃ kartumihecchasi

भ्राता ते सुबलः शूरः सम्प्राप्तोऽस्ति जिघृक्षया । युधाजिच्च महाबाहुः साहाय्यं कर्तुमागतः

bhrātā te subalaḥ śūraḥ samprāpto'sti jighṛkṣayā | yudhājicca mahābāhuḥ sāhāyyaṃ kartumāgataḥ

गच्छ वा तिष्ठ राजेन्द्र याथातथ्यमुदाहृतम् । त्वयि सैन्यविहीने च यथेष्टं कुरु सुव्रत

gaccha vā tiṣṭha rājendra yāthātathyamudāhṛtam | tvayi sainyavihīne ca yatheṣṭaṃ kuru suvrata

सुदर्शन उवाच न बलं न सहायो मे न कोशो दुर्गसंश्रयः । न मित्राणि न सौहार्दी न नृपा रक्षका मम

sudarśana uvāca na balaṃ na sahāyo me na kośo durgasaṃśrayaḥ | na mitrāṇi na sauhārdī na nṛpā rakṣakā mama

अत्र स्वयंवरं श्रुत्वा द्रष्टुकाम इहागतः । स्वप्ने देव्या प्रेरितोऽस्मि भगवत्या न संशयः

atra svayaṃvaraṃ śrutvā draṣṭukāma ihāgataḥ | svapne devyā prerito'smi bhagavatyā na saṃśayaḥ

नान्यच्चिकीर्षितं मेऽद्य मामाह जगदीश्‍वरी । तया यद्विहितं तच्च भविताऽद्य न संशयः

nānyaccikīrṣitaṃ me'dya māmāha jagadīśvarī | tayā yadvihitaṃ tacca bhavitā'dya na saṃśayaḥ

न शत्रुरस्ति संसारे कोऽप्यत्र जगतीश्‍वराः । सर्वत्र पश्यतो मेऽद्य भवानीं जगदम्बिकाम्

na śatrurasti saṃsāre ko'pyatra jagatīśvarāḥ | sarvatra paśyato me'dya bhavānīṃ jagadambikām

यः करिष्यति शत्रुत्वं मया सह नृपात्मजाः । शास्ता तस्य महाविद्या नाहं जानामि शत्रुताम्

yaḥ kariṣyati śatrutvaṃ mayā saha nṛpātmajāḥ | śāstā tasya mahāvidyā nāhaṃ jānāmi śatrutām

यद्‌भावि तद्वै भविता नान्यथा नृपसत्तमाः । का चिन्ता ह्यत्र कर्तव्या दैवाधीनोऽस्मि सर्वथा

yadbhāvi tadvai bhavitā nānyathā nṛpasattamāḥ | kā cintā hyatra kartavyā daivādhīno'smi sarvathā

देवभूतमनुष्येषु सर्वभूतेषु सर्वदा । सर्वेषां तत्कृता भक्तिर्नान्यथा नृपसत्तमाः

devabhūtamanuṣyeṣu sarvabhūteṣu sarvadā | sarveṣāṃ tatkṛtā bhaktirnānyathā nṛpasattamāḥ

सा यं चिकीर्षते भूपं तं करोति नृपाधिपाः । निर्धनं वा नरं कामं का चिन्ता वै तदा मम

sā yaṃ cikīrṣate bhūpaṃ taṃ karoti nṛpādhipāḥ | nirdhanaṃ vā naraṃ kāmaṃ kā cintā vai tadā mama

तामृते परमां शक्तिं ब्रह्मविष्णुहरादयः । न शक्ताः स्पन्दितुं देवाः का चिन्ता मे तदा नृपाः

tāmṛte paramāṃ śaktiṃ brahmaviṣṇuharādayaḥ | na śaktāḥ spandituṃ devāḥ kā cintā me tadā nṛpāḥ

अशक्तो वा सशक्तो वा यादृशस्तादृशस्त्वहम् । तदाज्ञया नृपाद्यैव सम्प्राप्तोऽस्मि स्वयंवरे

aśakto vā saśakto vā yādṛśastādṛśastvaham | tadājñayā nṛpādyaiva samprāpto'smi svayaṃvare

सा यदिच्छति तत्कुर्यान्मम किं चिन्तनेन वै । नात्र शंका प्रकर्तव्या सत्यमेतद्‌ब्रवीम्यहम्

sā yadicchati tatkuryānmama kiṃ cintanena vai | nātra śaṃkā prakartavyā satyametadbravīmyaham

जये पराजये लज्जा न मेऽत्राण्वपि पार्थिवाः । भगवत्यास्तु लज्जास्ति तदधीनोऽस्मि सर्वथा

jaye parājaye lajjā na me'trāṇvapi pārthivāḥ | bhagavatyāstu lajjāsti tadadhīno'smi sarvathā

व्यास उवाच इति तस्य तदाकर्ण्य वचनं राजसत्तमाः । ऊचुः परस्परं प्रेक्ष्य निश्‍चयज्ञा नराधिपाः

vyāsa uvāca iti tasya tadākarṇya vacanaṃ rājasattamāḥ | ūcuḥ parasparaṃ prekṣya niścayajñā narādhipāḥ

सत्यमुक्तं त्वया साधो न मिथ्या कर्हिचिद्‌भवेत् । तथाप्युज्जयनीनाथस्त्वां हन्तुं परिकाङ्क्षति

satyamuktaṃ tvayā sādho na mithyā karhicidbhavet | tathāpyujjayanīnāthastvāṃ hantuṃ parikāṅkṣati

त्वत्कृते न दयादिष्टा त्वां ब्रवीमो महामते । यद्युक्तं तत्त्वया कार्यं विचार्य मनसाऽनघ

tvatkṛte na dayādiṣṭā tvāṃ bravīmo mahāmate | yadyuktaṃ tattvayā kāryaṃ vicārya manasā'nagha

सुदर्शन उवाच सत्यमुक्तं भवद्‌भिश्‍च कृपावद्‌भिः सुहृज्जनैः । किं ब्रवीमि पुनर्वाक्यमुक्त्वा नृपतिसत्तमाः

sudarśana uvāca satyamuktaṃ bhavadbhiśca kṛpāvadbhiḥ suhṛjjanaiḥ | kiṃ bravīmi punarvākyamuktvā nṛpatisattamāḥ

न मृत्युः केनचिद्‌भाव्यः कस्यचिद्वा कदाचन । दैवाधीनमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

na mṛtyuḥ kenacidbhāvyaḥ kasyacidvā kadācana | daivādhīnamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

स्ववशोऽयं न जीवो‍ऽस्ति स्वकर्मवशगः सदा । तत्कर्म त्रिविधं प्रोक्तं विद्वद्‌भिस्तत्त्वदर्शिभिः

svavaśo'yaṃ na jīvo'sti svakarmavaśagaḥ sadā | tatkarma trividhaṃ proktaṃ vidvadbhistattvadarśibhiḥ

सञ्चितं वर्तमानञ्च प्रारब्धञ्च तृतीयकम् । कालकर्मस्वभावैश्‍च ततं सर्वमिदं जगत्

sañcitaṃ vartamānañca prārabdhañca tṛtīyakam | kālakarmasvabhāvaiśca tataṃ sarvamidaṃ jagat

न देवो मानुषं हन्तुं शक्तः कालागमं विना । हतं निमित्तमात्रेण हन्ति कालः सनातनः

na devo mānuṣaṃ hantuṃ śaktaḥ kālāgamaṃ vinā | hataṃ nimittamātreṇa hanti kālaḥ sanātanaḥ

यथा पिता मे निहतः सिंहेनामित्रकर्षणः । तथा मातामहोऽप्येवं युद्धे युधाजिता हतः

yathā pitā me nihataḥ siṃhenāmitrakarṣaṇaḥ | tathā mātāmaho'pyevaṃ yuddhe yudhājitā hataḥ

यत्‍नकोटिं प्रकुर्वाणो हन्यते दैवयोगतः । जीवेद्वर्षसहस्राणि रक्षणेन विना नरः

yatnakoṭiṃ prakurvāṇo hanyate daivayogataḥ | jīvedvarṣasahasrāṇi rakṣaṇena vinā naraḥ

नाहं बिभेमि धर्मिष्ठाः कदाचिच्च युधाजितः । दैवमेव परं मत्वा सुस्थितोऽस्मि सदा नृपाः

nāhaṃ bibhemi dharmiṣṭhāḥ kadācicca yudhājitaḥ | daivameva paraṃ matvā susthito'smi sadā nṛpāḥ

स्मरणं सततं नित्यं भगवत्याः करोम्यहम् । विश्‍वस्य जननी देवी कल्याणं सा करिष्यति

smaraṇaṃ satataṃ nityaṃ bhagavatyāḥ karomyaham | viśvasya jananī devī kalyāṇaṃ sā kariṣyati

पूर्वार्जितं हि भोक्तव्यं शुभं वाप्यशुभं तथा । स्वकृतस्य च भोगेन कीदृक्शोको विजानताम्

pūrvārjitaṃ hi bhoktavyaṃ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ tathā | svakṛtasya ca bhogena kīdṛkśoko vijānatām

स्वकर्मफलयोगेन प्राप्य दुःखमचेतनः । निमित्तकारणे वैरं करोत्यल्पमतिः किल

svakarmaphalayogena prāpya duḥkhamacetanaḥ | nimittakāraṇe vairaṃ karotyalpamatiḥ kila

न तथाऽहं विजानामि वैरं शोकं भयं तथा । निःशङ्कमिह सम्प्राप्तः समाजे भूभृतामिह

na tathā'haṃ vijānāmi vairaṃ śokaṃ bhayaṃ tathā | niḥśaṅkamiha samprāptaḥ samāje bhūbhṛtāmiha

एकाकी द्रष्टुकामोऽहं स्वयंवरमनुत्तमम् । भविष्यति च यद्‌भाव्यं प्राप्तोऽस्मि चण्डिकाज्ञया

ekākī draṣṭukāmo'haṃ svayaṃvaramanuttamam | bhaviṣyati ca yadbhāvyaṃ prāpto'smi caṇḍikājñayā

भगवत्याः प्रमाणं मे नान्यं जानामि संयतः । तत्कृतञ्च सुखं दुःखं भविष्यति च नान्यथा

bhagavatyāḥ pramāṇaṃ me nānyaṃ jānāmi saṃyataḥ | tatkṛtañca sukhaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati ca nānyathā

युधाजित्सुखमाप्नोतु न मे वैरं नृपोत्तमाः । यः करिष्यति मे वैरं स प्राप्स्यति फलं तथा

yudhājitsukhamāpnotu na me vairaṃ nṛpottamāḥ | yaḥ kariṣyati me vairaṃ sa prāpsyati phalaṃ tathā

व्यास उवाच इत्युक्तास्ते तथा तेन सन्तुष्टा भूभुजः स्थिताः । सोऽपि स्वमाश्रमं प्राप्य सुस्थितः सम्बभूव ह

vyāsa uvāca ityuktāste tathā tena santuṣṭā bhūbhujaḥ sthitāḥ | so'pi svamāśramaṃ prāpya susthitaḥ sambabhūva ha

अपरेऽह्नि शुभे काले नृपाः सम्मन्त्रिताः किल । सुबाहुना नृपेणाथ रुचिरे वै स्वमण्डपे

apare'hni śubhe kāle nṛpāḥ sammantritāḥ kila | subāhunā nṛpeṇātha rucire vai svamaṇḍape

दिव्यास्तरणयुक्तेषु मञ्चेषु रचितेषु च । उपविष्टाश्‍च राजानः शुभालङ्करणैर्युताः

divyāstaraṇayukteṣu mañceṣu raciteṣu ca | upaviṣṭāśca rājānaḥ śubhālaṅkaraṇairyutāḥ

दिव्यवेषधराः कामं विमानेष्वमरा इव । दीप्यमानाः स्थितास्तत्र स्वयंवरदिदृक्षया

divyaveṣadharāḥ kāmaṃ vimāneṣvamarā iva | dīpyamānāḥ sthitāstatra svayaṃvaradidṛkṣayā

इति चिन्तापराः सर्वे कदा साप्यागमिष्यति । भाग्यवन्तं नृपश्रेष्ठं श्रुतपुण्यं वरिष्यति

iti cintāparāḥ sarve kadā sāpyāgamiṣyati | bhāgyavantaṃ nṛpaśreṣṭhaṃ śrutapuṇyaṃ variṣyati

