3. Devī-Bhāgavata Purāṇa (part 3 of 6)

अध्यायः २८

रक्तबीजद्वारा देवीसमीपे शुम्भनिशुम्भसंवादवर्णनम् व्यास उवाच कृत्वा हास्यं ततो देवी तमुवाच विशांपते । मेघगम्भीरया वाचा युक्तियुक्तमिदं वचः

raktabījadvārā devīsamīpe śumbhaniśumbhasaṃvādavarṇanam vyāsa uvāca kṛtvā hāsyaṃ tato devī tamuvāca viśāṃpate | meghagambhīrayā vācā yuktiyuktamidaṃ vacaḥ

पूर्वमेव मया प्रोक्तं मन्दात्मन् किं विकत्थसे । दूतस्याग्रे यथायोग्यं वचनं हितसंयुतम्

pūrvameva mayā proktaṃ mandātman kiṃ vikatthase | dūtasyāgre yathāyogyaṃ vacanaṃ hitasaṃyutam

सदृशो मम रूपेण बलेन विभवेन च । त्रिलोक्यां यदि कोऽपि स्यात्तं पतिं प्रवृणोम्यहम्

sadṛśo mama rūpeṇa balena vibhavena ca | trilokyāṃ yadi ko'pi syāttaṃ patiṃ pravṛṇomyaham

ब्रूहि शुम्भं निशुम्भञ्च प्रतिज्ञा मे पुरा कृता । तस्माद्युध्यस्व जित्वा मां विवाहं विधिवत्कुरु

brūhi śumbhaṃ niśumbhañca pratijñā me purā kṛtā | tasmādyudhyasva jitvā māṃ vivāhaṃ vidhivatkuru

त्वं वै तदाज्ञया प्राप्तस्तस्य कार्यार्थसिद्धये । संग्रामं कुरु पातालं गच्छ वा पतिना सह

tvaṃ vai tadājñayā prāptastasya kāryārthasiddhaye | saṃgrāmaṃ kuru pātālaṃ gaccha vā patinā saha

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं देव्याः स दैत्योऽमर्षपूरितः । मुमोच तरसा बाणान्सिंहस्योपरि दारुणान्

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ devyāḥ sa daityo'marṣapūritaḥ | mumoca tarasā bāṇānsiṃhasyopari dāruṇān

अम्बिका ताच्छरान्वीक्ष्य गगने पन्नगोपमान् । चिच्छेद सायकैस्तीक्ष्णैर्लघुहस्ततया क्षणात्

ambikā tāccharānvīkṣya gagane pannagopamān | ciccheda sāyakaistīkṣṇairlaghuhastatayā kṣaṇāt

अन्यैर्जघान विशिखै रक्तबीजं महासुरम् । अम्बिकाचापनिर्मुक्तैः कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः

anyairjaghāna viśikhai raktabījaṃ mahāsuram | ambikācāpanirmuktaiḥ karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ

देवीबाणहतः पापो मूर्च्छामाप रथोपरि । पतिते रक्तबीजे तु हाहाकारो महानभूत्

devībāṇahataḥ pāpo mūrcchāmāpa rathopari | patite raktabīje tu hāhākāro mahānabhūt

सैनिकाश्चुक्रुशुः सर्वे हताः स्म इति चाब्रुवन् । ततो बुम्बारवं श्रुत्वा शुम्भः परमदारुणम्

sainikāścukruśuḥ sarve hatāḥ sma iti cābruvan | tato bumbāravaṃ śrutvā śumbhaḥ paramadāruṇam

उद्योगं सर्वसैन्यानां दैत्यानामादिदेश ह । शुम्भ उवाच निर्यान्तु दानवाः सर्वे काम्बोजाः स्वबलैर्वृताः

udyogaṃ sarvasainyānāṃ daityānāmādideśa ha | śumbha uvāca niryāntu dānavāḥ sarve kāmbojāḥ svabalairvṛtāḥ

अन्येऽप्यतिबलाः शूराः कालकेया विशेषतः । व्यास उवाच इत्याज्ञप्तं बलं सर्वं शुम्भेन च चतुर्विधम्

anye'pyatibalāḥ śūrāḥ kālakeyā viśeṣataḥ | vyāsa uvāca ityājñaptaṃ balaṃ sarvaṃ śumbhena ca caturvidham

निर्जगाम मदाऽऽविष्टं देवीसमरमण्डले । तमागतं समालोक्य चण्डिका दानवं बलम्

nirjagāma madā''viṣṭaṃ devīsamaramaṇḍale | tamāgataṃ samālokya caṇḍikā dānavaṃ balam

घण्टानादं चकाराशु भीषणं भयदं मुहुः । ज्यास्वनं शङ्खनादञ्च चकार जगदम्बिका

ghaṇṭānādaṃ cakārāśu bhīṣaṇaṃ bhayadaṃ muhuḥ | jyāsvanaṃ śaṅkhanādañca cakāra jagadambikā

तेन नादेन सा जाता काली विस्तारितानना । श्रुत्वा तन्निनदं घोरं सिंहो देव्याश्च वाहनम्

tena nādena sā jātā kālī vistāritānanā | śrutvā tanninadaṃ ghoraṃ siṃho devyāśca vāhanam

जगर्ज सोऽपि बलवाञ्जनयन्भयमद्‌भुतम् । तन्निनादमुपश्रुत्य दानवाः क्रोधमूर्च्छिताः

jagarja so'pi balavāñjanayanbhayamadbhutam | tanninādamupaśrutya dānavāḥ krodhamūrcchitāḥ

सर्वे चिक्षिपुरस्त्राणि देवीं प्रति महाबलाः । तस्मिन्नेवायते युद्धे दारुणे लोमहर्षणे

sarve cikṣipurastrāṇi devīṃ prati mahābalāḥ | tasminnevāyate yuddhe dāruṇe lomaharṣaṇe

ब्रह्मादीनाञ्च देवानां शक्तयश्चण्डिकां ययुः । यस्य देवस्य यद्‌रूपं यथा भूषणवाहनम्

brahmādīnāñca devānāṃ śaktayaścaṇḍikāṃ yayuḥ | yasya devasya yadrūpaṃ yathā bhūṣaṇavāhanam

तादृग्‌रूपास्तदा देव्यः प्रययुः समराङ्गणे । ब्रह्माणी वरटारूढा साक्षसूत्रकमण्डलुः

tādṛgrūpāstadā devyaḥ prayayuḥ samarāṅgaṇe | brahmāṇī varaṭārūḍhā sākṣasūtrakamaṇḍaluḥ

आगता ब्रह्मणः शक्तिर्ब्रह्माणीति प्रतिश्रुता । वैष्णवी गरुडारूढा शङ्खचक्रगदाधरा

āgatā brahmaṇaḥ śaktirbrahmāṇīti pratiśrutā | vaiṣṇavī garuḍārūḍhā śaṅkhacakragadādharā

पद्महस्ता समायाता पीताम्बरविभूषिता । शाङ्करी तु वृषारूढा त्रिशूलवरधारिणी

padmahastā samāyātā pītāmbaravibhūṣitā | śāṅkarī tu vṛṣārūḍhā triśūlavaradhāriṇī

अर्धचन्द्रधरा देवी तथाहिवलया शिवा । कौमारी शिखिसंरूढा शक्तिहस्ता वरानना

ardhacandradharā devī tathāhivalayā śivā | kaumārī śikhisaṃrūḍhā śaktihastā varānanā

युद्धकामा समायाता कार्तिकेयस्वरूपिणी । इन्द्राणी सुष्ठुवदना सुश्वेतगजवाहना

yuddhakāmā samāyātā kārtikeyasvarūpiṇī | indrāṇī suṣṭhuvadanā suśvetagajavāhanā

वज्रहस्तातिरोषाढ्या संग्रामाभिमुखी ययौ । वाराही शूकराकारा प्रौढप्रेतासना मता

vajrahastātiroṣāḍhyā saṃgrāmābhimukhī yayau | vārāhī śūkarākārā prauḍhapretāsanā matā

नारसिंही नृसिंहस्य बिभ्रती सदृशं वपुः । याम्या च महिषारूढा दण्डहस्ता भयप्रदा

nārasiṃhī nṛsiṃhasya bibhratī sadṛśaṃ vapuḥ | yāmyā ca mahiṣārūḍhā daṇḍahastā bhayapradā

समायाताथ संग्रामे यमरूपा शुचिस्मिता । तथैव वारुणी शक्तिः कौबेरी च मदोत्कटा

samāyātātha saṃgrāme yamarūpā śucismitā | tathaiva vāruṇī śaktiḥ kauberī ca madotkaṭā

एवंविधास्तथाऽऽकारा ययुः स्वस्वबलैर्वृताः । आगतास्ताः समालोक्य देवी मुदमवाप च

evaṃvidhāstathā''kārā yayuḥ svasvabalairvṛtāḥ | āgatāstāḥ samālokya devī mudamavāpa ca

स्वस्था मुमुदिरे देवा दैत्याश्च भयमाययुः । ताभिः परिवृतस्तत्र शङ्करो लोकशङ्करः

svasthā mumudire devā daityāśca bhayamāyayuḥ | tābhiḥ parivṛtastatra śaṅkaro lokaśaṅkaraḥ

समागम्य च संग्रामे चण्डिकामित्युवाच ह । हन्यन्तामसुराः शीघ्रं देवानां कार्यसिद्धये

samāgamya ca saṃgrāme caṇḍikāmityuvāca ha | hanyantāmasurāḥ śīghraṃ devānāṃ kāryasiddhaye

निशुम्भं चैव शुम्भं च ये चान्ये दानवाः स्थिताः । हत्वा दैत्यबलं सर्वं कृत्वा च निर्भयं जगत्

niśumbhaṃ caiva śumbhaṃ ca ye cānye dānavāḥ sthitāḥ | hatvā daityabalaṃ sarvaṃ kṛtvā ca nirbhayaṃ jagat

स्वानि स्वानि च धिष्ण्यानि समागच्छन्तु शक्तयः । देवा यज्ञभुजः सन्तु ब्राह्मणा यजने रताः

svāni svāni ca dhiṣṇyāni samāgacchantu śaktayaḥ | devā yajñabhujaḥ santu brāhmaṇā yajane ratāḥ

प्राणिनः सन्तु सन्तुष्टाः सर्वे स्थावरजङ्गमाः । शमं यान्तु तथोत्पाता ईतयश्च तथा पुनः

prāṇinaḥ santu santuṣṭāḥ sarve sthāvarajaṅgamāḥ | śamaṃ yāntu tathotpātā ītayaśca tathā punaḥ

घनाः काले प्रवर्षन्तु कृषिर्बहुफला तथा । व्यास उवाच एवं ब्रुवति देवेशे शङ्करे लोकशङ्करे

ghanāḥ kāle pravarṣantu kṛṣirbahuphalā tathā | vyāsa uvāca evaṃ bruvati deveśe śaṅkare lokaśaṅkare

चण्डिकाया शरीरात्तु निर्गता शक्तिरद्‌भुता । भीषणातिप्रचण्डा च शिवाशतनिनादिनी

caṇḍikāyā śarīrāttu nirgatā śaktiradbhutā | bhīṣaṇātipracaṇḍā ca śivāśataninādinī

घोररूपाथ पञ्चास्यमित्युवाच स्मितानना । देवदेव व्रजाशु त्वं दैत्यानामधिपं प्रति

ghorarūpātha pañcāsyamityuvāca smitānanā | devadeva vrajāśu tvaṃ daityānāmadhipaṃ prati

दूतत्वं कुरु कामारे ब्रूहि शुम्भं स्मराकुलम् । निशुम्भञ्च मदोत्सिक्तं वचनान्मम शङ्कर

dūtatvaṃ kuru kāmāre brūhi śumbhaṃ smarākulam | niśumbhañca madotsiktaṃ vacanānmama śaṅkara

मुक्त्वा त्रिविष्टपं यात यूयं पातालमाशु वै । देवाः स्वर्गे सुखं यान्तु तुराषाट् स्वासनं शभम्

muktvā triviṣṭapaṃ yāta yūyaṃ pātālamāśu vai | devāḥ svarge sukhaṃ yāntu turāṣāṭ svāsanaṃ śabham

प्राप्नोतु त्रिदिवं स्थानं यज्ञभागांश्च देवताः । जीवितेच्छा च युष्माकं यदि स्यात्तु महत्तरा

prāpnotu tridivaṃ sthānaṃ yajñabhāgāṃśca devatāḥ | jīvitecchā ca yuṣmākaṃ yadi syāttu mahattarā

तर्हि गच्छत पातालं तरसा यत्र दानवाः । अथवा बलमास्थाय युद्धेच्छा मरणाय चेत्

tarhi gacchata pātālaṃ tarasā yatra dānavāḥ | athavā balamāsthāya yuddhecchā maraṇāya cet

तदाऽऽगच्छन्तु तृप्यन्तु मच्छिवाः पिशितेन वः । व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्याः शूलपाणिस्त्वरान्वितः

tadā''gacchantu tṛpyantu macchivāḥ piśitena vaḥ | vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasyāḥ śūlapāṇistvarānvitaḥ

गत्वाऽऽह दैत्यराजानं शुम्भं सदसि संस्थितम् । शिव उवाच राजन् दूतोऽहमम्बायास्त्रिपुरान्तकरो हरः

gatvā''ha daityarājānaṃ śumbhaṃ sadasi saṃsthitam | śiva uvāca rājan dūto'hamambāyāstripurāntakaro haraḥ

त्वत्सकाशमिहायातो हितं कर्तुं तवाखिलम् । त्यक्त्वा स्वर्गं तथा भूमिं यूयं गच्छत सत्वरम्

tvatsakāśamihāyāto hitaṃ kartuṃ tavākhilam | tyaktvā svargaṃ tathā bhūmiṃ yūyaṃ gacchata satvaram

पातालं यत्र प्रह्लादो बलिश्च बलिनां वरः । अथवा मरणेच्छा चेत्तर्ह्यागच्छत सत्वरम्

pātālaṃ yatra prahlādo baliśca balināṃ varaḥ | athavā maraṇecchā cettarhyāgacchata satvaram

संग्रामे वो हनिष्यामि सर्वानेवाहमाशु वै । इत्युवाच महाराज्ञी युष्मत्कल्याणहेतवे

saṃgrāme vo haniṣyāmi sarvānevāhamāśu vai | ityuvāca mahārājñī yuṣmatkalyāṇahetave

व्यास उवाच इति दैत्यवरान्देवीवाक्यं पीयूषसन्निभम् । हितकृच्छ्रावयित्वा स प्रत्यायातश्च शूलभृत्

vyāsa uvāca iti daityavarāndevīvākyaṃ pīyūṣasannibham | hitakṛcchrāvayitvā sa pratyāyātaśca śūlabhṛt

ययासौ प्रेरितः शंभुर्दूतत्वे दानवान्प्रति । शिवदूतीति विख्याता जाता त्रिभुवनेऽखिले

yayāsau preritaḥ śaṃbhurdūtatve dānavānprati | śivadūtīti vikhyātā jātā tribhuvane'khile

तेऽपि श्रुत्वा वचो देव्याः शङ्करोक्तं तुदुष्करम् । युद्धाय निर्ययुः शीघ्रं दंशिताः शस्त्रपाणयः

te'pi śrutvā vaco devyāḥ śaṅkaroktaṃ tuduṣkaram | yuddhāya niryayuḥ śīghraṃ daṃśitāḥ śastrapāṇayaḥ

तरसा रणमागत्य चण्डिकां प्रति दानवाः । निर्जघ्नुश्च शरैस्तीक्ष्णैः कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः

tarasā raṇamāgatya caṇḍikāṃ prati dānavāḥ | nirjaghnuśca śaraistīkṣṇaiḥ karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ

कालिका शूलपातैस्तान् गदाशक्तिविदारितान् । कुर्वन्ती व्यचरत्तत्र भक्षयन्ती च दानवान्

kālikā śūlapātaistān gadāśaktividāritān | kurvantī vyacarattatra bhakṣayantī ca dānavān

कमण्डलुजलाक्षेपगतप्राणान् महाबलान् । ब्रह्माणी चाकरोत्तत्र दानवान्समराङ्गणे

kamaṇḍalujalākṣepagataprāṇān mahābalān | brahmāṇī cākarottatra dānavānsamarāṅgaṇe

माहेश्वरी वृषारूढा त्रिशूलेनातिरंहसा । जघान दानवान्संख्ये पातयामास भूतले

māheśvarī vṛṣārūḍhā triśūlenātiraṃhasā | jaghāna dānavānsaṃkhye pātayāmāsa bhūtale

वैष्णवी चक्रपातेन गदापातेन दानवान् । गतप्राणांश्चकाराशु चोत्तमाङ्गविवर्जितान्

vaiṣṇavī cakrapātena gadāpātena dānavān | gataprāṇāṃścakārāśu cottamāṅgavivarjitān

ऐन्द्री वज्रप्रहारेण पातयामास भूतले । ऐरावतकराघातपीडितान्दैत्यपुङ्गवान्

aindrī vajraprahāreṇa pātayāmāsa bhūtale | airāvatakarāghātapīḍitāndaityapuṅgavān

वाराही तुण्डघातेन दंष्ट्राग्रपातनेन च । जघान क्रोधसंयुक्ता शतशो दैत्यदानवान्

vārāhī tuṇḍaghātena daṃṣṭrāgrapātanena ca | jaghāna krodhasaṃyuktā śataśo daityadānavān

नारसिंही नखैस्तीव्रैर्दारितान्दैत्यपुङ्गवान् । भक्षयन्ती चचाराजौ ननाद च मुहुर्मुहुः

nārasiṃhī nakhaistīvrairdāritāndaityapuṅgavān | bhakṣayantī cacārājau nanāda ca muhurmuhuḥ

शिवदूती अट्टहासैः पातयामास भूतले । तांश्चखादाथ चामुण्डा कालिका च त्वरान्विता

śivadūtī aṭṭahāsaiḥ pātayāmāsa bhūtale | tāṃścakhādātha cāmuṇḍā kālikā ca tvarānvitā

शिखिसंस्था च कौमारी कर्णाकृष्टैः शिलाशितैः । निजघान रणे शत्रून्देवानां च हिताय वै

śikhisaṃsthā ca kaumārī karṇākṛṣṭaiḥ śilāśitaiḥ | nijaghāna raṇe śatrūndevānāṃ ca hitāya vai

वारुणी पाशसम्बद्धान्दैत्यान्समरमस्तके । पातयामास तत्पृष्ठे मूर्च्छितान्गतचेतनान्

vāruṇī pāśasambaddhāndaityānsamaramastake | pātayāmāsa tatpṛṣṭhe mūrcchitāngatacetanān

एवं मातृगणेनाजावतिवीर्यपराक्रमम् । मर्दितं दानवं सैन्यं पलायनपरं ह्यभूत्

evaṃ mātṛgaṇenājāvativīryaparākramam | marditaṃ dānavaṃ sainyaṃ palāyanaparaṃ hyabhūt

बुम्बारवस्तु सुमहानभूत्तत्र बलार्णवे । पुष्पवृष्टिं तदा देवाश्चक्रुर्देव्या गणोपरि

bumbāravastu sumahānabhūttatra balārṇave | puṣpavṛṣṭiṃ tadā devāścakrurdevyā gaṇopari

तच्छ्रुत्वा निनदं घोरं जयशब्दं च दानवाः । रक्तबीजश्चुकोपाशु दृष्ट्वा दैत्यान्पलायितान्

tacchrutvā ninadaṃ ghoraṃ jayaśabdaṃ ca dānavāḥ | raktabījaścukopāśu dṛṣṭvā daityānpalāyitān

गर्जमानांस्तथा देवान्वीक्ष्य दैत्यो महाबलः । रक्तबीजस्तु तेजस्वी रणमभ्याययौ तदा

garjamānāṃstathā devānvīkṣya daityo mahābalaḥ | raktabījastu tejasvī raṇamabhyāyayau tadā

सायुधो रथसंविष्टः कुर्वञ्ज्याशब्दमद्‌भुतम् । आजगाम तदा देवीं क्रोधरक्तेक्षणोद्यतः

sāyudho rathasaṃviṣṭaḥ kurvañjyāśabdamadbhutam | ājagāma tadā devīṃ krodharaktekṣaṇodyataḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे रक्तबीजेन देव्या युद्धवर्णनं नामाष्टाविशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe raktabījena devyā yuddhavarṇanaṃ nāmāṣṭāviśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २९

देव्यासह युद्धकरणाय निशुम्भप्रयाणम् व्यास उवाच वरदानमिदं तस्य दानवस्य शिवार्पितम् । अत्यद्‌भुततरं राजञ्छ्रुणु तत्प्रब्रवीम्यहम्

devyāsaha yuddhakaraṇāya niśumbhaprayāṇam vyāsa uvāca varadānamidaṃ tasya dānavasya śivārpitam | atyadbhutataraṃ rājañchruṇu tatprabravīmyaham

तस्य देहाद्‌रक्तबिन्दुर्यदा पतति भूतले । समुत्पतन्ति दैतेयास्तद्‌रूपास्तत्पराक्रमाः

tasya dehādraktabinduryadā patati bhūtale | samutpatanti daiteyāstadrūpāstatparākramāḥ

असंख्याता महावीर्या दानवा रक्तसम्भवाः । प्रभवन्त्विति रुद्रेण दत्तोऽस्त्यत्यद्‌भुतो वरः

asaṃkhyātā mahāvīryā dānavā raktasambhavāḥ | prabhavantviti rudreṇa datto'styatyadbhuto varaḥ

स तेन वरदानेन दर्पितः क्रोधसंयुतः । अभ्यगात्तरसा संख्ये हन्तुं देवीं सकालिकाम्

sa tena varadānena darpitaḥ krodhasaṃyutaḥ | abhyagāttarasā saṃkhye hantuṃ devīṃ sakālikām

स दृष्ट्वा वैष्णवीं शक्तिं गरुडोपरिसंस्थिताम् । शक्त्या जघान दैत्येन्द्रस्तां वै कमललोचनाम्

sa dṛṣṭvā vaiṣṇavīṃ śaktiṃ garuḍoparisaṃsthitām | śaktyā jaghāna daityendrastāṃ vai kamalalocanām

गदया वारयामास शक्तिः सा शक्तिसंयुता । अताडयच्च चक्रेण रक्तबीजं महासुरम्

gadayā vārayāmāsa śaktiḥ sā śaktisaṃyutā | atāḍayacca cakreṇa raktabījaṃ mahāsuram

रथाङ्गहतदेहात्तु बहु सुस्राव शोणितम् । वज्राहतगिरेः शृङ्गान्निर्झरा इव गैरिका

rathāṅgahatadehāttu bahu susrāva śoṇitam | vajrāhatagireḥ śṛṅgānnirjharā iva gairikā

यत्र यत्र यदा भूमौ पतन्ति रक्तबिन्दवः । समुत्तस्थुस्तदाकाराः पुरुषाश्च सहस्रशः

yatra yatra yadā bhūmau patanti raktabindavaḥ | samuttasthustadākārāḥ puruṣāśca sahasraśaḥ

ऐन्द्री तमसुरं घोरं वज्रेणाभिजघान च । रक्तबीजं क्रुधाऽऽविष्टा निःससार च शोणितम्

aindrī tamasuraṃ ghoraṃ vajreṇābhijaghāna ca | raktabījaṃ krudhā''viṣṭā niḥsasāra ca śoṇitam

ततस्तत्क्षतजाज्जाता रक्तबीजा ह्यनेकशः । तद्वीर्याश्च तदाकारा सायुधा युद्धदुर्मदाः

tatastatkṣatajājjātā raktabījā hyanekaśaḥ | tadvīryāśca tadākārā sāyudhā yuddhadurmadāḥ

ब्रह्माणी ब्रह्मदण्डेन कुपिता ह्यहनद्‌ भृशम् । माहेश्वरी त्रिशूलेन दारयामास दानवम्

brahmāṇī brahmadaṇḍena kupitā hyahanad bhṛśam | māheśvarī triśūlena dārayāmāsa dānavam

नारसिंही नखाघातैस्तं विव्याध महासुरम् । अहनत्तुण्डघातेन क्रुद्धा तं राक्षसाधमम्

nārasiṃhī nakhāghātaistaṃ vivyādha mahāsuram | ahanattuṇḍaghātena kruddhā taṃ rākṣasādhamam

कौमारी च तथा शक्त्या वक्षस्येनमताडयत् । सोऽपि क्रुद्धः शरासारैर्बिभेद निशितैश्च ताः

kaumārī ca tathā śaktyā vakṣasyenamatāḍayat | so'pi kruddhaḥ śarāsārairbibheda niśitaiśca tāḥ

गदाशक्तिप्रहारैस्तु मातॄः सर्वाः पृथक्पृथक् । शक्तयस्तं शराघातैर्विव्यधुस्तत्प्रकोपिताः

gadāśaktiprahāraistu mātṝḥ sarvāḥ pṛthakpṛthak | śaktayastaṃ śarāghātairvivyadhustatprakopitāḥ

तस्य शस्त्राणि चिच्छेद चण्डिका स्वशरैः शितैः । जघानान्यैश्च विशिखैस्तं देवी कुपिता भृशम्

tasya śastrāṇi ciccheda caṇḍikā svaśaraiḥ śitaiḥ | jaghānānyaiśca viśikhaistaṃ devī kupitā bhṛśam

तस्य देहाच्च सुस्राव रुधिरं बहुधा तु यत् । तस्मात्तत्सदृशाः शूराः प्रादुरासन्सहस्रशः

tasya dehācca susrāva rudhiraṃ bahudhā tu yat | tasmāttatsadṛśāḥ śūrāḥ prādurāsansahasraśaḥ

रक्तबीजैर्जगद्व्याप्तं रुधिरौघसमुद्‌भवैः । सन्नद्धैः सायुधैः कामं कुर्वद्‌भिर्युद्धमद्‌भुतम्

raktabījairjagadvyāptaṃ rudhiraughasamudbhavaiḥ | sannaddhaiḥ sāyudhaiḥ kāmaṃ kurvadbhiryuddhamadbhutam

प्रहरन्तश्च तान्दृष्ट्वा रक्तबीजाननेकशः । भयभीताः सुरास्त्रेसुर्विषण्णाः शोककर्षिताः

praharantaśca tāndṛṣṭvā raktabījānanekaśaḥ | bhayabhītāḥ surāstresurviṣaṇṇāḥ śokakarṣitāḥ

कथमद्य क्षयं दैत्या गमिष्यन्ति सहस्रशः । महाकाया महावीर्या दानवा रक्तसम्भवाः

kathamadya kṣayaṃ daityā gamiṣyanti sahasraśaḥ | mahākāyā mahāvīryā dānavā raktasambhavāḥ

एकैव चण्डिकात्रास्ति तथा काली च मातरः । एताभिर्दानवाः सर्वे जेतव्याः कष्टमेव तत्

ekaiva caṇḍikātrāsti tathā kālī ca mātaraḥ | etābhirdānavāḥ sarve jetavyāḥ kaṣṭameva tat

निशुम्भो वाथ शुम्भो वा सहसा बलसंवृतः । आगमिष्यति संग्रामे ततोऽनर्थो महान्भवेत्

niśumbho vātha śumbho vā sahasā balasaṃvṛtaḥ | āgamiṣyati saṃgrāme tato'nartho mahānbhavet

व्यास उवाच एवं देवा भयोद्विग्नाश्चिन्तामापुर्महत्तराम् । यदा तदाम्बिका प्राह कालीं कमललोचनाम्

vyāsa uvāca evaṃ devā bhayodvignāścintāmāpurmahattarām | yadā tadāmbikā prāha kālīṃ kamalalocanām

चामुण्डे कुरु विस्तीर्णं वदनं त्वरिता भृशम् । मच्छस्त्रपातसम्भूतं रुधिरं पिब सत्वरा

cāmuṇḍe kuru vistīrṇaṃ vadanaṃ tvaritā bhṛśam | macchastrapātasambhūtaṃ rudhiraṃ piba satvarā

भक्षयन्ती चर रणे दानवानद्य कामतः । हनिष्यामि शरैस्तीक्ष्णैर्गदासिमुसलैस्तथा

bhakṣayantī cara raṇe dānavānadya kāmataḥ | haniṣyāmi śaraistīkṣṇairgadāsimusalaistathā

तथा कुरु विशालाक्षि पानं तद्‌रुधिरस्य च । बिन्दुमात्रं यथा भूम्यां न पतेदपि साम्प्रतम्

tathā kuru viśālākṣi pānaṃ tadrudhirasya ca | bindumātraṃ yathā bhūmyāṃ na patedapi sāmpratam

भक्ष्यमाणास्तदा दैत्या न चोत्पत्स्यन्ति चापरे । एवमेषां क्षयो नूनं भविष्यति न चान्यथा

bhakṣyamāṇāstadā daityā na cotpatsyanti cāpare | evameṣāṃ kṣayo nūnaṃ bhaviṣyati na cānyathā

घातयिष्याम्यहं दैत्यं त्वं भक्षय च सत्वरा । पिबन्ती क्षतजं सर्वं यतमानारिसंक्षये

ghātayiṣyāmyahaṃ daityaṃ tvaṃ bhakṣaya ca satvarā | pibantī kṣatajaṃ sarvaṃ yatamānārisaṃkṣaye

इत्थं दैत्यक्षयं कृत्वा दत्त्वा राज्यं सुरालयम् । इन्द्राय सुस्थिरं सर्वं गमिष्यामो यथासुखम्

itthaṃ daityakṣayaṃ kṛtvā dattvā rājyaṃ surālayam | indrāya susthiraṃ sarvaṃ gamiṣyāmo yathāsukham

व्यास उवाच इत्युक्ताम्बिकया देवी चामुण्डा चण्डविक्रमा । पपौ च क्षतजं सर्वं रक्तबीजशरीरजम्

vyāsa uvāca ityuktāmbikayā devī cāmuṇḍā caṇḍavikramā | papau ca kṣatajaṃ sarvaṃ raktabījaśarīrajam

अम्बिका तं जघानाशु खड्गेन मुसलेन च । चखाद देहशकलांश्चामुण्डा तान्कृशोदरी

ambikā taṃ jaghānāśu khaḍgena musalena ca | cakhāda dehaśakalāṃścāmuṇḍā tānkṛśodarī

सोऽपि क्रुद्धो गदाघातैश्चामुण्डां समघातयत् । तथापि सा पपावाशु क्षतजं तमभक्षयत्

so'pi kruddho gadāghātaiścāmuṇḍāṃ samaghātayat | tathāpi sā papāvāśu kṣatajaṃ tamabhakṣayat

येऽन्ये रुधिरजाः क्रूरा रक्तबीजा महाबलाः । तेऽपि निष्पातिताः सर्वे भक्षिता गतशोणिताः

ye'nye rudhirajāḥ krūrā raktabījā mahābalāḥ | te'pi niṣpātitāḥ sarve bhakṣitā gataśoṇitāḥ

कृत्रिमा भक्षिताः सर्वे यस्तु स्वाभाविकोऽसुरः । सोऽपि प्रपातितो हत्वा खड्गेनातिविखण्डितः

kṛtrimā bhakṣitāḥ sarve yastu svābhāviko'suraḥ | so'pi prapātito hatvā khaḍgenātivikhaṇḍitaḥ

रक्तबीजे हते रौद्रे ये चान्ये दानवा रणे । पलायनं ततः कृत्वा गतास्ते भयकम्पिताः

raktabīje hate raudre ye cānye dānavā raṇe | palāyanaṃ tataḥ kṛtvā gatāste bhayakampitāḥ

हाहेति विब्रुवन्तस्ते शुम्भं प्रोचुः सविह्वलाः । रुथिरारक्तदेहाश्च विगतास्त्रा विचेतसः

hāheti vibruvantaste śumbhaṃ procuḥ savihvalāḥ | ruthirāraktadehāśca vigatāstrā vicetasaḥ

राजन्नम्बिकया रक्तबीजोऽसौ विनिपातितः । चामुण्डा तस्य देहात्तु पपौ सर्वं च शोणितम्

rājannambikayā raktabījo'sau vinipātitaḥ | cāmuṇḍā tasya dehāttu papau sarvaṃ ca śoṇitam

ये चान्ये दानवाः शूरा वाहनेनातिरंहसा । सिंहेन निहताः सर्वे काल्या च भक्षिताः परे

ye cānye dānavāḥ śūrā vāhanenātiraṃhasā | siṃhena nihatāḥ sarve kālyā ca bhakṣitāḥ pare

वयं त्वां कथितुं राजन्नागता युद्धचेष्टितम् । चरितञ्च तथा देव्याः संग्रामे परमाद्‌भुतम्

vayaṃ tvāṃ kathituṃ rājannāgatā yuddhaceṣṭitam | caritañca tathā devyāḥ saṃgrāme paramādbhutam

अजेयेयं महाराज सर्वथा दैत्यदानवैः । गन्धर्वासुरयक्षैश्च पन्नगोरगराक्षसैः

ajeyeyaṃ mahārāja sarvathā daityadānavaiḥ | gandharvāsurayakṣaiśca pannagoragarākṣasaiḥ

अन्यास्तत्रागता देव्य इन्द्राणीप्रमुखा भृशम् । युध्यमाना महाराज वाहनैरायुधैर्युताः

anyāstatrāgatā devya indrāṇīpramukhā bhṛśam | yudhyamānā mahārāja vāhanairāyudhairyutāḥ

ताभिः सर्वं हतं सैन्यं दानवानां वरायुधैः । रक्तबीजोऽपि राजेन्द्र तरसा विनिपातितः

tābhiḥ sarvaṃ hataṃ sainyaṃ dānavānāṃ varāyudhaiḥ | raktabījo'pi rājendra tarasā vinipātitaḥ

एकापि दुःसहा देवी किं पुनस्ताभिरन्विता । सिंहोऽपि हन्ति संग्रामे राक्षसानमितप्रभः

ekāpi duḥsahā devī kiṃ punastābhiranvitā | siṃho'pi hanti saṃgrāme rākṣasānamitaprabhaḥ

अतो विचार्य सचिवैर्यद्युक्तं तद्विधीयताम् । न वैरमनया युक्तं सन्धिरेव सुखप्रदः

ato vicārya sacivairyadyuktaṃ tadvidhīyatām | na vairamanayā yuktaṃ sandhireva sukhapradaḥ

आश्चर्यमेतदखिलं यन्नारी हन्ति राक्षसान् । रक्तबीजोऽपि निहतः पीतं तस्यापि शोणितम्

āścaryametadakhilaṃ yannārī hanti rākṣasān | raktabījo'pi nihataḥ pītaṃ tasyāpi śoṇitam

अन्ये निपातिता दैत्याः संग्रामेऽम्बिकया नृप । चामुण्डया च मांसं वै भक्षितं सकलं रणे

anye nipātitā daityāḥ saṃgrāme'mbikayā nṛpa | cāmuṇḍayā ca māṃsaṃ vai bhakṣitaṃ sakalaṃ raṇe

वरं पातालगमनं तस्याः सेवाथवा वरा । न तु युद्धं महाराज कार्यमम्बिकया सह

varaṃ pātālagamanaṃ tasyāḥ sevāthavā varā | na tu yuddhaṃ mahārāja kāryamambikayā saha

न नारी प्राकृता ह्येषा देवकार्यार्थसाधिनी । मायेयं प्रबला देवी क्षपयन्तीयमुत्थिता

na nārī prākṛtā hyeṣā devakāryārthasādhinī | māyeyaṃ prabalā devī kṣapayantīyamutthitā

व्यास उवाच इति तेषां वचस्तथ्यं श्रुत्वा कालविमोहितः । मुमूर्षुः प्रत्युवाचेदं शुम्भः प्रस्फुरिताधरः

vyāsa uvāca iti teṣāṃ vacastathyaṃ śrutvā kālavimohitaḥ | mumūrṣuḥ pratyuvācedaṃ śumbhaḥ prasphuritādharaḥ

शुम्भ उवाच यूयं गच्छत पातालं शरणं वा भयातुराः । हनिष्याम्यहमद्यैव ताञ्च ताश्च समुद्यतः

śumbha uvāca yūyaṃ gacchata pātālaṃ śaraṇaṃ vā bhayāturāḥ | haniṣyāmyahamadyaiva tāñca tāśca samudyataḥ

जित्वा सर्वान्सुरानाजौ कृत्वा राज्यं सुपुष्कलम् । कथं नारीभयोद्विग्नः पातालं प्रविशाम्यहम्

jitvā sarvānsurānājau kṛtvā rājyaṃ supuṣkalam | kathaṃ nārībhayodvignaḥ pātālaṃ praviśāmyaham

निहत्य पार्षदान्सर्वान् रक्तबीजमुखान् रणे । प्राणत्राणाय गच्छामि हित्वा किं विपुलं यशः

nihatya pārṣadānsarvān raktabījamukhān raṇe | prāṇatrāṇāya gacchāmi hitvā kiṃ vipulaṃ yaśaḥ

मरणं त्वनिवार्यं वै प्राणिनां कालकल्पितम् । तद्‌भयं जन्मनोपात्तं त्यजेत्को दुर्लभं यशः

maraṇaṃ tvanivāryaṃ vai prāṇināṃ kālakalpitam | tadbhayaṃ janmanopāttaṃ tyajetko durlabhaṃ yaśaḥ

निशुम्भाहं गमिष्यामि रथारूढो रणाजिरे । हत्वा तामागमिष्यामि नागमिष्यामि चान्यथा

niśumbhāhaṃ gamiṣyāmi rathārūḍho raṇājire | hatvā tāmāgamiṣyāmi nāgamiṣyāmi cānyathā

त्वं तु सेनायुतो वीर पार्ष्णिग्राहो भवस्व मे । तरसा तां शरैस्तीक्ष्णैर्नारीं नय यमालये

tvaṃ tu senāyuto vīra pārṣṇigrāho bhavasva me | tarasā tāṃ śaraistīkṣṇairnārīṃ naya yamālaye

निशुम्भ उवाच अहमद्य हनिष्यामि गत्वा दुष्टाञ्च कालिकाम् । आगमिष्याम्यहं शीघ्रं गृहीत्वा तामथाम्बिकाम्

niśumbha uvāca ahamadya haniṣyāmi gatvā duṣṭāñca kālikām | āgamiṣyāmyahaṃ śīghraṃ gṛhītvā tāmathāmbikām

मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र वराकायास्तु कारणे । क्वैषा बाला क्व मे बाहुवीर्यं विश्ववशङ्करम्

mā cintāṃ kuru rājendra varākāyāstu kāraṇe | kvaiṣā bālā kva me bāhuvīryaṃ viśvavaśaṅkaram

त्यक्त्वाऽऽर्तिं विपुलां भ्रातर्भुंक्ष भोगाननुत्तमान् । आनयिष्याम्यहं कामं मानिनीं मानसंयुताम्

tyaktvā''rtiṃ vipulāṃ bhrātarbhuṃkṣa bhogānanuttamān | ānayiṣyāmyahaṃ kāmaṃ māninīṃ mānasaṃyutām

मयि तिष्ठति ते राजन्न युक्तं गमनं रणे । गत्वाहमानयिष्यामि तवार्थे वै जयश्रियम्

mayi tiṣṭhati te rājanna yuktaṃ gamanaṃ raṇe | gatvāhamānayiṣyāmi tavārthe vai jayaśriyam

व्यास उवाच इत्युक्त्वा भ्रातरं ज्येष्ठं कनीयान्बलगर्वितः । रथमास्थाय विपुलं सन्नद्धः स्वबलावृतः

vyāsa uvāca ityuktvā bhrātaraṃ jyeṣṭhaṃ kanīyānbalagarvitaḥ | rathamāsthāya vipulaṃ sannaddhaḥ svabalāvṛtaḥ

जगाम तरसा तूर्णं सङ्गरे कृतमङ्गलः । संस्तुतो बन्दिसूतैश्च सायुधः सपरिष्करः

jagāma tarasā tūrṇaṃ saṅgare kṛtamaṅgalaḥ | saṃstuto bandisūtaiśca sāyudhaḥ sapariṣkaraḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे देव्यासह युद्धकरणाय निशुम्भप्रयाणं नामकोनत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe devyāsaha yuddhakaraṇāya niśumbhaprayāṇaṃ nāmakonatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३०

युद्धात्प्रत्यागतानां रक्षसां शुम्भाय वार्तावर्णनम् व्यास उवाच निशुम्भो निश्चयं कृत्वा मरणाय जयाय वा । सोद्यमः सबलः शूरो रणे देवीमुपाययौ

yuddhātpratyāgatānāṃ rakṣasāṃ śumbhāya vārtāvarṇanam vyāsa uvāca niśumbho niścayaṃ kṛtvā maraṇāya jayāya vā | sodyamaḥ sabalaḥ śūro raṇe devīmupāyayau

तमाजगाम शुम्भोऽपि स्वबलेन समावृतः । प्रेक्षकोऽभूद्‌रणे राजा संग्रामरसपण्डितः

tamājagāma śumbho'pi svabalena samāvṛtaḥ | prekṣako'bhūdraṇe rājā saṃgrāmarasapaṇḍitaḥ

गगने संस्थिता देवास्तदाभ्रपटलावृताः । दिदृक्षवस्तु संग्रामे सेन्द्रा यक्षगणास्तथा

gagane saṃsthitā devāstadābhrapaṭalāvṛtāḥ | didṛkṣavastu saṃgrāme sendrā yakṣagaṇāstathā

निशुम्भोऽथ रणे गत्वा धनुरादाय शार्ङ्गकम् । चकार शरवृष्टिं स भीषयञ्जगदम्बिकाम्

niśumbho'tha raṇe gatvā dhanurādāya śārṅgakam | cakāra śaravṛṣṭiṃ sa bhīṣayañjagadambikām

मुञ्चन्तं शरजालानि निशुम्भं चण्डिका रणे । वीक्ष्यादाय धनुः श्रेष्ठं जहास सुस्वरं मुहुः

muñcantaṃ śarajālāni niśumbhaṃ caṇḍikā raṇe | vīkṣyādāya dhanuḥ śreṣṭhaṃ jahāsa susvaraṃ muhuḥ

उवाच कालिकां देवी पश्य मूर्खत्वमेतयोः । मरणायागतौ कालि मत्समीपमिहाधुना

uvāca kālikāṃ devī paśya mūrkhatvametayoḥ | maraṇāyāgatau kāli matsamīpamihādhunā

दृष्ट्वा दैत्यवधं घोरं रक्तबीजात्ययं तथा । जयाशां कुरुतस्त्वेतौ मोहितौ मम मायया

dṛṣṭvā daityavadhaṃ ghoraṃ raktabījātyayaṃ tathā | jayāśāṃ kurutastvetau mohitau mama māyayā

आशा बलवती ह्येषा न जहाति नरं क्वचित् । भग्नं हृतबलं नष्टं गतपक्षं विचेतनम्

āśā balavatī hyeṣā na jahāti naraṃ kvacit | bhagnaṃ hṛtabalaṃ naṣṭaṃ gatapakṣaṃ vicetanam

आशापाशनिबद्धौ द्वौ युद्धाय समुपागतौ । निहन्तव्यौ मया कालि रणे शुम्भनिशुम्भकौ

āśāpāśanibaddhau dvau yuddhāya samupāgatau | nihantavyau mayā kāli raṇe śumbhaniśumbhakau

आसन्नमरणावेतौ सम्प्राप्तौ दैवमोहितौ । पश्यतां सर्वदेवानां हनिष्याम्यहमद्य तौ

āsannamaraṇāvetau samprāptau daivamohitau | paśyatāṃ sarvadevānāṃ haniṣyāmyahamadya tau

व्यास उवाच इत्युक्त्वा कालिकां चण्डी कर्णाकृष्टशरोत्करैः । छादयामास तरसा निशुम्भं पुरतः स्थितम्

vyāsa uvāca ityuktvā kālikāṃ caṇḍī karṇākṛṣṭaśarotkaraiḥ | chādayāmāsa tarasā niśumbhaṃ purataḥ sthitam

दानवोऽपि शरांस्तस्याश्चिच्छेद निशितैः शरैः । तयोः परस्परं युद्धं बभूवातिभयानकम्

dānavo'pi śarāṃstasyāściccheda niśitaiḥ śaraiḥ | tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayānakam

केसरी केशजालानि धुन्वानः सैन्यसागरम् । गाहयामास बलवान्सरसीं वारणो यथा

kesarī keśajālāni dhunvānaḥ sainyasāgaram | gāhayāmāsa balavānsarasīṃ vāraṇo yathā

नखैर्दन्तप्रहारैस्तु दानवान्पुरतः स्थितान् । चखाद च विशीर्णाङ्गान् गजानिव मदोत्कटान्

nakhairdantaprahāraistu dānavānpurataḥ sthitān | cakhāda ca viśīrṇāṅgān gajāniva madotkaṭān

एवं विमथ्यमाने तु सैन्ये केसरिणा तदा । अभ्यधावन्निशुम्भोऽथ विकृष्टवरकार्मुकः

evaṃ vimathyamāne tu sainye kesariṇā tadā | abhyadhāvanniśumbho'tha vikṛṣṭavarakārmukaḥ

अन्येऽपि क्रुद्धा दैत्येन्द्रा देवीं हन्तुमुपाययुः । सन्दष्टदन्तरसना रक्तनेत्रा ह्यनेकशः

anye'pi kruddhā daityendrā devīṃ hantumupāyayuḥ | sandaṣṭadantarasanā raktanetrā hyanekaśaḥ

तत्राजगाम तरसा शुम्भः सैन्यसमावृतः । निहत्य कालिकां कोपाद्‌ग्रहीतुं जगदम्बिकाम्

tatrājagāma tarasā śumbhaḥ sainyasamāvṛtaḥ | nihatya kālikāṃ kopādgrahītuṃ jagadambikām

तत्रागत्य ददर्शाजावम्बिकाञ्च पुरःस्थिताम् । रौद्ररसयुतां कान्तां शृङ्गाररससंयुताम्

tatrāgatya dadarśājāvambikāñca puraḥsthitām | raudrarasayutāṃ kāntāṃ śṛṅgārarasasaṃyutām

तां वीक्ष्य विपुलापाङ्गीं त्रैलोक्यवरसुन्दरीम् । सुरक्तनयनां रम्यां क्रोधरक्तेक्षणां तथा

tāṃ vīkṣya vipulāpāṅgīṃ trailokyavarasundarīm | suraktanayanāṃ ramyāṃ krodharaktekṣaṇāṃ tathā

विवाहेच्छां परित्यज्य जयाशां दूरतस्तथा । मरणे निश्चयं कृत्वा तस्थावाहितकार्मुकः

vivāhecchāṃ parityajya jayāśāṃ dūratastathā | maraṇe niścayaṃ kṛtvā tasthāvāhitakārmukaḥ

तं तथा दानवं देवी स्मितपूर्वमिदं वचः । बभाषे शृण्वतां तेषां दैत्यानां रणमस्तके

taṃ tathā dānavaṃ devī smitapūrvamidaṃ vacaḥ | babhāṣe śṛṇvatāṃ teṣāṃ daityānāṃ raṇamastake

गच्छध्वं पामरा यूयं पातालं वा जलार्णवम् । जीविताशां स्थिरां कृत्वा त्यक्त्वात्रैवायुधानि च

gacchadhvaṃ pāmarā yūyaṃ pātālaṃ vā jalārṇavam | jīvitāśāṃ sthirāṃ kṛtvā tyaktvātraivāyudhāni ca

अथवा मच्छराघातहतप्राणा रणाजिरे । प्राप्य स्वर्गसुखं सर्वे क्रीडन्तु विगतज्वराः

athavā maccharāghātahataprāṇā raṇājire | prāpya svargasukhaṃ sarve krīḍantu vigatajvarāḥ

कातरत्वं च शूरत्वं न भवत्येव सर्वथा । ददाम्यभयदानं वै यान्तु सर्वे यथासुखम्

kātaratvaṃ ca śūratvaṃ na bhavatyeva sarvathā | dadāmyabhayadānaṃ vai yāntu sarve yathāsukham

व्यास उवाच इत्याकर्ण्य वचस्तस्या निशुम्भो मदगर्वितः । निशितं खड्गमादाय चर्म चैवाष्टचन्द्रकम्

vyāsa uvāca ityākarṇya vacastasyā niśumbho madagarvitaḥ | niśitaṃ khaḍgamādāya carma caivāṣṭacandrakam

धावमानस्तु तरसासिना सिंहं मदोत्कटम् । जघानातिबलान्मूर्ध्नि भ्रामयञ्जगदम्बिकाम्

dhāvamānastu tarasāsinā siṃhaṃ madotkaṭam | jaghānātibalānmūrdhni bhrāmayañjagadambikām

ततो देवी स्वगदया वञ्चयित्वासिपातनम् । ताडयामास तं बाहोर्मूले परशुना तदा

tato devī svagadayā vañcayitvāsipātanam | tāḍayāmāsa taṃ bāhormūle paraśunā tadā

खड्गेन निहतः सोऽपि बाहुमूले महामदः । संस्तभ्य वेदनां भूयो जघान चण्डिकां तदा

khaḍgena nihataḥ so'pi bāhumūle mahāmadaḥ | saṃstabhya vedanāṃ bhūyo jaghāna caṇḍikāṃ tadā

सापि घण्टास्वनं घोरं चकार भयदं नृणाम् । पपौ पुनः पुनः पानं निशुम्भं हन्तुमिच्छती

sāpi ghaṇṭāsvanaṃ ghoraṃ cakāra bhayadaṃ nṛṇām | papau punaḥ punaḥ pānaṃ niśumbhaṃ hantumicchatī

एवं परस्परं युद्धं बभूवातिभयप्रदम् । देवानां दानवानाञ्च परस्परजयैषिणाम्

evaṃ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayapradam | devānāṃ dānavānāñca parasparajayaiṣiṇām

पलादाः पक्षिणः क्रूराः सारमेयाश्च जम्बुकाः । ननृतुश्चातिसन्तुष्टा गृध्राः कङ्काश्च वायसाः

palādāḥ pakṣiṇaḥ krūrāḥ sārameyāśca jambukāḥ | nanṛtuścātisantuṣṭā gṛdhrāḥ kaṅkāśca vāyasāḥ

रणभूर्भाति भूयिष्ठपतितासुरवर्ष्मकैः । रुधिरस्रावसंयुक्तैर्गजाश्वदेहसंकुला

raṇabhūrbhāti bhūyiṣṭhapatitāsuravarṣmakaiḥ | rudhirasrāvasaṃyuktairgajāśvadehasaṃkulā

पतितान्दानवान्दृष्ट्वा निशुम्भोऽतिरुषान्वितः । प्रययौ चण्डिकां तूर्णं गदामादाय दारुणाम्

patitāndānavāndṛṣṭvā niśumbho'tiruṣānvitaḥ | prayayau caṇḍikāṃ tūrṇaṃ gadāmādāya dāruṇām

सिंहं जघान गदया मस्तके मदगर्वितः । प्रहृत्य च स्मितं कृत्वा पुनर्देवीमताडयत्

siṃhaṃ jaghāna gadayā mastake madagarvitaḥ | prahṛtya ca smitaṃ kṛtvā punardevīmatāḍayat

सापि तं कुपितातीव निशुम्भं पुरतः स्थितम् । प्रहरन्तं समीक्ष्याथ देवी वचनमब्रवीत्

sāpi taṃ kupitātīva niśumbhaṃ purataḥ sthitam | praharantaṃ samīkṣyātha devī vacanamabravīt

देव्युवाच तिष्ठ मन्दमते तावद्यावत्खड्गमिदं तव । ग्रीवायां प्रेरयाम्यस्माद्‌ गन्तासि यमसादनम्

devyuvāca tiṣṭha mandamate tāvadyāvatkhaḍgamidaṃ tava | grīvāyāṃ prerayāmyasmād gantāsi yamasādanam

व्यास उवाच इत्युक्त्वा तरसा देवी कृपाणेन समाहिता । चिच्छेद मस्तकं तस्य निशुम्भस्याथ चण्डिका

vyāsa uvāca ityuktvā tarasā devī kṛpāṇena samāhitā | ciccheda mastakaṃ tasya niśumbhasyātha caṇḍikā

सच्छिन्नमस्तको देव्या कबन्धोऽतीव दारुणः । बभ्राम च गदापाणिस्त्रासयन्देवतागणान्

sacchinnamastako devyā kabandho'tīva dāruṇaḥ | babhrāma ca gadāpāṇistrāsayandevatāgaṇān

देवी तस्य शितैर्बाणैश्चिच्छेद चरणौ करौ । पपातोर्व्यां ततः पापी गतासुः पर्वतोपमः

devī tasya śitairbāṇaiściccheda caraṇau karau | papātorvyāṃ tataḥ pāpī gatāsuḥ parvatopamaḥ

