2. Devī-Bhāgavata Purāṇa (part 2 of 6)

अध्यायः २५

देवीस्थापनवर्णनम् व्यास उवाच गत्वाऽयोध्यां नृपश्रेष्ठो गृहं राज्ञः सुहृद्‌वृतः । शत्रुजिन्मातरं प्राह प्रणम्य शोकसङ्कुलाम्

devīsthāpanavarṇanam vyāsa uvāca gatvā'yodhyāṃ nṛpaśreṣṭho gṛhaṃ rājñaḥ suhṛdvṛtaḥ | śatrujinmātaraṃ prāha praṇamya śokasaṅkulām

मातर्न ते मया पुत्रः सङ्ग्रामे निहतः किल । न पिता ते युधाजिच्च शपे ते चरणौ तथा

mātarna te mayā putraḥ saṅgrāme nihataḥ kila | na pitā te yudhājicca śape te caraṇau tathā

दुर्गया तौ हतौ संख्ये नापराधो ममात्र वै । अवश्यम्भाविभावेषु प्रतीकारो न विद्यते

durgayā tau hatau saṃkhye nāparādho mamātra vai | avaśyambhāvibhāveṣu pratīkāro na vidyate

न शोकोऽत्र त्वया कार्यो मृतपुत्रस्य मानिनि । स्वकर्मवशगो जीवो भुङ्क्ते भोगान्सुखासुखान्

na śoko'tra tvayā kāryo mṛtaputrasya mānini | svakarmavaśago jīvo bhuṅkte bhogānsukhāsukhān

दासोऽस्मि तव भो मातर्यथा मम मनोरमा । तथा त्वमपि धर्मज्ञे न भेदोऽस्ति मनागपि

dāso'smi tava bho mātaryathā mama manoramā | tathā tvamapi dharmajñe na bhedo'sti manāgapi

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । तस्मान्न शोचितव्यं ते सुखे दुःखे कदाचन

avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | tasmānna śocitavyaṃ te sukhe duḥkhe kadācana

दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकम् । आत्मानं शोकहर्षाभ्यां शत्रुभ्यामिव नार्पयेत्

duḥkhe duḥkhādhikānpaśyetsukhe paśyetsukhādhikam | ātmānaṃ śokaharṣābhyāṃ śatrubhyāmiva nārpayet

दैवाधीनमिदं सर्वं नात्माधीनं कदाचन । न शोकेन तदाऽऽत्मानं शोषयेन्मतिमान्नरः

daivādhīnamidaṃ sarvaṃ nātmādhīnaṃ kadācana | na śokena tadā''tmānaṃ śoṣayenmatimānnaraḥ

यथा दारुमयी योषा नटादीनां प्रचेष्टते । तथा स्वकर्मवशगो देही सर्वत्र वर्तते

yathā dārumayī yoṣā naṭādīnāṃ praceṣṭate | tathā svakarmavaśago dehī sarvatra vartate

अहं वनगतो मातर्नाभवं दुःखमानसः । चिन्तयन्स्वकृतं कर्म भोक्तव्यमिति वेद्मि च

ahaṃ vanagato mātarnābhavaṃ duḥkhamānasaḥ | cintayansvakṛtaṃ karma bhoktavyamiti vedmi ca

मृतो मातामहोऽत्रैव विधुरा जननी मम । भयातुरा गृहीत्वा मां निर्ययौ गहनं वनम्

mṛto mātāmaho'traiva vidhurā jananī mama | bhayāturā gṛhītvā māṃ niryayau gahanaṃ vanam

लुण्ठिता तस्करैर्मार्गे वस्त्रहीना तथा कृता । पाथेयञ्च हृतं सर्वं बालपुत्रा निराश्रया

luṇṭhitā taskarairmārge vastrahīnā tathā kṛtā | pātheyañca hṛtaṃ sarvaṃ bālaputrā nirāśrayā

माता गृहीत्वा मां प्राप्ता भारद्वाजाश्रमं प्रति । विदल्लोऽयं समायातस्तथा धात्रेयिकाऽबला

mātā gṛhītvā māṃ prāptā bhāradvājāśramaṃ prati | vidallo'yaṃ samāyātastathā dhātreyikā'balā

मुनिभिर्मुनिपत्‍नीभिर्दयायुक्तैः समन्ततः । पोषिताः फलनीवारैर्वयं तत्र स्थितास्त्रयः

munibhirmunipatnībhirdayāyuktaiḥ samantataḥ | poṣitāḥ phalanīvārairvayaṃ tatra sthitāstrayaḥ

दुःखं नमे तदा ह्यासीत्सुखं नाद्य धनागमे । न वैरं न च मात्सर्यं मम चित्ते तु कर्हिचित्

duḥkhaṃ name tadā hyāsītsukhaṃ nādya dhanāgame | na vairaṃ na ca mātsaryaṃ mama citte tu karhicit

नीवारभक्षणं श्रेष्ठं राजभोगात्परन्तपे । तदाशी नरकं याति न नीवाराशनः क्वचित्

nīvārabhakṣaṇaṃ śreṣṭhaṃ rājabhogātparantape | tadāśī narakaṃ yāti na nīvārāśanaḥ kvacit

धर्मस्याचरणं कार्यं पुरुषेण विजानता । सञ्जित्येन्द्रियवर्गं वै यथा न नरकं व्रजेत्

dharmasyācaraṇaṃ kāryaṃ puruṣeṇa vijānatā | sañjityendriyavargaṃ vai yathā na narakaṃ vrajet

मानुष्यं दुर्लभं मातः खण्डेऽस्मिन्भारते शुभे । आहारादि सुखं नूनं भवेत्सर्वासु योनिषु

mānuṣyaṃ durlabhaṃ mātaḥ khaṇḍe'sminbhārate śubhe | āhārādi sukhaṃ nūnaṃ bhavetsarvāsu yoniṣu

प्राप्य तं मानुषं देहं कर्तव्यं धर्मसाधनम् । स्वर्गमोक्षप्रदं नॄणां दुर्लभं चान्ययोनिषु

prāpya taṃ mānuṣaṃ dehaṃ kartavyaṃ dharmasādhanam | svargamokṣapradaṃ nṝṇāṃ durlabhaṃ cānyayoniṣu

व्यास उवाच इत्युक्ता सा तदा तेन लीलावत्यतिलज्जिता । पुत्रशोकं परित्यज्य तमाहाश्रुविलोचना

vyāsa uvāca ityuktā sā tadā tena līlāvatyatilajjitā | putraśokaṃ parityajya tamāhāśruvilocanā

सापराधाऽस्मि पुत्राहं कृता पित्रा युधाजिता । हत्या मातामहं तेऽत्र हृतं राज्यं तु येन वै

sāparādhā'smi putrāhaṃ kṛtā pitrā yudhājitā | hatyā mātāmahaṃ te'tra hṛtaṃ rājyaṃ tu yena vai

न तं वारयितुं शक्ता तदाऽहं न सुतं मम । यत्कृतं कर्म तेनैव नापराधोऽस्ति मे सुत

na taṃ vārayituṃ śaktā tadā'haṃ na sutaṃ mama | yatkṛtaṃ karma tenaiva nāparādho'sti me suta

तौ मृतौ स्वकृतेनैव कारणं त्वं तयोर्न च । नाहं शोचामि तं पुत्रं सदा शोचामि तत्कृतम्

tau mṛtau svakṛtenaiva kāraṇaṃ tvaṃ tayorna ca | nāhaṃ śocāmi taṃ putraṃ sadā śocāmi tatkṛtam

पुत्र त्वमसि कल्याण भगिनी मे मनोरमा । न क्रोधो न च शोको मे त्वयि पुत्र मनागपि

putra tvamasi kalyāṇa bhaginī me manoramā | na krodho na ca śoko me tvayi putra manāgapi

कुरु राज्यं महाभाग प्रजाः पालय सुव्रत । भगवत्याः प्रसादेन प्राप्तमेतदकण्टकम्

kuru rājyaṃ mahābhāga prajāḥ pālaya suvrata | bhagavatyāḥ prasādena prāptametadakaṇṭakam

तदाकर्ण्य वचो मातुर्नत्वा तां नृपनन्दनः । जगाम भवनं रम्यं यत्र पूर्वं मनोरमा

tadākarṇya vaco māturnatvā tāṃ nṛpanandanaḥ | jagāma bhavanaṃ ramyaṃ yatra pūrvaṃ manoramā

न्यवसत्तत्र गत्वा तु सर्वानाहूय मन्त्रिणः । दैवज्ञानथ पप्रच्छ मुहूर्तं दिवसं शुभम्

nyavasattatra gatvā tu sarvānāhūya mantriṇaḥ | daivajñānatha papraccha muhūrtaṃ divasaṃ śubham

सिंहासनं तथा हैमं कारयित्वा मनोहरम् । सिंहासने स्थितां देवीं पूजयिष्ये सदाऽप्यहम्

siṃhāsanaṃ tathā haimaṃ kārayitvā manoharam | siṃhāsane sthitāṃ devīṃ pūjayiṣye sadā'pyaham

स्थापयित्वाऽऽसने देवीं धर्मार्थकाममोक्षदाम् । राज्यं पश्चात्करिष्यामि यथा रामादिभिः कृतम्

sthāpayitvā''sane devīṃ dharmārthakāmamokṣadām | rājyaṃ paścātkariṣyāmi yathā rāmādibhiḥ kṛtam

पूजनीया सदा देवी सर्वैर्नागरिकैर्जनैः । माननीया शिवा शक्तिः सर्वकामार्थसिद्धिदा

pūjanīyā sadā devī sarvairnāgarikairjanaiḥ | mānanīyā śivā śaktiḥ sarvakāmārthasiddhidā

इत्युक्ता मन्त्रिणस्ते तु चक्रुर्वै राजशासनम् । प्रासादं कारयामासुः शिल्पिभिः सुमनोरमम्

ityuktā mantriṇaste tu cakrurvai rājaśāsanam | prāsādaṃ kārayāmāsuḥ śilpibhiḥ sumanoramam

प्रतिमां कारयित्वाऽथ मुहूर्तेऽथ शुभे दिने । द्विजानाहूय वेदज्ञान्स्थापयामास भूपतिः

pratimāṃ kārayitvā'tha muhūrte'tha śubhe dine | dvijānāhūya vedajñānsthāpayāmāsa bhūpatiḥ

हवनं विधिवत्कृत्वा पूजयित्वाऽथ देवताम् । प्रासादे मतिमान् देव्याः स्थापयामास भूमिपः

havanaṃ vidhivatkṛtvā pūjayitvā'tha devatām | prāsāde matimān devyāḥ sthāpayāmāsa bhūmipaḥ

उत्सवस्तत्र संवृत्तो वादित्राणाञ्च निःस्वनैः । ब्राह्मणानां वेदघोषैर्गानैस्तु विधिधैर्नृप

utsavastatra saṃvṛtto vāditrāṇāñca niḥsvanaiḥ | brāhmaṇānāṃ vedaghoṣairgānaistu vidhidhairnṛpa

व्यास उवाच प्रतिष्ठाप्य शिवां देवीं विधिवद्वेदवादिभिः । पूजां नानाविधां राजा चकारातिविधानतः

vyāsa uvāca pratiṣṭhāpya śivāṃ devīṃ vidhivadvedavādibhiḥ | pūjāṃ nānāvidhāṃ rājā cakārātividhānataḥ

कृत्वा पूजाविधिं राजा राज्यं प्राप्य स्वपैतृकम् । विख्यातश्चाम्बिका देवी कोसलेषु बभूव ह

kṛtvā pūjāvidhiṃ rājā rājyaṃ prāpya svapaitṛkam | vikhyātaścāmbikā devī kosaleṣu babhūva ha

राज्यं प्राप्य नृपः सर्वं सामन्तकनृपानथ । वशे चक्रेऽतिधर्मिष्ठान्सद्धर्मविजयी नृपः

rājyaṃ prāpya nṛpaḥ sarvaṃ sāmantakanṛpānatha | vaśe cakre'tidharmiṣṭhānsaddharmavijayī nṛpaḥ

यथा रामः स्वराज्येऽभूद्‌दिलीपस्य रघुर्यथा । प्रजानां वै सुखं तद्वन्मर्यादाऽपि तथाऽभवत्

yathā rāmaḥ svarājye'bhūddilīpasya raghuryathā | prajānāṃ vai sukhaṃ tadvanmaryādā'pi tathā'bhavat

धर्मो वर्णाश्रमाणां च चतुष्पादभवत्तथा । नाधर्मे रमते चित्तं केषामपि महीतले

dharmo varṇāśramāṇāṃ ca catuṣpādabhavattathā | nādharme ramate cittaṃ keṣāmapi mahītale

ग्रामे ग्रामे च प्रासादांश्चक्रुः सर्वे जनाधिपाः । देव्याः पूजा तदा प्रीत्या कोसलेषु प्रवर्तिता

grāme grāme ca prāsādāṃścakruḥ sarve janādhipāḥ | devyāḥ pūjā tadā prītyā kosaleṣu pravartitā

सुबाहुरपि काश्यां तु दुर्गायाः प्रतिमां शुभाम् । कारयित्वा च प्रासादं स्थापयामास भक्तितः

subāhurapi kāśyāṃ tu durgāyāḥ pratimāṃ śubhām | kārayitvā ca prāsādaṃ sthāpayāmāsa bhaktitaḥ

तत्र तस्या जनाः सर्वे प्रेमभक्तिपरायणाः । पूजां चक्रुर्विधानेन यथा विश्वेश्वरस्य ह

tatra tasyā janāḥ sarve premabhaktiparāyaṇāḥ | pūjāṃ cakrurvidhānena yathā viśveśvarasya ha

विख्याता सा बभूवाथ दुर्गादेवी धरातले । देशे देशे महाराज तस्या भक्तिर्व्यवर्धत

vikhyātā sā babhūvātha durgādevī dharātale | deśe deśe mahārāja tasyā bhaktirvyavardhata

सर्वत्र भारते लोके सर्ववर्णेषु सर्वथा । भजनीया भवानी तु सर्वेषामभवत्तदा

sarvatra bhārate loke sarvavarṇeṣu sarvathā | bhajanīyā bhavānī tu sarveṣāmabhavattadā

शक्तिभक्तिरताः सर्वे मानिनश्चाभवन्नृप । आगमोक्तैरथ स्तोत्रैर्जपध्यानपरायणाः

śaktibhaktiratāḥ sarve māninaścābhavannṛpa | āgamoktairatha stotrairjapadhyānaparāyaṇāḥ

नवरात्रेषु सर्वेषु चक्रुः सर्वे विधानतः । अर्चनं हवनं यागं देव्या भक्तिपरा जनाः

navarātreṣu sarveṣu cakruḥ sarve vidhānataḥ | arcanaṃ havanaṃ yāgaṃ devyā bhaktiparā janāḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे देवीस्थापनवर्णनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe devīsthāpanavarṇanaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २६

कुमारीपूजावर्णनम् जनमेजय उवाच नवरात्रे तु सम्प्राप्ते किं कर्तव्यं द्विजोत्तम । विधानं विधिवद्‌ब्रूहि शरत्काले विशेषतः

kumārīpūjāvarṇanam janamejaya uvāca navarātre tu samprāpte kiṃ kartavyaṃ dvijottama | vidhānaṃ vidhivadbrūhi śaratkāle viśeṣataḥ

किं फलं खलु कस्तत्र विधिः कार्यो महामते । एतद्विस्तरतो ब्रूहि कृपया द्विजसत्तम

kiṃ phalaṃ khalu kastatra vidhiḥ kāryo mahāmate | etadvistarato brūhi kṛpayā dvijasattama

व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि नवरात्रव्रतं शुभम् । शरत्काले विशेषेण कर्तव्यं विधिपूर्वकम्

vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi navarātravrataṃ śubham | śaratkāle viśeṣeṇa kartavyaṃ vidhipūrvakam

वसन्ते च प्रकर्तव्यं तथैव प्रेमपूर्वकम् । द्वावृतू यमदंष्ट्राख्यौ नूनं सर्वजनेषु वै

vasante ca prakartavyaṃ tathaiva premapūrvakam | dvāvṛtū yamadaṃṣṭrākhyau nūnaṃ sarvajaneṣu vai

शरद्वसन्तनामानौ दुर्गमौ प्राणिनामिह । तस्माद्यत्‍नादिदं कार्यं सर्वत्र शुभमिच्छता

śaradvasantanāmānau durgamau prāṇināmiha | tasmādyatnādidaṃ kāryaṃ sarvatra śubhamicchatā

द्वावेव सुमहाघोरावृतू रोगकरौ नृणाम् । वसन्तशरदावेव सर्वनाशकरावुभौ

dvāveva sumahāghorāvṛtū rogakarau nṛṇām | vasantaśaradāveva sarvanāśakarāvubhau

तस्मात्तत्र प्रकर्तव्यं चण्डिकापूजनं बुधैः । चैत्राश्विने शुभे मासे भक्तिपूर्वं नराधिप

tasmāttatra prakartavyaṃ caṇḍikāpūjanaṃ budhaiḥ | caitrāśvine śubhe māse bhaktipūrvaṃ narādhipa

अमावास्यां च सम्प्राप्य सम्भारं कल्पयेच्छुभम् । हविष्यं चाशनं कार्यमेकभुक्तं तु तद्दिने

amāvāsyāṃ ca samprāpya sambhāraṃ kalpayecchubham | haviṣyaṃ cāśanaṃ kāryamekabhuktaṃ tu taddine

मण्डपस्तु प्रकर्तव्यः समे देशे शुभे स्थले । हस्तषोडशमानेन स्तम्भध्वजसमन्वितः

maṇḍapastu prakartavyaḥ same deśe śubhe sthale | hastaṣoḍaśamānena stambhadhvajasamanvitaḥ

गौरमृद्‌गोमयाभ्यां च लेपनं कारयेत्ततः । तन्मध्ये वेदिका शुभ्रा कर्तव्या च समा स्थिरा

gauramṛdgomayābhyāṃ ca lepanaṃ kārayettataḥ | tanmadhye vedikā śubhrā kartavyā ca samā sthirā

चतुर्हस्ता च हस्तोच्छ्रा पीठार्थं स्थानमुत्तमम् । तोरणानि विचित्राणि वितानञ्च प्रकल्पयेत्

caturhastā ca hastocchrā pīṭhārthaṃ sthānamuttamam | toraṇāni vicitrāṇi vitānañca prakalpayet

रात्रौ द्विजानथामन्त्र्य देवीतत्त्वविशारदान् । आचारनिरतान्दान्तान्वेदवेदाङ्गपारगान्

rātrau dvijānathāmantrya devītattvaviśāradān | ācāraniratāndāntānvedavedāṅgapāragān

प्रतिपद्दिवसे कार्यं प्रातःस्नानं विधानतः । नद्यां नदे तडागे वा वाप्यां कूपे गृहेऽथवा

pratipaddivase kāryaṃ prātaḥsnānaṃ vidhānataḥ | nadyāṃ nade taḍāge vā vāpyāṃ kūpe gṛhe'thavā

प्रातर्नित्यं पुरः कृत्वा द्विजानां वरणं ततः । अर्घ्यपाद्यादिकं सर्वं कर्तव्यं मधुपूर्वकम्

prātarnityaṃ puraḥ kṛtvā dvijānāṃ varaṇaṃ tataḥ | arghyapādyādikaṃ sarvaṃ kartavyaṃ madhupūrvakam

वस्त्रालङ्करणादीनि देयानि च स्वशक्तितः । वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं विभवे सति कर्हिचित्

vastrālaṅkaraṇādīni deyāni ca svaśaktitaḥ | vittaśāṭhyaṃ na kartavyaṃ vibhave sati karhicit

विप्रैः सन्तोषितैः कार्यं सम्पूर्णं सर्वथा भवेत् । नव पञ्च त्रयश्चैको देव्याः पाठे द्विजाः स्मृताः

vipraiḥ santoṣitaiḥ kāryaṃ sampūrṇaṃ sarvathā bhavet | nava pañca trayaścaiko devyāḥ pāṭhe dvijāḥ smṛtāḥ

वरयेद्‌ब्राह्मणं शान्तं पारायणकृते तदा । स्वस्तिवाचनकं कार्यं वेदमन्त्रविधानतः

varayedbrāhmaṇaṃ śāntaṃ pārāyaṇakṛte tadā | svastivācanakaṃ kāryaṃ vedamantravidhānataḥ

वेद्यां सिंहासनं स्थाप्य क्षौ‍मवस्त्रसमन्वितम् । तत्र स्थाप्याऽम्बिका देवी चतुर्हस्तायुधान्विता

vedyāṃ siṃhāsanaṃ sthāpya kṣaumavastrasamanvitam | tatra sthāpyā'mbikā devī caturhastāyudhānvitā

रत्‍नभूषणसंयुक्ता मुक्ताहारविराजिता । दिव्याम्बरधरा सौ‌म्या सर्वलक्षणसंयुता

ratnabhūṣaṇasaṃyuktā muktāhāravirājitā | divyāmbaradharā saumyā sarvalakṣaṇasaṃyutā

शंखचक्रगदापद्मधरा सिंहे स्थिता शिवा । अष्टादशभुजा वाऽपि प्रतिष्ठाप्या सनातनी

śaṃkhacakragadāpadmadharā siṃhe sthitā śivā | aṣṭādaśabhujā vā'pi pratiṣṭhāpyā sanātanī

अर्चाभावे तथा यन्त्रं नवार्णमन्त्रसंयुतम् । स्थापयेत्पीठपूजार्थं कलशं तत्र पार्श्वतः

arcābhāve tathā yantraṃ navārṇamantrasaṃyutam | sthāpayetpīṭhapūjārthaṃ kalaśaṃ tatra pārśvataḥ

पञ्चपल्लवसंयुक्तं वेदमन्त्रैः सुसंस्कृतम् । सुतीर्थजलसम्पूर्णं हेमरत्‍नैः समन्वितम्

pañcapallavasaṃyuktaṃ vedamantraiḥ susaṃskṛtam | sutīrthajalasampūrṇaṃ hemaratnaiḥ samanvitam

पार्श्वे पूजार्थसम्भारान्परिकल्प्य समन्ततः । गीतवादित्रनिर्घोषान्कारयेन्मङ्गलाय वै

pārśve pūjārthasambhārānparikalpya samantataḥ | gītavāditranirghoṣānkārayenmaṅgalāya vai

तिथौ हस्तान्वितायां च नन्दायां पूजनं वरम् । प्रथमे दिवसे राजन् विधिवत्कामदं नृणाम्

tithau hastānvitāyāṃ ca nandāyāṃ pūjanaṃ varam | prathame divase rājan vidhivatkāmadaṃ nṛṇām

नियमं प्रथमं कृत्वा पश्चात्पूजां समाचरेत् । उपवासेन नक्तेन चैकभुक्तेन वा पुनः

niyamaṃ prathamaṃ kṛtvā paścātpūjāṃ samācaret | upavāsena naktena caikabhuktena vā punaḥ

करिष्यामि व्रतं मातर्नवरात्रमनुत्तमम् । साहाय्यं कुरु मे देवि जगदम्ब ममाखिलम्

kariṣyāmi vrataṃ mātarnavarātramanuttamam | sāhāyyaṃ kuru me devi jagadamba mamākhilam

यथाशक्ति प्रकर्तव्यो नियमो व्रतहेतवे । पश्चात्पूजा प्रकर्तव्या विधिवन्मन्त्रपूर्वकम्

yathāśakti prakartavyo niyamo vratahetave | paścātpūjā prakartavyā vidhivanmantrapūrvakam

चन्दनागुरुकर्पूरैः कुसुमैश्च सुगन्धिभिः । मन्दारकरजाशोकचम्पकैः करवीरकैः

candanāgurukarpūraiḥ kusumaiśca sugandhibhiḥ | mandārakarajāśokacampakaiḥ karavīrakaiḥ

मालतीब्रह्मकापुष्पैस्तथा बिल्वदलैः शुभैः । पूजयेज्जगतां धात्रीं धूपैर्दीपैर्विधानतः

mālatībrahmakāpuṣpaistathā bilvadalaiḥ śubhaiḥ | pūjayejjagatāṃ dhātrīṃ dhūpairdīpairvidhānataḥ

फलैर्नानाविधैरर्घ्यं प्रदातव्यं च तत्र वै । नारिकेलैर्मातुलुङ्गैर्दाडिमीकदलीफलैः

phalairnānāvidhairarghyaṃ pradātavyaṃ ca tatra vai | nārikelairmātuluṅgairdāḍimīkadalīphalaiḥ

नारङ्गैः पनसैश्चैव तथा पूर्णफलैः शुभैः । अन्नदानं प्रकर्तव्यं भक्तिपूर्वं नराधिप

nāraṅgaiḥ panasaiścaiva tathā pūrṇaphalaiḥ śubhaiḥ | annadānaṃ prakartavyaṃ bhaktipūrvaṃ narādhipa

मांसाशनं ये कुर्वन्ति तैः कार्यं पशुहिंसनम् । महिषाजवराहाणां बलिदानं विशिष्यते

māṃsāśanaṃ ye kurvanti taiḥ kāryaṃ paśuhiṃsanam | mahiṣājavarāhāṇāṃ balidānaṃ viśiṣyate

देव्यग्रे निहता यान्ति पशवः स्वर्गमव्ययम् । न हिंसा पशुजा तत्र निघ्नतां तत्कृतेऽनघ

devyagre nihatā yānti paśavaḥ svargamavyayam | na hiṃsā paśujā tatra nighnatāṃ tatkṛte'nagha

अहिंसा याज्ञिकी प्रोक्ता सर्वशास्त्रविनिर्णये । देवतार्थे विसृष्टानां पशूनां स्वर्गतिर्ध्रुवा

ahiṃsā yājñikī proktā sarvaśāstravinirṇaye | devatārthe visṛṣṭānāṃ paśūnāṃ svargatirdhruvā

होमार्थं चैव कर्तव्यं कुण्डं चैव त्रिकोणकम् । स्थण्डिलं वा प्रकर्तव्यं त्रिकोणं मानतः शुभम्

homārthaṃ caiva kartavyaṃ kuṇḍaṃ caiva trikoṇakam | sthaṇḍilaṃ vā prakartavyaṃ trikoṇaṃ mānataḥ śubham

त्रिकालं पूजनं नित्यं नानाद्रव्यैर्मनोहरैः । गीतवादित्रनृत्यैश्च कर्तव्यश्च महोत्सवः

trikālaṃ pūjanaṃ nityaṃ nānādravyairmanoharaiḥ | gītavāditranṛtyaiśca kartavyaśca mahotsavaḥ

नित्यं भूमौ च शयनं कुमारीणां च पूजनम् । वस्त्रालङ्करणैर्दिव्यैर्भोजनैश्च सुधामयैः

nityaṃ bhūmau ca śayanaṃ kumārīṇāṃ ca pūjanam | vastrālaṅkaraṇairdivyairbhojanaiśca sudhāmayaiḥ

एकैकां पूजयेन्नित्यमेकवृद्ध्या तथा पुनः । द्विगुणं त्रिगुणं वाऽपि प्रत्येकं नवकं च वा

ekaikāṃ pūjayennityamekavṛddhyā tathā punaḥ | dviguṇaṃ triguṇaṃ vā'pi pratyekaṃ navakaṃ ca vā

विभवस्यानुसारेण कर्तव्यं पूजनं किल । वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं राजञ्छक्तिमखे सदा

vibhavasyānusāreṇa kartavyaṃ pūjanaṃ kila | vittaśāṭhyaṃ na kartavyaṃ rājañchaktimakhe sadā

एकवर्षा न कर्तव्या कन्या पूजाविधौ नृप । परमज्ञा तु भोगानां गन्धादीनां च बालिका

ekavarṣā na kartavyā kanyā pūjāvidhau nṛpa | paramajñā tu bhogānāṃ gandhādīnāṃ ca bālikā

कुमारिका तु सा प्रोक्ता द्विवर्षा या भवेदिह । त्रिमूर्तिश्च त्रिवर्षा च कल्याणी चतुरब्दिका

kumārikā tu sā proktā dvivarṣā yā bhavediha | trimūrtiśca trivarṣā ca kalyāṇī caturabdikā

रोहिणी पञ्चवर्षा च षड्‌वर्षा कालिका स्मृता । चण्डिका सप्तवर्षा स्यादष्टवर्षा च शाम्भवी

rohiṇī pañcavarṣā ca ṣaḍvarṣā kālikā smṛtā | caṇḍikā saptavarṣā syādaṣṭavarṣā ca śāmbhavī

नववर्षा भवेद्‌दुर्गा सुभद्रा दशवार्षिकी । अत ऊर्ध्वं न कर्तव्या सर्वकार्यविगर्हिता

navavarṣā bhaveddurgā subhadrā daśavārṣikī | ata ūrdhvaṃ na kartavyā sarvakāryavigarhitā

एभिश्च नामभिः पूजा कर्तव्या विधिसंयुता । तासां फलानि वक्ष्यामि नवानां पूजने सदा

ebhiśca nāmabhiḥ pūjā kartavyā vidhisaṃyutā | tāsāṃ phalāni vakṣyāmi navānāṃ pūjane sadā

कुमारी पूजिता कुर्याद्‌दुःखदारिद्रयनाशनम् । शत्रुक्षयं धनायुष्यं बलवृद्धिं करोति वै

kumārī pūjitā kuryādduḥkhadāridrayanāśanam | śatrukṣayaṃ dhanāyuṣyaṃ balavṛddhiṃ karoti vai

त्रिमूर्तिपूजनादायुस्त्रिवर्गस्य फलं भवेत् । धनधान्यागमश्चैव पुत्रपौत्रादिवृद्धयः

trimūrtipūjanādāyustrivargasya phalaṃ bhavet | dhanadhānyāgamaścaiva putrapautrādivṛddhayaḥ

विद्यार्थी विजयार्थी च राज्यार्थी यश्च पार्थिवः । सुखार्थी पूजयेन्नित्यं कल्याणीं सर्वकामदाम्

vidyārthī vijayārthī ca rājyārthī yaśca pārthivaḥ | sukhārthī pūjayennityaṃ kalyāṇīṃ sarvakāmadām

कालिकां शत्रुनाशार्थं पूजयेद्‌भक्तिपूर्वकम् । ऐश्वर्यधनकामश्च चण्डिकां परिपूजयेत्

kālikāṃ śatrunāśārthaṃ pūjayedbhaktipūrvakam | aiśvaryadhanakāmaśca caṇḍikāṃ paripūjayet

पूजयेच्छाम्भवीं नित्यं नृपसंमोहनाय च । दुःखदारिद्र्यनाशाय सङ्ग्रामे विजयाय च

pūjayecchāmbhavīṃ nityaṃ nṛpasaṃmohanāya ca | duḥkhadāridryanāśāya saṅgrāme vijayāya ca

क्रूरशत्रुविनाशार्थं तथोग्रकर्मसाधने । दुर्गाञ्च पूजयेद्‌भक्त्या परलोकसुखाय च

krūraśatruvināśārthaṃ tathograkarmasādhane | durgāñca pūjayedbhaktyā paralokasukhāya ca

वाञ्छितार्थस्य सिद्ध्यर्थं सुभद्रां पूजयेत्सदा । रोहिणीं रोगनाशाय पूजयेद्विधिवन्नरः

vāñchitārthasya siddhyarthaṃ subhadrāṃ pūjayetsadā | rohiṇīṃ roganāśāya pūjayedvidhivannaraḥ

श्रीरस्त्विति च मन्त्रेण पूजयेद्‌भक्तितत्परः । श्रीयुक्तमन्त्रैरथवा बीजमन्त्रैरथापि वा

śrīrastviti ca mantreṇa pūjayedbhaktitatparaḥ | śrīyuktamantrairathavā bījamantrairathāpi vā

कुमारस्य च तत्त्वानि या सृजत्यपि लीलया । कादीनपि च देवांस्तां कुमारीं पूजयाम्यहम्

kumārasya ca tattvāni yā sṛjatyapi līlayā | kādīnapi ca devāṃstāṃ kumārīṃ pūjayāmyaham

सत्त्वादिभिस्त्रिमूर्तिर्या तैर्हि नानास्वरूपिणी । त्रिकालव्यापिनी शक्तिस्त्रिमूर्तिं पूजयाम्यहम्

sattvādibhistrimūrtiryā tairhi nānāsvarūpiṇī | trikālavyāpinī śaktistrimūrtiṃ pūjayāmyaham

कल्याणकारिणी नित्यं भक्तानां पूजिताऽनिशम् । पूजयामि च तां भक्त्या कल्याणीं सर्वकामदाम्

kalyāṇakāriṇī nityaṃ bhaktānāṃ pūjitā'niśam | pūjayāmi ca tāṃ bhaktyā kalyāṇīṃ sarvakāmadām

रोहयन्ती च बीजानि प्राग्जन्मसञ्चितानि वै । या देवी सर्वभूतानां रोहिणीं पूजयाम्यहम्

rohayantī ca bījāni prāgjanmasañcitāni vai | yā devī sarvabhūtānāṃ rohiṇīṃ pūjayāmyaham

काली कालयते सर्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम् । कल्पान्तसमये या तां कालिकां पूजयाम्यहम्

kālī kālayate sarvaṃ brahmāṇḍaṃ sacarācaram | kalpāntasamaye yā tāṃ kālikāṃ pūjayāmyaham

तां चण्डपापहरणीं चण्डिकां पूजयाम्यहम्

tāṃ caṇḍapāpaharaṇīṃ caṇḍikāṃ pūjayāmyaham

अकारणात्समुत्पत्तिर्यन्मयैः परिकीर्तिता । यस्यास्तां सुखदां देवीं शाम्भवीं पूजयाम्यहम्

akāraṇātsamutpattiryanmayaiḥ parikīrtitā | yasyāstāṃ sukhadāṃ devīṃ śāmbhavīṃ pūjayāmyaham

दुर्गात्त्रायति भक्तं या सदा दुर्गातिनाशिनी । दुर्ज्ञेया सर्वदेवानां तां दुर्गां पूजयाम्यहम्

durgāttrāyati bhaktaṃ yā sadā durgātināśinī | durjñeyā sarvadevānāṃ tāṃ durgāṃ pūjayāmyaham

सुभद्राणि च भक्तानां कुरुते पूजिता सदा । अभद्रनाशिनीं देवीं सुभद्रां पूजयाम्यहम्

subhadrāṇi ca bhaktānāṃ kurute pūjitā sadā | abhadranāśinīṃ devīṃ subhadrāṃ pūjayāmyaham

एभिर्मन्त्रैः पूजनीयाः कन्यकाः सर्वदा बुधैः । वस्त्रालङ्करणैर्माल्यैर्गन्धैरुच्चावचैरपि

ebhirmantraiḥ pūjanīyāḥ kanyakāḥ sarvadā budhaiḥ | vastrālaṅkaraṇairmālyairgandhairuccāvacairapi

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे कुमारीपूजावर्णनं नाम षड्‌विंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe kumārīpūjāvarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २७

देवीपूजामहत्त्ववर्णनम् व्यास उवाच हीनाङ्गीं वर्जयेत्कन्यां कुष्ठयुक्तां व्रणाङ्‌किताम् । गन्धस्फुरितहीनाङ्गीं विशालकुलसम्भवाम्

devīpūjāmahattvavarṇanam vyāsa uvāca hīnāṅgīṃ varjayetkanyāṃ kuṣṭhayuktāṃ vraṇāṅkitām | gandhasphuritahīnāṅgīṃ viśālakulasambhavām

जात्यन्धां केकरां काणां कुरूपां बहुरोमशाम् । सन्त्यजेद्‌रोगिणीं कन्यां रक्तपुष्पादिनाङ्‌किताम्

jātyandhāṃ kekarāṃ kāṇāṃ kurūpāṃ bahuromaśām | santyajedrogiṇīṃ kanyāṃ raktapuṣpādināṅkitām

क्षामां गर्भसमुद्‌भूतां गोलकां कन्यकोद्‌भवाम् । वर्जनीयाः सदा चैताः सर्वपूजादिकर्मसु

kṣāmāṃ garbhasamudbhūtāṃ golakāṃ kanyakodbhavām | varjanīyāḥ sadā caitāḥ sarvapūjādikarmasu

अरोगिणीं सुरूपाङ्गीं सुन्दरीं व्रणवर्जिताम् । एकवंशसमुद्‌भूतां कन्यां सम्यक्प्रपूजयेत्

arogiṇīṃ surūpāṅgīṃ sundarīṃ vraṇavarjitām | ekavaṃśasamudbhūtāṃ kanyāṃ samyakprapūjayet

ब्राह्मणी सर्वकार्येषु जयार्थे नृपवंशजा । लाभार्थे वैश्यवंशोत्था मता वा शूद्रवंशजा

brāhmaṇī sarvakāryeṣu jayārthe nṛpavaṃśajā | lābhārthe vaiśyavaṃśotthā matā vā śūdravaṃśajā

ब्राह्मणैर्ब्रह्मजाः पूज्या राजन्यैर्ब्रह्मवंशजाः । वैश्यैस्त्रिवर्गजाः पूज्याश्चतस्रः पादसम्भवैः

brāhmaṇairbrahmajāḥ pūjyā rājanyairbrahmavaṃśajāḥ | vaiśyaistrivargajāḥ pūjyāścatasraḥ pādasambhavaiḥ

कारुभिश्चैव वंशोत्था यथायोग्यं प्रपूजयेत् । नवरात्रविधानेन भक्तिपूर्वं सदैव हि

kārubhiścaiva vaṃśotthā yathāyogyaṃ prapūjayet | navarātravidhānena bhaktipūrvaṃ sadaiva hi

अशक्तो नियतं पूजां कर्तुञ्चेन्नवरात्रके । अष्टम्यां च विशेषेण कर्तव्यं पूजनं सदा

aśakto niyataṃ pūjāṃ kartuñcennavarātrake | aṣṭamyāṃ ca viśeṣeṇa kartavyaṃ pūjanaṃ sadā

पुराऽष्टम्यां भद्रकाली दक्षयज्ञविनाशिनी । प्रादुर्भूता महाघोरा योगिनी कोटिभिः सह

purā'ṣṭamyāṃ bhadrakālī dakṣayajñavināśinī | prādurbhūtā mahāghorā yoginī koṭibhiḥ saha

अतोऽष्टम्यां विशेषेण कर्तव्यं पूजनं सदा । नानाविधोपहारैश्च गन्धमाल्यानुलेपनैः

ato'ṣṭamyāṃ viśeṣeṇa kartavyaṃ pūjanaṃ sadā | nānāvidhopahāraiśca gandhamālyānulepanaiḥ

पायसैरामिषैर्होमैर्ब्राह्मणानां च भोजनैः । फलपुष्पोपहारैश्च तोषयेज्जगदम्बिकाम्

pāyasairāmiṣairhomairbrāhmaṇānāṃ ca bhojanaiḥ | phalapuṣpopahāraiśca toṣayejjagadambikām

उपवासे ह्यशक्तानां नवरात्रव्रते पुनः । उपोषणत्रयं प्रोक्तं यथोक्तफलदं नृप

upavāse hyaśaktānāṃ navarātravrate punaḥ | upoṣaṇatrayaṃ proktaṃ yathoktaphaladaṃ nṛpa

सप्तम्यां च तथाऽष्टम्यां नवम्यां भक्तिभावतः । त्रिरात्रकरणात्सर्वं फलं भवति पूजनात्

saptamyāṃ ca tathā'ṣṭamyāṃ navamyāṃ bhaktibhāvataḥ | trirātrakaraṇātsarvaṃ phalaṃ bhavati pūjanāt

पूजाभिश्चैव होमैश्च कुमारिपूजनैस्तथा । सम्पूर्णं तद्‌व्रतं प्रोक्तं विप्राणां चैव भोजनैः

pūjābhiścaiva homaiśca kumāripūjanaistathā | sampūrṇaṃ tadvrataṃ proktaṃ viprāṇāṃ caiva bhojanaiḥ

व्रतानि यानि चान्यानि दानानि विविधानि च । नवरात्रव्रतस्यास्य नैव तुल्यानि भूतले

vratāni yāni cānyāni dānāni vividhāni ca | navarātravratasyāsya naiva tulyāni bhūtale

धनधान्यप्रदं नित्यं सुखसन्तानवृद्धिदम् । आयुरारोग्यदं चैव स्वर्गदं मोक्षदं तथा

dhanadhānyapradaṃ nityaṃ sukhasantānavṛddhidam | āyurārogyadaṃ caiva svargadaṃ mokṣadaṃ tathā

विद्यार्थी वा धनार्थी वा पुत्रार्थी वा भवेन्नरः । तेनेदं विधिवत्कार्यं व्रतं सौभाग्यदं शिवम्

vidyārthī vā dhanārthī vā putrārthī vā bhavennaraḥ | tenedaṃ vidhivatkāryaṃ vrataṃ saubhāgyadaṃ śivam

विद्यार्थी सर्वविद्यां वै प्राप्नोति व्रतसाधनात् । राजभ्रष्टो नृपो राज्यं समवाप्नोति सर्वदा

vidyārthī sarvavidyāṃ vai prāpnoti vratasādhanāt | rājabhraṣṭo nṛpo rājyaṃ samavāpnoti sarvadā

पूर्वजन्मनि यैर्नूनं न कृतं व्रतमुत्तमम् । ते व्याधिनो दरिद्राश्च भवन्ति पुत्रवर्जिताः

pūrvajanmani yairnūnaṃ na kṛtaṃ vratamuttamam | te vyādhino daridrāśca bhavanti putravarjitāḥ

वन्ध्या च या भवेन्नारी विधवा धनवर्जिता । अनुमा तत्र कर्तव्या नेयं कृतवती व्रतम्

vandhyā ca yā bhavennārī vidhavā dhanavarjitā | anumā tatra kartavyā neyaṃ kṛtavatī vratam

नवरात्रव्रतं प्रोक्तं न कृतं येन भूतले । स कथं विभवं प्राप्य मोदते च तथा दिवि

navarātravrataṃ proktaṃ na kṛtaṃ yena bhūtale | sa kathaṃ vibhavaṃ prāpya modate ca tathā divi

रक्तचन्दनसंमिश्रैः कोमलैर्बिल्वपत्रकैः । भवानी पूजिता येन स भवेन्नृपतिः क्षितौ

raktacandanasaṃmiśraiḥ komalairbilvapatrakaiḥ | bhavānī pūjitā yena sa bhavennṛpatiḥ kṣitau

नाराधिता येन शिवा सनातनी दुःखार्तिहा सिद्धिकरी जगद्वरा । दुःखावृतः शत्रुयुतश्च भूतले नूनं दरिद्रो भवतीह मानवः

nārādhitā yena śivā sanātanī duḥkhārtihā siddhikarī jagadvarā | duḥkhāvṛtaḥ śatruyutaśca bhūtale nūnaṃ daridro bhavatīha mānavaḥ

यां विष्णुरिन्द्रो हरपद्मजौ तथा वह्निः कुबेरो वरुणो दिवाकरः । ध्यायन्ति सर्वार्थसमाप्तिनन्दिता- स्तां किं मनुष्या न भजन्ति चण्डिकाम्

yāṃ viṣṇurindro harapadmajau tathā vahniḥ kubero varuṇo divākaraḥ | dhyāyanti sarvārthasamāptinanditā- stāṃ kiṃ manuṣyā na bhajanti caṇḍikām

स्वाहा स्वधा नाम मनुप्रभावै- स्तृप्यन्ति देवाः पितरस्तथैव । यज्ञेषु सर्वेषु मुदा हरन्ति यन्नाम युग्मश्रुतिभिर्मुनीन्द्राः

svāhā svadhā nāma manuprabhāvai- stṛpyanti devāḥ pitarastathaiva | yajñeṣu sarveṣu mudā haranti yannāma yugmaśrutibhirmunīndrāḥ

यस्येच्छया सृजति विश्वमिदं प्रजेशो नानावतारकलनं कुरुते हरिश्च । नूनं करोति जगतः किल भस्म शम्भु- स्तां शर्मदां न भजते नु कथं मनुष्यः

yasyecchayā sṛjati viśvamidaṃ prajeśo nānāvatārakalanaṃ kurute hariśca | nūnaṃ karoti jagataḥ kila bhasma śambhu- stāṃ śarmadāṃ na bhajate nu kathaṃ manuṣyaḥ

नैकोऽस्ति सर्वभुवनेषु तया विहीनो देवो नरोऽथ विहगः किल पन्नगो वा । गन्धर्वराक्षसपिशाचनगेषु नूनं यः स्पन्दितुं भवति शक्तियुतो यथेच्छम्

naiko'sti sarvabhuvaneṣu tayā vihīno devo naro'tha vihagaḥ kila pannago vā | gandharvarākṣasapiśācanageṣu nūnaṃ yaḥ spandituṃ bhavati śaktiyuto yatheccham

तां न सेवेत कश्चण्डीं सर्वकामार्थदां शिवाम् । व्रतं तस्या न कः कुर्याद्वाञ्छन्नर्थचतुष्टयम्

tāṃ na seveta kaścaṇḍīṃ sarvakāmārthadāṃ śivām | vrataṃ tasyā na kaḥ kuryādvāñchannarthacatuṣṭayam

महापातकसंयुक्तो नवरात्रव्रतं चरेत् । मुच्यते सर्वपापेभ्यो नात्र कार्या विचारणा

mahāpātakasaṃyukto navarātravrataṃ caret | mucyate sarvapāpebhyo nātra kāryā vicāraṇā

पुरा कश्चिद्वणिग्दीनो धनहीनः सुदुःखितः । कुटुम्बी चाभवत्कश्चित् कोसले नृपसत्तम

purā kaścidvaṇigdīno dhanahīnaḥ suduḥkhitaḥ | kuṭumbī cābhavatkaścit kosale nṛpasattama

अपत्यानि बहून्यस्याभवन्क्षुत्पीडितानि च । भक्ष्यं किञ्चित्तु सायाह्ने प्रापुस्तस्य च बालकाः

apatyāni bahūnyasyābhavankṣutpīḍitāni ca | bhakṣyaṃ kiñcittu sāyāhne prāpustasya ca bālakāḥ

भुङ्क्ते स्म कार्यकर्ताऽसौ परस्याथ बुभुक्षितः । कुटुम्बभरणं तत्र चकारातिनिराकुलः

bhuṅkte sma kāryakartā'sau parasyātha bubhukṣitaḥ | kuṭumbabharaṇaṃ tatra cakārātinirākulaḥ

सदा धर्मरतः शान्तः सदाचारश्च सत्यवाक् । अक्रोधनश्च धृतिमान्निर्मदश्चानसूयकः

sadā dharmarataḥ śāntaḥ sadācāraśca satyavāk | akrodhanaśca dhṛtimānnirmadaścānasūyakaḥ

सम्पूज्य देवता नित्यं पितॄनप्यतिथींस्तथा । भुञ्जाने पोष्यवर्गेऽथ कृतवान्भोजनं वणिक्

sampūjya devatā nityaṃ pitṝnapyatithīṃstathā | bhuñjāne poṣyavarge'tha kṛtavānbhojanaṃ vaṇik

एवं गच्छति काले वै सुशिलो नामतो गुणैः । दारिद्र्यार्तो द्विजं शान्तं पप्रच्छातिबुभुक्षितः

evaṃ gacchati kāle vai suśilo nāmato guṇaiḥ | dāridryārto dvijaṃ śāntaṃ papracchātibubhukṣitaḥ

सुशील उवाच भो भूदेव कृपां कृत्वा वदस्वाद्य महामते । कथं दारिद्र्यनाशः स्यादिति मे निश्चयेन वै

suśīla uvāca bho bhūdeva kṛpāṃ kṛtvā vadasvādya mahāmate | kathaṃ dāridryanāśaḥ syāditi me niścayena vai

धनैषणा मे नैवास्ति धनी स्यामिति मानद । कुटुम्बभरणार्थं वै पृच्छामि त्वां द्विजोत्तम

dhanaiṣaṇā me naivāsti dhanī syāmiti mānada | kuṭumbabharaṇārthaṃ vai pṛcchāmi tvāṃ dvijottama

पुत्री सुतस्तु मे बालो भक्षार्थी रोदते भृशम् । तावन्मात्रं गृहे नान्नं मुष्टिमेकां ददाम्यहम्

putrī sutastu me bālo bhakṣārthī rodate bhṛśam | tāvanmātraṃ gṛhe nānnaṃ muṣṭimekāṃ dadāmyaham

विसर्जितो यतो गेहाद्‌गतो बालो रुदन्मया । अतो मे दह्यतेऽत्यर्थं किं करोमि धनं विना

visarjito yato gehādgato bālo rudanmayā | ato me dahyate'tyarthaṃ kiṃ karomi dhanaṃ vinā

विवाहोऽस्ति सुताया मे नास्ति वित्तं करोमि किम् । दशवर्षाधिकायास्तु दानकालोऽपि यात्यलम्

vivāho'sti sutāyā me nāsti vittaṃ karomi kim | daśavarṣādhikāyāstu dānakālo'pi yātyalam

तेन शोचामि विप्रेन्द्र सर्वज्ञोऽसि दयानिधे । तपो दानं व्रतं किञ्चिद्‌ब्रूहि मन्त्रजपं तथा

tena śocāmi viprendra sarvajño'si dayānidhe | tapo dānaṃ vrataṃ kiñcidbrūhi mantrajapaṃ tathā

येनाहं पोष्यवर्गस्य करोमि द्विज पोषणम् । तावन्मे स्याद्धनप्राप्तिर्नाधिकं प्रार्थये किल

yenāhaṃ poṣyavargasya karomi dvija poṣaṇam | tāvanme syāddhanaprāptirnādhikaṃ prārthaye kila

त्वत्प्रसादात्कुटुम्बं मे सुखितं प्रभवेदिह । तत्कुरुष्व महाभाग ज्ञानेन परिचिन्त्य च

tvatprasādātkuṭumbaṃ me sukhitaṃ prabhavediha | tatkuruṣva mahābhāga jñānena paricintya ca

व्यास उवाच इति पृष्टस्तथा तेन ब्राह्मणः संशितव्रतः । उवाच परमप्रीतस्तं वैश्यं नृपसत्तम

vyāsa uvāca iti pṛṣṭastathā tena brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ | uvāca paramaprītastaṃ vaiśyaṃ nṛpasattama

वैश्यवर्य कुरुष्वाद्य नवरात्रव्रतं शुभम् । पूजनं भगवत्याश्च हवनं भोजनं तथा

vaiśyavarya kuruṣvādya navarātravrataṃ śubham | pūjanaṃ bhagavatyāśca havanaṃ bhojanaṃ tathā

वेदपारायणं शक्तिजपहोमादिकं तथा । कुरुष्वाद्य यथाशक्ति तव कार्यं भविष्यति

vedapārāyaṇaṃ śaktijapahomādikaṃ tathā | kuruṣvādya yathāśakti tava kāryaṃ bhaviṣyati

एतस्मादपरं किञ्चिद्‌व्रतं नास्ति धरातले । नवरात्राभिधं वैश्य पावनं सुखदं तथा

etasmādaparaṃ kiñcidvrataṃ nāsti dharātale | navarātrābhidhaṃ vaiśya pāvanaṃ sukhadaṃ tathā

ज्ञानदं मोक्षदं चैव सुखसन्तानवर्धनम् । शत्रुनाशकरं कामं नवरात्रव्रतं सदा

jñānadaṃ mokṣadaṃ caiva sukhasantānavardhanam | śatrunāśakaraṃ kāmaṃ navarātravrataṃ sadā

राज्यभ्रष्टेन रामेण सीताविरहितेन च । किष्किन्धायां व्रतं चैतत्कृतं दुःखातुरेण वै

rājyabhraṣṭena rāmeṇa sītāvirahitena ca | kiṣkindhāyāṃ vrataṃ caitatkṛtaṃ duḥkhātureṇa vai

प्रतप्तेनापि रामेण सीताविरहवह्निना । विधिवत्पूजिता देवी नवरात्रव्रतेन वै

prataptenāpi rāmeṇa sītāvirahavahninā | vidhivatpūjitā devī navarātravratena vai

तेन प्राप्ताऽथ वैदेही कृत्वा सेतुं महार्णवे । हत्वा मन्दोदरीनाथं कुम्भकर्णं महाबलम्

tena prāptā'tha vaidehī kṛtvā setuṃ mahārṇave | hatvā mandodarīnāthaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam

मेघनादं सुतं हत्वा कृत्वा भूपं बिभीषणम् । पश्चादयोध्यामागत्य प्राप्तं राज्यमकण्टकम्

meghanādaṃ sutaṃ hatvā kṛtvā bhūpaṃ bibhīṣaṇam | paścādayodhyāmāgatya prāptaṃ rājyamakaṇṭakam

नवरात्रव्रतस्यास्य प्रभावेण विशांवर । सुखं भूमितले प्राप्तं रामेणामिततेजसा

navarātravratasyāsya prabhāveṇa viśāṃvara | sukhaṃ bhūmitale prāptaṃ rāmeṇāmitatejasā

व्यास उवाच इति विप्रवचः श्रुत्वा स वैश्यस्तं द्विजं गुरुम् । कृत्वा जग्राह सन्मन्त्रं मायाबीजाभिधं नृप

vyāsa uvāca iti vipravacaḥ śrutvā sa vaiśyastaṃ dvijaṃ gurum | kṛtvā jagrāha sanmantraṃ māyābījābhidhaṃ nṛpa

जजाप परया भक्त्या नवरात्रमतन्द्रितः । नानाविधोपहारैश्च पूजयामास सादरम्

jajāpa parayā bhaktyā navarātramatandritaḥ | nānāvidhopahāraiśca pūjayāmāsa sādaram

नवसंवत्सरं चैव मायाबीजपरायणः । नवमे वत्सरान्ते तु महाष्टम्यां महेश्वरी

navasaṃvatsaraṃ caiva māyābījaparāyaṇaḥ | navame vatsarānte tu mahāṣṭamyāṃ maheśvarī

अर्धरात्रे तु सञ्जाते प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ । नानावरप्रदानैश्च कृतकृत्यञ्चकार तम्

ardharātre tu sañjāte pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau | nānāvarapradānaiśca kṛtakṛtyañcakāra tam

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे देवीपूजामहत्त्ववर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe devīpūjāmahattvavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २८

रामचरित्रवर्णनम् जनमेजय उवाच कथं रामेण तच्चीर्णं व्रतं देव्याः सुखप्रदम् । राज्यभ्रष्टः कथं सोऽथ कथं सीता हृता पुनः

rāmacaritravarṇanam janamejaya uvāca kathaṃ rāmeṇa taccīrṇaṃ vrataṃ devyāḥ sukhapradam | rājyabhraṣṭaḥ kathaṃ so'tha kathaṃ sītā hṛtā punaḥ

व्यास उवाच राजा दशरथः श्रीमानयोध्याधिपतिः पुरा । सूर्यवंशधरश्चासीद्देवब्राह्मणपूजकः

vyāsa uvāca rājā daśarathaḥ śrīmānayodhyādhipatiḥ purā | sūryavaṃśadharaścāsīddevabrāhmaṇapūjakaḥ

चत्वारो जज्ञिरे तस्य पुत्रा लोकेषु विश्रुताः । रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना भरतश्चेति नामतः

catvāro jajñire tasya putrā lokeṣu viśrutāḥ | rāmalakṣmaṇaśatrughnā bharataśceti nāmataḥ

राज्ञः प्रियकराः सर्वे सदृशा गुणरूपतः । कौसल्यायाः सुतो रामः कैकेय्या भरतः स्मृतः

rājñaḥ priyakarāḥ sarve sadṛśā guṇarūpataḥ | kausalyāyāḥ suto rāmaḥ kaikeyyā bharataḥ smṛtaḥ

सुमित्रातनयौ जातौ यमलौ द्वौ मनोहरौ । ते जाता वै किशोराश्च धनुर्बाणधराः किल

sumitrātanayau jātau yamalau dvau manoharau | te jātā vai kiśorāśca dhanurbāṇadharāḥ kila

सूनवः कृतसंस्कारा भूपतेः सुखवर्धकाः । कौशिकेन तदाऽऽगत्य प्रार्थितो रघुनन्दनः

sūnavaḥ kṛtasaṃskārā bhūpateḥ sukhavardhakāḥ | kauśikena tadā''gatya prārthito raghunandanaḥ

राघवं मखरक्षार्थं सूनुं षोडशवार्षिकम् । तस्मै सोऽयं ददौ रामं कौशिकाय सलक्ष्मणम्

rāghavaṃ makharakṣārthaṃ sūnuṃ ṣoḍaśavārṣikam | tasmai so'yaṃ dadau rāmaṃ kauśikāya salakṣmaṇam

तौ समेत्य मुनिं मार्गे जग्मतुश्चारुदर्शनौ । ताटका निहता मार्गे राक्षसी घोरदर्शना

tau sametya muniṃ mārge jagmatuścārudarśanau | tāṭakā nihatā mārge rākṣasī ghoradarśanā

रामेणैकेन बाणेन मुनीनां दुःखदा सदा । यज्ञरक्षा कृता तत्र सुबाहुर्निहतः शठः

rāmeṇaikena bāṇena munīnāṃ duḥkhadā sadā | yajñarakṣā kṛtā tatra subāhurnihataḥ śaṭhaḥ

मारीचोऽथ मृतप्रायो निक्षिप्तो बाणवेगतः । एवं कृत्वा महत्कर्म यज्ञस्य परिरक्षणम्

mārīco'tha mṛtaprāyo nikṣipto bāṇavegataḥ | evaṃ kṛtvā mahatkarma yajñasya parirakṣaṇam

गतास्ते मिथिलां सर्वे रामलक्ष्मणकौशिकाः । अहल्या मोचिता शापान्निष्पापा सा कृताऽबला

gatāste mithilāṃ sarve rāmalakṣmaṇakauśikāḥ | ahalyā mocitā śāpānniṣpāpā sā kṛtā'balā

विदेहनगरे तौ तु जग्मतुर्मुनिना सह । बभञ्ज शिवचापञ्च जनकेन पणीकृतम्

videhanagare tau tu jagmaturmuninā saha | babhañja śivacāpañca janakena paṇīkṛtam

उपयेमे ततः सीतां जानकीञ्च रमांशजाम् । लक्ष्मणाय ददौ राजा पुत्रीमेकां तथोर्मिलाम्

upayeme tataḥ sītāṃ jānakīñca ramāṃśajām | lakṣmaṇāya dadau rājā putrīmekāṃ tathormilām

कुशध्वजसुते कन्ये प्रापतुर्भ्रातरावुभौ । तथा भरतशत्रुघ्नौ सुशिलौ शुभलक्षणौ

kuśadhvajasute kanye prāpaturbhrātarāvubhau | tathā bharataśatrughnau suśilau śubhalakṣaṇau

एवं दारक्रियास्तेषां भ्रातॄणां चाभवन्नृप । चतुर्णां मिथिलायां तु यथाविधि विधानतः

evaṃ dārakriyāsteṣāṃ bhrātṝṇāṃ cābhavannṛpa | caturṇāṃ mithilāyāṃ tu yathāvidhi vidhānataḥ

राज्ययोग्यं सुतं दृष्ट्वा राजा दशरथस्तदा । राघवाय धुरं दातुं मनश्चक्रे निजाय वै

rājyayogyaṃ sutaṃ dṛṣṭvā rājā daśarathastadā | rāghavāya dhuraṃ dātuṃ manaścakre nijāya vai

सम्भारं विहितं दृष्ट्वा कैकेयी पूर्वकल्पितौ । वरौ सम्प्रार्थयामास भर्तारं वशवर्तिनम्

sambhāraṃ vihitaṃ dṛṣṭvā kaikeyī pūrvakalpitau | varau samprārthayāmāsa bhartāraṃ vaśavartinam

राज्यं सुताय चैकेन भरताय महात्मने । रामाय वनवासञ्च चतुर्दशसमास्तथा

rājyaṃ sutāya caikena bharatāya mahātmane | rāmāya vanavāsañca caturdaśasamāstathā

रामस्तु वचनात्तस्याः सीतालक्ष्मणसंयुतः । जगाम दण्डकारण्यं राक्षसैरुपसेवितम्

rāmastu vacanāttasyāḥ sītālakṣmaṇasaṃyutaḥ | jagāma daṇḍakāraṇyaṃ rākṣasairupasevitam

राजा दशरथः पुत्रविरहेण प्रपीडितः । जहौ प्राणानमेयात्मा पूर्वशापमनुस्मरन्

rājā daśarathaḥ putraviraheṇa prapīḍitaḥ | jahau prāṇānameyātmā pūrvaśāpamanusmaran

भरतः पितरं दृष्ट्वा मृतं मातृकृतेन वै । राज्यमृद्धं न जग्राह भ्रातुः प्रियचिकीर्षया

bharataḥ pitaraṃ dṛṣṭvā mṛtaṃ mātṛkṛtena vai | rājyamṛddhaṃ na jagrāha bhrātuḥ priyacikīrṣayā

पञ्चवट्यां वसन् रामो रावणावरजां वने । शूर्पणखां विरूपां वै चकारातिस्मरातुराम्

pañcavaṭyāṃ vasan rāmo rāvaṇāvarajāṃ vane | śūrpaṇakhāṃ virūpāṃ vai cakārātismarāturām

खरादयस्तु तां दृष्ट्वा छिन्ननासां निशाचराः । चक्रुः सङ्ग्राममतुलं रामेणामिततेजसा

kharādayastu tāṃ dṛṣṭvā chinnanāsāṃ niśācarāḥ | cakruḥ saṅgrāmamatulaṃ rāmeṇāmitatejasā

स जघान खरादींश्च दैत्यानतिबलान्वितान् । मुनीनां हितमन्विच्छन् रामः सत्यपराक्रमः

sa jaghāna kharādīṃśca daityānatibalānvitān | munīnāṃ hitamanvicchan rāmaḥ satyaparākramaḥ

गत्वा शूर्पणखा लङ्कां खरदूषणघातनम् । दूषिता कथयामास रावणाय च राघवात्

gatvā śūrpaṇakhā laṅkāṃ kharadūṣaṇaghātanam | dūṣitā kathayāmāsa rāvaṇāya ca rāghavāt

सोऽपि श्रुत्वा विनाशं तं जातः क्रोधवशः खलः । जगाम रथमारुह्य मारीचस्याश्रमं तदा

so'pi śrutvā vināśaṃ taṃ jātaḥ krodhavaśaḥ khalaḥ | jagāma rathamāruhya mārīcasyāśramaṃ tadā

कृत्वा हेममृगं नेतुं प्रेषयामास रावणः । सीताप्रलोभनार्थाय मायाविनमसम्भवम्

kṛtvā hemamṛgaṃ netuṃ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ | sītāpralobhanārthāya māyāvinamasambhavam

सोऽथ हेममृगो भूत्वा सीतादृष्टिपथं गतः । मायावी चातिचित्राङ्गश्चरन्प्रबलमन्तिके

so'tha hemamṛgo bhūtvā sītādṛṣṭipathaṃ gataḥ | māyāvī cāticitrāṅgaścaranprabalamantike

तं दृष्ट्वा जानकी प्राह राघवं दैवनोदिता । चर्मानयस्व कान्तेति स्वाधीनपतिका यथा

taṃ dṛṣṭvā jānakī prāha rāghavaṃ daivanoditā | carmānayasva kānteti svādhīnapatikā yathā

अविचार्याथ रामोऽपि तत्र संस्थाप्य लक्ष्मणम् । सशरं धनुरादाय ययौ मृगपदानुगः

avicāryātha rāmo'pi tatra saṃsthāpya lakṣmaṇam | saśaraṃ dhanurādāya yayau mṛgapadānugaḥ

सारङ्गोऽपि हरिं दृष्ट्वा मायाकोटिविशारदः । दृश्यादृश्यो बभूवाथ जगाम च वनान्तरम्

sāraṅgo'pi hariṃ dṛṣṭvā māyākoṭiviśāradaḥ | dṛśyādṛśyo babhūvātha jagāma ca vanāntaram

मत्वा हस्तगतं रामः क्रोधाकृष्टधनुः पुनः । जघान चातितीक्ष्णेन शरेण कृत्रिमं मृगम्

matvā hastagataṃ rāmaḥ krodhākṛṣṭadhanuḥ punaḥ | jaghāna cātitīkṣṇena śareṇa kṛtrimaṃ mṛgam

स हतोऽतिबलात्तेन चुक्रोश भृशदुःखितः । हा लक्ष्मण हतोऽस्मीति मायावी नश्वरः खलः

sa hato'tibalāttena cukrośa bhṛśaduḥkhitaḥ | hā lakṣmaṇa hato'smīti māyāvī naśvaraḥ khalaḥ

स शब्दस्तुमुलस्तावज्जानक्या संश्रुतस्तदा । राघवस्येति सा मत्वा दीना देवरमब्रवीत्

sa śabdastumulastāvajjānakyā saṃśrutastadā | rāghavasyeti sā matvā dīnā devaramabravīt

गच्छ लक्ष्मण तूर्णं त्वं हतोऽसौ रघुनन्दनः । त्वामाह्वयति सौ‌मित्रे साहाय्यं कुरु सत्वरम्

gaccha lakṣmaṇa tūrṇaṃ tvaṃ hato'sau raghunandanaḥ | tvāmāhvayati saumitre sāhāyyaṃ kuru satvaram

तत्राह लक्ष्मणः सीतामम्ब रामवधादपि । नाहं गच्छेऽद्य मुक्त्वा त्वामसहायामिहाश्रमे

tatrāha lakṣmaṇaḥ sītāmamba rāmavadhādapi | nāhaṃ gacche'dya muktvā tvāmasahāyāmihāśrame

आज्ञा मे राघवस्यात्र तिष्ठेति जनकात्मजे । तदतिक्रमभीतोऽहं न त्यजामि तवान्तिकम्

ājñā me rāghavasyātra tiṣṭheti janakātmaje | tadatikramabhīto'haṃ na tyajāmi tavāntikam

दूरं वै राघवं दृष्ट्वा वने मायाविना किल । त्यक्त्वा त्वां नाधिगच्छामि पदमेकं शुचिस्मिते

dūraṃ vai rāghavaṃ dṛṣṭvā vane māyāvinā kila | tyaktvā tvāṃ nādhigacchāmi padamekaṃ śucismite

कृरु धैर्यं न मन्येऽद्य रामं हन्तुं क्षमं क्षिप्तौ । नाहं त्यक्त्वा गमिष्यामि विलंघ्य रामभाषितम्

kṛru dhairyaṃ na manye'dya rāmaṃ hantuṃ kṣamaṃ kṣiptau | nāhaṃ tyaktvā gamiṣyāmi vilaṃghya rāmabhāṣitam

व्यास उवाच रुदती सुदती प्राह ते तदा विधिनोदिता । अक्रूरा वचनं क्रूरं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्

vyāsa uvāca rudatī sudatī prāha te tadā vidhinoditā | akrūrā vacanaṃ krūraṃ lakṣmaṇaṃ śubhalakṣaṇam

अहं जानामि सौ‌मित्रे सानुरागं च मां प्रति । प्रेरितं भरतेनैव मदर्थमिह सङ्गतम्

ahaṃ jānāmi saumitre sānurāgaṃ ca māṃ prati | preritaṃ bharatenaiva madarthamiha saṅgatam

नाहं तथाविधा नारी स्वैरिणी कुहकाधम । मृते रामे पतिं त्वां न कर्तुमिच्छामि कामतः

nāhaṃ tathāvidhā nārī svairiṇī kuhakādhama | mṛte rāme patiṃ tvāṃ na kartumicchāmi kāmataḥ

नागमिष्यति चेद्रामो जीवितं सन्त्यजाम्यहम् । विना तेन न जीवामि विधुरा दुःखिता भृशम्

nāgamiṣyati cedrāmo jīvitaṃ santyajāmyaham | vinā tena na jīvāmi vidhurā duḥkhitā bhṛśam

गच्छ वा तिष्ठ सौ‍मित्रे न जानेऽहं तवेप्सितम् । क्व गतं तेऽद्य सौहार्दं ज्येष्ठे धर्मरते किल

gaccha vā tiṣṭha saumitre na jāne'haṃ tavepsitam | kva gataṃ te'dya sauhārdaṃ jyeṣṭhe dharmarate kila

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या लक्ष्मणो दीनमानसः । प्रोवाच रुद्धकण्ठस्तु तां तदा जनकात्मजाम्

tacchrutvā vacanaṃ tasyā lakṣmaṇo dīnamānasaḥ | provāca ruddhakaṇṭhastu tāṃ tadā janakātmajām

किमात्थ क्षितिजे वाक्यं मयि क्रूरतरं किल । किं वदस्यत्यनिष्टं ते भावि जाने धिया ह्यहम्

kimāttha kṣitije vākyaṃ mayi krūrataraṃ kila | kiṃ vadasyatyaniṣṭaṃ te bhāvi jāne dhiyā hyaham

इत्युक्त्वा निर्ययौ वीरस्तां त्यक्त्वा प्ररुदन्भृशम् । अग्रजस्य ययौ पश्यञ्छोकार्तः पृथिवीपते

ityuktvā niryayau vīrastāṃ tyaktvā prarudanbhṛśam | agrajasya yayau paśyañchokārtaḥ pṛthivīpate

गतेऽथ लक्ष्मणे तत्र रावणः कपटाकृतिः । भिक्षुवेषं ततः कृत्वा प्रविवेश तदाश्रमे

gate'tha lakṣmaṇe tatra rāvaṇaḥ kapaṭākṛtiḥ | bhikṣuveṣaṃ tataḥ kṛtvā praviveśa tadāśrame

जानकी तं यतिं मत्वा दत्त्वार्घ्यं वन्यमादरात् । भैक्ष्यं समर्पयामास रावणाय दुरात्मने

jānakī taṃ yatiṃ matvā dattvārghyaṃ vanyamādarāt | bhaikṣyaṃ samarpayāmāsa rāvaṇāya durātmane

तां पप्रच्छ स दुष्टात्मा नम्रपूर्वं मृदुस्वरम् । काऽसि पद्मपलाशाक्षि वने चैकाकिनी प्रिये

tāṃ papraccha sa duṣṭātmā namrapūrvaṃ mṛdusvaram | kā'si padmapalāśākṣi vane caikākinī priye

पिता कस्तेऽथ वामोरु भ्राता कः कः पतिस्तव । मूढेवैकाकिनी चात्र स्थिताऽसि वरवर्णिनि

pitā kaste'tha vāmoru bhrātā kaḥ kaḥ patistava | mūḍhevaikākinī cātra sthitā'si varavarṇini

निर्जने विपिने किं त्वं सौधार्हा त्वमसि प्रिये । उटजे मुनिपत्‍नीवद्देवकन्यासमप्रभा

nirjane vipine kiṃ tvaṃ saudhārhā tvamasi priye | uṭaje munipatnīvaddevakanyāsamaprabhā

व्यास उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच विदेहजा । दिव्यं दिष्ट्या यतिं ज्ञात्वा मन्दोदर्याः पतिं तदा

vyāsa uvāca iti tadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca videhajā | divyaṃ diṣṭyā yatiṃ jñātvā mandodaryāḥ patiṃ tadā

राजा दशरथः श्रीमांश्चत्वारस्तस्य वै सुताः । तेषां ज्येष्ठः पतिर्मेऽस्ति रामनामेति विश्रुतः

rājā daśarathaḥ śrīmāṃścatvārastasya vai sutāḥ | teṣāṃ jyeṣṭhaḥ patirme'sti rāmanāmeti viśrutaḥ

विवासितोऽथ कैकेय्या कृते भूपतिना वरे । चतुर्दश समा रामो वसतेऽत्र सलक्ष्मणः

vivāsito'tha kaikeyyā kṛte bhūpatinā vare | caturdaśa samā rāmo vasate'tra salakṣmaṇaḥ

जनकस्य सुता चाहं सीतानाम्नीति विश्रुता । भङ्क्त्वा शैवं धनुः कामं रामेणाहं विवाहिता

janakasya sutā cāhaṃ sītānāmnīti viśrutā | bhaṅktvā śaivaṃ dhanuḥ kāmaṃ rāmeṇāhaṃ vivāhitā

रामबाहुबलेनात्र वसामो निर्भया वने । काञ्चनं मृगमालोक्य हन्तुं मे निर्गतः पतिः

rāmabāhubalenātra vasāmo nirbhayā vane | kāñcanaṃ mṛgamālokya hantuṃ me nirgataḥ patiḥ

लक्ष्मणोऽपि पुनः श्रुत्वा रवं भ्रातुर्गतोऽधुना । तयोर्बाहुबलादत्र निर्भयाऽहं वसामि वै

lakṣmaṇo'pi punaḥ śrutvā ravaṃ bhrāturgato'dhunā | tayorbāhubalādatra nirbhayā'haṃ vasāmi vai

मयेदं कथितं सर्वं वृत्तान्तं वनवासके । तेऽत्रागत्यार्हणां ते वै करिष्यन्ति यथाविधि

mayedaṃ kathitaṃ sarvaṃ vṛttāntaṃ vanavāsake | te'trāgatyārhaṇāṃ te vai kariṣyanti yathāvidhi

यतिर्विष्णुस्वरूपोऽसि तस्मात्त्वं पूजितो मया । आश्रमो विपिने घोरे कृतोऽस्ति रक्षसां कुले

yatirviṣṇusvarūpo'si tasmāttvaṃ pūjito mayā | āśramo vipine ghore kṛto'sti rakṣasāṃ kule

तस्मात्त्वां परिपृच्छामि सत्यं ब्रूहि ममाग्रतः । कोऽसि त्रिदण्डिरूपेण विपिने त्वं समागतः

tasmāttvāṃ paripṛcchāmi satyaṃ brūhi mamāgrataḥ | ko'si tridaṇḍirūpeṇa vipine tvaṃ samāgataḥ

रावण उवाच लङ्केशोऽहं मरालाक्षि श्रीमान्मन्दोदरीपतिः । त्वत्कृते तु कृतं रूपं मयेत्थं शोभनाकृते

rāvaṇa uvāca laṅkeśo'haṃ marālākṣi śrīmānmandodarīpatiḥ | tvatkṛte tu kṛtaṃ rūpaṃ mayetthaṃ śobhanākṛte

आगतोऽहं वरारोहे भगिन्या प्रेरितोऽत्र वै । जनस्थाने हतौ श्रुत्वा भ्रातरौ खरदूषणौ

āgato'haṃ varārohe bhaginyā prerito'tra vai | janasthāne hatau śrutvā bhrātarau kharadūṣaṇau

अङ्गीकुरु नृपं मां त्वं त्यक्त्वा तं मानुषं पतिम् । हृतराज्यं गतश्रीकं निर्बलं वनवासिनम्

aṅgīkuru nṛpaṃ māṃ tvaṃ tyaktvā taṃ mānuṣaṃ patim | hṛtarājyaṃ gataśrīkaṃ nirbalaṃ vanavāsinam

पट्टराज्ञी भव त्वं मे मन्दोदर्युपरि स्फुटम् । दासोऽस्मि तव तन्वङ्‌गि स्वामिनी भव भामिनि

paṭṭarājñī bhava tvaṃ me mandodaryupari sphuṭam | dāso'smi tava tanvaṅgi svāminī bhava bhāmini

जेताऽहं लोकपालानां पतामि तव पादयोः । करं गृहाण मेऽद्य त्वं सनाथं कुरु जानकि

jetā'haṃ lokapālānāṃ patāmi tava pādayoḥ | karaṃ gṛhāṇa me'dya tvaṃ sanāthaṃ kuru jānaki

पिता ते याचितः पूर्वं मया वै त्वत्कृतेऽबले । जनको मामुवाचेत्थं पणबन्धो मया कृतः

pitā te yācitaḥ pūrvaṃ mayā vai tvatkṛte'bale | janako māmuvācetthaṃ paṇabandho mayā kṛtaḥ

रुद्रचापभयान्नाहं सम्प्राप्तस्तु स्वयंवरे । मनो मे संस्थितं तावन्निमग्नं विरहातुरम्

rudracāpabhayānnāhaṃ samprāptastu svayaṃvare | mano me saṃsthitaṃ tāvannimagnaṃ virahāturam

वनेऽत्र संस्थितां श्रुत्वा पूर्वानुरागमोहितः । आगतोऽस्म्यसितापाङ्‌गि सफलं कुरु मे श्रमम्

vane'tra saṃsthitāṃ śrutvā pūrvānurāgamohitaḥ | āgato'smyasitāpāṅgi saphalaṃ kuru me śramam

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे रामचरित्रवर्णनं नाम अष्टाविंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe rāmacaritravarṇanaṃ nāma aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २९

लक्ष्मणकृतरामशोकसान्त्वनम् व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचो दुष्टं जानकी भयविह्वला । वेपमाना स्थिरं कृत्वा मनो वाचमुवाच ह

lakṣmaṇakṛtarāmaśokasāntvanam vyāsa uvāca tadākarṇya vaco duṣṭaṃ jānakī bhayavihvalā | vepamānā sthiraṃ kṛtvā mano vācamuvāca ha

पौलस्त्य किमसद्वाक्यं त्वमात्थ स्मरमोहितः । नाहं वै स्वैरिणी किन्तु जनकस्य कुलोद्‌भवा

paulastya kimasadvākyaṃ tvamāttha smaramohitaḥ | nāhaṃ vai svairiṇī kintu janakasya kulodbhavā

गच्छ लङ्कां दशास्य त्वं राम त्वां वै हनिष्यति । मत्कृते मरणं तत्र भविष्यति न संशयः

gaccha laṅkāṃ daśāsya tvaṃ rāma tvāṃ vai haniṣyati | matkṛte maraṇaṃ tatra bhaviṣyati na saṃśayaḥ

इत्युक्त्वा पर्णशालायां गता सा वह्निसन्निधौ । गच्छ गच्छेति वदती रावणं लोकरावणम्

ityuktvā parṇaśālāyāṃ gatā sā vahnisannidhau | gaccha gaccheti vadatī rāvaṇaṃ lokarāvaṇam

सोऽथ कृत्वा निजं रूपं जगामोटजमन्तिकम् । बलाज्जग्राह तां बालां रुदती भयविह्वलाम्

so'tha kṛtvā nijaṃ rūpaṃ jagāmoṭajamantikam | balājjagrāha tāṃ bālāṃ rudatī bhayavihvalām

रामरामेति क्रन्दन्ती लक्ष्मणेति मुहुर्मुहुः । गृहीत्वा निर्गतः पापो रथमारोप्य सत्वरः

rāmarāmeti krandantī lakṣmaṇeti muhurmuhuḥ | gṛhītvā nirgataḥ pāpo rathamāropya satvaraḥ

गच्छन्नरुणपुत्रेण मार्गे रुद्धो जटायुषा । सङ्ग्रामोऽभून्महारौद्रस्तयोस्तत्र वनान्तरे

gacchannaruṇaputreṇa mārge ruddho jaṭāyuṣā | saṅgrāmo'bhūnmahāraudrastayostatra vanāntare

हत्वा तं तां गृहीत्वा च गतोऽसौ राक्षसाधिपः । लङ्कायां क्रन्दती तात कुररीव दुरात्मनः

hatvā taṃ tāṃ gṛhītvā ca gato'sau rākṣasādhipaḥ | laṅkāyāṃ krandatī tāta kurarīva durātmanaḥ

अशोकवनिकायां सा स्थापिता राक्षसीयुता । स्ववृत्तान्नैव चलिता सामदानादिभिः किल

aśokavanikāyāṃ sā sthāpitā rākṣasīyutā | svavṛttānnaiva calitā sāmadānādibhiḥ kila

रामोऽपि तं मृगं हत्वा जगामादाय निर्वृतः । आयान्तं लक्ष्मणं वीक्ष्य किं कृतं तेऽनुजासमम्

rāmo'pi taṃ mṛgaṃ hatvā jagāmādāya nirvṛtaḥ | āyāntaṃ lakṣmaṇaṃ vīkṣya kiṃ kṛtaṃ te'nujāsamam

एकाकिनीं प्रियां हित्वा किमर्थं त्वमिहागतः । श्रुत्वा स्वनं तु पापस्य राघवस्त्वब्रवीदिदम्

ekākinīṃ priyāṃ hitvā kimarthaṃ tvamihāgataḥ | śrutvā svanaṃ tu pāpasya rāghavastvabravīdidam

सौ‌मित्रिस्त्वब्रवीद्वाक्यं सीतावाग्बाणपीडितः । प्रभोऽत्राहं समायातः कालयोगान्न संशयः

saumitristvabravīdvākyaṃ sītāvāgbāṇapīḍitaḥ | prabho'trāhaṃ samāyātaḥ kālayogānna saṃśayaḥ

तदा तौ पर्णशालायां गत्वा वीक्ष्यातिदुःखितौ । जानक्यन्वेषणे यत्‍नमुभौ कर्तुं समुद्यतौ

tadā tau parṇaśālāyāṃ gatvā vīkṣyātiduḥkhitau | jānakyanveṣaṇe yatnamubhau kartuṃ samudyatau

मार्गमाणौ तु सम्प्राप्तौ यत्रासौ पतितः खगः । जटायुः प्राणशेषस्तु पतितः पृथिवीतले

mārgamāṇau tu samprāptau yatrāsau patitaḥ khagaḥ | jaṭāyuḥ prāṇaśeṣastu patitaḥ pṛthivītale

तेनोक्तं रावणेनाद्य हृता‍‍ऽसौ जनकात्मजा । मया निरुद्धः पापात्मा पातितोऽहं मृधे पुनः

tenoktaṃ rāvaṇenādya hṛtā'sau janakātmajā | mayā niruddhaḥ pāpātmā pātito'haṃ mṛdhe punaḥ

इत्युक्त्वाऽसौ गतप्राणः संस्कृतो राघवेण वै । कृत्वौर्घ्वदैहिकं रामलक्ष्मणौ निर्गतौ ततः

ityuktvā'sau gataprāṇaḥ saṃskṛto rāghaveṇa vai | kṛtvaurghvadaihikaṃ rāmalakṣmaṇau nirgatau tataḥ

कबन्धं घातयित्वासौ शापाच्चामोचयत्प्रभुः । वचनात्तस्य हरिणा सख्यं चक्रेऽथ राघवः

kabandhaṃ ghātayitvāsau śāpāccāmocayatprabhuḥ | vacanāttasya hariṇā sakhyaṃ cakre'tha rāghavaḥ

हत्वा च वालिनं वीरं किष्किन्धाराज्यमुत्तमम् । सुग्रीवाय ददौ रामः कृतसख्याय कार्यतः

hatvā ca vālinaṃ vīraṃ kiṣkindhārājyamuttamam | sugrīvāya dadau rāmaḥ kṛtasakhyāya kāryataḥ

तत्रैव वार्षिकान्मासांस्तस्थौ लक्ष्मणसंयुतः । चिन्तयञ्जानकीं चित्ते दशाननहृतां प्रियाम्

tatraiva vārṣikānmāsāṃstasthau lakṣmaṇasaṃyutaḥ | cintayañjānakīṃ citte daśānanahṛtāṃ priyām

लक्ष्मणं प्राह रामस्तु सीताविरहपीडितः । सौ‌मित्रे कैकयसुता जाता पूर्णमनोरथा

lakṣmaṇaṃ prāha rāmastu sītāvirahapīḍitaḥ | saumitre kaikayasutā jātā pūrṇamanorathā

न प्राप्ता जानकी नूनं नाहं जीवामि तां विना । नागमिष्याम्ययोध्यायामृते जनकनन्दिनीम्

na prāptā jānakī nūnaṃ nāhaṃ jīvāmi tāṃ vinā | nāgamiṣyāmyayodhyāyāmṛte janakanandinīm

गतं राज्यं वने वासो मृतस्तातो हृता प्रिया । पीडयन्मां स दुष्टात्मा दैवो‍ऽग्रे किं करिष्यति

gataṃ rājyaṃ vane vāso mṛtastāto hṛtā priyā | pīḍayanmāṃ sa duṣṭātmā daivo'gre kiṃ kariṣyati

दुर्ज्ञेयं भवितव्यं हि प्राणिनां भरतानुज । आवयोः का गतिस्तात भविष्यति सुदुःखदा

durjñeyaṃ bhavitavyaṃ hi prāṇināṃ bharatānuja | āvayoḥ kā gatistāta bhaviṣyati suduḥkhadā

प्राप्य जन्म मनोर्वंशे राजपुत्रावुभौ किल । वनेऽतिदुःखभोक्तारौ जातौ पूर्वकृतेन च

prāpya janma manorvaṃśe rājaputrāvubhau kila | vane'tiduḥkhabhoktārau jātau pūrvakṛtena ca

त्यक्त्वा त्वमपि भोगांस्तु मया सह विनिर्गतः । दैवयोगाच्च सौ‌मित्रे भुंक्ष्व दुःखं दुरत्ययम्

tyaktvā tvamapi bhogāṃstu mayā saha vinirgataḥ | daivayogācca saumitre bhuṃkṣva duḥkhaṃ duratyayam

न कोऽप्यस्मत्कुले पूर्वं मत्समो दुःखभाङ्नरः । अकिञ्चनोऽक्षमः क्लिष्टो न भूतो न भविष्यति

na ko'pyasmatkule pūrvaṃ matsamo duḥkhabhāṅnaraḥ | akiñcano'kṣamaḥ kliṣṭo na bhūto na bhaviṣyati

किं करोम्यद्य सौ‌मित्रे मग्नोऽस्मि दुःखसागरे । न चास्ति तरणोपायो ह्यसहायस्य मे किल

kiṃ karomyadya saumitre magno'smi duḥkhasāgare | na cāsti taraṇopāyo hyasahāyasya me kila

न वित्तं न बलं वीर त्वमेकः सहचारकः । कोपं कस्मिन्करोम्यद्य भोगेस्मिन्स्वकृतेऽनुज

na vittaṃ na balaṃ vīra tvamekaḥ sahacārakaḥ | kopaṃ kasminkaromyadya bhogesminsvakṛte'nuja

गतं हस्तगतं राज्यं क्षणादिन्द्रासनोपमम् । वने वासस्तु सम्प्राप्तः को वेद विधिनिर्मितम्

gataṃ hastagataṃ rājyaṃ kṣaṇādindrāsanopamam | vane vāsastu samprāptaḥ ko veda vidhinirmitam

बालभावाच्च वैदेही चलिता चावयोः सह । नीता दैवेन दुष्टेन श्यामा दुःखतरां दशाम्

bālabhāvācca vaidehī calitā cāvayoḥ saha | nītā daivena duṣṭena śyāmā duḥkhatarāṃ daśām

लङ्केशस्य गृहे श्यामा कथं दुःखं भविष्यति । पतिव्रता सुशीला च मयि प्रीतियुता भृशम्

laṅkeśasya gṛhe śyāmā kathaṃ duḥkhaṃ bhaviṣyati | pativratā suśīlā ca mayi prītiyutā bhṛśam

न च लक्ष्मण वैदेही सा तस्य वशगा भवेत् । स्वैरिणीव वरारोहा कथं स्याज्जनकात्मजा

na ca lakṣmaṇa vaidehī sā tasya vaśagā bhavet | svairiṇīva varārohā kathaṃ syājjanakātmajā

त्यजेत्प्राणान्नियन्तृत्वे मैथिली भरतानुज । न रावणस्य वशगा भवेदिति सुनिश्चितम्

tyajetprāṇānniyantṛtve maithilī bharatānuja | na rāvaṇasya vaśagā bhavediti suniścitam

मृता चेज्जानकी वीर प्राणांस्त्यक्ष्याम्यसंशयम् । मृता चेदसितापाङ्गीं किं मे देहेन लक्ष्मण

mṛtā cejjānakī vīra prāṇāṃstyakṣyāmyasaṃśayam | mṛtā cedasitāpāṅgīṃ kiṃ me dehena lakṣmaṇa

एवं विलपमानं तं रामं कमललोचनम् । लक्ष्मणः प्राह धर्मात्मा सान्त्वयन्नृतया गिरा

evaṃ vilapamānaṃ taṃ rāmaṃ kamalalocanam | lakṣmaṇaḥ prāha dharmātmā sāntvayannṛtayā girā

धैर्यं कुरु महाबाहो त्यक्त्वा कातरतामिह । आनयिष्यामि वैदेहीं हत्वा तं राक्षसाधमम्

dhairyaṃ kuru mahābāho tyaktvā kātaratāmiha | ānayiṣyāmi vaidehīṃ hatvā taṃ rākṣasādhamam

आपदि सम्पदि तुल्या धैर्याद्‌भवन्ति ते धीराः । अल्पधियस्तु निमग्नाः कष्टे भवन्ति विभवेऽपि

āpadi sampadi tulyā dhairyādbhavanti te dhīrāḥ | alpadhiyastu nimagnāḥ kaṣṭe bhavanti vibhave'pi

संयोगो विप्रयोगश्च दैवाधीनावुभावपि । शोकस्तु कीदृशस्तत्र देहेनात्मनि च क्वचित्

saṃyogo viprayogaśca daivādhīnāvubhāvapi | śokastu kīdṛśastatra dehenātmani ca kvacit

राज्याद्यथा वने वासो वैदेह्या हरणं यथा । तथा काले समीचीने संयोगोऽपि भविष्यति

rājyādyathā vane vāso vaidehyā haraṇaṃ yathā | tathā kāle samīcīne saṃyogo'pi bhaviṣyati

प्राप्तव्यं सुखदुःखानां भोगान्निर्वर्तनं क्वचित् । नान्यथा जानकीजाने तस्माच्छोकं त्यजाधुना

prāptavyaṃ sukhaduḥkhānāṃ bhogānnirvartanaṃ kvacit | nānyathā jānakījāne tasmācchokaṃ tyajādhunā

वानराः सन्ति भूयांसो गमिष्यन्ति चतुर्दिशम् । शुद्धिं जनकनन्दिन्या आनयिष्यन्ति ते किल

vānarāḥ santi bhūyāṃso gamiṣyanti caturdiśam | śuddhiṃ janakanandinyā ānayiṣyanti te kila

ज्ञात्वा मार्गस्थितिं तत्र गत्वा कृत्वा पराक्रमम् । हत्वा तं पापकर्माणमानयिष्यामि मैथिलीम्

jñātvā mārgasthitiṃ tatra gatvā kṛtvā parākramam | hatvā taṃ pāpakarmāṇamānayiṣyāmi maithilīm

ससैन्यं भरतं वाऽपि समाहूय सहानुजम् । हनिष्यामो वयं शत्रुं किं शोचसि वृथाग्रज

sasainyaṃ bharataṃ vā'pi samāhūya sahānujam | haniṣyāmo vayaṃ śatruṃ kiṃ śocasi vṛthāgraja

रघुणैकरथेनैव जिताः सर्वा दिशः पुरा । तद्वंशजः कथं शोकं कर्तुमर्हसि राघव

raghuṇaikarathenaiva jitāḥ sarvā diśaḥ purā | tadvaṃśajaḥ kathaṃ śokaṃ kartumarhasi rāghava

एकोऽहं सकलाञ्जेतुं समर्थोऽस्मि सुरासुरान् । किं पुनः ससहायो वै रावणं कुलपांसनम्

eko'haṃ sakalāñjetuṃ samartho'smi surāsurān | kiṃ punaḥ sasahāyo vai rāvaṇaṃ kulapāṃsanam

जनकं वा समानीय साहाय्ये रघुनन्दन । हनिष्यामि दुराचारं रावणं सुरकण्टकम्

janakaṃ vā samānīya sāhāyye raghunandana | haniṣyāmi durācāraṃ rāvaṇaṃ surakaṇṭakam

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् । चक्रनेमिरिवैकं यन्न भवेद्‌रघुनन्दन

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham | cakranemirivaikaṃ yanna bhavedraghunandana

मनोऽतिकातरं यस्य सुखदुःखसमुद्‌भवे । स शोकसागरे मग्नो न सुखी स्यात्कदाचन

mano'tikātaraṃ yasya sukhaduḥkhasamudbhave | sa śokasāgare magno na sukhī syātkadācana

इन्द्रेण व्यसनं प्राप्तं पुरा वै रघुनन्दन । नहुषः स्थापितो देवैः सर्वैर्मघवतः पदे

indreṇa vyasanaṃ prāptaṃ purā vai raghunandana | nahuṣaḥ sthāpito devaiḥ sarvairmaghavataḥ pade

स्थितः पङ्कजमध्ये च बहुवर्षगणानपि । अज्ञातवासं मघवा भीतस्त्यक्त्वा निजं पदम्

sthitaḥ paṅkajamadhye ca bahuvarṣagaṇānapi | ajñātavāsaṃ maghavā bhītastyaktvā nijaṃ padam

पुनः प्राप्तं निजस्थानं काले विपरिवर्तिते । नहुषः पतितो भूमौ शापादजगराकृतिः

punaḥ prāptaṃ nijasthānaṃ kāle viparivartite | nahuṣaḥ patito bhūmau śāpādajagarākṛtiḥ

इन्द्राणीं कामयानस्तु ब्राह्मणानवमन्य च । अगस्तिकोपात्सञ्जातः सर्पदेहो महीपतिः

indrāṇīṃ kāmayānastu brāhmaṇānavamanya ca | agastikopātsañjātaḥ sarpadeho mahīpatiḥ

तस्माच्छोको न कर्तव्यो व्यसने सति राघव । उद्यमे चित्तमास्थाय स्थातव्यं वै विपश्चिता

tasmācchoko na kartavyo vyasane sati rāghava | udyame cittamāsthāya sthātavyaṃ vai vipaścitā

सर्वज्ञोऽसि महाभाग समर्थोऽसि जगत्पते । किं प्राकृत इवात्यर्थं कुरुषे शोकमात्मनि

sarvajño'si mahābhāga samartho'si jagatpate | kiṃ prākṛta ivātyarthaṃ kuruṣe śokamātmani

व्यास उवाच इति लक्ष्मणवाक्येन बोधितो रघुनन्दनः । त्यक्त्वा शोकं तथात्यर्थं बभूव विगतज्वरः

vyāsa uvāca iti lakṣmaṇavākyena bodhito raghunandanaḥ | tyaktvā śokaṃ tathātyarthaṃ babhūva vigatajvaraḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे लक्ष्मणकृतरामशोकसान्त्वनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe lakṣmaṇakṛtarāmaśokasāntvanaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३०

रामाय देवीवरदानम् व्यास उवाच एवं तौ संविदं कृत्वा यावत्तूष्णीं बभूवतुः । आजगाम तदाऽऽकाशान्नारदो भगवानृषिः

rāmāya devīvaradānam vyāsa uvāca evaṃ tau saṃvidaṃ kṛtvā yāvattūṣṇīṃ babhūvatuḥ | ājagāma tadā''kāśānnārado bhagavānṛṣiḥ

रणयन्महतीं वीणां स्वरग्रामविभूषिताम् । गायन्बृहद्रथं साम तदा तमुपतस्थिवान्

raṇayanmahatīṃ vīṇāṃ svaragrāmavibhūṣitām | gāyanbṛhadrathaṃ sāma tadā tamupatasthivān

दृष्ट्वा तं राम उत्थाय ददावथ वृषं शुभम् । आसनं चार्घ्यपाद्यञ्च कृतवानमितद्युतिः

dṛṣṭvā taṃ rāma utthāya dadāvatha vṛṣaṃ śubham | āsanaṃ cārghyapādyañca kṛtavānamitadyutiḥ

पूजां परमिकां कृत्वा कृताञ्जलिरुपस्थितः । उपविष्टः समीपे तु कृताज्ञो मुनिना हरिः

pūjāṃ paramikāṃ kṛtvā kṛtāñjalirupasthitaḥ | upaviṣṭaḥ samīpe tu kṛtājño muninā hariḥ

उपविष्टं तदा रामं सानुजं दुःखमानसम् । पप्रच्छ नारदः प्रीत्या कुशलं मुनिसत्तमः

upaviṣṭaṃ tadā rāmaṃ sānujaṃ duḥkhamānasam | papraccha nāradaḥ prītyā kuśalaṃ munisattamaḥ

कथं राघव शोकार्तो यथा वै प्राकृतो नरः । हृतां सीतां च जानामि रावणेन दुरात्मना

kathaṃ rāghava śokārto yathā vai prākṛto naraḥ | hṛtāṃ sītāṃ ca jānāmi rāvaṇena durātmanā

सुरसद्मगतश्चाहं श्रुतवाञ्जनकात्मजाम् । पौलस्त्येन हृतां मोहान्मरणं स्वमजानता

surasadmagataścāhaṃ śrutavāñjanakātmajām | paulastyena hṛtāṃ mohānmaraṇaṃ svamajānatā

तव जन्म च काकुत्स्थ पौलस्त्यनिधनाय वै । मैथिलीहरणं जातमेतदर्थं नराधिप

tava janma ca kākutstha paulastyanidhanāya vai | maithilīharaṇaṃ jātametadarthaṃ narādhipa

पूर्वजन्मनि वैदेही मुनिपुत्री तपस्विनी । रावणेन वने दृष्टा तपस्यन्ती शुचिस्मिता

pūrvajanmani vaidehī muniputrī tapasvinī | rāvaṇena vane dṛṣṭā tapasyantī śucismitā

प्रार्थिता रावणेनासौ भव भार्येति राघव । तिरस्कृतस्तयाऽसौ वै जग्राह कबरं बलात्

prārthitā rāvaṇenāsau bhava bhāryeti rāghava | tiraskṛtastayā'sau vai jagrāha kabaraṃ balāt

शशाप तत्क्षणं राम रावणं तापसी भृशम् । कुपिता त्यक्तुमिच्छन्ती देहं संस्पर्शदूषितम्

śaśāpa tatkṣaṇaṃ rāma rāvaṇaṃ tāpasī bhṛśam | kupitā tyaktumicchantī dehaṃ saṃsparśadūṣitam

दुरात्मंस्तव नाशार्थं भविष्यामि धरातले । अयोनिजा वरा नारी त्यक्त्वा देहं जहावपि

durātmaṃstava nāśārthaṃ bhaviṣyāmi dharātale | ayonijā varā nārī tyaktvā dehaṃ jahāvapi

सेयं रमांशसम्भूता गृहीता तेन रक्षसा । विनाशार्थं कुलस्यैव व्याली स्रगिव सम्भ्रमात्

seyaṃ ramāṃśasambhūtā gṛhītā tena rakṣasā | vināśārthaṃ kulasyaiva vyālī sragiva sambhramāt

तव जन्म च काकुत्स्थ तस्य नाशाय चामरैः । प्रार्थितस्य हरेरंशादजवंशेऽप्यजन्मनः

tava janma ca kākutstha tasya nāśāya cāmaraiḥ | prārthitasya hareraṃśādajavaṃśe'pyajanmanaḥ

कुरु धैर्यं महाबाहो तत्र सा वर्ततेऽवशा । सती धर्मरता सीता त्वां ध्यायन्ती दिवानिशम्

kuru dhairyaṃ mahābāho tatra sā vartate'vaśā | satī dharmaratā sītā tvāṃ dhyāyantī divāniśam

कामधेनुपयः पात्रे कृत्वा मघवता स्वयम् । पानार्थं प्रेषितं तस्याः पीतं चैवामृतं यथा

kāmadhenupayaḥ pātre kṛtvā maghavatā svayam | pānārthaṃ preṣitaṃ tasyāḥ pītaṃ caivāmṛtaṃ yathā

सुरभीदुग्धपानात्सा क्षुत्तुड्‌दुःखविवर्जिता । जाता कमलपत्राक्षी वर्तते वीक्षिता मया

surabhīdugdhapānātsā kṣuttuḍduḥkhavivarjitā | jātā kamalapatrākṣī vartate vīkṣitā mayā

उपायं कथयाम्यद्य तस्य नाशाय राघव । व्रतं कुरुष्व श्रद्धावानाश्विने मासि साम्प्रतम्

upāyaṃ kathayāmyadya tasya nāśāya rāghava | vrataṃ kuruṣva śraddhāvānāśvine māsi sāmpratam

नवरात्रोपवासञ्च भगवत्याः प्रपूजनम् । सर्वसिद्धिकरं राम जपहोमविधानतः

navarātropavāsañca bhagavatyāḥ prapūjanam | sarvasiddhikaraṃ rāma japahomavidhānataḥ

मेघ्यैश्च पशुभिर्देव्या बलिं दत्त्वा विशंसितैः । दशांशं हवनं कृत्वा सशक्तस्त्वं भविष्यसि

meghyaiśca paśubhirdevyā baliṃ dattvā viśaṃsitaiḥ | daśāṃśaṃ havanaṃ kṛtvā saśaktastvaṃ bhaviṣyasi

विष्णुना चरितं पूर्वं महादेवेन ब्रह्मणा । तथा मघवता चीर्णं स्वर्गमध्यस्थितेन वै

viṣṇunā caritaṃ pūrvaṃ mahādevena brahmaṇā | tathā maghavatā cīrṇaṃ svargamadhyasthitena vai

सुखिना राम कर्तव्यं नवरात्रव्रतं शुभम् । विशेषेण च कर्तव्यं पुंसा कष्टगतेन वै

sukhinā rāma kartavyaṃ navarātravrataṃ śubham | viśeṣeṇa ca kartavyaṃ puṃsā kaṣṭagatena vai

विश्वामित्रेण काकुत्स्थ कृतमेतन्न संशयः । भृगुणाऽथ वसिष्ठेन कश्यपेन तथैव च

viśvāmitreṇa kākutstha kṛtametanna saṃśayaḥ | bhṛguṇā'tha vasiṣṭhena kaśyapena tathaiva ca

गुरुणा हृतदारेण कृतमेतन्महाव्रतम् । तस्मात्त्वं कुरु राजेन्द्र रावणस्य वधाय च

guruṇā hṛtadāreṇa kṛtametanmahāvratam | tasmāttvaṃ kuru rājendra rāvaṇasya vadhāya ca

इन्द्रेण वृत्रनाशाय कृतं व्रतमनुत्तमम् । त्रिपुरस्य विनाशाय शिवेनापि पुरा कृतम्

indreṇa vṛtranāśāya kṛtaṃ vratamanuttamam | tripurasya vināśāya śivenāpi purā kṛtam

हरिणा मधुनाशाय कृतं मेरौ महामते । विधिवत्कुरु काकुत्स्थ व्रतमेतदतन्द्रितः

hariṇā madhunāśāya kṛtaṃ merau mahāmate | vidhivatkuru kākutstha vratametadatandritaḥ

श्रीराम उवाच का देवी किं प्रभावा सा कुतो जाता किमाह्वया । व्रतं किं विधिवद्‌ब्रूहि सर्वज्ञोऽसि दयानिधे

śrīrāma uvāca kā devī kiṃ prabhāvā sā kuto jātā kimāhvayā | vrataṃ kiṃ vidhivadbrūhi sarvajño'si dayānidhe

नारद उवाच शृणु राम सदा नित्या शक्तिराद्या सनातनी । सर्वकामप्रदा देवी पूजिता दुःखनाशिनी

nārada uvāca śṛṇu rāma sadā nityā śaktirādyā sanātanī | sarvakāmapradā devī pūjitā duḥkhanāśinī

कारणं सर्वजन्तूनां ब्रह्मादीनां रघूद्वह । तस्याः शक्तिं विना कोऽपि स्पन्दितुं न क्षमो भवेत्

kāraṇaṃ sarvajantūnāṃ brahmādīnāṃ raghūdvaha | tasyāḥ śaktiṃ vinā ko'pi spandituṃ na kṣamo bhavet

विष्णोः पालनशक्तिः सा कर्तृशक्तिः पितुर्मम । रुद्रस्य नाशशक्तिः सा त्वन्याशक्तिः परा शिवा

viṣṇoḥ pālanaśaktiḥ sā kartṛśaktiḥ piturmama | rudrasya nāśaśaktiḥ sā tvanyāśaktiḥ parā śivā

यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु सदसद्‌भुवनत्रये । तस्य सर्वस्य या शक्तिस्तदुत्पत्तिः कुतो भवेत्

yacca kiñcitkvacidvastu sadasadbhuvanatraye | tasya sarvasya yā śaktistadutpattiḥ kuto bhavet

न ब्रह्मा न यदा विष्णुर्न रुद्रो न दिवाकरः । न चेन्द्राद्याः सुराः सर्वे न धरा न धराधराः

na brahmā na yadā viṣṇurna rudro na divākaraḥ | na cendrādyāḥ surāḥ sarve na dharā na dharādharāḥ

तदा सा प्रकृतिः पूर्णा पुरुषेण परेण वै । संयुता विहरत्येव युगादौ निर्गुणा शिवा

tadā sā prakṛtiḥ pūrṇā puruṣeṇa pareṇa vai | saṃyutā viharatyeva yugādau nirguṇā śivā

सा भूत्वा सगुणा पश्चात्करोति भुवनत्रयम् । पूर्वं संसृज्य ब्रह्मादीन्दत्त्वा शक्तीश्च सर्वशः

sā bhūtvā saguṇā paścātkaroti bhuvanatrayam | pūrvaṃ saṃsṛjya brahmādīndattvā śaktīśca sarvaśaḥ

तां ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर्जन्मसंसारबन्धनात् । सा विद्या परमा ज्ञेया वेदाद्या वेदकारिणी

tāṃ jñātvā mucyate janturjanmasaṃsārabandhanāt | sā vidyā paramā jñeyā vedādyā vedakāriṇī

असंख्यातानि नामानि तस्या ब्रह्मादिभिः किल । गुणकर्मविधानैस्तु कल्पितानि च किं ब्रुवे

asaṃkhyātāni nāmāni tasyā brahmādibhiḥ kila | guṇakarmavidhānaistu kalpitāni ca kiṃ bruve

अकारादिक्षकारान्तैः स्वरैर्वर्णैस्तु योजितैः । असंख्येयानि नामानि भवन्ति रघुनन्दन

akārādikṣakārāntaiḥ svarairvarṇaistu yojitaiḥ | asaṃkhyeyāni nāmāni bhavanti raghunandana

राम उवाच विधिं मे ब्रूहि विप्रर्षे व्रतस्यास्य समासतः । करोम्यद्यैव श्रद्धावाञ्छ्रीदेव्याः पूजनं तथा

rāma uvāca vidhiṃ me brūhi viprarṣe vratasyāsya samāsataḥ | karomyadyaiva śraddhāvāñchrīdevyāḥ pūjanaṃ tathā

नारद उवाच पीठं कृत्वा समे स्थाने संस्थाप्य जगदम्बिकाम् । उपवासान्नवैव त्वं कुरु राम विधानतः

nārada uvāca pīṭhaṃ kṛtvā same sthāne saṃsthāpya jagadambikām | upavāsānnavaiva tvaṃ kuru rāma vidhānataḥ

आचार्योऽहं भविष्यामि कर्मण्यस्मिन्महीपते । देवकार्यविधानार्थमुत्साहं प्रकरोम्यहम्

ācāryo'haṃ bhaviṣyāmi karmaṇyasminmahīpate | devakāryavidhānārthamutsāhaṃ prakaromyaham

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं मत्वा रामः प्रतापवान् । कारयित्वा शुभं पीठं स्थापयित्वाम्बिकां शिवाम्

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ matvā rāmaḥ pratāpavān | kārayitvā śubhaṃ pīṭhaṃ sthāpayitvāmbikāṃ śivām

विधिवत्पूजनं तस्याश्चकार व्रतवान् हरिः । सम्प्राप्ते चाश्विने मासि तस्मिन्गिरिवरे तदा

vidhivatpūjanaṃ tasyāścakāra vratavān hariḥ | samprāpte cāśvine māsi tasmingirivare tadā

उपवासपरो रामः कृतवान्व्रतमुत्तमम् । होमञ्च विधिवत्तत्र बलिदानञ्च पूजनम्

upavāsaparo rāmaḥ kṛtavānvratamuttamam | homañca vidhivattatra balidānañca pūjanam

भ्रातरौ चक्रतुः प्रेम्णा व्रतं नारदसम्मतम् । अष्टम्यां मध्यरात्रे तु देवी भगवती हि सा

bhrātarau cakratuḥ premṇā vrataṃ nāradasammatam | aṣṭamyāṃ madhyarātre tu devī bhagavatī hi sā

सिंहारूढा ददौ तत्र दर्शनं प्रतिपूजिता । गिरिशृङ्गे स्थितोवाच राघवं सानुजं गिरा

siṃhārūḍhā dadau tatra darśanaṃ pratipūjitā | giriśṛṅge sthitovāca rāghavaṃ sānujaṃ girā

मेघगम्भीरया चेदं भक्तिभावेन तोषिता । देव्युवाच राम राम महाबाहो तुष्टाऽस्म्यद्म व्रतेन ते

meghagambhīrayā cedaṃ bhaktibhāvena toṣitā | devyuvāca rāma rāma mahābāho tuṣṭā'smyadma vratena te

प्रार्थयस्व वरं कामं यत्ते मनसि वर्तते । नारायणांशसम्भूतस्त्वं वंशे मानवेऽनघे

prārthayasva varaṃ kāmaṃ yatte manasi vartate | nārāyaṇāṃśasambhūtastvaṃ vaṃśe mānave'naghe

रावणस्य वधायैव प्रार्थितस्त्वमरैरसि । पुरा मत्स्यतनुं कृत्वा हत्वा घोरञ्च राक्षसम्

rāvaṇasya vadhāyaiva prārthitastvamarairasi | purā matsyatanuṃ kṛtvā hatvā ghorañca rākṣasam

त्वया वै रक्षिता वेदाः सुराणां हितमिच्छता । भूत्वा कच्छपरूपस्तु धृतवान्मन्दरं गिरिम्

tvayā vai rakṣitā vedāḥ surāṇāṃ hitamicchatā | bhūtvā kacchaparūpastu dhṛtavānmandaraṃ girim

अकूपारं प्रमन्थानं कृत्वा देवानपोषयः । कोलरूपं परं कृत्वा दशनाग्रेण मेदिनीम्

akūpāraṃ pramanthānaṃ kṛtvā devānapoṣayaḥ | kolarūpaṃ paraṃ kṛtvā daśanāgreṇa medinīm

धृतवानसि यद्‌राम हिरण्याक्षं जघान च । नारसिंहीं तनुं कृत्वा हिरण्यकशिपुं पुरा

dhṛtavānasi yadrāma hiraṇyākṣaṃ jaghāna ca | nārasiṃhīṃ tanuṃ kṛtvā hiraṇyakaśipuṃ purā

प्रह्लादं राम रक्षित्वा हतवानसि राघव । वामनं वपुरास्थाय पुरा छलितवान्बलिम्

prahlādaṃ rāma rakṣitvā hatavānasi rāghava | vāmanaṃ vapurāsthāya purā chalitavānbalim

भूत्वेन्द्रस्यानुजः कामं देवकार्यप्रसाधकः । जमदग्निसुतस्त्वं मे विष्णोरंशेन सङ्गतः

bhūtvendrasyānujaḥ kāmaṃ devakāryaprasādhakaḥ | jamadagnisutastvaṃ me viṣṇoraṃśena saṅgataḥ

कृत्वान्तं क्षत्रियाणां तु दानं भूमेरदाद्‌द्विजे । तथेदानीं तु काकुत्स्थ जातो दशरथात्मज

kṛtvāntaṃ kṣatriyāṇāṃ tu dānaṃ bhūmeradāddvije | tathedānīṃ tu kākutstha jāto daśarathātmaja

प्रार्थितस्तु सुरैः सर्वै रावणेनातिपीडितैः । कपयस्ते सहाया वै देवांशा बलवत्तराः

prārthitastu suraiḥ sarvai rāvaṇenātipīḍitaiḥ | kapayaste sahāyā vai devāṃśā balavattarāḥ

भविष्यन्ति नरव्याघ्र मच्छक्तिसंयुता ह्यमी । शेषांशोऽप्यनुजस्तेऽयं रावणात्मजनाशकः

bhaviṣyanti naravyāghra macchaktisaṃyutā hyamī | śeṣāṃśo'pyanujaste'yaṃ rāvaṇātmajanāśakaḥ

भविष्यति न सन्देहः कर्तव्योऽत्र त्वयाऽनघ । वसन्ते सेवनं कार्यं त्वया तत्रातिश्रद्धया

bhaviṣyati na sandehaḥ kartavyo'tra tvayā'nagha | vasante sevanaṃ kāryaṃ tvayā tatrātiśraddhayā

हत्वाऽथ रावणं पापं कुरु राज्यं यथासुखम् । एकादश सहस्राणि वर्षाणि पृथिवीतले

hatvā'tha rāvaṇaṃ pāpaṃ kuru rājyaṃ yathāsukham | ekādaśa sahasrāṇi varṣāṇi pṛthivītale

कृत्वा राज्यं रघुश्रेष्ठ गन्ताऽसि त्रिदिवं पुनः । व्यास उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी रामस्तु प्रीतमानसः

kṛtvā rājyaṃ raghuśreṣṭha gantā'si tridivaṃ punaḥ | vyāsa uvāca ityuktvāntardadhe devī rāmastu prītamānasaḥ

समाप्य तद्‌व्रतं चक्रे प्रयाणं दशमीदिने । विजयापूजनं कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः

samāpya tadvrataṃ cakre prayāṇaṃ daśamīdine | vijayāpūjanaṃ kṛtvā dattvā dānānyanekaśaḥ

कपिपतिबलयुक्तः सानुजः श्रीपतिश्च प्रकटपरमशक्त्या प्रेरितः पूर्णकामः । उदधितटगतोऽसौ सेतुबन्धं विधाया- प्यहनदमरशत्रुं रावणं गीतकीर्तिः

kapipatibalayuktaḥ sānujaḥ śrīpatiśca prakaṭaparamaśaktyā preritaḥ pūrṇakāmaḥ | udadhitaṭagato'sau setubandhaṃ vidhāyā- pyahanadamaraśatruṃ rāvaṇaṃ gītakīrtiḥ

यः शृणोति नरो भक्त्या देव्याश्चरितमुत्तमम् । स भुक्त्वा विपुलान्भोगान्प्राप्नोति परमं पदम्

yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā devyāścaritamuttamam | sa bhuktvā vipulānbhogānprāpnoti paramaṃ padam

सन्त्यन्यानि पुराणानि विस्तराणि बहूनि च । श्रीमद्‌भागवतस्यास्य न तुल्यानीति मे मतिः

santyanyāni purāṇāni vistarāṇi bahūni ca | śrīmadbhāgavatasyāsya na tulyānīti me matiḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां तृतीयस्कन्धे रामाय देवीवरदानं नाम त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ tṛtīyaskandhe rāmāya devīvaradānaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१

जनमेजयप्रश्नाः जनमेजय उवाच वासवेय मुनिश्रेष्ठ सर्वज्ञाननिधेऽनघ । प्रष्टुमिच्छाम्यहं स्वामिन्नस्माकं कुलवर्धन

janamejayapraśnāḥ janamejaya uvāca vāsaveya muniśreṣṭha sarvajñānanidhe'nagha | praṣṭumicchāmyahaṃ svāminnasmākaṃ kulavardhana

शूरसेनसुतः श्रीमान्वसुदेवः प्रतापवान् । श्रुतं मया हरिर्यस्य पुत्रभावमवाप्तवान्

śūrasenasutaḥ śrīmānvasudevaḥ pratāpavān | śrutaṃ mayā hariryasya putrabhāvamavāptavān

देवानामपि पूज्योऽभून्नाम्ना चानकदुन्दुभिः । कारागारे कथं बद्धः कंसस्य धर्मतत्परः

devānāmapi pūjyo'bhūnnāmnā cānakadundubhiḥ | kārāgāre kathaṃ baddhaḥ kaṃsasya dharmatatparaḥ

देवक्या भार्यया सार्धं किमागः कृतवानसौ । देवक्या बालषट्कस्य विनाशश्च कृतः पुनः

devakyā bhāryayā sārdhaṃ kimāgaḥ kṛtavānasau | devakyā bālaṣaṭkasya vināśaśca kṛtaḥ punaḥ

तेन कंसेन कस्माद्वै ययातिकुलजेन च । कारागारे कथं जन्म वासुदेवस्य वै हरेः

tena kaṃsena kasmādvai yayātikulajena ca | kārāgāre kathaṃ janma vāsudevasya vai hareḥ

गोकुले च कथं नीतो भगवान्सात्वतां पतिः । गतो जन्मान्तरं कस्मात्पितरौ निगडे स्थितौ

gokule ca kathaṃ nīto bhagavānsātvatāṃ patiḥ | gato janmāntaraṃ kasmātpitarau nigaḍe sthitau

देवकीवसुदेवौ च कृष्णस्यामिततेजसः । कथं न मोचितौ वृद्धौ पितरौ हरिणामुना

devakīvasudevau ca kṛṣṇasyāmitatejasaḥ | kathaṃ na mocitau vṛddhau pitarau hariṇāmunā

जगत्कर्तुं समर्थेन स्थितेन जनकोदरे । प्राक्तनं किं तयोः कर्म दुर्विज्ञेयं महात्मभिः

jagatkartuṃ samarthena sthitena janakodare | prāktanaṃ kiṃ tayoḥ karma durvijñeyaṃ mahātmabhiḥ

जन्म वै वासुदेवस्य यत्रासीत्परमात्मनः । के ते पुत्राश्च का बाला या कंसेन विपोथिता

janma vai vāsudevasya yatrāsītparamātmanaḥ | ke te putrāśca kā bālā yā kaṃsena vipothitā

शिलायां निर्गता व्योम्नि जाता त्वष्टभुजा पुनः । गार्हस्थ्यञ्च हरेर्ब्रूहि बहुभार्यस्य चानघ

śilāyāṃ nirgatā vyomni jātā tvaṣṭabhujā punaḥ | gārhasthyañca harerbrūhi bahubhāryasya cānagha

कार्याणि तत्र तान्येव देहत्यागं च तस्य वै । किंवदन्त्या श्रुतं यत्तन्मनो मोहयतीव मे

kāryāṇi tatra tānyeva dehatyāgaṃ ca tasya vai | kiṃvadantyā śrutaṃ yattanmano mohayatīva me

चरितं वासुदेवस्य त्वमाख्याहि यथातथम् । नरनारायणौ देवौ पुराणावृषिसत्तमौ

caritaṃ vāsudevasya tvamākhyāhi yathātatham | naranārāyaṇau devau purāṇāvṛṣisattamau

धर्मपुत्रौ महात्मानौ तपश्चेरतुरुत्तमम् । यौ मुनी बहुवर्षाणि पुण्ये बदरिकाश्रमे

dharmaputrau mahātmānau tapaśceraturuttamam | yau munī bahuvarṣāṇi puṇye badarikāśrame

निराहारौ जितात्मानौ निःस्पृहौ जितषड्गुणौ । विष्णोरंशौ जगत्स्थेम्ने तपश्चेरतुरुत्तमम्

nirāhārau jitātmānau niḥspṛhau jitaṣaḍguṇau | viṣṇoraṃśau jagatsthemne tapaśceraturuttamam

तयोरंशावतारौ हि जिष्णुकृष्णौ महाबलौ । प्रसिद्धौ मुनिभिः प्रोक्तौ सर्वज्ञैर्नारदादिभिः

tayoraṃśāvatārau hi jiṣṇukṛṣṇau mahābalau | prasiddhau munibhiḥ proktau sarvajñairnāradādibhiḥ

विद्यमानशरीरौ तौ कथं देहान्तरं गतौ । नरनारायणौ देवौ पुनः कृष्णार्जुनौ कथम्

vidyamānaśarīrau tau kathaṃ dehāntaraṃ gatau | naranārāyaṇau devau punaḥ kṛṣṇārjunau katham

यौ चक्रतुस्तपश्चोग्रं मुक्त्यर्थं मुनिसत्तमौ । तौ कथं प्रापतुर्देहौ प्राप्तयोगौ महातपौ

yau cakratustapaścograṃ muktyarthaṃ munisattamau | tau kathaṃ prāpaturdehau prāptayogau mahātapau

शूद्रः स्वधर्मनिष्ठस्तु देहान्ते क्षत्रियस्तु सः । शुभाचारो मृतो यो वै स शूद्रो ब्राह्मणो भवेत्

śūdraḥ svadharmaniṣṭhastu dehānte kṣatriyastu saḥ | śubhācāro mṛto yo vai sa śūdro brāhmaṇo bhavet

ब्राह्मणो निःस्पृहः शान्तो भवरोगाद्विमुच्यते । विपरीतमिदं भाति नरनारायणौ च तौ

brāhmaṇo niḥspṛhaḥ śānto bhavarogādvimucyate | viparītamidaṃ bhāti naranārāyaṇau ca tau

तपसा शोषितात्मानौ क्षत्रियौ तौ बभूवतुः । केन तौ कर्मणा शान्तौ जातौ शापेन वा पुनः

tapasā śoṣitātmānau kṣatriyau tau babhūvatuḥ | kena tau karmaṇā śāntau jātau śāpena vā punaḥ

ब्राह्मणौ क्षत्रियौ जातौ कारणं तन्मुने वद । यादवानां विनाशश्च ब्रह्मशापादिति श्रुतः

brāhmaṇau kṣatriyau jātau kāraṇaṃ tanmune vada | yādavānāṃ vināśaśca brahmaśāpāditi śrutaḥ

कृष्णस्यापि हि गान्धार्याः शापेनैव कुलक्षयः । प्रद्युम्नहरणं चैव शम्बरेण कथं कृतम्

kṛṣṇasyāpi hi gāndhāryāḥ śāpenaiva kulakṣayaḥ | pradyumnaharaṇaṃ caiva śambareṇa kathaṃ kṛtam

वर्तमाने वासुदेवे देवदेवे जनार्दने । पुत्रस्य सूतिकागेहाद्धरणं चातिदुर्घटम्

vartamāne vāsudeve devadeve janārdane | putrasya sūtikāgehāddharaṇaṃ cātidurghaṭam

द्वारकादुर्गमध्याद्वै हरिवेश्माद्दुरत्ययात् । न ज्ञातं वासुदेवेन तत्कथं दिव्यचक्षुषा

dvārakādurgamadhyādvai hariveśmādduratyayāt | na jñātaṃ vāsudevena tatkathaṃ divyacakṣuṣā

सन्देहोऽयं महान्ब्रह्मन्निसन्देहं कुरु प्रभो । यत्पत्‍न्यो वासुदेवस्य दस्युभिर्लुण्ठिता हृताः

sandeho'yaṃ mahānbrahmannisandehaṃ kuru prabho | yatpatnyo vāsudevasya dasyubhirluṇṭhitā hṛtāḥ

स्वर्गते देवदेवे तु तत्कथं मुनिसत्तम । संशयो जायते ब्रह्मंश्चित्तान्दोलनकारकः

svargate devadeve tu tatkathaṃ munisattama | saṃśayo jāyate brahmaṃścittāndolanakārakaḥ

विष्णोरंशः समुद्‌भूतः शौरिर्भूभारहारकृत् । स कथं मथुराराज्यं भयात्त्यक्त्वा जनार्दनः

viṣṇoraṃśaḥ samudbhūtaḥ śaurirbhūbhārahārakṛt | sa kathaṃ mathurārājyaṃ bhayāttyaktvā janārdanaḥ

द्वारवत्यां गतः साधो ससैन्यः ससुहृद्‌गणः । अवतारो हरेः प्रोक्तो भूभारहरणाय वै

dvāravatyāṃ gataḥ sādho sasainyaḥ sasuhṛdgaṇaḥ | avatāro hareḥ prokto bhūbhāraharaṇāya vai

पापात्मनां विनाशाय धर्मसंस्थापनाय च । तत्कथं वासुदेवेन चौरास्ते न निपातिताः

pāpātmanāṃ vināśāya dharmasaṃsthāpanāya ca | tatkathaṃ vāsudevena caurāste na nipātitāḥ

यैर्हृता वासुदेवस्य पत्‍न्यः संलुण्ठिताश्च ताः । स्तेनास्ते किं न विज्ञाताः सर्वज्ञेन सता पुनः

yairhṛtā vāsudevasya patnyaḥ saṃluṇṭhitāśca tāḥ | stenāste kiṃ na vijñātāḥ sarvajñena satā punaḥ

भीष्मद्रोणवधः कामं भूभारहरणे मतः । अर्चिताश्च महात्मानः पाण्डवा धर्मतत्पराः

bhīṣmadroṇavadhaḥ kāmaṃ bhūbhāraharaṇe mataḥ | arcitāśca mahātmānaḥ pāṇḍavā dharmatatparāḥ

कृष्णभक्ताः सदाचारा युधिष्ठिरपुरोगमाः । ते कृत्वा राजसूयञ्च यज्ञराजं विधानतः

kṛṣṇabhaktāḥ sadācārā yudhiṣṭhirapurogamāḥ | te kṛtvā rājasūyañca yajñarājaṃ vidhānataḥ

दक्षिणा विविधा दत्त्वा ब्राह्मणेभ्योऽतिभावतः । पाण्डुपुत्रास्तु देवांशा वासुदेवाश्रिता मुने

dakṣiṇā vividhā dattvā brāhmaṇebhyo'tibhāvataḥ | pāṇḍuputrāstu devāṃśā vāsudevāśritā mune

घोरं दुःखं कथं प्राप्ताः क्व गतं सुकृतञ्च तत् । किं तत्पापं महारौद्रं येन ते पीडिताः सदा

ghoraṃ duḥkhaṃ kathaṃ prāptāḥ kva gataṃ sukṛtañca tat | kiṃ tatpāpaṃ mahāraudraṃ yena te pīḍitāḥ sadā

द्रौपदी च महाभागा वेदीमध्यात्समुत्थिता । रमांशजा च साध्वी च कृष्णभक्तियुता तथा

draupadī ca mahābhāgā vedīmadhyātsamutthitā | ramāṃśajā ca sādhvī ca kṛṣṇabhaktiyutā tathā

सा कथं दुःखमतुलं प्राप घोरं पुनः पुनः । दुःशासनेन सा केशे गृहीता पीडिता भृशम्

sā kathaṃ duḥkhamatulaṃ prāpa ghoraṃ punaḥ punaḥ | duḥśāsanena sā keśe gṛhītā pīḍitā bhṛśam

रजस्वला सभायां तु नीता भीतैकवाससा । विराटनगरे दासी जाता मत्स्यस्य सा पुनः

rajasvalā sabhāyāṃ tu nītā bhītaikavāsasā | virāṭanagare dāsī jātā matsyasya sā punaḥ

धर्षिता कीचकेनाथ रुदती कुररी यथा । हृता जयद्रथेनाथ क्रन्दमानातिदुःखिता

dharṣitā kīcakenātha rudatī kurarī yathā | hṛtā jayadrathenātha krandamānātiduḥkhitā

मोचिता पाण्डवैः पश्चाद्‌बलवद्‌भिर्महात्मभिः । पूर्वजन्मकृतं पापं किं तद्येन च पीडिताः

mocitā pāṇḍavaiḥ paścādbalavadbhirmahātmabhiḥ | pūrvajanmakṛtaṃ pāpaṃ kiṃ tadyena ca pīḍitāḥ

दुःखान्यनेकान्याप्तास्ते कथयाद्य महामते । राजसूयं क्रतुवरं कृत्वा ते मम पूर्वजाः

duḥkhānyanekānyāptāste kathayādya mahāmate | rājasūyaṃ kratuvaraṃ kṛtvā te mama pūrvajāḥ

दुःखं महत्तरं प्राप्ताः पूर्वजन्मकृतेन वै । देवांशानां कथं तेषां संशयोऽयं महान्हि मे

duḥkhaṃ mahattaraṃ prāptāḥ pūrvajanmakṛtena vai | devāṃśānāṃ kathaṃ teṣāṃ saṃśayo'yaṃ mahānhi me

सदाचारैस्तु कौन्तेयैर्भीष्मद्रोणादयो हताः । छलेन धनलाभार्थं जानानैर्नश्वरं जगत्

sadācāraistu kaunteyairbhīṣmadroṇādayo hatāḥ | chalena dhanalābhārthaṃ jānānairnaśvaraṃ jagat

प्रेरिता वासुदेवेन पापे घोरे महात्मना । कुलं क्षयितवन्तस्ते हरिणा परमात्मना

preritā vāsudevena pāpe ghore mahātmanā | kulaṃ kṣayitavantaste hariṇā paramātmanā

वरं भिक्षाटनं साधोर्नीवारैर्जीवनं वरम् । योधान्न हत्वा लोभेन शिल्पेन जीवनं वरम्

varaṃ bhikṣāṭanaṃ sādhornīvārairjīvanaṃ varam | yodhānna hatvā lobhena śilpena jīvanaṃ varam

विच्छिन्नस्तु त्वया वंशो रक्षितो मुनिसत्तम । समुत्पाद्य सुतानाशु गोलकाच्छत्रुनाशनान्

vicchinnastu tvayā vaṃśo rakṣito munisattama | samutpādya sutānāśu golakācchatrunāśanān

सोऽल्पेनैव तु कालेन विराटतनयासुतः । तापसस्य गले सर्पं न्यस्तवान्कथमद्‌भुतम्

so'lpenaiva tu kālena virāṭatanayāsutaḥ | tāpasasya gale sarpaṃ nyastavānkathamadbhutam

नकोऽपि ब्राह्मणं द्वेष्टि क्षत्रियस्य कुलोद्‌भवः । तापसं मौनसंयुक्तं पित्रा किं तत्कृतं मुने

nako'pi brāhmaṇaṃ dveṣṭi kṣatriyasya kulodbhavaḥ | tāpasaṃ maunasaṃyuktaṃ pitrā kiṃ tatkṛtaṃ mune

एतैरन्यैश्च सन्देहैर्विकलं मे मनोऽधुना । स्थिरं कुरु पितः साधो सर्वज्ञोऽसि दयानिधे

etairanyaiśca sandehairvikalaṃ me mano'dhunā | sthiraṃ kuru pitaḥ sādho sarvajño'si dayānidhe

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां ॥ चतुर्थस्कन्धे जनमेजयप्रश्नो नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || caturthaskandhe janamejayapraśno nāma prathamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२

कर्मणो जन्मादिकारणत्वनिरूपणम् सूत उवाच एवं पृष्टः पुराणज्ञो व्यासः सत्यवतीसुतः । परीक्षितसुतं शान्तं ततो वै जनमेजयम्

karmaṇo janmādikāraṇatvanirūpaṇam sūta uvāca evaṃ pṛṣṭaḥ purāṇajño vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | parīkṣitasutaṃ śāntaṃ tato vai janamejayam

उवाच संशयच्छेत्तृ वाक्यं वाक्यविशारदः । व्यास उवाच राजन् किमेतद्वक्तव्यं कर्मणां गहना गतिः

uvāca saṃśayacchettṛ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | vyāsa uvāca rājan kimetadvaktavyaṃ karmaṇāṃ gahanā gatiḥ

दुर्ज्ञेया किल देवानां मानवानां च का कथा । यदा समुत्थितं चैतद्ब्रह्माण्डं त्रिगुणात्मकम्

durjñeyā kila devānāṃ mānavānāṃ ca kā kathā | yadā samutthitaṃ caitadbrahmāṇḍaṃ triguṇātmakam

कर्मणैव समुत्पत्तिः सर्वेषां नात्र संशयः । अनादिनिधना जीवाः कर्मबीजसमुद्‌भवाः

karmaṇaiva samutpattiḥ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ | anādinidhanā jīvāḥ karmabījasamudbhavāḥ

नानायोनिषु जायन्ते म्रियन्ते च पुनः पुनः । कर्मणा रहितो देहसंयोगो न कदाचन

nānāyoniṣu jāyante mriyante ca punaḥ punaḥ | karmaṇā rahito dehasaṃyogo na kadācana

शुभाशुभैस्तथा मिश्रैः कर्मभिर्वेष्टितं त्विदम् । त्रिविधानि हि तान्याहुर्बुधास्तत्त्वविदश्च ये

śubhāśubhaistathā miśraiḥ karmabhirveṣṭitaṃ tvidam | trividhāni hi tānyāhurbudhāstattvavidaśca ye

सञ्चितानि भविष्यन्ति प्रारब्धानि तथा पुनः । वर्तमानानि देहेऽस्मिंस्त्रैविध्यं कर्मणां किल

sañcitāni bhaviṣyanti prārabdhāni tathā punaḥ | vartamānāni dehe'smiṃstraividhyaṃ karmaṇāṃ kila

ब्रह्मादीनां च सर्वेषां तद्वशत्वं नराधिप । सुखं दुःखं जरामृत्युहर्षशोकादयस्तथा

brahmādīnāṃ ca sarveṣāṃ tadvaśatvaṃ narādhipa | sukhaṃ duḥkhaṃ jarāmṛtyuharṣaśokādayastathā

कामक्रोधौ च लोभश्च सर्वे देहगता गुणाः । दैवाधीनाश्च सर्वेषां प्रभवन्ति नराधिप

kāmakrodhau ca lobhaśca sarve dehagatā guṇāḥ | daivādhīnāśca sarveṣāṃ prabhavanti narādhipa

रागद्वेषादयो भावाः स्वर्गेऽपि प्रभवन्ति हि । देवानां मानवानाञ्च तिरश्चां च तथा पुनः

rāgadveṣādayo bhāvāḥ svarge'pi prabhavanti hi | devānāṃ mānavānāñca tiraścāṃ ca tathā punaḥ

विकाराः सर्व एवैते देहेन सह सङ्गताः । पूर्ववैरानुयोगेन स्नेहयोगेन वै पुनः

vikārāḥ sarva evaite dehena saha saṅgatāḥ | pūrvavairānuyogena snehayogena vai punaḥ

उत्पत्तिः सर्वजन्तूनां विना कर्म न विद्यते । कर्मणा भ्रमते सूर्यः शशाङ्कः क्षयरोगवान्

utpattiḥ sarvajantūnāṃ vinā karma na vidyate | karmaṇā bhramate sūryaḥ śaśāṅkaḥ kṣayarogavān

कपाली च तथा रुद्रः कर्मणैव न संशयः । अनादिनिधनं चैतत्कारणं कर्म विद्यते

kapālī ca tathā rudraḥ karmaṇaiva na saṃśayaḥ | anādinidhanaṃ caitatkāraṇaṃ karma vidyate

तेनेह शाश्वतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । नित्यानित्यविचारेऽत्र निमग्ना मुनयः सदा

teneha śāśvataṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | nityānityavicāre'tra nimagnā munayaḥ sadā

न जानन्ति किमेतद्वै नित्यं वानित्यमेव च । मायायां विद्यमानायां जगन्नित्यं प्रतीयते

na jānanti kimetadvai nityaṃ vānityameva ca | māyāyāṃ vidyamānāyāṃ jagannityaṃ pratīyate

कार्याभावः कथं वाच्यः कारणे सति सर्वथा । माया नित्या कारणञ्च सर्वेषां सर्वदा किल

kāryābhāvaḥ kathaṃ vācyaḥ kāraṇe sati sarvathā | māyā nityā kāraṇañca sarveṣāṃ sarvadā kila

कर्मबीजं ततोऽनित्यं चिन्तनीयं सदा बुधैः । भ्रमत्येव जगत्सर्वं राजन्कर्मनियन्त्रितम्

karmabījaṃ tato'nityaṃ cintanīyaṃ sadā budhaiḥ | bhramatyeva jagatsarvaṃ rājankarmaniyantritam

नानायोनिषु राजेन्द्र नानाधर्ममयेषु च । इच्छया च भवेञ्चन्म विष्णोरमिततेजसः

nānāyoniṣu rājendra nānādharmamayeṣu ca | icchayā ca bhaveñcanma viṣṇoramitatejasaḥ

युगे युगेष्वनेकासु नीचयोनिषु तत्कथम् । त्यक्त्वा वैकुण्ठसंवासं सुखभोगाननेकशः

yuge yugeṣvanekāsu nīcayoniṣu tatkatham | tyaktvā vaikuṇṭhasaṃvāsaṃ sukhabhogānanekaśaḥ

विण्मूत्रमन्दिरे वासं संत्रस्तः कोऽभिवाञ्छति । पुष्पावचयलीलां च जलकेलिं सुखासनम्

viṇmūtramandire vāsaṃ saṃtrastaḥ ko'bhivāñchati | puṣpāvacayalīlāṃ ca jalakeliṃ sukhāsanam

त्यक्त्वा गर्भगृहे वासं कोऽभिवाच्छति बुद्धिमान् । तूलिकां मृदुसंयुक्तां दिव्यां शय्यां विनिर्मिताम्

tyaktvā garbhagṛhe vāsaṃ ko'bhivācchati buddhimān | tūlikāṃ mṛdusaṃyuktāṃ divyāṃ śayyāṃ vinirmitām

त्यक्त्वाधोमुखवासं च कोऽभिवाञ्छति पण्डितः । गीतं नृत्यञ्च वाद्यञ्च नानाभावसमन्वितम्

tyaktvādhomukhavāsaṃ ca ko'bhivāñchati paṇḍitaḥ | gītaṃ nṛtyañca vādyañca nānābhāvasamanvitam

मुक्त्वा को नरके वासं मनसापि विचिन्तयेत् । सिन्धुजाद्‌भुतभावानां रसं त्यक्त्वा सुदुस्त्वजम्

muktvā ko narake vāsaṃ manasāpi vicintayet | sindhujādbhutabhāvānāṃ rasaṃ tyaktvā sudustvajam

विण्मूत्ररसपानञ्ज क इच्छेन्मतिमान्नरः । गर्भवासात्परो नास्ति नरको भुवनत्रये

viṇmūtrarasapānañja ka icchenmatimānnaraḥ | garbhavāsātparo nāsti narako bhuvanatraye

तद्‌भीताश्च प्रकुर्वन्ति मुनयो दुस्तरं तपः । हित्वा भोगञ्च राज्यञ्च वने यान्ति मनस्विनः

tadbhītāśca prakurvanti munayo dustaraṃ tapaḥ | hitvā bhogañca rājyañca vane yānti manasvinaḥ

यद्‌भीतास्तु विमूढात्मा कस्तं सेवितुमिच्छति । गर्भे तुदन्ति कृमयो जठराग्निस्तपत्यधः

yadbhītāstu vimūḍhātmā kastaṃ sevitumicchati | garbhe tudanti kṛmayo jaṭharāgnistapatyadhaḥ

वपासंवेष्टनं कूरं किं सुखं तत्र भूपते । वरं कारागृहे वासो बन्धनं निगडैर्वरम्

vapāsaṃveṣṭanaṃ kūraṃ kiṃ sukhaṃ tatra bhūpate | varaṃ kārāgṛhe vāso bandhanaṃ nigaḍairvaram

अल्पमात्रं क्षणं नैव गर्भवासः क्वचिच्छुभः । गर्भवासे महद्दुःखं दशमासनिवासनम्

alpamātraṃ kṣaṇaṃ naiva garbhavāsaḥ kvacicchubhaḥ | garbhavāse mahadduḥkhaṃ daśamāsanivāsanam

तथा निःसरणे दुःखं योनियन्त्रेऽतिदारुणे । बालभावे तदा दुःखं मूकाज्ञभावसंयुतम्

tathā niḥsaraṇe duḥkhaṃ yoniyantre'tidāruṇe | bālabhāve tadā duḥkhaṃ mūkājñabhāvasaṃyutam

क्षुतृष्णावेदनाशक्तः परतन्त्रोऽतिकातरः । क्षुधिते रुदिते बाले माता चिन्तातुरा तदा

kṣutṛṣṇāvedanāśaktaḥ paratantro'tikātaraḥ | kṣudhite rudite bāle mātā cintāturā tadā

भेषजं पातुमिच्छन्ती ज्ञात्वा व्याधिव्यथां दृढाम् । नानाविधानि दुःखानि बालभावे भवन्ति वै

bheṣajaṃ pātumicchantī jñātvā vyādhivyathāṃ dṛḍhām | nānāvidhāni duḥkhāni bālabhāve bhavanti vai

किं सुखं विबुधा दृष्ट्वा जन्म वाञ्छन्ति चेच्छया । संग्रामममरैः सार्धं सुखं त्यक्त्वा निरन्तरम्

kiṃ sukhaṃ vibudhā dṛṣṭvā janma vāñchanti cecchayā | saṃgrāmamamaraiḥ sārdhaṃ sukhaṃ tyaktvā nirantaram

कर्तुमिच्छेच्च को मूढः श्रमदं सुखनाशनम् । सर्वथैव नृपश्रेष्ठ सर्वे ब्रह्मादयः सुराः

kartumicchecca ko mūḍhaḥ śramadaṃ sukhanāśanam | sarvathaiva nṛpaśreṣṭha sarve brahmādayaḥ surāḥ

कृतकर्मविपाकेन प्राप्नुवन्ति सुखासुखे । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । देहवद्‌भिर्नृभिर्देवैस्तिर्यग्भिश्च नृपोत्तम

kṛtakarmavipākena prāpnuvanti sukhāsukhe | avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | dehavadbhirnṛbhirdevaistiryagbhiśca nṛpottama

तपसा दानयज्ञैश्च मानवश्चेन्द्रतां व्रजेत् । क्षीणे पुण्येऽथ शक्रोऽपि पतत्येव न संशयः

tapasā dānayajñaiśca mānavaścendratāṃ vrajet | kṣīṇe puṇye'tha śakro'pi patatyeva na saṃśayaḥ

रामावतारयोगेन देवा वानरतां गताः । तथा कृष्णसहायार्थं देवा यादवतां गताः

rāmāvatārayogena devā vānaratāṃ gatāḥ | tathā kṛṣṇasahāyārthaṃ devā yādavatāṃ gatāḥ

एवं युगे युगे विष्णुरवताराननेकशः । करोति धर्मरक्षार्थं ब्रह्मणा प्रेरितो भृशम्

evaṃ yuge yuge viṣṇuravatārānanekaśaḥ | karoti dharmarakṣārthaṃ brahmaṇā prerito bhṛśam

पुनः पुनर्हरेरेवं नानायोनिषु पार्थिव । अवतारा भवन्त्यन्ये रथचक्रवदद्‌भुताः

punaḥ punarharerevaṃ nānāyoniṣu pārthiva | avatārā bhavantyanye rathacakravadadbhutāḥ

दैत्यानां हननं कर्म कर्तव्यं हरिणा स्वयम् । अंशांशेन पृथिव्यां वै कृत्वा जन्म महात्मना

daityānāṃ hananaṃ karma kartavyaṃ hariṇā svayam | aṃśāṃśena pṛthivyāṃ vai kṛtvā janma mahātmanā

तदहं संप्रवक्ष्यामि कृष्णजन्मकथां शुभाम् । स एव भगवान्विष्णुरवतीर्णो यदोः कुले

tadahaṃ saṃpravakṣyāmi kṛṣṇajanmakathāṃ śubhām | sa eva bhagavānviṣṇuravatīrṇo yadoḥ kule

कश्यपस्य मुनेरंशो वसुदेवः प्रतापवान् । गोवृत्तिरभवद्राजन् पूर्वशापानुभावतः

kaśyapasya muneraṃśo vasudevaḥ pratāpavān | govṛttirabhavadrājan pūrvaśāpānubhāvataḥ

कश्यपस्य च द्वे पत्‍न्यौ शापादत्र महीपते । अदितिः सुरसा चैवमासतुः पृथिवीपते

kaśyapasya ca dve patnyau śāpādatra mahīpate | aditiḥ surasā caivamāsatuḥ pṛthivīpate

देवकी रोहिणी चोभे भगिन्यौ भरतर्षभ । वरुणेन महाञ्छापो दत्तः कोपादिति श्रुतम्

devakī rohiṇī cobhe bhaginyau bharatarṣabha | varuṇena mahāñchāpo dattaḥ kopāditi śrutam

राजोवाच किं कृतं कश्यपेनागो येन शप्तो महानृषिः । सभार्यः स कथं जातस्तद्वदस्व महामते

rājovāca kiṃ kṛtaṃ kaśyapenāgo yena śapto mahānṛṣiḥ | sabhāryaḥ sa kathaṃ jātastadvadasva mahāmate

कथञ्च भगवान्विष्णुस्तत्र जातोऽस्ति गोकुले । वासी वैकुण्ठनिलये रमापतिरखण्डितः

kathañca bhagavānviṣṇustatra jāto'sti gokule | vāsī vaikuṇṭhanilaye ramāpatirakhaṇḍitaḥ

निदेशात्कस्य भगवान्वर्तते प्रभुरव्ययः । नारायणः सुरश्रेष्ठो युगादिः सर्वधारकः

nideśātkasya bhagavānvartate prabhuravyayaḥ | nārāyaṇaḥ suraśreṣṭho yugādiḥ sarvadhārakaḥ

स कथं सदनं त्यक्त्वा कर्मवानिव मानुषे । करोति जननं कस्मादत्र मे संशयो महान्

sa kathaṃ sadanaṃ tyaktvā karmavāniva mānuṣe | karoti jananaṃ kasmādatra me saṃśayo mahān

प्राप्य मानुषदेहं तु करोति च विडम्बनम् । भावान्नानाविधांस्तत्र मानुषे दुष्टजन्मनि

prāpya mānuṣadehaṃ tu karoti ca viḍambanam | bhāvānnānāvidhāṃstatra mānuṣe duṣṭajanmani

कामः क्रोधोऽमर्षशोकौ वैरं प्रीतिश्च कर्हिचित् । सुखं दुःखं भयं नॄणां दैन्यमार्जवमेव च

kāmaḥ krodho'marṣaśokau vairaṃ prītiśca karhicit | sukhaṃ duḥkhaṃ bhayaṃ nṝṇāṃ dainyamārjavameva ca

दुष्कृतं सुकृतं चैव वचनं हननं तथा । पोषणं चलनं तापो विमर्शश्च विकत्थनम्

duṣkṛtaṃ sukṛtaṃ caiva vacanaṃ hananaṃ tathā | poṣaṇaṃ calanaṃ tāpo vimarśaśca vikatthanam

लोभो दम्भस्तथा मोहः कपटः शोचनं तथा । एते चान्ये तथा भावा मानुष्ये सम्भवन्ति हि

lobho dambhastathā mohaḥ kapaṭaḥ śocanaṃ tathā | ete cānye tathā bhāvā mānuṣye sambhavanti hi

स कथं भगवान्विष्णुस्त्वक्त्या सुखमनश्वरम् । करोति मानुषं जन्म भावैस्तैस्तैरभिद्रुतम्

sa kathaṃ bhagavānviṣṇustvaktyā sukhamanaśvaram | karoti mānuṣaṃ janma bhāvaistaistairabhidrutam

किं सुखं मानुषं प्राप्य भुवि जन्म मुनीश्वर । किं निमित्तं हरिः साक्षाद्‌गर्भवासं करोति वै

kiṃ sukhaṃ mānuṣaṃ prāpya bhuvi janma munīśvara | kiṃ nimittaṃ hariḥ sākṣādgarbhavāsaṃ karoti vai

गर्भदुःखं जन्मदुःखं बालभावे तथा पुनः । यौवने कामजं दुःखं गार्हस्त्येऽतिमहत्तरम्

garbhaduḥkhaṃ janmaduḥkhaṃ bālabhāve tathā punaḥ | yauvane kāmajaṃ duḥkhaṃ gārhastye'timahattaram

दुःखान्येतान्यवाप्नोति मानुषे द्विजसत्तम । कथं स भगवान्विष्णुरवतारान्पुनः पुनः

duḥkhānyetānyavāpnoti mānuṣe dvijasattama | kathaṃ sa bhagavānviṣṇuravatārānpunaḥ punaḥ

प्राप्य रामावतारं हि हरिणा ब्रह्मयोनिना । दुःखं महत्तरं प्राप्तं वनवासेऽतिदारुणे

prāpya rāmāvatāraṃ hi hariṇā brahmayoninā | duḥkhaṃ mahattaraṃ prāptaṃ vanavāse'tidāruṇe

सीताविरहजं दुःखं संग्रामश्च पुनः पुनः । कान्तात्यागोऽप्यनेनैवमनुभूतो महात्मना

sītāvirahajaṃ duḥkhaṃ saṃgrāmaśca punaḥ punaḥ | kāntātyāgo'pyanenaivamanubhūto mahātmanā

तथा कृष्णावतारेऽपि जन्म रक्षागृहे पुनः । गोकुले गमनं चैव गवां चारणमित्युत

tathā kṛṣṇāvatāre'pi janma rakṣāgṛhe punaḥ | gokule gamanaṃ caiva gavāṃ cāraṇamityuta