यदा सुदर्शनं दैवात्स्रजा सम्भूषयेदिह । विवादो वै नृपाणां च भविता नात्र संशयः

yadā sudarśanaṃ daivātsrajā sambhūṣayediha | vivādo vai nṛpāṇāṃ ca bhavitā nātra saṃśayaḥ

इत्येवं चिन्त्यमानास्ते भूपा मञ्चेषु संस्थिताः । वादित्रघोषः सुमहानुत्थितो नृपमण्डपे

ityevaṃ cintyamānāste bhūpā mañceṣu saṃsthitāḥ | vāditraghoṣaḥ sumahānutthito nṛpamaṇḍape

अथ काशीपतिः प्राह सुतां स्नातां स्वलङ्कृताम् । मधूकमालासंयुक्तां क्षौमवासोविभूषिताम्

atha kāśīpatiḥ prāha sutāṃ snātāṃ svalaṅkṛtām | madhūkamālāsaṃyuktāṃ kṣaumavāsovibhūṣitām

विवाहोपस्करैर्युक्तां दिव्यां सिन्धुसुतोपमाम् । चिन्तापरां सुवसनां स्मितपूर्वमिदं वचः

vivāhopaskarairyuktāṃ divyāṃ sindhusutopamām | cintāparāṃ suvasanāṃ smitapūrvamidaṃ vacaḥ

उत्तिष्ठ पुत्रि सुनसे करे धृत्वा शुभां स्रजम् । व्रज मण्डपमध्येऽद्य समाजं पश्य भूभुजाम्

uttiṣṭha putri sunase kare dhṛtvā śubhāṃ srajam | vraja maṇḍapamadhye'dya samājaṃ paśya bhūbhujām

गुणवान् रूपसम्पन्नः कुलीनश्‍च नृपोत्तमः । तव चित्ते वसेद्यस्तु तं वृणुष्व सुमध्यमे

guṇavān rūpasampannaḥ kulīnaśca nṛpottamaḥ | tava citte vasedyastu taṃ vṛṇuṣva sumadhyame

देशदेशाधिपाः सर्वे मञ्चेषु रचितेषु च । संविष्टाः पश्य तन्वङ्‌गि वरयस्व यथारुचि

deśadeśādhipāḥ sarve mañceṣu raciteṣu ca | saṃviṣṭāḥ paśya tanvaṅgi varayasva yathāruci

व्यास उवाच तं तथा भाषमाणं वै पितरं मितभाषिणी । उवाच वचनं बाला ललितं धर्मसंयुतम्

vyāsa uvāca taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ vai pitaraṃ mitabhāṣiṇī | uvāca vacanaṃ bālā lalitaṃ dharmasaṃyutam

शशिकलोवाच नाहं दृष्टिपथे राज्ञां गमिष्यामि पितः किल । कामुकानां नरेशानां गच्छन्त्यन्याश्च योषितः

śaśikalovāca nāhaṃ dṛṣṭipathe rājñāṃ gamiṣyāmi pitaḥ kila | kāmukānāṃ nareśānāṃ gacchantyanyāśca yoṣitaḥ

धर्मशास्त्रे श्रुतं तात मयेदं वचनं किल । एक एव वरो नार्या निरीक्ष्यः स्यान्न चापरः

dharmaśāstre śrutaṃ tāta mayedaṃ vacanaṃ kila | eka eva varo nāryā nirīkṣyaḥ syānna cāparaḥ

सतीत्वं निर्गतं तस्या या प्रयाति बहूनथ । सङ्कल्पयन्ति ते सर्वे दृष्ट्वा मे भवतात्त्विति

satītvaṃ nirgataṃ tasyā yā prayāti bahūnatha | saṅkalpayanti te sarve dṛṣṭvā me bhavatāttviti

स्वयंवरे स्रजं धृत्वा यदागच्छति मण्डपे । सामान्या सा तदा जाता कुलटेवापरा वधूः

svayaṃvare srajaṃ dhṛtvā yadāgacchati maṇḍape | sāmānyā sā tadā jātā kulaṭevāparā vadhūḥ

वारस्त्री विपणे गत्वा यथा वीक्ष्य नरांस्थितान् । गुणागुणपरिज्ञानं करोति निजमानसे

vārastrī vipaṇe gatvā yathā vīkṣya narāṃsthitān | guṇāguṇaparijñānaṃ karoti nijamānase

नैकभावा यथा वेश्या वृथा पश्यति कामुकम् । तथाऽहं मण्डपे गत्वा कुर्वे वारस्त्रिया कृतम्

naikabhāvā yathā veśyā vṛthā paśyati kāmukam | tathā'haṃ maṇḍape gatvā kurve vārastriyā kṛtam

वृद्धैरेतैः कृतं धर्मं न करिष्यामि साम्प्रतम् । पत्‍नीव्रतं तथा कामं चरिष्येऽहं धृतव्रता

vṛddhairetaiḥ kṛtaṃ dharmaṃ na kariṣyāmi sāmpratam | patnīvrataṃ tathā kāmaṃ cariṣye'haṃ dhṛtavratā

सामान्या प्रथमं गत्वा कृत्वा सङ्कल्पितं बहु । वृणोति चैकं तद्वद्वै वृणोमि कथमद्य वै

sāmānyā prathamaṃ gatvā kṛtvā saṅkalpitaṃ bahu | vṛṇoti caikaṃ tadvadvai vṛṇomi kathamadya vai

सुदर्शनो मया पूर्वं वृतः सर्वात्मना पितः । तमृते नान्यथा कर्तुमिच्छामि नृपसत्तम

sudarśano mayā pūrvaṃ vṛtaḥ sarvātmanā pitaḥ | tamṛte nānyathā kartumicchāmi nṛpasattama

विवाहविधिना देहि कन्यादानं शुभे दिने । सुदर्शनाय नृपते यदीच्छसि शुभं मम

vivāhavidhinā dehi kanyādānaṃ śubhe dine | sudarśanāya nṛpate yadīcchasi śubhaṃ mama

इति श्रीदेवीभागवत महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे स्वपितरं प्रति शशिकलावाक्यं नामविंशोध्यायः

iti śrīdevībhāgavata mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe svapitaraṃ prati śaśikalāvākyaṃ nāmaviṃśodhyāyaḥ

अध्यायः २१

कन्यया स्वपितरं प्रति सुदर्शनेन सह विवाहार्थकथनम् व्यास उवाच सुबाहुरपि तच्छ्रुत्वा युक्तमुक्तं तया तदा । चिन्ताविष्टो बभूवाशु किं कर्तव्यमतः परम्

kanyayā svapitaraṃ prati sudarśanena saha vivāhārthakathanam vyāsa uvāca subāhurapi tacchrutvā yuktamuktaṃ tayā tadā | cintāviṣṭo babhūvāśu kiṃ kartavyamataḥ param

सङ्गताः पृथिवीपालाः ससैन्याः सपरिग्रहाः । उपविष्टाश्‍च मञ्चेषु योद्धुकामा महाबलाः

saṅgatāḥ pṛthivīpālāḥ sasainyāḥ saparigrahāḥ | upaviṣṭāśca mañceṣu yoddhukāmā mahābalāḥ

यदि ब्रवीमि तान्सर्वान्सुता नायाति साम्प्रतम् । तथापि कोपसंयुक्ता हन्युर्मा दुष्टबुद्धयः

yadi bravīmi tānsarvānsutā nāyāti sāmpratam | tathāpi kopasaṃyuktā hanyurmā duṣṭabuddhayaḥ

न मे सैन्यबलं तादृङ्न दुर्गबलमद्‌भुतम् । येनाहं नृपतीन्सर्वान् प्रत्यादेष्टुमिहोत्सहे

na me sainyabalaṃ tādṛṅna durgabalamadbhutam | yenāhaṃ nṛpatīnsarvān pratyādeṣṭumihotsahe

सुदर्शनस्तथैकाकी ह्यसहायोऽधनः शिशुः । किं कर्तव्यं निमग्नोऽहं सर्वथा दुःखसागरे

sudarśanastathaikākī hyasahāyo'dhanaḥ śiśuḥ | kiṃ kartavyaṃ nimagno'haṃ sarvathā duḥkhasāgare

इति चिन्तापरो राजा जगाम नृपसन्निधौ । प्रणम्य तानुवाचाथ प्रश्रयावनतो नृपः

iti cintāparo rājā jagāma nṛpasannidhau | praṇamya tānuvācātha praśrayāvanato nṛpaḥ

किं कर्तव्यं नृपाः कामं नैति मे मण्डपे सुता । बहुशः प्रेर्यमाणाऽपि सा मात्राऽपि मयाऽपि च

kiṃ kartavyaṃ nṛpāḥ kāmaṃ naiti me maṇḍape sutā | bahuśaḥ preryamāṇā'pi sā mātrā'pi mayā'pi ca

मूर्घ्ना पतामि पादेषु राज्ञां दासोऽस्मि साम्प्रतम् । पूजादिकं गृहीत्वाऽद्य व्रजन्तु सदनानि वः

mūrghnā patāmi pādeṣu rājñāṃ dāso'smi sāmpratam | pūjādikaṃ gṛhītvā'dya vrajantu sadanāni vaḥ

ददामि बहुरत्‍नानि वस्त्राणि च गजान् रथान् । गृहीत्वाऽद्य कृपां कृत्वा व्रजन्तु भवनान्युत

dadāmi bahuratnāni vastrāṇi ca gajān rathān | gṛhītvā'dya kṛpāṃ kṛtvā vrajantu bhavanānyuta

न वशे मे सुता बाला म्रियते यदि खेदिता । तदा मे स्यान्महद्‍दुःखं तेन चिन्तातुरोऽस्म्यहम्

na vaśe me sutā bālā mriyate yadi kheditā | tadā me syānmahadduḥkhaṃ tena cintāturo'smyaham

भवन्तः करुणावन्तो महाभाग्या महौजसः । किं मे तया दुहित्रा तु मन्दया दुर्विनीतया

bhavantaḥ karuṇāvanto mahābhāgyā mahaujasaḥ | kiṃ me tayā duhitrā tu mandayā durvinītayā

अनुग्राह्योऽस्मि वः कामं दासोऽहमिति सर्वथा । सुता सुतेव मन्तव्या भवद्‌भिः सर्वथा मम

anugrāhyo'smi vaḥ kāmaṃ dāso'hamiti sarvathā | sutā suteva mantavyā bhavadbhiḥ sarvathā mama

व्यास उवाच श्रुत्वा सुबाहुवचनं नोचुः केचन भूमिपाः । युधाजित्क्रोधताम्राक्षस्तमुवाच रुषान्वितः

vyāsa uvāca śrutvā subāhuvacanaṃ nocuḥ kecana bhūmipāḥ | yudhājitkrodhatāmrākṣastamuvāca ruṣānvitaḥ

राजन्मूर्खोऽसि किं ब्रूषे कृत्वा कार्य सुनिन्दितम् । स्वयंवरः कथं मोहाद्‌रचितः संशये सति

rājanmūrkho'si kiṃ brūṣe kṛtvā kārya suninditam | svayaṃvaraḥ kathaṃ mohādracitaḥ saṃśaye sati

मिलिता भूभुजः सर्वे त्वयाहूताः स्वयंवरे । कथमद्य नृपा गन्तुं योग्यास्ते स्वगृहान्प्रति

militā bhūbhujaḥ sarve tvayāhūtāḥ svayaṃvare | kathamadya nṛpā gantuṃ yogyāste svagṛhānprati

अवमान्य नृपान्सर्वांस्त्वं किं सुदर्शनाय वै । दातुमिच्छसि पुत्रीञ्च किमनार्यमतः परम्

avamānya nṛpānsarvāṃstvaṃ kiṃ sudarśanāya vai | dātumicchasi putrīñca kimanāryamataḥ param

विचार्य पुरुषेणादौ कार्यं वै शुभमिच्छता । आरब्धव्यं त्वया तत्तु कृतं राजन्नजानता

vicārya puruṣeṇādau kāryaṃ vai śubhamicchatā | ārabdhavyaṃ tvayā tattu kṛtaṃ rājannajānatā