तस्मिन्निपतिते दैत्ये निशुम्भे भीमविक्रमे । हाहाकारो महानासीत्तत्सैन्ये भयकम्पिते

tasminnipatite daitye niśumbhe bhīmavikrame | hāhākāro mahānāsīttatsainye bhayakampite

त्यक्त्वाऽऽयुधानि सर्वाणि सैनिकाः क्षतजाप्लुताः । जग्मुर्बुम्बारवं सर्वे कुर्वाणा राजमन्दिरम्

tyaktvā''yudhāni sarvāṇi sainikāḥ kṣatajāplutāḥ | jagmurbumbāravaṃ sarve kurvāṇā rājamandiram

तानागतान्सुसम्प्रेक्ष्य शुम्भः शत्रुनिषूदनः । पप्रच्छ क्व निशुम्भोऽसौ कथं भग्नाः पलायिताः

tānāgatānsusamprekṣya śumbhaḥ śatruniṣūdanaḥ | papraccha kva niśumbho'sau kathaṃ bhagnāḥ palāyitāḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञस्ते प्रोचुः प्रणता भृशम् । राजंस्ते निहतो भ्राता शेते समरमूर्धनि

tacchrutvā vacanaṃ rājñaste procuḥ praṇatā bhṛśam | rājaṃste nihato bhrātā śete samaramūrdhani

तया निपातिताः शूरा ये च तेऽप्यनुजानुगाः । वयं त्वां कथितुं सर्वं वृत्तान्तं समुपागताः

tayā nipātitāḥ śūrā ye ca te'pyanujānugāḥ | vayaṃ tvāṃ kathituṃ sarvaṃ vṛttāntaṃ samupāgatāḥ

निशुम्भो निहतस्तत्र तया चण्डिकयाधुना । न हि युद्धस्य कालोऽद्य तव राजन् रणाङ्गणे

niśumbho nihatastatra tayā caṇḍikayādhunā | na hi yuddhasya kālo'dya tava rājan raṇāṅgaṇe

देवकार्यं समुद्दिश्य कापीयं परमाङ्गना । हन्तुं दैत्यकुलं नूनं प्राप्तेति परिचिन्तय

devakāryaṃ samuddiśya kāpīyaṃ paramāṅganā | hantuṃ daityakulaṃ nūnaṃ prāpteti paricintaya

नैषा प्राकृतयोषैव देवी शक्तिरनुत्तमा । अचिन्त्यचरिता क्वापि दुर्ज्ञेया दैवतैरपि

naiṣā prākṛtayoṣaiva devī śaktiranuttamā | acintyacaritā kvāpi durjñeyā daivatairapi

नानारूपधरातीव मायामूलविशारदा । विचित्रभूषणा देवी सर्वायुधधरा शुभा

nānārūpadharātīva māyāmūlaviśāradā | vicitrabhūṣaṇā devī sarvāyudhadharā śubhā

गहना गूढचरिता कालरात्रिरिवापरा । अपारपारगा पूर्णा सर्वलक्षणसंयुता

gahanā gūḍhacaritā kālarātririvāparā | apārapāragā pūrṇā sarvalakṣaṇasaṃyutā

अन्तरिक्षस्थिता देवास्तां स्तुवन्त्यकुतोभयाः । देवकार्यञ्च कुर्वाणां श्रीदेवीं परमाद्‌भुताम्

antarikṣasthitā devāstāṃ stuvantyakutobhayāḥ | devakāryañca kurvāṇāṃ śrīdevīṃ paramādbhutām

पलायनं परो धर्मः सर्वथा देहरक्षणम् । रक्षिते किल देहेस्मिन्कालेऽस्मत्सुखताङ्गते

palāyanaṃ paro dharmaḥ sarvathā deharakṣaṇam | rakṣite kila dehesminkāle'smatsukhatāṅgate

संग्रामे विजयो राजन् भविता ते न संशयः । कालः करोति बलिनं समये निर्बलं क्वचित्

saṃgrāme vijayo rājan bhavitā te na saṃśayaḥ | kālaḥ karoti balinaṃ samaye nirbalaṃ kvacit

तं पुनः सबलं कृत्वा जयायोपदधाति हि । दातारं याचकं कालः करोति समये क्वचित्

taṃ punaḥ sabalaṃ kṛtvā jayāyopadadhāti hi | dātāraṃ yācakaṃ kālaḥ karoti samaye kvacit

भिक्षुकं धनदातारं करोति समयान्तरे । विष्णुः कालवशे नूनं ब्रह्मा वा पार्वतीपतिः

bhikṣukaṃ dhanadātāraṃ karoti samayāntare | viṣṇuḥ kālavaśe nūnaṃ brahmā vā pārvatīpatiḥ

इन्द्राद्या निर्जराः सर्वे काल एव प्रभुः स्वयम् । तस्मात्कालं प्रतीक्षस्व विपरीतं तवाधुना

indrādyā nirjarāḥ sarve kāla eva prabhuḥ svayam | tasmātkālaṃ pratīkṣasva viparītaṃ tavādhunā

सम्मुखो देवतानाञ्च दैत्यानां नाशहेतुकः । एकैव च गतिर्नास्ति कालस्य किल भूपते

sammukho devatānāñca daityānāṃ nāśahetukaḥ | ekaiva ca gatirnāsti kālasya kila bhūpate

नानारूपधराप्यस्ति ज्ञातव्यं तस्य चेष्टितम् । कदाचित्सम्भवो नॄणां कदाचित्प्रलयस्तथा

nānārūpadharāpyasti jñātavyaṃ tasya ceṣṭitam | kadācitsambhavo nṝṇāṃ kadācitpralayastathā

उत्पत्तिहेतुः कालोऽन्यः क्षयहेतुस्तथापरः । प्रत्यक्षं ते महाराज देवाः सर्वे सवासवाः

utpattihetuḥ kālo'nyaḥ kṣayahetustathāparaḥ | pratyakṣaṃ te mahārāja devāḥ sarve savāsavāḥ

करदास्ते कृताः पूर्वं कालेन सम्मुखेन च । तेनैव विमुखेनाद्य बलिनोऽबलयासुराः

karadāste kṛtāḥ pūrvaṃ kālena sammukhena ca | tenaiva vimukhenādya balino'balayāsurāḥ

निहता नितरां कालः करोति च शुभाशुभम् । नैवात्र कारणं काली नैव देवाः सनातनाः

nihatā nitarāṃ kālaḥ karoti ca śubhāśubham | naivātra kāraṇaṃ kālī naiva devāḥ sanātanāḥ

यथा ते रोचते राजंस्तथा कुरु विमृश्य च । कालोऽयं नात्र हेतुस्ते दानवानां तथा पुनः

yathā te rocate rājaṃstathā kuru vimṛśya ca | kālo'yaṃ nātra hetuste dānavānāṃ tathā punaḥ

त्वदग्रतो गतः शक्रो भग्नः संख्ये निरायुधः । तथा विष्णुस्तथा रुद्रो वरुणो धनदो यमः

tvadagrato gataḥ śakro bhagnaḥ saṃkhye nirāyudhaḥ | tathā viṣṇustathā rudro varuṇo dhanado yamaḥ

तथा त्वमपि राजेन्द्र वीक्ष्य कालवशं जगत् । पातालं गच्छ तरसा जीवन्भद्रमवाप्स्यसि

tathā tvamapi rājendra vīkṣya kālavaśaṃ jagat | pātālaṃ gaccha tarasā jīvanbhadramavāpsyasi

मृते त्वयि महाराज शत्रवस्ते मुदान्विताः । मङ्गलानि प्रगायन्तो विचरिष्यन्ति सर्वतः

mṛte tvayi mahārāja śatravaste mudānvitāḥ | maṅgalāni pragāyanto vicariṣyanti sarvataḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे युद्धात्प्रत्यागतानां रक्षसां शुम्भाय वार्तावर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe yuddhātpratyāgatānāṃ rakṣasāṃ śumbhāya vārtāvarṇanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ

अथैकत्रिंशोऽध्यायः

व्यास उवाच। इति तेषां वचः श्रुत्वा शुम्भो दैत्यपतिस्तदा । उवाच सैनिकानाशु कोपाकुलितलोचनः

vyāsa uvāca| iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śumbho daityapatistadā | uvāca sainikānāśu kopākulitalocanaḥ

शुम्भ उवाच। जाल्मा: किं ब्रूत दुर्वाच्यं कृत्वा जीवितुमुत्सहे । निहत्य सचिवान्भ्रातॄन्निर्लज्जो विचरामि किम्

śumbha uvāca| jālmā: kiṃ brūta durvācyaṃ kṛtvā jīvitumutsahe | nihatya sacivānbhrātṝnnirlajjo vicarāmi kim

कालः कर्ता शुभानां वाऽशुभानां बलवत्तरः । का चिंता मम दुर्वारे तस्मिन्नीशेऽप्यरूपके

kālaḥ kartā śubhānāṃ vā'śubhānāṃ balavattaraḥ | kā ciṃtā mama durvāre tasminnīśe'pyarūpake

यद्भवति तद्भवतु यत्करोति करोतु तत् । न मे चिंताऽस्ति कुत्रापि मरणाज्जीवनात्तथा

yadbhavati tadbhavatu yatkaroti karotu tat | na me ciṃtā'sti kutrāpi maraṇājjīvanāttathā

स कालोऽप्यन्यथा कर्तुं भावितो नेशते क्वचित् । न वर्षति च पर्जन्यः श्रावणे मासि सर्वदा

sa kālo'pyanyathā kartuṃ bhāvito neśate kvacit | na varṣati ca parjanyaḥ śrāvaṇe māsi sarvadā

कदाचिन्मार्गशीर्षे वा पौषे माघेऽथ फाल्गुने । अकाले वर्षतीवाशु तस्मान्मुख्यो न चास्त्ययम्

kadācinmārgaśīrṣe vā pauṣe māghe'tha phālgune | akāle varṣatīvāśu tasmānmukhyo na cāstyayam

कालो निमित्तमात्रं तु दैवं हि बलवत्तरम् । दैवेन निर्मितं सर्वं नान्यथा भवतीत्यदः

kālo nimittamātraṃ tu daivaṃ hi balavattaram | daivena nirmitaṃ sarvaṃ nānyathā bhavatītyadaḥ

दैवमेव परं मन्ये धिक्पोरुषमनर्थकम् । जेता यः सर्वदेवानां निशुम्भोऽप्यनया हतः

daivameva paraṃ manye dhikporuṣamanarthakam | jetā yaḥ sarvadevānāṃ niśumbho'pyanayā hataḥ

रक्तबीजो महाशूरः सोऽपि नाशं गतो यदा । तदाहं कीर्तिमुत्सृज्य जीविताशां करोमि किम्

raktabījo mahāśūraḥ so'pi nāśaṃ gato yadā | tadāhaṃ kīrtimutsṛjya jīvitāśāṃ karomi kim

प्राप्ते काले स्वयं ब्रह्मा परार्धद्वयसंमिते । निधनं याति तरसा जगत्कर्ता स्वयं प्रभुः

prāpte kāle svayaṃ brahmā parārdhadvayasaṃmite | nidhanaṃ yāti tarasā jagatkartā svayaṃ prabhuḥ

चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिवसे किल । पतंति भवनात्पंच नव चेंद्रास्तथा पुनः

caturyugasahasraṃ tu brahmaṇo divase kila | pataṃti bhavanātpaṃca nava ceṃdrāstathā punaḥ

तथैव त्रिगुणे विष्णुर्मरणायोपकल्पते । तथैव द्विगुणे काले शंकरः शांतिमेति च

tathaiva triguṇe viṣṇurmaraṇāyopakalpate | tathaiva dviguṇe kāle śaṃkaraḥ śāṃtimeti ca

का चिंता मरणे मूढा निश्वले दैवनिर्मिते । मही महीधराणां च नाशः सूर्यशशांकयोः

kā ciṃtā maraṇe mūḍhā niśvale daivanirmite | mahī mahīdharāṇāṃ ca nāśaḥ sūryaśaśāṃkayoḥ

जातस्य हि ध्रुवं मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च । अध्रुवेऽस्मिञ्छरीरे तु रक्षणीयं यशः स्थिरम्

jātasya hi dhruvaṃ mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca | adhruve'smiñcharīre tu rakṣaṇīyaṃ yaśaḥ sthiram

रथो मे कल्प्यतां शीघ्रं गमिष्यामि रणाजिरे । जयो वा मरणं वापि भवत्वद्यैव दैवतः

ratho me kalpyatāṃ śīghraṃ gamiṣyāmi raṇājire | jayo vā maraṇaṃ vāpi bhavatvadyaiva daivataḥ

इत्युक्त्वा सैनिकाञ्छुंभो रथमास्थाय सत्वरः । प्रययावंबिका यत्र संस्थिता तु हिमाचले

ityuktvā sainikāñchuṃbho rathamāsthāya satvaraḥ | prayayāvaṃbikā yatra saṃsthitā tu himācale

सैन्यं प्रचलितं तस्य संगे तत्र चतुर्विधम् । हस्त्यश्वरथपादातिसंयुतं सायुधं बहु

sainyaṃ pracalitaṃ tasya saṃge tatra caturvidham | hastyaśvarathapādātisaṃyutaṃ sāyudhaṃ bahu

तत्र गत्वाऽचले शुम्भः संस्थितां जगदम्बिकाम् । त्रैलोक्यमोहिनी कांतामपश्यत्सिंहवाहिनीम्

tatra gatvā'cale śumbhaḥ saṃsthitāṃ jagadambikām | trailokyamohinī kāṃtāmapaśyatsiṃhavāhinīm

सर्वाभरणभूषाढ्यां सर्वलक्षणसंयुताम् । स्तूयमानां सुरैः खस्थैर्गन्धर्वयक्षकिन्नरैः

sarvābharaṇabhūṣāḍhyāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutām | stūyamānāṃ suraiḥ khasthairgandharvayakṣakinnaraiḥ

पुष्पैश्च पूज्यमानां च मंदारपादपोद्भवैः । कुर्वाणां शंखनिनदं घंटानादं मनोहरम्

puṣpaiśca pūjyamānāṃ ca maṃdārapādapodbhavaiḥ | kurvāṇāṃ śaṃkhaninadaṃ ghaṃṭānādaṃ manoharam

दृष्ट्वा तां मोहमगमच्छुंभः कामविमोहितः । पंचबाणाहतः कामं मनसा समचिंतयत्

dṛṣṭvā tāṃ mohamagamacchuṃbhaḥ kāmavimohitaḥ | paṃcabāṇāhataḥ kāmaṃ manasā samaciṃtayat

अहो रूपमिदं सम्यगहो चातुर्यमद्भुतम् । सुकुमाराऽतितन्वंगी सद्यः प्रकटयौवना । चित्रमेतदसौ बाला कामभावविवर्जिता

aho rūpamidaṃ samyagaho cāturyamadbhutam | sukumārā'titanvaṃgī sadyaḥ prakaṭayauvanā | citrametadasau bālā kāmabhāvavivarjitā

कामकांतासमा रूपे सर्वलक्षणलक्षिता । अम्बिकेयं किमेतत्तु हंति सर्वान्महाबलान्

kāmakāṃtāsamā rūpe sarvalakṣaṇalakṣitā | ambikeyaṃ kimetattu haṃti sarvānmahābalān

उपायः कोऽत्र कर्तव्यो येन मे वशगा भवेत् । न मंत्रा वा मरालाक्षीसाधने सन्निधौ मम

upāyaḥ ko'tra kartavyo yena me vaśagā bhavet | na maṃtrā vā marālākṣīsādhane sannidhau mama

सर्वमंत्रमयी ह्येषा मोहिनी मदगर्विता। सुन्दरीयं कथं मे स्याद्वशगा वरवर्णिनी

sarvamaṃtramayī hyeṣā mohinī madagarvitā| sundarīyaṃ kathaṃ me syādvaśagā varavarṇinī

पातालगमनं मेऽत्र न युक्तं समरांगणात् । सामदानविभेदैश्च नेयं साध्या महाबला

pātālagamanaṃ me'tra na yuktaṃ samarāṃgaṇāt | sāmadānavibhedaiśca neyaṃ sādhyā mahābalā

किं कर्तव्यं क्व गंतव्यं विषमे समुपस्थिते । मरणं नोत्तमं चात्र स्त्रीकृतं तु यशोऽपहृत्

kiṃ kartavyaṃ kva gaṃtavyaṃ viṣame samupasthite | maraṇaṃ nottamaṃ cātra strīkṛtaṃ tu yaśo'pahṛt

मरणं ऋषिभिः प्रोक्तं संगरे मंगलास्पदम् । यत्तत्समानबलयोर्योधयोर्युध्यतोः किल

maraṇaṃ ṛṣibhiḥ proktaṃ saṃgare maṃgalāspadam | yattatsamānabalayoryodhayoryudhyatoḥ kila

प्राप्तेयं दैवरचिता नारी नरशतोत्तमा । नाशायास्मत्कुलस्येह सर्वथाऽतिबलाऽबला

prāpteyaṃ daivaracitā nārī naraśatottamā | nāśāyāsmatkulasyeha sarvathā'tibalā'balā

वृथा किं सामवाक्यानि मया योज्यानि सांप्रतम् । हननायागता ह्येषा किं नु साम्ना प्रसीदति

vṛthā kiṃ sāmavākyāni mayā yojyāni sāṃpratam | hananāyāgatā hyeṣā kiṃ nu sāmnā prasīdati

न दानैश्चालितुं योग्या नानाशस्त्रविभूषिता । भेदस्तु विफलः कामं सर्वदेववशानुगा

na dānaiścālituṃ yogyā nānāśastravibhūṣitā | bhedastu viphalaḥ kāmaṃ sarvadevavaśānugā

तस्मात्तु मरणं श्रेयो न संग्रामे पलायनम् । जयो वा मरणं वाऽद्य भवत्वेव यथाविधि

tasmāttu maraṇaṃ śreyo na saṃgrāme palāyanam | jayo vā maraṇaṃ vā'dya bhavatveva yathāvidhi

व्यास उवाच। इति संचिंत्यमानः स शुम्भः सत्त्वाश्रितोऽभवत् । युद्धाय सुस्थिरो भूत्वा तामुवाच पुरः स्थिताम्

vyāsa uvāca| iti saṃciṃtyamānaḥ sa śumbhaḥ sattvāśrito'bhavat | yuddhāya susthiro bhūtvā tāmuvāca puraḥ sthitām

देवि युध्यस्व कान्तेऽद्य वृथाऽयं ते परिश्रमः । मूर्खाऽसि किल नारीणां नायं धर्मः कदाचन

devi yudhyasva kānte'dya vṛthā'yaṃ te pariśramaḥ | mūrkhā'si kila nārīṇāṃ nāyaṃ dharmaḥ kadācana

नारीणां लोचने बाणा भ्रुवावेव शरासनम् । हावभावास्तु शस्त्राणि पुमाँल्लक्ष्यं विचक्षणः

nārīṇāṃ locane bāṇā bhruvāveva śarāsanam | hāvabhāvāstu śastrāṇi pumām̐llakṣyaṃ vicakṣaṇaḥ

सन्नाहश्चांगरागोऽत्र रथश्चापि मनोरथः । मन्दप्रजल्पितं भेरीशब्दो नान्यः कदाचन

sannāhaścāṃgarāgo'tra rathaścāpi manorathaḥ | mandaprajalpitaṃ bherīśabdo nānyaḥ kadācana

अन्यास्त्रधारणं स्त्रीणां स्त्रीणां विडंबनमसंशयम् । लज्जैव भूषणं कांते न च धार्ष्ट्यं कदाचन

anyāstradhāraṇaṃ strīṇāṃ strīṇāṃ viḍaṃbanamasaṃśayam | lajjaiva bhūṣaṇaṃ kāṃte na ca dhārṣṭyaṃ kadācana

युध्यमाना वरा नारी कर्कशेवाभिदृश्यते । स्तनौ संगोपनीयौ वा धनुषः कर्षणे कथम्

yudhyamānā varā nārī karkaśevābhidṛśyate | stanau saṃgopanīyau vā dhanuṣaḥ karṣaṇe katham

क्व मन्दगमनं कुत्र गदामादाय धावनम् । बुद्धिदा कालिका तेऽत्र चामुंडा परनायिका

kva mandagamanaṃ kutra gadāmādāya dhāvanam | buddhidā kālikā te'tra cāmuṃḍā paranāyikā

चंडिकामन्त्रमध्यस्था लालनेऽसुस्वरा शिवा । वाहनं मृगराडास्ते सर्वसत्त्वभयंकरः

caṃḍikāmantramadhyasthā lālane'susvarā śivā | vāhanaṃ mṛgarāḍāste sarvasattvabhayaṃkaraḥ

वीणानादं परित्यज्य घंटानादं करोषि यत् । रूपयौवनयोः सर्वं विरोधि वरवर्णिनि

vīṇānādaṃ parityajya ghaṃṭānādaṃ karoṣi yat | rūpayauvanayoḥ sarvaṃ virodhi varavarṇini

यदि ते संगरेच्छाऽस्ति कुरूपा भव भामिनि । लम्बोष्ठी कुनखी क्रूरा ध्वांक्षवर्णा विलोचना

yadi te saṃgarecchā'sti kurūpā bhava bhāmini | lamboṣṭhī kunakhī krūrā dhvāṃkṣavarṇā vilocanā

लम्बपादा कुदन्ती च मार्जारनयनाकृतिः । ईदृशं रूपमास्थाय तिष्ठ युद्धे स्थिरा भव

lambapādā kudantī ca mārjāranayanākṛtiḥ | īdṛśaṃ rūpamāsthāya tiṣṭha yuddhe sthirā bhava

कर्कशं वचनं ब्रूहि ततो युद्धं करोम्यहम् । ईदृशीं सुदतीं दृष्ट्वा न मे पाणिः प्रसीदति

karkaśaṃ vacanaṃ brūhi tato yuddhaṃ karomyaham | īdṛśīṃ sudatīṃ dṛṣṭvā na me pāṇiḥ prasīdati

हन्तुं त्वां मृगशावाक्षि कामकांतोपमे मृधे । व्यास उवाच। इति ब्रुवाणं कामार्तं वीक्ष्य तं जगदम्बिका

hantuṃ tvāṃ mṛgaśāvākṣi kāmakāṃtopame mṛdhe | vyāsa uvāca| iti bruvāṇaṃ kāmārtaṃ vīkṣya taṃ jagadambikā

स्मितपूर्वमिदं वाक्यमुवाच भरतोत्तम । देव्युवाच। किं विषीदसि मन्दात्मन्कामबाणविमोहितः

smitapūrvamidaṃ vākyamuvāca bharatottama | devyuvāca| kiṃ viṣīdasi mandātmankāmabāṇavimohitaḥ

प्रेक्षिकाऽहं स्थिता मूढ कुरु कालिकया मृधम् । चामुण्डया वा कुर्वेते तव योग्ये रणांगणे

prekṣikā'haṃ sthitā mūḍha kuru kālikayā mṛdham | cāmuṇḍayā vā kurvete tava yogye raṇāṃgaṇe

प्रहरस्व यथाकामं नाहं त्वां योद्धुमुत्सहे । इत्युक्त्वा कालिकां प्राह देवी मधुरया गिरा

praharasva yathākāmaṃ nāhaṃ tvāṃ yoddhumutsahe | ityuktvā kālikāṃ prāha devī madhurayā girā

जह्येनं कालिके क्रूरे कुरूपप्रियमाहवे । व्यास उवाच। इत्युक्ता कालिका कालप्रेरिता कालरूपिणी

jahyenaṃ kālike krūre kurūpapriyamāhave | vyāsa uvāca| ityuktā kālikā kālapreritā kālarūpiṇī

गदां प्रगृह्य तरसा तस्थावाजौ कृतोद्यमा । तयोः परस्परं युद्धं बभूवातिभयानकम्

gadāṃ pragṛhya tarasā tasthāvājau kṛtodyamā | tayoḥ parasparaṃ yuddhaṃ babhūvātibhayānakam

पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां च महात्मनाम् । गदामुद्यम्य शुंभोऽथ जघान कालिकां रणे

paśyatāṃ sarvadevānāṃ munīnāṃ ca mahātmanām | gadāmudyamya śuṃbho'tha jaghāna kālikāṃ raṇe

कालिका दैत्यराजानं गदया न्यहनद्भृशम्। बभंजास्य रथं चंडी गदया कनकोज्ज्वलम्

kālikā daityarājānaṃ gadayā nyahanadbhṛśam| babhaṃjāsya rathaṃ caṃḍī gadayā kanakojjvalam

खरान्हत्वा जघानाशु दारुकं दारुणस्वना। स पदातिर्गदां गुर्वी समादाय क्रुधान्वितः

kharānhatvā jaghānāśu dārukaṃ dāruṇasvanā| sa padātirgadāṃ gurvī samādāya krudhānvitaḥ

कालिकाभुजयोर्मध्ये प्रहसन्नहनत्तदा । वंचयित्वा गदाघातं खड्गमादाय सत्वरा

kālikābhujayormadhye prahasannahanattadā | vaṃcayitvā gadāghātaṃ khaḍgamādāya satvarā

चिच्छेदास्य भुजं सव्यं सायुधं चंदनार्चितम् । स छिन्नबाहुविरथो गदापाणि: परिप्लुतः

cicchedāsya bhujaṃ savyaṃ sāyudhaṃ caṃdanārcitam | sa chinnabāhuviratho gadāpāṇi: pariplutaḥ

अचिरेण समागत्य कालिकामहनत्तदा । काली च करवालेन भुजं तस्याथ दक्षिणम्

acireṇa samāgatya kālikāmahanattadā | kālī ca karavālena bhujaṃ tasyātha dakṣiṇam

चिच्छेद प्रहसंती सा सगदं किल सांगदम् । कर्तुं पादप्रहारं स कुपितः प्रययौ जवात्

ciccheda prahasaṃtī sā sagadaṃ kila sāṃgadam | kartuṃ pādaprahāraṃ sa kupitaḥ prayayau javāt

काली चिच्छेद चरणौ खड्गेनास्य त्वरान्विता । सच्छिन्नकरपादोऽपि तिष्ठ तिष्ठेति च ब्रुवन्

kālī ciccheda caraṇau khaḍgenāsya tvarānvitā | sacchinnakarapādo'pi tiṣṭha tiṣṭheti ca bruvan

धावमानो ययावाशु कालिकां भीषयन्निव । तमागच्छंतमालोक्य कालिका कमलोपमम्

dhāvamāno yayāvāśu kālikāṃ bhīṣayanniva | tamāgacchaṃtamālokya kālikā kamalopamam

चकर्त मस्तकं कंठाद्रुधिरौघवहं भृशम् । छिन्नेऽसौ मस्तके भूमौ पपात गिरिसन्निभः

cakarta mastakaṃ kaṃṭhādrudhiraughavahaṃ bhṛśam | chinne'sau mastake bhūmau papāta girisannibhaḥ

प्राणा विनिर्ययुस्तस्य देहादुत्क्रम्य सत्वरम् । गतासुं पतितं दैत्यं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः

prāṇā viniryayustasya dehādutkramya satvaram | gatāsuṃ patitaṃ daityaṃ dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ

तुष्टुवुस्तां तदा देवीं चामुंडां कालिकां तथा । ववुर्वाता: शिवास्तत्र दिशश्च विमला भृशम्

tuṣṭuvustāṃ tadā devīṃ cāmuṃḍāṃ kālikāṃ tathā | vavurvātā: śivāstatra diśaśca vimalā bhṛśam

बभूवुश्चाग्नयो होमे प्रदक्षिणशिखाः शुभाः । हतशेषाश्च ये दैत्याः प्रणम्य जगदंबिकाम्

babhūvuścāgnayo home pradakṣiṇaśikhāḥ śubhāḥ | hataśeṣāśca ye daityāḥ praṇamya jagadaṃbikām

त्यक्त्वाऽऽयुधानि ते सर्वे पातालं प्रययुर्नृप । एतत्ते सर्वमाख्यातं देव्याश्चरितमुत्तमम्

tyaktvā''yudhāni te sarve pātālaṃ prayayurnṛpa | etatte sarvamākhyātaṃ devyāścaritamuttamam

शुम्भादीनां वधं चैव सुराणां रक्षणं तथा । एतदाख्यानकं सर्वं पठन्ति भुवि मानवाः

śumbhādīnāṃ vadhaṃ caiva surāṇāṃ rakṣaṇaṃ tathā | etadākhyānakaṃ sarvaṃ paṭhanti bhuvi mānavāḥ

शृण्वन्ति च सदा भक्त्या ते कृतार्था भवंति हि । अपुत्रो लभते पुत्रान्निर्धनश्च धनं बहु

śṛṇvanti ca sadā bhaktyā te kṛtārthā bhavaṃti hi | aputro labhate putrānnirdhanaśca dhanaṃ bahu

रोगी च मुच्यते रोगात्सर्वान्कामानवाप्नुयात् । शत्रुतो न भयं तस्य य इदं चरितं शुभम् ॥ शृणोति पठते नित्यं मुक्तिमाञ्जायते नरः

rogī ca mucyate rogātsarvānkāmānavāpnuyāt | śatruto na bhayaṃ tasya ya idaṃ caritaṃ śubham || śṛṇoti paṭhate nityaṃ muktimāñjāyate naraḥ

अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः

जनमेजय उवाच। महिमा वर्ण्यते सम्यक्चंडिकायास्त्वया मुने । केन चाराधिता पूर्वं चरित्रत्रययोगतः

janamejaya uvāca| mahimā varṇyate samyakcaṃḍikāyāstvayā mune | kena cārādhitā pūrvaṃ caritratrayayogataḥ

प्रसन्ना कस्य वरदा केन प्राप्तं फलं महत् । आराध्य कामदां देवीं कथयस्व कृपानिधे

prasannā kasya varadā kena prāptaṃ phalaṃ mahat | ārādhya kāmadāṃ devīṃ kathayasva kṛpānidhe

उपासनाविधिं ब्रह्मस्तथा पूजाविधिं वद । विस्तरेण महाभाग होमस्य च विधिं पुनः

upāsanāvidhiṃ brahmastathā pūjāvidhiṃ vada | vistareṇa mahābhāga homasya ca vidhiṃ punaḥ

सूत उवाच। इति भूपवचः श्रुत्वा प्रीतः सत्यवतीसुतः । प्रत्युवाच नृपं कृष्णो महामायाप्रपूजनम्

sūta uvāca| iti bhūpavacaḥ śrutvā prītaḥ satyavatīsutaḥ | pratyuvāca nṛpaṃ kṛṣṇo mahāmāyāprapūjanam

व्यास उवाच। स्वारोचिषेऽन्तरे पूर्वं सुरथो नाम पार्थिवः । बभूव परमोदारः प्रजापालनतत्परः

vyāsa uvāca| svārociṣe'ntare pūrvaṃ suratho nāma pārthivaḥ | babhūva paramodāraḥ prajāpālanatatparaḥ

सत्यवादी कर्मपरो ब्राह्मणानां च पूजकः । गुरुभक्तिरतो नित्यं स्वदारगमने रतः

satyavādī karmaparo brāhmaṇānāṃ ca pūjakaḥ | gurubhaktirato nityaṃ svadāragamane rataḥ

दानशीलोsविरोधी च धनुर्वेदैकपारगः । एवं पालयतो राज्यं म्लेच्छाः पर्वतवासिनः

dānaśīlosvirodhī ca dhanurvedaikapāragaḥ | evaṃ pālayato rājyaṃ mlecchāḥ parvatavāsinaḥ

बलाच्छत्रुत्वमापन्नाः सैन्यं कृत्वा चतुर्विधम् । हस्त्यश्वरथपादातिसहितास्ते मदोत्कटाः

balācchatrutvamāpannāḥ sainyaṃ kṛtvā caturvidham | hastyaśvarathapādātisahitāste madotkaṭāḥ

कोलाविध्वंसिनः प्राप्ताः पृथ्वीग्रहणतत्पराः । सुरथः सैन्यमादाय संमुखः समपद्यत

kolāvidhvaṃsinaḥ prāptāḥ pṛthvīgrahaṇatatparāḥ | surathaḥ sainyamādāya saṃmukhaḥ samapadyata

युद्धं समभवद्घोरं तस्य तैरतिदारुणैः । म्लेच्छानां तु बलं स्वल्पं राज्ञस्तद्बलमद्भुतम्

yuddhaṃ samabhavadghoraṃ tasya tairatidāruṇaiḥ | mlecchānāṃ tu balaṃ svalpaṃ rājñastadbalamadbhutam

तथापि तैर्जितो युद्धे दैवाद्राजा पराजितः । भग्नश्च स्वपुरं प्राप्तः सुरक्षं दुर्गमंडितम्

tathāpi tairjito yuddhe daivādrājā parājitaḥ | bhagnaśca svapuraṃ prāptaḥ surakṣaṃ durgamaṃḍitam

चिंतयामास मेधावी राजा नीतिविचक्षणः । प्रधानान्विमना दृष्ट्वा शत्रुपक्षसमाश्रितान्

ciṃtayāmāsa medhāvī rājā nītivicakṣaṇaḥ | pradhānānvimanā dṛṣṭvā śatrupakṣasamāśritān

स्थानं गृहीत्वा विपुलं परिखादुर्गमंडितम् । कालप्रतीक्षा कर्तव्या किं वा युद्धं वरं मतम्

sthānaṃ gṛhītvā vipulaṃ parikhādurgamaṃḍitam | kālapratīkṣā kartavyā kiṃ vā yuddhaṃ varaṃ matam

मंत्रिणः शत्रुवशगा मंत्रयोग्या न ते किल । किं करोमीति मनसा भूपतिः समचिंतयत्

maṃtriṇaḥ śatruvaśagā maṃtrayogyā na te kila | kiṃ karomīti manasā bhūpatiḥ samaciṃtayat

कदाचित्ते गृहीत्वा मां पापाचाराः पराश्रिताः । शत्रुभ्योऽथ प्रदास्यंति तदा किं वा भविष्यति

kadācitte gṛhītvā māṃ pāpācārāḥ parāśritāḥ | śatrubhyo'tha pradāsyaṃti tadā kiṃ vā bhaviṣyati

पापबुद्धिषु विश्वासो न कर्तव्यः कदाचन । किं ते वै प्रकुर्वन्ति ये लोभवशगा नराः

pāpabuddhiṣu viśvāso na kartavyaḥ kadācana | kiṃ te vai prakurvanti ye lobhavaśagā narāḥ

भ्रातरं पितरं मित्रं सुहृदं बांधवं तथा । गुरुं पूज्यं द्विजं द्वेष्टि लोभाविष्टः सदा नरः

bhrātaraṃ pitaraṃ mitraṃ suhṛdaṃ bāṃdhavaṃ tathā | guruṃ pūjyaṃ dvijaṃ dveṣṭi lobhāviṣṭaḥ sadā naraḥ

तस्मान्मया न कर्तव्यो विश्वासः सर्वथाऽधुना । मंत्रिवर्गेऽतिपापिष्ठे शत्रुपक्षसमाश्रिते

tasmānmayā na kartavyo viśvāsaḥ sarvathā'dhunā | maṃtrivarge'tipāpiṣṭhe śatrupakṣasamāśrite

इति संचिंत्य मनसा राजा परमदुर्मनाः । एकाकी हयमारुह्य निर्जगाम पुरात्तत्तः

iti saṃciṃtya manasā rājā paramadurmanāḥ | ekākī hayamāruhya nirjagāma purāttattaḥ

असहायोऽथ निर्गत्य गहनं वनमाश्रितः । चिन्तयामास मेधावी क्व गंतव्यं मया पुनः

asahāyo'tha nirgatya gahanaṃ vanamāśritaḥ | cintayāmāsa medhāvī kva gaṃtavyaṃ mayā punaḥ

योजनत्रयमात्रे तु मुनेराश्रममुत्तमम् । ज्ञात्वा जगाम भूपालस्तापसस्य सुमेधसः

yojanatrayamātre tu munerāśramamuttamam | jñātvā jagāma bhūpālastāpasasya sumedhasaḥ

बहुवृक्षसमायुक्तं नदी पुलिन संश्रितम् । निर्वैरश्वापदाकीर्णं कोकिलारावमंडितम्

bahuvṛkṣasamāyuktaṃ nadī pulina saṃśritam | nirvairaśvāpadākīrṇaṃ kokilārāvamaṃḍitam

शिष्याध्ययनशब्दाढ्यं मृगयूथशतावृतम् । नीवारान्नसुपक्वाढ्यं सुपुष्पफलपादपम्

śiṣyādhyayanaśabdāḍhyaṃ mṛgayūthaśatāvṛtam | nīvārānnasupakvāḍhyaṃ supuṣpaphalapādapam

होमधूमसुगंधेन प्रीतिदं प्राणिनां सदा । वेदध्वनिसमाक्रांतं स्वर्गादपि मनोहरम्

homadhūmasugaṃdhena prītidaṃ prāṇināṃ sadā | vedadhvanisamākrāṃtaṃ svargādapi manoharam

दृष्ट्वा तमाश्रमं राजा बभूवासौ मुदान्वितः । भयं त्यक्त्वा मतिं चक्रे विश्रामाय द्विजाश्रमे

dṛṣṭvā tamāśramaṃ rājā babhūvāsau mudānvitaḥ | bhayaṃ tyaktvā matiṃ cakre viśrāmāya dvijāśrame

आसज्य पादपेऽश्वं तु जगाम विनयान्वितः । दृष्ट्वा तं मुनिमासीनं सालच्छायासु संश्रितम्

āsajya pādape'śvaṃ tu jagāma vinayānvitaḥ | dṛṣṭvā taṃ munimāsīnaṃ sālacchāyāsu saṃśritam

मृगाजिनासनं शांतं तपसाऽतिकृशं ऋजुम् । अध्यापयंतं शिष्यांश्च वेदशास्त्रार्थदर्शिनम्

mṛgājināsanaṃ śāṃtaṃ tapasā'tikṛśaṃ ṛjum | adhyāpayaṃtaṃ śiṣyāṃśca vedaśāstrārthadarśinam

रहितं क्रोधलोभाद्यैर्द्वंद्वातीतं विमत्सरम् । आत्मज्ञानरतं सत्यवादिनं शमसंयुतम्

rahitaṃ krodhalobhādyairdvaṃdvātītaṃ vimatsaram | ātmajñānarataṃ satyavādinaṃ śamasaṃyutam

तं वीक्ष्य भूपतिर्भूमौ पपात दण्डवत्तदा । तदग्रे ऽश्रुजलापूर्णनयनः प्रेमसंयुतः

taṃ vīkṣya bhūpatirbhūmau papāta daṇḍavattadā | tadagre 'śrujalāpūrṇanayanaḥ premasaṃyutaḥ

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तमुवाच तदा मुनिः । शिष्यो ददौ बृसीं तस्मै गुरुणा नोदितस्तदा

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te tamuvāca tadā muniḥ | śiṣyo dadau bṛsīṃ tasmai guruṇā noditastadā

उत्थाय नृपतिस्तस्यां समासीनस्तदाज्ञया । अर्घ्यपाद्यार्हणं चक्रे सुमेधा विधिपूर्वकम्

utthāya nṛpatistasyāṃ samāsīnastadājñayā | arghyapādyārhaṇaṃ cakre sumedhā vidhipūrvakam

पप्रच्छात्र कुतः प्राप्तः कस्त्वं चिंतापरः कथम् । कथयस्व यथाकामं संवृत्तं कारणं त्विह

papracchātra kutaḥ prāptaḥ kastvaṃ ciṃtāparaḥ katham | kathayasva yathākāmaṃ saṃvṛttaṃ kāraṇaṃ tviha

किमागमनकृत्यं ते ब्रूहि कार्यं मनोगतम् । करिष्ये वांछितं काममसाध्यमपि यत्तव

kimāgamanakṛtyaṃ te brūhi kāryaṃ manogatam | kariṣye vāṃchitaṃ kāmamasādhyamapi yattava

राजोवाच। सुरथो नाम राजाऽहं शत्रुभिश्च पराजितः । त्यक्त्वा राज्यं गृहं भार्यामहं ते शरणं गतः

rājovāca| suratho nāma rājā'haṃ śatrubhiśca parājitaḥ | tyaktvā rājyaṃ gṛhaṃ bhāryāmahaṃ te śaraṇaṃ gataḥ

यदाज्ञापयसे ब्रह्मंस्तदहं भक्तितत्परः । करिष्यामि न मे त्राता त्वदन्यः पृथिवीतले

yadājñāpayase brahmaṃstadahaṃ bhaktitatparaḥ | kariṣyāmi na me trātā tvadanyaḥ pṛthivītale

शत्रुभ्यो मे भयं घोरं प्राप्तोऽस्म्यद्य तवांतिकम् । त्रायस्व मुनिशार्दूल शरणागतवत्सल

śatrubhyo me bhayaṃ ghoraṃ prāpto'smyadya tavāṃtikam | trāyasva muniśārdūla śaraṇāgatavatsala

ऋषिरुवाच। निर्भयं वस राजेंद्र नात्र ते शत्रवः किल । आगमिष्यंति बलिनो निश्चयं तपसो बलात्

ṛṣiruvāca| nirbhayaṃ vasa rājeṃdra nātra te śatravaḥ kila | āgamiṣyaṃti balino niścayaṃ tapaso balāt

नात्र हिंसा प्रकर्तव्या वनवृत्त्या नृपोत्तम । कर्तव्यं जीवनं शस्तैर्नीवारफलमूलकैः

nātra hiṃsā prakartavyā vanavṛttyā nṛpottama | kartavyaṃ jīvanaṃ śastairnīvāraphalamūlakaiḥ

व्यास उवाच। इति तस्य वचः श्रुत्वा निर्भयः स नृपस्तदा । उवासाश्रम एवासौ फलमूलाशनः शुचिः

vyāsa uvāca| iti tasya vacaḥ śrutvā nirbhayaḥ sa nṛpastadā | uvāsāśrama evāsau phalamūlāśanaḥ śuciḥ

कदाचित्स नृपस्तत्र वृक्षच्छायां समाश्रितः । चिन्तयामास चिंतार्तो गृह एव गताशयः

kadācitsa nṛpastatra vṛkṣacchāyāṃ samāśritaḥ | cintayāmāsa ciṃtārto gṛha eva gatāśayaḥ

राज्यं मे शत्रुभिः प्राप्तं म्लेच्छैः पापरतैः सदा । संपीडिताः स्युर्लोकास्तैर्दुराचारैर्गतत्रपैः

rājyaṃ me śatrubhiḥ prāptaṃ mlecchaiḥ pāparataiḥ sadā | saṃpīḍitāḥ syurlokāstairdurācārairgatatrapaiḥ

गजाश्च तुरगाः सर्वे दुर्बला भक्ष्यवर्जिताः । जाताः स्युर्नात्र संदेहः शत्रुणा परिपीडिताः

gajāśca turagāḥ sarve durbalā bhakṣyavarjitāḥ | jātāḥ syurnātra saṃdehaḥ śatruṇā paripīḍitāḥ

सेवका मम सर्वे ते शत्रूणां वशवर्तिनः । दुःखिता एव जाताः स्युः पालिता ये मया पुरा ॥ धनं मे सुदुराचारैरसद्व्ययपरैः परैः । द्यूतासवभुजिष्यादिस्थाने स्यात्प्रापितं किल

sevakā mama sarve te śatrūṇāṃ vaśavartinaḥ | duḥkhitā eva jātāḥ syuḥ pālitā ye mayā purā || dhanaṃ me sudurācārairasadvyayaparaiḥ paraiḥ | dyūtāsavabhujiṣyādisthāne syātprāpitaṃ kila

कोशक्षयं करिष्यन्ति व्यसनैः पापबुद्धयः । न पात्रदाननिपुणा म्लेच्छास्ते मन्त्रिणोऽपि मे

kośakṣayaṃ kariṣyanti vyasanaiḥ pāpabuddhayaḥ | na pātradānanipuṇā mlecchāste mantriṇo'pi me

इति चिन्तापरो राजा वृक्षमूलस्थितो यदा । तदाजगाम वैश्यस्तु कश्चिदार्तिपरस्तथा

iti cintāparo rājā vṛkṣamūlasthito yadā | tadājagāma vaiśyastu kaścidārtiparastathā

नृपेण पुरतो दृष्टः पार्श्वे तत्रोपवेशितः । पप्रच्छ तं नृपः कोऽसि कुत एवागतो वनम्

nṛpeṇa purato dṛṣṭaḥ pārśve tatropaveśitaḥ | papraccha taṃ nṛpaḥ ko'si kuta evāgato vanam

कोऽसि कस्माच्च दीनोऽसि हरितः शोकपीडितः । ब्रूहि सत्यं महाभाग मैत्री साप्तपदी मता

ko'si kasmācca dīno'si haritaḥ śokapīḍitaḥ | brūhi satyaṃ mahābhāga maitrī sāptapadī matā

व्यास उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञस्तमुवाच विशोत्तमः । उपविश्य स्थिरो भूत्वा मत्वा साधुसमागमम्

vyāsa uvāca| tacchrutvā vacanaṃ rājñastamuvāca viśottamaḥ | upaviśya sthiro bhūtvā matvā sādhusamāgamam

वैश्य उवाच। मित्राहं वैश्यजातीयः समाधिर्नाम विश्रुतः । धनवान्धर्मनिपुण: सत्यवागनसूयकः

vaiśya uvāca| mitrāhaṃ vaiśyajātīyaḥ samādhirnāma viśrutaḥ | dhanavāndharmanipuṇa: satyavāganasūyakaḥ

पुत्रदारैर्निरस्तोऽहं धनलुब्धैरसाधुभिः । “कृपणेति मिषं कृत्वा त्यक्त्वा मायां सुदुस्त्यजाम्” स्वजनेन च संत्यक्तः प्राप्तोऽस्मि वनमाशु वै

putradārairnirasto'haṃ dhanalubdhairasādhubhiḥ | “kṛpaṇeti miṣaṃ kṛtvā tyaktvā māyāṃ sudustyajām” svajanena ca saṃtyaktaḥ prāpto'smi vanamāśu vai

कोऽसि त्वं भाग्यवान्भासि कथयस्व प्रियाधुना । राजोवाच। सुरथो नाम राजाऽहं दस्युभिः पीडितोऽभवम्

ko'si tvaṃ bhāgyavānbhāsi kathayasva priyādhunā | rājovāca| suratho nāma rājā'haṃ dasyubhiḥ pīḍito'bhavam

प्राप्तोऽस्मि गतराज्योऽत्र मंत्रिभिः परिवंचितः । दिष्ट्या त्वमत्र मित्रं मे मिलितोऽसि विशोत्तम

prāpto'smi gatarājyo'tra maṃtribhiḥ parivaṃcitaḥ | diṣṭyā tvamatra mitraṃ me milito'si viśottama

सुखेन विहरिष्यावो वनेऽत्र शुभपादपे । शोकं त्यज महाबुद्धे स्वस्थो भव विशोत्तम

sukhena vihariṣyāvo vane'tra śubhapādape | śokaṃ tyaja mahābuddhe svastho bhava viśottama

"अत्रैव च यथाकामं सुखं तिष्ठ मया सह । " वैश्य उवाच। कुटुम्बं मे निरालंबं मया हीनं सुदुःखितम् । भविष्यति च चिन्तार्तं व्याधिशोकोपतापितम्

"atraiva ca yathākāmaṃ sukhaṃ tiṣṭha mayā saha | " vaiśya uvāca| kuṭumbaṃ me nirālaṃbaṃ mayā hīnaṃ suduḥkhitam | bhaviṣyati ca cintārtaṃ vyādhiśokopatāpitam

भार्यादेहे सुखं नो वा पुत्रदेहे न वा सुखम् । इति चिन्तातुरं चेतो न मे शाम्यति भूमिप

bhāryādehe sukhaṃ no vā putradehe na vā sukham | iti cintāturaṃ ceto na me śāmyati bhūmipa

कदा द्रक्ष्ये सुतं भार्यां गृहं स्वजनमेव च । स्वस्थं न मन्मनो राजन्गृहचिन्ताकुलं भृशम्

kadā drakṣye sutaṃ bhāryāṃ gṛhaṃ svajanameva ca | svasthaṃ na manmano rājangṛhacintākulaṃ bhṛśam

राजोवाच। यैर्निरस्तोऽसि पुत्राद्यैरसद्वृत्तैः सुबालिशैः । तान्दृष्ट्वा किं सुखं तेऽद्य भविष्यति महामते

rājovāca| yairnirasto'si putrādyairasadvṛttaiḥ subāliśaiḥ | tāndṛṣṭvā kiṃ sukhaṃ te'dya bhaviṣyati mahāmate

हितकारी वरः शत्रुर्दुःखदाः सुहृदः कुतः । तस्मात्स्थिरं मनः कृत्वा विहरस्व मया सह

hitakārī varaḥ śatrurduḥkhadāḥ suhṛdaḥ kutaḥ | tasmātsthiraṃ manaḥ kṛtvā viharasva mayā saha

वैश्य उवाच। मनो मे न स्थिरं राजन्भवत्यद्य सुदुःखितम् । चिन्तयाऽत्र कुटुम्बस्य दुस्त्यजस्य दुरात्मभिः

vaiśya uvāca| mano me na sthiraṃ rājanbhavatyadya suduḥkhitam | cintayā'tra kuṭumbasya dustyajasya durātmabhiḥ

राजोवाच। ममापि राज्यजं दुःखं दुनोति किल मानसम् । पृच्छावोऽद्य मुनिं शांतं शोकनाशनमौषधम्

rājovāca| mamāpi rājyajaṃ duḥkhaṃ dunoti kila mānasam | pṛcchāvo'dya muniṃ śāṃtaṃ śokanāśanamauṣadham

व्यास उवाच। इति कृत्वा मतिं तौ तु राजा वैश्यश्च जग्मतुः । मुनिं तौ विनयोपेतौ प्रष्टुं शोकस्य कारणम्

vyāsa uvāca| iti kṛtvā matiṃ tau tu rājā vaiśyaśca jagmatuḥ | muniṃ tau vinayopetau praṣṭuṃ śokasya kāraṇam

गत्वा तं प्रणिपत्याह राजा ऋषिमनुत्तमम् । आसीनं सम्यगासीनः शांतं शांतिमुपागतः

gatvā taṃ praṇipatyāha rājā ṛṣimanuttamam | āsīnaṃ samyagāsīnaḥ śāṃtaṃ śāṃtimupāgataḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे द्वात्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe pañcamaskandhe dvātriṃśo'dhyāyaḥ

अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

राजोवाच। मुने वैश्योऽयमधुना वने मे मित्रतां गतः । पुत्रदारैर्निरस्तोऽयं प्राप्तोऽत्र मम संगमम्

rājovāca| mune vaiśyo'yamadhunā vane me mitratāṃ gataḥ | putradārairnirasto'yaṃ prāpto'tra mama saṃgamam

"कुटुम्बविरहेणासौ दुःखितोऽतीव दुर्मनाः । न शान्तिमुपयात्येष तथैव मम साम्प्रतम् ॥ गतराज्यस्य दुःखेन शोकार्तोऽस्मि महामते”

"kuṭumbaviraheṇāsau duḥkhito'tīva durmanāḥ | na śāntimupayātyeṣa tathaiva mama sāmpratam || gatarājyasya duḥkhena śokārto'smi mahāmate”

निष्कारणं च मे चिंता हृदयान्न निवर्तते । हया मे दुर्बलाः स्युः किं गजाः शत्रुवशं गताः

niṣkāraṇaṃ ca me ciṃtā hṛdayānna nivartate | hayā me durbalāḥ syuḥ kiṃ gajāḥ śatruvaśaṃ gatāḥ

भृत्यवर्गस्तथा दुःखी जातः स्यात्तु मया विना । कोशक्षयं करिष्यंति रिपवोऽतिबलात्क्षणात्

bhṛtyavargastathā duḥkhī jātaḥ syāttu mayā vinā | kośakṣayaṃ kariṣyaṃti ripavo'tibalātkṣaṇāt

इत्येवं चिंतयानस्य च मे निद्रा तनौ सुखम् । जानामीदं जगन्मिथ्या स्वप्नवत्सर्वमेव हि

ityevaṃ ciṃtayānasya ca me nidrā tanau sukham | jānāmīdaṃ jaganmithyā svapnavatsarvameva hi