कंसस्य हननं कष्टाद्‌ द्वारकागमनं पुनः । नानासंसारदुःखानि भुक्तवान्भगवान् कथम्

kaṃsasya hananaṃ kaṣṭād dvārakāgamanaṃ punaḥ | nānāsaṃsāraduḥkhāni bhuktavānbhagavān katham

स्वेच्छया कः प्रतीक्षेत मुक्तो दुःखानि ज्ञानवान् । संशयं छिन्धि सर्वज्ञ मम चित्तप्रशान्तये

svecchayā kaḥ pratīkṣeta mukto duḥkhāni jñānavān | saṃśayaṃ chindhi sarvajña mama cittapraśāntaye

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां ॥ चतुर्थस्कन्धे कर्मणो जन्मादिकारणत्वनिरूपणं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ || caturthaskandhe karmaṇo janmādikāraṇatvanirūpaṇaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

दित्या अदित्यै शापदानम् व्यास उवाच कारणानि बहून्यत्राप्यवतारे हरेः किल । सर्वेषां चैव देवानामंशावतरणेष्वपि

dityā adityai śāpadānam vyāsa uvāca kāraṇāni bahūnyatrāpyavatāre hareḥ kila | sarveṣāṃ caiva devānāmaṃśāvataraṇeṣvapi

वसुदेवावतारस्य कारणं शृणु तत्त्वतः । देवक्याश्चैव रोहिण्या अवतारस्य कारणम्

vasudevāvatārasya kāraṇaṃ śṛṇu tattvataḥ | devakyāścaiva rohiṇyā avatārasya kāraṇam

एकदा कश्यपः श्रीमान्यज्ञार्थं धेनुमाहरत् । याचितोऽयं बहुविधं न ददौ धेनुमुत्तमाम्

ekadā kaśyapaḥ śrīmānyajñārthaṃ dhenumāharat | yācito'yaṃ bahuvidhaṃ na dadau dhenumuttamām

वरुणस्तु ततो गत्वा ब्रह्माणं जगतः प्रभुम् । प्रणम्योवाच दीनात्मा स्वदुःखं विनयान्वितः

varuṇastu tato gatvā brahmāṇaṃ jagataḥ prabhum | praṇamyovāca dīnātmā svaduḥkhaṃ vinayānvitaḥ

किं करोमि महाभाग मत्तोऽसौ न ददाति गाम् । शापो मया विसृष्टोऽस्मै गोपालो भव मानुषे

kiṃ karomi mahābhāga matto'sau na dadāti gām | śāpo mayā visṛṣṭo'smai gopālo bhava mānuṣe

भार्ये द्वे अपि तत्रैव भवेतां चातिदुःखिते । यतो वत्सा रुदन्त्यत्र मातृहीनाः सुदुःखिताः

bhārye dve api tatraiva bhavetāṃ cātiduḥkhite | yato vatsā rudantyatra mātṛhīnāḥ suduḥkhitāḥ

मृतवत्सादितिस्तस्माद्‌भविष्यति धरातले । कारागारनिवासा च तेनापि बहुदुःखिता

mṛtavatsāditistasmādbhaviṣyati dharātale | kārāgāranivāsā ca tenāpi bahuduḥkhitā

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य यादोनाथस्य पद्मभूः । समाहूय मुनिं तत्र तमुवाच प्रजापतिः

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya yādonāthasya padmabhūḥ | samāhūya muniṃ tatra tamuvāca prajāpatiḥ

कस्मात्त्वया महाभाग लोकपालस्य धेनवः । हृताः पुनर्न दत्ताश्च किमन्यायं करोषि च

kasmāttvayā mahābhāga lokapālasya dhenavaḥ | hṛtāḥ punarna dattāśca kimanyāyaṃ karoṣi ca

जानन् न्यायं महाभाग परवित्तापहारणम् । कृतवान्कथमन्यायं सर्वज्ञोऽसि महामते

jānan nyāyaṃ mahābhāga paravittāpahāraṇam | kṛtavānkathamanyāyaṃ sarvajño'si mahāmate

अहो लोभस्य महिमा महतोऽपि न मुञ्चति । लोभं नरकदं नूनं पापाकरमसम्मतम्

aho lobhasya mahimā mahato'pi na muñcati | lobhaṃ narakadaṃ nūnaṃ pāpākaramasammatam

कश्यपोऽपि न तं त्यक्तुं समर्थः किं करोम्यहम् । सर्वदैवाधिकस्तस्माल्लोभो वै कलितो मया

kaśyapo'pi na taṃ tyaktuṃ samarthaḥ kiṃ karomyaham | sarvadaivādhikastasmāllobho vai kalito mayā

धन्यास्ते मुनयः शान्ता जितो यैर्लोभ एव च । वैखानसैः शमपरैः प्रतिग्रहपराङ्मुखैः

dhanyāste munayaḥ śāntā jito yairlobha eva ca | vaikhānasaiḥ śamaparaiḥ pratigrahaparāṅmukhaiḥ

संसारे बलवाञ्छत्रुर्लोभोऽमेध्योऽवरः सदा । कश्यपोऽपि दुराचारः कृतस्नेहो दुरात्मना

saṃsāre balavāñchatrurlobho'medhyo'varaḥ sadā | kaśyapo'pi durācāraḥ kṛtasneho durātmanā

ब्रह्मापि तं शशापाथ कश्यपं मुनिसत्तमम् । मर्यादारक्षणार्थं हि पौत्रं परमवल्लभम्

brahmāpi taṃ śaśāpātha kaśyapaṃ munisattamam | maryādārakṣaṇārthaṃ hi pautraṃ paramavallabham

अंशेन त्वं पृथिव्यां वै प्राप्य जन्म यदोः कुले । भार्याभ्यां संयुतस्तत्र गोपालत्वं करिष्यसि

aṃśena tvaṃ pṛthivyāṃ vai prāpya janma yadoḥ kule | bhāryābhyāṃ saṃyutastatra gopālatvaṃ kariṣyasi

व्यास उवाच एवं शप्तः कश्यपोऽसौ वरुणेन च ब्रह्मणा । अंशावतरणार्थाय भूभारहरणाय च

vyāsa uvāca evaṃ śaptaḥ kaśyapo'sau varuṇena ca brahmaṇā | aṃśāvataraṇārthāya bhūbhāraharaṇāya ca

तथा दित्यादितिः शप्ता शोकसन्तप्तया भृशम् । जाता जाता विनश्येरंस्तव पुत्रास्तु सप्त वै

tathā dityāditiḥ śaptā śokasantaptayā bhṛśam | jātā jātā vinaśyeraṃstava putrāstu sapta vai

जनमेजय उवाच कस्माद्दित्या च भगिनी शप्तेन्द्रजननी मुने । कारणं वद शापे च शोकस्तु मुनिसत्तम

janamejaya uvāca kasmāddityā ca bhaginī śaptendrajananī mune | kāraṇaṃ vada śāpe ca śokastu munisattama

सूत उवाच पारीक्षितेन पृष्टस्तु व्यासः सत्यवतीसुतः । राजानं प्रत्युवाचेदं कारणं सुसमाहितः

sūta uvāca pārīkṣitena pṛṣṭastu vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | rājānaṃ pratyuvācedaṃ kāraṇaṃ susamāhitaḥ

व्यास उवाच राजन् दक्षसुते द्वे तु दितिश्चादितिरुत्तमे । कश्यपस्य प्रिये भार्ये बभूवतुरुरुक्रमे

vyāsa uvāca rājan dakṣasute dve tu ditiścāditiruttame | kaśyapasya priye bhārye babhūvatururukrame

अदित्यां मघवा पुत्रो यदाभूदतिवीर्यवान् । तदा तु तादृशं पुत्रं चकमे दितिरोजसा

adityāṃ maghavā putro yadābhūdativīryavān | tadā tu tādṛśaṃ putraṃ cakame ditirojasā

पतिमाहासितापाङ्गी पुत्रं मे देहि मानद । इन्द्रख्यबलं वीरं धर्मिष्ठं वीर्यवत्तमम्

patimāhāsitāpāṅgī putraṃ me dehi mānada | indrakhyabalaṃ vīraṃ dharmiṣṭhaṃ vīryavattamam

तामुवाच मुनिः कान्ते स्वस्था भव मयोदिते । व्रतान्ते भविता तुभ्यं शतक्रतुसमः सुतः

tāmuvāca muniḥ kānte svasthā bhava mayodite | vratānte bhavitā tubhyaṃ śatakratusamaḥ sutaḥ

सा तथेति प्रतिश्रुत्य चकार व्रतमुत्तमम् । निषिक्तं मुनिना गर्भं बिभ्राणा सुमनोहरम्

sā tatheti pratiśrutya cakāra vratamuttamam | niṣiktaṃ muninā garbhaṃ bibhrāṇā sumanoharam

भूमौ चकार शयनं पयोव्रतपरायणा । पवित्रा धारणायुक्ता बभूव वरवर्णिनी

bhūmau cakāra śayanaṃ payovrataparāyaṇā | pavitrā dhāraṇāyuktā babhūva varavarṇinī

एवं जातः सुसंपूर्णो यदा गर्भोऽतिवीर्यवान् । शुभ्रांशुमतिदीप्ताङ्गीं दितिं दृष्ट्वा तु दुःखिता

evaṃ jātaḥ susaṃpūrṇo yadā garbho'tivīryavān | śubhrāṃśumatidīptāṅgīṃ ditiṃ dṛṣṭvā tu duḥkhitā

मघवत्सदृशः पुत्रो भविष्यति महाबलः । दित्यास्तदा मम सुतस्तेजोहीनो भवेत्किल

maghavatsadṛśaḥ putro bhaviṣyati mahābalaḥ | dityāstadā mama sutastejohīno bhavetkila

इति चिन्तापरा पुत्रमिन्द्रं चोवाच मानिनी । शत्रुस्तेऽद्य समुत्पन्नो दितिगर्भेऽतिवीर्यवान्

iti cintāparā putramindraṃ covāca māninī | śatruste'dya samutpanno ditigarbhe'tivīryavān

उपायं कुरु नाशाय शत्रोरद्य विचिन्त्य च । उत्पत्तिरेव हन्तव्या दित्या गर्भस्य शोभन

upāyaṃ kuru nāśāya śatroradya vicintya ca | utpattireva hantavyā dityā garbhasya śobhana

वीक्ष्य तामसितापाङ्गीं सपत्‍नीभावमास्थिताम् । दुनोति हृदये चिन्ता सुखमर्मविनाशिनी

vīkṣya tāmasitāpāṅgīṃ sapatnībhāvamāsthitām | dunoti hṛdaye cintā sukhamarmavināśinī

राजयक्ष्मेव संवृद्धो नष्टो नैव भवेद्‌रिपुः । तस्मादङ्कुरितं हन्याद्‌बुद्धिमानहितं किल

rājayakṣmeva saṃvṛddho naṣṭo naiva bhavedripuḥ | tasmādaṅkuritaṃ hanyādbuddhimānahitaṃ kila

लोहशङ्कुरिव क्षिप्तो गर्भो वै हृदये मम । येन केनाप्युपायेन पातयाद्य शतक्रतो

lohaśaṅkuriva kṣipto garbho vai hṛdaye mama | yena kenāpyupāyena pātayādya śatakrato

सामदानबलेनापि हिंसनीयस्त्वया सुतः । दित्या गर्भो महाभाग मम चेदिच्छसि प्रियम्

sāmadānabalenāpi hiṃsanīyastvayā sutaḥ | dityā garbho mahābhāga mama cedicchasi priyam

व्यास उवाच श्रुत्वा मातृवचः शक्रो विचिन्त्य मनसा ततः । जगामापरमातुः स समीपममराधिपः

vyāsa uvāca śrutvā mātṛvacaḥ śakro vicintya manasā tataḥ | jagāmāparamātuḥ sa samīpamamarādhipaḥ

ववन्दे विनयात्पादौ दित्याः पापमतिर्नृप । प्रोवाच विनयेनासौ मधुरं विषगर्भितम्

vavande vinayātpādau dityāḥ pāpamatirnṛpa | provāca vinayenāsau madhuraṃ viṣagarbhitam

इन्द्र उवाच मातस्त्वं व्रतयुक्तासि क्षीणदेहातिदुर्बला । सेवार्थमिह सम्प्राप्तः किं कर्तव्यं वदस्व मे

indra uvāca mātastvaṃ vratayuktāsi kṣīṇadehātidurbalā | sevārthamiha samprāptaḥ kiṃ kartavyaṃ vadasva me

पादसंवाहनं तेऽहं करिष्यामि पतिव्रते । गुरुशुश्रूषणात्पुण्यं लभते गतिमक्षयाम्

pādasaṃvāhanaṃ te'haṃ kariṣyāmi pativrate | guruśuśrūṣaṇātpuṇyaṃ labhate gatimakṣayām

न मे किमपि भेदोऽस्ति तथादित्या शपे किल । इत्युक्त्वा चरणौ स्पृष्टा संवाहनपरोऽभवत्

na me kimapi bhedo'sti tathādityā śape kila | ityuktvā caraṇau spṛṣṭā saṃvāhanaparo'bhavat

संवाहनसुखं प्राप्य निद्रामाप सुलोचना । श्रान्ता व्रतकृशा सुप्ता विश्वस्ता परमा सती

saṃvāhanasukhaṃ prāpya nidrāmāpa sulocanā | śrāntā vratakṛśā suptā viśvastā paramā satī

तां निद्रावशमापन्नां विलोक्य प्राविशत्तनुम् । रूपं कृत्वातिसूक्ष्मञ्च शस्त्रपाणिः समाहितः

tāṃ nidrāvaśamāpannāṃ vilokya prāviśattanum | rūpaṃ kṛtvātisūkṣmañca śastrapāṇiḥ samāhitaḥ

उदरं प्रविवेशाशु तस्या योगबलेन वै । गर्भं चकर्त वज्रेण सप्तधा पविनायकः

udaraṃ praviveśāśu tasyā yogabalena vai | garbhaṃ cakarta vajreṇa saptadhā pavināyakaḥ

रुरोद च तदा बालो वज्रेणाभिहतस्तथा । मा रुदेति शनैर्वाक्यमुवाच मघवानमुम्

ruroda ca tadā bālo vajreṇābhihatastathā | mā rudeti śanairvākyamuvāca maghavānamum

शकलानि पुनः सप्त सप्तधा कर्तितानि च । तदा चैकोनपञ्चाशन्मरुतश्चाभवन्नृप

śakalāni punaḥ sapta saptadhā kartitāni ca | tadā caikonapañcāśanmarutaścābhavannṛpa

तदा प्रबुद्धा सुदती ज्ञात्वा गर्भं तथाकृतम् । इन्द्रेण छलरूपेण चुकोप भृशदुःखिता

tadā prabuddhā sudatī jñātvā garbhaṃ tathākṛtam | indreṇa chalarūpeṇa cukopa bhṛśaduḥkhitā

भगिनीकृतं तु सा बुद्ध्वा शशाप कुपिता तदा । अदितिं मघवन्तञ्च सत्यव्रतपरायणा

bhaginīkṛtaṃ tu sā buddhvā śaśāpa kupitā tadā | aditiṃ maghavantañca satyavrataparāyaṇā

यथा मे कर्तितो गर्भस्तव पुत्रेण छद्मना । तथा तन्नाशमायातु राज्यं त्रिभुवनस्य तु

yathā me kartito garbhastava putreṇa chadmanā | tathā tannāśamāyātu rājyaṃ tribhuvanasya tu

यथा गुप्तेन पापेन मम गर्भो निपातितः । अदित्या पापचारिण्या यथा मे घातितः सुतः

yathā guptena pāpena mama garbho nipātitaḥ | adityā pāpacāriṇyā yathā me ghātitaḥ sutaḥ

तस्याः पुत्रास्तु नश्यन्तु जाता जाताः पुनः पुनः । कारागारे वसत्वेषा पुत्रशोकातुरा भृशम्

tasyāḥ putrāstu naśyantu jātā jātāḥ punaḥ punaḥ | kārāgāre vasatveṣā putraśokāturā bhṛśam

अन्यजन्मनि चाप्येव मृतापत्या भविष्यति । व्यास उवाच इत्युत्सृष्टं तदा श्रुत्वा शापं मरीचिनन्दनः

anyajanmani cāpyeva mṛtāpatyā bhaviṣyati | vyāsa uvāca ityutsṛṣṭaṃ tadā śrutvā śāpaṃ marīcinandanaḥ

उवाच प्रणयोपेतो वचनं शमयन्निव । मा कोपं कुरु कल्याणि पुत्रास्ते बलवत्तराः

uvāca praṇayopeto vacanaṃ śamayanniva | mā kopaṃ kuru kalyāṇi putrāste balavattarāḥ

भविष्यन्ति सुराः सर्वे मरुतो मघवत्सखाः । शापोऽयं तव वामोरु त्वष्टाविंशेऽथ द्वापरे

bhaviṣyanti surāḥ sarve maruto maghavatsakhāḥ | śāpo'yaṃ tava vāmoru tvaṣṭāviṃśe'tha dvāpare

अंशेन मानुषं जन्म प्राप्य भोक्ष्यति भामिनी । वरुणेनापि दत्तोऽस्ति शापः सन्तापितेन च

aṃśena mānuṣaṃ janma prāpya bhokṣyati bhāminī | varuṇenāpi datto'sti śāpaḥ santāpitena ca

उभयोः शापयोगेन मानुषीयं भविष्यति । व्यास उवाच पतिनाश्वासिता देवी सन्तुष्टा साभवत्तदा

ubhayoḥ śāpayogena mānuṣīyaṃ bhaviṣyati | vyāsa uvāca patināśvāsitā devī santuṣṭā sābhavattadā

नोवाच विप्रियं किञ्चित्ततः सा वरवर्णिनी । इति ते कथितं राजन् पूर्वशापस्य कारणम्

novāca vipriyaṃ kiñcittataḥ sā varavarṇinī | iti te kathitaṃ rājan pūrvaśāpasya kāraṇam

अदितिर्देवकी जाता स्वांशेन नृपसत्तम

aditirdevakī jātā svāṃśena nṛpasattama

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां ॥ चतुर्थस्कन्धे दित्या अदित्यै शापदानं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || caturthaskandhe dityā adityai śāpadānaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अथ चतुर्थोऽध्यायः

सूत उवाच। इति श्रुत्वा कथां दिव्यां विचित्रां कुंभसंभवः । शुश्रूषुः पुनराहेदं विशाखं विनयान्वितः

sūta uvāca| iti śrutvā kathāṃ divyāṃ vicitrāṃ kuṃbhasaṃbhavaḥ | śuśrūṣuḥ punarāhedaṃ viśākhaṃ vinayānvitaḥ

अगस्त्य उवाच। देवसेनापते . देव विचित्रेयं श्रुता कथा । पुनरन्यच्च माहात्म्यं वद भागवतस्य मे

agastya uvāca| devasenāpate . deva vicitreyaṃ śrutā kathā | punaranyacca māhātmyaṃ vada bhāgavatasya me

स्कन्द उवाच। मित्रावरुणसंभूत मुने शृणु कथामिमाम् । यत्रैकदेश महिमा प्रोक्ता भागवतस्य तु

skanda uvāca| mitrāvaruṇasaṃbhūta mune śṛṇu kathāmimām | yatraikadeśa mahimā proktā bhāgavatasya tu

वर्ण्यते धर्मविस्तारो गायत्रीमधिकृत्य च । गायत्र्या महिमा यत्र तद्भागवतमिष्यते

varṇyate dharmavistāro gāyatrīmadhikṛtya ca | gāyatryā mahimā yatra tadbhāgavatamiṣyate

भगवत्या इदं यस्मात्तस्माद्भागवतं विदुः । ब्रह्मविष्णुशिवाराध्या परा भगवती हि सा

bhagavatyā idaṃ yasmāttasmādbhāgavataṃ viduḥ | brahmaviṣṇuśivārādhyā parā bhagavatī hi sā

ऋतवागिति विख्यातो मुनिरासीन्महामतिः । तस्य पुत्रोऽभवत्काले गण्डान्ते पौष्णभान्तिमे

ṛtavāgiti vikhyāto munirāsīnmahāmatiḥ | tasya putro'bhavatkāle gaṇḍānte pauṣṇabhāntime

स तस्य जातकर्मादि क्रियाश्चक्रे यथाविधि । चूडोपनयनादींश्च संस्कारानपि सोऽकरोत्

sa tasya jātakarmādi kriyāścakre yathāvidhi | cūḍopanayanādīṃśca saṃskārānapi so'karot

यत आरभ्य जातोऽसौ पुत्रस्तस्य महात्मनः । तत एवाथ स मुनिः शोकरोगाकुलोऽभवत्

yata ārabhya jāto'sau putrastasya mahātmanaḥ | tata evātha sa muniḥ śokarogākulo'bhavat

रोषलोभपरीतात्मा तथा मातापि तस्य च । बहुरागार्दिता नित्यं शुचा दुःखीकृता भृशम्

roṣalobhaparītātmā tathā mātāpi tasya ca | bahurāgārditā nityaṃ śucā duḥkhīkṛtā bhṛśam

ऋतवाक्स मुनिश्चिन्तामवाप भृशदुःखितः । किमेततत्कारणं जातं पुत्रो मेऽत्यंतदुर्मतिः

ṛtavāksa muniścintāmavāpa bhṛśaduḥkhitaḥ | kimetatatkāraṇaṃ jātaṃ putro me'tyaṃtadurmatiḥ

कस्यचिन्मुनिपुत्रस्य बलात्पत्नीं जहार च । मेने शिक्षां पितुर्नासौ न च मातुर्विमूढधीः

kasyacinmuniputrasya balātpatnīṃ jahāra ca | mene śikṣāṃ piturnāsau na ca māturvimūḍhadhīḥ

ततो विषण्णचित्तस्तु ऋतवागब्रवीदिदम् । अपुत्रता वरं नॄणां न कदाचित्कुपुत्रता

tato viṣaṇṇacittastu ṛtavāgabravīdidam | aputratā varaṃ nṝṇāṃ na kadācitkuputratā

पितॄन्कुपुत्रः स्वर्यातान्निरये पातयत्यपि । यावज्जीवेत्सदा पित्रोः केवलं दुःखदायकः

pitṝnkuputraḥ svaryātānniraye pātayatyapi | yāvajjīvetsadā pitroḥ kevalaṃ duḥkhadāyakaḥ

पित्रोर्दुःखाय धिग्जन्म कुपुत्रस्य च पापिनः । सुहृदां नोपकाराय नापकाराय वैरिणाम्

pitrorduḥkhāya dhigjanma kuputrasya ca pāpinaḥ | suhṛdāṃ nopakārāya nāpakārāya vairiṇām

धन्यास्ते मानवा लोके सुपुत्रो यद्गृहे स्थितः । परोपकारशीलश्च पितुर्मातुः सुखावहः

dhanyāste mānavā loke suputro yadgṛhe sthitaḥ | paropakāraśīlaśca piturmātuḥ sukhāvahaḥ

कुपुत्रेण कुलं नष्टं कुपुत्रेण हतं यशः । कुपुत्रेणेह चामुत्र दुःखं निरययातनाः

kuputreṇa kulaṃ naṣṭaṃ kuputreṇa hataṃ yaśaḥ | kuputreṇeha cāmutra duḥkhaṃ nirayayātanāḥ

कुपुत्रेणान्वयो नष्टो जन्म नष्टं कुभार्यया । कुभोजनेन दिवसः कुमित्रेण सुखं कुतः

kuputreṇānvayo naṣṭo janma naṣṭaṃ kubhāryayā | kubhojanena divasaḥ kumitreṇa sukhaṃ kutaḥ

स्कन्द उवाच। एवं दुष्टस्य पुत्रस्य दुष्टैराचरणैर्मुनिः । तप्यमानोऽनिशं काले गत्वा गर्गमपृच्छत

skanda uvāca| evaṃ duṣṭasya putrasya duṣṭairācaraṇairmuniḥ | tapyamāno'niśaṃ kāle gatvā gargamapṛcchata

ऋतवागुवाच। भगवंस्त्वामहं प्रष्टुमिच्छामि वद तत्प्रभो । ज्योतिःज्ञास्त्रस्य चाचार्य पुत्रदौःशील्यकारणम्

ṛtavāguvāca| bhagavaṃstvāmahaṃ praṣṭumicchāmi vada tatprabho | jyotiḥjñāstrasya cācārya putradauḥśīlyakāraṇam

गुरुशुश्रूषया वेदा अधीता विधिवन्मया । ब्रह्मचारिव्रतं तीर्त्वा विवाहो विधिवत्कृतः

guruśuśrūṣayā vedā adhītā vidhivanmayā | brahmacārivrataṃ tīrtvā vivāho vidhivatkṛtaḥ

भार्यया सह गार्हस्थ्यधर्मश्चानुष्ठितोऽनिशम् । पंचयज्ञविधानं च मयाऽकारि यथाविधि

bhāryayā saha gārhasthyadharmaścānuṣṭhito'niśam | paṃcayajñavidhānaṃ ca mayā'kāri yathāvidhi

नरकाद्बिभ्यता विप्र न तु कामसुखेच्छया । गर्भाधानं च विधिवत्पुत्रप्राप्त्यै मया कृतम्

narakādbibhyatā vipra na tu kāmasukhecchayā | garbhādhānaṃ ca vidhivatputraprāptyai mayā kṛtam

पुत्रोऽयं मम दोषेण मातुर्दोषेण वा मुने । जातो दुःखावहः पित्रोर्दुःशीलो बंधुशोकदः

putro'yaṃ mama doṣeṇa māturdoṣeṇa vā mune | jāto duḥkhāvahaḥ pitrorduḥśīlo baṃdhuśokadaḥ

एतन्निशम्य वचनं गर्गाचार्यो मुनेस्तदा । विचार्य सर्वं तद्धेतुं ज्योतिर्विद्वाचमब्रवीत्

etanniśamya vacanaṃ gargācāryo munestadā | vicārya sarvaṃ taddhetuṃ jyotirvidvācamabravīt

गर्ग उवाच। मुने नैवापराधस्ते न मातुर्न कुलस्य च । रेवत्यंतं तु गण्डान्तं पुत्रदौःशील्यकारणम्

garga uvāca| mune naivāparādhaste na māturna kulasya ca | revatyaṃtaṃ tu gaṇḍāntaṃ putradauḥśīlyakāraṇam

दुष्टे काले यतो जन्म पुत्रस्य तव भो मुने । तेनैव तव दुःखाय नान्यो हेतुर्मनागपि

duṣṭe kāle yato janma putrasya tava bho mune | tenaiva tava duḥkhāya nānyo heturmanāgapi

तद्दुःखशांतये ब्रह्मञ्जगतां मातरं शिवाम् । समाराधय यत्नेन दुर्गां दुर्गतिनाशिनीम्

tadduḥkhaśāṃtaye brahmañjagatāṃ mātaraṃ śivām | samārādhaya yatnena durgāṃ durgatināśinīm

गर्गस्य वचनं श्रुत्वा ऋतवाक् क्रोधमूर्च्छितः । रेवतीं तु शशापासौ व्योम्नः पततु रेवती

gargasya vacanaṃ śrutvā ṛtavāk krodhamūrcchitaḥ | revatīṃ tu śaśāpāsau vyomnaḥ patatu revatī

दत्ते शापे तु तेनाथ पूष्णो भं च पपात खात् । कुमुदाद्रौ भासमानं सर्वलोकस्य पश्यतः

datte śāpe tu tenātha pūṣṇo bhaṃ ca papāta khāt | kumudādrau bhāsamānaṃ sarvalokasya paśyataḥ

ख्यातो रैवतकश्चाभूत्तत्पातात्कुमुदाचल: । अतीव रमणीयश्च ततः प्रभृति सोऽप्यभूत्

khyāto raivatakaścābhūttatpātātkumudācala: | atīva ramaṇīyaśca tataḥ prabhṛti so'pyabhūt

दत्त्वा शापं च रेवत्यै गर्गोक्तविधिना मुनिः । समाराध्यांबिकां देवीं सुखसौभाग्यभागभूत्

dattvā śāpaṃ ca revatyai gargoktavidhinā muniḥ | samārādhyāṃbikāṃ devīṃ sukhasaubhāgyabhāgabhūt

स्कन्द उवाच। रेवत्यृक्षस्य यत्तेजस्तस्माज्जाता तु कन्यका । रूपेणाप्रतिमा लोके द्वितीया श्रीरिवाभवत्

skanda uvāca| revatyṛkṣasya yattejastasmājjātā tu kanyakā | rūpeṇāpratimā loke dvitīyā śrīrivābhavat

अथ तां प्रमुचः कन्यां रेवतीकांतिसंभवाम् । दृष्ट्वा नाम चकारास्या रेवतीति मुदा मुनिः

atha tāṃ pramucaḥ kanyāṃ revatīkāṃtisaṃbhavām | dṛṣṭvā nāma cakārāsyā revatīti mudā muniḥ

निन्येऽथ स्वाश्रमे चैनां पोषयामास धर्मतः । ब्रह्मर्षिः प्रमुचो नाम कुमुदाद्रौ सुतामिव

ninye'tha svāśrame caināṃ poṣayāmāsa dharmataḥ | brahmarṣiḥ pramuco nāma kumudādrau sutāmiva

अथ कालेन च प्रौढां दृष्ट्वा तां रूपशालिनीम् । स मुनिश्चिन्तयामास कोऽस्या योग्यो वरो भवेत्

atha kālena ca prauḍhāṃ dṛṣṭvā tāṃ rūpaśālinīm | sa muniścintayāmāsa ko'syā yogyo varo bhavet

बहुधाऽन्वेषयंस्तस्या नाससादोचितं पतिम् । ततोग्निशालां संविश्य मुनिस्तुष्टाव पावकम्

bahudhā'nveṣayaṃstasyā nāsasādocitaṃ patim | tatogniśālāṃ saṃviśya munistuṣṭāva pāvakam

कन्यावरं तदाशंसत्प्रीतस्तमपि हव्यवाट् । धर्मिष्ठो बलवान्वीरः प्रियवागपराजितः

kanyāvaraṃ tadāśaṃsatprītastamapi havyavāṭ | dharmiṣṭho balavānvīraḥ priyavāgaparājitaḥ

दुर्दमो भविता भर्ता मुनेऽस्याः पृथिवीपतिः । इति श्रुत्वा वचो वह्नेः प्रसन्नोभून्मुनिस्तदा

durdamo bhavitā bhartā mune'syāḥ pṛthivīpatiḥ | iti śrutvā vaco vahneḥ prasannobhūnmunistadā

दैवादाखेटकव्याजात्तत्क्षणादागतो नृपः । दुर्दमो नाम मेधावी तस्याश्रमपदं मुनेः

daivādākheṭakavyājāttatkṣaṇādāgato nṛpaḥ | durdamo nāma medhāvī tasyāśramapadaṃ muneḥ

पुत्रो विक्रमशीलस्य बलवान् वीर्यवत्तरः । कालिन्दीजठरे जातः प्रियव्रतकुलोद्भवः

putro vikramaśīlasya balavān vīryavattaraḥ | kālindījaṭhare jātaḥ priyavratakulodbhavaḥ

मुनेराश्रममाविश्य तमदृष्वातक महामुनिम् । आमंत्र्य तां प्रिये चेति रेवतीं पृष्टवान्नृपः

munerāśramamāviśya tamadṛṣvātaka mahāmunim | āmaṃtrya tāṃ priye ceti revatīṃ pṛṣṭavānnṛpaḥ

राजोवाच। महर्षिर्भगवानस्मादाश्रमात्व्त गतः प्रिये । तत्पादौ द्रष्टुमिच्छामि वद कल्याणि तत्त्वतः

rājovāca| maharṣirbhagavānasmādāśramātvta gataḥ priye | tatpādau draṣṭumicchāmi vada kalyāṇi tattvataḥ

कन्योवाच। अग्निशालामुपगतो महाराज महामुनिः । निश्चक्रामाश्रमात्तूर्णं राजाप्याकर्ण्य तद्वचः

kanyovāca| agniśālāmupagato mahārāja mahāmuniḥ | niścakrāmāśramāttūrṇaṃ rājāpyākarṇya tadvacaḥ

तथाऽग्निशालाद्वारस्थं राजानं दुर्दमं मुनिः । राजलक्षणसंयुक्तमपश्यत्प्रश्रयानतम्

tathā'gniśālādvārasthaṃ rājānaṃ durdamaṃ muniḥ | rājalakṣaṇasaṃyuktamapaśyatpraśrayānatam

प्रणनाम च तं राजा मुनिः शिष्यमुवाच ह । गौतमानीयतामर्घ्यमर्घ्ययोग्योऽस्ति भूपतिः

praṇanāma ca taṃ rājā muniḥ śiṣyamuvāca ha | gautamānīyatāmarghyamarghyayogyo'sti bhūpatiḥ

आगतश्चिरकालेन जामातेति विशेषतः । इत्युक्त्वार्घ्यं ददौ तस्मै सोपि जग्राह चिन्तयन्

āgataścirakālena jāmāteti viśeṣataḥ | ityuktvārghyaṃ dadau tasmai sopi jagrāha cintayan

मुनिरासनमासीनं गृहीतार्घ्यं च भूपतिम् । आशीर्भिरभिनंद्याथ कुशलं चाप्यपृच्छत

munirāsanamāsīnaṃ gṛhītārghyaṃ ca bhūpatim | āśīrbhirabhinaṃdyātha kuśalaṃ cāpyapṛcchata

अपि तेऽनामयं राजन्बले कोशे सुहृत्सु च । भृत्येऽमात्ये पुरे देशे तथात्मनि जनाधिप

api te'nāmayaṃ rājanbale kośe suhṛtsu ca | bhṛtye'mātye pure deśe tathātmani janādhipa

भार्याऽस्ति ते कुशलिनी यतः सात्रैव तिष्ठति । अतो न पृच्छाम्यस्यास्ते चान्यासां कुशलं वद ॥ राजोवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादेन सर्वत्रानामयं मम । एतत्कुतूहलं ब्रह्मन्मद्भार्या काsत्र विद्यते

bhāryā'sti te kuśalinī yataḥ sātraiva tiṣṭhati | ato na pṛcchāmyasyāste cānyāsāṃ kuśalaṃ vada || rājovāca| bhagavaṃstvatprasādena sarvatrānāmayaṃ mama | etatkutūhalaṃ brahmanmadbhāryā kāstra vidyate

ऋषिरुवाच। रेवती नाम ते भार्या रूपेणाप्रतिमा भुवि । विद्यतेsत्र कथं पत्नी तां न वेत्सि महीपते

ṛṣiruvāca| revatī nāma te bhāryā rūpeṇāpratimā bhuvi | vidyatestra kathaṃ patnī tāṃ na vetsi mahīpate

राजोवाच। सुभद्राद्यास्तु या भार्या मम सन्ति गृहे विभो । जानामि तास्तु भगवन्न वै जानामि रेवतीम्

rājovāca| subhadrādyāstu yā bhāryā mama santi gṛhe vibho | jānāmi tāstu bhagavanna vai jānāmi revatīm

ऋषिरुवाच। प्रियेति सांप्रतं राजंस्त्वयोक्ता या महामते । सा विस्मृता क्षणादेव या ते श्लाघ्यतमा प्रिया ॥ राजोवाच। त्वयोक्तं यन्मृषा तन्नो तथैवामन्त्रिता मया । मुने दुष्टो न मे भावः कोपं मा कर्तुमर्हसि

ṛṣiruvāca| priyeti sāṃprataṃ rājaṃstvayoktā yā mahāmate | sā vismṛtā kṣaṇādeva yā te ślāghyatamā priyā || rājovāca| tvayoktaṃ yanmṛṣā tanno tathaivāmantritā mayā | mune duṣṭo na me bhāvaḥ kopaṃ mā kartumarhasi

ऋषिरुवाच। राजन्नुक्तं त्वया सत्यं न भावो दूषितस्तव । वह्निना प्रेरितेनेत्थं भवता 'व्याहृतं वचः

ṛṣiruvāca| rājannuktaṃ tvayā satyaṃ na bhāvo dūṣitastava | vahninā preritenetthaṃ bhavatā 'vyāhṛtaṃ vacaḥ

अद्य पृष्टो मया वह्निः कोऽस्या भर्त्ता भविष्यति । तेनोक्तं दुर्दमो राजा भविताऽस्याः पतिर्ध्रुवम्

adya pṛṣṭo mayā vahniḥ ko'syā bharttā bhaviṣyati | tenoktaṃ durdamo rājā bhavitā'syāḥ patirdhruvam

तदादत्स्व मया दत्तामिमां कन्यां महीपते । प्रियेत्यामंत्रिता पूर्वं मा विचारं कुरुष्व भोः

tadādatsva mayā dattāmimāṃ kanyāṃ mahīpate | priyetyāmaṃtritā pūrvaṃ mā vicāraṃ kuruṣva bhoḥ

श्रुत्वैतत्सोऽभवत्तूष्णीं चिंतयन्मुनिभाषितम् । वैवाहिकं विधिं तस्य मुनिः कर्तुं समुद्यतः

śrutvaitatso'bhavattūṣṇīṃ ciṃtayanmunibhāṣitam | vaivāhikaṃ vidhiṃ tasya muniḥ kartuṃ samudyataḥ

अथोद्यतं विवाहाय दृष्ट्वा कन्याऽब्रवीन्मुनिम् । रेवत्यृक्षे विवाहो मे तात कर्तुं त्वमर्हसि

athodyataṃ vivāhāya dṛṣṭvā kanyā'bravīnmunim | revatyṛkṣe vivāho me tāta kartuṃ tvamarhasi

ऋषिरुवाच । वत्से विवाहयोग्यानि सत्यन्यर्क्षाणि भूरिशः । रेवत्यां कथमुद्वाहः पौष्णभं न दिवि स्थितम्

ṛṣiruvāca | vatse vivāhayogyāni satyanyarkṣāṇi bhūriśaḥ | revatyāṃ kathamudvāhaḥ pauṣṇabhaṃ na divi sthitam

कन्योवाच। रेवत्यृक्षं विना कालो ममोद्वाहोचितो न हि । अतः संप्रार्थयाम्येतद्विवाहं पौष्णभे कुरु

kanyovāca| revatyṛkṣaṃ vinā kālo mamodvāhocito na hi | ataḥ saṃprārthayāmyetadvivāhaṃ pauṣṇabhe kuru

ऋषिरुवाच। ऋतवाङ्मुनिना पूर्वं रेवतीभं निपातितम् । भान्तरे चेन्न ते प्रीतिर्विवाहः स्यात्कथं तव

ṛṣiruvāca| ṛtavāṅmuninā pūrvaṃ revatībhaṃ nipātitam | bhāntare cenna te prītirvivāhaḥ syātkathaṃ tava

कन्योवाच। तपः किं तप्तवानेक ऋतवागेव केवलम् । भवता किं तपो नेदृक्तप्तं वाक्कायमानसः

kanyovāca| tapaḥ kiṃ taptavāneka ṛtavāgeva kevalam | bhavatā kiṃ tapo nedṛktaptaṃ vākkāyamānasaḥ

जगत्स्रष्टुं समर्थस्त्वं वेद्म्यहं ते तपोबलम् । रेवत्यृक्षं दिवि स्थाप्य ममोद्वाहं पितः कुरु ॥ ६४ ॥ । ऋषिरुवाच। एवं भवतु भद्रं ते यथैव त्वं ब्रवीषि माम् । त्वत्कृते सोममार्गेऽहं स्थापयाम्यद्य पौष्णभम्

jagatsraṣṭuṃ samarthastvaṃ vedmyahaṃ te tapobalam | revatyṛkṣaṃ divi sthāpya mamodvāhaṃ pitaḥ kuru || 64 || | ṛṣiruvāca| evaṃ bhavatu bhadraṃ te yathaiva tvaṃ bravīṣi mām | tvatkṛte somamārge'haṃ sthāpayāmyadya pauṣṇabham

स्कन्द उवाच। एवमुक्त्वा मुनिस्तूर्णं पौष्णभं स्वतपोबलात् । यथापूर्वं तथा चक्रे सोममार्गे घटोद्भव

skanda uvāca| evamuktvā munistūrṇaṃ pauṣṇabhaṃ svatapobalāt | yathāpūrvaṃ tathā cakre somamārge ghaṭodbhava

रेवतीनाम्नि नक्षत्रे विवाहविधिना मुनिः । रेवतीं प्रददौ राज्ञे दुर्द्दमाय महात्मने

revatīnāmni nakṣatre vivāhavidhinā muniḥ | revatīṃ pradadau rājñe durddamāya mahātmane

कृत्वा विवाहं कन्याया मुनी राजानमब्रवीत् । किं तेऽभिलषितं वीर वद तत्पूरयाम्यहम्

kṛtvā vivāhaṃ kanyāyā munī rājānamabravīt | kiṃ te'bhilaṣitaṃ vīra vada tatpūrayāmyaham

राजोवाच। मनोः स्वायंभुवस्याहं वंशे जातोऽस्मि हे मुने । मन्वन्तराधिपं पुत्रं त्वत्प्रसादाच्च कामये

rājovāca| manoḥ svāyaṃbhuvasyāhaṃ vaṃśe jāto'smi he mune | manvantarādhipaṃ putraṃ tvatprasādācca kāmaye

मुनिरुवाच। यद्येषा कामना तेऽस्ति देव्या आराधनं कुरु । भविष्यत्येव ते पुत्रो मनुर्मन्वंतराधिपः

muniruvāca| yadyeṣā kāmanā te'sti devyā ārādhanaṃ kuru | bhaviṣyatyeva te putro manurmanvaṃtarādhipaḥ

देवीभागवतं नाम पुराणं यत्तु पंचमम् । पंचकृत्वस्तु तच्छ्रुत्वा लप्स्यसे ऽभिमतं सुतम्

devībhāgavataṃ nāma purāṇaṃ yattu paṃcamam | paṃcakṛtvastu tacchrutvā lapsyase 'bhimataṃ sutam

रेवत्या रैवतो नाम पंचमो भविता मनुः । वेदविच्छास्त्रतत्त्वज्ञो धर्मवानपराजितः

revatyā raivato nāma paṃcamo bhavitā manuḥ | vedavicchāstratattvajño dharmavānaparājitaḥ

इत्युक्तो मुनिना राजा प्रणम्य मुदितो मुनिम् । भार्यया सह मेधावी जगाम नगरं निजम्

ityukto muninā rājā praṇamya mudito munim | bhāryayā saha medhāvī jagāma nagaraṃ nijam

पितृपैतामहं राज्यं चकार स महामतिः । पालयामास धर्मात्मा प्रजाः पुत्रानिवौरसान्

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ cakāra sa mahāmatiḥ | pālayāmāsa dharmātmā prajāḥ putrānivaurasān

एकदा लोमशो नाम महात्मा मुनिरागतः । प्रणिपत्य तमभ्यर्च्य प्रांजलिश्चाब्रवीन्नृपः

ekadā lomaśo nāma mahātmā munirāgataḥ | praṇipatya tamabhyarcya prāṃjaliścābravīnnṛpaḥ

राजोवाच। भगवंस्त्वत्प्रसादेन श्रोतुमिच्छामि भो मुने । देवी भागवतं नाम पुराणं पुत्रलिप्सया

rājovāca| bhagavaṃstvatprasādena śrotumicchāmi bho mune | devī bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ putralipsayā

श्रुत्वा वाचं प्रजाभर्तुः प्रीतः प्रोवाच लोमशः । धन्योऽसि राजंस्ते भक्तिर्जाता त्रैलोक्यमातरि

śrutvā vācaṃ prajābhartuḥ prītaḥ provāca lomaśaḥ | dhanyo'si rājaṃste bhaktirjātā trailokyamātari

सुरासुरनराराध्या या परा जगदम्बिका । तस्यां चेद्भक्तिरुत्पन्ना कार्यसिद्धिर्भविष्यति

surāsuranarārādhyā yā parā jagadambikā | tasyāṃ cedbhaktirutpannā kāryasiddhirbhaviṣyati

अतस्त्वां श्रावयिष्यामि श्रीमद्भागवतं नृप । यस्य श्रवणमात्रेण न किंचिदपि दुर्लभम्

atastvāṃ śrāvayiṣyāmi śrīmadbhāgavataṃ nṛpa | yasya śravaṇamātreṇa na kiṃcidapi durlabham

इत्युक्त्वा सुदिने ब्रह्मन्कथारंभमथाकरोत् । पंचकृत्वः स शुश्राव विधिवद्भार्यया सह

ityuktvā sudine brahmankathāraṃbhamathākarot | paṃcakṛtvaḥ sa śuśrāva vidhivadbhāryayā saha

समाप्तिदिवसे राजा पुराणं च मुनिं तथा । पूजयामास धर्मात्मा मुदा परमया युतः

samāptidivase rājā purāṇaṃ ca muniṃ tathā | pūjayāmāsa dharmātmā mudā paramayā yutaḥ

हुत्वा नवार्णमंत्रेण भोजयित्वा कुमारिकाः । वाडवांश्च सपत्नीकान्दक्षिणाभिरतोषयत्

hutvā navārṇamaṃtreṇa bhojayitvā kumārikāḥ | vāḍavāṃśca sapatnīkāndakṣiṇābhiratoṣayat

अथ कालेन कियता भगवत्याः प्रसादतः । गर्भं दधार सा राज्ञी लोककल्याणकारकम्

atha kālena kiyatā bhagavatyāḥ prasādataḥ | garbhaṃ dadhāra sā rājñī lokakalyāṇakārakam

पुण्येऽथ समये प्राप्ते ग्रहैः सुस्थानसंगतैः । सर्वमंगलसंपन्ने रेवती सुषुवे सुतम्

puṇye'tha samaye prāpte grahaiḥ susthānasaṃgataiḥ | sarvamaṃgalasaṃpanne revatī suṣuve sutam

श्रुत्वा पुत्रस्य जननं स्नात्वा राजा मुदान्वितः । स सुवर्णांभसा चक्रे जातकर्मादिकाः क्रियाः

śrutvā putrasya jananaṃ snātvā rājā mudānvitaḥ | sa suvarṇāṃbhasā cakre jātakarmādikāḥ kriyāḥ

यथाविधि च दानानि दत्त्वा विप्रानतोषयत् । कृतोपनयनं राजा सांगान्वेदानपाठयत्

yathāvidhi ca dānāni dattvā viprānatoṣayat | kṛtopanayanaṃ rājā sāṃgānvedānapāṭhayat

सर्वविद्यानिधिर्जातौ धर्मिष्ठोऽस्त्रविदां वरः । धर्मस्य वक्ता कर्त्ता च रैवतो नाम वीर्यवान्

sarvavidyānidhirjātau dharmiṣṭho'stravidāṃ varaḥ | dharmasya vaktā karttā ca raivato nāma vīryavān

नियुक्तवानथ ब्रह्मा रैवतं मानवे पदे । मन्वन्तराधिपः श्रीमान्गां शशास स धर्मतः

niyuktavānatha brahmā raivataṃ mānave pade | manvantarādhipaḥ śrīmāngāṃ śaśāsa sa dharmataḥ

इत्थं देव्याः प्रभावोऽयं संक्षेपेणोपवर्णितः । पुराणस्य च माहात्म्यं को वक्तुं विस्तरात्क्षमः

itthaṃ devyāḥ prabhāvo'yaṃ saṃkṣepeṇopavarṇitaḥ | purāṇasya ca māhātmyaṃ ko vaktuṃ vistarātkṣamaḥ

सूत उवाच। कुंभयोनिस्तु माहात्म्यं विधिं भागवतस्य च । श्रुत्वा कुमारं चाभ्यर्च्य स्वाश्रमं पुनराययौ

sūta uvāca| kuṃbhayonistu māhātmyaṃ vidhiṃ bhāgavatasya ca | śrutvā kumāraṃ cābhyarcya svāśramaṃ punarāyayau

इदं मया भागवतस्य विप्रा माहात्म्यमुक्तं भवतां समक्षम् । शृणोति भक्त्या पठतीह भोगान्भुक्त्वाऽखिलान्मुक्तिमुपैति चांते

idaṃ mayā bhāgavatasya viprā māhātmyamuktaṃ bhavatāṃ samakṣam | śṛṇoti bhaktyā paṭhatīha bhogānbhuktvā'khilānmuktimupaiti cāṃte

इति श्रीस्कन्दपुराणे मानसखण्डे श्रीदेवीभागवतमाहात्म्ये चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīskandapurāṇe mānasakhaṇḍe śrīdevībhāgavatamāhātmye caturtho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

अधमजगतः स्थितिवर्णनम् राजोवाच विस्मितोऽस्मि महाभाग श्रुत्वाख्यानं महामते । संसारोऽयं पापरूपः कथं मुच्येत बन्धनात्

adhamajagataḥ sthitivarṇanam rājovāca vismito'smi mahābhāga śrutvākhyānaṃ mahāmate | saṃsāro'yaṃ pāparūpaḥ kathaṃ mucyeta bandhanāt

कश्यपस्यापि दायादस्त्रिलोकीविभवे सति । कृतवानीदृशं कर्म को न कुर्याञ्चुगुप्सितम्

kaśyapasyāpi dāyādastrilokīvibhave sati | kṛtavānīdṛśaṃ karma ko na kuryāñcugupsitam

गर्भे प्रविश्य बालस्य हननं दारुणं किल । सेवामिषेण मातुश्च कृत्वा शपथमद्‌भुतम्

garbhe praviśya bālasya hananaṃ dāruṇaṃ kila | sevāmiṣeṇa mātuśca kṛtvā śapathamadbhutam

शास्ता धर्मस्य गोप्ता च त्रिलोक्याः पतिरप्युत । कृतवानीदृशं कर्म को न कुर्यादसाम्प्रतम्

śāstā dharmasya goptā ca trilokyāḥ patirapyuta | kṛtavānīdṛśaṃ karma ko na kuryādasāmpratam

पितामहा मे संग्रामे कुरुक्षेत्रेऽतिदारुणम् । कृतवन्तस्तथाश्चर्यं दुष्टं कर्म जगद्‌गुरो

pitāmahā me saṃgrāme kurukṣetre'tidāruṇam | kṛtavantastathāścaryaṃ duṣṭaṃ karma jagadguro

भीष्मोद्रोणः कृपः कर्णो धर्माशोऽपि युधिष्ठिरः । सर्वे विरुद्धधर्मेण वासुदेवेन नोदिताः

bhīṣmodroṇaḥ kṛpaḥ karṇo dharmāśo'pi yudhiṣṭhiraḥ | sarve viruddhadharmeṇa vāsudevena noditāḥ

असारतां विजानन्तः संसारस्य सुमेधसः । देवांशाश्च कथं चकुर्निन्दितं धर्मतत्पराः

asāratāṃ vijānantaḥ saṃsārasya sumedhasaḥ | devāṃśāśca kathaṃ cakurninditaṃ dharmatatparāḥ

कास्था धर्मस्य विप्रेन्द्र प्रमाणं किं विनिश्चितम् । चलचित्तोऽस्मि सञ्जातः श्रुत्वा चैतत्कथानकम्

kāsthā dharmasya viprendra pramāṇaṃ kiṃ viniścitam | calacitto'smi sañjātaḥ śrutvā caitatkathānakam

आप्तवाक्यं प्रमाणं चेदाप्तः कः परदेहवान् । पुरुषो विषयासक्तो रागी भवति सर्वथा

āptavākyaṃ pramāṇaṃ cedāptaḥ kaḥ paradehavān | puruṣo viṣayāsakto rāgī bhavati sarvathā

रागो द्वेषो भवेन्नूनमर्थनाशादसंशयम् । द्वेषादसत्यवचनं वक्तव्यं स्वार्थसिद्धये

rāgo dveṣo bhavennūnamarthanāśādasaṃśayam | dveṣādasatyavacanaṃ vaktavyaṃ svārthasiddhaye

जरासन्धविघातार्थं हरिणा सत्त्वमूर्तिना । छलेन रचितं रूपं ब्राह्मणस्य विजानता

jarāsandhavighātārthaṃ hariṇā sattvamūrtinā | chalena racitaṃ rūpaṃ brāhmaṇasya vijānatā

तदाप्तः कः प्रमाणं किं सत्त्वमूर्तिरपीदृशः । अर्जुनोऽपि तथैवात्र कार्ये यज्ञविनिर्मिते

tadāptaḥ kaḥ pramāṇaṃ kiṃ sattvamūrtirapīdṛśaḥ | arjuno'pi tathaivātra kārye yajñavinirmite

कीदृशोऽयं कृतो यज्ञः किमर्थं शमवर्जितः । परलोकपदार्थं वा यशसे वान्यथा किल

kīdṛśo'yaṃ kṛto yajñaḥ kimarthaṃ śamavarjitaḥ | paralokapadārthaṃ vā yaśase vānyathā kila

धर्मस्य प्रथमः पादः सत्यमेतच्छ्रुतेर्वचः । द्वितीयस्तु तथा शौचं दया पादस्तृतीयकः

dharmasya prathamaḥ pādaḥ satyametacchrutervacaḥ | dvitīyastu tathā śaucaṃ dayā pādastṛtīyakaḥ

दानं पादश्चतुर्थश्च पुराणज्ञा वदन्ति वै । तैर्विहीनः कथं धर्मस्तिष्ठेदिह सुसम्मतः

dānaṃ pādaścaturthaśca purāṇajñā vadanti vai | tairvihīnaḥ kathaṃ dharmastiṣṭhediha susammataḥ

धर्महीनं कृतं कर्म कथं तत्फलदं भवेत् । धर्मे स्थिरा मतिः क्वापि न कस्यापि प्रतीयते

dharmahīnaṃ kṛtaṃ karma kathaṃ tatphaladaṃ bhavet | dharme sthirā matiḥ kvāpi na kasyāpi pratīyate

छलार्थञ्च यदा विष्णुर्वामनोऽभूञ्चगत्प्रभुः । येन वामनरूपेण वञ्चितोऽसौ बलिर्नृपः

chalārthañca yadā viṣṇurvāmano'bhūñcagatprabhuḥ | yena vāmanarūpeṇa vañcito'sau balirnṛpaḥ

विहर्ता शतयज्ञस्य वेदाज्ञापरिपालकः । धर्मिष्ठो दानशीलश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः

vihartā śatayajñasya vedājñāparipālakaḥ | dharmiṣṭho dānaśīlaśca satyavādī jitendriyaḥ

स्थानात्प्रभ्रंशितोऽकस्माद्विष्णुना प्रभविष्णुना । जितं केन तयोः कृष्ण बलिना वामनेन वा

sthānātprabhraṃśito'kasmādviṣṇunā prabhaviṣṇunā | jitaṃ kena tayoḥ kṛṣṇa balinā vāmanena vā

छलकर्मविदा चायं सन्देहोऽत्र महान्मम । वञ्चयित्वा वञ्चितेन सत्यं वद द्विजोत्तम

chalakarmavidā cāyaṃ sandeho'tra mahānmama | vañcayitvā vañcitena satyaṃ vada dvijottama

पुराणकर्ता त्वमसि धर्मज्ञश्च महामतिः । व्यास उवाच जितं वै बलिना राजन् दत्ता येन च मेदिनी

purāṇakartā tvamasi dharmajñaśca mahāmatiḥ | vyāsa uvāca jitaṃ vai balinā rājan dattā yena ca medinī

त्रिविक्रमोऽपि नाम्ना यः प्रथितो वामनोऽभवत् । छलनार्थमिदं राजन्वामनत्वं नराधिप

trivikramo'pi nāmnā yaḥ prathito vāmano'bhavat | chalanārthamidaṃ rājanvāmanatvaṃ narādhipa

सम्प्राप्तं हरिणा भूयो द्वारपालत्वमेव च । सत्यादन्यतरन्नास्ति मूलं धर्मस्य पार्थिव

samprāptaṃ hariṇā bhūyo dvārapālatvameva ca | satyādanyatarannāsti mūlaṃ dharmasya pārthiva

दुःसाध्यं देहिनां राजन्सत्यं सर्वात्मना किल । माया बलवती भूप त्रिगुणा बहुरूपिणी

duḥsādhyaṃ dehināṃ rājansatyaṃ sarvātmanā kila | māyā balavatī bhūpa triguṇā bahurūpiṇī

ययेदं निर्मितं विश्वं गुणैः शबलितं त्रिभिः । तस्माच्छलवता सत्यं कुतोऽविद्धं भवेन्नृप

yayedaṃ nirmitaṃ viśvaṃ guṇaiḥ śabalitaṃ tribhiḥ | tasmācchalavatā satyaṃ kuto'viddhaṃ bhavennṛpa

मिश्रेण जनिता चैव स्थितिरेषा सनातनी । वैखानसाश्च मुनयो निःसङ्गा निष्प्रतिग्रहाः

miśreṇa janitā caiva sthitireṣā sanātanī | vaikhānasāśca munayo niḥsaṅgā niṣpratigrahāḥ

सत्ययुक्ता भवन्त्यत्र वीतरागा गतस्पृहाः । दृष्टान्तदर्शनार्थाय निर्मितास्ते च तादृशाः

satyayuktā bhavantyatra vītarāgā gataspṛhāḥ | dṛṣṭāntadarśanārthāya nirmitāste ca tādṛśāḥ

अन्यत्सर्वं शबलितं गुणैरेभिस्त्रिभिनृप । नैकं वाक्यं पुराणेषु वेदेषु नृपसत्तम

anyatsarvaṃ śabalitaṃ guṇairebhistribhinṛpa | naikaṃ vākyaṃ purāṇeṣu vedeṣu nṛpasattama

धर्मशास्त्रेषु चाङ्गेषु सगुणै रचितेष्विह । सगुणः सगुणं कुर्यान्निर्गुणो न करोति वै

dharmaśāstreṣu cāṅgeṣu saguṇai raciteṣviha | saguṇaḥ saguṇaṃ kuryānnirguṇo na karoti vai

गुणास्ते मिश्रिताः सर्वे न पृथग्भावसङ्गताः । निर्व्यलीके स्थिरे धर्मे मतिः कस्यापि न स्थिरा

guṇāste miśritāḥ sarve na pṛthagbhāvasaṅgatāḥ | nirvyalīke sthire dharme matiḥ kasyāpi na sthirā

भवोद्‌भवे महाराज मायया मोहितस्य वै । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि तदासक्तं मनस्तथा

bhavodbhave mahārāja māyayā mohitasya vai | indriyāṇi pramāthīni tadāsaktaṃ manastathā

करोति विविधान्भावान्गुणैस्तैः प्रेरितो भृशम् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ताः प्राणिनः स्थिरजङ्गमाः

karoti vividhānbhāvānguṇaistaiḥ prerito bhṛśam | brahmādistambaparyantāḥ prāṇinaḥ sthirajaṅgamāḥ

सर्वे मायावशा राजन् सानुक्रीडति तैरिह । सर्वान्वै मोहयत्येषा विकुर्वत्यनिशं जगत्

sarve māyāvaśā rājan sānukrīḍati tairiha | sarvānvai mohayatyeṣā vikurvatyaniśaṃ jagat

असत्यो जायते राजन्कार्यवान्प्रथमं नरः । इन्द्रियार्थांश्चिन्तयानो न प्राप्नोति यदा नरः

asatyo jāyate rājankāryavānprathamaṃ naraḥ | indriyārthāṃścintayāno na prāpnoti yadā naraḥ

तदर्थं छलमादत्ते छलात्पापे प्रवर्तते । कामः क्रोधश्च लोभश्च वैरिणो बलवत्तराः

tadarthaṃ chalamādatte chalātpāpe pravartate | kāmaḥ krodhaśca lobhaśca vairiṇo balavattarāḥ

कृताकृतं न जानन्ति प्राणिनस्तद्वशं गताः । विभवे सत्यहङ्कारः प्रबलः प्रभवत्यपि

kṛtākṛtaṃ na jānanti prāṇinastadvaśaṃ gatāḥ | vibhave satyahaṅkāraḥ prabalaḥ prabhavatyapi

अहङ्काराद्‌भवेन्मोहो मोहान्मरणमेव च । सङ्कल्पा बहवस्तत्र विकल्पाः प्रभवन्ति च

ahaṅkārādbhavenmoho mohānmaraṇameva ca | saṅkalpā bahavastatra vikalpāḥ prabhavanti ca

ईर्ष्यासूया तथा द्वेषः प्रादुर्भवति चेतसि । आशा तृष्णा तथा दैन्यं दम्भोऽधर्ममतिस्तथा

īrṣyāsūyā tathā dveṣaḥ prādurbhavati cetasi | āśā tṛṣṇā tathā dainyaṃ dambho'dharmamatistathā

प्राणिनां प्रभवन्त्येते भावा मोहसमुद्‌भवाः । यज्ञदानानि तीर्थानि व्रतानि नियमास्तथा

prāṇināṃ prabhavantyete bhāvā mohasamudbhavāḥ | yajñadānāni tīrthāni vratāni niyamāstathā

अहङ्काराभिभूतस्तु करोति पुरुषोऽन्वहम् । अहंभावकृतं सर्वं प्रभवेद्वै न शौचवत्

ahaṅkārābhibhūtastu karoti puruṣo'nvaham | ahaṃbhāvakṛtaṃ sarvaṃ prabhavedvai na śaucavat

रागलोभात्कृतं कर्म सर्वाङ्गं शुद्धिवर्जितम् । प्रथमं द्रव्यशुद्धिश्च द्रष्टव्या विबुधैः किल

rāgalobhātkṛtaṃ karma sarvāṅgaṃ śuddhivarjitam | prathamaṃ dravyaśuddhiśca draṣṭavyā vibudhaiḥ kila

अद्रोहेणार्जितं द्रव्यं प्रशस्तं धर्मकर्मणि । द्रोहार्जितेन द्रव्येण यत्करोति शुभं नरः

adroheṇārjitaṃ dravyaṃ praśastaṃ dharmakarmaṇi | drohārjitena dravyeṇa yatkaroti śubhaṃ naraḥ

विपरीतं भवेत्तत्तु फलकाले नृपोत्तम । मनोऽतिनिर्मलं यस्य स सम्यक्फलभाग्भवेत्

viparītaṃ bhavettattu phalakāle nṛpottama | mano'tinirmalaṃ yasya sa samyakphalabhāgbhavet

तस्मिन्विकारयुक्ते तु न यथार्थफलं लभेत् । कर्तारः कर्मणां सर्वे आचार्यऋत्विजादयः

tasminvikārayukte tu na yathārthaphalaṃ labhet | kartāraḥ karmaṇāṃ sarve ācāryaṛtvijādayaḥ

स्युस्ते विशुद्धमनसस्तदा पूर्णं भवेत्फलम् । देशकालक्रियाद्रव्यकर्तॄणां शुद्धता यदि

syuste viśuddhamanasastadā pūrṇaṃ bhavetphalam | deśakālakriyādravyakartṝṇāṃ śuddhatā yadi

मन्त्राणां च तदा पूर्णं कर्मणां फलमश्नुते । शत्रूणां नाशमुद्दिश्य स्ववृद्धिं परमां तथा

mantrāṇāṃ ca tadā pūrṇaṃ karmaṇāṃ phalamaśnute | śatrūṇāṃ nāśamuddiśya svavṛddhiṃ paramāṃ tathā

करोति सुकृतं तद्वद्विपरीतं भवेत्किल । स्वार्थासक्तः पुमान्नित्यं न जानाति शुभाशुभम्

karoti sukṛtaṃ tadvadviparītaṃ bhavetkila | svārthāsaktaḥ pumānnityaṃ na jānāti śubhāśubham

दैवाधीनः सदा कुर्यात्पापमेव न सत्कृतम् । प्राजापत्याः सुराः सर्वे ह्यसुराश्च तदुद्‌भवाः

daivādhīnaḥ sadā kuryātpāpameva na satkṛtam | prājāpatyāḥ surāḥ sarve hyasurāśca tadudbhavāḥ

सर्वे ते स्वार्थनिरताः परस्परविरोधिनः । सत्त्वोद्‌भवाः सुराः सर्वेऽप्युक्ता वेदेषु मानुषाः

sarve te svārthaniratāḥ parasparavirodhinaḥ | sattvodbhavāḥ surāḥ sarve'pyuktā vedeṣu mānuṣāḥ

रजोद्‌भवास्तामसास्तु तिर्यंचः परिकीर्तिताः । सत्त्वोद्‌भवानां तैर्वैरं परस्परमनारतम्

rajodbhavāstāmasāstu tiryaṃcaḥ parikīrtitāḥ | sattvodbhavānāṃ tairvairaṃ parasparamanāratam

तिरश्चामत्र किं चित्रं जातिवैरसमुद्‌भवे । सदा द्रोहपरा देवास्तपोविघ्नकरास्तथा

tiraścāmatra kiṃ citraṃ jātivairasamudbhave | sadā drohaparā devāstapovighnakarāstathā

असन्तुष्टा द्वेषपराः परस्परविरोधिनः । अहङ्कारसमुद्‌भूतः संसारोऽयं यतो नृप

asantuṣṭā dveṣaparāḥ parasparavirodhinaḥ | ahaṅkārasamudbhūtaḥ saṃsāro'yaṃ yato nṛpa

रागद्वेषविहीनस्तु स कथं जायते नृप

rāgadveṣavihīnastu sa kathaṃ jāyate nṛpa

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां ॥ चतुर्थस्कन्धे अधमजगतः स्थितिवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || caturthaskandhe adhamajagataḥ sthitivarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५

नरनारायणकथावर्णनम् व्यास उवाच अथ किं बहुनोक्तेन संसारेऽस्मिन्नृपोत्तम । धर्मात्माद्रोहबुद्धिस्तु कश्चिद्‌भवति कर्हिचित्

naranārāyaṇakathāvarṇanam vyāsa uvāca atha kiṃ bahunoktena saṃsāre'sminnṛpottama | dharmātmādrohabuddhistu kaścidbhavati karhicit

रागद्वेषावृतं विश्वं सर्वं स्थावरजङ्गमम् । आद्ये युगेऽपि राजेन्द्र किमद्य कलिदूषिते

rāgadveṣāvṛtaṃ viśvaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam | ādye yuge'pi rājendra kimadya kalidūṣite

देवाः सेर्ष्याश्च सद्रोहाश्छलकर्मरताः सदा । मानुषाणां तिरश्चां च का वार्ता नृप गण्यते

devāḥ serṣyāśca sadrohāśchalakarmaratāḥ sadā | mānuṣāṇāṃ tiraścāṃ ca kā vārtā nṛpa gaṇyate

द्रोहपरे द्रोहपरो भवेदिति समानता । अद्रोहिणि तथा शान्ते विद्वेषः खलता स्मृता

drohapare drohaparo bhavediti samānatā | adrohiṇi tathā śānte vidveṣaḥ khalatā smṛtā

यः कश्चित्तापसः शान्तो जपध्यानपरायणः । भवेत्तस्य जपे विघ्नकर्ता वै मघवा परम्

yaḥ kaścittāpasaḥ śānto japadhyānaparāyaṇaḥ | bhavettasya jape vighnakartā vai maghavā param

सतां सत्ययुगं साक्षात्सर्वदैवासतां कलिः । मध्यमो मध्यमानां तु क्रियायोगौ युगे स्मृतौ

satāṃ satyayugaṃ sākṣātsarvadaivāsatāṃ kaliḥ | madhyamo madhyamānāṃ tu kriyāyogau yuge smṛtau

कश्चित्कदाचिद्‌भवति सत्यधर्मानुवर्तकः । अन्यथान्ययुगानां वै सर्वे धर्मपरायणाः

kaścitkadācidbhavati satyadharmānuvartakaḥ | anyathānyayugānāṃ vai sarve dharmaparāyaṇāḥ

वासना कारणं राजन् सर्वत्र धर्मसंस्थितौ । तस्यां वै मलिनायां तु धर्मोऽपि मलिनो भवेत्

vāsanā kāraṇaṃ rājan sarvatra dharmasaṃsthitau | tasyāṃ vai malināyāṃ tu dharmo'pi malino bhavet

मलिना वासना सत्यं विनाशायेति सर्वथा । ब्रह्मणो हृदयाञ्चातः पुत्रो धर्म इति स्मृतः

malinā vāsanā satyaṃ vināśāyeti sarvathā | brahmaṇo hṛdayāñcātaḥ putro dharma iti smṛtaḥ

ब्राह्मणः सत्यसम्पन्तो वेदधर्मरतः सदा । दक्षस्य दुहितारो हि वृता दश महात्मना

brāhmaṇaḥ satyasampanto vedadharmarataḥ sadā | dakṣasya duhitāro hi vṛtā daśa mahātmanā

विवाहविधिना सम्यङ्‌मुनिना गृहधर्मिणा । तास्वजीजनयत्पुत्रान्धर्मः सत्यवतां वरः

vivāhavidhinā samyaṅmuninā gṛhadharmiṇā | tāsvajījanayatputrāndharmaḥ satyavatāṃ varaḥ

हरिं कृष्णं नरं चैव तथा नारायणं नृप । योगाभ्यासरतो नित्यं हरिः कृष्णो बभूव ह

hariṃ kṛṣṇaṃ naraṃ caiva tathā nārāyaṇaṃ nṛpa | yogābhyāsarato nityaṃ hariḥ kṛṣṇo babhūva ha

नरनारायणौ चैव चेरतुस्तप उत्तमम् । प्रालेयाद्रिं समागत्य तीर्थे बदरिकाश्रमे

naranārāyaṇau caiva ceratustapa uttamam | prāleyādriṃ samāgatya tīrthe badarikāśrame

तपस्विषु धुरीणौ तौ पुराणौ मुनिसत्तमौ । गृणन्तौ तत्परं ब्रह्म गङ्गाया विपुले तटे

tapasviṣu dhurīṇau tau purāṇau munisattamau | gṛṇantau tatparaṃ brahma gaṅgāyā vipule taṭe

हरेरंशौ स्थितौ तत्र नरनारायणावृषी । पूर्णं वर्षसहस्रं तु चक्राते तप उत्तमम्

hareraṃśau sthitau tatra naranārāyaṇāvṛṣī | pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu cakrāte tapa uttamam

तापितं च जगत्सर्वं तपसा सचराचरम् । नरनारायणाभ्यां च शक्रः क्षोभं तदा ययौ

tāpitaṃ ca jagatsarvaṃ tapasā sacarācaram | naranārāyaṇābhyāṃ ca śakraḥ kṣobhaṃ tadā yayau

चिन्ताविष्टः सहस्राक्षो मनसा समकल्पयत् । किं कर्तव्यं धर्मपुत्रौ तापसौ ध्यानसंयुतौ

cintāviṣṭaḥ sahasrākṣo manasā samakalpayat | kiṃ kartavyaṃ dharmaputrau tāpasau dhyānasaṃyutau

सिद्धार्थां सुभृशं श्रेष्ठमासनं मे ग्रहीष्यतः । विघ्नः कथं प्रकर्तव्यस्तपो येन भवेन्न हि

siddhārthāṃ subhṛśaṃ śreṣṭhamāsanaṃ me grahīṣyataḥ | vighnaḥ kathaṃ prakartavyastapo yena bhavenna hi

उत्पाद्य कामं क्रोधञ्च लोभं वाप्यतिदारुणम् । इत्युद्दिश्य सहस्राक्षः समारुह्य गजोत्तमम्

utpādya kāmaṃ krodhañca lobhaṃ vāpyatidāruṇam | ityuddiśya sahasrākṣaḥ samāruhya gajottamam

विघ्नकामस्तु तरसा जगाम गन्धमादनम् । गत्वा तत्राश्रमे पुण्ये तावपश्यच्छतक्रतुः

vighnakāmastu tarasā jagāma gandhamādanam | gatvā tatrāśrame puṇye tāvapaśyacchatakratuḥ

तपसा दीप्तदेहौ तु भास्कराविव चोदितौ । ब्रह्मविष्णू किमेतौ वै प्रकटौ वा विभावसू

tapasā dīptadehau tu bhāskarāviva coditau | brahmaviṣṇū kimetau vai prakaṭau vā vibhāvasū

धर्मपुत्रावृषी एतौ तपसा किं करिष्यतः । इति सञ्चिन्त्य तौ दृष्ट्वा तदोवाच शचीपतिः

dharmaputrāvṛṣī etau tapasā kiṃ kariṣyataḥ | iti sañcintya tau dṛṣṭvā tadovāca śacīpatiḥ

किं वा कार्यं महाभागौ ब्रूतं धर्मसुतौ किल । ददामि वां वरं श्रेष्ठं दातुं यातोऽस्म्यहमृषी

kiṃ vā kāryaṃ mahābhāgau brūtaṃ dharmasutau kila | dadāmi vāṃ varaṃ śreṣṭhaṃ dātuṃ yāto'smyahamṛṣī

अदेयमपि दास्यामि तुष्टोऽस्मि तपसा किल । व्यास उवाच एवं पुनः पुनः शक्रस्तावुवाच पुरः स्थितः

adeyamapi dāsyāmi tuṣṭo'smi tapasā kila | vyāsa uvāca evaṃ punaḥ punaḥ śakrastāvuvāca puraḥ sthitaḥ

नोचतुस्तावृषी ध्यानसंस्थितौ दृढचेतसौ । ततो वै मोहिनीं मायां चकार भयदां वृषः

nocatustāvṛṣī dhyānasaṃsthitau dṛḍhacetasau | tato vai mohinīṃ māyāṃ cakāra bhayadāṃ vṛṣaḥ

वृकान्सिंहांश्च व्याघ्रांश्च समुत्पाद्याबिभीषयत् । वर्षं वातं तथा वह्निं समुत्पाद्य पुनः पुनः

vṛkānsiṃhāṃśca vyāghrāṃśca samutpādyābibhīṣayat | varṣaṃ vātaṃ tathā vahniṃ samutpādya punaḥ punaḥ

भीषयामास तौ शक्रो मायां कृत्वा विमोहिनीम् । भयतोऽपि वशं नीतौ न तौ धर्मसुतौ मुनी

bhīṣayāmāsa tau śakro māyāṃ kṛtvā vimohinīm | bhayato'pi vaśaṃ nītau na tau dharmasutau munī

नरनारायणौ दृष्ट्वा शक्रः स्वभवनं गतः । वरदाने प्रलुब्धौ न न भीतौ वह्निवायुतः

naranārāyaṇau dṛṣṭvā śakraḥ svabhavanaṃ gataḥ | varadāne pralubdhau na na bhītau vahnivāyutaḥ

व्याघ्रसिंहादिभिः कान्तौ चलितौ नाश्रमात्स्वकात् । न तयोर्ध्यानभङ्गं वै कर्तुं कोऽपि क्षमोऽभवत्

vyāghrasiṃhādibhiḥ kāntau calitau nāśramātsvakāt | na tayordhyānabhaṅgaṃ vai kartuṃ ko'pi kṣamo'bhavat

इन्द्रोऽपि सदनं गत्वा चिन्तयामास दुःखितः । चलितौ भयलोभाभ्यां नेमौ मुनिवरोत्तमौ

indro'pi sadanaṃ gatvā cintayāmāsa duḥkhitaḥ | calitau bhayalobhābhyāṃ nemau munivarottamau

चिन्तयन्तौ महाविद्यामादिशक्तिं सनातनीम् । ईश्वरीं सर्वलोकानां परां प्रकृतिमद्‌भुताम्

cintayantau mahāvidyāmādiśaktiṃ sanātanīm | īśvarīṃ sarvalokānāṃ parāṃ prakṛtimadbhutām

ध्यायतां कः क्षमो लोके बहुमायाविदप्युत । यन्मूलाः सकला माया देवासुरकृताः किल

dhyāyatāṃ kaḥ kṣamo loke bahumāyāvidapyuta | yanmūlāḥ sakalā māyā devāsurakṛtāḥ kila

ते कथं बाधितुं शक्ता ध्यायन्ति गतकल्मषाः । वाग्बीजं कामबीजञ्च मायाबीजं तथैव च

te kathaṃ bādhituṃ śaktā dhyāyanti gatakalmaṣāḥ | vāgbījaṃ kāmabījañca māyābījaṃ tathaiva ca

चित्ते यस्य भवेत्तं तु बाधितुं कोऽपि न क्षमः । मायया मोहितः शक्रो भूयस्तस्य प्रतिक्रियाम्

citte yasya bhavettaṃ tu bādhituṃ ko'pi na kṣamaḥ | māyayā mohitaḥ śakro bhūyastasya pratikriyām

कर्तुं कामवसन्तौ तु समाहूयाब्रवीद्वचः । मनोभव वसन्तेन रत्या युक्तो व्रजाधुना

kartuṃ kāmavasantau tu samāhūyābravīdvacaḥ | manobhava vasantena ratyā yukto vrajādhunā

अप्सरोभिः समायुक्तस्तरसा गन्धमादनम् । नरनारायणौ तत्र पुराणावृषिसत्तमौ

apsarobhiḥ samāyuktastarasā gandhamādanam | naranārāyaṇau tatra purāṇāvṛṣisattamau

कुरुतस्तप एकान्ते स्थितौ बदरिकाश्रमे । गत्वा तत्र समीपे तु तयोर्मन्मथ मार्गणैः

kurutastapa ekānte sthitau badarikāśrame | gatvā tatra samīpe tu tayormanmatha mārgaṇaiḥ

चित्तं कामातुरं कार्यं कुरु कार्यं ममाधुना । मोहयित्वोच्चाटयित्वा विशिखैस्ताडयाशु च

cittaṃ kāmāturaṃ kāryaṃ kuru kāryaṃ mamādhunā | mohayitvoccāṭayitvā viśikhaistāḍayāśu ca

वशीकुरु महाभाग मुनी धर्मसुतावपि । को ह्यस्मिन् सर्वसंसारे देवो दैत्योऽथ मानवः

vaśīkuru mahābhāga munī dharmasutāvapi | ko hyasmin sarvasaṃsāre devo daityo'tha mānavaḥ

यस्ते बाणवशं प्राप्तो न याति भृशताडितः । ब्रह्माहं गिरिजानाथश्चन्द्रो वह्निर्विमोहितः

yaste bāṇavaśaṃ prāpto na yāti bhṛśatāḍitaḥ | brahmāhaṃ girijānāthaścandro vahnirvimohitaḥ

गणना कानयोः काम त्वद्‌बाणानां पराक्रमे । वाराङ्गनागणोऽयं ते सहायार्थं मयेरितः

gaṇanā kānayoḥ kāma tvadbāṇānāṃ parākrame | vārāṅganāgaṇo'yaṃ te sahāyārthaṃ mayeritaḥ

आगमिष्यति तत्रैव रम्भादीनां मनोरमः । एका तिलोत्तमा रम्भा कार्यं साधयितुं क्षमा

āgamiṣyati tatraiva rambhādīnāṃ manoramaḥ | ekā tilottamā rambhā kāryaṃ sādhayituṃ kṣamā

त्वमेवैकः क्षमः कामं मिलितैः कस्तु संशयः । कुरु कार्यं महाभाग ददामि तव वाच्छितम्

tvamevaikaḥ kṣamaḥ kāmaṃ militaiḥ kastu saṃśayaḥ | kuru kāryaṃ mahābhāga dadāmi tava vācchitam

प्रलोभितौ मयात्यर्थं वरदानैस्तपस्विनौ । स्थानान्न चलितौ शान्तौ वृथायं मे गतः श्रमः

pralobhitau mayātyarthaṃ varadānaistapasvinau | sthānānna calitau śāntau vṛthāyaṃ me gataḥ śramaḥ

तथा वै मायया कृत्वा भीषितौ तापसौ भृशम् । तथापि नोत्थितौ स्थानाद्देहरक्षापरौ न तौ

tathā vai māyayā kṛtvā bhīṣitau tāpasau bhṛśam | tathāpi notthitau sthānāddeharakṣāparau na tau

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा शक्रं प्राह मनोभवः । वासवाद्य करिष्यामि कार्यं ते मनसेप्सितम्

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā śakraṃ prāha manobhavaḥ | vāsavādya kariṣyāmi kāryaṃ te manasepsitam

यदि विष्णुं महेशं वा ब्रह्माणं वा दिवाकरम् । ध्यायन्तौ तौ तदास्माकं भवितारौ वशौ मुनी

yadi viṣṇuṃ maheśaṃ vā brahmāṇaṃ vā divākaram | dhyāyantau tau tadāsmākaṃ bhavitārau vaśau munī

देवीभक्तं वशीकर्तुं नाहं शक्तः कथञ्चन । कामराज महाबीजं चिन्तयन्तं मनस्यलम्

devībhaktaṃ vaśīkartuṃ nāhaṃ śaktaḥ kathañcana | kāmarāja mahābījaṃ cintayantaṃ manasyalam

तां देवीं चेन्महाशक्तिं संश्रितौ भक्तिभावतः । न तदा मम बाणानां गोचरौ तापसौ किल

tāṃ devīṃ cenmahāśaktiṃ saṃśritau bhaktibhāvataḥ | na tadā mama bāṇānāṃ gocarau tāpasau kila

इन्द्र उवाच गच्छ त्वं च महाभाग सर्वैस्तत्र समुद्यतैः । कार्यं ममातिदुःसाध्यं कर्ता हितमनुत्तमम्

indra uvāca gaccha tvaṃ ca mahābhāga sarvaistatra samudyataiḥ | kāryaṃ mamātiduḥsādhyaṃ kartā hitamanuttamam

व्यास उवाच इति तेन समादिष्टा ययुः सर्वे समुद्यताः । यत्र तौ धर्मपुत्रौ द्वौ तेपाते दुष्करं तपः

vyāsa uvāca iti tena samādiṣṭā yayuḥ sarve samudyatāḥ | yatra tau dharmaputrau dvau tepāte duṣkaraṃ tapaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां ॥ चतुर्थस्कन्धे नरनारायणकथावर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ || caturthaskandhe naranārāyaṇakathāvarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

अप्सरां नारायणसमीपे प्रार्थनाकरणम् व्यास उवाच प्रथमं तत्र सम्प्राप्तो वसन्तः पर्वतोत्तमे । पुष्पिताः पादपाः सर्वे द्विरेफालिविराजिताः

apsarāṃ nārāyaṇasamīpe prārthanākaraṇam vyāsa uvāca prathamaṃ tatra samprāpto vasantaḥ parvatottame | puṣpitāḥ pādapāḥ sarve dvirephālivirājitāḥ

आम्राश्च बकुला रम्यास्तिलकाः किंशुकाः शुभा । सालास्तालास्तमालाश्च मधूकाः पुष्पिता बभुः

āmrāśca bakulā ramyāstilakāḥ kiṃśukāḥ śubhā | sālāstālāstamālāśca madhūkāḥ puṣpitā babhuḥ

बभूवुः कोकिलालापा वृक्षाग्रेषु मनोहराः । वल्ल्योऽपि पुष्पिताः सर्वा आलिलिङ्गुर्नगोत्तमान्

babhūvuḥ kokilālāpā vṛkṣāgreṣu manoharāḥ | vallyo'pi puṣpitāḥ sarvā āliliṅgurnagottamān

प्राणिनः स्वासु भार्यासु प्रेमयुक्ताः स्मरातुराः । बभूवुश्चातिमत्ताश्च क्रीडासक्ताः परस्परम्

prāṇinaḥ svāsu bhāryāsu premayuktāḥ smarāturāḥ | babhūvuścātimattāśca krīḍāsaktāḥ parasparam

ववुर्मन्दाः सुगन्धाश्च सुस्पर्शा दक्षिणानिलाः । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि मुनीनामपि चाभवन्

vavurmandāḥ sugandhāśca susparśā dakṣiṇānilāḥ | indriyāṇi pramāthīni munīnāmapi cābhavan

रतियुक्तस्ततः कामः पूरयन्पञ्चमार्गणान् । चकार त्वरितस्तत्र वासं बदरिकाश्रमे

ratiyuktastataḥ kāmaḥ pūrayanpañcamārgaṇān | cakāra tvaritastatra vāsaṃ badarikāśrame

रम्भा तिलोत्तमाद्याश्च गत्वा तत्र वराश्रमे । गानं चकुः सुगीतज्ञाः स्वरतानसमन्वितम्

rambhā tilottamādyāśca gatvā tatra varāśrame | gānaṃ cakuḥ sugītajñāḥ svaratānasamanvitam

तच्छ्रुत्वा मधुरोद्‌गीतं कोकिलानाञ्च कूजितम् । भ्रमरालिविरावञ्च प्रबुद्धौ तौ मुनीश्वरौ

tacchrutvā madhurodgītaṃ kokilānāñca kūjitam | bhramarālivirāvañca prabuddhau tau munīśvarau

ऋतुराजमकाले तु दृष्ट्वा तौ पुष्पितं वनम् । जातौ चिन्तापरौ तत्र नरनारायणावृषी

ṛturājamakāle tu dṛṣṭvā tau puṣpitaṃ vanam | jātau cintāparau tatra naranārāyaṇāvṛṣī

किमद्य शिशिरापायः संभृतः समयं विना । प्राणिनो विह्वलाः सर्वे लक्ष्यन्तेऽतिस्मरातुराः

kimadya śiśirāpāyaḥ saṃbhṛtaḥ samayaṃ vinā | prāṇino vihvalāḥ sarve lakṣyante'tismarāturāḥ

कालधर्मविपर्यासः कथमद्य दुरासदः । नरं नारायणः प्राह विस्मयोत्कुल्ललोचनः

kāladharmaviparyāsaḥ kathamadya durāsadaḥ | naraṃ nārāyaṇaḥ prāha vismayotkullalocanaḥ

नारायण उवाच पश्य भ्रातरिमे वृक्षाः पुष्पिताः प्रतिभान्ति वै । कोकिलालापसङ्घुष्टा भ्रमरालिविराजिताः

nārāyaṇa uvāca paśya bhrātarime vṛkṣāḥ puṣpitāḥ pratibhānti vai | kokilālāpasaṅghuṣṭā bhramarālivirājitāḥ

शिशिरं भीममातङ्गं दारयन्स्वखरैर्नखैः । वसन्तकेसरी प्राप्तः पलाशकुसुमैर्मुने

śiśiraṃ bhīmamātaṅgaṃ dārayansvakharairnakhaiḥ | vasantakesarī prāptaḥ palāśakusumairmune

रक्ताशोककरा तन्वी देवर्षे किंशुकाङ्‌घ्रिका । नीलाशोककचा श्यामा विकासिकमलानना

raktāśokakarā tanvī devarṣe kiṃśukāṅghrikā | nīlāśokakacā śyāmā vikāsikamalānanā

नीलेन्दीवरनेत्रा सा बिल्ववृक्षफलस्तनी । प्रोस्फुल्लकुन्दरदना मञ्जरीकर्णशोभिता

nīlendīvaranetrā sā bilvavṛkṣaphalastanī | prosphullakundaradanā mañjarīkarṇaśobhitā

बन्धुजीवाधरा शुभ्रा सिन्धुवारनखोद्‌भवा । पुंस्कोकिलस्वरा पुण्या कदम्बवसना शुभा

bandhujīvādharā śubhrā sindhuvāranakhodbhavā | puṃskokilasvarā puṇyā kadambavasanā śubhā

बर्हिवृन्दकलापा च सारसस्वननूपुरा । वासन्ती बद्धरशना मत्तहंसगतिस्तथा

barhivṛndakalāpā ca sārasasvananūpurā | vāsantī baddharaśanā mattahaṃsagatistathā

पुत्रजीवांशुकन्यस्तरोमराजिविराजिता । वसन्तलक्ष्मीः सम्प्राप्ता ब्रह्मन् बदरिकाश्रमे

putrajīvāṃśukanyastaromarājivirājitā | vasantalakṣmīḥ samprāptā brahman badarikāśrame

अकाले किमियं प्राप्ता विस्मयोऽयं ममाधुना । तपोविघ्नकरा नूनं देवर्षे परिचिन्तय

akāle kimiyaṃ prāptā vismayo'yaṃ mamādhunā | tapovighnakarā nūnaṃ devarṣe paricintaya

श्रूयते सुरनारीणां गानं ध्यानविनाशनम् । आवयोस्तपिभङ्गाय कृतं मघवता किल

śrūyate suranārīṇāṃ gānaṃ dhyānavināśanam | āvayostapibhaṅgāya kṛtaṃ maghavatā kila

ऋतुराडन्यथाकाले प्रीतिं सञ्जनयेत्कथम् । विघ्नोऽयं विहितो भाति भीतेनासुरशत्रुणा

ṛturāḍanyathākāle prītiṃ sañjanayetkatham | vighno'yaṃ vihito bhāti bhītenāsuraśatruṇā

वाताः सुगन्धाः शीताश्च समायान्ति मनोहराः । नान्यत्कारणमस्तीह शतक्रतुकृतिं विना

vātāḥ sugandhāḥ śītāśca samāyānti manoharāḥ | nānyatkāraṇamastīha śatakratukṛtiṃ vinā

इति ब्रुवति विप्राग्र्ये देवे नारायणे विभौ । सर्वे दृष्टिपथं प्राप्ता मन्मथप्रमुखास्तदा

iti bruvati viprāgrye deve nārāyaṇe vibhau | sarve dṛṣṭipathaṃ prāptā manmathapramukhāstadā

ददर्श भगवान्सर्वान्नरो नारायणस्तथा । विस्मयाविष्टमनसौ बभूवतुरुभावपि

dadarśa bhagavānsarvānnaro nārāyaṇastathā | vismayāviṣṭamanasau babhūvaturubhāvapi

मन्मथं मेनकां चैव रम्भां चैव तिलोत्तमाम् । पुष्पगन्धां सुकेशीं च महाश्वेतां मनोरमाम्

manmathaṃ menakāṃ caiva rambhāṃ caiva tilottamām | puṣpagandhāṃ sukeśīṃ ca mahāśvetāṃ manoramām

प्रमद्वरां धृताचीञ्च गीतज्ञां चारुहासिनीम् । चन्द्रप्रभां च सोमां च कोकिलालापमण्डिताम्

pramadvarāṃ dhṛtācīñca gītajñāṃ cāruhāsinīm | candraprabhāṃ ca somāṃ ca kokilālāpamaṇḍitām

विद्युन्मालाम्बुजाक्ष्यौ च तथा काञ्चनमालिनीम्। एताश्चान्या वरारोहा दृष्टास्ताभ्यां तदान्तिके

vidyunmālāmbujākṣyau ca tathā kāñcanamālinīm| etāścānyā varārohā dṛṣṭāstābhyāṃ tadāntike

तासां द्व्यष्टसहस्राणि पञ्चाशदधिकानि च । वीक्ष्य तौ विस्मितौ जातौ कामसैन्यं सुविस्तरम्

tāsāṃ dvyaṣṭasahasrāṇi pañcāśadadhikāni ca | vīkṣya tau vismitau jātau kāmasainyaṃ suvistaram

प्रणम्याग्रे स्थिताः सर्वा देववाराङ्गनास्तदा । दिव्याभरणभूषाढ्या दिव्यमालोपशोभिताः

praṇamyāgre sthitāḥ sarvā devavārāṅganāstadā | divyābharaṇabhūṣāḍhyā divyamālopaśobhitāḥ

जगुश्छलेन ताः सर्वाः पृथिव्यामतिदुर्लभम् । तत्तथावस्थितं दिव्यं मन्मथादिविवर्धनम्

jaguśchalena tāḥ sarvāḥ pṛthivyāmatidurlabham | tattathāvasthitaṃ divyaṃ manmathādivivardhanam

शुश्राव भगवान्विष्णुर्नरो नारायणस्तदा । श्रुत्वा प्रोवाच तास्तत्र प्रीत्या नारायणो मुनिः

śuśrāva bhagavānviṣṇurnaro nārāyaṇastadā | śrutvā provāca tāstatra prītyā nārāyaṇo muniḥ

आस्यतां सुखमत्रैव करोम्यातिथ्यमद्‌भुतम् । भवत्योऽतिथिधर्मेण प्राप्ताःस्वर्गात्सुमध्यमाः

āsyatāṃ sukhamatraiva karomyātithyamadbhutam | bhavatyo'tithidharmeṇa prāptāḥsvargātsumadhyamāḥ

व्यास उवाच साभिमानस्तु सञ्चातस्तदा नारायणो मुनिः । इन्द्रेण प्रेषिता नूनं तथा विघ्नचिकीर्षया

vyāsa uvāca sābhimānastu sañcātastadā nārāyaṇo muniḥ | indreṇa preṣitā nūnaṃ tathā vighnacikīrṣayā

वराक्यः का इमाः सर्वाः सृजाम्यद्य नवाः किल । एताभ्यो दिव्यरूपाश्च दर्शयामि तपोबलम्

varākyaḥ kā imāḥ sarvāḥ sṛjāmyadya navāḥ kila | etābhyo divyarūpāśca darśayāmi tapobalam

इति सञ्चिन्त्य मनसा करेणोरुं प्रताड्य वै । तरसोत्पादयामास नारीं सर्वाङ्गसुन्दरीम्

iti sañcintya manasā kareṇoruṃ pratāḍya vai | tarasotpādayāmāsa nārīṃ sarvāṅgasundarīm

नारायणोरुसम्भूता ह्युर्वशीति ततः शुभा । ददृशुस्ताः स्थितास्तत्र विस्मयं परमं ययुः

nārāyaṇorusambhūtā hyurvaśīti tataḥ śubhā | dadṛśustāḥ sthitāstatra vismayaṃ paramaṃ yayuḥ

तासां च परिचर्यार्थं तावतीश्चातिसुन्दरीः । प्रादुश्चकार तरसा तदा मुनिरसम्भ्रमः

tāsāṃ ca paricaryārthaṃ tāvatīścātisundarīḥ | prāduścakāra tarasā tadā munirasambhramaḥ

गायन्त्यश्च हसन्त्यश्च नानोपायनपाणयः । प्रणेमुस्ता मुनी सर्वाः स्थिताः कृत्वाञ्जलिं पुरः

gāyantyaśca hasantyaśca nānopāyanapāṇayaḥ | praṇemustā munī sarvāḥ sthitāḥ kṛtvāñjaliṃ puraḥ

तां वीक्ष्य विभ्रमकरीं तपसो विभूतिं ॥ देवाङ्गना हि मुमुहुः प्रविमोहयन्त्यः । ऊचुश्च तौ प्रमुदिताननपद्यशोभा रोमोद्‌गमोल्लसितचारुनिजाङ्गवल्ल्यः

tāṃ vīkṣya vibhramakarīṃ tapaso vibhūtiṃ || devāṅganā hi mumuhuḥ pravimohayantyaḥ | ūcuśca tau pramuditānanapadyaśobhā romodgamollasitacārunijāṅgavallyaḥ

कुर्युः कथं स्तुतिमहो तपसो महत्त्वं धैर्यं तथैव भवतामभिवीक्ष्य बालाः । अस्मत्कटाक्षविषदिग्धशरेण दग्धः को वा न तत्र भवतां मनसो व्यथा न

kuryuḥ kathaṃ stutimaho tapaso mahattvaṃ dhairyaṃ tathaiva bhavatāmabhivīkṣya bālāḥ | asmatkaṭākṣaviṣadigdhaśareṇa dagdhaḥ ko vā na tatra bhavatāṃ manaso vyathā na

ज्ञातौ युवां नरहरेः परमांशभूतौ देवौ मुनी शमदमादिनिधी सदैव । सेवानिमित्तमिह नो गमनं न कामं कार्यं हरेः शतमखस्य विधातुमेव

jñātau yuvāṃ narahareḥ paramāṃśabhūtau devau munī śamadamādinidhī sadaiva | sevānimittamiha no gamanaṃ na kāmaṃ kāryaṃ hareḥ śatamakhasya vidhātumeva

भाग्येन केन युवयोः किल दर्शनं नः सम्पादितं न विदितं खलु सञ्चितं तत् । चित्तं क्षमं निजजने विहितं युवाभ्या- मस्मद्विधे किल कृतागसि तापमुक्तम्

bhāgyena kena yuvayoḥ kila darśanaṃ naḥ sampāditaṃ na viditaṃ khalu sañcitaṃ tat | cittaṃ kṣamaṃ nijajane vihitaṃ yuvābhyā- masmadvidhe kila kṛtāgasi tāpamuktam

कुर्वन्ति नैव विबुधास्तपसो व्ययं वै शापेन तुच्छफलदेन महानुभावाः । व्यास उवाच इत्थं निशम्य वचनं सुरकामिनीनां तावूचतुर्मुनिवरौ विनयानतानाम्

kurvanti naiva vibudhāstapaso vyayaṃ vai śāpena tucchaphaladena mahānubhāvāḥ | vyāsa uvāca itthaṃ niśamya vacanaṃ surakāminīnāṃ tāvūcaturmunivarau vinayānatānām

प्रीतौ प्रसन्नवदनौ जितकामलोभौ धर्मात्मजौ निजतपोरुचिशोभिताङ्गौ । नरनारायणावूचतुः ब्रुवन्तु वाञ्छितान् कामान्ददावस्तुष्टमानसौ

prītau prasannavadanau jitakāmalobhau dharmātmajau nijataporuciśobhitāṅgau | naranārāyaṇāvūcatuḥ bruvantu vāñchitān kāmāndadāvastuṣṭamānasau

यान्तु स्वर्गं गहीत्वेमामुर्वशीं चारुलोचनाम् । उपायनमियं बाला गच्छत्वद्य मनोहरा

yāntu svargaṃ gahītvemāmurvaśīṃ cārulocanām | upāyanamiyaṃ bālā gacchatvadya manoharā

दत्तावाभ्यां मघवतः प्रीणनायोरुसम्भवा । स्वस्त्यस्तु सर्वदेवेभ्यो यथेष्टं प्रव्रजन्तु च

dattāvābhyāṃ maghavataḥ prīṇanāyorusambhavā | svastyastu sarvadevebhyo yatheṣṭaṃ pravrajantu ca

( न कस्यापि तपोविघ्नं प्रकर्तव्यमतः परम् ।) ॥ देव्य ऊचुः क्व गच्छामो महाभाग प्राप्तास्ते पादपङ्कजम् । नारायण सुरश्रेष्ठ भक्त्या परमया मुदा

( na kasyāpi tapovighnaṃ prakartavyamataḥ param |) || devya ūcuḥ kva gacchāmo mahābhāga prāptāste pādapaṅkajam | nārāyaṇa suraśreṣṭha bhaktyā paramayā mudā

वाञ्छितं चेद्वरं नाथ ददासि मधुसूदन । तुष्टः कमलपत्राक्ष ब्रवीमो मनसेप्सितम्

vāñchitaṃ cedvaraṃ nātha dadāsi madhusūdana | tuṣṭaḥ kamalapatrākṣa bravīmo manasepsitam

पतिस्त्वं भव देवेश वरमेनं परन्तप । भवामः प्रीतियुक्तास्त्वां सेवितुं जगदीश्वर

patistvaṃ bhava deveśa varamenaṃ parantapa | bhavāmaḥ prītiyuktāstvāṃ sevituṃ jagadīśvara

त्वया चोत्पादिता नार्यः सन्त्यन्याश्चारुलोचनाः । उर्वश्याद्यास्तथा यान्तु स्वर्गं वै भवदाज्ञया

tvayā cotpāditā nāryaḥ santyanyāścārulocanāḥ | urvaśyādyāstathā yāntu svargaṃ vai bhavadājñayā

स्त्रीणां षोडशसाहस्रं तिष्ठत्वत्र शतार्धकम् । सेवां तेऽत्र करिष्यामो युवयोस्तापसोत्तमौ

strīṇāṃ ṣoḍaśasāhasraṃ tiṣṭhatvatra śatārdhakam | sevāṃ te'tra kariṣyāmo yuvayostāpasottamau

वाञ्छितं देहि देवेश सत्यवाग्भव माधव । आशाभङ्गो हि नारीणां हिंसनं परिकीर्तितम्

vāñchitaṃ dehi deveśa satyavāgbhava mādhava | āśābhaṅgo hi nārīṇāṃ hiṃsanaṃ parikīrtitam

कामार्तानाञ्च मुनिभिर्धर्मज्ञैस्तत्त्वदर्शिभिः । भाग्ययोगादिह प्राप्ताः स्वर्गात्प्रेमपरिप्लुताः

kāmārtānāñca munibhirdharmajñaistattvadarśibhiḥ | bhāgyayogādiha prāptāḥ svargātpremapariplutāḥ

त्यक्तुं नार्हसि देवेश समर्थोऽसि जगत्पते । नारायण उवाच पूर्णं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्तं मयात्र वै

tyaktuṃ nārhasi deveśa samartho'si jagatpate | nārāyaṇa uvāca pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu tapastaptaṃ mayātra vai

जितेन्द्रियेण चार्वङ्ग्यः कथं भङ्गं करोम्यतः । नेच्छा कामे सुखे काचित्सुखधर्मविनाशके

jitendriyeṇa cārvaṅgyaḥ kathaṃ bhaṅgaṃ karomyataḥ | necchā kāme sukhe kācitsukhadharmavināśake

पशूनामपि साधर्म्ये रमेत मतिमान्कथम् । अप्सरस ऊचुः शब्दादीनां च पञ्चानां मध्ये स्पर्शसुखं वरम्

paśūnāmapi sādharmye rameta matimānkatham | apsarasa ūcuḥ śabdādīnāṃ ca pañcānāṃ madhye sparśasukhaṃ varam

आनन्दरसमूलं वै नान्यदस्ति सुखं किल । अतोऽस्माकं महाराज वचनं कुरु सर्वथा

ānandarasamūlaṃ vai nānyadasti sukhaṃ kila | ato'smākaṃ mahārāja vacanaṃ kuru sarvathā

निर्भरं सुखमासाद्य चरस्व गन्धमादने । यदि वाञ्छसि नाकत्वं नाधिको गन्धमादनात्

nirbharaṃ sukhamāsādya carasva gandhamādane | yadi vāñchasi nākatvaṃ nādhiko gandhamādanāt

रमस्वात्र शुभे स्थाने प्राप्य सर्वाः सुराङ्गनाः

ramasvātra śubhe sthāne prāpya sarvāḥ surāṅganāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे ॥ अप्सरसां नारायणसमीपे प्रार्थनाकरणं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe || apsarasāṃ nārāyaṇasamīpe prārthanākaraṇaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

अहङ्कारावर्तनवर्णनम् व्यास उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तासां धर्मपुत्रः प्रतापवान् । विमर्शमकरोच्चित्ते किं कर्तव्यं मयाधुना

ahaṅkārāvartanavarṇanam vyāsa uvāca ityākarṇya vacastāsāṃ dharmaputraḥ pratāpavān | vimarśamakaroccitte kiṃ kartavyaṃ mayādhunā

हास्योऽहं मुनिवृन्देषु भविष्याम्यद्य सङ्गमात् । अहंकारादिदं प्राप्तं दुःखं नात्र विचारणा । मूलं धर्मविनाशस्य प्रथमं यदहङ्कृतिः

hāsyo'haṃ munivṛndeṣu bhaviṣyāmyadya saṅgamāt | ahaṃkārādidaṃ prāptaṃ duḥkhaṃ nātra vicāraṇā | mūlaṃ dharmavināśasya prathamaṃ yadahaṅkṛtiḥ

मूलं संसारवृक्षस्य यतः प्रोक्तो महात्मभिः । दृष्ट्वा मौनं समाधाय न स्थितोऽहं समागतम्

mūlaṃ saṃsāravṛkṣasya yataḥ prokto mahātmabhiḥ | dṛṣṭvā maunaṃ samādhāya na sthito'haṃ samāgatam

वाराङ्गनागणं जुष्टं तेनासं दुःखभाजनम् । उत्पादितास्तथा नार्यो मया धर्मव्ययेन वै

vārāṅganāgaṇaṃ juṣṭaṃ tenāsaṃ duḥkhabhājanam | utpāditāstathā nāryo mayā dharmavyayena vai

तास्तु मां बाधितुं वृत्ताः कामार्ताः प्रमदोत्तमाः । ऊर्णनाभिरिवाद्याहं जालेन स्वकृतेन वै

tāstu māṃ bādhituṃ vṛttāḥ kāmārtāḥ pramadottamāḥ | ūrṇanābhirivādyāhaṃ jālena svakṛtena vai

बद्धोऽस्मि सुदृढेनात्र किं कर्तव्यमतः परम् । यदि चिन्तां समुत्सृज्य सन्त्यजाम्यबला इमाः

baddho'smi sudṛḍhenātra kiṃ kartavyamataḥ param | yadi cintāṃ samutsṛjya santyajāmyabalā imāḥ

शप्त्वा भ्रष्टा व्रजिष्यन्ति सर्वा भग्नमनोरथाः । मुक्तोऽहं सञ्चरिष्यामि विजने परमं तपः

śaptvā bhraṣṭā vrajiṣyanti sarvā bhagnamanorathāḥ | mukto'haṃ sañcariṣyāmi vijane paramaṃ tapaḥ

तस्मात्क्रोधं समुत्पाद्य त्यक्ष्यामि सुन्दरीगणम् । व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य मनसा मुनिर्नारायणस्तदा

tasmātkrodhaṃ samutpādya tyakṣyāmi sundarīgaṇam | vyāsa uvāca iti sañcintya manasā munirnārāyaṇastadā

विमर्शमकरोच्चित्ते सुखोत्पादनसाधने । द्वितीयोऽयं महाशत्रुः क्रोधः सन्तापकारकः

vimarśamakaroccitte sukhotpādanasādhane | dvitīyo'yaṃ mahāśatruḥ krodhaḥ santāpakārakaḥ

कामादप्यधिको लोके लोभादपि च दारुणः । क्रोधाभिभूतः कुरुते हिंसां प्राणविघातिनीम्

kāmādapyadhiko loke lobhādapi ca dāruṇaḥ | krodhābhibhūtaḥ kurute hiṃsāṃ prāṇavighātinīm

दुःखदां सर्वभूतानां नरकारामदीर्घिकाम् । यथाग्निर्घर्षणाज्जातः पादपं प्रदहेत्तथा

duḥkhadāṃ sarvabhūtānāṃ narakārāmadīrghikām | yathāgnirgharṣaṇājjātaḥ pādapaṃ pradahettathā

देहोत्पन्नस्तथा क्रोधो देहं दहति दारुणः । व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्यमानं तं भ्रातरं दीनमानसम्

dehotpannastathā krodho dehaṃ dahati dāruṇaḥ | vyāsa uvāca iti sañcintyamānaṃ taṃ bhrātaraṃ dīnamānasam

उवाच वचनं तथ्यं नरो धर्मसुतोऽनुजः । नर उवाच नारायण महाभाग कोपं यच्छ महामते

uvāca vacanaṃ tathyaṃ naro dharmasuto'nujaḥ | nara uvāca nārāyaṇa mahābhāga kopaṃ yaccha mahāmate

शान्तं भावं समाश्रित्य नाशयाहङ्कृतिं पराम् । पुराहङ्कारदोषेण तपो नष्टं किलावयोः

śāntaṃ bhāvaṃ samāśritya nāśayāhaṅkṛtiṃ parām | purāhaṅkāradoṣeṇa tapo naṣṭaṃ kilāvayoḥ

संग्रामश्चाभवत्ताभ्यां भावाभ्यामसुरेण ह । दिव्यवर्षसहस्रं तु प्रह्लादेन महाद्‌भुतम्

saṃgrāmaścābhavattābhyāṃ bhāvābhyāmasureṇa ha | divyavarṣasahasraṃ tu prahlādena mahādbhutam

दुःखं बहुतरं प्राप्तं तत्रावाभ्यां सुरोत्तम । तस्मात्क्रोधं परित्यज्य शान्तो भव मुनीश्वर

duḥkhaṃ bahutaraṃ prāptaṃ tatrāvābhyāṃ surottama | tasmātkrodhaṃ parityajya śānto bhava munīśvara

( शान्तत्वं तपसो मूलं मुनिभिः परिकीर्तितम् ।) ॥ व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा शान्तोऽभूद्धर्मनन्दनः । जनमेजय उवाच संशयोऽयं मुनिश्रेष्ठ प्रह्लादेन महात्मना

( śāntatvaṃ tapaso mūlaṃ munibhiḥ parikīrtitam |) || vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā śānto'bhūddharmanandanaḥ | janamejaya uvāca saṃśayo'yaṃ muniśreṣṭha prahlādena mahātmanā

विष्णुभक्तेन शान्तेन कथं युद्धं कृतं पुरा । कृतवन्तौ कथं युद्धं नरनारायणावृषी

viṣṇubhaktena śāntena kathaṃ yuddhaṃ kṛtaṃ purā | kṛtavantau kathaṃ yuddhaṃ naranārāyaṇāvṛṣī

तापसौ धर्मपुत्रौ द्वौ सुशान्तमानसावुभौ । समागमः कथं जातस्तयोर्दैत्यसुतस्य च

tāpasau dharmaputrau dvau suśāntamānasāvubhau | samāgamaḥ kathaṃ jātastayordaityasutasya ca

संग्रामस्तु कथं ताभ्यां कृतस्तेन महात्मना । प्रह्लादोऽप्यतिधर्मात्मा ज्ञानवान्विष्णुतत्परः

saṃgrāmastu kathaṃ tābhyāṃ kṛtastena mahātmanā | prahlādo'pyatidharmātmā jñānavānviṣṇutatparaḥ

नरनारायणौ तद्वत्तापसौ सत्त्वसंस्थितौ । तेन ताभ्यां समुद्‌भूतं वैरं यदि परस्परम्

naranārāyaṇau tadvattāpasau sattvasaṃsthitau | tena tābhyāṃ samudbhūtaṃ vairaṃ yadi parasparam

तदा तपसि धर्मे च श्रम एव हि केवलम् । क्व जपः क्व तपश्चर्या पुरा सत्ययुगेऽपि च

tadā tapasi dharme ca śrama eva hi kevalam | kva japaḥ kva tapaścaryā purā satyayuge'pi ca

तादृशैर्न जितं चित्तं क्रोधाहङ्कारसंवृतम् । न क्रोधो न च मात्सर्यमहङ्कारांकुरं विना

tādṛśairna jitaṃ cittaṃ krodhāhaṅkārasaṃvṛtam | na krodho na ca mātsaryamahaṅkārāṃkuraṃ vinā

अहङ्कारात्समुत्पन्नाः कामक्रोधादयः किल । वर्षकोटिसहस्रं तु तपः कृत्वातिदारुणम्

ahaṅkārātsamutpannāḥ kāmakrodhādayaḥ kila | varṣakoṭisahasraṃ tu tapaḥ kṛtvātidāruṇam

अहङ्कारांकुरे जाते व्यर्थं भवति सर्वथा । यथा सूर्योदये जाते तमोरूपं न तिष्ठति

ahaṅkārāṃkure jāte vyarthaṃ bhavati sarvathā | yathā sūryodaye jāte tamorūpaṃ na tiṣṭhati

अहङ्कारांकुरस्याग्रे तथा पुण्यं न तिष्ठति । प्रह्लादोऽपि महाभाग हरिणा समयुध्यत

ahaṅkārāṃkurasyāgre tathā puṇyaṃ na tiṣṭhati | prahlādo'pi mahābhāga hariṇā samayudhyata

तदा व्यर्थं कृतं सर्वं सुकृतं किल भूतले । नरनारायणौ शान्तौ विहाय परमं तपः

tadā vyarthaṃ kṛtaṃ sarvaṃ sukṛtaṃ kila bhūtale | naranārāyaṇau śāntau vihāya paramaṃ tapaḥ

कृतवन्तौ यदा युद्धं क्व शमः सुकृतं पुनः । ईदृग्भ्यां सत्त्वयुक्ताभ्यामजेया यद्यहङ्कृतिः

kṛtavantau yadā yuddhaṃ kva śamaḥ sukṛtaṃ punaḥ | īdṛgbhyāṃ sattvayuktābhyāmajeyā yadyahaṅkṛtiḥ

मादृशानाञ्ज का वार्ता मुनेऽहङ्कारसंक्षये । अहङ्कारपरित्यक्तो न कोऽप्यस्ति जगत्त्रये

mādṛśānāñja kā vārtā mune'haṅkārasaṃkṣaye | ahaṅkāraparityakto na ko'pyasti jagattraye

न भूतो भविता नैव यस्त्यक्तस्तेन सर्वथा । मुच्यते लोहनिगडैर्बद्धः काष्ठमयैस्तथा

na bhūto bhavitā naiva yastyaktastena sarvathā | mucyate lohanigaḍairbaddhaḥ kāṣṭhamayaistathā

अहङ्कारनिबद्धस्तु न कदाचिद्विमुच्यते । अहङ्कारावृतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

ahaṅkāranibaddhastu na kadācidvimucyate | ahaṅkārāvṛtaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

भ्रमत्येव हि संसारे विष्ठामूत्रप्रदूषिते । ब्रह्मज्ञानं कुतस्तावत्संसारे मोहसंवृते

bhramatyeva hi saṃsāre viṣṭhāmūtrapradūṣite | brahmajñānaṃ kutastāvatsaṃsāre mohasaṃvṛte

मतं मीमांसकानां वै सम्मतं भाति सुव्रत । महान्तोऽपि सदा युक्ताः कामक्रोधादिभिर्मुने

mataṃ mīmāṃsakānāṃ vai sammataṃ bhāti suvrata | mahānto'pi sadā yuktāḥ kāmakrodhādibhirmune

मादृशानां कलावस्मिन्का कथा मुनिसत्तम । व्यास उवाच कार्यं वै कारणाद्‌भिन्नं कथं भवति भारत

mādṛśānāṃ kalāvasminkā kathā munisattama | vyāsa uvāca kāryaṃ vai kāraṇādbhinnaṃ kathaṃ bhavati bhārata

कटकं कुण्डलञ्चैव सुवर्णसदृशं भवेत् । अहङ्कारोद्‌भवं सर्वं ब्रह्माण्डं सचराचरम्

kaṭakaṃ kuṇḍalañcaiva suvarṇasadṛśaṃ bhavet | ahaṅkārodbhavaṃ sarvaṃ brahmāṇḍaṃ sacarācaram

पटस्तन्तुवशः प्रोक्तस्तद्वियुक्तः कथं भवेत् । मायागुणैस्त्रिभिः सर्वं रचितं स्थिरजङ्गमम्

paṭastantuvaśaḥ proktastadviyuktaḥ kathaṃ bhavet | māyāguṇaistribhiḥ sarvaṃ racitaṃ sthirajaṅgamam

सतृणस्तम्बपर्यन्तं का तत्र परिदेवना । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्ते चाहङ्कारमोहिताः

satṛṇastambaparyantaṃ kā tatra paridevanā | brahmā viṣṇustathā rudraste cāhaṅkāramohitāḥ

भ्रमन्त्यस्मिन्महागाधे संसारे नृपसत्तम । वसिष्ठनारदाद्याश्च मुनयो ज्ञानिनः परम्

bhramantyasminmahāgādhe saṃsāre nṛpasattama | vasiṣṭhanāradādyāśca munayo jñāninaḥ param

तेऽभिभूताः संसरन्ति संसारेऽस्मिन्पुनः पुनः । न कोऽप्यस्ति नृपश्रेष्ठ त्रिषु लोकेषु देहभृत्

te'bhibhūtāḥ saṃsaranti saṃsāre'sminpunaḥ punaḥ | na ko'pyasti nṛpaśreṣṭha triṣu lokeṣu dehabhṛt

एभिर्मायागुणैर्मुक्तः शान्त आत्मसुखे स्थितः । कामक्रोधौ तथा लोभो मोहोऽहङ्कारसम्भवः

ebhirmāyāguṇairmuktaḥ śānta ātmasukhe sthitaḥ | kāmakrodhau tathā lobho moho'haṅkārasambhavaḥ

न मुञ्चन्ति नरं सर्वं देहवन्तं नृपोत्तम । अधीत्य वेदशास्त्राणि पुराणानि विचिन्त्य च

na muñcanti naraṃ sarvaṃ dehavantaṃ nṛpottama | adhītya vedaśāstrāṇi purāṇāni vicintya ca

कृत्वा तीर्थाटनं दानं ध्यानञ्चैव सुरार्चनम् । करोति विषयासक्तः सर्वं कर्म च चौरवत्

kṛtvā tīrthāṭanaṃ dānaṃ dhyānañcaiva surārcanam | karoti viṣayāsaktaḥ sarvaṃ karma ca cauravat

विचारयति नो पूर्वं काममोहमदान्वितः । कृते युगेऽपि त्रेतायां द्वापरे कुरुनन्दन

vicārayati no pūrvaṃ kāmamohamadānvitaḥ | kṛte yuge'pi tretāyāṃ dvāpare kurunandana

विद्धोऽत्रास्ति च धर्मोऽपि का कथाद्य कलौ पुनः । स्पर्धा सदैव सद्रोहा लोभामर्षौ च सर्वदा

viddho'trāsti ca dharmo'pi kā kathādya kalau punaḥ | spardhā sadaiva sadrohā lobhāmarṣau ca sarvadā

एवंविधोऽस्ति संसारो नात्र कार्या विचारणा । साधवो विरला लोके भवन्ति गतमत्सराः

evaṃvidho'sti saṃsāro nātra kāryā vicāraṇā | sādhavo viralā loke bhavanti gatamatsarāḥ

जितक्रोधा जितामर्षा दृष्टान्तार्थं व्यवस्थिताः । राजोवाच ते धन्याः कृतपुण्यास्ते मदमोहविवर्जिताः

jitakrodhā jitāmarṣā dṛṣṭāntārthaṃ vyavasthitāḥ | rājovāca te dhanyāḥ kṛtapuṇyāste madamohavivarjitāḥ

जितेन्द्रियाः सदाचारा जितं तैर्भुवनत्रयम् । दुनोमि पातकं स्मृत्वा पितुर्मम महात्मनः

jitendriyāḥ sadācārā jitaṃ tairbhuvanatrayam | dunomi pātakaṃ smṛtvā piturmama mahātmanaḥ

कृतस्तपस्विनः कण्ठे मृतसर्पो ह्यघं विना । अतस्तस्य मुनिश्रेष्ठ भविता किं ममाग्रतः

kṛtastapasvinaḥ kaṇṭhe mṛtasarpo hyaghaṃ vinā | atastasya muniśreṣṭha bhavitā kiṃ mamāgrataḥ

न जाने बुद्धिसम्मोहात्किं वा कार्यं भविष्यति । मधु पश्यति मूढात्मा प्रपातं नैव पश्यति

na jāne buddhisammohātkiṃ vā kāryaṃ bhaviṣyati | madhu paśyati mūḍhātmā prapātaṃ naiva paśyati

करोति निन्दितं कर्म नरकान्न बिभेति च । कथं युद्धं पुरा वृत्तं विस्तरात्तद्वदस्व मे

karoti ninditaṃ karma narakānna bibheti ca | kathaṃ yuddhaṃ purā vṛttaṃ vistarāttadvadasva me

प्रह्लादेन यथा चोग्रं नरनारायणस्य वै । प्रह्लादस्तु कथं यातः पातालात्तद्वदस्व मे

prahlādena yathā cograṃ naranārāyaṇasya vai | prahlādastu kathaṃ yātaḥ pātālāttadvadasva me

सारस्वते महातीर्थे पुण्ये बदरिकाश्रमे । नरनारायणौ शान्तौ तापसौ मुनिसत्तमौ

sārasvate mahātīrthe puṇye badarikāśrame | naranārāyaṇau śāntau tāpasau munisattamau

कृतवन्तौ तथा युद्धं हेतुना केन मानद । वैरं भवति वित्तार्थं दारार्थं वा परस्परम्

kṛtavantau tathā yuddhaṃ hetunā kena mānada | vairaṃ bhavati vittārthaṃ dārārthaṃ vā parasparam

एषणारहितौ कस्माच्चक्रतुः प्रधनं महत् । प्रह्लादोऽपि च धर्मात्मा ज्ञात्वा देवौ सनातनौ

eṣaṇārahitau kasmāccakratuḥ pradhanaṃ mahat | prahlādo'pi ca dharmātmā jñātvā devau sanātanau

कृतवान्स कथं युद्धं नरनारायणौ मुनी । एतद्विस्तरतो ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छामि कारणम्

kṛtavānsa kathaṃ yuddhaṃ naranārāyaṇau munī | etadvistarato brahmañchrotumicchāmi kāraṇam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां ॥ चतुर्थस्कन्धे अहङ्कारावर्तनवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || caturthaskandhe ahaṅkārāvartanavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

प्रह्लादतीर्थयात्रावर्णनम् सूत उवाच इति पृष्टस्तदा विप्रो राज्ञा पारीक्षितेन वै । उवाच विस्तरात्सर्वं व्यासः सत्यवतीसुतः

prahlādatīrthayātrāvarṇanam sūta uvāca iti pṛṣṭastadā vipro rājñā pārīkṣitena vai | uvāca vistarātsarvaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

जनमेजयोऽपि धर्मात्मा निर्वेदं परमं गतः । चित्तं दुश्चरितं मत्वा वैराटीतनयस्य वै

janamejayo'pi dharmātmā nirvedaṃ paramaṃ gataḥ | cittaṃ duścaritaṃ matvā vairāṭītanayasya vai

तस्यैवोद्धरणार्थाय चकार सततं मनः । विप्रावमानपापेन यमलोकं गतस्य वै

tasyaivoddharaṇārthāya cakāra satataṃ manaḥ | viprāvamānapāpena yamalokaṃ gatasya vai

पुन्नामनरकाद्यस्मात्त्रायते पितरं स्वकम् । पुत्रेति नाम सार्थं स्यात्तेन तस्य मुनीश्वराः

punnāmanarakādyasmāttrāyate pitaraṃ svakam | putreti nāma sārthaṃ syāttena tasya munīśvarāḥ

सर्पदष्टं नृपं श्रुत्वा हर्म्योपरि मृतं तथा । विप्रशापादौत्तरेयं स्नानदानविवर्जितम्

sarpadaṣṭaṃ nṛpaṃ śrutvā harmyopari mṛtaṃ tathā | vipraśāpādauttareyaṃ snānadānavivarjitam

पितुर्गतिं निशम्यासौ निर्वेदं गतवान्नृपः । पारीक्षितो महाभागः सन्तप्तो भयविह्वलः

piturgatiṃ niśamyāsau nirvedaṃ gatavānnṛpaḥ | pārīkṣito mahābhāgaḥ santapto bhayavihvalaḥ

पप्रच्छाथ मुनिं व्यासं गृहागतमनिन्दितः । नरनारायणस्येमां कथां परमविस्मृताम्

papracchātha muniṃ vyāsaṃ gṛhāgatamaninditaḥ | naranārāyaṇasyemāṃ kathāṃ paramavismṛtām

व्यास उवाच स यदा निहतो रौद्रो हिरण्यकशिपुर्नृप । अभिषिक्तस्तदा राज्ये प्रह्लादो नाम तत्सुतः

vyāsa uvāca sa yadā nihato raudro hiraṇyakaśipurnṛpa | abhiṣiktastadā rājye prahlādo nāma tatsutaḥ

तस्मिञ्छासति दैत्येन्द्रे देवब्राह्मणपूजके । मखैर्भूमौ नृपतयो यजन्तः श्रद्धयान्विताः

tasmiñchāsati daityendre devabrāhmaṇapūjake | makhairbhūmau nṛpatayo yajantaḥ śraddhayānvitāḥ

ब्राह्मणाश्च तपोधर्मतीर्थयात्राश्च कुर्वते । वैश्याश्च स्वस्ववृत्तिस्थाः शूद्राः शुश्रूषणे रताः

brāhmaṇāśca tapodharmatīrthayātrāśca kurvate | vaiśyāśca svasvavṛttisthāḥ śūdrāḥ śuśrūṣaṇe ratāḥ

नृसिंहेन च पाताले स्थापितः सोऽथ दैत्यराट् । राज्यं चकार तत्रैव प्रजापालनतत्परः

nṛsiṃhena ca pātāle sthāpitaḥ so'tha daityarāṭ | rājyaṃ cakāra tatraiva prajāpālanatatparaḥ

कदाचिद्‌ भृगुपुत्रोऽथ च्यवनाख्यो महातपाः । जगाम नर्मदां स्नातुं तीर्थं वै व्याहृतीश्वरम्

kadācid bhṛguputro'tha cyavanākhyo mahātapāḥ | jagāma narmadāṃ snātuṃ tīrthaṃ vai vyāhṛtīśvaram

रेवां महानदीं दृष्ट्वा ततस्तस्यामवातरत् । उत्तरन्तं प्रजग्राह नागो विषभयङ्करः

revāṃ mahānadīṃ dṛṣṭvā tatastasyāmavātarat | uttarantaṃ prajagrāha nāgo viṣabhayaṅkaraḥ

गृहीतो भयभीतस्तु पाताले मुनिसत्तमः । सस्मार मनसा विष्णुं देवदेवं जनार्दनम्

gṛhīto bhayabhītastu pātāle munisattamaḥ | sasmāra manasā viṣṇuṃ devadevaṃ janārdanam

संस्मृते पुण्डरीकाक्षे निर्विषोऽभून्महोरगः । न प्राप च्यवनो दुःखं नीयमानो रसातलम्

saṃsmṛte puṇḍarīkākṣe nirviṣo'bhūnmahoragaḥ | na prāpa cyavano duḥkhaṃ nīyamāno rasātalam

द्विजिह्वेन मुनिस्त्यक्तो निर्विण्णेनातिशङ्‌किना । मां शपेत मुनिः कुद्धस्तापसोऽयं महानिति

dvijihvena munistyakto nirviṇṇenātiśaṅkinā | māṃ śapeta muniḥ kuddhastāpaso'yaṃ mahāniti

चचार नागकन्याभिः पूजितो मुनिसत्तमः । विवेशाप्यथ नागानां दानवानां महत्पुरम्

cacāra nāgakanyābhiḥ pūjito munisattamaḥ | viveśāpyatha nāgānāṃ dānavānāṃ mahatpuram

कदाचिद्‌भृगुपुत्रं तं विचरन्तं पुरोत्तमे । ददर्श दैत्यराजोऽसौ प्रह्लादो धर्मवत्सलः

kadācidbhṛguputraṃ taṃ vicarantaṃ purottame | dadarśa daityarājo'sau prahlādo dharmavatsalaḥ

दृष्ट्वा तं पूजयामास मुनिं दैत्यपतिस्तदा । पप्रच्छ कारणं किं ते पातालागमने वद

dṛṣṭvā taṃ pūjayāmāsa muniṃ daityapatistadā | papraccha kāraṇaṃ kiṃ te pātālāgamane vada

प्रेषितोऽसि किमिन्द्रेण सत्यं ब्रूहि द्विजोत्तम । दैत्यविद्वेषयुक्तेन मम राज्यदिदृक्षया

preṣito'si kimindreṇa satyaṃ brūhi dvijottama | daityavidveṣayuktena mama rājyadidṛkṣayā

च्यवन उवाच किं मे मघवता राजन् यदहं प्रेषितः पुनः । दूतकार्यं प्रकुर्वाणः प्राप्तवान्नगरे तव

cyavana uvāca kiṃ me maghavatā rājan yadahaṃ preṣitaḥ punaḥ | dūtakāryaṃ prakurvāṇaḥ prāptavānnagare tava

विद्धि मां भृगुपुत्रं तं स्वनेत्रं धर्मतत्परम् । मा शङ्कां कुरु दैत्येन्द्र वासवप्रेषितस्य वै

viddhi māṃ bhṛguputraṃ taṃ svanetraṃ dharmatatparam | mā śaṅkāṃ kuru daityendra vāsavapreṣitasya vai

स्नानार्थं नर्मदां प्राप्तः पुण्यतीर्थे नृपोत्तम । नद्यामेवावतीर्णोऽहं गृहीतश्च महाहिना

snānārthaṃ narmadāṃ prāptaḥ puṇyatīrthe nṛpottama | nadyāmevāvatīrṇo'haṃ gṛhītaśca mahāhinā

जातोऽसौ निर्विषः सर्पो विष्णोः संस्मरणादिव । मुक्तोऽहं तेन नागेन प्रभावात्स्मरणस्य वै

jāto'sau nirviṣaḥ sarpo viṣṇoḥ saṃsmaraṇādiva | mukto'haṃ tena nāgena prabhāvātsmaraṇasya vai

अत्रागतेन राजेन्द्र मयाप्तं तव दर्शनम् । विष्णुभक्तोऽसि दैत्येन्द्र तद्‌भक्तं मां विचिन्तय

atrāgatena rājendra mayāptaṃ tava darśanam | viṣṇubhakto'si daityendra tadbhaktaṃ māṃ vicintaya

व्यास उवाच तन्निशम्य वचः श्लक्ष्णं हिरण्यकशिपोः सुतः । पप्रच्छ परया प्रीत्या तीर्थानि विविधानि च

vyāsa uvāca tanniśamya vacaḥ ślakṣṇaṃ hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | papraccha parayā prītyā tīrthāni vividhāni ca

प्रह्लाद उवाच पृथिव्यां कानि तीर्थानि पुण्यानि मुनिसत्तम । पाताले च तथाकाशे तानि नो वद विस्तरात्

prahlāda uvāca pṛthivyāṃ kāni tīrthāni puṇyāni munisattama | pātāle ca tathākāśe tāni no vada vistarāt

च्यवन उवाच मनोवाक्कायशुद्धानां राजंस्तीर्थं पदे पदे । तथा मलिनचित्तानां गङ्गापि कीकटाधिका

cyavana uvāca manovākkāyaśuddhānāṃ rājaṃstīrthaṃ pade pade | tathā malinacittānāṃ gaṅgāpi kīkaṭādhikā

प्रथमं चेन्मनः शुद्धं जातं पापविवर्जितम् । तदा तीर्थानि सर्वाणि पावनानि भवन्ति वै

prathamaṃ cenmanaḥ śuddhaṃ jātaṃ pāpavivarjitam | tadā tīrthāni sarvāṇi pāvanāni bhavanti vai

गङ्गातीरे हि सर्वत्र वसन्ति नगराणि च । व्रजाश्चैवाकरा ग्रामाः सर्वे खेटास्तथापरे

gaṅgātīre hi sarvatra vasanti nagarāṇi ca | vrajāścaivākarā grāmāḥ sarve kheṭāstathāpare

निषादानां निवासाश्च कैवर्तानां तथापरे । हूणबङ्गखसानां च म्लेच्छानां दैत्यसत्तम

niṣādānāṃ nivāsāśca kaivartānāṃ tathāpare | hūṇabaṅgakhasānāṃ ca mlecchānāṃ daityasattama

पिबन्ति सर्वदा गाङ्गं जलं ब्रह्मोपमं सदा । स्नानं कुर्वन्ति दैत्येन्द्र त्रिकालं स्वेच्छया जनाः

pibanti sarvadā gāṅgaṃ jalaṃ brahmopamaṃ sadā | snānaṃ kurvanti daityendra trikālaṃ svecchayā janāḥ

तत्रैकोऽपि विशुद्धात्मा न भवत्येव मारिष । किं फलं तर्हि तीर्थस्य विषयोपहतात्मसु

tatraiko'pi viśuddhātmā na bhavatyeva māriṣa | kiṃ phalaṃ tarhi tīrthasya viṣayopahatātmasu

कारणं मन एवात्र नान्यद्‌राजन्विचिन्तय । मनःशुद्धिं प्रकर्तव्या सततं शुद्धिमिच्छता

kāraṇaṃ mana evātra nānyadrājanvicintaya | manaḥśuddhiṃ prakartavyā satataṃ śuddhimicchatā

तीर्थवासी महापापी भवेत्तत्रात्मवञ्चनात् । तत्रैवाचरितं पापमानन्त्याय प्रकल्पते

tīrthavāsī mahāpāpī bhavettatrātmavañcanāt | tatraivācaritaṃ pāpamānantyāya prakalpate

यथेन्द्रवारुणं पक्वं मिष्टं नैवोपजायते । भावदुष्टस्तथा तीर्थे कोटिस्तातो न शुध्यति

yathendravāruṇaṃ pakvaṃ miṣṭaṃ naivopajāyate | bhāvaduṣṭastathā tīrthe koṭistāto na śudhyati

प्रथमं मनसः शुद्धिः कर्तव्या शुभमिच्छता । शुद्धे मनसि द्रव्यस्य शुद्धिर्भवति नान्यथा

prathamaṃ manasaḥ śuddhiḥ kartavyā śubhamicchatā | śuddhe manasi dravyasya śuddhirbhavati nānyathā

तथैवाचारशुद्धिः स्यात्ततस्तीर्थं प्रसिध्यति । अन्यथा तु कृतं सर्वं व्यर्थं भवति तत्क्षणात्

tathaivācāraśuddhiḥ syāttatastīrthaṃ prasidhyati | anyathā tu kṛtaṃ sarvaṃ vyarthaṃ bhavati tatkṣaṇāt

(हीनवर्णस्य संसर्गं तीर्थे गत्वा सदा त्यजेत् ।) ॥ भूतानुकम्पनं चैव कर्तव्यं कर्मणा धिया । यदि पृच्छसि राजेन्द्र तीर्थं वक्ष्याम्यनुत्तमम्

(hīnavarṇasya saṃsargaṃ tīrthe gatvā sadā tyajet |) || bhūtānukampanaṃ caiva kartavyaṃ karmaṇā dhiyā | yadi pṛcchasi rājendra tīrthaṃ vakṣyāmyanuttamam

प्रथमं नैमिषं पुण्यं चक्रतीर्थं च पुष्करम् । अन्येषां चैव तीर्थानां संख्या नास्ति महीतले

prathamaṃ naimiṣaṃ puṇyaṃ cakratīrthaṃ ca puṣkaram | anyeṣāṃ caiva tīrthānāṃ saṃkhyā nāsti mahītale

पावनानि च स्थानानि बहूनि नृपसत्तम । व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नैमिषं गन्तुमुद्यतः

pāvanāni ca sthānāni bahūni nṛpasattama | vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ rājā naimiṣaṃ gantumudyataḥ

नोदयामास दैत्यान्वै हर्षनिर्भरमानसः । प्रह्लाद उवाच उत्तिष्ठन्तु महाभागा गमिष्यामोऽद्य नैमिषम्

nodayāmāsa daityānvai harṣanirbharamānasaḥ | prahlāda uvāca uttiṣṭhantu mahābhāgā gamiṣyāmo'dya naimiṣam

द्रक्ष्यामः पुण्डरीकाक्षं पीतवाससमच्युतम् । व्यास उवाच इत्युक्ता विष्णुभक्तेन सर्वे ते दानवास्तदा

drakṣyāmaḥ puṇḍarīkākṣaṃ pītavāsasamacyutam | vyāsa uvāca ityuktā viṣṇubhaktena sarve te dānavāstadā

तेनैव सह पातालान्निर्ययुः परया मुदा । ते समेत्य च दैतेया दानवाश्च महाबलाः

tenaiva saha pātālānniryayuḥ parayā mudā | te sametya ca daiteyā dānavāśca mahābalāḥ

नैमिषारण्यमासाद्य स्नानं चक्रुर्मुदान्विताः । प्रह्लादस्तत्र तीर्थेषु चरन्दैत्यैः समन्वितः

naimiṣāraṇyamāsādya snānaṃ cakrurmudānvitāḥ | prahlādastatra tīrtheṣu carandaityaiḥ samanvitaḥ

सरस्वतीं महापुण्यां ददर्श विमलोदकाम् । तीर्थे तत्र नृपश्रेष्ठ प्रह्लादस्य महात्मनः

sarasvatīṃ mahāpuṇyāṃ dadarśa vimalodakām | tīrthe tatra nṛpaśreṣṭha prahlādasya mahātmanaḥ

मनः प्रसन्नं सञ्जातं स्नात्वा सारस्वते जले । विधिवत्तत्र दैत्येन्द्रः स्नानदानादिकं शुभे

manaḥ prasannaṃ sañjātaṃ snātvā sārasvate jale | vidhivattatra daityendraḥ snānadānādikaṃ śubhe

चकारातिप्रसन्नात्मा तीर्थे परमपावने

cakārātiprasannātmā tīrthe paramapāvane

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां ॥ चतुर्थस्कन्धे प्रह्लादतीर्थयात्रावर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ || caturthaskandhe prahlādatīrthayātrāvarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

प्रह्लादनारायणयोर्युद्धे विष्णोरागमनवर्णनम् व्यास उवाच कुर्वंस्तीर्थविधिं तत्र हिरण्यकशिपोः सुतः । न्यग्रोधं सुमहच्छायमपश्यत्पुरतस्तदा

prahlādanārāyaṇayoryuddhe viṣṇorāgamanavarṇanam vyāsa uvāca kurvaṃstīrthavidhiṃ tatra hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | nyagrodhaṃ sumahacchāyamapaśyatpuratastadā

ददर्श बाणानपरान्नानाजातीयकांस्तदा । गृध्रपक्षयुतांस्तीव्राच्छिलाधौतान्महोज्वलान्

dadarśa bāṇānaparānnānājātīyakāṃstadā | gṛdhrapakṣayutāṃstīvrācchilādhautānmahojvalān

चिन्तयामास मनसा कस्येमे विशिखास्त्विह । ऋषीणामाश्रमे पुण्ये तीर्थे परमपावने

cintayāmāsa manasā kasyeme viśikhāstviha | ṛṣīṇāmāśrame puṇye tīrthe paramapāvane

एवं चिन्तयतानेन कृष्णाजिनधरौ मुनी । समुन्नतजटाभारौ दृष्टौ धर्मसुतौ तदा

evaṃ cintayatānena kṛṣṇājinadharau munī | samunnatajaṭābhārau dṛṣṭau dharmasutau tadā

तयोरग्रे धृते शुभ्रे धनुषी लक्षणान्विते । शार्ङ्गमाजगवञ्चैव तथाक्षय्यौ महेषुधी

tayoragre dhṛte śubhre dhanuṣī lakṣaṇānvite | śārṅgamājagavañcaiva tathākṣayyau maheṣudhī

ध्यानस्थौ तौ महाभागौ नरनारायणावृषी । दृष्ट्वा धर्मसुतौ तत्र दैत्यानामधिपस्तदा

dhyānasthau tau mahābhāgau naranārāyaṇāvṛṣī | dṛṣṭvā dharmasutau tatra daityānāmadhipastadā

क्रोधरक्तेक्षणस्तौ तु प्रोवाचासुरपालकः । किं भवद्‌भ्यां समारब्धो दम्भो धर्मविनाशनः

krodharaktekṣaṇastau tu provācāsurapālakaḥ | kiṃ bhavadbhyāṃ samārabdho dambho dharmavināśanaḥ

न श्रुतं नैव दृष्टं हि संसारेऽस्मिन्कदापि हि । तपसश्चरणं तीव्रं तथा चापस्य धारणम्

na śrutaṃ naiva dṛṣṭaṃ hi saṃsāre'sminkadāpi hi | tapasaścaraṇaṃ tīvraṃ tathā cāpasya dhāraṇam

विरोधोऽयं युगे चाद्ये कथं युक्तं कलिप्रियम् । ब्राह्मणस्य तपो युक्तं तत्र किं चापधारणम्

virodho'yaṃ yuge cādye kathaṃ yuktaṃ kalipriyam | brāhmaṇasya tapo yuktaṃ tatra kiṃ cāpadhāraṇam

क्व जटाधारणं देहे क्वेषुधी च विडम्बनौ । धर्मस्याचरणं युक्तं युवयोर्दिव्यभावयोः

kva jaṭādhāraṇaṃ dehe kveṣudhī ca viḍambanau | dharmasyācaraṇaṃ yuktaṃ yuvayordivyabhāvayoḥ

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा नरः प्रोवाच भारत । का ते चिन्तात्र दैत्येन्द्र वृथा तपसि चावयोः

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā naraḥ provāca bhārata | kā te cintātra daityendra vṛthā tapasi cāvayoḥ

सामर्थ्ये सति यत्कुर्यात्तत्संपद्येत तस्य हि । आवां कार्यद्वये मन्द समर्थौ लोकविश्रुतौ

sāmarthye sati yatkuryāttatsaṃpadyeta tasya hi | āvāṃ kāryadvaye manda samarthau lokaviśrutau

युद्धे तपसि सामर्थ्यं त्वं पुनः किं करिष्यसि । गच्छ मार्गे यथाकामं कस्मादत्र विकत्थसे

yuddhe tapasi sāmarthyaṃ tvaṃ punaḥ kiṃ kariṣyasi | gaccha mārge yathākāmaṃ kasmādatra vikatthase

ब्रह्मतेजो दुराराध्यं न त्वं वेद विमोहितः । विप्रचर्चा न कर्तव्या प्राणिभिः सुखमीप्सुभिः

brahmatejo durārādhyaṃ na tvaṃ veda vimohitaḥ | vipracarcā na kartavyā prāṇibhiḥ sukhamīpsubhiḥ

प्रह्लाद उवाच तापसौ मन्दबुद्धी स्थो मृषा वां गर्वमोहितौ । मयि तिष्ठति दैत्येन्द्रे धर्मसेतुप्रवर्तके

prahlāda uvāca tāpasau mandabuddhī stho mṛṣā vāṃ garvamohitau | mayi tiṣṭhati daityendre dharmasetupravartake

न युक्तमेतत्तीर्थेऽस्मिन्नधर्माचरणं पुनः । का शक्तिस्तव युद्धेऽस्ति दर्शयाद्य तपोधन

na yuktametattīrthe'sminnadharmācaraṇaṃ punaḥ | kā śaktistava yuddhe'sti darśayādya tapodhana

व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचस्तस्य नरस्तं प्रत्युवाच ह । युद्धस्वाद्य मया सार्धं यदि ते मतिरीदृशी

vyāsa uvāca tadākarṇya vacastasya narastaṃ pratyuvāca ha | yuddhasvādya mayā sārdhaṃ yadi te matirīdṛśī

अद्य ते स्फोटयिष्यामि मूर्धानमसुराधम । ( युद्धे श्रद्धा न ते पश्चाद्‌भविष्यति कदाचन ।) ॥ व्यास उवाच तन्निशम्य वचस्तस्य दैत्येन्द्रः कुपितस्तदा

adya te sphoṭayiṣyāmi mūrdhānamasurādhama | ( yuddhe śraddhā na te paścādbhaviṣyati kadācana |) || vyāsa uvāca tanniśamya vacastasya daityendraḥ kupitastadā

प्रह्लादो बलवानत्र प्रतिज्ञामारुरोह सः । येन केनाप्युपायेन जेष्यामि तावुभावपि

prahlādo balavānatra pratijñāmāruroha saḥ | yena kenāpyupāyena jeṣyāmi tāvubhāvapi

नरनारायणौ दान्तावृषी तपिसमन्वितौ । व्यास उवाच इत्युक्त्वा वचनं दैत्यः प्रतिगृह्य शरासनम्

naranārāyaṇau dāntāvṛṣī tapisamanvitau | vyāsa uvāca ityuktvā vacanaṃ daityaḥ pratigṛhya śarāsanam

आकृष्य तरसा चापं ज्याशब्दञ्च चकार ह । नरोऽपि धनुरादाय शरांस्तीव्राञ्छिलाशितान्

ākṛṣya tarasā cāpaṃ jyāśabdañca cakāra ha | naro'pi dhanurādāya śarāṃstīvrāñchilāśitān

मुमोच बहुशः कोधात्प्रह्लादोपरि पार्थिव

mumoca bahuśaḥ kodhātprahlādopari pārthiva

तान्दैत्यराजस्तपनीयपुङ्खै- श्चिच्छेद बाणैस्तरसा समेत्य । समीक्ष्य छिन्नांश्च नरः स्वसृष्टा- नन्यान्मुमोचाशु रुषान्वितो वै

tāndaityarājastapanīyapuṅkhai- ściccheda bāṇaistarasā sametya | samīkṣya chinnāṃśca naraḥ svasṛṣṭā- nanyānmumocāśu ruṣānvito vai

दैत्याथिपस्तानपि तीव्रवेगै- श्छित्त्वा जघानोरसि तं मुनीन्द्रम् । नरोऽपि तं पञ्चभिराशुगैश्च कुद्धोऽहनद्दैत्यपतिं बाहुदेशे

daityāthipastānapi tīvravegai- śchittvā jaghānorasi taṃ munīndram | naro'pi taṃ pañcabhirāśugaiśca kuddho'hanaddaityapatiṃ bāhudeśe

सेन्द्राः सुरास्तत्र तयोर्हि युद्धं द्रष्टुं विमानैर्गगनस्थिताश्च । नरस्य वीर्यं युधि संस्थितस्य ते तुष्टुवुर्दैत्यपतेश्च भूयः

sendrāḥ surāstatra tayorhi yuddhaṃ draṣṭuṃ vimānairgaganasthitāśca | narasya vīryaṃ yudhi saṃsthitasya te tuṣṭuvurdaityapateśca bhūyaḥ

ववर्ष दैत्याधिप आत्तचापः शिलीमुखानम्बुधरो यथापः । आदाय शार्ङ्ग धनुरप्रमेयं मुमोच बाणाञ्छितहेमपुङ्खान्

vavarṣa daityādhipa āttacāpaḥ śilīmukhānambudharo yathāpaḥ | ādāya śārṅga dhanuraprameyaṃ mumoca bāṇāñchitahemapuṅkhān

बभूव युद्धं तुमुलं तयोस्तु जयैषिणोः पार्थिव देवदैत्ययोः । ववर्षुराकाशपथे स्थितास्ते पुष्पाणि दिव्यानि प्रहृष्टचित्ताः

babhūva yuddhaṃ tumulaṃ tayostu jayaiṣiṇoḥ pārthiva devadaityayoḥ | vavarṣurākāśapathe sthitāste puṣpāṇi divyāni prahṛṣṭacittāḥ

चुकोप दैत्याधिपतिर्हरौ स मुमोच बाणानतितीव्रवेगान् । चिच्छेद तान्धर्मसुतः सुतीक्ष्णै- र्धनुर्विमुक्तैर्विशिखैस्तदाऽऽशु

cukopa daityādhipatirharau sa mumoca bāṇānatitīvravegān | ciccheda tāndharmasutaḥ sutīkṣṇai- rdhanurvimuktairviśikhaistadā''śu

ततो नारायणं बाणैः प्रह्लादश्चातिकर्षितैः । ववर्ष सुस्थितं वीरं धर्मपुत्रं सनातनम् । नारायणोऽपि तं वेगान्मुक्तैर्बाणैः शिलाशितैः

tato nārāyaṇaṃ bāṇaiḥ prahlādaścātikarṣitaiḥ | vavarṣa susthitaṃ vīraṃ dharmaputraṃ sanātanam | nārāyaṇo'pi taṃ vegānmuktairbāṇaiḥ śilāśitaiḥ

तुतोदातीव पुरतो दैत्यानामधिपं स्थितम् । सन्निपातोऽम्बरे तत्र दिदृक्षूणां बभूव ह

tutodātīva purato daityānāmadhipaṃ sthitam | sannipāto'mbare tatra didṛkṣūṇāṃ babhūva ha

देवानां दानवानाञ्च कुर्वतां जयघोषणम् । उभयोः शरवर्षेण छादिते गगने तदा

devānāṃ dānavānāñca kurvatāṃ jayaghoṣaṇam | ubhayoḥ śaravarṣeṇa chādite gagane tadā

दिवापि रात्रिसदृशं बभूव तिमिरं महत् । ऊचुः परस्परं देवा दैत्याश्चातीव विस्मिताः

divāpi rātrisadṛśaṃ babhūva timiraṃ mahat | ūcuḥ parasparaṃ devā daityāścātīva vismitāḥ

अदृष्टपूर्वं युद्धं वै वर्ततेऽद्य सुदारुणम् । देवर्षयोऽथ गन्धर्वा यक्षकिन्नरपन्नगाः

adṛṣṭapūrvaṃ yuddhaṃ vai vartate'dya sudāruṇam | devarṣayo'tha gandharvā yakṣakinnarapannagāḥ

विद्याधराश्चारणाश्च विस्मयं परमं ययुः । नारदः पर्वतश्चैव प्रेक्षणार्थं स्थितौ मुनी

vidyādharāścāraṇāśca vismayaṃ paramaṃ yayuḥ | nāradaḥ parvataścaiva prekṣaṇārthaṃ sthitau munī

नारदः पर्वतं प्राह नेदृशं चाभवत्पुरा । तारकासुरयुद्धञ्च तथा वृत्रासुरस्य च

nāradaḥ parvataṃ prāha nedṛśaṃ cābhavatpurā | tārakāsurayuddhañca tathā vṛtrāsurasya ca