एतान्विहाय नृपतीन्बलवाहनसंयुतान् । वरं सुदर्शनं कर्तुं कथमिच्छसि साम्प्रतम्

etānvihāya nṛpatīnbalavāhanasaṃyutān | varaṃ sudarśanaṃ kartuṃ kathamicchasi sāmpratam

अहं त्वां हन्मि पापिष्ठं तथा पश्‍चात्सुदर्शनम् । दौहित्रायाद्य ते कन्यां दास्यामीति विनिश्‍चयः

ahaṃ tvāṃ hanmi pāpiṣṭhaṃ tathā paścātsudarśanam | dauhitrāyādya te kanyāṃ dāsyāmīti viniścayaḥ

मयि तिष्ठति कोऽन्योस्ति यः कन्यां हर्तुमिच्छति । सुदर्शनः कियानद्य निर्धनो निर्बलः शिशुः

mayi tiṣṭhati ko'nyosti yaḥ kanyāṃ hartumicchati | sudarśanaḥ kiyānadya nirdhano nirbalaḥ śiśuḥ

भारद्वाजाश्रमे पूर्वं मुक्तो मुनिकृते मया । नाद्याहं मोचयिष्यामि सर्वथा जीवितं शिशोः

bhāradvājāśrame pūrvaṃ mukto munikṛte mayā | nādyāhaṃ mocayiṣyāmi sarvathā jīvitaṃ śiśoḥ

तस्माद्विचार्य सम्यक्त्वं पुत्र्या च भार्यया सह । दौहित्राय प्रियां कन्यां देहि मे सुभ्रुवं किल

tasmādvicārya samyaktvaṃ putryā ca bhāryayā saha | dauhitrāya priyāṃ kanyāṃ dehi me subhruvaṃ kila

सम्बन्धी भव दत्त्वा त्वं पुत्रीमेतां मनोरमाम् । उच्चाश्रयः प्रकर्तव्यः सर्वदा शुभमिच्छता

sambandhī bhava dattvā tvaṃ putrīmetāṃ manoramām | uccāśrayaḥ prakartavyaḥ sarvadā śubhamicchatā

सुदर्शनाय दत्त्वा त्वं पुत्रीं प्राणप्रियां शुभाम् । एकाकिनेऽप्यराज्याय किं सुखं प्राप्तुमिच्छसि

sudarśanāya dattvā tvaṃ putrīṃ prāṇapriyāṃ śubhām | ekākine'pyarājyāya kiṃ sukhaṃ prāptumicchasi

( कुलं वित्तं बलं रूपं राज्यं दुर्गं सुहृज्जनम् । दृष्ट्वा कन्या प्रदातव्या नान्यथा सुखमृच्छति) ॥ परिचिन्तय धर्मं त्वं राजनीतिञ्च शाश्‍वतीम् । कुरु कार्यं यथायोग्यं मा कृथा मतिमन्यथा

( kulaṃ vittaṃ balaṃ rūpaṃ rājyaṃ durgaṃ suhṛjjanam | dṛṣṭvā kanyā pradātavyā nānyathā sukhamṛcchati) || paricintaya dharmaṃ tvaṃ rājanītiñca śāśvatīm | kuru kāryaṃ yathāyogyaṃ mā kṛthā matimanyathā

सुहृदसि ममात्यर्थं हितं ते प्रब्रवीम्यहम् । समानय सुतां राजन् मण्डपे तां सखीवृताम्

suhṛdasi mamātyarthaṃ hitaṃ te prabravīmyaham | samānaya sutāṃ rājan maṇḍape tāṃ sakhīvṛtām

सुदर्शनमृते चेयं वरिष्यति यदाऽप्यसौ । विग्रहो मे तदा न स्याद्विवाहोऽस्तु तवेप्सितः

sudarśanamṛte ceyaṃ variṣyati yadā'pyasau | vigraho me tadā na syādvivāho'stu tavepsitaḥ

अन्ये नृपतयः सर्वे कुलीनाः सबलाः समाः । विरोधः कीदृशस्त्वेनं वृणोद्यदि नृपोत्तम

anye nṛpatayaḥ sarve kulīnāḥ sabalāḥ samāḥ | virodhaḥ kīdṛśastvenaṃ vṛṇodyadi nṛpottama

अन्यथाऽहं हरिष्येऽद्य बलात्कन्यामिमां शुभाम् । मा विरोधं सुदुःसाध्यं गच्छ पार्थिवसत्तम

anyathā'haṃ hariṣye'dya balātkanyāmimāṃ śubhām | mā virodhaṃ suduḥsādhyaṃ gaccha pārthivasattama

व्यास उवाच युधाजिता समादिष्टः सुबाहुः शोकसंयुतः । निःश्‍वसन्भवनं गत्वा भार्यां प्राह शुचावृतः

vyāsa uvāca yudhājitā samādiṣṭaḥ subāhuḥ śokasaṃyutaḥ | niḥśvasanbhavanaṃ gatvā bhāryāṃ prāha śucāvṛtaḥ

पुत्रीं ब्रूहि सुधर्मज्ञे कलहे समुपस्थिते । किं कर्त्तव्यं मया शक्यं त्वद्वशोऽस्मि सुलोचने

putrīṃ brūhi sudharmajñe kalahe samupasthite | kiṃ karttavyaṃ mayā śakyaṃ tvadvaśo'smi sulocane

व्यास उवाच सा श्रुत्वा पतिवाक्यं तु गत्वा प्राह सुतान्तिकम् । वत्से राजातिदुःखार्तः पिता तेऽद्यापि वर्तते

vyāsa uvāca sā śrutvā pativākyaṃ tu gatvā prāha sutāntikam | vatse rājātiduḥkhārtaḥ pitā te'dyāpi vartate

त्वदर्थे विग्रहः कामं समुत्पन्नोऽद्य भूभृताम् । अन्यं वरय सुश्रोणि सुदर्शनमृते नृपम्

tvadarthe vigrahaḥ kāmaṃ samutpanno'dya bhūbhṛtām | anyaṃ varaya suśroṇi sudarśanamṛte nṛpam

यदि सुदर्शनं वत्से हठात्त्वं वै वरिष्यसि । युधाजित्त्वां च मां चैव हनिष्यति बलान्वितः

yadi sudarśanaṃ vatse haṭhāttvaṃ vai variṣyasi | yudhājittvāṃ ca māṃ caiva haniṣyati balānvitaḥ

सुदर्शनं च राजाऽसौ बलमत्तः प्रतापवान् । द्वितीयस्ते पतिः पश्‍चाद्‌भविता कलहे सति

sudarśanaṃ ca rājā'sau balamattaḥ pratāpavān | dvitīyaste patiḥ paścādbhavitā kalahe sati

तस्मात्सुदर्शनं त्यक्त्वा वरयान्यं नृपोत्तमम् । सुखमिच्छसि चेन्मह्यं तुभ्यं वा मृगलोचने । इति मात्रा बोधितां तां पश्‍चाद्‌राजाप्यबोधयत्

tasmātsudarśanaṃ tyaktvā varayānyaṃ nṛpottamam | sukhamicchasi cenmahyaṃ tubhyaṃ vā mṛgalocane | iti mātrā bodhitāṃ tāṃ paścādrājāpyabodhayat

उभयोर्वचनं श्रुत्वा निर्भयोवाच कन्यका कन्योवाच सत्यमुक्तं नृपश्रेष्ठ जानासि च व्रतं मम

ubhayorvacanaṃ śrutvā nirbhayovāca kanyakā kanyovāca satyamuktaṃ nṛpaśreṣṭha jānāsi ca vrataṃ mama

नान्यं वृणोमि भूपाल सुदर्शनमृते क्वचित् । बिभेषि यदि राजेन्द्र नृपेभ्यः किल कातरः

nānyaṃ vṛṇomi bhūpāla sudarśanamṛte kvacit | bibheṣi yadi rājendra nṛpebhyaḥ kila kātaraḥ

सुदर्शनाय दत्त्वा मां विसर्जय पुराद्‌बहिः । स मां रथे सामारोप्य निर्गमिष्यति ते पुरात्

sudarśanāya dattvā māṃ visarjaya purādbahiḥ | sa māṃ rathe sāmāropya nirgamiṣyati te purāt

भवितव्यं तु पश्‍चाद्वै भविष्यति न चान्यथा । नात्र चिन्ता त्वया कार्या भवितव्ये नृपोत्तम

bhavitavyaṃ tu paścādvai bhaviṣyati na cānyathā | nātra cintā tvayā kāryā bhavitavye nṛpottama

यद्‌भावि तद्‌भवत्येव सर्वथात्र न संशयः । राजोवाच न पुत्रि साहसं कार्यं मतिमद्‌भिः कदाचन

yadbhāvi tadbhavatyeva sarvathātra na saṃśayaḥ | rājovāca na putri sāhasaṃ kāryaṃ matimadbhiḥ kadācana

बहुभिर्न विरोद्धव्यमिति वेदविदो विदुः । विस्रक्ष्यामि कथं कन्यां दत्त्वा राजसुताय च

bahubhirna viroddhavyamiti vedavido viduḥ | visrakṣyāmi kathaṃ kanyāṃ dattvā rājasutāya ca

राजानो वरसंयुक्ताः किं न कुर्युरसाम्प्रतम् । यदि ते रोचते वत्से पणं संविदधाम्यहम्

rājāno varasaṃyuktāḥ kiṃ na kuryurasāmpratam | yadi te rocate vatse paṇaṃ saṃvidadhāmyaham

जनकेन यथा पूर्वं कृतः सीतास्वयंवरे । शैवं धनुर्यथा तेन धृतं कृत्वा पणं तथा

janakena yathā pūrvaṃ kṛtaḥ sītāsvayaṃvare | śaivaṃ dhanuryathā tena dhṛtaṃ kṛtvā paṇaṃ tathā

तथाहमपि तन्वङ्‌गि करोम्यद्य दुरासदम् । विवादो येन राज्ञां वै कृते सति शमं व्रजेत्

tathāhamapi tanvaṅgi karomyadya durāsadam | vivādo yena rājñāṃ vai kṛte sati śamaṃ vrajet

पालयिष्यति यः कामं स ते भर्ता भविष्यति । सुदर्शनस्तथाऽन्यो वा यः कश्चिद्‌बलवत्तरः

pālayiṣyati yaḥ kāmaṃ sa te bhartā bhaviṣyati | sudarśanastathā'nyo vā yaḥ kaścidbalavattaraḥ

पालयित्वा पणं त्वां वै वरयिष्यति सर्वथा । एवं कृते नृपाणां तु विवादः शमितो भवेत्

pālayitvā paṇaṃ tvāṃ vai varayiṣyati sarvathā | evaṃ kṛte nṛpāṇāṃ tu vivādaḥ śamito bhavet

सुखेनाहं विवाहं ते करिष्यामि ततः परम् । कन्योवाच सन्देहे नैव मज्जामि मूर्खकृत्यमिदं यतः

sukhenāhaṃ vivāhaṃ te kariṣyāmi tataḥ param | kanyovāca sandehe naiva majjāmi mūrkhakṛtyamidaṃ yataḥ

मया सुदर्शनः पूर्वं धृतश्चेतसि नान्यथा । कारणं पुण्यपापानां मन एव महीपते

mayā sudarśanaḥ pūrvaṃ dhṛtaścetasi nānyathā | kāraṇaṃ puṇyapāpānāṃ mana eva mahīpate

मनसा विधृतं त्यक्त्वा कथमन्यं वृणे पितः । कृते पणे महाराज सर्वेषां वशगा ह्यहम्

manasā vidhṛtaṃ tyaktvā kathamanyaṃ vṛṇe pitaḥ | kṛte paṇe mahārāja sarveṣāṃ vaśagā hyaham

एकः पालयिता द्वौ वा बहवो वा भवन्ति चेत् । किं कर्तव्यं तदा तात विवादे समुपस्थिते

ekaḥ pālayitā dvau vā bahavo vā bhavanti cet | kiṃ kartavyaṃ tadā tāta vivāde samupasthite

संशयाधिष्ठिते कार्ये मतिं नाहं करोम्यतः । मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र देहि सुदर्शनाय माम्

saṃśayādhiṣṭhite kārye matiṃ nāhaṃ karomyataḥ | mā cintāṃ kuru rājendra dehi sudarśanāya mām