जानतोऽपि मनो भ्रांतं न स्थिरं भवति प्रभो । कोऽहं केऽश्वा गजाः केऽमी न ते मे च सहोदराः ॥ न पुत्रा न च मित्राणि येषां दुःखं दुनोति माम् । भ्रमोऽयमिति जानामि तथापि मम मानसः

jānato'pi mano bhrāṃtaṃ na sthiraṃ bhavati prabho | ko'haṃ ke'śvā gajāḥ ke'mī na te me ca sahodarāḥ || na putrā na ca mitrāṇi yeṣāṃ duḥkhaṃ dunoti mām | bhramo'yamiti jānāmi tathāpi mama mānasaḥ

मोहो नैवापसरति किं तत्कारणमद्भुतम् । स्वामिंस्त्वमसि सर्वज्ञः सर्वसंशयनाशकृत्

moho naivāpasarati kiṃ tatkāraṇamadbhutam | svāmiṃstvamasi sarvajñaḥ sarvasaṃśayanāśakṛt

कारणं ब्रूहि मोहस्य ममास्य च दयानिधे । व्यास उवाच। इति पृष्टस्तदा राज्ञा सुमेधा मुनिसत्तमः

kāraṇaṃ brūhi mohasya mamāsya ca dayānidhe | vyāsa uvāca| iti pṛṣṭastadā rājñā sumedhā munisattamaḥ

तमुवाच परं ज्ञानं शोकमोहविनाशनम् । ऋषिरुवाच। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कारणं बन्धमोक्षयोः

tamuvāca paraṃ jñānaṃ śokamohavināśanam | ṛṣiruvāca| śṛṇu rājanpravakṣyāmi kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ

महामायेति विख्याता सर्वेषां प्राणिनामिह । ब्रह्मा विष्णुस्तथेशानस्तुराषाड्वरुणोऽनिलः

mahāmāyeti vikhyātā sarveṣāṃ prāṇināmiha | brahmā viṣṇustatheśānasturāṣāḍvaruṇo'nilaḥ

सर्वे देवा मनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः । वृक्षाश्च विविधा वल्ल्यः पशवो मृगपक्षिणः

sarve devā manuṣyāśca gandharvoragarākṣasāḥ | vṛkṣāśca vividhā vallyaḥ paśavo mṛgapakṣiṇaḥ

मायाधीनाश्च ते सर्वे भाजनं बंधमोक्षयोः । तया सृष्टमिदं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्

māyādhīnāśca te sarve bhājanaṃ baṃdhamokṣayoḥ | tayā sṛṣṭamidaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṃgamam

तद्वशे वर्तते नूनं मोहजालेन यंत्रितम् । त्वं कियान्मानुषेष्वेकः क्षत्रियो रजसाऽऽविलः

tadvaśe vartate nūnaṃ mohajālena yaṃtritam | tvaṃ kiyānmānuṣeṣvekaḥ kṣatriyo rajasā''vilaḥ

ज्ञानिनामपि चेतांसि मोहयत्यनिशं हि सा । ब्रह्मेशवासुदेवाद्या ज्ञाने सत्यपि शेषतः

jñānināmapi cetāṃsi mohayatyaniśaṃ hi sā | brahmeśavāsudevādyā jñāne satyapi śeṣataḥ

तेऽपि रागवशाल्लोके भ्रमति परिमोहिताः । पुरा सत्ययुगे राजन्विष्णुर्नारायणः स्वयम्

te'pi rāgavaśālloke bhramati parimohitāḥ | purā satyayuge rājanviṣṇurnārāyaṇaḥ svayam

श्वेतद्वीपं समासाद्य चकार विपुलं तपः । वर्षाणामयुतं यावद् ब्रह्मविद्याप्रसक्तये

śvetadvīpaṃ samāsādya cakāra vipulaṃ tapaḥ | varṣāṇāmayutaṃ yāvad brahmavidyāprasaktaye

अनश्वरसुखायासी चिंतयानस्ततः परम् । एकस्मिन्निर्जने देशे ब्रह्माऽपि परमाद्भुते

anaśvarasukhāyāsī ciṃtayānastataḥ param | ekasminnirjane deśe brahmā'pi paramādbhute

स्थितस्तपसि राजेन्द्र मोहस्य विनिवृत्तये । कदाचिद्वासुदेवोऽसौ स्थलांतरमतिर्हरिः

sthitastapasi rājendra mohasya vinivṛttaye | kadācidvāsudevo'sau sthalāṃtaramatirhariḥ

तस्माद्देशात्समुत्थाय जगामान्यद्दिदृक्षया । चतुर्मुखोऽपि राजेन्द्र तथैव निःसृतः स्थलात्

tasmāddeśātsamutthāya jagāmānyaddidṛkṣayā | caturmukho'pi rājendra tathaiva niḥsṛtaḥ sthalāt

मिलितौ मार्गमध्ये तु चतुर्मुखचतुर्भुजौ । अन्योन्यं पृष्टवंतौ तौ कस्त्वं कस्त्वमिति स्म ह

militau mārgamadhye tu caturmukhacaturbhujau | anyonyaṃ pṛṣṭavaṃtau tau kastvaṃ kastvamiti sma ha

ब्रह्मा प्रोवाच तं देवं कर्ताऽहं जगतः किल । विष्णुस्तमाह भो मूर्ख जगत्कर्ताऽहमच्युतः

brahmā provāca taṃ devaṃ kartā'haṃ jagataḥ kila | viṣṇustamāha bho mūrkha jagatkartā'hamacyutaḥ

त्वं कियान्बलहीनोऽसि रजोगुणसमाश्रितः । सत्त्वाश्रितं हि मां विद्धि वासुदेवं सनातनम्

tvaṃ kiyānbalahīno'si rajoguṇasamāśritaḥ | sattvāśritaṃ hi māṃ viddhi vāsudevaṃ sanātanam

मया त्वं रक्षितोऽद्यैव कृत्वा युद्धं सुदारुणम् । शरणं मे समायातो दानवाभ्यां प्रपीडितः

mayā tvaṃ rakṣito'dyaiva kṛtvā yuddhaṃ sudāruṇam | śaraṇaṃ me samāyāto dānavābhyāṃ prapīḍitaḥ

मया तौ निहतौ कामं दानवौ मधुकैटभौ । कथं गर्वायसे मंद मोहोऽयं त्यज सांप्रतम्

mayā tau nihatau kāmaṃ dānavau madhukaiṭabhau | kathaṃ garvāyase maṃda moho'yaṃ tyaja sāṃpratam

न मत्तोऽप्यधिकः कश्चित्संसारेऽस्मिन्प्रसारिते । ऋषिरुवाच। एवं प्रवदमानौ तौ ब्रह्मविष्णू परस्परम्

na matto'pyadhikaḥ kaścitsaṃsāre'sminprasārite | ṛṣiruvāca| evaṃ pravadamānau tau brahmaviṣṇū parasparam

स्फुरदोष्ठौ वेपमानौ लोहिताक्षौ बभूवतुः । प्रादुर्बभूव सहसा तयोर्विवदमानयोः

sphuradoṣṭhau vepamānau lohitākṣau babhūvatuḥ | prādurbabhūva sahasā tayorvivadamānayoḥ

मध्ये लिंगं सुधाश्वेतं विपुलं दीर्घमद्भुतम् । आकाशे तरसा तत्र वागुवाचाशरीरिणी

madhye liṃgaṃ sudhāśvetaṃ vipulaṃ dīrghamadbhutam | ākāśe tarasā tatra vāguvācāśarīriṇī

तौ संबोध्य महाभागौ विवदन्तौ परस्परम् । ब्रह्मन्विष्णो विवादं मा कुरुतां वां परस्परम्

tau saṃbodhya mahābhāgau vivadantau parasparam | brahmanviṣṇo vivādaṃ mā kurutāṃ vāṃ parasparam

लिंगस्यास्य परं पारमधस्तादुपरि ध्रुवम् । यो याति युवयोर्मध्ये स श्रेष्ठो वां सदैव हि

liṃgasyāsya paraṃ pāramadhastādupari dhruvam | yo yāti yuvayormadhye sa śreṣṭho vāṃ sadaiva hi

एक: प्रयातु पातालमाकाशमपरोऽधुना । प्रमाणं मे वचः कार्यं त्यक्त्वा वादं निरर्थकम्

eka: prayātu pātālamākāśamaparo'dhunā | pramāṇaṃ me vacaḥ kāryaṃ tyaktvā vādaṃ nirarthakam

मध्यस्थः सर्वदा कार्यो विवादेऽस्मिन्द्वयोरिह । ऋषिरुवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं दिव्यं सज्जीभूतौ कृतोद्यमौ

madhyasthaḥ sarvadā kāryo vivāde'smindvayoriha | ṛṣiruvāca| tacchrutvā vacanaṃ divyaṃ sajjībhūtau kṛtodyamau

जग्मतुर्मातुमग्रस्थं लिङ्गमद्भुतदर्शनम् । पातालमगमद्विष्णुर्ब्रह्माऽप्याकाशमेव च

jagmaturmātumagrasthaṃ liṅgamadbhutadarśanam | pātālamagamadviṣṇurbrahmā'pyākāśameva ca

परिमातुं महालिङ्गं स्वमहत्त्वविवृद्धये । विष्णुर्गत्वा कियद्देशं श्रान्तः सर्वात्मना यतः

parimātuṃ mahāliṅgaṃ svamahattvavivṛddhaye | viṣṇurgatvā kiyaddeśaṃ śrāntaḥ sarvātmanā yataḥ

न प्रापांतं स लिंगस्य परिवृत्य ययौ स्थलम् । ब्रह्माऽगच्छत्ततश्चोर्ध्वं पतितं केतकीदलम्

na prāpāṃtaṃ sa liṃgasya parivṛtya yayau sthalam | brahmā'gacchattataścordhvaṃ patitaṃ ketakīdalam

शिवस्य मस्तकात्प्राप्य परावृत्तो मुदावृतः । आगत्य तरसा ब्रह्मा विष्णवे केतकीदलम

śivasya mastakātprāpya parāvṛtto mudāvṛtaḥ | āgatya tarasā brahmā viṣṇave ketakīdalama

दर्शयित्वा च वितथमुवाच मदमोहितः । लिङ्गस्य मस्तकादेतद्गृहीतं केतकीदलम्

darśayitvā ca vitathamuvāca madamohitaḥ | liṅgasya mastakādetadgṛhītaṃ ketakīdalam

अभिज्ञानाय चानीतं तव चित्तप्रशान्तये । श्रुत्वा तद्ब्रह्मणो वाक्यं दृष्ट्वा च केतकीदलम्

abhijñānāya cānītaṃ tava cittapraśāntaye | śrutvā tadbrahmaṇo vākyaṃ dṛṣṭvā ca ketakīdalam

हरिस्तं प्रत्युवाचेदं साक्षी क: कथयाधुना । यथार्थवादी मेधावी सदाचारः शुचिः समः

haristaṃ pratyuvācedaṃ sākṣī ka: kathayādhunā | yathārthavādī medhāvī sadācāraḥ śuciḥ samaḥ

साक्षी भवति सर्वत्र विवादे समुपस्थिते । ब्रह्मोवाच। दूरदेशात्समायाति साक्षी कः समयेऽधुना

sākṣī bhavati sarvatra vivāde samupasthite | brahmovāca| dūradeśātsamāyāti sākṣī kaḥ samaye'dhunā

यत्सत्यं तद्वचः सेयं केतकी कथयिष्यति । इत्युक्त्वा प्रेरिता तत्र ब्रह्मणा केतकी स्फुटम्

yatsatyaṃ tadvacaḥ seyaṃ ketakī kathayiṣyati | ityuktvā preritā tatra brahmaṇā ketakī sphuṭam

वचनं प्राह तरसा शार्ङ्गिणं प्रत्यबोधयत् । शिवमूर्ध्नि स्थितां ब्रह्मा गृहीत्वा मां समागतः

vacanaṃ prāha tarasā śārṅgiṇaṃ pratyabodhayat | śivamūrdhni sthitāṃ brahmā gṛhītvā māṃ samāgataḥ

सन्देहोऽत्र न कर्तव्यस्त्वया विष्णो कदाचन । मम वाक्यं प्रमाणं हि ब्रह्मा पारङ्गतोऽस्य ह

sandeho'tra na kartavyastvayā viṣṇo kadācana | mama vākyaṃ pramāṇaṃ hi brahmā pāraṅgato'sya ha

गृहीत्वा मां समायातः शिवभक्तैः समर्पिताम् । केतक्या वचनं श्रुत्वा हरिराह स्मयनिव

gṛhītvā māṃ samāyātaḥ śivabhaktaiḥ samarpitām | ketakyā vacanaṃ śrutvā harirāha smayaniva

महादेवः प्रमाणं मे यद्यसौ वचनं वदेत् । ऋषिरुवाच। तदाकर्ण्य हरेर्वाक्यं महादेव: सनातनः

mahādevaḥ pramāṇaṃ me yadyasau vacanaṃ vadet | ṛṣiruvāca| tadākarṇya harervākyaṃ mahādeva: sanātanaḥ

कुपितः केतकीं प्राह मिथ्यावादिनि मा वद । गच्छतो मध्यतः प्राप्ता पतिता मस्तकान्मम

kupitaḥ ketakīṃ prāha mithyāvādini mā vada | gacchato madhyataḥ prāptā patitā mastakānmama

मिथ्याभिभाषिणी त्यक्ता मया त्वं सर्वदेव हि । ब्रह्मा लज्जापरो भूत्वा ननाम मधुसूदनम्

mithyābhibhāṣiṇī tyaktā mayā tvaṃ sarvadeva hi | brahmā lajjāparo bhūtvā nanāma madhusūdanam

शिवेन केतकी त्यक्ता तद्दिनात्कुसुमेषु वै । एवं मायाबलं विद्धि ज्ञानिनामपि मोहदम्

śivena ketakī tyaktā taddinātkusumeṣu vai | evaṃ māyābalaṃ viddhi jñānināmapi mohadam

अन्येषां प्राणिनां राजन्का वार्ता विभ्रमं प्रति । देवानां कार्यसिद्ध्यर्थं सर्वदेव रमापतिः

anyeṣāṃ prāṇināṃ rājankā vārtā vibhramaṃ prati | devānāṃ kāryasiddhyarthaṃ sarvadeva ramāpatiḥ

दैत्यान्वञ्चयते चाशु त्यक्त्वा पापभयं हरिः । अवतारकरो देवो नानायोनिषु माधवः

daityānvañcayate cāśu tyaktvā pāpabhayaṃ hariḥ | avatārakaro devo nānāyoniṣu mādhavaḥ

त्यक्त्वाऽऽनन्दसुखं दैत्यैर्युद्धं चैवाकरोद्विभुः । नूनं मायाबलं चैतन्माधवेऽपि जगद्गुरौ

tyaktvā''nandasukhaṃ daityairyuddhaṃ caivākarodvibhuḥ | nūnaṃ māyābalaṃ caitanmādhave'pi jagadgurau

सर्वज्ञे देवकार्यांशे का वार्ताऽन्यस्य भूपते । ज्ञानिनामपि चेतांसि परमा प्रकृतिः किल

sarvajñe devakāryāṃśe kā vārtā'nyasya bhūpate | jñānināmapi cetāṃsi paramā prakṛtiḥ kila

बलादाकृष्य मोहाय प्रयच्छति महीपते । यया व्याप्तमिदं सर्वं भगवत्या चराचरम्

balādākṛṣya mohāya prayacchati mahīpate | yayā vyāptamidaṃ sarvaṃ bhagavatyā carācaram

मोहदा ज्ञानदा सैव बन्धमोक्षप्रदा सदा । राजोवाच। भगवन्ब्रूहि मे तस्याः स्वरूपं बलमुत्तमम्

mohadā jñānadā saiva bandhamokṣapradā sadā | rājovāca| bhagavanbrūhi me tasyāḥ svarūpaṃ balamuttamam

उत्पत्तिकारणं चापि स्थानं परमकं च यत् । ऋषिरुवाच। न चोत्पत्तिरनादित्वान्नृप तस्याः कदाचन

utpattikāraṇaṃ cāpi sthānaṃ paramakaṃ ca yat | ṛṣiruvāca| na cotpattiranāditvānnṛpa tasyāḥ kadācana

नित्यैव सा परा देवी कारणानां च कारणम् । वर्तते सर्वभूतेषु शक्तिः सर्वात्मना नृप

nityaiva sā parā devī kāraṇānāṃ ca kāraṇam | vartate sarvabhūteṣu śaktiḥ sarvātmanā nṛpa

शववच्छक्तिहीनस्तु प्राणी भवति सर्वथा । चिच्छक्तिः सर्वभूतेषु रूपं तस्यास्तदेव हि

śavavacchaktihīnastu prāṇī bhavati sarvathā | cicchaktiḥ sarvabhūteṣu rūpaṃ tasyāstadeva hi

आविर्भावतिरोभावौ देवानां कार्यसिद्धये । यदा स्तुवंति तां देवा मनुजाश्च विशांपते

āvirbhāvatirobhāvau devānāṃ kāryasiddhaye | yadā stuvaṃti tāṃ devā manujāśca viśāṃpate

प्रादुर्भवति भूतानां दुःखनाशाय चाम्बिका । नानारूपधरा देवी नानाशक्तिसमन्विता

prādurbhavati bhūtānāṃ duḥkhanāśāya cāmbikā | nānārūpadharā devī nānāśaktisamanvitā

आविर्भवति कार्यार्थं स्वेच्छया परमेश्वरी । दैवाधीना न सा देवी यथा सर्वे सुरा नृप

āvirbhavati kāryārthaṃ svecchayā parameśvarī | daivādhīnā na sā devī yathā sarve surā nṛpa

न कालवशगा नित्यं पुरुषार्थप्रवर्तिनी । अकर्ता पुरुषो द्रष्टा दृश्यं सर्वमिदं जगत्

na kālavaśagā nityaṃ puruṣārthapravartinī | akartā puruṣo draṣṭā dṛśyaṃ sarvamidaṃ jagat

दृश्यस्य जननी सैव देवी सदसदात्मिका । पुरुषं रंजयत्येका कृत्वा ब्रह्माण्डनाटकम्

dṛśyasya jananī saiva devī sadasadātmikā | puruṣaṃ raṃjayatyekā kṛtvā brahmāṇḍanāṭakam

रंजिते पुरुषे सर्वं संहरत्यतिरंहसा । तया निमित्तभूतास्ते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

raṃjite puruṣe sarvaṃ saṃharatyatiraṃhasā | tayā nimittabhūtāste brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

कल्पिताः स्वस्वकार्येषु प्रेरिता लीलया त्वमी । स्वांशं तेषु समारोप्य कृतास्ते बलवत्तराः

kalpitāḥ svasvakāryeṣu preritā līlayā tvamī | svāṃśaṃ teṣu samāropya kṛtāste balavattarāḥ

दत्ताश्व शक्तयस्तेभ्यो गीर्लक्ष्मीर्गिरिजा तथा । ते तां ध्यायंति देवेशाः पूजयंति परां मुदा

dattāśva śaktayastebhyo gīrlakṣmīrgirijā tathā | te tāṃ dhyāyaṃti deveśāḥ pūjayaṃti parāṃ mudā

ज्ञात्वा सर्वेश्वरीं शक्तिं सृष्टिस्थितिविनाशिनीम् । एतत्ते सर्वमाख्यातं देवीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥ मम बुद्ध्यनुसारेण नान्तं जानामि भूपते

jñātvā sarveśvarīṃ śaktiṃ sṛṣṭisthitivināśinīm | etatte sarvamākhyātaṃ devīmāhātmyamuttamam || mama buddhyanusāreṇa nāntaṃ jānāmi bhūpate

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe pañcamaskandhe trayastriṃśo'dhyāyaḥ

अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

राजोवाच। भगवन्ब्रूहि मे सम्यक्तस्या आराधने विधिम् । पूजाविधिं च मन्त्रांश्च तथा होमविधिं वद

rājovāca| bhagavanbrūhi me samyaktasyā ārādhane vidhim | pūjāvidhiṃ ca mantrāṃśca tathā homavidhiṃ vada

ऋषिरुवाच। शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तस्याः पूजाविधिं शुभम् । कामदं मोक्षदं नॄणां ज्ञानदं दुःखनाशनम्

ṛṣiruvāca| śṛṇu rājanpravakṣyāmi tasyāḥ pūjāvidhiṃ śubham | kāmadaṃ mokṣadaṃ nṝṇāṃ jñānadaṃ duḥkhanāśanam

आदौ स्नानविधिं कृत्वा शुचिः शुक्लांबरो नरः । आचम्य प्रयतः कृत्वा शुभमायतनं निजम्

ādau snānavidhiṃ kṛtvā śuciḥ śuklāṃbaro naraḥ | ācamya prayataḥ kṛtvā śubhamāyatanaṃ nijam

ततोऽवलिप्तभूम्यां तु संस्थाप्यासनमुत्तमम् । तत्रोपविश्य विधिवत्त्रिराचम्य मुदान्वितः

tato'valiptabhūmyāṃ tu saṃsthāpyāsanamuttamam | tatropaviśya vidhivattrirācamya mudānvitaḥ

पूजाद्रव्यं सुसंस्थाप्य यथाशक्त्यनुसारतः । प्राणायामं ततः कृत्वा भूतशुद्धिं विधाय च

pūjādravyaṃ susaṃsthāpya yathāśaktyanusārataḥ | prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā bhūtaśuddhiṃ vidhāya ca

कुर्यात्प्राणप्रतिष्ठां तु संभारं प्रोक्ष्य मंत्रतः । कालज्ञानं ततः कृत्वा न्यासं कुर्याद्यथाविधि

kuryātprāṇapratiṣṭhāṃ tu saṃbhāraṃ prokṣya maṃtrataḥ | kālajñānaṃ tataḥ kṛtvā nyāsaṃ kuryādyathāvidhi

शुभे ताम्रमये पात्रे चंदनेन सितेन च । षट्कोणं विलिखेद्यंत्रं चाष्टकोणं ततो बहिः

śubhe tāmramaye pātre caṃdanena sitena ca | ṣaṭkoṇaṃ vilikhedyaṃtraṃ cāṣṭakoṇaṃ tato bahiḥ

नवाक्षरस्य मंत्रस्य बीजानि विलिखेत्ततः । कृत्वा यंत्रप्रतिष्ठां च वेदोक्तां संविधाय च

navākṣarasya maṃtrasya bījāni vilikhettataḥ | kṛtvā yaṃtrapratiṣṭhāṃ ca vedoktāṃ saṃvidhāya ca

अर्चां वा धातवीं कुर्यात्पूजामंत्रैः शिवोदितैः । पूजनं पृथिवीपाल भगवत्याः प्रयत्नतः

arcāṃ vā dhātavīṃ kuryātpūjāmaṃtraiḥ śivoditaiḥ | pūjanaṃ pṛthivīpāla bhagavatyāḥ prayatnataḥ

कृत्वा वा विधिवत्पूजामागमोक्तां समाहितः । जपेन्नवाक्षरं मंत्रं सततं ध्यानपूर्वकम्

kṛtvā vā vidhivatpūjāmāgamoktāṃ samāhitaḥ | japennavākṣaraṃ maṃtraṃ satataṃ dhyānapūrvakam

होमं दशांशतः कुर्याद्दशांशेन च तर्पणम् । भोजनं ब्राह्मणानां च तद्दशांशेन कारयेत्

homaṃ daśāṃśataḥ kuryāddaśāṃśena ca tarpaṇam | bhojanaṃ brāhmaṇānāṃ ca taddaśāṃśena kārayet

चरित्रत्रयपाठं च नित्यं कुर्याद्विसर्जयेत् । नवरात्रव्रतं चैव विधेयं विधिपूर्वकम्

caritratrayapāṭhaṃ ca nityaṃ kuryādvisarjayet | navarātravrataṃ caiva vidheyaṃ vidhipūrvakam

आश्विने च तथा चैत्रे शुक्ले पक्षे नराधिप । नवरात्रो(त्रा)पवासो वै कर्तव्यः शुभमिच्छता

āśvine ca tathā caitre śukle pakṣe narādhipa | navarātro(trā)pavāso vai kartavyaḥ śubhamicchatā

होमः सुविपुल: कार्यो जप्यमंत्रैः सुपायसैः । शर्कराघृतमिश्रैश्च मधुयुक्तैः सुसंस्कृतैः

homaḥ suvipula: kāryo japyamaṃtraiḥ supāyasaiḥ | śarkarāghṛtamiśraiśca madhuyuktaiḥ susaṃskṛtaiḥ

छागमांसेन वा कार्यों बिल्वपत्रैस्तथा शुभैः । हयारिकुसुमै रक्तैस्तिलैर्वा शर्करायुतैः

chāgamāṃsena vā kāryoṃ bilvapatraistathā śubhaiḥ | hayārikusumai raktaistilairvā śarkarāyutaiḥ

अष्टम्यां च चतुर्दश्यां नवम्यां च विशेषतः । कर्तव्यं पूजनं देव्या ब्राह्मणानां च भोजनम्

aṣṭamyāṃ ca caturdaśyāṃ navamyāṃ ca viśeṣataḥ | kartavyaṃ pūjanaṃ devyā brāhmaṇānāṃ ca bhojanam

निर्धनो धनमाप्नोति रोगी रोगात्प्रमुच्यते । अपुत्रो लभते पुत्राञ्छुभांश्च वशवर्तिनः

nirdhano dhanamāpnoti rogī rogātpramucyate | aputro labhate putrāñchubhāṃśca vaśavartinaḥ

राज्यभ्रष्टो नृपो राज्यं प्राप्नोति सार्वभौमिकम् । शत्रुभिः पीडितो हंति रिपुं मायाप्रसादतः

rājyabhraṣṭo nṛpo rājyaṃ prāpnoti sārvabhaumikam | śatrubhiḥ pīḍito haṃti ripuṃ māyāprasādataḥ

विद्यार्थी पूजनं यस्तु करोति नियतेंद्रियः । अनवद्यां शुभां विद्यां विंदते नात्र संशयः

vidyārthī pūjanaṃ yastu karoti niyateṃdriyaḥ | anavadyāṃ śubhāṃ vidyāṃ viṃdate nātra saṃśayaḥ

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वा भक्तिसंयुतः । पूजयेज्जगतां धात्रीं स सर्वसुखभाग्भवेत्

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā bhaktisaṃyutaḥ | pūjayejjagatāṃ dhātrīṃ sa sarvasukhabhāgbhavet

नवरात्रव्रतं कुर्यान्नरनारीगणश्च यः । वांछितं फलमाप्नोति सर्वदा भक्तितत्परः

navarātravrataṃ kuryānnaranārīgaṇaśca yaḥ | vāṃchitaṃ phalamāpnoti sarvadā bhaktitatparaḥ

आश्विने शुक्लपक्षे तु नवरात्रव्रतं शुभम् । करोति भावसंयुक्तः सर्वान्कामानवाप्नुयात्

āśvine śuklapakṣe tu navarātravrataṃ śubham | karoti bhāvasaṃyuktaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt

विधिवन्मंडलं कृत्वा पूजास्थानं प्रकल्पयेत् । कलशं स्थापयेत्तत्र वेदमंत्रविधानतः

vidhivanmaṃḍalaṃ kṛtvā pūjāsthānaṃ prakalpayet | kalaśaṃ sthāpayettatra vedamaṃtravidhānataḥ

यंत्रं सुरुचिरं कृत्वा स्थापयेत्कलशोपरि । वापयित्वा यवांश्चारून्पार्श्वतः परिवर्तितान्

yaṃtraṃ suruciraṃ kṛtvā sthāpayetkalaśopari | vāpayitvā yavāṃścārūnpārśvataḥ parivartitān

कृत्वोपरि वितानं च पुष्पमालासमावृतम् । धूपदीपसुसंयुक्तं कर्तव्यं चण्डिकागृहम्

kṛtvopari vitānaṃ ca puṣpamālāsamāvṛtam | dhūpadīpasusaṃyuktaṃ kartavyaṃ caṇḍikāgṛham

त्रिकालं तत्र कर्तव्या पूजा शक्त्यनुसारतः । वित्तशाठ्यं न कर्तव्यं चण्डिकायाश्च पूजने

trikālaṃ tatra kartavyā pūjā śaktyanusārataḥ | vittaśāṭhyaṃ na kartavyaṃ caṇḍikāyāśca pūjane

धूपैर्दीपैः सुनैवेद्यैः फलपुष्पैरनेकशः । गीतवाद्यैः स्तोत्रपाठैर्वेदपारायणैस्तथा

dhūpairdīpaiḥ sunaivedyaiḥ phalapuṣpairanekaśaḥ | gītavādyaiḥ stotrapāṭhairvedapārāyaṇaistathā

उत्सवस्तत्र कर्तव्यो नानावादित्रसंयुतैः । कन्यकानां पूजनं च विधेयं विधिपूर्वकम्

utsavastatra kartavyo nānāvāditrasaṃyutaiḥ | kanyakānāṃ pūjanaṃ ca vidheyaṃ vidhipūrvakam

चन्दनैर्भूषणैर्वस्त्रैर्भक्ष्यैश्च विविधैस्तथा । सुगन्धतैलमाल्यैश्च मनसो रुचिकारकैः

candanairbhūṣaṇairvastrairbhakṣyaiśca vividhaistathā | sugandhatailamālyaiśca manaso rucikārakaiḥ

एवं सम्पूजनं कृत्वा होमं मन्त्रविधानतः । अष्टम्यां वा नवम्यां वा कारयेद्विधिपूर्वकम्

evaṃ sampūjanaṃ kṛtvā homaṃ mantravidhānataḥ | aṣṭamyāṃ vā navamyāṃ vā kārayedvidhipūrvakam

ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्पारणं दशमीदिने । कर्तव्यं शक्तितो दानं देयं भक्तिपरैर्नृपैः

brāhmaṇānbhojayetpaścātpāraṇaṃ daśamīdine | kartavyaṃ śaktito dānaṃ deyaṃ bhaktiparairnṛpaiḥ

एवं यः कुरुते भक्त्या नवरात्रव्रतं नरः । नारी वा सधवा भक्त्या विधवा वा पतिव्रता

evaṃ yaḥ kurute bhaktyā navarātravrataṃ naraḥ | nārī vā sadhavā bhaktyā vidhavā vā pativratā

इह लोके सुखं भोगान्प्राप्नोति मनसेप्सितान् । देहान्ते परमं स्थानं प्राप्नोति व्रततत्परः

iha loke sukhaṃ bhogānprāpnoti manasepsitān | dehānte paramaṃ sthānaṃ prāpnoti vratatatparaḥ

जन्मान्तरेऽम्बिकाभक्तिर्भवत्यव्यभिचारिणी। जन्मोत्तमकुले प्राप्य सदाचारो भवेद्धि सः

janmāntare'mbikābhaktirbhavatyavyabhicāriṇī| janmottamakule prāpya sadācāro bhaveddhi saḥ

नवरात्रव्रतं प्रोक्तं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । आराधनं शिवायास्तु सर्वसौख्यकरं परम्

navarātravrataṃ proktaṃ vratānāmuttamaṃ vratam | ārādhanaṃ śivāyāstu sarvasaukhyakaraṃ param

अनेन विधिना राजन्समाराधय चण्डिकाम् । जित्वा रिपूनस्खलितं राज्यं प्राप्स्यत्यनुत्तमम्

anena vidhinā rājansamārādhaya caṇḍikām | jitvā ripūnaskhalitaṃ rājyaṃ prāpsyatyanuttamam

सुखं च परमं भूप देहेऽस्मिन्स्वगृहे पुनः । पुत्रदारान्समासाद्य लप्स्यसे नात्र संशयः

sukhaṃ ca paramaṃ bhūpa dehe'sminsvagṛhe punaḥ | putradārānsamāsādya lapsyase nātra saṃśayaḥ

वैश्योत्तम त्वमेवाद्य समाराधय कामदाम् । देवीं विश्वेश्वरीं मायां सृष्टिसंहारकारिणीम्

vaiśyottama tvamevādya samārādhaya kāmadām | devīṃ viśveśvarīṃ māyāṃ sṛṣṭisaṃhārakāriṇīm

स्वजनानां च मान्यस्त्वं भविष्यसि गृहे गतः । सुखं सांसारिकं प्राप्य यथाभिलषितं पुनः

svajanānāṃ ca mānyastvaṃ bhaviṣyasi gṛhe gataḥ | sukhaṃ sāṃsārikaṃ prāpya yathābhilaṣitaṃ punaḥ

देवीलोके शुभे वासो भविता ते न संशयः । नाराधिता भगवती यैस्ते नरकभागिनः

devīloke śubhe vāso bhavitā te na saṃśayaḥ | nārādhitā bhagavatī yaiste narakabhāginaḥ

इह लोकेऽतिदुःखार्ता नानारोगैः प्रपीडिताः । भवंति मानवा राजञ्छत्रुभिश्च पराजिताः

iha loke'tiduḥkhārtā nānārogaiḥ prapīḍitāḥ | bhavaṃti mānavā rājañchatrubhiśca parājitāḥ

निष्कलत्रा ह्यपुत्राश्च तृष्णार्ताः स्तब्धबुद्धयः । बिल्बीदलैः करवीरैः शतपत्रैश्च चम्पकैः

niṣkalatrā hyaputrāśca tṛṣṇārtāḥ stabdhabuddhayaḥ | bilbīdalaiḥ karavīraiḥ śatapatraiśca campakaiḥ

अर्चिता जगतां धात्री यैस्तेऽतीव विलासिनः । भवंति कृतपुण्यास्ते शक्तिभक्तिपरायणाः

arcitā jagatāṃ dhātrī yaiste'tīva vilāsinaḥ | bhavaṃti kṛtapuṇyāste śaktibhaktiparāyaṇāḥ

धनविभवसुखाढ्या मानवा मानवंतः सकलगुणगणानां भाजनं भारतीशाः । निगमपठितमन्त्रैः पूजिता यैर्भवानी नृपतितिलकमुख्यास्ते भवंतीह लोके

dhanavibhavasukhāḍhyā mānavā mānavaṃtaḥ sakalaguṇagaṇānāṃ bhājanaṃ bhāratīśāḥ | nigamapaṭhitamantraiḥ pūjitā yairbhavānī nṛpatitilakamukhyāste bhavaṃtīha loke

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे पञ्चमस्कन्धे चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe pañcamaskandhe catustriṃśo'dhyāyaḥ

अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

महिष उवाच। इति तस्य वचः श्रुत्वा दुःखितौ वैश्यपार्थिवौ । प्रणिपत्य मुनिं प्रीत्या प्रश्रयावनतौ भृशम्

mahiṣa uvāca| iti tasya vacaḥ śrutvā duḥkhitau vaiśyapārthivau | praṇipatya muniṃ prītyā praśrayāvanatau bhṛśam

हर्षेणोत्फुल्लनयनावूचतुर्वाक्यकोविदौ । कृताञ्जलिपुटौ शान्तौ भक्तिप्रवणचेतसौ

harṣeṇotphullanayanāvūcaturvākyakovidau | kṛtāñjalipuṭau śāntau bhaktipravaṇacetasau

भगवन्पावितावद्य शान्तौ दीनौ शुचान्वितौ । तव सूक्तसरस्वत्या गङ्गयेव भगीरथः

bhagavanpāvitāvadya śāntau dīnau śucānvitau | tava sūktasarasvatyā gaṅgayeva bhagīrathaḥ

साधवः सम्भवन्तीह परोपकृतितत्पराः । अकृत्रिमगुणारामाः सुखदाः सर्वदेहिनाम्

sādhavaḥ sambhavantīha paropakṛtitatparāḥ | akṛtrimaguṇārāmāḥ sukhadāḥ sarvadehinām

पूर्वपुण्यप्रसङ्गेन प्राप्तोऽयमाश्रयः शुभः । तवावाभ्यां महाभाग महादुःखविनाशकः

pūrvapuṇyaprasaṅgena prāpto'yamāśrayaḥ śubhaḥ | tavāvābhyāṃ mahābhāga mahāduḥkhavināśakaḥ

भवन्ति मानवा भूमौ बहवः स्वार्थतत्पराः । परार्थसाधने दक्षाः केचित्क्वापि भवादृशाः

bhavanti mānavā bhūmau bahavaḥ svārthatatparāḥ | parārthasādhane dakṣāḥ kecitkvāpi bhavādṛśāḥ

दुःखितोऽहं मुनिश्रेष्ठ वैश्योऽयं चातिदुःखितः । उभौ संसारसंतप्तौ तवाश्रमपदे मुदा

duḥkhito'haṃ muniśreṣṭha vaiśyo'yaṃ cātiduḥkhitaḥ | ubhau saṃsārasaṃtaptau tavāśramapade mudā

दर्शनादेव हे विद्वन्गतं दुःखमिहावयोः । देहजं मानसं वाक्यश्रवणादेव साम्प्रतम्

darśanādeva he vidvangataṃ duḥkhamihāvayoḥ | dehajaṃ mānasaṃ vākyaśravaṇādeva sāmpratam

धन्यावावां कृतकृत्यौ जातौ सूक्तिसुधारसात् । पावितौ भवता ब्रह्मन्कृपया करुणार्णव

dhanyāvāvāṃ kṛtakṛtyau jātau sūktisudhārasāt | pāvitau bhavatā brahmankṛpayā karuṇārṇava

गृहाणास्मत्करौ साधो नय पारं भवार्णवात् । मग्नौ श्रांताविति ज्ञात्वा मंत्रदानेन सांप्रतम्

gṛhāṇāsmatkarau sādho naya pāraṃ bhavārṇavāt | magnau śrāṃtāviti jñātvā maṃtradānena sāṃpratam

तपः कृत्वाऽतिविपुलं समाराध्य सुखप्रदाम् । संप्राप्य दर्शनं भूयो यास्यावो निजमंदिरम्

tapaḥ kṛtvā'tivipulaṃ samārādhya sukhapradām | saṃprāpya darśanaṃ bhūyo yāsyāvo nijamaṃdiram

वदनात्तव सम्प्राप्य देवीमन्त्रं नवाक्षरम् । स्मरणं च करिष्यावो निराहारौ धृतव्रतौ

vadanāttava samprāpya devīmantraṃ navākṣaram | smaraṇaṃ ca kariṣyāvo nirāhārau dhṛtavratau

व्यास उवाच। इति सञ्चोदितस्ताभ्यां सुमेधा मुनिसत्तमः । ददौ मंत्रं शुभं ताभ्यां ध्यानबीजपुरःसरम्

vyāsa uvāca| iti sañcoditastābhyāṃ sumedhā munisattamaḥ | dadau maṃtraṃ śubhaṃ tābhyāṃ dhyānabījapuraḥsaram

तौ च प्राप्य मुनेर्मंत्रं सम्मन्त्र्य गुरुदैवतौ । जग्मतुर्वैश्यराजानौ नदीतीरमनुत्तमम्

tau ca prāpya munermaṃtraṃ sammantrya gurudaivatau | jagmaturvaiśyarājānau nadītīramanuttamam

एकांते विजने स्थाने कृत्वासनपरिग्रहम् । उपविष्टौ स्थिरप्रज्ञौ तावतीव कृशोदरौ

ekāṃte vijane sthāne kṛtvāsanaparigraham | upaviṣṭau sthiraprajñau tāvatīva kṛśodarau

मन्त्रजाप्यरतौ शान्तौ चरित्रत्रयपाठकौ । निन्यतुर्मासमेकं तु तत्र ध्यानपरायणौ

mantrajāpyaratau śāntau caritratrayapāṭhakau | ninyaturmāsamekaṃ tu tatra dhyānaparāyaṇau

तयोर्मासव्रतेनैव जाता प्रीतिरनुत्तमा । पदाम्बुजे भवान्यास्तु स्थिरा बुद्धिस्तथाप्यलम्

tayormāsavratenaiva jātā prītiranuttamā | padāmbuje bhavānyāstu sthirā buddhistathāpyalam

कदाचित्पादयोर्गत्वा मुनेस्तस्य महात्मनः । कृतप्रणामावागत्य तस्थतुश्च कुशासने

kadācitpādayorgatvā munestasya mahātmanaḥ | kṛtapraṇāmāvāgatya tasthatuśca kuśāsane

नान्यकार्य परौ क्वापि बभूवतुः कदाचन । देवीध्यानपरौ नित्यं जपमन्त्ररतौ सदा

nānyakārya parau kvāpi babhūvatuḥ kadācana | devīdhyānaparau nityaṃ japamantraratau sadā

एवं जाते तदा पूर्णे तत्र संवत्सरे नृप । बभूवतुः फलाहारं त्यक्त्वा पर्णाशनौ नृप

evaṃ jāte tadā pūrṇe tatra saṃvatsare nṛpa | babhūvatuḥ phalāhāraṃ tyaktvā parṇāśanau nṛpa

वर्षमेकं तपस्तत्र चक्रतुर्वैश्यपार्थिवौ । शुष्कपर्णाशनौ दान्तौ जपध्यानपरायणौ

varṣamekaṃ tapastatra cakraturvaiśyapārthivau | śuṣkaparṇāśanau dāntau japadhyānaparāyaṇau

पूर्णे वर्षद्वये जाते कदाचिद्दर्शनं च तौ । प्रापतुः स्वप्नमध्ये तु भगवत्या मनोहरम्

pūrṇe varṣadvaye jāte kadāciddarśanaṃ ca tau | prāpatuḥ svapnamadhye tu bhagavatyā manoharam

रक्ताम्बरधरां देवीं चारुभूषणभूषिताम् । कदाचिन्नृपतिः स्वप्नेऽप्यपश्यज्जगदम्बिकाम्

raktāmbaradharāṃ devīṃ cārubhūṣaṇabhūṣitām | kadācinnṛpatiḥ svapne'pyapaśyajjagadambikām

वीक्ष्य स्वप्ने च तौ देवीं प्रीतियुक्तौ बभूवतुः । जलाहारैस्तृतीये तु स्थितौ संवत्सरे तु तौ

vīkṣya svapne ca tau devīṃ prītiyuktau babhūvatuḥ | jalāhāraistṛtīye tu sthitau saṃvatsare tu tau

एवं वर्षत्रयं कृत्वा ततस्तौ वैश्यपार्थिवौ । चक्रतुस्तौ तदा चिंतां चित्ते दर्शनलालसौ

evaṃ varṣatrayaṃ kṛtvā tatastau vaiśyapārthivau | cakratustau tadā ciṃtāṃ citte darśanalālasau

प्रत्यक्षदर्शनं देव्या न प्राप्तं शांतिदं नृणाम् । देहत्यागं करिष्यावो दुःखितौ भृशमातुरौ

pratyakṣadarśanaṃ devyā na prāptaṃ śāṃtidaṃ nṛṇām | dehatyāgaṃ kariṣyāvo duḥkhitau bhṛśamāturau

इति संचिन्त्य मनसा राजा कुण्डं चकार ह । त्रिकोणं सुस्थिरं सौम्यं हस्तमात्रप्रमाणतः

iti saṃcintya manasā rājā kuṇḍaṃ cakāra ha | trikoṇaṃ susthiraṃ saumyaṃ hastamātrapramāṇataḥ

संस्थाप्य पावकं राजा तथा वैश्योऽतिभक्तिमान् । गुहावासो निजं मांसं छित्त्वा छित्त्वा पुनःपुनः

saṃsthāpya pāvakaṃ rājā tathā vaiśyo'tibhaktimān | guhāvāso nijaṃ māṃsaṃ chittvā chittvā punaḥpunaḥ

तथा वैश्योऽपि दीप्तेऽग्नौ स्वमांसं प्रापक्षिपत्तदा । रुधिरेण बलिं चास्यै ददतुस्तौ कृतोद्यमौ

tathā vaiśyo'pi dīpte'gnau svamāṃsaṃ prāpakṣipattadā | rudhireṇa baliṃ cāsyai dadatustau kṛtodyamau

तदा भगवती दत्त्वा प्रत्यक्षं दर्शनं तयोः । प्राह प्रीतिभरोद्भ्रांतौ दृष्ट्वा तौ दुःखितौ भृशम् ॥ श्रीदेव्युवाच। वरं वरय भो राजन् यत्ते मनसि वांछितम् । तुष्टाऽहं तपसा तेऽद्य भक्तोऽसि त्वं मतो मम

tadā bhagavatī dattvā pratyakṣaṃ darśanaṃ tayoḥ | prāha prītibharodbhrāṃtau dṛṣṭvā tau duḥkhitau bhṛśam || śrīdevyuvāca| varaṃ varaya bho rājan yatte manasi vāṃchitam | tuṣṭā'haṃ tapasā te'dya bhakto'si tvaṃ mato mama

वैश्यं प्राह तदा देवी प्रसन्नाऽहं महामते । किं तेऽभीष्टं ददाम्यद्य प्रार्थयाशु मनोगतम्

vaiśyaṃ prāha tadā devī prasannā'haṃ mahāmate | kiṃ te'bhīṣṭaṃ dadāmyadya prārthayāśu manogatam

व्यास उवाच। तच्छ्रुत्वा वचनं राजा तामुवाच मुदान्वितः । देहि मेऽद्य निजं राज्यं हतशत्रुबलं बलात्

vyāsa uvāca| tacchrutvā vacanaṃ rājā tāmuvāca mudānvitaḥ | dehi me'dya nijaṃ rājyaṃ hataśatrubalaṃ balāt

तमुवाच तदा देवी गच्छ राजन्निजं गृहम् । शत्रवः क्षीणसत्त्वास्ते गमिष्यंति पराजिताः

tamuvāca tadā devī gaccha rājannijaṃ gṛham | śatravaḥ kṣīṇasattvāste gamiṣyaṃti parājitāḥ

मंत्रिणस्तु समागत्य ते पतिष्यंति पादयोः । कुरु राज्यं महाभाग नगरे स्वं यथासुखम्

maṃtriṇastu samāgatya te patiṣyaṃti pādayoḥ | kuru rājyaṃ mahābhāga nagare svaṃ yathāsukham

कृत्वा राज्यं सुविपुलं वर्षाणामयुतं नृप । देहान्ते जन्म संप्राप्य सूर्याच्च भविता मनुः

kṛtvā rājyaṃ suvipulaṃ varṣāṇāmayutaṃ nṛpa | dehānte janma saṃprāpya sūryācca bhavitā manuḥ

व्यास उवाच। वैश्यस्तामप्युवाचेदं कृतांजलिपुट: शुचिः । न मे गृहेण कार्यं वै न पुत्रेण धनेन वा

vyāsa uvāca| vaiśyastāmapyuvācedaṃ kṛtāṃjalipuṭa: śuciḥ | na me gṛheṇa kāryaṃ vai na putreṇa dhanena vā

सर्वं बंधकरं मातः स्वप्नवन्नश्वरं स्फुटम् । ज्ञानं मे देहि विशदं मोक्षदं बंधनाशनम्

sarvaṃ baṃdhakaraṃ mātaḥ svapnavannaśvaraṃ sphuṭam | jñānaṃ me dehi viśadaṃ mokṣadaṃ baṃdhanāśanam

असारेऽस्मिंश्च संसारे मूढा मज्जंति पामराः । पंडिता: संतरंतीह तस्मान्नेच्छन्ति संसृतिम्

asāre'smiṃśca saṃsāre mūḍhā majjaṃti pāmarāḥ | paṃḍitā: saṃtaraṃtīha tasmānnecchanti saṃsṛtim

व्यास उवाच। तदाकर्ण्य महामाया वैश्यं प्राह पुरःस्थितम् । वैश्ववर्य तव ज्ञानं भविष्यति न संशयः

vyāsa uvāca| tadākarṇya mahāmāyā vaiśyaṃ prāha puraḥsthitam | vaiśvavarya tava jñānaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

इति दत्त्वा वरं ताभ्यां तत्रैवांतरधीयत । अदर्शनं गतायां तु राजा तं मुनिसत्तमम्

iti dattvā varaṃ tābhyāṃ tatraivāṃtaradhīyata | adarśanaṃ gatāyāṃ tu rājā taṃ munisattamam

प्रणम्य हयमारुह्य गमनाय मनो दधे । तदैव तस्य सचिवास्तत्रागत्य नृपं प्रजाः

praṇamya hayamāruhya gamanāya mano dadhe | tadaiva tasya sacivāstatrāgatya nṛpaṃ prajāḥ

प्रणेमुर्विनयोपेतास्तमूचुः प्रांजलिस्थिताः । राजंस्ते शत्रवः सर्वे पापाच्च निहता रणे

praṇemurvinayopetāstamūcuḥ prāṃjalisthitāḥ | rājaṃste śatravaḥ sarve pāpācca nihatā raṇe

राज्यं निष्कंटकं भूप कुरुष्व पुरमास्थितः । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा नत्वा तं मुनिसत्तमम्

rājyaṃ niṣkaṃṭakaṃ bhūpa kuruṣva puramāsthitaḥ | tacchrutvā vacanaṃ rājā natvā taṃ munisattamam

आपृच्छ्य निर्ययौ तत्र मंत्रिभिः परिवारितः । संप्राप्य च निजं राज्यं दारान्स्वजनबांधवान्

āpṛcchya niryayau tatra maṃtribhiḥ parivāritaḥ | saṃprāpya ca nijaṃ rājyaṃ dārānsvajanabāṃdhavān

बुभुजे पृथिवीं सर्वां ततः सागरमेखलाम् । वैश्योऽपि ज्ञानमासाद्य मुक्तसंगः समंततः

bubhuje pṛthivīṃ sarvāṃ tataḥ sāgaramekhalām | vaiśyo'pi jñānamāsādya muktasaṃgaḥ samaṃtataḥ

कालातिवाहनं तत्र मुक्तबंधश्चकार ह। तीर्थेषु विचरन्गायन्भगवत्या गुणानथ

kālātivāhanaṃ tatra muktabaṃdhaścakāra ha| tīrtheṣu vicarangāyanbhagavatyā guṇānatha

एतत्ते कथितं देव्याश्चरितं परमाद्भुतम् । आराधनफलप्राप्तिर्यथावद्भूपवैश्ययोः

etatte kathitaṃ devyāścaritaṃ paramādbhutam | ārādhanaphalaprāptiryathāvadbhūpavaiśyayoḥ

दैत्यानां हननं प्रोक्तं प्रादुर्भावस्तथा शुभः । एवंप्रभावा सा देवी भक्तानामभयप्रदा

daityānāṃ hananaṃ proktaṃ prādurbhāvastathā śubhaḥ | evaṃprabhāvā sā devī bhaktānāmabhayapradā

यः शृणोति नरो नित्यमेतदाख्यानमुत्तमम् । संप्राप्नोति नरः सत्यं संसारसुखमद्भुतम्

yaḥ śṛṇoti naro nityametadākhyānamuttamam | saṃprāpnoti naraḥ satyaṃ saṃsārasukhamadbhutam

ज्ञानदं मोक्षदं चैव कीर्तिदं सुखदं तथा । पावनं श्रवणान्नूनमेतदाख्यानमद्भुतम्

jñānadaṃ mokṣadaṃ caiva kīrtidaṃ sukhadaṃ tathā | pāvanaṃ śravaṇānnūnametadākhyānamadbhutam

अखिलार्थप्रदं नॄणां सर्वधर्मसमावृतम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां कारणं परमं मतम्

akhilārthapradaṃ nṝṇāṃ sarvadharmasamāvṛtam | dharmārthakāmamokṣāṇāṃ kāraṇaṃ paramaṃ matam

सूत उवाच। जनमेजयेन राज्ञाऽसौ पृष्टः सत्यवतीसुतः । उवाच संहितां दिव्यां व्यासः सर्वार्थतत्त्ववित्

sūta uvāca| janamejayena rājñā'sau pṛṣṭaḥ satyavatīsutaḥ | uvāca saṃhitāṃ divyāṃ vyāsaḥ sarvārthatattvavit

चरितं चंडिकायास्तु शुम्भदैत्यवधाश्रितम् । कथयामास भगवान्कृष्णः कारुणिको मुनिः ॥ इति वः कथितः सारः पुराणानां मुनीश्वराः

caritaṃ caṃḍikāyāstu śumbhadaityavadhāśritam | kathayāmāsa bhagavānkṛṣṇaḥ kāruṇiko muniḥ || iti vaḥ kathitaḥ sāraḥ purāṇānāṃ munīśvarāḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां पञ्चमस्कन्धे पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaskandhe pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

व्योमांकाभ्रद्विसंख्यातः २०९० श्लोकैर्व्यासेन धीमता । देवीभागवतस्यास्य पञ्चमस्कन्ध ईरितः

vyomāṃkābhradvisaṃkhyātaḥ 2090 ślokairvyāsena dhīmatā | devībhāgavatasyāsya pañcamaskandha īritaḥ