मधुकैटभयोर्युद्धं हरिणा चेदृशं कृतम् । प्रह्लादः प्रबलः शूरो यस्मान्नारायणेन च

madhukaiṭabhayoryuddhaṃ hariṇā cedṛśaṃ kṛtam | prahlādaḥ prabalaḥ śūro yasmānnārāyaṇena ca

करोति सदृशं युद्धं सिद्धेनाद्‌भुतकर्मणा । व्यास उवाच दिने दिने तथा रात्रौ कृत्वा कृत्वा पुनः पुनः

karoti sadṛśaṃ yuddhaṃ siddhenādbhutakarmaṇā | vyāsa uvāca dine dine tathā rātrau kṛtvā kṛtvā punaḥ punaḥ

चक्रतुः परमं युद्धं तौ तदा दैत्यतापसौ । नारायणस्तु चिच्छेद प्रह्लादस्य शरासनम्

cakratuḥ paramaṃ yuddhaṃ tau tadā daityatāpasau | nārāyaṇastu ciccheda prahlādasya śarāsanam

तरसैकेन बाणेन स चान्यद्धनुराददे । नारायणस्तु तरसा मुक्त्वान्यञ्च शिलीमुखम्

tarasaikena bāṇena sa cānyaddhanurādade | nārāyaṇastu tarasā muktvānyañca śilīmukham

तदैव मध्यतश्चापं चिच्छेद लघुहस्तकः । छिन्नं छिन्नं पुनर्दैत्यो धनुरन्यत्समाददे

tadaiva madhyataścāpaṃ ciccheda laghuhastakaḥ | chinnaṃ chinnaṃ punardaityo dhanuranyatsamādade

नारायणस्तु चिच्छेद विशिखैराशु कोपितः । छिन्ने धनुषि दैत्येन्द्रः परिघं तु समाददे

nārāyaṇastu ciccheda viśikhairāśu kopitaḥ | chinne dhanuṣi daityendraḥ parighaṃ tu samādade

जघान धर्मजं तूर्णं बाह्वोर्मध्येऽतिकोपनः । तमायान्तं स बलवान्मार्गणैर्नवभिर्मुनिः

jaghāna dharmajaṃ tūrṇaṃ bāhvormadhye'tikopanaḥ | tamāyāntaṃ sa balavānmārgaṇairnavabhirmuniḥ

चिच्छेद परिघं घोरं दशभिस्तमताडयत् । गदामादाय दैत्येन्द्रः सर्वायसमयीं दृढाम्

ciccheda parighaṃ ghoraṃ daśabhistamatāḍayat | gadāmādāya daityendraḥ sarvāyasamayīṃ dṛḍhām

जानुदेशे जघानाशु देवं नारायणं रुषा । गदया चापि गिरिवत्संस्थितः स्थिरमानसः

jānudeśe jaghānāśu devaṃ nārāyaṇaṃ ruṣā | gadayā cāpi girivatsaṃsthitaḥ sthiramānasaḥ

धर्मपुत्रोऽतिबलवान्मुमोचाशु शिलीमुखान् । गदां चिच्छेद भगवांस्तदा दैत्यपतेर्दृढाम्

dharmaputro'tibalavānmumocāśu śilīmukhān | gadāṃ ciccheda bhagavāṃstadā daityapaterdṛḍhām

विस्मयं परमं जग्मुः प्रेक्षका गगने स्थिताः । स तु शक्तिं समादाय प्रह्लादः परवीरहा

vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ prekṣakā gagane sthitāḥ | sa tu śaktiṃ samādāya prahlādaḥ paravīrahā

चिक्षेप तरसा क्रुद्धो बलान्नारायणोरसि । तामापतन्तीं संवीक्ष्य बाणेनैकेन लीलया

cikṣepa tarasā kruddho balānnārāyaṇorasi | tāmāpatantīṃ saṃvīkṣya bāṇenaikena līlayā

सप्तधा कृतवानाशु सप्तभिस्तं जघान ह । दिव्यवर्षशतं चैव तद्युद्धं परमं तयोः

saptadhā kṛtavānāśu saptabhistaṃ jaghāna ha | divyavarṣaśataṃ caiva tadyuddhaṃ paramaṃ tayoḥ

जातं विस्मयदं राजन् सर्वेषां तत्र चाश्रमे । तदाऽऽजगाम तरसा पीतवासाश्चतुर्भुजः

jātaṃ vismayadaṃ rājan sarveṣāṃ tatra cāśrame | tadā''jagāma tarasā pītavāsāścaturbhujaḥ

प्रह्लादस्याश्रमं तत्र जगाम च गदाधरः । चतुर्भुजो रमाकान्तो रथाङ्गदरपद्मभृत्

prahlādasyāśramaṃ tatra jagāma ca gadādharaḥ | caturbhujo ramākānto rathāṅgadarapadmabhṛt

दृष्ट्वा तमागतं तत्र हिरण्यकशिपोः सुतः । प्रणम्य परया भक्त्या प्राञ्जलिः प्रत्युवाच ह

dṛṣṭvā tamāgataṃ tatra hiraṇyakaśipoḥ sutaḥ | praṇamya parayā bhaktyā prāñjaliḥ pratyuvāca ha

प्रह्लाद उवाच देवदेव जगनाथ भक्तवत्सल माधव । कथं न जितवानाजावहमेतौ तपस्विनौ । संग्रामस्तु मया देव कृतः पूर्णं शतं समाः

prahlāda uvāca devadeva jaganātha bhaktavatsala mādhava | kathaṃ na jitavānājāvahametau tapasvinau | saṃgrāmastu mayā deva kṛtaḥ pūrṇaṃ śataṃ samāḥ

सुराणां न जितौ कस्मादिति मे विस्मयो महान् । विष्णुरुवाच सिद्धाविमौ मदंशौ च विस्मयः कोऽत्र मारिष

surāṇāṃ na jitau kasmāditi me vismayo mahān | viṣṇuruvāca siddhāvimau madaṃśau ca vismayaḥ ko'tra māriṣa

तापसौ न जितात्मानौ नरनारायणौ जितौ । गच्छ त्वं वितलं राजन् कुरु भक्तिं ममाचलाम्

tāpasau na jitātmānau naranārāyaṇau jitau | gaccha tvaṃ vitalaṃ rājan kuru bhaktiṃ mamācalām

नाभ्यां कुरु विरोधं त्वं तापसाभ्यां महामते । व्यास उवाच इत्याज्ञप्तो दैत्यराजो निर्ययावसुरैः सह

nābhyāṃ kuru virodhaṃ tvaṃ tāpasābhyāṃ mahāmate | vyāsa uvāca ityājñapto daityarājo niryayāvasuraiḥ saha

नरनारायणौ भूयस्तपोयुक्तौ बभूवतुः

naranārāyaṇau bhūyastapoyuktau babhūvatuḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे प्रह्लादनारायणयोर्युद्धे विष्णोरागमनवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe prahlādanārāyaṇayoryuddhe viṣṇorāgamanavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

भृगुशापकारणवर्णनम् जनमेजय उवाच सन्देहोऽयं महानत्र पाराशर्य कथानके । नरनारायणौ शान्तौ वैष्णवांशौ तपोधनौ

bhṛguśāpakāraṇavarṇanam janamejaya uvāca sandeho'yaṃ mahānatra pārāśarya kathānake | naranārāyaṇau śāntau vaiṣṇavāṃśau tapodhanau

तीर्थाश्रयौ सत्त्वयुक्तौ वन्याशनपरौ सदा । धर्मपुत्रौ महात्मानौ तापसौ सत्यसंस्थितौ

tīrthāśrayau sattvayuktau vanyāśanaparau sadā | dharmaputrau mahātmānau tāpasau satyasaṃsthitau

कथं रागसमायुक्तौ जातौ युद्धे परस्परम् । संग्रामं चक्रतुः कस्मात्त्यक्त्वा तपिमनुत्तमाम्

kathaṃ rāgasamāyuktau jātau yuddhe parasparam | saṃgrāmaṃ cakratuḥ kasmāttyaktvā tapimanuttamām

प्रह्लादेन समं पूर्णं दिव्यवर्षशतं किल । हित्वा शान्तिसुखं युद्धं कृतवन्तौ कथं मुनी

prahlādena samaṃ pūrṇaṃ divyavarṣaśataṃ kila | hitvā śāntisukhaṃ yuddhaṃ kṛtavantau kathaṃ munī

कथं तौ चक्रतुर्युद्धं प्रह्लादेन समं मुनी । कथयस्व महाभाग कारणं विग्रहस्य वै

kathaṃ tau cakraturyuddhaṃ prahlādena samaṃ munī | kathayasva mahābhāga kāraṇaṃ vigrahasya vai

(कामिनी कनकं कार्यं कारणं विग्रहस्य वै) ॥ युद्धबुद्धिः कथं जाता तयोश्च तद्विरक्तयोः । तथाविधं तपस्तप्तं ताभ्याञ्च केन हेतुना

(kāminī kanakaṃ kāryaṃ kāraṇaṃ vigrahasya vai) || yuddhabuddhiḥ kathaṃ jātā tayośca tadviraktayoḥ | tathāvidhaṃ tapastaptaṃ tābhyāñca kena hetunā

मोहार्थं सुखभोगार्थं स्वर्गार्थं वा परन्तप । कृतमत्युत्कटं ताभ्यां तपः सर्वफलप्रदम्

mohārthaṃ sukhabhogārthaṃ svargārthaṃ vā parantapa | kṛtamatyutkaṭaṃ tābhyāṃ tapaḥ sarvaphalapradam

मुनिभ्यां शान्तचित्ताभ्यां प्राप्तं किं फलमद्‌भुतम् । तपसा पीडितो देहः संग्रामेण पुनः पुनः

munibhyāṃ śāntacittābhyāṃ prāptaṃ kiṃ phalamadbhutam | tapasā pīḍito dehaḥ saṃgrāmeṇa punaḥ punaḥ

दिव्यवर्षशतं पूर्णं श्रमेण परिपीडितौ । न राज्यार्थे धने वापि न दारेषु गृहेषु च

divyavarṣaśataṃ pūrṇaṃ śrameṇa paripīḍitau | na rājyārthe dhane vāpi na dāreṣu gṛheṣu ca

किमर्थं तु कृतं युद्धं ताभ्यां तेन महात्मना । निरीहः पुरुषः कस्मात्प्रकुर्याद्युद्धमीदृशम्

kimarthaṃ tu kṛtaṃ yuddhaṃ tābhyāṃ tena mahātmanā | nirīhaḥ puruṣaḥ kasmātprakuryādyuddhamīdṛśam

दुःखदं सर्वथा देहे जानन्धर्मं सनातनम् । सुबुद्धिः सुखदानीह कर्माणि कुरुते सदा

duḥkhadaṃ sarvathā dehe jānandharmaṃ sanātanam | subuddhiḥ sukhadānīha karmāṇi kurute sadā

न दुःखदानि धर्मज्ञ स्थितिरेषा सनातनी । धर्मपुत्रौ हरेरंशौ सर्वज्ञौ सर्वभूषितौ

na duḥkhadāni dharmajña sthitireṣā sanātanī | dharmaputrau hareraṃśau sarvajñau sarvabhūṣitau

कृतवन्तौ कथं युद्धं दुःखं धर्मविनाशकम् । त्यक्त्वा तपः समाधीतं सुखारामं महत्फलम्

kṛtavantau kathaṃ yuddhaṃ duḥkhaṃ dharmavināśakam | tyaktvā tapaḥ samādhītaṃ sukhārāmaṃ mahatphalam

संयुगं दारुणं कृष्ण नैव मूर्खोऽपि वाञ्छति । श्रुतो मया ययातिस्तु च्युतः स्वर्गान्महीपतिः

saṃyugaṃ dāruṇaṃ kṛṣṇa naiva mūrkho'pi vāñchati | śruto mayā yayātistu cyutaḥ svargānmahīpatiḥ

अहङ्कारभवात्पापात्पातितः पृथिवीतले । यज्ञकृद्दानकर्ता च धार्मिकः पृथिवीपतिः

ahaṅkārabhavātpāpātpātitaḥ pṛthivītale | yajñakṛddānakartā ca dhārmikaḥ pṛthivīpatiḥ

शब्दोच्चारणमात्रेण पातितो वज्रपाणिना । अहङ्कारमृते युद्धं न भवत्येव निश्चयः

śabdoccāraṇamātreṇa pātito vajrapāṇinā | ahaṅkāramṛte yuddhaṃ na bhavatyeva niścayaḥ

किं फलं तस्य युद्धस्य मुनेः पुण्यविनाशनम् । व्यास उवाच राजन् संसारमूलं हि त्रिविधः परिकीर्तितः

kiṃ phalaṃ tasya yuddhasya muneḥ puṇyavināśanam | vyāsa uvāca rājan saṃsāramūlaṃ hi trividhaḥ parikīrtitaḥ

अहङ्कारस्तु सर्वज्ञैर्मुनिभिर्धर्मनिश्चये । स कथं मुनिना त्यक्तुं योग्यो देहभृता किल

ahaṅkārastu sarvajñairmunibhirdharmaniścaye | sa kathaṃ muninā tyaktuṃ yogyo dehabhṛtā kila

कारणेन विना कार्यं न भवत्येव निश्चयः । तपो दानं तथा यज्ञाः सात्त्विकात्प्रभवन्ति ते

kāraṇena vinā kāryaṃ na bhavatyeva niścayaḥ | tapo dānaṃ tathā yajñāḥ sāttvikātprabhavanti te

राजसाद्वा महाभाग तामसात्कलहस्तथा । क्रिया स्वल्पापि राजेन्द्र नाहङ्कारं विना क्वचित्

rājasādvā mahābhāga tāmasātkalahastathā | kriyā svalpāpi rājendra nāhaṅkāraṃ vinā kvacit

शुभा वाप्यशुभा वापि प्रभवत्यपि निश्चयः । अहङ्काराद्‌ बन्धकारी नान्योऽस्ति जगतीतले

śubhā vāpyaśubhā vāpi prabhavatyapi niścayaḥ | ahaṅkārād bandhakārī nānyo'sti jagatītale

येनेदं रचितं विश्वं कथं तद्रहितं भवेत् । ब्रह्मा रुद्रस्तथा विष्णुरहङ्कारयुतास्त्वमी

yenedaṃ racitaṃ viśvaṃ kathaṃ tadrahitaṃ bhavet | brahmā rudrastathā viṣṇurahaṅkārayutāstvamī

अन्येषां चैव का वार्ता मुनीनां वसुधाधिप । अहङ्कारावृतं विश्वं भ्रमतीदं चराचरम्

anyeṣāṃ caiva kā vārtā munīnāṃ vasudhādhipa | ahaṅkārāvṛtaṃ viśvaṃ bhramatīdaṃ carācaram

पुनर्जन्म पुनर्मृत्युः सर्वं कर्मवशानुगम् । देवतिर्यङ्‌मनुष्याणां संसारेऽस्मिन्महीपते

punarjanma punarmṛtyuḥ sarvaṃ karmavaśānugam | devatiryaṅmanuṣyāṇāṃ saṃsāre'sminmahīpate

रथाङ्गवदसर्वार्थं भ्रमणं सर्वदा स्मृतम् । विष्णोरप्यवताराणां संख्यां जानाति कः पुमान्

rathāṅgavadasarvārthaṃ bhramaṇaṃ sarvadā smṛtam | viṣṇorapyavatārāṇāṃ saṃkhyāṃ jānāti kaḥ pumān

विततेऽस्मिंस्तु संसारे उत्तमाधमयोनिषु । नारायणो हरिः साक्षान्मात्स्यं वपुरुपाश्रितः

vitate'smiṃstu saṃsāre uttamādhamayoniṣu | nārāyaṇo hariḥ sākṣānmātsyaṃ vapurupāśritaḥ

कामठं सौकरं चैव नारसिंहञ्च वामनम् । युगे युगे जगन्नाथो वासुदेवो जनार्दनः

kāmaṭhaṃ saukaraṃ caiva nārasiṃhañca vāmanam | yuge yuge jagannātho vāsudevo janārdanaḥ

अवतारानसंख्यातान्करोति विधियन्त्रितः । वैवस्वते महाराज सप्तमे भगवान्हरिः

avatārānasaṃkhyātānkaroti vidhiyantritaḥ | vaivasvate mahārāja saptame bhagavānhariḥ

मन्वन्तरेऽवतारान्वै चक्रे ताञ्छ्रुणु तत्त्वतः । भृगुशापान्महाराज विष्णुर्देववरः प्रभुः

manvantare'vatārānvai cakre tāñchruṇu tattvataḥ | bhṛguśāpānmahārāja viṣṇurdevavaraḥ prabhuḥ

अवताराननेकांस्तु कृतवानखिलेश्वरः । राजोवाच सन्देहोऽयं महाभाग हृदये मम जायते

avatārānanekāṃstu kṛtavānakhileśvaraḥ | rājovāca sandeho'yaṃ mahābhāga hṛdaye mama jāyate

भृगुणा भगवान्विष्णुः कथं शप्तः पितामह । हरिणा च मुनेस्तस्य विप्रियं किं कृतं मुने

bhṛguṇā bhagavānviṣṇuḥ kathaṃ śaptaḥ pitāmaha | hariṇā ca munestasya vipriyaṃ kiṃ kṛtaṃ mune

यद्रोषाद्‌ भृगुणा शप्तो विष्णुर्देवनमस्कृतः । व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि भृगोः शापस्य कारणम्

yadroṣād bhṛguṇā śapto viṣṇurdevanamaskṛtaḥ | vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi bhṛgoḥ śāpasya kāraṇam

पुरा कश्यपदायादो हिरण्यकशिपुर्नृपः । यदा तदा सुरैः सार्धं कृतं संख्यं परस्परम्

purā kaśyapadāyādo hiraṇyakaśipurnṛpaḥ | yadā tadā suraiḥ sārdhaṃ kṛtaṃ saṃkhyaṃ parasparam

कृते संख्ये जगत्सर्वं व्याकुलं समजायत । हते तस्मिन्नृपे राजा प्रह्लादः समजायत

kṛte saṃkhye jagatsarvaṃ vyākulaṃ samajāyata | hate tasminnṛpe rājā prahlādaḥ samajāyata

देवान्स पीडयामास प्रह्लादः शत्रुकर्षणः । संग्रामो ह्यभवद्‌ घोरः शक्रप्रह्लादयोस्तदा

devānsa pīḍayāmāsa prahlādaḥ śatrukarṣaṇaḥ | saṃgrāmo hyabhavad ghoraḥ śakraprahlādayostadā

पूर्णं वर्षशतं राजँल्लोकविस्मयकारकम् । देवैर्युद्धं कृतं चोग्रं प्रह्रादस्तु पराजितः

pūrṇaṃ varṣaśataṃ rājam̐llokavismayakārakam | devairyuddhaṃ kṛtaṃ cograṃ prahrādastu parājitaḥ

निर्वेदं परमं प्राप्तो ज्ञात्वा धर्मं सनातनम् । विरोचनसुतं राज्ये प्रतिष्ठाप्य बलिं नृप

nirvedaṃ paramaṃ prāpto jñātvā dharmaṃ sanātanam | virocanasutaṃ rājye pratiṣṭhāpya baliṃ nṛpa

जगाम स तपस्तप्तुं पर्वते गन्धमादने । प्राप्य राज्यं बलिः श्रीमान्सुरैर्वैरं चकार ह

jagāma sa tapastaptuṃ parvate gandhamādane | prāpya rājyaṃ baliḥ śrīmānsurairvairaṃ cakāra ha

यतः परस्परं युद्धं जातं परमदारुणम् । ततः सुरैर्जिता दैत्या इन्द्रेणामिततेजसा

yataḥ parasparaṃ yuddhaṃ jātaṃ paramadāruṇam | tataḥ surairjitā daityā indreṇāmitatejasā

विष्णुना च सहायेन राज्यभ्रष्टाः कृता नृप । ततः पराजिता दैत्याः काव्यस्य शरणं गताः

viṣṇunā ca sahāyena rājyabhraṣṭāḥ kṛtā nṛpa | tataḥ parājitā daityāḥ kāvyasya śaraṇaṃ gatāḥ

किं त्वं न कुरुषे ब्रह्मन् साहाय्यं नः प्रतापवान् । स्थातुं न शक्नुमो ह्यत्र प्रविशामो रसातलम्

kiṃ tvaṃ na kuruṣe brahman sāhāyyaṃ naḥ pratāpavān | sthātuṃ na śaknumo hyatra praviśāmo rasātalam

यदि त्वं न सहायोऽसि त्रातुं मन्त्रविदुत्तम । व्यास उवाच इत्युक्तः सोऽब्रवीद्दैत्यान्काव्यः कारुणिको मुनिः

yadi tvaṃ na sahāyo'si trātuṃ mantraviduttama | vyāsa uvāca ityuktaḥ so'bravīddaityānkāvyaḥ kāruṇiko muniḥ

मा भैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन भोऽसुराः । मन्त्रैस्तथौषधीभिश्च साहाय्यं वः सदैव हि

mā bhaiṣṭa dhārayiṣyāmi tejasā svena bho'surāḥ | mantraistathauṣadhībhiśca sāhāyyaṃ vaḥ sadaiva hi

करिष्यामि कृतोत्साहा भवन्तु विगतज्वराः । व्यास उवाच ततस्ते निर्भया जाता दैत्याः काव्यस्य संश्रयात्

kariṣyāmi kṛtotsāhā bhavantu vigatajvarāḥ | vyāsa uvāca tataste nirbhayā jātā daityāḥ kāvyasya saṃśrayāt

देवैः श्रुतस्तु वृत्तान्तः सर्वैश्चारमुखात्किल । तत्र संमन्त्र्य ते देवाः शक्रेण च परस्परम्

devaiḥ śrutastu vṛttāntaḥ sarvaiścāramukhātkila | tatra saṃmantrya te devāḥ śakreṇa ca parasparam

मन्त्रं चक्रुः सुसंविग्नाः काव्यमन्त्रप्रभावतः । योद्धुं गच्छामहे तूर्णं यावन्न च्यावयन्ति वै

mantraṃ cakruḥ susaṃvignāḥ kāvyamantraprabhāvataḥ | yoddhuṃ gacchāmahe tūrṇaṃ yāvanna cyāvayanti vai

प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे । दैत्याञ्जग्मुस्ततो देवाः संरुष्टाः शस्त्रपाणयः

prasahya hatvā śiṣṭāṃstu pātālaṃ prāpayāmahe | daityāñjagmustato devāḥ saṃruṣṭāḥ śastrapāṇayaḥ

जग्मुस्तान्विष्णुसहिता दानवान् हरिणोदिताः । वध्यमानास्तु ते दैत्याः सन्त्रस्ता भयपीडिताः

jagmustānviṣṇusahitā dānavān hariṇoditāḥ | vadhyamānāstu te daityāḥ santrastā bhayapīḍitāḥ

काव्यस्य शरणं जग्मू रक्ष रक्षेति चाब्रुवन् । ताञ्छुक्रः पीडितान्दृष्ट्वा देवैर्दैत्यान्महाबलान्

kāvyasya śaraṇaṃ jagmū rakṣa rakṣeti cābruvan | tāñchukraḥ pīḍitāndṛṣṭvā devairdaityānmahābalān

मा भैष्टेति वचः प्राह मन्त्रौषधिबलाद्विभुः । दृष्ट्वा काव्यं सुराः सर्वे त्यक्त्वा तान्प्रययुः किल

mā bhaiṣṭeti vacaḥ prāha mantrauṣadhibalādvibhuḥ | dṛṣṭvā kāvyaṃ surāḥ sarve tyaktvā tānprayayuḥ kila

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे भृगुशापकारणवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe bhṛguśāpakāraṇavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

शुक्रमातुर्वधवर्णनम् व्यास उवाच तथा गतेषु देवेषु काव्यस्तान्प्रत्युवाच ह । ब्रह्मणा पूर्वमुक्तं यच्छ्रुणुध्वं दानवोत्तमाः

śukramāturvadhavarṇanam vyāsa uvāca tathā gateṣu deveṣu kāvyastānpratyuvāca ha | brahmaṇā pūrvamuktaṃ yacchruṇudhvaṃ dānavottamāḥ

विष्णुर्दैत्यवधे युक्तो हनिष्यति जनार्दनः । वाराहरूपं संस्थाय हिरण्याक्षो यथा हतः

viṣṇurdaityavadhe yukto haniṣyati janārdanaḥ | vārāharūpaṃ saṃsthāya hiraṇyākṣo yathā hataḥ

यथा नृसिंहरूपेण हिरण्यकशिपुर्हतः । तथा सर्वान्कृतोत्साहो हनिष्यति न चान्यथा

yathā nṛsiṃharūpeṇa hiraṇyakaśipurhataḥ | tathā sarvānkṛtotsāho haniṣyati na cānyathā

न मे मन्त्रबलं सम्यक्प्रतिभाति यथा हरिम् । जेतुं यूयं समर्थाः स्थ मया त्राताः सुरानथ

na me mantrabalaṃ samyakpratibhāti yathā harim | jetuṃ yūyaṃ samarthāḥ stha mayā trātāḥ surānatha

तस्मात्कालं प्रतीक्षध्वं कियन्तं दानवोत्तमाः । अहमद्य महादेवं मन्त्रार्थं प्रव्रजामि वै

tasmātkālaṃ pratīkṣadhvaṃ kiyantaṃ dānavottamāḥ | ahamadya mahādevaṃ mantrārthaṃ pravrajāmi vai

प्राप्य मन्त्रान्महादेवादागमिष्यामि साम्प्रतम् । युष्मभ्यं तान्प्रदास्यामि यथार्थं दानवोत्तमाः

prāpya mantrānmahādevādāgamiṣyāmi sāmpratam | yuṣmabhyaṃ tānpradāsyāmi yathārthaṃ dānavottamāḥ

दैत्या ऊचुः पराजिताः कथं स्थातुं पृथिव्यां मुनिसत्तम । शक्ता भवामोऽप्यबलास्तावत्कालं प्रतीक्षितुम्

daityā ūcuḥ parājitāḥ kathaṃ sthātuṃ pṛthivyāṃ munisattama | śaktā bhavāmo'pyabalāstāvatkālaṃ pratīkṣitum

निहता बलिनः सर्वे केचिच्छिष्टाश्च दानवाः । नाद्य युक्ताश्च संग्रामे स्थातुमेवं सुखावहाः

nihatā balinaḥ sarve kecicchiṣṭāśca dānavāḥ | nādya yuktāśca saṃgrāme sthātumevaṃ sukhāvahāḥ

शुक्र उवाच यावदहं मन्त्रविद्यामानयिष्यामि शङ्करात् । तावद्‌भवद्‌भिः स्थातव्यं तपोयुक्तैः शमान्वितैः

śukra uvāca yāvadahaṃ mantravidyāmānayiṣyāmi śaṅkarāt | tāvadbhavadbhiḥ sthātavyaṃ tapoyuktaiḥ śamānvitaiḥ

सामदानादयः प्रोक्ता विद्वद्‌भिः समयोचिताः । देशं कालं बलं वीरैर्ज्ञात्वा शक्तिं बलं बुधैः

sāmadānādayaḥ proktā vidvadbhiḥ samayocitāḥ | deśaṃ kālaṃ balaṃ vīrairjñātvā śaktiṃ balaṃ budhaiḥ

सेवाथ समये कार्या शत्रूणां शुभकाम्यया । स्वशक्त्युपचये काले हन्तव्यास्ते मनीषिभिः

sevātha samaye kāryā śatrūṇāṃ śubhakāmyayā | svaśaktyupacaye kāle hantavyāste manīṣibhiḥ

तदद्य विनयं कृत्वा सामपूर्वं छलेन वै । तिष्ठध्वं स्वनिकेतेषु मदागमनकाङ्क्षया

tadadya vinayaṃ kṛtvā sāmapūrvaṃ chalena vai | tiṣṭhadhvaṃ svaniketeṣu madāgamanakāṅkṣayā

प्राप्य मन्त्रान्महादेवादागमिष्यामि दानवाः । युध्यामहे पुनर्देवान्मान्त्रमास्थाय वै बलम्

prāpya mantrānmahādevādāgamiṣyāmi dānavāḥ | yudhyāmahe punardevānmāntramāsthāya vai balam

इत्युक्त्वाथ भृगुस्तेभ्यो जगाम कृतनिश्चयः । महादेवं महाराज मन्त्रार्थं मुनिसत्तमः

ityuktvātha bhṛgustebhyo jagāma kṛtaniścayaḥ | mahādevaṃ mahārāja mantrārthaṃ munisattamaḥ

दानवाः प्रेषयामासुः प्रह्लादं सुरसन्निधौ । सत्यवादिनमव्यग्रं सुराणां प्रत्ययप्रदम्

dānavāḥ preṣayāmāsuḥ prahlādaṃ surasannidhau | satyavādinamavyagraṃ surāṇāṃ pratyayapradam

प्रह्लादस्तु सुरान्प्राह प्रश्रयावनतो नृपः । असुरैः सहितस्तत्र वचनं नम्रतायुतम्

prahlādastu surānprāha praśrayāvanato nṛpaḥ | asuraiḥ sahitastatra vacanaṃ namratāyutam

न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे निःसन्नाहास्तथैव च । देवास्तपश्चरिष्यामः संवृता वल्कलैर्युताः

nyastaśastrā vayaṃ sarve niḥsannāhāstathaiva ca | devāstapaścariṣyāmaḥ saṃvṛtā valkalairyutāḥ

प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्याभिव्याहृतं तु तत् । ततो देवा न्यवर्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ते

prahlādasya vacaḥ śrutvā satyābhivyāhṛtaṃ tu tat | tato devā nyavartanta vijvarā muditāśca te

न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु विनिवृत्तास्तदा सुराः । विश्रब्धाः स्वगृहान्गत्वा क्रीडासक्ताः सुसंस्थिताः

nyastaśastreṣu daityeṣu vinivṛttāstadā surāḥ | viśrabdhāḥ svagṛhāngatvā krīḍāsaktāḥ susaṃsthitāḥ

दैत्या दम्भं समालम्ब्य तापसास्तपिसंयुताः । कश्यपस्याश्रमे वासं चक्रुः काव्यागमेच्छया

daityā dambhaṃ samālambya tāpasāstapisaṃyutāḥ | kaśyapasyāśrame vāsaṃ cakruḥ kāvyāgamecchayā

काव्यो गत्वाथ कैलासं महादेवं प्रणम्य च । उवाच विभुना पृष्टः किं ते कार्यमिति प्रभुः

kāvyo gatvātha kailāsaṃ mahādevaṃ praṇamya ca | uvāca vibhunā pṛṣṭaḥ kiṃ te kāryamiti prabhuḥ

मन्त्रानिच्छाम्यहं देव ये न सन्ति बृहस्पतौ । पराजयाय देवानामसुराणां जयाय च

mantrānicchāmyahaṃ deva ye na santi bṛhaspatau | parājayāya devānāmasurāṇāṃ jayāya ca

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सर्वज्ञः शङ्करः शिवः । चिन्तयामास मनसा किं कर्तव्यमतः परम्

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya sarvajñaḥ śaṅkaraḥ śivaḥ | cintayāmāsa manasā kiṃ kartavyamataḥ param

सुरेषु द्रोहबुद्ध्यासौ मन्त्रार्थमिह साम्प्रतम् । प्राप्तः काव्यो गुरुस्तेषां दैत्यानां विजयाय च

sureṣu drohabuddhyāsau mantrārthamiha sāmpratam | prāptaḥ kāvyo gurusteṣāṃ daityānāṃ vijayāya ca

रक्षणीया मया देवा इति सञ्चिन्त्य शङ्करः । दुष्करं व्रतमत्युग्रं तमुवाच महेश्वरः

rakṣaṇīyā mayā devā iti sañcintya śaṅkaraḥ | duṣkaraṃ vratamatyugraṃ tamuvāca maheśvaraḥ

पूर्णं वर्षसहस्रं तु कणधूममवाक्छिराः । यदि पास्यसि भद्रं ते ततो मन्त्रानवाप्स्यसि

pūrṇaṃ varṣasahasraṃ tu kaṇadhūmamavākchirāḥ | yadi pāsyasi bhadraṃ te tato mantrānavāpsyasi

इत्युक्तोऽसौ प्रणम्येशं बाढमित्यब्रवीद्वचः । व्रतं चराम्यहं देव त्वयाज्ञप्तः सुरेश्वर

ityukto'sau praṇamyeśaṃ bāḍhamityabravīdvacaḥ | vrataṃ carāmyahaṃ deva tvayājñaptaḥ sureśvara

व्यास उवाच इत्युक्त्वा शङ्करं काव्यश्चकार व्रतमुत्तमम् । धूमपानरतः शान्तो मन्त्रार्थं कृतनिश्चयः

vyāsa uvāca ityuktvā śaṅkaraṃ kāvyaścakāra vratamuttamam | dhūmapānarataḥ śānto mantrārthaṃ kṛtaniścayaḥ

ततो देवाः परिज्ञाय काव्यं व्रतरतं तदा । दैत्यान्दम्भरतांश्चैव बभूवुर्मन्त्रतत्पराः

tato devāḥ parijñāya kāvyaṃ vratarataṃ tadā | daityāndambharatāṃścaiva babhūvurmantratatparāḥ

विचार्य मनसा सर्वे संग्रामायोद्यता नृप । ययुर्धृतायुधास्तत्र यत्र ते दानवोत्तमाः

vicārya manasā sarve saṃgrāmāyodyatā nṛpa | yayurdhṛtāyudhāstatra yatra te dānavottamāḥ

तानागतान्समीक्ष्याथ सायुधान्दंशितांस्तथा । आसंस्ते भयसंविग्ना दैत्या देवान्समन्ततः

tānāgatānsamīkṣyātha sāyudhāndaṃśitāṃstathā | āsaṃste bhayasaṃvignā daityā devānsamantataḥ

उत्पेतुः सहसा ते वै सन्नद्धान्भयकर्शिताः । अब्रुवन्वचनं तथ्यं ते देवान्वलदर्पितान्

utpetuḥ sahasā te vai sannaddhānbhayakarśitāḥ | abruvanvacanaṃ tathyaṃ te devānvaladarpitān

न्यस्तशस्त्रे भयवति आचार्ये व्रतमास्थिते । दत्त्वाभयं पुरा देवाः सम्प्राप्ता नो जिघांसया

nyastaśastre bhayavati ācārye vratamāsthite | dattvābhayaṃ purā devāḥ samprāptā no jighāṃsayā

सत्यं वः क्व गतं देवा धर्मश्च श्रुतिनोदितः । न्यस्तशस्त्रा न हन्तव्या भीताश्च शरणं गताः

satyaṃ vaḥ kva gataṃ devā dharmaśca śrutinoditaḥ | nyastaśastrā na hantavyā bhītāśca śaraṇaṃ gatāḥ

देवा ऊचुः भवद्‌भिः प्रेषितः काव्यो मन्त्रार्थं कुहकेन च । तपो ज्ञातं हि युष्माकं तेन युध्याम एव हि

devā ūcuḥ bhavadbhiḥ preṣitaḥ kāvyo mantrārthaṃ kuhakena ca | tapo jñātaṃ hi yuṣmākaṃ tena yudhyāma eva hi

सज्जा भवन्तु युद्धाय संरब्धाः शस्त्रपाणयः । शत्रुश्छिद्रेण हन्तव्य एष धर्मः सनातनः

sajjā bhavantu yuddhāya saṃrabdhāḥ śastrapāṇayaḥ | śatruśchidreṇa hantavya eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्या विचार्य च परस्परम् । पलायनपराः सर्वे निर्गता भयविह्वलाः

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ daityā vicārya ca parasparam | palāyanaparāḥ sarve nirgatā bhayavihvalāḥ

शरणं दानवा जग्मुर्भीतास्ते काव्यमातरम् । दृष्ट्वा तानतिसन्तप्तानभयं च ददावथ

śaraṇaṃ dānavā jagmurbhītāste kāvyamātaram | dṛṣṭvā tānatisantaptānabhayaṃ ca dadāvatha

काव्यमातोवाच न भेतव्यं न भेतव्यं भयं त्यजत दानवाः । मत्सन्निधौ वर्तमानान्न भीर्भवितुमर्हति

kāvyamātovāca na bhetavyaṃ na bhetavyaṃ bhayaṃ tyajata dānavāḥ | matsannidhau vartamānānna bhīrbhavitumarhati

तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्याः स्थितास्तत्र गतव्यथाः । निरायुधा ह्यसंभ्रान्तास्तत्राश्रमवरेऽसुराः

tacchrutvā vacanaṃ daityāḥ sthitāstatra gatavyathāḥ | nirāyudhā hyasaṃbhrāntāstatrāśramavare'surāḥ

देवास्तान्विद्रुतान्वीक्ष्य दानवास्ते पदानुगाः । अभिजग्मुः प्रसह्यैतानविचार्य बलाबलम्

devāstānvidrutānvīkṣya dānavāste padānugāḥ | abhijagmuḥ prasahyaitānavicārya balābalam

तत्रागताः सुराः सर्वे हन्तुं दैत्यान्समुद्यताः । वारिताः काव्यमात्रापि जघ्नुस्तानाश्रमस्थितान्

tatrāgatāḥ surāḥ sarve hantuṃ daityānsamudyatāḥ | vāritāḥ kāvyamātrāpi jaghnustānāśramasthitān

हन्यमानान्सुरैर्दृष्ट्वा काव्यमातातिवेपिता । उवाच सर्वान्सनिद्रांस्तपसा वै करोम्यहम्

hanyamānānsurairdṛṣṭvā kāvyamātātivepitā | uvāca sarvānsanidrāṃstapasā vai karomyaham

इत्युक्त्वा प्रेरिता निद्रा तानागत्य पपात च । सेन्द्रा निद्रावशं याता देवा मूकवदास्थिताः

ityuktvā preritā nidrā tānāgatya papāta ca | sendrā nidrāvaśaṃ yātā devā mūkavadāsthitāḥ

इन्द्रं निद्राजितं दृष्ट्वा दीनं विष्णुरभाषत । मां त्वं प्रविश भद्रं ते नये त्वां च सुरोत्तम

indraṃ nidrājitaṃ dṛṣṭvā dīnaṃ viṣṇurabhāṣata | māṃ tvaṃ praviśa bhadraṃ te naye tvāṃ ca surottama

एवमुक्तस्ततो विष्णुं प्रविवेश पुरन्दरः । निर्भयो गतनिद्रश्च बभूव हरिरक्षितः

evamuktastato viṣṇuṃ praviveśa purandaraḥ | nirbhayo gatanidraśca babhūva harirakṣitaḥ

रक्षितं हरिणा दृष्ट्वा शक्रं तत्र गतव्यथम् । काव्यमाता ततः क्रुद्धा वचनं चेदमब्रवीत्

rakṣitaṃ hariṇā dṛṣṭvā śakraṃ tatra gatavyatham | kāvyamātā tataḥ kruddhā vacanaṃ cedamabravīt

मघवंस्त्वां भक्षयामि सविष्णुं वै तपोबलात् । पश्यतां सर्वदेवानामीदृशं मे तपोबलम्

maghavaṃstvāṃ bhakṣayāmi saviṣṇuṃ vai tapobalāt | paśyatāṃ sarvadevānāmīdṛśaṃ me tapobalam

व्यास उवाच इत्युक्तौ तु तया देवौ विष्ण्विन्द्रौ योगविद्यया । अभिभूतौ महात्मानौ स्तब्धौ तौ सम्बभूवतुः

vyāsa uvāca ityuktau tu tayā devau viṣṇvindrau yogavidyayā | abhibhūtau mahātmānau stabdhau tau sambabhūvatuḥ

विस्मितास्तु तदा देवा दृष्ट्वा तावतिबाधितौ । चक्रुः किलकिलाशब्दं ततस्ते दीनमानसाः

vismitāstu tadā devā dṛṣṭvā tāvatibādhitau | cakruḥ kilakilāśabdaṃ tataste dīnamānasāḥ

क्रोशमानान्सुरान्दृष्ट्वा विष्णुं प्राह शचीपतिः । विशेषेणाभिभूतोऽस्मि त्वत्तोऽहं मधुसूदन

krośamānānsurāndṛṣṭvā viṣṇuṃ prāha śacīpatiḥ | viśeṣeṇābhibhūto'smi tvatto'haṃ madhusūdana

जह्येनां तरसा विष्णो यावन्नौ न दहेत्प्रभो । तपसा दर्पितां दुष्टां मा विचारय माधव

jahyenāṃ tarasā viṣṇo yāvannau na dahetprabho | tapasā darpitāṃ duṣṭāṃ mā vicāraya mādhava

इत्युक्तो भगवान्विष्णुः शक्रेण प्रथितेन च । चक्रं सस्मार तरसा घृणां त्यक्त्वाथ माधवः

ityukto bhagavānviṣṇuḥ śakreṇa prathitena ca | cakraṃ sasmāra tarasā ghṛṇāṃ tyaktvātha mādhavaḥ

स्मृतमात्रं तु सम्प्राप्तं चक्रं विष्णुवशानुगम् । दधार च करे क्रुद्धो वधार्थं शक्रनोदितः

smṛtamātraṃ tu samprāptaṃ cakraṃ viṣṇuvaśānugam | dadhāra ca kare kruddho vadhārthaṃ śakranoditaḥ

गृहीत्वा तत्करे चक्रं शिरश्चिच्छेद रंहसा । हतां दृष्ट्वा तु तां शक्रो मुदितश्चाभवत्तदा

gṛhītvā tatkare cakraṃ śiraściccheda raṃhasā | hatāṃ dṛṣṭvā tu tāṃ śakro muditaścābhavattadā

देवाश्चातीव सन्तुष्टा हरिं जय जयेति च । तुष्टुवुर्मुदिताः सर्वे सञ्जाता विगतज्वराः

devāścātīva santuṣṭā hariṃ jaya jayeti ca | tuṣṭuvurmuditāḥ sarve sañjātā vigatajvarāḥ

इन्द्रविष्णू तु सञ्जातौ तत्क्षणाद्धृदयव्यथौ । स्त्रीवधाच्छंकमानौ तु भृगोः शापं दुरत्ययम्

indraviṣṇū tu sañjātau tatkṣaṇāddhṛdayavyathau | strīvadhācchaṃkamānau tu bhṛgoḥ śāpaṃ duratyayam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे शुक्रमातुर्वधवर्णनं नामेकादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe śukramāturvadhavarṇanaṃ nāmekādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

जयन्त्या शुक्रसहवासवर्णनम् व्यास उवाच तं दृष्ट्वा तु वधं घोरं चुक्रोध भगवान्भृगुः । वेपमानोऽतिदुःखार्तः प्रोवाच मधुसूदनम्

jayantyā śukrasahavāsavarṇanam vyāsa uvāca taṃ dṛṣṭvā tu vadhaṃ ghoraṃ cukrodha bhagavānbhṛguḥ | vepamāno'tiduḥkhārtaḥ provāca madhusūdanam

भृगुरुवाच अकृत्यं ते कृतं विष्णो जानन्पापं महामते । वधोऽयं विप्रजाताया मनसा कर्तुमक्षमः

bhṛguruvāca akṛtyaṃ te kṛtaṃ viṣṇo jānanpāpaṃ mahāmate | vadho'yaṃ viprajātāyā manasā kartumakṣamaḥ

आख्यातस्त्वं सत्त्वगुणः स्मृतो ब्रह्मा च राजसः । तथासौ तामसः शम्भुर्विपरीतं कथं स्मृतम्

ākhyātastvaṃ sattvaguṇaḥ smṛto brahmā ca rājasaḥ | tathāsau tāmasaḥ śambhurviparītaṃ kathaṃ smṛtam

तामसस्त्वं कथं जातः कृतं कर्मातिनिन्दितम् । अवध्या स्त्री त्वया विष्णो हता कस्मान्निरागसा

tāmasastvaṃ kathaṃ jātaḥ kṛtaṃ karmātininditam | avadhyā strī tvayā viṣṇo hatā kasmānnirāgasā

शपामि त्वां दुराचारं किमन्यत्प्रकरोमि ते । विधुरोऽहं कृतः पाप त्वयाहं शक्रकारणात्

śapāmi tvāṃ durācāraṃ kimanyatprakaromi te | vidhuro'haṃ kṛtaḥ pāpa tvayāhaṃ śakrakāraṇāt

न शपेऽहं तथा शक्रं शपे त्वां मधुसूदन । सदा छलपरोऽसि त्वं कीटयोनिर्दुराशयः

na śape'haṃ tathā śakraṃ śape tvāṃ madhusūdana | sadā chalaparo'si tvaṃ kīṭayonirdurāśayaḥ

ये च त्वां सात्त्विकं प्राहुस्ते मूर्खा मुनयः किल । तामसस्त्वं दुराचारः प्रत्यक्षं मे जनार्दन

ye ca tvāṃ sāttvikaṃ prāhuste mūrkhā munayaḥ kila | tāmasastvaṃ durācāraḥ pratyakṣaṃ me janārdana

अवतारा मृत्युलोके सन्तु मच्छापसम्भवाः । प्रायो गर्भभवं दुःखं भुंक्ष्व पापाज्जनार्दन

avatārā mṛtyuloke santu macchāpasambhavāḥ | prāyo garbhabhavaṃ duḥkhaṃ bhuṃkṣva pāpājjanārdana

व्यास उवाच ततस्तेनाथ शापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः । लोकस्य च हितार्थाय जायते मानुषेष्विह

vyāsa uvāca tatastenātha śāpena naṣṭe dharme punaḥ punaḥ | lokasya ca hitārthāya jāyate mānuṣeṣviha

राजोवाच भूगुभार्या हता तत्र चक्रेणामिततेजसा । गार्हस्थ्यञ्च पुनस्तस्य कथं जातं महात्मनः

rājovāca bhūgubhāryā hatā tatra cakreṇāmitatejasā | gārhasthyañca punastasya kathaṃ jātaṃ mahātmanaḥ

व्यास उवाच इति शप्त्वा हरिं रोषात्तदादाय शिरस्त्वरन् । काये संयोज्य तरसा भृगुः प्रोवाच कार्यवित्

vyāsa uvāca iti śaptvā hariṃ roṣāttadādāya śirastvaran | kāye saṃyojya tarasā bhṛguḥ provāca kāryavit

अद्य त्वां विष्णुना देवि हतां सञ्जीवयाम्यहम् । यदि कृत्स्नो मया धर्मो ज्ञायते चरितोऽपि वा

adya tvāṃ viṣṇunā devi hatāṃ sañjīvayāmyaham | yadi kṛtsno mayā dharmo jñāyate carito'pi vā

तेन सत्येन जीवेत यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् । पश्यन्तु देवताः सर्वा मम तेजोबलं महत्

tena satyena jīveta yadi satyaṃ bravīmyaham | paśyantu devatāḥ sarvā mama tejobalaṃ mahat

अद्‌भिस्त्वां प्रोक्ष्य शीताभिर्जीवयामि तपोबलात् । सत्यं शौचं तथा वेदा यदि मे तपसो बलम्

adbhistvāṃ prokṣya śītābhirjīvayāmi tapobalāt | satyaṃ śaucaṃ tathā vedā yadi me tapaso balam

व्यास उवाच अद्‌भिः सम्प्रोक्षिता देवी सद्यः सञ्जीविता तदा । उत्थिता परमप्रीता भृगोर्भार्या शुचिस्मिता

vyāsa uvāca adbhiḥ samprokṣitā devī sadyaḥ sañjīvitā tadā | utthitā paramaprītā bhṛgorbhāryā śucismitā

ततस्तां सर्वभूतानि दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव । साधु साध्विति तं तां तु तुष्टुवुः सर्वतो दिशम्

tatastāṃ sarvabhūtāni dṛṣṭvā suptotthitāmiva | sādhu sādhviti taṃ tāṃ tu tuṣṭuvuḥ sarvato diśam

एवं सञ्चीविता तेन भृगुणा वरवर्णिनी । विस्मयं परमं जग्मुर्देवाः सेन्द्रा विलोक्य तत्

evaṃ sañcīvitā tena bhṛguṇā varavarṇinī | vismayaṃ paramaṃ jagmurdevāḥ sendrā vilokya tat

इन्द्रः सुरानथोवाच मुनिना जीविता सती । काव्यस्तप्त्वा तपो घोरं किं करिष्यति मन्त्रवित्

indraḥ surānathovāca muninā jīvitā satī | kāvyastaptvā tapo ghoraṃ kiṃ kariṣyati mantravit

व्यास उवाच गता निद्रा सुरेन्द्रस्य देहेऽक्षेममभून्नृप । स्मृत्वा काव्यस्य वृत्तान्तं मन्त्रार्थमतिदारुणम्

vyāsa uvāca gatā nidrā surendrasya dehe'kṣemamabhūnnṛpa | smṛtvā kāvyasya vṛttāntaṃ mantrārthamatidāruṇam

विमृश्य मनसा शक्रो जयन्तीं स्वसुतां तदा । उवाच कन्यां चार्वङ्गीं स्मितपूर्वमिदं वचः

vimṛśya manasā śakro jayantīṃ svasutāṃ tadā | uvāca kanyāṃ cārvaṅgīṃ smitapūrvamidaṃ vacaḥ

गच्छ पुत्रि मया दत्ता काव्याय त्वं तपस्विने । समाराधय तन्वङ्‌गि मत्कृते तं वशं कुरु

gaccha putri mayā dattā kāvyāya tvaṃ tapasvine | samārādhaya tanvaṅgi matkṛte taṃ vaśaṃ kuru

उपचारैर्मुनिं तैस्तैः समाराध्य मनःप्रियैः । भयं मे तरसा गत्वा हर तत्र वराश्रमे

upacārairmuniṃ taistaiḥ samārādhya manaḥpriyaiḥ | bhayaṃ me tarasā gatvā hara tatra varāśrame

सा पितुर्वचनं श्रुत्वा तत्रागच्छन्मनोरमा । तमपश्यद्विशालाक्षी पिबन्तं धूममाश्रमे

sā piturvacanaṃ śrutvā tatrāgacchanmanoramā | tamapaśyadviśālākṣī pibantaṃ dhūmamāśrame

तस्य देहं समालोक्य स्मृत्वा वाक्यं पितुस्तदा । कदलीदलमादाय वीजयामास तं मुनिम्

tasya dehaṃ samālokya smṛtvā vākyaṃ pitustadā | kadalīdalamādāya vījayāmāsa taṃ munim

निर्मलं शीतलं वारि समानीय सुवासितम् । पानाय कल्पयामास भक्त्या परमया लघु

nirmalaṃ śītalaṃ vāri samānīya suvāsitam | pānāya kalpayāmāsa bhaktyā paramayā laghu

छायां वस्त्रातपत्रेण भास्करे मध्यगे सति । रचयामास तन्वङ्गी स्वयं धर्मे स्थिता सती

chāyāṃ vastrātapatreṇa bhāskare madhyage sati | racayāmāsa tanvaṅgī svayaṃ dharme sthitā satī

फलान्यानीय दिव्यानि पक्वानि मधुराणि च । मुमोचाग्रे मुनेस्तस्य भक्षार्थं विहितानि च

phalānyānīya divyāni pakvāni madhurāṇi ca | mumocāgre munestasya bhakṣārthaṃ vihitāni ca

कुशाः प्रादेशमात्रा हि हरिताः शुकसन्निभाः । दधाराग्रेऽथ पुष्पाणि नित्यकर्मसमृद्धये

kuśāḥ prādeśamātrā hi haritāḥ śukasannibhāḥ | dadhārāgre'tha puṣpāṇi nityakarmasamṛddhaye

निद्रार्थं कल्पयामास संस्तरं पल्लवान्वितम् । तस्मिन्मुनौ चादरस्था चकार व्यजनं शनैः

nidrārthaṃ kalpayāmāsa saṃstaraṃ pallavānvitam | tasminmunau cādarasthā cakāra vyajanaṃ śanaiḥ

हावभावादिकं किञ्चिद्विकारजननं च तत् । न चकार जयन्ती सा शापभीता मुनेस्तदा

hāvabhāvādikaṃ kiñcidvikārajananaṃ ca tat | na cakāra jayantī sā śāpabhītā munestadā

स्तुतिं चकार तन्वङ्गी गीर्भिस्तस्य महात्मनः । सुभाषिण्यनुकूलाभिः प्रीतिकर्त्रीभिरप्युत

stutiṃ cakāra tanvaṅgī gīrbhistasya mahātmanaḥ | subhāṣiṇyanukūlābhiḥ prītikartrībhirapyuta

प्रबुद्धे जलमादाय दधाराचमनाय च । मनोऽनुकूलं सततं कुर्वन्ती व्यचरत्तदा

prabuddhe jalamādāya dadhārācamanāya ca | mano'nukūlaṃ satataṃ kurvantī vyacarattadā

इन्द्रोऽपि सेवकांस्तत्र प्रेषयामास चातुरः । प्रवृत्तिं ज्ञातुकामो वै मुनेस्तस्य जितात्मनः

indro'pi sevakāṃstatra preṣayāmāsa cāturaḥ | pravṛttiṃ jñātukāmo vai munestasya jitātmanaḥ

एवं बहूनि वर्षाणि परिचर्यापराभवत् । निर्विकारा जितक्रोधा ब्रह्मचर्यपरा सती

evaṃ bahūni varṣāṇi paricaryāparābhavat | nirvikārā jitakrodhā brahmacaryaparā satī

पूर्णे वर्षसहस्रे तु परितुष्टो महेश्वरः । वरेण छन्दयामास काव्यं प्रीतमना हरः

pūrṇe varṣasahasre tu parituṣṭo maheśvaraḥ | vareṇa chandayāmāsa kāvyaṃ prītamanā haraḥ

ईश्वर उवाच यच्च किञ्चिदपि ब्रह्मन्विद्यते भृगुनन्दन । प्रतिपश्यसि यत्सर्वं यच्च वाच्यं न कस्यचित्

īśvara uvāca yacca kiñcidapi brahmanvidyate bhṛgunandana | pratipaśyasi yatsarvaṃ yacca vācyaṃ na kasyacit

सर्वाभिभावकत्वेन भविष्यसि न संशयः । अवध्यः सर्वभूतानां प्रजेशश्च द्विजोत्तमः

sarvābhibhāvakatvena bhaviṣyasi na saṃśayaḥ | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ prajeśaśca dvijottamaḥ

व्यास उवाच एवं दत्त्वा वराञ्छम्भुस्तत्रैवान्तरधीयत । काव्यस्तामथ संवीक्ष्य जयन्तीं वाक्यमब्रवीत्

vyāsa uvāca evaṃ dattvā varāñchambhustatraivāntaradhīyata | kāvyastāmatha saṃvīkṣya jayantīṃ vākyamabravīt

कासि कस्यासि सुश्रोणि ब्रूहि किं ते चिकीर्षितम् । किमर्थमिह सम्प्राप्ता कार्यं वद वरोरु मे

kāsi kasyāsi suśroṇi brūhi kiṃ te cikīrṣitam | kimarthamiha samprāptā kāryaṃ vada varoru me

किं वाञ्छसि करोम्यद्य दुष्करं चेत्सुलोचने । प्रीतोऽस्मि त्वत्कृतेनाद्य वरं वरय सुव्रते

kiṃ vāñchasi karomyadya duṣkaraṃ cetsulocane | prīto'smi tvatkṛtenādya varaṃ varaya suvrate

ततः सा तु मुनिं प्राह जयन्ती मुदितानना । चिकीर्षितं मे भगवंस्तपसा ज्ञातुमर्हसि

tataḥ sā tu muniṃ prāha jayantī muditānanā | cikīrṣitaṃ me bhagavaṃstapasā jñātumarhasi

शुक्र उवाच ज्ञातं मया तथापि त्वं ब्रूहि यन्मनसेप्सितम् । करोमि सर्वथा भद्रं प्रीतोऽस्मि परिचर्यया

śukra uvāca jñātaṃ mayā tathāpi tvaṃ brūhi yanmanasepsitam | karomi sarvathā bhadraṃ prīto'smi paricaryayā

जयन्त्युवाच शक्रस्याहं सुता ब्रह्मन् पित्रा तुभ्यं समर्पिता । जयन्ती नामतश्चाहं जयन्तावरजा मुने

jayantyuvāca śakrasyāhaṃ sutā brahman pitrā tubhyaṃ samarpitā | jayantī nāmataścāhaṃ jayantāvarajā mune

सकामास्मि त्वयि विभो वाञ्छितं कुरु मेऽधुना । रंस्ये त्वया महाभाग धर्मतः प्रीतिपूर्वकम्

sakāmāsmi tvayi vibho vāñchitaṃ kuru me'dhunā | raṃsye tvayā mahābhāga dharmataḥ prītipūrvakam

शुक्र उवाच मया सह त्वं सुश्रोणि दशवर्षाणि भामिनि । सर्वैर्भूतैरदृश्या च रमस्वेह यदृच्छया

śukra uvāca mayā saha tvaṃ suśroṇi daśavarṣāṇi bhāmini | sarvairbhūtairadṛśyā ca ramasveha yadṛcchayā

व्यास उवाच एवमुक्त्वा गृहं गत्वा जयन्त्याः पाणिमुद्वहन् । तया सहावसद्देव्या दशवर्षाणि भार्गवः

vyāsa uvāca evamuktvā gṛhaṃ gatvā jayantyāḥ pāṇimudvahan | tayā sahāvasaddevyā daśavarṣāṇi bhārgavaḥ

अदृश्यः सर्वभूतानां मायया संवृतः प्रभुः । दैत्यास्तमागतं श्रुत्वा कृतार्थं मन्त्रसंयुतम्

adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ māyayā saṃvṛtaḥ prabhuḥ | daityāstamāgataṃ śrutvā kṛtārthaṃ mantrasaṃyutam

अभिजग्मुर्गृहे तस्य मुदितास्ते दिदृक्षवः । नापश्यन् रममाणं ते जयन्त्या सह संयुतम्

abhijagmurgṛhe tasya muditāste didṛkṣavaḥ | nāpaśyan ramamāṇaṃ te jayantyā saha saṃyutam

तदा विमनसः सर्वे जाता भग्नोद्यमाश्च ते । चिन्तापरातिदीनाश्च वीक्षमाणाः पुनः पुनः

tadā vimanasaḥ sarve jātā bhagnodyamāśca te | cintāparātidīnāśca vīkṣamāṇāḥ punaḥ punaḥ

अदृष्ट्वा तं तु संवृत्तं प्रतिजग्मुर्यथागतम् । स्वगृहान्दैत्यवर्यास्ते चिन्ताविष्टा भयातुराः

adṛṣṭvā taṃ tu saṃvṛttaṃ pratijagmuryathāgatam | svagṛhāndaityavaryāste cintāviṣṭā bhayāturāḥ

रममाणं तथा ज्ञात्वा शक्रः प्रोवाच तं गुरुम् । बृहस्पतिं महाभाग किं कर्तव्यमितः परम्

ramamāṇaṃ tathā jñātvā śakraḥ provāca taṃ gurum | bṛhaspatiṃ mahābhāga kiṃ kartavyamitaḥ param

गच्छाद्य दानवान्ब्रह्मन्मायया त्वं प्रलोभय । अस्माकं कुरु कार्यं त्वं बुद्ध्या सञ्चिन्त्य मानद

gacchādya dānavānbrahmanmāyayā tvaṃ pralobhaya | asmākaṃ kuru kāryaṃ tvaṃ buddhyā sañcintya mānada

तच्छ्रुत्वा वचनं काव्यं रममाणं सुसंवृतम् । ज्ञात्वा तद्‌रूपमास्थाय दैत्यान्मति ययौ गुरुः

tacchrutvā vacanaṃ kāvyaṃ ramamāṇaṃ susaṃvṛtam | jñātvā tadrūpamāsthāya daityānmati yayau guruḥ

गत्वा तत्रातिभक्त्यासौ दानवान्समुपाह्वयत् । आगतास्तेऽसुराः सर्वे ददृशुः काव्यमग्रतः

gatvā tatrātibhaktyāsau dānavānsamupāhvayat | āgatāste'surāḥ sarve dadṛśuḥ kāvyamagrataḥ

प्रणम्य संस्थिताः सर्वे काव्यं मत्वातिमोहिताः । न विदुस्ते गुरोर्मायां काव्यरूपविभाविनीम्

praṇamya saṃsthitāḥ sarve kāvyaṃ matvātimohitāḥ | na viduste gurormāyāṃ kāvyarūpavibhāvinīm

तानुवाच गुरुः काव्यरूपः प्रच्छन्नमायया । स्वागतं मम याज्यानां प्राप्तोऽहं वो हिताय वै

tānuvāca guruḥ kāvyarūpaḥ pracchannamāyayā | svāgataṃ mama yājyānāṃ prāpto'haṃ vo hitāya vai

अहं वो बोधयिष्यामि विद्यां प्राप्ताममायया । तपसा तोषितः शम्भुर्युष्मत्कल्याणहेतवे

ahaṃ vo bodhayiṣyāmi vidyāṃ prāptāmamāyayā | tapasā toṣitaḥ śambhuryuṣmatkalyāṇahetave

तच्छ्रुत्वा प्रीतमनसो जातास्ते दानवोत्तमाः । कृतकार्यं गुरुं मत्वा जहृषुस्ते विमोहिताः

tacchrutvā prītamanaso jātāste dānavottamāḥ | kṛtakāryaṃ guruṃ matvā jahṛṣuste vimohitāḥ

प्रणेमुस्ते मुदा युक्ता निरातङ्का गतव्यथाः । देवेभ्यश्च भयं त्यक्त्वा तस्थुः सर्वे निरामयाः

praṇemuste mudā yuktā nirātaṅkā gatavyathāḥ | devebhyaśca bhayaṃ tyaktvā tasthuḥ sarve nirāmayāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे जयन्त्या शुक्रसहवासवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe jayantyā śukrasahavāsavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३

शुक्ररूपेण गुरुणा दैत्यवञ्चनावर्णनम् राजोवाच किं कृतं गुरुणा पश्चाद्‌भृगुरूपेण वर्तता । छलेनैव हि दैत्यानां पौरोहित्येन धीमता

śukrarūpeṇa guruṇā daityavañcanāvarṇanam rājovāca kiṃ kṛtaṃ guruṇā paścādbhṛgurūpeṇa vartatā | chalenaiva hi daityānāṃ paurohityena dhīmatā

गुरुः सुराणामनिशं सर्वविद्यानिधिस्तथा । सुतोऽङ्‌गिरस एवासौ स कथं छलकृन्मुनिः

guruḥ surāṇāmaniśaṃ sarvavidyānidhistathā | suto'ṅgirasa evāsau sa kathaṃ chalakṛnmuniḥ

धर्मशास्त्रेषु सर्वेषु सत्यं धर्मस्य कारणम् । कथितं मुनिभिर्येन परमात्मापि लभ्यते

dharmaśāstreṣu sarveṣu satyaṃ dharmasya kāraṇam | kathitaṃ munibhiryena paramātmāpi labhyate

वाचस्पतिस्तथा मिथ्यावक्ता चेद्दानवान्प्रति । कः सत्यवक्ता संसारे भविष्यति गृहाश्रमी

vācaspatistathā mithyāvaktā ceddānavānprati | kaḥ satyavaktā saṃsāre bhaviṣyati gṛhāśramī

आहारादधिकं भोज्यं ज्रह्माण्डविभवेऽपि न । तदर्थं मुनयो मिथ्या प्रवर्तन्ते कथं मुने

āhārādadhikaṃ bhojyaṃ jrahmāṇḍavibhave'pi na | tadarthaṃ munayo mithyā pravartante kathaṃ mune

शब्दप्रमाणमुच्छेदं शिष्टाभावे गतं न किम् । छलकर्मप्रवृत्ते वाविगीतत्वं गुरौ कथम्

śabdapramāṇamucchedaṃ śiṣṭābhāve gataṃ na kim | chalakarmapravṛtte vāvigītatvaṃ gurau katham

देवाः सत्त्वसमुद्‌भूता राजसा मानवाः स्मृताः । तिर्यञ्चस्तामसाः प्रोक्ता उत्पत्तौ मुनिभिः किल

devāḥ sattvasamudbhūtā rājasā mānavāḥ smṛtāḥ | tiryañcastāmasāḥ proktā utpattau munibhiḥ kila

अमराणां गुरुः साक्षान्मिथ्यावादी स्वयं यदि । तदा कः सत्यवक्ता स्याद्‌राजसस्तामसः पुनः

amarāṇāṃ guruḥ sākṣānmithyāvādī svayaṃ yadi | tadā kaḥ satyavaktā syādrājasastāmasaḥ punaḥ

क्व स्थितिस्तस्य धर्मस्य सन्देहोऽयं ममात्मनः । का गतिः सर्वजन्तूनां मिथ्याभूते जगत्त्रये

kva sthitistasya dharmasya sandeho'yaṃ mamātmanaḥ | kā gatiḥ sarvajantūnāṃ mithyābhūte jagattraye

हरिर्ब्रह्मा शचीकान्तस्तथान्ये सुरसत्तमाः । सर्वे छलविधौ दक्षा मनुष्याणाञ्च का कथा

harirbrahmā śacīkāntastathānye surasattamāḥ | sarve chalavidhau dakṣā manuṣyāṇāñca kā kathā

कामक्रोधाभिसन्तप्ता लोभोपहतचेतसः । छले दक्षाः सुराः सर्वे मुनयश्च तपोधनाः

kāmakrodhābhisantaptā lobhopahatacetasaḥ | chale dakṣāḥ surāḥ sarve munayaśca tapodhanāḥ

वसिष्ठो वामदेवश्च विश्वामित्रो गुरुस्तथा । एते पापरताः कात्र गतिर्धर्मस्य मानद

vasiṣṭho vāmadevaśca viśvāmitro gurustathā | ete pāparatāḥ kātra gatirdharmasya mānada

इन्द्रोऽग्निश्चन्द्रमा वेधाः परदाराभिलम्पटाः । आर्यत्वं भुवनेष्वेषु स्थितं कुत्र मुने वद

indro'gniścandramā vedhāḥ paradārābhilampaṭāḥ | āryatvaṃ bhuvaneṣveṣu sthitaṃ kutra mune vada

वचनं कस्य मन्तव्यमुपदेशधियानघ । सर्वे लोभाभिभूतास्ते देवाश्च मुनयस्तदा

vacanaṃ kasya mantavyamupadeśadhiyānagha | sarve lobhābhibhūtāste devāśca munayastadā

व्यास उवाच किं विष्णुः किं शिवो ब्रह्मा मघवा किं बृहस्पतिः । देहवान् प्रभवत्येव विकारैः संयुतस्तदा

vyāsa uvāca kiṃ viṣṇuḥ kiṃ śivo brahmā maghavā kiṃ bṛhaspatiḥ | dehavān prabhavatyeva vikāraiḥ saṃyutastadā

रागी विष्णुः शिवो रागी ब्रह्मापि रागसंयुतः । (रागवान्किमकृत्यं वै न करोति नराधिप) ॥ रागवानपि चातुर्याद्विदेह इव लक्ष्यते

rāgī viṣṇuḥ śivo rāgī brahmāpi rāgasaṃyutaḥ | (rāgavānkimakṛtyaṃ vai na karoti narādhipa) || rāgavānapi cāturyādvideha iva lakṣyate

सम्प्राप्ते संकटे सोऽपि गुणैः सम्बाध्यते किल । कारणाद्‌रहितं कार्यं कथं भवितुमर्हति

samprāpte saṃkaṭe so'pi guṇaiḥ sambādhyate kila | kāraṇādrahitaṃ kāryaṃ kathaṃ bhavitumarhati

ब्रह्मादीनां च सर्वेषां गुणा एव हि कारणम् । पञ्चविंशत्समुद्‌भूता देहास्तेषां न चान्यथा

brahmādīnāṃ ca sarveṣāṃ guṇā eva hi kāraṇam | pañcaviṃśatsamudbhūtā dehāsteṣāṃ na cānyathā

काले मरणधर्मास्ते सन्देहः कोऽत्र ते नृप । परोपदेशे विस्पष्टं शिष्टाः सर्वे भवन्ति च

kāle maraṇadharmāste sandehaḥ ko'tra te nṛpa | paropadeśe vispaṣṭaṃ śiṣṭāḥ sarve bhavanti ca

विप्लुतिर्ह्यविशेषेण स्वकार्ये समुपस्थिते । कामः क्रोधस्तथा लोभद्रोहाहङ्कारमत्सराः

viplutirhyaviśeṣeṇa svakārye samupasthite | kāmaḥ krodhastathā lobhadrohāhaṅkāramatsarāḥ

देहवान्कः परित्यक्तुमीशो भवति तान्पुनः । संसारोऽयं महाराज सदैवैवंविधः स्मृतः

dehavānkaḥ parityaktumīśo bhavati tānpunaḥ | saṃsāro'yaṃ mahārāja sadaivaivaṃvidhaḥ smṛtaḥ

नान्यथा प्रभवत्येव शुभाशुभमयः किल । कदाचिद्‌भगवान्विष्णुस्तपश्चरति दारुणम्

nānyathā prabhavatyeva śubhāśubhamayaḥ kila | kadācidbhagavānviṣṇustapaścarati dāruṇam

कदाचिद्विविधान्यज्ञान्वितनोति सुराधिपः । कदाचित्तु रमारङ्गरञ्जितः परमेश्वरः

kadācidvividhānyajñānvitanoti surādhipaḥ | kadācittu ramāraṅgarañjitaḥ parameśvaraḥ

रमते किल वैकुण्ठे तद्वशस्तरुणो विभुः । कदाचिद्दानवैः सार्धं युद्धं परमदारुणम्

ramate kila vaikuṇṭhe tadvaśastaruṇo vibhuḥ | kadāciddānavaiḥ sārdhaṃ yuddhaṃ paramadāruṇam

करोति करुणासिन्धुस्तद्‌बाणापीडितो भृशम् । कदाचिज्जयमाप्नोति दैवात्सोऽपि पराजयम्

karoti karuṇāsindhustadbāṇāpīḍito bhṛśam | kadācijjayamāpnoti daivātso'pi parājayam

सुखदुःखाभिभूतोऽसौ भवत्येव न संशयः । शेषे शेते कदाचिद्वै योगनिद्रासमावृतः

sukhaduḥkhābhibhūto'sau bhavatyeva na saṃśayaḥ | śeṣe śete kadācidvai yoganidrāsamāvṛtaḥ

काले जागर्ति विश्वात्मा स्वभावप्रतिबोधितः । शर्वो ब्रह्मा हरिश्चेति इन्द्राद्या ये सुरास्तथा

kāle jāgarti viśvātmā svabhāvapratibodhitaḥ | śarvo brahmā hariśceti indrādyā ye surāstathā

मुनयश्च विनिर्माणैः स्वायुषो विचरन्ति हि । निशावसाने सञ्जाते जगत्स्थावरजङ्गमम्

munayaśca vinirmāṇaiḥ svāyuṣo vicaranti hi | niśāvasāne sañjāte jagatsthāvarajaṅgamam

म्रियते नात्र सन्देहो नृप किञ्चित्कदापि च । स्वायुषोऽन्ते पद्यजाद्याः क्षयमृच्छन्ति पार्थिव

mriyate nātra sandeho nṛpa kiñcitkadāpi ca | svāyuṣo'nte padyajādyāḥ kṣayamṛcchanti pārthiva

प्रभवन्ति पुनर्विष्णुहरशक्रादयः सुराः । तस्मात्कामादिकान्भावान्देहवान्प्रतिपद्यते

prabhavanti punarviṣṇuharaśakrādayaḥ surāḥ | tasmātkāmādikānbhāvāndehavānpratipadyate

नात्र ते विस्मयः कार्यः कदाचिदपि पार्थिव । संसारोऽयं तु सन्दिग्धः कामक्रोधादिभिर्नृप

nātra te vismayaḥ kāryaḥ kadācidapi pārthiva | saṃsāro'yaṃ tu sandigdhaḥ kāmakrodhādibhirnṛpa

दुर्लभस्तद्विनिर्मुक्तः पुरुषः परमार्थवित् । यो बिभेतीह संसारे स दारान्न करोत्यपि

durlabhastadvinirmuktaḥ puruṣaḥ paramārthavit | yo bibhetīha saṃsāre sa dārānna karotyapi

विमुक्तः सर्वसङ्गेभ्यो विचरत्यविशङ्‌कितः । तस्माद्‌बृहस्पतेर्भार्या शशिना लम्भिता पुनः

vimuktaḥ sarvasaṅgebhyo vicaratyaviśaṅkitaḥ | tasmādbṛhaspaterbhāryā śaśinā lambhitā punaḥ

गुरूणा लम्भिता भार्या तथा भ्रातुर्यवीयसः । एवं संसारचक्रेऽस्मिन् रागलोभादिभिर्वृतः

gurūṇā lambhitā bhāryā tathā bhrāturyavīyasaḥ | evaṃ saṃsāracakre'smin rāgalobhādibhirvṛtaḥ

गार्हस्थ्यञ्च समास्थाय कथं मुक्तो भवेन्नरः । तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन हित्वा संसारसारताम्

gārhasthyañca samāsthāya kathaṃ mukto bhavennaraḥ | tasmātsarvaprayatnena hitvā saṃsārasāratām

आराधयेन्महेशानीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् । तन्मायागुणतश्छन्नं जगदेतच्चराचरम्

ārādhayenmaheśānīṃ saccidānandarūpiṇīm | tanmāyāguṇataśchannaṃ jagadetaccarācaram

भ्रमत्युन्मत्तवत्सर्वं मदिरामत्तवन्नृप । तस्या आराधनेनैव गुणान्सर्वान्विमृद्य च

bhramatyunmattavatsarvaṃ madirāmattavannṛpa | tasyā ārādhanenaiva guṇānsarvānvimṛdya ca

मुक्तिं भजेत मतिमान्नान्यः पन्थास्त्वितः परः । आराधिता महेशानी न यावत्कुरुते कृपाम्

muktiṃ bhajeta matimānnānyaḥ panthāstvitaḥ paraḥ | ārādhitā maheśānī na yāvatkurute kṛpām

तावद्‌भवेत्सुखं कस्मात्कोऽन्योऽस्ति दयया युतः । करुणासागरामेतां भजेत्तस्मादमायया

tāvadbhavetsukhaṃ kasmātko'nyo'sti dayayā yutaḥ | karuṇāsāgarāmetāṃ bhajettasmādamāyayā

यस्यास्तु भजनेनैव जीवन्मुक्तत्वमश्नुते । मानुष्यं दुर्लभं प्राप्य सेविता न महेश्वरी

yasyāstu bhajanenaiva jīvanmuktatvamaśnute | mānuṣyaṃ durlabhaṃ prāpya sevitā na maheśvarī

निःश्रेणिकाग्रात्पतिता अध इत्येव विद्महे । अहङ्कारावृतं विश्वं गुणत्रयसमन्वितम्

niḥśreṇikāgrātpatitā adha ityeva vidmahe | ahaṅkārāvṛtaṃ viśvaṃ guṇatrayasamanvitam

असत्येनापि सम्बद्धं मुच्यते कथमन्यथा । हित्वा सर्वं ततः सर्वेः संसेव्या भुवनेश्वरी

asatyenāpi sambaddhaṃ mucyate kathamanyathā | hitvā sarvaṃ tataḥ sarveḥ saṃsevyā bhuvaneśvarī

राजोवाच किं कृतं गुरूणा तत्र काव्यरूपधरेण च । कदा शुक्रः समायातस्तन्मे ब्रूहि पितामह

rājovāca kiṃ kṛtaṃ gurūṇā tatra kāvyarūpadhareṇa ca | kadā śukraḥ samāyātastanme brūhi pitāmaha

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि यत्कृतं गुरुणा तदा । कृत्वा काव्यस्वरूपञ्च प्रच्छन्नेन महात्मना

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi yatkṛtaṃ guruṇā tadā | kṛtvā kāvyasvarūpañca pracchannena mahātmanā

गुरुणा बोधिता दैत्या मत्वा काव्यं स्वकं गुरुम् । विश्वासं परमं कृत्वा बभूवुस्तन्मयास्तदा

guruṇā bodhitā daityā matvā kāvyaṃ svakaṃ gurum | viśvāsaṃ paramaṃ kṛtvā babhūvustanmayāstadā

विद्यार्थं शरणं प्राप्ता भृगुं मत्वातिमोहिताः । गुरुणा विप्रलब्धास्ते लोभात्को वा न मुह्यति

vidyārthaṃ śaraṇaṃ prāptā bhṛguṃ matvātimohitāḥ | guruṇā vipralabdhāste lobhātko vā na muhyati

दशवर्षात्मके काले सम्पूर्णसमये तदा । जयन्त्या सह क्रीडित्वा काव्यो याज्यानचिन्तयत्

daśavarṣātmake kāle sampūrṇasamaye tadā | jayantyā saha krīḍitvā kāvyo yājyānacintayat

आशया मम मार्गं ते पश्यन्तः संस्थिताः किल । गत्वा तान्वै प्रपश्येऽहं याज्यानतिभयातुरान्

āśayā mama mārgaṃ te paśyantaḥ saṃsthitāḥ kila | gatvā tānvai prapaśye'haṃ yājyānatibhayāturān

मा देवेभ्यो भयं तेषां मद्‌भक्तानां भवेदिति । सञ्चिन्त्य बुद्धिमास्थाय जयन्तीं प्रत्युवाच ह

mā devebhyo bhayaṃ teṣāṃ madbhaktānāṃ bhavediti | sañcintya buddhimāsthāya jayantīṃ pratyuvāca ha

देवानेवोपसंयान्ति पुत्रा मे चारुलोचने । समयस्तेऽद्य सम्पूर्णो जातोऽयं दशवार्षिकः

devānevopasaṃyānti putrā me cārulocane | samayaste'dya sampūrṇo jāto'yaṃ daśavārṣikaḥ

तस्माद्‌ गच्छाम्यहं देवि द्रष्टुं याज्यान्सुमध्यमे । पुनरेवागमिष्यामि तवान्तिकमनुद्रुतः

tasmād gacchāmyahaṃ devi draṣṭuṃ yājyānsumadhyame | punarevāgamiṣyāmi tavāntikamanudrutaḥ

तथेति तमुवाचाथ जयन्ती धर्मवित्तमा । यथेष्टं गच्छ धर्मज्ञ न ते धर्मं विलोपये

tatheti tamuvācātha jayantī dharmavittamā | yatheṣṭaṃ gaccha dharmajña na te dharmaṃ vilopaye

तच्छ्रुत्वा वचनं काव्यो जगाम त्वरितस्ततः । अपश्यद्दानवानां च पार्श्वे वाचस्पतिं तदा

tacchrutvā vacanaṃ kāvyo jagāma tvaritastataḥ | apaśyaddānavānāṃ ca pārśve vācaspatiṃ tadā

छद्मरूपधरं सौम्यं बोधयन्तं छलेन तान् । जैनं धर्मं कृतं स्वेन यज्ञनिन्दापरं तथा

chadmarūpadharaṃ saumyaṃ bodhayantaṃ chalena tān | jainaṃ dharmaṃ kṛtaṃ svena yajñanindāparaṃ tathā

भो देवरिपवः सत्यं ब्रवीमि भवतां हितम् । अहिंसा परमो धर्मोऽहन्तव्या ह्याततायिनः

bho devaripavaḥ satyaṃ bravīmi bhavatāṃ hitam | ahiṃsā paramo dharmo'hantavyā hyātatāyinaḥ

द्विजैर्भोगरतैर्वेदे दर्शितं हिंसनं पशोः । जिह्वास्वादपरैः काममहिंसैव परा मता

dvijairbhogaratairvede darśitaṃ hiṃsanaṃ paśoḥ | jihvāsvādaparaiḥ kāmamahiṃsaiva parā matā

एवंविधानि वाक्यानि वेदशास्त्रपराणि च । ब्रुवाणं गुरुमाकर्ण्य विस्मितोऽसौ भृगोः सुतः

evaṃvidhāni vākyāni vedaśāstraparāṇi ca | bruvāṇaṃ gurumākarṇya vismito'sau bhṛgoḥ sutaḥ

चिन्तयामास मनसा मम द्वेष्यो गुरुः किल । वञ्चिताः किल धूर्तेन याज्या मे नात्र संशयः

cintayāmāsa manasā mama dveṣyo guruḥ kila | vañcitāḥ kila dhūrtena yājyā me nātra saṃśayaḥ

धिग्लोभं पापबीजं वै नरकद्वारमूर्जितम् । गुरुरप्यनृतं ब्रूते प्रेरितो येन पाप्मना

dhiglobhaṃ pāpabījaṃ vai narakadvāramūrjitam | gururapyanṛtaṃ brūte prerito yena pāpmanā

प्रमाणं वचनं यस्य सोऽपि पाखण्डधारकः । गुरुः सुराणां सर्वेषां धर्मशास्त्रप्रवर्तकः

pramāṇaṃ vacanaṃ yasya so'pi pākhaṇḍadhārakaḥ | guruḥ surāṇāṃ sarveṣāṃ dharmaśāstrapravartakaḥ

किं किं न लभते लोभान्मलिनीकृतमानसः । अन्योऽपि गुरुरप्येवं जातः पाखण्डपण्डितः

kiṃ kiṃ na labhate lobhānmalinīkṛtamānasaḥ | anyo'pi gururapyevaṃ jātaḥ pākhaṇḍapaṇḍitaḥ

शैलूषचेष्टितं सर्वं परिगृह्य द्विजोत्तमः । वञ्जयत्यतिसम्मूढान्दैत्यान्याज्यान्ममाप्यसौ

śailūṣaceṣṭitaṃ sarvaṃ parigṛhya dvijottamaḥ | vañjayatyatisammūḍhāndaityānyājyānmamāpyasau

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे शुक्ररूपेण गुरुणा दैत्यवञ्चनावर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe śukrarūpeṇa guruṇā daityavañcanāvarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४

प्रह्लादेन शुक्रकोपसान्त्वनम् व्यास उवाच ।। इति संचिंत्य मनसा तानुवाच हसन्निव ।। वंचिता मत्स्वरूपेण दैत्याः किं गुरुणा किल

prahlādena śukrakopasāntvanam vyāsa uvāca || iti saṃciṃtya manasā tānuvāca hasanniva || vaṃcitā matsvarūpeṇa daityāḥ kiṃ guruṇā kila

अहं काव्यो गुरुश्चाऽयं देवकार्यप्रसादकः ।। अनेन वंचिता यूयं मद्याज्या नात्र संशयः

ahaṃ kāvyo guruścā'yaṃ devakāryaprasādakaḥ || anena vaṃcitā yūyaṃ madyājyā nātra saṃśayaḥ

मा श्रद्धध्वं वचोऽस्याऽऽर्या दाभिकोऽयं मदा कृतिः ।। अनुगच्छत मां याज्यास्त्यजतैनं बृहस्पतिम्

mā śraddhadhvaṃ vaco'syā''ryā dābhiko'yaṃ madā kṛtiḥ || anugacchata māṃ yājyāstyajatainaṃ bṛhaspatim

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दृष्ट्वा तौ सदृशौ पुनः ।। विस्मयं परमं जग्मुः काव्योऽयमिति निश्चिताः

ityākarṇya vacastasya dṛṣṭvā tau sadṛśau punaḥ || vismayaṃ paramaṃ jagmuḥ kāvyo'yamiti niścitāḥ

स तान्वीक्ष्य सुसंभ्रातान्गुरुर्वाक्यमुवाच ह ।। गुरुर्वो वंचयत्येव मद्रूपोऽयं बृहस्पतिः

sa tānvīkṣya susaṃbhrātāngururvākyamuvāca ha || gururvo vaṃcayatyeva madrūpo'yaṃ bṛhaspatiḥ

प्राप्तो वंचयितुं युष्मान्देवकार्यार्थसिद्धये ।। मा विश्वासं वचस्यस्य कुरुध्वं दैत्यसत्तमाः

prāpto vaṃcayituṃ yuṣmāndevakāryārthasiddhaye || mā viśvāsaṃ vacasyasya kurudhvaṃ daityasattamāḥ

प्राप्ता विद्या मया शंभोर्युष्मानध्याप यामि ताम् ।। देवेभ्यो विजयं नूनं करिष्यामि न संशयः

prāptā vidyā mayā śaṃbhoryuṣmānadhyāpa yāmi tām || devebhyo vijayaṃ nūnaṃ kariṣyāmi na saṃśayaḥ

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं काव्यं रूपधरस्य ते ।। निश्वासं परमं जग्मुः काव्योऽयमिति निश्चयात्

iti śrutvā gurorvākyaṃ kāvyaṃ rūpadharasya te || niśvāsaṃ paramaṃ jagmuḥ kāvyo'yamiti niścayāt

काव्येन बहुधा तत्र बोधिताः किल दानवाः ।। बुबुधुर्न गुरोर्मायामोहिताः काल पर्ययात्

kāvyena bahudhā tatra bodhitāḥ kila dānavāḥ || bubudhurna gurormāyāmohitāḥ kāla paryayāt

4.14.10

एवं ते निश्चयं कृत्वा ततो भार्गवमब्रुवन् ।। अयं गुरुर्नो धर्मात्मा बुद्धिदश्च हिते रतः

evaṃ te niścayaṃ kṛtvā tato bhārgavamabruvan || ayaṃ gururno dharmātmā buddhidaśca hite rataḥ

दशवर्षाणि सततमयं नः शास्ति भार्गवः ।। गच्छ त्वं कुहको भासि नाऽस्माकं गुरुरप्युत

daśavarṣāṇi satatamayaṃ naḥ śāsti bhārgavaḥ || gaccha tvaṃ kuhako bhāsi nā'smākaṃ gururapyuta

इत्युक्त्वा भार्गवं मूढा निर्भर्त्स्य च पुनः पुनः ।। जगृहुस्तं गुरुं प्रीत्या प्रणिपत्या ऽभिवाद्य च

ityuktvā bhārgavaṃ mūḍhā nirbhartsya ca punaḥ punaḥ || jagṛhustaṃ guruṃ prītyā praṇipatyā 'bhivādya ca

काव्यस्तु तन्मयान्दृष्ट्वा चुकोपाऽथ शशाप च ।। दैत्यान्विबोधि तान्मत्वा गुरुणा चातिवंचितान्

kāvyastu tanmayāndṛṣṭvā cukopā'tha śaśāpa ca || daityānvibodhi tānmatvā guruṇā cātivaṃcitān

यस्मान्मया बोधिता वै गृह्णीयुर्न च मे वचः।। तस्मात्प्रनष्टसंज्ञा वै पराभवमवाप्स्यथ

yasmānmayā bodhitā vai gṛhṇīyurna ca me vacaḥ|| tasmātpranaṣṭasaṃjñā vai parābhavamavāpsyatha

मदवज्ञाफलं कामं स्वल्पे काले ह्यवाप्स्यथ।। तदाऽस्य कपटं सर्वं परिज्ञातं भविष्यति

madavajñāphalaṃ kāmaṃ svalpe kāle hyavāpsyatha|| tadā'sya kapaṭaṃ sarvaṃ parijñātaṃ bhaviṣyati

व्यास उवाच ।। इत्युक्त्वाऽसौ जगामाऽशु भार्गवः क्रोधसंयुतः ।। बृहस्पतिर्मुदं प्राप्य तस्थौ तत्र समाहितः

vyāsa uvāca || ityuktvā'sau jagāmā'śu bhārgavaḥ krodhasaṃyutaḥ || bṛhaspatirmudaṃ prāpya tasthau tatra samāhitaḥ

ततः शप्तान्गुरु र्ज्ञात्वा दैत्यांस्तान्भार्गवेण हि ।। जगाम तरसा त्यक्त्वा स्वरूपं स्वं विधाय च

tataḥ śaptānguru rjñātvā daityāṃstānbhārgaveṇa hi || jagāma tarasā tyaktvā svarūpaṃ svaṃ vidhāya ca

गत्वोवाच तदा शक्रं कृतं कार्यं मया धुवम् ।। शप्ताः शुक्रेण ते दैत्या मया त्यक्ताः पुनः पुनः

gatvovāca tadā śakraṃ kṛtaṃ kāryaṃ mayā dhuvam || śaptāḥ śukreṇa te daityā mayā tyaktāḥ punaḥ punaḥ

निराधारा कृता नूनं यतध्वं सुरसत्तमाः ।। संग्रामार्थं महाभाग शापदग्धा मया कृताः

nirādhārā kṛtā nūnaṃ yatadhvaṃ surasattamāḥ || saṃgrāmārthaṃ mahābhāga śāpadagdhā mayā kṛtāḥ

4.14.20

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं मघवा मुदमाप्तवान् ।। जहृषुश्च सुराः सर्वे प्रतिपूज्य बृहस्पतिम्

iti śrutvā gurorvākyaṃ maghavā mudamāptavān || jahṛṣuśca surāḥ sarve pratipūjya bṛhaspatim

संग्रामाय मतिं चक्रुः संविचार्य मिथः पुनः ।। निर्ययुर्मिलिता सर्वे दानवाऽभिमुखाः सुराः

saṃgrāmāya matiṃ cakruḥ saṃvicārya mithaḥ punaḥ || niryayurmilitā sarve dānavā'bhimukhāḥ surāḥ

सुरान्समुद्यतान्ज्ञात्वा कृतोद्योगान्महाबलान् ।। अंतर्हितं गुरुं चैव बभूवुश्चिंतयाऽन्विताः

surānsamudyatānjñātvā kṛtodyogānmahābalān || aṃtarhitaṃ guruṃ caiva babhūvuściṃtayā'nvitāḥ

परस्परमथोचुस्ते मोहितास्तस्य मायया ।। संप्रसाद्यो महात्मा च यातोऽसौ रुष्टमानसः

parasparamathocuste mohitāstasya māyayā || saṃprasādyo mahātmā ca yāto'sau ruṣṭamānasaḥ

वंचयित्वा गतः पापो गुरुः कपटपंडितः ।। भ्रातृस्त्रीलंभनः प्रायो मलिनोंऽतर्बहिः शुचिः

vaṃcayitvā gataḥ pāpo guruḥ kapaṭapaṃḍitaḥ || bhrātṛstrīlaṃbhanaḥ prāyo malinoṃ'tarbahiḥ śuciḥ

किं कुर्मः क्व च गच्छामः कथं काव्यं प्रकोपितम् ।। कूर्वीमहि सहायार्थं प्रसन्नं हृष्टमानसम्

kiṃ kurmaḥ kva ca gacchāmaḥ kathaṃ kāvyaṃ prakopitam || kūrvīmahi sahāyārthaṃ prasannaṃ hṛṣṭamānasam

इति संचिंत्य ते सर्वे मिलिता भयकंपिताः ।। प्रह्लादं पुरतः कृत्वा जग्मुस्ते भार्गवं पुनः

iti saṃciṃtya te sarve militā bhayakaṃpitāḥ || prahlādaṃ purataḥ kṛtvā jagmuste bhārgavaṃ punaḥ

प्रणेमुश्चरणौ तस्य मुनेर्मौनभृतस्तदा ।। भार्गवस्तानुवाचाथ रोषसंरक्तलोचनः

praṇemuścaraṇau tasya munermaunabhṛtastadā || bhārgavastānuvācātha roṣasaṃraktalocanaḥ

मया प्रबोधिता यूयं मोहिता गुरुमायया ।। न गृहीतं वचो योग्यं तदा याज्या हितं शुचि

mayā prabodhitā yūyaṃ mohitā gurumāyayā || na gṛhītaṃ vaco yogyaṃ tadā yājyā hitaṃ śuci

तदाऽवगणितश्चाहं भवद्भिस्तद्वशं गतैः ।। प्राप्तं नूनं मदोन्मत्तैर्ममाऽवमानजं फलम्

tadā'vagaṇitaścāhaṃ bhavadbhistadvaśaṃ gataiḥ || prāptaṃ nūnaṃ madonmattairmamā'vamānajaṃ phalam

4.14.30

तत्र गच्छत सद्भ्रष्टा यत्रासौ कपटाकृतिः ।। वंचकः सुरकार्यार्थी नाहं तद्वद्धि वंचकः

tatra gacchata sadbhraṣṭā yatrāsau kapaṭākṛtiḥ || vaṃcakaḥ surakāryārthī nāhaṃ tadvaddhi vaṃcakaḥ

व्यास उवाच ।। एवं ब्रुवतं शुक्रं तु वाक्यं संदिग्धया गिरा ।। प्रह्लादस्तं तदोवाच गृहीत्वा चरणौ ततः

vyāsa uvāca || evaṃ bruvataṃ śukraṃ tu vākyaṃ saṃdigdhayā girā || prahlādastaṃ tadovāca gṛhītvā caraṇau tataḥ

प्रह्लाद उवाच ।। भार्गवाऽद्य समायातान्याज्यानस्मांस्तथाऽऽतुरान् ।। त्यक्तुं नार्हसि सर्वज्ञ त्वद्धितांस्तनयान्हि नः

prahlāda uvāca || bhārgavā'dya samāyātānyājyānasmāṃstathā''turān || tyaktuṃ nārhasi sarvajña tvaddhitāṃstanayānhi naḥ

गते त्वयि तु मंत्रार्थं शैलूषेण दुरात्मना ।। त्वद्वेषमधुराऽऽलापैर्वयं तेन प्रवंचिताः

gate tvayi tu maṃtrārthaṃ śailūṣeṇa durātmanā || tvadveṣamadhurā''lāpairvayaṃ tena pravaṃcitāḥ

अज्ञानकृतदोषेण नैव कुप्यति शांतिमान् ।। सर्वज्ञस्त्वं विजानासि चित्तं नः प्रवणं त्वयि

ajñānakṛtadoṣeṇa naiva kupyati śāṃtimān || sarvajñastvaṃ vijānāsi cittaṃ naḥ pravaṇaṃ tvayi

ज्ञात्वा नस्तपसा भावं त्यज कोपं महामते ।। ब्रुवंति मुनयः सर्वे क्षणकोपाहि साधवः

jñātvā nastapasā bhāvaṃ tyaja kopaṃ mahāmate || bruvaṃti munayaḥ sarve kṣaṇakopāhi sādhavaḥ

जलं स्वभावत शीतं वह्न्यातप समाग मात् ।। भवत्युष्णं वियोगाच्च शीतत्वमनुगच्छति

jalaṃ svabhāvata śītaṃ vahnyātapa samāga māt || bhavatyuṣṇaṃ viyogācca śītatvamanugacchati

क्रोधश्चांडालरूपो वै त्यक्तव्यः सर्वथा बुधैः ।। तस्माद्रोषं परित्यज्य प्रसादं कुरु सुव्रत

krodhaścāṃḍālarūpo vai tyaktavyaḥ sarvathā budhaiḥ || tasmādroṣaṃ parityajya prasādaṃ kuru suvrata

यदि न त्यजसि क्रोधं त्यजस्यस्मान्सुदुःखितान् ।। त्वया त्यक्ता महाभाग गमिष्यामो रसातलम्

yadi na tyajasi krodhaṃ tyajasyasmānsuduḥkhitān || tvayā tyaktā mahābhāga gamiṣyāmo rasātalam

व्यास उवाच ।। प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा भार्गवो ज्ञानचक्षुषा ।। विलोक्य सुमना भूत्वा तानुवाच हसन्निव

vyāsa uvāca || prahlādasya vacaḥ śrutvā bhārgavo jñānacakṣuṣā || vilokya sumanā bhūtvā tānuvāca hasanniva

4.14.40

न भेतव्यं न गंतव्यं दानवा वा रसातलम् ।। रक्षयिष्यामि वो याज्यान्मंत्रैरवितथैः किल

na bhetavyaṃ na gaṃtavyaṃ dānavā vā rasātalam || rakṣayiṣyāmi vo yājyānmaṃtrairavitathaiḥ kila

हितं सत्यं ब्रवीम्यद्य शृणुध्वं तत्तु निश्चयम् ।। वचनं मम धर्मज्ञाः श्रुतं यद्ब्रह्मणः पुरा

hitaṃ satyaṃ bravīmyadya śṛṇudhvaṃ tattu niścayam || vacanaṃ mama dharmajñāḥ śrutaṃ yadbrahmaṇaḥ purā

अवश्यंभाविनो भावाः प्रभवंति शुभाऽशुभाः ।। देवं न चाऽन्यथा कर्तुं क्षमः कोऽपि धरातले

avaśyaṃbhāvino bhāvāḥ prabhavaṃti śubhā'śubhāḥ || devaṃ na cā'nyathā kartuṃ kṣamaḥ ko'pi dharātale

अद्य मंदबला यूयं कालयोगादसंशयम् ।। देवैर्जिताः सकृच्चाऽपि पातालं प्रतिपत्स्यथ

adya maṃdabalā yūyaṃ kālayogādasaṃśayam || devairjitāḥ sakṛccā'pi pātālaṃ pratipatsyatha

प्राप्तः पर्यायकालो वै इति ब्रह्माऽभ्यभाषत ।। भुक्तं राज्यं भवद्भिश्च पूर्णं सर्वं समृद्धिमत्

prāptaḥ paryāyakālo vai iti brahmā'bhyabhāṣata || bhuktaṃ rājyaṃ bhavadbhiśca pūrṇaṃ sarvaṃ samṛddhimat

युगानि दश पूर्णानि देवानाक्रम्य मूर्धनि ।। दैवयोगाच्च युस्माभिर्भुक्तं त्रैलोक्यमूर्जितम्

yugāni daśa pūrṇāni devānākramya mūrdhani || daivayogācca yusmābhirbhuktaṃ trailokyamūrjitam

सावर्णिके मनौ राज्यं पुनस्तत्तु भविष्यति ।। पौत्रस्त्रैलोक्य विजयी राज्यं प्राप्स्यति ते बलिः

sāvarṇike manau rājyaṃ punastattu bhaviṣyati || pautrastrailokya vijayī rājyaṃ prāpsyati te baliḥ

यदा वामनरूपेण हृतं देवेन विष्णुना ।। तदैव च भवत्पौत्रः प्रोक्तो देवेन जिष्णुना

yadā vāmanarūpeṇa hṛtaṃ devena viṣṇunā || tadaiva ca bhavatpautraḥ prokto devena jiṣṇunā

हृतं येन बले राज्यं देववांछार्थ सिद्धये ।। त्वमिंद्रो भविता चाग्रे स्थिते सावर्णिके मनौ

hṛtaṃ yena bale rājyaṃ devavāṃchārtha siddhaye || tvamiṃdro bhavitā cāgre sthite sāvarṇike manau

भार्गव उवाच ।। इत्युक्तो हरिणा पौत्रस्तव प्रह्लाद सांप्रतम् ।। अदृश्यः सर्वभूतानां गुप्तश्चरति भीतवत्

bhārgava uvāca || ityukto hariṇā pautrastava prahlāda sāṃpratam || adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ guptaścarati bhītavat

4.14.50

एकदा वासवेनासौ बलिर्गर्दभरूपभाक् ।। शून्ये गृहे स्थितः कामं भयभीतः शतक्रतो

ekadā vāsavenāsau balirgardabharūpabhāk || śūnye gṛhe sthitaḥ kāmaṃ bhayabhītaḥ śatakrato

पृष्टश्च बहुधा तेन वासवेन बलिस्तदा ।। किमर्थं गार्दभं रूपं कृतवान्दैत्यपुंगव

pṛṣṭaśca bahudhā tena vāsavena balistadā || kimarthaṃ gārdabhaṃ rūpaṃ kṛtavāndaityapuṃgava

भोक्ता त्वं सर्वलोकस्य दैत्यानां च प्रशासिता ।। न लज्जा खररूपेण तव राक्षससत्तम ।। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दैत्यराजो बलिस्तदा

bhoktā tvaṃ sarvalokasya daityānāṃ ca praśāsitā || na lajjā khararūpeṇa tava rākṣasasattama || tasya tadvacanaṃ śrutvā daityarājo balistadā

प्रोवाच वचनं शक्रं कोऽत्र शोकः शतक्रतो ।। यथा विष्णुर्महातेजा मत्स्यकच्छपतां गतः

provāca vacanaṃ śakraṃ ko'tra śokaḥ śatakrato || yathā viṣṇurmahātejā matsyakacchapatāṃ gataḥ

तथाऽहं खररूपेण संस्थितः कालयोगतः ।। यथा त्वं कमले लीनः संस्थितो ब्रह्महत्यया

tathā'haṃ khararūpeṇa saṃsthitaḥ kālayogataḥ || yathā tvaṃ kamale līnaḥ saṃsthito brahmahatyayā

पीडितश्च तथा ह्यद्य स्थितोऽहं खररूपधृक् ।। दैवाधीनस्य किं दुःखं किं सुखं पाकशासन

pīḍitaśca tathā hyadya sthito'haṃ khararūpadhṛk || daivādhīnasya kiṃ duḥkhaṃ kiṃ sukhaṃ pākaśāsana

कालः करोति वै नूनं यदिच्छति यथा तथा ।। भार्गव उवाच ।। इति तौ बलिदेवेशौ कृत्वा संविदमुत्तमाम्

kālaḥ karoti vai nūnaṃ yadicchati yathā tathā || bhārgava uvāca || iti tau balideveśau kṛtvā saṃvidamuttamām

प्रबोधं प्रापतुः कामं यथास्थानं च जग्मतुः ।। इत्येतत्ते समाख्याता मया दैवबलिष्ठता

prabodhaṃ prāpatuḥ kāmaṃ yathāsthānaṃ ca jagmatuḥ || ityetatte samākhyātā mayā daivabaliṣṭhatā

दैवाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

daivādhīnaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे चतुर्थस्कंधे चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe caturthaskaṃdhe caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५

देवीकथनेन दानवानां रसातलं प्रति गमनम् व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा भार्गवस्य महात्मनः । प्रह्लादस्तु सुसंहृष्टो बभूव नृपनन्दनः

devīkathanena dānavānāṃ rasātalaṃ prati gamanam vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā bhārgavasya mahātmanaḥ | prahlādastu susaṃhṛṣṭo babhūva nṛpanandanaḥ

ज्ञात्वा दैवं बलिष्ठञ्च प्रह्लादस्तानुवाच ह । कृतेऽपि युद्धे न जयो भविष्यति कदाचन

jñātvā daivaṃ baliṣṭhañca prahlādastānuvāca ha | kṛte'pi yuddhe na jayo bhaviṣyati kadācana

तदा ते जयिनः प्रोचुर्दानवा मदगर्विताः । संग्रामस्तु प्रकर्तव्यो दैवं किं न विदामहे

tadā te jayinaḥ procurdānavā madagarvitāḥ | saṃgrāmastu prakartavyo daivaṃ kiṃ na vidāmahe

निरुद्यमानां दैवं हि प्रधानमसुराधिप । केन दृष्टं क्व वा दृष्टं कीदृशं केन निर्मितम्

nirudyamānāṃ daivaṃ hi pradhānamasurādhipa | kena dṛṣṭaṃ kva vā dṛṣṭaṃ kīdṛśaṃ kena nirmitam

तस्माद्युद्धं करिष्यामो बलमास्थाय साम्प्रतम् । भवाग्रे दैत्यवर्य त्वं सर्वज्ञोऽसि महामते

tasmādyuddhaṃ kariṣyāmo balamāsthāya sāmpratam | bhavāgre daityavarya tvaṃ sarvajño'si mahāmate

इत्युक्तस्तैस्तदा राजन् प्रह्लादः प्रबलारिहा । सेनानीश्च तदा भूत्वा देवान्युद्धे समाह्वयत्

ityuktastaistadā rājan prahlādaḥ prabalārihā | senānīśca tadā bhūtvā devānyuddhe samāhvayat

तेऽपि तत्रासुरान्दृष्ट्वा संग्रामे समुपस्थितान् । सर्वे सम्भृतसम्भारा देवास्तान्समयोधयन्

te'pi tatrāsurāndṛṣṭvā saṃgrāme samupasthitān | sarve sambhṛtasambhārā devāstānsamayodhayan

संग्रामस्तु तदा घोरः शक्रप्रह्लादयोरभूत् । पूर्णं वर्षशतं तत्र मुनीनां विस्मयावहः

saṃgrāmastu tadā ghoraḥ śakraprahlādayorabhūt | pūrṇaṃ varṣaśataṃ tatra munīnāṃ vismayāvahaḥ

वर्तमाने महायुद्धे शुक्रेण प्रतिपालिताः । जयमापुस्तदा दैत्याः प्रह्लादप्रमुखा नृप

vartamāne mahāyuddhe śukreṇa pratipālitāḥ | jayamāpustadā daityāḥ prahlādapramukhā nṛpa

तदैवेन्द्रो गुरोर्वाक्यात्सर्वदुःखविनाशिनीम् । सस्मार मनसा देवीं मुक्तिदां परमां शिवाम्

tadaivendro gurorvākyātsarvaduḥkhavināśinīm | sasmāra manasā devīṃ muktidāṃ paramāṃ śivām

इन्द्र उवाच जय देवि महामाये शूलधारिणि चाम्बिके । शङ्खचक्रगदापद्मखड्गहस्तेऽभयप्रदे

indra uvāca jaya devi mahāmāye śūladhāriṇi cāmbike | śaṅkhacakragadāpadmakhaḍgahaste'bhayaprade

नमस्ते भुवनेशानि शक्तिदर्शननायिके । दशतत्त्वात्मिके मातर्महाबिन्दुस्वरूपिणि

namaste bhuvaneśāni śaktidarśananāyike | daśatattvātmike mātarmahābindusvarūpiṇi

महाकुण्डलिनीरूपे सच्चिदानन्दरूपिणि । प्राणाग्निहोत्रविद्ये ते नमो दीपशिखात्मिके

mahākuṇḍalinīrūpe saccidānandarūpiṇi | prāṇāgnihotravidye te namo dīpaśikhātmike

पञ्चकोशान्तरगते पुच्छब्रह्मस्वरूपिणि । आनन्दकलिके मातः सर्वोपनिषदर्चिते

pañcakośāntaragate pucchabrahmasvarūpiṇi | ānandakalike mātaḥ sarvopaniṣadarcite

मातः प्रसीद सुमुखी भव हीनसत्त्वां- स्त्रायस्व नो जननि दैत्यपराजितान् वै । त्वं देवि नः शरणदा भुवने प्रमाणा शक्तासि दुःखशमनेऽखिलवीर्ययुक्ते

mātaḥ prasīda sumukhī bhava hīnasattvāṃ- strāyasva no janani daityaparājitān vai | tvaṃ devi naḥ śaraṇadā bhuvane pramāṇā śaktāsi duḥkhaśamane'khilavīryayukte

ध्यायन्ति येऽपि सुखिनो नितरां भवन्ति दुःखान्विताविगतशोकभयास्तथान्ये । मोक्षार्थिनो विगतमानविमुक्तसङ्गाः संसारवारिधिजलं प्रतरन्ति सन्तः

dhyāyanti ye'pi sukhino nitarāṃ bhavanti duḥkhānvitāvigataśokabhayāstathānye | mokṣārthino vigatamānavimuktasaṅgāḥ saṃsāravāridhijalaṃ prataranti santaḥ

त्वं देवि विश्वजननि प्रथितप्रभावा संरक्षणार्थमुदितार्तिहरप्रतापा । संहर्तुमेतदखिलं किल कालरूपा को वेत्ति तेऽम्ब चरितं ननु मन्दबुद्धिः

tvaṃ devi viśvajanani prathitaprabhāvā saṃrakṣaṇārthamuditārtiharapratāpā | saṃhartumetadakhilaṃ kila kālarūpā ko vetti te'mba caritaṃ nanu mandabuddhiḥ

ब्रह्मा हरश्च हरिदश्वरथो हरिश्च इन्द्रो यमोऽथ वरुणोऽग्निसमीरणौ च । ज्ञातुं क्षमा न मुनयोऽपि महानुभावा यस्याः प्रभावमतुलं निगमागमाश्च

brahmā haraśca haridaśvaratho hariśca indro yamo'tha varuṇo'gnisamīraṇau ca | jñātuṃ kṣamā na munayo'pi mahānubhāvā yasyāḥ prabhāvamatulaṃ nigamāgamāśca

धन्यास्त एव तव भक्तिपरा महान्तः संसारदुःखरहिताः सुखसिन्धुमग्नाः । ये भक्तिभावरहिता न कदापि दुःखा- ॥ म्भोधिं जनिक्षयतरङ्गमुमे तरन्ति

dhanyāsta eva tava bhaktiparā mahāntaḥ saṃsāraduḥkharahitāḥ sukhasindhumagnāḥ | ye bhaktibhāvarahitā na kadāpi duḥkhā- || mbhodhiṃ janikṣayataraṅgamume taranti

ये वीज्यमानाः सितचामरैश्च क्रीडन्ति धन्याः शिबिकाधिरूढाः । तैः पूजिता त्वं किल पूर्वदेहे नानोपहारैरिति चिन्तयामि

ye vījyamānāḥ sitacāmaraiśca krīḍanti dhanyāḥ śibikādhirūḍhāḥ | taiḥ pūjitā tvaṃ kila pūrvadehe nānopahārairiti cintayāmi

ये पूज्यमाना वरवारणस्था विलासिनीवृन्दविलासयुक्ताः । सामन्तकैश्चोपनतैर्व्रजन्ति मन्ये हि तैस्त्वं किल पूजितासि

ye pūjyamānā varavāraṇasthā vilāsinīvṛndavilāsayuktāḥ | sāmantakaiścopanatairvrajanti manye hi taistvaṃ kila pūjitāsi

व्यास उवाच एवं स्तुता मघवता देवी विश्वेश्वरी तदा । प्रादुर्बभूव तरसा सिंहारूढा चतुर्भुजा

vyāsa uvāca evaṃ stutā maghavatā devī viśveśvarī tadā | prādurbabhūva tarasā siṃhārūḍhā caturbhujā

शङ्खचक्रगदापद्मान्बिभ्रती चारुलोचना । रक्ताम्बरधरा देवी दिव्यमाल्यविभूषणा

śaṅkhacakragadāpadmānbibhratī cārulocanā | raktāmbaradharā devī divyamālyavibhūṣaṇā

तानुवाच सुरान्देवी प्रसन्नवदना गिरा । भयं त्यजन्तु भो देवाः शं विधास्ये किलाधुना

tānuvāca surāndevī prasannavadanā girā | bhayaṃ tyajantu bho devāḥ śaṃ vidhāsye kilādhunā

इत्युक्त्वा सा तदा देवी सिंहारूढातिसुन्दरी । जगाम तरसा तत्र यत्र दैत्या मदान्विताः

ityuktvā sā tadā devī siṃhārūḍhātisundarī | jagāma tarasā tatra yatra daityā madānvitāḥ

प्रह्लादप्रमुखाः सर्वे दृष्ट्वा देवीं पुरःस्थिताम् । ऊचुः परस्परं भीताः किं कर्तव्यमितस्तदा

prahlādapramukhāḥ sarve dṛṣṭvā devīṃ puraḥsthitām | ūcuḥ parasparaṃ bhītāḥ kiṃ kartavyamitastadā

देवं नारायणं चात्र सम्प्राप्ता चण्डिका किल । महिषान्तकरी नूनं चण्डमुण्डविनाशिनी

devaṃ nārāyaṇaṃ cātra samprāptā caṇḍikā kila | mahiṣāntakarī nūnaṃ caṇḍamuṇḍavināśinī

निहनिष्यति नः सर्वानम्बिका नात्र संशयः । वक्रदृष्ट्या यया पूर्वं निहतौ मधुकैटभौ

nihaniṣyati naḥ sarvānambikā nātra saṃśayaḥ | vakradṛṣṭyā yayā pūrvaṃ nihatau madhukaiṭabhau

एवं चिन्तातुरान्वीक्ष्य प्रह्लादस्तानुवाच ह । योद्धव्यं नाथ गन्तव्यं पलाय्य दानवोत्तमाः

evaṃ cintāturānvīkṣya prahlādastānuvāca ha | yoddhavyaṃ nātha gantavyaṃ palāyya dānavottamāḥ

नमुचिस्तानुवाचाथ पलायनपरानिह । हनिष्यति जगन्माता रुषिता किल हेतिभिः

namucistānuvācātha palāyanaparāniha | haniṣyati jaganmātā ruṣitā kila hetibhiḥ

तथा कुरु महाभाग यथा दुःखं न जायते । व्रजामोऽद्यैव पातालं तां स्तुत्वा तदनुज्ञया

tathā kuru mahābhāga yathā duḥkhaṃ na jāyate | vrajāmo'dyaiva pātālaṃ tāṃ stutvā tadanujñayā

प्रह्लाद उवाच स्तौमि देवीं महामायां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् । सर्वेषां जननीं शक्तिं भक्तानामभयङ्करीम्

prahlāda uvāca staumi devīṃ mahāmāyāṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm | sarveṣāṃ jananīṃ śaktiṃ bhaktānāmabhayaṅkarīm

व्यास उवाच इत्युक्त्या विष्णुभक्तस्तु प्रह्लादः परमार्थवित् । तुष्टाव जगतां धात्रीं कृताञ्जलिपुटस्तदा

vyāsa uvāca ityuktyā viṣṇubhaktastu prahlādaḥ paramārthavit | tuṣṭāva jagatāṃ dhātrīṃ kṛtāñjalipuṭastadā

मालासर्पवदाभाति यस्यां सर्वं चराचरम् । सर्वाधिष्ठानरूपायै तस्यै ह्रींमूर्तये नमः

mālāsarpavadābhāti yasyāṃ sarvaṃ carācaram | sarvādhiṣṭhānarūpāyai tasyai hrīṃmūrtaye namaḥ

त्वत्तः सर्वमिदं विश्वं स्थावरं जङ्गमं तथा । अन्ये निमित्तमात्रास्ते कर्तारस्तव निर्मिताः

tvattaḥ sarvamidaṃ viśvaṃ sthāvaraṃ jaṅgamaṃ tathā | anye nimittamātrāste kartārastava nirmitāḥ

नमो देवि महामाये सर्वेषां जननी स्मृता । को भेदस्तव देवेषु दैत्येषु स्वकृतेषु च

namo devi mahāmāye sarveṣāṃ jananī smṛtā | ko bhedastava deveṣu daityeṣu svakṛteṣu ca

मातुः पुत्रेषु को भेदोऽप्यशुभेषु शुभेषु च । तथैव देवेष्वस्मासु न कर्तव्यस्त्वयाधुना

mātuḥ putreṣu ko bhedo'pyaśubheṣu śubheṣu ca | tathaiva deveṣvasmāsu na kartavyastvayādhunā

यादृशास्तादृशा मातः सुतास्ते दानवाः किल । यतस्त्वं विश्वजननी पुराणेषु प्रकीर्तिता

yādṛśāstādṛśā mātaḥ sutāste dānavāḥ kila | yatastvaṃ viśvajananī purāṇeṣu prakīrtitā

तेऽपि स्वार्थपरा नूनं यथैव वयमप्युत । नान्तरं दैत्यसुरयोर्भेदोऽयं मोहसम्भवः

te'pi svārthaparā nūnaṃ yathaiva vayamapyuta | nāntaraṃ daityasurayorbhedo'yaṃ mohasambhavaḥ

धनदारादिभोगेषु वयं सक्ता दिवानिशम् । तथैव देवा देवेशि को भेदोऽसुरदेवयोः

dhanadārādibhogeṣu vayaṃ saktā divāniśam | tathaiva devā deveśi ko bhedo'suradevayoḥ

तेऽपि कश्यपदायादा वयं तत्सम्भवाः किल । कुतो विरोधसम्भूतिर्जाता मातस्तवाधुना

te'pi kaśyapadāyādā vayaṃ tatsambhavāḥ kila | kuto virodhasambhūtirjātā mātastavādhunā

न तथा विहितं मातस्त्वयि सर्वसमुद्‌भवे । साम्यतैव त्वया स्थाप्या देवेष्वस्मासु चैव हि

na tathā vihitaṃ mātastvayi sarvasamudbhave | sāmyataiva tvayā sthāpyā deveṣvasmāsu caiva hi

गुणव्यतिकरात्सर्वे समुत्पन्नाः सुरासुराः । गुणान्विता भवेयुस्ते कथं देहभृतोऽमराः

guṇavyatikarātsarve samutpannāḥ surāsurāḥ | guṇānvitā bhaveyuste kathaṃ dehabhṛto'marāḥ

कामः क्रोधश्च लोभश्च सर्वदेहेषु संस्थिताः । वर्तन्ते सर्वदा तस्मात् कोऽविरोधी भवेञ्चनः

kāmaḥ krodhaśca lobhaśca sarvadeheṣu saṃsthitāḥ | vartante sarvadā tasmāt ko'virodhī bhaveñcanaḥ

त्वया मिथो विरोधोऽयं कल्पितः किल कौतुकात् । मन्यामहे विभेदेन नूनं युद्धदिदृक्षया

tvayā mitho virodho'yaṃ kalpitaḥ kila kautukāt | manyāmahe vibhedena nūnaṃ yuddhadidṛkṣayā

अन्यथा खलु भ्रातॄणां विरोधः कीदृशोऽनघे । त्वं चेन्नेच्छसि चामुण्डे वीक्षितुं कलहं किल

anyathā khalu bhrātṝṇāṃ virodhaḥ kīdṛśo'naghe | tvaṃ cennecchasi cāmuṇḍe vīkṣituṃ kalahaṃ kila

जानामि धर्मं धर्मज्ञे वेद्मि चाहं शतक्रतुम् । तथापि कलहोऽस्माकं भोगार्थं देवि सर्वदा

jānāmi dharmaṃ dharmajñe vedmi cāhaṃ śatakratum | tathāpi kalaho'smākaṃ bhogārthaṃ devi sarvadā

एकः कोऽपि न शास्तास्ति संसारे त्वां विनाम्बिके । स्पृहावतस्तु कः कर्तुं क्षमते वचनं बुधः

ekaḥ ko'pi na śāstāsti saṃsāre tvāṃ vināmbike | spṛhāvatastu kaḥ kartuṃ kṣamate vacanaṃ budhaḥ

देवासुरैरयं सिन्धुर्मथितः समये क्वचित् । विष्णुना विहितो भेदः सुधारत्‍नच्छलेन वै

devāsurairayaṃ sindhurmathitaḥ samaye kvacit | viṣṇunā vihito bhedaḥ sudhāratnacchalena vai

त्वयासौ कल्पितः शौरिः पालकत्वे जगद्‌गुरुः । तेन लक्ष्मीः स्वयं लोभाद्‌ गृहीतामरसुन्दरी

tvayāsau kalpitaḥ śauriḥ pālakatve jagadguruḥ | tena lakṣmīḥ svayaṃ lobhād gṛhītāmarasundarī

ऐरावतस्तथेन्द्रेण पारिजातोऽथ कामधुक् । उच्चैःश्रवाः सुरैः सर्वं गृहीतं वैष्णवेच्छया

airāvatastathendreṇa pārijāto'tha kāmadhuk | uccaiḥśravāḥ suraiḥ sarvaṃ gṛhītaṃ vaiṣṇavecchayā

अनयं तादृशं कृत्वा जाता देवास्तु साधवः । (अन्यायिनः सुरा नूनं पश्य त्वं धर्मलक्षणम् ।) ॥ संस्थापिताः सुरा नूनं विष्णुना बहुमानिना

anayaṃ tādṛśaṃ kṛtvā jātā devāstu sādhavaḥ | (anyāyinaḥ surā nūnaṃ paśya tvaṃ dharmalakṣaṇam |) || saṃsthāpitāḥ surā nūnaṃ viṣṇunā bahumāninā

नूनं दैत्याः पराभूवन्पश्य त्वं धर्मलक्षणम् । क्व धर्मः कीदृशो धर्मः क्व कार्यं क्व च साधुता

nūnaṃ daityāḥ parābhūvanpaśya tvaṃ dharmalakṣaṇam | kva dharmaḥ kīdṛśo dharmaḥ kva kāryaṃ kva ca sādhutā

कथयामि च कस्याग्रे सिद्धं मैमांसिकं मतम् । तार्किका युक्तिवादज्ञा विधिज्ञा वेदवादकाः

kathayāmi ca kasyāgre siddhaṃ maimāṃsikaṃ matam | tārkikā yuktivādajñā vidhijñā vedavādakāḥ

उक्ताः सकर्तृकं विश्वं विवदन्ते जडात्मकाः । कर्ता भवति चेदस्मिन्संसारे वितते किल

uktāḥ sakartṛkaṃ viśvaṃ vivadante jaḍātmakāḥ | kartā bhavati cedasminsaṃsāre vitate kila

विरोधः कीदृशस्तत्र चैककर्मणि वै मिथः । वेदे नैकमतिः कस्माच्छास्त्रेष्वपि तथा पुनः

virodhaḥ kīdṛśastatra caikakarmaṇi vai mithaḥ | vede naikamatiḥ kasmācchāstreṣvapi tathā punaḥ

नैकवाक्यं वचस्तेषामपि वेदविदां पुनः । यतः स्वार्थपरं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्

naikavākyaṃ vacasteṣāmapi vedavidāṃ punaḥ | yataḥ svārthaparaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam

निःस्पृहः कोऽपि संसारे न भवेन्न भविष्यति । शशिनाथ गुरोर्भार्या हृता ज्ञात्वा बलादपि

niḥspṛhaḥ ko'pi saṃsāre na bhavenna bhaviṣyati | śaśinātha gurorbhāryā hṛtā jñātvā balādapi

गौतमस्य तथेन्द्रेण जानता धर्मनिश्चयम् । गुरुणानुजभार्या च भुक्ता गर्भवती बलात्

gautamasya tathendreṇa jānatā dharmaniścayam | guruṇānujabhāryā ca bhuktā garbhavatī balāt

शप्तो गर्भगतो बालः कृतश्चान्धस्तथा पुनः । विष्णुना च शिरश्छिन्नं राहोश्चक्रेण वै बलात्

śapto garbhagato bālaḥ kṛtaścāndhastathā punaḥ | viṣṇunā ca śiraśchinnaṃ rāhoścakreṇa vai balāt

अपराधं विना कामं तदा सत्त्ववताम्बिके । पौत्रो धर्मवतां शूरः सत्यव्रतपरायणः

aparādhaṃ vinā kāmaṃ tadā sattvavatāmbike | pautro dharmavatāṃ śūraḥ satyavrataparāyaṇaḥ

यज्वा दानपतिः शान्तः सर्वज्ञः सर्वपूजकः । कृत्वाथ वामनं रूपं हरिणा छलवेदिना

yajvā dānapatiḥ śāntaḥ sarvajñaḥ sarvapūjakaḥ | kṛtvātha vāmanaṃ rūpaṃ hariṇā chalavedinā

वञ्चितोऽसौ बलिः सर्वं हृतं राज्यं पुरा किल । तथापि देवान्धर्मस्थान्प्रवदन्ति मनीषिणः

vañcito'sau baliḥ sarvaṃ hṛtaṃ rājyaṃ purā kila | tathāpi devāndharmasthānpravadanti manīṣiṇaḥ

वदन्ति चाटुवादांश्च धर्मवादाज्जयं गताः । एवं ज्ञात्वा जगन्मातर्यथेच्छसि तथा कुरु

vadanti cāṭuvādāṃśca dharmavādājjayaṃ gatāḥ | evaṃ jñātvā jaganmātaryathecchasi tathā kuru

शरणा दानवाः सर्वे जहि वा रक्ष वा पुनः । श्रीदेव्युवाच सर्वे गच्छत पातालं तत्र वासं यथेप्सितम्

śaraṇā dānavāḥ sarve jahi vā rakṣa vā punaḥ | śrīdevyuvāca sarve gacchata pātālaṃ tatra vāsaṃ yathepsitam

कुरुध्वं दानवाः सर्वे निर्भया गतमन्यवः । कालः प्रतीक्ष्यो युष्माभिः कारणं स शुभेऽशुभे

kurudhvaṃ dānavāḥ sarve nirbhayā gatamanyavaḥ | kālaḥ pratīkṣyo yuṣmābhiḥ kāraṇaṃ sa śubhe'śubhe

सुनिर्वेदपराणां हि सुखं सर्वत्र सर्वदा । त्रैलोक्यस्य च राज्येऽपि न सुखं लोभचेतसाम्

sunirvedaparāṇāṃ hi sukhaṃ sarvatra sarvadā | trailokyasya ca rājye'pi na sukhaṃ lobhacetasām

कृतेऽपि न सुखं पूर्णं सस्पृहाणां फलैरपि । तस्मात्त्यक्त्वा महीमेतां प्रयान्त्वद्य महीतलम्

kṛte'pi na sukhaṃ pūrṇaṃ saspṛhāṇāṃ phalairapi | tasmāttyaktvā mahīmetāṃ prayāntvadya mahītalam

ममाज्ञां पुरतः कृत्वा सर्वे विगतकल्मषाः । व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं देव्यास्तथेत्युक्त्वा रसातलम्

mamājñāṃ purataḥ kṛtvā sarve vigatakalmaṣāḥ | vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ devyāstathetyuktvā rasātalam

प्रणम्य दानवाः सर्वे गताः शक्त्याभिरक्षिताः । अन्तर्दधे ततो देवी देवाः स्वभुवनं गताः

praṇamya dānavāḥ sarve gatāḥ śaktyābhirakṣitāḥ | antardadhe tato devī devāḥ svabhuvanaṃ gatāḥ

त्यक्त्वा वैरं स्थिताः सर्वे ते तदा देवदानवाः । एतदाख्यानमखिलं यः शृणोति वदत्यथ

tyaktvā vairaṃ sthitāḥ sarve te tadā devadānavāḥ | etadākhyānamakhilaṃ yaḥ śṛṇoti vadatyatha

सर्वदुःखविनिर्मुक्तः प्रयाति पदमुत्तमम्

sarvaduḥkhavinirmuktaḥ prayāti padamuttamam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे देवीकथनेन दानवानां रसातलं प्रति गमनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe devīkathanena dānavānāṃ rasātalaṃ prati gamanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६

हरेर्नानावतारवर्णनम् जनमेजय उवाच भृगुशापान्मुनिश्रेष्ठ हरेरद्‌भुतकर्मणः । अवताराः कथं जाताः कस्मिन्मन्वन्तरे विभो

harernānāvatāravarṇanam janamejaya uvāca bhṛguśāpānmuniśreṣṭha hareradbhutakarmaṇaḥ | avatārāḥ kathaṃ jātāḥ kasminmanvantare vibho

विस्तराद्वद धर्मज्ञ अवतारकथा हरेः । पापनाशकरीं ब्रह्मञ्छ्रुतां सर्वसुखावहाम्

vistarādvada dharmajña avatārakathā hareḥ | pāpanāśakarīṃ brahmañchrutāṃ sarvasukhāvahām

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि अवतारान् हरेर्यथा । यस्मिन्मन्वन्तरे जाता युगे यस्मिन्नराधिप

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi avatārān hareryathā | yasminmanvantare jātā yuge yasminnarādhipa

येन रूपेण यत्कार्यं कृतं नारायणेन वै । तत्सर्वं नृप वक्ष्यामि संक्षेपेण तवाधुना

yena rūpeṇa yatkāryaṃ kṛtaṃ nārāyaṇena vai | tatsarvaṃ nṛpa vakṣyāmi saṃkṣepeṇa tavādhunā

धर्मस्यैवावतारोऽभूच्चाक्षुषे मनुसम्भवे । नरनारायणौ धर्मपुत्रौ ख्यातौ महीतले

dharmasyaivāvatāro'bhūccākṣuṣe manusambhave | naranārāyaṇau dharmaputrau khyātau mahītale

अथ वैवस्वताख्येऽस्मिन्द्वितीये तु युगे पुनः । दत्तात्रेयावतारोऽत्रेः पुत्रत्वमगमद्धरिः

atha vaivasvatākhye'smindvitīye tu yuge punaḥ | dattātreyāvatāro'treḥ putratvamagamaddhariḥ

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयोऽमी देवसत्तमाः । पुत्रत्वमगमन्देवास्तस्यात्रेर्भार्यया वृताः

brahmā viṣṇustathā rudrastrayo'mī devasattamāḥ | putratvamagamandevāstasyātrerbhāryayā vṛtāḥ

अनसूयात्रिपत्‍नी च सतीनामुत्तमा सती । यया सम्प्रार्थिता देवाः पुत्रत्वमगमंस्त्रयः

anasūyātripatnī ca satīnāmuttamā satī | yayā samprārthitā devāḥ putratvamagamaṃstrayaḥ

ब्रह्माभूत्सोमरूपस्तु दत्तात्रेयो हरिः स्वयम् । दुर्वासा रुद्ररूपोऽसौ पुत्रत्वं ते प्रपेदिरे

brahmābhūtsomarūpastu dattātreyo hariḥ svayam | durvāsā rudrarūpo'sau putratvaṃ te prapedire

नृसिंहस्यावतारस्तु देवकार्यार्थसिद्धये । चतुर्थे तु युगे जातो द्विधारूपो मनोहरः

nṛsiṃhasyāvatārastu devakāryārthasiddhaye | caturthe tu yuge jāto dvidhārūpo manoharaḥ

हिरण्यकशिपोः सम्यग्वधाय भगवान् हरिः । चक्रे रूपं नारसिंहं देवानां विस्मयप्रदम्

hiraṇyakaśipoḥ samyagvadhāya bhagavān hariḥ | cakre rūpaṃ nārasiṃhaṃ devānāṃ vismayapradam

बलेर्नियमनार्थाय श्रेष्ठे त्रेतायुगे तथा । चकार रूपं भगवान् वामनं कश्यपान्मुनेः

balerniyamanārthāya śreṣṭhe tretāyuge tathā | cakāra rūpaṃ bhagavān vāmanaṃ kaśyapānmuneḥ

छलयित्वा मखे भूपं राज्यं तस्य जहार ह । पाताले स्थापयामास बलिं वामनरूपधृक्

chalayitvā makhe bhūpaṃ rājyaṃ tasya jahāra ha | pātāle sthāpayāmāsa baliṃ vāmanarūpadhṛk

युगे चैकोनविंशेऽथ त्रेताख्ये भगवान् हरिः । जमदग्निसुतो जातो रामो नाम महाबलः

yuge caikonaviṃśe'tha tretākhye bhagavān hariḥ | jamadagnisuto jāto rāmo nāma mahābalaḥ

क्षत्रियान्तकरः श्रीमान्सत्यवादी जितेन्द्रियः । दत्तवान्मेदिनीं कृत्स्नां कश्यपाय महात्मने

kṣatriyāntakaraḥ śrīmānsatyavādī jitendriyaḥ | dattavānmedinīṃ kṛtsnāṃ kaśyapāya mahātmane

यो वै परशुरामाख्यो हरेरद्‌भुतकर्मणः । अवतारस्तु राजेन्द्र कथितः पापनाशनः

yo vai paraśurāmākhyo hareradbhutakarmaṇaḥ | avatārastu rājendra kathitaḥ pāpanāśanaḥ

त्रेतायुगे रघोर्वंशे रामो दशरथात्मजः । नरनारायणांशौ द्वौ जातौ भुवि महाबलौ

tretāyuge raghorvaṃśe rāmo daśarathātmajaḥ | naranārāyaṇāṃśau dvau jātau bhuvi mahābalau

अष्टाविंशे युगे शस्तौ द्वापरेऽर्जुनशौरिणौ । धराभारावतारार्थं जातौ कृष्णार्जुनौ भुवि

aṣṭāviṃśe yuge śastau dvāpare'rjunaśauriṇau | dharābhārāvatārārthaṃ jātau kṛṣṇārjunau bhuvi

कृतवन्तौ महायुद्धं कुरुक्षेत्रेऽतिदारुणम् । एवं युगे युगे राजन्नवतारा हरेः किल

kṛtavantau mahāyuddhaṃ kurukṣetre'tidāruṇam | evaṃ yuge yuge rājannavatārā hareḥ kila

भवन्ति बहवः कामं प्रकृतेरनुरूपतः । प्रकृतेरखिलं सर्वं वशमेतज्जगत्त्रयम्

bhavanti bahavaḥ kāmaṃ prakṛteranurūpataḥ | prakṛterakhilaṃ sarvaṃ vaśametajjagattrayam

यथेच्छति तथैवेयं भ्रामयत्यनिशं जगत् । पुरुषस्य प्रियार्थं सा रचयत्यखिलं जगत्

yathecchati tathaiveyaṃ bhrāmayatyaniśaṃ jagat | puruṣasya priyārthaṃ sā racayatyakhilaṃ jagat

सृष्ट्वा पुरा हि भगवाञ्जगदेतच्चराचरम् । सर्वादिः सर्वगश्चासौ दुर्ज्ञेयः परमोऽव्ययः

sṛṣṭvā purā hi bhagavāñjagadetaccarācaram | sarvādiḥ sarvagaścāsau durjñeyaḥ paramo'vyayaḥ

निरालम्बो निराकारो निःस्पृहश्च परात्परः । उपाधितस्त्रिधा भाति यस्याः सा प्रकृतिः परा

nirālambo nirākāro niḥspṛhaśca parātparaḥ | upādhitastridhā bhāti yasyāḥ sā prakṛtiḥ parā

उत्पत्तिकालयोगात्सा भिन्ना भाति शिवा तदा । सा विश्वं कुरुते कामं सा पालयति कामदा

utpattikālayogātsā bhinnā bhāti śivā tadā | sā viśvaṃ kurute kāmaṃ sā pālayati kāmadā

कल्पान्ते संहरत्येव त्रिरूपा विश्वमोहिनी । तया युक्तोऽसृज द्‌ब्रह्मा विष्णुः पाति तयान्वितः

kalpānte saṃharatyeva trirūpā viśvamohinī | tayā yukto'sṛja dbrahmā viṣṇuḥ pāti tayānvitaḥ

रुद्रः संहरते कामं तया सम्मिलितः शिवः । सा चैवोत्पाद्य काकुत्स्थं पुरा वै नृपसत्तमम्

rudraḥ saṃharate kāmaṃ tayā sammilitaḥ śivaḥ | sā caivotpādya kākutsthaṃ purā vai nṛpasattamam

कुत्रचित्स्थापयामास दानवानां जयाय च । एवमस्मिंश्च संसारे सुखदुःखान्विताः किल

kutracitsthāpayāmāsa dānavānāṃ jayāya ca | evamasmiṃśca saṃsāre sukhaduḥkhānvitāḥ kila

भवन्ति प्राणिनः सर्वे विधितन्त्रनियन्त्रिताः

bhavanti prāṇinaḥ sarve vidhitantraniyantritāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे हरेर्नानावतारवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe harernānāvatāravarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १७

नारायणवरदानम् जनमेजय उवाच वाराङ्गनास्त्वयाख्याता नरनारायणाश्रमे । एकं नारायणं शान्तं कामयाना स्मरातुराः

nārāyaṇavaradānam janamejaya uvāca vārāṅganāstvayākhyātā naranārāyaṇāśrame | ekaṃ nārāyaṇaṃ śāntaṃ kāmayānā smarāturāḥ

शप्तुकामस्तदा जातो मुनिर्नारायणश्च ताः । निवारितो नरेणाथ भ्रात्रा धर्मविदा नृप

śaptukāmastadā jāto munirnārāyaṇaśca tāḥ | nivārito nareṇātha bhrātrā dharmavidā nṛpa

किं कृतं मुनिना तेन व्यसने समुपस्थिते । ताभिः संकल्पितेनाथ कामार्थाभिर्भृशं मुने

kiṃ kṛtaṃ muninā tena vyasane samupasthite | tābhiḥ saṃkalpitenātha kāmārthābhirbhṛśaṃ mune

शक्रेणोत्पादिताभिश्च बहुप्रार्थनया पुनः । याचितेन विवाहार्थं किं कृतं तेन जिष्णुना

śakreṇotpāditābhiśca bahuprārthanayā punaḥ | yācitena vivāhārthaṃ kiṃ kṛtaṃ tena jiṣṇunā

इत्येतच्छ्रोतुमिच्छामि चरितं तस्य मोक्षदम् । नारायणस्य मे ब्रूहि विस्तरेण पितामह

ityetacchrotumicchāmi caritaṃ tasya mokṣadam | nārāyaṇasya me brūhi vistareṇa pitāmaha

व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि यथा तस्य महात्मनः । धर्मपुत्रस्य धर्मज्ञ विस्तरेण वदामि ते

vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathā tasya mahātmanaḥ | dharmaputrasya dharmajña vistareṇa vadāmi te

शप्तुकामस्तु संदृष्टो नरेणाथ यदा हरिः । वारितोऽसौ समाश्वास्य मुनिर्नारायणस्तदा

śaptukāmastu saṃdṛṣṭo nareṇātha yadā hariḥ | vārito'sau samāśvāsya munirnārāyaṇastadā

शान्तकोपस्तदोवाच तास्तपस्वी महामुनिः । स्मितपूर्वमिदं वाक्यं मधुरं धर्मनन्दनः

śāntakopastadovāca tāstapasvī mahāmuniḥ | smitapūrvamidaṃ vākyaṃ madhuraṃ dharmanandanaḥ

अस्मिञ्जन्मनि चार्वंग्यः कृतसंकल्पवानहम् । आवाभ्याञ्च न कर्तव्यः सर्वथा दारसंग्रहः

asmiñjanmani cārvaṃgyaḥ kṛtasaṃkalpavānaham | āvābhyāñca na kartavyaḥ sarvathā dārasaṃgrahaḥ

तस्माद्‌ गच्छन्तु त्रिदिवं कृपां कृत्वा ममोपरि । धर्मज्ञा न प्रकुर्वन्ति व्रतभङ्गं परस्य वै

tasmād gacchantu tridivaṃ kṛpāṃ kṛtvā mamopari | dharmajñā na prakurvanti vratabhaṅgaṃ parasya vai

शृङ्गारेऽस्मिन् रसे नूनं स्थायीभावो रतिः स्मृतः । कथं करोमि सम्बन्धं तदभावे सुलोचनाः

śṛṅgāre'smin rase nūnaṃ sthāyībhāvo ratiḥ smṛtaḥ | kathaṃ karomi sambandhaṃ tadabhāve sulocanāḥ

कारणेन विना कार्यं न भवेदिति निश्चयः । कविभिः कथितं शास्त्रे स्थायीभावो रसः किल

kāraṇena vinā kāryaṃ na bhavediti niścayaḥ | kavibhiḥ kathitaṃ śāstre sthāyībhāvo rasaḥ kila

धन्यः सुचारुसर्वाङ्गः सभाग्योऽहं धरातले । प्रीतिपात्रं यतो जातो भवतीनामकृत्रिमम्

dhanyaḥ sucārusarvāṅgaḥ sabhāgyo'haṃ dharātale | prītipātraṃ yato jāto bhavatīnāmakṛtrimam

भवतीभिः कृपां कृत्वा रक्षणीयं व्रतं मम । भविष्यामि महाभागाः पतिरप्यन्यजन्मनि

bhavatībhiḥ kṛpāṃ kṛtvā rakṣaṇīyaṃ vrataṃ mama | bhaviṣyāmi mahābhāgāḥ patirapyanyajanmani

अष्टाविंशे विशालाक्ष्यो द्वापरेऽस्मिन्धरातले । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं प्रभविष्यामि सर्वथा

aṣṭāviṃśe viśālākṣyo dvāpare'smindharātale | devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ prabhaviṣyāmi sarvathā

तदा भवत्यो मद्दाराः प्राप्य जन्म पृथक्पृथक् । भूपतीनां सुता भूत्वा पलीभावं गमिष्यथ

tadā bhavatyo maddārāḥ prāpya janma pṛthakpṛthak | bhūpatīnāṃ sutā bhūtvā palībhāvaṃ gamiṣyatha

इत्याश्वास्य हरिस्तास्तु प्रतिश्रुत्य परिग्रहम् । व्यसर्जयत्स भगवाञ्जग्मुश्च विगतज्वराः

ityāśvāsya haristāstu pratiśrutya parigraham | vyasarjayatsa bhagavāñjagmuśca vigatajvarāḥ

एवं विसर्जितास्तेन गताः स्वर्गं तदाङ्गनाः । शक्राय कथयामासुः कारणं सकलं पुनः

evaṃ visarjitāstena gatāḥ svargaṃ tadāṅganāḥ | śakrāya kathayāmāsuḥ kāraṇaṃ sakalaṃ punaḥ

आश्रुत्य मघवांस्ताभ्यो वृत्तान्तं तस्य विस्तरात् । तुष्टाव तं महात्मानं नारीर्दृष्ट्वा तथोर्वशीः

āśrutya maghavāṃstābhyo vṛttāntaṃ tasya vistarāt | tuṣṭāva taṃ mahātmānaṃ nārīrdṛṣṭvā tathorvaśīḥ

इन्द्र उवाच अहो धैर्यं मुनेः कामं तथैव च तपोबलम् । येनोर्वश्यः स्वतपसा तादृग्‌रूपाः प्रकल्पिताः

indra uvāca aho dhairyaṃ muneḥ kāmaṃ tathaiva ca tapobalam | yenorvaśyaḥ svatapasā tādṛgrūpāḥ prakalpitāḥ

इति स्तुत्वा प्रसन्नात्मा बभूव सुरराट् ततः । नारायणोऽपि धर्मात्मा तपस्यभिरतोऽभवत्

iti stutvā prasannātmā babhūva surarāṭ tataḥ | nārāyaṇo'pi dharmātmā tapasyabhirato'bhavat

इत्येतत्सर्वमाख्यातं मुनेर्वृत्तान्तमद्‌भुतम् । नारायणस्य सकलं नरस्य च महामुनेः

ityetatsarvamākhyātaṃ munervṛttāntamadbhutam | nārāyaṇasya sakalaṃ narasya ca mahāmuneḥ

तौ हि कृष्णार्जुनौ वीरौ भूभारहरणाय च । जातौ तौ भरतश्रेष्ठ भृगोः शापवशादिह

tau hi kṛṣṇārjunau vīrau bhūbhāraharaṇāya ca | jātau tau bharataśreṣṭha bhṛgoḥ śāpavaśādiha

राजोवाच कृष्णावतारचरितं विस्तरेण वदस्व मे । सन्देहो मम चित्तेऽस्ति तं निवारय मानद

rājovāca kṛṣṇāvatāracaritaṃ vistareṇa vadasva me | sandeho mama citte'sti taṃ nivāraya mānada

ययोः पुत्रत्वमापन्नौ हर्यनन्तौ महाबलौ । देवकीवसुदेवौ तौ दुःखभाजौ कथं मुने

yayoḥ putratvamāpannau haryanantau mahābalau | devakīvasudevau tau duḥkhabhājau kathaṃ mune

कंसेन निगडे बद्धौ पीडितौ बहुवत्सरान् । ययोः पुत्रो हरिः साक्षात्तपसा तोषितोऽभवत्

kaṃsena nigaḍe baddhau pīḍitau bahuvatsarān | yayoḥ putro hariḥ sākṣāttapasā toṣito'bhavat

जातोऽसौ मथुरायां तु गोकुले स कथं गतः । कंसं हत्वा द्वारवत्यां निवासं कृतवान्कथम्

jāto'sau mathurāyāṃ tu gokule sa kathaṃ gataḥ | kaṃsaṃ hatvā dvāravatyāṃ nivāsaṃ kṛtavānkatham

पित्रादिसेवितं देशं समृद्धं पावनं किल । त्यक्त्वा देशान्तरेऽनार्ये गतवान्स कथं हरिः

pitrādisevitaṃ deśaṃ samṛddhaṃ pāvanaṃ kila | tyaktvā deśāntare'nārye gatavānsa kathaṃ hariḥ

कुलञ्च द्विजशापेन कथमुत्सादितं हरेः । भारावतारणं कृत्वा वासुदेवः सनातनः

kulañca dvijaśāpena kathamutsāditaṃ hareḥ | bhārāvatāraṇaṃ kṛtvā vāsudevaḥ sanātanaḥ

देहं मुमोच तरसा जगाम च दिवं हरिः । पापिष्ठानाञ्च भारेण व्याकुलाभूच्च मेदिनी

dehaṃ mumoca tarasā jagāma ca divaṃ hariḥ | pāpiṣṭhānāñca bhāreṇa vyākulābhūcca medinī

ते हता वासुदेवेन पार्थेनामितकर्मणा । लुण्ठिता यैर्हरेः पत्‍न्यस्ते कथं न निपातिताः

te hatā vāsudevena pārthenāmitakarmaṇā | luṇṭhitā yairhareḥ patnyaste kathaṃ na nipātitāḥ

भीष्मो द्रोणस्तथा कर्णो बाह्लिकोऽप्यथ पार्थिवः । वैराटोऽथ विकर्णश्च धृष्टद्युम्नश्च पार्थिवः

bhīṣmo droṇastathā karṇo bāhliko'pyatha pārthivaḥ | vairāṭo'tha vikarṇaśca dhṛṣṭadyumnaśca pārthivaḥ

सोमदत्तादयः सर्वे निहताः समरे नृपाः । तेषामुत्तारितो भारश्चौराणां न हृतः कथम्

somadattādayaḥ sarve nihatāḥ samare nṛpāḥ | teṣāmuttārito bhāraścaurāṇāṃ na hṛtaḥ katham

कृष्णपत्‍न्यः कथं दुःखं प्राप्ताः प्रान्ते पतिव्रताः । सन्देहोऽयं मुनिश्रेष्ठ चित्ते मे परिवर्तते

kṛṣṇapatnyaḥ kathaṃ duḥkhaṃ prāptāḥ prānte pativratāḥ | sandeho'yaṃ muniśreṣṭha citte me parivartate

वसुदेवस्तु धर्मात्मा पुत्रदुःखेन तापितः । त्यक्तवान्स कथं प्राणानपमृत्युं जगाम ह

vasudevastu dharmātmā putraduḥkhena tāpitaḥ | tyaktavānsa kathaṃ prāṇānapamṛtyuṃ jagāma ha

पाण्डवा धर्मसंयुक्ताः कृष्णे च निरताः सदा । ते कथं दुःखभोक्तारो ह्यभवन्मुनिसत्तम

pāṇḍavā dharmasaṃyuktāḥ kṛṣṇe ca niratāḥ sadā | te kathaṃ duḥkhabhoktāro hyabhavanmunisattama

द्रौपदी च महाभागा कथं दुःखस्य भागिनी । वेदीमध्याच्च सञ्जाता लक्ष्म्यंशसम्भवा किल

draupadī ca mahābhāgā kathaṃ duḥkhasya bhāginī | vedīmadhyācca sañjātā lakṣmyaṃśasambhavā kila

सभायां सा समानीता रजोदोषसमन्विता । बाला दुःशासनेनाथ केशग्रहणकर्शिता

sabhāyāṃ sā samānītā rajodoṣasamanvitā | bālā duḥśāsanenātha keśagrahaṇakarśitā

पीडिता सिन्धुराज्ञाथ वनमध्यगता सती । तथैव कीचकेनापि पीडिता रुदती भृशम्

pīḍitā sindhurājñātha vanamadhyagatā satī | tathaiva kīcakenāpi pīḍitā rudatī bhṛśam

पुत्राः पञ्चैव तस्यास्तु निहता द्रौणिना गृहे । सुभद्रायाः सुतो युद्धे बाल एव निपातितः

putrāḥ pañcaiva tasyāstu nihatā drauṇinā gṛhe | subhadrāyāḥ suto yuddhe bāla eva nipātitaḥ

तथा च देवकीपुत्रा षट् कंसेन निषूदिताः । समर्थेनापि हरिणा दैवं न कृतमन्यथा

tathā ca devakīputrā ṣaṭ kaṃsena niṣūditāḥ | samarthenāpi hariṇā daivaṃ na kṛtamanyathā

यादवानां तथा शापः प्रभासे निधनं पुनः । कुलक्षयस्तथा तीव्रस्तत्पत्‍नीनाञ्च लुण्ठनम्

yādavānāṃ tathā śāpaḥ prabhāse nidhanaṃ punaḥ | kulakṣayastathā tīvrastatpatnīnāñca luṇṭhanam

विष्णुना चेश्वरेणापि साक्षान्नारायणेन च । उग्रसेनस्य सेवा वै दासवत्सततं कृता

viṣṇunā ceśvareṇāpi sākṣānnārāyaṇena ca | ugrasenasya sevā vai dāsavatsatataṃ kṛtā

सन्देहोऽयं महाभाग तत्र नारायणे मुनौ । सर्वजन्तुसमानत्वं व्यवहारे निरन्तरम्

sandeho'yaṃ mahābhāga tatra nārāyaṇe munau | sarvajantusamānatvaṃ vyavahāre nirantaram