विवाहं विधिना कृत्वा शं विधास्यति चण्डिका । यन्नामकीर्तनादेव दुःखौघो विलयं व्रजेत्

vivāhaṃ vidhinā kṛtvā śaṃ vidhāsyati caṇḍikā | yannāmakīrtanādeva duḥkhaugho vilayaṃ vrajet

तां स्मृत्वा परमां शक्तिं कुरु कार्यमतन्द्रितः । गत्वा वद नृपेभ्यस्त्वं कृताञ्जलिपुटोऽद्य वै

tāṃ smṛtvā paramāṃ śaktiṃ kuru kāryamatandritaḥ | gatvā vada nṛpebhyastvaṃ kṛtāñjalipuṭo'dya vai

आगन्तव्यञ्च श्वः सर्वैरिह भूपैः स्वयंवरे । इत्युक्त्वा त्वं विसृज्याशु सर्वं नृपतिमण्डलम्

āgantavyañca śvaḥ sarvairiha bhūpaiḥ svayaṃvare | ityuktvā tvaṃ visṛjyāśu sarvaṃ nṛpatimaṇḍalam

विवाहं कुरु रात्रौ मे वेदोक्तविधिना नृप । पारिबर्हं यथायोग्यं दत्त्वा तस्मै विसर्जय

vivāhaṃ kuru rātrau me vedoktavidhinā nṛpa | pāribarhaṃ yathāyogyaṃ dattvā tasmai visarjaya

गमिष्यति गृहीत्वा मां ध्रुवसन्धिसुतः किल । कदाचित्ते नृपाः क्रुद्धाः सङ्ग्रामं कर्त्तुमुद्यताः

gamiṣyati gṛhītvā māṃ dhruvasandhisutaḥ kila | kadācitte nṛpāḥ kruddhāḥ saṅgrāmaṃ karttumudyatāḥ

भविष्यति तदा देवी साहाय्यं नः करिष्यति । सोऽपि राजसुतस्तैस्तु सङ्ग्रामं संविधास्यति

bhaviṣyati tadā devī sāhāyyaṃ naḥ kariṣyati | so'pi rājasutastaistu saṅgrāmaṃ saṃvidhāsyati

दैवान्मृधे मृते तस्मिन्मरिष्याम्यहमप्युत । स्वस्ति तेस्तु गृहे तिष्ठ दत्त्वा मां सहसैन्यकः

daivānmṛdhe mṛte tasminmariṣyāmyahamapyuta | svasti testu gṛhe tiṣṭha dattvā māṃ sahasainyakaḥ

एकैवाहं गमिष्यामि तेन सार्धं रिरंसया । व्यास उवाच इति तस्या वचः श्रुत्वा राजाऽसौ कृतनिश्चयः । मतिं चक्रे तथा कर्तुं विश्वासं प्रतिपद्य च

ekaivāhaṃ gamiṣyāmi tena sārdhaṃ riraṃsayā | vyāsa uvāca iti tasyā vacaḥ śrutvā rājā'sau kṛtaniścayaḥ | matiṃ cakre tathā kartuṃ viśvāsaṃ pratipadya ca

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे कन्यया स्वपितरं प्रति सुदर्शनेन सह विवाहार्थकथनं नामैकविंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kanyayā svapitaraṃ prati sudarśanena saha vivāhārthakathanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २२

सुदर्शनशशिकलयोर्विवाहवर्णनम् व्यास उवाच श्रुत्वा सुतावाक्यमनिन्दितात्मा नृपांश्च गत्वा नृपतिर्जगाद । व्रजन्तु कामं शिविराणि भूपाः श्‍वो वा विवाहं किल संविधास्ये

sudarśanaśaśikalayorvivāhavarṇanam vyāsa uvāca śrutvā sutāvākyamaninditātmā nṛpāṃśca gatvā nṛpatirjagāda | vrajantu kāmaṃ śivirāṇi bhūpāḥ śvo vā vivāhaṃ kila saṃvidhāsye

भक्ष्याणि पेयानि मयाऽर्पितानि गृह्णन्तु सर्वे मयि सुप्रसन्नाः । श्‍वो भावि कार्यं किल मण्डपेऽत्र समेत्य सर्वैरिह संविधेयम्

bhakṣyāṇi peyāni mayā'rpitāni gṛhṇantu sarve mayi suprasannāḥ | śvo bhāvi kāryaṃ kila maṇḍape'tra sametya sarvairiha saṃvidheyam

नायाति पुत्री किल मण्डपेऽद्य करोमि किं भूपतयोऽत्र कामम् । प्रातः समाश्वास्य सुतां नयिष्ये गच्छन्तु तस्माच्छिविराणि भूपाः

nāyāti putrī kila maṇḍape'dya karomi kiṃ bhūpatayo'tra kāmam | prātaḥ samāśvāsya sutāṃ nayiṣye gacchantu tasmācchivirāṇi bhūpāḥ

न विग्रहो बुद्धिमतां निजाश्रिते कृपा विधेया सततं ह्यपत्ये । विधाय तां प्रातारिहानयिष्ये सुतां तु गच्छन्तु नृपा यथेष्टम्

na vigraho buddhimatāṃ nijāśrite kṛpā vidheyā satataṃ hyapatye | vidhāya tāṃ prātārihānayiṣye sutāṃ tu gacchantu nṛpā yatheṣṭam

इच्छापणं वा परिचिन्त्य चित्ते प्रातः करिष्याम्यथ संविवाहम् । सर्वैः समेत्यात्र नृपैः समेतैः स्वयंवरः सर्वमतेन कार्यः

icchāpaṇaṃ vā paricintya citte prātaḥ kariṣyāmyatha saṃvivāham | sarvaiḥ sametyātra nṛpaiḥ sametaiḥ svayaṃvaraḥ sarvamatena kāryaḥ

श्रुत्वा नृपास्तेऽवितथं विदित्वा वचो ययुः स्वानि निकेतनानि । विधाय पार्श्वे नगरस्य रक्षां चक्रुः क्रिया मध्यदिनोदिताश्च

śrutvā nṛpāste'vitathaṃ viditvā vaco yayuḥ svāni niketanāni | vidhāya pārśve nagarasya rakṣāṃ cakruḥ kriyā madhyadinoditāśca

सुबाहुरप्यार्यजनैः समेत- श्चकार कार्याणि विवाहकाले । पुत्रीं समाहूय गृहे सुगुप्ते पुरोहितैर्वेदविदां वरिष्ठैः

subāhurapyāryajanaiḥ sameta- ścakāra kāryāṇi vivāhakāle | putrīṃ samāhūya gṛhe sugupte purohitairvedavidāṃ variṣṭhaiḥ

स्नानादिकं कर्म वरस्य कृत्वा विवाहभूषाकरणं तथैव । आनाय्य वेदीरचिते गृहे वै तस्यार्हणां भूमिपतिश्चकार

snānādikaṃ karma varasya kṛtvā vivāhabhūṣākaraṇaṃ tathaiva | ānāyya vedīracite gṛhe vai tasyārhaṇāṃ bhūmipatiścakāra

सविष्टरं चाचमनीयमर्घ्यं वस्त्रद्वयं गामथ कुण्डले द्वे । समर्प्य तस्मै विधिवन्नरेन्द्र ऐच्छत्सुतादानमहीनसत्त्वः

saviṣṭaraṃ cācamanīyamarghyaṃ vastradvayaṃ gāmatha kuṇḍale dve | samarpya tasmai vidhivannarendra aicchatsutādānamahīnasattvaḥ

सोऽप्यग्रहीत्सर्वमदीनचेताः शशाम चिन्ताऽथ मनोरमायाः । कन्यां सुकेशीं निधिकन्यकासमां मेने तदाऽऽत्मानमनुत्तमञ्च

so'pyagrahītsarvamadīnacetāḥ śaśāma cintā'tha manoramāyāḥ | kanyāṃ sukeśīṃ nidhikanyakāsamāṃ mene tadā''tmānamanuttamañca

सुपूजितं भूषणवस्त्रदानै- र्वरोत्तमं तं सचिवास्तदानीम् । निन्युश्च ते कौतुकमण्डपान्त- र्मुदान्विता वीतभयाश्च सर्वे

supūjitaṃ bhūṣaṇavastradānai- rvarottamaṃ taṃ sacivāstadānīm | ninyuśca te kautukamaṇḍapānta- rmudānvitā vītabhayāśca sarve

समाप्तभूषां विधिवद्विधिज्ञाः स्त्रियश्च तां राजसुतां सुयाने । आरोप्य निन्युर्वरसन्निधानण् चतुष्कयुक्ते किल मण्डपे वै

samāptabhūṣāṃ vidhivadvidhijñāḥ striyaśca tāṃ rājasutāṃ suyāne | āropya ninyurvarasannidhānaṇ catuṣkayukte kila maṇḍape vai

अग्निं समाधाय पुरोहितः स हुत्वा यथावच्च तदन्तराले । आह्वाययत्तौ कृतकौतुकौ तु वधूवरौ प्रेमयुतौ निकामम्

agniṃ samādhāya purohitaḥ sa hutvā yathāvacca tadantarāle | āhvāyayattau kṛtakautukau tu vadhūvarau premayutau nikāmam

लाजाविसर्गं विधिवद्विधाय कृत्वा हुताशस्य प्रदक्षिणाञ्च । तौ चक्रतुस्तत्र यथोचित्तं तत् सर्वं विधानं कुलगोत्रजातम्

lājāvisargaṃ vidhivadvidhāya kṛtvā hutāśasya pradakṣiṇāñca | tau cakratustatra yathocittaṃ tat sarvaṃ vidhānaṃ kulagotrajātam

शतद्वयं चाश्चयुजां रथानां सुभूषितं चापि शरौघसंयुतम् । ददौ नृपेन्द्रस्तु सुदर्शनाय सुपूजितं पारिबर्हं विवाहे

śatadvayaṃ cāścayujāṃ rathānāṃ subhūṣitaṃ cāpi śaraughasaṃyutam | dadau nṛpendrastu sudarśanāya supūjitaṃ pāribarhaṃ vivāhe

मदोत्कटान्हेमविभूषितांश्च गजान्गिरेः शृङ्गसमानदेहान् । शतं सपादं नृपसूनवेऽसौ ददावथ प्रेमयुतो नृपेन्द्रः

madotkaṭānhemavibhūṣitāṃśca gajāngireḥ śṛṅgasamānadehān | śataṃ sapādaṃ nṛpasūnave'sau dadāvatha premayuto nṛpendraḥ

दासीशतं काञ्चनभूषितं च करेणुकानां च शतं सुचारु । समर्पयामास वराय राजा विवाहकाले मुदितोऽनुवेलम्

dāsīśataṃ kāñcanabhūṣitaṃ ca kareṇukānāṃ ca śataṃ sucāru | samarpayāmāsa varāya rājā vivāhakāle mudito'nuvelam

अदात्पुनर्दाससहस्रमेकं सर्वायुधैः सम्भृतभूषितञ्च । रत्‍नानि वासांसि यथोचितानि दिव्यानि चित्राणि तथाविकानि

adātpunardāsasahasramekaṃ sarvāyudhaiḥ sambhṛtabhūṣitañca | ratnāni vāsāṃsi yathocitāni divyāni citrāṇi tathāvikāni

ददौ पुनर्वासगृहाणि तस्मै रम्याणि दीर्घाणि विचित्रितानि । सिन्धूद्‌भवानां तुरगोत्तमाना- मदात्सहस्रद्वितयं सुरम्यम्

dadau punarvāsagṛhāṇi tasmai ramyāṇi dīrghāṇi vicitritāni | sindhūdbhavānāṃ turagottamānā- madātsahasradvitayaṃ suramyam

क्रमेलकानाञ्च शतत्रयं वै प्रत्यादिशद्‌भारभृतां सुचारु । शतद्वयं वै शकटोत्तमानां तस्मै ददौ धान्यरसैः प्रपूरितम्

kramelakānāñca śatatrayaṃ vai pratyādiśadbhārabhṛtāṃ sucāru | śatadvayaṃ vai śakaṭottamānāṃ tasmai dadau dhānyarasaiḥ prapūritam

मनोरमां राजसुतां प्रणम्य जगाद वाक्यं विहिताञ्जलिः पुरः । दासोऽस्मि ते राजसुते वरिष्ठे तद्‍ब्रूहि यत्स्यात्तु मनोगतं ते

manoramāṃ rājasutāṃ praṇamya jagāda vākyaṃ vihitāñjaliḥ puraḥ | dāso'smi te rājasute variṣṭhe tadbrūhi yatsyāttu manogataṃ te