अध्यायः ०१

त्रिशिरसस्तपोभङ्गाय देवराजेन्द्रद्वारा नानोपायचिन्तनवर्णनम् ऋषय ऊचुः सूत सूत महाभाग मिष्टं ते वचनामृतम् । न तृप्ताः स्मो वयं पीत्वा द्वैपायनकृतं शुभम्

triśirasastapobhaṅgāya devarājendradvārā nānopāyacintanavarṇanam ṛṣaya ūcuḥ sūta sūta mahābhāga miṣṭaṃ te vacanāmṛtam | na tṛptāḥ smo vayaṃ pītvā dvaipāyanakṛtaṃ śubham

पुनस्त्वां प्रष्टुमिच्छामः कथां पौराणिकीं शुभाम् । वेदेऽपि कथितां रम्यां प्रसिद्धां पापनाशिनीम्

punastvāṃ praṣṭumicchāmaḥ kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | vede'pi kathitāṃ ramyāṃ prasiddhāṃ pāpanāśinīm

वृत्रासुर इति ख्यातो वीर्यवांस्त्वष्टुरात्मजः । स कथं निहतः संख्ये वासवेन महात्मना

vṛtrāsura iti khyāto vīryavāṃstvaṣṭurātmajaḥ | sa kathaṃ nihataḥ saṃkhye vāsavena mahātmanā

त्वष्टा वै सुरपक्षीयस्तत्पुत्रो बलवत्तरः । शक्रेण घातितः कस्माद्‌ब्रह्मयोनिर्महाबलः

tvaṣṭā vai surapakṣīyastatputro balavattaraḥ | śakreṇa ghātitaḥ kasmādbrahmayonirmahābalaḥ

देवाः सत्त्वगुणोत्पना मानुषा राजसाः स्मृताः । तिर्यञ्चस्तामसाः प्रोक्ताः पुराणागमवादिभिः

devāḥ sattvaguṇotpanā mānuṣā rājasāḥ smṛtāḥ | tiryañcastāmasāḥ proktāḥ purāṇāgamavādibhiḥ

विरोधोऽत्र महान् भाति नूनं शतमखेन ह । छलेन बलवान् वृत्रः शक्रेण विनिपातितः

virodho'tra mahān bhāti nūnaṃ śatamakhena ha | chalena balavān vṛtraḥ śakreṇa vinipātitaḥ

विष्णुः प्रेरयिता तत्र स तु सत्त्वधरः परः । प्रविष्टः पविमध्ये स छद्मना भगवान् प्रभुः

viṣṇuḥ prerayitā tatra sa tu sattvadharaḥ paraḥ | praviṣṭaḥ pavimadhye sa chadmanā bhagavān prabhuḥ

सन्धिं विधाय स ह्येवं मन्त्रितोऽसौ महाबलः । हरिभ्यां सत्यमुत्सृज्य जलफेनेन शातितः

sandhiṃ vidhāya sa hyevaṃ mantrito'sau mahābalaḥ | haribhyāṃ satyamutsṛjya jalaphenena śātitaḥ

कृतमिन्द्रेण हरिणा किमेतत्सूत साहसम् । महान्तोऽपि च मोहेन वञ्चिताः पापबुद्धयः

kṛtamindreṇa hariṇā kimetatsūta sāhasam | mahānto'pi ca mohena vañcitāḥ pāpabuddhayaḥ

अन्यायवर्तिनोऽत्यर्थं भवन्ति सुरसत्तमाः । सदाचारेण युक्तेन देवाः शिष्टत्वमागताः

anyāyavartino'tyarthaṃ bhavanti surasattamāḥ | sadācāreṇa yuktena devāḥ śiṣṭatvamāgatāḥ

एवं विशिष्टधर्मेण शिष्टत्वं कीदृशं पुनः । हत्वा वृत्रं तु विश्वस्तं शक्रेण छद्मना पुनः

evaṃ viśiṣṭadharmeṇa śiṣṭatvaṃ kīdṛśaṃ punaḥ | hatvā vṛtraṃ tu viśvastaṃ śakreṇa chadmanā punaḥ

प्राप्तं पापफलं नो वा ब्रह्महत्यासमुद्‌भवम् । किं च त्वया पुरा प्रोक्तं वृत्रासुरवधः कृतः

prāptaṃ pāpaphalaṃ no vā brahmahatyāsamudbhavam | kiṃ ca tvayā purā proktaṃ vṛtrāsuravadhaḥ kṛtaḥ

श्रीदेव्या इति तच्चापि चित्तं मोहयतीह नः । सूत उवाच शृण्वन्तु मुनयो वृत्तं वृत्रासुरवधाश्रयम्

śrīdevyā iti taccāpi cittaṃ mohayatīha naḥ | sūta uvāca śṛṇvantu munayo vṛttaṃ vṛtrāsuravadhāśrayam

यथेन्द्रेण च सम्प्राप्तं दुःखं हत्यासमुद्‌भवम् । एवमेव पुरा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः

yathendreṇa ca samprāptaṃ duḥkhaṃ hatyāsamudbhavam | evameva purā pṛṣṭo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ

पारीक्षितेन राज्ञापि स यदाह च तद्‌ब्रुवे । जनमेजय उवाच कथं वृत्रासुरः पूर्वं हतो मघवता मुने

pārīkṣitena rājñāpi sa yadāha ca tadbruve | janamejaya uvāca kathaṃ vṛtrāsuraḥ pūrvaṃ hato maghavatā mune

सहायं विष्णुमासाद्य छद्मना सात्त्विकेन ह । कथं च देव्या निहतो दैत्योऽसौ केन हेतुना

sahāyaṃ viṣṇumāsādya chadmanā sāttvikena ha | kathaṃ ca devyā nihato daityo'sau kena hetunā

कथमेकवधो द्वाभ्यां कृतः स्यान्मुनिपुङ्गव । तदेतच्छ्रोतुमिच्छामि परं कौतूहलं हि मे

kathamekavadho dvābhyāṃ kṛtaḥ syānmunipuṅgava | tadetacchrotumicchāmi paraṃ kautūhalaṃ hi me

महतां चरितं शृण्वन् को विरज्येत मानवः । कथयाम्बावैभवं त्वं वृत्रासुरवधाश्रितम्

mahatāṃ caritaṃ śṛṇvan ko virajyeta mānavaḥ | kathayāmbāvaibhavaṃ tvaṃ vṛtrāsuravadhāśritam

व्यास उवाच धन्योऽसि राजंस्तव बुद्धिरीदृशी जाता पुराणश्रवणेऽतिसादरा । पीत्वामृतं देववरास्तु सर्वथा पाने वितृष्णाः प्रभवन्ति वै पुनः

vyāsa uvāca dhanyo'si rājaṃstava buddhirīdṛśī jātā purāṇaśravaṇe'tisādarā | pītvāmṛtaṃ devavarāstu sarvathā pāne vitṛṣṇāḥ prabhavanti vai punaḥ

दिने दिने तेऽधिकभक्तिभावः कथासु राजन् महनीयकीर्तेः । श्रोता यदैकप्रवणः शृणोति वक्ता तदा प्रीतमना ब्रवीति

dine dine te'dhikabhaktibhāvaḥ kathāsu rājan mahanīyakīrteḥ | śrotā yadaikapravaṇaḥ śṛṇoti vaktā tadā prītamanā bravīti

युद्धं पुरा वासववृत्रयोर्यद्‌ वेदे प्रसिद्धं च तथा पुराणे । दुःखं सुरेन्द्रेण तथैव लब्धं हत्वा रिपुं त्वाष्ट्रमपापमेव

yuddhaṃ purā vāsavavṛtrayoryad vede prasiddhaṃ ca tathā purāṇe | duḥkhaṃ surendreṇa tathaiva labdhaṃ hatvā ripuṃ tvāṣṭramapāpameva

चित्रं किमत्र नृपते हरिवज्रभृद्‌भ्यां यच्छद्मना विनिहतस्त्रिशिरोऽथ वृत्रः । मायाबलेन मुनयोऽपि विमोहितास्ते चक्रुश्च निन्द्यमनिशं किल पापभीताः

citraṃ kimatra nṛpate harivajrabhṛdbhyāṃ yacchadmanā vinihatastriśiro'tha vṛtraḥ | māyābalena munayo'pi vimohitāste cakruśca nindyamaniśaṃ kila pāpabhītāḥ

विष्णुः सदैव कपटेन जघान दैत्यान् सत्त्वात्ममूर्तिरपि मोहमवाप्य कामम् । कोऽन्योऽस्ति तां भगवतीं मनसापि जेतुं शक्तः समस्तजनमोहकरीं भवानीम्

viṣṇuḥ sadaiva kapaṭena jaghāna daityān sattvātmamūrtirapi mohamavāpya kāmam | ko'nyo'sti tāṃ bhagavatīṃ manasāpi jetuṃ śaktaḥ samastajanamohakarīṃ bhavānīm

मत्स्यादियोनिषु सहस्रयुगेषु सद्यः साक्षाद्‌भवत्यपि यया विनियोजितोऽत्र । नारायणो नरसखो भगवाननन्तः कार्यं करोति विहिताविहितं कदाचित्

matsyādiyoniṣu sahasrayugeṣu sadyaḥ sākṣādbhavatyapi yayā viniyojito'tra | nārāyaṇo narasakho bhagavānanantaḥ kāryaṃ karoti vihitāvihitaṃ kadācit

देहं धनं गृहमिदं स्वजना मदीयं पुत्राः कलत्रमिति मोहमुपेत्य सर्वः । पुण्यं करोत्यथ च पापचयं करोति मायागुणैरतिबलैर्विकलीकृतो यत्

dehaṃ dhanaṃ gṛhamidaṃ svajanā madīyaṃ putrāḥ kalatramiti mohamupetya sarvaḥ | puṇyaṃ karotyatha ca pāpacayaṃ karoti māyāguṇairatibalairvikalīkṛto yat

न जातु मोहं क्षपितुं नरः क्षमः कश्चिद्‌भवेद्‌भूप परावरार्थवित् । विमोहितस्तैस्त्रिभिरेव मूलतो वशीकृतात्मा जगतीतले भृशम्

na jātu mohaṃ kṣapituṃ naraḥ kṣamaḥ kaścidbhavedbhūpa parāvarārthavit | vimohitastaistribhireva mūlato vaśīkṛtātmā jagatītale bhṛśam

अथ तौ मायया विष्णुवासवौ मोहितौ भृशम् । जघ्नतुश्छद्मना वृत्रं स्वार्थसाधनतत्परौ

atha tau māyayā viṣṇuvāsavau mohitau bhṛśam | jaghnatuśchadmanā vṛtraṃ svārthasādhanatatparau

तदहं सम्प्रवक्ष्यामि वृत्तान्तमवनीपते । कारणं पूर्ववैरस्य वृत्रवासवयोर्मिथः

tadahaṃ sampravakṣyāmi vṛttāntamavanīpate | kāraṇaṃ pūrvavairasya vṛtravāsavayormithaḥ

त्वष्टा प्रजापतिर्ह्यासीद्देवश्रेष्ठो महातपाः । देवानां कार्यकर्ता च निपुणो ब्राह्मणप्रियः

tvaṣṭā prajāpatirhyāsīddevaśreṣṭho mahātapāḥ | devānāṃ kāryakartā ca nipuṇo brāhmaṇapriyaḥ

स पुत्रं वै त्रिशिरसमिन्द्रद्वेषात्किलासृजत् । विश्वरूपेति विख्यातं नाम्ना रूपेण मोहनम्

sa putraṃ vai triśirasamindradveṣātkilāsṛjat | viśvarūpeti vikhyātaṃ nāmnā rūpeṇa mohanam

त्रिभिः स वदनैः श्रेष्ठैर्व्यरोचत मनोहरैः । त्रिभिर्भिन्नानि कार्याणि मुखैः समकरोन्मुनिः

tribhiḥ sa vadanaiḥ śreṣṭhairvyarocata manoharaiḥ | tribhirbhinnāni kāryāṇi mukhaiḥ samakaronmuniḥ

वेदानेकेन सोऽधीते सुरां चैकेन सोऽपिबत् । तृतीयेन दिशः सर्वा युगपच्च निरीक्षते

vedānekena so'dhīte surāṃ caikena so'pibat | tṛtīyena diśaḥ sarvā yugapacca nirīkṣate

त्रिशिरा भोगमुत्सृज्य तपश्चक्रे सुदुष्करम् । तपस्वी स मृदुर्दान्तो धर्ममेव समाश्रितः

triśirā bhogamutsṛjya tapaścakre suduṣkaram | tapasvī sa mṛdurdānto dharmameva samāśritaḥ

पञ्चाग्निसाधनं काले पादपाग्रे निवेशनम् । जलमध्ये निवासं च हेमन्ते शिशिरे तथा

pañcāgnisādhanaṃ kāle pādapāgre niveśanam | jalamadhye nivāsaṃ ca hemante śiśire tathā

निराहारो जितात्मासौ त्यक्तसर्वपरिग्रहः । तपश्चचार मेधावी दुष्करं मन्दबुद्धिभिः

nirāhāro jitātmāsau tyaktasarvaparigrahaḥ | tapaścacāra medhāvī duṣkaraṃ mandabuddhibhiḥ

तं च दृष्ट्वा तपस्यन्तं खेदमाप शचीपतिः । विषादमगमत्तत्र शक्रोऽयं मास्मभूदिति

taṃ ca dṛṣṭvā tapasyantaṃ khedamāpa śacīpatiḥ | viṣādamagamattatra śakro'yaṃ māsmabhūditi

दृष्ट्वा तस्य तपो वीर्यं सत्यं चामिततेजसः । चिन्तां च महतीं प्राप ह्यनिशं पाकशासनः

dṛṣṭvā tasya tapo vīryaṃ satyaṃ cāmitatejasaḥ | cintāṃ ca mahatīṃ prāpa hyaniśaṃ pākaśāsanaḥ

विवर्धमानस्त्रिशिरा मामयं शातयिष्यति । नोपेक्ष्यः सर्वथा शत्रुर्वर्धमानबलो बुधैः

vivardhamānastriśirā māmayaṃ śātayiṣyati | nopekṣyaḥ sarvathā śatrurvardhamānabalo budhaiḥ

तस्मादुपायः कर्तव्यस्तपोनाशाय साम्प्रतम् । कामस्तु तपसां शत्रुः कामान्नश्यति वै तपः

tasmādupāyaḥ kartavyastaponāśāya sāmpratam | kāmastu tapasāṃ śatruḥ kāmānnaśyati vai tapaḥ

तथैवाद्य प्रकर्तव्यं भोगासक्तो भवेद्यथा । इति सञ्चिन्त्य मनसा बुद्धिमान्बलमर्दनः

tathaivādya prakartavyaṃ bhogāsakto bhavedyathā | iti sañcintya manasā buddhimānbalamardanaḥ

आज्ञापयत्सोऽप्सरसस्त्वाष्ट्रपुत्रप्रलोभने । उर्वशीं मेनकां रम्भां घृताचीं च तिलोत्तमाम्

ājñāpayatso'psarasastvāṣṭraputrapralobhane | urvaśīṃ menakāṃ rambhāṃ ghṛtācīṃ ca tilottamām

समाहूयाब्रवीच्छक्रस्तास्तदा रूपगर्विताः । प्रियं कुरुध्वं मे सर्वाः कार्येऽद्य समुपस्थिते

samāhūyābravīcchakrastāstadā rūpagarvitāḥ | priyaṃ kurudhvaṃ me sarvāḥ kārye'dya samupasthite

यत्तो मेऽद्य महाञ्छत्रुस्तपस्तपति दुर्जयः । कार्यं कुरुत गच्छध्वं प्रलोभयत माचिरम्

yatto me'dya mahāñchatrustapastapati durjayaḥ | kāryaṃ kuruta gacchadhvaṃ pralobhayata māciram

शृङ्गारवेषैर्विविधैर्हावैर्देहसमुद्‌भवैः । प्रलोभयत भद्रं वः शमयध्वं ज्वरं मम

śṛṅgāraveṣairvividhairhāvairdehasamudbhavaiḥ | pralobhayata bhadraṃ vaḥ śamayadhvaṃ jvaraṃ mama

अस्वस्थोऽहं महाभागास्तस्य ज्ञात्वा तपोबलम् । बलवानासनं मेऽद्य ग्रहीष्यत्यविलम्बितः

asvastho'haṃ mahābhāgāstasya jñātvā tapobalam | balavānāsanaṃ me'dya grahīṣyatyavilambitaḥ

भयं मे समुपायातं क्षिप्रं नाशयताबलाः । उपकुर्वन्तु सहिताः कार्येऽद्य समुपस्थिते

bhayaṃ me samupāyātaṃ kṣipraṃ nāśayatābalāḥ | upakurvantu sahitāḥ kārye'dya samupasthite

तच्छ्रुत्वा वचनं नार्य ऊचुस्तं प्रणताः पुरः । मा भयं कुरु देवेश यतिष्यामः प्रलोभने

tacchrutvā vacanaṃ nārya ūcustaṃ praṇatāḥ puraḥ | mā bhayaṃ kuru deveśa yatiṣyāmaḥ pralobhane

यथा न स्याद्‌भयं तस्मात्तथा कार्यं महाद्युते । नृत्यगीतविहारैश्च मुनेस्तस्य प्रलोभने

yathā na syādbhayaṃ tasmāttathā kāryaṃ mahādyute | nṛtyagītavihāraiśca munestasya pralobhane

कटाक्षैरङ्गभेदैश्च मोहयित्वा मुनिं विभो । लोलुपं वशमस्माकं करिष्यामो नियन्त्रितम्

kaṭākṣairaṅgabhedaiśca mohayitvā muniṃ vibho | lolupaṃ vaśamasmākaṃ kariṣyāmo niyantritam

व्यास उवाच इत्याभाष्य हरिं नार्यो ययुस्त्रिशिरसोऽन्तिकम् । कुर्वन्त्यो विविधान्भावान्कामशास्त्रोचितानपि

vyāsa uvāca ityābhāṣya hariṃ nāryo yayustriśiraso'ntikam | kurvantyo vividhānbhāvānkāmaśāstrocitānapi

गायन्त्यस्तालभेदैस्ता नृत्यन्त्यः पुरतो मुनेः । तं प्रलोभयितुं चक्रुर्नानाभावान्वराङ्गनाः

gāyantyastālabhedaistā nṛtyantyaḥ purato muneḥ | taṃ pralobhayituṃ cakrurnānābhāvānvarāṅganāḥ

नापश्यत्स तपोराशिरङ्गनानां विडम्बनम् । इन्द्रियाणि वशे कृत्वा मूकान्धबधिरः स्थितः

nāpaśyatsa taporāśiraṅganānāṃ viḍambanam | indriyāṇi vaśe kṛtvā mūkāndhabadhiraḥ sthitaḥ

दिनानि कतिचित्तस्थुर्नार्यस्तस्याश्रमे वरे । कुर्वन्त्यो गाननृत्यादिप्रपञ्चानतिमोहदान्

dināni katicittasthurnāryastasyāśrame vare | kurvantyo gānanṛtyādiprapañcānatimohadān

न चचाल यदा कामं ध्यानाच्च त्रिशिरा मुनिः । परावृत्य तदा देव्यः पुनः शक्रमुपस्थिताः

na cacāla yadā kāmaṃ dhyānācca triśirā muniḥ | parāvṛtya tadā devyaḥ punaḥ śakramupasthitāḥ

कृताञ्जलिपुटाः सर्वा देवराजमथाब्रुवन् । श्रान्ता दीना भयत्रस्ता विवर्णवदना भृशम्

kṛtāñjalipuṭāḥ sarvā devarājamathābruvan | śrāntā dīnā bhayatrastā vivarṇavadanā bhṛśam

देवदेव महाराज यत्‍नश्च परमः कृतः । न स शक्यो दुराधर्षो धैर्याच्चालयितुं विभो

devadeva mahārāja yatnaśca paramaḥ kṛtaḥ | na sa śakyo durādharṣo dhairyāccālayituṃ vibho

उपायोऽन्यः प्रकर्तव्यः सर्वथा पाकशासन । नास्माकं बलमेतस्मिंस्तापसे विजितेन्द्रिये

upāyo'nyaḥ prakartavyaḥ sarvathā pākaśāsana | nāsmākaṃ balametasmiṃstāpase vijitendriye

दिष्ट्या वयं न शप्ताः स्म यदनेन महात्मना । मुनिना वह्नितुल्येन तपसा द्योतितेन हि

diṣṭyā vayaṃ na śaptāḥ sma yadanena mahātmanā | muninā vahnitulyena tapasā dyotitena hi

विसृज्याप्सरसः शक्रश्चिन्तयामास मन्दधीः । तस्यैव च वधोपायं पापबुद्धिरसाम्प्रतम्

visṛjyāpsarasaḥ śakraścintayāmāsa mandadhīḥ | tasyaiva ca vadhopāyaṃ pāpabuddhirasāmpratam

विसृज्य लोकलज्जां स तथा पापभयं भृशम् । चकार पापबुद्धिं तु तद्वधाय महीपते

visṛjya lokalajjāṃ sa tathā pāpabhayaṃ bhṛśam | cakāra pāpabuddhiṃ tu tadvadhāya mahīpate

अध्यायः ०२

त्रिशिरवधानन्तरं वृत्रोत्पत्तिवर्णनम् व्यास उवाच अथ स लोभमुपेत्य सुराधिपः समधिगम्य गजासनसंस्थितः । त्रिशिरसं प्रति दुष्टमतिस्तदा मुनिमपश्यदमेयपराक्रमम्

triśiravadhānantaraṃ vṛtrotpattivarṇanam vyāsa uvāca atha sa lobhamupetya surādhipaḥ samadhigamya gajāsanasaṃsthitaḥ | triśirasaṃ prati duṣṭamatistadā munimapaśyadameyaparākramam

तमभिवीक्ष्य दृढासनसंस्थितं जितगिरं सुसमाधिवशं गतम् । रविविभावसुसन्निभमोजसा सुरपतिः परमापदमभ्यगात्

tamabhivīkṣya dṛḍhāsanasaṃsthitaṃ jitagiraṃ susamādhivaśaṃ gatam | ravivibhāvasusannibhamojasā surapatiḥ paramāpadamabhyagāt

कथमसौ विनिहन्तुमहो मया मुनिरपापमतिः किल सम्मतः । रिपुरयं सुसमिद्धतपोबलः कथमुपेक्ष्य इहासनकामुकः

kathamasau vinihantumaho mayā munirapāpamatiḥ kila sammataḥ | ripurayaṃ susamiddhatapobalaḥ kathamupekṣya ihāsanakāmukaḥ

इति विचिन्त्य पविं परमायुधं प्रति मुमोच मुनिं तपसि स्थितम् । शशिदिवाकरसन्निभमाशुगं त्रिशिरसं सुरसङ्घपतिः स्वयम्

iti vicintya paviṃ paramāyudhaṃ prati mumoca muniṃ tapasi sthitam | śaśidivākarasannibhamāśugaṃ triśirasaṃ surasaṅghapatiḥ svayam

तदभिघातहतः स धरातले किल पपात ममार च तापसः । शिखरिणः शिखरं कुलिशार्दितं निपतितं भुवि चाद्‌भुतदर्शनम्

tadabhighātahataḥ sa dharātale kila papāta mamāra ca tāpasaḥ | śikhariṇaḥ śikharaṃ kuliśārditaṃ nipatitaṃ bhuvi cādbhutadarśanam

तं निहत्य मुदमाप सुरेश- श्चुक्रुशुश्च मुनयस्तु संस्थिताः । हा हतेति भृशमार्तनिःस्वनाः किं कृतं शतमखेन पापिना

taṃ nihatya mudamāpa sureśa- ścukruśuśca munayastu saṃsthitāḥ | hā hateti bhṛśamārtaniḥsvanāḥ kiṃ kṛtaṃ śatamakhena pāpinā

विनापराधं तपसां निधिर्हतः शचीपतिः पापमतिर्दुरात्मा । फलं किलायं तरसा कृतस्य प्राप्नोतु पापी हननोद्‌भवस्य

vināparādhaṃ tapasāṃ nidhirhataḥ śacīpatiḥ pāpamatirdurātmā | phalaṃ kilāyaṃ tarasā kṛtasya prāpnotu pāpī hananodbhavasya

तं निहत्य तरसा सुरराजो निर्जगाम निजमन्दिरमाशु । स हतोऽपि विरराज महात्मा जीवमान इव तेजसां निधिः

taṃ nihatya tarasā surarājo nirjagāma nijamandiramāśu | sa hato'pi virarāja mahātmā jīvamāna iva tejasāṃ nidhiḥ

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ जीवन्तमिव वृत्रहा । चिन्तामापातिखिन्नाङ्गः किं वा जीवेदयं पुनः

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau jīvantamiva vṛtrahā | cintāmāpātikhinnāṅgaḥ kiṃ vā jīvedayaṃ punaḥ

विमृश्य मनसातीव तक्षाणं पुरतः स्थितम् । मघवा वीक्ष्य तं प्राह स्वकार्यसदृशं वचः

vimṛśya manasātīva takṣāṇaṃ purataḥ sthitam | maghavā vīkṣya taṃ prāha svakāryasadṛśaṃ vacaḥ

तक्षंश्छिन्धि शिरांस्यस्य कुरुष्व वचनं मम । मा जीवतु महातेजा भाति जीवन्निव स्वयम्

takṣaṃśchindhi śirāṃsyasya kuruṣva vacanaṃ mama | mā jīvatu mahātejā bhāti jīvanniva svayam

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य तक्षोवाच विगर्हयन् । तक्षोवाच महास्कन्धो भृशं भाति परशुर्न तरिष्यति

ityākarṇya vacastasya takṣovāca vigarhayan | takṣovāca mahāskandho bhṛśaṃ bhāti paraśurna tariṣyati

ततो नाहं करिष्यामि कार्यमेतद्विगर्हितम् । त्वया वै निन्दितं कर्म कृतं सद्‌भिर्विगर्हितम्

tato nāhaṃ kariṣyāmi kāryametadvigarhitam | tvayā vai ninditaṃ karma kṛtaṃ sadbhirvigarhitam

अहं बिभेमि पापाद्वै मृतस्यैव च मारणे । मृतोऽयं मुनिरस्त्येव शिरसः कृन्तनेन किम्

ahaṃ bibhemi pāpādvai mṛtasyaiva ca māraṇe | mṛto'yaṃ munirastyeva śirasaḥ kṛntanena kim

भयं किं तेऽत्र सञ्जातं पाकशासन कथ्यताम् । इन्द्र उवाच सजीव इव देहोऽयमाभाति विशदाकृतिः

bhayaṃ kiṃ te'tra sañjātaṃ pākaśāsana kathyatām | indra uvāca sajīva iva deho'yamābhāti viśadākṛtiḥ

तस्माद्‌बिभेमि मा जीवेन्मुनिः शत्रुरयं मम । तक्षोवाच नात्र किं त्रपसे विद्वन् क्रूरेणानेन कर्मणा

tasmādbibhemi mā jīvenmuniḥ śatrurayaṃ mama | takṣovāca nātra kiṃ trapase vidvan krūreṇānena karmaṇā

ऋषिपुत्रमिमं हत्वा ब्रह्महत्याभयं न किम् । इन्द्र उवाच प्रायश्चित्तं करिष्यामि पश्चात्पापक्षयाय वै

ṛṣiputramimaṃ hatvā brahmahatyābhayaṃ na kim | indra uvāca prāyaścittaṃ kariṣyāmi paścātpāpakṣayāya vai

शत्रुस्तु सर्वथा वध्यश्छलेनापि महामते । तक्षोवाच त्वं लोभाभिहतः पापं करोषि मघवन्निह

śatrustu sarvathā vadhyaśchalenāpi mahāmate | takṣovāca tvaṃ lobhābhihataḥ pāpaṃ karoṣi maghavanniha

तं विनाहं कथं पापं करोमि वद मे विभो । इन्द्र उवाच मखेषु खलु भागं ते करिष्यामि सदैव हि

taṃ vināhaṃ kathaṃ pāpaṃ karomi vada me vibho | indra uvāca makheṣu khalu bhāgaṃ te kariṣyāmi sadaiva hi

शिरः पशोस्तु ते भागं यज्ञे दास्यन्ति मानवाः । शुल्केनानेन छिन्धि त्वं शिरांस्यस्य कुरु प्रियम्

śiraḥ paśostu te bhāgaṃ yajñe dāsyanti mānavāḥ | śulkenānena chindhi tvaṃ śirāṃsyasya kuru priyam

व्यास उवाच एतच्छ्रुत्वा महेन्द्रस्य वचस्तक्षा मुदान्वितः । कुठारेण शिरांस्यस्य चकर्त सुदृढेन हि

vyāsa uvāca etacchrutvā mahendrasya vacastakṣā mudānvitaḥ | kuṭhāreṇa śirāṃsyasya cakarta sudṛḍhena hi

छिन्नानि त्रीणि शीर्षाणि पतितानि यदा भुवि । तेभ्यस्तु पक्षिणः क्षिप्रं विनिष्पेतुः सहस्रशः

chinnāni trīṇi śīrṣāṇi patitāni yadā bhuvi | tebhyastu pakṣiṇaḥ kṣipraṃ viniṣpetuḥ sahasraśaḥ

कलविङ्कास्तित्तिरयस्तथैव च कपिञ्जलाः । पृथक्पृथग्विनिष्पेतुर्मुखतस्तरसा तदा

kalaviṅkāstittirayastathaiva ca kapiñjalāḥ | pṛthakpṛthagviniṣpeturmukhatastarasā tadā

येन वेदानधीते स्म सोमं च पिबते तथा । तस्माद्वक्त्रात्किलोत्पेतुः सद्य एव कपिञ्जलाः

yena vedānadhīte sma somaṃ ca pibate tathā | tasmādvaktrātkilotpetuḥ sadya eva kapiñjalāḥ

येन सर्वा दिशः कामं पिबन्निव निरीक्षते । तस्मात्तु तित्तिरास्तत्र निःसृतास्तिग्मतेजसः

yena sarvā diśaḥ kāmaṃ pibanniva nirīkṣate | tasmāttu tittirāstatra niḥsṛtāstigmatejasaḥ

यत्सुरापं तु तद्वक्त्रं तस्मात्तु चटकाः किल । विनिष्पेतुस्त्रिशिरस एवं ते विहगा नृप

yatsurāpaṃ tu tadvaktraṃ tasmāttu caṭakāḥ kila | viniṣpetustriśirasa evaṃ te vihagā nṛpa

एवंविनिःसृतान्दृष्ट्वा तेभ्यः शक्रस्तदाण्डजान् । मुमोद मनसा राजन् जगाम त्रिदिवं पुनः

evaṃviniḥsṛtāndṛṣṭvā tebhyaḥ śakrastadāṇḍajān | mumoda manasā rājan jagāma tridivaṃ punaḥ

गते शक्रे तु तक्षापि स्वगृहं तरसा ययौ । यज्ञभागं परं लब्ध्वा मुदमाप महीपते

gate śakre tu takṣāpi svagṛhaṃ tarasā yayau | yajñabhāgaṃ paraṃ labdhvā mudamāpa mahīpate

इन्द्रोऽथ स्वगृहं गत्वा हत्वा शत्रुं महाबलम् । मेने कृतार्थमात्मानं ब्रह्महत्यामचिन्तयन्

indro'tha svagṛhaṃ gatvā hatvā śatruṃ mahābalam | mene kṛtārthamātmānaṃ brahmahatyāmacintayan

तं श्रुत्वा निहतं त्वष्टा पुत्रं परमधार्मिकम् । चुकोपातीव मनसा वचनं चेदमब्रवीत्

taṃ śrutvā nihataṃ tvaṣṭā putraṃ paramadhārmikam | cukopātīva manasā vacanaṃ cedamabravīt

अनागसं मुनिं यस्मात्पुत्रं निहतवान्मम । तस्मादुत्पादयिष्यामि तद्वधार्थं सुतं पुनः

anāgasaṃ muniṃ yasmātputraṃ nihatavānmama | tasmādutpādayiṣyāmi tadvadhārthaṃ sutaṃ punaḥ

सुराः पश्यन्तु मे वीर्यं तपसश्च बलं तथा । जानातु सर्वं पापात्मा स्वकृतस्य फलं महत्

surāḥ paśyantu me vīryaṃ tapasaśca balaṃ tathā | jānātu sarvaṃ pāpātmā svakṛtasya phalaṃ mahat

इत्युक्त्वाग्निं जुहावाथ मन्त्रैराथर्वणोदितैः । पुत्रस्योत्पादनार्थाय त्वष्टा क्रोधसमाकुलः

ityuktvāgniṃ juhāvātha mantrairātharvaṇoditaiḥ | putrasyotpādanārthāya tvaṣṭā krodhasamākulaḥ

कृते होमेऽष्टरात्रं तु सन्दीप्ताच्च विभावसोः । प्रादुर्बभूव तरसा पुरुषः पावकोपमः

kṛte home'ṣṭarātraṃ tu sandīptācca vibhāvasoḥ | prādurbabhūva tarasā puruṣaḥ pāvakopamaḥ

तं दृष्ट्वाग्रे सुतं त्वष्टा तेजोबलसमन्वितम् । वेगात्प्रकटितं वह्नेर्दीप्यमानमिवानलम्

taṃ dṛṣṭvāgre sutaṃ tvaṣṭā tejobalasamanvitam | vegātprakaṭitaṃ vahnerdīpyamānamivānalam

उवाच वचनं त्वष्टा सुतं वीक्ष्य पुरःस्थितम् । इन्द्रशत्रो विवर्धस्व प्रतापात्तपसो मम

uvāca vacanaṃ tvaṣṭā sutaṃ vīkṣya puraḥsthitam | indraśatro vivardhasva pratāpāttapaso mama

इत्युक्ते वचने त्वष्ट्रा क्रोधप्रज्वलितेन च । सोऽवर्धत दिवं स्तब्ध्वा वैश्वानरसमद्युतिः

ityukte vacane tvaṣṭrā krodhaprajvalitena ca | so'vardhata divaṃ stabdhvā vaiśvānarasamadyutiḥ

जातः स पर्वताकारः कालमृत्युसमः स्वराट् । किं करोमीति तं प्राह पितरं परमातुरम्

jātaḥ sa parvatākāraḥ kālamṛtyusamaḥ svarāṭ | kiṃ karomīti taṃ prāha pitaraṃ paramāturam

कुरु मे नामकं नाथ कार्यं कथय सुव्रत । चिन्तातुरोऽसि कस्मात्त्वं ब्रूहि मे शोककारणम्

kuru me nāmakaṃ nātha kāryaṃ kathaya suvrata | cintāturo'si kasmāttvaṃ brūhi me śokakāraṇam

नाशयाम्यद्य ते शोकमिति मे व्रतमाहितम् । तेन जातेन किं भूयः पिता भवति दुःखितः

nāśayāmyadya te śokamiti me vratamāhitam | tena jātena kiṃ bhūyaḥ pitā bhavati duḥkhitaḥ

पिबामि सागरं सद्यश्चूर्णयामि धराधरान् । उद्यन्तं वारयाम्यद्य तरणिं तिग्मतेजसम्

pibāmi sāgaraṃ sadyaścūrṇayāmi dharādharān | udyantaṃ vārayāmyadya taraṇiṃ tigmatejasam

हन्मीन्द्रं ससुरं सद्यो यमं वा देवतान्तरम् । क्षिपामि सागरे सर्वान्समुत्पाट्य च मेदिनीम्

hanmīndraṃ sasuraṃ sadyo yamaṃ vā devatāntaram | kṣipāmi sāgare sarvānsamutpāṭya ca medinīm

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य त्वष्टा पुत्रस्य पेशलम् । प्रत्युवाचातिमुदितस्तं सुतं पर्वतोपमम्

ityākarṇya vacastasya tvaṣṭā putrasya peśalam | pratyuvācātimuditastaṃ sutaṃ parvatopamam

वृजिनात्त्रातुमधुना यस्माच्छक्तोऽसि पुत्रक । तस्माद्‌वृत्र इति ख्यातं तव नाम भविष्यति

vṛjināttrātumadhunā yasmācchakto'si putraka | tasmādvṛtra iti khyātaṃ tava nāma bhaviṣyati

भ्राता तव महाभाग त्रिशिरा नाम तापसः । त्रीणि तस्य च शीर्षाणि ह्यभवन्वीर्यवन्ति च

bhrātā tava mahābhāga triśirā nāma tāpasaḥ | trīṇi tasya ca śīrṣāṇi hyabhavanvīryavanti ca

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वविद्याविशारदः । संस्थितस्तपसि प्रायस्त्रिलोकीविस्मयप्रदे

vedavedāṅgatattvajñaḥ sarvavidyāviśāradaḥ | saṃsthitastapasi prāyastrilokīvismayaprade

शक्रेण तु हतः सोऽद्य वज्रघातेन साम्प्रतम् । विनापराधं सहसा छिन्नानि मस्तकानि च

śakreṇa tu hataḥ so'dya vajraghātena sāmpratam | vināparādhaṃ sahasā chinnāni mastakāni ca

तस्मात्त्वं पुरुषव्याघ्र जहि शक्रं कृतागसम् । ब्रह्महत्यायुतं पापं निस्त्रपं दुर्मतिं शठम्

tasmāttvaṃ puruṣavyāghra jahi śakraṃ kṛtāgasam | brahmahatyāyutaṃ pāpaṃ nistrapaṃ durmatiṃ śaṭham

इत्युक्त्वा च तदा त्वष्टा पुत्रशोकसमाकुलः । आयुधानि च दिव्यानि चकार विविधानि च

ityuktvā ca tadā tvaṣṭā putraśokasamākulaḥ | āyudhāni ca divyāni cakāra vividhāni ca

ददावस्मै सहस्राक्षवधाय प्रबलानि च । खड्गशूलगदाशक्तितोमरप्रमुखानि वै

dadāvasmai sahasrākṣavadhāya prabalāni ca | khaḍgaśūlagadāśaktitomarapramukhāni vai

शार्ङ्ग धनुस्तथा बाणं परिघं पट्टिशं तथा । चक्रं दिव्यं सहस्रारं सुदर्शनसमप्रभम्

śārṅga dhanustathā bāṇaṃ parighaṃ paṭṭiśaṃ tathā | cakraṃ divyaṃ sahasrāraṃ sudarśanasamaprabham

तूणीरौ चाक्षयौ दिव्यौ कवचं चातिसुन्दरम् । रथं मेघप्रतीकाशं दृढं भारसहं जवम्

tūṇīrau cākṣayau divyau kavacaṃ cātisundaram | rathaṃ meghapratīkāśaṃ dṛḍhaṃ bhārasahaṃ javam

युद्धोपकरणं सर्वं कृत्वा पुत्राय पार्थिव । दत्त्वासौ प्रेरयामास त्वष्टा क्रोधसमन्वितः

yuddhopakaraṇaṃ sarvaṃ kṛtvā putrāya pārthiva | dattvāsau prerayāmāsa tvaṣṭā krodhasamanvitaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादलसाहक्त्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे त्रिशिरवधानन्तरं वृत्रोत्पत्तिवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādalasāhaktyāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe triśiravadhānantaraṃ vṛtrotpattivarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

ब्रह्मणः समाराधनाय त्वष्ट्रा वृत्रोपदेशवर्णनम् व्यास उवाच कृतस्वस्त्ययनो वृत्रो ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । निर्जगाम रथारूढो हन्तुं शक्रं महाबलः

brahmaṇaḥ samārādhanāya tvaṣṭrā vṛtropadeśavarṇanam vyāsa uvāca kṛtasvastyayano vṛtro brāhmaṇairvedapāragaiḥ | nirjagāma rathārūḍho hantuṃ śakraṃ mahābalaḥ

तदैव राक्षसाः क्रूराः पुरा देवपराजिताः । समाजग्मुश्च सेवार्थं वृत्रं ज्ञात्वा महाबलम्

tadaiva rākṣasāḥ krūrāḥ purā devaparājitāḥ | samājagmuśca sevārthaṃ vṛtraṃ jñātvā mahābalam

इन्द्रदूतास्तु तं दृष्ट्वा युद्धाय तु समागतम् । वेगादागत्य वृत्तान्तं शशंसुस्तस्य चेष्टितम्

indradūtāstu taṃ dṛṣṭvā yuddhāya tu samāgatam | vegādāgatya vṛttāntaṃ śaśaṃsustasya ceṣṭitam

दूता ऊचुः स्वामिञ्छीघ्रमिहायाति वृत्रो नाम रिपुस्तव । बलवान्स्यन्दने रूढस्त्वष्ट्रा चोत्पादितः किल

dūtā ūcuḥ svāmiñchīghramihāyāti vṛtro nāma ripustava | balavānsyandane rūḍhastvaṣṭrā cotpāditaḥ kila

अविचारेण नाशार्थं तव क्रोधान्वितेन वै । पुत्रघाताभितप्तेन दुःसहो राक्षसैर्युतः

avicāreṇa nāśārthaṃ tava krodhānvitena vai | putraghātābhitaptena duḥsaho rākṣasairyutaḥ

यत्‍नं कुरु महाभाग शीघ्रमायाति साम्प्रतम् । मेरुमन्दरसंकाशो घोरशब्दोऽतिदारुणः

yatnaṃ kuru mahābhāga śīghramāyāti sāmpratam | merumandarasaṃkāśo ghoraśabdo'tidāruṇaḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र भीता देवगणा भृशम् । आगत्योचुः सुरपतिं शृण्वन्तं दूतभाषितम्

etasminnantare tatra bhītā devagaṇā bhṛśam | āgatyocuḥ surapatiṃ śṛṇvantaṃ dūtabhāṣitam

गणाः ऊचुः मघवन् दुर्निमित्तानि भवन्ति त्रिदशालये । बहूनि भयशंसीनि पक्षिणां विरुतानि च

gaṇāḥ ūcuḥ maghavan durnimittāni bhavanti tridaśālaye | bahūni bhayaśaṃsīni pakṣiṇāṃ virutāni ca

काकगृध्रास्तथा श्येनाः कङ्काद्या दारुणाः खगाः । रुदन्ति विकृतैः शब्दैरुत्कारैर्भवनोपरि

kākagṛdhrāstathā śyenāḥ kaṅkādyā dāruṇāḥ khagāḥ | rudanti vikṛtaiḥ śabdairutkārairbhavanopari

चीचीकूचीति निनदान् कुर्वन्ति विहगा भृशम् । वाहनानां च नेत्रेभ्यो जलधाराः पतन्त्यधः

cīcīkūcīti ninadān kurvanti vihagā bhṛśam | vāhanānāṃ ca netrebhyo jaladhārāḥ patantyadhaḥ

श्रूयतेऽतिमहाञ्छब्दो रुदतीनां निशासु च । राक्षसीनां महाभाग भवनोपरि दारुणः

śrūyate'timahāñchabdo rudatīnāṃ niśāsu ca | rākṣasīnāṃ mahābhāga bhavanopari dāruṇaḥ

प्रपतन्ति ध्वजास्तूर्णं विना वातेन मानद । प्रभवन्ति महोत्पाता दिवि भूम्यन्तरिक्षजाः

prapatanti dhvajāstūrṇaṃ vinā vātena mānada | prabhavanti mahotpātā divi bhūmyantarikṣajāḥ

कृष्णाम्बरधरा नार्यो भ्रमन्ति च गृहे गृहे । यान्तु यान्तु गृहात्तूर्णं कुर्वन्त्यो विकृताननाः

kṛṣṇāmbaradharā nāryo bhramanti ca gṛhe gṛhe | yāntu yāntu gṛhāttūrṇaṃ kurvantyo vikṛtānanāḥ

रात्रौ स्वप्नेषु कान्तानां सुप्तानां निजमन्दिरे । केशाँल्लुनन्ति राक्षस्यो भीषयन्त्यो भृशातुराः

rātrau svapneṣu kāntānāṃ suptānāṃ nijamandire | keśām̐llunanti rākṣasyo bhīṣayantyo bhṛśāturāḥ

एवंविधानि देवेश भूकम्पोल्कादयस्तथा । गोमायवो रुदन्ति स्म निशायां भवनाङ्गणे

evaṃvidhāni deveśa bhūkampolkādayastathā | gomāyavo rudanti sma niśāyāṃ bhavanāṅgaṇe

सरटानां च जालानि प्रभवन्ति गृहे गृहे । अङ्गप्रस्फुरणादीनि दुर्निमित्तानि सर्वशः

saraṭānāṃ ca jālāni prabhavanti gṛhe gṛhe | aṅgaprasphuraṇādīni durnimittāni sarvaśaḥ

व्यास उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा चिन्तामाप सुरेश्वरः । बृहस्पतिं समाहूय पप्रच्छ च मनोगतम्

vyāsa uvāca iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā cintāmāpa sureśvaraḥ | bṛhaspatiṃ samāhūya papraccha ca manogatam

इन्द्र उवाच ब्रह्मन् किमुत घोराणि निमित्तानि भवन्ति वै । वाताश्च दारुणा वान्ति प्रपतन्त्युलकाः खतः

indra uvāca brahman kimuta ghorāṇi nimittāni bhavanti vai | vātāśca dāruṇā vānti prapatantyulakāḥ khataḥ

सर्वज्ञोऽसि महाभाग समर्थो विघ्ननाशने । बुद्धिमाञ्छास्त्रतत्त्वज्ञो देवतानां गुरुस्तथा

sarvajño'si mahābhāga samartho vighnanāśane | buddhimāñchāstratattvajño devatānāṃ gurustathā

कुरु शान्तिं विधानज्ञ शत्रुक्षयविधायिनीम् । यथा मे न भवेद्दुःखं तथा कार्यं विधीयताम्

kuru śāntiṃ vidhānajña śatrukṣayavidhāyinīm | yathā me na bhavedduḥkhaṃ tathā kāryaṃ vidhīyatām

बृहस्पतिरुवाच किं करोमि सहस्राक्ष त्वयाद्य दुष्कृतं कृतम् । अनागसं मुनिं हत्वा किं फलं समुपार्जितम्

bṛhaspatiruvāca kiṃ karomi sahasrākṣa tvayādya duṣkṛtaṃ kṛtam | anāgasaṃ muniṃ hatvā kiṃ phalaṃ samupārjitam

अत्युग्रं पुण्यपापानां फलं भवति सत्वरम् । विचार्य खलु कर्तव्यं कार्यं तद्‌भूतिमिच्छता

atyugraṃ puṇyapāpānāṃ phalaṃ bhavati satvaram | vicārya khalu kartavyaṃ kāryaṃ tadbhūtimicchatā

परोपतापनं कर्म न कर्तव्यं कदाचन । न सुखं विन्दते प्राणी परपीडापरायणः

paropatāpanaṃ karma na kartavyaṃ kadācana | na sukhaṃ vindate prāṇī parapīḍāparāyaṇaḥ

मोहाल्लोभाद्‌ब्रह्महत्या कृता शक्र त्वयाधुना । तस्य पापस्य सहसा फलमेतदुपागतम्

mohāllobhādbrahmahatyā kṛtā śakra tvayādhunā | tasya pāpasya sahasā phalametadupāgatam

अवध्यः सर्वदेवानां जातोऽसौ वृत्रसंज्ञकः । हन्तुं त्वां स समायाति दानवैर्बहुभिर्वृतः

avadhyaḥ sarvadevānāṃ jāto'sau vṛtrasaṃjñakaḥ | hantuṃ tvāṃ sa samāyāti dānavairbahubhirvṛtaḥ

आयुधानि च सर्वाणि वज्रतुल्यानि वासव । त्वष्ट्रा दत्तानि दिव्यानि गृहीत्वा समुपस्थितः

āyudhāni ca sarvāṇi vajratulyāni vāsava | tvaṣṭrā dattāni divyāni gṛhītvā samupasthitaḥ

समागच्छति दुर्धर्षो रथारूढः प्रतापवान् । देवेन्द्र प्रलयं कुर्वन्नास्य मृत्युर्भविष्यति

samāgacchati durdharṣo rathārūḍhaḥ pratāpavān | devendra pralayaṃ kurvannāsya mṛtyurbhaviṣyati

कोलाहलस्तदा जातस्तथा ब्रुवति वाक्पतौ । गन्धर्वाः किन्नरा यक्षा मुनयश्च तपोधनाः

kolāhalastadā jātastathā bruvati vākpatau | gandharvāḥ kinnarā yakṣā munayaśca tapodhanāḥ

सदनानि विहायैवामराः सर्वे पलायिताः । तद्‌दृष्ट्वा महदाश्चर्यं शक्रश्चिन्तापरायणः

sadanāni vihāyaivāmarāḥ sarve palāyitāḥ | taddṛṣṭvā mahadāścaryaṃ śakraścintāparāyaṇaḥ

आज्ञापयामास तदा सेनोद्योगाय सेवकान् । आनयध्वं वसून् रुद्रानश्विनौ च दिवाकरान्

ājñāpayāmāsa tadā senodyogāya sevakān | ānayadhvaṃ vasūn rudrānaśvinau ca divākarān

पूषणं च भगं वायुं कुबेरं वरुणं यमम् । विमानेषु समारुह्य सायुधाः सुरसत्तमाः

pūṣaṇaṃ ca bhagaṃ vāyuṃ kuberaṃ varuṇaṃ yamam | vimāneṣu samāruhya sāyudhāḥ surasattamāḥ

समागच्छन्तु तरसा शत्रुरायाति साम्प्रतम् । इत्याज्ञाप्य सुरपतिः समारुह्य गजोत्तमम्

samāgacchantu tarasā śatrurāyāti sāmpratam | ityājñāpya surapatiḥ samāruhya gajottamam

बृहस्पतिं पुरोधाय निर्गतो निजमन्दिरात् । तथैव त्रिदशाः सर्वे स्वं स्वं वाहनमास्थिताः

bṛhaspatiṃ purodhāya nirgato nijamandirāt | tathaiva tridaśāḥ sarve svaṃ svaṃ vāhanamāsthitāḥ

युद्धाय कृतसंकल्पा निर्ययुः शस्त्रपाणयः । वृत्रोऽथ दानवैर्युक्तः सम्प्राप्तो मानसोत्तरम्

yuddhāya kṛtasaṃkalpā niryayuḥ śastrapāṇayaḥ | vṛtro'tha dānavairyuktaḥ samprāpto mānasottaram

पर्वतं देवतावासं रम्यं पादपशोभितम् । इन्द्रोऽप्यागत्य संग्रामं चकार मानसोत्तरे

parvataṃ devatāvāsaṃ ramyaṃ pādapaśobhitam | indro'pyāgatya saṃgrāmaṃ cakāra mānasottare

पर्वते देवतायुक्तो वाचस्पतिपुरःसरः । तत्राभूद्दारुणं युद्धं वृत्रवासवयोस्तदा

parvate devatāyukto vācaspatipuraḥsaraḥ | tatrābhūddāruṇaṃ yuddhaṃ vṛtravāsavayostadā

गदासिपरिघैः पाशैर्बाणैः शक्तिपरश्वधैः । मानुषेण प्रमाणेन संग्रामः शरदां शतम्

gadāsiparighaiḥ pāśairbāṇaiḥ śaktiparaśvadhaiḥ | mānuṣeṇa pramāṇena saṃgrāmaḥ śaradāṃ śatam

बभूव भयदो नॄणामृषीणां भावितात्मनाम् । वरुणः प्रथमं भग्नस्ततो वायुगणः किल

babhūva bhayado nṝṇāmṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām | varuṇaḥ prathamaṃ bhagnastato vāyugaṇaḥ kila

यमो विभावसुः शक्रः सर्वे ते निर्गता रणात् । पलायनपरान् दृष्ट्वा देवानिन्द्रपुरोगमान्

yamo vibhāvasuḥ śakraḥ sarve te nirgatā raṇāt | palāyanaparān dṛṣṭvā devānindrapurogamān

वृत्रोऽपि पितरं प्रागादाश्रमस्थं मुदान्वितम् । प्रणम्य प्राह त्वष्टारं पितः कार्यं मया कृतम्

vṛtro'pi pitaraṃ prāgādāśramasthaṃ mudānvitam | praṇamya prāha tvaṣṭāraṃ pitaḥ kāryaṃ mayā kṛtam

देवा विनिर्जिताः सर्वे सेन्द्राः समरसंस्थिताः । विद्रुतास्ते गताः स्थानं यथा सिंहान्मृगा गजाः

devā vinirjitāḥ sarve sendrāḥ samarasaṃsthitāḥ | vidrutāste gatāḥ sthānaṃ yathā siṃhānmṛgā gajāḥ

इन्द्रः पदातिरगमन्मयानीतो गजोत्तमः । ऐरावतोऽयं भगवन् गृहाण द्विरदोत्तमम्

indraḥ padātiragamanmayānīto gajottamaḥ | airāvato'yaṃ bhagavan gṛhāṇa dviradottamam