हर्षशोकादयो भावाः सर्वेषां सदृशाः कथम् । ईश्वरस्य हरेर्जाता कथमप्यन्यथा गतिः

harṣaśokādayo bhāvāḥ sarveṣāṃ sadṛśāḥ katham | īśvarasya harerjātā kathamapyanyathā gatiḥ

तस्माद्विस्तरतो ब्रूहि कृष्णस्य चरितं महत् । अलौकिकेन हरिणा कृतं कर्म महीतले

tasmādvistarato brūhi kṛṣṇasya caritaṃ mahat | alaukikena hariṇā kṛtaṃ karma mahītale

हता आयुःक्षये दैत्याः क्लेशेन महता पुनः । क्वैश्वर्यशक्तिः प्रथिता हरिणा मुनिसत्तम

hatā āyuḥkṣaye daityāḥ kleśena mahatā punaḥ | kvaiśvaryaśaktiḥ prathitā hariṇā munisattama

रुक्मिणीहरणे नूनं गृहीत्वाथ पलायनम् । कृतं हि वासुदेवेन चौरवच्चरितं तदा

rukmiṇīharaṇe nūnaṃ gṛhītvātha palāyanam | kṛtaṃ hi vāsudevena cauravaccaritaṃ tadā

मथुरामण्डलं त्यक्त्वा समृद्धं कुलसम्मतम् । जरासन्धभयात्तेन द्वारकागमनं कृतम्

mathurāmaṇḍalaṃ tyaktvā samṛddhaṃ kulasammatam | jarāsandhabhayāttena dvārakāgamanaṃ kṛtam

तदा केनापि न ज्ञातो भगवान्हरिरीश्वरः । किञ्चित्प्रब्रूहि मे ब्रह्मन् कारणं व्रजगोपनम्

tadā kenāpi na jñāto bhagavānharirīśvaraḥ | kiñcitprabrūhi me brahman kāraṇaṃ vrajagopanam

एते चान्ये च बहवः सन्देहा वासवीसुत । नाशयाद्य महाभाग सर्वज्ञोऽसि द्विजोत्तम

ete cānye ca bahavaḥ sandehā vāsavīsuta | nāśayādya mahābhāga sarvajño'si dvijottama

गोप्यस्तथैकः सन्देहो हृदयान्न निवर्तते । पाञ्चाल्याः पञ्चभर्तृत्वं लोके किं न जुगुप्सितम्

gopyastathaikaḥ sandeho hṛdayānna nivartate | pāñcālyāḥ pañcabhartṛtvaṃ loke kiṃ na jugupsitam

सदाचारं प्रमाणं हि प्रवदन्ति मनीषिणः । पशुधर्मः कथं तैस्तु समर्थैरपि संश्रितः

sadācāraṃ pramāṇaṃ hi pravadanti manīṣiṇaḥ | paśudharmaḥ kathaṃ taistu samarthairapi saṃśritaḥ

भीष्मेणापि कृतं किं वा देवरूपेण भूतले । गोलकौ तौ समुत्पाद्य यत्तु वंशस्य रक्षणम्

bhīṣmeṇāpi kṛtaṃ kiṃ vā devarūpeṇa bhūtale | golakau tau samutpādya yattu vaṃśasya rakṣaṇam

धिग्धर्मनिर्णयः कामं मुनिभिः परिदर्शितः । येन केनाप्युपायेन पुत्रोत्पादनलक्षणः

dhigdharmanirṇayaḥ kāmaṃ munibhiḥ paridarśitaḥ | yena kenāpyupāyena putrotpādanalakṣaṇaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे सुराङ्गनानां प्रति नारायणवरदानं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe surāṅganānāṃ prati nārāyaṇavaradānaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १८

ब्रह्माणं प्रति विष्णुवाक्यम् व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कृष्णस्य चरितं महत् । अवतारकारणं चैव देव्याश्चरितमद्‌भुतम्

brahmāṇaṃ prati viṣṇuvākyam vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi kṛṣṇasya caritaṃ mahat | avatārakāraṇaṃ caiva devyāścaritamadbhutam

धरैकदा भराक्रान्ता रुदती चातिकर्शिता । गोरूपधारिणी दीना भीतागच्छत्त्रिविष्टपम्

dharaikadā bharākrāntā rudatī cātikarśitā | gorūpadhāriṇī dīnā bhītāgacchattriviṣṭapam

पृष्टा शक्रेण किं तेऽद्य वर्तते भयमित्यथ । केन वै पीडितासि त्वं किं ते दुःखं वसुन्धरे

pṛṣṭā śakreṇa kiṃ te'dya vartate bhayamityatha | kena vai pīḍitāsi tvaṃ kiṃ te duḥkhaṃ vasundhare

तच्छ्रुत्वेला तदोवाच शृणु देवेश मेऽखिलम् । दुःखं पृच्छसि यत्त्वं मे भाराक्रान्तोऽस्मि मानद

tacchrutvelā tadovāca śṛṇu deveśa me'khilam | duḥkhaṃ pṛcchasi yattvaṃ me bhārākrānto'smi mānada

जरासन्धो महापापी मागधेषु पतिर्मम । शिशुपालस्तथा चैद्यः काशिराजः प्रतापवान्

jarāsandho mahāpāpī māgadheṣu patirmama | śiśupālastathā caidyaḥ kāśirājaḥ pratāpavān

रुक्मी च बलवान्कंसो नरकश्च महाबलः । शाल्वः सौभपतिः क्रूरः केशी धेनुकवत्सकौ

rukmī ca balavānkaṃso narakaśca mahābalaḥ | śālvaḥ saubhapatiḥ krūraḥ keśī dhenukavatsakau

सर्वे धर्मविहीनाश्च परस्परविरोधिनः । पापाचारा मदोन्मत्ताः कालरूपाश्च पार्थिवाः

sarve dharmavihīnāśca parasparavirodhinaḥ | pāpācārā madonmattāḥ kālarūpāśca pārthivāḥ

तैरहं पीडिता शक्र भाराक्रान्ताक्षमा विभो । किं करोमि क्व गच्छामि चिन्ता मे महती स्थिता

tairahaṃ pīḍitā śakra bhārākrāntākṣamā vibho | kiṃ karomi kva gacchāmi cintā me mahatī sthitā

पीडिताहं वराहेण विष्णुना प्रभविष्णुना । शक्र जानीहि हरिणा दुःखाद्दुःखतरं गता

pīḍitāhaṃ varāheṇa viṣṇunā prabhaviṣṇunā | śakra jānīhi hariṇā duḥkhādduḥkhataraṃ gatā

यतोऽहं दुष्टदैत्येन कश्यपस्यात्मजेन वै । हृताहं हिरण्याक्षेण मग्ना तस्मिन्महार्णवे

yato'haṃ duṣṭadaityena kaśyapasyātmajena vai | hṛtāhaṃ hiraṇyākṣeṇa magnā tasminmahārṇave

तदा सूकररूपेण विष्णुना निहतोऽप्यसौ । उद्धृताहं वराहेण स्थापिता हि स्थिरा कृता

tadā sūkararūpeṇa viṣṇunā nihato'pyasau | uddhṛtāhaṃ varāheṇa sthāpitā hi sthirā kṛtā

नोचेद्‌रसातले स्वस्था स्थिता स्यां सुखशायिनी । न शक्तास्म्यद्य देवेश भारं वोढुं दुरात्मनाम्

nocedrasātale svasthā sthitā syāṃ sukhaśāyinī | na śaktāsmyadya deveśa bhāraṃ voḍhuṃ durātmanām

अग्रे दुष्टः समायाति ह्यष्टाविंशस्तथा कलिः । तदाहं पीडिता शक्र गन्तास्म्याशु रसातलम्

agre duṣṭaḥ samāyāti hyaṣṭāviṃśastathā kaliḥ | tadāhaṃ pīḍitā śakra gantāsmyāśu rasātalam

तस्मात्त्वं देवदेवेश दुःखरूपार्णवस्य च । पारदो भव भारं मे हर पादौ नमामि ते

tasmāttvaṃ devadeveśa duḥkharūpārṇavasya ca | pārado bhava bhāraṃ me hara pādau namāmi te

इंद्र उवाच इले किं ते करोम्यद्य ब्रह्माणं शरणं व्रज । अहं तत्रागमिष्यामि स ते दुःखं हरिष्यति

iṃdra uvāca ile kiṃ te karomyadya brahmāṇaṃ śaraṇaṃ vraja | ahaṃ tatrāgamiṣyāmi sa te duḥkhaṃ hariṣyati

तच्छ्रुत्वा त्वरिता पृथ्वी ब्रह्मलोकं गता तदा । शक्रोऽपि पृष्ठतः प्राप्तः सर्वदेवपुरःसरः

tacchrutvā tvaritā pṛthvī brahmalokaṃ gatā tadā | śakro'pi pṛṣṭhataḥ prāptaḥ sarvadevapuraḥsaraḥ

सुरभीमागतां तत्र दृष्ट्वोवाच प्रजापतिः । महीं ज्ञात्वा महाराज ध्यानेन समुपस्थिताम्

surabhīmāgatāṃ tatra dṛṣṭvovāca prajāpatiḥ | mahīṃ jñātvā mahārāja dhyānena samupasthitām

कस्माद्‌रुदसि कल्याणि किं ते दुःखं वदाधुना । पीडितासि च केन त्वं पापाचारेण भूर्वद

kasmādrudasi kalyāṇi kiṃ te duḥkhaṃ vadādhunā | pīḍitāsi ca kena tvaṃ pāpācāreṇa bhūrvada

धरोवाच कलिरायाति दुष्टोऽयं बिभेमि तद्‌भयादहम् । पापाचाराः प्रजास्तत्र भविष्यन्ति जगत्पते

dharovāca kalirāyāti duṣṭo'yaṃ bibhemi tadbhayādaham | pāpācārāḥ prajāstatra bhaviṣyanti jagatpate

राजानश्च दुराचाराः परस्परविरोधिनः । चौरकर्मरताः सर्वे राक्षसाः पूर्णवैरिणः

rājānaśca durācārāḥ parasparavirodhinaḥ | caurakarmaratāḥ sarve rākṣasāḥ pūrṇavairiṇaḥ

तान्हत्वा नृपतीन्भारं हर मेऽद्य पितामह । पीडितास्मि महाराज सैन्यभारेण भूभृताम्

tānhatvā nṛpatīnbhāraṃ hara me'dya pitāmaha | pīḍitāsmi mahārāja sainyabhāreṇa bhūbhṛtām

ब्रह्योवाच नाहं शक्तस्तथा देवि भारावतरणे तव । गच्छावः सदनं विष्णोर्देवदेवस्य चक्रिणः

brahyovāca nāhaṃ śaktastathā devi bhārāvataraṇe tava | gacchāvaḥ sadanaṃ viṣṇordevadevasya cakriṇaḥ

स ते भारापनोदं वै करिष्यति जनार्दनः । पूर्वं मयापि ते कार्यं चिन्तितं सुविचार्य च

sa te bhārāpanodaṃ vai kariṣyati janārdanaḥ | pūrvaṃ mayāpi te kāryaṃ cintitaṃ suvicārya ca

तत्र गच्छ सुरश्रेष्ठ यत्र देवो जनार्दनः । व्यास उवाच इत्युक्त्वा वेदकर्तासौ पुरस्कृत्य सुरांश्च गाम्

tatra gaccha suraśreṣṭha yatra devo janārdanaḥ | vyāsa uvāca ityuktvā vedakartāsau puraskṛtya surāṃśca gām

जगाम विष्णुसदनं हंसारूढश्चतुर्मुखः । तुष्टाव वेदवाक्यैश्च भक्तिप्रवणमानसः

jagāma viṣṇusadanaṃ haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ | tuṣṭāva vedavākyaiśca bhaktipravaṇamānasaḥ

ब्रह्मोवाच सहस्रशीर्षास्त्वमसि सहस्राक्षः सहस्रपात् । त्वं वेदपुरुषः पूर्वं देवदेवः सनातनः

brahmovāca sahasraśīrṣāstvamasi sahasrākṣaḥ sahasrapāt | tvaṃ vedapuruṣaḥ pūrvaṃ devadevaḥ sanātanaḥ

भूतपूर्वं भविष्यच्च वर्तमानं च यद्विभो । अमरत्वं त्वया दत्तमस्माकं च रमापते

bhūtapūrvaṃ bhaviṣyacca vartamānaṃ ca yadvibho | amaratvaṃ tvayā dattamasmākaṃ ca ramāpate

एतावान्महिमा तेऽस्ति को न वेत्ति जगत्त्रये । त्वं कर्ताप्यविता हन्ता त्वं सर्वगतिरीश्वरः

etāvānmahimā te'sti ko na vetti jagattraye | tvaṃ kartāpyavitā hantā tvaṃ sarvagatirīśvaraḥ

व्यास उवाच इतीडितः प्रभुर्विष्णुः प्रसन्नो गरुडध्वजः । दर्शनञ्च ददौ तेभ्यो ब्रह्मादिभ्योऽमलाशयः

vyāsa uvāca itīḍitaḥ prabhurviṣṇuḥ prasanno garuḍadhvajaḥ | darśanañca dadau tebhyo brahmādibhyo'malāśayaḥ

पप्रच्छ स्वागतं देवान्प्रसन्नवदनो हरिः । ततस्त्वागमने तेषां कारणञ्च सविस्तरम्

papraccha svāgataṃ devānprasannavadano hariḥ | tatastvāgamane teṣāṃ kāraṇañca savistaram

तमुवाचाब्जजो नत्वा धरादुःखञ्च संस्मरन् । भारावतरणं विष्णो कर्तव्यं ते जनार्दन

tamuvācābjajo natvā dharāduḥkhañca saṃsmaran | bhārāvataraṇaṃ viṣṇo kartavyaṃ te janārdana

भुवि धृत्वावतारं त्वं द्वापरान्ते समागते । हत्वा दुष्टान्नृपानुर्व्या हर भारं दयानिधे

bhuvi dhṛtvāvatāraṃ tvaṃ dvāparānte samāgate | hatvā duṣṭānnṛpānurvyā hara bhāraṃ dayānidhe

विष्णुरुवाच नाहं स्वतन्त्र एवात्र न ब्रह्मा न शिवस्तथा । नेन्द्रोऽग्निर्न यमस्त्वष्टा न सूर्यो वरुणस्तथा

viṣṇuruvāca nāhaṃ svatantra evātra na brahmā na śivastathā | nendro'gnirna yamastvaṣṭā na sūryo varuṇastathā

योगमायावशे सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं ग्रथितं गुणसूत्रतः

yogamāyāvaśe sarvamidaṃ sthāvarajaṅgamam | brahmādistambaparyantaṃ grathitaṃ guṇasūtrataḥ

यथा सा स्वेच्छया पूर्वं कर्तुमिच्छति सुव्रत । तथा करोति सुहिता वयं सर्वेऽपि तद्वशाः

yathā sā svecchayā pūrvaṃ kartumicchati suvrata | tathā karoti suhitā vayaṃ sarve'pi tadvaśāḥ

यद्यहं स्यां स्वतन्त्रो वै चिन्तयन्तु धिया किल । कुतोऽभवं मत्स्यवपुः कच्छपो वा महार्णवे

yadyahaṃ syāṃ svatantro vai cintayantu dhiyā kila | kuto'bhavaṃ matsyavapuḥ kacchapo vā mahārṇave

तिर्यग्योनिषु को भोगः का कीर्तिः किं सुखं पुनः । किं पुण्यं किं फलं तत्र क्षुद्रयोनिगतस्य मे

tiryagyoniṣu ko bhogaḥ kā kīrtiḥ kiṃ sukhaṃ punaḥ | kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ tatra kṣudrayonigatasya me

कोलो वाथ नृसिंहो वा वामनो वाभवं कुतः । जमदग्निसुतः कस्मात्सम्भवेयं पितामह

kolo vātha nṛsiṃho vā vāmano vābhavaṃ kutaḥ | jamadagnisutaḥ kasmātsambhaveyaṃ pitāmaha

नृशंसं वा कथं कर्म कृतवानस्मि भूतले । क्षतजैस्तु ह्रदान्सर्वान्पूरयेयं कथं पुनः

nṛśaṃsaṃ vā kathaṃ karma kṛtavānasmi bhūtale | kṣatajaistu hradānsarvānpūrayeyaṃ kathaṃ punaḥ

तत्कथं जमदग्नेश्च पुत्रो भूत्वा द्विजोत्तमः । क्षत्रियान्हतवानाजौ निर्दयो गर्भगानपि

tatkathaṃ jamadagneśca putro bhūtvā dvijottamaḥ | kṣatriyānhatavānājau nirdayo garbhagānapi

रामो भूत्वाथ देवेन्द्र प्राविशद्दण्डकं वनम् । पदातिश्चीरवासाश्च जटावल्कलवान्पुनः

rāmo bhūtvātha devendra prāviśaddaṇḍakaṃ vanam | padātiścīravāsāśca jaṭāvalkalavānpunaḥ

असहायो ह्यपाथेयो भीषणे निर्जने वने । कुर्वन्नाखेटकं तत्र व्यचरं विगतत्रपः

asahāyo hyapātheyo bhīṣaṇe nirjane vane | kurvannākheṭakaṃ tatra vyacaraṃ vigatatrapaḥ

न ज्ञातवान्मृगं हैमं मायया पिहितस्तदा । उटजे जानकीं त्यक्त्वा निर्गतस्तत्पदानुगः

na jñātavānmṛgaṃ haimaṃ māyayā pihitastadā | uṭaje jānakīṃ tyaktvā nirgatastatpadānugaḥ

लक्ष्मणोऽपि च तां त्यक्त्वा निर्गतो मत्पदानुगः । वारितोऽपि मयात्यर्थं मोहितः प्राकृतैर्गुणैः

lakṣmaṇo'pi ca tāṃ tyaktvā nirgato matpadānugaḥ | vārito'pi mayātyarthaṃ mohitaḥ prākṛtairguṇaiḥ

भिक्षुरूपं ततः कृत्वा रावणः कपटाकृतिः । जहार तरसा रक्षो जानकीं शोककर्शिताम्

bhikṣurūpaṃ tataḥ kṛtvā rāvaṇaḥ kapaṭākṛtiḥ | jahāra tarasā rakṣo jānakīṃ śokakarśitām

दुःखार्तेन मया तत्र रुदितञ्च वने वने । सुग्रीवेण च मित्रत्वं कृतं कार्यवशान्मया

duḥkhārtena mayā tatra ruditañca vane vane | sugrīveṇa ca mitratvaṃ kṛtaṃ kāryavaśānmayā

अन्यायेन हतो वाली शापाच्चैव निवारितः । सहायान्वानरान् कृत्वा लङ्कायां चलितः पुनः

anyāyena hato vālī śāpāccaiva nivāritaḥ | sahāyānvānarān kṛtvā laṅkāyāṃ calitaḥ punaḥ

बद्धोऽहं नागपाशैश्च लक्ष्मणश्च ममानुजः । विसंज्ञौ पतितौ दृष्ट्वा वानरा विस्मयं गताः

baddho'haṃ nāgapāśaiśca lakṣmaṇaśca mamānujaḥ | visaṃjñau patitau dṛṣṭvā vānarā vismayaṃ gatāḥ

गरुडेन तदाऽऽगत्य मोचितौ भ्रातरौ किल । चिन्ता मे महती जाता दैवं किं वा करिष्यति

garuḍena tadā''gatya mocitau bhrātarau kila | cintā me mahatī jātā daivaṃ kiṃ vā kariṣyati

हृतं राज्यं वने वासो मृतस्तातः प्रिया हृता । युद्धं कष्टं ददात्येवमग्रे किं वा करिष्यति

hṛtaṃ rājyaṃ vane vāso mṛtastātaḥ priyā hṛtā | yuddhaṃ kaṣṭaṃ dadātyevamagre kiṃ vā kariṣyati

प्रथमं तु महद्दुःखमराज्यस्य वनाश्रयम् । राजपुत्र्यान्वितस्यैव धनहीनस्य मे सुराः

prathamaṃ tu mahadduḥkhamarājyasya vanāśrayam | rājaputryānvitasyaiva dhanahīnasya me surāḥ

वराटिकापि पित्रा मे न दत्ता वननिर्गमे । पदातिरसहायोऽहं धनहीनश्च निर्गतः

varāṭikāpi pitrā me na dattā vananirgame | padātirasahāyo'haṃ dhanahīnaśca nirgataḥ

चतुर्दशैव वर्षाणि नीतानि च तदा मया । क्षात्रं धर्मं परित्यज्य व्याधवृत्त्या महावने

caturdaśaiva varṣāṇi nītāni ca tadā mayā | kṣātraṃ dharmaṃ parityajya vyādhavṛttyā mahāvane

दैवाद्युद्धे जयः प्राप्तो निहतोऽसौ महासुरः । आनीता च पुनः सीता प्राप्तायोध्या मया तथा

daivādyuddhe jayaḥ prāpto nihato'sau mahāsuraḥ | ānītā ca punaḥ sītā prāptāyodhyā mayā tathā

वर्षाणि कतिचित्तत्र सुखं संसारसम्भवम् । प्राप्तं राज्यञ्च सम्पूर्णं कोसलानधितिष्ठता

varṣāṇi katicittatra sukhaṃ saṃsārasambhavam | prāptaṃ rājyañca sampūrṇaṃ kosalānadhitiṣṭhatā

पुरैवं वर्तमानेन प्राप्तराज्येन वै तदा । लोकापवादभीतेन त्यक्ता सीता वने मया

puraivaṃ vartamānena prāptarājyena vai tadā | lokāpavādabhītena tyaktā sītā vane mayā

कान्ताविरहजं दुःखं पुनः प्राप्तं दुरासदम् । पातालं सा गता पश्चाद्धरां भित्त्वा धरात्मजा

kāntāvirahajaṃ duḥkhaṃ punaḥ prāptaṃ durāsadam | pātālaṃ sā gatā paścāddharāṃ bhittvā dharātmajā

एवं रामावतारेऽपि दुःखं प्राप्तं निरन्तरम् । परतन्त्रेण मे नूनं स्वतन्त्रः को भवेत्तदा

evaṃ rāmāvatāre'pi duḥkhaṃ prāptaṃ nirantaram | paratantreṇa me nūnaṃ svatantraḥ ko bhavettadā

पश्चात्कालवशात्प्राप्तः स्वर्गो मे भ्रातृभिः सह । परतन्त्रस्य का वार्ता वक्तव्या विबुधेन वै

paścātkālavaśātprāptaḥ svargo me bhrātṛbhiḥ saha | paratantrasya kā vārtā vaktavyā vibudhena vai

परतन्त्रोऽत्म्यहं नूनं पद्मयोने निशामय । तथा त्वमपि रुद्रश्च सर्वे चान्ये सुरोत्तमाः

paratantro'tmyahaṃ nūnaṃ padmayone niśāmaya | tathā tvamapi rudraśca sarve cānye surottamāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां चतुर्थस्कन्धे ब्रह्माणं प्रति विष्णुवाक्यं नामाष्टादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ caturthaskandhe brahmāṇaṃ prati viṣṇuvākyaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १९

देवान् प्रति देवीवाक्यवर्णनम् व्यास उवाच इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः पुनराह प्रजापतिम् । यन्मायामोहितः सर्वस्तत्त्वं जानाति नो जनः

devān prati devīvākyavarṇanam vyāsa uvāca ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ punarāha prajāpatim | yanmāyāmohitaḥ sarvastattvaṃ jānāti no janaḥ

वयं मायावृताः कामं न स्मरामो जगद्‌गुरुम् । परमं पुरुषं शान्तं सच्चिदानन्दमव्ययम्

vayaṃ māyāvṛtāḥ kāmaṃ na smarāmo jagadgurum | paramaṃ puruṣaṃ śāntaṃ saccidānandamavyayam

अहं विष्णुरहं ब्रह्मा शिवोऽहमिति मोहिताः । न जानीमो वयं धातः परं वस्तु सनातनम्

ahaṃ viṣṇurahaṃ brahmā śivo'hamiti mohitāḥ | na jānīmo vayaṃ dhātaḥ paraṃ vastu sanātanam

यन्मायामोहितश्चाहं सदा वर्ते परात्मनः । परवान्दारुपाञ्चाली मायिकस्य यथा वशे

yanmāyāmohitaścāhaṃ sadā varte parātmanaḥ | paravāndārupāñcālī māyikasya yathā vaśe

भवतापि तथा दृष्टा विभूतिस्तस्य चाद्‌भुता । कल्पादौ भवयुक्तेन मयापि च सुधार्णवे

bhavatāpi tathā dṛṣṭā vibhūtistasya cādbhutā | kalpādau bhavayuktena mayāpi ca sudhārṇave

मणिद्वीपेऽथ मन्दारविटपे रासमण्डले । समाजे तत्र सा दृष्टा श्रुता न वचसापि च

maṇidvīpe'tha mandāraviṭape rāsamaṇḍale | samāje tatra sā dṛṣṭā śrutā na vacasāpi ca

तस्मात्तां परमां शक्तिं स्मरन्त्वद्य सुराः शिवाम् । सर्वकामप्रदां मायामाद्यां शक्तिं परात्मनः

tasmāttāṃ paramāṃ śaktiṃ smarantvadya surāḥ śivām | sarvakāmapradāṃ māyāmādyāṃ śaktiṃ parātmanaḥ

व्यास उवाच इत्युक्ता हरिणा देवा ब्रह्माद्या भुवनेश्वरीम् । सस्मरुर्मनसा देवीं योगमायां सनातनीम्

vyāsa uvāca ityuktā hariṇā devā brahmādyā bhuvaneśvarīm | sasmarurmanasā devīṃ yogamāyāṃ sanātanīm

स्मृतमात्रा तदा देवी प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ । पाशाङ्कुशवराभीतिधरा देवी जपारुणा । दृष्ट्वा प्रमुदिता देवास्तुष्टुवुस्तां सुदर्शनाम्

smṛtamātrā tadā devī pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau | pāśāṅkuśavarābhītidharā devī japāruṇā | dṛṣṭvā pramuditā devāstuṣṭuvustāṃ sudarśanām

देवा ऊचुः ऊर्णनाभाद्यथा तन्तुर्विस्फुलिङ्गा विभावसोः । तथा जगद्यदेतस्या निर्गतं तां नता वयम्

devā ūcuḥ ūrṇanābhādyathā tanturvisphuliṅgā vibhāvasoḥ | tathā jagadyadetasyā nirgataṃ tāṃ natā vayam

यन्मायाशक्तिसंकॢप्तं जगत्सर्वं चराचरम् । तां चितं भुवनाधीशां स्मरामः करुणार्णवाम्

yanmāyāśaktisaṃkḷptaṃ jagatsarvaṃ carācaram | tāṃ citaṃ bhuvanādhīśāṃ smarāmaḥ karuṇārṇavām

यदज्ञानाद्‌भवोत्पत्तिर्यज्ज्ञानाद्‌भवनाशनम् । संविद्‌रूपां च तां देवीं स्मरामः सा प्रचोदयात्

yadajñānādbhavotpattiryajjñānādbhavanāśanam | saṃvidrūpāṃ ca tāṃ devīṃ smarāmaḥ sā pracodayāt

महालक्ष्यै च विद्महे सर्वशक्त्यै च धीमहि । तन्नो देवी प्रचोदयात्

mahālakṣyai ca vidmahe sarvaśaktyai ca dhīmahi | tanno devī pracodayāt

मातर्नताः स्म भुवनार्तिहरे प्रसीद शन्तो विधेहि कुरु कार्यमिदं दयार्द्रे । भारं हरस्व विनिहत्य सुरारिवर्गं मह्या महेश्वरि सतां कुरु शं भवानि

mātarnatāḥ sma bhuvanārtihare prasīda śanto vidhehi kuru kāryamidaṃ dayārdre | bhāraṃ harasva vinihatya surārivargaṃ mahyā maheśvari satāṃ kuru śaṃ bhavāni

यद्यम्बुजाक्षि दयसे न सुरान्कदाचित् किं ते क्षमा रणमुखेऽसिशरैः प्रहर्तुम् । एतत्त्वयैव गदितं ननु यक्षरूपं धृत्वा तृणं दह हुताश पदाभिलाषैः

yadyambujākṣi dayase na surānkadācit kiṃ te kṣamā raṇamukhe'siśaraiḥ prahartum | etattvayaiva gaditaṃ nanu yakṣarūpaṃ dhṛtvā tṛṇaṃ daha hutāśa padābhilāṣaiḥ

कंसः कुजोऽथ यवनेन्द्रसुतश्च केशी बार्हद्रथो बकबकीखरशाल्वमुख्याः । येऽन्ये तथा नृपतयो भुवि सन्ति तांस्त्वं हत्वा हरस्व जगतो भरमाशु मातः

kaṃsaḥ kujo'tha yavanendrasutaśca keśī bārhadratho bakabakīkharaśālvamukhyāḥ | ye'nye tathā nṛpatayo bhuvi santi tāṃstvaṃ hatvā harasva jagato bharamāśu mātaḥ

ये विष्णुना न निहताः किल शङ्करेण ये वा विगृह्य जलजाक्षि पुरन्दरेण । ते ते मुखं सुखकरं सुसमीक्षमाणाः ् संख्ये शरैर्विनिहता निजलीलया ते

ye viṣṇunā na nihatāḥ kila śaṅkareṇa ye vā vigṛhya jalajākṣi purandareṇa | te te mukhaṃ sukhakaraṃ susamīkṣamāṇāḥ ् saṃkhye śarairvinihatā nijalīlayā te

शक्तिं विना हरिहरप्रमुखाः सुराश्च ॥ नैवेश्वरा विचलितुं तव देवदेवि । किं धारणाविरहितः प्रभुरप्यनन्तो धर्तुं धराञ्च रजनीशकलावतंसे

śaktiṃ vinā hariharapramukhāḥ surāśca || naiveśvarā vicalituṃ tava devadevi | kiṃ dhāraṇāvirahitaḥ prabhurapyananto dhartuṃ dharāñca rajanīśakalāvataṃse

इन्द्र उवाच वाचा विना विधिरलं भवतीह विश्वं कर्तुं हरिः किमु रमारहितोऽथ पातुम् । संहर्तुमीश उमयोज्झित ईश्वरः किं ते ताभिरेव सहिताः प्रभवः प्रजेशाः

indra uvāca vācā vinā vidhiralaṃ bhavatīha viśvaṃ kartuṃ hariḥ kimu ramārahito'tha pātum | saṃhartumīśa umayojjhita īśvaraḥ kiṃ te tābhireva sahitāḥ prabhavaḥ prajeśāḥ

विष्णुरुवाच कर्तुं प्रभुर्न द्रुहिणो न कदाचनाहं नापीश्वरस्तव कलारहितस्त्रिलोक्याः । कर्तुं प्रभुत्वमनघेऽत्र तथा विहर्तुं त्वं वै समस्तविभवेश्वरि भासि नूनम्

viṣṇuruvāca kartuṃ prabhurna druhiṇo na kadācanāhaṃ nāpīśvarastava kalārahitastrilokyāḥ | kartuṃ prabhutvamanaghe'tra tathā vihartuṃ tvaṃ vai samastavibhaveśvari bhāsi nūnam

व्यास उवाच एवं स्तुता तदा देवी तानाह विबुधेश्वरान् । किं तत्कार्यं वदन्त्वद्य करोमि विगतज्वराः

vyāsa uvāca evaṃ stutā tadā devī tānāha vibudheśvarān | kiṃ tatkāryaṃ vadantvadya karomi vigatajvarāḥ

असाध्यमपि लोकेऽस्मिंस्तत्करोमि सुरेप्सितम् । शंसन्तु भवतां दुःखं धरायाश्च सुरोत्तमाः

asādhyamapi loke'smiṃstatkaromi surepsitam | śaṃsantu bhavatāṃ duḥkhaṃ dharāyāśca surottamāḥ

देवा ऊचुः वसुधेयं भराक्रान्ता सम्प्राप्ता विबुधान्प्रति । रुदती वेपमाना च पीडिता दुष्टभूभुजैः

devā ūcuḥ vasudheyaṃ bharākrāntā samprāptā vibudhānprati | rudatī vepamānā ca pīḍitā duṣṭabhūbhujaiḥ

भारापहरणं चास्याः कर्तव्यं भुवनेश्वरि । देवानामीष्मित कार्यमेतदेवाधुना शिवे

bhārāpaharaṇaṃ cāsyāḥ kartavyaṃ bhuvaneśvari | devānāmīṣmita kāryametadevādhunā śive

घातितस्तु पुरा मातस्त्वया महिषरूपभृत् । दानवोऽतिबलाक्रान्तस्तत्सहायाश्च कोटिशः

ghātitastu purā mātastvayā mahiṣarūpabhṛt | dānavo'tibalākrāntastatsahāyāśca koṭiśaḥ

तथा शुम्भो निशुम्भश्च रक्तबीजस्तथापरः । चण्डमुण्डौ महावीर्यौ तथैव धूम्रलोचनः

tathā śumbho niśumbhaśca raktabījastathāparaḥ | caṇḍamuṇḍau mahāvīryau tathaiva dhūmralocanaḥ

दुर्मुखो दुःसहश्चैव करालश्चाति वीर्यवान् । अन्ये च बहवः क्रूरास्त्वयैव च निपातिताः

durmukho duḥsahaścaiva karālaścāti vīryavān | anye ca bahavaḥ krūrāstvayaiva ca nipātitāḥ

तथैव च सुरारींश्च जहि सर्वान्महीश्वरान् । (भारं हर धरायाश्च दुर्धरं दुष्टभूभुजाम् ।) ॥ व्यास उवाच इत्युक्ता सा तदा देवी देवानाहाम्बिका शिवा

tathaiva ca surārīṃśca jahi sarvānmahīśvarān | (bhāraṃ hara dharāyāśca durdharaṃ duṣṭabhūbhujām |) || vyāsa uvāca ityuktā sā tadā devī devānāhāmbikā śivā

सम्प्रहस्यासितापाङ्गी मेघगम्भीरया गिरा । श्रीदेव्युवाच मयेदं चिन्तितं पूर्वमंशावतरणं सुराः

samprahasyāsitāpāṅgī meghagambhīrayā girā | śrīdevyuvāca mayedaṃ cintitaṃ pūrvamaṃśāvataraṇaṃ surāḥ

भारावतरणं चैव यथा स्याद्‌दुष्टभूभुजाम् । मया सर्वे निहन्तव्या दैत्येशा ये महीभुजः

bhārāvataraṇaṃ caiva yathā syādduṣṭabhūbhujām | mayā sarve nihantavyā daityeśā ye mahībhujaḥ

मागधाद्या महाभागाः स्वशक्त्या मन्दतेजसः । भवद्‌भिरपि स्वैरंशैरवतीर्य धरातले

māgadhādyā mahābhāgāḥ svaśaktyā mandatejasaḥ | bhavadbhirapi svairaṃśairavatīrya dharātale

मच्छक्तियुक्तैः कर्तव्यं भारावतरणं सुराः । कश्यपो भार्यया सार्धं दिविजानां प्रजापतिः

macchaktiyuktaiḥ kartavyaṃ bhārāvataraṇaṃ surāḥ | kaśyapo bhāryayā sārdhaṃ divijānāṃ prajāpatiḥ

यादवानां कुले पूर्वं भविताऽऽनकदुन्दुभिः । तथैव भृगुशापाद्वै भगवान्विष्णुरव्ययः

yādavānāṃ kule pūrvaṃ bhavitā''nakadundubhiḥ | tathaiva bhṛguśāpādvai bhagavānviṣṇuravyayaḥ

अंशेन भविता तत्र वसुदेवसुतो हरिः । तदाहं प्रभविष्यामि यशोदायां च गोकुले

aṃśena bhavitā tatra vasudevasuto hariḥ | tadāhaṃ prabhaviṣyāmi yaśodāyāṃ ca gokule

कार्यं सर्वं करिष्यामि सुराणां सुरसत्तमाः । कारागारे गतं विष्णुं प्रापयिष्यामि गोकुले

kāryaṃ sarvaṃ kariṣyāmi surāṇāṃ surasattamāḥ | kārāgāre gataṃ viṣṇuṃ prāpayiṣyāmi gokule

शेषं च देवकीगर्भात्प्रापयिष्यामि रोहिणीम् । मच्छक्त्योपचितौ तौ च कर्तारौ दुष्टसंक्षयम्

śeṣaṃ ca devakīgarbhātprāpayiṣyāmi rohiṇīm | macchaktyopacitau tau ca kartārau duṣṭasaṃkṣayam

दुष्टानां भूभुजां कामं द्वापरान्ते सुनिश्चितम् । इन्द्रांशोऽप्यर्जुनः साक्षात्करिष्यति बलक्षयम्

duṣṭānāṃ bhūbhujāṃ kāmaṃ dvāparānte suniścitam | indrāṃśo'pyarjunaḥ sākṣātkariṣyati balakṣayam

धर्मांशोऽपि महाराजो भविष्यति युधिष्ठिरः । वाय्वंशो भीमसेनश्चाश्विन्यंशौ च यमावपि

dharmāṃśo'pi mahārājo bhaviṣyati yudhiṣṭhiraḥ | vāyvaṃśo bhīmasenaścāśvinyaṃśau ca yamāvapi

वसोरंशोऽथ गाङ्गेयः करिष्यति बलक्षयम् । व्रजन्तु च भवन्तोऽद्य धरा भवतु सुस्थिरा

vasoraṃśo'tha gāṅgeyaḥ kariṣyati balakṣayam | vrajantu ca bhavanto'dya dharā bhavatu susthirā

भारावतरणं नूनं करिष्यामि सुरोत्तमाः । कृत्वा निमित्तमात्रांस्तान्स्वशक्त्याहं न संशयः

bhārāvataraṇaṃ nūnaṃ kariṣyāmi surottamāḥ | kṛtvā nimittamātrāṃstānsvaśaktyāhaṃ na saṃśayaḥ

कुरुक्षेत्रे करिष्यामि क्षत्त्रियाणां च संक्षयम् । असूयेर्ष्या मतिस्तृष्णा ममताभिमता स्पृहा

kurukṣetre kariṣyāmi kṣattriyāṇāṃ ca saṃkṣayam | asūyerṣyā matistṛṣṇā mamatābhimatā spṛhā

जिगीषा मदनो मोहो दोषैर्नक्ष्यन्ति यादवाः । ब्राह्मणस्य च शापेन वंशनाशो भविष्यति

jigīṣā madano moho doṣairnakṣyanti yādavāḥ | brāhmaṇasya ca śāpena vaṃśanāśo bhaviṣyati

भगवानपि शापेन त्यक्ष्यत्येतत्कलेवरम् । भवन्तोऽपि निजाङ्गैश्च सहायाः शार्ङ्गधन्वनः

bhagavānapi śāpena tyakṣyatyetatkalevaram | bhavanto'pi nijāṅgaiśca sahāyāḥ śārṅgadhanvanaḥ

प्रभवन्तु सनारीका मथुरायां च गोकुले । व्यास उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी योगमाया परात्मनः

prabhavantu sanārīkā mathurāyāṃ ca gokule | vyāsa uvāca ityuktvāntardadhe devī yogamāyā parātmanaḥ

सधरा वै सुराः सर्वे जग्मुः स्वान्यालयानि च । धरापि सुस्थिरा जाता तस्या वाक्येन तोषिता

sadharā vai surāḥ sarve jagmuḥ svānyālayāni ca | dharāpi susthirā jātā tasyā vākyena toṣitā

ओषधीवीरुधोपेता बभूव जनमेजय । प्रजाश्च सुखिनो जाता द्विजाश्चापुर्महोदयम् । सन्तुष्टा मुनयः सर्वे बभूबुर्धर्मतत्पराः

oṣadhīvīrudhopetā babhūva janamejaya | prajāśca sukhino jātā dvijāścāpurmahodayam | santuṣṭā munayaḥ sarve babhūburdharmatatparāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे देवान् प्रति देवीवाक्यवर्णनं नामकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe devān prati devīvākyavarṇanaṃ nāmakonaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २०

कृष्णावतारकथोपक्रमवर्णनम् व्यास उवाच शृण भारत वक्ष्यामि भारावतरणं तथा । कुरुक्षेत्रे प्रभासे च क्षपितं योगमायया

kṛṣṇāvatārakathopakramavarṇanam vyāsa uvāca śṛṇa bhārata vakṣyāmi bhārāvataraṇaṃ tathā | kurukṣetre prabhāse ca kṣapitaṃ yogamāyayā

यदुवंशे समुत्पत्तिर्विष्णोरमिततेजसः । भृगुशापप्रतापेन महामायाबलेन च

yaduvaṃśe samutpattirviṣṇoramitatejasaḥ | bhṛguśāpapratāpena mahāmāyābalena ca

क्षितिभारसमुत्तारनिमित्तमिति मे मतिः । मायया विहितो योगो विष्णोर्जन्म धरातले

kṣitibhārasamuttāranimittamiti me matiḥ | māyayā vihito yogo viṣṇorjanma dharātale

किं चित्रं नृप देवी सा ब्रह्मविष्णुसुरानपि । नर्तयत्यनिशं माया त्रिगुणानपरान्किमु

kiṃ citraṃ nṛpa devī sā brahmaviṣṇusurānapi | nartayatyaniśaṃ māyā triguṇānaparānkimu

गर्भवासोद्‌भवं दुःखं विण्मूत्रस्नायुसंयुतम् । विष्णोरापादितं सम्यग्यया विगतलीलया

garbhavāsodbhavaṃ duḥkhaṃ viṇmūtrasnāyusaṃyutam | viṣṇorāpāditaṃ samyagyayā vigatalīlayā

पुरा रामावतारेऽपि निर्जरा वानराः कृताः । विदितं ते यथा विष्णुर्दुःखपाशेन मोहितः

purā rāmāvatāre'pi nirjarā vānarāḥ kṛtāḥ | viditaṃ te yathā viṣṇurduḥkhapāśena mohitaḥ

अहं ममेति पाशेन सुदृढेन नराधिप । योगिनो मुक्तसङ्गाश्च भुक्तिकामा मुमुक्षवः

ahaṃ mameti pāśena sudṛḍhena narādhipa | yogino muktasaṅgāśca bhuktikāmā mumukṣavaḥ

तामेव समुपासन्ते देवीं विश्वेश्वरीं शिवाम् । यद्‌भक्तिलेशलेशांशलेशलेशलवांशकम्

tāmeva samupāsante devīṃ viśveśvarīṃ śivām | yadbhaktileśaleśāṃśaleśaleśalavāṃśakam

लब्ध्वा मुक्तो भवेज्जन्तुस्तां न सेवेत को जनः । भुवनेशीत्येव वक्त्रे ददाति भुवनत्रयम्

labdhvā mukto bhavejjantustāṃ na seveta ko janaḥ | bhuvaneśītyeva vaktre dadāti bhuvanatrayam

मां पाहीत्यस्य वचसो देयाभावादृणान्विता । विद्याविद्येति तस्या द्वे रूपे जानीहि पार्थिव

māṃ pāhītyasya vacaso deyābhāvādṛṇānvitā | vidyāvidyeti tasyā dve rūpe jānīhi pārthiva

विद्यया मुच्यते जन्तुर्बध्यतेऽविद्यया पुनः । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च सर्वे तस्या वशानुगाः

vidyayā mucyate janturbadhyate'vidyayā punaḥ | brahmā viṣṇuśca rudraśca sarve tasyā vaśānugāḥ

अवताराः सर्व एव यन्त्रिता इव दामभिः । कदाचिच्च सुखं भुंक्ते वैकुण्ठे क्षीरसागरे

avatārāḥ sarva eva yantritā iva dāmabhiḥ | kadācicca sukhaṃ bhuṃkte vaikuṇṭhe kṣīrasāgare

कदाचित्कुरुते युद्धं दानवैर्बलवत्तरैः । हरिः कदाचिद्यज्ञान्वै विततान्प्रकरोति च

kadācitkurute yuddhaṃ dānavairbalavattaraiḥ | hariḥ kadācidyajñānvai vitatānprakaroti ca

कदाचिच्च तपस्तीव्रं तीर्थे चरति सुव्रत । कदाचिच्छयने शेते योगनिद्रामुपाश्रितः

kadācicca tapastīvraṃ tīrthe carati suvrata | kadācicchayane śete yoganidrāmupāśritaḥ

न स्वतन्त्रः कदाचिच्च भगवान्मधुसूदनः । तथा ब्रह्मा तथा रुद्रस्तथेन्द्रो वरुणो यमः

na svatantraḥ kadācicca bhagavānmadhusūdanaḥ | tathā brahmā tathā rudrastathendro varuṇo yamaḥ

कुबेरोऽग्नी रवीन्दू च तथान्ये सुरसत्तमाः । मुनयः सनकाद्याश्च वसिष्ठाद्यास्तथापरे

kubero'gnī ravīndū ca tathānye surasattamāḥ | munayaḥ sanakādyāśca vasiṣṭhādyāstathāpare

सर्वेऽम्बावशगा नित्यं पाञ्चालीव नरस्य च । नसि प्रोता यथा गावो विचरन्ति वशानुगाः

sarve'mbāvaśagā nityaṃ pāñcālīva narasya ca | nasi protā yathā gāvo vicaranti vaśānugāḥ

तथैव देवताः सर्वाः कालपाशनियन्त्रिताः । हर्षशोकादयो भावा निद्रातन्द्रालसादयः

tathaiva devatāḥ sarvāḥ kālapāśaniyantritāḥ | harṣaśokādayo bhāvā nidrātandrālasādayaḥ

सर्वेषां सर्वदा राजन्देहिनां देहसंश्रिताः । अमरा निर्जराः प्रोक्ता देवाश्च ग्रन्थकारकैः

sarveṣāṃ sarvadā rājandehināṃ dehasaṃśritāḥ | amarā nirjarāḥ proktā devāśca granthakārakaiḥ

अभिधानतश्चार्थतो न ते नूनं तादृशाः क्वचित् । उत्पत्तिस्थितिनाशाख्या भावा येषां निरन्तरम्

abhidhānataścārthato na te nūnaṃ tādṛśāḥ kvacit | utpattisthitināśākhyā bhāvā yeṣāṃ nirantaram

अमरास्ते कथं वाच्या निर्जराश्च कथं पुनः । कथं दुःखाभिभूता वा जायन्ते विबुधोत्तमाः

amarāste kathaṃ vācyā nirjarāśca kathaṃ punaḥ | kathaṃ duḥkhābhibhūtā vā jāyante vibudhottamāḥ

कथं देवाश्च वक्तव्या व्यसने क्रीडनं कथम् । क्षणादुत्पत्तिनाशश्च दृश्यतेऽस्मिन्न संशयः

kathaṃ devāśca vaktavyā vyasane krīḍanaṃ katham | kṣaṇādutpattināśaśca dṛśyate'sminna saṃśayaḥ

जलजानां च कीटानां मशकानां तथा पुनः । उपमा न कथं चैषामायुषोऽन्ते मराः स्मृताः

jalajānāṃ ca kīṭānāṃ maśakānāṃ tathā punaḥ | upamā na kathaṃ caiṣāmāyuṣo'nte marāḥ smṛtāḥ

ततो वर्षायुषश्चापि शतवर्षायुषस्तथा । मनुष्या ह्यमरा देवास्तस्माद्‌ ब्रह्मापरः स्मृतः

tato varṣāyuṣaścāpi śatavarṣāyuṣastathā | manuṣyā hyamarā devāstasmād brahmāparaḥ smṛtaḥ

रुद्रस्तथा तथा विष्णुः क्रमशश्च भवन्ति हि । नश्यन्ति क्रमशश्चैव वर्धन्ति चोत्तरोत्तरम्

rudrastathā tathā viṣṇuḥ kramaśaśca bhavanti hi | naśyanti kramaśaścaiva vardhanti cottarottaram

नूनं देहवतो नाशो मृतस्योत्पत्तिरेव च । चक्रवद्‌ भ्रमणं राजन् सर्वेषां नात्र संशयः

nūnaṃ dehavato nāśo mṛtasyotpattireva ca | cakravad bhramaṇaṃ rājan sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

मोहजालावृतो जन्तुर्मुच्यते न कदाचन । मायायां विद्यमानायां मोहजालं न नश्यति

mohajālāvṛto janturmucyate na kadācana | māyāyāṃ vidyamānāyāṃ mohajālaṃ na naśyati

उत्पित्सुकाल उत्पत्तिः सर्वेषां नृप जायते । तथैव नाशः कल्पान्ते ब्रह्मादीनां यथाक्रमम्

utpitsukāla utpattiḥ sarveṣāṃ nṛpa jāyate | tathaiva nāśaḥ kalpānte brahmādīnāṃ yathākramam

निमित्तं यस्तु यन्नाशे स घातयति तं नृप । नान्यथा तद्‌भवेन्नूनं विधिना निर्मितं तु यत्

nimittaṃ yastu yannāśe sa ghātayati taṃ nṛpa | nānyathā tadbhavennūnaṃ vidhinā nirmitaṃ tu yat

जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखं वा सुखमेव वा । तत्तथैव भवेत्कामं नान्यथेह विनिर्णयः

janmamṛtyujarāvyādhiduḥkhaṃ vā sukhameva vā | tattathaiva bhavetkāmaṃ nānyatheha vinirṇayaḥ

सर्वेषां सुखदौ देवौ प्रत्यक्षौ शशिभास्करौ । न नश्यति तयोः पीडा क्यचित्तद्वैरिसम्भवा

sarveṣāṃ sukhadau devau pratyakṣau śaśibhāskarau | na naśyati tayoḥ pīḍā kyacittadvairisambhavā

भास्करस्य सुतो मन्दः क्षयी चन्द्रः कलङ्कवान् । पश्य राजन् विधेः सूत्रं दुर्वारं महतामपि

bhāskarasya suto mandaḥ kṣayī candraḥ kalaṅkavān | paśya rājan vidheḥ sūtraṃ durvāraṃ mahatāmapi

वेदकर्ता जगत्स्रष्टा बुद्धिदस्तु चतुर्मुखः । सोऽपि विक्लवतां प्राप्तो दृष्ट्वा पुत्रीं सरस्वतीम्

vedakartā jagatsraṣṭā buddhidastu caturmukhaḥ | so'pi viklavatāṃ prāpto dṛṣṭvā putrīṃ sarasvatīm

शिवस्यापि मृता भार्या सती दग्ध्वा कलेवरम् । सोऽभवद्दुःखसन्तप्तः कामार्तश्च जनार्तिहा

śivasyāpi mṛtā bhāryā satī dagdhvā kalevaram | so'bhavadduḥkhasantaptaḥ kāmārtaśca janārtihā

कामाग्निदग्धदेहस्तु कालिन्द्यां पतितः शिवः । सापि श्यामजला जाता तन्निदाघवशान्नृप

kāmāgnidagdhadehastu kālindyāṃ patitaḥ śivaḥ | sāpi śyāmajalā jātā tannidāghavaśānnṛpa

कामार्तो रममाणस्तु नग्नः सोऽपि भृगोर्वनम् । गतः प्राप्तोऽथ भृगुणा शप्तः कामातुरो भृशम्

kāmārto ramamāṇastu nagnaḥ so'pi bhṛgorvanam | gataḥ prāpto'tha bhṛguṇā śaptaḥ kāmāturo bhṛśam

पतत्वद्यैव ते लिङ्गं निर्लज्जेति भृशं किल । पपौ चामृतवापीञ्च दानवैर्निर्मितां मुदे

patatvadyaiva te liṅgaṃ nirlajjeti bhṛśaṃ kila | papau cāmṛtavāpīñca dānavairnirmitāṃ mude

इन्द्रोऽपि च वृषो भूत्वा वाहनत्वं गतः क्षितौ । आद्यस्य सर्वलोकस्य विष्णोरेव विवेकिनः

indro'pi ca vṛṣo bhūtvā vāhanatvaṃ gataḥ kṣitau | ādyasya sarvalokasya viṣṇoreva vivekinaḥ

सर्वज्ञत्वं गतं कुत्र प्रभुशक्तिः कुतो गता । यद्धेममृगविज्ञानं न ज्ञातं हरिणा किल

sarvajñatvaṃ gataṃ kutra prabhuśaktiḥ kuto gatā | yaddhemamṛgavijñānaṃ na jñātaṃ hariṇā kila

राजन् मायाबलं पश्य रामो हि काममोहितः । रामो विरहसन्तप्तो रुरोद भृशमातुरः

rājan māyābalaṃ paśya rāmo hi kāmamohitaḥ | rāmo virahasantapto ruroda bhṛśamāturaḥ

योऽपृच्छत्पादपान्मूढः क्व गता जनकात्मजा । भक्षिता वा हृता केन रुदन्नुच्चतरं ततः

yo'pṛcchatpādapānmūḍhaḥ kva gatā janakātmajā | bhakṣitā vā hṛtā kena rudannuccataraṃ tataḥ

लक्ष्मणाहं मरिष्यामि कान्ताविरहदुःखितः । त्वं चापि मम दुःखेन मरिष्यसि वनेऽनुज

lakṣmaṇāhaṃ mariṣyāmi kāntāvirahaduḥkhitaḥ | tvaṃ cāpi mama duḥkhena mariṣyasi vane'nuja

आवयोर्मरणं ज्ञात्वा माता मम मरिष्यति । शत्रुघ्नोऽप्यतिदुःखार्तः कथं जीवितुमर्हति

āvayormaraṇaṃ jñātvā mātā mama mariṣyati | śatrughno'pyatiduḥkhārtaḥ kathaṃ jīvitumarhati

सुमित्रा जीवितं जह्यात्पुत्रव्यसनकर्शिता । पूर्णकामाथ कैकेयी भवेत्पुत्रसमन्विता

sumitrā jīvitaṃ jahyātputravyasanakarśitā | pūrṇakāmātha kaikeyī bhavetputrasamanvitā

हा सीते क्व गतासि त्वं मां विहाय स्मरातुरा । एह्येहि मृगशावाक्षि मां जीवय कृशोदरि

hā sīte kva gatāsi tvaṃ māṃ vihāya smarāturā | ehyehi mṛgaśāvākṣi māṃ jīvaya kṛśodari

किं करोमि क्व गच्छामि त्वदधीनञ्च जीवितम् । समाश्वासय दीनं मां प्रियं जनकनन्दिनि

kiṃ karomi kva gacchāmi tvadadhīnañca jīvitam | samāśvāsaya dīnaṃ māṃ priyaṃ janakanandini

एवं विलपता तेन रामेणामिततेजसा । वने वने च भ्रमता नेक्षिता जनकात्मजा

evaṃ vilapatā tena rāmeṇāmitatejasā | vane vane ca bhramatā nekṣitā janakātmajā

शरण्यः सर्वलोकानां रामः कमललोचनः । शरणं वानराणां स गतो मायाविमोहितः

śaraṇyaḥ sarvalokānāṃ rāmaḥ kamalalocanaḥ | śaraṇaṃ vānarāṇāṃ sa gato māyāvimohitaḥ

सहायान्वानरान्कृत्वा बबन्ध वरुणालयम् । जघान रावणं वीरं कुम्भकर्णं महोदरम्

sahāyānvānarānkṛtvā babandha varuṇālayam | jaghāna rāvaṇaṃ vīraṃ kumbhakarṇaṃ mahodaram

आनीय च ततः सीतां रामो दिव्यमकारयत् । सर्वज्ञोऽपि हृतां मत्वा रावणेन दुरात्मना

ānīya ca tataḥ sītāṃ rāmo divyamakārayat | sarvajño'pi hṛtāṃ matvā rāvaṇena durātmanā

किं ब्रवीमि महाराज योगमायाबलं महत् । यया विश्वमिदं सर्वं भ्रामितं भ्रमते किल

kiṃ bravīmi mahārāja yogamāyābalaṃ mahat | yayā viśvamidaṃ sarvaṃ bhrāmitaṃ bhramate kila

एवं नानावतारेऽत्र विष्णुः शापवशं गतः । करोति विविधाश्चेष्टा दैवाधीनः सदैव हि

evaṃ nānāvatāre'tra viṣṇuḥ śāpavaśaṃ gataḥ | karoti vividhāśceṣṭā daivādhīnaḥ sadaiva hi

तवाहं कथयिष्यामि कृष्णस्यापि विचेष्टितम् । प्रभवं मानुषे लोके देवकार्यार्थसिद्धये

tavāhaṃ kathayiṣyāmi kṛṣṇasyāpi viceṣṭitam | prabhavaṃ mānuṣe loke devakāryārthasiddhaye

कालिन्दीपुलिने रम्ये ह्यासीन्मधुवनं पुरा । लवणो मधुपुत्रस्तु तत्रासीद्दानवो बली

kālindīpuline ramye hyāsīnmadhuvanaṃ purā | lavaṇo madhuputrastu tatrāsīddānavo balī

द्विजानां दुःखदः पापो वरदानेन गर्वितः । निहतोऽसौ महाभाग लक्ष्मणस्यानुजेन वै

dvijānāṃ duḥkhadaḥ pāpo varadānena garvitaḥ | nihato'sau mahābhāga lakṣmaṇasyānujena vai

शत्रुघ्नेनाथ संग्रामे तं निहत्य मदोत्कटम् । वासिता मथुरा नाम पुरी परमशोभना

śatrughnenātha saṃgrāme taṃ nihatya madotkaṭam | vāsitā mathurā nāma purī paramaśobhanā

स तत्र पुष्कराक्षौ द्वौ पुत्रौ शत्रुनिषूदनः । निवेश्य राज्ये मतिमान्काले प्राप्ते दिवं गतः

sa tatra puṣkarākṣau dvau putrau śatruniṣūdanaḥ | niveśya rājye matimānkāle prāpte divaṃ gataḥ

सूर्यवंशक्षये तां तु यादवाः प्रतिपेदिरे । मथुरां मुक्तिदा राजन् ययातितनयः पुरा

sūryavaṃśakṣaye tāṃ tu yādavāḥ pratipedire | mathurāṃ muktidā rājan yayātitanayaḥ purā

शूरसेनाभिधः शूरस्तत्राभून्मेदिनीपतिः । माथुराञ्छूरसेनांश्च बुभुजे विषयान्नृप

śūrasenābhidhaḥ śūrastatrābhūnmedinīpatiḥ | māthurāñchūrasenāṃśca bubhuje viṣayānnṛpa

तत्रोत्पन्नः कश्यपांशः शापाच्च वरुणस्य वै । वसुदेवोऽतिविख्यातः शूरसेनसुतस्तदा

tatrotpannaḥ kaśyapāṃśaḥ śāpācca varuṇasya vai | vasudevo'tivikhyātaḥ śūrasenasutastadā

वैश्यवृत्तिरतः सोऽभून्मृते पितरि माधवः । उग्रसेनो बभूवाथ कंसस्तस्यात्मजो महान्

vaiśyavṛttirataḥ so'bhūnmṛte pitari mādhavaḥ | ugraseno babhūvātha kaṃsastasyātmajo mahān

अदितिर्देवकी जाता देवकस्य सुता तदा । शापाद्वै वरुणस्याथ कश्यपानुगता किल

aditirdevakī jātā devakasya sutā tadā | śāpādvai varuṇasyātha kaśyapānugatā kila

दत्ता सा वसुदेवाय देवकेन महात्मना । विवाहे रचिते तत्र वागभूद्‌ गगने तदा

dattā sā vasudevāya devakena mahātmanā | vivāhe racite tatra vāgabhūd gagane tadā

कंस कंस महाभाग देवकीगर्भसम्भवः । अष्टमस्तु सुतः श्रीमांस्तव हन्ता भविष्यति

kaṃsa kaṃsa mahābhāga devakīgarbhasambhavaḥ | aṣṭamastu sutaḥ śrīmāṃstava hantā bhaviṣyati

तच्छ्रुत्वा वचनं कंसो विस्मितोऽभून्महाबलः । देववाचं तु तां मत्वा सत्यां चिन्तामवाप सः

tacchrutvā vacanaṃ kaṃso vismito'bhūnmahābalaḥ | devavācaṃ tu tāṃ matvā satyāṃ cintāmavāpa saḥ

किं करोमीति सञ्चिन्त्य विमर्शमकरोत्तदा । निहत्यैनां न मे मृत्युर्भवेदद्यैव सत्वरम्

kiṃ karomīti sañcintya vimarśamakarottadā | nihatyaināṃ na me mṛtyurbhavedadyaiva satvaram

उपायो नान्यथा चास्मिन्कार्ये मृत्युभयावहे । इयं पितृष्वसा पूज्या कथं हन्मीत्यचिन्तयत्

upāyo nānyathā cāsminkārye mṛtyubhayāvahe | iyaṃ pitṛṣvasā pūjyā kathaṃ hanmītyacintayat

पुनर्विचारयामास मरणं मेऽस्त्यहो स्वसा । पापेनापि प्रकर्तव्या देहरक्षा विपश्चिता

punarvicārayāmāsa maraṇaṃ me'styaho svasā | pāpenāpi prakartavyā deharakṣā vipaścitā

प्रायश्चित्तेन पापस्य शुद्धिर्भवति सर्वदा । प्राणरक्षा प्रकर्तव्या बुधैरप्येनसा तथा

prāyaścittena pāpasya śuddhirbhavati sarvadā | prāṇarakṣā prakartavyā budhairapyenasā tathā

विचिन्त्य मनसा कंसः खड्गमादाय सत्वरः । जग्राह तां वरारोहां केशेष्वाकृष्य पापकृत्

vicintya manasā kaṃsaḥ khaḍgamādāya satvaraḥ | jagrāha tāṃ varārohāṃ keśeṣvākṛṣya pāpakṛt

कोशात्खड्गमुपाकृष्य हन्तुकामो दुराशयः । पश्यतां सर्वलोकानां नवोढां तां चकर्ष ह

kośātkhaḍgamupākṛṣya hantukāmo durāśayaḥ | paśyatāṃ sarvalokānāṃ navoḍhāṃ tāṃ cakarṣa ha

हन्यमानाञ्च तां दृष्ट्वा हाहाकारो महानभूत् । वसुदेवानुगा वीरा युद्धायोद्यतकार्मुकाः

hanyamānāñca tāṃ dṛṣṭvā hāhākāro mahānabhūt | vasudevānugā vīrā yuddhāyodyatakārmukāḥ

मुञ्च मुञ्चेति प्रोचुस्तं ते तदाद्‌भुतसाहसाः । कृपया मोचयामासुर्देवकीं देवमातरम्

muñca muñceti procustaṃ te tadādbhutasāhasāḥ | kṛpayā mocayāmāsurdevakīṃ devamātaram

तद्युद्धमभवद्‌ घोरं वीराणाञ्च परस्परम् । वसुदेवसहायानां कंसेन च महात्मना

tadyuddhamabhavad ghoraṃ vīrāṇāñca parasparam | vasudevasahāyānāṃ kaṃsena ca mahātmanā

वर्तमाने तथा युद्धे दारुणे लोमहर्षणे । कंसं निवारयामासुर्वृद्धा ये यदुसत्तमाः

vartamāne tathā yuddhe dāruṇe lomaharṣaṇe | kaṃsaṃ nivārayāmāsurvṛddhā ye yadusattamāḥ

पितृष्वसेयं ते वीर पूजनीया च बालिशा । न हन्तव्या त्वया वीर विवाहोत्सवसङ्गमे

pitṛṣvaseyaṃ te vīra pūjanīyā ca bāliśā | na hantavyā tvayā vīra vivāhotsavasaṅgame

स्त्रीहत्या दुःसहा वीर कीर्तिघ्नी पापकृत्तमा । भूतभाषितमात्रेण न कर्तव्या विजानता

strīhatyā duḥsahā vīra kīrtighnī pāpakṛttamā | bhūtabhāṣitamātreṇa na kartavyā vijānatā

अन्तर्हितेन केनापि शत्रुणा तव चास्य वा । उदितेति कुतो न स्याद्वागनर्थकरी विभो

antarhitena kenāpi śatruṇā tava cāsya vā | uditeti kuto na syādvāganarthakarī vibho

यशसस्ते विघाताय वसुदेवगृहस्य च । अरिणा रचिता वाणी गुणमायाविदा नृप

yaśasaste vighātāya vasudevagṛhasya ca | ariṇā racitā vāṇī guṇamāyāvidā nṛpa

बिभेषि वीरस्त्वं भूत्वा भूतभाषितभाषया । यशोमूलविघातार्थमुपायस्त्वरिणा कृतः

bibheṣi vīrastvaṃ bhūtvā bhūtabhāṣitabhāṣayā | yaśomūlavighātārthamupāyastvariṇā kṛtaḥ

पितृष्वसा न हन्तव्या विवाहसमये पुनः । भवितव्यं महाराज भवेच्च कथमन्यथा

pitṛṣvasā na hantavyā vivāhasamaye punaḥ | bhavitavyaṃ mahārāja bhavecca kathamanyathā

एवं तैर्बोध्यमानोऽसौ निवृत्तो नाभवद्यदा । तदा तं वसुदेवोऽपि नीतिज्ञः प्रत्यभाषत

evaṃ tairbodhyamāno'sau nivṛtto nābhavadyadā | tadā taṃ vasudevo'pi nītijñaḥ pratyabhāṣata

कंस सत्यं ब्रवीम्यद्य सत्याधारं जगत्त्रयम् । दास्यामि देवकीपुत्रानुत्पन्नांस्तव सर्वशः

kaṃsa satyaṃ bravīmyadya satyādhāraṃ jagattrayam | dāsyāmi devakīputrānutpannāṃstava sarvaśaḥ

जातं जातं सुतं तुभ्यं न दास्यामि यदि प्रभो । कुम्भीपाके तदा घोरे पतन्तु मम पूर्वजाः

jātaṃ jātaṃ sutaṃ tubhyaṃ na dāsyāmi yadi prabho | kumbhīpāke tadā ghore patantu mama pūrvajāḥ

श्रुत्वाथ वचनं सत्यं पौरवा ये पुरःस्थिताः । ऊचुस्ते त्वरिताः कंसं साधु साधु पुनः पुनः

śrutvātha vacanaṃ satyaṃ pauravā ye puraḥsthitāḥ | ūcuste tvaritāḥ kaṃsaṃ sādhu sādhu punaḥ punaḥ

न मिथ्या भाषते क्वापि वसुदेवो महामनाः । केशं मुञ्च महाभाग स्त्रीहत्या पातकं तथा

na mithyā bhāṣate kvāpi vasudevo mahāmanāḥ | keśaṃ muñca mahābhāga strīhatyā pātakaṃ tathā

व्यास उवाच एवं प्रबोधितः कंसो यदुवृद्धैर्महात्मभिः । क्रोधं त्यक्त्वा स्थितस्तत्र सत्यवाक्यानुमोदितः

vyāsa uvāca evaṃ prabodhitaḥ kaṃso yaduvṛddhairmahātmabhiḥ | krodhaṃ tyaktvā sthitastatra satyavākyānumoditaḥ

ततो दुन्दुभयो नेदुर्वादित्राणि च सस्वनुः । जयशब्दस्तु सर्वेषामुत्पन्नस्तत्र संसदि

tato dundubhayo nedurvāditrāṇi ca sasvanuḥ | jayaśabdastu sarveṣāmutpannastatra saṃsadi

प्रसाद्य कंसं प्रतिमोच्य देवकीं महायशाः शूरसुतस्तदानीम् । जगाम गेहं स्वजनानुवृत्तो नवोढया वीतभयस्तरस्वी

prasādya kaṃsaṃ pratimocya devakīṃ mahāyaśāḥ śūrasutastadānīm | jagāma gehaṃ svajanānuvṛtto navoḍhayā vītabhayastarasvī

इति श्रमिद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे कृष्णावतारकथोपक्रमवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः

iti śramiddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe kṛṣṇāvatārakathopakramavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २१

कंसेन देवकीप्रथमपुत्रवधवर्णनम् व्यास उवाच अथ काले तु सम्प्राप्ते देवकी देवरूपिणी । गर्भं दधार विधिवद्वसुदेवेन सङ्गता

kaṃsena devakīprathamaputravadhavarṇanam vyāsa uvāca atha kāle tu samprāpte devakī devarūpiṇī | garbhaṃ dadhāra vidhivadvasudevena saṅgatā

पूर्णेऽथ दशमे मासे सुषुवे सुतमुत्तमम् । रूपावयवसम्पन्नं देवकी प्रथमं यदा

pūrṇe'tha daśame māse suṣuve sutamuttamam | rūpāvayavasampannaṃ devakī prathamaṃ yadā

तदाऽऽह वसुदेवस्तां सत्यवाक्यानुमोदितः । भावित्वाच्च महाभागो देवकीं देवमातरम्

tadā''ha vasudevastāṃ satyavākyānumoditaḥ | bhāvitvācca mahābhāgo devakīṃ devamātaram

वरोरु समयं मे त्वं जानासि स्वसुतार्पणे । मोचिता त्वं महाभागे शपथेन मया तदा

varoru samayaṃ me tvaṃ jānāsi svasutārpaṇe | mocitā tvaṃ mahābhāge śapathena mayā tadā

इमं पुत्रं सुकेशान्ते दास्यामि भ्रातृसूनवे । (खले कंसे विनाशार्थं दैवे किं वा करिष्यसि ।) ॥ विचित्रकर्मणां पाको दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः

imaṃ putraṃ sukeśānte dāsyāmi bhrātṛsūnave | (khale kaṃse vināśārthaṃ daive kiṃ vā kariṣyasi |) || vicitrakarmaṇāṃ pāko durjñeyo hyakṛtātmabhiḥ

सर्वेषां किल जीवानां कालपाशानुवर्तिनाम् । भोक्तव्यं स्वकृतं कर्म शुभ वा यदि वाशुभम्

sarveṣāṃ kila jīvānāṃ kālapāśānuvartinām | bhoktavyaṃ svakṛtaṃ karma śubha vā yadi vāśubham

प्रारब्धं सर्वथैवात्र जीवस्य विधिनिर्मितम् । देवक्युवाच स्वामिन् पूर्वं कृतं कर्म भोक्तव्यं सर्वथा नृभिः

prārabdhaṃ sarvathaivātra jīvasya vidhinirmitam | devakyuvāca svāmin pūrvaṃ kṛtaṃ karma bhoktavyaṃ sarvathā nṛbhiḥ

तीर्थैस्तपोभिर्दानैर्वा किं न याति क्षयं हि तत् । लिखितो धर्मशास्त्रेषु प्रायश्चित्तविधिर्नृप

tīrthaistapobhirdānairvā kiṃ na yāti kṣayaṃ hi tat | likhito dharmaśāstreṣu prāyaścittavidhirnṛpa

पूर्वार्जितानां पापानां विनाशाय महात्मभिः । ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः

pūrvārjitānāṃ pāpānāṃ vināśāya mahātmabhiḥ | brahmahā hemahārī ca surāpo gurutalpagaḥ

द्वादशाब्दव्रते चीर्णे शुद्धिं याति यतस्ततः । मन्वादिभिर्यथोद्दिष्टं प्रायश्चित्तं विधानतः

dvādaśābdavrate cīrṇe śuddhiṃ yāti yatastataḥ | manvādibhiryathoddiṣṭaṃ prāyaścittaṃ vidhānataḥ

तथा कृत्वा नरः पापान्मुच्यते वा न वानघ । विगीतवचनास्ते किं मुनयस्तत्त्वदर्शिनः

tathā kṛtvā naraḥ pāpānmucyate vā na vānagha | vigītavacanāste kiṃ munayastattvadarśinaḥ

याज्ञवल्क्यादयः सर्वे धर्मशास्त्रप्रवर्तकाः । भवितव्यं भवत्येव यद्येवं निश्चयः प्रभो

yājñavalkyādayaḥ sarve dharmaśāstrapravartakāḥ | bhavitavyaṃ bhavatyeva yadyevaṃ niścayaḥ prabho

आयुर्वेदः स मिथ्यैव मन्त्रवादास्तथाखिलाः । उद्यमस्तु वृथा सर्वमेवं चेद्दैवनिर्मितम्

āyurvedaḥ sa mithyaiva mantravādāstathākhilāḥ | udyamastu vṛthā sarvamevaṃ ceddaivanirmitam

भवितव्यं भवत्येव प्रवृत्तिस्तु निरर्थिका । अग्निष्टोमादिकं व्यर्थं नियतं स्वर्गसाधनम्

bhavitavyaṃ bhavatyeva pravṛttistu nirarthikā | agniṣṭomādikaṃ vyarthaṃ niyataṃ svargasādhanam

यदा तदा प्रमाणं हि वृथैव परिभाषितम् । वितथे तत्प्रमाणे तु धर्मोच्छेदः कुतो न हि

yadā tadā pramāṇaṃ hi vṛthaiva paribhāṣitam | vitathe tatpramāṇe tu dharmocchedaḥ kuto na hi

उद्यमे च कृते सिद्धिः प्रत्यक्षेणैव साध्यते । तस्मादत्र प्रकर्तव्यः प्रपञ्चश्चित्तकल्पितः

udyame ca kṛte siddhiḥ pratyakṣeṇaiva sādhyate | tasmādatra prakartavyaḥ prapañcaścittakalpitaḥ

यथायं बालकः क्षेमं प्राप्नोति मम पुत्रकः । मिथ्या यदि प्रकर्तव्यं वचनं शुभमिच्छता

yathāyaṃ bālakaḥ kṣemaṃ prāpnoti mama putrakaḥ | mithyā yadi prakartavyaṃ vacanaṃ śubhamicchatā

न तत्र दूषणं किञ्चित्पवदन्ति मनीषिणः । वसुदेव उवाच निशामय महाभागे सत्यमेतद्‌ ब्रवीमि ते

na tatra dūṣaṇaṃ kiñcitpavadanti manīṣiṇaḥ | vasudeva uvāca niśāmaya mahābhāge satyametad bravīmi te

उद्यमः खलु कर्तव्यः फलं दैववशानुगम् । त्रिविधानीह कर्माणि संसारेऽत्र पुराविदः

udyamaḥ khalu kartavyaḥ phalaṃ daivavaśānugam | trividhānīha karmāṇi saṃsāre'tra purāvidaḥ

प्रवदन्तीह जीवानां पुराणेष्वागमेषु च । सञ्चितानि च जीर्णानि प्रारब्धानि सुमध्यमे

pravadantīha jīvānāṃ purāṇeṣvāgameṣu ca | sañcitāni ca jīrṇāni prārabdhāni sumadhyame

वर्तमानानि वामोरु विविधानीह देहिनाम् । शुभाशुभानि कर्माणि बीजभूतानि यानि च

vartamānāni vāmoru vividhānīha dehinām | śubhāśubhāni karmāṇi bījabhūtāni yāni ca

बहुजन्मसमुत्थानि काले तिष्ठन्ति सर्वथा । पूर्वदेहं परित्यज्य जीवः कर्मवशानुगः

bahujanmasamutthāni kāle tiṣṭhanti sarvathā | pūrvadehaṃ parityajya jīvaḥ karmavaśānugaḥ

स्वर्गं वा नरकं वापि प्राप्नोति स्वकृतेन वै । दिव्यं देहञ्च सम्प्राप्य यातनादेहमर्थजम्

svargaṃ vā narakaṃ vāpi prāpnoti svakṛtena vai | divyaṃ dehañca samprāpya yātanādehamarthajam

भुनक्ति विविधान् भोगान्स्वर्गे वा नरकेऽथवा । भोगान्ते च यदोत्पत्तेः समयस्तस्य जायते

bhunakti vividhān bhogānsvarge vā narake'thavā | bhogānte ca yadotpatteḥ samayastasya jāyate

लिङ्गदेहेन सहितं जायते जीवसंज्ञितम् । तदैव सञ्चितेभ्यश्च कर्मभ्यः कर्मभिः पुनः

liṅgadehena sahitaṃ jāyate jīvasaṃjñitam | tadaiva sañcitebhyaśca karmabhyaḥ karmabhiḥ punaḥ

योजयत्येव तं कालं कर्माणि प्राक्कृतानि च । देहेनानेन भाव्यानि शुभानि चाशुभानि च

yojayatyeva taṃ kālaṃ karmāṇi prākkṛtāni ca | dehenānena bhāvyāni śubhāni cāśubhāni ca

प्रारब्धानि च जीवेन भोक्तव्यानि सुलोचने । प्रायश्चित्तेन नश्यन्ति वर्तमानानि भामिनि

prārabdhāni ca jīvena bhoktavyāni sulocane | prāyaścittena naśyanti vartamānāni bhāmini

सञ्चितानि तथैवाशु यथार्थं विहितेन च । प्रारब्धकर्मणां भोगात्संक्षयो नान्यथा भवेत्

sañcitāni tathaivāśu yathārthaṃ vihitena ca | prārabdhakarmaṇāṃ bhogātsaṃkṣayo nānyathā bhavet

तेनायं ते कुमारो वै देयः कंसाय सर्वथा । न मिथ्या वचनं मेऽस्ति लोकनिन्दाभिदूषितम्

tenāyaṃ te kumāro vai deyaḥ kaṃsāya sarvathā | na mithyā vacanaṃ me'sti lokanindābhidūṣitam

अनित्येऽस्मिंस्तु संसारे धर्मसारे महात्मनाम् । दैवाधीनं हि सर्वेषां मरणं जननं तथा

anitye'smiṃstu saṃsāre dharmasāre mahātmanām | daivādhīnaṃ hi sarveṣāṃ maraṇaṃ jananaṃ tathā

तस्माच्छोको न कर्तव्यो देहिना हि निरर्थकः । सत्यं यस्य गतं कान्ते वृथा तस्यैव जीवितम्

tasmācchoko na kartavyo dehinā hi nirarthakaḥ | satyaṃ yasya gataṃ kānte vṛthā tasyaiva jīvitam

इहलोको गतो यस्मात्परलोकः कुतस्ततः । अतो देहि सुतं सुभ्रु कंसाय प्रददाम्यहम्

ihaloko gato yasmātparalokaḥ kutastataḥ | ato dehi sutaṃ subhru kaṃsāya pradadāmyaham

सत्यसंस्तरणाद्देवि शुभमग्रे भविष्यति । कर्तव्यं सुकृतं पुम्भिः सुखे दुःखे सति प्रिये

satyasaṃstaraṇāddevi śubhamagre bhaviṣyati | kartavyaṃ sukṛtaṃ pumbhiḥ sukhe duḥkhe sati priye

(सत्यसंरक्षणाद्देवि शुभमेव भविष्यति) ॥ व्यास उवाच इत्युक्तवति कान्ते सा देवकी शोकसंयुता । ददौ पुत्रं प्रसूतं च वेपमाना मनस्विनी

(satyasaṃrakṣaṇāddevi śubhameva bhaviṣyati) || vyāsa uvāca ityuktavati kānte sā devakī śokasaṃyutā | dadau putraṃ prasūtaṃ ca vepamānā manasvinī

वसुदेवोऽपि धर्मात्मा आदाय स्वसुतं शिशुम् । जगाम कंससदनं मार्गे लोकैरभिष्टुतः

vasudevo'pi dharmātmā ādāya svasutaṃ śiśum | jagāma kaṃsasadanaṃ mārge lokairabhiṣṭutaḥ

लोका ऊचुः पश्यन्तु वसुदेवं भो लोका एवं मनस्विनम् । स्ववाक्यमनुरुध्यैव बालमादाय यात्यसौ

lokā ūcuḥ paśyantu vasudevaṃ bho lokā evaṃ manasvinam | svavākyamanurudhyaiva bālamādāya yātyasau

मृत्यवे दातुकामोऽद्य सत्यवागनसूयकः । सफलं जीवितं चास्य धर्मं पश्यन्तु चाद्‌भुतम्

mṛtyave dātukāmo'dya satyavāganasūyakaḥ | saphalaṃ jīvitaṃ cāsya dharmaṃ paśyantu cādbhutam

यः पुत्रं याति कंसाय दातुं कालात्मनेऽपि हि । व्यास उवाच इति संस्तूयमानस्तु प्राप्तः कंसालयं नृप

yaḥ putraṃ yāti kaṃsāya dātuṃ kālātmane'pi hi | vyāsa uvāca iti saṃstūyamānastu prāptaḥ kaṃsālayaṃ nṛpa

ददावस्मै कुमारं तं जातमात्रममानुषम् । कंसोऽपि विस्मयं प्राप्तो दृष्ट्वा धैर्यं महात्मनः

dadāvasmai kumāraṃ taṃ jātamātramamānuṣam | kaṃso'pi vismayaṃ prāpto dṛṣṭvā dhairyaṃ mahātmanaḥ

गृहीत्वा बालकं प्राह स्मितपूर्वमिदं वचः । धन्यस्त्वं शूरपुत्राद्य ज्ञातः पुत्रसमर्पणात्

gṛhītvā bālakaṃ prāha smitapūrvamidaṃ vacaḥ | dhanyastvaṃ śūraputrādya jñātaḥ putrasamarpaṇāt

मम मृत्युर्न चायं वै गिरा प्रोक्तस्तु चाष्टमः । न हन्तव्यो मया कामं बालोऽयं यातु ते गहम्

mama mṛtyurna cāyaṃ vai girā proktastu cāṣṭamaḥ | na hantavyo mayā kāmaṃ bālo'yaṃ yātu te gaham

अष्टमस्तु प्रदातव्यस्त्वया पुत्रो महामते । इत्युक्त्वा वसुदेवाय ददावाशु खलः शिशुम्

aṣṭamastu pradātavyastvayā putro mahāmate | ityuktvā vasudevāya dadāvāśu khalaḥ śiśum

गच्छत्वयं गृहे बालः क्षेमं व्याहृतवान्नृपः । तमादाय तदा शौरिर्जगाम स्वगृहं मुदा

gacchatvayaṃ gṛhe bālaḥ kṣemaṃ vyāhṛtavānnṛpaḥ | tamādāya tadā śaurirjagāma svagṛhaṃ mudā

कंसोऽपि सचिवानाह वृथा किं घातये शिशुम् । अष्टमाद्देवकीपुत्रान्मम मृत्युरुदाहृतः

kaṃso'pi sacivānāha vṛthā kiṃ ghātaye śiśum | aṣṭamāddevakīputrānmama mṛtyurudāhṛtaḥ

अतः किं प्रथमं बालं हत्वा पापं करोम्यहम् । साधुसाध्विति तेऽप्युक्त्वा संस्थिता मन्त्रिसत्तमाः

ataḥ kiṃ prathamaṃ bālaṃ hatvā pāpaṃ karomyaham | sādhusādhviti te'pyuktvā saṃsthitā mantrisattamāḥ

विसर्जितास्तु कंसेन जग्मुस्ते स्वगृहान्प्रति । गतेषु तेषु सम्प्राप्तो नारदो मुनिसत्तमः

visarjitāstu kaṃsena jagmuste svagṛhānprati | gateṣu teṣu samprāpto nārado munisattamaḥ

अभ्युत्थानार्घ्यपाद्यादि चकारोग्रसुतस्तदा । पप्रच्छ कुशलं राजा तत्रागमनकारणम्

abhyutthānārghyapādyādi cakārograsutastadā | papraccha kuśalaṃ rājā tatrāgamanakāraṇam

नारदस्तं तदोवाच स्मितपूर्वमिदं वचः । कंस कंस महाभाग गतोऽहं हेमपर्वतम्

nāradastaṃ tadovāca smitapūrvamidaṃ vacaḥ | kaṃsa kaṃsa mahābhāga gato'haṃ hemaparvatam

तत्र ब्रह्मादयो देवा मन्त्रं चक्रुः समाहिताः । देवक्यां वसुदेवस्य भार्यायां सुरसत्तमः

tatra brahmādayo devā mantraṃ cakruḥ samāhitāḥ | devakyāṃ vasudevasya bhāryāyāṃ surasattamaḥ

वधार्थं तव विष्णुश्च जन्म चात्र करिष्यति । तत्कथं न हतः पुत्रस्त्वया नीतिं विजानता

vadhārthaṃ tava viṣṇuśca janma cātra kariṣyati | tatkathaṃ na hataḥ putrastvayā nītiṃ vijānatā

कंस उवाच अष्टमं च हनिष्येऽहं मृत्युं मे देवभाषितम् । नारद उवाच न जानासि नृपश्रेष्ठ राजनीतिं शुभाशुभा

kaṃsa uvāca aṣṭamaṃ ca haniṣye'haṃ mṛtyuṃ me devabhāṣitam | nārada uvāca na jānāsi nṛpaśreṣṭha rājanītiṃ śubhāśubhā

मायाबलं च देवानां न त्वं वेत्सि वदामि किम् । रिपुरल्पोऽपि शूरेण नोपेक्ष्यः शुभमिच्छता

māyābalaṃ ca devānāṃ na tvaṃ vetsi vadāmi kim | ripuralpo'pi śūreṇa nopekṣyaḥ śubhamicchatā

सम्मेलनक्रियायां तु सर्वे ते ह्यष्टमाः स्मृताः । मूर्खस्त्वमरिसन्त्यागः कृतोऽयं जानता त्वया

sammelanakriyāyāṃ tu sarve te hyaṣṭamāḥ smṛtāḥ | mūrkhastvamarisantyāgaḥ kṛto'yaṃ jānatā tvayā

इत्युक्त्वाशु गतः श्रीमान्नारदो देवदर्शनः । गतेऽथ नारदे कंसः समाहूयाथ बालकम् । पाषाणे पोथयामास सुखं प्राप च मन्दधीः

ityuktvāśu gataḥ śrīmānnārado devadarśanaḥ | gate'tha nārade kaṃsaḥ samāhūyātha bālakam | pāṣāṇe pothayāmāsa sukhaṃ prāpa ca mandadhīḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां कंसेन देवकीप्रथमपुत्रवधवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ kaṃsena devakīprathamaputravadhavarṇanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २२

देवदानवानामंशावतरणवर्णनम् जनमेजय उवाच किं कृतं पातकं तेन बालकेन पितामह । यज्जातमात्रो निहतस्तथा तेन दुरात्मना

devadānavānāmaṃśāvataraṇavarṇanam janamejaya uvāca kiṃ kṛtaṃ pātakaṃ tena bālakena pitāmaha | yajjātamātro nihatastathā tena durātmanā

नारदोऽपि मुनिश्रेष्ठो ज्ञानवान्धर्मतत्परः । कथमेवंविधं पापं कृतवान्ब्रह्मवित्तमः

nārado'pi muniśreṣṭho jñānavāndharmatatparaḥ | kathamevaṃvidhaṃ pāpaṃ kṛtavānbrahmavittamaḥ

कर्ता कारयिता पापे तुल्यपापौ स्मृतौ बुधैः । स कथं प्रेरयामास मुनिः कंसं खलं तदा

kartā kārayitā pāpe tulyapāpau smṛtau budhaiḥ | sa kathaṃ prerayāmāsa muniḥ kaṃsaṃ khalaṃ tadā

संशयोऽयं महान्मेऽत्र ब्रूहि सर्वं सविस्तरम् । येन कर्मविपाकेन बालको निधनं गतः

saṃśayo'yaṃ mahānme'tra brūhi sarvaṃ savistaram | yena karmavipākena bālako nidhanaṃ gataḥ

व्यास उवाच नारदः कौतुकप्रेक्षी सर्वदा कलहप्रियः । देवकार्यार्थमागत्य सर्वमेतच्चकार ह

vyāsa uvāca nāradaḥ kautukaprekṣī sarvadā kalahapriyaḥ | devakāryārthamāgatya sarvametaccakāra ha

न मिथ्याभाषणे बुद्धिर्मुनेस्तस्य कदाचन । सत्यवक्ता सुराणां स कर्तव्ये निरतः शुचिः

na mithyābhāṣaṇe buddhirmunestasya kadācana | satyavaktā surāṇāṃ sa kartavye nirataḥ śuciḥ

एवं षड् बालकास्तेन जाता जाता निपातिताः । षड् गर्भाः शापयोगेन सम्भूय मरणं गताः

evaṃ ṣaḍ bālakāstena jātā jātā nipātitāḥ | ṣaḍ garbhāḥ śāpayogena sambhūya maraṇaṃ gatāḥ

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तेषां शापस्य कारणम् । स्वायम्भुवेऽन्तरे पुत्रा मरीचेः षण्महाबलाः

śṛṇu rājanpravakṣyāmi teṣāṃ śāpasya kāraṇam | svāyambhuve'ntare putrā marīceḥ ṣaṇmahābalāḥ

ऊर्णायां चैव भार्यायामासन्धर्मविचक्षणाः । ब्रह्माणं जहसुर्वीक्ष्य सुतां यभितुमुद्यतम्

ūrṇāyāṃ caiva bhāryāyāmāsandharmavicakṣaṇāḥ | brahmāṇaṃ jahasurvīkṣya sutāṃ yabhitumudyatam

शशाप तांस्तदा ब्रह्मा दैत्ययोनिं विशन्त्वधः । कालनेमिसुता जातास्ते षड्गर्भा विशाम्पते

śaśāpa tāṃstadā brahmā daityayoniṃ viśantvadhaḥ | kālanemisutā jātāste ṣaḍgarbhā viśāmpate

अवतारे परे ते तु हिरण्यकशिपोः सुताः । जातास्ते ज्ञानसंयुक्ताः पूर्वशापभयान्नृप

avatāre pare te tu hiraṇyakaśipoḥ sutāḥ | jātāste jñānasaṃyuktāḥ pūrvaśāpabhayānnṛpa

तस्मिञ्जन्मनि शान्ताश्च तपश्चक्रुः समाहिताः । तेषां प्रीतोऽभवद्‌ ब्रह्मा षड्गर्भाणां वरान्ददौ

tasmiñjanmani śāntāśca tapaścakruḥ samāhitāḥ | teṣāṃ prīto'bhavad brahmā ṣaḍgarbhāṇāṃ varāndadau

ब्रह्मोवाच शप्ता यूयं मया पूर्वं क्रोधयुक्तेन पुत्रकाः । तुष्टोऽस्मि वो महाभागा ब्रुवन्तु वाञ्छितं वरम्

brahmovāca śaptā yūyaṃ mayā pūrvaṃ krodhayuktena putrakāḥ | tuṣṭo'smi vo mahābhāgā bruvantu vāñchitaṃ varam

व्यास उवाच ते तु श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मणः प्रीतमानसाः । ब्रह्माणमब्रुवन्कामं सर्वे कार्यार्थतत्पराः

vyāsa uvāca te tu śrutvā vacastasya brahmaṇaḥ prītamānasāḥ | brahmāṇamabruvankāmaṃ sarve kāryārthatatparāḥ

गर्भा ऊचुः पितामहाद्य तुष्टोऽसि देहि नो वाञ्छितं वरम् । अवध्या दैवतैः सर्वैर्मानवैश्च महोरगैः

garbhā ūcuḥ pitāmahādya tuṣṭo'si dehi no vāñchitaṃ varam | avadhyā daivataiḥ sarvairmānavaiśca mahoragaiḥ

गन्धर्वसिद्धपतिभिर्वधो माभूत्पितामह । व्यास उवाच तानुवाच ततो ब्रह्मा सर्वमेतद्‌भविष्यति

gandharvasiddhapatibhirvadho mābhūtpitāmaha | vyāsa uvāca tānuvāca tato brahmā sarvametadbhaviṣyati

गच्छन्तु वो महाभागाः सत्यमेव न संशयः । दत्त्वा वरं गतो ब्रह्मा मुदितास्ते तदाभवन्

gacchantu vo mahābhāgāḥ satyameva na saṃśayaḥ | dattvā varaṃ gato brahmā muditāste tadābhavan

हिरण्यकशिपुः क्रुद्धस्तानुवाच कुरूद्वह । यस्माद्विहाय मां पुत्रास्तोषितो वै पितामहः

hiraṇyakaśipuḥ kruddhastānuvāca kurūdvaha | yasmādvihāya māṃ putrāstoṣito vai pitāmahaḥ

वरेण प्रार्थितोऽत्यर्थं बलवन्तो यतोऽभवन् । युष्माभिर्हापितः स्नेहस्ततो युष्मांस्त्यजाम्यहम्

vareṇa prārthito'tyarthaṃ balavanto yato'bhavan | yuṣmābhirhāpitaḥ snehastato yuṣmāṃstyajāmyaham

यूयं व्रजन्तु पाताले षड्गर्भा विश्रुता भुवि । पाताले निद्रयाविष्टास्तिष्ठन्तु बहुवत्सरान्

yūyaṃ vrajantu pātāle ṣaḍgarbhā viśrutā bhuvi | pātāle nidrayāviṣṭāstiṣṭhantu bahuvatsarān

ततस्तु देवकीगर्भे वर्षे वर्षे पुनः पुनः । पिता वः कालनेमिस्तु तत्र कंसो भविष्यति

tatastu devakīgarbhe varṣe varṣe punaḥ punaḥ | pitā vaḥ kālanemistu tatra kaṃso bhaviṣyati

स एव जातमात्रान्वो वधिष्यति सुदारुणः । व्यास उवाच एवं शप्तांस्तदा तेन गर्भे जातान्पुनः पुनः

sa eva jātamātrānvo vadhiṣyati sudāruṇaḥ | vyāsa uvāca evaṃ śaptāṃstadā tena garbhe jātānpunaḥ punaḥ

जघान देवकीपुत्रान्षड्गर्भाञ्छापनोदितः । शेषांशः सप्तमस्तत्र देवकीगर्भसंस्थितः

jaghāna devakīputrānṣaḍgarbhāñchāpanoditaḥ | śeṣāṃśaḥ saptamastatra devakīgarbhasaṃsthitaḥ

विस्रंसितश्च गर्भोऽसौ योगेन योगमायया । नीतश्च रोहिणीगर्भे कृत्वा संकर्षणं बलात्

visraṃsitaśca garbho'sau yogena yogamāyayā | nītaśca rohiṇīgarbhe kṛtvā saṃkarṣaṇaṃ balāt

पतितः पञ्चमे मासि लोकख्यातिं गतस्तदा । कंसोऽपि ज्ञातवांस्तत्र देवकीगर्भपातनम्

patitaḥ pañcame māsi lokakhyātiṃ gatastadā | kaṃso'pi jñātavāṃstatra devakīgarbhapātanam

मुदं प्राप स दुष्टात्मा श्रुत्वा वार्तां सुखावहाम् । अष्टमे देवकीगर्भे भगवान्सात्वतां पतिः

mudaṃ prāpa sa duṣṭātmā śrutvā vārtāṃ sukhāvahām | aṣṭame devakīgarbhe bhagavānsātvatāṃ patiḥ

उवास देवकार्यार्थं भारावतरणाय च । राजोवाच वसुदेवः कश्यपांशः शेषांशश्च तदाभवत्

uvāsa devakāryārthaṃ bhārāvataraṇāya ca | rājovāca vasudevaḥ kaśyapāṃśaḥ śeṣāṃśaśca tadābhavat

हरेरंशस्तथा प्रोक्तो भवता मुनिसत्तम । अन्ये च येंऽशा देवानां तत्र जातास्तु तान्वद

hareraṃśastathā prokto bhavatā munisattama | anye ca yeṃ'śā devānāṃ tatra jātāstu tānvada

व्यास उवाच सुराणामसुराणां च ये येंऽशा भुवि विश्रुताः

vyāsa uvāca surāṇāmasurāṇāṃ ca ye yeṃ'śā bhuvi viśrutāḥ

तानहं सम्प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण शृणुष्व तान् । वसुदेवः कश्यपांशो देवकी च तथादितिः

tānahaṃ sampravakṣyāmi saṃkṣepeṇa śṛṇuṣva tān | vasudevaḥ kaśyapāṃśo devakī ca tathāditiḥ

बलदेवस्त्वनन्तांशो वर्तमानेषु तेषु च । योऽसौ धर्मसुतः श्रीमान्नारायण इति श्रुतः

baladevastvanantāṃśo vartamāneṣu teṣu ca | yo'sau dharmasutaḥ śrīmānnārāyaṇa iti śrutaḥ

तस्यांशो वासुदेवस्तु विद्यमाने मुनौ तदा । नरस्तस्यानुजो यस्तु तस्यांशोऽर्जुन एव च

tasyāṃśo vāsudevastu vidyamāne munau tadā | narastasyānujo yastu tasyāṃśo'rjuna eva ca

युधिष्ठिरस्तु धर्मांशो वाय्वंशो भीम इत्युत । अश्विन्यंशौ ततः प्रोक्तौ माद्रीपुत्रौ महाबलौ

yudhiṣṭhirastu dharmāṃśo vāyvaṃśo bhīma ityuta | aśvinyaṃśau tataḥ proktau mādrīputrau mahābalau

सूर्यांशः कर्ण आख्यातो धर्माशो विदुरः स्मृतः । द्रोणो बृहस्पतेरंशस्तत्सतस्तु शिवांशजः

sūryāṃśaḥ karṇa ākhyāto dharmāśo viduraḥ smṛtaḥ | droṇo bṛhaspateraṃśastatsatastu śivāṃśajaḥ

समुद्रः शन्तनुः प्रोक्तो गङ्गा भार्या मता बुधैः । देवकस्तु समाख्यातो गन्धर्वपतिरागमे

samudraḥ śantanuḥ prokto gaṅgā bhāryā matā budhaiḥ | devakastu samākhyāto gandharvapatirāgame

वसुर्भीष्मो विराटस्तु मरुद्‌गण इति स्मृतः । अरिष्टस्य सुतो हंसो धृतराष्ट्रः प्रकीर्तितः

vasurbhīṣmo virāṭastu marudgaṇa iti smṛtaḥ | ariṣṭasya suto haṃso dhṛtarāṣṭraḥ prakīrtitaḥ

मरुद्‌गणः कृपः प्रोक्तः कृतवर्मा तथापरः । दुर्योधनः कलेरंशः शकुनिं विद्धि द्वापरम्

marudgaṇaḥ kṛpaḥ proktaḥ kṛtavarmā tathāparaḥ | duryodhanaḥ kaleraṃśaḥ śakuniṃ viddhi dvāparam

सोमपुत्रः सुवर्चाख्यः सोमप्ररुरुदाहृतः । पावकांशो धृष्टद्युम्नः शिखण्डी राक्षसस्तथा

somaputraḥ suvarcākhyaḥ somaprarurudāhṛtaḥ | pāvakāṃśo dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī rākṣasastathā

सनत्कुमारस्यांशस्तु प्रद्युम्नः परिकीर्तितः । द्रुपदो वरुणस्यांशो द्रौपदी च रमांशजा

sanatkumārasyāṃśastu pradyumnaḥ parikīrtitaḥ | drupado varuṇasyāṃśo draupadī ca ramāṃśajā

द्रौपदीतनयाः पञ्च विश्वेदेवांशजाः स्मृताः । कुन्तिः सिद्धिर्धृतिर्माद्री मतिर्गान्धारराजजा

draupadītanayāḥ pañca viśvedevāṃśajāḥ smṛtāḥ | kuntiḥ siddhirdhṛtirmādrī matirgāndhārarājajā

कृष्णपत्‍न्यस्तथा सर्वा देववाराङ्गनाः स्मृताः । राजानश्च तथा सर्वे असुराः शक्रनोदिताः

kṛṣṇapatnyastathā sarvā devavārāṅganāḥ smṛtāḥ | rājānaśca tathā sarve asurāḥ śakranoditāḥ

हिरण्यकशिपोरंशः शिशुपाल उदाहृतः । विप्रचित्तिर्जरासन्धः शल्यः प्रह्लाद इत्यपि

hiraṇyakaśiporaṃśaḥ śiśupāla udāhṛtaḥ | vipracittirjarāsandhaḥ śalyaḥ prahlāda ityapi

कालनेमिस्तथा कंसः केशी हयशिरास्तथा । अरिष्टो बलिपुत्रस्तु ककुद्मी गोकुले हतः

kālanemistathā kaṃsaḥ keśī hayaśirāstathā | ariṣṭo baliputrastu kakudmī gokule hataḥ

अनुह्लादो धृष्टकेतुर्भगदत्तोऽथ बाष्कलः । लम्बः प्रलम्बः सञ्जातः खरोऽसौ धेनुकोऽभवत्

anuhlādo dhṛṣṭaketurbhagadatto'tha bāṣkalaḥ | lambaḥ pralambaḥ sañjātaḥ kharo'sau dhenuko'bhavat

वाराहश्च किशोरश्च दैत्यौ परमदारुणौ । मल्लौ तावेव सञ्जातौ ख्यातौ चाणूरमुष्टिकौ

vārāhaśca kiśoraśca daityau paramadāruṇau | mallau tāveva sañjātau khyātau cāṇūramuṣṭikau

दितिपुत्रस्तथारिष्टो गजः कुवलयाभिधः । बलिपुत्री बकी ख्याता बकस्तदनुजः स्मृतः

ditiputrastathāriṣṭo gajaḥ kuvalayābhidhaḥ | baliputrī bakī khyātā bakastadanujaḥ smṛtaḥ

यमो रुद्रस्तथा कामः क्रोधश्चैव चतुर्थकः । तेषामंशैस्तु सञ्जातो द्रोणपुत्रो महाबलः

yamo rudrastathā kāmaḥ krodhaścaiva caturthakaḥ | teṣāmaṃśaistu sañjāto droṇaputro mahābalaḥ

अंशावतरणे पूर्वं दैतेया राक्षसास्तथा । जाताः सर्वे सुरांशास्ते क्षितिभारावतारणे

aṃśāvataraṇe pūrvaṃ daiteyā rākṣasāstathā | jātāḥ sarve surāṃśāste kṣitibhārāvatāraṇe

एतेषां कथितं राजन्नंशावतरणं नृप । सुराणां चासुराणां च पुराणेषु प्रकीर्तितम्

eteṣāṃ kathitaṃ rājannaṃśāvataraṇaṃ nṛpa | surāṇāṃ cāsurāṇāṃ ca purāṇeṣu prakīrtitam

यदा ब्रह्मादयो देवाः प्रार्थनार्थं हरिं गताः । हरिणा च तदा दत्तौ केशौ खलु सितासितौ

yadā brahmādayo devāḥ prārthanārthaṃ hariṃ gatāḥ | hariṇā ca tadā dattau keśau khalu sitāsitau

श्यामवर्णस्ततः कृष्णः श्वेतः सङ्कर्षणस्तथा । भारावतारणार्थं तौ जातौ देवांशसम्भवौ

śyāmavarṇastataḥ kṛṣṇaḥ śvetaḥ saṅkarṣaṇastathā | bhārāvatāraṇārthaṃ tau jātau devāṃśasambhavau

अंशावतरणं चैतच्छृणोति भक्तिभावतः । सर्वपापविनिर्मुक्तो मोदते स्वजनैर्वृतः

aṃśāvataraṇaṃ caitacchṛṇoti bhaktibhāvataḥ | sarvapāpavinirmukto modate svajanairvṛtaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे देवदानवानामंशावतरणवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe devadānavānāmaṃśāvataraṇavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २३

कंसं प्रति योगमायावाक्यम् व्यास उवाच हतेषु षट्सु पुत्रेषु देवक्या औग्रसेनिना । सप्तमे पतिते गर्भे वचनान्नारदस्य च

kaṃsaṃ prati yogamāyāvākyam vyāsa uvāca hateṣu ṣaṭsu putreṣu devakyā augraseninā | saptame patite garbhe vacanānnāradasya ca

अष्टमस्य च गर्भस्य रक्षणार्थमतन्द्रितः । प्रयत्‍नमकरोद्राजा मरणं स्वं विचिन्तयन्

aṣṭamasya ca garbhasya rakṣaṇārthamatandritaḥ | prayatnamakarodrājā maraṇaṃ svaṃ vicintayan

समये देवकीगर्भे प्रवेशमकरोद्धरिः । अंशेन वसुदेवे तु समागत्य यथाक्रमम्

samaye devakīgarbhe praveśamakaroddhariḥ | aṃśena vasudeve tu samāgatya yathākramam

तदेयं योगमाया च यशोदायां यथेच्छया । प्रवेशमकरोद्देवी देवकार्यार्थसिद्धये

tadeyaṃ yogamāyā ca yaśodāyāṃ yathecchayā | praveśamakaroddevī devakāryārthasiddhaye

रोहिण्यास्तनयो रामो गोकुले समजायत । यतः कंसभयोद्विग्ना संस्थिता सा च कामिनी

rohiṇyāstanayo rāmo gokule samajāyata | yataḥ kaṃsabhayodvignā saṃsthitā sā ca kāminī

कारागारे ततः कंसो देवकीं देवसंस्तुताम् । स्थापयामास रक्षार्थं सेवकान्समकल्पयत्

kārāgāre tataḥ kaṃso devakīṃ devasaṃstutām | sthāpayāmāsa rakṣārthaṃ sevakānsamakalpayat

वसुदेवस्तु कामिन्याः प्रेमतन्तुनियन्त्रितः । पुत्रोत्पत्तिं च सञ्चिन्त्य प्रविष्टः सह भार्यया

vasudevastu kāminyāḥ prematantuniyantritaḥ | putrotpattiṃ ca sañcintya praviṣṭaḥ saha bhāryayā

देवकीगर्भगो विष्णुर्देवकार्यार्थसिद्धये । संस्तुतोऽमरसङ्घैश्च व्यवर्धत यथाक्रमम्

devakīgarbhago viṣṇurdevakāryārthasiddhaye | saṃstuto'marasaṅghaiśca vyavardhata yathākramam

सञ्जाते दशमे तत्र मासेऽथ श्रावणे शुभे । प्राजापत्यर्क्षसंयुक्ते कृष्णपक्षेऽष्टमीदिने

sañjāte daśame tatra māse'tha śrāvaṇe śubhe | prājāpatyarkṣasaṃyukte kṛṣṇapakṣe'ṣṭamīdine

कंसस्तु दानवान्सर्वानुवाच भयविह्वलः । रक्षणीया भवद्‌भिश्च देवकी गर्भमन्दिरे

kaṃsastu dānavānsarvānuvāca bhayavihvalaḥ | rakṣaṇīyā bhavadbhiśca devakī garbhamandire

अष्टमो देवकीगर्भः शत्रुर्मे प्रभविष्यति । रक्षणीयः प्रयत्नेन मृत्युरूपः स बालकः

aṣṭamo devakīgarbhaḥ śatrurme prabhaviṣyati | rakṣaṇīyaḥ prayatnena mṛtyurūpaḥ sa bālakaḥ

हत्वैनं बालकं दैत्याः सुखं स्वप्स्यामि मन्दिरे । निवृत्तिवर्जिते दुःखे नाशिते चाष्टमे सुते

hatvainaṃ bālakaṃ daityāḥ sukhaṃ svapsyāmi mandire | nivṛttivarjite duḥkhe nāśite cāṣṭame sute

खड्गप्रासधराः सर्वे तिष्ठन्तु धृतकार्मुकाः । निद्रातन्द्राविहीनाश्च सर्वत्र निहितेक्षणाः

khaḍgaprāsadharāḥ sarve tiṣṭhantu dhṛtakārmukāḥ | nidrātandrāvihīnāśca sarvatra nihitekṣaṇāḥ

व्यास उवाच इत्यादिश्यासुरगणान् कृशोऽतिभयविह्वलः । मन्दिरं स्वं जगामाशु न लेभे दानवः सुखम्

vyāsa uvāca ityādiśyāsuragaṇān kṛśo'tibhayavihvalaḥ | mandiraṃ svaṃ jagāmāśu na lebhe dānavaḥ sukham

निशीथे देवकी तत्र वसुदेवमुवाच ह । किं करोमि महाराज प्रसवावसरो मम

niśīthe devakī tatra vasudevamuvāca ha | kiṃ karomi mahārāja prasavāvasaro mama

बहवो रक्षपालाश्च तिष्ठन्त्यत्र भयानकाः । नन्दपत्‍न्या मया सार्धं कृतोऽस्ति समयः पुरा

bahavo rakṣapālāśca tiṣṭhantyatra bhayānakāḥ | nandapatnyā mayā sārdhaṃ kṛto'sti samayaḥ purā

प्रेषितव्यस्त्वया पुत्रो मन्दिरे मम मानिनि । पालयिष्याम्यहं तत्र तवातिमनसा किल

preṣitavyastvayā putro mandire mama mānini | pālayiṣyāmyahaṃ tatra tavātimanasā kila

अपत्यं ते प्रदास्यामि कंसस्य प्रत्ययाय वै । किं कर्तव्यं प्रभो चात्र विषमे समुपस्थिते

apatyaṃ te pradāsyāmi kaṃsasya pratyayāya vai | kiṃ kartavyaṃ prabho cātra viṣame samupasthite

व्यत्ययः सन्ततेः शौरे कथं कर्तुं क्षमो भवेः । दूरे तिष्ठस्व कान्ताद्य लज्जा मेऽतिदुरत्यया

vyatyayaḥ santateḥ śaure kathaṃ kartuṃ kṣamo bhaveḥ | dūre tiṣṭhasva kāntādya lajjā me'tiduratyayā

परावृत्य मुखं स्वामिन्नन्यथा किं करोम्यहम् । इत्युक्त्वा तं महाभागं देवकी देवसम्मतम्

parāvṛtya mukhaṃ svāminnanyathā kiṃ karomyaham | ityuktvā taṃ mahābhāgaṃ devakī devasammatam

बालकं सुषुवे तत्र निशीथे परमाद्‌भुतम् । तं दृष्ट्वा विस्मयं प्राप देवकी बालकं शुभम्

bālakaṃ suṣuve tatra niśīthe paramādbhutam | taṃ dṛṣṭvā vismayaṃ prāpa devakī bālakaṃ śubham

पतिं प्राह महाभागा हर्षोत्कुल्लकलेवरा । पश्य पुत्रमुखं कान्त दुर्लभं हि तव प्रभो

patiṃ prāha mahābhāgā harṣotkullakalevarā | paśya putramukhaṃ kānta durlabhaṃ hi tava prabho

अद्यैनं कालरूपोऽसौ घातयिष्यति भ्रातृजः । वसुदेवस्तथेत्युक्त्वा तमादाय करे सुतम्

adyainaṃ kālarūpo'sau ghātayiṣyati bhrātṛjaḥ | vasudevastathetyuktvā tamādāya kare sutam

अपश्यच्चाननं तस्य सुतस्याद्‌भुतकर्मणः । वीक्ष्य पुत्रमुखं शौरिश्चिन्ताविष्टो बभूव ह

apaśyaccānanaṃ tasya sutasyādbhutakarmaṇaḥ | vīkṣya putramukhaṃ śauriścintāviṣṭo babhūva ha

किं करोमि कथं न स्याद्दुःखमस्य कृते मम । एवं चिन्तातुरे तस्मिन्वागुवाचाशरीरिणी

kiṃ karomi kathaṃ na syādduḥkhamasya kṛte mama | evaṃ cintāture tasminvāguvācāśarīriṇī

वसुदेवं समाभाष्य गगने विशदाक्षरा । वसुदेव गृहीत्वैनं गोकुलं नय सत्वरः

vasudevaṃ samābhāṣya gagane viśadākṣarā | vasudeva gṛhītvainaṃ gokulaṃ naya satvaraḥ

रक्षपालास्तथा सर्वे मया निद्राविमोहिताः । विवृतानि कृतान्यष्ट कपाटानि च शृङ्खलाः

rakṣapālāstathā sarve mayā nidrāvimohitāḥ | vivṛtāni kṛtānyaṣṭa kapāṭāni ca śṛṅkhalāḥ

मुक्त्वैनं नन्दगेहे त्वं योगमायां समानय । श्रुत्वैवं वसुदेवस्तु तस्मिन्कारागृहे गतः

muktvainaṃ nandagehe tvaṃ yogamāyāṃ samānaya | śrutvaivaṃ vasudevastu tasminkārāgṛhe gataḥ

विवृतं द्वारमालोक्य बभूव तरसा नृप । तमादाय ययावाशु द्वारपालैरलक्षितः

vivṛtaṃ dvāramālokya babhūva tarasā nṛpa | tamādāya yayāvāśu dvārapālairalakṣitaḥ

कालिन्दीतटमासाद्य पूरं दृष्ट्वा सुनिश्चितम् । तदैव कटिदघ्नी सा बभूवाशु सरिद्वरा

kālindītaṭamāsādya pūraṃ dṛṣṭvā suniścitam | tadaiva kaṭidaghnī sā babhūvāśu saridvarā

योगमायाप्रभावेण ततारानकदुन्दुभिः । गत्वा तु गोकुलं शौरिर्निशीथे निर्जने पथि

yogamāyāprabhāveṇa tatārānakadundubhiḥ | gatvā tu gokulaṃ śaurirniśīthe nirjane pathi

नन्दद्वारे स्थितः पश्यन्विभूतिं पशुसंज्ञिताम् । तदैव तत्र सञ्जाता यशोदा गर्भसम्भवा

nandadvāre sthitaḥ paśyanvibhūtiṃ paśusaṃjñitām | tadaiva tatra sañjātā yaśodā garbhasambhavā

योगमायांशजा देवी त्रिगुणा दिव्यरूपिणी । जातां तां बालिकां दिव्यां गृहीत्वा करपङ्कजे

yogamāyāṃśajā devī triguṇā divyarūpiṇī | jātāṃ tāṃ bālikāṃ divyāṃ gṛhītvā karapaṅkaje

तत्रागत्य ददौ देवी सैरन्ध्रीरूपधारिणी । वसुदेवः सुतं दत्त्वा सैरन्ध्रीकरपङ्कजे

tatrāgatya dadau devī sairandhrīrūpadhāriṇī | vasudevaḥ sutaṃ dattvā sairandhrīkarapaṅkaje

तामादाय ययौ शीघ्रं बालिकां मुदिताशयः । कारागारे ततो गत्वा देवक्याः शयने सुताम्

tāmādāya yayau śīghraṃ bālikāṃ muditāśayaḥ | kārāgāre tato gatvā devakyāḥ śayane sutām

निःक्षिप्य संस्थितः पार्श्वे चिन्ताविष्टो भयातुरः । रुरोद सुस्वरं कन्या तदैवागतसंज्ञकाः

niḥkṣipya saṃsthitaḥ pārśve cintāviṣṭo bhayāturaḥ | ruroda susvaraṃ kanyā tadaivāgatasaṃjñakāḥ

उत्तस्थुः सेवका राज्ञः श्रुत्वा तद्‌रुदितं निशि । तमूचुर्भूपतिं गत्वा त्वरितास्तेऽतिविह्वलाः

uttasthuḥ sevakā rājñaḥ śrutvā tadruditaṃ niśi | tamūcurbhūpatiṃ gatvā tvaritāste'tivihvalāḥ

देवक्याश्च सुतो जातः शीघ्रमेहि महामते । तदाकर्ण्य वचस्तेषां शीघ्रं भोजपतिर्ययौ

devakyāśca suto jātaḥ śīghramehi mahāmate | tadākarṇya vacasteṣāṃ śīghraṃ bhojapatiryayau

प्रावृतं द्वारमालोक्य वसुदेवमथाह्वयत् । कंस उवाच सुतमानय देवक्या वसुदेव महामते

prāvṛtaṃ dvāramālokya vasudevamathāhvayat | kaṃsa uvāca sutamānaya devakyā vasudeva mahāmate

मृत्युर्मे चाष्टमो गर्भस्तन्निहन्मि रिपुं हरिम् । व्यास उवाच श्रुत्वा कंसवचः शौरिर्भयत्रस्तविलोचनः

mṛtyurme cāṣṭamo garbhastannihanmi ripuṃ harim | vyāsa uvāca śrutvā kaṃsavacaḥ śaurirbhayatrastavilocanaḥ

तामादाय सुतां पाणौ ददौ चाशु रुदन्निव । दृष्ट्वाथ दारिकां राजा विस्मयं परमं गतः

tāmādāya sutāṃ pāṇau dadau cāśu rudanniva | dṛṣṭvātha dārikāṃ rājā vismayaṃ paramaṃ gataḥ

देववाणी वृथा जाता नारदस्य च भाषितम् । वसुदेवः कथं कुर्यादनृतं सङ्कटे स्थितः

devavāṇī vṛthā jātā nāradasya ca bhāṣitam | vasudevaḥ kathaṃ kuryādanṛtaṃ saṅkaṭe sthitaḥ

रक्षपालाश्च मे सर्वे सावधाना न संशयः । कुतोऽत्र कन्यका कामं क्व गतः स सुतः किल

rakṣapālāśca me sarve sāvadhānā na saṃśayaḥ | kuto'tra kanyakā kāmaṃ kva gataḥ sa sutaḥ kila

सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः कालस्य विषमा गतिः । इति सञ्चिन्त्य तां बालां गृहीत्वा पादयोः खलः

sandeho'tra na kartavyaḥ kālasya viṣamā gatiḥ | iti sañcintya tāṃ bālāṃ gṛhītvā pādayoḥ khalaḥ

पोथयामास पाषाणे निर्घृणः कुलपांसनः । सा करान्निःसृता बाला ययावाकाशमण्डलम्

pothayāmāsa pāṣāṇe nirghṛṇaḥ kulapāṃsanaḥ | sā karānniḥsṛtā bālā yayāvākāśamaṇḍalam

दिव्यरूपा तदा भूत्वा तमुवाच मृदुस्वना । किं मया हतया पाप जातस्ते बलवान् रिपुः

divyarūpā tadā bhūtvā tamuvāca mṛdusvanā | kiṃ mayā hatayā pāpa jātaste balavān ripuḥ

हनिष्यति दुराराध्यः सर्वथा त्वां नराधमम् । इत्युक्त्वा सा गता कन्या गगनं कामगा शिवा

haniṣyati durārādhyaḥ sarvathā tvāṃ narādhamam | ityuktvā sā gatā kanyā gaganaṃ kāmagā śivā

कंसस्तु विस्मयाविष्टो गतो निजगृहं तदा । आनाय्य दानवान्सर्वानिदं वचनमब्रवीत्

kaṃsastu vismayāviṣṭo gato nijagṛhaṃ tadā | ānāyya dānavānsarvānidaṃ vacanamabravīt

बकधेनुकवत्सादीन्क्रोधाविष्टो भयातुरः । गच्छन्तु दानवाः सर्वे मम कार्यार्थसिद्धये

bakadhenukavatsādīnkrodhāviṣṭo bhayāturaḥ | gacchantu dānavāḥ sarve mama kāryārthasiddhaye

जातमात्राश्च हन्तव्या बालका यत्र कुत्रचित् । पूतनैषा व्रजत्वद्य बालघ्नी नन्दगोकुलम्

jātamātrāśca hantavyā bālakā yatra kutracit | pūtanaiṣā vrajatvadya bālaghnī nandagokulam

जातमात्रान्विनिघ्नन्ती शिशूंस्तत्र ममाज्ञया । धेनुको वत्सकः केशी प्रलम्बो बक एव च

jātamātrānvinighnantī śiśūṃstatra mamājñayā | dhenuko vatsakaḥ keśī pralambo baka eva ca

सर्वे तिष्ठन्तु तत्रैव मम कार्यचिकीर्षया । इत्याज्ञाप्यासुरान्कंसो ययौ निजगृहं खलः

sarve tiṣṭhantu tatraiva mama kāryacikīrṣayā | ityājñāpyāsurānkaṃso yayau nijagṛhaṃ khalaḥ

चिन्ताविष्टोऽतिदीनात्मा चिन्तयित्वैव तं पुनः

cintāviṣṭo'tidīnātmā cintayitvaiva taṃ punaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे कंसं प्रति योगमायावाक्यं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe kaṃsaṃ prati yogamāyāvākyaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २४

देव्या कृष्णशोकायनोदनम् व्यास उवाच प्रातर्नन्दगृहे जातः पुत्रजन्ममहोत्सवः । किंवदन्त्यथ कंसेन श्रुता चारमुखादपि

devyā kṛṣṇaśokāyanodanam vyāsa uvāca prātarnandagṛhe jātaḥ putrajanmamahotsavaḥ | kiṃvadantyatha kaṃsena śrutā cāramukhādapi

जानाति वसुदेवस्य दारास्तत्र वसन्ति हि । पशवो दासवर्गश्च सर्वे ते नन्दगोकुले

jānāti vasudevasya dārāstatra vasanti hi | paśavo dāsavargaśca sarve te nandagokule

तेन शङ्कासमाविष्टो गोकुलं प्रति भारत । नारदेनापि तत्सर्वं कथितं कारणं पुरा

tena śaṅkāsamāviṣṭo gokulaṃ prati bhārata | nāradenāpi tatsarvaṃ kathitaṃ kāraṇaṃ purā

गोकुले ये च नन्दाद्यास्तत्पत्‍न्यश्च सुरांशजाः । देवकीवसुदेवाद्याः सर्वे ते शत्रवः किल

gokule ye ca nandādyāstatpatnyaśca surāṃśajāḥ | devakīvasudevādyāḥ sarve te śatravaḥ kila

इति नारदवाक्येन बोधितोऽसौ कुलाधमः । जातः कोपमना राजन् कंसः परमपापकृत्

iti nāradavākyena bodhito'sau kulādhamaḥ | jātaḥ kopamanā rājan kaṃsaḥ paramapāpakṛt

पूतना निहता तत्र कृष्णेनामिततेजसा । बको वत्सासुरश्चापि धेनुकश्च महाबलः

pūtanā nihatā tatra kṛṣṇenāmitatejasā | bako vatsāsuraścāpi dhenukaśca mahābalaḥ

प्रलम्बो निहतस्तेन तथा गोवर्धनो धृतः । श्रुत्वैतत्कर्म कंसस्तु मेने मरणमात्मनः

pralambo nihatastena tathā govardhano dhṛtaḥ | śrutvaitatkarma kaṃsastu mene maraṇamātmanaḥ

तथा विनिहतः केशी ज्ञात्वा कंसोऽतिदुर्मनाः । धनुर्यागमिषेणाशु तावानेतुं प्रचक्रमे

tathā vinihataḥ keśī jñātvā kaṃso'tidurmanāḥ | dhanuryāgamiṣeṇāśu tāvānetuṃ pracakrame

अक्रूरं प्रेषयामास क्रूरः पापमतिस्तदा । आनेतुं रामकृष्णौ च वधायामितविक्रमौ

akrūraṃ preṣayāmāsa krūraḥ pāpamatistadā | ānetuṃ rāmakṛṣṇau ca vadhāyāmitavikramau

रथमारोप्य गोपालौ गोकुलाद्‌ गान्दिनीसुतः । आगतो मथुरायां तु कंसादेशे स्थितः किल

rathamāropya gopālau gokulād gāndinīsutaḥ | āgato mathurāyāṃ tu kaṃsādeśe sthitaḥ kila

तावागत्य तदा तत्र धनुर्भङ्गञ्च चक्रतुः । हत्वाथ रजकं कामं गजं चाणूरमुष्टिकम्

tāvāgatya tadā tatra dhanurbhaṅgañca cakratuḥ | hatvātha rajakaṃ kāmaṃ gajaṃ cāṇūramuṣṭikam

शलं च तोशलं चैव निजघान हरिस्तदा । जघान कंसं देवेशः केशेष्वाकृष्य लीलया

śalaṃ ca tośalaṃ caiva nijaghāna haristadā | jaghāna kaṃsaṃ deveśaḥ keśeṣvākṛṣya līlayā

पितरौ मोचयित्वाथ गतदुःखौ चकार ह । उग्रसेनाय राज्यं तद्ददावरिनिषूदनः

pitarau mocayitvātha gataduḥkhau cakāra ha | ugrasenāya rājyaṃ taddadāvariniṣūdanaḥ

वसुदेवस्तयोस्तत्र मौञ्जीबन्धनपूर्वकम् । कारयामास विधिवद्‌ व्रतबन्धं महामनाः

vasudevastayostatra mauñjībandhanapūrvakam | kārayāmāsa vidhivad vratabandhaṃ mahāmanāḥ

उपनीतौ तदा तौ तु गतौ सान्दीपनालयम् । विद्याः सर्वाः समभ्यस्य मथुरामागतौ पुनः

upanītau tadā tau tu gatau sāndīpanālayam | vidyāḥ sarvāḥ samabhyasya mathurāmāgatau punaḥ

जातौ द्वादशवर्षीयौ कृतविद्यौ महाबलौ । मथुरायां स्थितौ वीरौ सुतावानकदुन्दुभेः

jātau dvādaśavarṣīyau kṛtavidyau mahābalau | mathurāyāṃ sthitau vīrau sutāvānakadundubheḥ

मागधस्तु जरासन्धो जामातृवधदुःखितः । कृत्वा सैन्यसमाजं स मथुरामागतः पुरीम्

māgadhastu jarāsandho jāmātṛvadhaduḥkhitaḥ | kṛtvā sainyasamājaṃ sa mathurāmāgataḥ purīm

स सप्तदशवारं तु कृष्णेन कृतबुद्धिना । जितः संग्राममासाद्य मधुपुर्यां निवासिना

sa saptadaśavāraṃ tu kṛṣṇena kṛtabuddhinā | jitaḥ saṃgrāmamāsādya madhupuryāṃ nivāsinā

पश्चाच्च प्रेरितस्तेन स कालयवनाभिधः । सर्वम्लेच्छाधिपः शूरो यादवानां भयङ्करः

paścācca preritastena sa kālayavanābhidhaḥ | sarvamlecchādhipaḥ śūro yādavānāṃ bhayaṅkaraḥ

श्रुत्वा यवनमायान्तं कृष्णः सर्वान् यदूत्तमान् । आनाय्य च तथा राममुवाच मधुसूदनः

śrutvā yavanamāyāntaṃ kṛṣṇaḥ sarvān yadūttamān | ānāyya ca tathā rāmamuvāca madhusūdanaḥ

भयं नोऽत्र समुत्पन्नं जरासन्धान्महाबलात् । किं कर्तव्यं महाभाग यवनः समुपैति वै

bhayaṃ no'tra samutpannaṃ jarāsandhānmahābalāt | kiṃ kartavyaṃ mahābhāga yavanaḥ samupaiti vai

प्राणत्राणं प्रकर्तव्यं त्यक्त्वा गेहं बलं धनम् । सुखेन स्थीयते यत्र स देशः खलु पैतृकः

prāṇatrāṇaṃ prakartavyaṃ tyaktvā gehaṃ balaṃ dhanam | sukhena sthīyate yatra sa deśaḥ khalu paitṛkaḥ

सदोद्वेगकरः कामं किं कर्तव्यः कुलोचितः । शैलसागरसान्निध्ये स्थातव्यं सुखमिच्छता

sadodvegakaraḥ kāmaṃ kiṃ kartavyaḥ kulocitaḥ | śailasāgarasānnidhye sthātavyaṃ sukhamicchatā

यत्र वैरिभयं न स्यात्स्थातव्यं तत्र पण्डितैः । शेषशय्यां समाश्रित्य हरिः स्वपिति सागरे

yatra vairibhayaṃ na syātsthātavyaṃ tatra paṇḍitaiḥ | śeṣaśayyāṃ samāśritya hariḥ svapiti sāgare

तथैव च भयाद्‌भीतः कैलासे त्रिपुरार्दनः । तस्मान्नात्रैव स्थातव्यमस्माभिः शत्रुतापितैः

tathaiva ca bhayādbhītaḥ kailāse tripurārdanaḥ | tasmānnātraiva sthātavyamasmābhiḥ śatrutāpitaiḥ

द्वारवत्यां गमिष्यामः सहिताः सर्व एव वै । कथिता गरुडेनाद्य रम्या द्वारवती पुरी

dvāravatyāṃ gamiṣyāmaḥ sahitāḥ sarva eva vai | kathitā garuḍenādya ramyā dvāravatī purī

रैवताचलसानिध्ये सिन्धुकूले मनोहरा । व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तथ्यं सर्वे यादवपुङ्गवाः

raivatācalasānidhye sindhukūle manoharā | vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tathyaṃ sarve yādavapuṅgavāḥ

गमनाय मतिं चक्रुः सकुटुम्बाः सवाहनाः । शकटानि तथोष्ट्राश्च वाम्यश्च महिषास्तथा

gamanāya matiṃ cakruḥ sakuṭumbāḥ savāhanāḥ | śakaṭāni tathoṣṭrāśca vāmyaśca mahiṣāstathā

धनपूर्णानि कृत्वा ते निर्ययुर्नगराद्‌बहिः । रामकृष्णौ पुरस्कृत्य सर्वे ते सपरिच्छदाः

dhanapūrṇāni kṛtvā te niryayurnagarādbahiḥ | rāmakṛṣṇau puraskṛtya sarve te saparicchadāḥ

अग्रे कृत्वा प्रजाः सर्वाश्चेलुः सर्वे यदूत्तमाः । कतिचिद्दिवसैः प्रापुः पुरीं द्वारवतीं किल

agre kṛtvā prajāḥ sarvāśceluḥ sarve yadūttamāḥ | katiciddivasaiḥ prāpuḥ purīṃ dvāravatīṃ kila

शिल्पिभिः कारयामास जीर्णोद्धारं हि माधवः । संस्थाप्य यादवांस्तत्र तावेतौ बलकेशवौ

śilpibhiḥ kārayāmāsa jīrṇoddhāraṃ hi mādhavaḥ | saṃsthāpya yādavāṃstatra tāvetau balakeśavau

तरसा मथुरामेत्य संस्थितौ निर्जनां पुरीम् । तदा तत्रैव सम्प्राप्तो बलवान् यवनाधिपः

tarasā mathurāmetya saṃsthitau nirjanāṃ purīm | tadā tatraiva samprāpto balavān yavanādhipaḥ

ज्ञात्वैनमागतं कृष्णो निर्ययौ नगराद्‌बहिः । पदातिरग्रे तस्याभूद्यवनस्य जनार्दनः

jñātvainamāgataṃ kṛṣṇo niryayau nagarādbahiḥ | padātiragre tasyābhūdyavanasya janārdanaḥ

पीताम्बरधरः श्रीमान्प्राहसन्मधुसूदनः । तं दृष्ट्वा पुरतो यान्तं कृष्णं कमललोचनम्

pītāmbaradharaḥ śrīmānprāhasanmadhusūdanaḥ | taṃ dṛṣṭvā purato yāntaṃ kṛṣṇaṃ kamalalocanam

यवनोऽपि पदातिः सन्पृष्ठतोऽनुगतः खलः । प्रसुप्तो यत्र राजर्षिर्मुचुकुन्दो महाबलः

yavano'pi padātiḥ sanpṛṣṭhato'nugataḥ khalaḥ | prasupto yatra rājarṣirmucukundo mahābalaḥ

प्रययौ भगवांस्तत्र सकालयवनो हरिः । तत्रैवान्तर्दधे विष्णुर्मुचुकुन्दं समीक्ष्य च

prayayau bhagavāṃstatra sakālayavano hariḥ | tatraivāntardadhe viṣṇurmucukundaṃ samīkṣya ca

तत्रैव यवनः प्राप्तः सुप्तभूतमपश्यत । मत्वा तं वासुदेवं स पादेनाताडयन्नृपम्

tatraiva yavanaḥ prāptaḥ suptabhūtamapaśyata | matvā taṃ vāsudevaṃ sa pādenātāḍayannṛpam

प्रबुद्धः क्रोधरक्ताक्षस्तं ददाह महाबलः । तं दग्ध्वा मुचुकुन्दोऽथ ददर्श कमलेक्षणम्

prabuddhaḥ krodharaktākṣastaṃ dadāha mahābalaḥ | taṃ dagdhvā mucukundo'tha dadarśa kamalekṣaṇam

वासुदेवं सुदेवेशं प्रणम्य प्रस्थितो वनम् । जगाम द्वारकां कृष्णो बलदेवसमन्वितः

vāsudevaṃ sudeveśaṃ praṇamya prasthito vanam | jagāma dvārakāṃ kṛṣṇo baladevasamanvitaḥ

उग्रसेनं नृपं कृत्वा विजहार यथारुचि । अहरद्‌रुक्मिणी कामं शिशुपालस्वयंवरात्

ugrasenaṃ nṛpaṃ kṛtvā vijahāra yathāruci | aharadrukmiṇī kāmaṃ śiśupālasvayaṃvarāt

राक्षसेन विवाहेन चक्रे दारविधिं हरिः । ततो जाम्बवतीं सत्यां मित्रविन्दाञ्च भामिनीम्

rākṣasena vivāhena cakre dāravidhiṃ hariḥ | tato jāmbavatīṃ satyāṃ mitravindāñca bhāminīm

कालिन्दीं लक्षणां भद्रां तथा नाग्नजितीं शुभाम् । पृथक्पृथक्समानीयाप्युपयेमे जनार्दनः

kālindīṃ lakṣaṇāṃ bhadrāṃ tathā nāgnajitīṃ śubhām | pṛthakpṛthaksamānīyāpyupayeme janārdanaḥ

अष्टावेव महीपाल पत्‍न्यः परमशोभनाः । प्रासूत रुक्मिणी पुत्रं प्रद्युम्नं चारुदर्शनम्

aṣṭāveva mahīpāla patnyaḥ paramaśobhanāḥ | prāsūta rukmiṇī putraṃ pradyumnaṃ cārudarśanam

जातकर्मादिकं तस्य चकार मधुसूदनः । हृतोऽसौ सूतिकागेहाच्छम्बरेण बलीयसा

jātakarmādikaṃ tasya cakāra madhusūdanaḥ | hṛto'sau sūtikāgehācchambareṇa balīyasā

नीतश्च स्वपुरीं बालो मायावत्यै समर्पितः । वासुदेवो हृतं दृष्ट्वा पुत्रं शोकसमन्वितः

nītaśca svapurīṃ bālo māyāvatyai samarpitaḥ | vāsudevo hṛtaṃ dṛṣṭvā putraṃ śokasamanvitaḥ

जगाम शरणं देवीं भक्तियुक्तेन चेतसा । वृत्रासुरादयो दैत्या लीलयैव यया हताः

jagāma śaraṇaṃ devīṃ bhaktiyuktena cetasā | vṛtrāsurādayo daityā līlayaiva yayā hatāḥ

ततोऽसौ योगमायायाश्चकार परमां स्मृतिम् । वचोभिः परमोदारैरक्षरैः स्तवनैः शुभैः

tato'sau yogamāyāyāścakāra paramāṃ smṛtim | vacobhiḥ paramodārairakṣaraiḥ stavanaiḥ śubhaiḥ

श्रीकृष्ण उवाच मातर्मयातितपसा परितोषिता त्वं प्राग्जन्मनि प्रसुमनादिभिरर्चितासि । धर्मात्मजेन बदरीवनखण्डमध्ये किं विस्मृतो जननि ते त्वयि भक्तिभावः

śrīkṛṣṇa uvāca mātarmayātitapasā paritoṣitā tvaṃ prāgjanmani prasumanādibhirarcitāsi | dharmātmajena badarīvanakhaṇḍamadhye kiṃ vismṛto janani te tvayi bhaktibhāvaḥ

सूतीगृहादपहृतः किमु बालको मे केनापि दुष्टमनसाप्यथ कौतुकाद्वा । मानापहारकरणाय ममाद्य नूनं लज्जा तवाम्ब खलु भक्तजनस्य युक्ता

sūtīgṛhādapahṛtaḥ kimu bālako me kenāpi duṣṭamanasāpyatha kautukādvā | mānāpahārakaraṇāya mamādya nūnaṃ lajjā tavāmba khalu bhaktajanasya yuktā

दुर्गो महानतितरां नगरी सुगुप्ता तत्रापि मेऽस्ति सदनं किल मध्यभागे । अन्तःपुरे च पिहितं ननु सूतिगेहं बालो हृतः खलु तथापि ममैव दोषात्

durgo mahānatitarāṃ nagarī suguptā tatrāpi me'sti sadanaṃ kila madhyabhāge | antaḥpure ca pihitaṃ nanu sūtigehaṃ bālo hṛtaḥ khalu tathāpi mamaiva doṣāt

नाहं गतः परपुरं न च यादवाश्च रक्षावतीव नगरी किल वीरवर्यैः । माया तवैव जननि प्रकटप्रभावा मे बालकः परिहृतः कुहकेन केन

nāhaṃ gataḥ parapuraṃ na ca yādavāśca rakṣāvatīva nagarī kila vīravaryaiḥ | māyā tavaiva janani prakaṭaprabhāvā me bālakaḥ parihṛtaḥ kuhakena kena

नो वेद्म्यहं जननि ते चरितं सुगुप्तं को वेद मन्दमतिरल्पविदेव देही । क्वासौ गतो मम भटैर्न च वीक्षितो वा हर्ताम्बिके जवनिका तव कल्पितेयम्

no vedmyahaṃ janani te caritaṃ suguptaṃ ko veda mandamatiralpavideva dehī | kvāsau gato mama bhaṭairna ca vīkṣito vā hartāmbike javanikā tava kalpiteyam

चित्रं न तेऽत्र पुरतो मम मातृगर्भो नीतस्त्वयार्धसमये किल माययासौ । यं रोहिणी हलधरं सुषुवे प्रसिद्धं दूरे स्थिता पतिपरा मिथुनं विनापि

citraṃ na te'tra purato mama mātṛgarbho nītastvayārdhasamaye kila māyayāsau | yaṃ rohiṇī haladharaṃ suṣuve prasiddhaṃ dūre sthitā patiparā mithunaṃ vināpi

सृष्टिं करोषि जगतामनुपालनं च नाशं तथैव पुनरप्यनिशं गुणैस्त्वम् । को वेद तेऽम्ब चरितं दुरितान्तकारि प्रायेण सर्वमखिलं विहितं त्वयैतत्

sṛṣṭiṃ karoṣi jagatāmanupālanaṃ ca nāśaṃ tathaiva punarapyaniśaṃ guṇaistvam | ko veda te'mba caritaṃ duritāntakāri prāyeṇa sarvamakhilaṃ vihitaṃ tvayaitat

उत्पाद्य पुत्रजननप्रभवं प्रमोदं दत्त्वा पुनर्विरहजं किल दुःखभारम् । त्वं क्रीडसे सुललितैः खलु तैर्विहारै- र्नो चेत्कथं मम सुताप्तिरतिर्वृथा स्यात्

utpādya putrajananaprabhavaṃ pramodaṃ dattvā punarvirahajaṃ kila duḥkhabhāram | tvaṃ krīḍase sulalitaiḥ khalu tairvihārai- rno cetkathaṃ mama sutāptiratirvṛthā syāt

मातास्य रोदिति भृशं कुररीव बाला दुःखं तनोति मम सन्निधिगा सदैव । कष्टं न वेत्सि ललितेऽप्रमितप्रभावे मातस्त्वमेव शरणं भवपीडितानाम्

mātāsya roditi bhṛśaṃ kurarīva bālā duḥkhaṃ tanoti mama sannidhigā sadaiva | kaṣṭaṃ na vetsi lalite'pramitaprabhāve mātastvameva śaraṇaṃ bhavapīḍitānām

सीमा सुखस्य सुतजन्म तदीयनाशो दुःखस्य देवि भवने विबुधा वदन्ति । तत्किं करोमि जननि प्रथमे प्रनष्टे पुत्रे ममाद्य हृदयं स्फुटतीव मातः

sīmā sukhasya sutajanma tadīyanāśo duḥkhasya devi bhavane vibudhā vadanti | tatkiṃ karomi janani prathame pranaṣṭe putre mamādya hṛdayaṃ sphuṭatīva mātaḥ

यज्ञं करोमि तव तुष्टिकरं व्रतं वा दैवं च पूजनमथाखिलदुःखहा त्वम् । मातः सुतोऽत्र यदि जीवति दर्शयाशु त्वं वै क्षमा सकलशोकविनाशनाय

yajñaṃ karomi tava tuṣṭikaraṃ vrataṃ vā daivaṃ ca pūjanamathākhiladuḥkhahā tvam | mātaḥ suto'tra yadi jīvati darśayāśu tvaṃ vai kṣamā sakalaśokavināśanāya

व्यास उवाच एवं स्तुता तदा देवी कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा । प्रत्यक्षदर्शना भूत्वा तमुवाच जगद्‌गुरुम्

vyāsa uvāca evaṃ stutā tadā devī kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā | pratyakṣadarśanā bhūtvā tamuvāca jagadgurum

श्रीदेव्युवाच शोकं मा कुरु देवेश शापोऽयं ते पुरातनः । तस्य योगेन पुत्रस्ते शम्बरेण हृतो बलात्

śrīdevyuvāca śokaṃ mā kuru deveśa śāpo'yaṃ te purātanaḥ | tasya yogena putraste śambareṇa hṛto balāt

अतस्ते षोडशे वर्षे हत्वा तं शम्बरं बलात् । आगमिष्यति पुत्रस्ते मत्प्रसादान्न संशयः

ataste ṣoḍaśe varṣe hatvā taṃ śambaraṃ balāt | āgamiṣyati putraste matprasādānna saṃśayaḥ

व्यास उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी चण्डिका चण्डविक्रमा । भगवानपि पुत्रस्य शोकं त्यक्त्वाभवत्सुखी

vyāsa uvāca ityuktvāntardadhe devī caṇḍikā caṇḍavikramā | bhagavānapi putrasya śokaṃ tyaktvābhavatsukhī

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे देव्या कृष्णशोकापनोदनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe devyā kṛṣṇaśokāpanodanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २५

पराशक्तेः सर्वज्ञत्वकथनम् राजोवाच सन्देहो मे मुनिश्रेष्ठ जायते वचनात्तव । वैष्णवांशे भगवति दुःखोत्पत्तिं विलोक्य च

parāśakteḥ sarvajñatvakathanam rājovāca sandeho me muniśreṣṭha jāyate vacanāttava | vaiṣṇavāṃśe bhagavati duḥkhotpattiṃ vilokya ca

नारायणांशसम्भूतो वासुदेवः प्रतापवान् । कथं स सूतिकागाराद्धृतो बालो हरेरपि

nārāyaṇāṃśasambhūto vāsudevaḥ pratāpavān | kathaṃ sa sūtikāgārāddhṛto bālo harerapi

सुगुप्तनगरे रम्ये गुप्तेऽथ सूतिकागृहे । प्रविश्य तेन दैत्येन गृहीतोऽसौ कथं शिशुः

suguptanagare ramye gupte'tha sūtikāgṛhe | praviśya tena daityena gṛhīto'sau kathaṃ śiśuḥ

न ज्ञातो वासुदेवेन चित्रमेतन्ममाद्‌भुतम् । जायते महदाश्चर्यं चित्ते सत्यवतीसुत

na jñāto vāsudevena citrametanmamādbhutam | jāyate mahadāścaryaṃ citte satyavatīsuta

ब्रूहि तत्कारणं ब्रह्मन्न ज्ञातं केशवेन यत् । हरणं तत्रसंस्थेन शिशोर्वा सूतिकागृहात्

brūhi tatkāraṇaṃ brahmanna jñātaṃ keśavena yat | haraṇaṃ tatrasaṃsthena śiśorvā sūtikāgṛhāt

व्यास उवाच माया बलवती राजन्नराणां बुद्धिमोहिनी । शाम्भवी विश्रुता लोके को वा मोहं न गच्छति

vyāsa uvāca māyā balavatī rājannarāṇāṃ buddhimohinī | śāmbhavī viśrutā loke ko vā mohaṃ na gacchati

मानुषं जन्म सम्प्राप्य गुणाः सर्वेऽपि मानुषाः । भवन्ति देहजा कामं न देवा नासुरास्तदा

mānuṣaṃ janma samprāpya guṇāḥ sarve'pi mānuṣāḥ | bhavanti dehajā kāmaṃ na devā nāsurāstadā

क्षुत्तृण्निद्रा भयं तन्द्रा व्यामोहः शोकसंशयः । हर्षश्चैवाभिमानश्च जरामरणमेव च

kṣuttṛṇnidrā bhayaṃ tandrā vyāmohaḥ śokasaṃśayaḥ | harṣaścaivābhimānaśca jarāmaraṇameva ca

अज्ञानं ग्लानिरप्रीतिरीर्ष्यासूया मदः श्रमः । एते देहभवा भावाः प्रभवन्ति नराधिप

ajñānaṃ glāniraprītirīrṣyāsūyā madaḥ śramaḥ | ete dehabhavā bhāvāḥ prabhavanti narādhipa

यथा हेममृगं रामो न बुबोध पुरोगतम् । जानक्या हरणञ्चैव जटायुमरणं तथा

yathā hemamṛgaṃ rāmo na bubodha purogatam | jānakyā haraṇañcaiva jaṭāyumaraṇaṃ tathā

अभिषेकदिने रामो वनवासं न वेद च । तथा न ज्ञातवान् रामः स्वशोकान्मरणं पितुः

abhiṣekadine rāmo vanavāsaṃ na veda ca | tathā na jñātavān rāmaḥ svaśokānmaraṇaṃ pituḥ

अज्ञवद्विचचारासौ पश्यमानो वने वने । जानकीं न विवेदाथ रावणेन हृतां बलात्

ajñavadvicacārāsau paśyamāno vane vane | jānakīṃ na vivedātha rāvaṇena hṛtāṃ balāt

सहायान् वानरान्कृत्वा हत्वा शक्रसुतं बलात् । सागरे सेतुबन्धञ्च कृत्वोत्तीर्य सरित्पतिम्

sahāyān vānarānkṛtvā hatvā śakrasutaṃ balāt | sāgare setubandhañca kṛtvottīrya saritpatim

प्रेषयामास सर्वासु दिक्षु तान्कपिकुञ्जरान् । संग्रामं कृतवान्घोरं दुःखं प्राप रणाजिरे

preṣayāmāsa sarvāsu dikṣu tānkapikuñjarān | saṃgrāmaṃ kṛtavānghoraṃ duḥkhaṃ prāpa raṇājire

बन्धनं नागपाशेन प्राप रामो महाबलः । गरुडान्मोक्षणं पश्चादन्वभूद्‌रघुनन्दनः

bandhanaṃ nāgapāśena prāpa rāmo mahābalaḥ | garuḍānmokṣaṇaṃ paścādanvabhūdraghunandanaḥ

अहनद्‌रावणं संख्ये कुम्भकर्णं महाबलम् । मेघनादं निकुम्भञ्च कुपितो रघुनन्दनः

ahanadrāvaṇaṃ saṃkhye kumbhakarṇaṃ mahābalam | meghanādaṃ nikumbhañca kupito raghunandanaḥ

अदूष्यत्वञ्च जानक्या न विवेद जनार्दनः । दिव्यञ्च कारयामास ज्वलितेऽग्नौ प्रवेशनम्

adūṣyatvañca jānakyā na viveda janārdanaḥ | divyañca kārayāmāsa jvalite'gnau praveśanam

लोकापवादाच्च परं ततस्तत्याज तां प्रियाम् । अदूष्यां दूषितां मत्वा सीतां दशरथात्मजः

lokāpavādācca paraṃ tatastatyāja tāṃ priyām | adūṣyāṃ dūṣitāṃ matvā sītāṃ daśarathātmajaḥ

न ज्ञातौ स्वसुतौ तेन रामेण च कुशीलवौ । मुनिना कथितौ तौ तु तस्य पुत्रौ महाबलौ

na jñātau svasutau tena rāmeṇa ca kuśīlavau | muninā kathitau tau tu tasya putrau mahābalau

पातालगमनं चैव जानक्या ज्ञातवान्न च । राघवः कोपसंयुक्तो भ्रातरं हन्तुमुद्यतः

pātālagamanaṃ caiva jānakyā jñātavānna ca | rāghavaḥ kopasaṃyukto bhrātaraṃ hantumudyataḥ

कालस्यागमनञ्चैव न विवेद खरान्तकः । मानुषं देहमाश्रित्य चक्रे मानुषचेष्टितम्

kālasyāgamanañcaiva na viveda kharāntakaḥ | mānuṣaṃ dehamāśritya cakre mānuṣaceṣṭitam

तथैव मानुषान्भावान्नात्र कार्या विचारणा । पूर्वं कंसभयात्प्राप्तो गोकुले यदुनन्दनः

tathaiva mānuṣānbhāvānnātra kāryā vicāraṇā | pūrvaṃ kaṃsabhayātprāpto gokule yadunandanaḥ

जरासन्धभयात्पश्चाद्‌ द्वारवत्यां गतो हरिः । अधर्मं कृतवान्कृष्णो रुक्मिण्या हरणञ्च यत्

jarāsandhabhayātpaścād dvāravatyāṃ gato hariḥ | adharmaṃ kṛtavānkṛṣṇo rukmiṇyā haraṇañca yat