तं चारुवाक्यं निजगाद सापि स्वस्त्यस्तु ते भूप कुलस्य वृद्धिः । सम्मानिताऽहं मम सूनवे त्वया दत्ता यतो रत्‍नवरा स्वकन्या

taṃ cāruvākyaṃ nijagāda sāpi svastyastu te bhūpa kulasya vṛddhiḥ | sammānitā'haṃ mama sūnave tvayā dattā yato ratnavarā svakanyā

न बन्दिपुत्री नृप मागधी वा स्तौ‍मीह किं त्वां स्वजनं महत्तरम् । सुमेरुतुल्यस्तु कृतः सुतोऽद्य मे सम्बन्धिना भूपतिनोत्तमेन

na bandiputrī nṛpa māgadhī vā staumīha kiṃ tvāṃ svajanaṃ mahattaram | sumerutulyastu kṛtaḥ suto'dya me sambandhinā bhūpatinottamena

अहोऽतिचित्रं नृपतेश्चरित्रं परं पवित्रं तव किं वदामि । यद्‌भ्रष्टराज्याय सुताय मेऽद्य दत्ता त्वया पूज्यसुता वरिष्ठा

aho'ticitraṃ nṛpateścaritraṃ paraṃ pavitraṃ tava kiṃ vadāmi | yadbhraṣṭarājyāya sutāya me'dya dattā tvayā pūjyasutā variṣṭhā

वनाधिवासाय किलाधनाय पित्रा विहीनाय विसैन्यकाय । सर्वानिमान्भूमिपतीन्विहाय फलाशनायार्थविवर्जिताय

vanādhivāsāya kilādhanāya pitrā vihīnāya visainyakāya | sarvānimānbhūmipatīnvihāya phalāśanāyārthavivarjitāya

समानवित्तेऽथ कुले बले च ददाति पुत्रीं नृपतिश्च भूयः । न कोऽपि मे भूपसुतेऽर्थहीने गुणान्वितां रूपवतीञ्च दद्यात्

samānavitte'tha kule bale ca dadāti putrīṃ nṛpatiśca bhūyaḥ | na ko'pi me bhūpasute'rthahīne guṇānvitāṃ rūpavatīñca dadyāt

वैरं तु सर्वैः सह संविधाय नृपैर्वरिष्ठैर्बलसंयुतैश्च । सुदर्शनायाथ सुताऽर्पिता मे किं वर्णये धैर्यमिदं त्वदीयम्

vairaṃ tu sarvaiḥ saha saṃvidhāya nṛpairvariṣṭhairbalasaṃyutaiśca | sudarśanāyātha sutā'rpitā me kiṃ varṇaye dhairyamidaṃ tvadīyam

निशम्य वाक्यानि नृपः प्रहृष्टः कृताञ्जलिर्वाक्यमुवाच भूयः । गृहाण राज्यं मम सुप्रसिद्धं भवामि सेनापतिरद्य चाहम्

niśamya vākyāni nṛpaḥ prahṛṣṭaḥ kṛtāñjalirvākyamuvāca bhūyaḥ | gṛhāṇa rājyaṃ mama suprasiddhaṃ bhavāmi senāpatiradya cāham

नोचेत्तदर्धं प्रतिगृह्य चात्र सुतान्वितो राज्यफलानि भुङ्क्ष्व । विहाय वाराणसिकानिवासं वने पुरे वासमतो न मेऽस्ति

nocettadardhaṃ pratigṛhya cātra sutānvito rājyaphalāni bhuṅkṣva | vihāya vārāṇasikānivāsaṃ vane pure vāsamato na me'sti

नृपास्तु सन्त्येव रुषान्विता वै गत्वा करिष्ये प्रथमं तु सान्त्वनम् । ततः परं द्वावपरावुपायौ नोचेत्ततो युद्धमहं करिष्ये

nṛpāstu santyeva ruṣānvitā vai gatvā kariṣye prathamaṃ tu sāntvanam | tataḥ paraṃ dvāvaparāvupāyau nocettato yuddhamahaṃ kariṣye

जयाजयो दैववशो तथापि धर्मे जयो नैव कृतेऽप्यधर्मे । तेषां किलाधर्मवतां नृपाणां कथं भविष्यत्यनुचिन्तितं वै

jayājayo daivavaśo tathāpi dharme jayo naiva kṛte'pyadharme | teṣāṃ kilādharmavatāṃ nṛpāṇāṃ kathaṃ bhaviṣyatyanucintitaṃ vai

आकर्ण्य तद्‌भाषितमर्थवच्च जगाद वाक्यं हितकारकं तम् । मनोरमा मानमवाप्य तस्मात् सर्वात्मना मोदयुता प्रसन्ना

ākarṇya tadbhāṣitamarthavacca jagāda vākyaṃ hitakārakaṃ tam | manoramā mānamavāpya tasmāt sarvātmanā modayutā prasannā

राजञ्छिवं तेऽस्तु कुरुष्व राज्यं त्यक्त्वा भयं त्वं स्वसुतैः समेतः । सुतोऽपि मे नूनमवाप्य राज्यं साकेतपुर्यां प्रचरिष्यतीह

rājañchivaṃ te'stu kuruṣva rājyaṃ tyaktvā bhayaṃ tvaṃ svasutaiḥ sametaḥ | suto'pi me nūnamavāpya rājyaṃ sāketapuryāṃ pracariṣyatīha

विसर्जयास्मान्निजसद्म गन्तुं शिवं भवानी तव संविधास्यति । न काऽपि चिन्ता मम भूप वर्तते सञ्चिन्तयन्त्या परमाम्बिकां वै

visarjayāsmānnijasadma gantuṃ śivaṃ bhavānī tava saṃvidhāsyati | na kā'pi cintā mama bhūpa vartate sañcintayantyā paramāmbikāṃ vai

दोषा गता विविधवाक्यपदै रसालै- रन्योन्यभाषणपदैरमृतोपमैश्च । प्रातर्नृपाः समधिगम्य कृतं विवाहं रोषान्विता नगरबाह्यगतास्तथोचुः

doṣā gatā vividhavākyapadai rasālai- ranyonyabhāṣaṇapadairamṛtopamaiśca | prātarnṛpāḥ samadhigamya kṛtaṃ vivāhaṃ roṣānvitā nagarabāhyagatāstathocuḥ

अद्यैव तं नृपकलङ्कधरञ्च हत्वा बालं तथैव किल तं न विवाहयोग्यम् । गृह्णीम तां शशिकलां नृपतेश्च लक्ष्मीं लज्जामवाप्य निजसद्म कथं व्रजेम

adyaiva taṃ nṛpakalaṅkadharañca hatvā bālaṃ tathaiva kila taṃ na vivāhayogyam | gṛhṇīma tāṃ śaśikalāṃ nṛpateśca lakṣmīṃ lajjāmavāpya nijasadma kathaṃ vrajema

शृण्वन्तु तूर्यनिनदान्किल वाद्यमाना- ञ्छङ्खस्वनानभिभवन्ति मृदङ्गशब्दाः । गीतध्वनिं च विविधं निगमस्वनञ्च मन्यामहे नृपतिना‍ऽत्र कृतो विवाहः

śṛṇvantu tūryaninadānkila vādyamānā- ñchaṅkhasvanānabhibhavanti mṛdaṅgaśabdāḥ | gītadhvaniṃ ca vividhaṃ nigamasvanañca manyāmahe nṛpatinā'tra kṛto vivāhaḥ

अस्मान्प्रतार्य वचनैर्विधिवच्चकार वैवाहिकेन विधिना करपीडनं वै । कर्तव्यमद्य किमहो प्रविचिन्तयन्तु भूपाः परस्परमतिं च समर्थयन्तु

asmānpratārya vacanairvidhivaccakāra vaivāhikena vidhinā karapīḍanaṃ vai | kartavyamadya kimaho pravicintayantu bhūpāḥ parasparamatiṃ ca samarthayantu

एवं वदत्सु नृपतिष्वथ कन्याकायाः कृत्वा विवाहविधिमप्रतिमप्रभावः । भूपान्निमन्त्रयितुमाशु जगाम राजा काशीपतिः स्वसुहृदैः प्रथितप्रभावैः

evaṃ vadatsu nṛpatiṣvatha kanyākāyāḥ kṛtvā vivāhavidhimapratimaprabhāvaḥ | bhūpānnimantrayitumāśu jagāma rājā kāśīpatiḥ svasuhṛdaiḥ prathitaprabhāvaiḥ

आगच्छन्तं च तं दृष्ट्वा नृपाः काशीपतिं तदा । नोचुः किञ्चिदपि क्रोधान्मौनमाधाय संस्थिताः

āgacchantaṃ ca taṃ dṛṣṭvā nṛpāḥ kāśīpatiṃ tadā | nocuḥ kiñcidapi krodhānmaunamādhāya saṃsthitāḥ

स गत्वा प्रणिपत्याह कृताञ्जलिरभाषत । आगन्तव्यं नृपैः सर्वैर्भोजनार्थं गृहे मम

sa gatvā praṇipatyāha kṛtāñjalirabhāṣata | āgantavyaṃ nṛpaiḥ sarvairbhojanārthaṃ gṛhe mama

कन्ययाऽसौ वृतो भूपः किं करोमि हिताहितम् । भवद्‌भिस्तु शुभः कार्यो महान्तो हि दयालवः

kanyayā'sau vṛto bhūpaḥ kiṃ karomi hitāhitam | bhavadbhistu śubhaḥ kāryo mahānto hi dayālavaḥ

तन्निशम्य वचस्तस्य नृपाः क्रोधपरिप्लुताः । प्रत्यूचुर्भुक्तमस्माभिः स्वगृहं नृपते व्रज

tanniśamya vacastasya nṛpāḥ krodhapariplutāḥ | pratyūcurbhuktamasmābhiḥ svagṛhaṃ nṛpate vraja

कुरु कार्याण्यशेषाणि यथेष्टं सुकृतं कृतम् । नृपाः सर्वे प्रयान्त्वद्य स्वानि स्वानि गृहाणि वै

kuru kāryāṇyaśeṣāṇi yatheṣṭaṃ sukṛtaṃ kṛtam | nṛpāḥ sarve prayāntvadya svāni svāni gṛhāṇi vai

सुबाहुरपि तच्छ्रुत्वा जगाम शङ्‌कितो गृहम् । किं करिष्यन्ति संविग्नाः क्रोधयुक्ता नृपोत्तमाः

subāhurapi tacchrutvā jagāma śaṅkito gṛham | kiṃ kariṣyanti saṃvignāḥ krodhayuktā nṛpottamāḥ

गते तस्मिन्महीपालाश्चक्रुश्च समयं पुनः । रुद्‌ध्वा मार्गं ग्रहीष्यामः कन्यां हत्वा सुदर्शनम्

gate tasminmahīpālāścakruśca samayaṃ punaḥ | ruddhvā mārgaṃ grahīṣyāmaḥ kanyāṃ hatvā sudarśanam

केचनोचुः किमस्माकं हन्त तेन नृपेण वै । दृष्ट्वा तु कौतुकं सर्वं गमिष्यामो यथागतम्

kecanocuḥ kimasmākaṃ hanta tena nṛpeṇa vai | dṛṣṭvā tu kautukaṃ sarvaṃ gamiṣyāmo yathāgatam

इत्युक्त्वा ते नृपाः सर्वे मार्गमाक्रम्य संस्थिताः । चकारोत्तरकार्याणि सुबाहुः स्वगृहं गतः

ityuktvā te nṛpāḥ sarve mārgamākramya saṃsthitāḥ | cakārottarakāryāṇi subāhuḥ svagṛhaṃ gataḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे सुदर्शनशशिकलयोर्विवाहवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe sudarśanaśaśikalayorvivāhavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २३

सुबाहुकृतदेवीस्तुतिवर्णनम् व्यास उवाच तस्मै गौरवभोज्यानि विधाय विधिवत्तदा । वासराणि च षड्राजा भोजयामास भक्तितः

subāhukṛtadevīstutivarṇanam vyāsa uvāca tasmai gauravabhojyāni vidhāya vidhivattadā | vāsarāṇi ca ṣaḍrājā bhojayāmāsa bhaktitaḥ