न हतास्ते मया यस्मादयुक्तं भीतमारणम् । आज्ञापय पुनस्तात किं करोमि तवेप्सितम्

na hatāste mayā yasmādayuktaṃ bhītamāraṇam | ājñāpaya punastāta kiṃ karomi tavepsitam

निर्जरा निर्गताः सर्वे भयभीता श्रमातुराः । इन्द्रोऽप्यैरावतं त्यक्त्वा भयभीतः पलायितः

nirjarā nirgatāḥ sarve bhayabhītā śramāturāḥ | indro'pyairāvataṃ tyaktvā bhayabhītaḥ palāyitaḥ

व्यास उवाच इति पुत्रवचः श्रुत्वा त्वष्टा प्राह मुदान्वितः । पुत्रवानद्य जातोऽस्मि सफलं मम जीवितम्

vyāsa uvāca iti putravacaḥ śrutvā tvaṣṭā prāha mudānvitaḥ | putravānadya jāto'smi saphalaṃ mama jīvitam

त्वयाहं पावितः पुत्र गतो मे मानसो ज्वरः । निश्चलं मे मनो जातं दृष्ट्वा वीर्यं तवाद्‌भुतम्

tvayāhaṃ pāvitaḥ putra gato me mānaso jvaraḥ | niścalaṃ me mano jātaṃ dṛṣṭvā vīryaṃ tavādbhutam

शृणु वक्ष्याम्यहं पुत्र हितं तेऽद्य निशामय । तपः कुरु महाभाग सावधानः स्थिरासनः

śṛṇu vakṣyāmyahaṃ putra hitaṃ te'dya niśāmaya | tapaḥ kuru mahābhāga sāvadhānaḥ sthirāsanaḥ

विश्वासो नैव कर्तव्यः केषाञ्चित्पाकशासनः । शत्रुस्ते छलकर्तास्ति नानाभेदविशारदः

viśvāso naiva kartavyaḥ keṣāñcitpākaśāsanaḥ | śatruste chalakartāsti nānābhedaviśāradaḥ

तपसा प्राप्यते लक्ष्मीस्तपसा राज्यमुत्तमम् । तपसा बलवृद्धिः स्यात्संग्रामे विजयस्तथा

tapasā prāpyate lakṣmīstapasā rājyamuttamam | tapasā balavṛddhiḥ syātsaṃgrāme vijayastathā

आराध्य द्रुहिणं देवं लब्ध्वा वरमनुत्तमम् । जहि शक्रं दुराचारं ब्रह्महत्यासमावृतम्

ārādhya druhiṇaṃ devaṃ labdhvā varamanuttamam | jahi śakraṃ durācāraṃ brahmahatyāsamāvṛtam

सावधानः स्थिरो भूत्वा दातारं भज शङ्करम् । वाञ्छितं स वरं दद्यात्सन्तुष्टश्चतुराननः

sāvadhānaḥ sthiro bhūtvā dātāraṃ bhaja śaṅkaram | vāñchitaṃ sa varaṃ dadyātsantuṣṭaścaturānanaḥ

तोषयित्वा विश्वयोनिं ब्रह्माणममितौजसम् । अविनाशित्वमासाद्य जहि शक्रं कृतागसम्

toṣayitvā viśvayoniṃ brahmāṇamamitaujasam | avināśitvamāsādya jahi śakraṃ kṛtāgasam

वैरं मनसि मे पुत्र वर्तते सुतघातजम् । न शान्तिमनुगच्छामि न स्वपामि सुखेन ह

vairaṃ manasi me putra vartate sutaghātajam | na śāntimanugacchāmi na svapāmi sukhena ha

तापसो मे हतः पुत्रो निरागाः पाप्मना यतः । न विन्दामि सुखं वृत्र त्वं मामुद्धर दुःखितम्

tāpaso me hataḥ putro nirāgāḥ pāpmanā yataḥ | na vindāmi sukhaṃ vṛtra tvaṃ māmuddhara duḥkhitam

व्यास उवाच तदाकर्ण्य पितुर्वाक्यं वृत्रः क्रोधयुतस्तदा । आज्ञामादाय च पितुर्जगाम तपसे मुदा

vyāsa uvāca tadākarṇya piturvākyaṃ vṛtraḥ krodhayutastadā | ājñāmādāya ca piturjagāma tapase mudā

गन्धमादनमासाद्य पुण्यां देवधुनीं शुभाम् । स्नात्वा कुशासनं कृत्वा संस्थितश्च स्थिरासनः

gandhamādanamāsādya puṇyāṃ devadhunīṃ śubhām | snātvā kuśāsanaṃ kṛtvā saṃsthitaśca sthirāsanaḥ

त्यक्त्वान्नं वारिपानं च योगाभ्यासपरायणः । ध्यायन्विश्वसृजं चित्ते सोपविष्टः स्थिरासने

tyaktvānnaṃ vāripānaṃ ca yogābhyāsaparāyaṇaḥ | dhyāyanviśvasṛjaṃ citte sopaviṣṭaḥ sthirāsane

मघवा तं तपस्यन्तं ज्ञात्वा चिन्तातुरो ह्यभूत् । गन्धर्वान्प्रेषयामास विघ्नार्थं पाकशासनः

maghavā taṃ tapasyantaṃ jñātvā cintāturo hyabhūt | gandharvānpreṣayāmāsa vighnārthaṃ pākaśāsanaḥ

यक्षांश्च पन्नगान्सर्पान्किन्नरानमितौजसः । विद्याधरानप्सरसो देवदूताननेकशः

yakṣāṃśca pannagānsarpānkinnarānamitaujasaḥ | vidyādharānapsaraso devadūtānanekaśaḥ

उपायास्तैः कृताः सम्यक् तपोविघ्नाय मायिभिः । न चचाल ततो ध्यानात्त्वाष्ट्रः परमतापसः

upāyāstaiḥ kṛtāḥ samyak tapovighnāya māyibhiḥ | na cacāla tato dhyānāttvāṣṭraḥ paramatāpasaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां षष्ठस्कन्धे ब्रह्मणः समाराधनाय त्वष्ट्रा वृत्रोपदेशवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe brahmaṇaḥ samārādhanāya tvaṣṭrā vṛtropadeśavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

ब्रह्मनेतृत्वे सेन्द्रैः सुरैर्विष्णोः शरणगमनवर्णनम् व्यास उवाच निर्गतास्ते परावृत्तास्तपोविघ्नकराः सुराः । निराशाः कार्यसंसिद्ध्यै तं दृष्ट्वा दृढचेतसम्

brahmanetṛtve sendraiḥ surairviṣṇoḥ śaraṇagamanavarṇanam vyāsa uvāca nirgatāste parāvṛttāstapovighnakarāḥ surāḥ | nirāśāḥ kāryasaṃsiddhyai taṃ dṛṣṭvā dṛḍhacetasam

जाते वर्षशते पूर्णे ब्रह्मा लोकपितामहः । तत्राजगाम तरसा हंसारूढश्चतुर्मुखः

jāte varṣaśate pūrṇe brahmā lokapitāmahaḥ | tatrājagāma tarasā haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ

आगत्य तमुवाचेदं त्वष्ट्टपुत्र सुखी भव । त्यक्त्वा ध्यानं वरं ब्रूहि ददामि तव वाञ्छितम्

āgatya tamuvācedaṃ tvaṣṭṭaputra sukhī bhava | tyaktvā dhyānaṃ varaṃ brūhi dadāmi tava vāñchitam

तपसा तेऽद्य तुष्टोऽस्मि त्वां दृष्ट्वा चातिकर्शितम् । वरं वरय भद्रं ते मनोऽभिलषितं तव

tapasā te'dya tuṣṭo'smi tvāṃ dṛṣṭvā cātikarśitam | varaṃ varaya bhadraṃ te mano'bhilaṣitaṃ tava

व्यास उवाच वृत्रस्तदातिविशदां पुरतो निशम्य वाचं सुधासमरसां जगदेककर्तुः । सन्त्यज्य योगकलनां सहसोदतिष्ठ- त्सञ्जातहर्षनयनाश्रुकलाकलापः

vyāsa uvāca vṛtrastadātiviśadāṃ purato niśamya vācaṃ sudhāsamarasāṃ jagadekakartuḥ | santyajya yogakalanāṃ sahasodatiṣṭha- tsañjātaharṣanayanāśrukalākalāpaḥ

पादौ प्रणम्य शिरसा प्रणयाद्विधातु- र्बद्धाञ्जलिः पुरत एव समाससाद । प्रोवाच तं सुवरदं तपसा प्रसन्नं प्रेम्णातिगद्‌गदगिरा विनयेन नम्रः

pādau praṇamya śirasā praṇayādvidhātu- rbaddhāñjaliḥ purata eva samāsasāda | provāca taṃ suvaradaṃ tapasā prasannaṃ premṇātigadgadagirā vinayena namraḥ

प्राप्तं मया सकलदेवपदं प्रभोऽद्य यद्दर्शनं तव सुदुर्लभमाशु जातम् । वाञ्छास्ति नाथ मनसि प्रवणे दुरापा तां प्रब्रवीमि कमलासन वेत्सि भावम्

prāptaṃ mayā sakaladevapadaṃ prabho'dya yaddarśanaṃ tava sudurlabhamāśu jātam | vāñchāsti nātha manasi pravaṇe durāpā tāṃ prabravīmi kamalāsana vetsi bhāvam

मृत्युश्च मा भवतु मे किल लोहकाष्ठ- शुष्कार्द्रवंशनिचयैरपरैश्च शस्त्रैः । वृद्धि प्रयातु मम वीर्यमतीव युद्धे यस्माद्‌भवामि सबलैरमरैरजेयः

mṛtyuśca mā bhavatu me kila lohakāṣṭha- śuṣkārdravaṃśanicayairaparaiśca śastraiḥ | vṛddhi prayātu mama vīryamatīva yuddhe yasmādbhavāmi sabalairamarairajeyaḥ

व्यास उवाच इत्थं सम्प्रार्थितो ब्रह्मा तमाह प्रहसन्निव । उत्तिष्ठ गच्छ भद्रं ते वाञ्छितं सफलं सदा

vyāsa uvāca itthaṃ samprārthito brahmā tamāha prahasanniva | uttiṣṭha gaccha bhadraṃ te vāñchitaṃ saphalaṃ sadā

न शुष्केण न चार्द्रेण न पाषाणेन दारुणा । भविष्यति च ते मृत्युरिति सत्यं ब्रवीम्यहम्

na śuṣkeṇa na cārdreṇa na pāṣāṇena dāruṇā | bhaviṣyati ca te mṛtyuriti satyaṃ bravīmyaham

इति दत्त्वा वरं ब्रह्मा जगाम भुवनं परम् । वृत्रस्तु तं वरं लब्धा मुदितः स्वगृहं ययौ

iti dattvā varaṃ brahmā jagāma bhuvanaṃ param | vṛtrastu taṃ varaṃ labdhā muditaḥ svagṛhaṃ yayau

शशंस पितुरग्रे तद्वरदानं महामतिः । त्वष्टा तु मुदितः प्राप्तं पुत्रं प्राप्तवरं तदा

śaśaṃsa pituragre tadvaradānaṃ mahāmatiḥ | tvaṣṭā tu muditaḥ prāptaṃ putraṃ prāptavaraṃ tadā

स्वस्ति तेऽस्तु महाभाग जहि शक्रं रिपुं मम । हत्वागच्छ त्रिशिरसो हन्तारं पापसंयुतम्

svasti te'stu mahābhāga jahi śakraṃ ripuṃ mama | hatvāgaccha triśiraso hantāraṃ pāpasaṃyutam

भव त्वं त्रिदशाधीशः सम्प्राप्य विजयं रणे । ममाधिं छिन्धि विपुलं पुत्रनाशसमुद्‌भवम्

bhava tvaṃ tridaśādhīśaḥ samprāpya vijayaṃ raṇe | mamādhiṃ chindhi vipulaṃ putranāśasamudbhavam

जीवतो वाक्यकरणात्क्षयाहे भूरिभोजनात् । गयायां पिण्डदानाच्च त्रिभिः पुत्रस्य पुत्रता

jīvato vākyakaraṇātkṣayāhe bhūribhojanāt | gayāyāṃ piṇḍadānācca tribhiḥ putrasya putratā

तस्मात्पुत्र ममात्यर्थं दुःखं नाशितुमर्हसि । त्रिशिरा मम चित्तात्तु नापसर्पति कर्हिचित्

tasmātputra mamātyarthaṃ duḥkhaṃ nāśitumarhasi | triśirā mama cittāttu nāpasarpati karhicit

सुशीलः सत्यवादी च तापसो वेदवित्तमः । अपराधं विना तेन निहतः पापबुद्धिना

suśīlaḥ satyavādī ca tāpaso vedavittamaḥ | aparādhaṃ vinā tena nihataḥ pāpabuddhinā

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा वृत्रः परमदुर्जयः । रथमारुह्य तरसा निर्जगाम पितुर्गृहात्

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā vṛtraḥ paramadurjayaḥ | rathamāruhya tarasā nirjagāma piturgṛhāt

रणदुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खनादं महाबलम् । कारयित्वा प्रयाणं स चकार मदगर्वितः

raṇadundubhinirghoṣaṃ śaṅkhanādaṃ mahābalam | kārayitvā prayāṇaṃ sa cakāra madagarvitaḥ

निर्ययौ नयसंयुक्तः सेवकानिति संवदन् । हत्वा शक्रं ग्रहीष्यामि सुरराज्यमकण्टकम्

niryayau nayasaṃyuktaḥ sevakāniti saṃvadan | hatvā śakraṃ grahīṣyāmi surarājyamakaṇṭakam

इत्युक्त्वा निर्जगामाशु स्वसैन्यपरिवारितः । महता सैन्यनादेन भीषयन्नमरावतीम्

ityuktvā nirjagāmāśu svasainyaparivāritaḥ | mahatā sainyanādena bhīṣayannamarāvatīm

तमागच्छन्तमाज्ञाय तुराषाडपि सत्वरः । सेनोद्योगं भयत्रस्तः कारयामास भारत

tamāgacchantamājñāya turāṣāḍapi satvaraḥ | senodyogaṃ bhayatrastaḥ kārayāmāsa bhārata

सर्वानाहूय तरसा लोकपालानरिन्दमः । युद्धार्थं प्रेरयन्सर्वान्व्यरोचत महाद्युतिः

sarvānāhūya tarasā lokapālānarindamaḥ | yuddhārthaṃ prerayansarvānvyarocata mahādyutiḥ

गृध्रन्व्यूहं ततः कृत्वा संस्थितः पाकशासनः । तत्राजगाम वेगात्तु वृत्रः परबलार्दनः

gṛdhranvyūhaṃ tataḥ kṛtvā saṃsthitaḥ pākaśāsanaḥ | tatrājagāma vegāttu vṛtraḥ parabalārdanaḥ

देवदानवयोस्तावत्संग्रामस्तुमुलोऽभवत् । वृत्रवासवयोः संख्ये मनसा विजयैषिणोः

devadānavayostāvatsaṃgrāmastumulo'bhavat | vṛtravāsavayoḥ saṃkhye manasā vijayaiṣiṇoḥ

एवं परस्परं युद्धे सन्दीप्ते भयदे भृशम् । आकूतं देवताः प्रापुर्दैत्याश्च परमां मुदम्

evaṃ parasparaṃ yuddhe sandīpte bhayade bhṛśam | ākūtaṃ devatāḥ prāpurdaityāśca paramāṃ mudam

तोमरैर्भिन्दिपालैश्च खड्गैः परशुपट्टिशैः । जघ्नुः परस्परं देवदैत्या स्वस्ववरायुधैः

tomarairbhindipālaiśca khaḍgaiḥ paraśupaṭṭiśaiḥ | jaghnuḥ parasparaṃ devadaityā svasvavarāyudhaiḥ

एवं युद्धे वर्तमाने दारुणे लोमहर्षणे । शक्रं जग्राह सहसा वृत्रः क्रोधसमन्वितः

evaṃ yuddhe vartamāne dāruṇe lomaharṣaṇe | śakraṃ jagrāha sahasā vṛtraḥ krodhasamanvitaḥ

अपावृत्य मुखे क्षिप्त्वा स्थितो वृत्रः शतक्रतुम् । मुदितोऽभून्महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन्

apāvṛtya mukhe kṣiptvā sthito vṛtraḥ śatakratum | mudito'bhūnmahārāja pūrvavairamanusmaran

शक्रे ग्रस्तेऽथ वृत्रेण संभ्रान्ता निर्जरास्तदा । चुक्रुशः परमार्तास्ते हा शक्रेति मुहुर्मुहुः

śakre graste'tha vṛtreṇa saṃbhrāntā nirjarāstadā | cukruśaḥ paramārtāste hā śakreti muhurmuhuḥ

अपावृतं मुखे शक्रं ज्ञात्वा सर्वे दिवौकसः । बृहस्पतिं प्रणम्योचुर्दीना व्यथितचेतसः

apāvṛtaṃ mukhe śakraṃ jñātvā sarve divaukasaḥ | bṛhaspatiṃ praṇamyocurdīnā vyathitacetasaḥ

किं कर्तव्यं द्विजश्रेष्ठ त्वमस्माकं गुरुः परः । शक्रो ग्रस्तस्तु वृत्रेण रक्षितो देवतान्तरैः

kiṃ kartavyaṃ dvijaśreṣṭha tvamasmākaṃ guruḥ paraḥ | śakro grastastu vṛtreṇa rakṣito devatāntaraiḥ

विना शक्रेण किं कुर्मः सर्वे हीनपराक्रमाः । अभिचारं कुरु विभो सत्वरः शक्रमुक्तये

vinā śakreṇa kiṃ kurmaḥ sarve hīnaparākramāḥ | abhicāraṃ kuru vibho satvaraḥ śakramuktaye

बृहस्पतिरुवाच किं कर्तव्यं सुराः क्षिप्तो मुखमध्येऽस्ति वासवः । वृत्रेणोत्सादितो जीवन्नस्ति कोष्ठान्तरे रिपोः

bṛhaspatiruvāca kiṃ kartavyaṃ surāḥ kṣipto mukhamadhye'sti vāsavaḥ | vṛtreṇotsādito jīvannasti koṣṭhāntare ripoḥ

व्यास उवाच देवाश्चिन्तातुराः सर्वे तुरासाहं तथाकृतम् । दृष्ट्वा विमृश्य तरसा चक्रुर्यत्‍नं विमुक्तये

vyāsa uvāca devāścintāturāḥ sarve turāsāhaṃ tathākṛtam | dṛṣṭvā vimṛśya tarasā cakruryatnaṃ vimuktaye

असृजन्त महासत्त्वां जृम्भिकां रिपुनाशिनीम् । ततो विजृम्भमाणः स व्यावृतास्यो बभूव ह

asṛjanta mahāsattvāṃ jṛmbhikāṃ ripunāśinīm | tato vijṛmbhamāṇaḥ sa vyāvṛtāsyo babhūva ha

विजृम्भमाणस्य ततो वृत्रस्यास्यादवापतत् । स्वान्यङ्गान्यपि संक्षिप्य निष्क्रान्तो बलसूदनः

vijṛmbhamāṇasya tato vṛtrasyāsyādavāpatat | svānyaṅgānyapi saṃkṣipya niṣkrānto balasūdanaḥ

ततः प्रभृति लोकेषु जृम्भिका प्राणिसंस्थिता । जहृषुश्च सुराः सर्वे शक्रं दृष्ट्वा विनिर्गतम्

tataḥ prabhṛti lokeṣu jṛmbhikā prāṇisaṃsthitā | jahṛṣuśca surāḥ sarve śakraṃ dṛṣṭvā vinirgatam

ततः प्रववृते युद्धं तयोर्लोकभयप्रदम् । वर्षाणामयुतं यावद्दारुणं लोमहर्षणम्

tataḥ pravavṛte yuddhaṃ tayorlokabhayapradam | varṣāṇāmayutaṃ yāvaddāruṇaṃ lomaharṣaṇam

एकतश्च सुराः सर्वे युद्धाय समुपस्थिताः । एकतो बलवांस्त्वाष्ट्रः संग्रामे समवर्तत

ekataśca surāḥ sarve yuddhāya samupasthitāḥ | ekato balavāṃstvāṣṭraḥ saṃgrāme samavartata

यदा व्यवर्धत रणे वृत्रो वरमदावृतः । पराजितस्तदा शक्रस्तेजसा तस्य धर्षितः

yadā vyavardhata raṇe vṛtro varamadāvṛtaḥ | parājitastadā śakrastejasā tasya dharṣitaḥ

विव्यथे मघवा युद्धे ततः प्राप्य पराजयम् । विषादमगमन्देवा दृष्ट्वा शक्रं पराजितम्

vivyathe maghavā yuddhe tataḥ prāpya parājayam | viṣādamagamandevā dṛṣṭvā śakraṃ parājitam

जग्मुस्त्यक्त्वा रणं सर्वे देवा इन्द्रपुरोगमाः । गृहीतं देवसदनं वृत्रेणागत्य रंहसा

jagmustyaktvā raṇaṃ sarve devā indrapurogamāḥ | gṛhītaṃ devasadanaṃ vṛtreṇāgatya raṃhasā

देवोद्यानानिसर्वाणि भुङ्क्तेऽसौ दानवो बलात् । ऐरावतोऽपि दैत्येन गृहीतोऽसौ गजोत्तमः

devodyānānisarvāṇi bhuṅkte'sau dānavo balāt | airāvato'pi daityena gṛhīto'sau gajottamaḥ

विमानानि च सर्वाणि गृहीतानि विशाम्पते । उच्चैःश्रवा हयवरो जातस्तस्य वशे तदा

vimānāni ca sarvāṇi gṛhītāni viśāmpate | uccaiḥśravā hayavaro jātastasya vaśe tadā

कामधेनुः पारिजातो गणश्चाप्सरसां तथा । गृहीतं रत्‍नमात्रं तु तेन त्वष्ट्टसुतेन ह

kāmadhenuḥ pārijāto gaṇaścāpsarasāṃ tathā | gṛhītaṃ ratnamātraṃ tu tena tvaṣṭṭasutena ha

स्थानभ्रष्टाः सुराः सर्वे गिरिदुर्गेषु संस्थिताः । दुःखमापुः परिभ्रष्टा यज्ञभागात्सुरालयात्

sthānabhraṣṭāḥ surāḥ sarve giridurgeṣu saṃsthitāḥ | duḥkhamāpuḥ paribhraṣṭā yajñabhāgātsurālayāt

वृत्रः सुरपदं प्राप्य बभूव मदगर्वितः । त्वष्टातीव सुखं प्राप्य मुमोद सुतसंयुतः

vṛtraḥ surapadaṃ prāpya babhūva madagarvitaḥ | tvaṣṭātīva sukhaṃ prāpya mumoda sutasaṃyutaḥ

अमन्त्रयन्हितं देवा मुनिभिः सह भारत । किं कर्तव्यमिति प्राप्ते विचिन्त्य भयमोहिताः

amantrayanhitaṃ devā munibhiḥ saha bhārata | kiṃ kartavyamiti prāpte vicintya bhayamohitāḥ

जग्मुः कैलासमचलं सुराः शक्रसमन्विताः । महादेवं प्रणम्योचुः प्रह्वाः प्राञ्जलयो भृशम्

jagmuḥ kailāsamacalaṃ surāḥ śakrasamanvitāḥ | mahādevaṃ praṇamyocuḥ prahvāḥ prāñjalayo bhṛśam

देवदेव महादेव कृपासिन्धो महेश्वर । रक्षास्मान्भयभीतांस्तु वृत्रेणातिपराजितान्

devadeva mahādeva kṛpāsindho maheśvara | rakṣāsmānbhayabhītāṃstu vṛtreṇātiparājitān

गृहीतं देवसदनं तेन देव बलीयसा । किं कर्तव्यमतः शम्भो ब्रूहि सत्यं शिवाद्य नः

gṛhītaṃ devasadanaṃ tena deva balīyasā | kiṃ kartavyamataḥ śambho brūhi satyaṃ śivādya naḥ

किं कुर्मः क्व च गच्छामः स्थानभ्रष्टा महेश्वर । दुःखस्य नाधिगच्छामो विनाशोपायमीश्वर

kiṃ kurmaḥ kva ca gacchāmaḥ sthānabhraṣṭā maheśvara | duḥkhasya nādhigacchāmo vināśopāyamīśvara

साहाय्यं कुरु भूतेश व्यथिताः स्म कृपानिधे । वृत्रं जहि मदोत्सिक्तं वरदानबलाद्विभो

sāhāyyaṃ kuru bhūteśa vyathitāḥ sma kṛpānidhe | vṛtraṃ jahi madotsiktaṃ varadānabalādvibho

शिव उवाच ब्रह्माणं पुरतः कृत्वा वयं सर्वे हरेः क्षयम् । गत्वा समेत्य तं विष्णुं चिन्तयामो वधोद्यमम्

śiva uvāca brahmāṇaṃ purataḥ kṛtvā vayaṃ sarve hareḥ kṣayam | gatvā sametya taṃ viṣṇuṃ cintayāmo vadhodyamam

स शक्तश्च छलज्ञश्च बलवान्बुद्धिमत्तरः । शरण्यश्च दयाब्धिश्च वासुदेवो जनार्दनः

sa śaktaśca chalajñaśca balavānbuddhimattaraḥ | śaraṇyaśca dayābdhiśca vāsudevo janārdanaḥ

विना तं देवदेवेशं नार्थसिद्धिर्भविष्यति । तस्मात्तत्र च गन्तव्यं सर्वकार्यार्थसिद्धये

vinā taṃ devadeveśaṃ nārthasiddhirbhaviṣyati | tasmāttatra ca gantavyaṃ sarvakāryārthasiddhaye

व्यास उवाच इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे ब्रह्मा शक्रः सशङ्करः । जग्मुर्विष्णोः क्षयं देवाः शरण्यं भक्तवत्सलम्

vyāsa uvāca iti sañcintya te sarve brahmā śakraḥ saśaṅkaraḥ | jagmurviṣṇoḥ kṣayaṃ devāḥ śaraṇyaṃ bhaktavatsalam

गत्वा विष्णुपदं देवास्तुष्टुवुः परमेश्वरम् । हरिं पुरुषसूक्तेन वेदोक्तेन जगद्‌गुरुम्

gatvā viṣṇupadaṃ devāstuṣṭuvuḥ parameśvaram | hariṃ puruṣasūktena vedoktena jagadgurum

प्रत्यक्षोऽभूज्जगन्नाथस्तेषां स कमलापतिः । सम्मान्य च सुरान्सर्वानित्युवाच पुरःस्थितः

pratyakṣo'bhūjjagannāthasteṣāṃ sa kamalāpatiḥ | sammānya ca surānsarvānityuvāca puraḥsthitaḥ

किमागताः स्म लोकेशा हरब्रह्मसमन्विताः । कारणं कथयध्वं वः सर्वेषां सुरसत्तमाः

kimāgatāḥ sma lokeśā harabrahmasamanvitāḥ | kāraṇaṃ kathayadhvaṃ vaḥ sarveṣāṃ surasattamāḥ

व्यास उवाच इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं नोचुर्देवा रमापतिम् । चिन्ताविष्टाः स्थिताः प्रायः सर्वेप्राञ्जलयस्तथा

vyāsa uvāca iti śrutvā harervākyaṃ nocurdevā ramāpatim | cintāviṣṭāḥ sthitāḥ prāyaḥ sarveprāñjalayastathā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां षष्ठस्कन्धे ब्रह्मनेतृत्वे सेन्द्रैः सुरैर्विष्णोः शरणगमनवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe brahmanetṛtve sendraiḥ surairviṣṇoḥ śaraṇagamanavarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५

देवीसमाराधनाय देवकृतस्तुतिवर्णनम् व्यास उवाच तथा चिन्तातुरान्वीक्ष्य सर्वान्मर्वार्थतत्त्ववित् । प्राह प्रेमभरोद्‌भ्रान्तान्माधवो मेदिनीपते

devīsamārādhanāya devakṛtastutivarṇanam vyāsa uvāca tathā cintāturānvīkṣya sarvānmarvārthatattvavit | prāha premabharodbhrāntānmādhavo medinīpate

विष्णुरुवाच किं मौनमाश्रिता यूयं ब्रुवन्तु कारणं सुराः । सदसद्वापि यच्छ्रुत्वा यतिष्ये तन्निवारणे

viṣṇuruvāca kiṃ maunamāśritā yūyaṃ bruvantu kāraṇaṃ surāḥ | sadasadvāpi yacchrutvā yatiṣye tannivāraṇe

देवा ऊचुः किमज्ञातं तव विभो त्रिषु लोकेषु वर्तते । सर्वं वेद भवान्कार्यं किं पृच्छसि पुनः पुनः

devā ūcuḥ kimajñātaṃ tava vibho triṣu lokeṣu vartate | sarvaṃ veda bhavānkāryaṃ kiṃ pṛcchasi punaḥ punaḥ

त्वया पूर्वं बलिर्बद्धः शक्रो देवाधिपः कृतः । वामनं वपुरास्थाय क्रान्तं त्रिभुवनं पदैः

tvayā pūrvaṃ balirbaddhaḥ śakro devādhipaḥ kṛtaḥ | vāmanaṃ vapurāsthāya krāntaṃ tribhuvanaṃ padaiḥ

अमृतं त्वाहृतं विष्णो दैत्याश्च विनिपातिताः । त्वं प्रभुः सर्वदेवानां सर्वापद्विनिवारणे

amṛtaṃ tvāhṛtaṃ viṣṇo daityāśca vinipātitāḥ | tvaṃ prabhuḥ sarvadevānāṃ sarvāpadvinivāraṇe

विष्णुरुवाच न भेतव्यं सुरवरा वेद्म्युपायं सुसम्मतम् । तद्वधाय प्रवक्ष्यामि येन सौख्यं भविष्यति

viṣṇuruvāca na bhetavyaṃ suravarā vedmyupāyaṃ susammatam | tadvadhāya pravakṣyāmi yena saukhyaṃ bhaviṣyati

अवश्यं करणीयं मे भवतां हितमात्मना । बुद्ध्या बलेन चार्थेन येन केनच्छलेन वा

avaśyaṃ karaṇīyaṃ me bhavatāṃ hitamātmanā | buddhyā balena cārthena yena kenacchalena vā

उपायाः खलु चत्वारः कथितास्तत्त्वदर्शिभिः । सामादयः सुहृत्स्वेव दुर्हृदेषु विशेषतः

upāyāḥ khalu catvāraḥ kathitāstattvadarśibhiḥ | sāmādayaḥ suhṛtsveva durhṛdeṣu viśeṣataḥ

ब्रह्मणास्य वरो दत्तस्तपसाऽऽराधितेन च । दुर्जयत्वं च सम्प्राप्तं वरदानप्रभावतः

brahmaṇāsya varo dattastapasā''rādhitena ca | durjayatvaṃ ca samprāptaṃ varadānaprabhāvataḥ

अजेयः सर्वभूतानां त्वष्ट्रा समुपपादितः । ततो बलेन वृद्धिं स प्राप्तः परपुरञ्जयः

ajeyaḥ sarvabhūtānāṃ tvaṣṭrā samupapāditaḥ | tato balena vṛddhiṃ sa prāptaḥ parapurañjayaḥ

दुःसाध्योऽसौ सुराः शत्रुर्विना सामप्रतारणम् । प्रलोभ्य वशमानेयो हन्तव्यस्तु ततः परम्

duḥsādhyo'sau surāḥ śatrurvinā sāmapratāraṇam | pralobhya vaśamāneyo hantavyastu tataḥ param

गच्छध्वं सर्वगन्धर्वा यत्रास्ति बलवत्तरः । साम तस्य प्रयुञ्जध्वं तत एनं विजेष्यथ

gacchadhvaṃ sarvagandharvā yatrāsti balavattaraḥ | sāma tasya prayuñjadhvaṃ tata enaṃ vijeṣyatha

सङ्गम्य शपथात्कृत्वा विश्वास्य समयेन हि । मित्रत्वं च समाधाय हन्तव्यः प्रबलो रिपुः

saṅgamya śapathātkṛtvā viśvāsya samayena hi | mitratvaṃ ca samādhāya hantavyaḥ prabalo ripuḥ

अदृश्यः सम्प्रवेक्ष्यामि वज्रमस्य वरायुधम् । साहाय्यं च करिष्यामि शक्रस्याहं सुरोत्तमाः

adṛśyaḥ sampravekṣyāmi vajramasya varāyudham | sāhāyyaṃ ca kariṣyāmi śakrasyāhaṃ surottamāḥ

समयं च प्रतीक्षध्वं सर्वथैवायुषः क्षये । मरणं विबुधास्तस्य नान्यथा सम्भविष्यति

samayaṃ ca pratīkṣadhvaṃ sarvathaivāyuṣaḥ kṣaye | maraṇaṃ vibudhāstasya nānyathā sambhaviṣyati

गच्छध्वमृषिभिः सार्धं गन्धर्वाः कपटावृताः । इन्द्रेण सह मित्रत्वं कुरुध्वं वाक्यदानतः

gacchadhvamṛṣibhiḥ sārdhaṃ gandharvāḥ kapaṭāvṛtāḥ | indreṇa saha mitratvaṃ kurudhvaṃ vākyadānataḥ

यथा स याति विश्वासं तथा कार्यं प्रतारणम् । गुप्तोऽहं सम्प्रवेक्ष्यामि पविं सञ्छादितं दृढम्

yathā sa yāti viśvāsaṃ tathā kāryaṃ pratāraṇam | gupto'haṃ sampravekṣyāmi paviṃ sañchāditaṃ dṛḍham

विश्वस्तं मघवा शत्रुं हनिष्यति न चान्यथा । विश्वासस्य कृते पापं कृत्वा शक्रस्तु पृष्ठतः

viśvastaṃ maghavā śatruṃ haniṣyati na cānyathā | viśvāsasya kṛte pāpaṃ kṛtvā śakrastu pṛṣṭhataḥ

मत्सहायोऽथ वज्रेण शातयिष्यति पापिनम् । न दोषोऽत्र शठे शत्रौ शाठ्यमेव प्रकुर्वतः

matsahāyo'tha vajreṇa śātayiṣyati pāpinam | na doṣo'tra śaṭhe śatrau śāṭhyameva prakurvataḥ

नान्यथा बलवान्वध्यः शूरधर्मेण जायते । वामनं रूपमाधाय मयायं वञ्चितो बलिः

nānyathā balavānvadhyaḥ śūradharmeṇa jāyate | vāmanaṃ rūpamādhāya mayāyaṃ vañcito baliḥ

कृत्वा च मोहिनीवेषं दैत्याः सर्वेऽपिवञ्चिताः । भवन्तः सहिताः सर्वे देवीं भगवतीं शिवाम्

kṛtvā ca mohinīveṣaṃ daityāḥ sarve'pivañcitāḥ | bhavantaḥ sahitāḥ sarve devīṃ bhagavatīṃ śivām

गच्छध्वं शरणं भावैः स्तोत्रमन्त्रैः सुरोत्तमाः । साहाय्यं सा योगमाया भवतां संविधास्यति

gacchadhvaṃ śaraṇaṃ bhāvaiḥ stotramantraiḥ surottamāḥ | sāhāyyaṃ sā yogamāyā bhavatāṃ saṃvidhāsyati

वन्दामहे सदा देवीं सात्त्विकीं प्रकृतिं पराम् । सिद्धिदां कामदां कामां दुरापामकृतात्मभिः

vandāmahe sadā devīṃ sāttvikīṃ prakṛtiṃ parām | siddhidāṃ kāmadāṃ kāmāṃ durāpāmakṛtātmabhiḥ

इन्द्रोऽपि तां समाराध्य हनिष्यति रिपुं रणे । मोहिनी सा महामाया मोहयिष्यति दानवम्

indro'pi tāṃ samārādhya haniṣyati ripuṃ raṇe | mohinī sā mahāmāyā mohayiṣyati dānavam

मोहितो मायया वृत्रः सुखसाध्यो भविष्यति । प्रसन्नायां पराम्बायां सर्वं साध्यं भविष्यति

mohito māyayā vṛtraḥ sukhasādhyo bhaviṣyati | prasannāyāṃ parāmbāyāṃ sarvaṃ sādhyaṃ bhaviṣyati

नोचेन्मनोरथावाप्तिर्न कस्यापि भविष्यति । अन्तर्यामिस्वरूपा सा सर्वकारणकारणा

nocenmanorathāvāptirna kasyāpi bhaviṣyati | antaryāmisvarūpā sā sarvakāraṇakāraṇā

तस्मात्तां विश्वजननीं प्रकृतिं परमादृताः । भजध्वं सात्त्विकैर्भावैः शत्रुनाशाय सत्तमाः

tasmāttāṃ viśvajananīṃ prakṛtiṃ paramādṛtāḥ | bhajadhvaṃ sāttvikairbhāvaiḥ śatrunāśāya sattamāḥ

पुरा मयापि संग्रामं कृत्वा परमदारुणम् । पञ्चवर्षसहस्राणि निहतौ मधुकैटभौ

purā mayāpi saṃgrāmaṃ kṛtvā paramadāruṇam | pañcavarṣasahasrāṇi nihatau madhukaiṭabhau

स्तुता मया तदात्यर्थं प्रसन्ना प्रकृतिः परा । मोहितौ तौ तदा दैत्यौ छलेन च मया हतौ

stutā mayā tadātyarthaṃ prasannā prakṛtiḥ parā | mohitau tau tadā daityau chalena ca mayā hatau

विप्रलब्धौ महाबाहू दानवौ मदगर्वितौ । तथा कुरुध्वं प्रकृतेर्भजनं भावसंयुताः

vipralabdhau mahābāhū dānavau madagarvitau | tathā kurudhvaṃ prakṛterbhajanaṃ bhāvasaṃyutāḥ

सर्वथा कार्यसिद्धिं सा करिष्यति सुरोत्तमाः । एवं ते दत्तमतयो विष्णुना प्रभविष्णुना

sarvathā kāryasiddhiṃ sā kariṣyati surottamāḥ | evaṃ te dattamatayo viṣṇunā prabhaviṣṇunā

जग्मुस्ते मेरुशिखरं मन्दारद्रुममण्डितम् । एकान्ते संस्थिता देवाः कृत्वा ध्यानं जपं तपः

jagmuste meruśikharaṃ mandāradrumamaṇḍitam | ekānte saṃsthitā devāḥ kṛtvā dhyānaṃ japaṃ tapaḥ

तुष्टुवुर्जगतां धात्रीं सृष्टिसंहारकारिणीम् । भक्तकामदुघामम्बां संसारक्लेशनाशिनीम्

tuṣṭuvurjagatāṃ dhātrīṃ sṛṣṭisaṃhārakāriṇīm | bhaktakāmadughāmambāṃ saṃsārakleśanāśinīm

देवा ऊचुः देवि प्रसीद परिपाहि सुरान्प्रतप्तान् वृत्रासुरेण समरे परिपीडितांश्च । दीनार्तिनाशनपरे परमार्थतत्त्वे प्राप्तांस्त्वदङ्‌घ्रिकमलं शरणं सदैव

devā ūcuḥ devi prasīda paripāhi surānprataptān vṛtrāsureṇa samare paripīḍitāṃśca | dīnārtināśanapare paramārthatattve prāptāṃstvadaṅghrikamalaṃ śaraṇaṃ sadaiva

त्वं सर्वविश्वजननी परिपालयास्मान् पुत्रानिवातिपतितान् रिपुसङ्कटेऽस्मिन् । मातर्न तेऽस्त्यविदितं भुवनत्रयेऽपि कस्मादुपेक्षसि सुरानसुरप्रतप्तान्

tvaṃ sarvaviśvajananī paripālayāsmān putrānivātipatitān ripusaṅkaṭe'smin | mātarna te'styaviditaṃ bhuvanatraye'pi kasmādupekṣasi surānasuraprataptān

त्रैलोक्यमेतदखिलं विहितं त्वयैव ब्रह्मा हरिः पशुपतिस्तव वासनोत्थाः । कुर्वन्ति कार्यमखिलं स्ववशा न ते ते भ्रूभङ्गचालनवशाद्विहरन्ति कामम्

trailokyametadakhilaṃ vihitaṃ tvayaiva brahmā hariḥ paśupatistava vāsanotthāḥ | kurvanti kāryamakhilaṃ svavaśā na te te bhrūbhaṅgacālanavaśādviharanti kāmam

माता सुतान्परिभवात्परिपाति दीनान् रीतिस्त्वयैव रचिता प्रकटापराधान् । कस्मान्न पालयसि देवि विनापराधा- नस्मांस्त्वदङ्‌घ्रिशरणान्करुणारसाब्धे

mātā sutānparibhavātparipāti dīnān rītistvayaiva racitā prakaṭāparādhān | kasmānna pālayasi devi vināparādhā- nasmāṃstvadaṅghriśaraṇānkaruṇārasābdhe

नूनं मदङ्‌घ्रिभजनाप्तपदाः किलैते भक्तिं विहाय विभवे सुखभोगलुब्धाः । नेमे कटाक्षविषया इति चेन्न चैषा रीतिः सुते जननकर्तरि चापि दृष्टा

nūnaṃ madaṅghribhajanāptapadāḥ kilaite bhaktiṃ vihāya vibhave sukhabhogalubdhāḥ | neme kaṭākṣaviṣayā iti cenna caiṣā rītiḥ sute jananakartari cāpi dṛṣṭā

दोषो न नोऽत्र जननि प्रतिभाति चित्ते यत्ते विहाय भजनं विभवे निमग्नाः । मोहस्त्वया विरचितः प्रभवत्यसौ न- स्तस्मात्स्वभावकरुणे दयसे कथं न

doṣo na no'tra janani pratibhāti citte yatte vihāya bhajanaṃ vibhave nimagnāḥ | mohastvayā viracitaḥ prabhavatyasau na- stasmātsvabhāvakaruṇe dayase kathaṃ na

पूर्वं त्वया जननि दैत्यपतिर्बलिष्ठो व्यापादितो महिषरूपधरः किलाजौ । अस्मत्कृते सकललोकभयावहोऽसौ वृत्रं कथं न भयदं विधुनोषि मातः

pūrvaṃ tvayā janani daityapatirbaliṣṭho vyāpādito mahiṣarūpadharaḥ kilājau | asmatkṛte sakalalokabhayāvaho'sau vṛtraṃ kathaṃ na bhayadaṃ vidhunoṣi mātaḥ

शुम्भस्तथातिबलवाननुजो निशुम्भ- स्तौ भ्रातरौ तदनुगा निहता हतौ च । वृत्रं तथा जहि खलं प्रबलं दयार्द्रे मत्तं विमोहय तथा न भवेद्यथासौ

śumbhastathātibalavānanujo niśumbha- stau bhrātarau tadanugā nihatā hatau ca | vṛtraṃ tathā jahi khalaṃ prabalaṃ dayārdre mattaṃ vimohaya tathā na bhavedyathāsau

त्वं पालयाद्य विबुधानसुरेण मातः सन्तापितानतितरां भयविह्वलांश्च । नान्योऽस्ति कोऽपि भुवनेषु सुरार्तिहन्ता यः क्लेशजालमखिलं निदहेत्स्वशक्त्या

tvaṃ pālayādya vibudhānasureṇa mātaḥ santāpitānatitarāṃ bhayavihvalāṃśca | nānyo'sti ko'pi bhuvaneṣu surārtihantā yaḥ kleśajālamakhilaṃ nidahetsvaśaktyā

वृत्रे दया तव यदि प्रथिता तथापि जह्येनमाशु जनदुःखकरं खलं च । पापात्समुद्धर भवानि शरैः पुनाना नोचेत्प्रयास्यति तमो ननु दुष्टबुद्धिः

vṛtre dayā tava yadi prathitā tathāpi jahyenamāśu janaduḥkhakaraṃ khalaṃ ca | pāpātsamuddhara bhavāni śaraiḥ punānā nocetprayāsyati tamo nanu duṣṭabuddhiḥ

ते प्रापिताः सुरवनं विबुधारयो ये हत्वा रणेऽपि विशिखैः किल पावितास्ते । त्राता न किं निरयपातभयाद्दयार्द्रे यच्छत्रवोऽपि न हि किं विनिहंसि वृत्रम्

te prāpitāḥ suravanaṃ vibudhārayo ye hatvā raṇe'pi viśikhaiḥ kila pāvitāste | trātā na kiṃ nirayapātabhayāddayārdre yacchatravo'pi na hi kiṃ vinihaṃsi vṛtram

जानीमहे रिपुरसौ तव सेवको न प्रायेण पीडयति नः किल पापबुद्धिः । यस्तावकस्त्विह भवेदमरानसौ किं त्वत्पादपङ्कजरतान्ननु पीडयेद्वा

jānīmahe ripurasau tava sevako na prāyeṇa pīḍayati naḥ kila pāpabuddhiḥ | yastāvakastviha bhavedamarānasau kiṃ tvatpādapaṅkajaratānnanu pīḍayedvā

कुर्मः कथं जननि पूजनमद्य तेऽम्ब पुष्पादिकं तव विनिर्मितमेव यस्मात् । मन्त्रा वयं च सकलं परशक्तिरूपं तस्माद्‌भवानि चरणे प्रणताः स्म नूनम्

kurmaḥ kathaṃ janani pūjanamadya te'mba puṣpādikaṃ tava vinirmitameva yasmāt | mantrā vayaṃ ca sakalaṃ paraśaktirūpaṃ tasmādbhavāni caraṇe praṇatāḥ sma nūnam

धन्यास्त एव मनुजा हि भजन्ति भक्त्या पादाम्बुजं तव भवाब्धिजलेषु पोतम् । यं योगिनोऽपि मनसा सततं स्मरन्ति मोक्षार्थिनो विगतरागविकारमोहाः

dhanyāsta eva manujā hi bhajanti bhaktyā pādāmbujaṃ tava bhavābdhijaleṣu potam | yaṃ yogino'pi manasā satataṃ smaranti mokṣārthino vigatarāgavikāramohāḥ

ये याज्ञिकाः सकलवेदविदोऽपि नूनं त्वां संस्मरन्ति सततं किल होमकाले । स्वाहां तु तृप्तिजननीममरेश्वराणां भूयः स्वधां पितृगणस्य च तृप्तिहेतुम्

ye yājñikāḥ sakalavedavido'pi nūnaṃ tvāṃ saṃsmaranti satataṃ kila homakāle | svāhāṃ tu tṛptijananīmamareśvarāṇāṃ bhūyaḥ svadhāṃ pitṛgaṇasya ca tṛptihetum

मेधासि कान्तिरसि शान्तिरपि प्रसिद्धा बुद्धिस्त्वमेव विशदार्थकरी नराणाम् । सर्वं त्वमेव विभवं भुवनत्रयेऽस्मि- न्कृत्वा ददासि भजतां कृपया सदैव

medhāsi kāntirasi śāntirapi prasiddhā buddhistvameva viśadārthakarī narāṇām | sarvaṃ tvameva vibhavaṃ bhuvanatraye'smi- nkṛtvā dadāsi bhajatāṃ kṛpayā sadaiva

व्यास उवाच एवं स्तुता सुरैर्देवी प्रत्यक्षा साभवत्तदा । चारुरूपधरा तन्वी सर्वाभरणभूषिता

vyāsa uvāca evaṃ stutā surairdevī pratyakṣā sābhavattadā | cārurūpadharā tanvī sarvābharaṇabhūṣitā

पाशांकुशवराभीतिलसद्‌बाहुचतुष्टया । रणत्किङ्‌किणिकाजालरसनाबद्धसत्कटिः

pāśāṃkuśavarābhītilasadbāhucatuṣṭayā | raṇatkiṅkiṇikājālarasanābaddhasatkaṭiḥ

कलकण्ठीरवा कान्ता क्वणत्कङ्कणनूपुरा । चन्द्रखण्डसमाबद्धरत्‍नमौलिविराजिता

kalakaṇṭhīravā kāntā kvaṇatkaṅkaṇanūpurā | candrakhaṇḍasamābaddharatnamaulivirājitā

मन्दस्मितारविन्दास्या नेत्रत्रयविभूषिता । पारिजातप्रसूनाच्छनालवर्णसमप्रभा

mandasmitāravindāsyā netratrayavibhūṣitā | pārijātaprasūnācchanālavarṇasamaprabhā

रक्ताम्बरपरीधाना रक्तचन्दनचर्चिता । प्रसादसुमुखी देवी करुणारससागरा

raktāmbaraparīdhānā raktacandanacarcitā | prasādasumukhī devī karuṇārasasāgarā

सर्वशृङ्गारवेषाढ्या सर्वद्वैतारणिः परा । सर्वज्ञा सर्वकर्त्री च सर्वाधिष्ठानरूपिणी

sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sarvadvaitāraṇiḥ parā | sarvajñā sarvakartrī ca sarvādhiṣṭhānarūpiṇī

सर्ववेदान्तसंसिद्धा सच्चिदानन्दरूपिणी । प्रणेमुस्तां समालोक्य सुरा देवीं पुरःस्थिताम्

sarvavedāntasaṃsiddhā saccidānandarūpiṇī | praṇemustāṃ samālokya surā devīṃ puraḥsthitām

तानाह प्रणतानम्बा किं वः कार्यं ब्रुवन्तु माम् । देवा ऊचुः मोहयैनं रिपुं वृत्रं देवानामतिदुःखदम्

tānāha praṇatānambā kiṃ vaḥ kāryaṃ bruvantu mām | devā ūcuḥ mohayainaṃ ripuṃ vṛtraṃ devānāmatiduḥkhadam

यथा विश्वसते देवांस्तथा कुरु विमोहितम् । आयुधे च बलं देहि हतः स्याद्येन वा रिपुः

yathā viśvasate devāṃstathā kuru vimohitam | āyudhe ca balaṃ dehi hataḥ syādyena vā ripuḥ

व्यास उवाच तथेत्युक्त्वा भगवती तत्रैवान्तरधीयत । स्वानि स्वानि निकेतानि जग्मुर्देवा मुदान्विताः

vyāsa uvāca tathetyuktvā bhagavatī tatraivāntaradhīyata | svāni svāni niketāni jagmurdevā mudānvitāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे देवीसमाराधनाय देवकृतस्तुतिवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe devīsamārādhanāya devakṛtastutivarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

छद्मेनेन्द्रेण फेनद्‌वारा पराशक्तिस्मरणपूर्वकं वृत्रहननवर्णनम् व्यास उवाच एवं प्राप्तवरा देवा ऋषयश्च तपोधनाः । (जग्मुः सर्वे च सम्मन्त्र्य वृत्रस्याश्रममुत्तमम् ।) ददृशुस्तत्र तं वृत्रं ज्वलन्तमिव तेजसा

chadmenendreṇa phenadvārā parāśaktismaraṇapūrvakaṃ vṛtrahananavarṇanam vyāsa uvāca evaṃ prāptavarā devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ | (jagmuḥ sarve ca sammantrya vṛtrasyāśramamuttamam |) dadṛśustatra taṃ vṛtraṃ jvalantamiva tejasā

धक्ष्यन्तमिव लोकांस्त्रीन्ग्रसन्तमिव चामरान् । ऋषयोऽथ ततोऽभ्येत्य वृत्रमूचुः प्रियं वचः

dhakṣyantamiva lokāṃstrīngrasantamiva cāmarān | ṛṣayo'tha tato'bhyetya vṛtramūcuḥ priyaṃ vacaḥ

देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं सामयुक्तं रसात्मकम् । ऋषय ऊचुः वृत्र वृत्र महाभाग सर्वलोकभयङ्कर

devakāryārthasiddhyarthaṃ sāmayuktaṃ rasātmakam | ṛṣaya ūcuḥ vṛtra vṛtra mahābhāga sarvalokabhayaṅkara

व्याप्तं त्वयैतत्सकलं ब्रह्माण्डमखिलं किल । शक्रेण तव वैरं यत्तत्तु सौख्यविघातकम्

vyāptaṃ tvayaitatsakalaṃ brahmāṇḍamakhilaṃ kila | śakreṇa tava vairaṃ yattattu saukhyavighātakam

युवयोर्दुःखदं कामं चिन्तावृद्धिकरं परम् । न त्वं स्वपिषि सन्तुष्टो न चापि मघवा तथा

yuvayorduḥkhadaṃ kāmaṃ cintāvṛddhikaraṃ param | na tvaṃ svapiṣi santuṣṭo na cāpi maghavā tathā

सुखं स्वपिति चिन्तार्तो द्वयोर्यद्वैरिजं भयम् । युवयोर्युध्यतोः कालो व्यतीतस्तु महानिह

sukhaṃ svapiti cintārto dvayoryadvairijaṃ bhayam | yuvayoryudhyatoḥ kālo vyatītastu mahāniha