शिशुपालवृतायाश्च जानन्धर्मं सनातनम् । शुशोच बालकं कृष्णः शम्बरेण हृतं बलात्

śiśupālavṛtāyāśca jānandharmaṃ sanātanam | śuśoca bālakaṃ kṛṣṇaḥ śambareṇa hṛtaṃ balāt

मुमोद जानन्पुत्रं तं हर्षशोकयुतस्ततः । सत्यभामाज्ञया यत्तु युयुधे स्वर्गतः किल

mumoda jānanputraṃ taṃ harṣaśokayutastataḥ | satyabhāmājñayā yattu yuyudhe svargataḥ kila

इन्द्रेण पादपार्थं तु स्त्रीजितत्वं प्रकाशयन् । जहार कल्पवृक्षं यः पराभूय शतक्रतुम्

indreṇa pādapārthaṃ tu strījitatvaṃ prakāśayan | jahāra kalpavṛkṣaṃ yaḥ parābhūya śatakratum

मानिनीमानरक्षार्थं हरिश्चित्रधरः प्रभुः । बद्ध्वा वृक्षे हरिं सत्या नारदाय ददौ पतिम्

māninīmānarakṣārthaṃ hariścitradharaḥ prabhuḥ | baddhvā vṛkṣe hariṃ satyā nāradāya dadau patim

दत्त्वाथ कानकं कृष्णं मोचयामास भामिनी । दृष्ट्वा पुत्रान्पुरुगुणान्प्रद्युम्नप्रमुखानथ

dattvātha kānakaṃ kṛṣṇaṃ mocayāmāsa bhāminī | dṛṣṭvā putrānpuruguṇānpradyumnapramukhānatha

कृष्णं जाम्बवती दीना ययाचे सन्ततिं शुभाम् । स ययौ पर्वतं कृष्णस्तपस्याकृतनिश्चयः

kṛṣṇaṃ jāmbavatī dīnā yayāce santatiṃ śubhām | sa yayau parvataṃ kṛṣṇastapasyākṛtaniścayaḥ

उपमन्युर्मुनिर्यत्र शिवभक्तः परन्तपः । उपमन्युं गुरु कृत्वा दीक्षां पाशुपतो हरिः

upamanyurmuniryatra śivabhaktaḥ parantapaḥ | upamanyuṃ guru kṛtvā dīkṣāṃ pāśupato hariḥ

जग्राह पुत्रकामस्तु मुण्डी दण्डी बभूव ह । उग्रं तत्र तपस्तेपे मासमेकं फलाशनः

jagrāha putrakāmastu muṇḍī daṇḍī babhūva ha | ugraṃ tatra tapastepe māsamekaṃ phalāśanaḥ

जजाप शिवमन्त्रं तु शिवध्यानपरो हरिः । द्वितीये तु जलाहारस्तिष्ठन्नेकपदा हरिः

jajāpa śivamantraṃ tu śivadhyānaparo hariḥ | dvitīye tu jalāhārastiṣṭhannekapadā hariḥ

तृतीये वायुभक्षस्तु पादाङ्गुष्ठाग्रसंस्थितः । षष्ठे तु भगवान् रुद्रः प्रसन्नो भक्तिभावतः

tṛtīye vāyubhakṣastu pādāṅguṣṭhāgrasaṃsthitaḥ | ṣaṣṭhe tu bhagavān rudraḥ prasanno bhaktibhāvataḥ

दर्शनञ्च ददौ तत्र सोमः सोमकलाधरः । आजगाम वृषारूढः सुरैरिन्द्रादिभिर्वृतः

darśanañca dadau tatra somaḥ somakalādharaḥ | ājagāma vṛṣārūḍhaḥ surairindrādibhirvṛtaḥ

ब्रह्मविष्णुयुतः साक्षाद्यक्षगन्धर्वसेवितः । सम्बोधयन्वासुदेवं शङ्करस्तमुवाच ह

brahmaviṣṇuyutaḥ sākṣādyakṣagandharvasevitaḥ | sambodhayanvāsudevaṃ śaṅkarastamuvāca ha

तुष्टोऽस्मि कृष्ण तपसा तवोग्रेण महामते । ददामि वाच्छितान्कामान्ब्रूहि यादवनन्दन

tuṣṭo'smi kṛṣṇa tapasā tavogreṇa mahāmate | dadāmi vācchitānkāmānbrūhi yādavanandana

मयि दृष्टे कामपूरे कामशेषो न सम्भवेत् । व्यास उवाच तं दृष्ट्वा शङ्करं तुष्टं भगवान्देवकीसुतः

mayi dṛṣṭe kāmapūre kāmaśeṣo na sambhavet | vyāsa uvāca taṃ dṛṣṭvā śaṅkaraṃ tuṣṭaṃ bhagavāndevakīsutaḥ

पपात पादयोस्तस्य दण्डवत्प्रेमसंयुतः । स्तुतिं चकार देवेशो मेघगम्भीरया गिरा

papāta pādayostasya daṇḍavatpremasaṃyutaḥ | stutiṃ cakāra deveśo meghagambhīrayā girā

स्थितस्तु पुरतः शम्भोर्वासुदेवः सनातनः । श्रीकृष्ण उवाच देवदेव जगन्ताथ सर्वभूतार्तिनाशन

sthitastu purataḥ śambhorvāsudevaḥ sanātanaḥ | śrīkṛṣṇa uvāca devadeva jagantātha sarvabhūtārtināśana

विश्वयोने सुरारिघ्न नमस्त्रैलोक्यकारक । नीलकण्ठ नमस्तुभ्यं शूलिने ते नमो नमः

viśvayone surārighna namastrailokyakāraka | nīlakaṇṭha namastubhyaṃ śūline te namo namaḥ

शैलजावल्लभायाश्च यज्ञघ्नाय नमोऽस्तु ते । धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं दर्शनात्तव सुव्रत

śailajāvallabhāyāśca yajñaghnāya namo'stu te | dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ darśanāttava suvrata

जन्म मे सफलं जातं नत्वा ते पादपङ्कजम् । बद्धोऽहं स्त्रीमयैः पाशैः संसारेऽस्मिञ्जगद्‌गुरो

janma me saphalaṃ jātaṃ natvā te pādapaṅkajam | baddho'haṃ strīmayaiḥ pāśaiḥ saṃsāre'smiñjagadguro

शरणं तेऽद्य सम्प्राप्तो रक्षणार्थं त्रिलोचन । सम्प्राप्य मानुषं जन्म खिन्नोऽहं दुःखनाशन

śaraṇaṃ te'dya samprāpto rakṣaṇārthaṃ trilocana | samprāpya mānuṣaṃ janma khinno'haṃ duḥkhanāśana

त्राहि मां शरणं प्राप्तं भवभीतं भवाधुना । गर्भवासे महद्दुःखं प्राप्तं मदनदाहक

trāhi māṃ śaraṇaṃ prāptaṃ bhavabhītaṃ bhavādhunā | garbhavāse mahadduḥkhaṃ prāptaṃ madanadāhaka

जन्मतः कंसभयजमनुभूतं च गोकुले । जातोऽहं नन्दगोपालो बल्लवाज्ञाकरस्तथा

janmataḥ kaṃsabhayajamanubhūtaṃ ca gokule | jāto'haṃ nandagopālo ballavājñākarastathā

गोरजःकीर्णकेशस्तु भ्रमन्वृन्दावने घने । म्लेच्छराजभयत्रस्तो गतो द्वारवतीं पुनः

gorajaḥkīrṇakeśastu bhramanvṛndāvane ghane | mleccharājabhayatrasto gato dvāravatīṃ punaḥ

त्यक्त्वा पित्र्यं शुभं देशं माधुरं दुर्लभं विभो । ययातिशापबद्धेन तस्मै दत्तं भयाद्विभो

tyaktvā pitryaṃ śubhaṃ deśaṃ mādhuraṃ durlabhaṃ vibho | yayātiśāpabaddhena tasmai dattaṃ bhayādvibho

राज्यं सुपुष्टमपि च धर्मरक्षापरेण च । उग्रसेनस्य दासत्वं कृतं वै सर्वदा मया

rājyaṃ supuṣṭamapi ca dharmarakṣāpareṇa ca | ugrasenasya dāsatvaṃ kṛtaṃ vai sarvadā mayā

राजासौ यादवानां वै कृतो नः पूर्वजैः किल । गार्हस्थ्यं दुःखदं शम्भो स्त्रीवश्यं धर्मखण्डनम्

rājāsau yādavānāṃ vai kṛto naḥ pūrvajaiḥ kila | gārhasthyaṃ duḥkhadaṃ śambho strīvaśyaṃ dharmakhaṇḍanam

पारतन्त्र्यं सदा बन्धमोक्षवार्तात्र दुर्लभा । रुक्यिण्यास्तनयान्दृष्ट्वा भार्या जाम्बवती मम

pāratantryaṃ sadā bandhamokṣavārtātra durlabhā | rukyiṇyāstanayāndṛṣṭvā bhāryā jāmbavatī mama

प्रेरयामास पुत्रार्थं तपसे मदनान्तक । सकामेन मया तप्तं तपः पुत्रार्थमद्य वै

prerayāmāsa putrārthaṃ tapase madanāntaka | sakāmena mayā taptaṃ tapaḥ putrārthamadya vai

लज्जा भवति देवेश प्रार्थनायां जगद्‍गुरो । कस्त्वामाराध्य देवेशं मुक्तिदं भक्तवत्सलम्

lajjā bhavati deveśa prārthanāyāṃ jagadguro | kastvāmārādhya deveśaṃ muktidaṃ bhaktavatsalam

प्रसन्नं याचते मूढः फलं तुच्छं विनाशि यत् । सोऽयं मायाविमूढात्मा याचे पुत्रसुखं विभो

prasannaṃ yācate mūḍhaḥ phalaṃ tucchaṃ vināśi yat | so'yaṃ māyāvimūḍhātmā yāce putrasukhaṃ vibho

कामिन्या प्रेरितः शम्भो मुक्तिदं त्वां जगत्पते । जानामि दुःखदं शम्भो संसारं दुःखसाधनम्

kāminyā preritaḥ śambho muktidaṃ tvāṃ jagatpate | jānāmi duḥkhadaṃ śambho saṃsāraṃ duḥkhasādhanam

अनित्यं नाशधर्माणं तथापि विरतिर्न मे । शापान्नारायणांशोऽहं जातोऽस्मि क्षितिमण्डले

anityaṃ nāśadharmāṇaṃ tathāpi viratirna me | śāpānnārāyaṇāṃśo'haṃ jāto'smi kṣitimaṇḍale

भोक्तुं बहुतरं दुःखं मायापाशेन यन्त्रितः । व्यास उवाच इत्युक्तवन्तं गोविन्दं प्रत्युवाच महेश्वरः

bhoktuṃ bahutaraṃ duḥkhaṃ māyāpāśena yantritaḥ | vyāsa uvāca ityuktavantaṃ govindaṃ pratyuvāca maheśvaraḥ

बहवस्ते भविष्यन्ति पुत्राः शत्रुनिषूदन । स्त्रीणां षोडशसाहस्रं भविष्यति शतार्धकम्

bahavaste bhaviṣyanti putrāḥ śatruniṣūdana | strīṇāṃ ṣoḍaśasāhasraṃ bhaviṣyati śatārdhakam

तासु पुत्रा दश दश भविष्यन्ति महाबलाः । इत्युक्त्वोपररामाशु शङ्करः प्रियदर्शनः

tāsu putrā daśa daśa bhaviṣyanti mahābalāḥ | ityuktvopararāmāśu śaṅkaraḥ priyadarśanaḥ

उवाच गिरिजा देवी प्रणतं मधुसूदनम् । कृष्ण कृष्ण महाबाहो संसारेऽस्मिन्नराधिप

uvāca girijā devī praṇataṃ madhusūdanam | kṛṣṇa kṛṣṇa mahābāho saṃsāre'sminnarādhipa

गृहस्थप्रवरो लोके भविष्यति भवानिह । ततो वर्षशतान्ते तु द्विजशापाज्जनार्दन

gṛhasthapravaro loke bhaviṣyati bhavāniha | tato varṣaśatānte tu dvijaśāpājjanārdana

गान्धार्याश्च तथा शापाद्‌भविता ते कुलक्षयः । परस्परं निहत्याजौ पुत्रास्ते शापमोहिताः

gāndhāryāśca tathā śāpādbhavitā te kulakṣayaḥ | parasparaṃ nihatyājau putrāste śāpamohitāḥ

गमिष्यन्ति क्षयं सर्वे यादवाश्च तथापरे । सानुजस्त्वं तथा देहं त्यक्त्वा यास्यसि वै दिवम्

gamiṣyanti kṣayaṃ sarve yādavāśca tathāpare | sānujastvaṃ tathā dehaṃ tyaktvā yāsyasi vai divam

शोकस्तत्र न कर्तव्यो भवितव्यं प्रति प्रभो । अवश्यम्भाविभावानां प्रतीकारो न विद्यते

śokastatra na kartavyo bhavitavyaṃ prati prabho | avaśyambhāvibhāvānāṃ pratīkāro na vidyate

तत्र शोको न कर्तव्यो नूनं मम मतं सदा । अष्टावक्रस्य शापेन भार्यास्ते मधुसूदन

tatra śoko na kartavyo nūnaṃ mama mataṃ sadā | aṣṭāvakrasya śāpena bhāryāste madhusūdana

चौरेभ्यो ग्रहणं कृष्ण गमिष्यन्ति मृते त्वयि । व्यास उवाच इत्युक्त्वान्तर्दधे शम्भुः सोमः ससुरमण्डलः

caurebhyo grahaṇaṃ kṛṣṇa gamiṣyanti mṛte tvayi | vyāsa uvāca ityuktvāntardadhe śambhuḥ somaḥ sasuramaṇḍalaḥ

उपमन्युं प्रणम्याथ कृष्णोऽपि द्वारकां ययौ । यस्माद्‌ ब्रह्मादयो राजन् सन्ति यद्यप्यधीश्वराः

upamanyuṃ praṇamyātha kṛṣṇo'pi dvārakāṃ yayau | yasmād brahmādayo rājan santi yadyapyadhīśvarāḥ

तथापि मायाकल्लोलयोगसंक्षुभितान्तराः । तदधीनाः स्थिताः सर्वे काष्ठपुत्तलिकोपमाः

tathāpi māyākallolayogasaṃkṣubhitāntarāḥ | tadadhīnāḥ sthitāḥ sarve kāṣṭhaputtalikopamāḥ

यथा यथा पूर्वभवं कर्म तेषां तथा तथा । प्रेरयत्यनिशं माया परब्रह्मस्वरूपिणी

yathā yathā pūrvabhavaṃ karma teṣāṃ tathā tathā | prerayatyaniśaṃ māyā parabrahmasvarūpiṇī

न वैषम्यं न नैर्घृण्यं भगवत्यां कदाचन । केवलं जीवमोक्षार्थं यतते भुवनेश्वरी

na vaiṣamyaṃ na nairghṛṇyaṃ bhagavatyāṃ kadācana | kevalaṃ jīvamokṣārthaṃ yatate bhuvaneśvarī

यदि सा नैव सृज्येत जगदेतच्चराचरम् । तदा मायां विना भूतं जडं स्यादेव नित्यशः

yadi sā naiva sṛjyeta jagadetaccarācaram | tadā māyāṃ vinā bhūtaṃ jaḍaṃ syādeva nityaśaḥ

तस्मात्कारुण्यमाश्रित्य जगज्जीवादिकं च यत् । करोति सततं देवी प्रेरयत्यनिशं च तत्

tasmātkāruṇyamāśritya jagajjīvādikaṃ ca yat | karoti satataṃ devī prerayatyaniśaṃ ca tat

तस्माद्‌ ब्रह्मादिमोहेऽस्मिन्कर्तव्यः संशयो न हि । मायान्तःपातिनः सर्वे मायाधीनाः सुरासुराः

tasmād brahmādimohe'sminkartavyaḥ saṃśayo na hi | māyāntaḥpātinaḥ sarve māyādhīnāḥ surāsurāḥ

स्वतन्त्रा सैव देवेशी स्वेच्छाचारविहारिणी । तस्मात्सर्वात्मना राजन् सेवनीया महेश्वरी

svatantrā saiva deveśī svecchācāravihāriṇī | tasmātsarvātmanā rājan sevanīyā maheśvarī

नातः परतरं किञ्चिदधिकं भुवनत्रये । एतद्धि जन्मसाफल्यं पराशक्तेः पदस्मृतिः

nātaḥ parataraṃ kiñcidadhikaṃ bhuvanatraye | etaddhi janmasāphalyaṃ parāśakteḥ padasmṛtiḥ

माभूत्तत्र कुले जन्म यत्र देवी न दैवतम् । अहं देवी न चान्योऽस्मि ब्रह्मैवाहं न शोकभाक्

mābhūttatra kule janma yatra devī na daivatam | ahaṃ devī na cānyo'smi brahmaivāhaṃ na śokabhāk

इत्यभेदेन तां नित्यां चिन्तयेज्जगदम्बिकाम् । ज्ञात्वा गुरुमुखादेनां वेदान्तश्रवणादिभिः

ityabhedena tāṃ nityāṃ cintayejjagadambikām | jñātvā gurumukhādenāṃ vedāntaśravaṇādibhiḥ

नित्यमेकाग्रमनसा भावयेदात्मरूपिणीम् । मुक्तो भवति तेनाशु नान्यथा कर्मकोटिभिः

nityamekāgramanasā bhāvayedātmarūpiṇīm | mukto bhavati tenāśu nānyathā karmakoṭibhiḥ

श्वेताश्वतरादयः सर्वे ऋषयो निर्मलाशयाः । आत्मरूपां हृदा ज्ञात्वा विमुक्ता भवबन्धनात्

śvetāśvatarādayaḥ sarve ṛṣayo nirmalāśayāḥ | ātmarūpāṃ hṛdā jñātvā vimuktā bhavabandhanāt

ब्रह्मविष्ण्वादयस्तद्वद्‌ गौरीलक्ष्म्यादयस्तथा । तामेव समुपासन्ते सच्चिदानन्दरूपिणीम्

brahmaviṣṇvādayastadvad gaurīlakṣmyādayastathā | tāmeva samupāsante saccidānandarūpiṇīm

इति ते कथितं राजन् यद्यत्पुष्टं त्वयानघ । प्रपञ्चतापत्रस्तेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

iti te kathitaṃ rājan yadyatpuṣṭaṃ tvayānagha | prapañcatāpatrastena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

एतत्ते कथितं राजन्मयाख्यानमनुत्तमम् । सर्वपापहरं पुण्यं पुराणं परमाद्‌भुतम्

etatte kathitaṃ rājanmayākhyānamanuttamam | sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ paramādbhutam

य इदं शृणुयान्नित्यं पुराणं वेदसम्मितम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो देवीलोके महीयते

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ purāṇaṃ vedasammitam | sarvapāpavinirmukto devīloke mahīyate

सूत उवाच एतन्मया श्रुतं व्यासात्कथ्यमानं सविस्तरम् । पुराणं पञ्चमं नूनं श्रीमद्‌भागवताभिधम्

sūta uvāca etanmayā śrutaṃ vyāsātkathyamānaṃ savistaram | purāṇaṃ pañcamaṃ nūnaṃ śrīmadbhāgavatābhidham

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थस्कन्धे पराशक्तेः सर्वज्ञत्वकथनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthaskandhe parāśakteḥ sarvajñatvakathanaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१

योगमायाप्रभाववर्णनम् ऋषय ऊचुः भवता कथितं सूत महदाख्यानमुत्तमम् । कृष्णस्य चरितं दिव्यं सर्वपातकनाशनम्

yogamāyāprabhāvavarṇanam ṛṣaya ūcuḥ bhavatā kathitaṃ sūta mahadākhyānamuttamam | kṛṣṇasya caritaṃ divyaṃ sarvapātakanāśanam

सन्देहोऽत्र महाभाग वासुदेवकथानके । जायते नः प्रोच्यमाने विस्तरेण महामते

sandeho'tra mahābhāga vāsudevakathānake | jāyate naḥ procyamāne vistareṇa mahāmate

वने गत्वा तपस्तप्तं वासुदेवेन दुष्करम् । विष्णोरंशावतारेण शिवस्याराधनं कृतम्

vane gatvā tapastaptaṃ vāsudevena duṣkaram | viṣṇoraṃśāvatāreṇa śivasyārādhanaṃ kṛtam

वरप्रदानं देव्या च पार्वत्या यत्कृतं पुनः । जगन्मातुश्च पूर्णायाः श्रीदेव्या अंशभूतया

varapradānaṃ devyā ca pārvatyā yatkṛtaṃ punaḥ | jaganmātuśca pūrṇāyāḥ śrīdevyā aṃśabhūtayā

ईश्वरेणापि कृष्णेन कुतस्तौ सम्प्रपूजितौ । न्यूनता वा किमस्त्वस्य तदेवं संशयो मम

īśvareṇāpi kṛṣṇena kutastau samprapūjitau | nyūnatā vā kimastvasya tadevaṃ saṃśayo mama

सूत उवाच शृणुध्वं कारणं तत्र मया व्यासश्रुतञ्च यत् । प्रब्रवीमि महाभागाः कथां कृष्णगुणान्विताम्

sūta uvāca śṛṇudhvaṃ kāraṇaṃ tatra mayā vyāsaśrutañca yat | prabravīmi mahābhāgāḥ kathāṃ kṛṣṇaguṇānvitām

वृत्तान्तं व्यासतः श्रुत्वा वैराटीसुतजस्तदा । पुनः पप्रच्छ मेधावी सन्देहं परमं गतः

vṛttāntaṃ vyāsataḥ śrutvā vairāṭīsutajastadā | punaḥ papraccha medhāvī sandehaṃ paramaṃ gataḥ

जनमेजय उवाच सम्यक्सत्यवतीसूनो श्रुतं परमकारणम् । तथापि मनसो वृत्तिः संशयं न विमुञ्चति

janamejaya uvāca samyaksatyavatīsūno śrutaṃ paramakāraṇam | tathāpi manaso vṛttiḥ saṃśayaṃ na vimuñcati

कृष्णेनाराधितः शम्भुस्तपस्तप्त्वातिदारुणम् । विस्मयोऽयं महाभाग देवदेवेन विष्णुना

kṛṣṇenārādhitaḥ śambhustapastaptvātidāruṇam | vismayo'yaṃ mahābhāga devadevena viṣṇunā

यः सर्वात्मापि सर्वेशः सर्वसिद्धिप्रदः प्रभुः । स कथं कृतवान्घोरं तपः प्राकृतवद्धरिः

yaḥ sarvātmāpi sarveśaḥ sarvasiddhipradaḥ prabhuḥ | sa kathaṃ kṛtavānghoraṃ tapaḥ prākṛtavaddhariḥ

जगत्कर्तुं क्षमः कृष्णस्तथा पालयितुं क्षमः । संहर्तुमपि कस्मात्स दारुणं तप आचरत्

jagatkartuṃ kṣamaḥ kṛṣṇastathā pālayituṃ kṣamaḥ | saṃhartumapi kasmātsa dāruṇaṃ tapa ācarat

व्यास उवाच सत्यमुक्तं त्वया राजन् वासुदेवो जनार्दनः । क्षमः सर्वेषु कार्येषु देवानां दैत्यसूदनः

vyāsa uvāca satyamuktaṃ tvayā rājan vāsudevo janārdanaḥ | kṣamaḥ sarveṣu kāryeṣu devānāṃ daityasūdanaḥ

तथापि मानुषं देहमाश्रितः परमेश्वरः । कृतवान्मानुषान्भावान्वर्णाश्रमसमाश्रितान्

tathāpi mānuṣaṃ dehamāśritaḥ parameśvaraḥ | kṛtavānmānuṣānbhāvānvarṇāśramasamāśritān

वृद्धानां पूजनं चैव गुरुपादाभिवन्दनम् । ब्राह्मणानां तथा सेवा देवताराधनं तथा

vṛddhānāṃ pūjanaṃ caiva gurupādābhivandanam | brāhmaṇānāṃ tathā sevā devatārādhanaṃ tathā

शोके शोकाभियोगश्च हर्षे हर्षसमुन्नतिः । दैन्यं नानापवादाश्च स्त्रीषु कामोपसेवनम्

śoke śokābhiyogaśca harṣe harṣasamunnatiḥ | dainyaṃ nānāpavādāśca strīṣu kāmopasevanam

कामः क्रोधस्तथा लोभः काले काले भवन्ति हि । तथा गुणमये देहे निर्गुणत्वं कथं भवेत्

kāmaḥ krodhastathā lobhaḥ kāle kāle bhavanti hi | tathā guṇamaye dehe nirguṇatvaṃ kathaṃ bhavet

सौबलीशापजाद्दोषात्तथा ब्राह्मणशापजात् । निधनं यादवानां तु कृष्णदेहस्य मोचनम्

saubalīśāpajāddoṣāttathā brāhmaṇaśāpajāt | nidhanaṃ yādavānāṃ tu kṛṣṇadehasya mocanam

हरणं लुण्ठनं तद्वत्तत्पत्‍नीनां नराधिप । अर्जुनस्यास्त्रमोक्षे च क्लीबत्वं तस्करेषु च

haraṇaṃ luṇṭhanaṃ tadvattatpatnīnāṃ narādhipa | arjunasyāstramokṣe ca klībatvaṃ taskareṣu ca

अज्ञत्वं हरणे गेहात्तत्प्रद्युम्नानिरुद्धयोः । एवं मानुषदेहेऽस्मिन्मानुषं खलु चेष्टितम्

ajñatvaṃ haraṇe gehāttatpradyumnāniruddhayoḥ | evaṃ mānuṣadehe'sminmānuṣaṃ khalu ceṣṭitam

विष्णोरंशावतारेऽस्मिन्नारायणमुनेस्तथा । अंशजे वासुदेवेऽत्र किं चित्रं शिवसेवने

viṣṇoraṃśāvatāre'sminnārāyaṇamunestathā | aṃśaje vāsudeve'tra kiṃ citraṃ śivasevane

स हि सर्वेश्वरो देवो विष्णोरपि च कारणम् । सुषुप्तस्थाननाथः स विष्णुना च प्रपूजितः

sa hi sarveśvaro devo viṣṇorapi ca kāraṇam | suṣuptasthānanāthaḥ sa viṣṇunā ca prapūjitaḥ

तदंशभूताः कृष्णाद्यास्तैः कथं न स पूज्यते । अकारो भगवान्ब्रह्माप्युकारः स्याद्धरिः स्वयम्

tadaṃśabhūtāḥ kṛṣṇādyāstaiḥ kathaṃ na sa pūjyate | akāro bhagavānbrahmāpyukāraḥ syāddhariḥ svayam

मकारो भगवान् रुद्रोऽप्यर्धमात्रा महेश्वरी । उत्तरोत्तरभावेनाप्युत्तमत्वं स्मृतं बुधैः

makāro bhagavān rudro'pyardhamātrā maheśvarī | uttarottarabhāvenāpyuttamatvaṃ smṛtaṃ budhaiḥ

अतः सर्वेषु शास्त्रेषु देवी सर्वोत्तमा स्मृता । अर्धमात्रास्थिता नित्या यानुच्चार्या विशेषतः

ataḥ sarveṣu śāstreṣu devī sarvottamā smṛtā | ardhamātrāsthitā nityā yānuccāryā viśeṣataḥ

विष्णोरप्यथिको रुद्रो विष्णुस्तु ब्रह्मणोऽधिकः । तस्मान्न संशयः कार्यः कृष्णेन शिवपूजने

viṣṇorapyathiko rudro viṣṇustu brahmaṇo'dhikaḥ | tasmānna saṃśayaḥ kāryaḥ kṛṣṇena śivapūjane

इच्छया ब्रह्मणो वक्त्राद्वरदानार्थमुद्‌बभौ । मूलरुद्रस्यांशभूतो रुद्रनामा द्वितीयकः

icchayā brahmaṇo vaktrādvaradānārthamudbabhau | mūlarudrasyāṃśabhūto rudranāmā dvitīyakaḥ

सोऽपि पूज्योऽस्ति सर्वेषां मूलरुद्रस्य का कथा । देवीतत्त्वस्य सान्निध्यादुत्तमत्वं स्मृतं शिवे

so'pi pūjyo'sti sarveṣāṃ mūlarudrasya kā kathā | devītattvasya sānnidhyāduttamatvaṃ smṛtaṃ śive

अवतारा हरेरेवं प्रभवन्ति युगे युगे । योगमायाप्रभावेण नात्र कार्या विचारणा

avatārā harerevaṃ prabhavanti yuge yuge | yogamāyāprabhāveṇa nātra kāryā vicāraṇā

या नेत्रपक्ष्मपरिसञ्चलनेन सम्य- ग्‌विश्वं सृजत्यवति हन्ति निगूढभावा । सैषा करोति सततं द्रुहिणाच्युतेशान् नानावतारकलने परिभूयमानान्

yā netrapakṣmaparisañcalanena samya- gviśvaṃ sṛjatyavati hanti nigūḍhabhāvā | saiṣā karoti satataṃ druhiṇācyuteśān nānāvatārakalane paribhūyamānān

सूतीगृहाद्‌व्रजनमप्यनया नियुक्तं संगोपितश्च भवने पशुपालराज्ञः । सम्प्रापितश्च मधुरां विनियोजितश्च श्रीद्वारकाप्रणयने ननु भीतचित्तः

sūtīgṛhādvrajanamapyanayā niyuktaṃ saṃgopitaśca bhavane paśupālarājñaḥ | samprāpitaśca madhurāṃ viniyojitaśca śrīdvārakāpraṇayane nanu bhītacittaḥ

निर्माय षोडशसहस्रशतार्धकास्ता नार्योऽष्टसम्मततराः स्वकलासमुत्थाः । तासां विलासवशगं तु विधाय कामं दासीकृतो हि भगवाननयाप्यनन्तः

nirmāya ṣoḍaśasahasraśatārdhakāstā nāryo'ṣṭasammatatarāḥ svakalāsamutthāḥ | tāsāṃ vilāsavaśagaṃ tu vidhāya kāmaṃ dāsīkṛto hi bhagavānanayāpyanantaḥ

एकापि बन्धनविधौ युवती समर्था पुंसो यथा सुदृढलोहमयं तु दाम । किं नाम षोडशसहस्रशतार्धकाश्च तं स्वीकृतं शुकमिवातिनिबन्धयन्ति

ekāpi bandhanavidhau yuvatī samarthā puṃso yathā sudṛḍhalohamayaṃ tu dāma | kiṃ nāma ṣoḍaśasahasraśatārdhakāśca taṃ svīkṛtaṃ śukamivātinibandhayanti

सात्राजितीवशगतेन मुदान्वितेन प्राप्तं सुरेन्द्रभवनं हरिणा तदानीम् । कृत्वा मृधं मघवता विहृतस्तरूणा- मीशः प्रियासदनभूषणतां य आप

sātrājitīvaśagatena mudānvitena prāptaṃ surendrabhavanaṃ hariṇā tadānīm | kṛtvā mṛdhaṃ maghavatā vihṛtastarūṇā- mīśaḥ priyāsadanabhūṣaṇatāṃ ya āpa

यो भीमजां हि हृतवाञ्छिशुपालकादी- ञ्जित्वा विधिं निखिलधर्मकृतो विधित्सुः । जग्राह तां निजबलेन च धर्मपत्‍नीं कोऽसौ विधिः परकलत्रहृतौ विजातः

yo bhīmajāṃ hi hṛtavāñchiśupālakādī- ñjitvā vidhiṃ nikhiladharmakṛto vidhitsuḥ | jagrāha tāṃ nijabalena ca dharmapatnīṃ ko'sau vidhiḥ parakalatrahṛtau vijātaḥ

अहङ्कारवशः प्राणी करोति च शुभाशुभम् । विमूढो मोहजालेन तत्कृतेनातिपातिना

ahaṅkāravaśaḥ prāṇī karoti ca śubhāśubham | vimūḍho mohajālena tatkṛtenātipātinā

अहङ्काराद्धि सञ्जातमिदं स्थावरजङ्गमम् । मूलाद्धरिहरादीनामुग्रात्प्रकृतिसम्भवात्

ahaṅkārāddhi sañjātamidaṃ sthāvarajaṅgamam | mūlāddhariharādīnāmugrātprakṛtisambhavāt

अहङ्कारपरित्यक्तो यदा भवति पद्मजः । तदा विमुक्तो भवति नोचेत्संसारकर्मकृत्

ahaṅkāraparityakto yadā bhavati padmajaḥ | tadā vimukto bhavati nocetsaṃsārakarmakṛt

तन्मुक्तस्तु विमुक्तो हि बद्धस्तद्वशतां गतः । न नारी न धनं गेहं न पुत्रा न सहोदराः

tanmuktastu vimukto hi baddhastadvaśatāṃ gataḥ | na nārī na dhanaṃ gehaṃ na putrā na sahodarāḥ

बन्धनं प्राणिनां राजन्नहङ्कारस्तु बन्धकः । अहं कर्ता मया चेदं कृतं कार्यं बलीयसा

bandhanaṃ prāṇināṃ rājannahaṅkārastu bandhakaḥ | ahaṃ kartā mayā cedaṃ kṛtaṃ kāryaṃ balīyasā

करिष्यामि करोम्येवं स्वयं बध्नाति प्राणभृत् । कारणेन विना कार्यं न सम्भवति कर्हिचित्

kariṣyāmi karomyevaṃ svayaṃ badhnāti prāṇabhṛt | kāraṇena vinā kāryaṃ na sambhavati karhicit

यथा न दृश्यते जातो मृत्पिण्डेन विना घटः । विष्णुः पालयिता विश्वस्याहङ्कारसमन्वितः

yathā na dṛśyate jāto mṛtpiṇḍena vinā ghaṭaḥ | viṣṇuḥ pālayitā viśvasyāhaṅkārasamanvitaḥ

अन्यथा सर्वदा चिन्ताम्बुधौ मग्नः कथं भवेत् । अहङ्कारविमुक्तस्तु यदा भवति मानवः

anyathā sarvadā cintāmbudhau magnaḥ kathaṃ bhavet | ahaṅkāravimuktastu yadā bhavati mānavaḥ

अवतारप्रवाहेषु कथं मज्जेच्छुभाशयः । मोहमूलमहङ्कारः संसारस्तत्समुद्‌भवः

avatārapravāheṣu kathaṃ majjecchubhāśayaḥ | mohamūlamahaṅkāraḥ saṃsārastatsamudbhavaḥ

अहङ्कारविहीनानां न मोहो न च संसृतिः । त्रिविधः पुरुषः प्रोक्तः सात्त्विको राजसस्तथा

ahaṅkāravihīnānāṃ na moho na ca saṃsṛtiḥ | trividhaḥ puruṣaḥ proktaḥ sāttviko rājasastathā

तामसस्तु महाराज ब्रह्मविष्णुशिवादिषु । त्रिविधस्त्रिषु राजेन्द्र काजेशादिषु सर्वदा

tāmasastu mahārāja brahmaviṣṇuśivādiṣu | trividhastriṣu rājendra kājeśādiṣu sarvadā

अहङ्कारः सदा प्रोक्तो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अहङ्कारेण तेनैव बद्धा एते न संशयः

ahaṅkāraḥ sadā prokto munibhistattvadarśibhiḥ | ahaṅkāreṇa tenaiva baddhā ete na saṃśayaḥ

मायाविमोहिता मन्दाः प्रवदन्ति मनीषिणः । करोति स्वेच्छया विष्णुरवताराननेकशः

māyāvimohitā mandāḥ pravadanti manīṣiṇaḥ | karoti svecchayā viṣṇuravatārānanekaśaḥ

मन्दोऽपि दुःखगहने गर्भवासेऽतिसङ्कटे । न करोति मतिं विद्वान्कथं कुर्यात्स चक्रभृत्

mando'pi duḥkhagahane garbhavāse'tisaṅkaṭe | na karoti matiṃ vidvānkathaṃ kuryātsa cakrabhṛt

कौसल्यादेवकीगर्भे विष्ठामलसमाकुले । स्वेच्छया प्रवदन्त्यद्धा गतो हि मधुसूदनः

kausalyādevakīgarbhe viṣṭhāmalasamākule | svecchayā pravadantyaddhā gato hi madhusūdanaḥ

वैकुण्ठसदनं त्यक्त्वा गर्भवासे सुखं नु किम् । चिन्ताकोटिसमुत्थाने दुःखदे विषसम्मिते

vaikuṇṭhasadanaṃ tyaktvā garbhavāse sukhaṃ nu kim | cintākoṭisamutthāne duḥkhade viṣasammite

तपस्तप्त्वा क्रतून्कृत्वा दत्त्वा दानान्यनेकशः । न वाञ्छन्ति यतो लोका गर्भवासं सुदुःखदम्

tapastaptvā kratūnkṛtvā dattvā dānānyanekaśaḥ | na vāñchanti yato lokā garbhavāsaṃ suduḥkhadam

स कथं भगवान्विष्णुः स्ववशश्चेज्जनार्दनः । गर्भवासरुचिर्भूयाद्‌भवेत्स्ववशता यदि

sa kathaṃ bhagavānviṣṇuḥ svavaśaścejjanārdanaḥ | garbhavāsarucirbhūyādbhavetsvavaśatā yadi

जानीहि त्वं महाराज योगमायावशे जगत् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं देवमानुषतिर्यगम्

jānīhi tvaṃ mahārāja yogamāyāvaśe jagat | brahmādistambaparyantaṃ devamānuṣatiryagam

मायातन्त्रीनिबद्धा ये ब्रह्मविष्णुहरादयः । भ्रमन्ति बन्धमायान्ति लीलया चोर्णनाभवत्

māyātantrīnibaddhā ye brahmaviṣṇuharādayaḥ | bhramanti bandhamāyānti līlayā corṇanābhavat

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे योगमायाप्रभाववर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe yogamāyāprabhāvavarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२

महिषासुरोत्पत्तिः राजोवाच योगेश्वर्याः प्रभावोऽयं कथितश्चातिविस्तरात् । ब्रूहि तच्चरितं स्वामिञ्छ्रोतुं कौतूहलं मम

mahiṣāsurotpattiḥ rājovāca yogeśvaryāḥ prabhāvo'yaṃ kathitaścātivistarāt | brūhi taccaritaṃ svāmiñchrotuṃ kautūhalaṃ mama

महादेवीप्रभावं वै श्रोतुं को नाभिवाञ्छति । यो जानाति जगत्सर्वं तदुत्पन्नं चराचरम्

mahādevīprabhāvaṃ vai śrotuṃ ko nābhivāñchati | yo jānāti jagatsarvaṃ tadutpannaṃ carācaram

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि विस्तरेण महामते । श्रद्दधानाय शान्ताय न ब्रूयात्स तु मन्दधीः

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi vistareṇa mahāmate | śraddadhānāya śāntāya na brūyātsa tu mandadhīḥ

पुरा युद्धमभूद्‌ घोरं देवदानवसेनयोः । पृथिव्यां पृथिवीपाल महिषाख्ये महीपतौ

purā yuddhamabhūd ghoraṃ devadānavasenayoḥ | pṛthivyāṃ pṛthivīpāla mahiṣākhye mahīpatau

महिषो नाम राजेन्द्र चकार तप उत्तमम् । गत्वा हेमगिरौ चोग्रं देवविस्मयकारकम्

mahiṣo nāma rājendra cakāra tapa uttamam | gatvā hemagirau cograṃ devavismayakārakam

वर्षाणामयुतं पूर्णं चिन्तयन्हृदि देवताम् । तस्य तुष्टो महाराज ब्रह्मा लोकपितामहः

varṣāṇāmayutaṃ pūrṇaṃ cintayanhṛdi devatām | tasya tuṣṭo mahārāja brahmā lokapitāmahaḥ

तत्रागत्याब्रवीद्वाक्यं हंसारूढश्चतुर्मुखः । वरं वरय धर्मात्मन्ददामि तव वाच्छितम्

tatrāgatyābravīdvākyaṃ haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ | varaṃ varaya dharmātmandadāmi tava vācchitam

महिष उवाच अमरत्वं देवदेव वाञ्छामि द्रुहिण प्रभो । यथा मृत्यु भयं न स्यात्तथा कुरु पितामह

mahiṣa uvāca amaratvaṃ devadeva vāñchāmi druhiṇa prabho | yathā mṛtyu bhayaṃ na syāttathā kuru pitāmaha

ब्रह्मोवाच उत्पन्नस्य ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । सर्वथा मरणोत्पत्ती सर्वेषां प्राणिनां किल

brahmovāca utpannasya dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | sarvathā maraṇotpattī sarveṣāṃ prāṇināṃ kila

नाशः कालेन सर्वेषां प्राणिनां दैत्यपुङ्गव । महामहीधराणां च समुद्राणां च सर्वथा

nāśaḥ kālena sarveṣāṃ prāṇināṃ daityapuṅgava | mahāmahīdharāṇāṃ ca samudrāṇāṃ ca sarvathā

एकं स्थानं परित्यज्य मरणस्य महीपते । प्रब्रूहि तं वरं साधो यस्ते मनसि वर्तते

ekaṃ sthānaṃ parityajya maraṇasya mahīpate | prabrūhi taṃ varaṃ sādho yaste manasi vartate

महिष उवाच न देवान्मानुषाद्दैत्यान्मरणं मे पितामह । पुरुषान्न च मे मृत्युर्योषा मां का हनिष्यति

mahiṣa uvāca na devānmānuṣāddaityānmaraṇaṃ me pitāmaha | puruṣānna ca me mṛtyuryoṣā māṃ kā haniṣyati

तस्मान्मे मरणं नूनं कामिन्याः कुरु पद्मज । अबला हन्त मां हन्तुं कथं शक्ता भविष्यति

tasmānme maraṇaṃ nūnaṃ kāminyāḥ kuru padmaja | abalā hanta māṃ hantuṃ kathaṃ śaktā bhaviṣyati

ब्रह्मोवाच यदा कदापि दैत्येन्द्र नार्यास्ते मरणं धुवम् । न नरेभ्यो महाभाग मृतिस्ते महिषासुर

brahmovāca yadā kadāpi daityendra nāryāste maraṇaṃ dhuvam | na narebhyo mahābhāga mṛtiste mahiṣāsura

व्यास उवाच एवं दत्त्वा वरं तस्मै ययौ ब्रह्मा निजालयम् । सोऽपि दैत्यवरः प्राप निजं स्थानं मुदान्वितः

vyāsa uvāca evaṃ dattvā varaṃ tasmai yayau brahmā nijālayam | so'pi daityavaraḥ prāpa nijaṃ sthānaṃ mudānvitaḥ

राजोवाच महिषः कस्य पुत्रोऽसौ कथं जातो महाबली । कथं च माहिषं रूपं प्राप्तं तेन महात्मना

rājovāca mahiṣaḥ kasya putro'sau kathaṃ jāto mahābalī | kathaṃ ca māhiṣaṃ rūpaṃ prāptaṃ tena mahātmanā

व्यास उवाच दनोः पुत्रौ महाराज विख्यातौ क्षितिमण्डले । रम्भश्चैव करम्भश्च द्वावास्तां दानवोत्तमौ

vyāsa uvāca danoḥ putrau mahārāja vikhyātau kṣitimaṇḍale | rambhaścaiva karambhaśca dvāvāstāṃ dānavottamau

तावपुत्रौ महाराज पुत्रार्थं तेपतुस्तपः । बहून्वर्षगणान्कामं पुण्ये पञ्चनदे जले

tāvaputrau mahārāja putrārthaṃ tepatustapaḥ | bahūnvarṣagaṇānkāmaṃ puṇye pañcanade jale

करम्भस्तु जले मग्नश्चकार परमं तपः । वृक्षं रसालवटं प्राप्य रम्भोऽग्निमसेवत

karambhastu jale magnaścakāra paramaṃ tapaḥ | vṛkṣaṃ rasālavaṭaṃ prāpya rambho'gnimasevata

पञ्चाग्निसाधनासक्तः स रम्भस्तु यदाभवत् । ज्ञात्वा शचीपतिर्दुःखमुद्ययौ दानवौ प्रति

pañcāgnisādhanāsaktaḥ sa rambhastu yadābhavat | jñātvā śacīpatirduḥkhamudyayau dānavau prati

गत्वा पञ्चनदे तत्र ग्राहरूपं चकार ह । वासवस्तु करम्भं तं तदा जग्राह पादयोः

gatvā pañcanade tatra grāharūpaṃ cakāra ha | vāsavastu karambhaṃ taṃ tadā jagrāha pādayoḥ

निजघान च तं दुष्टं करम्भं वृत्रसूदनः । भ्रातरं निहतं श्रुत्वा रम्भः कोपं परं गतः

nijaghāna ca taṃ duṣṭaṃ karambhaṃ vṛtrasūdanaḥ | bhrātaraṃ nihataṃ śrutvā rambhaḥ kopaṃ paraṃ gataḥ

स्वशीर्षं पावके होतुमैच्छच्छित्त्वा करेण ह । केशपाशे गहीत्वाशु वामेन क्रोधसंयुतः

svaśīrṣaṃ pāvake hotumaicchacchittvā kareṇa ha | keśapāśe gahītvāśu vāmena krodhasaṃyutaḥ

दक्षिणेन करेणोग्रं गृहीत्वा खड्गमुत्तमम् । छिनत्ति शीर्षं तत्तावद्वह्निना प्रतिबोधितः

dakṣiṇena kareṇograṃ gṛhītvā khaḍgamuttamam | chinatti śīrṣaṃ tattāvadvahninā pratibodhitaḥ

उक्तश्च दैत्य मूर्खोऽसि स्वशीर्षं छेत्तुमिच्छसि । आत्महत्यातिदुःसाध्या कथं त्वं कर्तुमुद्यतः

uktaśca daitya mūrkho'si svaśīrṣaṃ chettumicchasi | ātmahatyātiduḥsādhyā kathaṃ tvaṃ kartumudyataḥ

वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते । मा म्रियस्व मृतेनाद्य किं ते कार्यं भविष्यति

varaṃ varaya bhadraṃ te yaste manasi vartate | mā mriyasva mṛtenādya kiṃ te kāryaṃ bhaviṣyati

व्यास उवाच तच्छुत्वा वचनं रम्भः पावकस्य सुभाषितम् । ततोऽब्रवीद्वचो रम्भस्त्यक्त्वा केशकलापकम्

vyāsa uvāca tacchutvā vacanaṃ rambhaḥ pāvakasya subhāṣitam | tato'bravīdvaco rambhastyaktvā keśakalāpakam

यदि तुष्टोऽसि देवेश देहि मे वाञ्छितं वरम् । त्रैलोक्यविजयी पुत्रः स्यान्नः परबलार्दनः

yadi tuṣṭo'si deveśa dehi me vāñchitaṃ varam | trailokyavijayī putraḥ syānnaḥ parabalārdanaḥ

अजेयः सर्वथा स स्याद्देवदानवमानवैः । कामरूपी महावीर्यः सर्वलोकाभिवन्दितः

ajeyaḥ sarvathā sa syāddevadānavamānavaiḥ | kāmarūpī mahāvīryaḥ sarvalokābhivanditaḥ

पावकस्तं तथेत्याह भविष्यति तवेप्सितम् । पुत्रस्तव महाभाग मरणाद्विरमाधुना

pāvakastaṃ tathetyāha bhaviṣyati tavepsitam | putrastava mahābhāga maraṇādviramādhunā

यस्यां चित्तं तु रम्भ त्वं प्रमदायां करिष्यसि । तस्यां पुत्रो महाभाग भविष्यति बलाधिकः

yasyāṃ cittaṃ tu rambha tvaṃ pramadāyāṃ kariṣyasi | tasyāṃ putro mahābhāga bhaviṣyati balādhikaḥ

व्यास उवाच इत्युक्तो वह्निना रम्भो वचनं चित्तरञ्जनम् । श्रुत्वा प्रणम्य प्रययौ वह्निं तं दानवोत्तमः

vyāsa uvāca ityukto vahninā rambho vacanaṃ cittarañjanam | śrutvā praṇamya prayayau vahniṃ taṃ dānavottamaḥ

यक्षैः परिवृतं स्थानं रमणीयं श्रियान्वितम् । दृष्ट्वा चक्रे तदा भावं महिष्यां दानवोत्तमः

yakṣaiḥ parivṛtaṃ sthānaṃ ramaṇīyaṃ śriyānvitam | dṛṣṭvā cakre tadā bhāvaṃ mahiṣyāṃ dānavottamaḥ

मत्तायां रूपपूर्णायां विहायान्याञ्च योषितम् । सा समागाच्च तरसा कामयन्ती मुदान्विता

mattāyāṃ rūpapūrṇāyāṃ vihāyānyāñca yoṣitam | sā samāgācca tarasā kāmayantī mudānvitā

रम्भोऽपि गमनं चक्रे भवितव्यप्रणोदितः । सा तु गर्भवती जाता महिषी तस्य वीर्यतः

rambho'pi gamanaṃ cakre bhavitavyapraṇoditaḥ | sā tu garbhavatī jātā mahiṣī tasya vīryataḥ

तां गृहीत्वाथ पातालं प्रविवेश मनोहरम् । महिषेभ्यश्च तां रक्षन्प्रियामनुमतां किल

tāṃ gṛhītvātha pātālaṃ praviveśa manoharam | mahiṣebhyaśca tāṃ rakṣanpriyāmanumatāṃ kila

कदाचिन्महिषश्चान्यः कामार्तस्तामुपाद्रवत् । स्वयमागत्य तं हन्तुं दानवः समुपाद्रवत्

kadācinmahiṣaścānyaḥ kāmārtastāmupādravat | svayamāgatya taṃ hantuṃ dānavaḥ samupādravat

स्वरक्षार्थं समागत्य महिषं समताडयत् । सोऽपि तं निजघानाशु शृङ्गाभ्यां काममोहितः

svarakṣārthaṃ samāgatya mahiṣaṃ samatāḍayat | so'pi taṃ nijaghānāśu śṛṅgābhyāṃ kāmamohitaḥ

ताडितस्तेन तीक्ष्णाभ्यां शृङ्गाभ्यां हृदये भृशम् । भूमौ पपात तरसा ममार च विमूर्च्छितः

tāḍitastena tīkṣṇābhyāṃ śṛṅgābhyāṃ hṛdaye bhṛśam | bhūmau papāta tarasā mamāra ca vimūrcchitaḥ

मृते भर्तरि सा दीना भयार्ता विद्रुता भृशम् । सा वेगात्तं वटं प्राप्य यक्षाणां शरणं गता

mṛte bhartari sā dīnā bhayārtā vidrutā bhṛśam | sā vegāttaṃ vaṭaṃ prāpya yakṣāṇāṃ śaraṇaṃ gatā

पृष्ठतस्तु गतस्तत्र महिषः कामपीडितः । कामयानस्तु तां कामी बलवीर्यमदोद्धतः

pṛṣṭhatastu gatastatra mahiṣaḥ kāmapīḍitaḥ | kāmayānastu tāṃ kāmī balavīryamadoddhataḥ

रुदती सा भृशं दीना दृष्टा यक्षैर्भयातुरा । धावमानं च तं वीक्ष्य यक्षास्त्रातुं समाययुः

rudatī sā bhṛśaṃ dīnā dṛṣṭā yakṣairbhayāturā | dhāvamānaṃ ca taṃ vīkṣya yakṣāstrātuṃ samāyayuḥ

युद्धं समभवद्‌ घोरं यक्षाणां च हयारिणा । शरेण ताडितस्तूर्णं पपात धरणीतले

yuddhaṃ samabhavad ghoraṃ yakṣāṇāṃ ca hayāriṇā | śareṇa tāḍitastūrṇaṃ papāta dharaṇītale

मृतं रम्भं समानीय यक्षास्ते परमं प्रियम् । चितायां रोपयामासुस्तस्य देहस्य शुद्धये

mṛtaṃ rambhaṃ samānīya yakṣāste paramaṃ priyam | citāyāṃ ropayāmāsustasya dehasya śuddhaye

महिषी सा पतिं दृष्ट्वा चितायां रोपितं तदा । प्रवेष्टुं सा मतिं चक्रे पतिना सह पावकम्

mahiṣī sā patiṃ dṛṣṭvā citāyāṃ ropitaṃ tadā | praveṣṭuṃ sā matiṃ cakre patinā saha pāvakam

वार्यमाणापि यक्षैः सा प्रविवेश हुताशनम् । ज्वालामालाकुलं साध्वी पतिमादाय वल्लभम्

vāryamāṇāpi yakṣaiḥ sā praviveśa hutāśanam | jvālāmālākulaṃ sādhvī patimādāya vallabham

महिषस्तु चितामध्यात्समुत्तस्थौ महाबलः । रम्भोऽप्यन्यद्वपुः कृत्वा निःसृतः पुत्रवत्सलः

mahiṣastu citāmadhyātsamuttasthau mahābalaḥ | rambho'pyanyadvapuḥ kṛtvā niḥsṛtaḥ putravatsalaḥ

रक्तबीजोऽप्यसौ जातो महिषोऽपि महाबलः । अभिषिक्तस्तु राज्येऽसौ हयारिरसुरोत्तमैः

raktabījo'pyasau jāto mahiṣo'pi mahābalaḥ | abhiṣiktastu rājye'sau hayārirasurottamaiḥ

एवं स महिषो जातो रक्तबीजश्च वीर्यवान् । अवध्यस्तु सुरैर्दैत्यैर्मानवैश्च नृपोत्तम

evaṃ sa mahiṣo jāto raktabījaśca vīryavān | avadhyastu surairdaityairmānavaiśca nṛpottama

इत्येतत्कथितं राजन् जन्म तस्य महात्मनः । वरप्रदानञ्च तथा प्रोक्तं सर्वं सविस्तरम्

ityetatkathitaṃ rājan janma tasya mahātmanaḥ | varapradānañca tathā proktaṃ sarvaṃ savistaram

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे महिषासुरोत्पत्तिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣāsurotpattirnāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

भगवतीमाहात्म्ये दैत्यसैन्योद्योगः व्यास उवाच एवं स महिषो नाम दानवो वरदर्पितः । प्राप्य राज्यं जगत्सर्वं वशे चक्रे महाबलः

bhagavatīmāhātmye daityasainyodyogaḥ vyāsa uvāca evaṃ sa mahiṣo nāma dānavo varadarpitaḥ | prāpya rājyaṃ jagatsarvaṃ vaśe cakre mahābalaḥ

पृथिवीं पालयामास सागरान्तां भुजार्जिताम् । एकच्छत्रां निरातङ्कां वैरिवर्गविवर्जिताम्

pṛthivīṃ pālayāmāsa sāgarāntāṃ bhujārjitām | ekacchatrāṃ nirātaṅkāṃ vairivargavivarjitām

सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य महावीर्यो मदोत्कटः । धनाध्यक्षस्तथा ताम्रः सेनायुतसमावृतः

senānīścikṣurastasya mahāvīryo madotkaṭaḥ | dhanādhyakṣastathā tāmraḥ senāyutasamāvṛtaḥ

असिलोमा तथोदर्को बिडालाख्यश्च बाष्कलः । त्रिनेत्रोऽथ तथा कालबन्धको बलदर्पितः

asilomā tathodarko biḍālākhyaśca bāṣkalaḥ | trinetro'tha tathā kālabandhako baladarpitaḥ

एते सैन्ययुताः सर्वे दानवा मेदिनीं तदा । आवृत्य संस्थिताः काममृद्धां सागरमेखलाम्

ete sainyayutāḥ sarve dānavā medinīṃ tadā | āvṛtya saṃsthitāḥ kāmamṛddhāṃ sāgaramekhalām

करदाश्च कृताः सर्वे भूमिपालाः पुरातनाः । निहता ये बलोदग्राः क्षात्रधर्मव्यवस्थिताः

karadāśca kṛtāḥ sarve bhūmipālāḥ purātanāḥ | nihatā ye balodagrāḥ kṣātradharmavyavasthitāḥ

ब्राह्मणा वशगा जाता यज्ञभागसमर्पकाः । महिषस्य महाराज निखिले क्षितिमण्डले

brāhmaṇā vaśagā jātā yajñabhāgasamarpakāḥ | mahiṣasya mahārāja nikhile kṣitimaṇḍale

एकातपत्रं तद्‌राज्यं कृत्वा स महिषासुरः । स्वर्गं जेतुं मनश्चक्रे वरदानेन गर्वितः

ekātapatraṃ tadrājyaṃ kṛtvā sa mahiṣāsuraḥ | svargaṃ jetuṃ manaścakre varadānena garvitaḥ

प्रणिधिं प्रेषयामास हयारिस्तु शचीपतिम् । स सन्देशहरं शीघ्रमाहूयोवाच दैत्यराट्

praṇidhiṃ preṣayāmāsa hayāristu śacīpatim | sa sandeśaharaṃ śīghramāhūyovāca daityarāṭ

गच्छ वीर महाबाहो दूतत्वं कुरु मेऽनघ । ब्रूहि शक्रं दिवं गत्वा निःशङ्कः सुरसन्निधौ

gaccha vīra mahābāho dūtatvaṃ kuru me'nagha | brūhi śakraṃ divaṃ gatvā niḥśaṅkaḥ surasannidhau

मुञ्च स्वर्गं सहस्राक्ष यथेष्टं गच्छ मा चिरम् । सेवां वा कुरु देवेश महिषस्य महात्मनः

muñca svargaṃ sahasrākṣa yatheṣṭaṃ gaccha mā ciram | sevāṃ vā kuru deveśa mahiṣasya mahātmanaḥ

स त्वां संरक्षयेन्नूनं राजा शरणमागतम् । तस्मात्त्वं शरणं याहि महिषस्य शचीपते

sa tvāṃ saṃrakṣayennūnaṃ rājā śaraṇamāgatam | tasmāttvaṃ śaraṇaṃ yāhi mahiṣasya śacīpate

नोचेद्वज्रं गहाणाशु युद्धाय बलसूदन । पूर्वैर्जितोऽसि चास्माकं जानामि तव पौरुषम्

nocedvajraṃ gahāṇāśu yuddhāya balasūdana | pūrvairjito'si cāsmākaṃ jānāmi tava pauruṣam

अहल्याजार विज्ञातं बलं ते सुरसङ्घप । युध्यस्व व्रज वा कामं यत्र ते रमते मनः

ahalyājāra vijñātaṃ balaṃ te surasaṅghapa | yudhyasva vraja vā kāmaṃ yatra te ramate manaḥ

व्यास उवाच तच्छुत्वा वचनं तस्य शक्रः क्रोधसमन्वितः । उवाच तं नृपश्रेष्ठ स्मितपूर्वं वचस्तदा

vyāsa uvāca tacchutvā vacanaṃ tasya śakraḥ krodhasamanvitaḥ | uvāca taṃ nṛpaśreṣṭha smitapūrvaṃ vacastadā

न जानेऽहं सुमन्दात्मन् यतस्त्वं मददर्पितः । चिकित्सां संकरिष्यामि रोगस्यास्य प्रभोस्तव

na jāne'haṃ sumandātman yatastvaṃ madadarpitaḥ | cikitsāṃ saṃkariṣyāmi rogasyāsya prabhostava

अतः परं करिष्यामि मूलस्यास्य निमूलनम् । गच्छ दूत तथा ब्रूहि तस्याग्रे मम भाषितम्

ataḥ paraṃ kariṣyāmi mūlasyāsya nimūlanam | gaccha dūta tathā brūhi tasyāgre mama bhāṣitam

शिष्टैर्दूता न हन्तव्यास्तस्मात्त्वां विसृजाम्यहम् । युद्धेच्छा चेत्समागच्छ त्वरितो महिषीसुत

śiṣṭairdūtā na hantavyāstasmāttvāṃ visṛjāmyaham | yuddhecchā cetsamāgaccha tvarito mahiṣīsuta

हयारे त्वद्‌बलं ज्ञातं तृणादस्त्वं जडाकृतिः । शृङ्गयोस्ते करिष्यामि सुदृढं च शरासनम्

hayāre tvadbalaṃ jñātaṃ tṛṇādastvaṃ jaḍākṛtiḥ | śṛṅgayoste kariṣyāmi sudṛḍhaṃ ca śarāsanam

दर्पः शृङ्गबलात्तेऽस्ति विदितं कारणं मया । विषाणे ते परिच्छिद्य संहरिष्यामि तद्‌ बलम्

darpaḥ śṛṅgabalātte'sti viditaṃ kāraṇaṃ mayā | viṣāṇe te paricchidya saṃhariṣyāmi tad balam

यद्‌ बलेनातिपूर्णस्त्वं जातोऽसि बलदर्पितः । कुशलस्त्वं तदाघाते न युद्धे महिषाधम

yad balenātipūrṇastvaṃ jāto'si baladarpitaḥ | kuśalastvaṃ tadāghāte na yuddhe mahiṣādhama

व्यास उवाच इत्युक्तोऽसौ सुरेन्द्रेण स दूतस्त्वरितो गतः । जगाम महिषं मत्तं प्रणम्य प्रत्युवाच ह

vyāsa uvāca ityukto'sau surendreṇa sa dūtastvarito gataḥ | jagāma mahiṣaṃ mattaṃ praṇamya pratyuvāca ha

दूत उवाच राजन्देवाधिपः कामं न त्वां विगणयत्यसौ । मन्यते स्वबलं पूर्णं देवसैन्यसमावृतः

dūta uvāca rājandevādhipaḥ kāmaṃ na tvāṃ vigaṇayatyasau | manyate svabalaṃ pūrṇaṃ devasainyasamāvṛtaḥ

यदुक्तं तेन मूर्खेण कथमन्यद्‌ ब्रवीम्यहम् । प्रियं सत्यं च वक्तव्यं भृत्येन पुरतः प्रभोः

yaduktaṃ tena mūrkheṇa kathamanyad bravīmyaham | priyaṃ satyaṃ ca vaktavyaṃ bhṛtyena purataḥ prabhoḥ

प्रियं सत्यं च वक्तव्यं प्रभोरग्रे शुभेच्छुना । इति नीतिर्महाराज जागर्ति शुभकारिणी

priyaṃ satyaṃ ca vaktavyaṃ prabhoragre śubhecchunā | iti nītirmahārāja jāgarti śubhakāriṇī

केवलं चेत्प्रियं ब्रूयान्न ते कार्यं भविष्यति । परुषं च न वक्तव्यं कदाचिच्छुभमिच्छता

kevalaṃ cetpriyaṃ brūyānna te kāryaṃ bhaviṣyati | paruṣaṃ ca na vaktavyaṃ kadācicchubhamicchatā

यथा रिपुमुखाद्वाचः प्रसरन्ति विषोपमाः । तथा भृत्यमुखान्नाथ निःसरन्ति कथं गिरः

yathā ripumukhādvācaḥ prasaranti viṣopamāḥ | tathā bhṛtyamukhānnātha niḥsaranti kathaṃ giraḥ

यादृशानीह वाक्यानि तेनोक्तानि महीपते । तादृशानि न मे जिह्वा वक्तुमर्हति कर्हिचित्

yādṛśānīha vākyāni tenoktāni mahīpate | tādṛśāni na me jihvā vaktumarhati karhicit

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हेतुगर्भं तृणाशनः । भृशं कोपपरीतात्मा बभूव महिषासुरः

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya hetugarbhaṃ tṛṇāśanaḥ | bhṛśaṃ kopaparītātmā babhūva mahiṣāsuraḥ

समाहूयाब्रवीद्दैत्यान्क्रोधसंरक्तलोचनः । लाङ्गूलं पृष्ठदेशे च कृत्वा मूत्रं परित्यजन्

samāhūyābravīddaityānkrodhasaṃraktalocanaḥ | lāṅgūlaṃ pṛṣṭhadeśe ca kṛtvā mūtraṃ parityajan

भो भो दैत्याः सुरेन्द्रोऽसौ युद्धकामोऽस्ति सर्वथा । बलोद्योगं कुरुध्वं वै जेतव्योऽसौ सुराधमः

bho bho daityāḥ surendro'sau yuddhakāmo'sti sarvathā | balodyogaṃ kurudhvaṃ vai jetavyo'sau surādhamaḥ

मदग्रे को भवेच्छूरः कोटिशश्चेत्तथाविधाः । न बिभेम्येकतः कामं हनिष्याम्यद्य सर्वथा

madagre ko bhavecchūraḥ koṭiśaścettathāvidhāḥ | na bibhemyekataḥ kāmaṃ haniṣyāmyadya sarvathā

शरः शान्तेष्वसौ नूनं तपस्विषु बलाधिकः । बलकर्ता हि कुहको लम्पटः परदारहृत्

śaraḥ śānteṣvasau nūnaṃ tapasviṣu balādhikaḥ | balakartā hi kuhako lampaṭaḥ paradārahṛt

अप्सरोबलसम्मत्तस्तपोविघ्नकरः खलः । छिद्रप्रहरणः पापो नित्यं विश्वासघातकः

apsarobalasammattastapovighnakaraḥ khalaḥ | chidrapraharaṇaḥ pāpo nityaṃ viśvāsaghātakaḥ

नमुचिर्निहतो येन कृत्वा सन्धिं दुरात्मना । शपथान्विविधानादौ कृत्वा भीतेन छद्मना

namucirnihato yena kṛtvā sandhiṃ durātmanā | śapathānvividhānādau kṛtvā bhītena chadmanā

विष्णुस्तु कपटाचार्यः कुहकः शपथाकरः । नानारूपधरः कामं बलकृद्दम्भपण्डितः

viṣṇustu kapaṭācāryaḥ kuhakaḥ śapathākaraḥ | nānārūpadharaḥ kāmaṃ balakṛddambhapaṇḍitaḥ

कृत्वा कोलाकृतिं येन हिरण्याक्षो निपातितः । हिरण्यकशिपुर्येन नृसिंहेन च घातितः

kṛtvā kolākṛtiṃ yena hiraṇyākṣo nipātitaḥ | hiraṇyakaśipuryena nṛsiṃhena ca ghātitaḥ

नाहं तद्वशगो नूनं भवेयं दनुनन्दनाः । विश्वासं नैव गच्छामि देवानां कुत्र कर्हिचित्

nāhaṃ tadvaśago nūnaṃ bhaveyaṃ danunandanāḥ | viśvāsaṃ naiva gacchāmi devānāṃ kutra karhicit

किं करिष्यति मे विष्णुरिन्द्रो वा बलवत्तरः । रुद्रो वापि न मे शक्तः प्रतिकर्तुं रणाङ्गणे

kiṃ kariṣyati me viṣṇurindro vā balavattaraḥ | rudro vāpi na me śaktaḥ pratikartuṃ raṇāṅgaṇe

त्रिविष्टपं ग्रहीष्यामि जित्वेन्द्रं वरुणं यमम् । धनदं पावकं चैव चन्द्रसूर्यौ विजित्य च

triviṣṭapaṃ grahīṣyāmi jitvendraṃ varuṇaṃ yamam | dhanadaṃ pāvakaṃ caiva candrasūryau vijitya ca

यज्ञभागभुजः सर्वे भविष्यामोऽद्य सोमपाः । जित्वा देवसमूहञ्च विहरिष्यामि दानवैः

yajñabhāgabhujaḥ sarve bhaviṣyāmo'dya somapāḥ | jitvā devasamūhañca vihariṣyāmi dānavaiḥ

न मे भयं सुरेभ्यश्च वरदानेन दानवाः । मरणं न नरेभ्यश्च नारी किं मे करिष्यति

na me bhayaṃ surebhyaśca varadānena dānavāḥ | maraṇaṃ na narebhyaśca nārī kiṃ me kariṣyati

पातालपर्वतेभ्यश्च समाहूय वरान्वरान् । दानवान्मम सैन्येशान्कुर्वन्तु त्वरिताश्चराः

pātālaparvatebhyaśca samāhūya varānvarān | dānavānmama sainyeśānkurvantu tvaritāścarāḥ

एकोऽहं सर्वदेवेशान्विजेतुं दानवाः क्षमः । शोभार्थं वः समाहूय नयामि सुरसङ्गमे

eko'haṃ sarvadeveśānvijetuṃ dānavāḥ kṣamaḥ | śobhārthaṃ vaḥ samāhūya nayāmi surasaṅgame

शृङ्गाभ्यां च खुराभ्यां च हनिष्येऽहं सुरान्किल । न मे भयं सुरेभ्यश्च वरदानप्रभावतः

śṛṅgābhyāṃ ca khurābhyāṃ ca haniṣye'haṃ surānkila | na me bhayaṃ surebhyaśca varadānaprabhāvataḥ

अवध्योऽहं सुरगणैरसुरैर्मानवैस्तथा । तस्मात्सज्जा भवन्त्वद्य देवलोकजयाय वै

avadhyo'haṃ suragaṇairasurairmānavaistathā | tasmātsajjā bhavantvadya devalokajayāya vai

जित्वा सुरालयं दैत्या विहरिष्यामि नन्दने । मन्दारकुसुमापीडा देवयोषित्समन्विताः

jitvā surālayaṃ daityā vihariṣyāmi nandane | mandārakusumāpīḍā devayoṣitsamanvitāḥ

कामधेनुपयोत्सिक्ताः सुधापानप्रमोदिताः । देवगन्धर्वगीतादिनृत्यलास्यसमन्विताः

kāmadhenupayotsiktāḥ sudhāpānapramoditāḥ | devagandharvagītādinṛtyalāsyasamanvitāḥ

उर्वशी मेनका रम्भा घृताची च तिलोत्तमा । प्रमद्वरा महासेना मिश्रकेशी मदोत्कटा

urvaśī menakā rambhā ghṛtācī ca tilottamā | pramadvarā mahāsenā miśrakeśī madotkaṭā

विप्रचित्तिप्रभृतयो नृत्यगीतविशारदाः । रञ्जयिष्यन्ति वः सर्वान्नानासवनिषेवणैः

vipracittiprabhṛtayo nṛtyagītaviśāradāḥ | rañjayiṣyanti vaḥ sarvānnānāsavaniṣevaṇaiḥ

सर्वे सज्जा भवन्त्वद्य रोचतां गमनं दिवि । संग्रामार्थं सुरैः सार्धं कृत्वा मङ्गलमुत्तमम्

sarve sajjā bhavantvadya rocatāṃ gamanaṃ divi | saṃgrāmārthaṃ suraiḥ sārdhaṃ kṛtvā maṅgalamuttamam

रक्षणार्थं च सर्वेषां भार्गवं मुनिसत्तमम् । समाहूय च संपूज्य स्थाप्य यज्ञे गुरुं परम्

rakṣaṇārthaṃ ca sarveṣāṃ bhārgavaṃ munisattamam | samāhūya ca saṃpūjya sthāpya yajñe guruṃ param

व्यास उवाच इति सन्दिश्य दैत्येन्द्रान्महिषः पापधीस्तदा । जगाम त्वरितो राजन्भवनं स्वं मुदान्वितः

vyāsa uvāca iti sandiśya daityendrānmahiṣaḥ pāpadhīstadā | jagāma tvarito rājanbhavanaṃ svaṃ mudānvitaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे भगवतीमाहाम्ये दैत्यसैन्योद्योगो नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe bhagavatīmāhāmye daityasainyodyogo nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

भयातुरेन्द्रादिदेवैः सुरगुरुणा सह परामर्शवर्णनम् व्यास उवाच गते दूते सुरेन्द्रोऽपि समाहूय सुरानथ । यमवायुधनाध्यक्षवरुणानिदमूचिवान्

bhayāturendrādidevaiḥ suraguruṇā saha parāmarśavarṇanam vyāsa uvāca gate dūte surendro'pi samāhūya surānatha | yamavāyudhanādhyakṣavaruṇānidamūcivān

महिषो नाम दैत्येन्द्रो रम्भपुत्रो महाबलः । वरदर्पमदोन्मत्तो मायाशतविचक्षणः

mahiṣo nāma daityendro rambhaputro mahābalaḥ | varadarpamadonmatto māyāśatavicakṣaṇaḥ

तस्य दूतोऽद्य सम्प्राप्तः प्रेषितस्तेन भोः सुराः । स्वर्गकामेन लुब्धेन मामुवाचेदृशं वचः

tasya dūto'dya samprāptaḥ preṣitastena bhoḥ surāḥ | svargakāmena lubdhena māmuvācedṛśaṃ vacaḥ

त्यज देवालयं शक्र यथेच्छं व्रज वासव । सेवां वा कुरु दैत्यस्य महिषस्य महात्मनः

tyaja devālayaṃ śakra yathecchaṃ vraja vāsava | sevāṃ vā kuru daityasya mahiṣasya mahātmanaḥ

दयावान्दानवेन्द्रोऽसौ स ते वृत्तिं विधास्यति । नतेषु भृत्यभूतेषु न कुप्यति कदाचन

dayāvāndānavendro'sau sa te vṛttiṃ vidhāsyati | nateṣu bhṛtyabhūteṣu na kupyati kadācana

नोचेद्युद्धाय देवेश सेनोद्योगं कुरु स्वयम् । गते मयि स दैत्येन्द्रस्त्वरितः समुपेष्यति

nocedyuddhāya deveśa senodyogaṃ kuru svayam | gate mayi sa daityendrastvaritaḥ samupeṣyati

इत्युक्त्वा स गतो दूतो दानवस्य दुरात्मनः । किं कर्तव्यमतः कार्यं चिन्तयध्वं सुरोत्तमाः

ityuktvā sa gato dūto dānavasya durātmanaḥ | kiṃ kartavyamataḥ kāryaṃ cintayadhvaṃ surottamāḥ

दुर्बलोऽपि न चोपेक्ष्यः शत्रुर्बलवता सुराः । विशेषेण सदोद्योगी बलवान्बलदर्पितः

durbalo'pi na copekṣyaḥ śatrurbalavatā surāḥ | viśeṣeṇa sadodyogī balavānbaladarpitaḥ

उद्यमः किल कर्तव्यो यथाबुद्धि यथाबलम् । दैवाधीनो भवेन्नूनं जयो वाथ पराजयः

udyamaḥ kila kartavyo yathābuddhi yathābalam | daivādhīno bhavennūnaṃ jayo vātha parājayaḥ

सन्धियोगो न चात्रास्ति खले सन्धिर्निरर्थकः । सर्वथा साधुभिः कार्यं विचार्य च पुनः पुनः

sandhiyogo na cātrāsti khale sandhirnirarthakaḥ | sarvathā sādhubhiḥ kāryaṃ vicārya ca punaḥ punaḥ

यानमप्यधुना नैव कर्तव्यं सहसा पुनः । प्रेक्षकाः प्रेषणीयाश्च शीघ्रगाः सुप्रवेशकाः

yānamapyadhunā naiva kartavyaṃ sahasā punaḥ | prekṣakāḥ preṣaṇīyāśca śīghragāḥ supraveśakāḥ

इङ्‌गितज्ञाश्च निःसङ्गा निःस्पृहाः सत्यवादिनः । सेनाभियोगं प्रस्थानं बलसंख्यां यथार्थतः

iṅgitajñāśca niḥsaṅgā niḥspṛhāḥ satyavādinaḥ | senābhiyogaṃ prasthānaṃ balasaṃkhyāṃ yathārthataḥ

वीराणां च परिज्ञानं कृत्वायान्तु त्वरान्विताः । ज्ञात्वा दैत्यपतेस्तस्य सैन्यस्य च बलाबलम्

vīrāṇāṃ ca parijñānaṃ kṛtvāyāntu tvarānvitāḥ | jñātvā daityapatestasya sainyasya ca balābalam

करिष्यामि ततस्तूर्णं यानं वा दुर्गसंग्रहम् । विचार्य खलु कर्तव्यं कार्यं बुद्धिमता सदा । सहसा विहितं कार्यं दुःखदं सर्वथा भवेत्

kariṣyāmi tatastūrṇaṃ yānaṃ vā durgasaṃgraham | vicārya khalu kartavyaṃ kāryaṃ buddhimatā sadā | sahasā vihitaṃ kāryaṃ duḥkhadaṃ sarvathā bhavet

तस्माद्विमृश्य कर्तव्यं सुखदं सर्वथा बुधैः । नात्र भेदविधिर्न्याय्यो दानवेषु च सर्वथा

tasmādvimṛśya kartavyaṃ sukhadaṃ sarvathā budhaiḥ | nātra bhedavidhirnyāyyo dānaveṣu ca sarvathā

एकचित्तेषु कार्येऽस्मिंस्तस्माच्चारा व्रजन्तु वै । ज्ञात्वा बलाबलं तेषां पश्चान्नीतिर्विचार्य च

ekacitteṣu kārye'smiṃstasmāccārā vrajantu vai | jñātvā balābalaṃ teṣāṃ paścānnītirvicārya ca

विधेया विधिवत्तज्ज्ञैस्तेषु कार्यपरेषु च । अन्यथा विहितं कार्यं विपरीतफलप्रदम्

vidheyā vidhivattajjñaisteṣu kāryapareṣu ca | anyathā vihitaṃ kāryaṃ viparītaphalapradam

सर्वथा तद्‌भवेन्नूनमज्ञातमौषधं यथा । व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य तैः सर्वैः प्रणिधिं कार्यवेदिनम्

sarvathā tadbhavennūnamajñātamauṣadhaṃ yathā | vyāsa uvāca iti sañcintya taiḥ sarvaiḥ praṇidhiṃ kāryavedinam

प्रेषयामास देवेन्द्रः परिज्ञानाय पार्थिव । दूतस्तु त्वरितो गत्वा समागम्य सुराधिपम्

preṣayāmāsa devendraḥ parijñānāya pārthiva | dūtastu tvarito gatvā samāgamya surādhipam

निवेदयामास तदा सर्वसैन्यबलाबलम् । ज्ञात्वा तद्‌बलमुद्योगं तुराषाडतिविस्मितः

nivedayāmāsa tadā sarvasainyabalābalam | jñātvā tadbalamudyogaṃ turāṣāḍativismitaḥ

देवानचोदयत्तूर्णं समाहूय पुरोहितम् । मन्त्रं मन्त्रविदां श्रेष्ठं चकार त्रिदशेश्वरः

devānacodayattūrṇaṃ samāhūya purohitam | mantraṃ mantravidāṃ śreṣṭhaṃ cakāra tridaśeśvaraḥ

उवाचाङ्‌गिरसश्रेष्ठं समासीनं वरासने । इन्द्र उवाच भो भो देवगुरो विद्वन्किं कर्तव्यं वदस्व नः

uvācāṅgirasaśreṣṭhaṃ samāsīnaṃ varāsane | indra uvāca bho bho devaguro vidvankiṃ kartavyaṃ vadasva naḥ

सर्वज्ञोऽसि समुत्पन्ने कार्ये त्वं गतिरद्य नः । दानवो महिषो नाम महावीर्यो मदान्वितः

sarvajño'si samutpanne kārye tvaṃ gatiradya naḥ | dānavo mahiṣo nāma mahāvīryo madānvitaḥ

योद्धुकामः समायाति बहुभिर्दानवैर्वृतः । तत्र प्रतिक्रिया कार्या त्वया मन्त्रविदाधुना

yoddhukāmaḥ samāyāti bahubhirdānavairvṛtaḥ | tatra pratikriyā kāryā tvayā mantravidādhunā

तेषां शुक्रस्तथा त्वं मे विघ्नहर्ता सुसंयतः । व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं प्राह तुरासाहं बृहस्पतिः

teṣāṃ śukrastathā tvaṃ me vighnahartā susaṃyataḥ | vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ prāha turāsāhaṃ bṛhaspatiḥ

विचिन्त्य मनसा कामं कार्यसाधनतत्परः । गुरुरुवाच स्वस्थो भव सुरेन्द्र त्वं धैर्यमालम्ब्य मारिष

vicintya manasā kāmaṃ kāryasādhanatatparaḥ | gururuvāca svastho bhava surendra tvaṃ dhairyamālambya māriṣa

व्यसने च समुत्पन्ने न त्याज्यं धैर्यमाशु वै । जयाजयौ सुराध्यक्ष दैवाधीनौ सदैव हि

vyasane ca samutpanne na tyājyaṃ dhairyamāśu vai | jayājayau surādhyakṣa daivādhīnau sadaiva hi

स्थातव्यं धैर्यमालम्ब्य तस्माद्‌ बुद्धिमता सदा । भवितव्यं भवत्येव जानन्नेव शतक्रतो

sthātavyaṃ dhairyamālambya tasmād buddhimatā sadā | bhavitavyaṃ bhavatyeva jānanneva śatakrato

उद्यमः सर्वथा कार्यो यथापौरुषमात्मनः । मुनयोऽपि हि मुक्त्यर्थमुद्यमैकरताः सदा

udyamaḥ sarvathā kāryo yathāpauruṣamātmanaḥ | munayo'pi hi muktyarthamudyamaikaratāḥ sadā

दैवाधीनं च जानन्तो योगध्यानपरायणाः । तस्मात्सदैव कर्तव्यो व्यवहारोदितोद्यमः

daivādhīnaṃ ca jānanto yogadhyānaparāyaṇāḥ | tasmātsadaiva kartavyo vyavahāroditodyamaḥ

सुखं भवतु वा मा वा दैवे का परिदेवना । विना पुरुषकारेण कदाचित्सिद्धिमाप्नुयात्

sukhaṃ bhavatu vā mā vā daive kā paridevanā | vinā puruṣakāreṇa kadācitsiddhimāpnuyāt

अन्धवत्पङ्गुवत्कामं न तथा मुदमावहेत् । कृते पुरुषकारेऽपि यदि सिद्धिर्न जायते

andhavatpaṅguvatkāmaṃ na tathā mudamāvahet | kṛte puruṣakāre'pi yadi siddhirna jāyate

न तत्र दूषणं तस्य दैवाधीने शरीरिणि । कार्यसिद्धिर्न सैन्येऽस्ति न मन्त्रे न च मन्त्रणे

na tatra dūṣaṇaṃ tasya daivādhīne śarīriṇi | kāryasiddhirna sainye'sti na mantre na ca mantraṇe

न रथे नायुधे नूनं दैवाधीना सुराधिप । बलवाञ्क्लेशमाप्नोति निर्बलः सुखमश्नुते

na rathe nāyudhe nūnaṃ daivādhīnā surādhipa | balavāñkleśamāpnoti nirbalaḥ sukhamaśnute

बुद्धिमान्क्षुधितः शेते निर्बुद्धिर्भोगवान्भवेत् । कातरो जयमाप्नोति शूरो याति पराजयम्

buddhimānkṣudhitaḥ śete nirbuddhirbhogavānbhavet | kātaro jayamāpnoti śūro yāti parājayam

दैवाधीने तु संसारे कामं का परिदेवना । उद्यमे योजयेन्नूनं भवितव्यं सुराधिप

daivādhīne tu saṃsāre kāmaṃ kā paridevanā | udyame yojayennūnaṃ bhavitavyaṃ surādhipa

दुःखदे सुखदे वापि तत्र तौ न विचिन्तयेत् । दुःखे दुःखाधिकान्पश्येत्सुखे पश्येत्सुखाधिकम्

duḥkhade sukhade vāpi tatra tau na vicintayet | duḥkhe duḥkhādhikānpaśyetsukhe paśyetsukhādhikam

आत्मानं हर्षशोकाभ्यां शत्रुभ्यामिव नार्पयेत् । धैर्यमेवावगन्तव्यं हर्षशोकोद्‌भवे बुधैः

ātmānaṃ harṣaśokābhyāṃ śatrubhyāmiva nārpayet | dhairyamevāvagantavyaṃ harṣaśokodbhave budhaiḥ

अधैर्याद्यादृशं दुःखं न तु धैर्येऽस्ति तादृशम् । दुर्लभं सहनत्वं वै समये सुखदुःखयोः

adhairyādyādṛśaṃ duḥkhaṃ na tu dhairye'sti tādṛśam | durlabhaṃ sahanatvaṃ vai samaye sukhaduḥkhayoḥ

हर्षशोकोद्‌भवो यत्र न भवेद्‌ बुद्धिनिश्चयात् । किं दुःखं कस्य वा दुःखं निर्गुणोऽहं सदाव्ययः

harṣaśokodbhavo yatra na bhaved buddhiniścayāt | kiṃ duḥkhaṃ kasya vā duḥkhaṃ nirguṇo'haṃ sadāvyayaḥ

चतुर्विंशातिरिक्तोऽस्मि किं मे दुःखं सुखं च किम् । प्राणस्य क्षुत्पिपासे द्वे मनसः शोकमूर्छने

caturviṃśātirikto'smi kiṃ me duḥkhaṃ sukhaṃ ca kim | prāṇasya kṣutpipāse dve manasaḥ śokamūrchane

जरामृत्यू शरीरस्य षडूर्मिरहितः शिवः । शोकमोहौ शरीरस्य गणौ किं मेऽत्र चिन्तने

jarāmṛtyū śarīrasya ṣaḍūrmirahitaḥ śivaḥ | śokamohau śarīrasya gaṇau kiṃ me'tra cintane

शरीरं नाहमथवा तत्सम्बन्धी न चाप्यहम् । सप्तैकषोडशादिभ्यो विभिन्नोऽहं सदा सुखी

śarīraṃ nāhamathavā tatsambandhī na cāpyaham | saptaikaṣoḍaśādibhyo vibhinno'haṃ sadā sukhī

प्रकृतिर्विकृतिर्नाहं किं मे दुःखं सदा पुनः । इति मत्वा सुरेश त्वं मनसा भव निर्ममः

prakṛtirvikṛtirnāhaṃ kiṃ me duḥkhaṃ sadā punaḥ | iti matvā sureśa tvaṃ manasā bhava nirmamaḥ

उपायः प्रथमोऽयं ते दुःखनाशे शतक्रतो । ममता परमं दुःखं निर्ममत्वं परं सुखम्

upāyaḥ prathamo'yaṃ te duḥkhanāśe śatakrato | mamatā paramaṃ duḥkhaṃ nirmamatvaṃ paraṃ sukham

सन्तोषादपरं नास्ति सुखस्थानं शचीपते । अथवा यदि न ज्ञानं ममत्वनाशने किल

santoṣādaparaṃ nāsti sukhasthānaṃ śacīpate | athavā yadi na jñānaṃ mamatvanāśane kila

ततो विवेकः कर्तव्यो भवितव्ये सुराधिप । प्रारब्धकर्मणां नाशो नाभोगाल्लक्ष्यते किल

tato vivekaḥ kartavyo bhavitavye surādhipa | prārabdhakarmaṇāṃ nāśo nābhogāllakṣyate kila

यद्‌भावि तद्‌भवत्येव का चिन्ता सुखदुःखयोः । सुरैः सर्वैः सहायैर्वा बुद्ध्या वा तव सत्तम

yadbhāvi tadbhavatyeva kā cintā sukhaduḥkhayoḥ | suraiḥ sarvaiḥ sahāyairvā buddhyā vā tava sattama

सुखं क्षयाय पुण्यस्य दुःखं पापस्य मारिष । तस्मात्सुखक्षये हर्षः कर्तव्यः सर्वथा बुधैः

sukhaṃ kṣayāya puṇyasya duḥkhaṃ pāpasya māriṣa | tasmātsukhakṣaye harṣaḥ kartavyaḥ sarvathā budhaiḥ

अथवा मन्त्रयित्वाद्य कुरु यत्‍नं यथाविधि । कृते यत्‍ने महाराज भवितव्यं भविष्यति

athavā mantrayitvādya kuru yatnaṃ yathāvidhi | kṛte yatne mahārāja bhavitavyaṃ bhaviṣyati

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे भयातुरेन्द्रादिदेवैः सुरगुरुणा सह परामर्शवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe bhayāturendrādidevaiḥ suraguruṇā saha parāmarśavarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

अथ पञ्चमोऽध्यायः

ऋषय ऊचुः। सूत सूत महाभाग श्रुतं माहात्म्यमुत्तमम् । अधुना श्रोतुमिच्छामः पुराणश्रवणे विधिम्

ṛṣaya ūcuḥ| sūta sūta mahābhāga śrutaṃ māhātmyamuttamam | adhunā śrotumicchāmaḥ purāṇaśravaṇe vidhim

सूत उवाच। श्रूयतां मुनयः सर्वे पुराणश्रवणे विधिम् । नराणां शृण्वतां येन सिद्धिः स्यात्सार्वकामिकी

sūta uvāca| śrūyatāṃ munayaḥ sarve purāṇaśravaṇe vidhim | narāṇāṃ śṛṇvatāṃ yena siddhiḥ syātsārvakāmikī

आदौ दैवज्ञमाहूय मुहूर्तं कल्पयेत्सुधीः । आरभ्य शुचिमासं तु मासषट्कं शुभावहम्

ādau daivajñamāhūya muhūrtaṃ kalpayetsudhīḥ | ārabhya śucimāsaṃ tu māsaṣaṭkaṃ śubhāvaham

हस्ताश्विमूलपुष्यर्क्षे ब्रह्ममैत्रेन्दुवैष्णवे । सत्तिथौ शुभवारे च पुराणश्रवणं शुभम्

hastāśvimūlapuṣyarkṣe brahmamaitrenduvaiṣṇave | sattithau śubhavāre ca purāṇaśravaṇaṃ śubham

गुरुभाद्वेद४वेदा४ब्ज१शरां५गा६ब्धि४गुणैः४क्रमात् । धर्माप्तिरिन्दिराप्राप्तिः कथासिद्धिः परं सुखम्

gurubhādveda4vedā4bja1śarāṃ5gā6bdhi4guṇaiḥ4kramāt | dharmāptirindirāprāptiḥ kathāsiddhiḥ paraṃ sukham

पीडाऽथ भूपतिभयं ज्ञानप्राप्तिः क्रमात्फलम् । पुराणश्रवणे चक्रं शोधयेच्छिवभाषितम्

pīḍā'tha bhūpatibhayaṃ jñānaprāptiḥ kramātphalam | purāṇaśravaṇe cakraṃ śodhayecchivabhāṣitam

अथवा प्रीतये देव्या नवरात्रचतुष्टये । शृणुयादन्यमासेऽपि तिथिवारर्क्षशोधिते

athavā prītaye devyā navarātracatuṣṭaye | śṛṇuyādanyamāse'pi tithivārarkṣaśodhite

संभारं तादृशं कार्यं विवाहादौ च यादृशम् । नवाह्यज्ञे चाप्यस्मिन्विधेयं यत्नतो बुधैः

saṃbhāraṃ tādṛśaṃ kāryaṃ vivāhādau ca yādṛśam | navāhyajñe cāpyasminvidheyaṃ yatnato budhaiḥ

सहाया बहवः कार्या दम्भलोभविवर्जिताः । चतुराश्च वदान्याश्च देवीभक्तिपरा नराः

sahāyā bahavaḥ kāryā dambhalobhavivarjitāḥ | caturāśca vadānyāśca devībhaktiparā narāḥ

प्रेष्या यत्नेन वार्तेयं देशे देशे जने जने । आगन्तव्यमिहावश्यं कथा देव्या भविष्यति

preṣyā yatnena vārteyaṃ deśe deśe jane jane | āgantavyamihāvaśyaṃ kathā devyā bhaviṣyati

सौराश्च गाणपत्याश्च शैवाः शाक्ताश्च वैष्णवाः । सर्वेषामपि सेव्येयं यतो देवाः सशक्तयः

saurāśca gāṇapatyāśca śaivāḥ śāktāśca vaiṣṇavāḥ | sarveṣāmapi sevyeyaṃ yato devāḥ saśaktayaḥ

श्रीमद्देवीभागवतपीयूषरसलोलुपैः । आगंतव्यं विशेषेण कथार्थं प्रेमतत्परैः

śrīmaddevībhāgavatapīyūṣarasalolupaiḥ | āgaṃtavyaṃ viśeṣeṇa kathārthaṃ prematatparaiḥ

ब्राह्मणाद्याश्च ये वर्णाः स्त्रियश्चाश्रमिणस्तथा । सकामाश्चापि निष्कामाः पातव्यं तैः कथामृतम्

brāhmaṇādyāśca ye varṇāḥ striyaścāśramiṇastathā | sakāmāścāpi niṣkāmāḥ pātavyaṃ taiḥ kathāmṛtam

नावकाशः कदाचित्स्यान्नवाहश्रवणेऽपि तैः । आगंतव्यं यथाकालं यज्ञे पुण्या क्षणस्थितिः

nāvakāśaḥ kadācitsyānnavāhaśravaṇe'pi taiḥ | āgaṃtavyaṃ yathākālaṃ yajñe puṇyā kṣaṇasthitiḥ

विनयेनैव कर्त्तव्यमेवमाकारणं नृणाम् । आगतानां च कर्त्तव्यं वासस्थानं यथोचितम्

vinayenaiva karttavyamevamākāraṇaṃ nṛṇām | āgatānāṃ ca karttavyaṃ vāsasthānaṃ yathocitam

कथास्थानं प्रकर्त्तव्यं भूमौ मार्जनपूर्वकम् । लेपनं गोमयेनाथ विशालायां मनोरमम्

kathāsthānaṃ prakarttavyaṃ bhūmau mārjanapūrvakam | lepanaṃ gomayenātha viśālāyāṃ manoramam

कार्यस्तु मण्डपो रम्यो रंभास्तंभोपशोभितः । वितानमुपरिष्ठात्तु पताकाध्वज राजितः

kāryastu maṇḍapo ramyo raṃbhāstaṃbhopaśobhitaḥ | vitānamupariṣṭhāttu patākādhvaja rājitaḥ

वक्तुश्चैवासनं दिव्यं सुखास्तरणसंयुतम् । रचितव्यं प्रयत्नेन प्राङ्मुखं वाप्युदङ्मुखम्

vaktuścaivāsanaṃ divyaṃ sukhāstaraṇasaṃyutam | racitavyaṃ prayatnena prāṅmukhaṃ vāpyudaṅmukham

यथोचितानि कुर्वीत श्रोतॄणामासनानि च । नृणां चैवाथ नारीणां कथाश्रवणहेतवे

yathocitāni kurvīta śrotṝṇāmāsanāni ca | nṛṇāṃ caivātha nārīṇāṃ kathāśravaṇahetave

वाग्मी दांतश्च शास्त्रज्ञो देव्याराधनतत्परः । दयालुनिस्पृहो दक्षो धीरो वक्तोत्तमो मतः

vāgmī dāṃtaśca śāstrajño devyārādhanatatparaḥ | dayālunispṛho dakṣo dhīro vaktottamo mataḥ

ब्रह्मण्यो देवताभक्तः कथारसपरायणः । उदारोऽलोलुपो नम्रः श्रोता हिंसादिवर्जितः

brahmaṇyo devatābhaktaḥ kathārasaparāyaṇaḥ | udāro'lolupo namraḥ śrotā hiṃsādivarjitaḥ

पाखण्डनिरतो लुब्धः स्त्रैणो धर्मध्वजस्तथा । निष्ठुरः क्रोधनो वक्ता देवीयज्ञे न शस्यते

pākhaṇḍanirato lubdhaḥ straiṇo dharmadhvajastathā | niṣṭhuraḥ krodhano vaktā devīyajñe na śasyate

संशयच्छेदनायैक: पण्डितश्च तथागुणः । श्रोतृबोधकृदव्यग्रः कार्य्यो वक्तुः सहायकृत्

saṃśayacchedanāyaika: paṇḍitaśca tathāguṇaḥ | śrotṛbodhakṛdavyagraḥ kāryyo vaktuḥ sahāyakṛt

मुहूर्तं दिवसादर्वाग्वक्तृश्रोतादिभिर्जनैः । कर्त्तव्यं क्षौरकर्मादि ततो नियमकल्पनम्

muhūrtaṃ divasādarvāgvaktṛśrotādibhirjanaiḥ | karttavyaṃ kṣaurakarmādi tato niyamakalpanam

अरुणोदयवेलायां स्नायाच्छौचं विधाय च । संध्या तर्पणकार्यं च नित्यं संक्षेपतश्चरेत्

aruṇodayavelāyāṃ snāyācchaucaṃ vidhāya ca | saṃdhyā tarpaṇakāryaṃ ca nityaṃ saṃkṣepataścaret

कथाश्रवणयोग्यत्वसिद्धये गाश्च दापयेत् । समस्तविघ्नहर्तारमादौ गणपतिं यजेत्

kathāśravaṇayogyatvasiddhaye gāśca dāpayet | samastavighnahartāramādau gaṇapatiṃ yajet

कलशांश्चापि संस्थाप्य पूजयेत्तत्र दिग्भवान् । वटुकं क्षेत्रपालं च योगिनीर्मातृकास्तथा

kalaśāṃścāpi saṃsthāpya pūjayettatra digbhavān | vaṭukaṃ kṣetrapālaṃ ca yoginīrmātṛkāstathā

तुलसीं चापि संपूज्य ग्रहान्विष्णुं च शंकरम् । नवाक्षरेण मनुना पूजयेज्जगदम्बिकाम्

tulasīṃ cāpi saṃpūjya grahānviṣṇuṃ ca śaṃkaram | navākṣareṇa manunā pūjayejjagadambikām

सर्वोपचारैः संपूज्य श्रीभागवतपुस्तकम् । श्रीदेव्या वाङ्मयीं मूर्तिं यथावच्छोभनाक्षरम्

sarvopacāraiḥ saṃpūjya śrībhāgavatapustakam | śrīdevyā vāṅmayīṃ mūrtiṃ yathāvacchobhanākṣaram

कथाविघ्नोपशांत्यर्थं वृणुयात्तं च वाडवान् । जाप्यो नवार्णमंत्रस्तैः पाठ्यः सप्तशतीस्तवः

kathāvighnopaśāṃtyarthaṃ vṛṇuyāttaṃ ca vāḍavān | jāpyo navārṇamaṃtrastaiḥ pāṭhyaḥ saptaśatīstavaḥ

प्रदक्षिणनमस्कारान्कृत्वांते स्तुतिमाचरेत् । कात्यायनि महामाये भवानि भुवनेश्वरि

pradakṣiṇanamaskārānkṛtvāṃte stutimācaret | kātyāyani mahāmāye bhavāni bhuvaneśvari

संसारसागरे मग्नं मामुद्धर कृपामये । ब्रह्मविष्णुशिवाराध्ये प्रसीद जगदंबिके

saṃsārasāgare magnaṃ māmuddhara kṛpāmaye | brahmaviṣṇuśivārādhye prasīda jagadaṃbike

मनोभिलषितं देवि वरं देहि नमोऽस्तु ते । इति संप्रार्थ्य शृणुयात्कथां नियतमानसः

manobhilaṣitaṃ devi varaṃ dehi namo'stu te | iti saṃprārthya śṛṇuyātkathāṃ niyatamānasaḥ

वक्तारं चापि संपूज्य व्यासबुद्ध्या तदात्मवान् । माल्यालंकारवस्त्राद्यैः संभूष्य' प्रार्थयेच्च तम्

vaktāraṃ cāpi saṃpūjya vyāsabuddhyā tadātmavān | mālyālaṃkāravastrādyaiḥ saṃbhūṣya' prārthayecca tam

सर्वशास्त्रेतिहासज्ञ व्यासरूप नमोऽस्तु ते । कथाचंद्रोदयेनांतस्तमःस्तोमं निराकुरु

sarvaśāstretihāsajña vyāsarūpa namo'stu te | kathācaṃdrodayenāṃtastamaḥstomaṃ nirākuru

तदग्रे तु नवाहान्तं कर्त्तव्या नियमास्तदा । विप्रादीनुपवेश्यादौ संपूज्योपविशेत्स्वयम्

tadagre tu navāhāntaṃ karttavyā niyamāstadā | viprādīnupaveśyādau saṃpūjyopaviśetsvayam

श्रोतव्यं सावधानेन चतुर्वर्गफलाप्तये । गृहपुत्रकलत्राप्तघनचिन्तामपास्य च

śrotavyaṃ sāvadhānena caturvargaphalāptaye | gṛhaputrakalatrāptaghanacintāmapāsya ca

सूर्योदयं समारभ्य किंचित्सूर्येऽवशेषिते । मुहूर्तमात्रं विश्रम्य मध्याह्ने वाचयेत्सुधीः

sūryodayaṃ samārabhya kiṃcitsūrye'vaśeṣite | muhūrtamātraṃ viśramya madhyāhne vācayetsudhīḥ

मलमूत्रजयायैषां लघु भोजनमिष्यते । हविष्यान्नं वरं भोज्यं सकृदेव कथार्थिना

malamūtrajayāyaiṣāṃ laghu bhojanamiṣyate | haviṣyānnaṃ varaṃ bhojyaṃ sakṛdeva kathārthinā

अथवा स्यात्फलाहारी पयोभुग्वा घृताशनः । यथा स्यान्न कथाविघ्नस्तथा कार्यं विचक्षणैः

athavā syātphalāhārī payobhugvā ghṛtāśanaḥ | yathā syānna kathāvighnastathā kāryaṃ vicakṣaṇaiḥ

कथाश्रवणनिष्ठानां वक्ष्यामि नियमं द्विजाः । ब्रह्मविष्णुमहेशानां मध्ये ये भेददर्शिनः

kathāśravaṇaniṣṭhānāṃ vakṣyāmi niyamaṃ dvijāḥ | brahmaviṣṇumaheśānāṃ madhye ye bhedadarśinaḥ

देवीभक्तिविहीना ये पाखण्डा हिंसकाः खलाः । विप्रद्रुहो नास्तिका ये न ते योग्याः कथाश्रवे

devībhaktivihīnā ye pākhaṇḍā hiṃsakāḥ khalāḥ | vipradruho nāstikā ye na te yogyāḥ kathāśrave

ब्रह्मस्वहरणे लुब्धाः परदारधनेषु च । देवस्वहरणे तेषां नाधिकारः कथाश्रवे

brahmasvaharaṇe lubdhāḥ paradāradhaneṣu ca | devasvaharaṇe teṣāṃ nādhikāraḥ kathāśrave

ब्रह्मचारी च भूशायी सत्यवक्ता जितेन्द्रियः । कथासमाप्तौ भुंजीत पत्रावल्यां यतात्मवान्

brahmacārī ca bhūśāyī satyavaktā jitendriyaḥ | kathāsamāptau bhuṃjīta patrāvalyāṃ yatātmavān

वृंतांकं च कलिन्दं च तैलं च द्विदलं मधु । दग्धमन्नं पर्युषितं भावदुष्टं त्यजेद्व्रती

vṛṃtāṃkaṃ ca kalindaṃ ca tailaṃ ca dvidalaṃ madhu | dagdhamannaṃ paryuṣitaṃ bhāvaduṣṭaṃ tyajedvratī

आमिषं च मसूरान्नमुदक्या दृष्टमेव च । रसोनं मूलकं हिंगुं पलांडुं गृञ्जनं तथा

āmiṣaṃ ca masūrānnamudakyā dṛṣṭameva ca | rasonaṃ mūlakaṃ hiṃguṃ palāṃḍuṃ gṛñjanaṃ tathā

कूष्मांडनलिकाशाकं न भुंजीत कथाव्रती । कामं क्रोधं मदं लोभं दंभं मानं च वर्जयेत्

kūṣmāṃḍanalikāśākaṃ na bhuṃjīta kathāvratī | kāmaṃ krodhaṃ madaṃ lobhaṃ daṃbhaṃ mānaṃ ca varjayet

विप्रध्रुक्पतितव्रात्यश्वपाकयवनांत्यजैः । उदक्यया वेदबाह्यैर्न वदेद्यः कथाव्रती

vipradhrukpatitavrātyaśvapākayavanāṃtyajaiḥ | udakyayā vedabāhyairna vadedyaḥ kathāvratī

वेदगोगुरुविप्राणां स्त्रीराज्ञां महतां तथा । देवानां देवभक्तानां न निंदां शृणुयादपि

vedagoguruviprāṇāṃ strīrājñāṃ mahatāṃ tathā | devānāṃ devabhaktānāṃ na niṃdāṃ śṛṇuyādapi

विनयं चार्जवं शौचं दयां च मितभाषणम् । उदारं मानसं चैव कुर्याद्यस्तु कथाव्रती

vinayaṃ cārjavaṃ śaucaṃ dayāṃ ca mitabhāṣaṇam | udāraṃ mānasaṃ caiva kuryādyastu kathāvratī

वंध्या वा काकवंध्या वा दुर्भगा वा मृतार्भका । दरिद्रश्चानपत्यश्च भक्त्येमां शृणुयात्कथाम्

vaṃdhyā vā kākavaṃdhyā vā durbhagā vā mṛtārbhakā | daridraścānapatyaśca bhaktyemāṃ śṛṇuyātkathām

वंध्या वा काकवंध्या वा दुर्भगा वा मृतार्भका । पतद्गर्भांगना या च ताभिः श्राव्या तथा कथा

vaṃdhyā vā kākavaṃdhyā vā durbhagā vā mṛtārbhakā | patadgarbhāṃganā yā ca tābhiḥ śrāvyā tathā kathā

धर्मार्थकाममोक्षांश्च यो वांछति विना श्रमम् । भगवत्या भागवतं श्रोतव्यं तेन यत्नतः

dharmārthakāmamokṣāṃśca yo vāṃchati vinā śramam | bhagavatyā bhāgavataṃ śrotavyaṃ tena yatnataḥ

कथादिनानि चैतानि नययज्ञैः समानि हि । तेषु दत्तं हुतं जप्तमनन्तफलदं भवेत्

kathādināni caitāni nayayajñaiḥ samāni hi | teṣu dattaṃ hutaṃ japtamanantaphaladaṃ bhavet

एवं व्रतं नवाहं तु कृत्वोद्यापनमाचरेत् । महाष्टमीव्रतं यद्वत्तथा कार्यं फलेप्सुभिः

evaṃ vrataṃ navāhaṃ tu kṛtvodyāpanamācaret | mahāṣṭamīvrataṃ yadvattathā kāryaṃ phalepsubhiḥ

निष्कामाः श्रवणेनैव पूता मुक्तिं व्रजन्ति हि । भोगमोक्षप्रदा नॄणां यतो भगवती परा

niṣkāmāḥ śravaṇenaiva pūtā muktiṃ vrajanti hi | bhogamokṣapradā nṝṇāṃ yato bhagavatī parā

पुस्तकस्य च वक्तुश्च पूजा कार्या तु नित्यशः । वक्त्रा दत्तं प्रसादं तु गृह्णाद्भक्तिपूर्वकम्

pustakasya ca vaktuśca pūjā kāryā tu nityaśaḥ | vaktrā dattaṃ prasādaṃ tu gṛhṇādbhaktipūrvakam

कुमारी: पूजयेन्नित्यं भोजयेत्प्रार्थयेच्च यः । सुवासिनीश्च विप्रांश्च तस्य सिद्धिर्न संशयः

kumārī: pūjayennityaṃ bhojayetprārthayecca yaḥ | suvāsinīśca viprāṃśca tasya siddhirna saṃśayaḥ

गायत्र्या नामसाहस्रं समाप्तावथ वा पठेत् । विष्णोर्नामसहस्रं च सर्वदोषोपशान्तये

gāyatryā nāmasāhasraṃ samāptāvatha vā paṭhet | viṣṇornāmasahasraṃ ca sarvadoṣopaśāntaye

यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या तपोयज्ञक्रियादिषु । न्यूनं संपूर्णतां याति तस्माद्विष्णुं च कीर्तयेत्

yasya smṛtyā ca nāmoktyā tapoyajñakriyādiṣu | nyūnaṃ saṃpūrṇatāṃ yāti tasmādviṣṇuṃ ca kīrtayet

देव्याः सप्तशतीमंत्रैः समाप्तौ होममाचरेत् । देवीमाहात्म्यमूलेन नवार्णमनुनाऽथवा

devyāḥ saptaśatīmaṃtraiḥ samāptau homamācaret | devīmāhātmyamūlena navārṇamanunā'thavā

गायत्र्या त्वथवा होमः पायसेन ससर्पिषा । यतो भागवतं त्वेतद्गायत्रीमयमीरितम्

gāyatryā tvathavā homaḥ pāyasena sasarpiṣā | yato bhāgavataṃ tvetadgāyatrīmayamīritam

वाचकं तोषयेत्सम्यग्वस्त्रभूषाधनादिभिः । प्रसन्ने वाचके सर्वाः प्रसन्ना तस्य देवताः

vācakaṃ toṣayetsamyagvastrabhūṣādhanādibhiḥ | prasanne vācake sarvāḥ prasannā tasya devatāḥ

ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या दक्षिणाभिश्च तोषयेत् ! पृथिव्यां देवरूपास्ते तुष्टेष्वेष्वीप्सितं फलम्

brāhmaṇānbhojayedbhaktyā dakṣiṇābhiśca toṣayet ! pṛthivyāṃ devarūpāste tuṣṭeṣveṣvīpsitaṃ phalam

सुवासिनी: कुमारीश्च देवीभक्तया च भोजयेत् । ताभ्योऽपि दक्षिणां दत्त्वा प्रार्थयेत्सिद्धिमात्मनः

suvāsinī: kumārīśca devībhaktayā ca bhojayet | tābhyo'pi dakṣiṇāṃ dattvā prārthayetsiddhimātmanaḥ

दद्याद्दानानि चान्यानि सुवर्णं गाः पयस्विनीः । हयानिभान्मेदिनीं च तस्य स्यादक्षयं फलम्

dadyāddānāni cānyāni suvarṇaṃ gāḥ payasvinīḥ | hayānibhānmedinīṃ ca tasya syādakṣayaṃ phalam

देवीभागवतं चैतल्लिखितं शोभनाक्षरम् । हेमसिंहासने स्थाप्यं पट्टवस्त्रेण वेष्टितम्

devībhāgavataṃ caitallikhitaṃ śobhanākṣaram | hemasiṃhāsane sthāpyaṃ paṭṭavastreṇa veṣṭitam

अष्टम्यां वा नवम्यां च वाचकायार्चिताय च । दद्यात्स भोगान्भुक्त्वेह दुर्लभं मोक्षमाप्नुयात् ६८ ॥ ॥ दरिद्रो दुर्बलो बालस्तरुणो जरठोऽपि वा । पुराणवेत्ता वैद्यः स्यात्पूज्यो मान्यश्च सर्वदा

aṣṭamyāṃ vā navamyāṃ ca vācakāyārcitāya ca | dadyātsa bhogānbhuktveha durlabhaṃ mokṣamāpnuyāt 68 || || daridro durbalo bālastaruṇo jaraṭho'pi vā | purāṇavettā vaidyaḥ syātpūjyo mānyaśca sarvadā

सन्ति लोकस्य बहवो गुरवो गुणजन्मतः । सर्वेषामपि तेषां च पुराणज्ञः परो गुरुः

santi lokasya bahavo guravo guṇajanmataḥ | sarveṣāmapi teṣāṃ ca purāṇajñaḥ paro guruḥ

पौराणिको ब्राह्मणस्तु व्यासासनसमाश्रितः । असमाप्ते प्रसंगे तु नमस्कुर्यान्न कस्यचित्

paurāṇiko brāhmaṇastu vyāsāsanasamāśritaḥ | asamāpte prasaṃge tu namaskuryānna kasyacit

पौराणिकीं कथां दिव्यां येऽपि शृण्वंत्यभक्तितः । तेषां पुण्यफलं नास्ति दुःखदारिद्र्यभागिनाम्

paurāṇikīṃ kathāṃ divyāṃ ye'pi śṛṇvaṃtyabhaktitaḥ | teṣāṃ puṇyaphalaṃ nāsti duḥkhadāridryabhāginām

असंपूज्य पुराणं तु ताम्बूलकुसुमादिभिः । ये शृण्वंति कथां देव्यास्ते दरिद्रा भवंति हि

asaṃpūjya purāṇaṃ tu tāmbūlakusumādibhiḥ | ye śṛṇvaṃti kathāṃ devyāste daridrā bhavaṃti hi

कीर्त्यमानां कथां त्यक्त्वा ये व्रजंत्यन्यतो नराः । भोगान्तरे प्रणश्यंति तेषां दाराश्च सम्पदः

kīrtyamānāṃ kathāṃ tyaktvā ye vrajaṃtyanyato narāḥ | bhogāntare praṇaśyaṃti teṣāṃ dārāśca sampadaḥ

ये च तुंगासनारूढाः कथां शृण्वंति दांभिकाः । ते वायसा भवंत्यत्र भुक्त्वा निरययातनाम् ॥७५ ॥ ` ये चाढ्यासनसंस्थाश्च ये वीरासनसंस्थिताः । शृण्वंति च कथां दिव्यां ते स्युरर्जुनशाखिनः

ye ca tuṃgāsanārūḍhāḥ kathāṃ śṛṇvaṃti dāṃbhikāḥ | te vāyasā bhavaṃtyatra bhuktvā nirayayātanām ||75 || ` ye cāḍhyāsanasaṃsthāśca ye vīrāsanasaṃsthitāḥ | śṛṇvaṃti ca kathāṃ divyāṃ te syurarjunaśākhinaḥ

कथायां कीर्त्यमानायां ये वदंति दुरुत्तरम् । रासभास्ते भवंतीह कृकलासास्ततः परम्

kathāyāṃ kīrtyamānāyāṃ ye vadaṃti duruttaram | rāsabhāste bhavaṃtīha kṛkalāsāstataḥ param

निंदंति ये पुराणज्ञान्कथां वा पापहारिणीम् । ते तु जन्मशतं दुष्टाः शुनकाः स्युर्न संशयः

niṃdaṃti ye purāṇajñānkathāṃ vā pāpahāriṇīm | te tu janmaśataṃ duṣṭāḥ śunakāḥ syurna saṃśayaḥ

ये शृण्वंति कथां वक्तुः समानासनसंस्थिताः । गुरुतल्पसमं पापं लभंते नरकालयाः

ye śṛṇvaṃti kathāṃ vaktuḥ samānāsanasaṃsthitāḥ | gurutalpasamaṃ pāpaṃ labhaṃte narakālayāḥ

ये चाप्रणम्य शृण्वंति ते भवन्ति विषद्रुमाः । शयाना येऽपि शृण्वंति भवंत्यजगराहयः

ye cāpraṇamya śṛṇvaṃti te bhavanti viṣadrumāḥ | śayānā ye'pi śṛṇvaṃti bhavaṃtyajagarāhayaḥ

ये कदाचन पौराणीं न शृण्वंति कथां नराः । ते घोरं नरकं भुक्त्वा भवन्ति ग्रामसूकराः

ye kadācana paurāṇīṃ na śṛṇvaṃti kathāṃ narāḥ | te ghoraṃ narakaṃ bhuktvā bhavanti grāmasūkarāḥ

ये कथां नानुमोदंते विघ्नं कुर्वन्ति ये शठाः । कोट्यब्दं निरयं भुक्त्वा भवंति ग्रामसूकराः

ye kathāṃ nānumodaṃte vighnaṃ kurvanti ye śaṭhāḥ | koṭyabdaṃ nirayaṃ bhuktvā bhavaṃti grāmasūkarāḥ

आसनं भाजनं द्रव्यं फलं वस्त्राणि कम्बलम् । पुराणज्ञाय यच्छन्ति ते व्रजन्ति हरेः पदम्

āsanaṃ bhājanaṃ dravyaṃ phalaṃ vastrāṇi kambalam | purāṇajñāya yacchanti te vrajanti hareḥ padam

पुराणपुस्तकस्यापि ये पट्टवसनं नवम् । प्रयच्छन्ति शुभं सूत्रं ते नराः सुखभागिनः

purāṇapustakasyāpi ye paṭṭavasanaṃ navam | prayacchanti śubhaṃ sūtraṃ te narāḥ sukhabhāginaḥ

पुराणानां तु सर्वेषां श्रवणाद्यत्फलं लभेत् । तस्माच्छतगुणं पुण्यं देवीभागवताल्लभेत्

purāṇānāṃ tu sarveṣāṃ śravaṇādyatphalaṃ labhet | tasmācchataguṇaṃ puṇyaṃ devībhāgavatāllabhet

यथा सरित्सु प्रवरा गंगा देवेषु शंकरः । काव्ये रामायणं यद्वज्ज्योतिष्मत्सु यथा रविः

yathā saritsu pravarā gaṃgā deveṣu śaṃkaraḥ | kāvye rāmāyaṇaṃ yadvajjyotiṣmatsu yathā raviḥ

आह्लादकानां चन्द्रश्च धनानां च यथा यशः । क्षमावतां यथा भूमिर्गाम्भीर्ये सागरो यथा ॥ ८७ ॥ ! मंत्राणां चैव सावित्री पापनाशे हरिस्मृतिः । अष्टादशपुराणानां देवीभागवतं तथा

āhlādakānāṃ candraśca dhanānāṃ ca yathā yaśaḥ | kṣamāvatāṃ yathā bhūmirgāmbhīrye sāgaro yathā || 87 || ! maṃtrāṇāṃ caiva sāvitrī pāpanāśe harismṛtiḥ | aṣṭādaśapurāṇānāṃ devībhāgavataṃ tathā

येन केनाप्युपायेन नवकृत्वः शृणोति चेत् । न शक्यं तत्फलं वक्तुं जीवन्मुक्तः स एव ह

yena kenāpyupāyena navakṛtvaḥ śṛṇoti cet | na śakyaṃ tatphalaṃ vaktuṃ jīvanmuktaḥ sa eva ha

राजशत्रुभये प्राप्ते महामारीभये तथा । दुर्भिक्षे राष्ट्रभंगे च तच्छांत्यै शृणुयादिदम्

rājaśatrubhaye prāpte mahāmārībhaye tathā | durbhikṣe rāṣṭrabhaṃge ca tacchāṃtyai śṛṇuyādidam

भूतप्रेतविनाशाय राज्यलाभाय शत्रुतः । पुत्रलाभाय शृणुयाद्देवीभागवतं द्विजाः

bhūtapretavināśāya rājyalābhāya śatrutaḥ | putralābhāya śṛṇuyāddevībhāgavataṃ dvijāḥ

श्रीमद्भागवतं यस्तु पठेद्वा शृणुयादपि । श्लोकार्द्धं श्लोकपादं वा संयाति परमां गतिम्

śrīmadbhāgavataṃ yastu paṭhedvā śṛṇuyādapi | ślokārddhaṃ ślokapādaṃ vā saṃyāti paramāṃ gatim

भगवत्या स्वयं देव्या श्लोकार्द्धेन प्रकाशितम् । शिष्यप्रशिष्यद्वारेण तदेव विपुलीकृतम्

bhagavatyā svayaṃ devyā ślokārddhena prakāśitam | śiṣyapraśiṣyadvāreṇa tadeva vipulīkṛtam

न गायत्र्याः परो धर्मो न गायत्र्याः परं तपः । न गायत्र्याः समो देवो न गायत्र्याः परो मनुः

na gāyatryāḥ paro dharmo na gāyatryāḥ paraṃ tapaḥ | na gāyatryāḥ samo devo na gāyatryāḥ paro manuḥ

गातारं त्रायते यस्माद्गायत्री तेन सोच्यते । साऽत्र भागवते देवी सरहस्या प्रतिष्ठिता

gātāraṃ trāyate yasmādgāyatrī tena socyate | sā'tra bhāgavate devī sarahasyā pratiṣṭhitā

अतो भागवतस्यास्य देव्याः प्रीतिकरस्य च । महांत्यपि पुराणानि कलां नार्हंति षोडशीम्

ato bhāgavatasyāsya devyāḥ prītikarasya ca | mahāṃtyapi purāṇāni kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm

श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यद्ब्राह्मणानां धनं धर्मो धर्मसुतेन यत्र गदितो नारायणेनामलः । गायत्र्याश्च रहस्यमत्र च मणिद्वीपश्च संवर्णितः श्रीदेव्या हिमभूभृते भगवती गीता च गीता स्वयम्

śrīmadbhāgavataṃ purāṇamamalaṃ yadbrāhmaṇānāṃ dhanaṃ dharmo dharmasutena yatra gadito nārāyaṇenāmalaḥ | gāyatryāśca rahasyamatra ca maṇidvīpaśca saṃvarṇitaḥ śrīdevyā himabhūbhṛte bhagavatī gītā ca gītā svayam

तस्मान्नास्य पुराणस्य लोकेऽन्यत्सदृशं परम् । अतः सदैव संसेव्यं देवीभागवतं द्विजाः

tasmānnāsya purāṇasya loke'nyatsadṛśaṃ param | ataḥ sadaiva saṃsevyaṃ devībhāgavataṃ dvijāḥ

यस्याः प्रभावमखिलं न हि वेद धाता नो वा हरिर्न गिरिशो न हि चाप्यनन्तः । अंशांशका अपि च ते किमुतान्यदेवास्तस्यै नमोऽस्तु सततं जगदम्बिकायै

yasyāḥ prabhāvamakhilaṃ na hi veda dhātā no vā harirna giriśo na hi cāpyanantaḥ | aṃśāṃśakā api ca te kimutānyadevāstasyai namo'stu satataṃ jagadambikāyai

100

यत्पादपंकजरजः समवाप्य विश्वं ब्रह्मा सृजत्यनुदिनं च बिभर्ति विष्णुः । रुद्रश्च संहरति नेतरथा समर्थास्तस्यै नमोऽस्तु सततं जगदम्बिकायै

yatpādapaṃkajarajaḥ samavāpya viśvaṃ brahmā sṛjatyanudinaṃ ca bibharti viṣṇuḥ | rudraśca saṃharati netarathā samarthāstasyai namo'stu satataṃ jagadambikāyai

101

सुधाकूपारांतस्त्रिदशतरुवाटी विलसिते मणिद्वीपे चिन्तामणिमयगृहे चित्ररुचिरे । विराजन्तीमम्बां परशिवहृदि स्मेरवदनां नरो ध्यात्वा भोगं भजति खलु मोक्षं च लभते

sudhākūpārāṃtastridaśataruvāṭī vilasite maṇidvīpe cintāmaṇimayagṛhe citrarucire | virājantīmambāṃ paraśivahṛdi smeravadanāṃ naro dhyātvā bhogaṃ bhajati khalu mokṣaṃ ca labhate

102

ब्रह्मेशाच्युतशक्राद्यैर्महर्षिभिरुपासिता। जगतः श्रेयसे साऽस्तु मणिद्वीपाधिदेवता

brahmeśācyutaśakrādyairmaharṣibhirupāsitā| jagataḥ śreyase sā'stu maṇidvīpādhidevatā

इति श्रीस्कन्दपुराणे मानसखण्डे देवीभागवतमाहात्म्ये वणविधिवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīskandapurāṇe mānasakhaṇḍe devībhāgavatamāhātmye vaṇavidhivarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५

दैत्यसैन्यपराजयः व्यास उवाच इति श्रुत्वा सहस्राक्षः पुनराह बृहस्पतिम् । युद्धोद्योगं करिष्यामि हयारेर्नाशनाय वै

daityasainyaparājayaḥ vyāsa uvāca iti śrutvā sahasrākṣaḥ punarāha bṛhaspatim | yuddhodyogaṃ kariṣyāmi hayārernāśanāya vai

नोद्यमेन विना राज्यं न सुखं न च वै यशः । निरुद्यमं न शंसन्ति कातरा न च सोद्यमाः

nodyamena vinā rājyaṃ na sukhaṃ na ca vai yaśaḥ | nirudyamaṃ na śaṃsanti kātarā na ca sodyamāḥ

यतीनां भूषणं ज्ञानं सन्तोषो हि द्विजन्मनाम् । उद्यमः शत्रुहननं भूषणं भूतिमिच्छताम्

yatīnāṃ bhūṣaṇaṃ jñānaṃ santoṣo hi dvijanmanām | udyamaḥ śatruhananaṃ bhūṣaṇaṃ bhūtimicchatām

उद्यमेन हतस्त्वाष्ट्रो नमुचिर्बल एव च । तथैनं निहनिष्यामि महिषं मुनिसत्तम

udyamena hatastvāṣṭro namucirbala eva ca | tathainaṃ nihaniṣyāmi mahiṣaṃ munisattama

बलं देवगुरुस्त्वं मे वज्रमायुधमुत्तमम् । सहायस्तु हरिर्नूनं तथोमापतिरव्ययः

balaṃ devagurustvaṃ me vajramāyudhamuttamam | sahāyastu harirnūnaṃ tathomāpatiravyayaḥ

रक्षोघ्नान्पठ मे साधो करोम्यद्य समुद्यमम् । स्वसैन्याभिनिवेशञ्च महिषं प्रति मानद

rakṣoghnānpaṭha me sādho karomyadya samudyamam | svasainyābhiniveśañca mahiṣaṃ prati mānada

व्यास उवाच इत्युक्तो देवराजेन वाचस्पतिरुवाच ह । सुरेन्द्रं युद्धसंरक्तं स्मितपूर्वं वचस्तदा

vyāsa uvāca ityukto devarājena vācaspatiruvāca ha | surendraṃ yuddhasaṃraktaṃ smitapūrvaṃ vacastadā

बृहस्पतिरुवाच प्रेरयामि न चाहं त्वां न च निर्वारयाम्यहम् । सन्दिग्धेऽत्र जये कामं युध्यतश्च पराजये

bṛhaspatiruvāca prerayāmi na cāhaṃ tvāṃ na ca nirvārayāmyaham | sandigdhe'tra jaye kāmaṃ yudhyataśca parājaye

न तेऽत्र दूषणं किञ्चिद्‌भवितव्ये शचीपते । सुखं वा यदि वा दुःखं विहितं च भविष्यति

na te'tra dūṣaṇaṃ kiñcidbhavitavye śacīpate | sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ vihitaṃ ca bhaviṣyati

न मया तत्परिज्ञातं भावि दुःखं सुखं तथा । यद्‌भार्याहरणे प्राप्तं पुरा वासव वेत्सि हि

na mayā tatparijñātaṃ bhāvi duḥkhaṃ sukhaṃ tathā | yadbhāryāharaṇe prāptaṃ purā vāsava vetsi hi

शशिना मे हृता भार्या मित्रेणामित्रकर्शन । स्वाश्रमस्थेन सम्प्राप्तं दुःखं सर्वसुखापहम्

śaśinā me hṛtā bhāryā mitreṇāmitrakarśana | svāśramasthena samprāptaṃ duḥkhaṃ sarvasukhāpaham

बुद्धिमान्सर्वलोकेषु विदितोऽहं सुराधिप । क्व मे गता तदा वुद्धिर्यदा भार्या हृता बलात्

buddhimānsarvalokeṣu vidito'haṃ surādhipa | kva me gatā tadā vuddhiryadā bhāryā hṛtā balāt

तस्मादुपायः कर्तव्यो बुद्धिमद्‌भिः सदा नरैः । कार्यसिद्धिः सदा नूनं दैवाधीना सुराधिप

tasmādupāyaḥ kartavyo buddhimadbhiḥ sadā naraiḥ | kāryasiddhiḥ sadā nūnaṃ daivādhīnā surādhipa

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं गुरोः सार्थं शचीपतिः । ब्रह्माणं शरणं गत्वा नत्वा वचनमब्रवीत्

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ guroḥ sārthaṃ śacīpatiḥ | brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatvā natvā vacanamabravīt

पितामह सुराध्यक्ष दैत्यो महिषसंज्ञकः । ग्रहीतुकामः स्वर्गं मे बलोद्योगं करोत्यलम्

pitāmaha surādhyakṣa daityo mahiṣasaṃjñakaḥ | grahītukāmaḥ svargaṃ me balodyogaṃ karotyalam

अन्ये च दानवाः सर्वे तत्सैन्यं समुपस्थिताः । योद्धुकामा महावीर्याः सर्वे युद्धविशारदाः

anye ca dānavāḥ sarve tatsainyaṃ samupasthitāḥ | yoddhukāmā mahāvīryāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ

तेनाहं भीतभीतोऽस्मि त्वत्सकाशमिहागतः । सर्वज्ञोऽसि महाप्राज्ञ साहाय्यं कर्तुमर्हसि

tenāhaṃ bhītabhīto'smi tvatsakāśamihāgataḥ | sarvajño'si mahāprājña sāhāyyaṃ kartumarhasi

ब्रह्मोवाच गच्छामः सर्व एवाद्य कैलासं त्वरिता वयम् । शङ्करं पुरतः कृत्वा विष्णुं च बलिनां वरम्

brahmovāca gacchāmaḥ sarva evādya kailāsaṃ tvaritā vayam | śaṅkaraṃ purataḥ kṛtvā viṣṇuṃ ca balināṃ varam

ततो युद्धं प्रकर्तव्यं सर्वैः सुरगणैः सह । मिलित्वा मन्त्रमाधाय देशं कालं विचिन्त्य च

tato yuddhaṃ prakartavyaṃ sarvaiḥ suragaṇaiḥ saha | militvā mantramādhāya deśaṃ kālaṃ vicintya ca

बलाबलमविज्ञाय विवेकमपहाय च । साहसं तु प्रकुर्वाणो नरः पतनमृच्छति

balābalamavijñāya vivekamapahāya ca | sāhasaṃ tu prakurvāṇo naraḥ patanamṛcchati

व्यास उवाच तन्निशम्य सहस्राक्षः कैलासं निर्जगाम ह । ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा लोकपालसमन्वितः

vyāsa uvāca tanniśamya sahasrākṣaḥ kailāsaṃ nirjagāma ha | brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā lokapālasamanvitaḥ

तुष्टाव शङ्करं गत्वा वेदमन्त्रैर्महेश्वरम् । प्रसन्नं पुरतः कृत्वा ययौ विष्णुपुरं प्रति

tuṣṭāva śaṅkaraṃ gatvā vedamantrairmaheśvaram | prasannaṃ purataḥ kṛtvā yayau viṣṇupuraṃ prati

स्तुत्वा तं देवदेवेशं कार्यं प्रोवाच चात्मनः । महिषात्तद्‌भयं चोग्रं वरदानमदोद्धतात्

stutvā taṃ devadeveśaṃ kāryaṃ provāca cātmanaḥ | mahiṣāttadbhayaṃ cograṃ varadānamadoddhatāt

तदाकर्ण्य भयं तस्य विष्णुर्देवानुवाच ह । करिष्यामो वयं युद्धं हनिष्यामस्तु दुर्जयम्

tadākarṇya bhayaṃ tasya viṣṇurdevānuvāca ha | kariṣyāmo vayaṃ yuddhaṃ haniṣyāmastu durjayam

व्यास उवाच इति ते निश्चयं कृत्वा ब्रह्मविष्णुहरीश्वराः । स्वानि स्वानि समारुह्य वाहनानि ययुः सुराः

vyāsa uvāca iti te niścayaṃ kṛtvā brahmaviṣṇuharīśvarāḥ | svāni svāni samāruhya vāhanāni yayuḥ surāḥ

ब्रह्मा हंससमारूढो विष्णर्गरुडवाहनः । शङ्करो वृषभारूढो वृत्रहा गजसंस्थितः

brahmā haṃsasamārūḍho viṣṇargaruḍavāhanaḥ | śaṅkaro vṛṣabhārūḍho vṛtrahā gajasaṃsthitaḥ

मयूरवाहनः स्कन्दो यमो महिषवाहनः । कृत्वा सैन्यसमायोगं यावत्ते निर्ययुः सुराः

mayūravāhanaḥ skando yamo mahiṣavāhanaḥ | kṛtvā sainyasamāyogaṃ yāvatte niryayuḥ surāḥ

तावद्दैत्यबलं प्राप्तं दृप्तं महिषपालितम् । तत्राभूत्तुमुलं युद्धं देवदानवसैन्ययोः

tāvaddaityabalaṃ prāptaṃ dṛptaṃ mahiṣapālitam | tatrābhūttumulaṃ yuddhaṃ devadānavasainyayoḥ

बाणैः खड्गैस्तथा प्रासैर्मुसलैश्च परश्वधैः । गदाभिः पट्टिशैः शूलैश्चक्रैश्च शक्तितोमरैः

bāṇaiḥ khaḍgaistathā prāsairmusalaiśca paraśvadhaiḥ | gadābhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlaiścakraiśca śaktitomaraiḥ

मुद्‌गरैर्भिन्दिपालैश्च हलैश्चैवातिदारुणैः । अन्यैश्च विविधैरस्त्रैर्निजघ्नुस्ते परस्परम्

mudgarairbhindipālaiśca halaiścaivātidāruṇaiḥ | anyaiśca vividhairastrairnijaghnuste parasparam

सेनानीश्चिक्षुरस्तस्य गजारूढो महाबलः । मघवन्तं पञ्चभिस्तैः सायकैः समताडयत्

senānīścikṣurastasya gajārūḍho mahābalaḥ | maghavantaṃ pañcabhistaiḥ sāyakaiḥ samatāḍayat

तुराषाडपि तांश्छित्त्वा बाणैर्बाणांस्त्वरान्वितः । हृदये चार्धचन्द्रेण ताडयामास तं कृती

turāṣāḍapi tāṃśchittvā bāṇairbāṇāṃstvarānvitaḥ | hṛdaye cārdhacandreṇa tāḍayāmāsa taṃ kṛtī

बाणाहतस्तु सेनानीः प्राप मूर्च्छां गजोपरि । करिणं वज्रघातेन स जघान करे ततः

bāṇāhatastu senānīḥ prāpa mūrcchāṃ gajopari | kariṇaṃ vajraghātena sa jaghāna kare tataḥ

तद्वज्राभिहतो नागो भग्नः सैन्यं जगाम ह । दृष्ट्वा तं दैत्यराट् कुद्धो बिडालाख्यमथाब्रवीत्

tadvajrābhihato nāgo bhagnaḥ sainyaṃ jagāma ha | dṛṣṭvā taṃ daityarāṭ kuddho biḍālākhyamathābravīt

गच्छ वीर महाबाहो जहीन्द्रं मदगर्वितम् । वरुणादीन्परान्देवान्हत्वाऽऽगच्छ ममान्तिकम्

gaccha vīra mahābāho jahīndraṃ madagarvitam | varuṇādīnparāndevānhatvā''gaccha mamāntikam

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य बिडालाख्यो महाबलः । आरुह्य वारणं मत्तं जगाम त्रिदशाधिपम्

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasya biḍālākhyo mahābalaḥ | āruhya vāraṇaṃ mattaṃ jagāma tridaśādhipam

वासवस्तं समायान्तं दृष्ट्वा क्रोधसमन्वितः । जघान विशिखैस्तीक्षौराशीविषसमप्रभैः

vāsavastaṃ samāyāntaṃ dṛṣṭvā krodhasamanvitaḥ | jaghāna viśikhaistīkṣaurāśīviṣasamaprabhaiḥ

स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः । पञ्चाशद्‌भिर्जघानाशु वासवञ्च शिलीमुखैः

sa tu chittvā śarāṃstūrṇaṃ svaśaraiścāpaniḥsṛtaiḥ | pañcāśadbhirjaghānāśu vāsavañca śilīmukhaiḥ

तथेन्द्रोऽपि च तान्बाणांश्छित्त्वा कोपसमन्वितः । जघान विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः

tathendro'pi ca tānbāṇāṃśchittvā kopasamanvitaḥ | jaghāna viśikhaistīkṣṇairāśīviṣasamaprabhaiḥ

स तु छित्त्वा शरांस्तूर्णं स्वशरैश्चापनिःसृतैः । गदया ताडयामास गजं तस्य करोपरि

sa tu chittvā śarāṃstūrṇaṃ svaśaraiścāpaniḥsṛtaiḥ | gadayā tāḍayāmāsa gajaṃ tasya karopari

स्वकरे निहतो नागश्चकारार्तस्वरं मुहुः । परिवृत्य जघानाशु दैत्यसैन्यं भयातुरम्

svakare nihato nāgaścakārārtasvaraṃ muhuḥ | parivṛtya jaghānāśu daityasainyaṃ bhayāturam

दानवस्तु गजं वीक्ष्य परावृत्य गतं रणात् । समाविश्य रथे रम्ये जगामाशु सुरान् रणे

dānavastu gajaṃ vīkṣya parāvṛtya gataṃ raṇāt | samāviśya rathe ramye jagāmāśu surān raṇe

तुराषाडपि तं वीक्ष्य रथस्थं पुनरागतम् । अहनद्विशिखैस्तीक्ष्णैराशीविषसमप्रभैः

turāṣāḍapi taṃ vīkṣya rathasthaṃ punarāgatam | ahanadviśikhaistīkṣṇairāśīviṣasamaprabhaiḥ

सोऽपि क्रुद्धश्चकारोग्रां बाणवृष्टिं महाबलः । बभूव तुमुलं युद्धं तयोस्तत्र जयैषिणोः

so'pi kruddhaścakārogrāṃ bāṇavṛṣṭiṃ mahābalaḥ | babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tayostatra jayaiṣiṇoḥ

इन्द्रस्तु बलिनं दृष्ट्वा कोपेनाकुलितेन्द्रियः । जयन्तमग्रतः कृत्वा युयुधे तेन संयुतः

indrastu balinaṃ dṛṣṭvā kopenākulitendriyaḥ | jayantamagrataḥ kṛtvā yuyudhe tena saṃyutaḥ

जयन्तस्तु शितैर्बाणैस्तं जघान स्तनान्तरे । पञ्चभिः प्रबलाकृष्टैरसुरं मदगर्वितम्

jayantastu śitairbāṇaistaṃ jaghāna stanāntare | pañcabhiḥ prabalākṛṣṭairasuraṃ madagarvitam

स बाणाभिहतस्तावन्निपपात रथोपरि । अतिवाह्य रथं सूतो निर्जगाम रणाजिरात्

sa bāṇābhihatastāvannipapāta rathopari | ativāhya rathaṃ sūto nirjagāma raṇājirāt

तस्मिन्विनिर्गते दैत्ये बिडालाख्येऽथ मूर्च्छिते । जयशब्दो महानासीदुन्दुभीनां च निःस्वनः

tasminvinirgate daitye biḍālākhye'tha mūrcchite | jayaśabdo mahānāsīdundubhīnāṃ ca niḥsvanaḥ

सुराः प्रमुदिताः सर्वे तुष्टुवुस्तं शचीपतिम् । जगुर्गन्धर्वपतयो ननृतुश्चाप्सरोगणाः

surāḥ pramuditāḥ sarve tuṣṭuvustaṃ śacīpatim | jagurgandharvapatayo nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

चुकोप महिषः श्रुत्वा जयशब्दं सुरैः कृतम् । प्रेषयामास तत्रैव ताम्रं परमदापहम्

cukopa mahiṣaḥ śrutvā jayaśabdaṃ suraiḥ kṛtam | preṣayāmāsa tatraiva tāmraṃ paramadāpaham

ताम्रस्तु बहुभिः सार्धं समागम्य रणाजिरे । शरवृष्टिं चकाराशु तडित्वानिव सागरे

tāmrastu bahubhiḥ sārdhaṃ samāgamya raṇājire | śaravṛṣṭiṃ cakārāśu taḍitvāniva sāgare

वरुणः पाशमुद्यम्य जगाम त्वरितस्तदा । यमश्च महिषारूढो दण्डमादाय निर्ययौ

varuṇaḥ pāśamudyamya jagāma tvaritastadā | yamaśca mahiṣārūḍho daṇḍamādāya niryayau

तत्र युद्धमभूद्‌ घोरं देवदानवयोर्मिथः । बाणैः खड्गैश्च मुसलैः शक्तिभिश्च परश्वधैः

tatra yuddhamabhūd ghoraṃ devadānavayormithaḥ | bāṇaiḥ khaḍgaiśca musalaiḥ śaktibhiśca paraśvadhaiḥ

दण्डेन निहतस्ताम्रो यमहस्तोद्यतेन च । न चचाल महाबाहुः संग्रामाङ्गणतस्तदा

daṇḍena nihatastāmro yamahastodyatena ca | na cacāla mahābāhuḥ saṃgrāmāṅgaṇatastadā

चापमाकृष्य वेगेन मुक्त्वा तीव्राञ्छिलीमुखान्। इन्द्रादीनहनत्तूर्णं ताम्रस्तस्मिन् रणाजिरे

cāpamākṛṣya vegena muktvā tīvrāñchilīmukhān| indrādīnahanattūrṇaṃ tāmrastasmin raṇājire

तेऽपि देवाः शरैर्दिव्यैर्निशितैश्च शिलाशितैः । निजघ्नुर्दानवान्क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति चुकुशुः

te'pi devāḥ śarairdivyairniśitaiśca śilāśitaiḥ | nijaghnurdānavānkruddhāstiṣṭha tiṣṭheti cukuśuḥ

निहतस्तैः सुरैर्दैत्यो मूर्च्छामाप रणाङ्गणे । हाहाकारो महानासीद्दैत्यसैन्ये भयातुरे

nihatastaiḥ surairdaityo mūrcchāmāpa raṇāṅgaṇe | hāhākāro mahānāsīddaityasainye bhayāture

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे दैत्यसैन्यपराजयो नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe daityasainyaparājayo nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

महिषासुरस्येन्द्रादिदेवैः सह युद्धवर्णनम् व्यास उवाच ताम्रेऽथ मूर्च्छिते दैत्ये महिषः क्रोधसंयुतः । समुद्यम्य गदां गुर्वीं देवानुपजगाम ह

mahiṣāsurasyendrādidevaiḥ saha yuddhavarṇanam vyāsa uvāca tāmre'tha mūrcchite daitye mahiṣaḥ krodhasaṃyutaḥ | samudyamya gadāṃ gurvīṃ devānupajagāma ha

तिष्ठन्त्वद्य सुराः सर्वे हन्म्यहं गदया किल । सर्वे बलिभुजः कामं बलहीनाः सदैव हि

tiṣṭhantvadya surāḥ sarve hanmyahaṃ gadayā kila | sarve balibhujaḥ kāmaṃ balahīnāḥ sadaiva hi

इत्युक्त्वासौ गजारूढं सम्प्राप्य मदगर्वितः । जघान गदया तूर्णं बाहुमूले महाभुजः

ityuktvāsau gajārūḍhaṃ samprāpya madagarvitaḥ | jaghāna gadayā tūrṇaṃ bāhumūle mahābhujaḥ

सोऽपि वज्रेण घोरेण चिच्छेदाशु गदाञ्च ताम् । प्रहर्तुकामस्त्वरितो जगाम महिषं प्रति

so'pi vajreṇa ghoreṇa cicchedāśu gadāñca tām | prahartukāmastvarito jagāma mahiṣaṃ prati

हयारिरपि कोपेन खड्गमादाय सुप्रभम् । ययाविन्द्रं महावीर्यं प्रहरिष्यन्निवान्तिकम्

hayārirapi kopena khaḍgamādāya suprabham | yayāvindraṃ mahāvīryaṃ prahariṣyannivāntikam

बभूव च तयोर्युद्धं सर्वलोकभयावहम् । आयुधैर्विविधैस्तत्र मुनिविस्मयकारकम्

babhūva ca tayoryuddhaṃ sarvalokabhayāvaham | āyudhairvividhaistatra munivismayakārakam

चकाराशु तदा दैत्यो मायां मोहकरीं किल । शाम्बरीं सर्वलोकघ्नीं मुनीनामपि मोहिनीम्

cakārāśu tadā daityo māyāṃ mohakarīṃ kila | śāmbarīṃ sarvalokaghnīṃ munīnāmapi mohinīm

कोटिशो महिषास्तत्र तद्‌रूपास्तत्पराक्रमाः । ददृशुः सायुधाः सर्वे निघ्नन्तो देववाहिनीम्

koṭiśo mahiṣāstatra tadrūpāstatparākramāḥ | dadṛśuḥ sāyudhāḥ sarve nighnanto devavāhinīm

मघवा विस्मितस्तत्र दृष्ट्वा तां दैत्यनिर्मिताम् । बभूवातिभयोद्विग्नो मायां मोहकरीं किल

maghavā vismitastatra dṛṣṭvā tāṃ daityanirmitām | babhūvātibhayodvigno māyāṃ mohakarīṃ kila

वरुणोऽपि सुसन्त्रस्तस्तथैव धननायकः । यमो हुताशनः सूर्यः शीतरश्मिर्भयातुरः

varuṇo'pi susantrastastathaiva dhananāyakaḥ | yamo hutāśanaḥ sūryaḥ śītaraśmirbhayāturaḥ

पलायनपरा सर्वे बभूवुर्मोहिताः सुराः । ब्रह्मविष्णमहेशानां स्मरणं चक्रुरुद्यताः

palāyanaparā sarve babhūvurmohitāḥ surāḥ | brahmaviṣṇamaheśānāṃ smaraṇaṃ cakrurudyatāḥ

तत्राजग्मुश्च काजेशाः स्मृतमात्राः सुरोत्तमाः । हंसतार्क्ष्यवृषारूढास्त्रातुकामा वरायुधाः

tatrājagmuśca kājeśāḥ smṛtamātrāḥ surottamāḥ | haṃsatārkṣyavṛṣārūḍhāstrātukāmā varāyudhāḥ

शौरिस्तां मोहिनीं दृष्ट्वा सुदर्शनमथोज्ज्वलम् । मुमोच तत्तेजसैव माया सा विलयं गता

śauristāṃ mohinīṃ dṛṣṭvā sudarśanamathojjvalam | mumoca tattejasaiva māyā sā vilayaṃ gatā

वीक्ष्य तान्महिषस्तत्र सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः । योद्धुकामः समादाय परिघं समुपाद्रवत्

vīkṣya tānmahiṣastatra sṛṣṭisthityantakāriṇaḥ | yoddhukāmaḥ samādāya parighaṃ samupādravat

महिषाख्यो महावीरः सेनानीश्चिक्षुरस्तथा । उग्रास्यश्चोग्रवीर्यश्च दुद्रुवुर्युद्धकामुकाः

mahiṣākhyo mahāvīraḥ senānīścikṣurastathā | ugrāsyaścogravīryaśca dudruvuryuddhakāmukāḥ

असिलोमात्रिनेत्रश्च बाष्कलोऽन्धक एव च । एते चान्ये च बहवो युद्धकामा विनिर्ययुः

asilomātrinetraśca bāṣkalo'ndhaka eva ca | ete cānye ca bahavo yuddhakāmā viniryayuḥ

सन्नद्धा धृतचापास्ते रथारूढा मदोद्धताः । परिवव्रुः सुरान्सर्वान्वृका इव सुवत्सकान्

sannaddhā dhṛtacāpāste rathārūḍhā madoddhatāḥ | parivavruḥ surānsarvānvṛkā iva suvatsakān

बाणवृष्टिं ततश्चक्रुर्दानवा मदगर्विताः । सुराश्चापि तथा चक्रुः परस्परजिघांसवः

bāṇavṛṣṭiṃ tataścakrurdānavā madagarvitāḥ | surāścāpi tathā cakruḥ parasparajighāṃsavaḥ

अन्धको हरिमासाद्य पञ्चबाणाञ्छिलाशितान् । मुमोच विषसन्दिग्धान्कर्णाकृष्टान्महाबलान्

andhako harimāsādya pañcabāṇāñchilāśitān | mumoca viṣasandigdhānkarṇākṛṣṭānmahābalān

वासुदेवोऽप्यसंप्राप्तान्विशिखानाशुगैस्तदा । चिच्छेद तान्पुनः पञ्च मुमोच रिपुनाशनः

vāsudevo'pyasaṃprāptānviśikhānāśugaistadā | ciccheda tānpunaḥ pañca mumoca ripunāśanaḥ

तयोः परस्परं युद्धं बभूव हरिदैत्ययोः । बाणासिचक्रमुसलैर्गदाशक्तिपरश्वधैः

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūva haridaityayoḥ | bāṇāsicakramusalairgadāśaktiparaśvadhaiḥ

महेशान्धकयोर्युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । पञ्चाशद्दिनपर्यन्तं बभूव च परस्परम्

maheśāndhakayoryuddhaṃ tumulaṃ lomaharṣaṇam | pañcāśaddinaparyantaṃ babhūva ca parasparam

इन्द्रबाष्कलयोस्तद्वन्महिषासुररुद्रयोः । यमत्रिनेत्रयोस्तद्वन्महाहनुधनेशयोः

indrabāṣkalayostadvanmahiṣāsurarudrayoḥ | yamatrinetrayostadvanmahāhanudhaneśayoḥ

असिलोमवरुणयोर्युद्धं परमदारुणम् । गरुडं गदया दैत्यो जघान हरिवाहनम्

asilomavaruṇayoryuddhaṃ paramadāruṇam | garuḍaṃ gadayā daityo jaghāna harivāhanam

स गदापातखिन्नाङ्गो निःश्वसन्नवतिष्ठत । शौरिस्तं दक्षिणेनाशु हस्तेन परिसान्त्वयन्

sa gadāpātakhinnāṅgo niḥśvasannavatiṣṭhata | śauristaṃ dakṣiṇenāśu hastena parisāntvayan