एवं विवाहकार्याणि कृत्वा सर्वाणि पार्थिवः । पारिबर्हं प्रदत्वाऽथ मन्त्रयन्सचिवैः सह

evaṃ vivāhakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi pārthivaḥ | pāribarhaṃ pradatvā'tha mantrayansacivaiḥ saha

दूतैस्तु कथितं श्रुत्वा मार्गसंरोधनं कृतम् । बभूव विमना राजा सुबाहुरमितद्युतिः

dūtaistu kathitaṃ śrutvā mārgasaṃrodhanaṃ kṛtam | babhūva vimanā rājā subāhuramitadyutiḥ

सुदर्शनस्तदोवाच श्वशुरं संशितव्रतः । अस्मान्विसर्जयाशु त्वं गमिष्यामो ह्यशङ्‌किताः

sudarśanastadovāca śvaśuraṃ saṃśitavrataḥ | asmānvisarjayāśu tvaṃ gamiṣyāmo hyaśaṅkitāḥ

भारद्वाजाश्रमं पुण्य़ं गत्वा तत्र समाहिताः । निवासाय विचारो वै कर्तव्यः सर्वथा नृप

bhāradvājāśramaṃ puṇyaṃ gatvā tatra samāhitāḥ | nivāsāya vicāro vai kartavyaḥ sarvathā nṛpa

नृपेभ्यश्च न कर्तव्यं भयं किञ्चित्त्वयाऽनघ । जगन्माता भवानी मे साहाय्यं वै करिष्यति

nṛpebhyaśca na kartavyaṃ bhayaṃ kiñcittvayā'nagha | jaganmātā bhavānī me sāhāyyaṃ vai kariṣyati

व्यास उवाच तस्येति मतमाज्ञाय जामातुर्नुपसत्तमः । विससर्ज धनं दत्वा प्रतस्थे सोऽपि सत्वरः

vyāsa uvāca tasyeti matamājñāya jāmāturnupasattamaḥ | visasarja dhanaṃ datvā pratasthe so'pi satvaraḥ

बलेन महताऽऽविष्टो ययावनु नृपोत्तमः । सुदर्शनो वृतस्तत्र चचाल पथि निर्भयः

balena mahatā''viṣṭo yayāvanu nṛpottamaḥ | sudarśano vṛtastatra cacāla pathi nirbhayaḥ

रथैः परिवृतः शूरः सदारो रथसंस्थितः । गच्छन्ददर्श सैन्यानि नृपाणां रघुनन्दनः

rathaiḥ parivṛtaḥ śūraḥ sadāro rathasaṃsthitaḥ | gacchandadarśa sainyāni nṛpāṇāṃ raghunandanaḥ

सुबाहुरपि तान्वीक्ष्य चिन्ताविष्टो बभूव ह । विधिवत्स शिवां चित्ते जगाम शरणं मुदा

subāhurapi tānvīkṣya cintāviṣṭo babhūva ha | vidhivatsa śivāṃ citte jagāma śaraṇaṃ mudā

जजापैकाक्षरं मन्त्रं कामराजमनुत्तमम् । निर्भयो वीतशोकश्च पत्‍न्या सह नवोढया

jajāpaikākṣaraṃ mantraṃ kāmarājamanuttamam | nirbhayo vītaśokaśca patnyā saha navoḍhayā

ततः सर्वे महीपालाः कृत्वा कोलाहलं तदा । उत्थिताः सैन्यसंयुक्ता हन्तुकामास्तु कन्यकाम्

tataḥ sarve mahīpālāḥ kṛtvā kolāhalaṃ tadā | utthitāḥ sainyasaṃyuktā hantukāmāstu kanyakām

काशिराजस्तु तान्दृष्ट्वा हन्तुकामो बभूव ह । निवारितस्तदाऽत्यर्थं राघवेण जिगीषता

kāśirājastu tāndṛṣṭvā hantukāmo babhūva ha | nivāritastadā'tyarthaṃ rāghaveṇa jigīṣatā

तत्रापि नेदुः शंखाश्च भेर्यश्चानकदुन्दुभिः । सुबाहोश्च नृपाणाञ्च परस्परजिघांसताम्

tatrāpi neduḥ śaṃkhāśca bheryaścānakadundubhiḥ | subāhośca nṛpāṇāñca parasparajighāṃsatām

शत्रुजित्तु सुसंवृत्तः स्थितस्तत्र जिघांसया । युधाजित्तत्सहायार्थं सन्नद्धः प्रबभूव ह

śatrujittu susaṃvṛttaḥ sthitastatra jighāṃsayā | yudhājittatsahāyārthaṃ sannaddhaḥ prababhūva ha

केचिच्च प्रेक्षकास्तस्य सहानीकैः स्थितास्तदा । युधाजिदग्रतो गत्वा सुदर्शनमुपस्थितः

kecicca prekṣakāstasya sahānīkaiḥ sthitāstadā | yudhājidagrato gatvā sudarśanamupasthitaḥ

शत्रुजित्तेन सहितो हन्तुं भ्रातरमानुजः । परस्परं ते बाणौघैस्ततक्षुः क्रोधमूर्छिताः

śatrujittena sahito hantuṃ bhrātaramānujaḥ | parasparaṃ te bāṇaughaistatakṣuḥ krodhamūrchitāḥ

सम्मर्दः सुमहांस्तत्र सम्प्रवृत्तः सुमार्गणैः । काशीपतिस्तदा तूर्णं सैन्येन बहुना वृतः

sammardaḥ sumahāṃstatra sampravṛttaḥ sumārgaṇaiḥ | kāśīpatistadā tūrṇaṃ sainyena bahunā vṛtaḥ

साहाय्यार्थं जगामाशु जामातरमनिन्दितम् । एवं प्रवृत्ते सङ्ग्रामे दारुणे लोमहर्षणे

sāhāyyārthaṃ jagāmāśu jāmātaramaninditam | evaṃ pravṛtte saṅgrāme dāruṇe lomaharṣaṇe

प्रादुर्बभूव सहसा देवी सिंहोपरि स्थिता । नानायुधधरा रम्या वराभूषणभूषिता

prādurbabhūva sahasā devī siṃhopari sthitā | nānāyudhadharā ramyā varābhūṣaṇabhūṣitā

दिव्याम्बरपरीधाना मन्दारस्रक्सुसंयुता । तां दृष्ट्वा तेऽथ भूपाला विस्मयं परमं गताः

divyāmbaraparīdhānā mandārasraksusaṃyutā | tāṃ dṛṣṭvā te'tha bhūpālā vismayaṃ paramaṃ gatāḥ

केयं सिंहसमारूढा कुतो वेति समुत्थिता । सुदर्शनस्तु तां वीक्ष्य सुबाहुमिति चाब्रवीत्

keyaṃ siṃhasamārūḍhā kuto veti samutthitā | sudarśanastu tāṃ vīkṣya subāhumiti cābravīt

पश्य राजन्महादेवीमागतां दिव्यदर्शनाम् । अनुग्रहाय मे नूनं प्रादुर्भूता दयान्विता

paśya rājanmahādevīmāgatāṃ divyadarśanām | anugrahāya me nūnaṃ prādurbhūtā dayānvitā

निर्भयोऽहं महाराज जातोऽस्मि निर्भयादपि । सुदर्शनः सुबाहुश्च तामालोक्य वराननाम्

nirbhayo'haṃ mahārāja jāto'smi nirbhayādapi | sudarśanaḥ subāhuśca tāmālokya varānanām

प्रणामं चक्रतुस्तस्या मुदितौ दर्शनेन च । ननाद च तदा सिंहो गजास्त्रस्ताश्चकम्पिरे

praṇāmaṃ cakratustasyā muditau darśanena ca | nanāda ca tadā siṃho gajāstrastāścakampire

ववुर्वाता महाघोरा दिशश्चासन्सुदारुणाः । सुदर्शनस्तदा प्राह निजं सेनापतिं प्रति

vavurvātā mahāghorā diśaścāsansudāruṇāḥ | sudarśanastadā prāha nijaṃ senāpatiṃ prati

मार्गे व्रज त्वं तरसा भूपाला यत्र संस्थिताः । किं करिष्यन्ति राजानः कुपिता दुष्टचेतसः

mārge vraja tvaṃ tarasā bhūpālā yatra saṃsthitāḥ | kiṃ kariṣyanti rājānaḥ kupitā duṣṭacetasaḥ

शरणार्थञ्च सम्प्राप्ता देवी भगवती हि नः । निरातङ्कैश्च गन्तव्यं मार्गेऽस्मिन्भूपसङ्कुले

śaraṇārthañca samprāptā devī bhagavatī hi naḥ | nirātaṅkaiśca gantavyaṃ mārge'sminbhūpasaṅkule

स्मृता मया महादेवी रक्षणार्थमुपागता । तच्छ्रुत्वा वचनं सेनापतिस्तेन पथाऽव्रजत्

smṛtā mayā mahādevī rakṣaṇārthamupāgatā | tacchrutvā vacanaṃ senāpatistena pathā'vrajat

युधाजित्तु सुसङ्क्रुद्धस्तानुवाच महीपतीन् । किं स्थिता भयसन्त्रस्ता निघ्नन्तु कन्यकान्वितम्

yudhājittu susaṅkruddhastānuvāca mahīpatīn | kiṃ sthitā bhayasantrastā nighnantu kanyakānvitam

अवमन्य च नः सर्वान्बलहीनो बलाधिकान् । कन्यां गृहीत्वा संयाति निर्भयस्तरसा शिशुः

avamanya ca naḥ sarvānbalahīno balādhikān | kanyāṃ gṛhītvā saṃyāti nirbhayastarasā śiśuḥ

किं भीताः कामिनीं वीक्ष्य सिंहोपरि सुसंस्थिताम् । नोपेक्ष्यो हि महाभागा हन्तव्योऽत्र समाहितैः

kiṃ bhītāḥ kāminīṃ vīkṣya siṃhopari susaṃsthitām | nopekṣyo hi mahābhāgā hantavyo'tra samāhitaiḥ

हत्वैनं सङ्ग्रहीष्यामः कन्यां चारुविभूषणाम् । नायं केसरिणादत्तां छेत्तुमर्हति जम्बुकः

hatvainaṃ saṅgrahīṣyāmaḥ kanyāṃ cāruvibhūṣaṇām | nāyaṃ kesariṇādattāṃ chettumarhati jambukaḥ

इत्युक्त्वा सैन्यसंयुक्तः शत्रुजित्सहितस्तदा । योद्धुकामः सुसम्प्राप्तो युधाजित्क्रोधसंवृतः

ityuktvā sainyasaṃyuktaḥ śatrujitsahitastadā | yoddhukāmaḥ susamprāpto yudhājitkrodhasaṃvṛtaḥ

मुमोच विशिखांस्तूर्णं समपुंखाञ्छिलाशितान् । धनुराकृष्य कर्णान्तं कर्मारपरिमार्जितान्

mumoca viśikhāṃstūrṇaṃ samapuṃkhāñchilāśitān | dhanurākṛṣya karṇāntaṃ karmāraparimārjitān

हन्तुकामः सुदुर्मेधाः सुदर्शनमथोपरि । सुदर्शनस्तु तान्बाणैश्चिच्छेदापततः क्षणात्

hantukāmaḥ sudurmedhāḥ sudarśanamathopari | sudarśanastu tānbāṇaiścicchedāpatataḥ kṣaṇāt

एवं युद्धे प्रवृत्तेऽथ चुकोप चण्डिका भृशम् । दुर्गादेवी मुमोचाथ बाणान् युधाजितं प्रति

evaṃ yuddhe pravṛtte'tha cukopa caṇḍikā bhṛśam | durgādevī mumocātha bāṇān yudhājitaṃ prati

नानारूपा तदा जाता नानाशस्रधरा शिवा । सम्प्राप्ता तुमुलं तत्र चकार जगदम्बिका

nānārūpā tadā jātā nānāśasradharā śivā | samprāptā tumulaṃ tatra cakāra jagadambikā

शत्रुजिन्निहतस्तत्र युधाजिदपि पार्थिवः । पतितौ तौ रथाभ्यां तु जयशब्दस्तदाऽभवत्

śatrujinnihatastatra yudhājidapi pārthivaḥ | patitau tau rathābhyāṃ tu jayaśabdastadā'bhavat