पीड्यन्ते च प्रजाः सर्वाः सदेवासुरमानवाः । संसारेऽत्र सुखं ग्राह्यं दुःखं हेयमिति स्थितिः

pīḍyante ca prajāḥ sarvāḥ sadevāsuramānavāḥ | saṃsāre'tra sukhaṃ grāhyaṃ duḥkhaṃ heyamiti sthitiḥ

न सुखं कृतवैरस्य भवतीति विनिर्णयः । संग्रामरसिकाः शूराः प्रशंसन्ति न पण्डिताः

na sukhaṃ kṛtavairasya bhavatīti vinirṇayaḥ | saṃgrāmarasikāḥ śūrāḥ praśaṃsanti na paṇḍitāḥ

युद्धं शृङ्गारचतुरा इन्द्रियार्थविघातकम् । पुष्पैरपि न योद्धव्यं किं पुनर्निशितैः शरैः

yuddhaṃ śṛṅgāracaturā indriyārthavighātakam | puṣpairapi na yoddhavyaṃ kiṃ punarniśitaiḥ śaraiḥ

युद्धे विजयसन्देहो निश्चयं बाणताडनम् । दैवाधीनमिदं विश्वं तथा जयपराजयौ

yuddhe vijayasandeho niścayaṃ bāṇatāḍanam | daivādhīnamidaṃ viśvaṃ tathā jayaparājayau

दैवाधीनाविति ज्ञात्वा न योद्धव्यं कदाचन । कालेऽथ भोजनं स्नानं शय्यायां शयनं तथा

daivādhīnāviti jñātvā na yoddhavyaṃ kadācana | kāle'tha bhojanaṃ snānaṃ śayyāyāṃ śayanaṃ tathā

परिचर्यापरा भार्या संसारे सुखसाधनम् । किं सुखं युध्यतः संख्ये बाणवृष्टिभयङ्करे

paricaryāparā bhāryā saṃsāre sukhasādhanam | kiṃ sukhaṃ yudhyataḥ saṃkhye bāṇavṛṣṭibhayaṅkare

खड्गपातातिरौद्रे च तथारातिसुखप्रदे । संग्रामे मरणात्स्वर्गसुखप्राप्तिरिति स्फुटम्

khaḍgapātātiraudre ca tathārātisukhaprade | saṃgrāme maraṇātsvargasukhaprāptiriti sphuṭam

प्रलोभनपरं वाक्यं नोदनार्थं निरर्थकम् । छित्त्वा देहं व्यथां प्राप्य शृगालकरटादिभिः

pralobhanaparaṃ vākyaṃ nodanārthaṃ nirarthakam | chittvā dehaṃ vyathāṃ prāpya śṛgālakaraṭādibhiḥ

पश्चात्स्वर्गसुखावाप्तिं को वा वाञ्छति मन्दधीः । सख्यं भवतु ते वृत्र शक्रेण सह नित्यदा

paścātsvargasukhāvāptiṃ ko vā vāñchati mandadhīḥ | sakhyaṃ bhavatu te vṛtra śakreṇa saha nityadā

अवाप्स्यसि सुखं त्वं च शक्रश्चापि निरन्तरम् । वयं च तापसाः सर्वे गन्धर्वाश्च निजाश्रमे

avāpsyasi sukhaṃ tvaṃ ca śakraścāpi nirantaram | vayaṃ ca tāpasāḥ sarve gandharvāśca nijāśrame

सुखवासं गमिष्यामः शान्ते वैरेऽधुनैव वाम् । संग्रामे युवयोर्धीर वर्तमाने दिवानिशम्

sukhavāsaṃ gamiṣyāmaḥ śānte vaire'dhunaiva vām | saṃgrāme yuvayordhīra vartamāne divāniśam

पीड्यन्ते मुनयः सर्वे गन्धर्वाः किन्नरा नराः । सर्वेषां शान्तिकामानां सख्यमिच्छामहे वयम्

pīḍyante munayaḥ sarve gandharvāḥ kinnarā narāḥ | sarveṣāṃ śāntikāmānāṃ sakhyamicchāmahe vayam

मुनयस्त्वं च शक्रश्च प्राप्नुवन्तु सुखं किल । मध्यस्थाश्च वयं वृत्र युवयोः सख्यकारणे

munayastvaṃ ca śakraśca prāpnuvantu sukhaṃ kila | madhyasthāśca vayaṃ vṛtra yuvayoḥ sakhyakāraṇe

शपथं कारयित्वात्र योजयामो मिथः प्रियम् । शक्रस्तु शपथान्कृत्वा यथोक्तांश्च तवाग्रतः

śapathaṃ kārayitvātra yojayāmo mithaḥ priyam | śakrastu śapathānkṛtvā yathoktāṃśca tavāgrataḥ

चित्तं ते प्रीतिसंयुक्तं करिष्यति तु साम्प्रतम् । सत्याधारा धरा नूनं सत्येन च दिवाकरः

cittaṃ te prītisaṃyuktaṃ kariṣyati tu sāmpratam | satyādhārā dharā nūnaṃ satyena ca divākaraḥ

तपत्ययं यथाकालं वायुः सत्येन वात्यथ । उदन्वानपि मर्यादां सत्येनैव न मुञ्चति

tapatyayaṃ yathākālaṃ vāyuḥ satyena vātyatha | udanvānapi maryādāṃ satyenaiva na muñcati

तस्मात्सत्येन सख्यं वा भवत्वद्य यथासुखम् । एकत्र शयनं क्रीडा जलकेलिं सुखासनम्

tasmātsatyena sakhyaṃ vā bhavatvadya yathāsukham | ekatra śayanaṃ krīḍā jalakeliṃ sukhāsanam

युवाभ्यां सर्वथा कार्यं कर्तव्यं सख्यमेत्य च । व्यास उवाच महर्षिवचनं श्रुत्वा तानुवाच महामतिः

yuvābhyāṃ sarvathā kāryaṃ kartavyaṃ sakhyametya ca | vyāsa uvāca maharṣivacanaṃ śrutvā tānuvāca mahāmatiḥ

अवश्यं भगवन्तो मे माननीयास्तपस्विनः । भवन्तो मुनयः क्वापि न मिथ्यावादिनो भृशम्

avaśyaṃ bhagavanto me mānanīyāstapasvinaḥ | bhavanto munayaḥ kvāpi na mithyāvādino bhṛśam

सदाचाराः सुशान्ताश्च न विदुश्छलकारणम् । कृतवैरे शठे स्तब्धे कामुके च गतत्विषि

sadācārāḥ suśāntāśca na viduśchalakāraṇam | kṛtavaire śaṭhe stabdhe kāmuke ca gatatviṣi

निर्लज्जे नैव कर्तव्यं सख्यं मतिमता सदा । निर्लज्जोऽयं दुराचारो ब्रह्महा लम्पटः शठः

nirlajje naiva kartavyaṃ sakhyaṃ matimatā sadā | nirlajjo'yaṃ durācāro brahmahā lampaṭaḥ śaṭhaḥ

न विश्वासस्तु कर्तव्यः सर्वथैवेदृशे जने । भवन्तो निपुणाः सर्वे न द्रोहमतयः सदा

na viśvāsastu kartavyaḥ sarvathaivedṛśe jane | bhavanto nipuṇāḥ sarve na drohamatayaḥ sadā

अनभिज्ञास्तु शान्तत्वाच्चित्तानामतिवादिनाम् । मुनय ऊचुः जन्तुः कृतस्य भोक्ता वै शुभस्य त्वशुभस्य च

anabhijñāstu śāntatvāccittānāmativādinām | munaya ūcuḥ jantuḥ kṛtasya bhoktā vai śubhasya tvaśubhasya ca

द्रोहं कृत्वा कुतः शान्तिमाप्नुयान्नष्टचेतनः । विश्वासघातकर्तारो नरकं यान्ति निश्चयम्

drohaṃ kṛtvā kutaḥ śāntimāpnuyānnaṣṭacetanaḥ | viśvāsaghātakartāro narakaṃ yānti niścayam

दुःखं च समवाप्नोति नूनं विश्वासघातकः । निष्कृतिर्ब्रह्महन्तॄणां सुरापानां च निष्कृतिः

duḥkhaṃ ca samavāpnoti nūnaṃ viśvāsaghātakaḥ | niṣkṛtirbrahmahantṝṇāṃ surāpānāṃ ca niṣkṛtiḥ

विश्वासघातिनां नैव मित्रद्रोहकृतामपि । समयं ब्रूहि सर्वज्ञ यथा ते चेतसि ध्रुवम्

viśvāsaghātināṃ naiva mitradrohakṛtāmapi | samayaṃ brūhi sarvajña yathā te cetasi dhruvam

तेनैव समयेनाद्य सन्धिः स्यादुभयोः किल । वृत्र उवाच न शुष्केण न चार्द्रेण नाश्मना न च दारुणा

tenaiva samayenādya sandhiḥ syādubhayoḥ kila | vṛtra uvāca na śuṣkeṇa na cārdreṇa nāśmanā na ca dāruṇā

न वज्रेण महाभाग न दिवा निशि नैव च । वध्यो भवेयं विप्रेन्द्राः शक्रस्य सह दैवतैः

na vajreṇa mahābhāga na divā niśi naiva ca | vadhyo bhaveyaṃ viprendrāḥ śakrasya saha daivataiḥ

एवं मे रोचते सन्धिः शक्रेण सह नान्यथा । व्यास उवाच ऋषयस्तं तदा प्राहुर्बाढमित्येव चादृताः

evaṃ me rocate sandhiḥ śakreṇa saha nānyathā | vyāsa uvāca ṛṣayastaṃ tadā prāhurbāḍhamityeva cādṛtāḥ

समयं श्रावयामासुस्तत्रानीय सुरेश्वरम् । इन्द्रोऽपि शपथांस्तत्र चकार विगतज्वरः

samayaṃ śrāvayāmāsustatrānīya sureśvaram | indro'pi śapathāṃstatra cakāra vigatajvaraḥ

साक्षिणं पावकं कृत्वा मुनीनां सन्निधौ किल । वृत्रस्तु वचनैस्तस्य विश्वासमगमत्तदा

sākṣiṇaṃ pāvakaṃ kṛtvā munīnāṃ sannidhau kila | vṛtrastu vacanaistasya viśvāsamagamattadā

बभूव मित्रवच्छक्रे सहचर्यापरायणः । कदाचिन्नन्दने चोभौ कदाचिद्‌गन्धमादने

babhūva mitravacchakre sahacaryāparāyaṇaḥ | kadācinnandane cobhau kadācidgandhamādane

कदाचिदुदधेस्तीरे मोदमानौ विचेरतुः । एवं कृते च सन्धाने वृत्रः प्रमुदितोऽभवत्

kadācidudadhestīre modamānau viceratuḥ | evaṃ kṛte ca sandhāne vṛtraḥ pramudito'bhavat

शक्रोऽपि वधकामस्तु तदुपायानचिन्तयत् । रन्ध्रान्वेषी समुद्विग्नस्तदासीन्मघवा भृशम्

śakro'pi vadhakāmastu tadupāyānacintayat | randhrānveṣī samudvignastadāsīnmaghavā bhṛśam

एवं चिन्तयतस्तस्य कालः समभिवर्तत । विश्वासं परमं प्राप वृत्रः शक्रेऽतिदारुणे

evaṃ cintayatastasya kālaḥ samabhivartata | viśvāsaṃ paramaṃ prāpa vṛtraḥ śakre'tidāruṇe

एवं कतिचिदब्दानि गतानि समये कृते । वृत्रस्य मरणोपायान्मनसीन्द्रोऽप्यचिन्तयत्

evaṃ katicidabdāni gatāni samaye kṛte | vṛtrasya maraṇopāyānmanasīndro'pyacintayat

त्वष्टैकदा सुतं प्राह विश्वस्तं पाकशासने । पुत्र वृत्र महाभाग शृणु मे वचनं हितम्

tvaṣṭaikadā sutaṃ prāha viśvastaṃ pākaśāsane | putra vṛtra mahābhāga śṛṇu me vacanaṃ hitam

न विश्वासस्तु कर्तव्यः कृतवैरे कथञ्चन । मघवा कृतवैरस्ते सदासूयापरः परैः

na viśvāsastu kartavyaḥ kṛtavaire kathañcana | maghavā kṛtavairaste sadāsūyāparaḥ paraiḥ

लोभान्मत्तो द्वेषरतः परदुःखोत्सवान्वितः । परदारलम्पटः स पापबुद्धिः प्रतारकः

lobhānmatto dveṣarataḥ paraduḥkhotsavānvitaḥ | paradāralampaṭaḥ sa pāpabuddhiḥ pratārakaḥ

रन्ध्रान्वेषी द्रोहपरो मायावी मदगर्वितः । यः प्रविश्योदरे मातुर्गर्भच्छेदं चकार ह

randhrānveṣī drohaparo māyāvī madagarvitaḥ | yaḥ praviśyodare māturgarbhacchedaṃ cakāra ha

सप्तकृत्वः सप्तकृत्वः क्रन्दमानमनातुरः । तस्मात्पुत्र न कर्तव्यो विश्वासस्तु कथञ्चन

saptakṛtvaḥ saptakṛtvaḥ krandamānamanāturaḥ | tasmātputra na kartavyo viśvāsastu kathañcana

कृतपापस्य का लज्जा पुनः पुत्र प्रकुर्वतः । व्यास उवाच एवं प्रबोधितः पित्रा वचनैर्हेतुसंयुतैः

kṛtapāpasya kā lajjā punaḥ putra prakurvataḥ | vyāsa uvāca evaṃ prabodhitaḥ pitrā vacanairhetusaṃyutaiḥ

न बुबोध तदा वृत्र आसन्नमरणः किल । स कदाचित्समुद्रान्ते तमपश्यन्महासुरम्

na bubodha tadā vṛtra āsannamaraṇaḥ kila | sa kadācitsamudrānte tamapaśyanmahāsuram

सन्ध्याकाल उपावृत्ते मुहूर्तेऽतीव दारुणे । ततः सञ्चिन्त्य मघवा वरदानं महात्मनाम्

sandhyākāla upāvṛtte muhūrte'tīva dāruṇe | tataḥ sañcintya maghavā varadānaṃ mahātmanām

सन्ध्येयं वर्तते रौद्रा न रात्रिर्दिवसो न च । हन्तव्योऽयं मया चाद्य बलेनैव न संशयः

sandhyeyaṃ vartate raudrā na rātrirdivaso na ca | hantavyo'yaṃ mayā cādya balenaiva na saṃśayaḥ

एकाकी विजने चात्र सम्प्राप्तः समयोचितः । एवं विचार्य मनसा सस्मार हरिमव्ययम्

ekākī vijane cātra samprāptaḥ samayocitaḥ | evaṃ vicārya manasā sasmāra harimavyayam

तत्राजगाम भगवानदृश्यः पुरुषोत्तमः । वज्रमध्ये प्रविश्यासौ संस्थितो भगवान्हरिः

tatrājagāma bhagavānadṛśyaḥ puruṣottamaḥ | vajramadhye praviśyāsau saṃsthito bhagavānhariḥ

इन्द्रो बुद्धिं चकाराशु तदा वृत्रवधं प्रति । इति सञ्चिन्त्य मनसा कथं हन्यां रिपुं रणे

indro buddhiṃ cakārāśu tadā vṛtravadhaṃ prati | iti sañcintya manasā kathaṃ hanyāṃ ripuṃ raṇe

अजेयं सर्वथा सर्वदेवैश्च दानवैस्तथा । यदि वृत्रं न हन्म्यद्य वञ्चयित्वा महाबलम्

ajeyaṃ sarvathā sarvadevaiśca dānavaistathā | yadi vṛtraṃ na hanmyadya vañcayitvā mahābalam

न श्रेयो मम नूनं स्यात्सर्वथा रिपुरक्षणात् । अपां फेनं तदापश्यत्समुद्रे पर्वतोपमम्

na śreyo mama nūnaṃ syātsarvathā ripurakṣaṇāt | apāṃ phenaṃ tadāpaśyatsamudre parvatopamam

नायं शुष्को न चार्द्रोऽयं न च शस्त्रमिदं तथा । अपां फेनं तदा शक्रो जग्राह किल लीलया

nāyaṃ śuṣko na cārdro'yaṃ na ca śastramidaṃ tathā | apāṃ phenaṃ tadā śakro jagrāha kila līlayā

परां शक्तिं च सस्मार भक्त्या परमया युतः । स्मृतमात्रा तदा देवी स्वांशं फेने न्यधापयत्

parāṃ śaktiṃ ca sasmāra bhaktyā paramayā yutaḥ | smṛtamātrā tadā devī svāṃśaṃ phene nyadhāpayat

वज्रं तदावृतं तत्र चकार हरिसंयुतम् । फेनावृतं पविं तत्र शक्रश्चिक्षेप तं प्रति

vajraṃ tadāvṛtaṃ tatra cakāra harisaṃyutam | phenāvṛtaṃ paviṃ tatra śakraścikṣepa taṃ prati

सहसा निपपाताशु वज्राहत इवाचलः । वासवस्तु प्रहृष्टात्मा बभूव निहते तदा

sahasā nipapātāśu vajrāhata ivācalaḥ | vāsavastu prahṛṣṭātmā babhūva nihate tadā

ऋषयश्च महेन्द्रं तमस्तुवन्विविधैः स्तवैः । हतशत्रुः प्रहृष्टात्मा वासवः सह दैवतैः

ṛṣayaśca mahendraṃ tamastuvanvividhaiḥ stavaiḥ | hataśatruḥ prahṛṣṭātmā vāsavaḥ saha daivataiḥ

देवीं सम्पूजयामास यत्प्रसादाद्धतो रिपुः । प्रसादयामास तदा स्तोत्रैर्नानाविधैरपि

devīṃ sampūjayāmāsa yatprasādāddhato ripuḥ | prasādayāmāsa tadā stotrairnānāvidhairapi

देवोद्याने पराशक्तेः प्रासादमकरोद्धरिः । पद्मरागमयीं मूर्तिं स्थापयामास वासवः

devodyāne parāśakteḥ prāsādamakaroddhariḥ | padmarāgamayīṃ mūrtiṃ sthāpayāmāsa vāsavaḥ

त्रिकालं महतीं पूजां चक्रुः सर्वेऽपि निर्जराः । तदाप्रभृति देवानां श्रीदेवी कुलदैवतम्

trikālaṃ mahatīṃ pūjāṃ cakruḥ sarve'pi nirjarāḥ | tadāprabhṛti devānāṃ śrīdevī kuladaivatam

विष्णुं त्रिभुवनश्रेष्ठं पूजयामास वासवः । ततो हते महावीर्ये वृत्रे देवभयङ्करे

viṣṇuṃ tribhuvanaśreṣṭhaṃ pūjayāmāsa vāsavaḥ | tato hate mahāvīrye vṛtre devabhayaṅkare

प्रववौ च शिवो वायुर्जहृषुर्देवतास्तथा । हते तस्मिन्सगन्धर्वा यक्षराक्षसकिन्नराः

pravavau ca śivo vāyurjahṛṣurdevatāstathā | hate tasminsagandharvā yakṣarākṣasakinnarāḥ

इत्थं वृत्रः पराशक्तिप्रवेशयुतफेनतः । तया कृतविमोहाच्च शक्रेण सहसा हतः

itthaṃ vṛtraḥ parāśaktipraveśayutaphenataḥ | tayā kṛtavimohācca śakreṇa sahasā hataḥ

ततो वृत्रनिहन्त्रीति देवी लोकेषु गीयते । शक्रेण निहतत्वाच्च शक्रेण हत उच्यते

tato vṛtranihantrīti devī lokeṣu gīyate | śakreṇa nihatatvācca śakreṇa hata ucyate

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां षष्ठस्कन्धे छद्मेनेन्द्रेण फेनद्‌वारा पराशक्तिस्मरणमूर्वकं वृत्रहननवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe chadmenendreṇa phenadvārā parāśaktismaraṇamūrvakaṃ vṛtrahananavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

इन्द्रस्य पद्मनालप्रवेशानन्तरं नहुषस्य देवेन्द्रपदेऽभिषेकवर्णनम् व्यास उवाच अथ तं पतितं दृष्ट्वा विष्णुर्विष्णुपुरीं ययौ । मनसा शङ्कमानस्तु तस्य हत्याकृतं भयम्

indrasya padmanālapraveśānantaraṃ nahuṣasya devendrapade'bhiṣekavarṇanam vyāsa uvāca atha taṃ patitaṃ dṛṣṭvā viṣṇurviṣṇupurīṃ yayau | manasā śaṅkamānastu tasya hatyākṛtaṃ bhayam

इन्द्रोऽपि भयसंत्रस्तो ययाविन्द्रपुरीं ततः । मुनयो भयसंविग्ना ह्यभवन्निहते रिपौ

indro'pi bhayasaṃtrasto yayāvindrapurīṃ tataḥ | munayo bhayasaṃvignā hyabhavannihate ripau

किमस्माभिः कृतं पापं यदसौ वञ्चितः किल । मुनिशब्दो वृथा जातः सुरेशस्य च सङ्गमात्

kimasmābhiḥ kṛtaṃ pāpaṃ yadasau vañcitaḥ kila | muniśabdo vṛthā jātaḥ sureśasya ca saṅgamāt

अस्माकं वचनाद्‌वृत्रो विश्वासमगमत्किल । विश्वासघातिनः सङ्गाद्वयं विश्वासघातकाः

asmākaṃ vacanādvṛtro viśvāsamagamatkila | viśvāsaghātinaḥ saṅgādvayaṃ viśvāsaghātakāḥ

धिगियं ममता पापमूलमेवमनर्थकृत् । यदस्माभिश्छलं कृत्वा शपथैर्वञ्चितोऽसुरः

dhigiyaṃ mamatā pāpamūlamevamanarthakṛt | yadasmābhiśchalaṃ kṛtvā śapathairvañcito'suraḥ

मन्त्रकृद्‌बुद्धिदाता च प्रेरकः पापकारिणाम् । पापभाक्स भवेन्नूनं पक्षकर्ता तथैव च

mantrakṛdbuddhidātā ca prerakaḥ pāpakāriṇām | pāpabhāksa bhavennūnaṃ pakṣakartā tathaiva ca

विष्णुनापि कृतं पापं यत्साहाय्यमवाप्तवान् । वज्रं प्रविश्य येनासौ पातितः सत्त्वमूर्तिना

viṣṇunāpi kṛtaṃ pāpaṃ yatsāhāyyamavāptavān | vajraṃ praviśya yenāsau pātitaḥ sattvamūrtinā

नूनं स्वार्थपरः प्राणी न पापात्‌त्रासमश्नुते । हरिणा हरिसङ्गेन सर्वथा दुष्कृतं कृतम्

nūnaṃ svārthaparaḥ prāṇī na pāpāttrāsamaśnute | hariṇā harisaṅgena sarvathā duṣkṛtaṃ kṛtam

द्वावेव स्तः पदार्थानां द्वावेव निधनं गतौ । प्रथमश्च तुरीयश्च यौ त्रिलोक्यां तु दुर्लभौ

dvāveva staḥ padārthānāṃ dvāveva nidhanaṃ gatau | prathamaśca turīyaśca yau trilokyāṃ tu durlabhau

अर्थकामौ प्रशस्तौ द्वौ सर्वेषां सम्मतौ प्रियौ । धर्माधर्मेति वाग्वादो दम्भोऽयं महतामपि

arthakāmau praśastau dvau sarveṣāṃ sammatau priyau | dharmādharmeti vāgvādo dambho'yaṃ mahatāmapi

मुनयोऽपि मनस्तापमेवं कृत्वा पुनः पुनः । जग्मुः स्वानाश्रमानेव विमनस्का हतोद्यमाः

munayo'pi manastāpamevaṃ kṛtvā punaḥ punaḥ | jagmuḥ svānāśramāneva vimanaskā hatodyamāḥ

त्वष्टा तु निहतं श्रुत्वा पुत्रमिन्द्रेण भारत । रुरोद दुःखसन्तप्तो निर्वेदमगमत्पुनः

tvaṣṭā tu nihataṃ śrutvā putramindreṇa bhārata | ruroda duḥkhasantapto nirvedamagamatpunaḥ

यत्रासौ पतितस्तत्र गत्वा वीक्ष्य तथागतम् । संस्कारं कारयामास विधिवत्पारलौकिकम्

yatrāsau patitastatra gatvā vīkṣya tathāgatam | saṃskāraṃ kārayāmāsa vidhivatpāralaukikam

स्नात्वास्य सलिलं दत्त्वा कृत्वा चैवौर्ध्वदैहिकम् । शशापेन्द्रं स शोकार्तः पापिष्ठं मित्रघातकम्

snātvāsya salilaṃ dattvā kṛtvā caivaurdhvadaihikam | śaśāpendraṃ sa śokārtaḥ pāpiṣṭhaṃ mitraghātakam

यथा मे निहतः पुत्रः प्रलोभ्य शपथैर्भृशम् । तथेन्द्रोऽपि महद्दुःखं प्राप्नोतु विधिनिर्मितम्

yathā me nihataḥ putraḥ pralobhya śapathairbhṛśam | tathendro'pi mahadduḥkhaṃ prāpnotu vidhinirmitam

इति शप्त्वा सुरेशानं त्वष्टा तापसमन्वितः । मेरोः शिखरमास्थाय तपस्तेपे सुदुष्करम्

iti śaptvā sureśānaṃ tvaṣṭā tāpasamanvitaḥ | meroḥ śikharamāsthāya tapastepe suduṣkaram

जनमेजय उवाच हत्वा त्वाष्ट्रं सुरेशोऽथ कामवस्थामवाप्तवान् । सुखं वा दुःखमेवाग्रे तन्मे ब्रूहि पितामह

janamejaya uvāca hatvā tvāṣṭraṃ sureśo'tha kāmavasthāmavāptavān | sukhaṃ vā duḥkhamevāgre tanme brūhi pitāmaha

व्यास उवाच किं पृच्छसि महाभाग सन्देहः कीदृशस्तव । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्

vyāsa uvāca kiṃ pṛcchasi mahābhāga sandehaḥ kīdṛśastava | avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham

बलिष्ठैर्दुर्बलैर्वापि स्वल्पं वा बहु वा कृतम् । सर्वथैव हि भोक्तव्यं सदेवासुरमानुषैः

baliṣṭhairdurbalairvāpi svalpaṃ vā bahu vā kṛtam | sarvathaiva hi bhoktavyaṃ sadevāsuramānuṣaiḥ

शक्रायेत्थं मतिर्दत्ता हरिणा वृत्रघातिने । प्रविष्टोऽथ पविं विष्णुः सहायः प्रत्यपद्यत

śakrāyetthaṃ matirdattā hariṇā vṛtraghātine | praviṣṭo'tha paviṃ viṣṇuḥ sahāyaḥ pratyapadyata

न चापदि सहायोऽभूद्वासुदेवः कथञ्चन । समये स्वजनः सर्वः संसारेऽस्मिन्नराधिप

na cāpadi sahāyo'bhūdvāsudevaḥ kathañcana | samaye svajanaḥ sarvaḥ saṃsāre'sminnarādhipa

दैवे विमुखतां प्राप्ते न कोऽप्यस्ति सहायवान् । पिता माता तथा भार्या भ्राता वाथ सहोदरः

daive vimukhatāṃ prāpte na ko'pyasti sahāyavān | pitā mātā tathā bhāryā bhrātā vātha sahodaraḥ

सेवको वापि मित्रं वा पुत्रश्चैव तथौरसः । प्रतिकूले गते दैवे न कोऽप्येति सहायताम्

sevako vāpi mitraṃ vā putraścaiva tathaurasaḥ | pratikūle gate daive na ko'pyeti sahāyatām

भोक्ता पापस्य पुण्यस्य कर्ता भवति सर्वथा । वृत्रं हत्वा गताः सर्वे निस्तेजस्कः शचीपतिः

bhoktā pāpasya puṇyasya kartā bhavati sarvathā | vṛtraṃ hatvā gatāḥ sarve nistejaskaḥ śacīpatiḥ

शेपुस्तं त्रिदशाः सर्वे ब्रह्महेत्यब्रुवञ्छनैः । को नाम शपथान्कृत्वा सत्यं दत्त्वा वचः पुनः

śepustaṃ tridaśāḥ sarve brahmahetyabruvañchanaiḥ | ko nāma śapathānkṛtvā satyaṃ dattvā vacaḥ punaḥ

जिघांसति सुविश्वस्तं मुनिं मित्रत्वमागतम् । देवगोष्ठ्यां सुरोद्याने गन्धर्वाणां समागमे

jighāṃsati suviśvastaṃ muniṃ mitratvamāgatam | devagoṣṭhyāṃ surodyāne gandharvāṇāṃ samāgame

सर्वत्रैव कथा तस्य विस्तारमगमत्किल । किं कृतं दुष्कृतं कर्म शक्रेणाद्य जिघांसता

sarvatraiva kathā tasya vistāramagamatkila | kiṃ kṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma śakreṇādya jighāṃsatā

वृत्रं छलेन विश्वस्तं मुनिभिश्च प्रतारितम् । वेदप्रमाणमुत्सृज्य स्वीकृतं सौगतं मतम्

vṛtraṃ chalena viśvastaṃ munibhiśca pratāritam | vedapramāṇamutsṛjya svīkṛtaṃ saugataṃ matam

यदयं निहतः शनुर्वञ्चयित्वातिसाहसात् । को नाम वचनं दत्त्वा विपरीतमथाचरेत्

yadayaṃ nihataḥ śanurvañcayitvātisāhasāt | ko nāma vacanaṃ dattvā viparītamathācaret

विना शक्रं हरिं वापि यथायं विनिपातितः । एवंविधाः कथाश्चान्याः समाजेष्वभवन्भृशम्

vinā śakraṃ hariṃ vāpi yathāyaṃ vinipātitaḥ | evaṃvidhāḥ kathāścānyāḥ samājeṣvabhavanbhṛśam

शुश्रावेन्द्रोऽपि विविधाः स्वकीर्तेर्हानिकारकाः । यस्य कीर्तिर्हता लोके धिक्तस्यैव कुजीवितम्

śuśrāvendro'pi vividhāḥ svakīrterhānikārakāḥ | yasya kīrtirhatā loke dhiktasyaiva kujīvitam

यं दृष्ट्वा पथि गच्छन्तं शत्रुः स्मेरमुखो भवेत् । इन्द्रद्युम्नोऽपि राजर्षिः पतितः कीर्तिसंक्षयात्

yaṃ dṛṣṭvā pathi gacchantaṃ śatruḥ smeramukho bhavet | indradyumno'pi rājarṣiḥ patitaḥ kīrtisaṃkṣayāt

स्वर्गादकृतपापोऽसौ पापकृत्किं न पात्यते । स्वल्पेऽपराधेऽपि नृपो ययातिः पतितः किल

svargādakṛtapāpo'sau pāpakṛtkiṃ na pātyate | svalpe'parādhe'pi nṛpo yayātiḥ patitaḥ kila

नृपः कर्कटतां प्राप्तो युगानष्टादशैव तु । भृगुपत्‍नीशिरश्छेदाद्‌भगवान्हरिरच्युतः

nṛpaḥ karkaṭatāṃ prāpto yugānaṣṭādaśaiva tu | bhṛgupatnīśiraśchedādbhagavānhariracyutaḥ

ब्रह्मशापात्पशोर्योनौ सञ्जातो मकरादिषु । विष्णुश्च वामनो भूत्वा याचनार्थं बलेर्गृहे

brahmaśāpātpaśoryonau sañjāto makarādiṣu | viṣṇuśca vāmano bhūtvā yācanārthaṃ balergṛhe

गतः किमपरं दुःखं प्राप्नोति दुष्कृती नरः । रामोऽपि वनवासेषु सीताविरहजं बहु

gataḥ kimaparaṃ duḥkhaṃ prāpnoti duṣkṛtī naraḥ | rāmo'pi vanavāseṣu sītāvirahajaṃ bahu

दुःखं च प्राप्तवान्घोरं भृगुशापेन भारत । तथेन्द्रोऽपि ब्रह्महत्याकृतं प्राप्य महद्‌भयम्

duḥkhaṃ ca prāptavānghoraṃ bhṛguśāpena bhārata | tathendro'pi brahmahatyākṛtaṃ prāpya mahadbhayam

न स्वास्थ्यं प्राप गेहेऽसौ सर्वसिद्धिसमन्विते । पौलोमी तं सभाहीनं दृष्ट्वा प्रोवाच वासवम्

na svāsthyaṃ prāpa gehe'sau sarvasiddhisamanvite | paulomī taṃ sabhāhīnaṃ dṛṣṭvā provāca vāsavam

निःश्वसन्तं भयत्रस्तं नष्टसंज्ञं विचेतसम् । किं प्रभोऽद्य भयार्तोऽसि मृतस्ते दारुणो रिपुः

niḥśvasantaṃ bhayatrastaṃ naṣṭasaṃjñaṃ vicetasam | kiṃ prabho'dya bhayārto'si mṛtaste dāruṇo ripuḥ

का चिन्ता वर्तते कान्त तव शत्रुनिषूदन । कस्माच्छोचसि लोकेश निःश्वसन्प्राकृतो यथा

kā cintā vartate kānta tava śatruniṣūdana | kasmācchocasi lokeśa niḥśvasanprākṛto yathā

नान्योऽस्ति बलवाञ्छत्रुर्येन चिन्तापरो भवान् । इन्द्र उवाच नारातिर्बलवान्मेऽस्ति न शान्तिर्न सुखं तथा

nānyo'sti balavāñchatruryena cintāparo bhavān | indra uvāca nārātirbalavānme'sti na śāntirna sukhaṃ tathā

ब्रह्महत्याभयाद्‌राज्ञि बिभेमि सततं गृहे । न नन्दनं सुखकरं नामृतं न गृहं वनम्

brahmahatyābhayādrājñi bibhemi satataṃ gṛhe | na nandanaṃ sukhakaraṃ nāmṛtaṃ na gṛhaṃ vanam

गन्धर्वाणां तथा गेयं नृत्यमप्सरसां पुनः । न त्वं सुखकरा नारी नाना च सुरयोषितः

gandharvāṇāṃ tathā geyaṃ nṛtyamapsarasāṃ punaḥ | na tvaṃ sukhakarā nārī nānā ca surayoṣitaḥ

न तथा कामधेनुश्च देववृक्षः सुखप्रदः । किं करोमि क्व गच्छामि क्व शर्म मम जायते

na tathā kāmadhenuśca devavṛkṣaḥ sukhapradaḥ | kiṃ karomi kva gacchāmi kva śarma mama jāyate

इति चिन्तापरः कान्ते न लभे सुखमात्मनि । व्यास उवाच इत्युक्त्वा वचनं शक्रः प्रियां परमकातराम्

iti cintāparaḥ kānte na labhe sukhamātmani | vyāsa uvāca ityuktvā vacanaṃ śakraḥ priyāṃ paramakātarām

निर्जगाम गृहान्मन्दो मानसं सर उत्तमम् । पद्मनाले प्रविष्टोऽसौ भयार्तः शोककर्षितः

nirjagāma gṛhānmando mānasaṃ sara uttamam | padmanāle praviṣṭo'sau bhayārtaḥ śokakarṣitaḥ

न प्राज्ञायत देवेन्द्रस्त्वभिभूतश्च कल्मषैः । प्रतिच्छन्नो वसत्यप्सु चेष्टमान इवोरगः

na prājñāyata devendrastvabhibhūtaśca kalmaṣaiḥ | praticchanno vasatyapsu ceṣṭamāna ivoragaḥ

असहायस्तुराषाडैच्चिन्तार्तो विकलेन्द्रियः । ततः प्रनष्टे देवेन्द्रे ब्रह्महत्याभयार्दिते

asahāyasturāṣāḍaiccintārto vikalendriyaḥ | tataḥ pranaṣṭe devendre brahmahatyābhayārdite

सुराश्चिन्तातुराश्चासन्नुत्पाताश्चाभवन्नथ । ऋषयः सिद्धगन्धर्वा भयार्ताश्चाभवन्भृशम्

surāścintāturāścāsannutpātāścābhavannatha | ṛṣayaḥ siddhagandharvā bhayārtāścābhavanbhṛśam

अराजकं जगत्सर्वमभिभूतमुपद्रवैः । अवर्षणं तदा जातं पृथिवी क्षीणवैभवा

arājakaṃ jagatsarvamabhibhūtamupadravaiḥ | avarṣaṇaṃ tadā jātaṃ pṛthivī kṣīṇavaibhavā

विच्छिन्नस्रोतसो नद्यः सरांस्यनुदकानि वै । एवं त्वराजके जाते देवता मुनयस्तथा

vicchinnasrotaso nadyaḥ sarāṃsyanudakāni vai | evaṃ tvarājake jāte devatā munayastathā

विचार्य नहुषं चक्रुः शक्रं सर्वे दिवौकसः । सम्प्राप्य नहुषो राजा धर्मिष्ठोऽपि रजोबलात्

vicārya nahuṣaṃ cakruḥ śakraṃ sarve divaukasaḥ | samprāpya nahuṣo rājā dharmiṣṭho'pi rajobalāt

बभूव विषयासक्तः पञ्चबाणशराहतः । अप्सरोभिर्वृतः क्रीडन्देवोद्यानेषु भारत

babhūva viṣayāsaktaḥ pañcabāṇaśarāhataḥ | apsarobhirvṛtaḥ krīḍandevodyāneṣu bhārata

शक्रपत्‍नीगुणाञ्छ्रुत्वा चकमे तां स पार्थिवः । ऋषीनाह किमिन्द्राणी नोपगच्छति मां किल

śakrapatnīguṇāñchrutvā cakame tāṃ sa pārthivaḥ | ṛṣīnāha kimindrāṇī nopagacchati māṃ kila

भवद्‌भिश्चामरैः सर्वैः कृतोऽहं वासवस्त्विह । प्रेषयध्वं सुराः कामं सेवार्थं मम वै शचीम्

bhavadbhiścāmaraiḥ sarvaiḥ kṛto'haṃ vāsavastviha | preṣayadhvaṃ surāḥ kāmaṃ sevārthaṃ mama vai śacīm

प्रियं चेन्मम कर्तव्यं सर्वथा मुनयोऽमराः । अहमिन्द्रोऽद्य देवानां लोकानां च तथेश्वरः

priyaṃ cenmama kartavyaṃ sarvathā munayo'marāḥ | ahamindro'dya devānāṃ lokānāṃ ca tatheśvaraḥ

आगच्छतु शची मह्यं क्षिप्रमद्य निवेशनम् । इति तस्य वचः श्रुत्वा देवा देवर्षयस्तथा

āgacchatu śacī mahyaṃ kṣipramadya niveśanam | iti tasya vacaḥ śrutvā devā devarṣayastathā

गत्वा चिन्तातुराः प्रोचुः पौलोमीं प्रणतास्ततः । इन्द्रपत्‍नि दुराचारो नहुषस्त्वामिहेच्छति

gatvā cintāturāḥ procuḥ paulomīṃ praṇatāstataḥ | indrapatni durācāro nahuṣastvāmihecchati

कुपितोऽस्मानुवाचेदं प्रेषयध्वं शचीमिह । किं कुर्मस्तदधीनाः स्मो येनेन्द्रोऽयं कृतः किल

kupito'smānuvācedaṃ preṣayadhvaṃ śacīmiha | kiṃ kurmastadadhīnāḥ smo yenendro'yaṃ kṛtaḥ kila

तच्छ्रुत्वा दुर्मना देवी बृहस्पतिमुवाच ह । रक्ष मां नहुषाद्‌ब्रह्मंस्तवास्मि शरणं गता

tacchrutvā durmanā devī bṛhaspatimuvāca ha | rakṣa māṃ nahuṣādbrahmaṃstavāsmi śaraṇaṃ gatā

बृहस्पतिरुवाच न भेतव्यं त्वया देवि नहुषात्पापमोहितात् । न त्वां दास्याम्यहं वत्से त्यक्त्वा धर्मं सनातनम्

bṛhaspatiruvāca na bhetavyaṃ tvayā devi nahuṣātpāpamohitāt | na tvāṃ dāsyāmyahaṃ vatse tyaktvā dharmaṃ sanātanam

शरणागतमार्तं च यो ददाति नराधमः । स एव नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम् । स्वस्था भव पृथुश्रोणि न त्यक्ष्ये त्वां कदाचन

śaraṇāgatamārtaṃ ca yo dadāti narādhamaḥ | sa eva narakaṃ yāti yāvadābhūtasaṃplavam | svasthā bhava pṛthuśroṇi na tyakṣye tvāṃ kadācana

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां षष्ठस्कन्धे इन्द्रस्य पद्मनालप्रवेशानन्तरं नहुषस्य देवेन्द्रपदेऽभिषेकवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe indrasya padmanālapraveśānantaraṃ nahuṣasya devendrapade'bhiṣekavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

इन्द्राण्या शक्रदर्शनम् व्यास उवाच नहुषस्त्वथ तां श्रुत्वा गुरोस्तु शरणं गताम् । चुक्रोध स्मरबाणार्तस्तमाङ्‌गिरसमाशु वै

indrāṇyā śakradarśanam vyāsa uvāca nahuṣastvatha tāṃ śrutvā gurostu śaraṇaṃ gatām | cukrodha smarabāṇārtastamāṅgirasamāśu vai

देवानाहाङ्‌गिरासूनुर्हन्तव्योऽयं मया किल । इतीन्द्राणीं गृहे मूढो रक्षतीति मया श्रुतम्

devānāhāṅgirāsūnurhantavyo'yaṃ mayā kila | itīndrāṇīṃ gṛhe mūḍho rakṣatīti mayā śrutam

इति तं कुपितं दृष्ट्वा देवाः सर्षिपुरोगमाः । अब्रुवन्नहुषं घोरं सामपूर्वं वचस्तदा

iti taṃ kupitaṃ dṛṣṭvā devāḥ sarṣipurogamāḥ | abruvannahuṣaṃ ghoraṃ sāmapūrvaṃ vacastadā

क्रोधं संहर राजेन्द्र त्यज पापमतिं प्रभो । निन्दन्ति धर्मशास्त्रेषु परदाराभिमर्शनम्

krodhaṃ saṃhara rājendra tyaja pāpamatiṃ prabho | nindanti dharmaśāstreṣu paradārābhimarśanam

शक्रपत्‍नी सदा साध्वी जीवमाने पतौ पुनः । कथमन्ये पतिं कुर्यात्सुभगातिपतिव्रता

śakrapatnī sadā sādhvī jīvamāne patau punaḥ | kathamanye patiṃ kuryātsubhagātipativratā

त्रिलोकीशस्त्वमधुना शास्ता धर्मस्य वै विभो । त्वादृशोऽधर्ममातिष्ठेत्तदा नश्येत्प्रजा ध्रुवम्

trilokīśastvamadhunā śāstā dharmasya vai vibho | tvādṛśo'dharmamātiṣṭhettadā naśyetprajā dhruvam

सर्वथा प्रभुणा कार्यं शिष्टाचारस्य रक्षणम् । वारमुख्याश्च शतशो वर्तन्तेऽत्र शचीसमाः

sarvathā prabhuṇā kāryaṃ śiṣṭācārasya rakṣaṇam | vāramukhyāśca śataśo vartante'tra śacīsamāḥ

रतिस्तु कारणं प्रोक्तं शृङ्गारस्य महात्मभिः । रसहानिर्बलात्कारे कृते सति तु जायते

ratistu kāraṇaṃ proktaṃ śṛṅgārasya mahātmabhiḥ | rasahānirbalātkāre kṛte sati tu jāyate

उभयोः सदृशं प्रेम यदि पार्थिवसत्तम । तदा वै सुखसम्पत्तिरुभयोरुपजायते

ubhayoḥ sadṛśaṃ prema yadi pārthivasattama | tadā vai sukhasampattirubhayorupajāyate

तस्माद्‌भावमिमं मुञ्च परदाराभिमर्शने । सद्‌भावं कुरु देवेन्द्र पदं प्राप्तोऽस्यनुत्तमम्

tasmādbhāvamimaṃ muñca paradārābhimarśane | sadbhāvaṃ kuru devendra padaṃ prāpto'syanuttamam

ऋद्धिक्षयस्तु पापेन पुण्येनातिविवर्धनम् । तस्मात्पापं परित्यज्य सन्मतिं कुरु पार्थिव

ṛddhikṣayastu pāpena puṇyenātivivardhanam | tasmātpāpaṃ parityajya sanmatiṃ kuru pārthiva

नहुष उवाच गौतमस्य यदा भुक्ता दाराः शक्रेण देवताः । वाचस्पतेस्तु सोमेन क्व यूयं संस्थितास्तदा

nahuṣa uvāca gautamasya yadā bhuktā dārāḥ śakreṇa devatāḥ | vācaspatestu somena kva yūyaṃ saṃsthitāstadā

परोपदेशे कुशला प्रभवन्ति नराः किल । कर्ता चैवोपदेष्टा च दुर्लभः पुरुषो भवेत्

paropadeśe kuśalā prabhavanti narāḥ kila | kartā caivopadeṣṭā ca durlabhaḥ puruṣo bhavet

मामागच्छतु सा देवी हितं स्यादद्‌भुतं हि वः । एतस्याः परमं देवाः सुखमेव भविष्यति

māmāgacchatu sā devī hitaṃ syādadbhutaṃ hi vaḥ | etasyāḥ paramaṃ devāḥ sukhameva bhaviṣyati

अन्यथा न हि तुष्येऽहं सत्यमेतद्‌ब्रवीमि वः । विनयाद्वा बलाद्वापि तामाशु प्रापयन्त्विह

anyathā na hi tuṣye'haṃ satyametadbravīmi vaḥ | vinayādvā balādvāpi tāmāśu prāpayantviha

इति तस्य वचः श्रुत्वा देवाश्च मुनयस्तथा । तमूचुश्चातिसन्त्रस्ता नहुषं मदनातुरम्

iti tasya vacaḥ śrutvā devāśca munayastathā | tamūcuścātisantrastā nahuṣaṃ madanāturam

इन्द्राणीमानयिष्यामः सामपूर्वं तवान्तिकम् । इत्युक्त्वा ते तदा जग्मुर्बृहस्पतिनिकेतनम्

indrāṇīmānayiṣyāmaḥ sāmapūrvaṃ tavāntikam | ityuktvā te tadā jagmurbṛhaspatiniketanam

व्यास उवाच ते गत्वाङ्‌गिरसः पुत्रं प्रोचुः प्राञ्जलयः सुराः । जानीमः शरणं प्राप्तामिन्द्राणीं तव वेश्मनि

vyāsa uvāca te gatvāṅgirasaḥ putraṃ procuḥ prāñjalayaḥ surāḥ | jānīmaḥ śaraṇaṃ prāptāmindrāṇīṃ tava veśmani

सा देया नहुषायाद्य वासवोऽसौ कृतो यतः । वृणोत्वियं वरारोहा पतित्वे वरवर्णिनी

sā deyā nahuṣāyādya vāsavo'sau kṛto yataḥ | vṛṇotviyaṃ varārohā patitve varavarṇinī

बृहस्पतिः सुरानाह तच्छ्रुत्वा दारुणं वचः । नाहं त्यक्ष्ये तु पौलोमीं सतीं च शरणागताम्

bṛhaspatiḥ surānāha tacchrutvā dāruṇaṃ vacaḥ | nāhaṃ tyakṣye tu paulomīṃ satīṃ ca śaraṇāgatām

देवा ऊचुः उपायोऽन्यः प्रकर्तव्यो येन सोऽद्य प्रसीदति । अन्यथा कोपसंयुक्तो दुराराध्यो भविष्यति

devā ūcuḥ upāyo'nyaḥ prakartavyo yena so'dya prasīdati | anyathā kopasaṃyukto durārādhyo bhaviṣyati

गुरुरुवाच तत्र गत्वा शची भूपं प्रलोभ्य वचसा भृशम् । करोतु समयं बाला पतिं ज्ञात्वा मृतं भजे

gururuvāca tatra gatvā śacī bhūpaṃ pralobhya vacasā bhṛśam | karotu samayaṃ bālā patiṃ jñātvā mṛtaṃ bhaje

इन्द्रे जीवति मे कान्ते कथमन्यं करोम्यहम् । अन्वेषणार्थं गन्तव्यं मया तस्य महात्मनः

indre jīvati me kānte kathamanyaṃ karomyaham | anveṣaṇārthaṃ gantavyaṃ mayā tasya mahātmanaḥ

इति सा समयं कृत्वा वञ्चयित्वा च भूपतिम् । भर्तुरानयने यत्‍नं करोतु मम वाक्यतः

iti sā samayaṃ kṛtvā vañcayitvā ca bhūpatim | bharturānayane yatnaṃ karotu mama vākyataḥ

इति सञ्चिन्त्य मे सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः । नहुषं सहिता जग्मुरिन्द्रपत्‍न्या दिवौकसः

iti sañcintya me sarve bṛhaspatipurogamāḥ | nahuṣaṃ sahitā jagmurindrapatnyā divaukasaḥ

तानागतान्ममीक्ष्याह तदा कृत्रिमवासवः । जहर्ष च मुदायुक्तस्तां वीक्ष्य मुदितोऽब्रवीत्

tānāgatānmamīkṣyāha tadā kṛtrimavāsavaḥ | jaharṣa ca mudāyuktastāṃ vīkṣya mudito'bravīt

अद्यास्मि वासवः कान्ते भज मां चारुलोचने । पतित्वे सर्वलोकस्य पूज्योऽहं विहितः सुरैः

adyāsmi vāsavaḥ kānte bhaja māṃ cārulocane | patitve sarvalokasya pūjyo'haṃ vihitaḥ suraiḥ

इत्युक्ता सा नृपं प्राह वेपमाना त्रपायुता । वरमिच्छाम्यहं राजंस्त्वत्तः प्राप्तं सुरेश्वर

ityuktā sā nṛpaṃ prāha vepamānā trapāyutā | varamicchāmyahaṃ rājaṃstvattaḥ prāptaṃ sureśvara

किञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व यावत्कुर्वे विनिर्णयम् । इन्द्रोऽस्तीति न वास्तीति सन्देहो मे हृदि स्थितः

kiñcitkālaṃ pratīkṣasva yāvatkurve vinirṇayam | indro'stīti na vāstīti sandeho me hṛdi sthitaḥ

ततस्त्वां समुपस्थास्ये कृत्वा निश्चयमात्मनि । तावत्क्षमस्व राजेन्द्र सत्यमेतद्‌ब्रवीमि ते

tatastvāṃ samupasthāsye kṛtvā niścayamātmani | tāvatkṣamasva rājendra satyametadbravīmi te

न हि विज्ञायते शक्रो नष्टः किं वा क्व वा गतः । एवमुक्तः स चेन्द्राण्या नहुषः प्रीतिमानभूत्

na hi vijñāyate śakro naṣṭaḥ kiṃ vā kva vā gataḥ | evamuktaḥ sa cendrāṇyā nahuṣaḥ prītimānabhūt

व्यसर्जयत्स तां देवीं तथेत्युक्त्वा मुदान्वितः । सा विसृष्टा नृपेणाशु गत्वा प्राह सुरान्सती

vyasarjayatsa tāṃ devīṃ tathetyuktvā mudānvitaḥ | sā visṛṣṭā nṛpeṇāśu gatvā prāha surānsatī

इन्द्रस्यागमने यत्‍नं कुरुताद्य कृतोद्यमाः । श्रुत्वा तद्वचनं देवा इन्द्राण्या रसवच्छुचि

indrasyāgamane yatnaṃ kurutādya kṛtodyamāḥ | śrutvā tadvacanaṃ devā indrāṇyā rasavacchuci

मन्त्रयामासुरेकाग्राः शक्रार्थं नृपसत्तम । ते गत्वा वैष्णवं धाम तुष्टुवुः परमेश्वरम्

mantrayāmāsurekāgrāḥ śakrārthaṃ nṛpasattama | te gatvā vaiṣṇavaṃ dhāma tuṣṭuvuḥ parameśvaram

आदिदेवं जगन्नाथं शरणागतवत्सलम् । ऊचुश्चैनं समुद्विग्ना वाक्यं वाक्यविशारदाः

ādidevaṃ jagannāthaṃ śaraṇāgatavatsalam | ūcuścainaṃ samudvignā vākyaṃ vākyaviśāradāḥ

देवदेव सुरपतिर्ब्रह्महत्याप्रपीडितः । अदृश्यः सर्वभूतानां क्वापि तिष्ठति वासवः

devadeva surapatirbrahmahatyāprapīḍitaḥ | adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ kvāpi tiṣṭhati vāsavaḥ