स्थिरं चकार देवेशो वैनतेयं महाबलम् । समाकृष्य धनुः शार्ङ्गं मुमोच विशिखान्बहून्

sthiraṃ cakāra deveśo vainateyaṃ mahābalam | samākṛṣya dhanuḥ śārṅgaṃ mumoca viśikhānbahūn

अन्धकोपरि कोपेन हन्तुकामो जनार्दनः । दानवोऽपि च तान्वाणांश्चिच्छेद स्वशरैः शितैः

andhakopari kopena hantukāmo janārdanaḥ | dānavo'pi ca tānvāṇāṃściccheda svaśaraiḥ śitaiḥ

पञ्चाशद्‌भिर्हरिं कोपाज्जघान च शिलाशितैः । वासुदेवोऽपि तांस्तूर्णं वञ्चयित्वा शरोत्तमान्

pañcāśadbhirhariṃ kopājjaghāna ca śilāśitaiḥ | vāsudevo'pi tāṃstūrṇaṃ vañcayitvā śarottamān

चक्रं मुमोच वेगेन सहस्रारं सुदर्शनम् । त्यक्तं सुदर्शनं दूरात्स्वचक्रेण न्यवारयत्

cakraṃ mumoca vegena sahasrāraṃ sudarśanam | tyaktaṃ sudarśanaṃ dūrātsvacakreṇa nyavārayat

ननाद च महाराज देवान्सम्मोहयन्निव । दृष्ट्वा तु विफलं जातं चक्रं देवस्य शार्ङ्‌गिणः

nanāda ca mahārāja devānsammohayanniva | dṛṣṭvā tu viphalaṃ jātaṃ cakraṃ devasya śārṅgiṇaḥ

जग्मुः शोकं सुराः सर्वे जहर्षुर्दानवास्तथा । वासुदेवोऽपि तरसा दृष्ट्वा देवाञ्छुचावृतान्

jagmuḥ śokaṃ surāḥ sarve jaharṣurdānavāstathā | vāsudevo'pi tarasā dṛṣṭvā devāñchucāvṛtān

गदां कौमोदकीं धृत्वा दानवं समुपाद्रवत् । तं जघानातिवेगेन मूर्ध्नि मायाविनं हरिः

gadāṃ kaumodakīṃ dhṛtvā dānavaṃ samupādravat | taṃ jaghānātivegena mūrdhni māyāvinaṃ hariḥ

स गदाभिहतो भूमौ निपपातातिमूर्च्छितः । तं तथा पतितं वीक्ष्य हयारिरतिकोपनः

sa gadābhihato bhūmau nipapātātimūrcchitaḥ | taṃ tathā patitaṃ vīkṣya hayāriratikopanaḥ

आजगाम रमानाथं त्रासयन्नतिगर्जितैः । वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा समायान्तं क्रुधान्वितम्

ājagāma ramānāthaṃ trāsayannatigarjitaiḥ | vāsudevo'pi taṃ dṛṣṭvā samāyāntaṃ krudhānvitam

चापज्यानिनदं चोग्रं चकार नन्दयन्सुरान् । शरवृष्टिं चकाराशु भगवान्महिषोपरि

cāpajyāninadaṃ cograṃ cakāra nandayansurān | śaravṛṣṭiṃ cakārāśu bhagavānmahiṣopari

सोऽपि चिच्छेद बाणौघैस्ताञ्छरान्गगनेरितान् । तयोर्युद्धमभूद्राजन् परस्परभयावहम्

so'pi ciccheda bāṇaughaistāñcharāngaganeritān | tayoryuddhamabhūdrājan parasparabhayāvaham

गदया ताडयामास केशवो मस्तकोपरि । स गदाभिहतो मूर्ध्नि पपातोर्व्यां सुमूर्च्छितः

gadayā tāḍayāmāsa keśavo mastakopari | sa gadābhihato mūrdhni papātorvyāṃ sumūrcchitaḥ

हाहाकारो महानासीत्सैन्ये तस्य सुदारुणः । स विहाय व्यथां दैत्यो मुहूर्तादुत्थितः पुनः

hāhākāro mahānāsītsainye tasya sudāruṇaḥ | sa vihāya vyathāṃ daityo muhūrtādutthitaḥ punaḥ

गृहीत्वा परिघं शीर्षे जघान मधुसूदनम् । परिघेणाहतस्तेन मूर्च्छामाप जनार्दनः

gṛhītvā parighaṃ śīrṣe jaghāna madhusūdanam | parigheṇāhatastena mūrcchāmāpa janārdanaḥ

मूर्च्छितं तमुवाहाशु जगाम गरुडो रणात् । परावृत्ते जगन्नाथे देवा इन्द्रपुरोगमाः

mūrcchitaṃ tamuvāhāśu jagāma garuḍo raṇāt | parāvṛtte jagannāthe devā indrapurogamāḥ

भयं प्रापुः सुदुःखार्ताश्चुक्रुशुश्च रणाजिरे । क्रन्दमानान्सुरान्वीक्ष्य शङ्करः शूलभृत्तदा

bhayaṃ prāpuḥ suduḥkhārtāścukruśuśca raṇājire | krandamānānsurānvīkṣya śaṅkaraḥ śūlabhṛttadā

महिषं तरसाभ्येत्य प्राहरद्‌रोषसंयुतः । सोऽपि शक्तिं मुमोचाथ शङ्करस्योरसि स्फुटम्

mahiṣaṃ tarasābhyetya prāharadroṣasaṃyutaḥ | so'pi śaktiṃ mumocātha śaṅkarasyorasi sphuṭam

जगर्ज स च दुष्टात्मा वञ्चयित्वा त्रिशूलकम् । शङ्करोऽपि तदा पीडां न प्रापोरसि ताडितः

jagarja sa ca duṣṭātmā vañcayitvā triśūlakam | śaṅkaro'pi tadā pīḍāṃ na prāporasi tāḍitaḥ

तं जघान त्रिशूलेन कोपादरुणलोचनः । संलग्नं शङ्करं दृष्ट्वा महिषेण दुरात्मना

taṃ jaghāna triśūlena kopādaruṇalocanaḥ | saṃlagnaṃ śaṅkaraṃ dṛṣṭvā mahiṣeṇa durātmanā

आजगाम हरिस्तावत्त्यक्त्वा मूर्च्छां प्रहारजाम् । महिषस्तु तदा वीक्ष्य सम्प्राप्तौ हरिशङ्करौ

ājagāma haristāvattyaktvā mūrcchāṃ prahārajām | mahiṣastu tadā vīkṣya samprāptau hariśaṅkarau

युद्धकामौ महावीर्यो चक्रशूलधरौ वरौ । कोपयुक्तो बभूवासौ दृष्ट्वा तौ समुपागतौ

yuddhakāmau mahāvīryo cakraśūladharau varau | kopayukto babhūvāsau dṛṣṭvā tau samupāgatau

जगाम सम्मुखस्तावत्संग्रामार्थं महाभुजः । माहिषं वपुरास्थाय धुन्वन्पुच्छं समुत्कटम्

jagāma sammukhastāvatsaṃgrāmārthaṃ mahābhujaḥ | māhiṣaṃ vapurāsthāya dhunvanpucchaṃ samutkaṭam

चकार भैरवं नादं त्रासयन्नमरानपि । धुन्वञ्छृङ्गे महाकायो दारुणो जलदो यथा

cakāra bhairavaṃ nādaṃ trāsayannamarānapi | dhunvañchṛṅge mahākāyo dāruṇo jalado yathā

शृङ्गाभ्यां पर्वताज्छृङ्गांश्चिक्षेप भृशमुत्कटान् । दृष्ट्वा तौ तु महावीर्यौ दानवं देवसत्तमौ

śṛṅgābhyāṃ parvatājchṛṅgāṃścikṣepa bhṛśamutkaṭān | dṛṣṭvā tau tu mahāvīryau dānavaṃ devasattamau

चक्रतुर्बाणवृष्टिं च दानवोपरि दारुणाम् । कुर्वाणौ बाणवृष्टिं तौ दृष्ट्वा हरिहरौ हरिः

cakraturbāṇavṛṣṭiṃ ca dānavopari dāruṇām | kurvāṇau bāṇavṛṣṭiṃ tau dṛṣṭvā hariharau hariḥ

चिक्षेप गिरिशृङ्गं तु पुच्छेनावृत्य दारुणम् । आपतन्तं गिरिं वीक्ष्य भगवान्सात्वतां पतिः

cikṣepa giriśṛṅgaṃ tu pucchenāvṛtya dāruṇam | āpatantaṃ giriṃ vīkṣya bhagavānsātvatāṃ patiḥ

विशिखैः शतधा चक्रे चक्रेणाशु जघान तम् । हरिचक्राहतः संख्ये मूर्च्छामाप स दैत्यराट्

viśikhaiḥ śatadhā cakre cakreṇāśu jaghāna tam | haricakrāhataḥ saṃkhye mūrcchāmāpa sa daityarāṭ

उत्तस्थौ च क्षणान्नूनं मानुषं वपुरास्थितः । गदापाणिर्महाघोरो दानवः पर्वतोपमः

uttasthau ca kṣaṇānnūnaṃ mānuṣaṃ vapurāsthitaḥ | gadāpāṇirmahāghoro dānavaḥ parvatopamaḥ

मेघनादं ननादोच्चैर्भीषयन्नमरानपि । तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुः पाञ्चजन्यं समुज्ज्वलम्

meghanādaṃ nanādoccairbhīṣayannamarānapi | tacchrutvā bhagavānviṣṇuḥ pāñcajanyaṃ samujjvalam

पूरयामास तरसा शब्दं कर्तुं खरस्वरम् । तेन शब्देन शङ्खस्य भयत्रस्ताश्च दानवाः । बभूवुर्मुदिता देवा ऋषयश्च तपोधनाः

pūrayāmāsa tarasā śabdaṃ kartuṃ kharasvaram | tena śabdena śaṅkhasya bhayatrastāśca dānavāḥ | babhūvurmuditā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे महिषासुरस्येन्द्रादिदेवैः सह युद्धवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣāsurasyendrādidevaiḥ saha yuddhavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

शङ्करशरणगमनवर्णनम् व्यास उवाच असुरान्महिषो दृष्ट्वा विषण्णमनसस्तदा । त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव मृगराडसौ

śaṅkaraśaraṇagamanavarṇanam vyāsa uvāca asurānmahiṣo dṛṣṭvā viṣaṇṇamanasastadā | tyaktvā tanmāhiṣaṃ rūpaṃ babhūva mṛgarāḍasau

कृत्वा नादं महाघोरं विस्तार्य च महासटाम् । पपात सुरसेनायां त्रासयन्नखदर्शनैः

kṛtvā nādaṃ mahāghoraṃ vistārya ca mahāsaṭām | papāta surasenāyāṃ trāsayannakhadarśanaiḥ

गरुडञ्च नखाघातैः कृत्वा रुधिरविप्लुतम् । जघान च भुजे विष्णुं नखाघातेन केसरी

garuḍañca nakhāghātaiḥ kṛtvā rudhiraviplutam | jaghāna ca bhuje viṣṇuṃ nakhāghātena kesarī

वासुदेवोऽपि तं दृष्ट्वा चक्रमुद्यम्य वेगवान् । हन्तुकामो हरिः काममवापाशु क्रुधान्वितः

vāsudevo'pi taṃ dṛṣṭvā cakramudyamya vegavān | hantukāmo hariḥ kāmamavāpāśu krudhānvitaḥ

यावद्धयरिपुं वेगाच्चक्रेणाभिजघान तम् । तावत्सोऽतिबलः शृङ्गी शृङ्गाभ्यां न्यहनद्धरिम्

yāvaddhayaripuṃ vegāccakreṇābhijaghāna tam | tāvatso'tibalaḥ śṛṅgī śṛṅgābhyāṃ nyahanaddharim

वासुदेवो विषाणाभ्यां ताडितोरसि विह्वलः । पलायनपरो वेगाज्जगाम भुवनं निजम्

vāsudevo viṣāṇābhyāṃ tāḍitorasi vihvalaḥ | palāyanaparo vegājjagāma bhuvanaṃ nijam

गतं दृष्ट्वा हरिं कामं शङ्करोऽपि भयान्वितः । अवध्यं तं परं मत्वा ययौ कैलासपर्वतम्

gataṃ dṛṣṭvā hariṃ kāmaṃ śaṅkaro'pi bhayānvitaḥ | avadhyaṃ taṃ paraṃ matvā yayau kailāsaparvatam

ब्रह्मापि च निजं धाम त्वरितः प्रययौ भयात् । मघवा वज्रमालम्ब्य तस्थावाजौ महाबलः

brahmāpi ca nijaṃ dhāma tvaritaḥ prayayau bhayāt | maghavā vajramālambya tasthāvājau mahābalaḥ

वरुणः शक्तिमालम्ब्य धैर्यमालम्ब्य संस्थितः । यमोऽपि दण्डमादाय यत्तः समरतत्परः

varuṇaḥ śaktimālambya dhairyamālambya saṃsthitaḥ | yamo'pi daṇḍamādāya yattaḥ samaratatparaḥ

ततो यक्षाधिपः कामं बभूव रणतत्परः । पावकः शक्तिमादाय तत्राभूद्युद्धमानसः

tato yakṣādhipaḥ kāmaṃ babhūva raṇatatparaḥ | pāvakaḥ śaktimādāya tatrābhūdyuddhamānasaḥ

नक्षत्राधिपतिः सूर्यः समवेतौ स्थितावुभौ । वीक्ष्य तं दानवश्रेष्ठं युद्धाय कृतनिश्चयौ

nakṣatrādhipatiḥ sūryaḥ samavetau sthitāvubhau | vīkṣya taṃ dānavaśreṣṭhaṃ yuddhāya kṛtaniścayau

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धं दैत्यसैन्यं समभ्यगात् । विसृजन्बाणजालानि क्रूराहिसदृशानि च

etasminnantare kruddhaṃ daityasainyaṃ samabhyagāt | visṛjanbāṇajālāni krūrāhisadṛśāni ca

कृत्वा हि माहिषं रूपं भूपतिः संस्थितस्तदा । देवदानवयोधानां निनादस्तुमुलोऽभवत्

kṛtvā hi māhiṣaṃ rūpaṃ bhūpatiḥ saṃsthitastadā | devadānavayodhānāṃ ninādastumulo'bhavat

ज्याघातश्च तलाघातो मेघनादसमोऽभवत् । संग्रामे सुमहाघोरे देवदानवसेनयोः

jyāghātaśca talāghāto meghanādasamo'bhavat | saṃgrāme sumahāghore devadānavasenayoḥ

शृङ्गाभ्यां पार्वताञ्छृङ्गांश्चिक्षेप च महाबलः । जघान सुरसङ्घांश्च दानवो मदगर्वितः

śṛṅgābhyāṃ pārvatāñchṛṅgāṃścikṣepa ca mahābalaḥ | jaghāna surasaṅghāṃśca dānavo madagarvitaḥ

खुराघातैस्तथा देवान्पुच्छस्य भ्रमणेन च । स जघान रुषाविष्टो महिषः परमाद्‌भुतः

khurāghātaistathā devānpucchasya bhramaṇena ca | sa jaghāna ruṣāviṣṭo mahiṣaḥ paramādbhutaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वा भयमाजग्मुरुद्यताः । मघवा महिषं दृष्ट्वा पलायनपरोऽभवत्

tato devāḥ sagandharvā bhayamājagmurudyatāḥ | maghavā mahiṣaṃ dṛṣṭvā palāyanaparo'bhavat

सङ्गरं सम्परित्यज्य गते शक्रे शचीपतौ । यमो धनाधिपः पाशी जग्मुः सर्वे भयातुराः

saṅgaraṃ samparityajya gate śakre śacīpatau | yamo dhanādhipaḥ pāśī jagmuḥ sarve bhayāturāḥ

महिषोऽपि जयं मत्वा जगाम स्वगृहं ततः । ऐरावतं गजं प्राप्य त्यक्तमिन्द्रेण गच्छता

mahiṣo'pi jayaṃ matvā jagāma svagṛhaṃ tataḥ | airāvataṃ gajaṃ prāpya tyaktamindreṇa gacchatā

तथोच्चैःश्रवसं भानोः कामधेनुं पयस्विनीम् । स्वसैन्यसंवृतस्तूर्णं स्वर्गं गन्तुं मनो दधे

tathoccaiḥśravasaṃ bhānoḥ kāmadhenuṃ payasvinīm | svasainyasaṃvṛtastūrṇaṃ svargaṃ gantuṃ mano dadhe

तरसा देवसदनं गत्वा स महिषासुरः । जग्राह सुरराज्यं वै त्यक्तं देवैर्भयातुरैः

tarasā devasadanaṃ gatvā sa mahiṣāsuraḥ | jagrāha surarājyaṃ vai tyaktaṃ devairbhayāturaiḥ

इन्द्रासने तथा रम्ये दानवः समुपाविशत् । दानवान्स्थापयामास देवानां स्थानकेषु सः

indrāsane tathā ramye dānavaḥ samupāviśat | dānavānsthāpayāmāsa devānāṃ sthānakeṣu saḥ

एवं वर्षशतं पूर्णं कृत्वा युद्धं सुदारुणम् । अवापैन्द्रपदं कामं दानवो मदगर्वितः

evaṃ varṣaśataṃ pūrṇaṃ kṛtvā yuddhaṃ sudāruṇam | avāpaindrapadaṃ kāmaṃ dānavo madagarvitaḥ

निर्जरा निर्गता नाकात्तेन सर्वेऽतिपीडिताः । एवं बहूनि वर्षाणि बभ्रमुर्गिरिगह्वरे

nirjarā nirgatā nākāttena sarve'tipīḍitāḥ | evaṃ bahūni varṣāṇi babhramurgirigahvare

श्रान्ताः सर्वे तदा राजन् ब्रह्माणं शरणं ययुः । प्रजापतिं जगन्नाथं रजोरूपं चतुर्मुखम्

śrāntāḥ sarve tadā rājan brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayuḥ | prajāpatiṃ jagannāthaṃ rajorūpaṃ caturmukham

पद्मासनं वेदगर्भं सेवितं मुनिभिः स्वजैः । मरीचिप्रमुखैः शान्तैर्वेदवेदाङ्गपारगैः

padmāsanaṃ vedagarbhaṃ sevitaṃ munibhiḥ svajaiḥ | marīcipramukhaiḥ śāntairvedavedāṅgapāragaiḥ

किन्नरैः सिद्धगन्धर्वैश्चारणोरगपन्नगैः । तुष्टुवुर्भयभीतास्ते देवदेवं जगद्‌गुरुम्

kinnaraiḥ siddhagandharvaiścāraṇoragapannagaiḥ | tuṣṭuvurbhayabhītāste devadevaṃ jagadgurum

देवा ऊचुः धातः किमेतदखिलार्तिहराम्बुजन्म जन्माभिवीक्ष्य न दयां कुरुषे सुरान् यत् । सम्पीडितान् रणजितानसुराधिपेन स्थानच्युतान् गिरिगुहाकृतसन्निवासान्

devā ūcuḥ dhātaḥ kimetadakhilārtiharāmbujanma janmābhivīkṣya na dayāṃ kuruṣe surān yat | sampīḍitān raṇajitānasurādhipena sthānacyutān giriguhākṛtasannivāsān

पुत्रान्पिता किमपराधशतैः समेता- न्सन्त्यज्य लोभरहितः कुरुतेऽतिदुःस्थान् । यस्त्वं सुरांस्तव पदाम्बुजभक्तियुक्ता- न्दैत्यार्दितांश्च कृपणान् यदुपेक्षसेऽद्य

putrānpitā kimaparādhaśataiḥ sametā- nsantyajya lobharahitaḥ kurute'tiduḥsthān | yastvaṃ surāṃstava padāmbujabhaktiyuktā- ndaityārditāṃśca kṛpaṇān yadupekṣase'dya

अमरभुवनराज्यं तेन भुक्तं नितान्तं मखहविरपि योग्यं ब्राह्मणैराददाति । सुरतरुवरपुष्पं सेवतेऽसौ दुरात्मा जलनिधिनिधिभूतां गामसौ सेवते ताम्

amarabhuvanarājyaṃ tena bhuktaṃ nitāntaṃ makhahavirapi yogyaṃ brāhmaṇairādadāti | surataruvarapuṣpaṃ sevate'sau durātmā jalanidhinidhibhūtāṃ gāmasau sevate tām

किं वा गृणीमः सुरकार्यमद्‌भुतं जानासि देवेश सुरारिचेष्टितम् । ज्ञानेन सर्वं त्वमशेषकार्यवि- त्तस्मात्प्रभो ते प्रणताः स्म पादयोः

kiṃ vā gṛṇīmaḥ surakāryamadbhutaṃ jānāsi deveśa surāriceṣṭitam | jñānena sarvaṃ tvamaśeṣakāryavi- ttasmātprabho te praṇatāḥ sma pādayoḥ

यत्रापि कुत्रापि गतान्सुरानसौ नानाचरित्रः खलु पापमानसः । पीडां करोत्येव स दुष्टचेष्टित- स्त्रातासि देवेश विधेहि शं विभो

yatrāpi kutrāpi gatānsurānasau nānācaritraḥ khalu pāpamānasaḥ | pīḍāṃ karotyeva sa duṣṭaceṣṭita- strātāsi deveśa vidhehi śaṃ vibho

नो चेद्वयं दावमहाग्निपीडिताः कं शान्तिकर्तारमनन्ततेजसम् । यामः प्रजेशं शरणं सुरेष्टं धातारमाद्यं परिमुच्य कं शिवम्

no cedvayaṃ dāvamahāgnipīḍitāḥ kaṃ śāntikartāramanantatejasam | yāmaḥ prajeśaṃ śaraṇaṃ sureṣṭaṃ dhātāramādyaṃ parimucya kaṃ śivam

व्यास उवाच इति स्तुत्वा सुराः सर्वे प्रणेमुस्तं प्रजापतिम् । बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे विषण्णवदना भृशम्

vyāsa uvāca iti stutvā surāḥ sarve praṇemustaṃ prajāpatim | baddhāñjalipuṭāḥ sarve viṣaṇṇavadanā bhṛśam

तांस्तथा पीडितान्दृष्ट्वा तदा लोकपितामहः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा सुखं सञ्जनयन्निव

tāṃstathā pīḍitāndṛṣṭvā tadā lokapitāmahaḥ | uvāca ślakṣṇayā vācā sukhaṃ sañjanayanniva

ब्रह्मोवाच किं करोमि सुराः कामं दानवो वरदर्पितः । स्त्रीवध्योऽसौ न पुंवध्यो विधेयं तत्र किं पुनः

brahmovāca kiṃ karomi surāḥ kāmaṃ dānavo varadarpitaḥ | strīvadhyo'sau na puṃvadhyo vidheyaṃ tatra kiṃ punaḥ

व्रजामोऽद्य सुराः सर्वे कैलासं पर्वतोत्तमम् । शङ्करं पुरतः कृत्वा सर्वकार्यविशारदम्

vrajāmo'dya surāḥ sarve kailāsaṃ parvatottamam | śaṅkaraṃ purataḥ kṛtvā sarvakāryaviśāradam

ततो व्रजाम वैकुण्ठं यत्र देवो जनार्दनः । मिलित्वा देवकार्यञ्च विमृशामो विशेषतः

tato vrajāma vaikuṇṭhaṃ yatra devo janārdanaḥ | militvā devakāryañca vimṛśāmo viśeṣataḥ

इत्युक्त्वा हंसमारुह्य ब्रह्मा कार्यसमुच्चये । देवांश्च पृष्ठतः कृत्वा कैलासाभिमुखो ययौ

ityuktvā haṃsamāruhya brahmā kāryasamuccaye | devāṃśca pṛṣṭhataḥ kṛtvā kailāsābhimukho yayau

तावच्छिवोऽपि तरसा ज्ञात्वा ध्यानेन पद्मजम् । आगच्छन्तं सुरैः सार्धं निर्गतः स्वगृहाद्‌बहिः

tāvacchivo'pi tarasā jñātvā dhyānena padmajam | āgacchantaṃ suraiḥ sārdhaṃ nirgataḥ svagṛhādbahiḥ

दृष्ट्वा परस्परं तौ तु कृताभिवादनौ भृशम् । प्रणतौ च सुरैः सर्वैः सन्तुष्टौ सम्बभूवतुः

dṛṣṭvā parasparaṃ tau tu kṛtābhivādanau bhṛśam | praṇatau ca suraiḥ sarvaiḥ santuṣṭau sambabhūvatuḥ

आसनानि पृथग्दत्त्वा देवेभ्यो गिरिजापतिः । उपविष्टेषु तेष्वेव निषसादासने स्वके

āsanāni pṛthagdattvā devebhyo girijāpatiḥ | upaviṣṭeṣu teṣveva niṣasādāsane svake

कृत्वा तु कुशलप्रश्नं ब्रह्माणं वृषभध्वजः । पप्रच्छ कारणं देवान्कैलासागमने विभुः

kṛtvā tu kuśalapraśnaṃ brahmāṇaṃ vṛṣabhadhvajaḥ | papraccha kāraṇaṃ devānkailāsāgamane vibhuḥ

शिव उवाच किमत्रागमनं ब्रह्मन् कृतं देवैः सवासवैः । भवता च महाभाग ब्रूहि तत्कारणं किल

śiva uvāca kimatrāgamanaṃ brahman kṛtaṃ devaiḥ savāsavaiḥ | bhavatā ca mahābhāga brūhi tatkāraṇaṃ kila

ब्रह्मोवाच महिषेण सुरेशान पीडिताः स्वर्निवासिनः । भ्रमन्ति गिरिदुर्गेषु भयत्रस्ताः सवासवाः

brahmovāca mahiṣeṇa sureśāna pīḍitāḥ svarnivāsinaḥ | bhramanti giridurgeṣu bhayatrastāḥ savāsavāḥ

यज्ञभुग्महिषो जातस्तथान्ये सुरशत्रवः । पीडिता लोकपालाश्च त्वामद्य शरणं गताः

yajñabhugmahiṣo jātastathānye suraśatravaḥ | pīḍitā lokapālāśca tvāmadya śaraṇaṃ gatāḥ

मया ते भवनं शम्भो प्रापिताः कार्यगौरवात् । यद्युक्तं तद्विधत्स्वाद्य सुरकार्यं सुरेश्वर

mayā te bhavanaṃ śambho prāpitāḥ kāryagauravāt | yadyuktaṃ tadvidhatsvādya surakāryaṃ sureśvara

त्वयि भारोऽस्ति सर्वेषां देवानां भूतभावन । व्यास उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा शङ्करः प्रहसन्निव

tvayi bhāro'sti sarveṣāṃ devānāṃ bhūtabhāvana | vyāsa uvāca iti tadvacanaṃ śrutvā śaṅkaraḥ prahasanniva

वचनं श्लक्ष्णया वाचा प्रोवाच पद्मजं प्रति । शिव उवाच भवतैव कृतं कार्यं वरदानात्पुरा विभो

vacanaṃ ślakṣṇayā vācā provāca padmajaṃ prati | śiva uvāca bhavataiva kṛtaṃ kāryaṃ varadānātpurā vibho

अनर्थदञ्च देवानां किं कर्तव्यमतः परम् । ईदृशो बलवाञ्छूरः सर्वदेवभयप्रदः

anarthadañca devānāṃ kiṃ kartavyamataḥ param | īdṛśo balavāñchūraḥ sarvadevabhayapradaḥ

का समर्था वरा नारी तं हन्तुं मददर्पितम् । न मे भार्या न ते भार्या संग्रामं गन्तुमर्हति

kā samarthā varā nārī taṃ hantuṃ madadarpitam | na me bhāryā na te bhāryā saṃgrāmaṃ gantumarhati

गत्वैव ते महाभागे युयुधाते कथं पुनः । इन्द्राणी च महाभागा न युद्धकुशलास्ति हि

gatvaiva te mahābhāge yuyudhāte kathaṃ punaḥ | indrāṇī ca mahābhāgā na yuddhakuśalāsti hi

कान्या हन्तुं समर्थास्ति तं पापं मददर्पितम् । ममेदं मतमद्यैव गत्वा देवं जनार्दनम्

kānyā hantuṃ samarthāsti taṃ pāpaṃ madadarpitam | mamedaṃ matamadyaiva gatvā devaṃ janārdanam

स्तुत्वा तं देवकार्याय प्रेरयामः सुसत्वरम् । सोऽतिबुद्धिमतां श्रेष्ठो विष्णुः सर्वार्थसाधने

stutvā taṃ devakāryāya prerayāmaḥ susatvaram | so'tibuddhimatāṃ śreṣṭho viṣṇuḥ sarvārthasādhane

मिलित्वा वासुदेवं वै कर्तव्यं कार्यचिन्तनम् । प्रपञ्चेन च बुद्ध्या स संविधास्यति साधनम्

militvā vāsudevaṃ vai kartavyaṃ kāryacintanam | prapañcena ca buddhyā sa saṃvidhāsyati sādhanam

व्यास उवाच इति रुद्रवचः श्रुत्वा ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः । उत्थितास्ते तथेत्युक्त्वा शिवेन सह सत्वराः

vyāsa uvāca iti rudravacaḥ śrutvā brahmādyāḥ surasattamāḥ | utthitāste tathetyuktvā śivena saha satvarāḥ

स्वकीयैर्वाहनैः सर्वे ययुविष्णपुरं प्रति । मुदिताः शकुनान्दृष्ट्वा कार्यसिद्धिकराञ्छुभान्

svakīyairvāhanaiḥ sarve yayuviṣṇapuraṃ prati | muditāḥ śakunāndṛṣṭvā kāryasiddhikarāñchubhān

ववुर्वाताः शुभाः शान्ताः सुगन्धाः शुभशंसिनः । पक्षिणश्च शिवा वाचस्तत्रोचुः पथि सर्वशः

vavurvātāḥ śubhāḥ śāntāḥ sugandhāḥ śubhaśaṃsinaḥ | pakṣiṇaśca śivā vācastatrocuḥ pathi sarvaśaḥ

निर्मलं चाभवद्व्योम दिशश्च विमलास्तथा । गमने तत्र देवानां सर्वं शुभमिवाभवत्

nirmalaṃ cābhavadvyoma diśaśca vimalāstathā | gamane tatra devānāṃ sarvaṃ śubhamivābhavat

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे पराजितदेवतानां शङ्करशरणगमनवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe parājitadevatānāṃ śaṅkaraśaraṇagamanavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

देव्याः स्वरूपोद्‌भववर्णनम् व्यास उवाच तरसा तेऽथ सम्प्राप्य वैकुण्ठं विष्णुवल्लभम् । ददृशुः सर्वशोभाढ्यं दिव्यसद्मविराजितम्

devyāḥ svarūpodbhavavarṇanam vyāsa uvāca tarasā te'tha samprāpya vaikuṇṭhaṃ viṣṇuvallabham | dadṛśuḥ sarvaśobhāḍhyaṃ divyasadmavirājitam

सरोवापीसरिद्‌भिश्च संयुतं सुखदं शुभम् । हंससारसचक्राह्वैः कूजद्‌भिश्च विराजितम्

sarovāpīsaridbhiśca saṃyutaṃ sukhadaṃ śubham | haṃsasārasacakrāhvaiḥ kūjadbhiśca virājitam

चम्पकाशोककह्लारमन्दारबकुलावृतैः । मल्लिकातिलकाम्रातयुतैः कुरबकादिभिः

campakāśokakahlāramandārabakulāvṛtaiḥ | mallikātilakāmrātayutaiḥ kurabakādibhiḥ

कोकिलारावसन्नादैः शिखण्डैर्नृत्यरञ्जितैः । भ्रमरारावरम्यैश्च दिव्यैरुपवनैर्युतम्

kokilārāvasannādaiḥ śikhaṇḍairnṛtyarañjitaiḥ | bhramarārāvaramyaiśca divyairupavanairyutam

सुनन्दनन्दनाद्यैश्च पार्षदैर्भक्तितत्परैः । संस्तुवद्‌भिर्युतं भक्तैरनन्यभववृत्तिभिः

sunandanandanādyaiśca pārṣadairbhaktitatparaiḥ | saṃstuvadbhiryutaṃ bhaktairananyabhavavṛttibhiḥ

प्रासादै रत्‍नखचितैः काञ्चनैश्चित्रमण्डितैः । अभ्रंलिहैर्विराजद्‌भिः संयुतं शुभसद्मकैः

prāsādai ratnakhacitaiḥ kāñcanaiścitramaṇḍitaiḥ | abhraṃlihairvirājadbhiḥ saṃyutaṃ śubhasadmakaiḥ

गायद्‌भिर्देवगन्धर्वैर्नृत्यद्‌भिरप्सरोगणैः । रञ्जितं किन्नरैः शश्वद्‌रक्तकण्ठेर्मनोहरैः

gāyadbhirdevagandharvairnṛtyadbhirapsarogaṇaiḥ | rañjitaṃ kinnaraiḥ śaśvadraktakaṇṭhermanoharaiḥ

मुनिभिश्च तथा शान्तैर्वेदपाठकृतादरैः । स्तुवद्‌भिः श्रुतिसूक्तैश्च मण्डितं सदनं हरेः

munibhiśca tathā śāntairvedapāṭhakṛtādaraiḥ | stuvadbhiḥ śrutisūktaiśca maṇḍitaṃ sadanaṃ hareḥ

ते च विष्णुगृहं प्राप्य द्वारपालौ शुभाकृती । वीक्ष्योचुर्जयविजयौ हेमयष्टिधरौ स्थितौ

te ca viṣṇugṛhaṃ prāpya dvārapālau śubhākṛtī | vīkṣyocurjayavijayau hemayaṣṭidharau sthitau

गत्वैकोऽप्युभयोर्मध्ये निवेदयतु सङ्गतान् । द्वारस्थान् ब्रह्मरुद्रादीन्विष्णुदर्शनलालसान्

gatvaiko'pyubhayormadhye nivedayatu saṅgatān | dvārasthān brahmarudrādīnviṣṇudarśanalālasān

व्यास उवाच विजयस्तद्वचः श्रुत्वा गत्वाथ विष्णुसन्निधौ । सर्वान्समागतान्देवान्प्रणम्योवाच सत्वरः

vyāsa uvāca vijayastadvacaḥ śrutvā gatvātha viṣṇusannidhau | sarvānsamāgatāndevānpraṇamyovāca satvaraḥ

विजय उवाच देवदेव महाराज रमाकान्त सुरारिहन् । समागताः सुराः सर्वे द्वारि तिष्ठन्ति वै विभो

vijaya uvāca devadeva mahārāja ramākānta surārihan | samāgatāḥ surāḥ sarve dvāri tiṣṭhanti vai vibho

ब्रह्मा रुद्रस्तथेन्द्रश्च वरुणः पावको यमः । स्तुवन्ति वेदवाक्यैस्त्वाममरा दर्शनार्थिनः

brahmā rudrastathendraśca varuṇaḥ pāvako yamaḥ | stuvanti vedavākyaistvāmamarā darśanārthinaḥ

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णर्विजयस्य रमापतिः । निर्जगाम गृहात्तूर्णं सुरान्समधिकोत्सवः

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ viṣṇarvijayasya ramāpatiḥ | nirjagāma gṛhāttūrṇaṃ surānsamadhikotsavaḥ

गत्वा वीक्ष्य हरिर्देवान्द्वारस्थाञ्छ्रमकर्शितान् । प्रीतिप्रवणया दृष्ट्या प्रीणयामास दुःखितान्

gatvā vīkṣya harirdevāndvārasthāñchramakarśitān | prītipravaṇayā dṛṣṭyā prīṇayāmāsa duḥkhitān

प्रणेमुस्ते सुराः सर्वे देवदेवं जनार्दनम् । तुष्टुवुश्च सुरारिघ्नं वाग्भिर्वेदविनिश्चितम्

praṇemuste surāḥ sarve devadevaṃ janārdanam | tuṣṭuvuśca surārighnaṃ vāgbhirvedaviniścitam

देवा ऊचुः देवदेव जगन्नाथ सृष्टिस्थित्यन्तकारक । दयासिन्धो महाराज त्राहि नः शरणागतान्

devā ūcuḥ devadeva jagannātha sṛṣṭisthityantakāraka | dayāsindho mahārāja trāhi naḥ śaraṇāgatān

विष्णुरुवाच विशन्तु निर्जराः सर्वे कुशलं कथयन्तु वः । आसनेषु किमर्थं वै मिलिताः समुपागताः

viṣṇuruvāca viśantu nirjarāḥ sarve kuśalaṃ kathayantu vaḥ | āsaneṣu kimarthaṃ vai militāḥ samupāgatāḥ

चिन्तातुराः कथं जाता विषण्णा दीनमानसाः । ब्रह्मरुद्रेण सहिताः कार्यं प्रब्रूत सत्वरम्

cintāturāḥ kathaṃ jātā viṣaṇṇā dīnamānasāḥ | brahmarudreṇa sahitāḥ kāryaṃ prabrūta satvaram

देवा ऊचुः महिषेण महाराज पीडिताः पापकर्मणा । असाध्येनातिदुष्टेन वरदृप्तेन पापिना

devā ūcuḥ mahiṣeṇa mahārāja pīḍitāḥ pāpakarmaṇā | asādhyenātiduṣṭena varadṛptena pāpinā

यज्ञभागानसौ भुंक्ते ब्राह्मणैः प्रतिपादितान् । अमरा गिरिदुर्गेषु भ्रमन्ति च भयातुराः

yajñabhāgānasau bhuṃkte brāhmaṇaiḥ pratipāditān | amarā giridurgeṣu bhramanti ca bhayāturāḥ

वरदानेन धातुः स दुर्जयो मधुसूदन । तस्मात्त्वां शरणं प्राप्ता ज्ञात्वा तत्कार्यगौरवम्

varadānena dhātuḥ sa durjayo madhusūdana | tasmāttvāṃ śaraṇaṃ prāptā jñātvā tatkāryagauravam

समर्थोऽसि समुद्धर्तुं दैत्यमायाविशारद । कुरु कृष्ण वधोपायं तस्य दानवमर्दन

samartho'si samuddhartuṃ daityamāyāviśārada | kuru kṛṣṇa vadhopāyaṃ tasya dānavamardana

धात्रा तस्मै वरो दत्तो ह्यवध्योऽसि नरैः किल । का स्त्री त्वेवंविधा बाला या हन्यात्तं शठं रणे

dhātrā tasmai varo datto hyavadhyo'si naraiḥ kila | kā strī tvevaṃvidhā bālā yā hanyāttaṃ śaṭhaṃ raṇe

उमा मा वा शची विद्या का समर्थास्य घातने । महिषस्यातिदुष्टस्य वरदानबलादपि

umā mā vā śacī vidyā kā samarthāsya ghātane | mahiṣasyātiduṣṭasya varadānabalādapi

विचिन्त्य बुद्ध्या यत्सर्वं मरणस्यास्य कारणम् । कुरु कार्यं च देवानां भक्तवत्सल भूधर

vicintya buddhyā yatsarvaṃ maraṇasyāsya kāraṇam | kuru kāryaṃ ca devānāṃ bhaktavatsala bhūdhara

व्यास उवाच श्रुत्वा तद्वचनं विष्णुस्तानुवाच हसन्निव । युद्धं कृतं पुरास्माभिस्तथापि न मृतो ह्यसौ

vyāsa uvāca śrutvā tadvacanaṃ viṣṇustānuvāca hasanniva | yuddhaṃ kṛtaṃ purāsmābhistathāpi na mṛto hyasau

अद्य सर्वसुराणां वै तेजोभी रूपसम्पदा । उत्पन्ना चेद्वरारोहा सा हन्यात्तं रणे बलात्

adya sarvasurāṇāṃ vai tejobhī rūpasampadā | utpannā cedvarārohā sā hanyāttaṃ raṇe balāt

हयारिं वरदृप्तञ्च मायाशतविशारदम् । हन्तुं योग्या भवेन्नारी शक्त्यंशैर्निर्मिता हि नः

hayāriṃ varadṛptañca māyāśataviśāradam | hantuṃ yogyā bhavennārī śaktyaṃśairnirmitā hi naḥ

प्रार्थयन्तु च तेजोंऽशान्स्त्रियोऽस्माकं तथा पुनः । उत्पन्नैस्तैश्च तेजोंऽशैस्तेजोराशिर्भवेद्यथा

prārthayantu ca tejoṃ'śānstriyo'smākaṃ tathā punaḥ | utpannaistaiśca tejoṃ'śaistejorāśirbhavedyathā

आयुधानि वयं दद्मः सर्वे रुद्रपुरोगमाः । तस्यै सर्वाणि दिव्यानि त्रिशूलादीनि यानि च

āyudhāni vayaṃ dadmaḥ sarve rudrapurogamāḥ | tasyai sarvāṇi divyāni triśūlādīni yāni ca

सर्वायुधधरा नारी सर्वतेजःसमन्विता । हनिष्यति दुरात्मानं तं पापं मदगर्वितम्

sarvāyudhadharā nārī sarvatejaḥsamanvitā | haniṣyati durātmānaṃ taṃ pāpaṃ madagarvitam

व्यास उवाच इत्युक्तवति देवेशे ब्रह्मणो वदनात्ततः । स्वयमेवोद्‌बभौ तेजोराशिश्चातीव दुःसहः

vyāsa uvāca ityuktavati deveśe brahmaṇo vadanāttataḥ | svayamevodbabhau tejorāśiścātīva duḥsahaḥ

रक्तवर्णं शुभाकारं पद्मरागमणिप्रभम् । किञ्चिच्छीतं तथा चोष्णं मरीचिजालमण्डितम्

raktavarṇaṃ śubhākāraṃ padmarāgamaṇiprabham | kiñcicchītaṃ tathā coṣṇaṃ marīcijālamaṇḍitam

निःसृतं हरिणा दृष्टं हरेण च महात्मना । विस्मितौ तौ महाराज बभूवतुरुरुक्रमौ

niḥsṛtaṃ hariṇā dṛṣṭaṃ hareṇa ca mahātmanā | vismitau tau mahārāja babhūvatururukramau

शङ्करस्य शरीरात्तु निःसृतं महदद्‌भुतम् । रौप्यवर्णमभूत्तीव्रं दुर्दर्शं दारुणं महत्

śaṅkarasya śarīrāttu niḥsṛtaṃ mahadadbhutam | raupyavarṇamabhūttīvraṃ durdarśaṃ dāruṇaṃ mahat

भयङ्करञ्च दैत्यानां देवानां विस्मयप्रदम् । घोररूपं गिरिप्रख्यं तमोगुणमिवापरम्

bhayaṅkarañca daityānāṃ devānāṃ vismayapradam | ghorarūpaṃ giriprakhyaṃ tamoguṇamivāparam

ततो विष्णुशरीरात्तु तेजोराशिमिवापरम् । नीलं सत्त्वगुणोपेतं प्रादुरास महाद्युति

tato viṣṇuśarīrāttu tejorāśimivāparam | nīlaṃ sattvaguṇopetaṃ prādurāsa mahādyuti

ततश्चेन्द्रशरीरात्तु चित्ररूपं दुरासदम् । आविरासीत्सुसंवृत्तं तेजः सर्वगुणात्मकम्

tataścendraśarīrāttu citrarūpaṃ durāsadam | āvirāsītsusaṃvṛttaṃ tejaḥ sarvaguṇātmakam

कुबेरयमवह्नीनां शरीरेभ्यः समन्ततः । निश्चक्राम महत्तेजो वरुणस्य तथैव च

kuberayamavahnīnāṃ śarīrebhyaḥ samantataḥ | niścakrāma mahattejo varuṇasya tathaiva ca

अन्येषां चैव देवानां शरीरेभ्योऽतिभास्वरम् । निर्गतं तन्महातेजोराशिरासीन्महोज्ज्वलः

anyeṣāṃ caiva devānāṃ śarīrebhyo'tibhāsvaram | nirgataṃ tanmahātejorāśirāsīnmahojjvalaḥ

तं दृष्ट्वा विस्मिताः सर्वे देवा विष्णुपुरोगमाः । तेजोराशिं महादिव्यं हिमाचलमिवापरम्

taṃ dṛṣṭvā vismitāḥ sarve devā viṣṇupurogamāḥ | tejorāśiṃ mahādivyaṃ himācalamivāparam

पश्यतां तत्र देवानां तेजःपुञ्जसमुद्‌भवा । बभूवातिवरा नारी सुन्दरी विस्मयप्रदा

paśyatāṃ tatra devānāṃ tejaḥpuñjasamudbhavā | babhūvātivarā nārī sundarī vismayapradā

त्रिगुणा सा महालक्ष्मीः सर्वदेवशरीरजा । अष्टादशभुजा रम्या त्रिवर्णा विश्वमोहिनी

triguṇā sā mahālakṣmīḥ sarvadevaśarīrajā | aṣṭādaśabhujā ramyā trivarṇā viśvamohinī

श्वेतानना कृष्णनेत्रा संरक्ताधरपल्लवा । ताम्रपाणितला कान्ता दिव्यभूषणभूषिता

śvetānanā kṛṣṇanetrā saṃraktādharapallavā | tāmrapāṇitalā kāntā divyabhūṣaṇabhūṣitā

अष्टादशभुजा देवी सहस्रभुजमण्डिता । सम्भूतासुरनाशाय तेजोराशिसमुद्‌भवा

aṣṭādaśabhujā devī sahasrabhujamaṇḍitā | sambhūtāsuranāśāya tejorāśisamudbhavā

जनमेजय उवाच कृष्ण देव महाभाग सर्वज्ञ मुनिसत्तम । विस्तरं ब्रूहि तस्यास्त्वं शरीरस्य समुद्‌भवम्

janamejaya uvāca kṛṣṇa deva mahābhāga sarvajña munisattama | vistaraṃ brūhi tasyāstvaṃ śarīrasya samudbhavam

एकीभूतं च सर्वेषां तेजः किं वा पृथक् स्थितम् । अङ्गानि चैव तस्यास्तु सर्वतेजोमयानि वा

ekībhūtaṃ ca sarveṣāṃ tejaḥ kiṃ vā pṛthak sthitam | aṅgāni caiva tasyāstu sarvatejomayāni vā

भिन्नभागविभागेन जातान्यङ्गानि यानि तु । मुखनासाक्षिभेदेन सर्वत्रैकभवानि च

bhinnabhāgavibhāgena jātānyaṅgāni yāni tu | mukhanāsākṣibhedena sarvatraikabhavāni ca

ब्रूहि तद्विस्तरं व्यास शरीराङ्गसमुद्‌भवम् । बभूव यस्य देवस्य तेजसोऽङ्गं यदद्‌भुतम्

brūhi tadvistaraṃ vyāsa śarīrāṅgasamudbhavam | babhūva yasya devasya tejaso'ṅgaṃ yadadbhutam

आयुधाभरणादीनि दत्तानि यैर्यथा यथा । तत्सर्वं श्रोतुकामोऽस्मि त्वन्मुखाम्बुजनिर्गतम्

āyudhābharaṇādīni dattāni yairyathā yathā | tatsarvaṃ śrotukāmo'smi tvanmukhāmbujanirgatam

न हि तृप्याम्यहं ब्रह्मन् सुधामयरसं पिबन् । चरितञ्च महालक्ष्यास्त्वन्मुखाम्भोजनिःसृतम्

na hi tṛpyāmyahaṃ brahman sudhāmayarasaṃ piban | caritañca mahālakṣyāstvanmukhāmbhojaniḥsṛtam

सूत उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा राज्ञः सत्यवतीसुतः । उवाच मधुरं वाक्यं प्रीणयन्निव भूपतिम्

sūta uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā rājñaḥ satyavatīsutaḥ | uvāca madhuraṃ vākyaṃ prīṇayanniva bhūpatim

व्यास उवाच शृणु राजन्महाभाग विस्तरेण ब्रवीमि ते । यथामति कुरुश्रेष्ठ तस्या देहसमुद्‌भवम्

vyāsa uvāca śṛṇu rājanmahābhāga vistareṇa bravīmi te | yathāmati kuruśreṣṭha tasyā dehasamudbhavam

न ब्रह्मा न हरिः साक्षान्न रुद्रो न च वासवः । याथातथ्येन तद्‌रूपं वक्तुमीशः कदाचन

na brahmā na hariḥ sākṣānna rudro na ca vāsavaḥ | yāthātathyena tadrūpaṃ vaktumīśaḥ kadācana

कथं जानाम्यहं देव्या यद्‌रूपं यादृशं यतः । वाचारम्भणमात्रं तदुत्पन्नेति ब्रवीमि यत्

kathaṃ jānāmyahaṃ devyā yadrūpaṃ yādṛśaṃ yataḥ | vācārambhaṇamātraṃ tadutpanneti bravīmi yat

सा नित्या सर्वदैवास्ते देवकार्यार्थसिद्धये । नानारूपा त्वेकरूपा जायते कार्यगौरवात्

sā nityā sarvadaivāste devakāryārthasiddhaye | nānārūpā tvekarūpā jāyate kāryagauravāt

यथा नटो रङ्गगतो नानारूपो भवत्यसौ । एकरूपस्वभावोऽपि लोकरञ्जनहेतवे

yathā naṭo raṅgagato nānārūpo bhavatyasau | ekarūpasvabhāvo'pi lokarañjanahetave

तथैषा देवकार्यार्थमरूपापि स्वलीलया । करोति बहुरूपाणि निर्गुणा सगुणानि च

tathaiṣā devakāryārthamarūpāpi svalīlayā | karoti bahurūpāṇi nirguṇā saguṇāni ca

कार्यकर्मानुसारेण नामानि प्रभवन्ति हि । धात्वर्थगुणयुक्तानि गौणानि सुबहून्यपि

kāryakarmānusāreṇa nāmāni prabhavanti hi | dhātvarthaguṇayuktāni gauṇāni subahūnyapi

तद्वै बुद्ध्यनुसारेण प्रब्रवीमि नराधिप । यथा तेजःसमुद्‌भूतं रूपं तस्या मनोहरम्

tadvai buddhyanusāreṇa prabravīmi narādhipa | yathā tejaḥsamudbhūtaṃ rūpaṃ tasyā manoharam

शङ्करस्य च यत्तेजस्तेन तन्मुखपङ्कजम् । श्वेतवर्णं शुभाकारमजायत महत्तरम्

śaṅkarasya ca yattejastena tanmukhapaṅkajam | śvetavarṇaṃ śubhākāramajāyata mahattaram

केशास्तस्यास्तथा स्निग्धा याम्येन तेजसाभवन् । वक्राग्राश्चातिदीर्घा वै मेघवर्णा मनोहराः

keśāstasyāstathā snigdhā yāmyena tejasābhavan | vakrāgrāścātidīrghā vai meghavarṇā manoharāḥ

नयनत्रितयं तस्या जज्ञे पावकतेजसा । कृष्णं रक्तं तथा श्वेतं वर्णत्रयविभूषितम्

nayanatritayaṃ tasyā jajñe pāvakatejasā | kṛṣṇaṃ raktaṃ tathā śvetaṃ varṇatrayavibhūṣitam

वक्रे स्निग्धे कृष्णवर्णे सन्ध्ययोस्तेजसा भ्रुवौ । जाते देव्याः सुतेजस्के कामस्य धनुषीव ते

vakre snigdhe kṛṣṇavarṇe sandhyayostejasā bhruvau | jāte devyāḥ sutejaske kāmasya dhanuṣīva te

वायोश्च तेजसा शस्तौ श्रवणौ सम्बभूवतुः । नातिदीर्घो नातिह्रस्वौ दोलाविव मनोभुवः

vāyośca tejasā śastau śravaṇau sambabhūvatuḥ | nātidīrgho nātihrasvau dolāviva manobhuvaḥ

तिलपुष्पसमाकारा नासिका सुमनोहरा । सञ्जाता स्निग्धवर्णा वै धनदस्य च तेजसा

tilapuṣpasamākārā nāsikā sumanoharā | sañjātā snigdhavarṇā vai dhanadasya ca tejasā

दन्ताः शिखरिणः श्लक्ष्णाः कुन्दाग्रसदृशाः समाः । सञ्जाताः सुप्रभा राजन् प्राजापत्येन तेजसा

dantāḥ śikhariṇaḥ ślakṣṇāḥ kundāgrasadṛśāḥ samāḥ | sañjātāḥ suprabhā rājan prājāpatyena tejasā

अधरश्चातिरक्तोऽस्याः सञ्जातोऽरुणतेजसा । उत्तरोष्ठस्तथा रम्यः कार्तिकेयस्य तेजसा

adharaścātirakto'syāḥ sañjāto'ruṇatejasā | uttaroṣṭhastathā ramyaḥ kārtikeyasya tejasā

अष्टादशभुजाकारा बाहवो विष्णुतेजसा । वसूनां तेजसाङ्गुल्यो रक्तवर्णास्तथाभवन्

aṣṭādaśabhujākārā bāhavo viṣṇutejasā | vasūnāṃ tejasāṅgulyo raktavarṇāstathābhavan

सौम्येन तेजसा जातं स्तनयोर्युग्ममुत्तमम् । ऐन्द्रेणास्यास्तथा मध्यं जातं त्रिवलिसंयुतम्

saumyena tejasā jātaṃ stanayoryugmamuttamam | aindreṇāsyāstathā madhyaṃ jātaṃ trivalisaṃyutam

जङ्घोरू वरुणस्याथ तेजसा सम्बभूवतुः । नितम्बः स तु सञ्जातो विपुलस्तेजसा भुवः

jaṅghorū varuṇasyātha tejasā sambabhūvatuḥ | nitambaḥ sa tu sañjāto vipulastejasā bhuvaḥ

एवं नारी शुभाकारा सुरूपा सुस्वरा भृशम् । समुत्पन्ना तथा राजंस्तेजोराशिसमुद्‌भवा

evaṃ nārī śubhākārā surūpā susvarā bhṛśam | samutpannā tathā rājaṃstejorāśisamudbhavā

तां दृष्ट्वा सुष्ठुसर्वाङ्गीं सुदतीं चारुलोचनाम् । मुदं प्रापुः सुराः सर्वे महिषेण प्रपीडिताः

tāṃ dṛṣṭvā suṣṭhusarvāṅgīṃ sudatīṃ cārulocanām | mudaṃ prāpuḥ surāḥ sarve mahiṣeṇa prapīḍitāḥ

विष्णुस्त्वाह सुरान्सर्वान्भूषणान्यायुधानि च । प्रयच्छन्तु शुभान्यस्यै देवाः सर्वाणि साम्प्रतम्

viṣṇustvāha surānsarvānbhūṣaṇānyāyudhāni ca | prayacchantu śubhānyasyai devāḥ sarvāṇi sāmpratam

स्वायुधेभ्यः समुत्पाद्य तेजोयुक्तानि सत्वराः । समर्पयन्तु सर्वेऽद्य देव्यै नानायुधानि वै

svāyudhebhyaḥ samutpādya tejoyuktāni satvarāḥ | samarpayantu sarve'dya devyai nānāyudhāni vai

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे देव्याः स्वरूपोद्‌भववर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devyāḥ svarūpodbhavavarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

महिषमन्त्रिणा देवीवार्तावर्णनम् व्यास उवाच देवा विष्णुवचः श्रुत्वा सर्वे प्रमुदितास्तदा । ददुश्च भूषणान्याशु वस्त्राणि स्वायुधानि च

mahiṣamantriṇā devīvārtāvarṇanam vyāsa uvāca devā viṣṇuvacaḥ śrutvā sarve pramuditāstadā | daduśca bhūṣaṇānyāśu vastrāṇi svāyudhāni ca

क्षीरोदश्चाम्बरे दिव्ये रक्ते सूक्ष्मे तथाजरे । निर्मलञ्च तथा हारं प्रीतस्तस्मै सुमण्डितम्

kṣīrodaścāmbare divye rakte sūkṣme tathājare | nirmalañca tathā hāraṃ prītastasmai sumaṇḍitam

ददौ चूडामणिं दिव्यं सूर्यकोटिसमप्रभम् । कुण्डले च तथा शुभ्रे कटकानि भुजेषु वै

dadau cūḍāmaṇiṃ divyaṃ sūryakoṭisamaprabham | kuṇḍale ca tathā śubhre kaṭakāni bhujeṣu vai

केयूरान्कङ्कणान्दिव्यान्नानारत्‍नविराजितान् । ददौ तस्यै विश्वकर्मा प्रसन्नेन्द्रियमानसः

keyūrānkaṅkaṇāndivyānnānāratnavirājitān | dadau tasyai viśvakarmā prasannendriyamānasaḥ

नूपुरौ सुस्वरौ कान्तौ निर्मलौ रत्‍नभूषितौ । ददौ सूर्यप्रतीकाशौ त्वष्टा तस्यै सुपादयोः

nūpurau susvarau kāntau nirmalau ratnabhūṣitau | dadau sūryapratīkāśau tvaṣṭā tasyai supādayoḥ

तथा ग्रैवेयकं रम्यं ददौ तस्यै महार्णवः । अङ्गुलीयकरत्‍नानि तेजोवन्ति च सर्वशः

tathā graiveyakaṃ ramyaṃ dadau tasyai mahārṇavaḥ | aṅgulīyakaratnāni tejovanti ca sarvaśaḥ

अम्लानपङ्कजां मालां गन्धाढ्यां भ्रमरानुगाम् । तथैव वैजयन्तीञ्च वरुणः सम्प्रयच्छत

amlānapaṅkajāṃ mālāṃ gandhāḍhyāṃ bhramarānugām | tathaiva vaijayantīñca varuṇaḥ samprayacchata

हिमवानथ सन्तुष्टो रत्‍नानि विविधानि च । ददौ च वाहनं सिंहं कनकाभं मनोहरम्

himavānatha santuṣṭo ratnāni vividhāni ca | dadau ca vāhanaṃ siṃhaṃ kanakābhaṃ manoharam

भूषणैर्भूषिता दिव्यैः सा रराज वरा शुभा । सिंहारूढा वरारोहा सर्वलक्षणसंयुता

bhūṣaṇairbhūṣitā divyaiḥ sā rarāja varā śubhā | siṃhārūḍhā varārohā sarvalakṣaṇasaṃyutā

विष्णुश्चक्रात्समुत्पाद्य ददावस्यै रथाङ्गकम् । सहस्रारं सुदीप्तञ्च देवारिशिरसां हरम्

viṣṇuścakrātsamutpādya dadāvasyai rathāṅgakam | sahasrāraṃ sudīptañca devāriśirasāṃ haram

स्वत्रिशूलात्समुत्पाद्य शङ्करः शूलमुत्तमम् । ददौ देव्यै सुरारीणां कृन्तनं भयनाशनम्

svatriśūlātsamutpādya śaṅkaraḥ śūlamuttamam | dadau devyai surārīṇāṃ kṛntanaṃ bhayanāśanam

वरुणश्च प्रसन्नात्मा ददौ शङ्खं समुज्वलम् । घोषवन्तं स्वशङ्खात्तु समुत्पाद्य सुमङ्गलम्

varuṇaśca prasannātmā dadau śaṅkhaṃ samujvalam | ghoṣavantaṃ svaśaṅkhāttu samutpādya sumaṅgalam

हुताशनस्तथा शक्तिं शतघ्नीं सुमनोजवाम् । प्रायच्छत्तु प्रसन्नात्मा तस्यै दैत्यविनाशिनीम्

hutāśanastathā śaktiṃ śataghnīṃ sumanojavām | prāyacchattu prasannātmā tasyai daityavināśinīm

इषुधिं बाणपूर्णञ्च चापं चाद्‌भुतदर्शनम् । मारुतो दत्तवांस्तस्यै दुराकर्षं खरस्वरम्

iṣudhiṃ bāṇapūrṇañca cāpaṃ cādbhutadarśanam | māruto dattavāṃstasyai durākarṣaṃ kharasvaram

स्ववज्राद्वज्रमुत्पाद्य ददाविन्द्रोऽतिदारुणम् । घण्टामैरावतात्तूर्णं सुशब्दां चातिसुन्दराम्

svavajrādvajramutpādya dadāvindro'tidāruṇam | ghaṇṭāmairāvatāttūrṇaṃ suśabdāṃ cātisundarām

ददौ दण्डं यमः कामं कालदण्डसमुद्‌भवम् । येनान्तं सर्वभूतानामकरोत्काल आगते

dadau daṇḍaṃ yamaḥ kāmaṃ kāladaṇḍasamudbhavam | yenāntaṃ sarvabhūtānāmakarotkāla āgate

ब्रह्मा कमण्डलुं दिव्यं गङ्गावारिप्रपूरितम् । ददावस्यै मुदा युक्तो वरुणः पाशमेव च

brahmā kamaṇḍaluṃ divyaṃ gaṅgāvāriprapūritam | dadāvasyai mudā yukto varuṇaḥ pāśameva ca

कालः खड्गं तथा चर्म प्रायच्छत्तु नराधिप । परशुं विश्वकर्मा च तीक्ष्णमस्यै ददावथ

kālaḥ khaḍgaṃ tathā carma prāyacchattu narādhipa | paraśuṃ viśvakarmā ca tīkṣṇamasyai dadāvatha

धनदस्तु सुरापूर्णं पानपात्रं सुवर्णजम् । पङ्कजं वरुणश्चादाद्देव्यै दिव्यं मनोहरम्

dhanadastu surāpūrṇaṃ pānapātraṃ suvarṇajam | paṅkajaṃ varuṇaścādāddevyai divyaṃ manoharam

गदां कौमोदकीं त्वष्टा घण्टाशतनिनादिनीम् । अदात्तस्यै प्रसन्नात्मा सुरशत्रुविनाशिनीम्

gadāṃ kaumodakīṃ tvaṣṭā ghaṇṭāśataninādinīm | adāttasyai prasannātmā suraśatruvināśinīm

अस्त्राण्यनेकरूपाणि तथाभेद्यञ्च दंशनम् । ददौ त्वष्टा जगन्मात्रे निजरश्मीन्दिवाकरः

astrāṇyanekarūpāṇi tathābhedyañca daṃśanam | dadau tvaṣṭā jaganmātre nijaraśmīndivākaraḥ

सायुधां भूषणैर्युक्तां दृष्ट्वा ते विस्मयं गताः । तुष्टुवुस्तां सुरा देवीं त्रैलोक्यमोहिनीं शिवाम्

sāyudhāṃ bhūṣaṇairyuktāṃ dṛṣṭvā te vismayaṃ gatāḥ | tuṣṭuvustāṃ surā devīṃ trailokyamohinīṃ śivām

देवा ऊचुः नमः शिवायै कल्याण्यै शान्त्यै पुष्ट्यै नमो नमः । भगवत्यै नमो देव्यै रुद्राण्यै सततं नमः

devā ūcuḥ namaḥ śivāyai kalyāṇyai śāntyai puṣṭyai namo namaḥ | bhagavatyai namo devyai rudrāṇyai satataṃ namaḥ

कालरात्र्यै तथाम्बायै इन्द्राण्यै ते नमो नमः । सिद्ध्यै बुद्ध्यै तथा वृद्ध्यै वैष्णव्यै ते नमो नमः

kālarātryai tathāmbāyai indrāṇyai te namo namaḥ | siddhyai buddhyai tathā vṛddhyai vaiṣṇavyai te namo namaḥ

पृथिव्यां या स्थिता पृथ्व्या न ज्ञाता पृथिवीञ्च या । अन्तःस्थिता यमयति वन्दे तामीश्वरीं पराम्

pṛthivyāṃ yā sthitā pṛthvyā na jñātā pṛthivīñca yā | antaḥsthitā yamayati vande tāmīśvarīṃ parām

मायायां या स्थिता ज्ञाता मायया न च तामजाम् । अन्तःस्थिता प्रेरयति प्रेरयित्रीं नुमः शिवाम्

māyāyāṃ yā sthitā jñātā māyayā na ca tāmajām | antaḥsthitā prerayati prerayitrīṃ numaḥ śivām

कल्याणं कुरु भो मातस्त्राहि नः शत्रुतापितान् । जहि पापं हयारिं त्वं तेजसा स्वेन मोहितम्

kalyāṇaṃ kuru bho mātastrāhi naḥ śatrutāpitān | jahi pāpaṃ hayāriṃ tvaṃ tejasā svena mohitam

खलं मायाविनं घोरं स्त्रीवध्यं वरदर्पितम् । दुःखदं सर्वदेवानां नानारूपधरं शतम्

khalaṃ māyāvinaṃ ghoraṃ strīvadhyaṃ varadarpitam | duḥkhadaṃ sarvadevānāṃ nānārūpadharaṃ śatam

त्वमेका सर्वदेवानां शरणं भक्तवत्सले । पीडितान्दानवेनाद्य त्राहि देवि नमोऽस्तु ते

tvamekā sarvadevānāṃ śaraṇaṃ bhaktavatsale | pīḍitāndānavenādya trāhi devi namo'stu te

व्यास उवाच एवं स्तुता तदा देवी सुरैः सर्वसुखप्रदा । तानुवाच महादेवी स्मितपूर्वं शुभं वचः

vyāsa uvāca evaṃ stutā tadā devī suraiḥ sarvasukhapradā | tānuvāca mahādevī smitapūrvaṃ śubhaṃ vacaḥ

देव्युवाच भयं त्यजन्तु गीर्वाणा महिषान्मन्दचेतसः । हनिष्यामि रणेऽद्यैव वरदृप्तं विमोहितम्

devyuvāca bhayaṃ tyajantu gīrvāṇā mahiṣānmandacetasaḥ | haniṣyāmi raṇe'dyaiva varadṛptaṃ vimohitam

व्यास उवाच इत्युक्त्वा सा सुरान्देवी जहासातीव सुस्वरम् । चित्रमेतच्च संसारे भ्रममोहयुतं जगत्

vyāsa uvāca ityuktvā sā surāndevī jahāsātīva susvaram | citrametacca saṃsāre bhramamohayutaṃ jagat

ब्रह्मविष्णुमहेशाद्याः सेन्द्राश्चान्ये सुरास्तथा । कम्पयुक्ता भयत्रस्ता वर्तन्ते महिषात्किल

brahmaviṣṇumaheśādyāḥ sendrāścānye surāstathā | kampayuktā bhayatrastā vartante mahiṣātkila

अहो दैवबलं घोरं दुर्जयं सुरसत्तमाः । कालः कर्तास्ति दुःखानां सुखानां प्रभुरीश्वरः

aho daivabalaṃ ghoraṃ durjayaṃ surasattamāḥ | kālaḥ kartāsti duḥkhānāṃ sukhānāṃ prabhurīśvaraḥ

सृष्टिपालनसंहारे समर्था अपि ते यदा । मुह्यन्ति क्लेशसन्तप्ता महिषेण प्रपीडिताः

sṛṣṭipālanasaṃhāre samarthā api te yadā | muhyanti kleśasantaptā mahiṣeṇa prapīḍitāḥ

इति कृत्वा स्मितं देवी साट्टहासं चकार ह । उच्चैः शब्दं महाघोरं दानवानां भयप्रदम्

iti kṛtvā smitaṃ devī sāṭṭahāsaṃ cakāra ha | uccaiḥ śabdaṃ mahāghoraṃ dānavānāṃ bhayapradam

चकम्पे वसुधा तत्र श्रुत्वा तच्छब्दमद्‌भुतम् । चेलुश्च पर्वताः सर्वे चुक्षोभाब्धिश्च वीर्यवान्

cakampe vasudhā tatra śrutvā tacchabdamadbhutam | celuśca parvatāḥ sarve cukṣobhābdhiśca vīryavān

मेरुश्चचाल शब्देन दिशः सर्वाः प्रपूरिताः । भयं जग्मुस्तदा श्रुत्वा दानवास्तत्स्वनं महत्

meruścacāla śabdena diśaḥ sarvāḥ prapūritāḥ | bhayaṃ jagmustadā śrutvā dānavāstatsvanaṃ mahat

जय पाहीति देवास्तामूचुः परमहर्षिताः । महिषोऽपि स्वनं श्रुत्वा चुकोप मदगर्वितः

jaya pāhīti devāstāmūcuḥ paramaharṣitāḥ | mahiṣo'pi svanaṃ śrutvā cukopa madagarvitaḥ

किमेतदिति तान्दैत्यान्पप्रच्छ स्वनशङ्‌कितः । गच्छन्तु त्वरिता दूता ज्ञातुं शब्दसमुद्‌भवम्

kimetaditi tāndaityānpapraccha svanaśaṅkitaḥ | gacchantu tvaritā dūtā jñātuṃ śabdasamudbhavam

कृतः केनायमत्युग्रः शब्दः कर्णव्यथाकरः । देवो वा दानवो वापि यो भवेत्स्वनकारकः

kṛtaḥ kenāyamatyugraḥ śabdaḥ karṇavyathākaraḥ | devo vā dānavo vāpi yo bhavetsvanakārakaḥ

गृहीत्वा तं दुरात्मानं मत्समीपं नयन्त्विह । हनिष्यामि दुराचारं गर्जन्तं स्मयदुर्मदम्

gṛhītvā taṃ durātmānaṃ matsamīpaṃ nayantviha | haniṣyāmi durācāraṃ garjantaṃ smayadurmadam

क्षीणायुष्यं मन्दमतिं नयामि यमसादनम् । पराजिताः सुराः कामं न गर्जन्ति भयातुराः

kṣīṇāyuṣyaṃ mandamatiṃ nayāmi yamasādanam | parājitāḥ surāḥ kāmaṃ na garjanti bhayāturāḥ

नासुरा मम वश्यास्ते कस्येदं मूढचेष्टितम् । त्वरिता मामुपायान्तु ज्ञात्वा शब्दस्य कारणम्

nāsurā mama vaśyāste kasyedaṃ mūḍhaceṣṭitam | tvaritā māmupāyāntu jñātvā śabdasya kāraṇam

अहं गत्वा हनिष्यामि तं पापं वितथश्रमम् । व्यास उवाच इत्युक्तास्तेन ते दूता देवीं सर्वाङ्गसुन्दरीम्

ahaṃ gatvā haniṣyāmi taṃ pāpaṃ vitathaśramam | vyāsa uvāca ityuktāstena te dūtā devīṃ sarvāṅgasundarīm

अष्टादशभुजां दिव्यां सर्वाभरणभूषिताम् । सर्वलक्षणसम्पन्नां वरायुधधरां शुभाम्

aṣṭādaśabhujāṃ divyāṃ sarvābharaṇabhūṣitām | sarvalakṣaṇasampannāṃ varāyudhadharāṃ śubhām

दधतीं चषकं हस्ते पिबन्तीं च मुहुर्मधु । संवीक्ष्य भयभीतास्ते जग्मुस्त्रस्ताः सुशङ्‌किताः

dadhatīṃ caṣakaṃ haste pibantīṃ ca muhurmadhu | saṃvīkṣya bhayabhītāste jagmustrastāḥ suśaṅkitāḥ

सकाशे महिषस्याशु तमूचुः स्वनकारणम् । दूता ऊचुः देवी दैत्येश्वर प्रौढा दृश्यते काचिदङ्गना

sakāśe mahiṣasyāśu tamūcuḥ svanakāraṇam | dūtā ūcuḥ devī daityeśvara prauḍhā dṛśyate kācidaṅganā

सर्वाङ्गभूषणा नारी सर्वरत्‍नोपशोभिता । न मानुषी नासुरी सा दिव्यरूपा मनोहरा

sarvāṅgabhūṣaṇā nārī sarvaratnopaśobhitā | na mānuṣī nāsurī sā divyarūpā manoharā

सिंहारूढायुधधरा चाष्टादशकरा वरा । सा नादं कुरुते नारी लक्ष्यते मदगर्विता

siṃhārūḍhāyudhadharā cāṣṭādaśakarā varā | sā nādaṃ kurute nārī lakṣyate madagarvitā

सुरापानरता कामं जानीमो न सभर्तृका । अन्तरिक्षस्थिता देवास्तां स्तुवन्ति मुदान्विताः

surāpānaratā kāmaṃ jānīmo na sabhartṛkā | antarikṣasthitā devāstāṃ stuvanti mudānvitāḥ

जयेति पाहि नश्चेति जहि शत्रुमिति प्रभो । न जाने का वरारोहा कस्य वा सा परिग्रहः

jayeti pāhi naśceti jahi śatrumiti prabho | na jāne kā varārohā kasya vā sā parigrahaḥ

किमर्थमागता चात्र किं चिकीर्षति सुन्दरी । द्रष्टुं नैव समर्थाः स्मस्तत्तेजःपरिधर्षिताः

kimarthamāgatā cātra kiṃ cikīrṣati sundarī | draṣṭuṃ naiva samarthāḥ smastattejaḥparidharṣitāḥ

शृङ्गारवीरहासाढ्या रौद्राद्‌भुतरसान्विता । दृष्ट्वैवैवंविधां नारीमसम्भाष्य समागताः

śṛṅgāravīrahāsāḍhyā raudrādbhutarasānvitā | dṛṣṭvaivaivaṃvidhāṃ nārīmasambhāṣya samāgatāḥ

वयं त्वदाज्ञया राजन् किं कर्तव्यमतःपरम् । महिष उवाच गच्छ वीर मयादिष्टो मन्त्रिश्रेष्ठ बलान्वितः

vayaṃ tvadājñayā rājan kiṃ kartavyamataḥparam | mahiṣa uvāca gaccha vīra mayādiṣṭo mantriśreṣṭha balānvitaḥ

सामादिभिरुपायैस्त्वं समानय शुभाननाम् । नायाति यदि सा नारी त्रिभिः सामादिभिस्त्विह

sāmādibhirupāyaistvaṃ samānaya śubhānanām | nāyāti yadi sā nārī tribhiḥ sāmādibhistviha

अहत्वा तां वरारोहां त्वमानय ममान्तिकम् । करोमि पट्टमहिषीं तां मरालभ्रुवं मुदा

ahatvā tāṃ varārohāṃ tvamānaya mamāntikam | karomi paṭṭamahiṣīṃ tāṃ marālabhruvaṃ mudā

प्रीतियुक्ता समायाति यदि सा मृगलोचना । रसभङ्गो यथा न स्यात्तथा कुरु ममेप्सितम्

prītiyuktā samāyāti yadi sā mṛgalocanā | rasabhaṅgo yathā na syāttathā kuru mamepsitam

श्रवणान्मोहितोऽस्म्यद्य तस्या रूपस्य सम्पदा । व्यास उवाच महिषस्य वचः श्रुत्वा पेशलं मन्त्रिसत्तमः

śravaṇānmohito'smyadya tasyā rūpasya sampadā | vyāsa uvāca mahiṣasya vacaḥ śrutvā peśalaṃ mantrisattamaḥ

जगाम तरसा कामं गजाश्वरथसंयुतः । गत्वा दूरतरं स्थित्वा तामुवाच मनस्विनीम्

jagāma tarasā kāmaṃ gajāśvarathasaṃyutaḥ | gatvā dūrataraṃ sthitvā tāmuvāca manasvinīm

विनयावनतः श्लक्ष्णं मन्त्री मधुरया गिरा । प्रधान उवाच कासि त्वं मधुरालापे किमत्रागमनं कृतम्

vinayāvanataḥ ślakṣṇaṃ mantrī madhurayā girā | pradhāna uvāca kāsi tvaṃ madhurālāpe kimatrāgamanaṃ kṛtam

पृच्छति त्वां महाभागे मन्मुखेन मम प्रभुः । स जेता सर्वदेवानामवध्यस्तु नरैः किल

pṛcchati tvāṃ mahābhāge manmukhena mama prabhuḥ | sa jetā sarvadevānāmavadhyastu naraiḥ kila

ब्रह्मणो वरदानेन गर्वितश्चारुलोचने । दैत्येश्वरोऽसौ बलवान्कामरूपधरः सदा

brahmaṇo varadānena garvitaścārulocane | daityeśvaro'sau balavānkāmarūpadharaḥ sadā

श्रुत्वा त्वां समुपायातां चारुवेषां मनोहराम् । द्रष्टुमिच्छति राजा मे महिषो नाम पार्थिवः

śrutvā tvāṃ samupāyātāṃ cāruveṣāṃ manoharām | draṣṭumicchati rājā me mahiṣo nāma pārthivaḥ

मानुषं रूपमादाय त्वत्समीपं समेष्यति । यथा रुच्येत चार्वङ्‌गि तथा मन्यामहे वयम्

mānuṣaṃ rūpamādāya tvatsamīpaṃ sameṣyati | yathā rucyeta cārvaṅgi tathā manyāmahe vayam

तर्ह्येहि मृगशावाक्षि समीपं तस्य धीमतः । नो चेदिहानयाम्येनं राजानं भक्तितत्परम्

tarhyehi mṛgaśāvākṣi samīpaṃ tasya dhīmataḥ | no cedihānayāmyenaṃ rājānaṃ bhaktitatparam

तथा करोमि देवेशि यथा ते मनसेप्सितम् । वशगोऽसौ तवात्यर्थं रूपसंश्रवणात्तव

tathā karomi deveśi yathā te manasepsitam | vaśago'sau tavātyarthaṃ rūpasaṃśravaṇāttava

करभोरु वदाशु त्वं संविधेयं मया तथा

karabhoru vadāśu tvaṃ saṃvidheyaṃ mayā tathā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे महिषमन्त्रिणा देवीवार्तावर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣamantriṇā devīvārtāvarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

मन्त्रीद्वारा महिषासुरेण देव्या सह विवाहप्रस्तावः व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य प्रमदोत्तमा । तमुवाच महाराज मेघगम्भीरया गिरा

mantrīdvārā mahiṣāsureṇa devyā saha vivāhaprastāvaḥ vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā prahasya pramadottamā | tamuvāca mahārāja meghagambhīrayā girā

देव्युवाच मन्त्रिवर्य सुराणां वै जननीं विद्धि मां किल । महालक्ष्मीमिति ख्यातां सर्वदैत्यनिषूदिनीम्

devyuvāca mantrivarya surāṇāṃ vai jananīṃ viddhi māṃ kila | mahālakṣmīmiti khyātāṃ sarvadaityaniṣūdinīm

प्रार्थिताहं सुरैः सर्वैर्महिषस्य वधाय च । पीडितैर्दानवेन्द्रेण यज्ञभागबहिष्कृतैः

prārthitāhaṃ suraiḥ sarvairmahiṣasya vadhāya ca | pīḍitairdānavendreṇa yajñabhāgabahiṣkṛtaiḥ

तस्मादिहागतास्म्यद्य तद्वधार्थं कृतोद्यमा । एकाकिनी न सैन्येन संयुता मन्त्रिसत्तम

tasmādihāgatāsmyadya tadvadhārthaṃ kṛtodyamā | ekākinī na sainyena saṃyutā mantrisattama

यत्त्वयाहं सामपूर्वं कृत्वा स्वागतमादरात् । उक्ता मधुरया वाचा तेन तुष्टास्मि तेऽनघ

yattvayāhaṃ sāmapūrvaṃ kṛtvā svāgatamādarāt | uktā madhurayā vācā tena tuṣṭāsmi te'nagha

नोचेद्धन्मि दृशा त्वां वै कालाग्निसमया किल । कस्य प्रीतिकरं न स्यान्माधुर्यवचनं खलु

noceddhanmi dṛśā tvāṃ vai kālāgnisamayā kila | kasya prītikaraṃ na syānmādhuryavacanaṃ khalu

गच्छ तं महिषं पापं वद मद्वचनादिदम् । गच्छ पातालमधुना जीवितेच्छा यदस्ति ते

gaccha taṃ mahiṣaṃ pāpaṃ vada madvacanādidam | gaccha pātālamadhunā jīvitecchā yadasti te

नोचेत्कृतागसं दुष्टं हनिष्यामि रणाङ्गणे । मद्‌बाणक्षुण्णदेहस्त्वं गन्तासि यमसादनम्

nocetkṛtāgasaṃ duṣṭaṃ haniṣyāmi raṇāṅgaṇe | madbāṇakṣuṇṇadehastvaṃ gantāsi yamasādanam

दयालुत्वं ममेदं त्वं विदित्वा गच्छ सत्वरम् । हते त्वयि सुरा मूढ स्वर्गं प्राप्स्यन्ति सत्वरम्

dayālutvaṃ mamedaṃ tvaṃ viditvā gaccha satvaram | hate tvayi surā mūḍha svargaṃ prāpsyanti satvaram

तस्माद्‌ गच्छस्व त्यक्त्वैको मेदिनीञ्च ससागराम् । पातालं तरसा मन्द यावद्‌ बाणा न मेऽपतन्

tasmād gacchasva tyaktvaiko medinīñca sasāgarām | pātālaṃ tarasā manda yāvad bāṇā na me'patan

युद्धेच्छा चेन्मनसि ते तर्ह्येहि त्वरितोऽसुर । वीरैर्महाबलैः सर्वैर्नयामि यमसादनम्

yuddhecchā cenmanasi te tarhyehi tvarito'sura | vīrairmahābalaiḥ sarvairnayāmi yamasādanam

युगे युगे महामूढ हतास्त्वत्सदृशाः किल । असंख्यातास्तथा त्वां वै हनिष्यामि रणाङ्गणे

yuge yuge mahāmūḍha hatāstvatsadṛśāḥ kila | asaṃkhyātāstathā tvāṃ vai haniṣyāmi raṇāṅgaṇe

साफल्यं कुरु शस्त्राणां धारणे तु श्रमोऽन्यथा । तद्युध्यस्व मया सार्धं समरे स्मरपीडितः

sāphalyaṃ kuru śastrāṇāṃ dhāraṇe tu śramo'nyathā | tadyudhyasva mayā sārdhaṃ samare smarapīḍitaḥ

मा गर्वं कुरु दुष्टात्मन् यन्मेऽस्ति ब्रह्मणो वरः । स्त्रीवध्यत्वे त्वया मूढ पीडिताः सुरसत्तमाः

mā garvaṃ kuru duṣṭātman yanme'sti brahmaṇo varaḥ | strīvadhyatve tvayā mūḍha pīḍitāḥ surasattamāḥ

कर्तव्यं वचनं धातुस्तेनाहं त्वामुपागता । स्त्रीरूपमतुलं कृत्वा सत्यं हन्तुं कृतागसम्

kartavyaṃ vacanaṃ dhātustenāhaṃ tvāmupāgatā | strīrūpamatulaṃ kṛtvā satyaṃ hantuṃ kṛtāgasam

यथेच्छं गच्छ वा मूढ पातालं पन्नगावृतम् । हित्वा भूसुरसद्माद्य जीवितेच्छा यदस्ति ते

yathecchaṃ gaccha vā mūḍha pātālaṃ pannagāvṛtam | hitvā bhūsurasadmādya jīvitecchā yadasti te

व्यास उवाच इत्युक्तः स ततो देव्या मन्त्रिश्रेष्ठो बलान्वितः । प्रत्युवाच निशम्यासौ वचनं हेतुगर्भितम्

vyāsa uvāca ityuktaḥ sa tato devyā mantriśreṣṭho balānvitaḥ | pratyuvāca niśamyāsau vacanaṃ hetugarbhitam

देवि स्त्रीसदृशं वाक्यं ब्रूषे त्वं मदगर्विता । क्वासौ क्व त्वं कथं युद्धमसम्भाव्यमिदं किल

devi strīsadṛśaṃ vākyaṃ brūṣe tvaṃ madagarvitā | kvāsau kva tvaṃ kathaṃ yuddhamasambhāvyamidaṃ kila

एकाकिनी पुनर्बाला प्रारब्धयौवना मृदुः । महिषोऽसौ महाकायो दुर्विभाव्यं हि सङ्गतम्

ekākinī punarbālā prārabdhayauvanā mṛduḥ | mahiṣo'sau mahākāyo durvibhāvyaṃ hi saṅgatam

सैन्यं बहुविधं तस्य हस्त्यश्वरथसंकुलम् । पदातिगणसंविद्धं नानायुधविराजितम्

sainyaṃ bahuvidhaṃ tasya hastyaśvarathasaṃkulam | padātigaṇasaṃviddhaṃ nānāyudhavirājitam

कः श्रमः करिराजस्य मालतीपुष्पमर्दने । मारणे तव वामोरु महिषस्य तथा रणे

kaḥ śramaḥ karirājasya mālatīpuṣpamardane | māraṇe tava vāmoru mahiṣasya tathā raṇe

यदि त्वां परुषं वाक्यं ब्रवीमि स्वल्पमप्यहम् । शृङ्गारे तद्विरुद्धं हि रसभङ्गाद्‌बिभेम्यहम्

yadi tvāṃ paruṣaṃ vākyaṃ bravīmi svalpamapyaham | śṛṅgāre tadviruddhaṃ hi rasabhaṅgādbibhemyaham

राजास्माकं सुररिपुर्वर्तते त्वयि भक्तिमान् । साममेव मया वाच्यं दानयुक्तं तथा वचः

rājāsmākaṃ suraripurvartate tvayi bhaktimān | sāmameva mayā vācyaṃ dānayuktaṃ tathā vacaḥ

नोचेद्धन्म्यहमद्यैव बाणेन त्वां मृषावदाम् । मिथ्याभिमानचतुरां रूपयौवनगर्विताम्

noceddhanmyahamadyaiva bāṇena tvāṃ mṛṣāvadām | mithyābhimānacaturāṃ rūpayauvanagarvitām

स्वामी मे मोहितः श्रुत्वा रूपं ते भुवनातिगम् । तत्प्रियार्थं प्रियं कामं वक्तव्यं त्वयि यन्मया

svāmī me mohitaḥ śrutvā rūpaṃ te bhuvanātigam | tatpriyārthaṃ priyaṃ kāmaṃ vaktavyaṃ tvayi yanmayā

राज्यं तव धनं सर्वं दासस्ते महिषः किल । कुरु भावं विशालाक्षि त्यक्त्वा रोषं मृतिप्रदम्

rājyaṃ tava dhanaṃ sarvaṃ dāsaste mahiṣaḥ kila | kuru bhāvaṃ viśālākṣi tyaktvā roṣaṃ mṛtipradam

पतामि पादयोस्तेऽहं भक्तिभावेन भामिनि । पट्टराज्ञी महाराज्ञो भव शीघ्रं शुचिस्मिते

patāmi pādayoste'haṃ bhaktibhāvena bhāmini | paṭṭarājñī mahārājño bhava śīghraṃ śucismite

त्रैलोक्यविभवं सर्वं प्राप्स्यसि त्वमनाविलम् । सुखं संसारजं सर्वं महिषस्य परिग्रहात्

trailokyavibhavaṃ sarvaṃ prāpsyasi tvamanāvilam | sukhaṃ saṃsārajaṃ sarvaṃ mahiṣasya parigrahāt

देव्युवाच शृणु साचिव वक्ष्यामि वाक्यानां सारमुत्तमम् । शास्त्रदृष्टेन मार्गेण चातुर्यमनुचिन्त्य च

devyuvāca śṛṇu sāciva vakṣyāmi vākyānāṃ sāramuttamam | śāstradṛṣṭena mārgeṇa cāturyamanucintya ca

महिषस्य प्रधानस्त्वं मया ज्ञातं धिया किल । पशुबुद्धिस्वभावोऽसि वचनात्तव साम्प्रतम्

mahiṣasya pradhānastvaṃ mayā jñātaṃ dhiyā kila | paśubuddhisvabhāvo'si vacanāttava sāmpratam

मन्त्रिणस्त्वादृशा यस्य स कथं बुद्धिमान्भवेत् । उभयोः सदृशो योगः कृतोऽयं विधिना किल

mantriṇastvādṛśā yasya sa kathaṃ buddhimānbhavet | ubhayoḥ sadṛśo yogaḥ kṛto'yaṃ vidhinā kila

यदुक्तं स्त्रीस्वभावासि तद्विचारस्य मूढ किम् । पुमान्नाहं तत्स्वभावाभवंस्त्रीवेषधारिणी

yaduktaṃ strīsvabhāvāsi tadvicārasya mūḍha kim | pumānnāhaṃ tatsvabhāvābhavaṃstrīveṣadhāriṇī

याचितं मरणं पूर्वं स्त्रिया त्वत्प्रभुणा यथा । तस्मान्मन्येऽतिमूर्खोऽसौ न वीररसवित्तमः

yācitaṃ maraṇaṃ pūrvaṃ striyā tvatprabhuṇā yathā | tasmānmanye'timūrkho'sau na vīrarasavittamaḥ

कामिन्या मरणं क्लीबरतिदं शूरदुःखदम् । प्रार्थितं प्रभुणा तेन महिषेणात्मबुद्धिना

kāminyā maraṇaṃ klībaratidaṃ śūraduḥkhadam | prārthitaṃ prabhuṇā tena mahiṣeṇātmabuddhinā

तस्मात्स्त्रीरूपमाधाय कार्यं कर्तुमुपागता । कथं बिभेमि त्वद्वाक्यैर्धर्मशास्त्रविरोधकैः

tasmātstrīrūpamādhāya kāryaṃ kartumupāgatā | kathaṃ bibhemi tvadvākyairdharmaśāstravirodhakaiḥ

विपरीतं यदा दैवं तृणं वज्रसमं भवेत् । विधिश्चेत्सुमुखः कामं कुलिशं तूलवत्तदा

viparītaṃ yadā daivaṃ tṛṇaṃ vajrasamaṃ bhavet | vidhiścetsumukhaḥ kāmaṃ kuliśaṃ tūlavattadā

किं सैन्यैरायुधैः किं वा प्रपञ्चैर्दुर्गसेवनैः । मरणं साम्प्रतं यस्य तस्य सैन्यैस्तु किं फलम्

kiṃ sainyairāyudhaiḥ kiṃ vā prapañcairdurgasevanaiḥ | maraṇaṃ sāmprataṃ yasya tasya sainyaistu kiṃ phalam

यदायं देहसम्बन्धो जीवस्य कालयोगतः । तदैव लिखितं सर्वं सुखं दुःखं तथा मृतिः

yadāyaṃ dehasambandho jīvasya kālayogataḥ | tadaiva likhitaṃ sarvaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ tathā mṛtiḥ

यस्य येन प्रकारेण मरणं दैवनिर्मितम् । तस्य तेनैव जायेत नान्यथेति विनिश्चयः

yasya yena prakāreṇa maraṇaṃ daivanirmitam | tasya tenaiva jāyeta nānyatheti viniścayaḥ

ब्रह्मादीनां यथा काले नाशोत्पत्ती विनिर्मिते । तथैव भवतः कामं किमन्येषां विचार्यते

brahmādīnāṃ yathā kāle nāśotpattī vinirmite | tathaiva bhavataḥ kāmaṃ kimanyeṣāṃ vicāryate

ये मृत्युधर्मिणस्तेषां वरदानेन दर्पिताः । मरिष्यामो न मन्यन्ते ते मूढा मन्दचेतसः

ye mṛtyudharmiṇasteṣāṃ varadānena darpitāḥ | mariṣyāmo na manyante te mūḍhā mandacetasaḥ

तस्माद्‌ गच्छ नृपं ब्रूहि वचनं मम सत्वरम् । यदाज्ञापयते भूपस्तत्कर्तव्यं त्वया किल

tasmād gaccha nṛpaṃ brūhi vacanaṃ mama satvaram | yadājñāpayate bhūpastatkartavyaṃ tvayā kila

मघवा स्वर्गमाप्नोतु देवाः सन्तु हविर्भुजः । यूयं प्रयात पातालं यदि जीवितुमिच्छथ

maghavā svargamāpnotu devāḥ santu havirbhujaḥ | yūyaṃ prayāta pātālaṃ yadi jīvitumicchatha

अन्यथा चेन्मतिर्मन्द महिषस्य दुरात्मनः । तद्युध्यस्व मया सार्धं मरणाय कृतादरः

anyathā cenmatirmanda mahiṣasya durātmanaḥ | tadyudhyasva mayā sārdhaṃ maraṇāya kṛtādaraḥ

मन्यसे सङ्गरे भग्ना देवा विष्णुपुरोगमाः । दैवं हि कारणं तत्र वरदानं प्रजापतेः

manyase saṅgare bhagnā devā viṣṇupurogamāḥ | daivaṃ hi kāraṇaṃ tatra varadānaṃ prajāpateḥ

व्यास उवाच इति देव्या वचः श्रुत्वा चिन्तयामास दानवः । किं कर्तव्यं मया युद्धं गन्तव्यं वा नृपं प्रति

vyāsa uvāca iti devyā vacaḥ śrutvā cintayāmāsa dānavaḥ | kiṃ kartavyaṃ mayā yuddhaṃ gantavyaṃ vā nṛpaṃ prati

विवाहार्थमिहाज्ञप्तो राज्ञा कामातुरेण वै । तत्कथं विरसं कृत्वा गच्छेयं नृपसन्निधौ

vivāhārthamihājñapto rājñā kāmātureṇa vai | tatkathaṃ virasaṃ kṛtvā gaccheyaṃ nṛpasannidhau

इयं बुद्धिः समीचीना यद्‌ व्रजामि कलिं विना । यथागतं तथा शीघ्रं राज्ञे संवेदयाम्यहम्

iyaṃ buddhiḥ samīcīnā yad vrajāmi kaliṃ vinā | yathāgataṃ tathā śīghraṃ rājñe saṃvedayāmyaham

स प्रमाणं पुनः कार्ये राजा मतिमतां वरः । करिष्यति विचार्यैव सचिवैर्निपुणैः सह

sa pramāṇaṃ punaḥ kārye rājā matimatāṃ varaḥ | kariṣyati vicāryaiva sacivairnipuṇaiḥ saha

सहसा न मया युद्धं कर्तव्यमनया सह । जये पराजये वापि भूपतेरप्रियं भवेत्

sahasā na mayā yuddhaṃ kartavyamanayā saha | jaye parājaye vāpi bhūpaterapriyaṃ bhavet

यदि मां सुन्दरी हन्यादहं वा हन्मि तां पुनः । येन केनाप्युपायेन स कुप्येत्पार्थिवः किल

yadi māṃ sundarī hanyādahaṃ vā hanmi tāṃ punaḥ | yena kenāpyupāyena sa kupyetpārthivaḥ kila

तस्मात्तत्रैव गत्वाहं बोधयिष्यामि तं नृपम् । यथाद्याभिहितं देव्या यथारुचि करोतु सः

tasmāttatraiva gatvāhaṃ bodhayiṣyāmi taṃ nṛpam | yathādyābhihitaṃ devyā yathāruci karotu saḥ

व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य मेधावी जगाम नृपसन्निधौ । प्रणम्य तमुवाचेदं कृताञ्जलिरमात्यकः

vyāsa uvāca iti sañcintya medhāvī jagāma nṛpasannidhau | praṇamya tamuvācedaṃ kṛtāñjaliramātyakaḥ

मन्त्र्युवाच राजन् देवी वरारोहा सिंहस्योपरि संस्थिता । अष्टादशभुजा रम्या वरायुधधरा परा

mantryuvāca rājan devī varārohā siṃhasyopari saṃsthitā | aṣṭādaśabhujā ramyā varāyudhadharā parā

सा मयोक्ता महाराज महिषं भज भामिनि । महिषी भव राज्ञस्त्वं त्रैलोक्याधिपतेः प्रिया

sā mayoktā mahārāja mahiṣaṃ bhaja bhāmini | mahiṣī bhava rājñastvaṃ trailokyādhipateḥ priyā

पट्टराज्ञी त्वमेवास्य भविता नात्र संशयः । स तवाज्ञाकरो जातो वशवर्ती भविष्यति

paṭṭarājñī tvamevāsya bhavitā nātra saṃśayaḥ | sa tavājñākaro jāto vaśavartī bhaviṣyati

त्रैलोक्यविभवं भुक्त्वा चिरकालं वरानने । महिषं पतिमासाद्य योषितां सुभगा भव

trailokyavibhavaṃ bhuktvā cirakālaṃ varānane | mahiṣaṃ patimāsādya yoṣitāṃ subhagā bhava

इति मद्वचनं श्रुत्वा सा स्मयावेशमोहिता । मामुवाच विशालाक्षी स्मितपूर्वमिदं वचः

iti madvacanaṃ śrutvā sā smayāveśamohitā | māmuvāca viśālākṣī smitapūrvamidaṃ vacaḥ

महिषीगर्भसम्भूतं पशूनामधमं किल । बलिं दास्याम्यहं देव्यै सुराणां हितकाम्यया

mahiṣīgarbhasambhūtaṃ paśūnāmadhamaṃ kila | baliṃ dāsyāmyahaṃ devyai surāṇāṃ hitakāmyayā

का मूढा कामिनी लोके महिषं वै पतिं भजेत् । मादृशी मन्दबुद्धे किं पशुभावं भजेदिह

kā mūḍhā kāminī loke mahiṣaṃ vai patiṃ bhajet | mādṛśī mandabuddhe kiṃ paśubhāvaṃ bhajediha

महिषी महिषं नाथं सशृङ्गा शृङ्गसंयुतम् । कुरुते क्रन्दमाना वै नाहं तत्सदृशी शठा

mahiṣī mahiṣaṃ nāthaṃ saśṛṅgā śṛṅgasaṃyutam | kurute krandamānā vai nāhaṃ tatsadṛśī śaṭhā

करिष्येऽहं मृधे युद्धं हनिष्ये त्वां सुराप्रियम् । गच्छ वा दुष्ट पातालं जीवितेच्छा यदस्ति ते

kariṣye'haṃ mṛdhe yuddhaṃ haniṣye tvāṃ surāpriyam | gaccha vā duṣṭa pātālaṃ jīvitecchā yadasti te

परुषं तु तया वाक्यमित्युक्तं नृप मत्तया । तच्छ्रुत्वाहं समायातः प्रविचिन्त्य पुनः पुनः

paruṣaṃ tu tayā vākyamityuktaṃ nṛpa mattayā | tacchrutvāhaṃ samāyātaḥ pravicintya punaḥ punaḥ

रसभङ्गं विचिन्त्यैव न युद्धं तु मया कृतम् । आज्ञां विना तवात्यन्तं कथं कुर्यां वृथोद्यमम्

rasabhaṅgaṃ vicintyaiva na yuddhaṃ tu mayā kṛtam | ājñāṃ vinā tavātyantaṃ kathaṃ kuryāṃ vṛthodyamam

सातीव च बलोन्मत्ता वर्तते भूप भामिनी । भवितव्यं न जानामि किं वा भावि भविष्यति

sātīva ca balonmattā vartate bhūpa bhāminī | bhavitavyaṃ na jānāmi kiṃ vā bhāvi bhaviṣyati

कार्येऽस्मिंस्त्वं प्रमाणं नो मन्त्रोऽतीव दुरासदः । युद्धं पलायनं श्रेयो न जानेऽहं विनिश्चयम्

kārye'smiṃstvaṃ pramāṇaṃ no mantro'tīva durāsadaḥ | yuddhaṃ palāyanaṃ śreyo na jāne'haṃ viniścayam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे मन्त्रीद्वारा महिषासुरेण देव्या सह विवाहप्रस्तावो नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mantrīdvārā mahiṣāsureṇa devyā saha vivāhaprastāvo nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

ताम्रकृतं देवीं प्रति विस्रंसनवचनवर्णनम् व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा महिषो मदविह्वलः । मन्त्रिवृद्धान् समाहूय राजा वचनमब्रवीत्

tāmrakṛtaṃ devīṃ prati visraṃsanavacanavarṇanam vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā mahiṣo madavihvalaḥ | mantrivṛddhān samāhūya rājā vacanamabravīt

राजोवाच मन्त्रिणः किं च कर्तव्यं विश्रब्धं ब्रूत मा चिरम् । आगता देवविहिता मायेयं शाम्बरीव किम्

rājovāca mantriṇaḥ kiṃ ca kartavyaṃ viśrabdhaṃ brūta mā ciram | āgatā devavihitā māyeyaṃ śāmbarīva kim

कार्येऽस्मिन्निपुणा यूयमुपायेषु विचक्षणाः । सामादिषु च कर्तव्यः कोऽत्र मह्यं ब्रुवन्तु च

kārye'sminnipuṇā yūyamupāyeṣu vicakṣaṇāḥ | sāmādiṣu ca kartavyaḥ ko'tra mahyaṃ bruvantu ca

मन्त्रिण ऊचुः सत्यं सदैव वक्तव्यं प्रियञ्च नृपसत्तम । कार्यं हितकरं नूनं विचार्य विबुधैः किल

mantriṇa ūcuḥ satyaṃ sadaiva vaktavyaṃ priyañca nṛpasattama | kāryaṃ hitakaraṃ nūnaṃ vicārya vibudhaiḥ kila

सत्यं च हितकृद्‌राजन्प्रियं चाहितकृद्‌भवेत् । यथौषधं नृणां लोके ह्यप्रियं रोगनाशनम्

satyaṃ ca hitakṛdrājanpriyaṃ cāhitakṛdbhavet | yathauṣadhaṃ nṛṇāṃ loke hyapriyaṃ roganāśanam

सत्यस्य श्रोता मन्ता च दुर्लभः पृथिवीपते । वक्तापि दुर्लभः कामं बहवश्चाटुभाषकाः

satyasya śrotā mantā ca durlabhaḥ pṛthivīpate | vaktāpi durlabhaḥ kāmaṃ bahavaścāṭubhāṣakāḥ

कथं ब्रूमोऽत्र नृपते विचारे गहने त्विह । शुभं वाप्यशुभं वापि को वेत्ति भुवनत्रये

kathaṃ brūmo'tra nṛpate vicāre gahane tviha | śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi ko vetti bhuvanatraye

राजोवाच स्वस्वमत्यनुसारेण ब्रुवन्त्वद्य पृथक्पृथक् । येषां हि यादृशो भावस्तच्छ्रुत्वा चिन्तयाम्यहम्

rājovāca svasvamatyanusāreṇa bruvantvadya pṛthakpṛthak | yeṣāṃ hi yādṛśo bhāvastacchrutvā cintayāmyaham

बहूनां मतमाज्ञाय विचार्य च पुनः पुनः । यच्छ्रेयस्तद्धि कर्तव्यं कार्यं कार्यविचक्षणैः

bahūnāṃ matamājñāya vicārya ca punaḥ punaḥ | yacchreyastaddhi kartavyaṃ kāryaṃ kāryavicakṣaṇaiḥ

व्यास उवाच तस्यैवं वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षो महाबलः । उवाच तरसा वाक्यं रञ्जयन्पृथिवीपतिम्

vyāsa uvāca tasyaivaṃ vacanaṃ śrutvā virūpākṣo mahābalaḥ | uvāca tarasā vākyaṃ rañjayanpṛthivīpatim

विरूपाक्ष उवाच राजन्नारी वराकीयं सा ब्रूते मदगर्विता । विभीषिकामात्रमिदं ज्ञातव्यं वचनं त्वया

virūpākṣa uvāca rājannārī varākīyaṃ sā brūte madagarvitā | vibhīṣikāmātramidaṃ jñātavyaṃ vacanaṃ tvayā

को बिभेति स्त्रियो वाक्यैर्दुरुक्तै रणदुर्मदैः । अनृतं साहसं चेति जानन्नारीविचेष्टितम्

ko bibheti striyo vākyairduruktai raṇadurmadaiḥ | anṛtaṃ sāhasaṃ ceti jānannārīviceṣṭitam

जित्वा त्रिभुवनं राजन्नद्य कान्ताभयेन वै । दीनत्वेऽप्ययशो नूनं वीरस्य भुवने भवेत्

jitvā tribhuvanaṃ rājannadya kāntābhayena vai | dīnatve'pyayaśo nūnaṃ vīrasya bhuvane bhavet

तस्माद्याम्यहमेकाकी युद्धाय चण्डिकां प्रति । हनिष्ये तां महाराज निर्भयो भव साम्प्रतम्

tasmādyāmyahamekākī yuddhāya caṇḍikāṃ prati | haniṣye tāṃ mahārāja nirbhayo bhava sāmpratam

सेनावृतोऽहं गत्वा तां शस्त्रास्त्रैर्विविधैः किल । निषूदयामि दुर्मर्षां चण्डिकां चण्डविक्रमाम्

senāvṛto'haṃ gatvā tāṃ śastrāstrairvividhaiḥ kila | niṣūdayāmi durmarṣāṃ caṇḍikāṃ caṇḍavikramām

बद्ध्वा सर्पमयैः पाशैरानयिष्ये तवान्तिकम् । वशगा तु सदा ते स्यात्पश्य राजन् बलं मम

baddhvā sarpamayaiḥ pāśairānayiṣye tavāntikam | vaśagā tu sadā te syātpaśya rājan balaṃ mama

व्यास उवाच विरूपाक्षवचः श्रुत्वा दुर्धरो वाक्यमब्रवीत् । सत्यमुक्तं वचो राजन् विरूपाक्षेण धीमता

vyāsa uvāca virūpākṣavacaḥ śrutvā durdharo vākyamabravīt | satyamuktaṃ vaco rājan virūpākṣeṇa dhīmatā

ममापि वचनं श्लक्ष्णं श्रोतव्यं धीमता त्वया । कामातुरैषा सुदती लक्ष्यतेऽप्यनुमानतः

mamāpi vacanaṃ ślakṣṇaṃ śrotavyaṃ dhīmatā tvayā | kāmāturaiṣā sudatī lakṣyate'pyanumānataḥ

भवत्येवंविधा कामं नायिका रूपगर्विता । भीषयित्वा वरारोहा त्वां वशे कर्तुमिच्छति

bhavatyevaṃvidhā kāmaṃ nāyikā rūpagarvitā | bhīṣayitvā varārohā tvāṃ vaśe kartumicchati

हावोऽयं मानिनीनां वै तं वेत्ति रसवित्तमः । वक्रोक्तिरेषा कामिन्याः प्रियं प्रति परायणम्

hāvo'yaṃ māninīnāṃ vai taṃ vetti rasavittamaḥ | vakroktireṣā kāminyāḥ priyaṃ prati parāyaṇam

वेत्ति कोऽपि नरः कामं कामशास्त्रविचक्षणः । यदुक्तं नाम बाणैस्त्वा वधिष्ये रणमूर्धनि

vetti ko'pi naraḥ kāmaṃ kāmaśāstravicakṣaṇaḥ | yaduktaṃ nāma bāṇaistvā vadhiṣye raṇamūrdhani

हेतुगर्भमिदं वाक्यं ज्ञातव्यं हेतुवित्तमैः । बाणास्तु मानिनीनां वै कटाक्षा एव विश्रुताः

hetugarbhamidaṃ vākyaṃ jñātavyaṃ hetuvittamaiḥ | bāṇāstu māninīnāṃ vai kaṭākṣā eva viśrutāḥ

पुष्पाञ्जलिमयाश्चान्ये व्यंग्यानि वचनानि च । का शक्तिरन्यबाणानां प्रेरणे त्वयि पार्थिव

puṣpāñjalimayāścānye vyaṃgyāni vacanāni ca | kā śaktiranyabāṇānāṃ preraṇe tvayi pārthiva

तादृशीनां न सा शक्तिर्ब्रह्मविष्णुहरादिषु । ययोक्तं नेत्रबाणैस्त्वां हनिष्ये मन्द पार्थिवम्

tādṛśīnāṃ na sā śaktirbrahmaviṣṇuharādiṣu | yayoktaṃ netrabāṇaistvāṃ haniṣye manda pārthivam

विपरीतं परिज्ञातं तेनारसविदा किल । पातयिष्यामि शय्यायां रणमय्यां पतिं तव

viparītaṃ parijñātaṃ tenārasavidā kila | pātayiṣyāmi śayyāyāṃ raṇamayyāṃ patiṃ tava

विपरीतरतिकीडाभाषणं ज्ञेयमेव तत् । करिष्ये विगतप्राणं यदुक्तं वचनं तया

viparītaratikīḍābhāṣaṇaṃ jñeyameva tat | kariṣye vigataprāṇaṃ yaduktaṃ vacanaṃ tayā

वीर्यं प्राणा इति प्रोक्तं तद्विहीनं न चान्यथा । व्यंग्याधिक्येन वाक्येन वरयत्युत्तमा नृप

vīryaṃ prāṇā iti proktaṃ tadvihīnaṃ na cānyathā | vyaṃgyādhikyena vākyena varayatyuttamā nṛpa

तद्वै विचारतो ज्ञेयं रसग्रन्थविचक्षणैः । इति ज्ञात्वा महाराज कर्तव्यं रससंयुतम्

tadvai vicārato jñeyaṃ rasagranthavicakṣaṇaiḥ | iti jñātvā mahārāja kartavyaṃ rasasaṃyutam

सामदानद्वयं तस्या नान्योपायोऽस्ति भूपते । रुष्टा वा गर्विता वापि वशगा मानिनी भवेत्

sāmadānadvayaṃ tasyā nānyopāyo'sti bhūpate | ruṣṭā vā garvitā vāpi vaśagā māninī bhavet

तादृशैर्मधुरैर्वाक्यैरानयिष्ये तवान्तिकम् । किं बहूक्तेन मे राजन् कर्तव्या वशवर्तिनी

tādṛśairmadhurairvākyairānayiṣye tavāntikam | kiṃ bahūktena me rājan kartavyā vaśavartinī

गत्वा मयाधुनैवेयं किङ्करीव सदैव ते । व्यास उवाव इत्थं निशम्य तद्वाक्यं ताम्रस्तत्त्वविचक्षणः

gatvā mayādhunaiveyaṃ kiṅkarīva sadaiva te | vyāsa uvāva itthaṃ niśamya tadvākyaṃ tāmrastattvavicakṣaṇaḥ

उवाच वचनं राजन्निशामय मयोदितम् । हेतुमद्धर्मसहितं रसयुक्तं नयान्वितम्

uvāca vacanaṃ rājanniśāmaya mayoditam | hetumaddharmasahitaṃ rasayuktaṃ nayānvitam

नैषा कामातुरा बाला नानुरक्ता विचक्षणा । व्यंग्यानि नैव वाक्यानि तयोक्तानि तु मानद

naiṣā kāmāturā bālā nānuraktā vicakṣaṇā | vyaṃgyāni naiva vākyāni tayoktāni tu mānada

चित्रमत्र महाबाहो यदेका वरवर्णिनी । निरालम्बा समायाति चित्ररूपा मनोहरा

citramatra mahābāho yadekā varavarṇinī | nirālambā samāyāti citrarūpā manoharā

अष्टादशभुजा नारी न श्रुता न च वीक्षिता । केनापि त्रिषु लोकेषु पराक्रमवती शुभा

aṣṭādaśabhujā nārī na śrutā na ca vīkṣitā | kenāpi triṣu lokeṣu parākramavatī śubhā

आयुधान्यपि तावन्ति धृतानि बलवन्ति च । विपरीतमिदं मन्ये सर्वं कालकृतं नृप

āyudhānyapi tāvanti dhṛtāni balavanti ca | viparītamidaṃ manye sarvaṃ kālakṛtaṃ nṛpa

स्वप्नानि दुर्निमित्तानि मया दृष्टानि वै निशि । तेन जानाम्यहं नूनं वैशसं समुपागतम्

svapnāni durnimittāni mayā dṛṣṭāni vai niśi | tena jānāmyahaṃ nūnaṃ vaiśasaṃ samupāgatam

कृष्णाम्बरधरा नारी रुदती च गृहाङ्गणे । दृष्टा स्वप्नेऽप्युषःकाले चिन्तितव्यस्तदत्ययः

kṛṣṇāmbaradharā nārī rudatī ca gṛhāṅgaṇe | dṛṣṭā svapne'pyuṣaḥkāle cintitavyastadatyayaḥ

विकृताः पक्षिणो रात्रौ रोरुवन्ति गृहे गृहे । उत्पाता विविधा राजन् प्रभवन्ति गृहे गृहे

vikṛtāḥ pakṣiṇo rātrau roruvanti gṛhe gṛhe | utpātā vividhā rājan prabhavanti gṛhe gṛhe

तेन जानाम्यहं नूनं कारणं किञ्चिदेव हि । यत्त्वां प्रार्थयते बाला युद्धाय कृतनिश्चया

tena jānāmyahaṃ nūnaṃ kāraṇaṃ kiñcideva hi | yattvāṃ prārthayate bālā yuddhāya kṛtaniścayā

नैषास्ति मानुषी नो वा गान्धर्वी न तथासुरी । देवैः कृतेयं ज्ञातव्या माया मोहकरी विभो

naiṣāsti mānuṣī no vā gāndharvī na tathāsurī | devaiḥ kṛteyaṃ jñātavyā māyā mohakarī vibho

कातरत्वं न कर्तव्यं ममैतन्मतमित्यलम् । कर्तव्यं सर्वथा युद्धं यद्‌भाव्यं तद्‌भविष्यति

kātaratvaṃ na kartavyaṃ mamaitanmatamityalam | kartavyaṃ sarvathā yuddhaṃ yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati

को वेद दैवकर्तव्यं शुभं वाप्यशुभं तथा । अवलम्ब्य धिया धैर्यं स्थातव्यं वै विचक्षणैः

ko veda daivakartavyaṃ śubhaṃ vāpyaśubhaṃ tathā | avalambya dhiyā dhairyaṃ sthātavyaṃ vai vicakṣaṇaiḥ

जीवितं मरणं पुंसां दैवाधीनं नराधिप । कोऽपि नैवान्यथा कर्तुं समर्थो भुवनत्रये

jīvitaṃ maraṇaṃ puṃsāṃ daivādhīnaṃ narādhipa | ko'pi naivānyathā kartuṃ samartho bhuvanatraye

महिष उवाच गच्छ ताम्र महाभाग युद्धाय कृतनिश्चयः । तामानय वरारोहां जित्वा धर्मेण मानिनीम्

mahiṣa uvāca gaccha tāmra mahābhāga yuddhāya kṛtaniścayaḥ | tāmānaya varārohāṃ jitvā dharmeṇa māninīm

न भवेद्वशगा नारी संग्रामे यदि सा तव । हन्तव्या नान्यथा कामं माननीया प्रयत्‍नतः

na bhavedvaśagā nārī saṃgrāme yadi sā tava | hantavyā nānyathā kāmaṃ mānanīyā prayatnataḥ

वीरस्त्वमसि सर्वज्ञ कामशास्त्रविशारदः । येन केनाप्युपायेन जेतव्या वरवर्णिनी

vīrastvamasi sarvajña kāmaśāstraviśāradaḥ | yena kenāpyupāyena jetavyā varavarṇinī

त्वरन्वीर महाबाहो सैन्येन महता वृतः । तत्र गत्वा त्वया ज्ञेया विचार्य च पुनः पुनः

tvaranvīra mahābāho sainyena mahatā vṛtaḥ | tatra gatvā tvayā jñeyā vicārya ca punaḥ punaḥ

किमर्थमागता चेयं ज्ञातव्यं तद्धि कारणम् । कामाद्वा वैरभावाच्च माया कस्येयमित्युत

kimarthamāgatā ceyaṃ jñātavyaṃ taddhi kāraṇam | kāmādvā vairabhāvācca māyā kasyeyamityuta

आदौ तन्निश्चयं कृत्वा ज्ञातव्यं तच्चिकीर्षितम् । पश्चाद्युद्धं प्रकर्तव्यं यथायोग्यं यथाबलम्

ādau tanniścayaṃ kṛtvā jñātavyaṃ taccikīrṣitam | paścādyuddhaṃ prakartavyaṃ yathāyogyaṃ yathābalam

कातरत्वं न कर्तव्यं निर्दयत्वं तथा न च । यादृशं हि मनस्तस्याः कर्तव्यं तादृशं त्वया

kātaratvaṃ na kartavyaṃ nirdayatvaṃ tathā na ca | yādṛśaṃ hi manastasyāḥ kartavyaṃ tādṛśaṃ tvayā

व्यास उवाच इति तद्‌भाषितं श्रुत्वा ताम्रः कालवशं गतः । निर्गतः सैन्यसंयुक्तः प्रणम्य महिषं नृपम्

vyāsa uvāca iti tadbhāṣitaṃ śrutvā tāmraḥ kālavaśaṃ gataḥ | nirgataḥ sainyasaṃyuktaḥ praṇamya mahiṣaṃ nṛpam

गच्छन्मार्गे दुरात्मासौ शकुनान्वीक्ष्य दारुणान् । विस्मयञ्च भयं प्राप यममार्गप्रदर्शकान्

gacchanmārge durātmāsau śakunānvīkṣya dāruṇān | vismayañca bhayaṃ prāpa yamamārgapradarśakān

सगत्वा तां समालोक्य देवीं सिंहोपरिस्थिताम् । स्तूयमानां सुरैः सर्वैः सर्वायुधविभूषिताम्

sagatvā tāṃ samālokya devīṃ siṃhoparisthitām | stūyamānāṃ suraiḥ sarvaiḥ sarvāyudhavibhūṣitām

तामुवाच विनीतः सन् वाक्यं मधुरया गिरा । सामभावं समाश्रित्य विनयावनतः स्थितः

tāmuvāca vinītaḥ san vākyaṃ madhurayā girā | sāmabhāvaṃ samāśritya vinayāvanataḥ sthitaḥ

देवि दैत्येश्वरः शृङ्गी त्वद्‌रूपगुणमोहितः । स्पृहां करोति महिषस्त्वत्पाणिग्रहणाय च

devi daityeśvaraḥ śṛṅgī tvadrūpaguṇamohitaḥ | spṛhāṃ karoti mahiṣastvatpāṇigrahaṇāya ca

भावं कुरु विशालाक्षि तस्मिन्नमरदुर्जये । पतिं तं प्राप्य मृद्वङ्‌गि नन्दने विहराद्‌भुते

bhāvaṃ kuru viśālākṣi tasminnamaradurjaye | patiṃ taṃ prāpya mṛdvaṅgi nandane viharādbhute

सर्वाङ्गसुन्दरं देहं प्राप्य सर्वसुखास्पदम् । सुखं सर्वात्मना ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः

sarvāṅgasundaraṃ dehaṃ prāpya sarvasukhāspadam | sukhaṃ sarvātmanā grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ

करभोरु किमर्थं ते गृहीतान्यायुधान्यलम् । पुष्पकन्दुकयोग्यास्ते कराः कमलकोमलाः

karabhoru kimarthaṃ te gṛhītānyāyudhānyalam | puṣpakandukayogyāste karāḥ kamalakomalāḥ

भ्रूचापे विद्यमानेऽपि धनुषा किं प्रयोजनम् । कटाक्षा विशिखाः सन्ति किं बाणैर्निष्प्रयोजनैः

bhrūcāpe vidyamāne'pi dhanuṣā kiṃ prayojanam | kaṭākṣā viśikhāḥ santi kiṃ bāṇairniṣprayojanaiḥ

संसारे दुःखदं युद्धं न कर्तव्यं विजानता । लोभासक्ताः प्रकुर्वन्ति संग्रामञ्च परस्परम्

saṃsāre duḥkhadaṃ yuddhaṃ na kartavyaṃ vijānatā | lobhāsaktāḥ prakurvanti saṃgrāmañca parasparam

पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । भेदनं निजगात्राणां कस्य तज्जायते मुदे

puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ | bhedanaṃ nijagātrāṇāṃ kasya tajjāyate mude

तस्मात्त्वमपि तन्वङ्‌गि प्रसादं कर्तुमर्हसि । भर्तारं भज मे नाथं देवदानवपूजितम्

tasmāttvamapi tanvaṅgi prasādaṃ kartumarhasi | bhartāraṃ bhaja me nāthaṃ devadānavapūjitam

स तेऽत्र वाञ्छितं सर्वं करिष्यति मनोरथम् । त्वं पट्टमहिषी राज्ञः सर्वथा नात्र संशयः

sa te'tra vāñchitaṃ sarvaṃ kariṣyati manoratham | tvaṃ paṭṭamahiṣī rājñaḥ sarvathā nātra saṃśayaḥ

वचनं कुरु मे देवि प्राप्स्यसे सुखमुत्तमम् । संग्रामे जयसन्देहः कष्टं प्राप्य न संशयः

vacanaṃ kuru me devi prāpsyase sukhamuttamam | saṃgrāme jayasandehaḥ kaṣṭaṃ prāpya na saṃśayaḥ

जानासि राजनीतिं त्वं यथावद्वरवर्णिनि । भुंक्ष्व राज्यसुखं पूर्णं वर्षाणामयुतायुतम्

jānāsi rājanītiṃ tvaṃ yathāvadvaravarṇini | bhuṃkṣva rājyasukhaṃ pūrṇaṃ varṣāṇāmayutāyutam

पुत्रस्ते भविता कान्तः सोऽपि राजा भविष्यति । यौवने क्रीडयित्वान्ते वार्धक्ये सुखमाप्स्यसि

putraste bhavitā kāntaḥ so'pi rājā bhaviṣyati | yauvane krīḍayitvānte vārdhakye sukhamāpsyasi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे ताम्रकृतं देवीं प्रति विस्रंसनवचनवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe tāmrakṛtaṃ devīṃ prati visraṃsanavacanavarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

देवीपराजयकरणाय दुर्धरप्रबोधवचनम् व्यास उवाच तन्निशम्य वचस्तस्य ताम्रस्य जगदम्बिका । मेघगम्भीरया वाचा हसन्ती तमुवाच ह

devīparājayakaraṇāya durdharaprabodhavacanam vyāsa uvāca tanniśamya vacastasya tāmrasya jagadambikā | meghagambhīrayā vācā hasantī tamuvāca ha

देव्युवाच गच्छ ताम्र पतिं ब्रूहि मुमूर्षुं मन्दचेतसम् । महिषं चातिकामार्तं मूढं ज्ञानविवर्जितम्

devyuvāca gaccha tāmra patiṃ brūhi mumūrṣuṃ mandacetasam | mahiṣaṃ cātikāmārtaṃ mūḍhaṃ jñānavivarjitam

यथा ते महिषी माता प्रौढा यवसभक्षिणी । नाहं तथा शृङ्गवती लम्बपुच्छा महोदरी

yathā te mahiṣī mātā prauḍhā yavasabhakṣiṇī | nāhaṃ tathā śṛṅgavatī lambapucchā mahodarī

न कामयेऽहं देवेशं नैव विष्णुं न शङ्करम् । धनदं वरुणं नैव ब्रह्माणं न च पावकम्

na kāmaye'haṃ deveśaṃ naiva viṣṇuṃ na śaṅkaram | dhanadaṃ varuṇaṃ naiva brahmāṇaṃ na ca pāvakam

एतान्देवगणान्हित्वा पशुं केन गुणेन वै । वृणोम्यहं वृथा लोके गर्हणा मे भवेदिति

etāndevagaṇānhitvā paśuṃ kena guṇena vai | vṛṇomyahaṃ vṛthā loke garhaṇā me bhavediti

नाहं पतिंवरा नारी वर्तते मे पतिः प्रभुः । सर्वकर्ता सर्वसाक्षी ह्यकर्ता निःस्पृहः स्थिरः

nāhaṃ patiṃvarā nārī vartate me patiḥ prabhuḥ | sarvakartā sarvasākṣī hyakartā niḥspṛhaḥ sthiraḥ

निर्गुणो निर्ममोऽनन्तो निरालम्बो निराश्रयः । सर्वज्ञः सर्वगः साक्षी पूर्णः पूर्णाशयः शिवः

nirguṇo nirmamo'nanto nirālambo nirāśrayaḥ | sarvajñaḥ sarvagaḥ sākṣī pūrṇaḥ pūrṇāśayaḥ śivaḥ

सर्वावासक्षमः शान्तः सर्वदृक्सर्वभावनः । तं त्यक्त्वा महिषं मन्दं कथं सेवितुमुत्सहे

sarvāvāsakṣamaḥ śāntaḥ sarvadṛksarvabhāvanaḥ | taṃ tyaktvā mahiṣaṃ mandaṃ kathaṃ sevitumutsahe

प्रबुध्य युध्यतां कामं करोमि यमवाहनम् । अथवा मनुजानां वै करिष्ये जलवाहकम्

prabudhya yudhyatāṃ kāmaṃ karomi yamavāhanam | athavā manujānāṃ vai kariṣye jalavāhakam

जीवितेच्छास्ति चेत्पाप गच्छ पातालमाशु वै । समस्तैर्दानवैर्युक्तस्त्वन्यथा हन्मि सङ्गरे

jīvitecchāsti cetpāpa gaccha pātālamāśu vai | samastairdānavairyuktastvanyathā hanmi saṅgare

कामं सदृशयोर्योगः संसारे सुखदो भवेत् । अन्यथा दुःखदो भूयादज्ञानाद्यदि कल्पितः

kāmaṃ sadṛśayoryogaḥ saṃsāre sukhado bhavet | anyathā duḥkhado bhūyādajñānādyadi kalpitaḥ

मूर्खस्त्वमसि यद्‌ ब्रूषे पतिं मे भज भामिनि । क्वाहं क्व महिषः शृङ्गी सम्बन्धः कीदृशो द्वयोः

mūrkhastvamasi yad brūṣe patiṃ me bhaja bhāmini | kvāhaṃ kva mahiṣaḥ śṛṅgī sambandhaḥ kīdṛśo dvayoḥ

गच्छ युध्यस्व वा कामं हनिष्येऽहं सबान्धवम् । यज्ञभागं देवलोकं नोचेत्त्यक्त्वा सुखी भव

gaccha yudhyasva vā kāmaṃ haniṣye'haṃ sabāndhavam | yajñabhāgaṃ devalokaṃ nocettyaktvā sukhī bhava

व्यास उवाच इत्युक्त्वा सा तदा देवी जगर्ज भृशमद्‌भुतम् । कल्पान्तसदृशं नादं चक्रे दैत्यभयावहम्

vyāsa uvāca ityuktvā sā tadā devī jagarja bhṛśamadbhutam | kalpāntasadṛśaṃ nādaṃ cakre daityabhayāvaham

चकम्पे वसुधा चेलुस्तेन शब्देन भूधराः । गर्भाश्च दैत्यपत्‍नीनां सस्रंसुर्गर्जितस्वनात्

cakampe vasudhā celustena śabdena bhūdharāḥ | garbhāśca daityapatnīnāṃ sasraṃsurgarjitasvanāt

ताम्रः श्रुत्वा च तं शब्दं भयत्रस्तमनास्तदा । पलायनं ततः कृत्वा जगाम महिषान्तिकम्

tāmraḥ śrutvā ca taṃ śabdaṃ bhayatrastamanāstadā | palāyanaṃ tataḥ kṛtvā jagāma mahiṣāntikam

नगरे तस्य ये दैत्यास्तेऽपि चिन्तामवाप्नुवन् । बधिरीकृतकर्णाश्च पलायनपरा नृप

nagare tasya ye daityāste'pi cintāmavāpnuvan | badhirīkṛtakarṇāśca palāyanaparā nṛpa

तदा क्रोधेन सिंहोऽपि ननाद भृशमुत्सटः । तेन नादेन दैतेया भयं जग्मुरपि स्फुटम्

tadā krodhena siṃho'pi nanāda bhṛśamutsaṭaḥ | tena nādena daiteyā bhayaṃ jagmurapi sphuṭam

ताम्रं समागतं दृष्ट्वा हयारिरपि मोहितः । चिन्तयामास सचिवैः किं कर्तव्यमतः परम्

tāmraṃ samāgataṃ dṛṣṭvā hayārirapi mohitaḥ | cintayāmāsa sacivaiḥ kiṃ kartavyamataḥ param

दुर्गग्रहो वा कर्तव्यो युद्धं निर्गत्य वा पुनः । पलायने कृते श्रेयो भवेद्वा दानवोत्तमाः

durgagraho vā kartavyo yuddhaṃ nirgatya vā punaḥ | palāyane kṛte śreyo bhavedvā dānavottamāḥ

बुद्धिमन्तो दुराधर्षाः सर्वशास्त्रविशारदाः । मन्त्रः खलु प्रकर्तव्यः सुगुप्तः कार्यसिद्धये

buddhimanto durādharṣāḥ sarvaśāstraviśāradāḥ | mantraḥ khalu prakartavyaḥ suguptaḥ kāryasiddhaye

मन्त्रमूलं स्मृतं राज्यं यदि स स्यात्सुरक्षितः । मन्त्रिभिश्च सदाचारैर्विधेयः सर्वथा बुधैः

mantramūlaṃ smṛtaṃ rājyaṃ yadi sa syātsurakṣitaḥ | mantribhiśca sadācārairvidheyaḥ sarvathā budhaiḥ

मन्त्रभेदे विनाशः स्याद्‌राज्यस्य भूपतेस्तथा । तस्माद्‌भेदभयाद्‌ गुप्तः कर्तव्यो भूतिमिच्छता

mantrabhede vināśaḥ syādrājyasya bhūpatestathā | tasmādbhedabhayād guptaḥ kartavyo bhūtimicchatā

तदत्र मन्त्रिभिर्वाच्यं वचनं हेतुमद्धितम् । कालदेशानुसारेण विचिन्त्य नीतिनिर्णयम्

tadatra mantribhirvācyaṃ vacanaṃ hetumaddhitam | kāladeśānusāreṇa vicintya nītinirṇayam

या योषात्र समायाता प्रबला देवनिर्मिता । एकाकिनी निरालम्बा कारणं तद्विचिन्त्यताम्

yā yoṣātra samāyātā prabalā devanirmitā | ekākinī nirālambā kāraṇaṃ tadvicintyatām

युद्धं प्रार्थयते बाला किमाश्चर्यमतः परम् । श्रेयोऽत्र विपरीतं वा को वेत्ति भुवनत्रये

yuddhaṃ prārthayate bālā kimāścaryamataḥ param | śreyo'tra viparītaṃ vā ko vetti bhuvanatraye

न बहूनां जयोऽप्यस्ति नैकस्य च पराजयः । दैवाधीनौ सदा ज्ञेयौ युद्धे जयपराजयौ

na bahūnāṃ jayo'pyasti naikasya ca parājayaḥ | daivādhīnau sadā jñeyau yuddhe jayaparājayau

उपायवादिनः प्राहुर्दैवं किं केन वीक्षितम् । अदृष्टमिति यन्नाम प्रवदन्ति मनीषिणः

upāyavādinaḥ prāhurdaivaṃ kiṃ kena vīkṣitam | adṛṣṭamiti yannāma pravadanti manīṣiṇaḥ

तत्सत्त्वेऽपि प्रमाणं किं कातराशावलम्बनम् । न समर्थजनानां हि दैवं कुत्रापि लक्ष्यते

tatsattve'pi pramāṇaṃ kiṃ kātarāśāvalambanam | na samarthajanānāṃ hi daivaṃ kutrāpi lakṣyate

उद्यमो दैवमेतौ हि शूरकातरयोर्मतम् । विचिन्त्याद्य धिया सर्वं कर्तव्यं कार्यमादरात्

udyamo daivametau hi śūrakātarayormatam | vicintyādya dhiyā sarvaṃ kartavyaṃ kāryamādarāt

व्यास उवाच इति राज्ञो वचः श्रुत्वा हेतुगर्भं महायशाः । बिडालाख्यो महाराजमित्युवाच कृताञ्जलिः

vyāsa uvāca iti rājño vacaḥ śrutvā hetugarbhaṃ mahāyaśāḥ | biḍālākhyo mahārājamityuvāca kṛtāñjaliḥ

राजन्नेषा विशालाक्षी ज्ञातव्या यत्‍नतः पुनः । किमर्थमिह सम्प्राप्ता कुतः कस्य परिग्रहः

rājanneṣā viśālākṣī jñātavyā yatnataḥ punaḥ | kimarthamiha samprāptā kutaḥ kasya parigrahaḥ

मरणं ते परिज्ञाय स्त्रिया सर्वात्मना सुरैः । प्रेषिता पद्मपत्राक्षी समुत्पाद्य स्वतेजसा

maraṇaṃ te parijñāya striyā sarvātmanā suraiḥ | preṣitā padmapatrākṣī samutpādya svatejasā

तेऽपि छन्नाः स्थिताः खेऽत्र सर्वे युद्धदिदृक्षवः । समयेऽस्याः सहायास्ते भविष्यन्ति युयुत्सवः

te'pi channāḥ sthitāḥ khe'tra sarve yuddhadidṛkṣavaḥ | samaye'syāḥ sahāyāste bhaviṣyanti yuyutsavaḥ

पुरतः कामिनीं कृत्वा ते वै विष्णुपुरोगमाः । वधिष्यन्ति च नः सर्वान्सा त्वां युद्धे हनिष्यति

purataḥ kāminīṃ kṛtvā te vai viṣṇupurogamāḥ | vadhiṣyanti ca naḥ sarvānsā tvāṃ yuddhe haniṣyati

एतच्चिकीर्षितं तेषां मया ज्ञातं नराधिप । भवितव्यस्य न ज्ञानं वर्तते मम सर्वथा

etaccikīrṣitaṃ teṣāṃ mayā jñātaṃ narādhipa | bhavitavyasya na jñānaṃ vartate mama sarvathā

योद्धव्यं न त्वयाद्येति नाहं वक्तुं क्षमः प्रभो । प्रमाणं त्वं महाराज कार्येऽत्र देवनिर्मिते

yoddhavyaṃ na tvayādyeti nāhaṃ vaktuṃ kṣamaḥ prabho | pramāṇaṃ tvaṃ mahārāja kārye'tra devanirmite

तदर्थेऽस्माभिरनिशं मर्तव्यं कार्यगौरवात् । विहर्तव्यं त्वया सार्धमेष धर्मोऽनुजीविनाम्

tadarthe'smābhiraniśaṃ martavyaṃ kāryagauravāt | vihartavyaṃ tvayā sārdhameṣa dharmo'nujīvinām

विचारोऽत्र महानस्ति यदेका कामिनी नृप । युद्धं प्रार्थयतेऽस्माभिः ससैन्यैर्बलदर्पितैः

vicāro'tra mahānasti yadekā kāminī nṛpa | yuddhaṃ prārthayate'smābhiḥ sasainyairbaladarpitaiḥ

दुर्मुख उवाच राजन् युद्धे जयो नोऽद्य भविता वेद्म्यहं किल । पलायनं न कर्तव्यं यशोहानिकरं नृणाम्

durmukha uvāca rājan yuddhe jayo no'dya bhavitā vedmyahaṃ kila | palāyanaṃ na kartavyaṃ yaśohānikaraṃ nṛṇām

इन्द्रादीनां संयुगेऽपि न कृतं यज्जुगुप्सितम् । एकाकिनीं स्त्रियं प्राप्य को हि कुर्यात्पलायनम्

indrādīnāṃ saṃyuge'pi na kṛtaṃ yajjugupsitam | ekākinīṃ striyaṃ prāpya ko hi kuryātpalāyanam

तस्माद्युद्धं प्रकर्तव्यं मरणं वा रणे जयः । यद्‌भावि तद्‌भवत्येव कात्र चिन्ता विपश्यतः

tasmādyuddhaṃ prakartavyaṃ maraṇaṃ vā raṇe jayaḥ | yadbhāvi tadbhavatyeva kātra cintā vipaśyataḥ

मरणेऽत्र यशःप्राप्तिर्जीवने च तथा सुखम् । उभयं मनसा कृत्वा कर्तव्यं युद्धमद्य वै

maraṇe'tra yaśaḥprāptirjīvane ca tathā sukham | ubhayaṃ manasā kṛtvā kartavyaṃ yuddhamadya vai

पलायने यशोहानिर्मरणं चायुषः क्षये । तस्माच्छोको न कर्तव्यो जीविते मरणे वृथा

palāyane yaśohānirmaraṇaṃ cāyuṣaḥ kṣaye | tasmācchoko na kartavyo jīvite maraṇe vṛthā

व्यास उवाच दुर्मुखस्य वचः श्रुत्वा बाष्कलो वाक्यमब्रवीत् । प्रणतः प्राञ्जलिर्भूत्वा राजानं वाक्यकोविदः

vyāsa uvāca durmukhasya vacaḥ śrutvā bāṣkalo vākyamabravīt | praṇataḥ prāñjalirbhūtvā rājānaṃ vākyakovidaḥ

बाष्कल उवाच राजंश्चिन्ता न कर्तव्या कार्येऽस्मिन्कातरप्रिये । अहमेको हनिष्यामि चण्डीं चञ्चललोचनाम्

bāṣkala uvāca rājaṃścintā na kartavyā kārye'sminkātarapriye | ahameko haniṣyāmi caṇḍīṃ cañcalalocanām

उत्साहस्तु प्रकर्तव्यः स्थायीभावो रसस्य च । भयानको भवेद्वैरी वीरस्य नृपसत्तम

utsāhastu prakartavyaḥ sthāyībhāvo rasasya ca | bhayānako bhavedvairī vīrasya nṛpasattama

तस्मात्त्यक्त्वा भयं भूप करिष्ये युद्धमद्‌भुतम् । नयिष्यामि नरेन्द्राहं चण्डिकां यमसादनम्

tasmāttyaktvā bhayaṃ bhūpa kariṣye yuddhamadbhutam | nayiṣyāmi narendrāhaṃ caṇḍikāṃ yamasādanam

न बिभेमि यमादिन्द्रात्कुबेराद्वरुणादपि । वायोर्वह्नेस्तथा विष्णोः शङ्कराच्छशिनो रवेः

na bibhemi yamādindrātkuberādvaruṇādapi | vāyorvahnestathā viṣṇoḥ śaṅkarācchaśino raveḥ

एकाकिनी तथा नारी किं पुनर्मदगर्विता । अहं तां निहनिष्यामि विशिखैश्च शिलाशितैः

ekākinī tathā nārī kiṃ punarmadagarvitā | ahaṃ tāṃ nihaniṣyāmi viśikhaiśca śilāśitaiḥ

पश्य बाहुबलं मेऽद्य विहरस्व यथासुखम् । भवतात्र न गन्तव्यं संग्रामेऽप्यनया समम्

paśya bāhubalaṃ me'dya viharasva yathāsukham | bhavatātra na gantavyaṃ saṃgrāme'pyanayā samam

व्यास उवाच एवं ब्रुवति राजेन्द्रं बाष्कले मदगर्विते । प्रणम्य नृपतिं तत्र दुर्धरो वाक्यमब्रवीत्

vyāsa uvāca evaṃ bruvati rājendraṃ bāṣkale madagarvite | praṇamya nṛpatiṃ tatra durdharo vākyamabravīt

दुर्धर उवाच महिषाहं विजेष्यामि देवीं देवविनिर्मिताम् । अष्टादशभुजां रम्यां कारणाच्च समागताम्

durdhara uvāca mahiṣāhaṃ vijeṣyāmi devīṃ devavinirmitām | aṣṭādaśabhujāṃ ramyāṃ kāraṇācca samāgatām

राजन् भीषयितुं त्वां वै मायैषा निर्मिता सुरैः । विभीषिकेयं विज्ञाय त्यज मोहं मनोगतम्

rājan bhīṣayituṃ tvāṃ vai māyaiṣā nirmitā suraiḥ | vibhīṣikeyaṃ vijñāya tyaja mohaṃ manogatam

राजनीतिरियं राजन् मन्त्रिकृत्यं तथा शृणु । सात्त्विका राजसाः केचित्तामसाश्च तथापरे

rājanītiriyaṃ rājan mantrikṛtyaṃ tathā śṛṇu | sāttvikā rājasāḥ kecittāmasāśca tathāpare

मन्त्रिणस्त्रिविधा लोके भवन्ति दानवाधिप । सात्त्विकाः प्रभुकार्याणि साधयन्ति स्वशक्तिभिः

mantriṇastrividhā loke bhavanti dānavādhipa | sāttvikāḥ prabhukāryāṇi sādhayanti svaśaktibhiḥ

आत्मकृत्यं प्रकुर्वन्ति स्वामिकार्याविरोधतः । एकचित्ता धर्मपरा मन्त्रशास्त्रविशारदाः

ātmakṛtyaṃ prakurvanti svāmikāryāvirodhataḥ | ekacittā dharmaparā mantraśāstraviśāradāḥ

राजसा भिन्नचित्ताश्च स्वकार्यनिरताः सदा । कदाचित्स्वामिकार्यं ते प्रकुर्वन्ति यदृच्छया

rājasā bhinnacittāśca svakāryaniratāḥ sadā | kadācitsvāmikāryaṃ te prakurvanti yadṛcchayā

तामसा लोभनिरताः स्वकार्यनिरताः सदा । प्रभुकार्यं विनाश्यैव स्वकार्यं साधयन्ति ते

tāmasā lobhaniratāḥ svakāryaniratāḥ sadā | prabhukāryaṃ vināśyaiva svakāryaṃ sādhayanti te

समये ते विभिद्यन्ते परैस्तु परिवञ्चिताः । स्वच्छिद्रं शत्रुपक्षीयान्निर्दिशन्ति गृहस्थिताः

samaye te vibhidyante paraistu parivañcitāḥ | svacchidraṃ śatrupakṣīyānnirdiśanti gṛhasthitāḥ

कार्यभेदकरा नित्यं कोशगुप्तासिवत्सदा । संग्रामेऽथ समुत्पन्ने भीषयन्ति प्रभुं सदा

kāryabhedakarā nityaṃ kośaguptāsivatsadā | saṃgrāme'tha samutpanne bhīṣayanti prabhuṃ sadā

विश्वासस्तु न कर्तव्यस्तेषां राजन् कदाचन । विश्वासे कार्यहानिः स्यान्मन्त्रहानिः सदैव हि

viśvāsastu na kartavyasteṣāṃ rājan kadācana | viśvāse kāryahāniḥ syānmantrahāniḥ sadaiva hi

खलाः किं किं न कुर्वन्ति विश्वस्ता लोभतत्पराः । तामसाः पापनिरता बुद्धिहीनाः शठास्तथा

khalāḥ kiṃ kiṃ na kurvanti viśvastā lobhatatparāḥ | tāmasāḥ pāpaniratā buddhihīnāḥ śaṭhāstathā

तस्मात्कार्यं करिष्यामि गत्वाहं रणमस्तके । चिन्ता त्वया न कर्तव्या सर्वथा नृपसत्तम

tasmātkāryaṃ kariṣyāmi gatvāhaṃ raṇamastake | cintā tvayā na kartavyā sarvathā nṛpasattama

गृहीत्वा तां दुराचारामागमिष्यामि सत्वरः । पश्य मेऽद्य बलं धैर्यं प्रभुकार्यं स्वशक्तितः

gṛhītvā tāṃ durācārāmāgamiṣyāmi satvaraḥ | paśya me'dya balaṃ dhairyaṃ prabhukāryaṃ svaśaktitaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महायुराणेऽष्टादशसाह्स्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे देवीपराजयकरणाय दुर्धरप्रबोधवचनं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāyurāṇe'ṣṭādaśasāhsryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devīparājayakaraṇāya durdharaprabodhavacanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३

महिषसेनाधिपबाष्कलदुर्मुखनिपातनवर्णनम् व्यास उवाच इत्युक्त्वा तौ महाबाहू दैत्यौ बाष्कलदुर्मुखौ । जग्मतुर्मददिग्धाङ्गौ सर्वशस्त्रास्त्रकोविदौ

mahiṣasenādhipabāṣkaladurmukhanipātanavarṇanam vyāsa uvāca ityuktvā tau mahābāhū daityau bāṣkaladurmukhau | jagmaturmadadigdhāṅgau sarvaśastrāstrakovidau

तौ गत्वा समरे देवीमूचतुर्वचनं तदा । दानवौ च मदोन्मत्तौ मेघगम्भीरया गिरा

tau gatvā samare devīmūcaturvacanaṃ tadā | dānavau ca madonmattau meghagambhīrayā girā

देवि देवा जिता येन महिषेण महात्मना । वरय त्वं वरारोहे सर्वदैत्याधिपं नृपम्

devi devā jitā yena mahiṣeṇa mahātmanā | varaya tvaṃ varārohe sarvadaityādhipaṃ nṛpam

स कृत्वा मानुषं रूपं सर्वलक्षणसंयुतम् । भूषितं भूषणैर्दिव्यैस्त्वामेष्यति रहः किल

sa kṛtvā mānuṣaṃ rūpaṃ sarvalakṣaṇasaṃyutam | bhūṣitaṃ bhūṣaṇairdivyaistvāmeṣyati rahaḥ kila

त्रैलोक्यविभवं कामं त्वमेष्यसि शुचिस्मिते । महिषे परमं भावं कुरु कान्ते मनोगतम्

trailokyavibhavaṃ kāmaṃ tvameṣyasi śucismite | mahiṣe paramaṃ bhāvaṃ kuru kānte manogatam

कृत्वा पतिं महावीरं संसारसुखमद्‌भुतम् । त्वं प्राप्स्यसि पिकालापे योषितां खलु वाञ्छितम्

kṛtvā patiṃ mahāvīraṃ saṃsārasukhamadbhutam | tvaṃ prāpsyasi pikālāpe yoṣitāṃ khalu vāñchitam

देव्युवाच जाल्म त्वं किं विजानासि नारीयं काममोहिता । मन्दबुद्धिबलात्यर्थं भजेयं महिषं शठम्

devyuvāca jālma tvaṃ kiṃ vijānāsi nārīyaṃ kāmamohitā | mandabuddhibalātyarthaṃ bhajeyaṃ mahiṣaṃ śaṭham

कुलशीलगुणैस्तुल्यं तं भजन्ति कुलस्त्रियः । अधिकं रूपचातुर्यबुद्धिशीलक्षमादिभिः

kulaśīlaguṇaistulyaṃ taṃ bhajanti kulastriyaḥ | adhikaṃ rūpacāturyabuddhiśīlakṣamādibhiḥ

का नु कामातुरा नारी भजेच्च पशुरूपिणम् । पशूनामधमं नूनं महिषं देवरूपिणी

kā nu kāmāturā nārī bhajecca paśurūpiṇam | paśūnāmadhamaṃ nūnaṃ mahiṣaṃ devarūpiṇī

गच्छतं महिषं तूर्णं भूपं बाष्कलदुर्मुखौ । वदतं मद्वचो दैत्यं गजतुल्यं विषाणिनम्

gacchataṃ mahiṣaṃ tūrṇaṃ bhūpaṃ bāṣkaladurmukhau | vadataṃ madvaco daityaṃ gajatulyaṃ viṣāṇinam

पातालं गच्छ वाभ्येत्य संग्रामं कुरु वा मया । रणे जाते सहस्राक्षो निर्भयः स्यादिति धुवम्

pātālaṃ gaccha vābhyetya saṃgrāmaṃ kuru vā mayā | raṇe jāte sahasrākṣo nirbhayaḥ syāditi dhuvam

हत्वाहं त्वां गमिष्यामि नान्यथा गमनं मम । इत्थं ज्ञात्वा सुदुर्बुद्धे यथेच्छसि तथा कुरु

hatvāhaṃ tvāṃ gamiṣyāmi nānyathā gamanaṃ mama | itthaṃ jñātvā sudurbuddhe yathecchasi tathā kuru

मामनिर्जित्य भूभागे न स्थानं ते कदाचन । भविष्यति चतुष्पाद दिवि वा गिरिकन्दरे

māmanirjitya bhūbhāge na sthānaṃ te kadācana | bhaviṣyati catuṣpāda divi vā girikandare

व्यास उवाच इत्युक्तौ तौ तया दैत्यौ कोपाकुलितलोचनौ । धनुर्बाणधरौ वीरौ युद्धकामौ बभूवतुः

vyāsa uvāca ityuktau tau tayā daityau kopākulitalocanau | dhanurbāṇadharau vīrau yuddhakāmau babhūvatuḥ

कृत्वा सुविपुलं नादं देवी सा निर्भया स्थिता । उभौ च चक्रतुस्तीव्रा बाणवृष्टिं कुरूद्वह

kṛtvā suvipulaṃ nādaṃ devī sā nirbhayā sthitā | ubhau ca cakratustīvrā bāṇavṛṣṭiṃ kurūdvaha

भगवत्यपि बाणौघान्मुमोच दानवौ प्रति । कृत्वातिमधुरं नादं देवकार्यार्थसिद्धये

bhagavatyapi bāṇaughānmumoca dānavau prati | kṛtvātimadhuraṃ nādaṃ devakāryārthasiddhaye

तयोस्तु बाष्कलस्तूर्णं सम्मुखोऽभूद्‌ रणाङ्गणे । दुर्मुखः प्रेक्षकस्तत्र देवीमभिमुखः स्थितः

tayostu bāṣkalastūrṇaṃ sammukho'bhūd raṇāṅgaṇe | durmukhaḥ prekṣakastatra devīmabhimukhaḥ sthitaḥ