विस्मयं परमं प्राप्ता भूपाः सर्वे विलोक्य ताम् । निधनं मातुलस्यापि भागिनेयस्य संयुगे

vismayaṃ paramaṃ prāptā bhūpāḥ sarve vilokya tām | nidhanaṃ mātulasyāpi bhāgineyasya saṃyuge

सुबाहुरपि तद्‌दृष्ट्वा निधनं संयुगे तयोः । तुष्टाव परमप्रीतो दुर्गां दुर्गार्तिनाशिनीम्

subāhurapi taddṛṣṭvā nidhanaṃ saṃyuge tayoḥ | tuṣṭāva paramaprīto durgāṃ durgārtināśinīm

सुबाहुरुवाच नमौ देव्यै जगद्धात्र्यै शिवायै सततं नमः । दुर्गायै भगवत्यै ते कामदायै नमो नमः

subāhuruvāca namau devyai jagaddhātryai śivāyai satataṃ namaḥ | durgāyai bhagavatyai te kāmadāyai namo namaḥ

नमः शिवायै शान्त्यै ते विद्यायै मोक्षदे नमः । विश्वव्याप्त्यै जगन्मातर्जगद्धात्र्यै नमः शिवे

namaḥ śivāyai śāntyai te vidyāyai mokṣade namaḥ | viśvavyāptyai jaganmātarjagaddhātryai namaḥ śive

नाहं गतिं तव धिया परिचिन्तयन् वै जानामि देवि सगुणः किल निर्गुणायाः । किं स्तौ‌मि विश्वजननीं प्रकटप्रभावां भक्तार्तिनाशनपरां परमाञ्च शक्तिम्

nāhaṃ gatiṃ tava dhiyā paricintayan vai jānāmi devi saguṇaḥ kila nirguṇāyāḥ | kiṃ staumi viśvajananīṃ prakaṭaprabhāvāṃ bhaktārtināśanaparāṃ paramāñca śaktim

वाग्देवता त्वमसि सर्वगतैव बुद्धि- र्विद्या मतिश्च गतिरप्यसि सर्वजन्तोः । त्वां स्तौ‌मि किं त्वमसि सर्वमनोनियन्त्री किं स्तूयते हि सततं खलु चात्मरूपम्

vāgdevatā tvamasi sarvagataiva buddhi- rvidyā matiśca gatirapyasi sarvajantoḥ | tvāṃ staumi kiṃ tvamasi sarvamanoniyantrī kiṃ stūyate hi satataṃ khalu cātmarūpam

ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिशं स्तुवन्तो नान्तं गताः सुरवराः किल ते गुणानाम् । क्वाहं विभेदमतिरम्ब गुणैर्वृतो वै वक्तुं क्षमस्तव चरित्रमहोऽप्रसिद्धः

brahmā haraśca harirapyaniśaṃ stuvanto nāntaṃ gatāḥ suravarāḥ kila te guṇānām | kvāhaṃ vibhedamatiramba guṇairvṛto vai vaktuṃ kṣamastava caritramaho'prasiddhaḥ

सत्सङ्गतिः कथमहो न करोति कामं प्रासङ्‌गिकापि विहिता खलु चित्तशुद्धिः । जामातुरस्य विहितेन समागमेन प्राप्तं मयाऽद्‌भुतमिदं तव दर्शनं वै

satsaṅgatiḥ kathamaho na karoti kāmaṃ prāsaṅgikāpi vihitā khalu cittaśuddhiḥ | jāmāturasya vihitena samāgamena prāptaṃ mayā'dbhutamidaṃ tava darśanaṃ vai

ब्रह्माऽपि वाञ्छति सदैव हरो हरिश्च सेन्द्राः सुराश्च मुनयो विदितार्थतत्त्वाः । यद्दर्शनं जननि तेऽद्य मया दुरापं प्राप्तं विना दमशमादिसमाधिभिश्च

brahmā'pi vāñchati sadaiva haro hariśca sendrāḥ surāśca munayo viditārthatattvāḥ | yaddarśanaṃ janani te'dya mayā durāpaṃ prāptaṃ vinā damaśamādisamādhibhiśca

क्वाहं सुमन्दमतिराशु तवावलोकं क्वेदं भवानि भवभेषजमद्वितीयम् । ज्ञाताऽसि देवि सततं किल भावयुक्ता भक्तानुकम्पनपरामरवर्गपूज्या

kvāhaṃ sumandamatirāśu tavāvalokaṃ kvedaṃ bhavāni bhavabheṣajamadvitīyam | jñātā'si devi satataṃ kila bhāvayuktā bhaktānukampanaparāmaravargapūjyā

किं वर्णयामि तव देवि चरित्रमेतद्‌ यद्‌रक्षितोऽस्ति विषमेऽत्र सुदर्शनोऽयम् । शत्रू हतौ सुबलिनौ तरसा त्वयाद्य भक्तानुकम्पि चरितं परमं पवित्रम्

kiṃ varṇayāmi tava devi caritrametad yadrakṣito'sti viṣame'tra sudarśano'yam | śatrū hatau subalinau tarasā tvayādya bhaktānukampi caritaṃ paramaṃ pavitram

नाश्चर्यमेतदिति देवि विचारितेऽर्थे त्वं पासि सर्वमखिलं स्थिरजङ्गमं वै । त्रातस्त्वया च विनिहत्य रिपुर्दयातः संरक्षितोऽयमधुना ध्रुवसन्धिसूनुः

nāścaryametaditi devi vicārite'rthe tvaṃ pāsi sarvamakhilaṃ sthirajaṅgamaṃ vai | trātastvayā ca vinihatya ripurdayātaḥ saṃrakṣito'yamadhunā dhruvasandhisūnuḥ

भक्तस्य सेवनपरस्य स्वयशोऽतिदीप्तं कर्तुं भवानि रचितं चरितं त्वयैतत् । नोचेत्कथं सुपरिगृह्य सुतां मदीयां युद्धे भवेत्कुशलवाननवद्यशीलः

bhaktasya sevanaparasya svayaśo'tidīptaṃ kartuṃ bhavāni racitaṃ caritaṃ tvayaitat | nocetkathaṃ suparigṛhya sutāṃ madīyāṃ yuddhe bhavetkuśalavānanavadyaśīlaḥ

शक्ताऽसि जन्ममरणादिभयान्विहन्तुं किं चित्रमत्र किल भक्तजनस्य कामम् । त्वं गीयसे जननि भक्तजनैरपारा त्वं पापपुण्यरहिता सगुणाऽगुणा च

śaktā'si janmamaraṇādibhayānvihantuṃ kiṃ citramatra kila bhaktajanasya kāmam | tvaṃ gīyase janani bhaktajanairapārā tvaṃ pāpapuṇyarahitā saguṇā'guṇā ca

त्वद्दर्शनादहमहो सुकृती कृतार्थो जातोऽस्मि देवि भुवनेश्वरि धन्यजन्मा । बीजं न ते न भजनं किल वेद्मि मात- र्ज्ञातस्तवाद्य महिमा प्रकटप्रभावः

tvaddarśanādahamaho sukṛtī kṛtārtho jāto'smi devi bhuvaneśvari dhanyajanmā | bījaṃ na te na bhajanaṃ kila vedmi māta- rjñātastavādya mahimā prakaṭaprabhāvaḥ

व्यास उवाच एवं स्तुता तदा देवी प्रसन्नवदना शिवा । उवाच च नृपं देवी वरं वरय सुव्रत

vyāsa uvāca evaṃ stutā tadā devī prasannavadanā śivā | uvāca ca nṛpaṃ devī varaṃ varaya suvrata

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे सुबाहुकृतदेवीस्तुतिवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe subāhukṛtadevīstutivarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २४

देवीमहिमवर्णनम् व्यास उवाच तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भवान्याः स नृपोत्तमः । प्रोवाच वचनं तत्र सुबाहुर्भक्तिसंयुतः

devīmahimavarṇanam vyāsa uvāca tasyāstadvacanaṃ śrutvā bhavānyāḥ sa nṛpottamaḥ | provāca vacanaṃ tatra subāhurbhaktisaṃyutaḥ

सुबाहुरुवाच एकतो देवलोकस्य राज्यं भूमण्डलस्य च । एकतो दर्शनं ते वै न च तुल्यं कदाचन

subāhuruvāca ekato devalokasya rājyaṃ bhūmaṇḍalasya ca | ekato darśanaṃ te vai na ca tulyaṃ kadācana

दर्शनात्सदृशं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु नास्ति मे । कं वरं देवि याचेऽहं कृतार्थोऽस्मि धरातले

darśanātsadṛśaṃ kiñcittriṣu lokeṣu nāsti me | kaṃ varaṃ devi yāce'haṃ kṛtārtho'smi dharātale

एतदिच्छाम्यहं मातर्याचितुं वाञ्छितं वरम् । तव भक्तिः सदा मेऽस्तु निश्चला ह्यनपायिनी

etadicchāmyahaṃ mātaryācituṃ vāñchitaṃ varam | tava bhaktiḥ sadā me'stu niścalā hyanapāyinī

नगरेऽत्र त्वया मातः स्थातव्यं मम सर्वदा । दुर्गादेवीति नाम्ना वै त्वं शक्तिरिह संस्थिता

nagare'tra tvayā mātaḥ sthātavyaṃ mama sarvadā | durgādevīti nāmnā vai tvaṃ śaktiriha saṃsthitā

रक्षा त्वया च कर्तव्या सर्वदा नगरस्य ह । यथा सुदर्शनस्त्रातो रिपुसंघादनामयः

rakṣā tvayā ca kartavyā sarvadā nagarasya ha | yathā sudarśanastrāto ripusaṃghādanāmayaḥ

तथाऽत्र रक्षा कर्तव्या वाराणस्यास्त्वयाम्बिके । यावत्पुरी भवेद्‌भूमौ सुप्रतिष्ठा सुसंस्थिता

tathā'tra rakṣā kartavyā vārāṇasyāstvayāmbike | yāvatpurī bhavedbhūmau supratiṣṭhā susaṃsthitā

तावत्त्वयाऽत्र स्थातव्यं दुर्गे देवि कृपानिधे । वरोऽयं मम ते देयः किमन्यत्प्रार्थयाम्यहम्

tāvattvayā'tra sthātavyaṃ durge devi kṛpānidhe | varo'yaṃ mama te deyaḥ kimanyatprārthayāmyaham

विविधान्सकलान्कामान्देहि मे विद्विषो जहि । अभद्राणां विनाशञ्च कुरु लोकस्य सर्वदा

vividhānsakalānkāmāndehi me vidviṣo jahi | abhadrāṇāṃ vināśañca kuru lokasya sarvadā

व्यास उवाच इति सम्प्रार्थिता देवी दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी । तमुवाच नृपं तत्र स्तुत्वा वै संस्थितं पुरः

vyāsa uvāca iti samprārthitā devī durgā durgārtināśinī | tamuvāca nṛpaṃ tatra stutvā vai saṃsthitaṃ puraḥ

दुर्गोवाच राजन्सदा निवासो मे मुक्तिपुर्यां भविष्यति । रक्षार्थं सर्वलोकानां यावत्तिष्ठति मेदिनी

durgovāca rājansadā nivāso me muktipuryāṃ bhaviṣyati | rakṣārthaṃ sarvalokānāṃ yāvattiṣṭhati medinī

अथो सुदर्शनस्तत्र समागत्य मुदान्वितः । प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टाव जगदम्बिकाम्

atho sudarśanastatra samāgatya mudānvitaḥ | praṇamya parayā bhaktyā tuṣṭāva jagadambikām

अहो कृपा ये कथयाम्यहं किं त्रातस्त्वया यत्किल भक्तिहीनः । भक्तानुकम्पी सकलो जनोऽस्ति विमुक्तभक्तेरवनं व्रतं ते

aho kṛpā ye kathayāmyahaṃ kiṃ trātastvayā yatkila bhaktihīnaḥ | bhaktānukampī sakalo jano'sti vimuktabhakteravanaṃ vrataṃ te

त्वं देवि सर्वं सृजसि प्रपञ्चं श्रुतं मया पालयसि स्वसृष्टम् । त्वमत्सि संहारपरे च काले न तेऽत्र चित्रं मम रक्षणं वै

tvaṃ devi sarvaṃ sṛjasi prapañcaṃ śrutaṃ mayā pālayasi svasṛṣṭam | tvamatsi saṃhārapare ca kāle na te'tra citraṃ mama rakṣaṇaṃ vai