त्वद्धिया निहते विप्रे ब्रह्महत्या कुतः प्रभो । त्वं गतिस्तस्य भगवन्नस्माकं च तथैव हि

tvaddhiyā nihate vipre brahmahatyā kutaḥ prabho | tvaṃ gatistasya bhagavannasmākaṃ ca tathaiva hi

त्राहि नः परमापन्नान्मोक्षं तस्य विनिर्दिश । देवानां वचनं श्रुत्वा कातरं विष्णुरब्रवीत्

trāhi naḥ paramāpannānmokṣaṃ tasya vinirdiśa | devānāṃ vacanaṃ śrutvā kātaraṃ viṣṇurabravīt

यजतामश्वमेधेन शक्रपापनिवृत्तये । पुण्येन हयमेधेन पावितः पाकशासनः

yajatāmaśvamedhena śakrapāpanivṛttaye | puṇyena hayamedhena pāvitaḥ pākaśāsanaḥ

पुनरेष्यति देवानामिन्द्रत्वमकुतोभयः । हयमेधेन सन्तुष्टा देवी श्रीजगदम्बिका

punareṣyati devānāmindratvamakutobhayaḥ | hayamedhena santuṣṭā devī śrījagadambikā

ब्रह्महत्यादिपापानि नाशयिष्यत्यसंशयम् । यस्याः स्मरणमात्रेण पापजालं विनश्यति

brahmahatyādipāpāni nāśayiṣyatyasaṃśayam | yasyāḥ smaraṇamātreṇa pāpajālaṃ vinaśyati

किं पुनर्वाजिमेधेन तत्प्रीत्यर्थं कृतेन च । इन्द्राणी कुरुतान्नित्यं भगवत्याः प्रपूजनम्

kiṃ punarvājimedhena tatprītyarthaṃ kṛtena ca | indrāṇī kurutānnityaṃ bhagavatyāḥ prapūjanam

आराधनं शिवायास्तु सुखकारि भविष्यति । नहुषोऽपि जगन्मातुर्मायया मोहितः किल

ārādhanaṃ śivāyāstu sukhakāri bhaviṣyati | nahuṣo'pi jaganmāturmāyayā mohitaḥ kila

विनाशं स्वकृतेनाशु गमिष्यत्येनसा सुराः । पावितश्चाश्वमेधेन तुराषाडपि वैभवम्

vināśaṃ svakṛtenāśu gamiṣyatyenasā surāḥ | pāvitaścāśvamedhena turāṣāḍapi vaibhavam

प्राप्स्यत्यचिरकालेन स्वमासनमनुत्तमम् । ते तु श्रुत्वा शुभां वाणीं विष्णोरमिततेजसः

prāpsyatyacirakālena svamāsanamanuttamam | te tu śrutvā śubhāṃ vāṇīṃ viṣṇoramitatejasaḥ

जग्मुस्तं देशमनिशं यत्रास्ते पाकशासनः । तमाश्वास्य सुराः शक्रं बृहस्पतिपुरोगमाः

jagmustaṃ deśamaniśaṃ yatrāste pākaśāsanaḥ | tamāśvāsya surāḥ śakraṃ bṛhaspatipurogamāḥ

कारयामासुरखिलं हयमेधं महाक्रतुम् । विभज्य ब्रह्महत्यां तु वृक्षेषु च नदीषु च

kārayāmāsurakhilaṃ hayamedhaṃ mahākratum | vibhajya brahmahatyāṃ tu vṛkṣeṣu ca nadīṣu ca

पर्वतेषु पृथिव्यां च स्त्रीषु चैवाक्षिपद्विभुः । तां विसृज्य च भूतेषु विपापः पाकशासनः

parvateṣu pṛthivyāṃ ca strīṣu caivākṣipadvibhuḥ | tāṃ visṛjya ca bhūteṣu vipāpaḥ pākaśāsanaḥ

विज्वरः समभूद्‌भूयः कालाकाङ्क्षी स्थितो जले । अदृश्यः सर्वभूतानां पद्मनाले व्यतिष्ठत

vijvaraḥ samabhūdbhūyaḥ kālākāṅkṣī sthito jale | adṛśyaḥ sarvabhūtānāṃ padmanāle vyatiṣṭhata

देवास्तु निर्गताः स्थाने कृत्वा कार्यं तदद्‌भुतम् । पौलोमी तु गुरुं प्राह दुःखिता विरहाकुला

devāstu nirgatāḥ sthāne kṛtvā kāryaṃ tadadbhutam | paulomī tu guruṃ prāha duḥkhitā virahākulā

कृतयज्ञोऽपि मे भर्ता किमदृश्यः पुरन्दरः । कथं द्रक्ष्ये प्रियं स्वामिंस्तमुपायं वदस्व मे

kṛtayajño'pi me bhartā kimadṛśyaḥ purandaraḥ | kathaṃ drakṣye priyaṃ svāmiṃstamupāyaṃ vadasva me

बृहस्पतिरुवाच त्वमाराधय पौलोमि देवीं भगवतीं शिवाम् । दर्शयिष्यति ते नाथं देवी विगतकल्मषम्

bṛhaspatiruvāca tvamārādhaya paulomi devīṃ bhagavatīṃ śivām | darśayiṣyati te nāthaṃ devī vigatakalmaṣam

आराधिता जगद्धात्री नहुषं वारयिष्यति । मोहयित्वा नृपं स्थानात्पातयिष्यति चाम्बिका

ārādhitā jagaddhātrī nahuṣaṃ vārayiṣyati | mohayitvā nṛpaṃ sthānātpātayiṣyati cāmbikā

इत्युक्ता सा तदा तेन पुलोमतनया नृप । जग्राह मन्त्रं विधिवद्‌गुरोर्देव्याः ससाधनम्

ityuktā sā tadā tena pulomatanayā nṛpa | jagrāha mantraṃ vidhivadgurordevyāḥ sasādhanam

विद्यां प्राप्य गुरोर्देवी देवीं श्रीभुवनेश्वरीम् । सम्यगाराधयामास बलिपुष्पार्चनैः शुभै

vidyāṃ prāpya gurordevī devīṃ śrībhuvaneśvarīm | samyagārādhayāmāsa balipuṣpārcanaiḥ śubhai

त्यक्तान्यभोगसम्भारा तापसीवेषधारिणी । चकार पूजनं देव्याः प्रियदर्शनलालसा

tyaktānyabhogasambhārā tāpasīveṣadhāriṇī | cakāra pūjanaṃ devyāḥ priyadarśanalālasā

कालेन कियता तुष्टा प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ । सौम्यरूपधरा देवी वरदा हंसवाहिनी

kālena kiyatā tuṣṭā pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau | saumyarūpadharā devī varadā haṃsavāhinī

सूर्यकोटिप्रतीकाशा चन्द्रकोटिसुशीतला । विद्युत्कोटिसमानाभा चतुर्वेदसमन्विता

sūryakoṭipratīkāśā candrakoṭisuśītalā | vidyutkoṭisamānābhā caturvedasamanvitā

पाशांकुशाभयवरान्दधती निजबाहुभिः । आपादलम्बिनीं स्वच्छां मुक्तामालां च बिभ्रती

pāśāṃkuśābhayavarāndadhatī nijabāhubhiḥ | āpādalambinīṃ svacchāṃ muktāmālāṃ ca bibhratī

प्रसन्तस्मेरवदना लोचनत्रयभूषिता । आब्रह्मकीटजननी करुणामृतसागरा

prasantasmeravadanā locanatrayabhūṣitā | ābrahmakīṭajananī karuṇāmṛtasāgarā

अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिका परमेश्वरी । सौम्यानन्तरसैर्युक्तस्तनद्वयविराजिता

anantakoṭibrahmāṇḍanāyikā parameśvarī | saumyānantarasairyuktastanadvayavirājitā

सर्वेश्वरी च सर्वज्ञा कूटस्थाक्षररूपिणी । तामुवाच प्रसन्ना सा शक्रपत्‍नीं कृतोद्यमाम्

sarveśvarī ca sarvajñā kūṭasthākṣararūpiṇī | tāmuvāca prasannā sā śakrapatnīṃ kṛtodyamām

मेघगम्भीरशब्देन मुदमाददती भृशम् । देव्युवाच वरं वरय सुश्रोणि वाञ्छितं शक्रवल्लभे

meghagambhīraśabdena mudamādadatī bhṛśam | devyuvāca varaṃ varaya suśroṇi vāñchitaṃ śakravallabhe

ददाम्यद्य प्रसन्नास्मि पूजिता सुभृशं त्वया । वरदाहं समायाता दर्शनं सहजं न मे

dadāmyadya prasannāsmi pūjitā subhṛśaṃ tvayā | varadāhaṃ samāyātā darśanaṃ sahajaṃ na me

अनेककोटिजन्मोत्थपुण्यपुञ्जैर्हि लभ्यते । इत्युक्ता सा तदा देवी तामाह प्रणता पुरः

anekakoṭijanmotthapuṇyapuñjairhi labhyate | ityuktā sā tadā devī tāmāha praṇatā puraḥ

शक्रपत्‍नी भगवतीं प्रसन्नां परमेश्वरीम् । वाञ्छामि दर्शनं मातः पत्युः परमदुर्लभम्

śakrapatnī bhagavatīṃ prasannāṃ parameśvarīm | vāñchāmi darśanaṃ mātaḥ patyuḥ paramadurlabham

नहुषाद्‌भयनाशं च स्वपदप्रापणं तथा । देव्युवाच गच्छ त्वमनया दूत्या सार्धं श्रीमानसं सरः

nahuṣādbhayanāśaṃ ca svapadaprāpaṇaṃ tathā | devyuvāca gaccha tvamanayā dūtyā sārdhaṃ śrīmānasaṃ saraḥ

यत्र मे मूर्तिरचला विश्वकामाभिधा मता । तत्र पश्यसि शक्रं त्वं दुःखितं भयविह्वलम्

yatra me mūrtiracalā viśvakāmābhidhā matā | tatra paśyasi śakraṃ tvaṃ duḥkhitaṃ bhayavihvalam

मोहयिष्यामि राजानं कालेन कियता पुनः । स्वस्था भव विशालाक्षि करोमि तव चेप्सितम्

mohayiṣyāmi rājānaṃ kālena kiyatā punaḥ | svasthā bhava viśālākṣi karomi tava cepsitam

भ्रंशयिष्यामि भूपालं मोहितं त्रिदशासनात् । व्यास उवाच देवीदूती तां गृहीत्वा शक्रपत्‍नीं त्वरान्विता

bhraṃśayiṣyāmi bhūpālaṃ mohitaṃ tridaśāsanāt | vyāsa uvāca devīdūtī tāṃ gṛhītvā śakrapatnīṃ tvarānvitā

प्रापयामास सान्निध्यं स्वपत्युः परमेश्वरीम् । सा दृष्ट्वा तं पतिं बाला सुरेशं गुप्तसंस्थितम् । मुदिताभूद्वरं वीक्ष्य बहुकालाभिवाञ्छितम्

prāpayāmāsa sānnidhyaṃ svapatyuḥ parameśvarīm | sā dṛṣṭvā taṃ patiṃ bālā sureśaṃ guptasaṃsthitam | muditābhūdvaraṃ vīkṣya bahukālābhivāñchitam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां षष्ठस्कन्धे इन्द्राण्या शक्रदर्शनं नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe indrāṇyā śakradarśanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

नहुषस्वर्गच्युतिवर्णनम् व्यास उवाच तां वीक्ष्य विपुलापाङ्गीं रहः शोकसमन्विताम् । आखण्डलः प्रियां भार्यां विस्मितश्चाब्रवीत्तदा

nahuṣasvargacyutivarṇanam vyāsa uvāca tāṃ vīkṣya vipulāpāṅgīṃ rahaḥ śokasamanvitām | ākhaṇḍalaḥ priyāṃ bhāryāṃ vismitaścābravīttadā

कथमत्रागता कान्ते कथं ज्ञातस्त्वया ह्यहम् । दुर्ज्ञेयः सर्वभूतानां संस्थितोऽस्मि शुभानने

kathamatrāgatā kānte kathaṃ jñātastvayā hyaham | durjñeyaḥ sarvabhūtānāṃ saṃsthito'smi śubhānane

शच्युवाच देव देव्याः प्रसादेन ज्ञातोऽस्यद्य भवानिह । पुनस्तस्याः प्रसादेन प्राप्तास्मि त्वां दिवस्पते

śacyuvāca deva devyāḥ prasādena jñāto'syadya bhavāniha | punastasyāḥ prasādena prāptāsmi tvāṃ divaspate

नहुषो नाम राजर्षिः स्थापितो भवदासने । त्रिदशैर्मुनिभिश्चैव स मां बाधति नित्यशः

nahuṣo nāma rājarṣiḥ sthāpito bhavadāsane | tridaśairmunibhiścaiva sa māṃ bādhati nityaśaḥ

पतिं मां कुरु चार्वङ्‌गि: तुरासाहं सुराधिपम् । एवं वदति मां पाप्मा किं करोमि बलार्दन

patiṃ māṃ kuru cārvaṅgi: turāsāhaṃ surādhipam | evaṃ vadati māṃ pāpmā kiṃ karomi balārdana

इन्द्र उवाच कालाकाङ्क्षी वरारोहे संस्थितोऽस्मि यदृच्छया । तथा त्वमपि कल्याणि सुस्थिरं स्वमनः कुरु

indra uvāca kālākāṅkṣī varārohe saṃsthito'smi yadṛcchayā | tathā tvamapi kalyāṇi susthiraṃ svamanaḥ kuru

व्यास उवाच इत्युक्ता तेन सा देवी पतिनातिप्रशंसिना । निःश्वसन्त्याह तं शक्रं वेपमानातिदुःखिता

vyāsa uvāca ityuktā tena sā devī patinātipraśaṃsinā | niḥśvasantyāha taṃ śakraṃ vepamānātiduḥkhitā

कथं तिष्ठे महाभाग पापात्मा मां वशानुगाम् । करिष्यति मदोन्मत्तो वरदानेन गर्वितः

kathaṃ tiṣṭhe mahābhāga pāpātmā māṃ vaśānugām | kariṣyati madonmatto varadānena garvitaḥ

देवाश्च मुनयः सर्वे मामूचुस्तद्‌भयाकुलाः । तं भजस्व वरारोहे देवराजं स्मरातुरम्

devāśca munayaḥ sarve māmūcustadbhayākulāḥ | taṃ bhajasva varārohe devarājaṃ smarāturam

बृहस्पतिस्तु शत्रुघ्न वाडवो बलवर्जितः । कथं मां रक्षितुं शक्तो भवेद्देवानुगः सदा

bṛhaspatistu śatrughna vāḍavo balavarjitaḥ | kathaṃ māṃ rakṣituṃ śakto bhaveddevānugaḥ sadā

तस्माच्चिन्तास्ति महती नार्यहं वशवर्तिनी । अनाथा किं करिष्यामि विपरीते विधौ विभो

tasmāccintāsti mahatī nāryahaṃ vaśavartinī | anāthā kiṃ kariṣyāmi viparīte vidhau vibho

नार्यस्म्यहं न कुलटा त्वच्चित्तातिपतिव्रता । नास्ति मे शरणं तत्र यो मां रक्षति दुःखिताम्

nāryasmyahaṃ na kulaṭā tvaccittātipativratā | nāsti me śaraṇaṃ tatra yo māṃ rakṣati duḥkhitām

इन्द्र उवाच उपायं प्रब्रवीम्यद्य तं कुरुष्व वरानने । शीलं ते दुःखिते काले परित्रातं भविष्यति

indra uvāca upāyaṃ prabravīmyadya taṃ kuruṣva varānane | śīlaṃ te duḥkhite kāle paritrātaṃ bhaviṣyati

परेण रक्षिता नारी न भवेच्च पतिव्रता । उपायैः कोटिभिः कामभिन्नचित्तातिचञ्चला

pareṇa rakṣitā nārī na bhavecca pativratā | upāyaiḥ koṭibhiḥ kāmabhinnacittāticañcalā

शीलमेव हि नारीणां सदा रक्षति पापतः । तस्मात्त्वं शीलमास्थाय स्थिरा भव शुचिस्मिते

śīlameva hi nārīṇāṃ sadā rakṣati pāpataḥ | tasmāttvaṃ śīlamāsthāya sthirā bhava śucismite

यदा त्वां नहुषो राजा बलादाकर्षयेत्खलः । तदा त्वं समयं कृत्वा गजं वञ्चय भूपतिम्

yadā tvāṃ nahuṣo rājā balādākarṣayetkhalaḥ | tadā tvaṃ samayaṃ kṛtvā gajaṃ vañcaya bhūpatim

एकान्ते तत्समीपे त्वं गत्वा वद मदालसे । ऋषियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते

ekānte tatsamīpe tvaṃ gatvā vada madālase | ṛṣiyānena divyena māmupaihi jagatpate

एवं तव वशे प्रीता भविष्यामीति मे ततम् । इति तं वद सुश्रोणि तदा तु परिमोहितः

evaṃ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti me tatam | iti taṃ vada suśroṇi tadā tu parimohitaḥ

कामान्धः स मुनीन् याने योजयिष्यति पार्थिवः । अवश्यं तापसो भूपं शापदग्धं करिष्यति

kāmāndhaḥ sa munīn yāne yojayiṣyati pārthivaḥ | avaśyaṃ tāpaso bhūpaṃ śāpadagdhaṃ kariṣyati

साहाय्यं जगदम्बा ते करिष्यति न संशयः । जगदम्बापदस्मर्तुः सङ्कटं न कदाचन

sāhāyyaṃ jagadambā te kariṣyati na saṃśayaḥ | jagadambāpadasmartuḥ saṅkaṭaṃ na kadācana

यदि जायेत तच्चापि ज्ञेयं तत्स्वस्तये किल । तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन मणिद्वीपाधिवासिनीम्

yadi jāyeta taccāpi jñeyaṃ tatsvastaye kila | tasmātsarvaprayatnena maṇidvīpādhivāsinīm

भज त्वं भुवनेशानीं गुरुवाक्यानुसारतः । व्यास उवाच इत्याख्याता शची तेन जगाम नहुषं प्रति

bhaja tvaṃ bhuvaneśānīṃ guruvākyānusārataḥ | vyāsa uvāca ityākhyātā śacī tena jagāma nahuṣaṃ prati

तथेत्युक्त्वातिविश्वस्ता भाविकार्ये कृतोद्यमा । नहुषस्तां समालोक्य मुदितो वाक्यमब्रवीत्

tathetyuktvātiviśvastā bhāvikārye kṛtodyamā | nahuṣastāṃ samālokya mudito vākyamabravīt

स्वागतं सत्यवचनैस्त्वदधीनोऽस्मि कामिनि । दासोऽहं तव सत्येन पालितं वचनं त्वया

svāgataṃ satyavacanaistvadadhīno'smi kāmini | dāso'haṃ tava satyena pālitaṃ vacanaṃ tvayā

यदागता समीपे मे तुष्टोऽस्मि मितभाषिणि । न च व्रीडा त्वया कार्या भक्तं मां भज सुस्मिते

yadāgatā samīpe me tuṣṭo'smi mitabhāṣiṇi | na ca vrīḍā tvayā kāryā bhaktaṃ māṃ bhaja susmite

कार्यं वद विशालाक्षि करिष्यामि तव प्रियम् । शच्युवाच सर्वं कृतं त्वया कार्यं मम कृत्रिमवासव

kāryaṃ vada viśālākṣi kariṣyāmi tava priyam | śacyuvāca sarvaṃ kṛtaṃ tvayā kāryaṃ mama kṛtrimavāsava

मनोरथोऽस्ति मे देव शृणु चित्तेऽधुना विभो । वाञ्छितं कुरु कल्याण त्वद्वशाहमतः परम्

manoratho'sti me deva śṛṇu citte'dhunā vibho | vāñchitaṃ kuru kalyāṇa tvadvaśāhamataḥ param

ब्रवीमि मानसोत्साहं त्वं तं कर्तुमिहार्हसि । नहुष उवाच कार्यं त्वं ब्रूहि चन्द्रास्ये करोमि तव वाञ्छितम्

bravīmi mānasotsāhaṃ tvaṃ taṃ kartumihārhasi | nahuṣa uvāca kāryaṃ tvaṃ brūhi candrāsye karomi tava vāñchitam

अलभ्यमपि दास्यामि तुभ्यं सुभ्रु वदस्व माम् । शच्युवाच कथं ब्रवीमि राजेन्द्र प्रत्ययो नास्ति मे तव

alabhyamapi dāsyāmi tubhyaṃ subhru vadasva mām | śacyuvāca kathaṃ bravīmi rājendra pratyayo nāsti me tava

शपथं कुरु राजेन्द्र यत्करोमि प्रियं तव । राजानः सत्यवचसो दुर्लभा एव भूतले

śapathaṃ kuru rājendra yatkaromi priyaṃ tava | rājānaḥ satyavacaso durlabhā eva bhūtale

पश्चाद्‌ब्रवीम्यहं राजन् ज्ञात्वा सत्येन यन्त्रितम् । कृते चेद्वाञ्छिते भूप सदा ते वशवर्तिनी

paścādbravīmyahaṃ rājan jñātvā satyena yantritam | kṛte cedvāñchite bhūpa sadā te vaśavartinī

भविष्यामि तुराषाड् वै सत्यमेतद्वचो मम । नहुष उवाच अवश्यमेव कर्तव्यं वचनं तव सुन्दरि

bhaviṣyāmi turāṣāḍ vai satyametadvaco mama | nahuṣa uvāca avaśyameva kartavyaṃ vacanaṃ tava sundari

शपामि सुकृतेनाहं यज्ञदानकृतेन वै । शच्युवाच इन्द्रस्य हरयो वाहा गजश्चैव रथस्तथा

śapāmi sukṛtenāhaṃ yajñadānakṛtena vai | śacyuvāca indrasya harayo vāhā gajaścaiva rathastathā

गरुडो वासुदेवस्य यमस्य महिषस्तथा । वृषभः शङ्करस्यापि ब्रह्मणो वरटापतिः

garuḍo vāsudevasya yamasya mahiṣastathā | vṛṣabhaḥ śaṅkarasyāpi brahmaṇo varaṭāpatiḥ

मयूरः कार्तिकेयस्य गजास्यस्य तु मूषकः । इच्छाम्यहमपूर्वं वै वाहनं ते सुराधिप

mayūraḥ kārtikeyasya gajāsyasya tu mūṣakaḥ | icchāmyahamapūrvaṃ vai vāhanaṃ te surādhipa

यन्न विष्णोर्न रुद्रस्य नासुराणां न रक्षसाम् । वहन्तु त्वां महाराज मुनयः संशितव्रताः

yanna viṣṇorna rudrasya nāsurāṇāṃ na rakṣasām | vahantu tvāṃ mahārāja munayaḥ saṃśitavratāḥ

सर्वे शिबिकया राजन्नेतद्धि मम वाञ्छितम् । सर्वदेवाधिकं त्वां वै जानामि वसुधाधिप

sarve śibikayā rājannetaddhi mama vāñchitam | sarvadevādhikaṃ tvāṃ vai jānāmi vasudhādhipa

तेन ते तेजसो वृद्धिं वाञ्छाम्यहमतन्द्रिता । व्यास उवाच तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा प्रहस्य ज्ञानदुर्बलः

tena te tejaso vṛddhiṃ vāñchāmyahamatandritā | vyāsa uvāca tasyāstadvacanaṃ śrutvā prahasya jñānadurbalaḥ

मोहितस्तु महादेव्या कृतमोहेन तत्क्षणम् । उवाच वचनं भूपः संस्तुवन्वासवप्रियाम्

mohitastu mahādevyā kṛtamohena tatkṣaṇam | uvāca vacanaṃ bhūpaḥ saṃstuvanvāsavapriyām

नहुष उवाच सत्यमुक्तं त्वया तन्वि वाहनं रुचिरं मम । करिष्यामि सुकेशान्ते वचनं तव सर्वथा

nahuṣa uvāca satyamuktaṃ tvayā tanvi vāhanaṃ ruciraṃ mama | kariṣyāmi sukeśānte vacanaṃ tava sarvathā

न ह्यल्पवीर्यो भवति यो वाहान्कुरुते मुनीन् । अहमारुह्य यानेन त्वामेष्यामि शुचिस्मिते

na hyalpavīryo bhavati yo vāhānkurute munīn | ahamāruhya yānena tvāmeṣyāmi śucismite

सप्तर्षयो मां वक्ष्यन्ति सर्वे देवर्षयस्तथा । समर्थं त्रिषु लोकेषु ज्ञात्वा मां तपसाधिकम्

saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve devarṣayastathā | samarthaṃ triṣu lokeṣu jñātvā māṃ tapasādhikam

व्यास उवाच इत्युक्त्वा तां सुसन्तुष्टो विससर्ज हरिप्रियाम् । मुनीनाहूय सर्वास्तानित्युवाच स्मरान्वितः

vyāsa uvāca ityuktvā tāṃ susantuṣṭo visasarja haripriyām | munīnāhūya sarvāstānityuvāca smarānvitaḥ

नहुष उवाच अहमिन्द्रोऽद्य भो विप्राः सर्वशक्तिसमन्वितः । कार्यमत्र प्रकुर्वन्तु भवन्तो विगतस्मयाः

nahuṣa uvāca ahamindro'dya bho viprāḥ sarvaśaktisamanvitaḥ | kāryamatra prakurvantu bhavanto vigatasmayāḥ

इन्द्रासनं मया प्राप्तं नेन्द्राणी मामुपैति च । आकारिता च मां सूते प्रेमपूर्वमिदं वचः

indrāsanaṃ mayā prāptaṃ nendrāṇī māmupaiti ca | ākāritā ca māṃ sūte premapūrvamidaṃ vacaḥ

मुनियानेन देवेन्द्र मामुपैहि सुराधिप । देवदेव महाराज मत्प्रियं कुरु मानद

muniyānena devendra māmupaihi surādhipa | devadeva mahārāja matpriyaṃ kuru mānada

एतत्कार्यं मुनिश्रेष्ठा ममात्यन्तं दुरासदम् । भवद्‌भिस्तु प्रकर्तव्यं सर्वथैव दयालुभिः

etatkāryaṃ muniśreṣṭhā mamātyantaṃ durāsadam | bhavadbhistu prakartavyaṃ sarvathaiva dayālubhiḥ

मनो दहति मे कामः शक्रपत्‍न्यां प्रवर्तितम् । भवन्तः शरणं मेऽद्य कुरुध्वं कार्यमद्‌भुतम्

mano dahati me kāmaḥ śakrapatnyāṃ pravartitam | bhavantaḥ śaraṇaṃ me'dya kurudhvaṃ kāryamadbhutam

अगस्तिप्रमुखास्तस्य श्रुत्वा वाक्यमसत्करम् । अङ्गीचक्रुश्च भावित्वात्कृपया परमर्षयः

agastipramukhāstasya śrutvā vākyamasatkaram | aṅgīcakruśca bhāvitvātkṛpayā paramarṣayaḥ

अङ्गीकृतेऽथ तद्वाक्ये मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । मुदं प्राप नृपः कामं पौलोमीकृतमानसः

aṅgīkṛte'tha tadvākye munibhistattvadarśibhiḥ | mudaṃ prāpa nṛpaḥ kāmaṃ paulomīkṛtamānasaḥ

आरुह्य शिबिकां रम्यां संस्थितस्त्वरयान्वितः । वाहान्कृत्वा मुनीन्दिव्यान्सर्प सर्पेति चाब्रवीत्

āruhya śibikāṃ ramyāṃ saṃsthitastvarayānvitaḥ | vāhānkṛtvā munīndivyānsarpa sarpeti cābravīt

कामार्तः सोऽस्पृशन्मूढः पादेन मुनिमस्तकम् । अगस्तिं तापसश्रेष्ठं लोपामुद्रापतिं तदा

kāmārtaḥ so'spṛśanmūḍhaḥ pādena munimastakam | agastiṃ tāpasaśreṣṭhaṃ lopāmudrāpatiṃ tadā

वातापिभक्षकर्तारं समुद्रस्यापि शोषकम् । कशया ताडयामास पञ्चबाणशराहतः

vātāpibhakṣakartāraṃ samudrasyāpi śoṣakam | kaśayā tāḍayāmāsa pañcabāṇaśarāhataḥ

इन्द्राणीहृतचित्तोऽसौ सर्पेति प्रब्रुवन्मुनिम् । तं शशाप मुनिः क्रुद्धः कशाघातमनुस्मरन्

indrāṇīhṛtacitto'sau sarpeti prabruvanmunim | taṃ śaśāpa muniḥ kruddhaḥ kaśāghātamanusmaran

सर्पो भव दुराचार वने घोरवपुर्महान् । बहुवर्षसहस्राणि यत्र क्लेशो महान्भवेत्

sarpo bhava durācāra vane ghoravapurmahān | bahuvarṣasahasrāṇi yatra kleśo mahānbhavet

विचरिष्यसि वीर्येण पुनः स्वर्गमवाप्स्यसि । दृष्ट्वा युधिष्ठिरं नाम तव मोक्षो भविष्यति

vicariṣyasi vīryeṇa punaḥ svargamavāpsyasi | dṛṣṭvā yudhiṣṭhiraṃ nāma tava mokṣo bhaviṣyati

प्रश्नानामुत्तरं श्रुत्वा धर्मपुत्रमुखात्ततः । व्यास उवाच एवं शप्तः स राजर्षिः स्तुत्वा तं मुनिसत्तमम्

praśnānāmuttaraṃ śrutvā dharmaputramukhāttataḥ | vyāsa uvāca evaṃ śaptaḥ sa rājarṣiḥ stutvā taṃ munisattamam

स्वर्गात्पपात सहसा सर्परूपधरोऽभवत् । बृहस्पतिस्ततो गत्वा तरसा मानसं प्रति

svargātpapāta sahasā sarparūpadharo'bhavat | bṛhaspatistato gatvā tarasā mānasaṃ prati

इन्द्राय सर्ववृत्तान्तं कथयामास विस्तरात् । तच्छ्रुत्वा मघवा राज्ञः स्वर्गात्प्रच्यवनादिकम्

indrāya sarvavṛttāntaṃ kathayāmāsa vistarāt | tacchrutvā maghavā rājñaḥ svargātpracyavanādikam

मुदितोऽभून्महाराज स्थितस्तत्रैव वासवः । देवाश्च मुनयो दृष्ट्वा नहुषं पतितं भुवि

mudito'bhūnmahārāja sthitastatraiva vāsavaḥ | devāśca munayo dṛṣṭvā nahuṣaṃ patitaṃ bhuvi

जग्मुः सर्वेऽपि तत्रैव यत्रेन्द्रः सरसि स्थितः । तमाश्वास्य सुराः सर्वे मुनिभिः सहितास्तदा

jagmuḥ sarve'pi tatraiva yatrendraḥ sarasi sthitaḥ | tamāśvāsya surāḥ sarve munibhiḥ sahitāstadā

स्वर्गे समानयामासुर्मानपूर्वं शचीपतिम् । समागतं ततः शक्रं सर्वे ते मुनयः सुराः

svarge samānayāmāsurmānapūrvaṃ śacīpatim | samāgataṃ tataḥ śakraṃ sarve te munayaḥ surāḥ

स्थापयित्वाऽऽसने पश्चादभिषेकं दधुः शिवम् । इन्द्रोऽपि स्वासनं प्राप्य शच्या सह सुरालये

sthāpayitvā''sane paścādabhiṣekaṃ dadhuḥ śivam | indro'pi svāsanaṃ prāpya śacyā saha surālaye

चिक्रीड नन्दने रम्ये कानने प्रेमयुक्तया । व्यास उवाच एवमिन्द्रेण सम्प्राप्तं दुःखं परमदारुणम्

cikrīḍa nandane ramye kānane premayuktayā | vyāsa uvāca evamindreṇa samprāptaṃ duḥkhaṃ paramadāruṇam

हत्वासुरं कामरूपं विश्वरूपं महामुनिम् । पुनर्देव्याः प्रसादेन स्वस्थानं प्राप्तवान्नृप

hatvāsuraṃ kāmarūpaṃ viśvarūpaṃ mahāmunim | punardevyāḥ prasādena svasthānaṃ prāptavānnṛpa

एतत्ते सर्वमाख्यातं वृत्रासुरवधाश्रयम् । यत्पृष्टोऽहं त्वया राजन् कथानकमनुत्तमम्

etatte sarvamākhyātaṃ vṛtrāsuravadhāśrayam | yatpṛṣṭo'haṃ tvayā rājan kathānakamanuttamam

यादृशं कुरुते कर्म तादृशं फलमाप्नुयात् । अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्

yādṛśaṃ kurute karma tādṛśaṃ phalamāpnuyāt | avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे नहुषस्वर्गच्युतिवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe nahuṣasvargacyutivarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

कर्मणां गहनगतिवर्णनम् जनमेजय उवाच कथितं चरितं ब्रह्मञ्छक्रस्याद्‍भुतकर्मणः । स्थानभ्रंशस्तथा दुःखप्राप्तिरुक्ता विशेषतः

karmaṇāṃ gahanagativarṇanam janamejaya uvāca kathitaṃ caritaṃ brahmañchakrasyādbhutakarmaṇaḥ | sthānabhraṃśastathā duḥkhaprāptiruktā viśeṣataḥ

यत्र देवाधिदेव्याश्च महिमातीव वर्णितः । सन्देहोऽत्र ममाप्यस्ति यच्छक्रोऽपि महातपाः

yatra devādhidevyāśca mahimātīva varṇitaḥ | sandeho'tra mamāpyasti yacchakro'pi mahātapāḥ

देवाधिपत्यमासाद्य दुःसहं दुःखमन्वभूत् । मखानां तु शतं कृत्वा प्राप्तं स्थानमनुत्तमम्

devādhipatyamāsādya duḥsahaṃ duḥkhamanvabhūt | makhānāṃ tu śataṃ kṛtvā prāptaṃ sthānamanuttamam

देवेशत्वं च सम्प्राप्य भ्रष्टः स्थानादसौ कथम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व कारणं करुणानिधे

deveśatvaṃ ca samprāpya bhraṣṭaḥ sthānādasau katham | etatsarvaṃ samācakṣva kāraṇaṃ karuṇānidhe

सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ पुराणानां प्रवर्तकः । नावाच्यं महतां किञ्चिच्छिष्ये च श्रद्धयान्विते

sarvajño'si muniśreṣṭha purāṇānāṃ pravartakaḥ | nāvācyaṃ mahatāṃ kiñcicchiṣye ca śraddhayānvite

तस्मात्कुरु महाभाग मत्सन्देहापनोदनम् । सूत उवाच इति पृष्टः स राज्ञा वै तदा सत्यवतीसुतः

tasmātkuru mahābhāga matsandehāpanodanam | sūta uvāca iti pṛṣṭaḥ sa rājñā vai tadā satyavatīsutaḥ

तमाहातिप्रसन्नात्मा यथानुक्रममुत्तरम् । व्यास उवाच निबोध नृपतिश्रेष्ठ कारणं परमाद्‌भुतम्

tamāhātiprasannātmā yathānukramamuttaram | vyāsa uvāca nibodha nṛpatiśreṣṭha kāraṇaṃ paramādbhutam

कर्मणस्तु त्रिधा प्रोक्ता गतिस्तत्त्वविदां वरैः । सञ्चितं वर्तमानं च प्रारब्धमिति भेदतः

karmaṇastu tridhā proktā gatistattvavidāṃ varaiḥ | sañcitaṃ vartamānaṃ ca prārabdhamiti bhedataḥ

अनेकजन्मसञ्जातं प्राक्तनं सञ्चितं स्मृतम् । सात्त्विकं राजसं कर्म तामसं त्रिविधं पुनः

anekajanmasañjātaṃ prāktanaṃ sañcitaṃ smṛtam | sāttvikaṃ rājasaṃ karma tāmasaṃ trividhaṃ punaḥ

शुभं वाप्यशुभं भूप सञ्चितं बहुकालिकम् । अवश्यमेव भोक्तव्यं सुकृतं दुष्कृतं तथा

śubhaṃ vāpyaśubhaṃ bhūpa sañcitaṃ bahukālikam | avaśyameva bhoktavyaṃ sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ tathā

जन्मजन्मनि जीवानां सञ्चितानां च कर्मणाम् । निःशेषस्तु क्षयो नाभूत्कल्पकोटिशतैरपि

janmajanmani jīvānāṃ sañcitānāṃ ca karmaṇām | niḥśeṣastu kṣayo nābhūtkalpakoṭiśatairapi

क्रियमाणं च यत्कर्म वर्तमानं तदुच्यते । देहं प्राप्य शुभं वापि ह्यशुभं वा समाचरेत्

kriyamāṇaṃ ca yatkarma vartamānaṃ taducyate | dehaṃ prāpya śubhaṃ vāpi hyaśubhaṃ vā samācaret

सञ्चितानां पुनर्मध्यात्समाहृत्य कियान्किल । देहारम्भे च समये कालः प्रेरयतीव तत्

sañcitānāṃ punarmadhyātsamāhṛtya kiyānkila | dehārambhe ca samaye kālaḥ prerayatīva tat

प्रारब्धं कर्म विज्ञेयं भोगात्तस्य क्षयः स्मृतः । प्राणिभिः खलु भोक्तव्यं प्रारब्धं नात्र संशयः

prārabdhaṃ karma vijñeyaṃ bhogāttasya kṣayaḥ smṛtaḥ | prāṇibhiḥ khalu bhoktavyaṃ prārabdhaṃ nātra saṃśayaḥ

पुरा कृतानि राजेन्द्र ह्यशुभानि शुभानि च । अवश्यमेव कर्माणि भोक्तव्यानीति निश्चयः

purā kṛtāni rājendra hyaśubhāni śubhāni ca | avaśyameva karmāṇi bhoktavyānīti niścayaḥ

देवैर्मनुष्यैरसुरैर्यक्षगन्धर्वकिन्नरैः । कर्मैव हि महाराज देहारम्भस्य कारणम्

devairmanuṣyairasurairyakṣagandharvakinnaraiḥ | karmaiva hi mahārāja dehārambhasya kāraṇam

कर्मक्षये जन्मनाशः प्राणिनां नात्र संशयः । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र इन्द्राद्याश्च सुरास्तथा

karmakṣaye janmanāśaḥ prāṇināṃ nātra saṃśayaḥ | brahmā viṣṇustathā rudra indrādyāśca surāstathā

दानवा यक्षगन्धर्वाः सर्वे कर्मवशा किल । अन्यथा देहसम्बन्धः कथं भवति भूपते

dānavā yakṣagandharvāḥ sarve karmavaśā kila | anyathā dehasambandhaḥ kathaṃ bhavati bhūpate

कारणं यस्तु भोगस्य देहिनः सुखदुःखयोः । तस्मादनेकजन्मोत्थसञ्चितानां च कर्मणाम्

kāraṇaṃ yastu bhogasya dehinaḥ sukhaduḥkhayoḥ | tasmādanekajanmotthasañcitānāṃ ca karmaṇām

मध्ये वेगः समायाति कस्यचित्कालपाकतः । तत्प्रारब्धवशात्पुण्यं करोति च यथा तथा

madhye vegaḥ samāyāti kasyacitkālapākataḥ | tatprārabdhavaśātpuṇyaṃ karoti ca yathā tathā

पापं करोति मनुजस्तथा देवादयोऽपि च । तथा नारायणो राजन्नरश्च धर्मजावुभौ

pāpaṃ karoti manujastathā devādayo'pi ca | tathā nārāyaṇo rājannaraśca dharmajāvubhau

जातौ कृष्णार्जुनौ काममंशौ नारायणस्य तौ । पुराणपीठिकेयं वै मुनिभिः परिकीर्तिता

jātau kṛṣṇārjunau kāmamaṃśau nārāyaṇasya tau | purāṇapīṭhikeyaṃ vai munibhiḥ parikīrtitā

देवांशः स तु विज्ञेयो यो भवेद्विभवाधिकः । नानृषिः कुरुते काव्यं नारुद्रो रुद्रमर्चते

devāṃśaḥ sa tu vijñeyo yo bhavedvibhavādhikaḥ | nānṛṣiḥ kurute kāvyaṃ nārudro rudramarcate

नादेवांशो ददात्यन्नं नाविष्णुः पृथिवीपतिः । इन्द्रादग्नेर्यमाद्विष्णोर्धनदादिति भूपते

nādevāṃśo dadātyannaṃ nāviṣṇuḥ pṛthivīpatiḥ | indrādagneryamādviṣṇordhanadāditi bhūpate

प्रभुत्वं च प्रभावं च कोपं चैव पराक्रमम् । आदाय क्रियते नूनं शरीरमिति निश्चयः

prabhutvaṃ ca prabhāvaṃ ca kopaṃ caiva parākramam | ādāya kriyate nūnaṃ śarīramiti niścayaḥ

यः कश्चिद्‌बलवाँल्लोके भाग्यवानथ भोगवान् । विद्यावान्दानवान्वापि स देवांशः प्रपढ्यते

yaḥ kaścidbalavām̐lloke bhāgyavānatha bhogavān | vidyāvāndānavānvāpi sa devāṃśaḥ prapaḍhyate

तथैवैते मयाख्याता पाण्डवाः पृथिवीपते । देवांशो वासुदेवोऽपि नारायणसमद्युतिः

tathaivaite mayākhyātā pāṇḍavāḥ pṛthivīpate | devāṃśo vāsudevo'pi nārāyaṇasamadyutiḥ

शरीरं प्राणिनां नूनं भाजनं सुखदुःखयोः । शरीरी प्राप्नुयात्कामं सुखं दुःखमनन्तरम्

śarīraṃ prāṇināṃ nūnaṃ bhājanaṃ sukhaduḥkhayoḥ | śarīrī prāpnuyātkāmaṃ sukhaṃ duḥkhamanantaram

देही नास्ति वशः कोऽपि दैवाधीनः सदैव हि । जननं मरणं दुःखं सुखं प्राप्नोति चावशः

dehī nāsti vaśaḥ ko'pi daivādhīnaḥ sadaiva hi | jananaṃ maraṇaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ prāpnoti cāvaśaḥ

पाण्डवास्ते वने जाताः प्राप्तास्तु स्वगृहं पुनः । स्वबाहुबलतः पश्चाद्राजसूयं क्रतूत्तमम्

pāṇḍavāste vane jātāḥ prāptāstu svagṛhaṃ punaḥ | svabāhubalataḥ paścādrājasūyaṃ kratūttamam

वनवासं पुनः प्राप्ता बहुदुःखकरं परम् । अर्जुनेन तपस्तप्तं दुष्करं ह्यजितेन्द्रियैः

vanavāsaṃ punaḥ prāptā bahuduḥkhakaraṃ param | arjunena tapastaptaṃ duṣkaraṃ hyajitendriyaiḥ

सन्तुष्टैस्तु सुरैर्दत्तं वरदानं पुनः शुभम् । नरदेहकृतं पुण्यं क्व गतं वनवासजम्

santuṣṭaistu surairdattaṃ varadānaṃ punaḥ śubham | naradehakṛtaṃ puṇyaṃ kva gataṃ vanavāsajam

नरदेहे तपस्तप्तं चोग्रं बदरिकाश्रमे । नार्जुनस्य शरीरे तत्फलदं सम्बभूव ह

naradehe tapastaptaṃ cograṃ badarikāśrame | nārjunasya śarīre tatphaladaṃ sambabhūva ha

प्राणिनां देहसम्बन्धे गहना कर्मणो गतिः । दुर्ज्ञेया सर्वथा देवैर्मानवानां तु का कथा

prāṇināṃ dehasambandhe gahanā karmaṇo gatiḥ | durjñeyā sarvathā devairmānavānāṃ tu kā kathā

वासुदेवोऽपि सञ्जातः कारागारेऽतिसङ्कटे । नीतोऽसौ वसुदेवेन नन्दगोपस्य गोकुलम्

vāsudevo'pi sañjātaḥ kārāgāre'tisaṅkaṭe | nīto'sau vasudevena nandagopasya gokulam

एकादशैव वर्षाणि संस्थितस्तत्र भारत । पुनः स मथुरां गत्वा जघानोग्रसुतं बलात्

ekādaśaiva varṣāṇi saṃsthitastatra bhārata | punaḥ sa mathurāṃ gatvā jaghānograsutaṃ balāt

मोचयामास पितरौ बन्धनाद्‌भृशदुःखितौ । उग्रसेनं च राजानञ्चकार मधुरापुरे

mocayāmāsa pitarau bandhanādbhṛśaduḥkhitau | ugrasenaṃ ca rājānañcakāra madhurāpure

जगाम द्वारवत्यां स म्लेच्छराजभयात्पुनः । सर्वं भाविवशात्कृष्णः कृतवान्पौरुषं महत्

jagāma dvāravatyāṃ sa mleccharājabhayātpunaḥ | sarvaṃ bhāvivaśātkṛṣṇaḥ kṛtavānpauruṣaṃ mahat

कृत्वा कार्याण्यनेकानि द्वारवत्यां जनार्दनः । देहं त्यक्त्वा प्रभासे तु सकुटुम्बो दिवं गतः

kṛtvā kāryāṇyanekāni dvāravatyāṃ janārdanaḥ | dehaṃ tyaktvā prabhāse tu sakuṭumbo divaṃ gataḥ

पुत्राः पौत्राश्च सुहृदो भ्रातरो जामयस्तथा । प्रभासे यादवाः सर्वे विप्रशापात्क्षयं गताः

putrāḥ pautrāśca suhṛdo bhrātaro jāmayastathā | prabhāse yādavāḥ sarve vipraśāpātkṣayaṃ gatāḥ

एवं ते कथिता राजन् कर्मणो गहना गतिः । वासुदेवोऽपि व्याधस्य बाणेन निधनं गतः

evaṃ te kathitā rājan karmaṇo gahanā gatiḥ | vāsudevo'pi vyādhasya bāṇena nidhanaṃ gataḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे कर्मणां गहनगतिवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe karmaṇāṃ gahanagativarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

युगधर्मव्यवस्थावर्णनम् जनमेजय उवाच भारावतारणार्थाय कथितं जन्म कृष्णयोः । संशयोऽयं द्विजश्रेष्ठ हृदये मम तिष्ठति

yugadharmavyavasthāvarṇanam janamejaya uvāca bhārāvatāraṇārthāya kathitaṃ janma kṛṣṇayoḥ | saṃśayo'yaṃ dvijaśreṣṭha hṛdaye mama tiṣṭhati

पृथिवी गोस्वरूपेण ब्रह्माणं शरणं गता । द्वापरान्तेऽतिदीनार्ता गुरुभारप्रपीडिता

pṛthivī gosvarūpeṇa brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatā | dvāparānte'tidīnārtā gurubhāraprapīḍitā

वेधसा प्रार्थितो विष्णुः कमलापतिरीश्वरः । भूभारोत्तारणार्थाय साधूनां रक्षणाय च

vedhasā prārthito viṣṇuḥ kamalāpatirīśvaraḥ | bhūbhārottāraṇārthāya sādhūnāṃ rakṣaṇāya ca

भगवन् भारते खण्डे देवैः सह जनार्दन । अवतारं गृहाणाशु वसुदेवगृहे विभो

bhagavan bhārate khaṇḍe devaiḥ saha janārdana | avatāraṃ gṛhāṇāśu vasudevagṛhe vibho

एवं सम्प्रार्थितो धात्रा भगवान्देवकीसुतः । बभूव सह रामेण भूभारोत्तारणाय वै

evaṃ samprārthito dhātrā bhagavāndevakīsutaḥ | babhūva saha rāmeṇa bhūbhārottāraṇāya vai

कियानुत्तारितो भारो हत्वा दुष्टाननेकशः । ज्ञात्वा सर्वान्दुराचारान्पापबुद्धिनृपानिह

kiyānuttārito bhāro hatvā duṣṭānanekaśaḥ | jñātvā sarvāndurācārānpāpabuddhinṛpāniha

हतो भीष्मो हतो द्रोणो विराटो द्रुपदस्तथा । बाह्लीकः सोमदत्तश्च कर्णो वैकर्तनस्तथा

hato bhīṣmo hato droṇo virāṭo drupadastathā | bāhlīkaḥ somadattaśca karṇo vaikartanastathā

यैर्लुण्ठितं धनं सर्वं हृताश्च हरियोषितः । कथं न नाशिता दुष्टा ये स्थिताः पृथिवीतले

yairluṇṭhitaṃ dhanaṃ sarvaṃ hṛtāśca hariyoṣitaḥ | kathaṃ na nāśitā duṣṭā ye sthitāḥ pṛthivītale

आभीराश्च शका म्लेच्छा निषादाः कोटिशस्तथा । भारावतरणं किं तत्कृतं कृष्णेन धीमता

ābhīrāśca śakā mlecchā niṣādāḥ koṭiśastathā | bhārāvataraṇaṃ kiṃ tatkṛtaṃ kṛṣṇena dhīmatā

सन्देहोऽयं महाभाग न निवर्तति चित्ततः । कलावस्मिन्मजाः सर्वाः पश्यतः पापनिश्चयाः

sandeho'yaṃ mahābhāga na nivartati cittataḥ | kalāvasminmajāḥ sarvāḥ paśyataḥ pāpaniścayāḥ

व्यास उवाच राजन् यस्मिन्युगे यादृक्प्रजा भवति कालतः । नान्यथा तद्‌भवेन्नूनं युगधर्मोऽत्र कारणम्

vyāsa uvāca rājan yasminyuge yādṛkprajā bhavati kālataḥ | nānyathā tadbhavennūnaṃ yugadharmo'tra kāraṇam

ये धर्मरसिका जीवास्ते वै सत्ययुगेऽभवन् । धर्मार्थरसिका ये तु ते वै त्रेतायुगेऽभवन्

ye dharmarasikā jīvāste vai satyayuge'bhavan | dharmārtharasikā ye tu te vai tretāyuge'bhavan

धर्मार्थकामरसिका द्वापरे चाभवन्युगे । अर्थकामपराः सर्वे कलावस्मिन्भवन्ति हि

dharmārthakāmarasikā dvāpare cābhavanyuge | arthakāmaparāḥ sarve kalāvasminbhavanti hi

युगधर्मस्तु राजेन्द्र न याति व्यत्ययं पुनः । कालः कर्तास्ति धर्मस्य ह्यधर्मस्य च वै पुनः

yugadharmastu rājendra na yāti vyatyayaṃ punaḥ | kālaḥ kartāsti dharmasya hyadharmasya ca vai punaḥ

राजोवाच ये तु सत्ययुगे जीवा भवन्ति धर्मतत्पराः । कुत्र तेऽद्य महाभाग तिष्ठन्ति पुण्यभागिनः

rājovāca ye tu satyayuge jīvā bhavanti dharmatatparāḥ | kutra te'dya mahābhāga tiṣṭhanti puṇyabhāginaḥ

त्रेतायुगे द्वापरे वा ये दानव्रतकारकाः । वर्तन्ते मुनयः श्रेष्ठाः कुत्र ब्रूहि पितामह

tretāyuge dvāpare vā ye dānavratakārakāḥ | vartante munayaḥ śreṣṭhāḥ kutra brūhi pitāmaha

कलावद्य दुराचारा येऽत्र सन्ति गतत्रपाः । आद्ये युगे क्व यास्यन्ति पापिष्ठा देवनिन्दकाः

kalāvadya durācārā ye'tra santi gatatrapāḥ | ādye yuge kva yāsyanti pāpiṣṭhā devanindakāḥ

एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण महामते । सर्वथा श्रोतुकामोऽस्मि यदेतद्धर्मनिर्णयम्

etatsarvaṃ samācakṣva vistareṇa mahāmate | sarvathā śrotukāmo'smi yadetaddharmanirṇayam

व्यास उवाच ये वै कृतयुगे राजन् सम्भवन्तीह मानवाः । कृत्वा ते पुण्यकर्माणि देवलोकान्व्रजन्ति वै

vyāsa uvāca ye vai kṛtayuge rājan sambhavantīha mānavāḥ | kṛtvā te puṇyakarmāṇi devalokānvrajanti vai

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम । स्वधर्मनिरता यान्ति लोकान्कर्मजितान्किल

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca nṛpasattama | svadharmaniratā yānti lokānkarmajitānkila

सत्यं दया तथा दानं स्वदारगमनं तथा । अद्रोहः सर्वभूतेषु समता सर्वजन्तुषु

satyaṃ dayā tathā dānaṃ svadāragamanaṃ tathā | adrohaḥ sarvabhūteṣu samatā sarvajantuṣu