तयोर्युद्धमभूद्‌ घोरं देवीबाष्कलयोस्तदा । बाणासिपरिघाघातैर्भयदं मन्दचेतसाम्

tayoryuddhamabhūd ghoraṃ devībāṣkalayostadā | bāṇāsiparighāghātairbhayadaṃ mandacetasām

ततः क्रुद्धा जगन्माता दृष्ट्वा तं युद्धदुर्मदम् । जघान पञ्चभिर्बाणैः कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः

tataḥ kruddhā jaganmātā dṛṣṭvā taṃ yuddhadurmadam | jaghāna pañcabhirbāṇaiḥ karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ

दानवोऽपि शरान्देव्याश्चिच्छेद निशितैः शरैः । सप्तभिस्ताडयामास देवीं सिंहोपरिस्थिताम्

dānavo'pi śarāndevyāściccheda niśitaiḥ śaraiḥ | saptabhistāḍayāmāsa devīṃ siṃhoparisthitām

सापि तं दशभिस्तीक्ष्णैः सुपीतैः सायकैः खलम् । जघान तच्छरांश्छित्त्वा जहास च मुहुर्मुहुः

sāpi taṃ daśabhistīkṣṇaiḥ supītaiḥ sāyakaiḥ khalam | jaghāna taccharāṃśchittvā jahāsa ca muhurmuhuḥ

अर्धचन्द्रेण बाणेन चिच्छेद च शरासनम् । बाष्कलोऽपि गदां गृह्य देवीं हन्तुमुपाययौ

ardhacandreṇa bāṇena ciccheda ca śarāsanam | bāṣkalo'pi gadāṃ gṛhya devīṃ hantumupāyayau

आगच्छन्तं गदापाणिं दानवं मदगर्वितम् । चण्डिका स्वगदापातैः पातयामास भूतले

āgacchantaṃ gadāpāṇiṃ dānavaṃ madagarvitam | caṇḍikā svagadāpātaiḥ pātayāmāsa bhūtale

बाष्कलः पतितो भूमौ मुहूर्तादुत्थितः पुनः । चिक्षेप च गदां सोऽपि चण्डिकां चण्डविक्रमः

bāṣkalaḥ patito bhūmau muhūrtādutthitaḥ punaḥ | cikṣepa ca gadāṃ so'pi caṇḍikāṃ caṇḍavikramaḥ

तमागच्छन्तमालोक्य देवी शूलेन वक्षसि । जघान बाष्कलं क्रुद्धा पपात च ममार सः

tamāgacchantamālokya devī śūlena vakṣasi | jaghāna bāṣkalaṃ kruddhā papāta ca mamāra saḥ

पतिते बाष्कले सैन्यं भग्नं तस्य दुरात्मनः । जयेति च मुदा देवाश्चुक्रुशुर्गगने स्थिताः

patite bāṣkale sainyaṃ bhagnaṃ tasya durātmanaḥ | jayeti ca mudā devāścukruśurgagane sthitāḥ

तस्मिंश्च निहते दैत्ये दुर्मुखोऽतिबलान्वितः । आजगाम रणे देवीं क्रोधसंरक्तलोचनः

tasmiṃśca nihate daitye durmukho'tibalānvitaḥ | ājagāma raṇe devīṃ krodhasaṃraktalocanaḥ

तिष्ठ तिष्ठाबले सोऽपि भाषमाणः पुनः पुनः । धनुर्बाणधरः श्रीमान्‌रथस्थः कवचावृतः

tiṣṭha tiṣṭhābale so'pi bhāṣamāṇaḥ punaḥ punaḥ | dhanurbāṇadharaḥ śrīmānrathasthaḥ kavacāvṛtaḥ

तमागच्छन्तमालोक्य देवी शङ्खमवादयत् । कोपयन्ती दानवं तं ज्याघोषञ्च चकार ह

tamāgacchantamālokya devī śaṅkhamavādayat | kopayantī dānavaṃ taṃ jyāghoṣañca cakāra ha

सोऽपि बाणान्मुमोचाशु तीक्ष्णानाशीविषोपमान् । स्वबाणैस्तान्महामाया चिच्छेद च ननाद च

so'pi bāṇānmumocāśu tīkṣṇānāśīviṣopamān | svabāṇaistānmahāmāyā ciccheda ca nanāda ca

तयोः परस्परं युद्धं बभूव तुमुलं नृप । बाणशक्तिगदाघातैर्मुसलैस्तोमरैस्तथा

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūva tumulaṃ nṛpa | bāṇaśaktigadāghātairmusalaistomaraistathā

रणभूमौ तदा जाता रुधिरौघवहा नदी । पतितानि तदा तीरे शिरांसि प्रबभुस्तदा

raṇabhūmau tadā jātā rudhiraughavahā nadī | patitāni tadā tīre śirāṃsi prababhustadā

यथा सन्तरणार्थाय यमकिङ्करनायकैः । तुम्बीफलानि नीतानि नवशिक्षापरैर्मुदा

yathā santaraṇārthāya yamakiṅkaranāyakaiḥ | tumbīphalāni nītāni navaśikṣāparairmudā

रणभूमिस्तदा घोरा बभूवातीव दुर्गमा । शरीरैः पतितैर्भूमौ खाद्यमानैर्वृकादिभिः

raṇabhūmistadā ghorā babhūvātīva durgamā | śarīraiḥ patitairbhūmau khādyamānairvṛkādibhiḥ

गोमायुसारमेयाश्च काकाः कङ्का अयोमुखाः । गृध्रा श्येनाश्च खादन्ति शरीराणि दुरात्मनाम्

gomāyusārameyāśca kākāḥ kaṅkā ayomukhāḥ | gṛdhrā śyenāśca khādanti śarīrāṇi durātmanām

ववौ वायुश्च दुर्गन्धो मृतानां देहसङ्गतः । अभूत्किलकिलाशब्दः खगानां पलभक्षिणाम्

vavau vāyuśca durgandho mṛtānāṃ dehasaṅgataḥ | abhūtkilakilāśabdaḥ khagānāṃ palabhakṣiṇām

तदा चुकोप दुष्टात्मा दुर्मुखः कालमोहितः । देवीमुवाच गर्वेण कृत्वा चोर्ध्वकरं शुभम्

tadā cukopa duṣṭātmā durmukhaḥ kālamohitaḥ | devīmuvāca garveṇa kṛtvā cordhvakaraṃ śubham

गच्छ चण्डि हनिष्यामि त्वामद्यैव सुबालिशे । दैत्यं वा भज वामोरु महिषं मदगर्वितम्

gaccha caṇḍi haniṣyāmi tvāmadyaiva subāliśe | daityaṃ vā bhaja vāmoru mahiṣaṃ madagarvitam

देव्युवाच आसन्नमरणः कामं प्रलपस्यद्य मोहितः । अद्यैव त्वां हनिष्यामि यथायं बाष्कलो हतः

devyuvāca āsannamaraṇaḥ kāmaṃ pralapasyadya mohitaḥ | adyaiva tvāṃ haniṣyāmi yathāyaṃ bāṣkalo hataḥ

गच्छ वा तिष्ठ वा मन्द मरणं यदि रोचते । हत्वा त्वां वै वधिष्यामि बालिशं महिषीसुतम्

gaccha vā tiṣṭha vā manda maraṇaṃ yadi rocate | hatvā tvāṃ vai vadhiṣyāmi bāliśaṃ mahiṣīsutam

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या दुर्मुखो मर्तुमुद्यतः । मुमोच बाणवृष्टिं तु चण्डिकां प्रति दारुणाम्

tacchrutvā vacanaṃ tasyā durmukho martumudyataḥ | mumoca bāṇavṛṣṭiṃ tu caṇḍikāṃ prati dāruṇām

सापि तां तरसा छित्त्वा बाणवृष्टिं शितैः शरैः । जघान दानवं कृद्धा वृत्रं वज्रधरो यथा

sāpi tāṃ tarasā chittvā bāṇavṛṣṭiṃ śitaiḥ śaraiḥ | jaghāna dānavaṃ kṛddhā vṛtraṃ vajradharo yathā

तयोः परस्परं युद्धं सञ्जातं चातिकर्कशम् । भयदं कातराणाञ्च शूराणां बलवर्धनम्

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ sañjātaṃ cātikarkaśam | bhayadaṃ kātarāṇāñca śūrāṇāṃ balavardhanam

देवी चिच्छेद तरसा धनुस्तस्य करे स्थितम् । तथैव पञ्चभिर्बाणैर्बभञ्ज रथमुत्तमम्

devī ciccheda tarasā dhanustasya kare sthitam | tathaiva pañcabhirbāṇairbabhañja rathamuttamam

रथे भग्ने महाबाहुः पदातिर्दुर्मुखस्तदा । गदां गहीत्वा दुर्धर्षां जगाम चण्डिकां प्रति

rathe bhagne mahābāhuḥ padātirdurmukhastadā | gadāṃ gahītvā durdharṣāṃ jagāma caṇḍikāṃ prati

चकार स गदाघातं सिंहमौलौ महाबलः । न चचाल हरिः स्थानात्ताडितोऽपि महाबलः

cakāra sa gadāghātaṃ siṃhamaulau mahābalaḥ | na cacāla hariḥ sthānāttāḍito'pi mahābalaḥ

अम्बिका तं समालोक्य गदापाणिं पुरःस्थितम् । खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद मौलिमत्

ambikā taṃ samālokya gadāpāṇiṃ puraḥsthitam | khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda maulimat

छिन्ने च मस्तके भूमौ पपात दुर्मुखो मृतः । जयशब्दं तदा चक्रुर्मुदिता निर्जरा भृशम्

chinne ca mastake bhūmau papāta durmukho mṛtaḥ | jayaśabdaṃ tadā cakrurmuditā nirjarā bhṛśam

तुष्टुवुस्तां तदा देवीं दुर्मुखे निहतेऽमराः । पुष्पवृष्टिं तथा चक्रुर्जयशब्दं नभःस्थिताः

tuṣṭuvustāṃ tadā devīṃ durmukhe nihate'marāḥ | puṣpavṛṣṭiṃ tathā cakrurjayaśabdaṃ nabhaḥsthitāḥ

ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः सविद्याधरकिन्नराः । जहृषुस्तं हतं दृष्ट्वा दानवं रणमस्तके

ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ savidyādharakinnarāḥ | jahṛṣustaṃ hataṃ dṛṣṭvā dānavaṃ raṇamastake

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे महिषसेनाधिप-बाष्कलदुर्मुखनिपातनवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣasenādhipa-bāṣkaladurmukhanipātanavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४

ताम्रचिक्षुराख्यवधवर्णनम् व्यास उवाच दुर्मुखं निहतं श्रुत्वा महिषः क्रोधमूर्च्छितः । उवाच दानवान्सर्वान्किं जातमिति चासकृत्

tāmracikṣurākhyavadhavarṇanam vyāsa uvāca durmukhaṃ nihataṃ śrutvā mahiṣaḥ krodhamūrcchitaḥ | uvāca dānavānsarvānkiṃ jātamiti cāsakṛt

निहतौ दानवौ शूरौ रणे दुर्मुखबाष्कलौ । तन्व्या तत्परमाश्चर्यं पश्यन्तु दैवचेष्टितम्

nihatau dānavau śūrau raṇe durmukhabāṣkalau | tanvyā tatparamāścaryaṃ paśyantu daivaceṣṭitam

कालो हि बलवान्कर्ता सततं सुखदुःखयोः । नराणां परतन्त्राणां पुण्यपापानुयोगतः

kālo hi balavānkartā satataṃ sukhaduḥkhayoḥ | narāṇāṃ paratantrāṇāṃ puṇyapāpānuyogataḥ

निहतौ दानवश्रेष्ठौ किं कर्तव्यमतः परम् । ब्रुवन्तु मिलिताः सर्वे यद्युक्तं कार्यसङ्कटे

nihatau dānavaśreṣṭhau kiṃ kartavyamataḥ param | bruvantu militāḥ sarve yadyuktaṃ kāryasaṅkaṭe

व्यास उवाच एवं ब्रुवति राजेन्द्र महिषेऽतिबलान्विते । चिक्षुराख्यस्तु सेनानीस्तमुवाच महारथः

vyāsa uvāca evaṃ bruvati rājendra mahiṣe'tibalānvite | cikṣurākhyastu senānīstamuvāca mahārathaḥ

राजन्नहं हनिष्यामि का चिन्ता स्त्रीविहिंसने । इत्युक्त्वा स्वबलैर्युक्तः प्रययौ रथसंयुतः

rājannahaṃ haniṣyāmi kā cintā strīvihiṃsane | ityuktvā svabalairyuktaḥ prayayau rathasaṃyutaḥ

द्वितीयं पार्ष्णिरक्षं तु कृत्वा ताम्रं महाबलम् । महता सैन्यघोषेण पूरयन्गगनं दिशः

dvitīyaṃ pārṣṇirakṣaṃ tu kṛtvā tāmraṃ mahābalam | mahatā sainyaghoṣeṇa pūrayangaganaṃ diśaḥ

तमागच्छन्तमालोक्य देवी भगवती शिवा । चकार शङ्खज्याघोषं घण्टानादं महाद्‌भुतम्

tamāgacchantamālokya devī bhagavatī śivā | cakāra śaṅkhajyāghoṣaṃ ghaṇṭānādaṃ mahādbhutam

तत्रसुस्तेन शब्देन ते च सर्वे सुरारयः । किमेतदिति भाषन्तो दुद्रुवुर्भयकम्पिताः

tatrasustena śabdena te ca sarve surārayaḥ | kimetaditi bhāṣanto dudruvurbhayakampitāḥ

चिक्षुराख्यस्तु तान्दृष्ट्वा पलायनपरायणान् । उवाचातीव संकुद्धः किं भयं वः समागतम्

cikṣurākhyastu tāndṛṣṭvā palāyanaparāyaṇān | uvācātīva saṃkuddhaḥ kiṃ bhayaṃ vaḥ samāgatam

अद्यैवाहं हनिष्यामि बाणैर्बालां मदोन्नताम् । तिष्ठन्त्वत्र भयं त्यक्त्वा दैत्याः समरमूर्धनि

adyaivāhaṃ haniṣyāmi bāṇairbālāṃ madonnatām | tiṣṭhantvatra bhayaṃ tyaktvā daityāḥ samaramūrdhani

इत्युक्त्वा दानवश्रेष्ठश्चापपाणिर्बलान्वितः । आगत्य सङ्गरे देवीमित्युवाच गतव्यथः

ityuktvā dānavaśreṣṭhaścāpapāṇirbalānvitaḥ | āgatya saṅgare devīmityuvāca gatavyathaḥ

किं गर्जसि विशालाक्षि भीषयन्तीतरान्नरान् । नाहं बिभेमि तन्वङ्‌गि श्रुत्वा तेऽद्य विचेष्टितम्

kiṃ garjasi viśālākṣi bhīṣayantītarānnarān | nāhaṃ bibhemi tanvaṅgi śrutvā te'dya viceṣṭitam

स्त्रीवधे दूषणं ज्ञात्वा तथैवाकीर्तिसम्भवम् । उपेक्षां कुरुते चित्तं मदीयं वामलोचने

strīvadhe dūṣaṇaṃ jñātvā tathaivākīrtisambhavam | upekṣāṃ kurute cittaṃ madīyaṃ vāmalocane

स्त्रीणां युद्धं कटाक्षैश्च तथा हावैश्च सुन्दरि । न शस्त्रैर्विहितं क्वापि त्वादृशीनां कदाचन

strīṇāṃ yuddhaṃ kaṭākṣaiśca tathā hāvaiśca sundari | na śastrairvihitaṃ kvāpi tvādṛśīnāṃ kadācana

पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः । भवादृशीनां देहेषु दुनोति मालतीदलम्

puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ | bhavādṛśīnāṃ deheṣu dunoti mālatīdalam

धिग्जन्म मानुषे लोके क्षात्रधर्मानुजीविनाम् । लालितोऽयं प्रियो देहः कृन्तनीयः शितैः शरैः

dhigjanma mānuṣe loke kṣātradharmānujīvinām | lālito'yaṃ priyo dehaḥ kṛntanīyaḥ śitaiḥ śaraiḥ

तैलाभ्यङ्गैः पुष्पवातैस्तथा मिष्टान्नभोजनैः । पोषितोऽयं प्रियो देहो घातनीयः परेषुभिः

tailābhyaṅgaiḥ puṣpavātaistathā miṣṭānnabhojanaiḥ | poṣito'yaṃ priyo deho ghātanīyaḥ pareṣubhiḥ

देहं छित्त्वासिधाराभिर्धनभृज्जायते नरः । धिग्धनं दुःखदं पूर्वं पश्चात्किं सुखदं भवेत्

dehaṃ chittvāsidhārābhirdhanabhṛjjāyate naraḥ | dhigdhanaṃ duḥkhadaṃ pūrvaṃ paścātkiṃ sukhadaṃ bhavet

त्वमप्यज्ञैव वामोरु युद्धमाकाङ्क्षसे यतः । सुखं सम्भोगजं त्यक्त्वा कं गुणं वेत्सि सङ्गरे

tvamapyajñaiva vāmoru yuddhamākāṅkṣase yataḥ | sukhaṃ sambhogajaṃ tyaktvā kaṃ guṇaṃ vetsi saṅgare

खड्गपातं गदाघातं भेदनञ्ज शिलीमुखैः । मरणान्ते तु संस्कारो गोमायुमुखकर्षणम्

khaḍgapātaṃ gadāghātaṃ bhedanañja śilīmukhaiḥ | maraṇānte tu saṃskāro gomāyumukhakarṣaṇam

तस्यैव कविभिर्धूर्तैः कृतं चातीव शंसनम् । रणे मृतानां स्वःप्राप्तिरर्थवादोऽस्ति केवलः

tasyaiva kavibhirdhūrtaiḥ kṛtaṃ cātīva śaṃsanam | raṇe mṛtānāṃ svaḥprāptirarthavādo'sti kevalaḥ

तस्माद्‌ गच्छ वरारोहे यत्र ते रमते मनः । भज वा भूपतिं नाथं हयारिं सुरमर्दनम्

tasmād gaccha varārohe yatra te ramate manaḥ | bhaja vā bhūpatiṃ nāthaṃ hayāriṃ suramardanam

व्यास उवाच एवं ब्रुवाणं तं दैत्यं प्रोवाच जगदम्बिका । किं मृषा भाषसे मूढ बुद्धिमानिव पण्डितः

vyāsa uvāca evaṃ bruvāṇaṃ taṃ daityaṃ provāca jagadambikā | kiṃ mṛṣā bhāṣase mūḍha buddhimāniva paṇḍitaḥ

नीतिशास्त्रं न जानासि विद्यां चान्वीक्षिकीं तथा । न सेवितास्त्वया वृद्धा न धर्मे मतिरस्ति ते

nītiśāstraṃ na jānāsi vidyāṃ cānvīkṣikīṃ tathā | na sevitāstvayā vṛddhā na dharme matirasti te

मूर्खसेवापरो यस्मात्तस्मात्त्वं मूर्ख एव हि । राजधर्मं न जानासि किं ब्रवीषि ममाग्रतः

mūrkhasevāparo yasmāttasmāttvaṃ mūrkha eva hi | rājadharmaṃ na jānāsi kiṃ bravīṣi mamāgrataḥ

संग्रामे महिषं हत्वा कृत्वा रुधिरकर्दमम् । यशःस्तम्भं स्थिरं कृत्वा गमिष्यामि यथासुखम्

saṃgrāme mahiṣaṃ hatvā kṛtvā rudhirakardamam | yaśaḥstambhaṃ sthiraṃ kṛtvā gamiṣyāmi yathāsukham

देवानां दुःखदातारं दानवं मदगर्वितम् । हनिष्येऽहं दुराचारं युद्धं कुरु स्थिरो भव

devānāṃ duḥkhadātāraṃ dānavaṃ madagarvitam | haniṣye'haṃ durācāraṃ yuddhaṃ kuru sthiro bhava

जीवितेच्छास्ति चेन्मूढ महिषस्य तथा तव । तदा गच्छन्तु पातालं दानवाः सर्व एव ते

jīvitecchāsti cenmūḍha mahiṣasya tathā tava | tadā gacchantu pātālaṃ dānavāḥ sarva eva te

मुमूर्षा यदि वश्चित्ते युद्धं कुर्वन्तु सत्वराः । सर्वानेव वधिष्यामि निश्चयोऽयं ममाधुना

mumūrṣā yadi vaścitte yuddhaṃ kurvantu satvarāḥ | sarvāneva vadhiṣyāmi niścayo'yaṃ mamādhunā

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या दानवो बलदर्पितः । मुमोच बाणवृष्टिं तां घनवृष्टिमिवापराम्

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasyā dānavo baladarpitaḥ | mumoca bāṇavṛṣṭiṃ tāṃ ghanavṛṣṭimivāparām

चिच्छेद तस्य सा बाणान्स्वबाणैर्निशितैस्तदा । जघान तं तथा घोरैराशीविषसमैः शरैः

ciccheda tasya sā bāṇānsvabāṇairniśitaistadā | jaghāna taṃ tathā ghorairāśīviṣasamaiḥ śaraiḥ

युद्धं परस्परं तत्र बभूव विस्मयप्रदम् । गदया घातयामास तं रथाज्जगदम्बिका

yuddhaṃ parasparaṃ tatra babhūva vismayapradam | gadayā ghātayāmāsa taṃ rathājjagadambikā

मूर्च्छां प्राप स दुष्टात्मा गदयाभिहतो भृशम् । मुहूर्तद्वयमात्रं तु रथोपस्थ इवाचलः

mūrcchāṃ prāpa sa duṣṭātmā gadayābhihato bhṛśam | muhūrtadvayamātraṃ tu rathopastha ivācalaḥ

तं तथा मूर्च्छितं दृष्ट्वा ताम्रः परबलार्दनः । आजगाम रणे योद्धुं चण्डिकां प्रति चापलात्

taṃ tathā mūrcchitaṃ dṛṣṭvā tāmraḥ parabalārdanaḥ | ājagāma raṇe yoddhuṃ caṇḍikāṃ prati cāpalāt

आगच्छन्तं तु तं वीक्ष्य हसन्ती प्राह चण्डिका । एह्येहि दानवश्रेष्ठ यमलोकं नयाम्यहम्

āgacchantaṃ tu taṃ vīkṣya hasantī prāha caṇḍikā | ehyehi dānavaśreṣṭha yamalokaṃ nayāmyaham

किं भवद्‌भिः समायातैरबलैश्च गतायुषैः । महिषः किं गृहे मूढः करोति जीवनोद्यमम्

kiṃ bhavadbhiḥ samāyātairabalaiśca gatāyuṣaiḥ | mahiṣaḥ kiṃ gṛhe mūḍhaḥ karoti jīvanodyamam

किं भवद्‌भिर्हतैर्मन्दैर्ममापि विफलः श्रमः । अहते महिषे पापे सुरशत्रौ दुरात्मनि

kiṃ bhavadbhirhatairmandairmamāpi viphalaḥ śramaḥ | ahate mahiṣe pāpe suraśatrau durātmani

तस्माद्यूयं गृहं गत्वा महिषं प्रेषयन्त्विह । पश्येन्मां सोऽपि मन्दात्मा यादृशीं तादृशीं स्थिताम्

tasmādyūyaṃ gṛhaṃ gatvā mahiṣaṃ preṣayantviha | paśyenmāṃ so'pi mandātmā yādṛśīṃ tādṛśīṃ sthitām

ताम्रस्तद्वचनं श्रुत्वा बाणवृष्टिं चकार ह । चण्डिकां प्रति कोपेन कर्णाकृष्टशरासनः

tāmrastadvacanaṃ śrutvā bāṇavṛṣṭiṃ cakāra ha | caṇḍikāṃ prati kopena karṇākṛṣṭaśarāsanaḥ

भगवत्यपि ताम्राक्षी समाकृष्य शरासनम् । बाणान्मुमोच तरसा हन्तुकामा सुराहितम्

bhagavatyapi tāmrākṣī samākṛṣya śarāsanam | bāṇānmumoca tarasā hantukāmā surāhitam

चिक्षुराख्योऽपिबलवान्मूर्च्छां त्यक्त्वोत्थितः पुनः । गृहीत्वा सशरं चापं तस्थौ तत्सम्मुखः क्षणात्

cikṣurākhyo'pibalavānmūrcchāṃ tyaktvotthitaḥ punaḥ | gṛhītvā saśaraṃ cāpaṃ tasthau tatsammukhaḥ kṣaṇāt

चिक्षुराख्यश्च ताम्रश्च द्वावप्यतिबलोत्कटौ । युयुधाते महावीरौ सह देव्या रणाङ्गणे

cikṣurākhyaśca tāmraśca dvāvapyatibalotkaṭau | yuyudhāte mahāvīrau saha devyā raṇāṅgaṇe

कुपिता च महामाया ववर्ष शरसन्ततिम् । चकार दानवान् सर्वान् बाणक्षततनुच्छदान्

kupitā ca mahāmāyā vavarṣa śarasantatim | cakāra dānavān sarvān bāṇakṣatatanucchadān

असुराः क्रोधसम्मूढा बभूवुः शरताडिताः । चिक्षिपुः शरजालानि देवीं प्रति रुषान्विताः

asurāḥ krodhasammūḍhā babhūvuḥ śaratāḍitāḥ | cikṣipuḥ śarajālāni devīṃ prati ruṣānvitāḥ

बभुस्ते राक्षसास्तत्र किंशुका इव पुष्पिणः । शिलीमुखक्षताः सर्वे वसन्ते च वने रणे

babhuste rākṣasāstatra kiṃśukā iva puṣpiṇaḥ | śilīmukhakṣatāḥ sarve vasante ca vane raṇe

बभूव तुमुलं युद्धं ताम्रेण सह संयुगे । विस्मयं परमं जग्मुर्देवा ये प्रेक्षकाः स्थिताः

babhūva tumulaṃ yuddhaṃ tāmreṇa saha saṃyuge | vismayaṃ paramaṃ jagmurdevā ye prekṣakāḥ sthitāḥ

ताम्रो मुसलमादाय लोहजं दारुणं दृढम् । जघान मस्तके सिंहं जहास च ननर्द च

tāmro musalamādāya lohajaṃ dāruṇaṃ dṛḍham | jaghāna mastake siṃhaṃ jahāsa ca nanarda ca

नर्दमानं तदा तं तु दृष्ट्वा देवी रुषान्विता । खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद सत्वरा

nardamānaṃ tadā taṃ tu dṛṣṭvā devī ruṣānvitā | khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda satvarā

छिन्ने शिरसि ताम्रस्तु विशीर्षो मुसली बली । बभ्राम क्षणमात्रं तु पपात रणमस्तके

chinne śirasi tāmrastu viśīrṣo musalī balī | babhrāma kṣaṇamātraṃ tu papāta raṇamastake

पतितं ताम्रमालोक्य चिक्षुराख्यो महाबलः । खड्गमादाय तरसा दुद्राव चण्डिकां प्रति

patitaṃ tāmramālokya cikṣurākhyo mahābalaḥ | khaḍgamādāya tarasā dudrāva caṇḍikāṃ prati

भगवत्यपि तं दृष्ट्वा खड्गपाणिमुपागतम् । दानवं पञ्चभिर्बाणैर्जघान तरसा रणे

bhagavatyapi taṃ dṛṣṭvā khaḍgapāṇimupāgatam | dānavaṃ pañcabhirbāṇairjaghāna tarasā raṇe

एकेन पातितं खड्गं द्वितीयेन तु तत्करः । कण्ठाच्च मस्तकं तस्य कृन्तितं चापरैः शरैः

ekena pātitaṃ khaḍgaṃ dvitīyena tu tatkaraḥ | kaṇṭhācca mastakaṃ tasya kṛntitaṃ cāparaiḥ śaraiḥ

एवं तौ निहतौ कूरौ राक्षसौ रणदुर्मदौ । भग्नं सैन्यं तयोस्तूर्णं दिक्षु सन्त्रस्तमानसम्

evaṃ tau nihatau kūrau rākṣasau raṇadurmadau | bhagnaṃ sainyaṃ tayostūrṇaṃ dikṣu santrastamānasam

देवाश्च मुदिताः सर्वे दृष्ट्वा तौ निहतौ रणे । पुष्पवृष्टिं मुदा चक्रुर्जयशब्दं नभःस्थिताः

devāśca muditāḥ sarve dṛṣṭvā tau nihatau raṇe | puṣpavṛṣṭiṃ mudā cakrurjayaśabdaṃ nabhaḥsthitāḥ

ऋषयो देवगन्धर्वा वेतालाः सिद्धचारणाः । ऊचुस्ते जय देवीति चाम्बिकेति पुनः पुनः

ṛṣayo devagandharvā vetālāḥ siddhacāraṇāḥ | ūcuste jaya devīti cāmbiketi punaḥ punaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे ताम्रचिक्षुराख्यवधवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe tāmracikṣurākhyavadhavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५

असिलोमबिडालाख्यवधवर्णनम् व्यास उवाच तौ तया निहतौ श्रुत्वा महिषो विस्मयान्वितः । प्रेषयामास दैतेयांस्तद्वधार्थं महाबलान्

asilomabiḍālākhyavadhavarṇanam vyāsa uvāca tau tayā nihatau śrutvā mahiṣo vismayānvitaḥ | preṣayāmāsa daiteyāṃstadvadhārthaṃ mahābalān

असिलोमबिडालाख्यप्रमुखान् युद्धदुर्मदान् । सैन्येन महता युक्तान्सायुधान्सपरिच्छदान्

asilomabiḍālākhyapramukhān yuddhadurmadān | sainyena mahatā yuktānsāyudhānsaparicchadān

ते तत्र ददृशुर्देवीं सिंहस्योपरि संस्थिताम् । अष्टादशभुजां दिव्यां खड्गखेटकधारिणीम्

te tatra dadṛśurdevīṃ siṃhasyopari saṃsthitām | aṣṭādaśabhujāṃ divyāṃ khaḍgakheṭakadhāriṇīm

असिलोमाग्रतो गत्वा तामुवाच हसन्निव । विनयावनतः शान्तो देवीं दैत्यवधोद्यताम्

asilomāgrato gatvā tāmuvāca hasanniva | vinayāvanataḥ śānto devīṃ daityavadhodyatām

असिलोमोवाच देवि ब्रूहि वचः सत्यं किमर्थमिह सुन्दरि । आगतासि किमर्थं वा हंसि दैत्यान्निरागसः

asilomovāca devi brūhi vacaḥ satyaṃ kimarthamiha sundari | āgatāsi kimarthaṃ vā haṃsi daityānnirāgasaḥ

कारणं कथयाद्य त्वं त्वया सन्धिं करोम्यहम् । काञ्चनं मणिरत्‍नानि भाजनानि वराणि च

kāraṇaṃ kathayādya tvaṃ tvayā sandhiṃ karomyaham | kāñcanaṃ maṇiratnāni bhājanāni varāṇi ca

यानीच्छसि वरारोहे गहीत्वा गच्छ मा चिरम् । किमर्थं युद्धकामासि दुःखसन्तापवर्धनम्

yānīcchasi varārohe gahītvā gaccha mā ciram | kimarthaṃ yuddhakāmāsi duḥkhasantāpavardhanam

कथयन्ति महात्मानो युद्धं सर्वसुखापहम् । कोमलेऽतीव ते देहे पुष्पघातासहे भृशम्

kathayanti mahātmāno yuddhaṃ sarvasukhāpaham | komale'tīva te dehe puṣpaghātāsahe bhṛśam

किमर्थं शस्त्रसम्पातान्सहसीति विसिस्मिये । चातुर्यस्य फलं शान्तिः सततं सुखसेवनम्

kimarthaṃ śastrasampātānsahasīti visismiye | cāturyasya phalaṃ śāntiḥ satataṃ sukhasevanam

तत्किमर्थं दुःखहेतुं संग्रामं कर्तुमिच्छसि । संसारेऽत्र सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः

tatkimarthaṃ duḥkhahetuṃ saṃgrāmaṃ kartumicchasi | saṃsāre'tra sukhaṃ grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ

तत्सुखं द्विविधं प्रोक्तं नित्यानित्यप्रभेदतः । आत्मज्ञानं सुखं नित्यमनित्यं भोगजं स्मृतम्

tatsukhaṃ dvividhaṃ proktaṃ nityānityaprabhedataḥ | ātmajñānaṃ sukhaṃ nityamanityaṃ bhogajaṃ smṛtam

नाशात्मकं तु तत्त्याज्यं वेदशास्त्रार्थचिन्तकैः । सौगतानां मतं चेत्त्वं स्वीकरोषि वरानने

nāśātmakaṃ tu tattyājyaṃ vedaśāstrārthacintakaiḥ | saugatānāṃ mataṃ cettvaṃ svīkaroṣi varānane

तथापि यौवनं प्राप्य भुंक्ष्व भोगाननुत्तमान् । परलोकस्य सन्देहो यदि तेऽस्ति कृशोदरि

tathāpi yauvanaṃ prāpya bhuṃkṣva bhogānanuttamān | paralokasya sandeho yadi te'sti kṛśodari

स्वर्गभोगपरा नित्यं भव भामिनि भूतले । अनित्यं यौवनं देहे ज्ञात्वेति सुकृतं चरेत्

svargabhogaparā nityaṃ bhava bhāmini bhūtale | anityaṃ yauvanaṃ dehe jñātveti sukṛtaṃ caret

परोपतापनं कार्यं वर्जनीयं सदा बुधैः । अविरोधेन कर्तव्यं धर्मार्थकामसेवनम्

paropatāpanaṃ kāryaṃ varjanīyaṃ sadā budhaiḥ | avirodhena kartavyaṃ dharmārthakāmasevanam

तस्मात्त्वमपि कल्याणि मतिं धर्मे सदा कुरु । अपराधं विना दैत्यान्कस्मान्मारयसेऽम्बिके

tasmāttvamapi kalyāṇi matiṃ dharme sadā kuru | aparādhaṃ vinā daityānkasmānmārayase'mbike

दयाधर्मोऽस्य देहोऽस्ति सत्ये प्राणाः प्रकीर्तिताः । तस्माद्दया तथा सत्यं रक्षणीयं सदा बुधैः

dayādharmo'sya deho'sti satye prāṇāḥ prakīrtitāḥ | tasmāddayā tathā satyaṃ rakṣaṇīyaṃ sadā budhaiḥ

कारणं वद सुश्रोणि दानवानां वधे तव । देव्युवाच त्वया पृष्टं महाबाहो किमर्थमिह चागता

kāraṇaṃ vada suśroṇi dānavānāṃ vadhe tava | devyuvāca tvayā pṛṣṭaṃ mahābāho kimarthamiha cāgatā

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि हनने च प्रयोजनम् । विचरामि सदा दैत्य सर्वलोकेषु सर्वदा

tadahaṃ sampravakṣyāmi hanane ca prayojanam | vicarāmi sadā daitya sarvalokeṣu sarvadā

न्यायान्यायौ च भूतानां पश्यन्ती साक्षिरूपिणी । न मे कदापि भोगेच्छा न लोभो न च वैरिता

nyāyānyāyau ca bhūtānāṃ paśyantī sākṣirūpiṇī | na me kadāpi bhogecchā na lobho na ca vairitā

धर्मार्थं विचराम्यत्र संसारे साधुरक्षणम् । व्रतमेतत्तु नियतं पालयामि निजं सदा

dharmārthaṃ vicarāmyatra saṃsāre sādhurakṣaṇam | vratametattu niyataṃ pālayāmi nijaṃ sadā

साधूनां रक्षणं कार्यं हन्तव्या येऽप्यसाधवः । वेदसंरक्षणं कार्यमवतारैरनेकशः

sādhūnāṃ rakṣaṇaṃ kāryaṃ hantavyā ye'pyasādhavaḥ | vedasaṃrakṣaṇaṃ kāryamavatārairanekaśaḥ

युगे युगे तानेवाहमवतारान्बिभर्मि च । महिषस्तु दुराचारो देवान्वै हन्तुमुद्यतः

yuge yuge tānevāhamavatārānbibharmi ca | mahiṣastu durācāro devānvai hantumudyataḥ

ज्ञात्वाहं तद्वधार्थं भोः प्राप्तास्मि राक्षसाधुना । तं हनिष्ये दुराचारं सुरशत्रुं महाबलम्

jñātvāhaṃ tadvadhārthaṃ bhoḥ prāptāsmi rākṣasādhunā | taṃ haniṣye durācāraṃ suraśatruṃ mahābalam

गच्छ वा तिष्ठ कामं त्वं सत्यमेतदुदाहृतम् । ब्रूहि वा तं दुरात्मानं राजानं महिषीसुतम्

gaccha vā tiṣṭha kāmaṃ tvaṃ satyametadudāhṛtam | brūhi vā taṃ durātmānaṃ rājānaṃ mahiṣīsutam

किमन्यान् प्रेषयस्यत्र स्वयं युद्धं कुरुष्व ह । सन्धिञ्चेत्कर्तुमिच्छास्ति राज्ञस्तव मया सह

kimanyān preṣayasyatra svayaṃ yuddhaṃ kuruṣva ha | sandhiñcetkartumicchāsti rājñastava mayā saha

सर्वे गच्छन्तु पातालं वैरं त्यक्त्वा यथासुखम् । देवद्रव्यं तु यत्किञ्चिद्धृतं जित्वा रणे सुरान् । तद्दत्त्वा यान्तु पातालं प्रह्लादो यत्र तिष्ठति

sarve gacchantu pātālaṃ vairaṃ tyaktvā yathāsukham | devadravyaṃ tu yatkiñciddhṛtaṃ jitvā raṇe surān | taddattvā yāntu pātālaṃ prahlādo yatra tiṣṭhati

व्यास उवाच तच्छुत्वा वचनं देव्या असिलोमा पुरःस्थितः । बिडालाख्यं महावीरं पप्रच्छ प्रीतिपूर्वकम्

vyāsa uvāca tacchutvā vacanaṃ devyā asilomā puraḥsthitaḥ | biḍālākhyaṃ mahāvīraṃ papraccha prītipūrvakam

असिलोमोवाच श्रुतं तेऽद्य बिडालाख्य भवान्या कथितं च यत् । एवं गते किं कर्तव्यो विग्रहः सन्धिरेव वा

asilomovāca śrutaṃ te'dya biḍālākhya bhavānyā kathitaṃ ca yat | evaṃ gate kiṃ kartavyo vigrahaḥ sandhireva vā

बिडालाख्य उवाच न सन्धिकामोऽस्ति नृपोऽभिमानी युद्धे च मृत्युं नियतं हि जानन् । दृष्ट्वा हतान् प्रेरयते तथास्मा- न्दैव हि कोऽतिक्रमितुं समर्थः

biḍālākhya uvāca na sandhikāmo'sti nṛpo'bhimānī yuddhe ca mṛtyuṃ niyataṃ hi jānan | dṛṣṭvā hatān prerayate tathāsmā- ndaiva hi ko'tikramituṃ samarthaḥ

(दुःसाध्य एवास्त्विह सेवकानां धर्मः सदा मानविवर्जितानाम् । आज्ञापराणां वशवर्तिकानां पाञ्चालिकानामिव सूत्रभेदात् ॥) गत्वा कथं तस्य पुरस्त्वया च मयापि वक्तव्यमिदं कठोरम् । गच्छन्तु पातालमितश्च सर्वे दत्त्वाथ रत्‍नानि धनं सुराणाम्

(duḥsādhya evāstviha sevakānāṃ dharmaḥ sadā mānavivarjitānām | ājñāparāṇāṃ vaśavartikānāṃ pāñcālikānāmiva sūtrabhedāt ||) gatvā kathaṃ tasya purastvayā ca mayāpi vaktavyamidaṃ kaṭhoram | gacchantu pātālamitaśca sarve dattvātha ratnāni dhanaṃ surāṇām

(प्रियं हि वक्तव्यमसत्यमेव न च प्रियं स्याद्धितकृत्तु भाषितम् । सत्यं प्रियं नो भवतीह कामं मौनं ततो बुद्धिमतां प्रतिष्ठितम् ॥) न फल्गुवाक्यैः प्रतिबोधनीयो राजा तु वीरैरिति नीतिशास्त्रम्

(priyaṃ hi vaktavyamasatyameva na ca priyaṃ syāddhitakṛttu bhāṣitam | satyaṃ priyaṃ no bhavatīha kāmaṃ maunaṃ tato buddhimatāṃ pratiṣṭhitam ||) na phalguvākyaiḥ pratibodhanīyo rājā tu vīrairiti nītiśāstram

न नूनं तत्र गन्तव्यं हितं वा वक्तुमादरात् । प्रष्टुं वापि गते राजा कोपयुक्तो भविष्यति

na nūnaṃ tatra gantavyaṃ hitaṃ vā vaktumādarāt | praṣṭuṃ vāpi gate rājā kopayukto bhaviṣyati

इति सञ्चिन्त्य कर्तव्यं युद्धं प्राणस्य संशये । स्वामिकार्यं परं मत्वा मरणं तृणवत्तथा

iti sañcintya kartavyaṃ yuddhaṃ prāṇasya saṃśaye | svāmikāryaṃ paraṃ matvā maraṇaṃ tṛṇavattathā

व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य तौ वीरौ संस्थितौ युद्धतत्परौ । धनुर्बाणधरौ तत्र सन्नद्धौ रथसङ्गतौ

vyāsa uvāca iti sañcintya tau vīrau saṃsthitau yuddhatatparau | dhanurbāṇadharau tatra sannaddhau rathasaṅgatau

प्रथमं तु बिडालाख्यः सप्तबाणान्मुमोच ह । असिलोमा स्थितो दूरे प्रेक्षकः परमास्त्रवित्

prathamaṃ tu biḍālākhyaḥ saptabāṇānmumoca ha | asilomā sthito dūre prekṣakaḥ paramāstravit

चिच्छेद तांस्तथाप्राप्तानम्बिका स्वशरैः शरान् । बिडालाख्यं त्रिभिर्बाणैर्जघान च शिलाशितैः

ciccheda tāṃstathāprāptānambikā svaśaraiḥ śarān | biḍālākhyaṃ tribhirbāṇairjaghāna ca śilāśitaiḥ

प्राप्य बाणव्यथां दैत्यः पपात समराङ्गणे । मूर्च्छितोऽथ ममाराशु दानवो दैवयोगतः

prāpya bāṇavyathāṃ daityaḥ papāta samarāṅgaṇe | mūrcchito'tha mamārāśu dānavo daivayogataḥ

बिडालाख्यं हतं दृष्ट्वा रणे शक्तिशरोत्करैः । असिलोमा धनुष्पाणिः संस्थितो युद्धतत्परः

biḍālākhyaṃ hataṃ dṛṣṭvā raṇe śaktiśarotkaraiḥ | asilomā dhanuṣpāṇiḥ saṃsthito yuddhatatparaḥ

ऊर्ध्वं सव्यं करं कृत्वा तामुवाच मितं वचः । देवि जानामि मरणं दानवानां दुरात्मनाम्

ūrdhvaṃ savyaṃ karaṃ kṛtvā tāmuvāca mitaṃ vacaḥ | devi jānāmi maraṇaṃ dānavānāṃ durātmanām

तथापि युद्धं कर्तव्यं पराधीनेन वै मया । महिषो मन्दबुद्धिश्च न जानाति प्रियाप्रिये

tathāpi yuddhaṃ kartavyaṃ parādhīnena vai mayā | mahiṣo mandabuddhiśca na jānāti priyāpriye

तदग्रे नैव वक्तव्यं हितं चैवाप्रियं मया । मर्तव्यं वीरधर्मेण शुभं वाप्यशुभं भवेत्

tadagre naiva vaktavyaṃ hitaṃ caivāpriyaṃ mayā | martavyaṃ vīradharmeṇa śubhaṃ vāpyaśubhaṃ bhavet

दैवमेव परं मन्ये धिपौरुषमनर्थकम् । पतन्ति दानवास्तूर्णं तव बाणहता भुवि

daivameva paraṃ manye dhipauruṣamanarthakam | patanti dānavāstūrṇaṃ tava bāṇahatā bhuvi

इत्युक्त्वा शरवृष्टिं स चकार दानवोत्तमः । देवी चिच्छेद तान्बाणैरप्राप्तांस्तु निजान्तिके

ityuktvā śaravṛṣṭiṃ sa cakāra dānavottamaḥ | devī ciccheda tānbāṇairaprāptāṃstu nijāntike

अन्यैर्विव्याध तं तूर्णमसिलोमानमाशुगैः । वीक्षितामरसङ्घैश्च कोपपूर्णानना तदा

anyairvivyādha taṃ tūrṇamasilomānamāśugaiḥ | vīkṣitāmarasaṅghaiśca kopapūrṇānanā tadā

शुशुभे दानवः कामं बाणैर्विद्धतनुः किल । स्रवद्‌रुधिरधारः स प्रफुल्लः किंशुको यथा

śuśubhe dānavaḥ kāmaṃ bāṇairviddhatanuḥ kila | sravadrudhiradhāraḥ sa praphullaḥ kiṃśuko yathā

असिलोमा गदां गुर्वीं लौहीमुद्यम्य वेगतः । दुद्राव चण्डिकां कोपात्सिंहं मूर्ध्नि जघान ह

asilomā gadāṃ gurvīṃ lauhīmudyamya vegataḥ | dudrāva caṇḍikāṃ kopātsiṃhaṃ mūrdhni jaghāna ha

सिंहोऽपि नखराघातैस्तं ददार भुजान्तरे । अगणय्य गदाघातं कृतं तेन बलीयसा

siṃho'pi nakharāghātaistaṃ dadāra bhujāntare | agaṇayya gadāghātaṃ kṛtaṃ tena balīyasā

उत्पत्य तरसा दैत्यो गदापाणिः सुदारुणः । सिंहमूर्ध्नि समारुह्य जघान गदयाम्बिकाम्

utpatya tarasā daityo gadāpāṇiḥ sudāruṇaḥ | siṃhamūrdhni samāruhya jaghāna gadayāmbikām

कृतं तेन प्रहारं तु वञ्चयित्वा विशांपते । खड्गेन शितधारेण शिरश्चिच्छेद कण्ठतः

kṛtaṃ tena prahāraṃ tu vañcayitvā viśāṃpate | khaḍgena śitadhāreṇa śiraściccheda kaṇṭhataḥ

छिन्ने शिरसि दैत्येन्द्रः पपात तरसा क्षितौ । हाहाकारो महानासीत्सैन्ये तस्य दुरात्मनः

chinne śirasi daityendraḥ papāta tarasā kṣitau | hāhākāro mahānāsītsainye tasya durātmanaḥ

जय देवीति देवास्ता तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् । देवदुन्दुभयो नेदुर्जगुश्च नृप किन्नराः

jaya devīti devāstā tuṣṭuvurjagadambikām | devadundubhayo nedurjaguśca nṛpa kinnarāḥ

निहतौ दानवौ वीक्ष्य पतितौ च रणाङ्गणे । निहताः सैनिकाः सर्वे तत्र केसरिणा बलात्

nihatau dānavau vīkṣya patitau ca raṇāṅgaṇe | nihatāḥ sainikāḥ sarve tatra kesariṇā balāt

भक्षिताश्च तथा केचिन्निःशेषं तद्‌रणं कृतम् । भग्नाः केचिद्‌ गता मन्दा महिषं प्रति दुःखिताः

bhakṣitāśca tathā kecinniḥśeṣaṃ tadraṇaṃ kṛtam | bhagnāḥ kecid gatā mandā mahiṣaṃ prati duḥkhitāḥ

चुक्रुशू रुरुदुश्चैव त्राहि त्राहीति भाषणैः । असिलोमबिडालाख्यौ निहतौ नृपसत्तम

cukruśū ruruduścaiva trāhi trāhīti bhāṣaṇaiḥ | asilomabiḍālākhyau nihatau nṛpasattama

अन्ये ये सैनिका राजन् सिंहेन भक्षिताश्च ते । एवं ब्रुवन्तो राजानं तदा चक्रुश्च वैशसम्

anye ye sainikā rājan siṃhena bhakṣitāśca te | evaṃ bruvanto rājānaṃ tadā cakruśca vaiśasam

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां महिषो दुर्मनास्तदा । बभूव चिन्ताकुलितो विमना दुःखसंयुतः

tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ mahiṣo durmanāstadā | babhūva cintākulito vimanā duḥkhasaṃyutaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महायुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे असिलोमबिडालाख्यवधवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāyurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe asilomabiḍālākhyavadhavarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६

महिषद्वारा देवीप्रबोधनम् व्यास उवाच तेषां तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधयुक्तो नराधिपः । दारुकं प्राह तरसा रथमानय मेऽद्‌भुतम्

mahiṣadvārā devīprabodhanam vyāsa uvāca teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā krodhayukto narādhipaḥ | dārukaṃ prāha tarasā rathamānaya me'dbhutam

सहस्रखरसंयुक्तं पताकाध्वजभूषितम् । आयुधैः संयुतं शुभ्रं सुचक्रं चारुकूबरम्

sahasrakharasaṃyuktaṃ patākādhvajabhūṣitam | āyudhaiḥ saṃyutaṃ śubhraṃ sucakraṃ cārukūbaram

सूतोऽपि रथमानीय तमुवाच त्वरान्वितः । राजन् रथोऽयमानीतो द्वारि तिष्ठति भूषितः

sūto'pi rathamānīya tamuvāca tvarānvitaḥ | rājan ratho'yamānīto dvāri tiṣṭhati bhūṣitaḥ

सर्वायुधसमायुक्तो वरास्तरणसंयुतः । आनीतं तं रथं ज्ञात्वा दानवेन्द्रो महाबलः

sarvāyudhasamāyukto varāstaraṇasaṃyutaḥ | ānītaṃ taṃ rathaṃ jñātvā dānavendro mahābalaḥ

मानुषं देहमास्थाय संग्रामे गन्तुमुद्यतः । विचार्य मनसा चेति देवी मां प्रेक्ष्य दुर्मुखम्

mānuṣaṃ dehamāsthāya saṃgrāme gantumudyataḥ | vicārya manasā ceti devī māṃ prekṣya durmukham

शृङ्‌गिणं महिषं नूनं विमना सा भविष्यति । नारीणां च प्रियं रूपं तथा चातुर्यमित्यपि

śṛṅgiṇaṃ mahiṣaṃ nūnaṃ vimanā sā bhaviṣyati | nārīṇāṃ ca priyaṃ rūpaṃ tathā cāturyamityapi

तस्माद्‌रूपं च चातुर्यं कृत्वा यास्यामि तां प्रति । यथा मां वीक्ष्य सा बाला प्रेमयुक्ता भविष्यति

tasmādrūpaṃ ca cāturyaṃ kṛtvā yāsyāmi tāṃ prati | yathā māṃ vīkṣya sā bālā premayuktā bhaviṣyati

ममापि च तदैव स्यात्सुखं नान्यस्वरूपतः । इति सञ्चिन्त्य मनसा दानवेन्द्रो महाबलः

mamāpi ca tadaiva syātsukhaṃ nānyasvarūpataḥ | iti sañcintya manasā dānavendro mahābalaḥ

त्यक्त्वा तन्माहिषं रूपं बभूव पुरुषः शुभः । सर्वायुधधरः श्रीमांश्चारुभूषणभूषितः

tyaktvā tanmāhiṣaṃ rūpaṃ babhūva puruṣaḥ śubhaḥ | sarvāyudhadharaḥ śrīmāṃścārubhūṣaṇabhūṣitaḥ

दिव्याम्बरधरः कान्तः पुष्पबाण इवापरः । रथोपविष्टः केयूरस्रग्वी बाणधनुर्धरः

divyāmbaradharaḥ kāntaḥ puṣpabāṇa ivāparaḥ | rathopaviṣṭaḥ keyūrasragvī bāṇadhanurdharaḥ

सेनापरिवृतो देवीं जगाम मदगर्वितः । मनोज्ञं रूपमास्थाय मानिनीनां मनोहरम्

senāparivṛto devīṃ jagāma madagarvitaḥ | manojñaṃ rūpamāsthāya māninīnāṃ manoharam

तमागतं समालोक्य दैत्यानामधिपं तदा । बहुभिः संवृतं वीरैर्देवी शङ्खमवादयत्

tamāgataṃ samālokya daityānāmadhipaṃ tadā | bahubhiḥ saṃvṛtaṃ vīrairdevī śaṅkhamavādayat

स शङ्खनिनदं श्रुत्वा जनविस्मयकारकम् । समीपमेत्य देव्यास्तु तामुवाच हसन्निव

sa śaṅkhaninadaṃ śrutvā janavismayakārakam | samīpametya devyāstu tāmuvāca hasanniva

देवि संसारचक्रेऽस्मिन्वर्तमानो जनः किल । नरो वाथ तथा नारी सुखं वाञ्छति सर्वथा

devi saṃsāracakre'sminvartamāno janaḥ kila | naro vātha tathā nārī sukhaṃ vāñchati sarvathā

सुखं संयोगजं नॄणां नासंयोगे भवेदिह । संयोगो बहुधा भिन्नस्तान्ब्रवीमि शृणुष्व ह

sukhaṃ saṃyogajaṃ nṝṇāṃ nāsaṃyoge bhavediha | saṃyogo bahudhā bhinnastānbravīmi śṛṇuṣva ha

भेदान्सुप्रीतिहेतूत्थान्स्वभावोत्थाननेकशः । तत्र प्रीतिभवानादौ कथयामि यथामति

bhedānsuprītihetūtthānsvabhāvotthānanekaśaḥ | tatra prītibhavānādau kathayāmi yathāmati

मातापित्रोस्तु पुत्रेण संयोगस्तूत्तमः स्मृतः । भ्रातुर्भ्रात्रा तथा योगः कारणान्मध्यमो मतः

mātāpitrostu putreṇa saṃyogastūttamaḥ smṛtaḥ | bhrāturbhrātrā tathā yogaḥ kāraṇānmadhyamo mataḥ

उत्तमस्य सुखस्यैव दातृत्वादुत्तमः स्मृतः । तस्मादल्पसुखस्यैव प्रदातृत्वाच्च मध्यमः

uttamasya sukhasyaiva dātṛtvāduttamaḥ smṛtaḥ | tasmādalpasukhasyaiva pradātṛtvācca madhyamaḥ

नाविकानां तु संयोगः स्मृतः स्वाभाविको बुधैः । विविधावृतचित्तानां प्रसङ्गपरिवर्तिनाम्

nāvikānāṃ tu saṃyogaḥ smṛtaḥ svābhāviko budhaiḥ | vividhāvṛtacittānāṃ prasaṅgaparivartinām

अत्यल्पसुखदातृत्वात्कनिष्ठोऽयं स्मृतो बुधैः । अत्युत्तमस्तु संयोगः संसारे सुखदः सदा

atyalpasukhadātṛtvātkaniṣṭho'yaṃ smṛto budhaiḥ | atyuttamastu saṃyogaḥ saṃsāre sukhadaḥ sadā

नारीपुरुषयोः कान्ते समानवयसो सदा । संयोगो यः समाख्यातः स एवात्युत्तमः स्मृतः

nārīpuruṣayoḥ kānte samānavayaso sadā | saṃyogo yaḥ samākhyātaḥ sa evātyuttamaḥ smṛtaḥ

अत्युत्तमसुखस्यैव दातृत्वात्स तथाविधः । चातुर्यरूपवेषाद्यैः कुलशीलगुणैस्तथा

atyuttamasukhasyaiva dātṛtvātsa tathāvidhaḥ | cāturyarūpaveṣādyaiḥ kulaśīlaguṇaistathā

परस्परसमुत्कर्षः कथ्यते हि परस्परम् । तं चेत्करोषि संयोगं वीरेण च मया सह

parasparasamutkarṣaḥ kathyate hi parasparam | taṃ cetkaroṣi saṃyogaṃ vīreṇa ca mayā saha

अत्युत्तमसुखस्यैव प्राप्तिः स्यात्ते न संशयः । नानाविधानि रूपाणि करोमि स्वेच्छया प्रिये

atyuttamasukhasyaiva prāptiḥ syātte na saṃśayaḥ | nānāvidhāni rūpāṇi karomi svecchayā priye

इन्द्रादयः सुराः सर्वे संग्रामे विजिता मया । रत्‍नानि यानि दिव्यानि भवनेऽस्मिन्ममाधुना

indrādayaḥ surāḥ sarve saṃgrāme vijitā mayā | ratnāni yāni divyāni bhavane'sminmamādhunā

भुंक्ष्व त्वं तानि सर्वाणि यथेष्टं देहि वा यथा । पट्टराज्ञी भवाद्य त्वं दासोऽस्मि तव सुन्दरि

bhuṃkṣva tvaṃ tāni sarvāṇi yatheṣṭaṃ dehi vā yathā | paṭṭarājñī bhavādya tvaṃ dāso'smi tava sundari

वैरं त्यजेऽहं देवैस्तु तव वाक्यान्न संशयः । यथा त्वं सुखमाप्नोषि तथाहं करवाणि वै

vairaṃ tyaje'haṃ devaistu tava vākyānna saṃśayaḥ | yathā tvaṃ sukhamāpnoṣi tathāhaṃ karavāṇi vai

आज्ञापय विशालाक्षि तथाहं प्रकरोम्यथ । चित्तं मे तव रूपेण मोहितं चारुभाषिणि

ājñāpaya viśālākṣi tathāhaṃ prakaromyatha | cittaṃ me tava rūpeṇa mohitaṃ cārubhāṣiṇi

आतुरोऽस्मि वरारोहे प्राप्तस्ते शरणं किल । प्रपन्नं पाहि रम्भोरु कामबाणैः प्रपीडितम्

āturo'smi varārohe prāptaste śaraṇaṃ kila | prapannaṃ pāhi rambhoru kāmabāṇaiḥ prapīḍitam

धर्माणामुत्तमो धर्मः शरणागतरक्षणम् । त्वदीयोऽस्म्यसितापाङ्‌गि सेवकोऽहं कृशोदरि

dharmāṇāmuttamo dharmaḥ śaraṇāgatarakṣaṇam | tvadīyo'smyasitāpāṅgi sevako'haṃ kṛśodari

मरणान्तं वचः सत्यं नान्यथा प्रकरोम्यहम् । पादौ नतोऽस्मि तन्वङ्‌गि त्यक्त्वा नानायुधानि ते

maraṇāntaṃ vacaḥ satyaṃ nānyathā prakaromyaham | pādau nato'smi tanvaṅgi tyaktvā nānāyudhāni te

दयां कुरु विशालाक्षि तप्तोऽस्मि काममार्गणैः । जन्मप्रभृति चार्वङ्‌गि दैन्यं नाचरितं मया

dayāṃ kuru viśālākṣi tapto'smi kāmamārgaṇaiḥ | janmaprabhṛti cārvaṅgi dainyaṃ nācaritaṃ mayā

ब्रह्मादीनीश्वरान्प्राप्य त्वयि तद्विदधाम्यहम् । चरितं मम जानन्ति रणे ब्रह्मादयः सुराः

brahmādīnīśvarānprāpya tvayi tadvidadhāmyaham | caritaṃ mama jānanti raṇe brahmādayaḥ surāḥ

सोऽप्यहं तव दासोऽस्मि मन्मुखं पश्य भामिनि । व्यास उवाच इति ब्रुवाणं तं दैत्यं देवी भगवती हि सा

so'pyahaṃ tava dāso'smi manmukhaṃ paśya bhāmini | vyāsa uvāca iti bruvāṇaṃ taṃ daityaṃ devī bhagavatī hi sā

प्रहस्य सस्मितं वाक्यमुवाच वरवर्णिनी । देव्युवाच नाहं पुरुषमिच्छामि परमं पुरुषं विना

prahasya sasmitaṃ vākyamuvāca varavarṇinī | devyuvāca nāhaṃ puruṣamicchāmi paramaṃ puruṣaṃ vinā

तस्य चेच्छास्म्यहं दैत्य सृजामि सकलं जगत् । स मां पश्यति विश्वात्मा तस्याहं प्रकृतिः शिवा

tasya cecchāsmyahaṃ daitya sṛjāmi sakalaṃ jagat | sa māṃ paśyati viśvātmā tasyāhaṃ prakṛtiḥ śivā

तत्सान्निध्यवशादेव चैतन्यं मयि शाश्वतम् । जडाहं तस्य संयोगात्प्रभवामि सचेतना

tatsānnidhyavaśādeva caitanyaṃ mayi śāśvatam | jaḍāhaṃ tasya saṃyogātprabhavāmi sacetanā

अयस्कान्तस्य सान्निध्यादयसश्चेतना यथा । न ग्राम्यसुखवाञ्छा मे कदाचिदपि जायते

ayaskāntasya sānnidhyādayasaścetanā yathā | na grāmyasukhavāñchā me kadācidapi jāyate

मूर्खस्त्वमसि मन्दात्मन् यत्स्त्रीसङ्गं चिकीर्षसि । नरस्य बन्धनार्थाय शृङ्खला स्त्री प्रकीर्तिता

mūrkhastvamasi mandātman yatstrīsaṅgaṃ cikīrṣasi | narasya bandhanārthāya śṛṅkhalā strī prakīrtitā

लोहबद्धोऽपि मुच्येत स्त्रीबद्धो नैव मुच्यते । किमिच्छसि च मन्दात्मन् मूत्रागारस्य सेवनम्

lohabaddho'pi mucyeta strībaddho naiva mucyate | kimicchasi ca mandātman mūtrāgārasya sevanam

शमं कुरु सुखाय त्वं शमात्सुखमवाप्स्यसि । नारीसङ्गे महद्दुःखं जानन्किं त्वं विमुह्यसि

śamaṃ kuru sukhāya tvaṃ śamātsukhamavāpsyasi | nārīsaṅge mahadduḥkhaṃ jānankiṃ tvaṃ vimuhyasi

त्यज वैरं सुरैः सार्धं यथेष्टं विचरावनौ । पातालं गच्छ वा कामं जीवितेच्छा यदस्ति ते

tyaja vairaṃ suraiḥ sārdhaṃ yatheṣṭaṃ vicarāvanau | pātālaṃ gaccha vā kāmaṃ jīvitecchā yadasti te

अथवा कुरु संग्रामं बलवत्यस्मि साम्प्रतम् । प्रेषिताहं सुरैः सर्वैस्तव नाशाय दानव

athavā kuru saṃgrāmaṃ balavatyasmi sāmpratam | preṣitāhaṃ suraiḥ sarvaistava nāśāya dānava

सत्यं ब्रवीमि येनाद्य त्वया वचनसौहृदम् । दर्शितं तेन तुष्टास्मि जीवन्गच्छ यथासुखम्

satyaṃ bravīmi yenādya tvayā vacanasauhṛdam | darśitaṃ tena tuṣṭāsmi jīvangaccha yathāsukham

सतां सप्तपदी मैत्री तेन मुञ्चामि जीवितम् । मरणेच्छास्ति चेद्युद्धं कुरु वीर यथासुखम्

satāṃ saptapadī maitrī tena muñcāmi jīvitam | maraṇecchāsti cedyuddhaṃ kuru vīra yathāsukham

हनिष्यामि महाबाहो त्वामहं नात्र संशयः । व्यास उवाच इति तस्या वचः श्रुत्वा दानवः काममोहितः

haniṣyāmi mahābāho tvāmahaṃ nātra saṃśayaḥ | vyāsa uvāca iti tasyā vacaḥ śrutvā dānavaḥ kāmamohitaḥ

उवाच श्लक्ष्णया वाचा मधुरं वचनं ततः । बिभेम्यहं वरारोहे त्वां प्रहर्तुं वरानने

uvāca ślakṣṇayā vācā madhuraṃ vacanaṃ tataḥ | bibhemyahaṃ varārohe tvāṃ prahartuṃ varānane

कोमलां चारुसर्वाङ्गीं नारीं नरविमोहिनीम् । जित्वा हरिहरादींश्च लोकपालांश्च सर्वशः

komalāṃ cārusarvāṅgīṃ nārīṃ naravimohinīm | jitvā hariharādīṃśca lokapālāṃśca sarvaśaḥ

किं त्वया सह युद्धं मे युक्तं कमललोचने । रोचते यदि चार्वङ्‌गि विवाहं कुरु मां भज

kiṃ tvayā saha yuddhaṃ me yuktaṃ kamalalocane | rocate yadi cārvaṅgi vivāhaṃ kuru māṃ bhaja

नोचेद्‌ गच्छ यथेष्टं ते देशं यस्मात्समागता । नाहं त्वां प्रहरिष्यामि यतो मैत्री कृता त्वया

noced gaccha yatheṣṭaṃ te deśaṃ yasmātsamāgatā | nāhaṃ tvāṃ prahariṣyāmi yato maitrī kṛtā tvayā

हितमुक्तं शुभं वाक्यं तस्माद्‌ गच्छ यथासुखम् । का शोभा मे भवेदन्ते हत्वा त्वां चारुलोचनाम्

hitamuktaṃ śubhaṃ vākyaṃ tasmād gaccha yathāsukham | kā śobhā me bhavedante hatvā tvāṃ cārulocanām

स्त्रीहत्या बालहत्या च ब्रह्महत्या दुरत्यया । गृहीत्वा त्वां गृहं नूनं गच्छाम्यद्य वरानने

strīhatyā bālahatyā ca brahmahatyā duratyayā | gṛhītvā tvāṃ gṛhaṃ nūnaṃ gacchāmyadya varānane

तथापि मे फलं न स्याद्‌बलाद्‌भोगसुखं कुतः । प्रब्रवीमि सुकेशि त्वां विनयावनतो यतः

tathāpi me phalaṃ na syādbalādbhogasukhaṃ kutaḥ | prabravīmi sukeśi tvāṃ vinayāvanato yataḥ

पुरुषस्य सुखं न स्यादृते कान्तामुखाम्बुजात् । तत्तथैव हि नारीणां न स्याच्च पुरुषं विना

puruṣasya sukhaṃ na syādṛte kāntāmukhāmbujāt | tattathaiva hi nārīṇāṃ na syācca puruṣaṃ vinā

संयोगे सुखसम्भूतिर्वियोगे दुःखसम्भवः । कान्तासि रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता

saṃyoge sukhasambhūtirviyoge duḥkhasambhavaḥ | kāntāsi rūpasampannā sarvābharaṇabhūṣitā

चातुर्यं त्वयि किं नास्ति यतो मां न भजस्यहो । तवोपदिष्टं केनेदं भोगानां परिवर्जनम्

cāturyaṃ tvayi kiṃ nāsti yato māṃ na bhajasyaho | tavopadiṣṭaṃ kenedaṃ bhogānāṃ parivarjanam

वञ्चितासि प्रियालापे वैरिणा केनचित्त्विह । मुञ्चाग्रहमिमं कान्ते कुरु कार्यं सुशोभनम्

vañcitāsi priyālāpe vairiṇā kenacittviha | muñcāgrahamimaṃ kānte kuru kāryaṃ suśobhanam

सुखं तव ममापि स्याद्विवाहे विहिते किल । विष्णुर्लक्ष्या सहाभाति सावित्र्या च सहात्मभूः

sukhaṃ tava mamāpi syādvivāhe vihite kila | viṣṇurlakṣyā sahābhāti sāvitryā ca sahātmabhūḥ

रुद्रो भाति च पार्वत्या शच्या शतमखस्तथा । का नारी पतिहीना च सुखं प्राप्नोति शाश्वतम्

rudro bhāti ca pārvatyā śacyā śatamakhastathā | kā nārī patihīnā ca sukhaṃ prāpnoti śāśvatam

येन त्वमसितापाङ्‌गि न करोषि पतिं शुभम् । कामः क्वाद्य गतः कान्ते यस्त्वां बाणैः सुकोमलैः

yena tvamasitāpāṅgi na karoṣi patiṃ śubham | kāmaḥ kvādya gataḥ kānte yastvāṃ bāṇaiḥ sukomalaiḥ

मादनैः पञ्चभिः कामं न ताडयति मन्दधीः । मन्येऽहमिव कामोऽपि दयावांस्त्वयि सुन्दरि

mādanaiḥ pañcabhiḥ kāmaṃ na tāḍayati mandadhīḥ | manye'hamiva kāmo'pi dayāvāṃstvayi sundari

अबलेति च मन्वानो न प्रेरयति मार्गणान् । मनोभवस्य वैरं वा किमप्यस्ति मया सह

abaleti ca manvāno na prerayati mārgaṇān | manobhavasya vairaṃ vā kimapyasti mayā saha

तेन च त्वय्यरालाक्षि न मुञ्चति शिलीमुखान् । अथवा मेऽहितैर्देवैर्वारितोऽसौ झषध्वजः

tena ca tvayyarālākṣi na muñcati śilīmukhān | athavā me'hitairdevairvārito'sau jhaṣadhvajaḥ

सुखविध्वंसिभिस्तेन त्वयि न प्रहरत्यपि । त्यक्त्वा मां मृगशावाक्षि पश्चात्तापं करिष्यसि

sukhavidhvaṃsibhistena tvayi na praharatyapi | tyaktvā māṃ mṛgaśāvākṣi paścāttāpaṃ kariṣyasi

मन्दोदरीव तन्वङ्‌गि परित्यज्य शुभं नृपम् । अनुकूलं पतिं पश्चात्सा चकार शठं पतिम् । कामार्ता च यदा जाता मोहेन व्याकुलान्तरा

mandodarīva tanvaṅgi parityajya śubhaṃ nṛpam | anukūlaṃ patiṃ paścātsā cakāra śaṭhaṃ patim | kāmārtā ca yadā jātā mohena vyākulāntarā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे महिषद्वारा देवीप्रबोधनं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣadvārā devīprabodhanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १७

राजपुत्रीमन्दोदरीवृत्तवर्णनम् व्यास उवाच ।। इति श्रुत्वा वचस्तस्य देवी पप्रच्छ दानवम् ।। का सा मंदोदरी नारी कोऽसौ त्यक्तो नृपस्तया

rājaputrīmandodarīvṛttavarṇanam vyāsa uvāca || iti śrutvā vacastasya devī papraccha dānavam || kā sā maṃdodarī nārī ko'sau tyakto nṛpastayā

शठः को वा नृपः पश्चात्तन्मे ब्रूहि कथानकम् ।। विस्तरेण यथा प्राप्तं दुःखं वनितया पुनः

śaṭhaḥ ko vā nṛpaḥ paścāttanme brūhi kathānakam || vistareṇa yathā prāptaṃ duḥkhaṃ vanitayā punaḥ

महिष उवाच ।। सिंहलो नाम देशो ऽस्ति विख्यातः पृथिवीतले ।। घनपादपसंयुक्तो धनधान्यसमृद्धिमान्

mahiṣa uvāca || siṃhalo nāma deśo 'sti vikhyātaḥ pṛthivītale || ghanapādapasaṃyukto dhanadhānyasamṛddhimān

चंद्रसेनाऽभिधस्तत्र राजा धर्मपरायणः ।। न्यायदंडधरः शांतः प्रजापालनतत्परः

caṃdrasenā'bhidhastatra rājā dharmaparāyaṇaḥ || nyāyadaṃḍadharaḥ śāṃtaḥ prajāpālanatatparaḥ

सत्यवादी मृदुः शूरस्तितिक्षुर्नीतिसागरः ।। शास्त्रवित्सर्वधर्मज्ञो धनुर्वेदेऽतिनिष्ठितः

satyavādī mṛduḥ śūrastitikṣurnītisāgaraḥ || śāstravitsarvadharmajño dhanurvede'tiniṣṭhitaḥ

तस्य भार्या वरारोहा सुन्दरी सुभगा शुभा ।। सदाचाराऽतिसुमुखीं पतिभक्तिपरायणा

tasya bhāryā varārohā sundarī subhagā śubhā || sadācārā'tisumukhīṃ patibhaktiparāyaṇā

नाम्ना गुणवती कांता सर्वलक्षणसंयुता ।। सुषुवे प्रथमे गर्भे पुत्रीं सा चातिसुन्दरीम्

nāmnā guṇavatī kāṃtā sarvalakṣaṇasaṃyutā || suṣuve prathame garbhe putrīṃ sā cātisundarīm

पिता चातीव संतुष्टः पुत्रीं प्राप्य मनोरमाम् ।। मन्दोदरीति नामास्याः पिता चक्रे मुदान्वितः

pitā cātīva saṃtuṣṭaḥ putrīṃ prāpya manoramām || mandodarīti nāmāsyāḥ pitā cakre mudānvitaḥ

इंदोः कलेव चात्यर्थं ववृधे सा दिनेदिने ।। दशवर्षा यदा जाता कन्या चातिमनोहरा

iṃdoḥ kaleva cātyarthaṃ vavṛdhe sā dinedine || daśavarṣā yadā jātā kanyā cātimanoharā

5.17.10

वरार्थं नृपतिश्चिन्तामवाप च दिनेदिने ।। मद्रदेशाधिपः शूरः सुधन्वा नाम पार्थिवः

varārthaṃ nṛpatiścintāmavāpa ca dinedine || madradeśādhipaḥ śūraḥ sudhanvā nāma pārthivaḥ

तस्य पुत्रोऽतिमेधावी कंबुग्रीवोऽतिविश्रुतः ।। ब्राह्मणैः कथितो राज्ञे स युक्तोऽस्या वरः शुभः

tasya putro'timedhāvī kaṃbugrīvo'tiviśrutaḥ || brāhmaṇaiḥ kathito rājñe sa yukto'syā varaḥ śubhaḥ

सर्वलक्षणसंपन्नः सर्वविद्यार्थपारगः ।। राज्ञा पृष्टा तदा राज्ञा नाम्ना गुणवती प्रिया

sarvalakṣaṇasaṃpannaḥ sarvavidyārthapāragaḥ || rājñā pṛṣṭā tadā rājñā nāmnā guṇavatī priyā

कंबुग्रीवाय कन्यां स्वां दास्यामि वरवर्णिनीम् ।। सा तु पत्युर्वचः श्रुत्वा पुत्रीं पप्रच्छ सादरम्

kaṃbugrīvāya kanyāṃ svāṃ dāsyāmi varavarṇinīm || sā tu patyurvacaḥ śrutvā putrīṃ papraccha sādaram

विवाहं ते पिता कर्तुं कंबुग्रीवेण वांछति ।। तच्छ्रुत्वा मातरं प्राह वाक्यं मन्दोदरी तदा

vivāhaṃ te pitā kartuṃ kaṃbugrīveṇa vāṃchati || tacchrutvā mātaraṃ prāha vākyaṃ mandodarī tadā

नाहं पतिं करिष्यामि नेच्छा मेऽस्ति परिग्रहे ।। कौमारं व्रतमास्थाय कालं नेष्यामि सर्वथा

nāhaṃ patiṃ kariṣyāmi necchā me'sti parigrahe || kaumāraṃ vratamāsthāya kālaṃ neṣyāmi sarvathā

स्वातंत्र्येण चरिष्यामि तपस्तीव्रं सदैव हि ।। पारतंत्र्य परंदुःखं मातः संसारसागरे

svātaṃtryeṇa cariṣyāmi tapastīvraṃ sadaiva hi || pārataṃtrya paraṃduḥkhaṃ mātaḥ saṃsārasāgare

स्वातंत्र्या न्मोक्षमित्याहुः पण्डिताः शास्त्रकोविदा ।। तस्मान्मुक्ता भविष्यामि पत्या मे न प्रयोजनम्

svātaṃtryā nmokṣamityāhuḥ paṇḍitāḥ śāstrakovidā || tasmānmuktā bhaviṣyāmi patyā me na prayojanam

विवाहे वर्तमाने तु पावकस्य च सन्निधौ ।। वक्तव्यं वचनं सम्यक्त्वदधीनाऽस्मि सर्वदा

vivāhe vartamāne tu pāvakasya ca sannidhau || vaktavyaṃ vacanaṃ samyaktvadadhīnā'smi sarvadā

श्वश्रूदेवरवर्गाणां दासीत्वं श्वशुरालये ।। पतिचिंत्तानुवर्तित्वं दुःखादुः खतरं स्मृतम्

śvaśrūdevaravargāṇāṃ dāsītvaṃ śvaśurālaye || paticiṃttānuvartitvaṃ duḥkhāduḥ khataraṃ smṛtam

5.17.20

कदाचित्पतिरन्यां वा कामिनीं च भजेद्यदि ।। तदा महत्तरं दुःखं सपत्नीसंभवं भवेत्

kadācitpatiranyāṃ vā kāminīṃ ca bhajedyadi || tadā mahattaraṃ duḥkhaṃ sapatnīsaṃbhavaṃ bhavet

तदेर्ष्या जायते पत्यौ क्लेशश्चापि भवेदथ ।। संसारे क्व सुखं मातर्नारीणां च विशेषतः

taderṣyā jāyate patyau kleśaścāpi bhavedatha || saṃsāre kva sukhaṃ mātarnārīṇāṃ ca viśeṣataḥ

स्वभावात्परतन्त्राणां संसारे स्वप्नधर्मिणि ।। श्रुतं मया पुरा मातरुत्तानचरणात्मजः

svabhāvātparatantrāṇāṃ saṃsāre svapnadharmiṇi || śrutaṃ mayā purā mātaruttānacaraṇātmajaḥ

उत्तमः सर्वधर्मज्ञो धुवादवरजो नृपः ।। पत्नीं धर्मपरां साध्वीं पतिभक्तिपरायणाम्

uttamaḥ sarvadharmajño dhuvādavarajo nṛpaḥ || patnīṃ dharmaparāṃ sādhvīṃ patibhaktiparāyaṇām

अपराधं विना कांतां त्यक्तवान्विपिने प्रियाम् ।। एवंविधानि दुःखानि विद्यमाने तु भर्तरि

aparādhaṃ vinā kāṃtāṃ tyaktavānvipine priyām || evaṃvidhāni duḥkhāni vidyamāne tu bhartari

कालयोगान्मृते तस्मिन्नारी स्याद् दुःखभाजनम्।। वैधव्यं परमं दुःखं शोक संतापकारकम्

kālayogānmṛte tasminnārī syād duḥkhabhājanam|| vaidhavyaṃ paramaṃ duḥkhaṃ śoka saṃtāpakārakam

परोषि(पि?)तपतित्वेऽपि दुःखं स्यादधिकं गृहे ।। मदनाग्निविदग्धायाः किं सुख पति संगजम्

paroṣi(pi?)tapatitve'pi duḥkhaṃ syādadhikaṃ gṛhe || madanāgnividagdhāyāḥ kiṃ sukha pati saṃgajam

तस्मात्पतिर्न कर्तव्यः सर्वथेति मतिर्मम ।। एवं प्रोक्ता तदा माता पतिं प्राह नृपात्मजा

tasmātpatirna kartavyaḥ sarvatheti matirmama || evaṃ proktā tadā mātā patiṃ prāha nṛpātmajā

न च वांछति भर्तारं कौमारव्रतधारिणी ।। व्रतजाप्यपरा नित्यं संसाराद्विमुखी सदा

na ca vāṃchati bhartāraṃ kaumāravratadhāriṇī || vratajāpyaparā nityaṃ saṃsārādvimukhī sadā

न कांक्षति पतिं कर्तुं बहुदोषविचक्षणा ।। भार्याया भाषितं श्रुत्वा तथैव संस्थितो नृपः

na kāṃkṣati patiṃ kartuṃ bahudoṣavicakṣaṇā || bhāryāyā bhāṣitaṃ śrutvā tathaiva saṃsthito nṛpaḥ

5.17.30

विवाहो न कृतः पुत्र्या ज्ञात्वा भाववि वर्जिताम् ।। वर्तमाना गृहेष्वेवं पित्रा मात्रा च रक्षिता

vivāho na kṛtaḥ putryā jñātvā bhāvavi varjitām || vartamānā gṛheṣvevaṃ pitrā mātrā ca rakṣitā

यौवनस्यांकुरा जाता नारीणां काम दीपकाः ।। तथाऽपि सा वयस्याभिः प्रेरिताऽपि पुनः पुनः

yauvanasyāṃkurā jātā nārīṇāṃ kāma dīpakāḥ || tathā'pi sā vayasyābhiḥ preritā'pi punaḥ punaḥ

चकमे न पतिं कर्तुं ज्ञानार्थपद भाषिणी ।। एकदोद्यानदेशे सा विहर्तुं बहुपादपे

cakame na patiṃ kartuṃ jñānārthapada bhāṣiṇī || ekadodyānadeśe sā vihartuṃ bahupādape

जगाम सुमुखी प्रेम्णा सैरंध्रीगणसेविता ।। रेमे कृशोदरी तत्रापश्यत्कुसुमिता लताः

jagāma sumukhī premṇā sairaṃdhrīgaṇasevitā || reme kṛśodarī tatrāpaśyatkusumitā latāḥ

पुष्पाणि चिन्वती रम्या वयस्याभिः समावृता ।। कोसलाधिपतिस्तत्र मार्गे दैववशात्तदा

puṣpāṇi cinvatī ramyā vayasyābhiḥ samāvṛtā || kosalādhipatistatra mārge daivavaśāttadā

आजगाम महावीरो वीरसेनोऽतिविश्रुतः ।। एकाकी रथमारूढः कतिचित्सेवकैर्वृतः

ājagāma mahāvīro vīraseno'tiviśrutaḥ || ekākī rathamārūḍhaḥ katicitsevakairvṛtaḥ

सैन्यं च पृष्ठतस्तस्य समायाति शनैः शनैः ।। दृष्टस्तस्या वयस्या तु दूरतः पार्थिवस्तदा

sainyaṃ ca pṛṣṭhatastasya samāyāti śanaiḥ śanaiḥ || dṛṣṭastasyā vayasyā tu dūrataḥ pārthivastadā

मंदोदर्यै तथा प्रोक्तं समायाति नरः पथि ।। रथारूढो महाबाहू रूपवान्मदनोऽपरः

maṃdodaryai tathā proktaṃ samāyāti naraḥ pathi || rathārūḍho mahābāhū rūpavānmadano'paraḥ

मन्येऽहं नृपतिः कश्चित्प्राप्तो भाग्यवशादिह ।। एवं ब्रुवत्यां तत्रासौ कोशलेन्द्रः समागतः

manye'haṃ nṛpatiḥ kaścitprāpto bhāgyavaśādiha || evaṃ bruvatyāṃ tatrāsau kośalendraḥ samāgataḥ

दृष्ट्वा तामसितापांगीं विस्मयं प्राप भूपतिः ।। उत्तीर्य स रथात्तूर्णं पप्रच्छ परिचारिकाम्

dṛṣṭvā tāmasitāpāṃgīṃ vismayaṃ prāpa bhūpatiḥ || uttīrya sa rathāttūrṇaṃ papraccha paricārikām

5.17.40

केयं बाला विशालाक्षी कस्य पुत्री वदाशु मे ।। एवं पृष्टा तु सैरंध्री तमुवाच शुचिस्मिता

keyaṃ bālā viśālākṣī kasya putrī vadāśu me || evaṃ pṛṣṭā tu sairaṃdhrī tamuvāca śucismitā

प्रथमं ब्रूहि मे वीर पृच्छामि त्वां सुलोचनम् ।। कोऽसि त्वं किमिहायातः किं कार्यं वद सांप्रतम्

prathamaṃ brūhi me vīra pṛcchāmi tvāṃ sulocanam || ko'si tvaṃ kimihāyātaḥ kiṃ kāryaṃ vada sāṃpratam

इति पृष्टस्तु सैरंध्र्या तामु वाच महीपतिः ।। कोसलो नाम देशोऽस्ति पृथिव्यां परमाद्भुतः

iti pṛṣṭastu sairaṃdhryā tāmu vāca mahīpatiḥ || kosalo nāma deśo'sti pṛthivyāṃ paramādbhutaḥ

तस्य पालयिता चाहं वीरसेनाभिधः प्रिये ।। वाहिनी पृष्ठतः कामं समायाति चतुर्विधा

tasya pālayitā cāhaṃ vīrasenābhidhaḥ priye || vāhinī pṛṣṭhataḥ kāmaṃ samāyāti caturvidhā

मार्गभ्रमादिह प्राप्तं विद्धि मां कोसलाधिपम् ।। सैरंध्र्युवाच ।। चन्द्रसेनसुता राजन्नाम्ना मन्दोदरी किल

mārgabhramādiha prāptaṃ viddhi māṃ kosalādhipam || sairaṃdhryuvāca || candrasenasutā rājannāmnā mandodarī kila

उद्याने रंतुकामेयं प्राप्ता कमल लोचना ।। श्रुत्वा तद्भाषितं राजा प्रत्युवाच प्रसाधिकाम्

udyāne raṃtukāmeyaṃ prāptā kamala locanā || śrutvā tadbhāṣitaṃ rājā pratyuvāca prasādhikām

सैरंध्रि चतुराऽसि त्वं राजपुत्रीं प्रबोधय ।। ककुत्स्थवंशजश्चाहं राजाऽस्मि चारुलोचने

sairaṃdhri caturā'si tvaṃ rājaputrīṃ prabodhaya || kakutsthavaṃśajaścāhaṃ rājā'smi cārulocane

गांधर्वेण विवाहेन पतिं मां कुरु कामिनि ।। न मे भार्याऽस्ति सुश्रोणि वयसोऽद्भुतयौवनाम्

gāṃdharveṇa vivāhena patiṃ māṃ kuru kāmini || na me bhāryā'sti suśroṇi vayaso'dbhutayauvanām

वांछामि रूपसंपन्नां सुकुलां कामिनीं किल ।। अथवा ते पिता मह्यं विधिना दातुमर्हति

vāṃchāmi rūpasaṃpannāṃ sukulāṃ kāminīṃ kila || athavā te pitā mahyaṃ vidhinā dātumarhati

अनुकूल पतिश्चाहं भविष्यामि न संशयः ।। महिष उवाच ।। इत्याऽऽकर्ण्य वचस्तस्य सैरंध्री प्राह तां तदा

anukūla patiścāhaṃ bhaviṣyāmi na saṃśayaḥ || mahiṣa uvāca || ityā''karṇya vacastasya sairaṃdhrī prāha tāṃ tadā

5.17.50

प्रहस्य मधुरं वाक्यं कामशास्त्रविशारदा ।। मन्दोदरि नृपः प्राप्तः सूर्यवंशसमुद्भवः

prahasya madhuraṃ vākyaṃ kāmaśāstraviśāradā || mandodari nṛpaḥ prāptaḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ

रूपवान्बलवान्कांतो वयसा त्वत्समः पुनः ।। प्रीतिमान्नृपतिर्जातस्त्वयि सुन्दरि सर्वथा

rūpavānbalavānkāṃto vayasā tvatsamaḥ punaḥ || prītimānnṛpatirjātastvayi sundari sarvathā

पिताऽपि ते विशालाक्षि परितप्यति सर्वथा ।। विवाहकालं ते ज्ञात्वा त्वां च वैराग्यसंयुताम्

pitā'pi te viśālākṣi paritapyati sarvathā || vivāhakālaṃ te jñātvā tvāṃ ca vairāgyasaṃyutām

इत्याहाऽस्मान्स नृपतिर्विनिःश्वस्य पुनः पुनः ।। पुत्रीं प्रबोधयत्वेतां सैरंध्र्यः सेवने रताः

ityāhā'smānsa nṛpatirviniḥśvasya punaḥ punaḥ || putrīṃ prabodhayatvetāṃ sairaṃdhryaḥ sevane ratāḥ

वक्तुं शक्ता वयं न त्वां हठधर्मरतां पुनः ।। भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धमोंऽब्रवीन्मनुः

vaktuṃ śaktā vayaṃ na tvāṃ haṭhadharmaratāṃ punaḥ || bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ paro dhamoṃ'bravīnmanuḥ

भर्तारं सेवमाना वै नारी स्वर्गमवाप्नुयात् ।। तस्मात्कुरु विशालाक्षि विवाहं विधिपूर्वकम्

bhartāraṃ sevamānā vai nārī svargamavāpnuyāt || tasmātkuru viśālākṣi vivāhaṃ vidhipūrvakam

मन्दोदर्युवाच ।। नाऽहं पतिं करिष्यामि चरिष्ये तपमद्भुतम् ।। निवारय नृपं बाले किं मां पश्यति निस्त्रपः

mandodaryuvāca || nā'haṃ patiṃ kariṣyāmi cariṣye tapamadbhutam || nivāraya nṛpaṃ bāle kiṃ māṃ paśyati nistrapaḥ

सैरंध्र्युवाच ।। दुर्जयो देवि कामोऽसौ कालोऽसौ दुरतिक्रमः ।। तस्मान्मे वचनं पथ्यं कर्तुमर्हसि सुंदरि

sairaṃdhryuvāca || durjayo devi kāmo'sau kālo'sau duratikramaḥ || tasmānme vacanaṃ pathyaṃ kartumarhasi suṃdari

अन्यथा व्यसनं नूनमा पतेदिति निश्चयः ।। इति तस्या वचः श्रुत्वा कन्यो वाचाथ तां सखीम्

anyathā vyasanaṃ nūnamā patediti niścayaḥ || iti tasyā vacaḥ śrutvā kanyo vācātha tāṃ sakhīm

यद्यद्भवेत्तद्भवतु दैवयोगादसंशयम् ।। न विवाहं करिष्येऽहं सर्वथा परिचारिके

yadyadbhavettadbhavatu daivayogādasaṃśayam || na vivāhaṃ kariṣye'haṃ sarvathā paricārike

5.17.60

महिष उवाच ।। इति तस्यास्तु निर्बंधं ज्ञात्वा प्राह नृपं पुनः ।। गच्छ राजन्यथा कामं नेयमिच्छति सत्पतिम्

mahiṣa uvāca || iti tasyāstu nirbaṃdhaṃ jñātvā prāha nṛpaṃ punaḥ || gaccha rājanyathā kāmaṃ neyamicchati satpatim

नृपस्तु तद्वचः श्रुत्वा निर्गतः सह सेनया ।। कोशलान्विमना भूत्वा कामिनीं प्रति निःस्पृहः

nṛpastu tadvacaḥ śrutvā nirgataḥ saha senayā || kośalānvimanā bhūtvā kāminīṃ prati niḥspṛhaḥ

इति श्रीदेवी भागवते महापुराणे पचमस्कंधे सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīdevī bhāgavate mahāpurāṇe pacamaskaṃdhe saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १८

महिषासुरवधः महिष उवाच ।। तस्यास्तु भगिनी कन्या नाम्ना चेंदुमती शुभा ।। विवाह योग्या संजाता सुरू पाऽवरजा यदा

mahiṣāsuravadhaḥ mahiṣa uvāca || tasyāstu bhaginī kanyā nāmnā ceṃdumatī śubhā || vivāha yogyā saṃjātā surū pā'varajā yadā

तस्या विवाहः संवृत्तः सूजाताश्च स्वयंवरः ।। राजानो बहुदेशीयाः संगतास्तत्र मंडपे

tasyā vivāhaḥ saṃvṛttaḥ sūjātāśca svayaṃvaraḥ || rājāno bahudeśīyāḥ saṃgatāstatra maṃḍape

तया वृतो नृपः कश्चिद्बलवान्रूपसंयुतः ।। कुलशीलसमायुक्तः सर्वलक्षणसंयुतः

tayā vṛto nṛpaḥ kaścidbalavānrūpasaṃyutaḥ || kulaśīlasamāyuktaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ

तदा कामातुरा जाता विटं वीक्ष्य नृपं तु सा ।। चकमे दैवयोगात्तु शठं चातुर्यभूषितम्

tadā kāmāturā jātā viṭaṃ vīkṣya nṛpaṃ tu sā || cakame daivayogāttu śaṭhaṃ cāturyabhūṣitam

पितरं प्राह तन्वंगी विवाहं कुरु मे पितः ।। इच्छा मेऽद्य समुद्भूता दृष्ट्वा भद्राधिपं त्विह

pitaraṃ prāha tanvaṃgī vivāhaṃ kuru me pitaḥ || icchā me'dya samudbhūtā dṛṣṭvā bhadrādhipaṃ tviha

चंद्रसेनोऽपि तच्छुत्वा पुत्र्या यद्भाषितं रहः ।। प्रहसन्नेव मनसा तत्कार्ये तत्परोऽभवत्

caṃdraseno'pi tacchutvā putryā yadbhāṣitaṃ rahaḥ || prahasanneva manasā tatkārye tatparo'bhavat

तमाहूय नृप गेहे विवाहविधिना ददौ ।। कन्यां मंदोदरीं तस्मै पारिबर्हं तथा बहु

tamāhūya nṛpa gehe vivāhavidhinā dadau || kanyāṃ maṃdodarīṃ tasmai pāribarhaṃ tathā bahu

चारुदेष्णोऽपि तां प्राप्य सुन्दरीं मुदितोऽभवत् ।। जगाम स्वगृहं तुष्टो राजाऽपि सहितः स्त्रिया

cārudeṣṇo'pi tāṃ prāpya sundarīṃ mudito'bhavat || jagāma svagṛhaṃ tuṣṭo rājā'pi sahitaḥ striyā

रेमे नृपतिशार्दूलः कामिन्या बहुवासरान् ।। कदाचिद्दासपत्न्या स रममाणो रहः किल

reme nṛpatiśārdūlaḥ kāminyā bahuvāsarān || kadāciddāsapatnyā sa ramamāṇo rahaḥ kila

5.18.10

सैरंध्र्या कथितं तस्यै तया दृष्टः पतिस्तथा ।। उपलंभं ददौ तस्मै स्मितपूर्वं रुषाऽन्विता

sairaṃdhryā kathitaṃ tasyai tayā dṛṣṭaḥ patistathā || upalaṃbhaṃ dadau tasmai smitapūrvaṃ ruṣā'nvitā

कदाचिदपि सामान्यां रहो रूपवतीं नृपः ।। क्रीडयंल्लालयन्दृष्टः खेदं प्राप तदैव सा

kadācidapi sāmānyāṃ raho rūpavatīṃ nṛpaḥ || krīḍayaṃllālayandṛṣṭaḥ khedaṃ prāpa tadaiva sā

न ज्ञातोऽयं शठः पूर्वं यदा दृष्टः स्वयंवरे ।। किं कृतं तु मया मोहाद्वंचिताऽहं नृपेण ह

na jñāto'yaṃ śaṭhaḥ pūrvaṃ yadā dṛṣṭaḥ svayaṃvare || kiṃ kṛtaṃ tu mayā mohādvaṃcitā'haṃ nṛpeṇa ha

किं करोम्यद्य संताप निर्लज्जे निर्घृणे शठे ।। का प्रीतिरीदृशे पत्यौ धिगद्य मम जीवितम्

kiṃ karomyadya saṃtāpa nirlajje nirghṛṇe śaṭhe || kā prītirīdṛśe patyau dhigadya mama jīvitam

अद्यप्रभृति संसारे सुखं त्यक्तं मया खलु ।। पतिसंभोगजं सर्वं संतोषोऽद्य मया कृतः

adyaprabhṛti saṃsāre sukhaṃ tyaktaṃ mayā khalu || patisaṃbhogajaṃ sarvaṃ saṃtoṣo'dya mayā kṛtaḥ

अकर्तव्यं कृतं कार्यं तज्जातं दुःखदं मम ।। देहत्यागः क्रियते चेद्धत्याऽतीव दुरत्यया

akartavyaṃ kṛtaṃ kāryaṃ tajjātaṃ duḥkhadaṃ mama || dehatyāgaḥ kriyate ceddhatyā'tīva duratyayā

पितृगेहं व्रजाम्याशु तत्राऽपि न सुखं भवेत् ।। हास्ययोग्या सखीनां तु भवेयं नात्र संशयः

pitṛgehaṃ vrajāmyāśu tatrā'pi na sukhaṃ bhavet || hāsyayogyā sakhīnāṃ tu bhaveyaṃ nātra saṃśayaḥ

तस्मादत्रैव संवासो वैराग्ययुतया मया ।। कर्तव्यः कालयोगेन त्यक्त्वा कामसुखं पुनः

tasmādatraiva saṃvāso vairāgyayutayā mayā || kartavyaḥ kālayogena tyaktvā kāmasukhaṃ punaḥ

महिष उवाच ।। इति संचिंत्य सा नारी दुःखशोक परायणा ।। स्थिता पतिगृहं त्यक्त्वा सुखं संसारजं ततः

mahiṣa uvāca || iti saṃciṃtya sā nārī duḥkhaśoka parāyaṇā || sthitā patigṛhaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃsārajaṃ tataḥ

तस्मात्त्वमपि कल्याणि मामनादृत्य भूपतिम् ।। अन्यं कापुरुषं मंदं कामार्ता संश्रयिष्यसि

tasmāttvamapi kalyāṇi māmanādṛtya bhūpatim || anyaṃ kāpuruṣaṃ maṃdaṃ kāmārtā saṃśrayiṣyasi

5.18.20

वचनं कुरु मे तथ्यं नारीणां परमं हितम् ।। अकृत्वा परमं शोकं लप्स्यसे नात्र संशयः

vacanaṃ kuru me tathyaṃ nārīṇāṃ paramaṃ hitam || akṛtvā paramaṃ śokaṃ lapsyase nātra saṃśayaḥ

देव्युवाच ।। मदात्मन्गच्छ पातालं युद्धं वा कुरु सांप्रतम् ।। हत्वा त्वामसुरान्सर्वान्यमिष्यामि यथासुखम्

devyuvāca || madātmangaccha pātālaṃ yuddhaṃ vā kuru sāṃpratam || hatvā tvāmasurānsarvānyamiṣyāmi yathāsukham

यदा यदा हि साधूनां दुःखं भवति दानव ।। तदा तेषां च रक्षार्थं देहं संधारया म्यहम्

yadā yadā hi sādhūnāṃ duḥkhaṃ bhavati dānava || tadā teṣāṃ ca rakṣārthaṃ dehaṃ saṃdhārayā myaham

अरूपायाश्च मे रूपमजन्मायाश्च जन्म च ।। सुराणां रक्षणार्थाय विद्धि दैत्य विनिश्चितम्

arūpāyāśca me rūpamajanmāyāśca janma ca || surāṇāṃ rakṣaṇārthāya viddhi daitya viniścitam

सत्यं ब्रवीमि जानीहि प्रार्थिताहं सुरै किल ।। त्वद्वधार्थं हयारे त्वां हत्वा स्थास्यामि निश्चला

satyaṃ bravīmi jānīhi prārthitāhaṃ surai kila || tvadvadhārthaṃ hayāre tvāṃ hatvā sthāsyāmi niścalā

तस्माद्युध्यस्व वा गच्छ पातालमसुरालयम् ।। सवर्था त्वां हनिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम

tasmādyudhyasva vā gaccha pātālamasurālayam || savarthā tvāṃ haniṣyāmi satyametadbravīmyahama

व्यास उवाच ।। इत्युक्तः स तया देव्या धनुरादाय दानवः ।। युद्धकामः स्थितस्तत्र संग्रामांगणभूमिषु

vyāsa uvāca || ityuktaḥ sa tayā devyā dhanurādāya dānavaḥ || yuddhakāmaḥ sthitastatra saṃgrāmāṃgaṇabhūmiṣu

मुमोच तरसा बाणान्कर्णाऽऽकृष्टाञ्छिलाशितान् ।। देवी चिच्छेद तान्बाणैः क्रोधान्मुक्तै रयोमुखैः

mumoca tarasā bāṇānkarṇā''kṛṣṭāñchilāśitān || devī ciccheda tānbāṇaiḥ krodhānmuktai rayomukhaiḥ

तयोः परस्परं युद्धं संबभूव भयप्रदम् ।। देवानां दानवानां च परस्परजयैषिणाम्

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ saṃbabhūva bhayapradam || devānāṃ dānavānāṃ ca parasparajayaiṣiṇām

मध्ये दुर्धर आगत्य मुमोच शिलीमुखान् ।। देवीं प्रति विषासक्तान्कोपयन्नतिदारुणान्

madhye durdhara āgatya mumoca śilīmukhān || devīṃ prati viṣāsaktānkopayannatidāruṇān

5.18.30

ततो भगवती क्रुद्धा तं जघान शितैः शरैः ।। दुर्धरस्तु पपातोर्व्यां गतासुगिरिशृंगवत्

tato bhagavatī kruddhā taṃ jaghāna śitaiḥ śaraiḥ || durdharastu papātorvyāṃ gatāsugiriśṛṃgavat

तं तया निहतं दृष्ट्वा त्रिनेत्रः परमास्त्रवित् ।। आगत्य सप्तभिर्बाणैर्जघान पर मेश्वरिम्

taṃ tayā nihataṃ dṛṣṭvā trinetraḥ paramāstravit || āgatya saptabhirbāṇairjaghāna para meśvarim

अनागतांस्तु चिच्छेद देवी तान्विशिखैः शरान् ।। त्रिशूलेन त्रिनेत्रं तु जघान जगदंबिका

anāgatāṃstu ciccheda devī tānviśikhaiḥ śarān || triśūlena trinetraṃ tu jaghāna jagadaṃbikā

अन्धकस्त्वाज गामाशु हतं दृष्ट्वा त्रिलोचनम् ।। गदया लोहमय्याऽऽशु सिंहं विव्याध मस्तके

andhakastvāja gāmāśu hataṃ dṛṣṭvā trilocanam || gadayā lohamayyā''śu siṃhaṃ vivyādha mastake

सिंहस्तु नखघातेन तं हत्वा बलवत्तरम् ।। चखाद तरसा मांसमंधकस्य रुषाऽन्वितः

siṃhastu nakhaghātena taṃ hatvā balavattaram || cakhāda tarasā māṃsamaṃdhakasya ruṣā'nvitaḥ

तान्रणे निहतान्वीक्ष्य दानवो विस्मयं गतः ।। चिक्षेप तरसा बाणानतितीक्ष्णाञ्छि लाशितान्

tānraṇe nihatānvīkṣya dānavo vismayaṃ gataḥ || cikṣepa tarasā bāṇānatitīkṣṇāñchi lāśitān

द्विधा चक्रे शरान्देवी तानप्राप्ताञ्छिलीमुखैः ।। गदया ताडयामास दैत्यं वक्षसि चांबिका

dvidhā cakre śarāndevī tānaprāptāñchilīmukhaiḥ || gadayā tāḍayāmāsa daityaṃ vakṣasi cāṃbikā

स गदाभिहतो मूर्छामवापामरबाधकः ।। विषह्य पीडां पापात्मा पुनरागत्य सत्वरः

sa gadābhihato mūrchāmavāpāmarabādhakaḥ || viṣahya pīḍāṃ pāpātmā punarāgatya satvaraḥ

जघान गदया सिंहं मूर्ध्नि क्रोधसमन्वितः ।। सिंहोऽपि नखघातेन तं ददार महासुरम्

jaghāna gadayā siṃhaṃ mūrdhni krodhasamanvitaḥ || siṃho'pi nakhaghātena taṃ dadāra mahāsuram

विहाय पौरुषं रूपं सोऽपि सिंहो बभूव ह ।। नखैर्विदारयामास देवीसिंहं मदोत्कटम्

vihāya pauruṣaṃ rūpaṃ so'pi siṃho babhūva ha || nakhairvidārayāmāsa devīsiṃhaṃ madotkaṭam

5.18.40

तं च केसरिणं वीक्ष्य देवी क्रुद्धा ह्ययोमुखैः ।। शरैरवाकिरत्तीक्ष्णैः शरैराशीविषैरिव

taṃ ca kesariṇaṃ vīkṣya devī kruddhā hyayomukhaiḥ || śarairavākirattīkṣṇaiḥ śarairāśīviṣairiva

त्यक्त्वा स हरिरूपं तु गजो भूत्वा मदस्रवः ।। शैल शृंगं करे कृत्वा चिक्षेप चंडिकां प्रति

tyaktvā sa harirūpaṃ tu gajo bhūtvā madasravaḥ || śaila śṛṃgaṃ kare kṛtvā cikṣepa caṃḍikāṃ prati

आगच्छंतं गिरेः शृंगं देवी बाणैः शिलाशितैः ।। चकार तिलशः खण्डाञ्जहास जगदंबिका

āgacchaṃtaṃ gireḥ śṛṃgaṃ devī bāṇaiḥ śilāśitaiḥ || cakāra tilaśaḥ khaṇḍāñjahāsa jagadaṃbikā

उत्पत्य च तदा सिंहस्तस्य मूर्ध्नि व्यवस्थितः ।। नखैर्विदारयामास महिषं गजरूपिणम्

utpatya ca tadā siṃhastasya mūrdhni vyavasthitaḥ || nakhairvidārayāmāsa mahiṣaṃ gajarūpiṇam

विहाय गजरूपं च बभूवाष्टापदी तथा ।। हंतुकामो हरिकोपाद्दारुणो बलवत्तरः

vihāya gajarūpaṃ ca babhūvāṣṭāpadī tathā || haṃtukāmo harikopāddāruṇo balavattaraḥ

तं वीक्ष्य शरभं देवी खड्गेन सा रुषाऽन्विता ।। उत्तमांगे जघानाशु सोऽपि तां प्राहरत्तदा

taṃ vīkṣya śarabhaṃ devī khaḍgena sā ruṣā'nvitā || uttamāṃge jaghānāśu so'pi tāṃ prāharattadā

तयोः परस्परं युद्धं बभूवाति भयप्रदम् ।। माहिषं रूपमास्थाय शृंगाभ्यां प्राहरत्तदा

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvāti bhayapradam || māhiṣaṃ rūpamāsthāya śṛṃgābhyāṃ prāharattadā

पुच्छप्रभ्रमणेनाशु शृंगघातैर्महासुरः ।। ताडयामास तन्वंगी घोररूपो भयानकः

pucchaprabhramaṇenāśu śṛṃgaghātairmahāsuraḥ || tāḍayāmāsa tanvaṃgī ghorarūpo bhayānakaḥ

पुच्छेन पर्वताञ्छृंगे गृहीत्वा भ्रामयन्बलात् ।। प्रेषयामास पापात्मा प्रहसन्परया मुदा

pucchena parvatāñchṛṃge gṛhītvā bhrāmayanbalāt || preṣayāmāsa pāpātmā prahasanparayā mudā

तामुवाच बलोन्मत्तस्तिष्ठ देवि रणांगणे ।। अद्याहं त्वां हनिष्यामि रूप यौवनभूषिताम्

tāmuvāca balonmattastiṣṭha devi raṇāṃgaṇe || adyāhaṃ tvāṃ haniṣyāmi rūpa yauvanabhūṣitām

5.18.50

मूर्खाऽसि मदमत्ताऽद्य यन्मया सह संगरम् ।। करोषि मोहिताऽतीव मृषा बलवती खरा

mūrkhā'si madamattā'dya yanmayā saha saṃgaram || karoṣi mohitā'tīva mṛṣā balavatī kharā

हत्वा त्वां निहनिष्यामि देवान्कपटपं डितान् ।। ये नारीं पुरतः कृत्वा जेतुमिच्छंति मां शठाः

hatvā tvāṃ nihaniṣyāmi devānkapaṭapaṃ ḍitān || ye nārīṃ purataḥ kṛtvā jetumicchaṃti māṃ śaṭhāḥ

देव्युवाच ।। मा गर्वं कुरु मंदात्मंस्तिष्ठ तिष्ठ रणांगणे ।। करिष्यामि निरातंकान्हत्वा त्वां सुरसत्तमान्

devyuvāca || mā garvaṃ kuru maṃdātmaṃstiṣṭha tiṣṭha raṇāṃgaṇe || kariṣyāmi nirātaṃkānhatvā tvāṃ surasattamān

पीत्वाऽद्य माधवीमिष्टां शातयामि रणेऽधम ।। देवानां दुःखदं पापं मुनीनां भय कारकम्

pītvā'dya mādhavīmiṣṭāṃ śātayāmi raṇe'dhama || devānāṃ duḥkhadaṃ pāpaṃ munīnāṃ bhaya kārakam

व्यास उवाच ।। इत्युक्त्वा चषकं हैमं गृहीत्वा सुरया युतम् ।। पपौ पुनः पुनः क्रोधाद्धंतुकामा महासुरम्

vyāsa uvāca || ityuktvā caṣakaṃ haimaṃ gṛhītvā surayā yutam || papau punaḥ punaḥ krodhāddhaṃtukāmā mahāsuram

पीत्वा द्राक्षासवं मिष्टं शलूमादाय सत्वरा ।। दुद्राव दानवं देवी हर्षयन्देवतागणान्

pītvā drākṣāsavaṃ miṣṭaṃ śalūmādāya satvarā || dudrāva dānavaṃ devī harṣayandevatāgaṇān

देवास्तां तुष्टुवुः प्रेम्णा चक्रुः कुसुम वर्षणम् ।। जयजीवेति ते प्रोचुर्दुंदुभीनां च निःस्वनैः

devāstāṃ tuṣṭuvuḥ premṇā cakruḥ kusuma varṣaṇam || jayajīveti te procurduṃdubhīnāṃ ca niḥsvanaiḥ

ऋषयः सिद्धगंधर्वाः पिशाचोरगचारणाः ।। किन्नराः प्रेक्ष्य संग्रामं मुदिता गगने स्थिताः

ṛṣayaḥ siddhagaṃdharvāḥ piśācoragacāraṇāḥ || kinnarāḥ prekṣya saṃgrāmaṃ muditā gagane sthitāḥ

सोऽपि नानाविधान्देहान्कृत्वा कृत्वा पुनः पुनः ।। मायामयाञ्जघानाजौ देवी कपटपंडितः

so'pi nānāvidhāndehānkṛtvā kṛtvā punaḥ punaḥ || māyāmayāñjaghānājau devī kapaṭapaṃḍitaḥ

चंडिकाऽपि च तं पापं त्रिशूलेन बलादधृदि ।। ताडयामास तीक्ष्णेन क्रोधादरुणलोचना

caṃḍikā'pi ca taṃ pāpaṃ triśūlena balādadhṛdi || tāḍayāmāsa tīkṣṇena krodhādaruṇalocanā

5.18.60

ताडितोऽसौ पपातोर्व्यां मूर्छांमाप मुहूर्तकम् ।। पुनरुत्थाय चामुंडां पद्भ्यां वेगादताडयत्

tāḍito'sau papātorvyāṃ mūrchāṃmāpa muhūrtakam || punarutthāya cāmuṃḍāṃ padbhyāṃ vegādatāḍayat

विनिहत्य पदाघातैर्जहास च मुहुर्मुहुः।। रुराव दारुणं शब्दं देवानां भयकारकम्

vinihatya padāghātairjahāsa ca muhurmuhuḥ|| rurāva dāruṇaṃ śabdaṃ devānāṃ bhayakārakam

ततो देवी सहस्रारं सुनाभं चक्रमुत्तमम् ।। करे कृत्वा जगादोच्चैः संस्थितं महिषासुरम्

tato devī sahasrāraṃ sunābhaṃ cakramuttamam || kare kṛtvā jagādoccaiḥ saṃsthitaṃ mahiṣāsuram

पश्य चक्रं मदांधाद्य तव कंठनिकृंतनम् ।। क्षणमात्रं स्थिरो भूत्वा यमलोकं व्रजाधुना

paśya cakraṃ madāṃdhādya tava kaṃṭhanikṛṃtanam || kṣaṇamātraṃ sthiro bhūtvā yamalokaṃ vrajādhunā

इत्युक्त्वा दारुणं चक्रं मुमोच जगदंबिका ।। शिरश्छिन्नं रथांगेन दानवस्य तदा रणे

ityuktvā dāruṇaṃ cakraṃ mumoca jagadaṃbikā || śiraśchinnaṃ rathāṃgena dānavasya tadā raṇe

सुस्राव रुधिरं चोष्णं कंठनालाद्गिरेर्यथा ।। गैरिकाद्यरुणं प्रौढं प्रवाहमिव नैर्झरम्

susrāva rudhiraṃ coṣṇaṃ kaṃṭhanālādgireryathā || gairikādyaruṇaṃ prauḍhaṃ pravāhamiva nairjharam

कबंधस्तस्य दैत्यस्य भ्रमन्वै पतितः क्षितौ ।। जयशब्दश्च देवानां बभूव सुखवर्धनः

kabaṃdhastasya daityasya bhramanvai patitaḥ kṣitau || jayaśabdaśca devānāṃ babhūva sukhavardhanaḥ

सिंहस्त्वतिबलास्तत्र पलायनपरानथ ।। दानवान्भक्षयामास क्षुधार्तं इव संगरे

siṃhastvatibalāstatra palāyanaparānatha || dānavānbhakṣayāmāsa kṣudhārtaṃ iva saṃgare

मृते च महिषे क्रूरे दानवा भयपीडिताः ।। मृतशेषाश्च ये केचित्पातालं ते ययुर्नृप

mṛte ca mahiṣe krūre dānavā bhayapīḍitāḥ || mṛtaśeṣāśca ye kecitpātālaṃ te yayurnṛpa

आनन्दं परमं जग्मुर्देवास्तस्मिन्निपातिते ।। मुनयो मानवाश्चैव ये चान्ये साधवः क्षितौ

ānandaṃ paramaṃ jagmurdevāstasminnipātite || munayo mānavāścaiva ye cānye sādhavaḥ kṣitau

5.18.70

चंडिकाऽपि रणं त्यक्त्वा शुभे देशेऽथ संस्थिता ।। देवास्तत्राऽऽययुः शीघ्रं स्तोतुकामाः सुखप्रदाम्

caṃḍikā'pi raṇaṃ tyaktvā śubhe deśe'tha saṃsthitā || devāstatrā''yayuḥ śīghraṃ stotukāmāḥ sukhapradām

इति श्रीदेवीभागवते पञ्चमस्कंधे महिषाऽसुरवधो नामाऽष्टादशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate pañcamaskaṃdhe mahiṣā'suravadho nāmā'ṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १९

देवीसान्त्वनम् व्यास उवाच अथ प्रमुदिताः सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । महिषं निहतं दृष्ट्वा तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम्

devīsāntvanam vyāsa uvāca atha pramuditāḥ sarve devā indrapurogamāḥ | mahiṣaṃ nihataṃ dṛṣṭvā tuṣṭuvurjagadambikām

देवा ऊचुः ब्रह्मा सृजत्यवति विष्णुरिदं महेशः शक्त्या तवैव हरते ननु चान्तकाले ॥ ईशा न तेऽपि च भवन्ति तया विहीना- स्तस्मात्त्वमेव जगतः स्थितिनाशकर्त्री

devā ūcuḥ brahmā sṛjatyavati viṣṇuridaṃ maheśaḥ śaktyā tavaiva harate nanu cāntakāle || īśā na te'pi ca bhavanti tayā vihīnā- stasmāttvameva jagataḥ sthitināśakartrī

कीर्तिर्मतिः स्मृतिगती करुणा दया त्वं श्रद्धा धृतिश्च वसुधा कमलाजपा च । पुष्टिः कलाथ विजया गिरिजा जया त्वं तुष्टिः प्रमा त्वमसि बुद्धिरुमा रमा च

kīrtirmatiḥ smṛtigatī karuṇā dayā tvaṃ śraddhā dhṛtiśca vasudhā kamalājapā ca | puṣṭiḥ kalātha vijayā girijā jayā tvaṃ tuṣṭiḥ pramā tvamasi buddhirumā ramā ca

विद्या क्षमा जगति कान्तिरपीह मेधा सर्वं त्वमेव विदिता भुवनत्रयेऽस्मिन् । आभिर्विना तव तु शक्तिभिराशु कर्तुं को वा क्षमः सकललोकनिवासभूमे

vidyā kṣamā jagati kāntirapīha medhā sarvaṃ tvameva viditā bhuvanatraye'smin | ābhirvinā tava tu śaktibhirāśu kartuṃ ko vā kṣamaḥ sakalalokanivāsabhūme

त्वं धारणा ननु न चेदसि कूर्मनागौ धर्तुं क्षमौ कथमिलामपि तौ भवेताम् । पृथ्वी न चेत्त्वमसि वा गगने कथं स्था- स्यत्येतदम्ब निखिलं बहुभारयुक्तम्

tvaṃ dhāraṇā nanu na cedasi kūrmanāgau dhartuṃ kṣamau kathamilāmapi tau bhavetām | pṛthvī na cettvamasi vā gagane kathaṃ sthā- syatyetadamba nikhilaṃ bahubhārayuktam

ये वा स्तुवन्ति मनुजा अमरान्विमूढा मायागुणैस्तव चतुर्मुखविष्णुरुद्रान् । शुभ्रांशुवह्नियमवायुगणेशमुख्यान् किं त्वामृते जननि ते प्रभवन्ति कार्ये

ye vā stuvanti manujā amarānvimūḍhā māyāguṇaistava caturmukhaviṣṇurudrān | śubhrāṃśuvahniyamavāyugaṇeśamukhyān kiṃ tvāmṛte janani te prabhavanti kārye

ये जुह्वति प्रविततेऽल्पधियोऽम्ब यज्ञे वह्नौ सुरान्समधिकृत्य हविः समृद्धम् । स्वाहा न चेत्त्वमसि ते कथमापुरद्धा त्वामेव किं न हि यजन्ति ततो हि मूढाः

ye juhvati pravitate'lpadhiyo'mba yajñe vahnau surānsamadhikṛtya haviḥ samṛddham | svāhā na cettvamasi te kathamāpuraddhā tvāmeva kiṃ na hi yajanti tato hi mūḍhāḥ

भोगप्रदासि भवतीह चराचराणां स्वांशैर्ददासि खलु जीवनमेव नित्यम् । स्वीयान्सुराञ्जननि पोषयसीह यद्व- त्तद्वत्परानपि च पालयसीति हेतोः

bhogapradāsi bhavatīha carācarāṇāṃ svāṃśairdadāsi khalu jīvanameva nityam | svīyānsurāñjanani poṣayasīha yadva- ttadvatparānapi ca pālayasīti hetoḥ

मातः स्वयंविरचितान्विपिने विनोदा- द्वन्ध्यान्पलाशरहितांश्च कटूंश्च वृक्षान् । नोच्छेदयन्ति पुरुषा निपुणाः कथञ्चि- त्तस्मात्त्वमप्यतितरां परिपासि दैत्यान्

mātaḥ svayaṃviracitānvipine vinodā- dvandhyānpalāśarahitāṃśca kaṭūṃśca vṛkṣān | nocchedayanti puruṣā nipuṇāḥ kathañci- ttasmāttvamapyatitarāṃ paripāsi daityān

यत्त्वं तु हंसि रणमूर्ध्नि शरैरराती- न्देवाङ्गनासुरतकेलिमतीन्विदित्वा । देहान्तरेऽपि करुणारसमाददाना तत्ते चरित्रमिदमीप्सितपूरणाय

yattvaṃ tu haṃsi raṇamūrdhni śarairarātī- ndevāṅganāsuratakelimatīnviditvā | dehāntare'pi karuṇārasamādadānā tatte caritramidamīpsitapūraṇāya

चित्रं त्वमी यदसुभी रहिता न सन्ति त्वच्चिन्तितेन दनुजाः प्रथितप्रभावाः । येषां कृते जननि देहनिबन्धनं ते क्रीडारसस्तव न चान्यतरोऽत्र हेतुः

citraṃ tvamī yadasubhī rahitā na santi tvaccintitena danujāḥ prathitaprabhāvāḥ | yeṣāṃ kṛte janani dehanibandhanaṃ te krīḍārasastava na cānyataro'tra hetuḥ

प्राप्ते कलावहह दुष्टतरे च काले न त्वां भजन्ति मनुजा ननु वञ्चितास्ते । धूर्तैः पुराणचतुरैर्हरिशङ्कराणां सेवापराश्च विहितास्तव निर्मितानाम्

prāpte kalāvahaha duṣṭatare ca kāle na tvāṃ bhajanti manujā nanu vañcitāste | dhūrtaiḥ purāṇacaturairhariśaṅkarāṇāṃ sevāparāśca vihitāstava nirmitānām

ज्ञात्वा सुरांस्तव वशानसुरार्दितांश्च ये वै भजन्ति भुवि भावयुता विभग्नान् । धृत्वा करे सुविमलं खलु दीपकं ते कूपे पतन्ति मनुजा विजलेऽतिघोरे

jñātvā surāṃstava vaśānasurārditāṃśca ye vai bhajanti bhuvi bhāvayutā vibhagnān | dhṛtvā kare suvimalaṃ khalu dīpakaṃ te kūpe patanti manujā vijale'tighore

विद्या त्वमेव सुखदासुखदाप्यविद्या मातस्त्वमेव जननार्तिहरा नराणाम् । मोक्षार्थिभिस्तु कलिता किल मन्दधीभि- र्नाराधिता जननि भोगपरैस्तथाज्ञैः

vidyā tvameva sukhadāsukhadāpyavidyā mātastvameva jananārtiharā narāṇām | mokṣārthibhistu kalitā kila mandadhībhi- rnārādhitā janani bhogaparaistathājñaiḥ

ब्रह्मा हरश्च हरिरप्यनिशं शरण्यं पादाम्बुजं तव भजन्ति सुरास्तथान्ये । तद्वै न येऽल्पमतयो मनसा भजन्ति भ्रान्ताः पतन्ति सततं भवसागरे ते

brahmā haraśca harirapyaniśaṃ śaraṇyaṃ pādāmbujaṃ tava bhajanti surāstathānye | tadvai na ye'lpamatayo manasā bhajanti bhrāntāḥ patanti satataṃ bhavasāgare te

चण्डि त्वदङ्‌घ्रिजलजोत्थरजःप्रसादै- र्ब्रह्मा करोति सकलं भुवनं भवादौ । शौरिश्च पाति खलु संहरते हरस्तु त्वां सेवते न मनुजस्त्विह दुर्भगोऽसौ

caṇḍi tvadaṅghrijalajottharajaḥprasādai- rbrahmā karoti sakalaṃ bhuvanaṃ bhavādau | śauriśca pāti khalu saṃharate harastu tvāṃ sevate na manujastviha durbhago'sau

वाग्देवता त्वमसि देवि सुरासुराणां वक्तुं न तेऽमरवराः प्रभवन्ति शक्ताः । त्वं चेन्मुखे वससि नैव यदैव तेषां यस्माद्‌भवन्ति मनुजा न हि तद्विहीनाः

vāgdevatā tvamasi devi surāsurāṇāṃ vaktuṃ na te'maravarāḥ prabhavanti śaktāḥ | tvaṃ cenmukhe vasasi naiva yadaiva teṣāṃ yasmādbhavanti manujā na hi tadvihīnāḥ

शप्तो हरिस्तु भृगुणा कुपितेन कामं मीनो बभूव कमठः खलु सूकरस्तु । पश्चान्नृसिंह इति यश्छलकृद्धरायां तान्सेवतां जननि मृत्युभयं न किं स्यात्

śapto haristu bhṛguṇā kupitena kāmaṃ mīno babhūva kamaṭhaḥ khalu sūkarastu | paścānnṛsiṃha iti yaśchalakṛddharāyāṃ tānsevatāṃ janani mṛtyubhayaṃ na kiṃ syāt

शम्भोः पपात भुवि लिङ्गमिदं प्रसिद्धं शापेन तेन च भृगोर्विपिने गतस्य । तं ये नरा भुवि भजन्ति कपालिनं तु तेषां सुखं कथमिहापि परत्र मातः

śambhoḥ papāta bhuvi liṅgamidaṃ prasiddhaṃ śāpena tena ca bhṛgorvipine gatasya | taṃ ye narā bhuvi bhajanti kapālinaṃ tu teṣāṃ sukhaṃ kathamihāpi paratra mātaḥ

योऽभूद्‌ गजाननगणाधिपतिर्महेशा- त्तं ये भजन्ति मनुजा वितथप्रपन्नाः । जानन्ति ते न सकलार्थफलप्रदात्रीं त्वां देवि विश्वजननीं सुखसेवनीयाम्

yo'bhūd gajānanagaṇādhipatirmaheśā- ttaṃ ye bhajanti manujā vitathaprapannāḥ | jānanti te na sakalārthaphalapradātrīṃ tvāṃ devi viśvajananīṃ sukhasevanīyām

चित्रं त्वयारिजनतापि दयार्द्रभावा- द्धत्वा रणे शितशरैर्गमिता द्युलोकम् । नोचेत्स्वकर्मनिचिते निरये नितान्तं दुःखातिदुःखगतिमापदमापतेत्सा

citraṃ tvayārijanatāpi dayārdrabhāvā- ddhatvā raṇe śitaśarairgamitā dyulokam | nocetsvakarmanicite niraye nitāntaṃ duḥkhātiduḥkhagatimāpadamāpatetsā

ब्रह्मा हरश्च हरिरप्युत गर्वभावा- ज्जानन्ति तेऽपि विबुधा न तव प्रभावम् । केऽन्ये भवन्ति मनुजा विदितुं समर्थाः सम्मोहितास्तव गुणैरमितप्रभावैः

brahmā haraśca harirapyuta garvabhāvā- jjānanti te'pi vibudhā na tava prabhāvam | ke'nye bhavanti manujā vidituṃ samarthāḥ sammohitāstava guṇairamitaprabhāvaiḥ

क्लिश्यन्ति तेऽपि मुनयस्तव दुर्विभाव्यं पादाम्बुजं न हि भजन्ति विमूढचित्ताः । सूर्याग्निसेवनपराः परमार्थतत्त्वं ज्ञातं न तैः श्रुतिशतैरपि वेदसारम्

kliśyanti te'pi munayastava durvibhāvyaṃ pādāmbujaṃ na hi bhajanti vimūḍhacittāḥ | sūryāgnisevanaparāḥ paramārthatattvaṃ jñātaṃ na taiḥ śrutiśatairapi vedasāram

मन्ये गुणास्तव भुवि प्रथितप्रभावाः कुर्वन्ति ये हि विमुखान्ननु भक्तिभावात् । लोकान्स्वबुद्धिरचितैर्विविधागमैश्च विष्ण्वीशभास्करगणेशपरान्विधाय

manye guṇāstava bhuvi prathitaprabhāvāḥ kurvanti ye hi vimukhānnanu bhaktibhāvāt | lokānsvabuddhiracitairvividhāgamaiśca viṣṇvīśabhāskaragaṇeśaparānvidhāya

कुर्वन्ति ये तव पदाद्विमुखान्नराग्र्या- न्स्वोक्तागमैर्हरिहरार्चनभक्तियोगैः । तेषां न कुप्यसि दयां कुरुषेऽम्बिके त्वं तान्मोहमन्त्रनिपुणान्प्रथयस्यलं च

kurvanti ye tava padādvimukhānnarāgryā- nsvoktāgamairhariharārcanabhaktiyogaiḥ | teṣāṃ na kupyasi dayāṃ kuruṣe'mbike tvaṃ tānmohamantranipuṇānprathayasyalaṃ ca

तुर्ये युगे भवति चातिबलं गुणस्य तुर्यस्य तेन मथितान्यसदागमानि । त्वां गोपयन्ति निपुणाः कवयः कलौ वै त्वत्कल्पितान्सुरगणानपि संस्तुवन्ति

turye yuge bhavati cātibalaṃ guṇasya turyasya tena mathitānyasadāgamāni | tvāṃ gopayanti nipuṇāḥ kavayaḥ kalau vai tvatkalpitānsuragaṇānapi saṃstuvanti

ध्यायन्ति मुक्तिफलदां भुवि योगसिद्धां विद्यां पराञ्च मुनयोऽतिविशुद्धसत्त्वाः । ते नाप्नुवन्ति जननीजठरे तु दुःखं धन्यास्त एव मनुजास्त्वयि ये विलीनाः

dhyāyanti muktiphaladāṃ bhuvi yogasiddhāṃ vidyāṃ parāñca munayo'tiviśuddhasattvāḥ | te nāpnuvanti jananījaṭhare tu duḥkhaṃ dhanyāsta eva manujāstvayi ye vilīnāḥ

चिच्छक्तिरस्ति परमात्मनि येन सोऽपि व्यक्तो जगत्सु विदितो भवकृत्यकर्ता । कोऽन्यस्त्वया विरहितः प्रभवत्यमुष्मिन् कर्तुं विहर्तुमपि सञ्चलितुं स्वशक्त्या

cicchaktirasti paramātmani yena so'pi vyakto jagatsu vidito bhavakṛtyakartā | ko'nyastvayā virahitaḥ prabhavatyamuṣmin kartuṃ vihartumapi sañcalituṃ svaśaktyā

तत्त्वानि चिद्विरहितानि जगद्विधातुं किं वा क्षमाणि जगदम्ब यतो जडानि । किं चेन्द्रियाणि गुणकर्मयुतानि सन्ति देवि त्वया विरहितानि फलं प्रदातुम्

tattvāni cidvirahitāni jagadvidhātuṃ kiṃ vā kṣamāṇi jagadamba yato jaḍāni | kiṃ cendriyāṇi guṇakarmayutāni santi devi tvayā virahitāni phalaṃ pradātum

देवा मखेष्वपि हुतं मुनिभिः स्वभागं गृह्णीयुरम्ब विधिवत्प्रतिपादितं किम् । स्वाहा न चेत्त्वमसि तत्र निमित्तभूता तस्मात्त्वमेव ननु पालयसीव विश्वम्

devā makheṣvapi hutaṃ munibhiḥ svabhāgaṃ gṛhṇīyuramba vidhivatpratipāditaṃ kim | svāhā na cettvamasi tatra nimittabhūtā tasmāttvameva nanu pālayasīva viśvam

सर्वं त्वयेदमखिलं विहितं भवादौ त्वं पासि वै हरिहरप्रमुखान्दिगीशान् । कालेऽत्सि विश्वमपि ते चरितं भवाद्यं जानन्ति नैव मनुजाः क्व नु मन्दभाग्याः

sarvaṃ tvayedamakhilaṃ vihitaṃ bhavādau tvaṃ pāsi vai hariharapramukhāndigīśān | kāle'tsi viśvamapi te caritaṃ bhavādyaṃ jānanti naiva manujāḥ kva nu mandabhāgyāḥ

हत्वासुरं महिषरूपधरं महोग्रं मातस्त्वया सुरगणः किल रक्षितोऽयम् । कां ते स्तुतिं जननि मन्दधियो विदामो वेदा गतिं तव यथार्थतया न जग्मुः

hatvāsuraṃ mahiṣarūpadharaṃ mahograṃ mātastvayā suragaṇaḥ kila rakṣito'yam | kāṃ te stutiṃ janani mandadhiyo vidāmo vedā gatiṃ tava yathārthatayā na jagmuḥ

कार्यं कृतं जगति नो यदसौ दुरात्मा वैरी हतो भुवनकण्टकदुर्विभाव्यः । कीर्तिः कृता ननु जगत्सु कृपा विधेया- प्यस्मांश्च पाहि जननि प्रथितप्रभावे

kāryaṃ kṛtaṃ jagati no yadasau durātmā vairī hato bhuvanakaṇṭakadurvibhāvyaḥ | kīrtiḥ kṛtā nanu jagatsu kṛpā vidheyā- pyasmāṃśca pāhi janani prathitaprabhāve

व्यास उवाच एवं स्तुता सुरैर्देवी तानुवाच मृदुस्वरा । अन्यत्कार्यं च दुःसाध्यं ब्रुवन्तु सुरसत्तमाः

vyāsa uvāca evaṃ stutā surairdevī tānuvāca mṛdusvarā | anyatkāryaṃ ca duḥsādhyaṃ bruvantu surasattamāḥ

यदा यदा हि देवानां कार्यं स्यादतिदुर्घटम् । स्मर्तव्याहं तदा शीघ्रं नाशयिष्यामि चापदम्

yadā yadā hi devānāṃ kāryaṃ syādatidurghaṭam | smartavyāhaṃ tadā śīghraṃ nāśayiṣyāmi cāpadam

देवा ऊचुः सर्वं कृतं त्वया देवि कार्यं नः खलु साम्प्रतम् । यदयं निहतः शत्रुरस्माकं महिषासुरः

devā ūcuḥ sarvaṃ kṛtaṃ tvayā devi kāryaṃ naḥ khalu sāmpratam | yadayaṃ nihataḥ śatrurasmākaṃ mahiṣāsuraḥ

स्मरिष्यामो यथा तेऽम्ब सदैव पदपङ्कजम् । तथा कुरु जगन्मातर्भक्तिं त्वय्यप्यचञ्चलाम्

smariṣyāmo yathā te'mba sadaiva padapaṅkajam | tathā kuru jaganmātarbhaktiṃ tvayyapyacañcalām

अपराधसहस्राणि मातैव सहते सदा । इति ज्ञात्वा जगद्योनिं न भजन्ते कुतो जनाः

aparādhasahasrāṇi mātaiva sahate sadā | iti jñātvā jagadyoniṃ na bhajante kuto janāḥ

द्वौ सुपर्णो तु देहेऽस्मिंस्तयोः सख्यं निरन्तरम् । नान्यः सखा तृतीयोऽस्ति योऽपराधं सहेत हि

dvau suparṇo tu dehe'smiṃstayoḥ sakhyaṃ nirantaram | nānyaḥ sakhā tṛtīyo'sti yo'parādhaṃ saheta hi

तस्माज्जीवः सखायं त्वां हित्वा किं नु करिष्यति । पापात्मा मन्दभाग्योऽसौ सुरमानुषयोनिषु

tasmājjīvaḥ sakhāyaṃ tvāṃ hitvā kiṃ nu kariṣyati | pāpātmā mandabhāgyo'sau suramānuṣayoniṣu

प्राप्य देहं सुदुष्प्रापं न स्मरेत्त्वां नराधमः । मनसा कर्मणा वाचा ब्रूमः सत्यं पुनः पुनः

prāpya dehaṃ suduṣprāpaṃ na smarettvāṃ narādhamaḥ | manasā karmaṇā vācā brūmaḥ satyaṃ punaḥ punaḥ

सुखे वाप्यथवा दुःखे त्वं नः शरणमद्‌भुतम् । पाहि नः सततं देवि सर्वैस्तव वरायुधैः

sukhe vāpyathavā duḥkhe tvaṃ naḥ śaraṇamadbhutam | pāhi naḥ satataṃ devi sarvaistava varāyudhaiḥ

अन्यथा शरणं नास्ति त्वत्पादाम्बुजरेणुतः । व्यास उवाच एवं स्तुता सुरैर्देवी तत्रैवान्तरधीयत । विस्मयं परमं जग्मुर्देवास्तां वीक्ष्य निर्गताम्

anyathā śaraṇaṃ nāsti tvatpādāmbujareṇutaḥ | vyāsa uvāca evaṃ stutā surairdevī tatraivāntaradhīyata | vismayaṃ paramaṃ jagmurdevāstāṃ vīkṣya nirgatām

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे देवीसान्त्वनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devīsāntvanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २०

महिषवधानन्तरं पृथिवीसुखवर्णनम् जनमेजय उवाच - अथाद्‌भुतं वीक्ष्य मुने प्रभावं देव्या जगच्छान्तिकरं परञ्च । न तृप्तिरस्ति द्विजवर्य शृण्वतः कथामृतं ते मुखपद्मजातम्

mahiṣavadhānantaraṃ pṛthivīsukhavarṇanam janamejaya uvāca - athādbhutaṃ vīkṣya mune prabhāvaṃ devyā jagacchāntikaraṃ parañca | na tṛptirasti dvijavarya śṛṇvataḥ kathāmṛtaṃ te mukhapadmajātam

अन्तर्हितायां च तदा भवान्या चक्रुश्च किं देवपुरोगमास्ते । देव्याश्चरित्र परमं पवित्रं दुरापमेवाल्पपुण्यैर्नराणाम्

antarhitāyāṃ ca tadā bhavānyā cakruśca kiṃ devapurogamāste | devyāścaritra paramaṃ pavitraṃ durāpamevālpapuṇyairnarāṇām

कस्तृप्तिमाप्नोति कथामृतेन भिन्नोऽल्पभाग्यात्पटुकर्णरन्ध्रः । पीतेन येनामरतां प्रयाति धिक्तान्नरान् ये न पिबन्ति सादरम्

kastṛptimāpnoti kathāmṛtena bhinno'lpabhāgyātpaṭukarṇarandhraḥ | pītena yenāmaratāṃ prayāti dhiktānnarān ye na pibanti sādaram

लीलाचरित्रं जगदम्बिकाया रक्षान्वितं देवमहामुनीनाम् । संसारवार्धेस्तरणं नराणां कथं कृतज्ञा हि परित्यजेयुः

līlācaritraṃ jagadambikāyā rakṣānvitaṃ devamahāmunīnām | saṃsāravārdhestaraṇaṃ narāṇāṃ kathaṃ kṛtajñā hi parityajeyuḥ

मुक्ताश्च ये चैव मुमुक्षवश्च संसारिणो रोगयुताश्च केचित् । तेषां सदा श्रोत्रपुटैश्च पेयं सर्वार्थदं वेदविदो वदन्ति

muktāśca ye caiva mumukṣavaśca saṃsāriṇo rogayutāśca kecit | teṣāṃ sadā śrotrapuṭaiśca peyaṃ sarvārthadaṃ vedavido vadanti

तथा विशेषेण मुने नृपाणां धर्मार्थकामेषु सदा रतानाम् । मुक्ताश्च यस्मात्खलु तत्पिबन्ति कथं न पेयं रहितैश्च तेभ्यः

tathā viśeṣeṇa mune nṛpāṇāṃ dharmārthakāmeṣu sadā ratānām | muktāśca yasmātkhalu tatpibanti kathaṃ na peyaṃ rahitaiśca tebhyaḥ

यैः पूजिता पूर्वभवे भवानी सत्कुन्दपुष्पैरथ चम्पकैश्च । बैल्वैर्दलैस्ते भुवि भोगयुक्ता नृपा भवन्तीत्यनुमेयमेवम्

yaiḥ pūjitā pūrvabhave bhavānī satkundapuṣpairatha campakaiśca | bailvairdalaiste bhuvi bhogayuktā nṛpā bhavantītyanumeyamevam

ये भक्तिहीना समवाप्य देहं तं मानुषं भारतभूमिभागे । यैर्नार्चिता ते धनधान्यहीना रोगान्विताः सन्ततिवर्जिताश्च

ye bhaktihīnā samavāpya dehaṃ taṃ mānuṣaṃ bhāratabhūmibhāge | yairnārcitā te dhanadhānyahīnā rogānvitāḥ santativarjitāśca

भ्रमन्ति नित्यं किल दासभूता आज्ञाकराः केवलभारवाहाः । दिवानिशं स्वार्थपराः कदापि नैवाप्नुवन्त्यौदरपूर्तिमात्रम्

bhramanti nityaṃ kila dāsabhūtā ājñākarāḥ kevalabhāravāhāḥ | divāniśaṃ svārthaparāḥ kadāpi naivāpnuvantyaudarapūrtimātram

अन्धाश्च मूका बधिराश्च खञ्जाः कुष्ठान्विता ये भुवि दुःखभाजः । तत्रानुमानं कविभिर्विधेयं नाराधिता तैः सततं भवानी

andhāśca mūkā badhirāśca khañjāḥ kuṣṭhānvitā ye bhuvi duḥkhabhājaḥ | tatrānumānaṃ kavibhirvidheyaṃ nārādhitā taiḥ satataṃ bhavānī

ये राजभोगान्वितऋद्धिपूर्णाः संसेव्यमाना बहुभिर्मनुष्यैः । दृश्यन्ति ये वा विभवैः समेता- स्तैः पूजिताम्बेत्यनुमेयमेव

ye rājabhogānvitaṛddhipūrṇāḥ saṃsevyamānā bahubhirmanuṣyaiḥ | dṛśyanti ye vā vibhavaiḥ sametā- staiḥ pūjitāmbetyanumeyameva

तस्मात्सत्यवतीसूनो देव्याश्चरितमुत्तमम् । कथयस्व कृपां कृत्वा दयावानसि साम्प्रतम्

tasmātsatyavatīsūno devyāścaritamuttamam | kathayasva kṛpāṃ kṛtvā dayāvānasi sāmpratam

हत्वा तं महिषं पापं स्तुता सम्पूजिता सुरैः । क्व गता सा महालक्ष्मीः सर्वतेजःसमुद्‌भवा

hatvā taṃ mahiṣaṃ pāpaṃ stutā sampūjitā suraiḥ | kva gatā sā mahālakṣmīḥ sarvatejaḥsamudbhavā

कथितं ते महाभाग गतान्तर्धानमाशु सा । स्वर्गे वा मृत्युलोके वा संस्थिता भुवनेश्वरी

kathitaṃ te mahābhāga gatāntardhānamāśu sā | svarge vā mṛtyuloke vā saṃsthitā bhuvaneśvarī

लयं गता वा तत्रैव वैकुण्ठे वा समाश्रिता । अथवा हेमशैले सा तत्त्वतो मे वदाधुना

layaṃ gatā vā tatraiva vaikuṇṭhe vā samāśritā | athavā hemaśaile sā tattvato me vadādhunā

व्यास उवाच पूर्वं मया ते कथितं मणिद्वीपं मनोहरम् । क्रीडास्थानं सदा देव्या वल्लभं परमं स्मृतम्

vyāsa uvāca pūrvaṃ mayā te kathitaṃ maṇidvīpaṃ manoharam | krīḍāsthānaṃ sadā devyā vallabhaṃ paramaṃ smṛtam

यत्र ब्रह्मा हरिः स्थाणुः स्त्रीभावं ते प्रपेदिरे । पुरुषत्वं पुनः प्राप्य स्वानि कार्याणि चक्रिरे

yatra brahmā hariḥ sthāṇuḥ strībhāvaṃ te prapedire | puruṣatvaṃ punaḥ prāpya svāni kāryāṇi cakrire

यः सुधासिन्धुमध्येऽस्ति द्वीपः परमशोभनः । नानारूपैः सदा तत्र विहारं कुरुतेऽम्बिका

yaḥ sudhāsindhumadhye'sti dvīpaḥ paramaśobhanaḥ | nānārūpaiḥ sadā tatra vihāraṃ kurute'mbikā

स्तुता सम्पूजिता देवैः सा तत्रैव गता शिवा । यत्र संक्रीडते नित्यं मायाशक्तिः सनातनी

stutā sampūjitā devaiḥ sā tatraiva gatā śivā | yatra saṃkrīḍate nityaṃ māyāśaktiḥ sanātanī

देवास्तां निर्गतां वीक्ष्य देवीं सर्वेश्वरीं तथा । रविवंशोद्‌भवं चक्रुर्भूमिपालं महाबलम्

devāstāṃ nirgatāṃ vīkṣya devīṃ sarveśvarīṃ tathā | ravivaṃśodbhavaṃ cakrurbhūmipālaṃ mahābalam

अयोध्याधिपतिं वीरं शत्रुघ्नं नाम पार्थिवम् । सर्वलक्षणसम्पन्नं महिषस्यासने शुभे

ayodhyādhipatiṃ vīraṃ śatrughnaṃ nāma pārthivam | sarvalakṣaṇasampannaṃ mahiṣasyāsane śubhe

दत्त्वा राज्यं तदा तस्मै देवा इन्द्रपुरोगमाः । स्वकीयैर्वाहनैः सर्वे जग्मुः स्वान्यालयानि ते

dattvā rājyaṃ tadā tasmai devā indrapurogamāḥ | svakīyairvāhanaiḥ sarve jagmuḥ svānyālayāni te

गतेषु तेषु देवेषु पृथिव्यां पृथिवीपते । धर्मराज्यं बभूवाथ प्रजाश्च सुखितास्तथा

gateṣu teṣu deveṣu pṛthivyāṃ pṛthivīpate | dharmarājyaṃ babhūvātha prajāśca sukhitāstathā

पर्जन्यः कालवर्षी च धरा धान्यगुणावृता । पादपाः फलपुष्पाढ्या बभूवुः सुखदाः सदा

parjanyaḥ kālavarṣī ca dharā dhānyaguṇāvṛtā | pādapāḥ phalapuṣpāḍhyā babhūvuḥ sukhadāḥ sadā

गावश्च क्षीरसम्पना घटोध्न्यः कामदा नृणाम् । नद्यः सुमार्गगाः स्वच्छाः शीतोदाः खगसंयुताः

gāvaśca kṣīrasampanā ghaṭodhnyaḥ kāmadā nṛṇām | nadyaḥ sumārgagāḥ svacchāḥ śītodāḥ khagasaṃyutāḥ

ब्राह्मणा वेदतत्त्वाश्च यज्ञकर्मरतास्तथा । क्षत्रिया धर्मसंयुक्ता दानाध्ययनतत्पराः

brāhmaṇā vedatattvāśca yajñakarmaratāstathā | kṣatriyā dharmasaṃyuktā dānādhyayanatatparāḥ

शस्त्रविद्यारता नित्यं प्रजारक्षणतत्पराः । न्यायदण्डधराः सर्वे राजानः शमसंयुताः

śastravidyāratā nityaṃ prajārakṣaṇatatparāḥ | nyāyadaṇḍadharāḥ sarve rājānaḥ śamasaṃyutāḥ

अविरोधस्तु भूतानां सर्वेषां सम्बभूव ह । आकरा धनदा नृणां व्रजा गोयूथसंयुताः

avirodhastu bhūtānāṃ sarveṣāṃ sambabhūva ha | ākarā dhanadā nṛṇāṃ vrajā goyūthasaṃyutāḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम । देवीभक्तिपराः सर्वे सम्बभूवुर्धरातले

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca nṛpasattama | devībhaktiparāḥ sarve sambabhūvurdharātale

सर्वत्र यज्ञयूपाश्च मण्डपाश्च मनोहराः । मखैः पूर्णा धराश्चासन् ब्राह्मणैः क्षत्रियैः कृतैः

sarvatra yajñayūpāśca maṇḍapāśca manoharāḥ | makhaiḥ pūrṇā dharāścāsan brāhmaṇaiḥ kṣatriyaiḥ kṛtaiḥ

पतिव्रतधरा नार्यः सुशीलाः सत्यसंयुताः । पितृभक्तिपराः पुत्रा आसन्धर्मपरायणाः

pativratadharā nāryaḥ suśīlāḥ satyasaṃyutāḥ | pitṛbhaktiparāḥ putrā āsandharmaparāyaṇāḥ

न पाखण्डं न वाधर्मः कुत्रापि पृथिवीतले । वेदवादा शास्त्रवादा नान्ये वादास्तथाभवन्

na pākhaṇḍaṃ na vādharmaḥ kutrāpi pṛthivītale | vedavādā śāstravādā nānye vādāstathābhavan

कलहो नैव केषाञ्चिन्न दैन्यं नाशुभा मतिः । सर्वत्र सुखिनो लोकाः काले च मरणं तथा

kalaho naiva keṣāñcinna dainyaṃ nāśubhā matiḥ | sarvatra sukhino lokāḥ kāle ca maraṇaṃ tathā

सुहृदां न वियोगश्च नापदश्च कदाचन । नानावृष्टिर्न दुर्भिक्षं न मारी दुःखदा नृणाम्

suhṛdāṃ na viyogaśca nāpadaśca kadācana | nānāvṛṣṭirna durbhikṣaṃ na mārī duḥkhadā nṛṇām

न रोगो न च मात्सर्यं न विरोधः परस्परम् । सर्वत्र सुखसम्पन्ना नरा नार्यः सुखान्विताः

na rogo na ca mātsaryaṃ na virodhaḥ parasparam | sarvatra sukhasampannā narā nāryaḥ sukhānvitāḥ

क्रीडन्ति मानवाः सर्वे स्वर्गे देवगणा इव । न चौरा न च पाखण्डा वञ्चका दम्भकास्तथा

krīḍanti mānavāḥ sarve svarge devagaṇā iva | na caurā na ca pākhaṇḍā vañcakā dambhakāstathā

पिशुना लम्पटाः स्तब्धा न बभूवुस्तदा नृप । न वेदद्वेषिणः पापा मानवाः पृथिवीपते

piśunā lampaṭāḥ stabdhā na babhūvustadā nṛpa | na vedadveṣiṇaḥ pāpā mānavāḥ pṛthivīpate

सर्वधर्मरता नित्यं द्विजसेवापरायणाः । त्रिधात्वात्सृष्टिधर्मस्य त्रिविधा ब्राह्मणास्ततः

sarvadharmaratā nityaṃ dvijasevāparāyaṇāḥ | tridhātvātsṛṣṭidharmasya trividhā brāhmaṇāstataḥ

सात्त्विका राजसाश्चैव तामसाश्च तथापरे । सर्वे वेदविदो दक्षाः सात्त्विकाः सत्त्ववृत्तयः

sāttvikā rājasāścaiva tāmasāśca tathāpare | sarve vedavido dakṣāḥ sāttvikāḥ sattvavṛttayaḥ