करोमि किं ते वद देवि कार्यं क्व वा व्रजामीत्यनुमोदयाशु । कार्ये विमूढोऽस्मि तवाज्ञयाऽहं गच्छामि तिष्ठे विहरामि मातः

karomi kiṃ te vada devi kāryaṃ kva vā vrajāmītyanumodayāśu | kārye vimūḍho'smi tavājñayā'haṃ gacchāmi tiṣṭhe viharāmi mātaḥ

व्यास उवाच तं तथा भाषमाणं तु देवी प्राह दयान्विता । गच्छायोध्यां महाभाग कुरु राज्यं कुलोचितम्

vyāsa uvāca taṃ tathā bhāṣamāṇaṃ tu devī prāha dayānvitā | gacchāyodhyāṃ mahābhāga kuru rājyaṃ kulocitam

स्मरणीया सदाऽहं ते पूजनीया प्रयत्‍नतः । शं विधास्याम्यहं नित्यं राज्यं ते नृपसत्तम

smaraṇīyā sadā'haṃ te pūjanīyā prayatnataḥ | śaṃ vidhāsyāmyahaṃ nityaṃ rājyaṃ te nṛpasattama

अष्टम्याञ्च चतुर्दश्यां नवम्याञ्च विशेषतः । मम पूजा प्रकर्तव्या बलिदानविधानतः

aṣṭamyāñca caturdaśyāṃ navamyāñca viśeṣataḥ | mama pūjā prakartavyā balidānavidhānataḥ

अर्चा मदीया नगरे स्थापनीया त्वयाऽनघ । पूजनीया प्रयत्‍नेन त्रिकालं भक्तिपूर्वकम्

arcā madīyā nagare sthāpanīyā tvayā'nagha | pūjanīyā prayatnena trikālaṃ bhaktipūrvakam

शरत्काले महापूजा कर्तव्या मम सर्वदा । नवरात्रविधानेन भक्तिभावयुतेन च

śaratkāle mahāpūjā kartavyā mama sarvadā | navarātravidhānena bhaktibhāvayutena ca

चैत्रेऽश्विने तथाऽऽषाढे माघे कार्यो महोत्सवः । नवरात्रे महाराज पूजा कार्या विशेषतः

caitre'śvine tathā''ṣāḍhe māghe kāryo mahotsavaḥ | navarātre mahārāja pūjā kāryā viśeṣataḥ

कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां मम भक्तिसमन्वितैः । कर्तव्या नृपशार्दूल तथाऽष्टम्यां सदा बुधैः

kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ mama bhaktisamanvitaiḥ | kartavyā nṛpaśārdūla tathā'ṣṭamyāṃ sadā budhaiḥ

व्यास उवाच इत्युक्त्वान्तर्हिता देवी दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी । नता सुदर्शनेनाथ स्तुता च बहुविस्तरम्

vyāsa uvāca ityuktvāntarhitā devī durgā durgārtināśinī | natā sudarśanenātha stutā ca bahuvistaram

अन्तर्हितां तु तां दृष्ट्वा राजानः सर्व एव ते । प्रणेमुस्तं समागम्य यथा शक्रं सुरास्तथा

antarhitāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā rājānaḥ sarva eva te | praṇemustaṃ samāgamya yathā śakraṃ surāstathā

सुबाहुरपि तं नत्वा स्थितश्चाग्रे मुदान्वितः । ऊचुः सर्वे महीपाला अयोध्याधिपतिं तदा

subāhurapi taṃ natvā sthitaścāgre mudānvitaḥ | ūcuḥ sarve mahīpālā ayodhyādhipatiṃ tadā

त्वमस्माकं प्रभुः शास्ता सेवकास्ते वयं सदा । कुरु राज्यमयोध्यायां पालयास्मान्नृपोत्तम

tvamasmākaṃ prabhuḥ śāstā sevakāste vayaṃ sadā | kuru rājyamayodhyāyāṃ pālayāsmānnṛpottama

त्वत्प्रसादान्महाराज दृष्टा विश्वेश्वरी शिवा । आदिशक्तिर्भवानी सा चतुर्वर्गफलप्रदा

tvatprasādānmahārāja dṛṣṭā viśveśvarī śivā | ādiśaktirbhavānī sā caturvargaphalapradā

धन्यस्त्वं कृतकृत्योऽसि बहुपुण्यो धरातले । यस्माच्च त्वत्कृते देवी प्रादुर्भूता सनातनी

dhanyastvaṃ kṛtakṛtyo'si bahupuṇyo dharātale | yasmācca tvatkṛte devī prādurbhūtā sanātanī

न जानीमो वयं सर्वे प्रभावं नृपसत्तम । चण्डिकायास्तमोयुक्ता मायया मोहिताः सदा

na jānīmo vayaṃ sarve prabhāvaṃ nṛpasattama | caṇḍikāyāstamoyuktā māyayā mohitāḥ sadā

धनदारसुतानां च चिन्तनेऽभिरताः सदा । मग्ना महार्वणे घोरे कामक्रोधझषाकुले

dhanadārasutānāṃ ca cintane'bhiratāḥ sadā | magnā mahārvaṇe ghore kāmakrodhajhaṣākule

पृच्छामस्त्वां महाभाग सर्वज्ञोऽसि महामते । केयं शक्तिः कुतो जाता किं प्रभावा वदस्व तत्

pṛcchāmastvāṃ mahābhāga sarvajño'si mahāmate | keyaṃ śaktiḥ kuto jātā kiṃ prabhāvā vadasva tat

भव त्वं नौश्च संसारे साधवोऽति दयापराः । तस्मान्नो वद काकुत्स्थ देवीमाहात्म्यमुत्तमम्

bhava tvaṃ nauśca saṃsāre sādhavo'ti dayāparāḥ | tasmānno vada kākutstha devīmāhātmyamuttamam

यत्प्रभावा च सा देवी यत्स्वरुपा यदुद्‌भवा । सत्सर्वं श्रोतुमिच्छामस्त्वं ब्रूहि नृवरोत्तम

yatprabhāvā ca sā devī yatsvarupā yadudbhavā | satsarvaṃ śrotumicchāmastvaṃ brūhi nṛvarottama

व्यास उवाच इति पृष्टस्तदा तैस्तु ध्रुवसन्धिसुतो नृपः । विचिन्त्य मनसा देवीं तानुवाच मुदान्वितः

vyāsa uvāca iti pṛṣṭastadā taistu dhruvasandhisuto nṛpaḥ | vicintya manasā devīṃ tānuvāca mudānvitaḥ

सुदर्शन उवाच किं ब्रवीमि महीपालास्तस्याश्चरितमुत्तमम् । ब्रह्मादयो न जानन्ति सेशाः सुरगणास्तथा

sudarśana uvāca kiṃ bravīmi mahīpālāstasyāścaritamuttamam | brahmādayo na jānanti seśāḥ suragaṇāstathā

सर्वस्याद्या महालक्ष्मीर्वरेण्या शक्तिरुत्तमा । सात्त्विकीयं महीपाला जगत्पालनतत्परा

sarvasyādyā mahālakṣmīrvareṇyā śaktiruttamā | sāttvikīyaṃ mahīpālā jagatpālanatatparā

सृजते या रजोरूपा सत्त्वरूपा च पालने । संहारे च तमोरूपा त्रिगुणा सा सदा मता

sṛjate yā rajorūpā sattvarūpā ca pālane | saṃhāre ca tamorūpā triguṇā sā sadā matā

निर्गुणा परमा शक्तिः सर्वकामफलप्रदा । सर्वेषां कारणं सा हि ब्रह्मादीनां नृपोत्तमाः

nirguṇā paramā śaktiḥ sarvakāmaphalapradā | sarveṣāṃ kāraṇaṃ sā hi brahmādīnāṃ nṛpottamāḥ

निर्गुणा सर्वथा ज्ञातुमशक्या योगिभिर्नृपाः । सगुणा सुखसेव्या सा चिन्तनीया सदा बुधैः

nirguṇā sarvathā jñātumaśakyā yogibhirnṛpāḥ | saguṇā sukhasevyā sā cintanīyā sadā budhaiḥ

राजान ऊचुः बाल एव वनं प्राप्तस्त्वं तु नूनं भयातुरः । कथं ज्ञाता त्वया देवी परमा शक्तिरुत्तमा

rājāna ūcuḥ bāla eva vanaṃ prāptastvaṃ tu nūnaṃ bhayāturaḥ | kathaṃ jñātā tvayā devī paramā śaktiruttamā

उपासिता कथं चैव पूजिता च कथं नृप । या प्रसन्ना तु साहाय्यं चकार त्वरयान्विता

upāsitā kathaṃ caiva pūjitā ca kathaṃ nṛpa | yā prasannā tu sāhāyyaṃ cakāra tvarayānvitā

सुदर्शन उवाच बालभावान्मया प्राप्तं बीजं तस्याः सुसम्मतम् । स्मरामि प्रजपन्नित्यं कामबीजाभिधं नृपाः

sudarśana uvāca bālabhāvānmayā prāptaṃ bījaṃ tasyāḥ susammatam | smarāmi prajapannityaṃ kāmabījābhidhaṃ nṛpāḥ

ऋषिभिः कथ्यमाना सा मया ज्ञाताम्बिका शिवा । स्मरामि तां दिवारात्रं भक्त्या परमया पराम्

ṛṣibhiḥ kathyamānā sā mayā jñātāmbikā śivā | smarāmi tāṃ divārātraṃ bhaktyā paramayā parām

व्यास उवाच तन्निशम्य वचस्तस्य राजानो भक्तितत्पराः । तां मत्वा परमां शक्तिं निर्ययुः स्वगृहान्प्रति

vyāsa uvāca tanniśamya vacastasya rājāno bhaktitatparāḥ | tāṃ matvā paramāṃ śaktiṃ niryayuḥ svagṛhānprati

सुबाहुरगमत्काश्यां तमापृच्छ्य सुदर्शनम् । सुदर्शनोऽपि धर्मात्मा निर्ज्जगाम सुकोसलान्

subāhuragamatkāśyāṃ tamāpṛcchya sudarśanam | sudarśano'pi dharmātmā nirjjagāma sukosalān

मन्त्रिणस्तु नृपं श्रुत्वा हतं शत्रुजितं मृधे । जितं सुदर्शनञ्चैव बभूवुः प्रेमसंयुताः

mantriṇastu nṛpaṃ śrutvā hataṃ śatrujitaṃ mṛdhe | jitaṃ sudarśanañcaiva babhūvuḥ premasaṃyutāḥ

आगच्छन्तं नृपं श्रुत्वा तं साकेतनिवासिनः । उपायनान्युपादाय प्रययुः सम्मुखे जनाः

āgacchantaṃ nṛpaṃ śrutvā taṃ sāketanivāsinaḥ | upāyanānyupādāya prayayuḥ sammukhe janāḥ

तथा प्रकृतयः सर्वे नानोपायनपाणयः । ध्रुवसन्धिसुतं दत्त्वा मुदिताः प्रययुः प्रजाः

tathā prakṛtayaḥ sarve nānopāyanapāṇayaḥ | dhruvasandhisutaṃ dattvā muditāḥ prayayuḥ prajāḥ

स्त्रियोपसंयुतः सोऽथ प्राप्यायोध्यां सुदर्शनः । सम्मान्य सर्वलोकांश्च ययौ राजा निवेशनम्

striyopasaṃyutaḥ so'tha prāpyāyodhyāṃ sudarśanaḥ | sammānya sarvalokāṃśca yayau rājā niveśanam

वन्दिभिः स्तूयमानस्तु वन्द्यमानश्च मन्त्रिभिः । कन्याभिः कीर्यमाणश्च लाजैः सुमनसैस्तथा

vandibhiḥ stūyamānastu vandyamānaśca mantribhiḥ | kanyābhiḥ kīryamāṇaśca lājaiḥ sumanasaistathā

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सुदर्शनेन देवीमहिमवर्णनं नाम तृतीयस्कन्धे चतुर्विशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ sudarśanena devīmahimavarṇanaṃ nāma tṛtīyaskandhe caturviśo'dhyāyaḥ