प्रतिग्रहविहीनाश्च दयादमपरायणाः । यज्ञास्ते सात्त्विकैरन्नैः कुर्वाणा धर्मतत्पराः

pratigrahavihīnāśca dayādamaparāyaṇāḥ | yajñāste sāttvikairannaiḥ kurvāṇā dharmatatparāḥ

पुरोडाशविधानैश्च पशुभिर्न कदाचन । दानमध्ययनञ्चैव यजनं तु तृतीयकम्

puroḍāśavidhānaiśca paśubhirna kadācana | dānamadhyayanañcaiva yajanaṃ tu tṛtīyakam

त्रिकर्मरसिकास्ते वै सात्त्विका ब्राह्मणा नृप । राजसा वेदविद्वांसः क्षत्रियाणां पुरोहिताः

trikarmarasikāste vai sāttvikā brāhmaṇā nṛpa | rājasā vedavidvāṃsaḥ kṣatriyāṇāṃ purohitāḥ

षट्कर्मनिरता सर्वे विधिवन्मांसभक्षकाः । यजनं याजनं दानं तथैव च प्रतिग्रहः

ṣaṭkarmaniratā sarve vidhivanmāṃsabhakṣakāḥ | yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ tathaiva ca pratigrahaḥ

अध्ययनं तु वेदानां तथैवाध्यापनं तु षट् । तामसाः क्रोधसंयुक्ता रागद्वेषपराः पुनः

adhyayanaṃ tu vedānāṃ tathaivādhyāpanaṃ tu ṣaṭ | tāmasāḥ krodhasaṃyuktā rāgadveṣaparāḥ punaḥ

राज्ञां कर्मकरा नित्यं किञ्चिदध्ययने रताः । महिषे निहते सर्वे सुखिनो वेदतत्पराः

rājñāṃ karmakarā nityaṃ kiñcidadhyayane ratāḥ | mahiṣe nihate sarve sukhino vedatatparāḥ

बभूवुर्व्रतनिष्णाता दानधर्मपरास्तथा । क्षत्रियाः पालने युक्ता वैश्या वणिजवृत्तयः

babhūvurvrataniṣṇātā dānadharmaparāstathā | kṣatriyāḥ pālane yuktā vaiśyā vaṇijavṛttayaḥ

कृषिवाणिज्यगोरक्षाकुसीदवृत्तयः परे । एवं प्रमुदितो लोको महिषे विनिपातिते

kṛṣivāṇijyagorakṣākusīdavṛttayaḥ pare | evaṃ pramudito loko mahiṣe vinipātite

अनुद्वेगः प्रजानां वै सम्बभूव धनागमः । बहुक्षीरा शुभा गावो नद्यश्चैव बहूदकाः

anudvegaḥ prajānāṃ vai sambabhūva dhanāgamaḥ | bahukṣīrā śubhā gāvo nadyaścaiva bahūdakāḥ

वृक्षा बहुफलाश्चासन्मानवा रोगवर्जिताः । नाधयो नेतयः क्वापि प्रजानां दुःखदायकाः

vṛkṣā bahuphalāścāsanmānavā rogavarjitāḥ | nādhayo netayaḥ kvāpi prajānāṃ duḥkhadāyakāḥ

न निधनमुपयान्ति प्राणिनस्तेऽप्यकाले सकलविभवयुक्ता रोगहीनाः सदैव । निगमविहितधर्मे तत्पराश्चण्डिकाया- श्चरणसरसिजानां सेवने दत्तचित्ताः

na nidhanamupayānti prāṇinaste'pyakāle sakalavibhavayuktā rogahīnāḥ sadaiva | nigamavihitadharme tatparāścaṇḍikāyā- ścaraṇasarasijānāṃ sevane dattacittāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाह्स्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे महिषवधानन्तरं पृथिवीसुखवर्णनं नाम विशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhsryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe mahiṣavadhānantaraṃ pṛthivīsukhavarṇanaṃ nāma viśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २१

शुम्भनिशुम्भद्वारा स्वर्गविजयवर्णनम् व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्याश्चरितमुत्तमम् । सुखदं सर्वजन्तूनां सर्वपापप्रणाशनम्

śumbhaniśumbhadvārā svargavijayavarṇanam vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyāścaritamuttamam | sukhadaṃ sarvajantūnāṃ sarvapāpapraṇāśanam

यथा शुम्भो निशुम्भश्च भ्रातरौ बलवत्तरौ । बभूवतुर्महावीरौ अवध्यौ पुरुषैः किल

yathā śumbho niśumbhaśca bhrātarau balavattarau | babhūvaturmahāvīrau avadhyau puruṣaiḥ kila

बहुसेनावृतौ शूरौ देवानां दुःखदौ सदा दुराचारौ मदोत्सिक्तौ बहुदानवसंयुतौ

bahusenāvṛtau śūrau devānāṃ duḥkhadau sadā durācārau madotsiktau bahudānavasaṃyutau

हतावम्बिकया तौ तु संग्रामेऽतीव दारुणे । देवानाञ्ज हितार्थाय सर्वैः परिचरैः सह

hatāvambikayā tau tu saṃgrāme'tīva dāruṇe | devānāñja hitārthāya sarvaiḥ paricaraiḥ saha

चण्डमुण्डौ महाबाहू रक्तबीजोऽतिदारुणः । धूम्रलोचननामा च निहतास्ते रणाङ्गणे

caṇḍamuṇḍau mahābāhū raktabījo'tidāruṇaḥ | dhūmralocananāmā ca nihatāste raṇāṅgaṇe

तान्निहत्य सुराणां सा जहार भयमुत्तमम् । स्तुता सम्पूजिता देवैर्गिरौ हेमाचले शुभे

tānnihatya surāṇāṃ sā jahāra bhayamuttamam | stutā sampūjitā devairgirau hemācale śubhe

राजोवाच कावेतावसुरावादौ कथं तौ बलिनां वरौ । केन संस्थापितौ चेह स्त्रीवध्यत्वं कुतो गतौ

rājovāca kāvetāvasurāvādau kathaṃ tau balināṃ varau | kena saṃsthāpitau ceha strīvadhyatvaṃ kuto gatau

तपसा वरदानेन कस्य जातौ महाबलौ । कथञ्च निहतौ सर्वं कथयस्व सविस्तरम्

tapasā varadānena kasya jātau mahābalau | kathañca nihatau sarvaṃ kathayasva savistaram

व्यास उवाच शृणु राजन्कथां दिव्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् । देव्याश्चरितसंयुक्तां सर्वार्थफलदां शुभाम्

vyāsa uvāca śṛṇu rājankathāṃ divyāṃ sarvapāpapraṇāśinīm | devyāścaritasaṃyuktāṃ sarvārthaphaladāṃ śubhām

पुरा शुम्भनिशुम्भौ द्वावसुरौ भूमिमण्डले । पातालतश्च सम्प्राप्तौ भ्रातरौ शुभदर्शनौ

purā śumbhaniśumbhau dvāvasurau bhūmimaṇḍale | pātālataśca samprāptau bhrātarau śubhadarśanau

तौ प्राप्तयौवनौ चैव चेरतुस्तप उत्तमम् । अन्नोदकं परित्यज्य पुष्करे लोकपावने

tau prāptayauvanau caiva ceratustapa uttamam | annodakaṃ parityajya puṣkare lokapāvane

वर्षाणामयुतं यावद्योगविद्यापरायणौ । एकत्रैवासनं कृत्वा तेपाते परमं तपः

varṣāṇāmayutaṃ yāvadyogavidyāparāyaṇau | ekatraivāsanaṃ kṛtvā tepāte paramaṃ tapaḥ

तयोस्तुष्टोऽभवद्‌ ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः । तत्रागतश्च भगवानारुह्य वरटापतिम्

tayostuṣṭo'bhavad brahmā sarvalokapitāmahaḥ | tatrāgataśca bhagavānāruhya varaṭāpatim

तावुभौ च जगत्स्रष्टा दृष्ट्वा ध्यानपरौ स्थितौ । उत्तिष्ठत महाभागौ तुष्टोऽहं तपसा किल

tāvubhau ca jagatsraṣṭā dṛṣṭvā dhyānaparau sthitau | uttiṣṭhata mahābhāgau tuṣṭo'haṃ tapasā kila

वाञ्छितं वां वरं कामं ददामि ब्रुवतामिह । कामदोऽहं समायातो दृष्ट्वा वां तपसो बलम्

vāñchitaṃ vāṃ varaṃ kāmaṃ dadāmi bruvatāmiha | kāmado'haṃ samāyāto dṛṣṭvā vāṃ tapaso balam

व्यास उवाच इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रबुद्धौ तौ समाहितौ । प्रदक्षिणक्रियां कृत्वा प्रणामं चक्रतुस्तदा

vyāsa uvāca iti śrutvā vacastasya prabuddhau tau samāhitau | pradakṣiṇakriyāṃ kṛtvā praṇāmaṃ cakratustadā

दण्डवत्प्रणिपातञ्च कृत्वा तौ दुर्बलाकृती । ऊचतुर्मधुरां वाचं दीनौ गद्‌गदया गिरा

daṇḍavatpraṇipātañca kṛtvā tau durbalākṛtī | ūcaturmadhurāṃ vācaṃ dīnau gadgadayā girā

देवदेव दयासिन्धो भक्तानामभयप्रद । अमरत्वञ्च नौ ब्रह्मन्देहि तुष्टोऽसि चेद्विभो

devadeva dayāsindho bhaktānāmabhayaprada | amaratvañca nau brahmandehi tuṣṭo'si cedvibho

मरणादपरं किञ्चिद्‌भयं नास्ति धरातले । तस्माद्‌भयाच्च सन्त्रस्तौ युष्माकं शरणं गतौ

maraṇādaparaṃ kiñcidbhayaṃ nāsti dharātale | tasmādbhayācca santrastau yuṣmākaṃ śaraṇaṃ gatau

त्राहि त्वं देवदेवेश जगत्कर्तः क्षमानिधे । परिस्फोटय विश्वात्मन् सद्यो मरणजं भयम्

trāhi tvaṃ devadeveśa jagatkartaḥ kṣamānidhe | parisphoṭaya viśvātman sadyo maraṇajaṃ bhayam

ब्रह्मोवाच किमिदं प्रार्थनीयं वो विपरीतं तु सर्वथा । अदेयं सर्वथा सर्वैः सर्वेभ्यो भुवनत्रये

brahmovāca kimidaṃ prārthanīyaṃ vo viparītaṃ tu sarvathā | adeyaṃ sarvathā sarvaiḥ sarvebhyo bhuvanatraye

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । मर्यादा विहिता लोके पूर्वं विश्वकृता किल

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | maryādā vihitā loke pūrvaṃ viśvakṛtā kila

मर्तव्यं सर्वथा सर्वैः प्राणिभिर्नात्र संशयः । अन्यं प्रार्थयतं कामं ददामि यच्च वाञ्छितम्

martavyaṃ sarvathā sarvaiḥ prāṇibhirnātra saṃśayaḥ | anyaṃ prārthayataṃ kāmaṃ dadāmi yacca vāñchitam

व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचस्तस्य सुविमृश्य च दानवौ । ऊचतुः प्रणिपत्याथ ब्रह्माणं पुरतः स्थितम्

vyāsa uvāca tadākarṇya vacastasya suvimṛśya ca dānavau | ūcatuḥ praṇipatyātha brahmāṇaṃ purataḥ sthitam

पुरुषैरमराद्यैश्च मानवैर्मृगपक्षिभिः । अवध्यत्वं कृपासिन्धो देहि नौ वाञ्छितं वरम्

puruṣairamarādyaiśca mānavairmṛgapakṣibhiḥ | avadhyatvaṃ kṛpāsindho dehi nau vāñchitaṃ varam

नारी बलवती कास्ति या नौ नाशं करिष्यति । न बिभीवः स्त्रियः कामं त्रैलोक्ये सचराचरे

nārī balavatī kāsti yā nau nāśaṃ kariṣyati | na bibhīvaḥ striyaḥ kāmaṃ trailokye sacarācare

अवध्यौ भ्रातरौ स्यातां नरेभ्यः पङ्कजोद्‌भव । भयं न स्त्रीजनेभ्यश्च स्वभावादबला हि सा

avadhyau bhrātarau syātāṃ narebhyaḥ paṅkajodbhava | bhayaṃ na strījanebhyaśca svabhāvādabalā hi sā

व्यास उवाच इति श्रुत्वा तयोर्वाक्यं प्रददौ वाञ्छितं वरम् । ब्रह्मा प्रसन्नमनसा जगामाथ स्वमालयम्

vyāsa uvāca iti śrutvā tayorvākyaṃ pradadau vāñchitaṃ varam | brahmā prasannamanasā jagāmātha svamālayam

गतेऽथ भवने तस्मिन्दानवौ स्वगृहं गतौ । भृगुं पुरोहितं कृत्वा चक्रतुः पूजनं तदा

gate'tha bhavane tasmindānavau svagṛhaṃ gatau | bhṛguṃ purohitaṃ kṛtvā cakratuḥ pūjanaṃ tadā

शुभे दिने सुनक्षत्रे जातरूपमयं शुभम् । कृत्वा सिंहासनं दिव्यं राज्यार्थं प्रददौ मुनिः

śubhe dine sunakṣatre jātarūpamayaṃ śubham | kṛtvā siṃhāsanaṃ divyaṃ rājyārthaṃ pradadau muniḥ

शुम्भाय ज्येष्ठभूताय ददौ राज्यासनं शुभम् । सेवनार्थं तदैवाशु सम्प्राप्ता दानवोत्तमाः

śumbhāya jyeṣṭhabhūtāya dadau rājyāsanaṃ śubham | sevanārthaṃ tadaivāśu samprāptā dānavottamāḥ

चण्डमुण्डौ महावीरौ भ्रातरौ बलदर्पितौ । सम्प्राप्तौ सैन्यसंयुक्तौ रथवाजिगजान्वितौ

caṇḍamuṇḍau mahāvīrau bhrātarau baladarpitau | samprāptau sainyasaṃyuktau rathavājigajānvitau

धूम्रलोचननामा च तद्‌रूपश्चण्डविक्रमः । शुम्भञ्च भूपतिं श्रुत्वा तदागाद्‌बलसंयुतः

dhūmralocananāmā ca tadrūpaścaṇḍavikramaḥ | śumbhañca bhūpatiṃ śrutvā tadāgādbalasaṃyutaḥ

रक्तबीजस्तथा शूरो वरदानबलाधिकः । अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तस्तत्रैवागत्य सङ्गतः

raktabījastathā śūro varadānabalādhikaḥ | akṣauhiṇībhyāṃ saṃyuktastatraivāgatya saṅgataḥ

तस्यैकं कारणं राजन् संग्रामे युध्यतः सदा । देहाद्रुधिरसम्पातस्तस्य शस्त्राहतस्य च

tasyaikaṃ kāraṇaṃ rājan saṃgrāme yudhyataḥ sadā | dehādrudhirasampātastasya śastrāhatasya ca

जायते च यदा भूमावुत्पद्यन्ते ह्यनेकशः । तादृशाः पुरुषाः क्रूरा बहवः शस्त्रपाणयः

jāyate ca yadā bhūmāvutpadyante hyanekaśaḥ | tādṛśāḥ puruṣāḥ krūrā bahavaḥ śastrapāṇayaḥ

सम्भवन्ति तदाकारास्तद्‌रूपास्तत्पराक्रमाः । युद्धं पुनस्ते कुर्वन्ति पुरुषा रक्तसम्भवाः

sambhavanti tadākārāstadrūpāstatparākramāḥ | yuddhaṃ punaste kurvanti puruṣā raktasambhavāḥ

अतः सोऽपि महावीर्यः संग्रामेऽतीव दुर्जयः । अवध्यः सर्वभूतानां रक्तबीजो महासुरः

ataḥ so'pi mahāvīryaḥ saṃgrāme'tīva durjayaḥ | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ raktabījo mahāsuraḥ

अन्ये च बहवः शूराश्चतुरङ्गसमन्विताः । शुम्भञ्च नृपतिं मत्वा बभूवुस्तस्य सेवकाः

anye ca bahavaḥ śūrāścaturaṅgasamanvitāḥ | śumbhañca nṛpatiṃ matvā babhūvustasya sevakāḥ

असंख्याता तदा जाता सेना शुम्भनिशुम्भयोः । पृथिव्याः सकलं राज्यं गृहीतं बलवत्तया

asaṃkhyātā tadā jātā senā śumbhaniśumbhayoḥ | pṛthivyāḥ sakalaṃ rājyaṃ gṛhītaṃ balavattayā

सेनायोगं तदा कृत्वा निशुम्भः परवीरहा । जगाम तरसा स्वर्गे शचीपतिजयाय च

senāyogaṃ tadā kṛtvā niśumbhaḥ paravīrahā | jagāma tarasā svarge śacīpatijayāya ca

चकारासौ महायुद्धं लोकपालैः समन्ततः । वृत्रहा वज्रपातेन ताडयामास वक्षसि

cakārāsau mahāyuddhaṃ lokapālaiḥ samantataḥ | vṛtrahā vajrapātena tāḍayāmāsa vakṣasi

स वज्राभिहतो भूमौ पपात दानवानुजः । भग्नं बलं तदा तस्य निशुम्भस्य महात्मनः

sa vajrābhihato bhūmau papāta dānavānujaḥ | bhagnaṃ balaṃ tadā tasya niśumbhasya mahātmanaḥ

भ्रातरं मूर्च्छितं श्रुत्वा शुम्भः परबलार्दनः । तत्रागत्य सुरान्मर्वांस्ताडयामास सायकैः

bhrātaraṃ mūrcchitaṃ śrutvā śumbhaḥ parabalārdanaḥ | tatrāgatya surānmarvāṃstāḍayāmāsa sāyakaiḥ

कृतं युद्धं महत्तेन शुम्भेनाक्लिष्टकर्मणा । निर्जितास्तु सुराः सर्वे सेन्द्राः पालाश्च सर्वशः

kṛtaṃ yuddhaṃ mahattena śumbhenākliṣṭakarmaṇā | nirjitāstu surāḥ sarve sendrāḥ pālāśca sarvaśaḥ

ऐन्द्रं पदं तदा तेन गृहीतं बलवत्तया । कल्पपादपसंयुक्तं कामधेनुसमन्वितम्

aindraṃ padaṃ tadā tena gṛhītaṃ balavattayā | kalpapādapasaṃyuktaṃ kāmadhenusamanvitam

त्रैलोक्यं यज्ञभागाश्च हृतास्तेन महात्मना । नन्दनं च वनं प्राप्य मुदितोऽभून्महासुरः

trailokyaṃ yajñabhāgāśca hṛtāstena mahātmanā | nandanaṃ ca vanaṃ prāpya mudito'bhūnmahāsuraḥ

सुधायाश्चैव पानेन सुखमाप महासुरः । कुबेरं स च निर्जित्य तस्य राज्यं चकार ह

sudhāyāścaiva pānena sukhamāpa mahāsuraḥ | kuberaṃ sa ca nirjitya tasya rājyaṃ cakāra ha

अधिकारं तथा भानोः शशिनश्च चकार ह । यमञ्चैव विनिर्जित्य जग्राह तत्पदं तथा

adhikāraṃ tathā bhānoḥ śaśinaśca cakāra ha | yamañcaiva vinirjitya jagrāha tatpadaṃ tathā

वरुणस्य तथा राज्यं चकार वह्निकर्म च । वायोः कार्यं निशुम्भश्च चकार स्वबलान्वितः

varuṇasya tathā rājyaṃ cakāra vahnikarma ca | vāyoḥ kāryaṃ niśumbhaśca cakāra svabalānvitaḥ

ततो देवा विनिर्धूता हृतराज्या हृतश्रियः । सन्त्यज्य नन्दनं सर्वे निर्ययुर्गिरिगह्वरे

tato devā vinirdhūtā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ | santyajya nandanaṃ sarve niryayurgirigahvare

हृताधिकारास्ते सर्वे बभ्रमुर्विजने वने । निरालम्बा निराधारा निस्तेजस्का निरायुधाः

hṛtādhikārāste sarve babhramurvijane vane | nirālambā nirādhārā nistejaskā nirāyudhāḥ

विचेरुरमराः सर्वे पर्वतानां गुहासु च । उद्यानेषु च शून्येषु नदीनां गह्वरेषु च

viceruramarāḥ sarve parvatānāṃ guhāsu ca | udyāneṣu ca śūnyeṣu nadīnāṃ gahvareṣu ca

न प्रापुस्ते सुखं वापि स्थानभ्रष्टा विचेतसः । लोकपाला महाराज दैवाधीनं सुखं किल

na prāpuste sukhaṃ vāpi sthānabhraṣṭā vicetasaḥ | lokapālā mahārāja daivādhīnaṃ sukhaṃ kila

बलवन्तो महाभागा बहुज्ञा धनसंयुताः । काले दुःखं तथा दैन्यमाप्नुवन्ति नराधिप

balavanto mahābhāgā bahujñā dhanasaṃyutāḥ | kāle duḥkhaṃ tathā dainyamāpnuvanti narādhipa

चित्रमेतन्महाराज कालस्यैव विचेष्टितम् । यः करोति नरं तावद्‌राजानं भिक्षुकं ततः

citrametanmahārāja kālasyaiva viceṣṭitam | yaḥ karoti naraṃ tāvadrājānaṃ bhikṣukaṃ tataḥ

दातारं याचकं चैव बलवन्तं तथाबलम् । पण्डितं विकलं कामं शूरं चातीव कातरम्

dātāraṃ yācakaṃ caiva balavantaṃ tathābalam | paṇḍitaṃ vikalaṃ kāmaṃ śūraṃ cātīva kātaram

मखानाञ्च शतं कृत्वा प्राप्येन्द्रासनमुत्तमम् । पुनर्दुःखं परं प्राप्तं कालस्य गतिरीदृशी

makhānāñca śataṃ kṛtvā prāpyendrāsanamuttamam | punarduḥkhaṃ paraṃ prāptaṃ kālasya gatirīdṛśī

कालः करोति धर्मिष्ठं पुरुषं ज्ञानसंयुतम् । तमेवातीव पापिष्ठं ज्ञानलेशविवर्जितम्

kālaḥ karoti dharmiṣṭhaṃ puruṣaṃ jñānasaṃyutam | tamevātīva pāpiṣṭhaṃ jñānaleśavivarjitam

न विस्मयोऽत्र कर्तव्यः सर्वथा कालचेष्टिते । ब्रह्मविष्णुहरादीनामपीदृक्कष्टचेष्टितम्

na vismayo'tra kartavyaḥ sarvathā kālaceṣṭite | brahmaviṣṇuharādīnāmapīdṛkkaṣṭaceṣṭitam

विष्णुर्जननमाप्नोति सूकरादिषु योनिषु । हरः कपाली सञ्जातः कालेनैव बलीयसा

viṣṇurjananamāpnoti sūkarādiṣu yoniṣu | haraḥ kapālī sañjātaḥ kālenaiva balīyasā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे शुम्भनिशुम्भद्वारा स्वर्गविजयवर्णनं नामकविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe śumbhaniśumbhadvārā svargavijayavarṇanaṃ nāmakaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २२

देवकृतदेव्याराधनवर्णनम् व्यास उवाच पराजिताः सुराः सर्वे राज्यं शुम्भः शशास ह । एवं वर्षसहस्रं तु जगाम नृपसत्तम

devakṛtadevyārādhanavarṇanam vyāsa uvāca parājitāḥ surāḥ sarve rājyaṃ śumbhaḥ śaśāsa ha | evaṃ varṣasahasraṃ tu jagāma nṛpasattama

भ्रष्टराज्यास्ततो देवाश्चिन्तामापुः सुदुस्तराम् । गुरुं दुःखातुरास्ते तु पप्रच्छुरिदमादृताः

bhraṣṭarājyāstato devāścintāmāpuḥ sudustarām | guruṃ duḥkhāturāste tu papracchuridamādṛtāḥ

किं कर्तव्यं गुरो ब्रूहि सर्वज्ञस्त्वं महामुनिः । उपायोऽस्ति महाभाग दुःखस्य विनिवृत्तये

kiṃ kartavyaṃ guro brūhi sarvajñastvaṃ mahāmuniḥ | upāyo'sti mahābhāga duḥkhasya vinivṛttaye

उपचारपरा नूनं वेदमन्त्राः सहस्रशः । वाच्छितार्थकरा नूनं सूत्रैः संलक्षिताः किल

upacāraparā nūnaṃ vedamantrāḥ sahasraśaḥ | vācchitārthakarā nūnaṃ sūtraiḥ saṃlakṣitāḥ kila

इष्टयो विविधाः प्रोक्ताः सर्वकामफलप्रदाः । ताः कुरुष्व मुने नूनं त्वं जानासि च तत्क्रियाः

iṣṭayo vividhāḥ proktāḥ sarvakāmaphalapradāḥ | tāḥ kuruṣva mune nūnaṃ tvaṃ jānāsi ca tatkriyāḥ

विधिः शत्रुविनाशाय यथोद्दिष्टः सदागमे । तं कुरुष्वाद्य विधिवद्यथा नो दुःखसंक्षयः

vidhiḥ śatruvināśāya yathoddiṣṭaḥ sadāgame | taṃ kuruṣvādya vidhivadyathā no duḥkhasaṃkṣayaḥ

भवेदांगिरसाद्यैव तथा त्वं कर्तुमर्हसि । दानवानां विनाशाय अभिचारं यथामति

bhavedāṃgirasādyaiva tathā tvaṃ kartumarhasi | dānavānāṃ vināśāya abhicāraṃ yathāmati

बृहस्पतिरुवाच सर्वे मन्त्राश्च वेदोक्ता दैवाधीनफलाश्च ते । न स्वतन्त्राः सुराधीश तथैकान्तफलप्रदाः

bṛhaspatiruvāca sarve mantrāśca vedoktā daivādhīnaphalāśca te | na svatantrāḥ surādhīśa tathaikāntaphalapradāḥ

मन्त्राणां देवता यूयं ते तु दुःखैकभाजनम् । जाताः स्म कालयोगेन किं करोमि प्रसाधनम्

mantrāṇāṃ devatā yūyaṃ te tu duḥkhaikabhājanam | jātāḥ sma kālayogena kiṃ karomi prasādhanam

इन्द्राग्निवरुणादीनां यजनं यज्ञकर्मसु । ते यूयं विपदं प्राप्ताः करिष्यन्ति किमिष्टयः

indrāgnivaruṇādīnāṃ yajanaṃ yajñakarmasu | te yūyaṃ vipadaṃ prāptāḥ kariṣyanti kimiṣṭayaḥ

अवश्यम्भाविभावानां प्रतीकारो न विद्यते । उपायस्त्वथ कर्तव्य इति शिष्टानुशासनम्

avaśyambhāvibhāvānāṃ pratīkāro na vidyate | upāyastvatha kartavya iti śiṣṭānuśāsanam

दैवं हि बलवत्केचित्प्रवदन्ति मनीषिणः । उपायवादिनो दैवं प्रवदन्ति निरर्थकम्

daivaṃ hi balavatkecitpravadanti manīṣiṇaḥ | upāyavādino daivaṃ pravadanti nirarthakam

दैवं चैवाप्युपायश्च द्वावेवाभिमतौ नृणाम् । केवलं दैवमाश्रित्य न स्थातव्यं कदाचन

daivaṃ caivāpyupāyaśca dvāvevābhimatau nṛṇām | kevalaṃ daivamāśritya na sthātavyaṃ kadācana

उपायः सर्वथा कार्यो विचार्य स्वधिया पुनः । तस्माद्‌ ब्रवीमि वः सर्वान्संविचार्य पुनः पुनः

upāyaḥ sarvathā kāryo vicārya svadhiyā punaḥ | tasmād bravīmi vaḥ sarvānsaṃvicārya punaḥ punaḥ

पुरा भगवती तुष्टा जघान महिषासुरम् । युष्माभिस्तु स्तुता देवी वरदानं ददावथ

purā bhagavatī tuṣṭā jaghāna mahiṣāsuram | yuṣmābhistu stutā devī varadānaṃ dadāvatha

आपदं नाशयिष्यामि संस्मृता वा सदैव हि । यदा यदा वो देवेशा आपदो दैवसम्भवाः

āpadaṃ nāśayiṣyāmi saṃsmṛtā vā sadaiva hi | yadā yadā vo deveśā āpado daivasambhavāḥ

प्रभवन्ति तदा कामं स्मर्तव्याहं सुरैः सदा । स्मृताहं नाशयिष्यामि युष्माकं परमापदः

prabhavanti tadā kāmaṃ smartavyāhaṃ suraiḥ sadā | smṛtāhaṃ nāśayiṣyāmi yuṣmākaṃ paramāpadaḥ

तस्माद्धिमाचले गत्वा पर्वते सुमनोहरे । आराधनं चण्डिकायाः कुरुध्वं प्रेमपूर्वकम्

tasmāddhimācale gatvā parvate sumanohare | ārādhanaṃ caṇḍikāyāḥ kurudhvaṃ premapūrvakam

मायाबीजविधानज्ञास्तत्पुरश्चरणे रताः । जानाम्यहं योगबलात्प्रसन्ना सा भविष्यति

māyābījavidhānajñāstatpuraścaraṇe ratāḥ | jānāmyahaṃ yogabalātprasannā sā bhaviṣyati

दुःखस्यान्तोऽद्य युष्माकं दृश्यते नात्र संशयः । तस्मिञ्छैले सदा देवी तिष्ठतीति मया श्रुतम्

duḥkhasyānto'dya yuṣmākaṃ dṛśyate nātra saṃśayaḥ | tasmiñchaile sadā devī tiṣṭhatīti mayā śrutam

स्तुता सम्पूजिता सद्यो वाञ्छितार्थान् प्रदास्यति । निश्चयं परमं कृत्वा गच्छध्वं वै हिमालयम्

stutā sampūjitā sadyo vāñchitārthān pradāsyati | niścayaṃ paramaṃ kṛtvā gacchadhvaṃ vai himālayam

सुराः सर्वाणि कार्याणि सा वः कामं विधास्यति । व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा देवास्ते प्रययुर्गिरिम्

surāḥ sarvāṇi kāryāṇi sā vaḥ kāmaṃ vidhāsyati | vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā devāste prayayurgirim

हिमालयं महाराज देवीध्यानपरायणाः । मायाबीजं हृदा नित्यं जपन्तः सर्व एव हि

himālayaṃ mahārāja devīdhyānaparāyaṇāḥ | māyābījaṃ hṛdā nityaṃ japantaḥ sarva eva hi

नमश्चक्रुर्महामायां भक्तानामभयप्रदाम् । तुष्टुवुः स्तोत्रमन्त्रैश्च भक्त्या परमया युताः

namaścakrurmahāmāyāṃ bhaktānāmabhayapradām | tuṣṭuvuḥ stotramantraiśca bhaktyā paramayā yutāḥ

नमो देवि विश्वेश्वरि प्राणनाथे सदानन्दरूपे सुरानन्ददे ते । नमो दानवान्तप्रदे मानवाना- मनेकार्थदे भक्तिगम्यस्वरूपे

namo devi viśveśvari prāṇanāthe sadānandarūpe surānandade te | namo dānavāntaprade mānavānā- manekārthade bhaktigamyasvarūpe

न ते नामसंख्यां न ते रूपमीदृ- क्तथा कोऽपि वेदादिदेवस्वरूपे । त्वमेवासि सर्वेषु शक्तिस्वरूपा प्रजासृष्टिसंहारकाले सदैव

na te nāmasaṃkhyāṃ na te rūpamīdṛ- ktathā ko'pi vedādidevasvarūpe | tvamevāsi sarveṣu śaktisvarūpā prajāsṛṣṭisaṃhārakāle sadaiva

स्मृतिस्त्वं धृतिस्त्वं त्वमेवासि बुद्धि- र्जरा पुष्टितुष्टी धृतिः कान्तिशान्ती । सुविद्या सुलक्ष्मीर्गतिः कीर्तिमेधे त्वमेवासि विश्वस्य बीजं पुराणम्

smṛtistvaṃ dhṛtistvaṃ tvamevāsi buddhi- rjarā puṣṭituṣṭī dhṛtiḥ kāntiśāntī | suvidyā sulakṣmīrgatiḥ kīrtimedhe tvamevāsi viśvasya bījaṃ purāṇam

यदा यैः स्वरूपैः करोषीह कार्यं सुराणां च तेभ्यो नमामोऽद्य शान्त्यै । क्षमा योगनिद्रा दया त्वं विवक्षा स्थिता सर्वभूतेषु शस्तैः स्वरूपैः

yadā yaiḥ svarūpaiḥ karoṣīha kāryaṃ surāṇāṃ ca tebhyo namāmo'dya śāntyai | kṣamā yoganidrā dayā tvaṃ vivakṣā sthitā sarvabhūteṣu śastaiḥ svarūpaiḥ

कृतं कार्यमादौ त्वया यत्सुराणां हतोऽसौ महारिर्मदान्धो हयारिः । दया ते सदा सर्वदेवेषु देवि प्रसिद्धा पुराणेषु वेदेषु गीता

kṛtaṃ kāryamādau tvayā yatsurāṇāṃ hato'sau mahārirmadāndho hayāriḥ | dayā te sadā sarvadeveṣu devi prasiddhā purāṇeṣu vedeṣu gītā

किमत्रास्ति चित्रं यदम्बा सुतं स्वं मुदा पालयेत्पोषयेत्सम्यगेव । यतस्त्वं जनित्री सुराणां सहाया कुरुष्वैकचित्तेन कार्यं समग्रम्

kimatrāsti citraṃ yadambā sutaṃ svaṃ mudā pālayetpoṣayetsamyageva | yatastvaṃ janitrī surāṇāṃ sahāyā kuruṣvaikacittena kāryaṃ samagram

न वा ते गुणानामियत्तां स्वरूपं वयं देवि जानीमहे विश्ववन्द्ये । कृपापात्रमित्येव मत्वा तथास्मा- न्भयेभ्यः सदा पाहि पातुं समर्थे

na vā te guṇānāmiyattāṃ svarūpaṃ vayaṃ devi jānīmahe viśvavandye | kṛpāpātramityeva matvā tathāsmā- nbhayebhyaḥ sadā pāhi pātuṃ samarthe

विना बाणपातैर्विना मुष्टिघातै- र्विनाशूलखड्गैर्विना शक्तिदण्डैः । रिपून्हन्तुमेवासि शक्ता विनोदा- त्तथापीह लोकोपकाराय लीला

vinā bāṇapātairvinā muṣṭighātai- rvināśūlakhaḍgairvinā śaktidaṇḍaiḥ | ripūnhantumevāsi śaktā vinodā- ttathāpīha lokopakārāya līlā

इदं शाश्वतं नैव जानन्ति मूढा न कार्यं विना कारणं सम्भवेद्वा । वयं तर्कयामोऽनुमानं प्रमाणं त्वमेवासि कर्तास्य विश्वस्य चेति

idaṃ śāśvataṃ naiva jānanti mūḍhā na kāryaṃ vinā kāraṇaṃ sambhavedvā | vayaṃ tarkayāmo'numānaṃ pramāṇaṃ tvamevāsi kartāsya viśvasya ceti

अजः सृष्टिकर्ता मुकुन्दोऽवितायं हरो नाशकृद्वै पुराणे प्रसिद्धः । न किं त्वत्प्रसूतास्त्रयस्ते युगादौ त्वमेवासि सर्वस्य तेनैव माता

ajaḥ sṛṣṭikartā mukundo'vitāyaṃ haro nāśakṛdvai purāṇe prasiddhaḥ | na kiṃ tvatprasūtāstrayaste yugādau tvamevāsi sarvasya tenaiva mātā

त्रिभिस्त्वं पुराराधिता देवि दत्ता त्वया शक्तिरुग्रा च तेभ्यः समग्रा । त्वया संयुतास्ते प्रकुर्वन्ति कामं जगत्पालनोत्पत्तिसंहारमेव

tribhistvaṃ purārādhitā devi dattā tvayā śaktirugrā ca tebhyaḥ samagrā | tvayā saṃyutāste prakurvanti kāmaṃ jagatpālanotpattisaṃhārameva

ते किं न मन्दमतयो यतयो विमूढा- स्त्वां ये न विश्वजननीं समुपाश्रयन्ति । विद्यां परां सकलकामफलप्रदां तां मुक्तिप्रदां विबुधवृन्दसुवन्दिताङ्‌घ्रिम्

te kiṃ na mandamatayo yatayo vimūḍhā- stvāṃ ye na viśvajananīṃ samupāśrayanti | vidyāṃ parāṃ sakalakāmaphalapradāṃ tāṃ muktipradāṃ vibudhavṛndasuvanditāṅghrim

ये वैष्णवाः पाशपताश्च सौरा दम्भास्त एव प्रतिभान्ति नूनम् । ध्यायन्ति न त्वां कमलाञ्च लज्जां कान्तिं स्थितिं कीर्तिमथापि पुष्टिम्

ye vaiṣṇavāḥ pāśapatāśca saurā dambhāsta eva pratibhānti nūnam | dhyāyanti na tvāṃ kamalāñca lajjāṃ kāntiṃ sthitiṃ kīrtimathāpi puṣṭim

हरिहरादिभिरप्यथ सेविता त्वमिह देववरैरसुरैस्तथा । भुवि भजन्ति न येऽल्पधियो नरा जननि ते विधिना खलु वञ्चिताः

hariharādibhirapyatha sevitā tvamiha devavarairasuraistathā | bhuvi bhajanti na ye'lpadhiyo narā janani te vidhinā khalu vañcitāḥ

जलधिजापदपङ्कजरञ्जनं जतुरसेन करोति हरिः स्वयम् । त्रिनयनोऽपि धराधरजाङ्‌घ्रिपं- कजपरागनिषेवणतत्परः

jaladhijāpadapaṅkajarañjanaṃ jaturasena karoti hariḥ svayam | trinayano'pi dharādharajāṅghripaṃ- kajaparāganiṣevaṇatatparaḥ

किमपरस्य नरस्य कथानकै- स्तव पदाब्जयुगं न भजन्ति के । विगतरागगृहाश्च दयां क्षमां कृतधियो मुनयोऽपि भजन्ति ते

kimaparasya narasya kathānakai- stava padābjayugaṃ na bhajanti ke | vigatarāgagṛhāśca dayāṃ kṣamāṃ kṛtadhiyo munayo'pi bhajanti te

देवि त्वदङ्‌घ्रिभजने न जना रता ये संसारकूपपतिताः पतिताः किलामी । ते कुष्ठगुल्मशिरआधियुता भवन्ति दारिद्र्यदैन्यसहिता रहिताः सुखौघैः

devi tvadaṅghribhajane na janā ratā ye saṃsārakūpapatitāḥ patitāḥ kilāmī | te kuṣṭhagulmaśiraādhiyutā bhavanti dāridryadainyasahitā rahitāḥ sukhaughaiḥ

ये काष्ठभारवहने यवसावहारे कार्ये भवन्ति निपुणा धनदारहीनाः । जानीमहेऽल्पमतिभिर्भवदङ्‌घ्रिसेवा पूर्वे भवे जननि तैर्न कृता कदापि

ye kāṣṭhabhāravahane yavasāvahāre kārye bhavanti nipuṇā dhanadārahīnāḥ | jānīmahe'lpamatibhirbhavadaṅghrisevā pūrve bhave janani tairna kṛtā kadāpi

व्यास उवाच एवं स्तुता सुरैः सर्वैरम्बिका करुणान्विता । प्रादुर्बभूव तरसा रूपयौवनसंयुता

vyāsa uvāca evaṃ stutā suraiḥ sarvairambikā karuṇānvitā | prādurbabhūva tarasā rūpayauvanasaṃyutā

दिव्याम्बरधरा देवी दिव्यभूषणभूषिता । दिव्यमाल्यसमायुक्ता दिव्यचन्दनचर्चिता

divyāmbaradharā devī divyabhūṣaṇabhūṣitā | divyamālyasamāyuktā divyacandanacarcitā

जगन्मोहनलावण्या सर्वलक्षणलक्षिता । अद्वितीयस्वरूपा सा देवानां दर्शनं गता

jaganmohanalāvaṇyā sarvalakṣaṇalakṣitā | advitīyasvarūpā sā devānāṃ darśanaṃ gatā

जाह्नव्यां स्नातुकामा सा निर्गता गिरिगह्वरात् । दिव्यरूपधरा देवी विश्वमोहनमोहिनी

jāhnavyāṃ snātukāmā sā nirgatā girigahvarāt | divyarūpadharā devī viśvamohanamohinī

देवान्स्तुतिपरानाह मेघगम्भीरया गिरा । प्रेमपूर्वं स्मितं कृत्वा कोकिलामञ्जुवादिनी

devānstutiparānāha meghagambhīrayā girā | premapūrvaṃ smitaṃ kṛtvā kokilāmañjuvādinī

देव्युवाच भो भोः सुरवराः कात्र भवद्‌भिः स्तूयते भृशम् । किमर्थं ब्रूत वः कार्यं चिन्ताविष्टाः कुतः पुनः

devyuvāca bho bhoḥ suravarāḥ kātra bhavadbhiḥ stūyate bhṛśam | kimarthaṃ brūta vaḥ kāryaṃ cintāviṣṭāḥ kutaḥ punaḥ

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या मोहिता रूपसम्पदा । प्रेमपूर्वं हृदुत्साहास्तामूचुः सुरसत्तमाः

vyāsa uvāca tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā mohitā rūpasampadā | premapūrvaṃ hṛdutsāhāstāmūcuḥ surasattamāḥ

देवा ऊचुः देवि स्तुमस्त्वां विश्वेशि प्रणताः स्म कृपार्णवे । पाहि नः सर्वदुःखेभ्यः संविग्नान्दैत्यतापितान्

devā ūcuḥ devi stumastvāṃ viśveśi praṇatāḥ sma kṛpārṇave | pāhi naḥ sarvaduḥkhebhyaḥ saṃvignāndaityatāpitān

पुरा त्वया महादेवि निहत्यासुरकण्टकम् । महिषं नो वरो दत्तः स्मर्तव्याहं सदापदि

purā tvayā mahādevi nihatyāsurakaṇṭakam | mahiṣaṃ no varo dattaḥ smartavyāhaṃ sadāpadi

स्मरणाद्दैत्यजां पीडां नाशयिष्याम्यसंशयम् । तेन त्वं संस्मृता देवि नूनमस्माभिरित्यपि

smaraṇāddaityajāṃ pīḍāṃ nāśayiṣyāmyasaṃśayam | tena tvaṃ saṃsmṛtā devi nūnamasmābhirityapi

अद्य शुम्भनिशुम्भौ द्वावसुरौ घोरदर्शनौ । उत्पन्नौ विघ्नकर्तारावहन्यौ पुरुषैः किल

adya śumbhaniśumbhau dvāvasurau ghoradarśanau | utpannau vighnakartārāvahanyau puruṣaiḥ kila

रक्तबीजश्च बलवांश्चण्डमुण्डौ तथासुरौ । एतैरन्यैश्च देवानां हृतं राज्यं महाबलैः

raktabījaśca balavāṃścaṇḍamuṇḍau tathāsurau | etairanyaiśca devānāṃ hṛtaṃ rājyaṃ mahābalaiḥ

गतिरन्या न चास्माकं त्वमेवासि महाबले । कुरु कार्यं सुराणां वै दुःखितानां सुमध्यमे

gatiranyā na cāsmākaṃ tvamevāsi mahābale | kuru kāryaṃ surāṇāṃ vai duḥkhitānāṃ sumadhyame

देवास्त्वदङ्‌घ्रिभजने निरताः सदैव ते दानवैरतिबलैर्विपदं सुनीताः । तान्देवि दुःखरहितान् कुरु भक्तियुक्ता- न्मातस्त्वमेव शरणं भव दुःखितानाम्

devāstvadaṅghribhajane niratāḥ sadaiva te dānavairatibalairvipadaṃ sunītāḥ | tāndevi duḥkharahitān kuru bhaktiyuktā- nmātastvameva śaraṇaṃ bhava duḥkhitānām

सकलभुवनरक्षा देवि कार्या त्वयाद्य स्वकृतमिति विदित्वा विश्वमेत‌द्युगादौ । जननि जगति पीडां दानवा दर्पयुक्ताः स्वबलमदसमेतास्ते प्रकुर्वन्ति मातः

sakalabhuvanarakṣā devi kāryā tvayādya svakṛtamiti viditvā viśvametadyugādau | janani jagati pīḍāṃ dānavā darpayuktāḥ svabalamadasametāste prakurvanti mātaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे देवकृतदेव्याराधनवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devakṛtadevyārādhanavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २३

देव्या सुग्रीवदूताय स्वव्रतकथनम् व्यास उवाच एवं स्तुता तदा देवी दैवतैः शत्रुतापितैः । स्वशरीरात्परं रूपं प्रादुर्भूतं चकार ह

devyā sugrīvadūtāya svavratakathanam vyāsa uvāca evaṃ stutā tadā devī daivataiḥ śatrutāpitaiḥ | svaśarīrātparaṃ rūpaṃ prādurbhūtaṃ cakāra ha

पार्वत्यास्तु शरीराद्वै निःसृता चाम्बिका यदा । कौशिकीति समस्तेषु ततो लोकेषु पठ्यते

pārvatyāstu śarīrādvai niḥsṛtā cāmbikā yadā | kauśikīti samasteṣu tato lokeṣu paṭhyate

निःसृतायां तु तस्यां सा पार्वती तनुव्यत्ययात् । कृष्णरूपाथ सञ्जाता कालिका सा प्रकीर्तिता

niḥsṛtāyāṃ tu tasyāṃ sā pārvatī tanuvyatyayāt | kṛṣṇarūpātha sañjātā kālikā sā prakīrtitā

मषीवर्णा महाघोरा दैत्यानां भयवर्धिनी । कालरात्रीति सा प्रोक्ता सर्वकामफलप्रदा

maṣīvarṇā mahāghorā daityānāṃ bhayavardhinī | kālarātrīti sā proktā sarvakāmaphalapradā

अम्बिकायाः परं रूपं विरराज मनोहरम् । सर्वभूषणसंयुक्तं लावण्यगुणसंयुतम्

ambikāyāḥ paraṃ rūpaṃ virarāja manoharam | sarvabhūṣaṇasaṃyuktaṃ lāvaṇyaguṇasaṃyutam

ततोऽम्बिका तदा देवानित्युवाच ह सस्मिता । तिष्ठन्तु निर्भया यूयं हनिष्यामि रिपूनिह

tato'mbikā tadā devānityuvāca ha sasmitā | tiṣṭhantu nirbhayā yūyaṃ haniṣyāmi ripūniha

कार्यं वः सर्वथा कार्यं विहरिष्याम्यहं रणे । निशुम्भादीन्वधिष्यामि युष्माकं सुखहेतवे

kāryaṃ vaḥ sarvathā kāryaṃ vihariṣyāmyahaṃ raṇe | niśumbhādīnvadhiṣyāmi yuṣmākaṃ sukhahetave

इत्युक्त्वा सा तदा देवी सिंहारूढा मदोत्कटा । कालिकां पार्श्वतः कृत्वा जगाम नगरे रिपोः

ityuktvā sā tadā devī siṃhārūḍhā madotkaṭā | kālikāṃ pārśvataḥ kṛtvā jagāma nagare ripoḥ

सा गत्वोपवने तस्थावम्बिका कालिकान्विता । जगावथ कलं तत्र जगन्मोहनमोहनम्

sā gatvopavane tasthāvambikā kālikānvitā | jagāvatha kalaṃ tatra jaganmohanamohanam

श्रुत्वा तन्मधुरं गानं मोहमीयुः खगा मृगाः । मुदञ्च परमां प्रापुरमरा गगने स्थिताः

śrutvā tanmadhuraṃ gānaṃ mohamīyuḥ khagā mṛgāḥ | mudañca paramāṃ prāpuramarā gagane sthitāḥ

तस्मिन्नवसरे तत्र दानवौ शुम्भसेवकौ । चण्डमुण्डाभिधौ घोरौ रममाणौ यदृच्छया

tasminnavasare tatra dānavau śumbhasevakau | caṇḍamuṇḍābhidhau ghorau ramamāṇau yadṛcchayā

आगतौ ददृशाते तु तां तदा दिव्यरूपिणीम् । अम्बिकां गानसंयुक्तां कालिकां पुरतः स्थिताम्

āgatau dadṛśāte tu tāṃ tadā divyarūpiṇīm | ambikāṃ gānasaṃyuktāṃ kālikāṃ purataḥ sthitām

दृष्ट्वा तां दिव्यरूपाञ्च दानवौ विस्मयान्वितौ । जग्मतुस्तरसा पार्श्वं शुम्भस्य नृपसत्तम

dṛṣṭvā tāṃ divyarūpāñca dānavau vismayānvitau | jagmatustarasā pārśvaṃ śumbhasya nṛpasattama

तौ गत्वा तं समासीनं दैत्यानामधिपं गृहे । ऊचतुर्मधुरां वाणीं प्रणम्य शिरसा नृपम्

tau gatvā taṃ samāsīnaṃ daityānāmadhipaṃ gṛhe | ūcaturmadhurāṃ vāṇīṃ praṇamya śirasā nṛpam

राजन् हिमालयात्कामं कामिनी काममोहिनी । सम्प्राप्ता सिंहमारूढा सर्वलक्षणसंयुता

rājan himālayātkāmaṃ kāminī kāmamohinī | samprāptā siṃhamārūḍhā sarvalakṣaṇasaṃyutā

नेदृशी देवलोकेऽस्ति न गन्धर्वपुरे तथा । न दृष्टा न श्रुता क्वापि पृथिव्यां प्रमदोत्तमा

nedṛśī devaloke'sti na gandharvapure tathā | na dṛṣṭā na śrutā kvāpi pṛthivyāṃ pramadottamā

गानञ्च तादृशं राजन् करोति जनरञ्जनम् । मृगास्तिष्ठन्ति तत्पार्श्वे मथुरस्वरमोहिताः

gānañca tādṛśaṃ rājan karoti janarañjanam | mṛgāstiṣṭhanti tatpārśve mathurasvaramohitāḥ

ज्ञायतां कस्य पुत्रीयं किमर्थमिह चागता । गृह्यतां राजशार्दूल तव योग्यास्ति कामिनी

jñāyatāṃ kasya putrīyaṃ kimarthamiha cāgatā | gṛhyatāṃ rājaśārdūla tava yogyāsti kāminī

ज्ञात्वाऽऽनय गृहे भार्यां कुरु कल्याणलोचनाम् । निश्चितं नास्ति संसारे नारी त्वेवंविधा किल

jñātvā''naya gṛhe bhāryāṃ kuru kalyāṇalocanām | niścitaṃ nāsti saṃsāre nārī tvevaṃvidhā kila

देवानां सर्वरत्‍नानि गृहीतानि त्वया नृप । कस्मान्नेमां वरारोहां प्रगह्णासि नृपोत्तम

devānāṃ sarvaratnāni gṛhītāni tvayā nṛpa | kasmānnemāṃ varārohāṃ pragahṇāsi nṛpottama

इन्द्रस्यैरावतः श्रीमान्पारिजाततरुस्तथा । गृहीतोऽश्वः सप्तमुखस्त्वया नृप बलात्किल

indrasyairāvataḥ śrīmānpārijātatarustathā | gṛhīto'śvaḥ saptamukhastvayā nṛpa balātkila

विमानं वैधसं दिव्यं मरालध्वजसंयुतम् । त्वयात्तं रत्‍नभूतं तद्‌बलेन नृप चाद्‌भुतम्

vimānaṃ vaidhasaṃ divyaṃ marāladhvajasaṃyutam | tvayāttaṃ ratnabhūtaṃ tadbalena nṛpa cādbhutam

कुबेरस्य निधिः पद्मस्त्वया राजन् समाहृतः । छत्रं जलपतेः शुभ्रं गृहीतं तत्त्वया बलात्

kuberasya nidhiḥ padmastvayā rājan samāhṛtaḥ | chatraṃ jalapateḥ śubhraṃ gṛhītaṃ tattvayā balāt

पाशश्चापि निशुम्भेन भ्रात्रा तव नृपोत्तम । गृहीतोऽस्ति हठात्कामं वरुणस्य जितस्य च

pāśaścāpi niśumbhena bhrātrā tava nṛpottama | gṛhīto'sti haṭhātkāmaṃ varuṇasya jitasya ca

अम्लानपङ्कजां तुभ्यं मालां जलनिधिर्ददौ । भयात्तव महाराज रत्‍नानि विविधानि च

amlānapaṅkajāṃ tubhyaṃ mālāṃ jalanidhirdadau | bhayāttava mahārāja ratnāni vividhāni ca

मृत्योः शक्तिर्यमस्यापि दण्डः परमदारुणः । त्वया जित्वा हृतः कामं किमन्यद्वर्ण्यते नृप

mṛtyoḥ śaktiryamasyāpi daṇḍaḥ paramadāruṇaḥ | tvayā jitvā hṛtaḥ kāmaṃ kimanyadvarṇyate nṛpa

कामधेनुर्गहीताद्य वर्तते सागरोद्‌भवा । मेनकाद्या वशे राजंस्तव तिष्ठन्ति चाप्सराः

kāmadhenurgahītādya vartate sāgarodbhavā | menakādyā vaśe rājaṃstava tiṣṭhanti cāpsarāḥ

एवं सर्वाणि रत्‍नानि त्वयात्तानि बलादपि । कस्मान्न गृह्यते कान्तारत्‍नमेषा वराङ्गना

evaṃ sarvāṇi ratnāni tvayāttāni balādapi | kasmānna gṛhyate kāntāratnameṣā varāṅganā

सर्वाणि ते गृहस्थानि रत्‍नानि विशदान्यथ । अनया सम्भविष्यन्ति रत्‍नभूतानि भूपते

sarvāṇi te gṛhasthāni ratnāni viśadānyatha | anayā sambhaviṣyanti ratnabhūtāni bhūpate

त्रिषु लोकेषु दैत्येन्द्र नेदृशी वर्तते प्रिया । तस्मात्तामानयाशु त्वं कुरु भार्यां मनोहराम्

triṣu lokeṣu daityendra nedṛśī vartate priyā | tasmāttāmānayāśu tvaṃ kuru bhāryāṃ manoharām

व्यास उवाच इति श्रुत्वा तयोर्वाक्यं मधुरं मधुराक्षरम् । प्रसन्नवदनः प्राह सुग्रीवं सनिधौ स्थितम्

vyāsa uvāca iti śrutvā tayorvākyaṃ madhuraṃ madhurākṣaram | prasannavadanaḥ prāha sugrīvaṃ sanidhau sthitam

गच्छ सुग्रीव दूतत्वं कुरु कार्यं विचक्षण । वक्तव्यञ्च तथा तत्र यथाभ्येति कृशोदरी

gaccha sugrīva dūtatvaṃ kuru kāryaṃ vicakṣaṇa | vaktavyañca tathā tatra yathābhyeti kṛśodarī

उपायौ द्वौ प्रयोक्तव्यौ कान्तासु सुविचक्षणैः । सामदाने इति प्राहुः शृङ्गाररसकोविदाः

upāyau dvau prayoktavyau kāntāsu suvicakṣaṇaiḥ | sāmadāne iti prāhuḥ śṛṅgārarasakovidāḥ

भेदे प्रयुज्यमानेऽपि रसाभासस्तु जायते । निग्रहे रसभङ्गः स्यात्तस्मात्तौ दूषितौ बुधैः

bhede prayujyamāne'pi rasābhāsastu jāyate | nigrahe rasabhaṅgaḥ syāttasmāttau dūṣitau budhaiḥ

सामदानमुखैर्वाक्यैः श्लक्ष्णैर्नर्मयुतैस्तथा । का न याति वशे दूत कामिनी कामपीडिता

sāmadānamukhairvākyaiḥ ślakṣṇairnarmayutaistathā | kā na yāti vaśe dūta kāminī kāmapīḍitā

व्यास उवाच सुग्रीवस्तु वचः श्रुत्वा शुम्भोक्तं सुप्रियं पटु । जगाम तरसा तत्र यत्रास्ते जगदम्बिका

vyāsa uvāca sugrīvastu vacaḥ śrutvā śumbhoktaṃ supriyaṃ paṭu | jagāma tarasā tatra yatrāste jagadambikā

सोऽपश्यत्सुमुखीं कान्तां सिंहस्योपरिसंस्थिताम् । प्रणम्य मधुरं वाक्यमुवाच जगदम्बिकाम्

so'paśyatsumukhīṃ kāntāṃ siṃhasyoparisaṃsthitām | praṇamya madhuraṃ vākyamuvāca jagadambikām

दूत उवाच वरोरु त्रिदशारातिः शुम्भः सर्वाङ्गसुन्दरः । त्रैलोक्याधिपतिः शूरः सर्वजिद्‌राजते नृपः

dūta uvāca varoru tridaśārātiḥ śumbhaḥ sarvāṅgasundaraḥ | trailokyādhipatiḥ śūraḥ sarvajidrājate nṛpaḥ

तेनाहं प्रेषितः कामं त्वत्सकाशं महात्मना । त्वद्‌रूपश्रवणासक्तचित्तेनातिविदूयता

tenāhaṃ preṣitaḥ kāmaṃ tvatsakāśaṃ mahātmanā | tvadrūpaśravaṇāsaktacittenātividūyatā

वचनं तस्य तन्वङ्‌गि शृणु प्रेमपुरःसरम् । प्रणिपत्य यथा प्राह दैत्यानामधिपस्त्वयि

vacanaṃ tasya tanvaṅgi śṛṇu premapuraḥsaram | praṇipatya yathā prāha daityānāmadhipastvayi

देवा मया जिताः सर्वे त्रैलोक्याधिपतिस्त्वहम् । यज्ञभागानहं कान्ते गह्णामीह स्थितः सदा

devā mayā jitāḥ sarve trailokyādhipatistvaham | yajñabhāgānahaṃ kānte gahṇāmīha sthitaḥ sadā

हृतसारा कृता नूनं द्यौर्मया रत्‍नवर्जिता । यानि रत्‍नानि देवानां तानि चाहृतवानहम्

hṛtasārā kṛtā nūnaṃ dyaurmayā ratnavarjitā | yāni ratnāni devānāṃ tāni cāhṛtavānaham

भोक्ताहं सर्वरत्‍नानां त्रिषु लोकेषु भामिनि । वशानुगाः सुराः सर्वे मम दैत्याश्च मानवाः

bhoktāhaṃ sarvaratnānāṃ triṣu lokeṣu bhāmini | vaśānugāḥ surāḥ sarve mama daityāśca mānavāḥ

त्वद्‌गुणैः कर्णमागत्य प्रविश्य हृदयान्तरम् । त्वदधीनः कृतः कामं किङ्करोऽस्मि करोमि किम्

tvadguṇaiḥ karṇamāgatya praviśya hṛdayāntaram | tvadadhīnaḥ kṛtaḥ kāmaṃ kiṅkaro'smi karomi kim

त्वमाज्ञापय रम्भोरु तत्करोमि वशानुगः । दासोऽहं तव चार्वङ्‌गि रक्ष मां कामबाणतः

tvamājñāpaya rambhoru tatkaromi vaśānugaḥ | dāso'haṃ tava cārvaṅgi rakṣa māṃ kāmabāṇataḥ

भज मां त्वं मरालाक्षि तवाधीनं स्मराकुलम् । त्रैलोक्यस्वामिनी भूत्वा भुंक्ष्व भोगाननुत्तमान्

bhaja māṃ tvaṃ marālākṣi tavādhīnaṃ smarākulam | trailokyasvāminī bhūtvā bhuṃkṣva bhogānanuttamān

तव चाज्ञाकरः कान्ते भवामि मरणावधि । अवध्योऽस्मि वरारोहे सदेवासुरमानुषैः

tava cājñākaraḥ kānte bhavāmi maraṇāvadhi | avadhyo'smi varārohe sadevāsuramānuṣaiḥ

सदा सौभाग्यसंयुक्ता भविष्यसि वरानने । यत्र ते रमते चित्तं तत्र क्रीडस्व सुन्दरि

sadā saubhāgyasaṃyuktā bhaviṣyasi varānane | yatra te ramate cittaṃ tatra krīḍasva sundari

इति तस्य वचश्चित्ते विमृश्य मदमन्थरे । वक्तव्यं यद्‌भवेत्प्रेम्णा तद्‌ ब्रूहि मधुरं वचः

iti tasya vacaścitte vimṛśya madamanthare | vaktavyaṃ yadbhavetpremṇā tad brūhi madhuraṃ vacaḥ

शुम्भाय चञ्चलापाङ्‌गि तद्‌ब्रवीम्यहमाशु वै । व्यास उवाच तद्दूतवचनं श्रुत्वा स्मितं कृत्वा सुपेशलम्

śumbhāya cañcalāpāṅgi tadbravīmyahamāśu vai | vyāsa uvāca taddūtavacanaṃ śrutvā smitaṃ kṛtvā supeśalam

तं प्राह मधुरां वाचं देवी देवार्थसाधिका । देव्युवाच जानाम्यहं निशुम्भं च शुम्भं चातिबलं नृपम्

taṃ prāha madhurāṃ vācaṃ devī devārthasādhikā | devyuvāca jānāmyahaṃ niśumbhaṃ ca śumbhaṃ cātibalaṃ nṛpam

जेतारं सर्वदेवानां हन्तारञ्चैव विद्विषाम् । राशिं सर्वगुणानाञ्च भोक्तारं सर्वसम्पदाम्

jetāraṃ sarvadevānāṃ hantārañcaiva vidviṣām | rāśiṃ sarvaguṇānāñca bhoktāraṃ sarvasampadām

दातारं चातिशूरं च सुन्दरं मन्मथाकृतिम् । द्वात्रिंशल्लक्षणैर्युक्तमवध्यं सुरमानुषैः

dātāraṃ cātiśūraṃ ca sundaraṃ manmathākṛtim | dvātriṃśallakṣaṇairyuktamavadhyaṃ suramānuṣaiḥ

ज्ञात्वा समागतास्स्म्यत्र द्रष्टुकामा महासुरम् । रत्‍नं कनकमायाति स्वशोभाधिकवृद्धये

jñātvā samāgatāssmyatra draṣṭukāmā mahāsuram | ratnaṃ kanakamāyāti svaśobhādhikavṛddhaye

तत्राहं स्वपतिं द्रष्टुं दूरादेवागतास्मि वै । दृष्टा मया सुराः सर्वे मानवा भुवि मानदाः

tatrāhaṃ svapatiṃ draṣṭuṃ dūrādevāgatāsmi vai | dṛṣṭā mayā surāḥ sarve mānavā bhuvi mānadāḥ

गन्धर्वा राक्षसाश्चान्ये ये चातिप्रियदर्शनाः । सर्वे शुम्भभयाद्‌भीता वेपमाना विचेतसः

gandharvā rākṣasāścānye ye cātipriyadarśanāḥ | sarve śumbhabhayādbhītā vepamānā vicetasaḥ

श्रुत्वा शुम्भगुणानत्र प्राप्तास्म्यद्य दिदृक्षया । गच्छ दूत महाभाग ब्रूहि शुम्भं महाबलम्

śrutvā śumbhaguṇānatra prāptāsmyadya didṛkṣayā | gaccha dūta mahābhāga brūhi śumbhaṃ mahābalam

निर्जने श्लक्ष्णया वाचा वचनं वचनान्मम । त्वां ज्ञात्वा बलिनां श्रेष्ठं सुन्दराणां च सुन्दरम्

nirjane ślakṣṇayā vācā vacanaṃ vacanānmama | tvāṃ jñātvā balināṃ śreṣṭhaṃ sundarāṇāṃ ca sundaram

दातारं गुणिनं शूरं सर्वविद्याविशारदम् । जेतारं सर्वदेवानां दक्षं चोग्रं कुलोत्तरम्

dātāraṃ guṇinaṃ śūraṃ sarvavidyāviśāradam | jetāraṃ sarvadevānāṃ dakṣaṃ cograṃ kulottaram

भोक्तारं सर्वरत्‍नानां स्वाधीनं स्वबलोन्नतम् । पतिकामास्म्यहं सत्यं तव योग्या नराधिप

bhoktāraṃ sarvaratnānāṃ svādhīnaṃ svabalonnatam | patikāmāsmyahaṃ satyaṃ tava yogyā narādhipa

स्वेच्छया नगरे तेऽत्र समायाता महामते । ममास्ति कारणं किञ्चिद्विवाहे राक्षसोत्तम

svecchayā nagare te'tra samāyātā mahāmate | mamāsti kāraṇaṃ kiñcidvivāhe rākṣasottama

बालभावाद्व्रतं किञ्चित्कृतं राजन्मया पुरा । क्रीडन्त्या च वयस्याभिः सहैकान्ते यदृच्छया

bālabhāvādvrataṃ kiñcitkṛtaṃ rājanmayā purā | krīḍantyā ca vayasyābhiḥ sahaikānte yadṛcchayā

स्वदेहबलदर्पेण सखीनां पुरतो रहः । मत्समानबलः शूरो रणे मां जेष्यति स्फुटम्

svadehabaladarpeṇa sakhīnāṃ purato rahaḥ | matsamānabalaḥ śūro raṇe māṃ jeṣyati sphuṭam

तं वरिष्याम्यहं कामं ज्ञात्वा तस्य बलाबलम् । जहसुर्वचनं श्रुत्वा सख्यो विस्मितमानसाः

taṃ variṣyāmyahaṃ kāmaṃ jñātvā tasya balābalam | jahasurvacanaṃ śrutvā sakhyo vismitamānasāḥ

किमेतया कृतं क्रूरं व्रतमद्‌भुतमाशु वै । तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र ज्ञात्वा मे हीदृशं बलम्

kimetayā kṛtaṃ krūraṃ vratamadbhutamāśu vai | tasmāttvamapi rājendra jñātvā me hīdṛśaṃ balam

जित्वा मां स्वबलेनात्र वाञ्छितं कुरु चात्मनः । त्वं वा तवानुजो भ्राता समेत्य समराङ्गणे । जित्वा मां समरेणात्र विवाहं कुरु सुन्दर

jitvā māṃ svabalenātra vāñchitaṃ kuru cātmanaḥ | tvaṃ vā tavānujo bhrātā sametya samarāṅgaṇe | jitvā māṃ samareṇātra vivāhaṃ kuru sundara

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे देव्या सुग्रीवदूताय स्वव्रतकथनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devyā sugrīvadūtāya svavratakathanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २४

देवीमाहात्म्ये देवीपार्श्वे धूम्रलोचनदूतप्रेषणम् व्यास उवाच देव्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स दूतः प्राह विस्मितः । किं ब्रूषे रुचिरापाङ्‌गि स्त्रीस्वभावाद्धि साहसात्

devīmāhātmye devīpārśve dhūmralocanadūtapreṣaṇam vyāsa uvāca devyāstadvacanaṃ śrutvā sa dūtaḥ prāha vismitaḥ | kiṃ brūṣe rucirāpāṅgi strīsvabhāvāddhi sāhasāt

इन्द्राद्या निर्जिता येन देवा दैत्यास्तथापरे । तं कथं समरे देवि जेतुमिच्छसि भामिनि

indrādyā nirjitā yena devā daityāstathāpare | taṃ kathaṃ samare devi jetumicchasi bhāmini

त्रैलोक्ये तादृशो नास्ति यः शुम्भं समरे जयेत् । का त्वं कमलपत्राक्षि तस्याग्रे युधि साम्प्रतम्

trailokye tādṛśo nāsti yaḥ śumbhaṃ samare jayet | kā tvaṃ kamalapatrākṣi tasyāgre yudhi sāmpratam

अविचार्य न वक्तव्यं वचनं चापि सुन्दरि । बलं स्वपरयोर्ज्ञात्वा वक्तव्यं समयोचितम्

avicārya na vaktavyaṃ vacanaṃ cāpi sundari | balaṃ svaparayorjñātvā vaktavyaṃ samayocitam

त्रैलोक्याधिपतिः शुम्भस्तव रूपेण मोहितः । त्वाञ्च प्रार्थयते राजा कुरु तस्येप्सितं प्रिये

trailokyādhipatiḥ śumbhastava rūpeṇa mohitaḥ | tvāñca prārthayate rājā kuru tasyepsitaṃ priye

त्यक्त्वा मूर्खस्वभावं त्वं सम्मान्य वचनं मम । भज शुम्भं निशुम्भं वा हितमेतद्‌ ब्रवीमि ते

tyaktvā mūrkhasvabhāvaṃ tvaṃ sammānya vacanaṃ mama | bhaja śumbhaṃ niśumbhaṃ vā hitametad bravīmi te

शृङ्गारः सर्वथा सर्वैः प्राणिभिः परया मुदा । सेवनीयो बुद्धिमद्‌भिर्नवानामुत्तमो यतः

śṛṅgāraḥ sarvathā sarvaiḥ prāṇibhiḥ parayā mudā | sevanīyo buddhimadbhirnavānāmuttamo yataḥ

नागमिष्यसि चेद्‌ बाले संक्रुद्धः पृथिवीपतिः । अन्यानाज्ञाकरान्प्रेष्य बलान्नेष्यति साम्प्रतम्

nāgamiṣyasi ced bāle saṃkruddhaḥ pṛthivīpatiḥ | anyānājñākarānpreṣya balānneṣyati sāmpratam

केशेष्वाकृष्य ते नूनं दानवा बलदर्पिताः । त्वां नयिष्यन्ति वामोरु तरसा शुम्भसन्तिधौ

keśeṣvākṛṣya te nūnaṃ dānavā baladarpitāḥ | tvāṃ nayiṣyanti vāmoru tarasā śumbhasantidhau

स्वलज्जां रक्ष तन्वङ्‌गि साहसं सर्वथा त्यज । मानिता गच्छ तत्पार्श्वे मानपात्रं यतोऽसि वै

svalajjāṃ rakṣa tanvaṅgi sāhasaṃ sarvathā tyaja | mānitā gaccha tatpārśve mānapātraṃ yato'si vai

क्व युद्धं निशितैर्बाणैः क्व सुखं रतिसङ्गजम् । सारासारं परिच्छेद्य कुरु मे वचनं पटु

kva yuddhaṃ niśitairbāṇaiḥ kva sukhaṃ ratisaṅgajam | sārāsāraṃ paricchedya kuru me vacanaṃ paṭu

भज शुम्भं निशुम्भं वा लब्धासि परमं सुखम् । देव्युवाच सत्यं दूत महाभाग प्रवक्तुं निपुणो ह्यसि

bhaja śumbhaṃ niśumbhaṃ vā labdhāsi paramaṃ sukham | devyuvāca satyaṃ dūta mahābhāga pravaktuṃ nipuṇo hyasi

निशुम्भशुम्भौ जानामि बलवन्ताविति ध्रुवम् । प्रतिज्ञा मे कृता बाल्यादन्यथा सा कथं भवेत्

niśumbhaśumbhau jānāmi balavantāviti dhruvam | pratijñā me kṛtā bālyādanyathā sā kathaṃ bhavet

तस्माद्‌ ब्रूहि निशुम्भञ्च शुम्भं वा बलवत्तरम् । विना युद्धं न मे भर्ता भविता कोऽपि सौष्ठवात्

tasmād brūhi niśumbhañca śumbhaṃ vā balavattaram | vinā yuddhaṃ na me bhartā bhavitā ko'pi sauṣṭhavāt

जित्वा मां तरसा कामं करं गृह्णातु साम्प्रतम् । युद्धेच्छया समायातां विद्धि मामबलां नृप

jitvā māṃ tarasā kāmaṃ karaṃ gṛhṇātu sāmpratam | yuddhecchayā samāyātāṃ viddhi māmabalāṃ nṛpa

युद्धं देहि समर्थोऽसि वीरधर्मं समाचर । बिभेषि मम शूलाच्चेत्पातालं गच्छ मा चिरम्

yuddhaṃ dehi samartho'si vīradharmaṃ samācara | bibheṣi mama śūlāccetpātālaṃ gaccha mā ciram

त्रिदिवं च धरां त्यक्त्वा जीवितेच्छा यदस्ति ते । इति दूत वदाशु त्वं गत्वा स्वपतिमादरात्

tridivaṃ ca dharāṃ tyaktvā jīvitecchā yadasti te | iti dūta vadāśu tvaṃ gatvā svapatimādarāt

स विचार्य यथायुक्तं करिष्यति महाबलः । संसारे दूतधर्मोऽयं यत्सत्यं भाषणं किल

sa vicārya yathāyuktaṃ kariṣyati mahābalaḥ | saṃsāre dūtadharmo'yaṃ yatsatyaṃ bhāṣaṇaṃ kila

शत्रौ पत्यौ च धर्मज्ञ तथा त्वं कुरु मा चिरम् । व्यास उवाच अथ तद्वचनं श्रुत्वा नीतिमद्‌बलसंयुतम्

śatrau patyau ca dharmajña tathā tvaṃ kuru mā ciram | vyāsa uvāca atha tadvacanaṃ śrutvā nītimadbalasaṃyutam

हेतुयुक्तं प्रगल्पञ्च विस्मितः प्रययौ तदा । गत्वा दैत्यपतिं दूतो विचार्य च पुनः पुनः

hetuyuktaṃ pragalpañca vismitaḥ prayayau tadā | gatvā daityapatiṃ dūto vicārya ca punaḥ punaḥ

प्रणम्य पादयोः प्रह्वः प्रत्युवाच नृपञ्ज तम् । राजनीतिकरं वाक्यं मृदुपूर्वं प्रियं वचः

praṇamya pādayoḥ prahvaḥ pratyuvāca nṛpañja tam | rājanītikaraṃ vākyaṃ mṛdupūrvaṃ priyaṃ vacaḥ

दूत उवाच सत्यं प्रियं च वक्तव्यं तेन चिन्तापरो ह्यहम् । सत्यं प्रियं च राजेन्द्र वचनं दुर्लभं किल

dūta uvāca satyaṃ priyaṃ ca vaktavyaṃ tena cintāparo hyaham | satyaṃ priyaṃ ca rājendra vacanaṃ durlabhaṃ kila

अप्रियं वदतां कामं राजा कुप्यति सर्वथा । साक्षात्कुतः समायाता कस्य वा किंबलाबला

apriyaṃ vadatāṃ kāmaṃ rājā kupyati sarvathā | sākṣātkutaḥ samāyātā kasya vā kiṃbalābalā

न ज्ञानगोचरं किञ्चित्किं ब्रवीमि विचेष्टितम् । युद्धकामा मया दृष्टा गर्विता कटुभाषिणी

na jñānagocaraṃ kiñcitkiṃ bravīmi viceṣṭitam | yuddhakāmā mayā dṛṣṭā garvitā kaṭubhāṣiṇī

तया यत्कथितं सम्यक् तच्छृणुष्व महामते । मया बाल्यात्प्रतिज्ञेयं कृता पूर्वं विनोदतः

tayā yatkathitaṃ samyak tacchṛṇuṣva mahāmate | mayā bālyātpratijñeyaṃ kṛtā pūrvaṃ vinodataḥ

सखीनां पुरतः कामं विवाहं प्रति सर्वथा । यो मां युद्धे जयेदद्धा दर्पञ्च विधुनोति वै

sakhīnāṃ purataḥ kāmaṃ vivāhaṃ prati sarvathā | yo māṃ yuddhe jayedaddhā darpañca vidhunoti vai

तं वरिष्याम्यहं कामं पतिं समबलं किल । न मे प्रतिज्ञा मिथ्या सा कर्तव्या नृपसत्तम

taṃ variṣyāmyahaṃ kāmaṃ patiṃ samabalaṃ kila | na me pratijñā mithyā sā kartavyā nṛpasattama

तस्माद्युध्यस्व धर्मज्ञ जित्वा मां स्ववशं कुरु । तयेति व्याहृतं वाक्यं श्रुत्वाहं समुपागतः

tasmādyudhyasva dharmajña jitvā māṃ svavaśaṃ kuru | tayeti vyāhṛtaṃ vākyaṃ śrutvāhaṃ samupāgataḥ

यथेच्छसि महाराज तथा कुरु तव प्रियम् । सा युद्धार्थं कृतमतिः सायुधा सिंहगामिनी

yathecchasi mahārāja tathā kuru tava priyam | sā yuddhārthaṃ kṛtamatiḥ sāyudhā siṃhagāminī

निश्चला वर्तते भूप यद्योग्यं तद्विधीयताम् । व्यास उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्य सुग्रीवस्य नराधिपः

niścalā vartate bhūpa yadyogyaṃ tadvidhīyatām | vyāsa uvāca ityākarṇya vacastasya sugrīvasya narādhipaḥ

पप्रच्छ भ्रातरंशूरं समीपस्थं महाबलम् । शुम्भ उवाच भ्रातः किमत्र कर्तव्यं ब्रूहि सत्यं महामते

papraccha bhrātaraṃśūraṃ samīpasthaṃ mahābalam | śumbha uvāca bhrātaḥ kimatra kartavyaṃ brūhi satyaṃ mahāmate

नार्येका योद्धुकामास्ति समाह्वयति साम्प्रतम् । अहं गच्छामि संग्रामे त्वं वा गच्छ बलान्वितः

nāryekā yoddhukāmāsti samāhvayati sāmpratam | ahaṃ gacchāmi saṃgrāme tvaṃ vā gaccha balānvitaḥ

यद्‌रोचते निशुम्भात्र तत्कर्तव्यं मया किल । निशुम्भ उवाच न मया न त्वया वीर गन्तव्यं रणमूर्धनि

yadrocate niśumbhātra tatkartavyaṃ mayā kila | niśumbha uvāca na mayā na tvayā vīra gantavyaṃ raṇamūrdhani

प्रेषयस्व महाराज त्वरितं धूम्रलोचनम् । स गत्वा तां रणे जित्वा गृहीत्वा चारुलोचनाम्

preṣayasva mahārāja tvaritaṃ dhūmralocanam | sa gatvā tāṃ raṇe jitvā gṛhītvā cārulocanām

आगमिष्यति शुम्भात्र विवाहः संविधीयताम् । व्यास उवाच तन्निशम्य वचस्तस्य शुम्भो भ्रातुः कनीयसः

āgamiṣyati śumbhātra vivāhaḥ saṃvidhīyatām | vyāsa uvāca tanniśamya vacastasya śumbho bhrātuḥ kanīyasaḥ

कोपात्सम्प्रेषयामास पार्श्वस्थं धूम्रलोचनम् । शुम्भ उवाच धूम्रलोचन गच्छाशु सैन्येन महताऽऽवृतः

kopātsampreṣayāmāsa pārśvasthaṃ dhūmralocanam | śumbha uvāca dhūmralocana gacchāśu sainyena mahatā''vṛtaḥ

गृहीत्वाऽऽनय तां मुग्धां स्ववीर्यमदमोहिताम् । देवो वा दानवो वापि मनुष्यो वा महाबलः

gṛhītvā''naya tāṃ mugdhāṃ svavīryamadamohitām | devo vā dānavo vāpi manuṣyo vā mahābalaḥ

तत्पार्ष्णिग्राहतां प्राप्तो हन्तव्यस्तरसा त्वया । तत्पार्श्ववर्तिनीं कालीं हत्वा संगृह्य तां पुनः

tatpārṣṇigrāhatāṃ prāpto hantavyastarasā tvayā | tatpārśvavartinīṃ kālīṃ hatvā saṃgṛhya tāṃ punaḥ

शीघ्रमत्र समागच्छ कृत्वा कार्यमनुत्तमम् । रक्षणीया त्वया साध्वी मुञ्चन्ती मृदुमार्गणान्

śīghramatra samāgaccha kṛtvā kāryamanuttamam | rakṣaṇīyā tvayā sādhvī muñcantī mṛdumārgaṇān

यत्‍नेन महता वीर मृदुदेहा कृशोदरी । तत्सहायाश्च हन्तव्या ये रणे शस्त्रपाणयः

yatnena mahatā vīra mṛdudehā kṛśodarī | tatsahāyāśca hantavyā ye raṇe śastrapāṇayaḥ

सर्वथा सा न हन्तव्या रक्षणीया प्रयत्‍नतः । व्यास उवाच इत्यादिष्टस्तदा राज्ञा तरसा धूम्रलोचनः

sarvathā sā na hantavyā rakṣaṇīyā prayatnataḥ | vyāsa uvāca ityādiṣṭastadā rājñā tarasā dhūmralocanaḥ

प्रणम्य शुम्भं सैन्येन भूतः शीघ्रं ययौ रणे । असाधूनां सहस्राणां षष्ट्या तेषां वृतस्तथा

praṇamya śumbhaṃ sainyena bhūtaḥ śīghraṃ yayau raṇe | asādhūnāṃ sahasrāṇāṃ ṣaṣṭyā teṣāṃ vṛtastathā

स ददर्श ततो देवीं रम्योपवनसंस्थिताम् । दृष्ट्वा तां मृगशावाक्षीं विनयेन समन्वितः

sa dadarśa tato devīṃ ramyopavanasaṃsthitām | dṛṣṭvā tāṃ mṛgaśāvākṣīṃ vinayena samanvitaḥ

उवाच वचनं श्लक्ष्णं हेतुमद्‌रसभूषितम् । शृणु देवि महाभागे शुम्भस्त्वद्विरहातुरः

uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ hetumadrasabhūṣitam | śṛṇu devi mahābhāge śumbhastvadvirahāturaḥ

दूतं प्रेषितवान्पार्श्वे तव नीतिविशारदः । रसभङ्गभयोद्विग्नः सामपूर्वं त्वयि स्वयम्

dūtaṃ preṣitavānpārśve tava nītiviśāradaḥ | rasabhaṅgabhayodvignaḥ sāmapūrvaṃ tvayi svayam

तेनागत्य वचः प्रोक्तं विपरीतं वरानने । वचसा तेन मे भर्ता चिन्ताविष्टमना नृपः

tenāgatya vacaḥ proktaṃ viparītaṃ varānane | vacasā tena me bhartā cintāviṣṭamanā nṛpaḥ

बभूव रसमार्गज्ञे शुम्भः कामविमोहितः । दूतेन तेन न ज्ञातं हेतुगर्भं वचस्तव

babhūva rasamārgajñe śumbhaḥ kāmavimohitaḥ | dūtena tena na jñātaṃ hetugarbhaṃ vacastava

यो मां जयति संग्रामे यदुक्तं कठिनं वचः । न ज्ञातस्तेन संग्रामो द्विविधः खलु मानिनि

yo māṃ jayati saṃgrāme yaduktaṃ kaṭhinaṃ vacaḥ | na jñātastena saṃgrāmo dvividhaḥ khalu mānini

रतिजोऽथोत्साहजश्च पात्रभेदे विवक्षितः । रतिजस्त्वयि वामोरु शत्रोरुत्साहजः स्मृतः

ratijo'thotsāhajaśca pātrabhede vivakṣitaḥ | ratijastvayi vāmoru śatrorutsāhajaḥ smṛtaḥ

सुखदः प्रथमः कान्ते दुःखदश्चारिजः स्मृतः । जानाम्यहं वरारोहे भवत्या मानसं किल

sukhadaḥ prathamaḥ kānte duḥkhadaścārijaḥ smṛtaḥ | jānāmyahaṃ varārohe bhavatyā mānasaṃ kila

रतिसंग्रामभावस्ते हृदये परिवर्तते । इति तज्ज्ञं विदित्वा मां त्वत्सकाशं नराधिपः

ratisaṃgrāmabhāvaste hṛdaye parivartate | iti tajjñaṃ viditvā māṃ tvatsakāśaṃ narādhipaḥ

प्रेषयामास शुम्भोऽद्य बलेन महताऽऽवृतम् । चतुरासि महाभागे शृणु मे वचनं मृदु

preṣayāmāsa śumbho'dya balena mahatā''vṛtam | caturāsi mahābhāge śṛṇu me vacanaṃ mṛdu

भज शुम्भं त्रिलोकेशं देवदर्पनिबर्हणम् । पट्टराज्ञी प्रिया भूत्वा भुंक्ष्व भोगाननुत्तमान्

bhaja śumbhaṃ trilokeśaṃ devadarpanibarhaṇam | paṭṭarājñī priyā bhūtvā bhuṃkṣva bhogānanuttamān

जेष्यति त्वां महाबाहुः शुम्भः कामबलार्थवित् । विचित्रान्कुरु हावांस्त्वं सोऽपि भावान्करिष्यति

jeṣyati tvāṃ mahābāhuḥ śumbhaḥ kāmabalārthavit | vicitrānkuru hāvāṃstvaṃ so'pi bhāvānkariṣyati

भविष्यति कालिकेयं तत्र वै नर्मसाक्षिणी । एवं सङ्गरयोगेन पतिर्मे परमार्थवित्

bhaviṣyati kālikeyaṃ tatra vai narmasākṣiṇī | evaṃ saṅgarayogena patirme paramārthavit

जित्वा त्वां सुखशय्यायां परिश्रान्तां करिष्यति । रक्तदेहां नखाघातैर्दन्तैश्च खण्डिताधराम्

jitvā tvāṃ sukhaśayyāyāṃ pariśrāntāṃ kariṣyati | raktadehāṃ nakhāghātairdantaiśca khaṇḍitādharām

स्वेदक्लिन्नां प्रभग्नां त्वां संविधास्यति भूपतिः । भविता मानसः कामो रतिसंग्रामजस्तव

svedaklinnāṃ prabhagnāṃ tvāṃ saṃvidhāsyati bhūpatiḥ | bhavitā mānasaḥ kāmo ratisaṃgrāmajastava

दर्शनाद्वश एवास्ते शुम्भः सर्वात्मना प्रिये । वचनं कुरु मे पथ्यं हितकृच्चापि पेशलम्

darśanādvaśa evāste śumbhaḥ sarvātmanā priye | vacanaṃ kuru me pathyaṃ hitakṛccāpi peśalam

भज शुम्भं गणाध्यक्षं माननीयातिमानिनी । मन्दभाग्याश्च ते नूनं ह्यस्त्रयुद्धप्रियाश्च ये

bhaja śumbhaṃ gaṇādhyakṣaṃ mānanīyātimāninī | mandabhāgyāśca te nūnaṃ hyastrayuddhapriyāśca ye

न तदर्हासि कान्ते त्वं सदा सुरतवल्लभे । अशोकं कुरु राजानं पादाघातविकासितम्

na tadarhāsi kānte tvaṃ sadā suratavallabhe | aśokaṃ kuru rājānaṃ pādāghātavikāsitam

बकुलं सीधुसेकेन तथा कुरबकं कुरु

bakulaṃ sīdhusekena tathā kurabakaṃ kuru

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे देवीमाहात्म्ये देवीपार्श्वे धूम्रलोचनदूतप्रेषणं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devīmāhātmye devīpārśve dhūmralocanadūtapreṣaṇaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २५

देव्यासह युद्धाय चण्डमुण्डप्रेषणम् व्यास उवाच इत्युक्त्वा विररामासौ वचनं धूम्रलोचनः । प्रत्युवाच तदा काली प्रहस्य ललितं वचः

devyāsaha yuddhāya caṇḍamuṇḍapreṣaṇam vyāsa uvāca ityuktvā virarāmāsau vacanaṃ dhūmralocanaḥ | pratyuvāca tadā kālī prahasya lalitaṃ vacaḥ

विदूषकोऽसि जाल्म त्वं शैलूष इव भाषसे । वृथा मनोरथांश्चित्ते करोषि मधुरं वदन्

vidūṣako'si jālma tvaṃ śailūṣa iva bhāṣase | vṛthā manorathāṃścitte karoṣi madhuraṃ vadan

बलवान्बलसंयुक्तः प्रेषितोऽसि दुरात्मना । कुरु युद्धं वृथा वादं मुञ्च मूढमतेऽधुना

balavānbalasaṃyuktaḥ preṣito'si durātmanā | kuru yuddhaṃ vṛthā vādaṃ muñca mūḍhamate'dhunā

हत्वा शुम्भं निशुम्भञ्च त्वदन्यान्वा बलाधिकान् । देवी क्रुद्धा शराघातैर्व्रजिष्यति निजालयम्

hatvā śumbhaṃ niśumbhañca tvadanyānvā balādhikān | devī kruddhā śarāghātairvrajiṣyati nijālayam

क्वासौ मन्दमतिः शुम्भः क्व वा विश्वविमोहिनी । अयुक्तः खलु संसारे विवाहविधिरेतयोः

kvāsau mandamatiḥ śumbhaḥ kva vā viśvavimohinī | ayuktaḥ khalu saṃsāre vivāhavidhiretayoḥ

सिंही किं त्वतिकामार्ता जम्बुकं कुरुते पतिम् । करिणी गर्दभं वापि गवयं सुरभिः किमु

siṃhī kiṃ tvatikāmārtā jambukaṃ kurute patim | kariṇī gardabhaṃ vāpi gavayaṃ surabhiḥ kimu

गच्छ शुम्भं निशुम्भं च वद सत्यं वचो मम । कुरु युद्धं न चेद्याहि पातालं तरसाधुना

gaccha śumbhaṃ niśumbhaṃ ca vada satyaṃ vaco mama | kuru yuddhaṃ na cedyāhi pātālaṃ tarasādhunā

व्यास उवाच कालिकायावचः श्रुत्वा स दैत्यो धूम्रलोचनः । तामुवाच महाभाग क्रोधसंरक्तलोचनः

vyāsa uvāca kālikāyāvacaḥ śrutvā sa daityo dhūmralocanaḥ | tāmuvāca mahābhāga krodhasaṃraktalocanaḥ

दुर्दर्शे त्वां निहत्याजौ सिंहञ्च मदगर्वितम् । गृहीत्वैनां गमिष्यामि राजानं प्रत्यहं किल

durdarśe tvāṃ nihatyājau siṃhañca madagarvitam | gṛhītvaināṃ gamiṣyāmi rājānaṃ pratyahaṃ kila

रसभङ्गभयात्कालि बिभेमि त्विह साम्प्रतम् । नोचेत्त्वां निशितैर्बाणैर्हन्म्यद्य कलहप्रिये

rasabhaṅgabhayātkāli bibhemi tviha sāmpratam | nocettvāṃ niśitairbāṇairhanmyadya kalahapriye

कालिकोवाच किं विकत्थसि मन्दात्मन्नायं धर्मो धनुष्मताम् । स्वशक्त्या मुञ्च विशिखान्गन्तासि यमसंसदि

kālikovāca kiṃ vikatthasi mandātmannāyaṃ dharmo dhanuṣmatām | svaśaktyā muñca viśikhāngantāsi yamasaṃsadi

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं दैत्यः संगृह्य कार्मुकं दृढम् । कालिकां तां शरासारैर्ववर्षातिशिलाशितैः

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ daityaḥ saṃgṛhya kārmukaṃ dṛḍham | kālikāṃ tāṃ śarāsārairvavarṣātiśilāśitaiḥ

देवास्तु प्रेक्षकास्तत्र विमानवरसंस्थिताः । तां स्तुवन्तो जयेत्यूचुर्देवीं शक्रपुरोगमाः

devāstu prekṣakāstatra vimānavarasaṃsthitāḥ | tāṃ stuvanto jayetyūcurdevīṃ śakrapurogamāḥ

तयोः परस्परं युद्धं प्रवृत्तं चातिदारुणम् । बाणखड्गगदाशक्तिमुसलादिभिरुत्कटम्

tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ pravṛttaṃ cātidāruṇam | bāṇakhaḍgagadāśaktimusalādibhirutkaṭam

कालिका बाणपातैस्तु हत्वा पूर्वं खरानथ । बभञ्ज तद्‌रथं व्यूढं जहास च मुहुर्मुहुः

kālikā bāṇapātaistu hatvā pūrvaṃ kharānatha | babhañja tadrathaṃ vyūḍhaṃ jahāsa ca muhurmuhuḥ

स चान्यं रथमारूढः कोपेन प्रज्वलन्निव । बाणवृष्टिं चकारोग्रां कालिकोपरि भारत

sa cānyaṃ rathamārūḍhaḥ kopena prajvalanniva | bāṇavṛṣṭiṃ cakārogrāṃ kālikopari bhārata

सापि चिच्छेद तरसा तस्य बाणानसङ्गतान् । मुमोचान्यानुग्रवेगान्दानवोपरि कालिका

sāpi ciccheda tarasā tasya bāṇānasaṅgatān | mumocānyānugravegāndānavopari kālikā

तैर्बाणैर्निहतास्तस्य पार्ष्णिग्राहा सहस्रशः । बभञ्ज च रथं वेगात्सूतं हत्वा खरानपि

tairbāṇairnihatāstasya pārṣṇigrāhā sahasraśaḥ | babhañja ca rathaṃ vegātsūtaṃ hatvā kharānapi

चिच्छेद तद्धनुः सद्यो बाणैरुरगसन्निभैः । मुदं चक्रे सुराणां सा शङ्खनादं तथाकरोत्

ciccheda taddhanuḥ sadyo bāṇairuragasannibhaiḥ | mudaṃ cakre surāṇāṃ sā śaṅkhanādaṃ tathākarot

विरथः परिघं गृह्य सर्वलोहमयं दृढम् । आजगाम रथोपस्थं कुपितो धूम्रलोचनः

virathaḥ parighaṃ gṛhya sarvalohamayaṃ dṛḍham | ājagāma rathopasthaṃ kupito dhūmralocanaḥ

वाचा निर्भर्त्सयन्कालीं करालः कालसन्निभः । अद्यैव त्वां हनिष्यामि कुरूपे पिङ्गलोचने

vācā nirbhartsayankālīṃ karālaḥ kālasannibhaḥ | adyaiva tvāṃ haniṣyāmi kurūpe piṅgalocane

इत्युक्त्वा सहसाऽऽगत्य परिघं क्षिपते यदा । हुङ्कारेणैव तं भस्म चकार तरसाम्बिका

ityuktvā sahasā''gatya parighaṃ kṣipate yadā | huṅkāreṇaiva taṃ bhasma cakāra tarasāmbikā

दृष्ट्वा भस्मीकृतं दैत्यं सैनिका भयविह्वलाः । चक्रुः पलायनं सद्यो हा तातेत्यब्रुवन्पथि

dṛṣṭvā bhasmīkṛtaṃ daityaṃ sainikā bhayavihvalāḥ | cakruḥ palāyanaṃ sadyo hā tātetyabruvanpathi

देवास्तं निहतं दृष्ट्वा दानवं धूम्रलोचनम् । मुमुचुः पुष्पवृष्टिं ते मुदिता गगने स्थिताः

devāstaṃ nihataṃ dṛṣṭvā dānavaṃ dhūmralocanam | mumucuḥ puṣpavṛṣṭiṃ te muditā gagane sthitāḥ

रणभूमिस्तदा राजन् दारुणा समपद्यत । निहतैर्दानवैरश्वैः खरैश्च वारणैस्तथा

raṇabhūmistadā rājan dāruṇā samapadyata | nihatairdānavairaśvaiḥ kharaiśca vāraṇaistathā

गृध्राः काका वटाः श्येना वरफा जम्बुकास्तथा । ननृतुश्चुक्रुशुः प्रेतान्पतितान् रणभूमिषु

gṛdhrāḥ kākā vaṭāḥ śyenā varaphā jambukāstathā | nanṛtuścukruśuḥ pretānpatitān raṇabhūmiṣu

अम्बिका तद्‌रणस्थानं त्यक्त्वा दूरं स्थलान्तरे । गत्वा चकार चाप्युग्रं शङ्खनादं भयप्रदम्

ambikā tadraṇasthānaṃ tyaktvā dūraṃ sthalāntare | gatvā cakāra cāpyugraṃ śaṅkhanādaṃ bhayapradam

तं श्रुत्वा दरशब्दं तु शुम्भः सद्मनि संस्थितः । दृष्ट्वाथ दानवान्भग्नानागतान् रुधिरोक्षितान्

taṃ śrutvā daraśabdaṃ tu śumbhaḥ sadmani saṃsthitaḥ | dṛṣṭvātha dānavānbhagnānāgatān rudhirokṣitān

छिन्नपादकराक्षांश्च मञ्चकारोपितानपि । भग्नपृष्ठकटिग्रीवान्क्रन्दमानाननेकशः

chinnapādakarākṣāṃśca mañcakāropitānapi | bhagnapṛṣṭhakaṭigrīvānkrandamānānanekaśaḥ

वीक्ष्य शुम्भो निशुम्भश्च क्व गतो धूम्रलोचनः । कथं भग्नाः समायाता नानीता किं वरानना

vīkṣya śumbho niśumbhaśca kva gato dhūmralocanaḥ | kathaṃ bhagnāḥ samāyātā nānītā kiṃ varānanā

सैन्यं कुत्र गतं मन्दाः कथयन्तु यथोचितम् । कस्यायं शङ्खनादोऽद्य श्रूयते भयवर्धनः

sainyaṃ kutra gataṃ mandāḥ kathayantu yathocitam | kasyāyaṃ śaṅkhanādo'dya śrūyate bhayavardhanaḥ

गणा ऊचुः बलञ्च पातितं सर्वं निहतो धूम्रलोचनः । कृतं कालिकया कर्म रणभूमावमानुषम्

gaṇā ūcuḥ balañca pātitaṃ sarvaṃ nihato dhūmralocanaḥ | kṛtaṃ kālikayā karma raṇabhūmāvamānuṣam

शङ्खनादोऽम्बिकायास्तु गगनं व्याप्य राजते । हर्षदः सुरसङ्घानां दानवानाञ्च शोककृत्

śaṅkhanādo'mbikāyāstu gaganaṃ vyāpya rājate | harṣadaḥ surasaṅghānāṃ dānavānāñca śokakṛt

यदा निपातिताः सर्वे तेन केसरिणा विभो । रथा भग्ना हयाश्चैव बाणपातैर्विनाशिताः

yadā nipātitāḥ sarve tena kesariṇā vibho | rathā bhagnā hayāścaiva bāṇapātairvināśitāḥ

गगनस्थाः सुराश्चक्रुः पुष्पवृष्टिं मुदान्विताः । दृष्ट्वा भग्नं बलं सर्वं पातितं धूम्रलोचनम्

gaganasthāḥ surāścakruḥ puṣpavṛṣṭiṃ mudānvitāḥ | dṛṣṭvā bhagnaṃ balaṃ sarvaṃ pātitaṃ dhūmralocanam

निश्चयस्तु कृतोऽस्माभिर्जयो नैव भवेदिति । विचारं कुरु राजेन्द्र मन्त्रिभिर्मन्त्रवित्तमैः

niścayastu kṛto'smābhirjayo naiva bhavediti | vicāraṃ kuru rājendra mantribhirmantravittamaiḥ

विस्मयोऽयं महाराज यदेका जगदम्बिका । भवद्‌भिः सह युद्धाय संस्थिता सैन्यवर्जिता

vismayo'yaṃ mahārāja yadekā jagadambikā | bhavadbhiḥ saha yuddhāya saṃsthitā sainyavarjitā

निर्भयैकाकिनी बाला सिंहारूढा मदोत्कटा । चित्रमेतन्महाराज भासतेऽद्‌भुतमञ्जसा

nirbhayaikākinī bālā siṃhārūḍhā madotkaṭā | citrametanmahārāja bhāsate'dbhutamañjasā

सन्धिर्वा विग्रहो वाद्य स्थानं निर्याणमेव च । मन्त्रयित्वा महाराज कुरु कार्यं यथारुचि

sandhirvā vigraho vādya sthānaṃ niryāṇameva ca | mantrayitvā mahārāja kuru kāryaṃ yathāruci

तत्सन्निधौ बलं नास्ति तथापि शत्रुतापन । पार्ष्णिग्राहा सुराः सर्वे भविष्यन्ति किलापदि

tatsannidhau balaṃ nāsti tathāpi śatrutāpana | pārṣṇigrāhā surāḥ sarve bhaviṣyanti kilāpadi

समये तत्समीपस्थौ ज्ञातौ च हरिशङ्करौ । लोकपालाः समीपेऽद्य वर्तन्ते गगने स्थिताः

samaye tatsamīpasthau jñātau ca hariśaṅkarau | lokapālāḥ samīpe'dya vartante gagane sthitāḥ

रक्षोगणाश्च गन्धर्वाः किन्नरा मानुषास्तथा । तत्सहायाश्च मन्तव्याः समये सुरतापन

rakṣogaṇāśca gandharvāḥ kinnarā mānuṣāstathā | tatsahāyāśca mantavyāḥ samaye suratāpana

अस्माकं मतिमानेन ज्ञायते सर्वथेदृशम् । अम्बिकायाः सहायाशा तत्कार्याशा न काचन

asmākaṃ matimānena jñāyate sarvathedṛśam | ambikāyāḥ sahāyāśā tatkāryāśā na kācana

एका नाशयितुं शक्ता जगत्सर्वं चराचरम् । का कथा दानवानां तु सर्वेषामिति निश्चयः

ekā nāśayituṃ śaktā jagatsarvaṃ carācaram | kā kathā dānavānāṃ tu sarveṣāmiti niścayaḥ

इति ज्ञात्वा महाभाग यथारुचि तथा कुरु । हितं सत्यं मितं वाक्यं वक्तव्यमनुयायिभिः

iti jñātvā mahābhāga yathāruci tathā kuru | hitaṃ satyaṃ mitaṃ vākyaṃ vaktavyamanuyāyibhiḥ

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां शुम्भः परबलार्दनः । कनीयांसं समानीय पप्रच्छ रहसि स्थितः

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ śumbhaḥ parabalārdanaḥ | kanīyāṃsaṃ samānīya papraccha rahasi sthitaḥ

भ्रातः कालिकयाद्यैव निहतो धूम्रलोचनः । बलञ्च शातितं सर्वं गणा भग्नाः समागताः

bhrātaḥ kālikayādyaiva nihato dhūmralocanaḥ | balañca śātitaṃ sarvaṃ gaṇā bhagnāḥ samāgatāḥ

अम्बिका शङ्खनादं वै करोति मदगर्विता । ज्ञानिनां चैव दुर्ज्ञेया गतिः कालस्य सर्वथा

ambikā śaṅkhanādaṃ vai karoti madagarvitā | jñānināṃ caiva durjñeyā gatiḥ kālasya sarvathā

तृणं वज्रायते नूनं वज्रं चैव तृणायते । बलवान्बलहीनः स्याद्दैवस्य गतिरीदृशी

tṛṇaṃ vajrāyate nūnaṃ vajraṃ caiva tṛṇāyate | balavānbalahīnaḥ syāddaivasya gatirīdṛśī

पृच्छामि त्वां महाभाग किं कर्तव्यमितः परम् । अभोग्या चाम्बिका नूनं कारणादत्र चागता

pṛcchāmi tvāṃ mahābhāga kiṃ kartavyamitaḥ param | abhogyā cāmbikā nūnaṃ kāraṇādatra cāgatā

युक्तं पलायनं वीर युद्धं वा वद सत्वरम् । लघुं ज्येष्ठं विजानामि त्वामहं कार्यसङ्कटे

yuktaṃ palāyanaṃ vīra yuddhaṃ vā vada satvaram | laghuṃ jyeṣṭhaṃ vijānāmi tvāmahaṃ kāryasaṅkaṭe

निशुम्भ उवाच न वा पलायनं युक्तं न दुर्गग्रहणं तथा । युद्धमेव परं श्रेयः सर्वथैवानयानघ

niśumbha uvāca na vā palāyanaṃ yuktaṃ na durgagrahaṇaṃ tathā | yuddhameva paraṃ śreyaḥ sarvathaivānayānagha

ससैन्योऽहं गमिष्यामि रणे तु प्रवराश्रितः । हत्वा तामागमिष्यामि तरसा त्वबलामिमाम्

sasainyo'haṃ gamiṣyāmi raṇe tu pravarāśritaḥ | hatvā tāmāgamiṣyāmi tarasā tvabalāmimām

अथवा बलवद्दैवादन्यथा चेद्‌भविष्यति । मृते मयि त्वया कार्यं विमृश्य च पुनः पुनः

athavā balavaddaivādanyathā cedbhaviṣyati | mṛte mayi tvayā kāryaṃ vimṛśya ca punaḥ punaḥ

इति तस्य वचः श्रुत्वा शुम्भः प्रोवाच चानुजम् । तिष्ठ त्वं चण्डमुण्डौ द्वौ गच्छेतां बलसंयुतौ

iti tasya vacaḥ śrutvā śumbhaḥ provāca cānujam | tiṣṭha tvaṃ caṇḍamuṇḍau dvau gacchetāṃ balasaṃyutau

शशकग्रहणायात्र न युक्तं गजमोचनम् । चण्डमुण्डौ महावीरौ तां हन्तुं सर्वथा क्षमौ

śaśakagrahaṇāyātra na yuktaṃ gajamocanam | caṇḍamuṇḍau mahāvīrau tāṃ hantuṃ sarvathā kṣamau

इत्युक्त्वा भ्रातरं शुम्भः सम्भाष्य च महाबलौ । उवाच वचनं राजा चण्डमुण्डौ पुरःस्थितौ

ityuktvā bhrātaraṃ śumbhaḥ sambhāṣya ca mahābalau | uvāca vacanaṃ rājā caṇḍamuṇḍau puraḥsthitau

गच्छतं चण्डमुण्डौ द्वौ स्वसैन्यपरिवारितौ । हन्तुं तामबलां शीघ्रं निर्लज्जां मदगर्विताम्

gacchataṃ caṇḍamuṇḍau dvau svasainyaparivāritau | hantuṃ tāmabalāṃ śīghraṃ nirlajjāṃ madagarvitām

गृहीत्वाथ निहत्याजौ कालिकां पिङ्गलोचनाम् । आगम्यतां महाभागौ कृत्वा कार्यं महत्तरम्

gṛhītvātha nihatyājau kālikāṃ piṅgalocanām | āgamyatāṃ mahābhāgau kṛtvā kāryaṃ mahattaram

सा नायाति गृहीतापि गर्विता चाम्बिका यदि । तदा बाणैर्महातीक्ष्णैर्हन्तव्याहवमण्डिता

sā nāyāti gṛhītāpi garvitā cāmbikā yadi | tadā bāṇairmahātīkṣṇairhantavyāhavamaṇḍitā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे देव्यासह युद्धाय चण्डमुण्डप्रेषणं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devyāsaha yuddhāya caṇḍamuṇḍapreṣaṇaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २६

चण्डमुण्डवधेन देव्याश्चामुण्डेतिनामवर्णनम् व्यास उवाच इत्याज्ञप्तौ तदा वीरौ चण्डमुण्डौ महाबलौ । जग्मतुस्तरसैवाजौ सैन्येन महतान्वितौ

caṇḍamuṇḍavadhena devyāścāmuṇḍetināmavarṇanam vyāsa uvāca ityājñaptau tadā vīrau caṇḍamuṇḍau mahābalau | jagmatustarasaivājau sainyena mahatānvitau

दृष्ट्वा तत्र स्थितां देवीं देवानां हितकारिणीम् । ऊचतुस्तौ महावीर्यौ तदा सामान्वितं वचः

dṛṣṭvā tatra sthitāṃ devīṃ devānāṃ hitakāriṇīm | ūcatustau mahāvīryau tadā sāmānvitaṃ vacaḥ

बाले त्वं किं न जानासि शुम्भं सुरबलार्दनम् । निशुम्भञ्च महावीर्यं तुराषाड्‌विजयोद्धतम्

bāle tvaṃ kiṃ na jānāsi śumbhaṃ surabalārdanam | niśumbhañca mahāvīryaṃ turāṣāḍvijayoddhatam

त्वमेकासि वरारोहे कालिकासिंहसंयुता । जेतुमिच्छसि दुर्बुद्धे शुम्भं सर्वबलान्वितम्

tvamekāsi varārohe kālikāsiṃhasaṃyutā | jetumicchasi durbuddhe śumbhaṃ sarvabalānvitam

मतिदः कोऽपि ते नास्ति नारी वापि नरोऽपि वा । देवास्त्वां प्रेरयन्त्येव विनाशाय तवैव ते

matidaḥ ko'pi te nāsti nārī vāpi naro'pi vā | devāstvāṃ prerayantyeva vināśāya tavaiva te

विमृश्य कुरु तन्वङ्‌गि कार्यं स्वपरयोर्बलम् । अष्टादशभुजत्वात्त्वं गर्वञ्च कुरुषे मृषा

vimṛśya kuru tanvaṅgi kāryaṃ svaparayorbalam | aṣṭādaśabhujatvāttvaṃ garvañca kuruṣe mṛṣā

किं भुजैर्बहुभिर्व्यर्थैरायुधैः किं श्रमप्रदैः । शुम्भस्याग्रे सुराणां वै जेतुः समरशालिनः

kiṃ bhujairbahubhirvyarthairāyudhaiḥ kiṃ śramapradaiḥ | śumbhasyāgre surāṇāṃ vai jetuḥ samaraśālinaḥ

ऐरावतकरच्छेत्तुर्दन्तिदारणकारिणः । जयिनः सुरसङ्घानां कार्यं कुरु मनोगतम्

airāvatakaracchetturdantidāraṇakāriṇaḥ | jayinaḥ surasaṅghānāṃ kāryaṃ kuru manogatam

वृथा गर्वायसे कान्ते कुरु मे वचनं प्रियम् । हितं तव विशालाक्षि सुखदं दुःखनाशनम्

vṛthā garvāyase kānte kuru me vacanaṃ priyam | hitaṃ tava viśālākṣi sukhadaṃ duḥkhanāśanam

दुःखदानि च कार्याणि त्याज्यानि दूरतो बुधैः । सुखदानि च सेव्यानि शास्त्रतत्त्वविशारदैः

duḥkhadāni ca kāryāṇi tyājyāni dūrato budhaiḥ | sukhadāni ca sevyāni śāstratattvaviśāradaiḥ

चतुरासि पिकालापे पश्य शुम्भबलं महत् । प्रत्यक्षं सुरसङ्घानां मर्दनेन महोदयम्

caturāsi pikālāpe paśya śumbhabalaṃ mahat | pratyakṣaṃ surasaṅghānāṃ mardanena mahodayam

प्रत्यक्षञ्च परित्यज्य वृथैवानुमितिः किल । सन्देहसहिते कार्ये न विपश्चित्प्रवर्तते

pratyakṣañca parityajya vṛthaivānumitiḥ kila | sandehasahite kārye na vipaścitpravartate

शत्रुः सुराणां परमः शुम्भः समरदुर्जयः । तस्मात्त्वां प्रेरयन्त्यत्र देवा दैत्येशपीडिताः

śatruḥ surāṇāṃ paramaḥ śumbhaḥ samaradurjayaḥ | tasmāttvāṃ prerayantyatra devā daityeśapīḍitāḥ

तस्मात्तद्वचनैः स्निग्धैर्वञ्चितासि शुचिस्मिते । दुःखाय तव देवानां शिक्षा स्वार्थस्य साधिका

tasmāttadvacanaiḥ snigdhairvañcitāsi śucismite | duḥkhāya tava devānāṃ śikṣā svārthasya sādhikā

कार्यमित्रं परिक्षिप्य धर्ममित्रं समाश्रयेत् । देवाः स्वार्थपराः कामं त्वामहं सत्यमब्रुवम्

kāryamitraṃ parikṣipya dharmamitraṃ samāśrayet | devāḥ svārthaparāḥ kāmaṃ tvāmahaṃ satyamabruvam

भज शुम्भं सुरेशानं जेतारं भुवनेश्वरम् । चतुरं सुन्दरं शूरं कामशास्त्रविशारदम्

bhaja śumbhaṃ sureśānaṃ jetāraṃ bhuvaneśvaram | caturaṃ sundaraṃ śūraṃ kāmaśāstraviśāradam

ऐश्वर्यं सर्वलोकानां प्राप्स्यसे शुम्भशासनात् । निश्चयं परमं कृत्वा भर्तारं भज शोभनम्

aiśvaryaṃ sarvalokānāṃ prāpsyase śumbhaśāsanāt | niścayaṃ paramaṃ kṛtvā bhartāraṃ bhaja śobhanam

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा चण्डस्य जगदम्बिका । मेघगम्भीरनिनदं जगर्ज पुनरब्रवीत्

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā caṇḍasya jagadambikā | meghagambhīraninadaṃ jagarja punarabravīt

गच्छ जाल्म मृषा किं त्वं भाषसे वञ्चकं वचः । त्यक्त्वा हरिहरादींश्च शुम्भं कस्माद्‌भजे पतिम्

gaccha jālma mṛṣā kiṃ tvaṃ bhāṣase vañcakaṃ vacaḥ | tyaktvā hariharādīṃśca śumbhaṃ kasmādbhaje patim

न मे कश्चित्पतिः कार्यो न कार्यं पतिना सह । स्वामिनी सर्वभूतानामहमेव निशामय

na me kaścitpatiḥ kāryo na kāryaṃ patinā saha | svāminī sarvabhūtānāmahameva niśāmaya

शुम्भा मे बहवो दृष्टा निशुम्भाश्च सहस्रशः । घातिताश्च मया पूर्वं शतशो दैत्यदानवाः

śumbhā me bahavo dṛṣṭā niśumbhāśca sahasraśaḥ | ghātitāśca mayā pūrvaṃ śataśo daityadānavāḥ

ममाग्रे देववृन्दानि विनष्टानि युगे युगे । नाशं यास्यन्ति दैत्यानां यूथानि पुनरद्य वै

mamāgre devavṛndāni vinaṣṭāni yuge yuge | nāśaṃ yāsyanti daityānāṃ yūthāni punaradya vai

काल एवागतोऽस्त्यत्र दैत्यसंहारकारकः । वृथा त्वं कुरुषे यत्‍नं रक्षणायात्मसन्ततेः

kāla evāgato'styatra daityasaṃhārakārakaḥ | vṛthā tvaṃ kuruṣe yatnaṃ rakṣaṇāyātmasantateḥ

कुरु युद्धं वीरधर्मरक्षायै त्वं महामते । मरणं भावि दुस्त्याज्यं यशो रक्ष्यं महात्मभिः

kuru yuddhaṃ vīradharmarakṣāyai tvaṃ mahāmate | maraṇaṃ bhāvi dustyājyaṃ yaśo rakṣyaṃ mahātmabhiḥ

किं ते कार्यं निशुम्भेन शुम्भेन च दुरात्मना । वीरधर्मं परं प्राप्य गच्छ स्वर्गं सुरालयम्

kiṃ te kāryaṃ niśumbhena śumbhena ca durātmanā | vīradharmaṃ paraṃ prāpya gaccha svargaṃ surālayam

शुम्भो निशुम्भश्चैवान्ये ये चात्र तव बान्धवाः । सर्वे तवानुगाः पश्चादागमिष्यन्ति साम्प्रतम्

śumbho niśumbhaścaivānye ye cātra tava bāndhavāḥ | sarve tavānugāḥ paścādāgamiṣyanti sāmpratam

क्रमशः सर्वदैत्यानां करिष्याम्यद्य संक्षयम् । विषादं त्यज मन्दात्मन् कुरु युद्धं विशांपते

kramaśaḥ sarvadaityānāṃ kariṣyāmyadya saṃkṣayam | viṣādaṃ tyaja mandātman kuru yuddhaṃ viśāṃpate

त्वामहं निहनिष्यामि भ्रातरं तव साम्प्रतम् । ततः शुम्भं निशुम्भं च रक्तबीजं मदोत्कटम्

tvāmahaṃ nihaniṣyāmi bhrātaraṃ tava sāmpratam | tataḥ śumbhaṃ niśumbhaṃ ca raktabījaṃ madotkaṭam

अन्यांश्च दानवान्सर्वान्हत्वाहं समराङ्गणे । गमिष्यामि यथास्थानं तिष्ठ वा गच्छ वा द्रुतम्

anyāṃśca dānavānsarvānhatvāhaṃ samarāṅgaṇe | gamiṣyāmi yathāsthānaṃ tiṣṭha vā gaccha vā drutam

गृहाणास्त्रं वृथापुष्ट कुरु युद्धं मयाधुना । किं जल्पसि मृषा वाक्यं सर्वथा कातरप्रियम्

gṛhāṇāstraṃ vṛthāpuṣṭa kuru yuddhaṃ mayādhunā | kiṃ jalpasi mṛṣā vākyaṃ sarvathā kātarapriyam

व्यास उवाच तयेत्थं प्रेरितौ दैत्यौ चण्डमुण्डौ क्रुधान्वितौ । ज्याशब्दं तरसा घोरं चक्रतुर्बलदर्पितौ

vyāsa uvāca tayetthaṃ preritau daityau caṇḍamuṇḍau krudhānvitau | jyāśabdaṃ tarasā ghoraṃ cakraturbaladarpitau

सापि शङ्खस्वनं चक्रे पूरयन्ती दिशो दश । सिंहोऽपि कुपितस्तावन्नादं समकरोद्‌बली

sāpi śaṅkhasvanaṃ cakre pūrayantī diśo daśa | siṃho'pi kupitastāvannādaṃ samakarodbalī

तेन नादेन शक्राद्या जहर्षुरमरास्तदा । मुनयो यक्षगन्धर्वाः सिद्धाः साध्याश्च किन्नराः

tena nādena śakrādyā jaharṣuramarāstadā | munayo yakṣagandharvāḥ siddhāḥ sādhyāśca kinnarāḥ

युद्धं परस्परं तत्र जातं कातरभीतिदम् । चण्डिकाचण्डयोस्तीव्रं बाणखड्‍गगदादिभिः

yuddhaṃ parasparaṃ tatra jātaṃ kātarabhītidam | caṇḍikācaṇḍayostīvraṃ bāṇakhaḍgagadādibhiḥ

चण्डमुक्ताञ्छरान्देवी चिच्छेद निशितैः शरैः । मुमोच पुनरुग्रान्सा बाणांश्च पन्नगानिव

caṇḍamuktāñcharāndevī ciccheda niśitaiḥ śaraiḥ | mumoca punarugrānsā bāṇāṃśca pannagāniva

गगनं छादितं तत्र संग्रामे विशिखैस्तदा । शलभैरिव मेघान्ते कर्षकाणां भयप्रदैः

gaganaṃ chāditaṃ tatra saṃgrāme viśikhaistadā | śalabhairiva meghānte karṣakāṇāṃ bhayapradaiḥ

मुण्डोऽपि सैनिकैः सार्धं पपात तरसा रणे । मुमोच बाणवृष्टिं वै क्रुद्धः परमदारुणः

muṇḍo'pi sainikaiḥ sārdhaṃ papāta tarasā raṇe | mumoca bāṇavṛṣṭiṃ vai kruddhaḥ paramadāruṇaḥ

बाणजालं महद्‌ दृष्ट्वा कुद्धा तत्राम्बिका भृशम् । कोपेन वदनं तस्या बभूव घनसन्निभम्

bāṇajālaṃ mahad dṛṣṭvā kuddhā tatrāmbikā bhṛśam | kopena vadanaṃ tasyā babhūva ghanasannibham

कदलीपुष्पनेत्रञ्च भृकुटीकुटिलं तदा । निष्क्रान्ता च तदा काली ललाटफलकाद्द्रुतम्

kadalīpuṣpanetrañca bhṛkuṭīkuṭilaṃ tadā | niṣkrāntā ca tadā kālī lalāṭaphalakāddrutam

व्याघ्रचर्माम्बरा क्रूरा गजचर्मोत्तरीयका । मुण्डमालाधरा घोरा शुष्कवापीसमोदरा

vyāghracarmāmbarā krūrā gajacarmottarīyakā | muṇḍamālādharā ghorā śuṣkavāpīsamodarā

खड्गपाशधरातीव भीषणा भयदायिनी । खट्वाङ्गधारिणी रौद्रा कालरात्रिरिवापरा

khaḍgapāśadharātīva bhīṣaṇā bhayadāyinī | khaṭvāṅgadhāriṇī raudrā kālarātririvāparā

विस्तीर्णवदना जिह्वां चालयन्ती मुहुर्मुहुः । विस्तारजघना वेगाज्जघानासुरसैनिकान्

vistīrṇavadanā jihvāṃ cālayantī muhurmuhuḥ | vistārajaghanā vegājjaghānāsurasainikān

करे कृत्वा महावीरांस्तरसा सा रुषान्विता । मुखे चिक्षेप दैतेयान्पिपेष दशनैः शनैः

kare kṛtvā mahāvīrāṃstarasā sā ruṣānvitā | mukhe cikṣepa daiteyānpipeṣa daśanaiḥ śanaiḥ

गजान्घण्टान्वितान्हस्ते गृहीत्वा निदधौ मुखे । सारोहान्भक्षयित्वाजौ साट्टहासं चकार ह

gajānghaṇṭānvitānhaste gṛhītvā nidadhau mukhe | sārohānbhakṣayitvājau sāṭṭahāsaṃ cakāra ha

तथैव तुरगानुष्ट्रांस्तथा सारथिभिः सह । निक्षिप्य वक्त्त्रे दशनैश्चर्वयत्यतिभैरवम्

tathaiva turagānuṣṭrāṃstathā sārathibhiḥ saha | nikṣipya vakttre daśanaiścarvayatyatibhairavam

हन्यमानं बलं प्रेक्ष्य चण्डमुण्डौ महासुरौ । छादयामासतुर्देवीं बाणासारैरनन्तरैः

hanyamānaṃ balaṃ prekṣya caṇḍamuṇḍau mahāsurau | chādayāmāsaturdevīṃ bāṇāsārairanantaraiḥ

चण्डश्चण्डकरच्छायं चक्रं चक्रधरायुधम् । चिक्षेप तरसा देवीं ननाद च मुहुर्मुहुः

caṇḍaścaṇḍakaracchāyaṃ cakraṃ cakradharāyudham | cikṣepa tarasā devīṃ nanāda ca muhurmuhuḥ

नदन्तं वीक्ष्य तं काली रथाङ्गञ्च रविप्रभम् । बाणेनैकेन चिच्छेद सुप्रभं तत्सुदर्शनम्

nadantaṃ vīkṣya taṃ kālī rathāṅgañca raviprabham | bāṇenaikena ciccheda suprabhaṃ tatsudarśanam

तं जघान शरैस्तीक्ष्णैश्चण्डं चण्डी शिलाशितैः । मूर्च्छितोऽसौ पपातोर्व्यां देवीबाणार्दितो भृशम्

taṃ jaghāna śaraistīkṣṇaiścaṇḍaṃ caṇḍī śilāśitaiḥ | mūrcchito'sau papātorvyāṃ devībāṇārdito bhṛśam

पतितं भ्रातरं वीक्ष्य मुण्डो दुःखार्दितस्तदा । चकार शरवृष्टिञ्च कालिकोपरि कोपतः

patitaṃ bhrātaraṃ vīkṣya muṇḍo duḥkhārditastadā | cakāra śaravṛṣṭiñca kālikopari kopataḥ

चण्डिका मुण्डनिर्मुक्तां शरवृष्टिं सुदारुणाम् । ईषिकास्त्रैर्बलान्मुक्तैश्चकार तिलशः क्षणात्

caṇḍikā muṇḍanirmuktāṃ śaravṛṣṭiṃ sudāruṇām | īṣikāstrairbalānmuktaiścakāra tilaśaḥ kṣaṇāt

अर्धचन्द्रेण बाणेन ताडयामास तं पुनः । पतितोऽसौ महावीर्यो मेदिन्यां मदवर्जितः

ardhacandreṇa bāṇena tāḍayāmāsa taṃ punaḥ | patito'sau mahāvīryo medinyāṃ madavarjitaḥ

हाहाकारो महानासीद्दानवानां बले तदा । जहर्षुरमराः सर्वे गगनस्था गतव्यथाः

hāhākāro mahānāsīddānavānāṃ bale tadā | jaharṣuramarāḥ sarve gaganasthā gatavyathāḥ

विहाय मूर्च्छां चण्डस्तु संगृह्य महतीं गदाम् । तरसा ताडयामास कालिकां दक्षिणे भुजे

vihāya mūrcchāṃ caṇḍastu saṃgṛhya mahatīṃ gadām | tarasā tāḍayāmāsa kālikāṃ dakṣiṇe bhuje

वञ्चयित्वा गदाघातं तं बबन्ध महासुरम् । तरसा बाणपाशेन मन्त्रमुक्तेन कालिका

vañcayitvā gadāghātaṃ taṃ babandha mahāsuram | tarasā bāṇapāśena mantramuktena kālikā

उत्थितस्तु तदा मुण्डो बद्धं दृष्ट्वानुजं बलात् । आजगाम सुसन्नद्धः शक्तिं कृत्वा करे दृढाम्

utthitastu tadā muṇḍo baddhaṃ dṛṣṭvānujaṃ balāt | ājagāma susannaddhaḥ śaktiṃ kṛtvā kare dṛḍhām

आगच्छन्तं तदा काली दानवं वीक्ष्य सत्वरम् । बबन्ध तरसा तं तु द्वितीयं भ्रातरं भृशम्

āgacchantaṃ tadā kālī dānavaṃ vīkṣya satvaram | babandha tarasā taṃ tu dvitīyaṃ bhrātaraṃ bhṛśam

गृहीत्वा तौ महावीर्यौ चण्डमुण्डौ शशाविव । कुर्वती विपुलं हासमाजगामाम्बिकां प्रति

gṛhītvā tau mahāvīryau caṇḍamuṇḍau śaśāviva | kurvatī vipulaṃ hāsamājagāmāmbikāṃ prati

आगत्य तामथोवाच गृहाणेमौ पशू प्रिये । रणयज्ञार्थमानीतौ दानवौ रणदुर्जयौ

āgatya tāmathovāca gṛhāṇemau paśū priye | raṇayajñārthamānītau dānavau raṇadurjayau

तावानीतौ तदा वीक्ष्य चण्डिका तौ वृकाविव । अम्बिका कालिकां प्राह माधुरीसंयुतं वचः

tāvānītau tadā vīkṣya caṇḍikā tau vṛkāviva | ambikā kālikāṃ prāha mādhurīsaṃyutaṃ vacaḥ

वधं मा कुरु मा मुञ्च चतुरासि रणप्रिये । देवानां कार्यसंसिद्धिः कर्तव्या तरसा त्वया

vadhaṃ mā kuru mā muñca caturāsi raṇapriye | devānāṃ kāryasaṃsiddhiḥ kartavyā tarasā tvayā

व्यास उवाच इति तस्या वचः श्रुत्वा कालिका प्राह तां पुनः । युद्धयज्ञेऽतिविख्याते खड्गयूपे प्रतिष्ठिते

vyāsa uvāca iti tasyā vacaḥ śrutvā kālikā prāha tāṃ punaḥ | yuddhayajñe'tivikhyāte khaḍgayūpe pratiṣṭhite

आलम्भञ्च करिष्यामि यथा हिंसा न जायते । इत्युक्त्वा सा तदा देवी खड्गेन शिरसी तयोः

ālambhañca kariṣyāmi yathā hiṃsā na jāyate | ityuktvā sā tadā devī khaḍgena śirasī tayoḥ

चकर्त तरसा काली पपौ च रुधिरं मुदा । एवं दैत्यौ हतौ दृष्ट्वा मुदितोवाच चाम्बिका

cakarta tarasā kālī papau ca rudhiraṃ mudā | evaṃ daityau hatau dṛṣṭvā muditovāca cāmbikā

कृतं कार्यं सुराणां ते ददाम्यद्य वरं शुभम् । चण्डमुण्डौ हतौ यस्मात्तस्मात्ते नाम कालिके । चामुण्डेति सुविख्यातं भविष्यति धरातले

kṛtaṃ kāryaṃ surāṇāṃ te dadāmyadya varaṃ śubham | caṇḍamuṇḍau hatau yasmāttasmātte nāma kālike | cāmuṇḍeti suvikhyātaṃ bhaviṣyati dharātale

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे चण्डमुण्डवधेन देव्याश्चामुण्डेतिनामवर्णनं नाम षड्‌विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe caṇḍamuṇḍavadhena devyāścāmuṇḍetināmavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २७

रक्तबीजद्वारा देवीसमीपे शुम्भनिशुम्भसंवादवर्णनम् व्यास उवाच हतौ तौ दानवौ दृष्ट्वा हतशेषाश्च सैनिकाः । पलायनं ततः कृत्वा जग्मुः सर्वे नृपं प्रति

raktabījadvārā devīsamīpe śumbhaniśumbhasaṃvādavarṇanam vyāsa uvāca hatau tau dānavau dṛṣṭvā hataśeṣāśca sainikāḥ | palāyanaṃ tataḥ kṛtvā jagmuḥ sarve nṛpaṃ prati

भिन्नाङ्गा विशिखैः केचित्केचिच्छिन्नकरास्तथा । रुधिरस्रावदेहाश्च रुदन्तोऽभिययुः पुरे

bhinnāṅgā viśikhaiḥ kecitkecicchinnakarāstathā | rudhirasrāvadehāśca rudanto'bhiyayuḥ pure

गत्वा दैत्यपतिं सर्वे चक्रुर्बुम्बारवं मुहुः । रक्ष रक्ष महाराज भक्षयत्यद्य कालिका

gatvā daityapatiṃ sarve cakrurbumbāravaṃ muhuḥ | rakṣa rakṣa mahārāja bhakṣayatyadya kālikā

तया हतौ महावीरौ चण्डमुण्डौ सुरार्दनौ । भक्षिताः सैनिकाः सर्वे वयं भग्ना भयातुराः

tayā hatau mahāvīrau caṇḍamuṇḍau surārdanau | bhakṣitāḥ sainikāḥ sarve vayaṃ bhagnā bhayāturāḥ

भीतिदञ्च रणस्थानं कृतं कालिकया प्रभो । पातितैर्गजवीराश्वैर्दासेरकपदातिभिः

bhītidañca raṇasthānaṃ kṛtaṃ kālikayā prabho | pātitairgajavīrāśvairdāserakapadātibhiḥ

शोणितौघवहा कुल्या कृता मांसातिकर्दमा । केशशैवलिनी भग्नरथचक्रविराजिता

śoṇitaughavahā kulyā kṛtā māṃsātikardamā | keśaśaivalinī bhagnarathacakravirājitā

छिन्नबाह्वादिमत्स्याढ्या शीर्षतुम्बीफलान्विता । भयदा कातराणां वै सुराणां मोदवर्धिनी

chinnabāhvādimatsyāḍhyā śīrṣatumbīphalānvitā | bhayadā kātarāṇāṃ vai surāṇāṃ modavardhinī

कुलं रक्ष महाराज पातालं गच्छ सत्वरम् । क्रुद्धा देवी क्षयं सद्यः करिष्यति न संशयः

kulaṃ rakṣa mahārāja pātālaṃ gaccha satvaram | kruddhā devī kṣayaṃ sadyaḥ kariṣyati na saṃśayaḥ

सिंहोऽपि भक्षयत्याजौ दानवान्दनुजेश्वर । तथैव कालिका देवी हन्ति बाणैरनेकधा

siṃho'pi bhakṣayatyājau dānavāndanujeśvara | tathaiva kālikā devī hanti bāṇairanekadhā

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र मरणाय मृषा मतिम् । करोषि सहितो भ्रात्रा शुम्भेन कुपिताशयः

tasmāttvamapi rājendra maraṇāya mṛṣā matim | karoṣi sahito bhrātrā śumbhena kupitāśayaḥ

किं करिष्यति नार्येषा क्रूरा कुलविनाशिनी । यस्या हेतोर्महाराज हन्तुमिच्छसि बान्धवान्

kiṃ kariṣyati nāryeṣā krūrā kulavināśinī | yasyā hetormahārāja hantumicchasi bāndhavān

दैवाधीनौ महाराज लोके जयपराजयौ । अल्पार्थाय महद्दुःखं बुद्धिमान्न प्रकल्पयेत्

daivādhīnau mahārāja loke jayaparājayau | alpārthāya mahadduḥkhaṃ buddhimānna prakalpayet

चित्रं पश्य विधेः कर्म यदधीनं जगत् प्रभो । निहता राक्षसाः सर्वे स्त्रिया पश्यैकयानया

citraṃ paśya vidheḥ karma yadadhīnaṃ jagat prabho | nihatā rākṣasāḥ sarve striyā paśyaikayānayā

जेता त्वं लोकपालानां सैन्ययुक्तो हि साम्प्रतम् । एका प्रार्थयते बाला युद्धायेति सुसम्भ्रमः

jetā tvaṃ lokapālānāṃ sainyayukto hi sāmpratam | ekā prārthayate bālā yuddhāyeti susambhramaḥ

पुरा त्वया तपस्तप्तं पुष्करे देवतायने । वरदानाय सम्प्राप्तो ब्रह्मा लोकपितामहः

purā tvayā tapastaptaṃ puṣkare devatāyane | varadānāya samprāpto brahmā lokapitāmahaḥ

धात्रोक्तस्त्वं महाराज वरं वरय सुव्रत । तदा त्वयामरत्वं च प्रार्थितं ब्रह्मणः किल

dhātroktastvaṃ mahārāja varaṃ varaya suvrata | tadā tvayāmaratvaṃ ca prārthitaṃ brahmaṇaḥ kila

देवदैत्यमनुष्येभ्यो न भवेन्मरणं मम । सर्पकिन्नरयक्षेभ्यः पुंल्लिङ्गवाचकादपि

devadaityamanuṣyebhyo na bhavenmaraṇaṃ mama | sarpakinnarayakṣebhyaḥ puṃlliṅgavācakādapi

तस्मात्त्वां हन्तुकामैषा प्राप्ता योषिद्वरा प्रभो । युद्धं मा कुरु राजेन्द्र विचार्यैवं धियाधुना

tasmāttvāṃ hantukāmaiṣā prāptā yoṣidvarā prabho | yuddhaṃ mā kuru rājendra vicāryaivaṃ dhiyādhunā

देवी ह्येषा महामाया प्रकृतिः परमा मता । कल्पान्तकाले राजेन्द्र सर्वसंहारकारिणी

devī hyeṣā mahāmāyā prakṛtiḥ paramā matā | kalpāntakāle rājendra sarvasaṃhārakāriṇī

उत्पादयित्री लोकानां देवानामीश्वरी शुभा । त्रिगुणा तामसी देवी सर्वशक्तिसमन्विता

utpādayitrī lokānāṃ devānāmīśvarī śubhā | triguṇā tāmasī devī sarvaśaktisamanvitā

अजय्या चाक्षया नित्या सर्वज्ञा च सदोदिता । वेदमाता च गायत्री सन्ध्या सर्वसुरालया

ajayyā cākṣayā nityā sarvajñā ca sadoditā | vedamātā ca gāyatrī sandhyā sarvasurālayā

निर्गुणा सगुणा सिद्धा सर्वसिद्धिप्रदाव्यया । आनन्दानन्ददा गौरी देवानामभयप्रदा

nirguṇā saguṇā siddhā sarvasiddhipradāvyayā | ānandānandadā gaurī devānāmabhayapradā

एवं ज्ञात्वा महाराज वैरभावं त्यजानया । शरणं व्रज राजेन्द्र देवी त्वां पालयिष्यति

evaṃ jñātvā mahārāja vairabhāvaṃ tyajānayā | śaraṇaṃ vraja rājendra devī tvāṃ pālayiṣyati

आज्ञाकरो भवैतस्याः सञ्जीवय निजं कुलम् । हतशेषाश्च ये दैत्यास्ते भवन्तु चिरायुषः

ājñākaro bhavaitasyāḥ sañjīvaya nijaṃ kulam | hataśeṣāśca ye daityāste bhavantu cirāyuṣaḥ

व्यास उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा शुम्भः सुरबलार्दनः । उवाच वचनं तथ्यं वीरवर्यगुणान्वितम्

vyāsa uvāca iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śumbhaḥ surabalārdanaḥ | uvāca vacanaṃ tathyaṃ vīravaryaguṇānvitam

शुम्भ उवाच मौनं कुर्वन्तु भो मन्दा यूयं भग्ना रणाजिरात् । शीघ्रं गच्छत पातालं जीविताशा बलीयसी

śumbha uvāca maunaṃ kurvantu bho mandā yūyaṃ bhagnā raṇājirāt | śīghraṃ gacchata pātālaṃ jīvitāśā balīyasī

दैवाधीनं जगत्सर्वं का चिन्तात्र जये मम । देवास्तथैव ब्रह्माद्या दैवाधीना वयं यथा

daivādhīnaṃ jagatsarvaṃ kā cintātra jaye mama | devāstathaiva brahmādyā daivādhīnā vayaṃ yathā

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रोऽयं यमोऽग्निर्वरुणस्तथा । सूर्यश्चन्द्रस्तथा शक्रः सर्वे दैववशाः किल

brahmā viṣṇuśca rudro'yaṃ yamo'gnirvaruṇastathā | sūryaścandrastathā śakraḥ sarve daivavaśāḥ kila

का चिन्ता तर्हि मे मन्दा यद्‌भावि तद्‌भविष्यति । उद्यमस्तादृशो भूयाद्यादृशी भवितव्यता

kā cintā tarhi me mandā yadbhāvi tadbhaviṣyati | udyamastādṛśo bhūyādyādṛśī bhavitavyatā

सर्वथैव विचार्यैव न शोचन्ति बुधाः क्वचित् । स्वधर्मं न त्यजन्तीह ज्ञानिनो मरणाद्‌भयात्

sarvathaiva vicāryaiva na śocanti budhāḥ kvacit | svadharmaṃ na tyajantīha jñānino maraṇādbhayāt

सुखं दुःखं तथैवायुर्जीवितं मरणं नृणाम् । काले भवति सम्प्राप्ते सर्वथा दैवनिर्मितम्

sukhaṃ duḥkhaṃ tathaivāyurjīvitaṃ maraṇaṃ nṛṇām | kāle bhavati samprāpte sarvathā daivanirmitam

ब्रह्मा पतति काले स्वे विष्णुश्च पार्वतीपतिः । नाशं गच्छन्त्यायुषोऽन्ते सर्वे देवाः सवासवाः

brahmā patati kāle sve viṣṇuśca pārvatīpatiḥ | nāśaṃ gacchantyāyuṣo'nte sarve devāḥ savāsavāḥ

तथाहमपि कालस्य वशगः सर्वथाधुना । नाशं जयं वा गन्तास्मि स्वधर्मपरिपालनात्

tathāhamapi kālasya vaśagaḥ sarvathādhunā | nāśaṃ jayaṃ vā gantāsmi svadharmaparipālanāt

आहूतोऽप्यनया कामं युद्धायाबलया किल । कथं पलायनपरो जीवेयं शरदां शतम्

āhūto'pyanayā kāmaṃ yuddhāyābalayā kila | kathaṃ palāyanaparo jīveyaṃ śaradāṃ śatam

करिष्याम्यद्य संग्रामं यद्‌भावि तद्‌भवत्विह । जयो वा मरणं वापि स्वीकरोमि यथा तथा

kariṣyāmyadya saṃgrāmaṃ yadbhāvi tadbhavatviha | jayo vā maraṇaṃ vāpi svīkaromi yathā tathā

दैवं मिथ्येति विद्वांसो वदन्त्युद्यमवादिनः । युक्तियुक्तं वचस्तेषां ये जानन्त्यभिभाषितम्

daivaṃ mithyeti vidvāṃso vadantyudyamavādinaḥ | yuktiyuktaṃ vacasteṣāṃ ye jānantyabhibhāṣitam

उद्यमेन विना कामं न सिध्यन्ति मनोरथाः । कातरा एव जल्पन्ति यद्‌भाव्यं तद्‌भविष्यति

udyamena vinā kāmaṃ na sidhyanti manorathāḥ | kātarā eva jalpanti yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati

अदृष्टं बलवन्मूढाः प्रवदन्ति न पण्डिताः । प्रमाणं तस्य सत्त्वे किमदृश्यं दृश्यते कथम्

adṛṣṭaṃ balavanmūḍhāḥ pravadanti na paṇḍitāḥ | pramāṇaṃ tasya sattve kimadṛśyaṃ dṛśyate katham

अदृष्टं क्त्वापि दृष्टं स्यादेषा मूर्खविभीषिका । अवलम्बं विनैवैषा दुःखे चित्तस्य धारणा

adṛṣṭaṃ ktvāpi dṛṣṭaṃ syādeṣā mūrkhavibhīṣikā | avalambaṃ vinaivaiṣā duḥkhe cittasya dhāraṇā

चक्रीसमीपे संविष्टा संस्थिता पिष्टकारिणी । उद्यमेन विना पिष्टं न भवत्येव सर्वथा

cakrīsamīpe saṃviṣṭā saṃsthitā piṣṭakāriṇī | udyamena vinā piṣṭaṃ na bhavatyeva sarvathā

उद्यमे च कृते कार्यं सिद्धिं यात्येव सर्वथा । कदाचित्तस्य न्यूनत्वे कार्यं नैव भवेदपि

udyame ca kṛte kāryaṃ siddhiṃ yātyeva sarvathā | kadācittasya nyūnatve kāryaṃ naiva bhavedapi

देशं कालञ्च विज्ञाय स्वबलं शत्रुजं बलम् । कृतं कार्यं भवत्येव बृहस्पतिवचो यथा

deśaṃ kālañca vijñāya svabalaṃ śatrujaṃ balam | kṛtaṃ kāryaṃ bhavatyeva bṛhaspativaco yathā

व्यास उवाच इति निश्चित्य दैत्येन्द्रो रक्तबीजं महासुरम् । प्रेषयामास संग्रामे सैन्येन महताऽऽवृतम्

vyāsa uvāca iti niścitya daityendro raktabījaṃ mahāsuram | preṣayāmāsa saṃgrāme sainyena mahatā''vṛtam

शुम्भ उवाच रक्तबीज महाबाहो गच्छ त्वं समराङ्गणे । कुरु युद्धं महाभाग यथा ते बलमाहितम्

śumbha uvāca raktabīja mahābāho gaccha tvaṃ samarāṅgaṇe | kuru yuddhaṃ mahābhāga yathā te balamāhitam

रक्तबीज उवाच महाराज न ते कार्या चिन्ता स्वल्पतरापि वा । अहमेनां हनिष्यामि करिष्यामि वशे तव

raktabīja uvāca mahārāja na te kāryā cintā svalpatarāpi vā | ahamenāṃ haniṣyāmi kariṣyāmi vaśe tava

पश्य मे युद्धचातुर्यं क्वेयं बाला सुरप्रिया । दासीं तेऽहं करिष्यामि जित्वेमां समरे बलात्

paśya me yuddhacāturyaṃ kveyaṃ bālā surapriyā | dāsīṃ te'haṃ kariṣyāmi jitvemāṃ samare balāt

व्यास उवाच इत्याभाष्य कुरुश्रेष्ठ रक्तबीजो महासुरः । जगाम रथमारुह्य स्वसैन्यपरिवारितः

vyāsa uvāca ityābhāṣya kuruśreṣṭha raktabījo mahāsuraḥ | jagāma rathamāruhya svasainyaparivāritaḥ

हस्त्यश्वरथपादातवृन्दैश्च परिवेष्टितः । निर्जगाम रथारूढो देवीं शैलोपरिस्थिताम्

hastyaśvarathapādātavṛndaiśca pariveṣṭitaḥ | nirjagāma rathārūḍho devīṃ śailoparisthitām

तमागतं समालोक्य देवी शङ्खमवादयत् । भयदं सर्वदैत्यानां देवानां मोदवर्धनम्

tamāgataṃ samālokya devī śaṅkhamavādayat | bhayadaṃ sarvadaityānāṃ devānāṃ modavardhanam

श्रुत्वा शङ्खस्वनं चोग्रं रक्तबीजोऽतिवेगवान् । गत्वा समीपे चामुण्डां बभाषे वचनं मृदु

śrutvā śaṅkhasvanaṃ cograṃ raktabījo'tivegavān | gatvā samīpe cāmuṇḍāṃ babhāṣe vacanaṃ mṛdu

रक्तबीज उवाच बाले किं मां भीषयसि मत्वा त्वं कातरं किल । शङ्खनादेन तन्वङ्‌गि वेत्सि किं धूम्रलोचनम्

raktabīja uvāca bāle kiṃ māṃ bhīṣayasi matvā tvaṃ kātaraṃ kila | śaṅkhanādena tanvaṅgi vetsi kiṃ dhūmralocanam

रक्तबीजोऽस्मि नाम्नाहं त्वत्सकाशमिहागतः । युद्धेच्छा चेत्पिकालापे सज्जा भव भयं न मे

raktabījo'smi nāmnāhaṃ tvatsakāśamihāgataḥ | yuddhecchā cetpikālāpe sajjā bhava bhayaṃ na me

पश्याद्य मे बलं कान्ते दृष्टा ये कातरास्त्वया । नाहं पङ्क्तिगतस्तेषां कुरु युद्धं यथेच्छसि

paśyādya me balaṃ kānte dṛṣṭā ye kātarāstvayā | nāhaṃ paṅktigatasteṣāṃ kuru yuddhaṃ yathecchasi

वृद्धाश्च सेविताः पूर्वं नीतिशास्त्रं श्रुतं त्वया । पतितं चार्थविज्ञानं विद्वद्‌गोष्ठी कृताथ वा

vṛddhāśca sevitāḥ pūrvaṃ nītiśāstraṃ śrutaṃ tvayā | patitaṃ cārthavijñānaṃ vidvadgoṣṭhī kṛtātha vā

साहित्यतन्त्रविज्ञानं चेदस्ति तव सुन्दरि । शृणु मे वचनं पथ्यं तथ्यं प्रमितिबृंहितम्

sāhityatantravijñānaṃ cedasti tava sundari | śṛṇu me vacanaṃ pathyaṃ tathyaṃ pramitibṛṃhitam

रसानाञ्च नवानां वै द्वावेव मुख्यतां गतौ । शृङ्गारकः शान्तिरसो विद्वज्जनसभासु च

rasānāñca navānāṃ vai dvāveva mukhyatāṃ gatau | śṛṅgārakaḥ śāntiraso vidvajjanasabhāsu ca

तयोः शृङ्गार एवादौ नृपभावे प्रतिष्ठितः । विष्णुर्लक्ष्म्या सहास्ते वै सावित्र्या चतुराननः

tayoḥ śṛṅgāra evādau nṛpabhāve pratiṣṭhitaḥ | viṣṇurlakṣmyā sahāste vai sāvitryā caturānanaḥ

शच्येन्द्रः शैलसुतया शङ्करः सह शेरते । वल्ल्या वृक्षो मृगो मृग्या कपोत्या च कपोतकः

śacyendraḥ śailasutayā śaṅkaraḥ saha śerate | vallyā vṛkṣo mṛgo mṛgyā kapotyā ca kapotakaḥ

एवं सर्वे प्राणभृतः संयोगरसिका भृशम् । अप्राप्तभोगविभवा ये चान्ये कातरा नराः

evaṃ sarve prāṇabhṛtaḥ saṃyogarasikā bhṛśam | aprāptabhogavibhavā ye cānye kātarā narāḥ

भवन्ति यतयस्ते वै मूढा दैवेन वञ्चिताः । असंसाररसज्ञास्ते वञ्चिता वञ्चनापरैः

bhavanti yatayaste vai mūḍhā daivena vañcitāḥ | asaṃsārarasajñāste vañcitā vañcanāparaiḥ

मधुरालापनिपुणै रताः शान्तिरसे हि ते । क्व ज्ञानं क्व च वैराग्यं वर्तमाने मनोभवे

madhurālāpanipuṇai ratāḥ śāntirase hi te | kva jñānaṃ kva ca vairāgyaṃ vartamāne manobhave

लोभे क्रोधे च दुर्धर्षे मोहे मतिविनाशके । तस्मात्त्वमपि कल्याणि कुरु कान्तं मनोहरम्

lobhe krodhe ca durdharṣe mohe mativināśake | tasmāttvamapi kalyāṇi kuru kāntaṃ manoharam

शुम्भं सुराणां जेतारं निशुम्भं वा महाबलम् । व्यास उवाच इत्युक्त्वा रक्तबीजोऽसौ विरराम पुरःस्थितः । श्रुत्वा जहास चामुण्डा कालिका चाम्बिका तथा

śumbhaṃ surāṇāṃ jetāraṃ niśumbhaṃ vā mahābalam | vyāsa uvāca ityuktvā raktabījo'sau virarāma puraḥsthitaḥ | śrutvā jahāsa cāmuṇḍā kālikā cāmbikā tathā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे रक्तबीजद्वारा देवीसमीपे शुम्भनिशुम्भसंवादवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe raktabījadvārā devīsamīpe śumbhaniśumbhasaṃvādavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