एतत्साधारणं धर्मं कृत्वा सत्ययुगे पुनः । स्वर्गं यान्तीतरे वर्णा धर्मतो रजकादयः

etatsādhāraṇaṃ dharmaṃ kṛtvā satyayuge punaḥ | svargaṃ yāntītare varṇā dharmato rajakādayaḥ

तथा त्रेतायुगे राजन् द्वापरेऽथ युगे तथा । कलावस्मिन्युगे पापा नरकं यान्ति मानवाः

tathā tretāyuge rājan dvāpare'tha yuge tathā | kalāvasminyuge pāpā narakaṃ yānti mānavāḥ

तावत्तिष्ठन्ति ते तत्र यावत्स्याद्युगपर्ययः । पुनश्च मानुषे लोके भवन्ति भुवि मानवाः

tāvattiṣṭhanti te tatra yāvatsyādyugaparyayaḥ | punaśca mānuṣe loke bhavanti bhuvi mānavāḥ

यदा सत्ययुगस्यादिः कलेरन्तश्च पार्थिव । तदा स्वर्गात्पुण्यकृतो जायन्ते किल मानवाः

yadā satyayugasyādiḥ kalerantaśca pārthiva | tadā svargātpuṇyakṛto jāyante kila mānavāḥ

यदा कलियुगस्यादिर्द्वापरस्य क्षयस्तथा । नरकात्पापिनः सर्वे भवन्ति भुवि मानवाः

yadā kaliyugasyādirdvāparasya kṣayastathā | narakātpāpinaḥ sarve bhavanti bhuvi mānavāḥ

एवं कालसमाचारो नान्यथाभूत्कदाचन । तस्मात्कलिरसत्कर्ता तस्मिंस्तु तादृशी प्रजा

evaṃ kālasamācāro nānyathābhūtkadācana | tasmātkalirasatkartā tasmiṃstu tādṛśī prajā

कदाचिद्दैवयोगात्तु प्राणिनां व्यत्ययो भवेत् । कलौ ये साधवः केचिद्‌द्वापरे सम्भवन्ति ते

kadāciddaivayogāttu prāṇināṃ vyatyayo bhavet | kalau ye sādhavaḥ keciddvāpare sambhavanti te

तथा त्रेतायुगे केचित्केचित्सत्ययुगे तथा । दुष्टाः सत्ययुगे ये तु ते भवन्ति कलावपि

tathā tretāyuge kecitkecitsatyayuge tathā | duṣṭāḥ satyayuge ye tu te bhavanti kalāvapi

कृतकर्मप्रभावेण प्राप्नुवन्त्यसुखानि च । पुनश्च तादृशं कर्म कुर्वन्ति युगभावतः

kṛtakarmaprabhāveṇa prāpnuvantyasukhāni ca | punaśca tādṛśaṃ karma kurvanti yugabhāvataḥ

जनमेजय उवाच युगधर्मान्महाभाग ब्रूहि सर्वानशेषतः । यस्मिन्वै यादृशो धर्मो ज्ञातुमिच्छामि तं तथा

janamejaya uvāca yugadharmānmahābhāga brūhi sarvānaśeṣataḥ | yasminvai yādṛśo dharmo jñātumicchāmi taṃ tathā

व्यास उवाच निबोध नृपशार्दूल दृष्टान्तं ते ब्रवीम्यहम् । साधूनामपि चेतांसि युगभावाद्‌भ्रमन्ति हि

vyāsa uvāca nibodha nṛpaśārdūla dṛṣṭāntaṃ te bravīmyaham | sādhūnāmapi cetāṃsi yugabhāvādbhramanti hi

पितुर्यथा ते राजेन्द्र वुद्धिर्विप्रावहेलने । कृता वै कलिना राजन् धर्मज्ञस्य महात्मनः

pituryathā te rājendra vuddhirviprāvahelane | kṛtā vai kalinā rājan dharmajñasya mahātmanaḥ

अन्यथा क्षत्रियो राजा ययातिकुलसम्भवः । तापसस्य गले सर्पं मृतं कस्मादयोजयत्

anyathā kṣatriyo rājā yayātikulasambhavaḥ | tāpasasya gale sarpaṃ mṛtaṃ kasmādayojayat

सर्वं युगबलं राजन्वेदितव्यं विजानता । प्रयत्‍नेन हि कर्तव्यं धर्मकर्म विशेषतः

sarvaṃ yugabalaṃ rājanveditavyaṃ vijānatā | prayatnena hi kartavyaṃ dharmakarma viśeṣataḥ

नूनं सत्ययुगे राजन् ब्राह्मणा वेदपारगाः । पराशक्त्यर्चनरता देवीदर्शनलालसाः

nūnaṃ satyayuge rājan brāhmaṇā vedapāragāḥ | parāśaktyarcanaratā devīdarśanalālasāḥ

गायत्रीप्रणवासक्ता गायत्रीध्यानकारिणः । गायत्रीजपसंसक्ता मायाबीजैकजापिनः

gāyatrīpraṇavāsaktā gāyatrīdhyānakāriṇaḥ | gāyatrījapasaṃsaktā māyābījaikajāpinaḥ

ग्रामे ग्रामे पराम्बायाः प्रासादकरणोत्सुकाः । स्वकर्मनिरताः सर्वे सत्यशौचदयान्विताः

grāme grāme parāmbāyāḥ prāsādakaraṇotsukāḥ | svakarmaniratāḥ sarve satyaśaucadayānvitāḥ

त्रय्युक्तकर्मनिरतास्तत्त्वज्ञानविशारदाः । अभवन्क्षत्रियास्तत्र प्रजाभरणतत्पराः

trayyuktakarmaniratāstattvajñānaviśāradāḥ | abhavankṣatriyāstatra prajābharaṇatatparāḥ

वैश्यास्तु कृषिवाणिज्यगोसेवानिरतास्तथा । शूद्राः सेवापरास्तत्र पुण्ये सत्ययुगे नृप

vaiśyāstu kṛṣivāṇijyagosevāniratāstathā | śūdrāḥ sevāparāstatra puṇye satyayuge nṛpa

पराम्बापूजनासक्ताः सर्वे वर्णाः परे युगे । तथा त्रेतायुगे किञ्चिन्न्यूना धर्मस्य संस्थितिः

parāmbāpūjanāsaktāḥ sarve varṇāḥ pare yuge | tathā tretāyuge kiñcinnyūnā dharmasya saṃsthitiḥ

द्वापरे च विशेषेण न्यूना सत्ययुगस्थितिः । पूर्वं ये राक्षसा राजन् ते कलौ ब्राह्मणाः स्मृताः

dvāpare ca viśeṣeṇa nyūnā satyayugasthitiḥ | pūrvaṃ ye rākṣasā rājan te kalau brāhmaṇāḥ smṛtāḥ

पाखण्डनिरताः प्रायो भवन्ति जनवञ्चकाः । असत्यवादिनः सर्वे वेदधर्मविवर्जिताः

pākhaṇḍaniratāḥ prāyo bhavanti janavañcakāḥ | asatyavādinaḥ sarve vedadharmavivarjitāḥ

दाम्भिका लोकचतुरा मानिनो वेदवर्जिताः । शूद्रसेवापराः केचिन्नानाधर्मप्रवर्तकाः

dāmbhikā lokacaturā mānino vedavarjitāḥ | śūdrasevāparāḥ kecinnānādharmapravartakāḥ

वेदनिन्दाकराः क्रूरा धर्मभ्रष्टातिवादुकाः । यथा यथा कलिर्वृद्धिं याति राजंस्तथा तथा

vedanindākarāḥ krūrā dharmabhraṣṭātivādukāḥ | yathā yathā kalirvṛddhiṃ yāti rājaṃstathā tathā

धर्मस्य सत्यमूलस्य क्षयः सर्वात्मना भवेत् । तथैव क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च धर्मवर्जिताः

dharmasya satyamūlasya kṣayaḥ sarvātmanā bhavet | tathaiva kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāśca dharmavarjitāḥ

असत्यवादिनः पापास्तथा वर्णेतराः कलौ । शूद्रधर्मरता विप्राः प्रतिग्रहपरायणाः

asatyavādinaḥ pāpāstathā varṇetarāḥ kalau | śūdradharmaratā viprāḥ pratigrahaparāyaṇāḥ

भविष्यन्ति कलौ राजन् युगे वृद्धिं गताः किल । कामचाराः स्त्रियः कामलोभमोहसमन्विताः

bhaviṣyanti kalau rājan yuge vṛddhiṃ gatāḥ kila | kāmacārāḥ striyaḥ kāmalobhamohasamanvitāḥ

पापा मिथ्याभिवादिन्यः सदा क्लेशरता नृप । स्वभर्तृवञ्जका नित्यं धर्मभाषणपण्डिताः

pāpā mithyābhivādinyaḥ sadā kleśaratā nṛpa | svabhartṛvañjakā nityaṃ dharmabhāṣaṇapaṇḍitāḥ

भवन्त्येवंविधा नार्यः पापिष्ठाश्च कलौ युगे । आहारशुद्ध्या नृपते चित्तशुद्धिस्तु जायते

bhavantyevaṃvidhā nāryaḥ pāpiṣṭhāśca kalau yuge | āhāraśuddhyā nṛpate cittaśuddhistu jāyate

शुद्धे चित्ते प्रकाशः स्याद्धर्मस्य नृपसत्तम । वृत्तसङ्करदोषेण जायते धर्मसङ्करः

śuddhe citte prakāśaḥ syāddharmasya nṛpasattama | vṛttasaṅkaradoṣeṇa jāyate dharmasaṅkaraḥ

धर्मस्य सङ्करे जाते नूनं स्याद्वर्णसङ्करः । एवं कलियुगे भूप सर्वधर्मविवर्जिते

dharmasya saṅkare jāte nūnaṃ syādvarṇasaṅkaraḥ | evaṃ kaliyuge bhūpa sarvadharmavivarjite

स्ववर्णधर्मवार्तैषा न कुत्राप्युपलभ्यते । महान्तोऽपि च धर्मज्ञा अधर्मं कुर्वते नृप

svavarṇadharmavārtaiṣā na kutrāpyupalabhyate | mahānto'pi ca dharmajñā adharmaṃ kurvate nṛpa

कलिस्वभाव एवैष परिहार्यो न केनचित् । तस्मादत्र मनुष्याणां स्वभावात्पापकारिणाम्

kalisvabhāva evaiṣa parihāryo na kenacit | tasmādatra manuṣyāṇāṃ svabhāvātpāpakāriṇām

निष्कृतिर्न हि राजेन्द्र सामान्योपायतो भवेत् । जनमेजय उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद

niṣkṛtirna hi rājendra sāmānyopāyato bhavet | janamejaya uvāca bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada

कलावधर्मबहुले नराणां का गतिर्भवेत् । यद्यस्ति तदुपायश्चेद्दयया तं वदस्व मे

kalāvadharmabahule narāṇāṃ kā gatirbhavet | yadyasti tadupāyaśceddayayā taṃ vadasva me

व्यास उवाच एक एव महाराज तत्रोपायोऽस्ति नापरः । सर्वदोषनिरासार्थं ध्यायेद्देवीपदाम्बुजम्

vyāsa uvāca eka eva mahārāja tatropāyo'sti nāparaḥ | sarvadoṣanirāsārthaṃ dhyāyeddevīpadāmbujam

न सन्त्यघानि तावन्ति यावती शक्तिरस्ति हि । नास्ति देव्याः पापदाहे तस्माद्‌भीतिः कुतो नृप

na santyaghāni tāvanti yāvatī śaktirasti hi | nāsti devyāḥ pāpadāhe tasmādbhītiḥ kuto nṛpa

अवशेनापि यन्नाम लीलयोच्चारितं यदि । किं किं ददाति तज्ज्ञातुं समर्था न हरादयः

avaśenāpi yannāma līlayoccāritaṃ yadi | kiṃ kiṃ dadāti tajjñātuṃ samarthā na harādayaḥ

प्रायश्चित्तं तु पापानां श्रीदेवीनामसंस्मृतिः । तस्मात्कलिभयाद्‌राजन् पुण्यक्षेत्रे वसेन्नरः

prāyaścittaṃ tu pāpānāṃ śrīdevīnāmasaṃsmṛtiḥ | tasmātkalibhayādrājan puṇyakṣetre vasennaraḥ

निरन्तरं पराम्बाया नामसंस्मरणं चरेत् । छित्त्वा भित्त्वा च भूतानि हत्वा सर्वमिदं जगत्

nirantaraṃ parāmbāyā nāmasaṃsmaraṇaṃ caret | chittvā bhittvā ca bhūtāni hatvā sarvamidaṃ jagat

देवीं नमति भक्त्या यो न स पापैर्विलिप्यते । रहस्यं सर्वशास्त्राणां मया राजन्नुदीरितम्

devīṃ namati bhaktyā yo na sa pāpairvilipyate | rahasyaṃ sarvaśāstrāṇāṃ mayā rājannudīritam

विमृश्यैतदशेषेण भज देवीपदाम्बुजम् । अजपां नाम गायत्रीं जपन्ति निखिला जनाः

vimṛśyaitadaśeṣeṇa bhaja devīpadāmbujam | ajapāṃ nāma gāyatrīṃ japanti nikhilā janāḥ

महिमानं न जानन्ति मायाया वैभवं महत् । गायत्रीं ब्राह्मणाः सर्वे जपन्ति हृदयान्तरे

mahimānaṃ na jānanti māyāyā vaibhavaṃ mahat | gāyatrīṃ brāhmaṇāḥ sarve japanti hṛdayāntare

महिमानं न जानन्ति मायाया वैभवं महत् । एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टं तत्त्वया नृप । युगधर्मव्यवस्थायां किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

mahimānaṃ na jānanti māyāyā vaibhavaṃ mahat | etatsarvaṃ samākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ tattvayā nṛpa | yugadharmavyavasthāyāṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां षष्ठस्कन्धे युगधर्मव्यवस्थावर्णनं नामकादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe yugadharmavyavasthāvarṇanaṃ nāmakādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

हरिश्चन्द्रस्य जलोदरव्याधिपीडावर्णनम् राजोवाच तीर्थानि भुवि पुण्यानि ब्रूहि मे मुनिसत्तम । गम्यानि मानवैर्देवैः क्षेत्राणि सरितस्तथा

hariścandrasya jalodaravyādhipīḍāvarṇanam rājovāca tīrthāni bhuvi puṇyāni brūhi me munisattama | gamyāni mānavairdevaiḥ kṣetrāṇi saritastathā

फलं च यादृशं यत्र तीर्थेषु स्नानदानतः । विधिं तु तीर्थयात्रायां नियमांश्च विशेषतः

phalaṃ ca yādṛśaṃ yatra tīrtheṣu snānadānataḥ | vidhiṃ tu tīrthayātrāyāṃ niyamāṃśca viśeṣataḥ

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि तीर्थानि विविधानि च । येषु तीर्थेषु देवीनां प्रशस्तान्यायनानि च

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi tīrthāni vividhāni ca | yeṣu tīrtheṣu devīnāṃ praśastānyāyanāni ca

नदीनां जाह्नवी श्रेष्ठा यमुना च सरस्वती । नर्मदा गण्डकी सिन्धुर्गोमती तमसा तथा

nadīnāṃ jāhnavī śreṣṭhā yamunā ca sarasvatī | narmadā gaṇḍakī sindhurgomatī tamasā tathā

कावेरी चन्द्रभागा च पुण्या वेत्रवती शुभा । चर्मण्वती च सरयूस्तापी साभ्रमती तथा

kāverī candrabhāgā ca puṇyā vetravatī śubhā | carmaṇvatī ca sarayūstāpī sābhramatī tathā

एताश्च कथिता राजन्नन्याश्च शतशः पुनः । तासां समुद्रगाः पुण्याः स्वल्पपुण्या ह्यनब्धिगाः

etāśca kathitā rājannanyāśca śataśaḥ punaḥ | tāsāṃ samudragāḥ puṇyāḥ svalpapuṇyā hyanabdhigāḥ

समुद्रगानां ताः पुण्याः सर्वदौघवहास्तु याः । मासद्वयं श्रावणादौ ताश्च सर्वा रजस्वलाः

samudragānāṃ tāḥ puṇyāḥ sarvadaughavahāstu yāḥ | māsadvayaṃ śrāvaṇādau tāśca sarvā rajasvalāḥ

भवन्ति वृष्टियोगेन ग्राम्यवारिवहास्तथा । पुष्करं च कुरुक्षेत्रं धर्मारण्यं सुपावनम्

bhavanti vṛṣṭiyogena grāmyavārivahāstathā | puṣkaraṃ ca kurukṣetraṃ dharmāraṇyaṃ supāvanam

प्रभासं च प्रयागं च नैमिषारण्यमेव च । विश्रुतं चार्बुदारण्यं शैलाश्च पावनास्तथा

prabhāsaṃ ca prayāgaṃ ca naimiṣāraṇyameva ca | viśrutaṃ cārbudāraṇyaṃ śailāśca pāvanāstathā

श्रीशैलश्च सुमेरुश्च पर्वतो गन्धमादनः । सरांसि चैव पुण्यानि मानसं सर्वविश्रुतम्

śrīśailaśca sumeruśca parvato gandhamādanaḥ | sarāṃsi caiva puṇyāni mānasaṃ sarvaviśrutam

तथा बिन्दुसरः श्रेष्ठमच्छोदं नाम पावनम् । आश्रमास्तु तथा पुण्या मुनीनां भावितात्मनाम्

tathā bindusaraḥ śreṣṭhamacchodaṃ nāma pāvanam | āśramāstu tathā puṇyā munīnāṃ bhāvitātmanām

विश्रुतस्तु सदा पुण्यः ख्यातो बदरिकाश्रमः । नरनारायणौ यत्र तेपाते तौ मुनी तपः

viśrutastu sadā puṇyaḥ khyāto badarikāśramaḥ | naranārāyaṇau yatra tepāte tau munī tapaḥ

वामनाश्रम आख्यातः शतयूपाश्रमस्तथा । येन यत्र तपस्तप्तं तस्य नाम्नातिविश्रुतः

vāmanāśrama ākhyātaḥ śatayūpāśramastathā | yena yatra tapastaptaṃ tasya nāmnātiviśrutaḥ

एवं पुण्यानि स्थानानि ह्यसंख्यातानि भूतले । मुनिभिः परिगीतानि पावनानि महीपते

evaṃ puṇyāni sthānāni hyasaṃkhyātāni bhūtale | munibhiḥ parigītāni pāvanāni mahīpate

एषु स्थानेषु सर्वत्र देवीस्थानानि भूपते । दर्शनात्पापहारीणि वसन्ति नियमेन च

eṣu sthāneṣu sarvatra devīsthānāni bhūpate | darśanātpāpahārīṇi vasanti niyamena ca

कथयिष्यामि तान्यग्रे प्रसङ्गेन च कानिचित् । तीर्थानि नृप दानानि व्रतानि च मखास्तथा

kathayiṣyāmi tānyagre prasaṅgena ca kānicit | tīrthāni nṛpa dānāni vratāni ca makhāstathā

तपांसि पुण्यकर्माणि सापेक्षाणि महीपते । द्रव्यशुद्धिं क्रियाशुद्धिं मनःशुद्धिमपेक्ष्य च

tapāṃsi puṇyakarmāṇi sāpekṣāṇi mahīpate | dravyaśuddhiṃ kriyāśuddhiṃ manaḥśuddhimapekṣya ca

पावनानि हि तीर्थानि तपांसि च व्रतानि च । कदाचिद्द्रव्यशुद्धिः स्यात्क्रियाशुद्धिः कदाचन

pāvanāni hi tīrthāni tapāṃsi ca vratāni ca | kadāciddravyaśuddhiḥ syātkriyāśuddhiḥ kadācana

दुर्लभा मनसः शुद्धिः सर्वेषां सर्वदा नृप । मनस्तु चञ्चलं राजन्ननेकविषयाश्रितम्

durlabhā manasaḥ śuddhiḥ sarveṣāṃ sarvadā nṛpa | manastu cañcalaṃ rājannanekaviṣayāśritam

कथं शुद्धं भवेद्‌राजन्नानाभावसमाश्रितम् । कामक्रोधौ तथा लोभो ह्यहङ्कारो मदस्तथा

kathaṃ śuddhaṃ bhavedrājannānābhāvasamāśritam | kāmakrodhau tathā lobho hyahaṅkāro madastathā

सर्वविघ्नकरा ह्येते तपस्तीर्थव्रतेषु च । अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः

sarvavighnakarā hyete tapastīrthavrateṣu ca | ahiṃsā satyamasteyaṃ śaucamindriyanigrahaḥ

स्वधर्मपालनं राजन् सर्वतीर्थफलप्रदम् । नित्यकर्मपरित्यागान्मार्गे संसर्गदोषतः

svadharmapālanaṃ rājan sarvatīrthaphalapradam | nityakarmaparityāgānmārge saṃsargadoṣataḥ

व्यर्थं तीर्थाधिगमनं पापमेवावशिष्यते । क्षालयन्ति हि तीर्थानि सर्वथा देहजं मलम्

vyarthaṃ tīrthādhigamanaṃ pāpamevāvaśiṣyate | kṣālayanti hi tīrthāni sarvathā dehajaṃ malam

मानसं क्षालितुं तानि न समर्थानि वै नृप । शक्तानि यदि चेत्तानि गङ्गातीरनिवासिनः

mānasaṃ kṣālituṃ tāni na samarthāni vai nṛpa | śaktāni yadi cettāni gaṅgātīranivāsinaḥ

मुनयो द्रोहसंयुक्ताः कथं स्युर्भावितेश्वराः । वसिष्ठसदृशाः प्रह्वा विश्वामित्रादयः किल

munayo drohasaṃyuktāḥ kathaṃ syurbhāviteśvarāḥ | vasiṣṭhasadṛśāḥ prahvā viśvāmitrādayaḥ kila

रागद्वेषरताः सर्वे कामक्रोधाकुलाः सदा । चित्तशुद्धिमयं तीर्थं गङ्गादिभ्योऽतिपावनम्

rāgadveṣaratāḥ sarve kāmakrodhākulāḥ sadā | cittaśuddhimayaṃ tīrthaṃ gaṅgādibhyo'tipāvanam

यदि स्याद्दैवयोगेन क्षालयत्यान्तरं मलम् । विशेषेण तु सत्सङ्गो ज्ञाननिष्ठस्य भूपते

yadi syāddaivayogena kṣālayatyāntaraṃ malam | viśeṣeṇa tu satsaṅgo jñānaniṣṭhasya bhūpate

न वेदा न च शास्त्राणि न व्रतानि तपांसि न । न मखा न च दानानि चित्तशुद्धेस्तु कारणम्

na vedā na ca śāstrāṇi na vratāni tapāṃsi na | na makhā na ca dānāni cittaśuddhestu kāraṇam

वसिष्ठो ब्रह्मणः पुत्रो वेदविद्याविशारदः । रागद्वेषान्वितः कामं गङ्गातीरसमाश्रितः

vasiṣṭho brahmaṇaḥ putro vedavidyāviśāradaḥ | rāgadveṣānvitaḥ kāmaṃ gaṅgātīrasamāśritaḥ

आडीबकं महायुद्धं विश्वामित्रवसिष्ठयोः । जातं निरर्थकं द्वेषाद्देवानां विस्मयप्रदम्

āḍībakaṃ mahāyuddhaṃ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ | jātaṃ nirarthakaṃ dveṣāddevānāṃ vismayapradam

विश्वामित्रो बकस्तत्र जातः परमतापसः । शप्तः स तु वसिष्ठेन हरिश्चन्द्रस्य कारणात्

viśvāmitro bakastatra jātaḥ paramatāpasaḥ | śaptaḥ sa tu vasiṣṭhena hariścandrasya kāraṇāt

कौशिकेन वसिष्ठोऽपि शस्त्वाडीदेहभाक्कृतः । शापादाडीबकौ जातौ तौ मुनी विशदप्रभौ

kauśikena vasiṣṭho'pi śastvāḍīdehabhākkṛtaḥ | śāpādāḍībakau jātau tau munī viśadaprabhau

निवासं प्रापतुस्तीरे सरसो मानसस्य च । चक्रतुर्दारुणं युद्धं नखचञ्चुप्रताडनैः

nivāsaṃ prāpatustīre saraso mānasasya ca | cakraturdāruṇaṃ yuddhaṃ nakhacañcupratāḍanaiḥ

वर्षाणामयुतं यावत्तावृषी रोषसंयुतौ । युयुधाते मदोन्मत्तौ सिंहाविव परस्परम्

varṣāṇāmayutaṃ yāvattāvṛṣī roṣasaṃyutau | yuyudhāte madonmattau siṃhāviva parasparam

राजोवाच कथं तौ मुनिशार्दूलौ तापसौ धर्मतत्परौ । परस्परं वैरपरौ सञ्जातौ केन हेतुना

rājovāca kathaṃ tau muniśārdūlau tāpasau dharmatatparau | parasparaṃ vairaparau sañjātau kena hetunā

शापं परस्परं केन कारणेन महामती । दत्तवन्तौ मिथः क्लेशकारकौ दुःखदौ नृणाम्

śāpaṃ parasparaṃ kena kāraṇena mahāmatī | dattavantau mithaḥ kleśakārakau duḥkhadau nṛṇām

व्यास उवाच हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठस्त्रिशंकुतनयः पुरा । बभूव रविवंशीयो रामचन्द्रस्य पूर्वजः

vyāsa uvāca hariścandro nṛpaśreṣṭhastriśaṃkutanayaḥ purā | babhūva ravivaṃśīyo rāmacandrasya pūrvajaḥ

अनपत्यः स राजर्षिर्वरुणाय महाक्रतुम् । प्रतिजज्ञे पुत्रकामो नरमेधं दुरासदम्

anapatyaḥ sa rājarṣirvaruṇāya mahākratum | pratijajñe putrakāmo naramedhaṃ durāsadam

वरुणस्तस्य सन्तुष्टो यज्ञस्य नियमे कृते । दधार गर्भं राज्ञस्तु भार्या परमसुन्दरी

varuṇastasya santuṣṭo yajñasya niyame kṛte | dadhāra garbhaṃ rājñastu bhāryā paramasundarī

राजा बभूव सन्तुष्टो दृष्ट्वा भार्यां सदोहदाम् । चकार विधिवत्कर्म गर्भसंस्कारकारकम्

rājā babhūva santuṣṭo dṛṣṭvā bhāryāṃ sadohadām | cakāra vidhivatkarma garbhasaṃskārakārakam

सुषुवे तनयं नारी सर्वलक्षणसंयुतम् । मुदं प्राप नृपस्तत्र पुत्रे जाते विशाम्पते

suṣuve tanayaṃ nārī sarvalakṣaṇasaṃyutam | mudaṃ prāpa nṛpastatra putre jāte viśāmpate

कृतवाञ्जातकर्मादिसंस्कारविधिमुत्तमम् । ददौ हिरण्यं गा दोग्धीर्ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः

kṛtavāñjātakarmādisaṃskāravidhimuttamam | dadau hiraṇyaṃ gā dogdhīrbrāhmaṇebhyo viśeṣataḥ

जन्मोत्सवेऽतिसंवृत्ते गेहे वै यादसाम्पतिः । आजगाम महाराज विप्रवेषधरस्तथा

janmotsave'tisaṃvṛtte gehe vai yādasāmpatiḥ | ājagāma mahārāja vipraveṣadharastathā

पूजितः पार्थिवेनाथ दत्त्वा विधिवदासनम् । कार्ये पृष्टेऽब्रवीद्वाक्यं वरुणोऽस्मीति भूपतिम्

pūjitaḥ pārthivenātha dattvā vidhivadāsanam | kārye pṛṣṭe'bravīdvākyaṃ varuṇo'smīti bhūpatim

कुरु यज्ञं सुतं कृत्वा पशुं परमपावनम् । सत्यवाग्भव राजेन्द्र संकल्पस्तु त्वया कृतः

kuru yajñaṃ sutaṃ kṛtvā paśuṃ paramapāvanam | satyavāgbhava rājendra saṃkalpastu tvayā kṛtaḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं राजा विह्वलोऽतिव्यथाकुलः । संस्तभ्याधिं नृपः प्राह वरुणं सत्कृताञ्जलिः

tacchrutvā vacanaṃ rājā vihvalo'tivyathākulaḥ | saṃstabhyādhiṃ nṛpaḥ prāha varuṇaṃ satkṛtāñjaliḥ

स्वामिन्करोमि तं यज्ञं सर्वथा विधिपूर्वकम् । मया ते यत्प्रतिज्ञातं भवामि सत्यवागहम्

svāminkaromi taṃ yajñaṃ sarvathā vidhipūrvakam | mayā te yatpratijñātaṃ bhavāmi satyavāgaham

पूर्णे मासे विशुध्येत धर्मपत्‍नी सुरोत्तम । विशुद्धायां तु भार्यायां कर्तव्यः स पशोर्मखः

pūrṇe māse viśudhyeta dharmapatnī surottama | viśuddhāyāṃ tu bhāryāyāṃ kartavyaḥ sa paśormakhaḥ

व्यास उवाच इत्युक्ते वचने राज्ञा वरुणः स्वगृहं गतः । राजा बभूव सन्तुष्टः किञ्चिच्चिन्तातुरस्तथा

vyāsa uvāca ityukte vacane rājñā varuṇaḥ svagṛhaṃ gataḥ | rājā babhūva santuṣṭaḥ kiñciccintāturastathā

पूर्णे मासि पुनः पाशी परीक्षार्थं नृपालये । आजगाम द्विजो भूत्वा सुवेषः सुष्ठुभाषकः

pūrṇe māsi punaḥ pāśī parīkṣārthaṃ nṛpālaye | ājagāma dvijo bhūtvā suveṣaḥ suṣṭhubhāṣakaḥ

कृतार्हणं सुखासीनं भूपतिस्तं सुरोत्तमम् । उवाच विनयोपेतो हेतुगर्भं वचस्तदा

kṛtārhaṇaṃ sukhāsīnaṃ bhūpatistaṃ surottamam | uvāca vinayopeto hetugarbhaṃ vacastadā

असंस्कृतं सुतं स्वामिन्यूपे बध्नामि तं कथम् । संस्कत्य क्षत्रियं कृत्वा यजेऽहं यज्ञमुत्तमम्

asaṃskṛtaṃ sutaṃ svāminyūpe badhnāmi taṃ katham | saṃskatya kṣatriyaṃ kṛtvā yaje'haṃ yajñamuttamam

दयसे यदि देव त्वं ज्ञात्वा दीनं स्वसेवकम् । असंस्कृतस्य बालस्य नाधिकारोऽस्ति कुत्रचित्

dayase yadi deva tvaṃ jñātvā dīnaṃ svasevakam | asaṃskṛtasya bālasya nādhikāro'sti kutracit

वरुण उवाच प्रतारयसि राजेन्द्र कृत्वा समयमग्रतः । दुस्त्यजस्तव जानामि सुतस्नेहो ह्यपुत्रिणः

varuṇa uvāca pratārayasi rājendra kṛtvā samayamagrataḥ | dustyajastava jānāmi sutasneho hyaputriṇaḥ

गृहं व्रजामि भूपाल वचनात्तव कोमलात् । कियत्कालं प्रतीक्ष्याहमागमिष्यामि ते गृहम्

gṛhaṃ vrajāmi bhūpāla vacanāttava komalāt | kiyatkālaṃ pratīkṣyāhamāgamiṣyāmi te gṛham

भवितव्यं त्वया तात तदा सत्यवचोऽन्वितम् । अन्यथा त्वयि मुञ्चामि कोपं शापसमन्वितम्

bhavitavyaṃ tvayā tāta tadā satyavaco'nvitam | anyathā tvayi muñcāmi kopaṃ śāpasamanvitam

राजोवाच समावर्तनकर्मान्ते सर्वथा यादसांपते । कृत्वा पुत्रपशुं यज्ञे यजिष्ये विधिपूर्वकम्

rājovāca samāvartanakarmānte sarvathā yādasāṃpate | kṛtvā putrapaśuṃ yajñe yajiṣye vidhipūrvakam

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो वरुणः प्रीतमानसः । तथेत्युक्त्वा ययौ तूर्णं नृपस्तु सुस्थितोऽभवत्

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ rājño varuṇaḥ prītamānasaḥ | tathetyuktvā yayau tūrṇaṃ nṛpastu susthito'bhavat

रोहिताख्य इति ख्यातः सुतस्तस्य विवृद्धिमान् । सञ्जातश्चतुरः सर्वविद्यानां च विशारदः

rohitākhya iti khyātaḥ sutastasya vivṛddhimān | sañjātaścaturaḥ sarvavidyānāṃ ca viśāradaḥ

यज्ञस्य कारणं तेन ज्ञातं सर्वं सविस्तरम् । भयभीतस्ततः सोऽपि मत्वा मरणमात्मनः

yajñasya kāraṇaṃ tena jñātaṃ sarvaṃ savistaram | bhayabhītastataḥ so'pi matvā maraṇamātmanaḥ

कृत्वा पलायनं वीरो गतोऽसौ गिरिगह्वरे । अगम्ये नृपतिस्थाने स्थितस्तत्र भयातुरः

kṛtvā palāyanaṃ vīro gato'sau girigahvare | agamye nṛpatisthāne sthitastatra bhayāturaḥ

प्राप्ते कालेऽथ वरुणो यज्ञार्थी नृपतेर्गृहम् । गत्वा तमाह भूपालं कुरु यज्ञं विशांपते

prāpte kāle'tha varuṇo yajñārthī nṛpatergṛham | gatvā tamāha bhūpālaṃ kuru yajñaṃ viśāṃpate

प्रम्लानवदनो राजा तमाह व्यथितेन्द्रियः । किं करोमि गतः क्वापि सुतो मे सुरसत्तम

pramlānavadano rājā tamāha vyathitendriyaḥ | kiṃ karomi gataḥ kvāpi suto me surasattama

श्रुत्वा तद्वचनं राज्ञः कुपितो यादसांपतिः । शशाप तं नृपं कोपादसत्यवादिनं भृशम्

śrutvā tadvacanaṃ rājñaḥ kupito yādasāṃpatiḥ | śaśāpa taṃ nṛpaṃ kopādasatyavādinaṃ bhṛśam

जलोदराभिधो व्याधिर्देहे भवतु ते नृप । यतः प्रतारितश्चाहं कृत्वा कपटपण्डित

jalodarābhidho vyādhirdehe bhavatu te nṛpa | yataḥ pratāritaścāhaṃ kṛtvā kapaṭapaṇḍita

इति शप्त्वा ययौ धाम स्वकं पाशधरस्तदा । राजा चिन्तातुरस्तस्थौ भवने व्याधिपीडितः

iti śaptvā yayau dhāma svakaṃ pāśadharastadā | rājā cintāturastasthau bhavane vyādhipīḍitaḥ

यदातिव्याधितो राजा रोगेण शापजेन ह । तदा शुश्राव पुत्रोऽपि पितरं व्याधिपीडितम्

yadātivyādhito rājā rogeṇa śāpajena ha | tadā śuśrāva putro'pi pitaraṃ vyādhipīḍitam

पान्थिकः प्राह पुत्रं हि पिता ते भृशदुःखितः । जलोदरविकारेण शापजेन नृपात्मज

pānthikaḥ prāha putraṃ hi pitā te bhṛśaduḥkhitaḥ | jalodaravikāreṇa śāpajena nṛpātmaja

विनष्टं जीवितं तेऽद्य वृथा जातस्य दुर्मते । यत्त्यक्त्वा पितरं दुःस्थं प्राप्तोऽसि गिरिगह्वरम्

vinaṣṭaṃ jīvitaṃ te'dya vṛthā jātasya durmate | yattyaktvā pitaraṃ duḥsthaṃ prāpto'si girigahvaram

किमनेन शरीरेण प्राप्तं ते जन्मनः फलम् । देहदं दुःखितं कृत्वा स्थितोऽस्यत्र सुताधम

kimanena śarīreṇa prāptaṃ te janmanaḥ phalam | dehadaṃ duḥkhitaṃ kṛtvā sthito'syatra sutādhama

प्राणास्त्याज्याः पितुः कार्ये सत्पुत्रेणेति निश्चयः । त्वदर्थे दुःखितो राजा क्रन्दति व्याधिपीडितः

prāṇāstyājyāḥ pituḥ kārye satputreṇeti niścayaḥ | tvadarthe duḥkhito rājā krandati vyādhipīḍitaḥ

व्यास उवाच तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं पान्थिकाद्धर्मसंयुतम् । यदा चक्रे मनो गन्तुं द्रष्टुं तातं व्यथातुरम्

vyāsa uvāca tadākarṇya vacastathyaṃ pānthikāddharmasaṃyutam | yadā cakre mano gantuṃ draṣṭuṃ tātaṃ vyathāturam

तदा विप्रवपुर्भूत्वा वासवस्तमुपागमत् । रहः प्राह हितं वाक्यं दयावानिव भारत

tadā vipravapurbhūtvā vāsavastamupāgamat | rahaḥ prāha hitaṃ vākyaṃ dayāvāniva bhārata

मूर्खोऽसि राजपुत्र त्वं गमनाय मतिं वृथा । करोषि पितरं त्वद्य न जानासि व्यथायुतम्

mūrkho'si rājaputra tvaṃ gamanāya matiṃ vṛthā | karoṣi pitaraṃ tvadya na jānāsi vyathāyutam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां षष्ठस्कन्धे हरिश्चन्द्रस्य जलोदरव्याधिपीडावर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe hariścandrasya jalodaravyādhipīḍāvarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३

आडीबकयुद्ध वर्णनसहितं देवीमाहात्म्यवर्णनम् इन्द्र उवाच साहसं कृतवान् राजा पूर्वं यत्कथितो मखः । वरुणाय प्रतिज्ञातः पुत्रं कृत्वा पशुं प्रियम्

āḍībakayuddha varṇanasahitaṃ devīmāhātmyavarṇanam indra uvāca sāhasaṃ kṛtavān rājā pūrvaṃ yatkathito makhaḥ | varuṇāya pratijñātaḥ putraṃ kṛtvā paśuṃ priyam

गते त्वयि पिता पुत्रं बद्ध्वा यूपेऽघृणः पुनः । पशुं कृत्वा महाबुद्धे वधिष्यति व्यथातुरः

gate tvayi pitā putraṃ baddhvā yūpe'ghṛṇaḥ punaḥ | paśuṃ kṛtvā mahābuddhe vadhiṣyati vyathāturaḥ

इत्थं निषिद्धस्तत्पुत्रः शक्रेणामिततेजसा । स्थितस्तत्रैव मायेशीमायया मोहितो भृशम्

itthaṃ niṣiddhastatputraḥ śakreṇāmitatejasā | sthitastatraiva māyeśīmāyayā mohito bhṛśam

यदा पुनः पुनः श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् । गमनाय मतिं चक्रे तदेन्द्रः प्रत्यषेधयत्

yadā punaḥ punaḥ śrutvā pitaraṃ rogapīḍitam | gamanāya matiṃ cakre tadendraḥ pratyaṣedhayat

हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तः पप्रच्छ गुरुमन्तिके । स्थितं वसिष्ठमेकान्ते सर्वज्ञं हिततत्परम्

hariścandro'tiduḥkhārtaḥ papraccha gurumantike | sthitaṃ vasiṣṭhamekānte sarvajñaṃ hitatatparam

राजोवाच भगवन् कि करोम्यद्य कातरोऽस्मि व्यथाकुलः । त्राहि मां दुःखमनसं महाव्याधिभयातुरम्

rājovāca bhagavan ki karomyadya kātaro'smi vyathākulaḥ | trāhi māṃ duḥkhamanasaṃ mahāvyādhibhayāturam

वसिष्ठ उवाच शृणु राजन्नुपायोऽस्ति रोगनाशं प्रति स्तुतः । त्रयोदशविधाः पुत्राः कथिता धर्मसंग्रहे

vasiṣṭha uvāca śṛṇu rājannupāyo'sti roganāśaṃ prati stutaḥ | trayodaśavidhāḥ putrāḥ kathitā dharmasaṃgrahe

तस्मात्क्रीतं सुतं कृत्वा यजस्व मखमुत्तमम् । द्रव्यं दत्त्वा यथोद्दिष्टमानयस्व द्विजोत्तमम्

tasmātkrītaṃ sutaṃ kṛtvā yajasva makhamuttamam | dravyaṃ dattvā yathoddiṣṭamānayasva dvijottamam

एवं कृते मखे भूप रोगनाशो भविष्यति । वरुणोऽपि प्रसन्नात्मा भविष्यति यथासुखम्

evaṃ kṛte makhe bhūpa roganāśo bhaviṣyati | varuṇo'pi prasannātmā bhaviṣyati yathāsukham

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा प्रोवाच मन्त्रिणम् । अन्वेषय महाबुद्धे विषयेष्वतियत्‍नतः

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā rājā provāca mantriṇam | anveṣaya mahābuddhe viṣayeṣvatiyatnataḥ

कदाचित्कोऽपि लोभार्थी ददाति स्वसुतं पिता । समानय धनं दत्त्वा यावत्प्रार्थयतेऽप्यसौ

kadācitko'pi lobhārthī dadāti svasutaṃ pitā | samānaya dhanaṃ dattvā yāvatprārthayate'pyasau

सर्वथैव समानेयो यज्ञार्थे द्विजबालकः । न कार्या कृपणा बुद्धिस्त्वया मत्कार्यहेतवे

sarvathaiva samāneyo yajñārthe dvijabālakaḥ | na kāryā kṛpaṇā buddhistvayā matkāryahetave

प्रार्थनीयस्त्वया पुत्रः कस्यचिद्‌द्विजवादिनः । द्रव्येण देहि यज्ञार्थं कर्तव्योऽसौ पशुः किल

prārthanīyastvayā putraḥ kasyaciddvijavādinaḥ | dravyeṇa dehi yajñārthaṃ kartavyo'sau paśuḥ kila

इति सञ्चोदितस्तेन सचिवः कार्यहेतवे । अन्वेषयामास पुरे ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे

iti sañcoditastena sacivaḥ kāryahetave | anveṣayāmāsa pure grāme grāme gṛhe gṛhe

एवमन्वेषतस्तस्य विषये कश्चिदातुरः । निर्धनस्त्रिसुतश्चासीदजीगर्तेति नामतः

evamanveṣatastasya viṣaye kaścidāturaḥ | nirdhanastrisutaścāsīdajīgarteti nāmataḥ

तस्य पुत्रं शुनःशेपं मध्यमं मन्त्रिसत्तमः । आनयामास दत्त्वार्थं प्रार्थितं यद्धनं तदा

tasya putraṃ śunaḥśepaṃ madhyamaṃ mantrisattamaḥ | ānayāmāsa dattvārthaṃ prārthitaṃ yaddhanaṃ tadā

समानीय शुनःशेपं सचिवः कार्यतत्परः । राज्ञे निवेदयामास पशुयोग्यं द्विजात्मजम्

samānīya śunaḥśepaṃ sacivaḥ kāryatatparaḥ | rājñe nivedayāmāsa paśuyogyaṃ dvijātmajam

राजातिमुदितस्तेन विप्रानानीय सर्वतः । कारयामास सम्भारान्यज्ञार्थं वेदवित्तमान्

rājātimuditastena viprānānīya sarvataḥ | kārayāmāsa sambhārānyajñārthaṃ vedavittamān

प्रारब्धे तु मखे तत्र विश्वामित्रो महामुनिः । बद्धं दृष्ट्वा शुनःशेपं निषिषेध नृपं तदा

prārabdhe tu makhe tatra viśvāmitro mahāmuniḥ | baddhaṃ dṛṣṭvā śunaḥśepaṃ niṣiṣedha nṛpaṃ tadā

राजन्मा साहसं कार्षीर्मुञ्चैनं द्विजबालकम् । प्रार्थयाम्यहमायुष्मन् सुखं तेऽद्य भविष्यति

rājanmā sāhasaṃ kārṣīrmuñcainaṃ dvijabālakam | prārthayāmyahamāyuṣman sukhaṃ te'dya bhaviṣyati

क्रन्दत्ययं शुनःशेपः करुणा मां दुनोत्यपि । दयावान्भव राजेन्द्र कुरु मे वचनं नृप

krandatyayaṃ śunaḥśepaḥ karuṇā māṃ dunotyapi | dayāvānbhava rājendra kuru me vacanaṃ nṛpa

परदेहस्य रक्षायै स्वदेहं ये दयापराः । ददति क्षत्रियाः पूर्वं स्वर्गकामाः शुचिव्रताः

paradehasya rakṣāyai svadehaṃ ye dayāparāḥ | dadati kṣatriyāḥ pūrvaṃ svargakāmāḥ śucivratāḥ

त्वं स्वदेहस्य रक्षार्थं हंसि द्विजसुतं बलात् । पापं मा कुरु राजेन्द्र दयावान् भव बालके

tvaṃ svadehasya rakṣārthaṃ haṃsi dvijasutaṃ balāt | pāpaṃ mā kuru rājendra dayāvān bhava bālake

सर्वेषां सदृशी प्रीतिर्देहे वेत्सि स्वयं नृप । मुञ्चैनं बालकं तस्मात्प्रमाणं यदि मे वचः

sarveṣāṃ sadṛśī prītirdehe vetsi svayaṃ nṛpa | muñcainaṃ bālakaṃ tasmātpramāṇaṃ yadi me vacaḥ

व्यास क्त्वच अनादृत्य च तद्वाक्यं राजा दुःखातुरो भृशम् । न मुमोच मुनिस्तस्मै चूकोपातीव तापसः

vyāsa ktvaca anādṛtya ca tadvākyaṃ rājā duḥkhāturo bhṛśam | na mumoca munistasmai cūkopātīva tāpasaḥ

उपदेशं ददौ तस्मै शुनःशेपाय कौशिकः । मन्त्रं पाशधरस्याथ दयावान्वेदवित्तमः

upadeśaṃ dadau tasmai śunaḥśepāya kauśikaḥ | mantraṃ pāśadharasyātha dayāvānvedavittamaḥ

शुनःशेपोऽपि तं मन्त्रमसकृद्वधकर्शितः । स्तुतस्वरेण चुक्रोश संस्मरन्वरुणं भृशम्

śunaḥśepo'pi taṃ mantramasakṛdvadhakarśitaḥ | stutasvareṇa cukrośa saṃsmaranvaruṇaṃ bhṛśam

स्तुवन्तं मुनिपुत्रं तं ज्ञात्वा वै यादसां पतिः । तत्रागत्य शुनःशेपं मुमोच करुणार्णवः

stuvantaṃ muniputraṃ taṃ jñātvā vai yādasāṃ patiḥ | tatrāgatya śunaḥśepaṃ mumoca karuṇārṇavaḥ

रोगहीनं नृपं कृत्वा वरुणः स्वगृहं ययौ । विश्वामित्रस्तु तं पुत्रं कृतवान्मोचितं मृतेः

rogahīnaṃ nṛpaṃ kṛtvā varuṇaḥ svagṛhaṃ yayau | viśvāmitrastu taṃ putraṃ kṛtavānmocitaṃ mṛteḥ

न कृतं वचनं राज्ञा कौशिकस्य महात्मनः । रोषं दधार मनसा राजोपरि स गाधिजः

na kṛtaṃ vacanaṃ rājñā kauśikasya mahātmanaḥ | roṣaṃ dadhāra manasā rājopari sa gādhijaḥ

एकस्मिन्समये राजा हयारूढो वनं गतः । सूकरं हन्तुकामस्तु मध्याह्ने कौशिकीतटे

ekasminsamaye rājā hayārūḍho vanaṃ gataḥ | sūkaraṃ hantukāmastu madhyāhne kauśikītaṭe

वृद्धब्राह्मणवेषेण विश्वामित्रेण वञ्चितः । सर्वस्वं प्रार्थितं तस्य गृहीतं राज्यमद्‌‍भुतम्

vṛddhabrāhmaṇaveṣeṇa viśvāmitreṇa vañcitaḥ | sarvasvaṃ prārthitaṃ tasya gṛhītaṃ rājyamadbhutam

पीडितोऽसौ हरिश्चन्द्रो यजमानो यतो भृशम् । वसिष्ठः कौशिकं प्राह वने प्राप्तं यदृच्छया

pīḍito'sau hariścandro yajamāno yato bhṛśam | vasiṣṭhaḥ kauśikaṃ prāha vane prāptaṃ yadṛcchayā

क्षत्रियाधम दुर्बुद्धे वृथा ब्राह्मणवेषभृत् । बकधर्म वृथा किं त्वं गर्वं वहसि दाम्भिक

kṣatriyādhama durbuddhe vṛthā brāhmaṇaveṣabhṛt | bakadharma vṛthā kiṃ tvaṃ garvaṃ vahasi dāmbhika

कस्मात्त्वया नृपश्रेष्ठो यजमानो ममाप्यसौ । अपराधं विना जाल्म गमितो दुःखमद्‌भुतम्

kasmāttvayā nṛpaśreṣṭho yajamāno mamāpyasau | aparādhaṃ vinā jālma gamito duḥkhamadbhutam

बकध्यानपरो यस्मात्तस्मात्त्वं वै बको भव । इति शप्तो वसिष्ठेन कौशिकः प्राह तं पुनः

bakadhyānaparo yasmāttasmāttvaṃ vai bako bhava | iti śapto vasiṣṭhena kauśikaḥ prāha taṃ punaḥ

त्वमप्याडिर्भवायुष्मन् बकोऽहं यावदेव हि । व्यास उवाच एवं परस्परं दत्त्वा शापं तौ क्रोधपीडितौ

tvamapyāḍirbhavāyuṣman bako'haṃ yāvadeva hi | vyāsa uvāca evaṃ parasparaṃ dattvā śāpaṃ tau krodhapīḍitau

अण्डजौ तरसा जातौ सरस्याडीबकौ मुनी । एकस्मिन्पादपे नीडं कृत्वासौ बकरूपभाक्

aṇḍajau tarasā jātau sarasyāḍībakau munī | ekasminpādape nīḍaṃ kṛtvāsau bakarūpabhāk

विश्वामित्रः स्थितस्तत्र दिव्ये सरसि मानसे । अन्यस्मित्पादपे कृत्वा वसिष्ठो नीडमुत्तमम्

viśvāmitraḥ sthitastatra divye sarasi mānase | anyasmitpādape kṛtvā vasiṣṭho nīḍamuttamam

आडीरूपधरस्तस्थावन्योन्यं द्वेषतत्परौ । दिने दिने तौ संग्रामं चक्रतुः क्रोधसंयुतौ

āḍīrūpadharastasthāvanyonyaṃ dveṣatatparau | dine dine tau saṃgrāmaṃ cakratuḥ krodhasaṃyutau

दुःखदं सर्वलोकानां क्रन्दमानावुभौ भृशम् । चञ्चुपक्षप्रहारैस्तु नखाघातैः परस्परम्

duḥkhadaṃ sarvalokānāṃ krandamānāvubhau bhṛśam | cañcupakṣaprahāraistu nakhāghātaiḥ parasparam

जघ्नतू रुधिरक्लिनौ पुष्पिताविव किंशुकौ । एवं बहूनि वर्षाणि पक्षिरूपधरौ मुनी

jaghnatū rudhiraklinau puṣpitāviva kiṃśukau | evaṃ bahūni varṣāṇi pakṣirūpadharau munī

स्थितौ तत्र महाराज शापपाशेन यन्त्रितौ । राजोवाच कथं मुक्तौ मुनिश्रेष्ठौ शापाद्वसिष्ठकौशिकौ

sthitau tatra mahārāja śāpapāśena yantritau | rājovāca kathaṃ muktau muniśreṣṭhau śāpādvasiṣṭhakauśikau

तन्ममाचक्ष्व विप्रर्षे परं कौतूहलं हि मे । व्यास उवाच युध्यमानाब्वुभौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः

tanmamācakṣva viprarṣe paraṃ kautūhalaṃ hi me | vyāsa uvāca yudhyamānābvubhau dṛṣṭvā brahmā lokapitāmahaḥ

तत्राजगामानिमिषैर्वृतः सर्वैर्दयापरैः । तावाश्वास्य जगत्कर्ता युद्धतो विनिवार्य च

tatrājagāmānimiṣairvṛtaḥ sarvairdayāparaiḥ | tāvāśvāsya jagatkartā yuddhato vinivārya ca

शापं संमोचयामास तयोः क्षिप्तं परस्परम् । ततो जग्मुः सुराः सर्वे स्वानि धिष्ण्यानि पद्मभूः

śāpaṃ saṃmocayāmāsa tayoḥ kṣiptaṃ parasparam | tato jagmuḥ surāḥ sarve svāni dhiṣṇyāni padmabhūḥ

सत्यलोकं जगामाशु हंसारूढः प्रतापवान् । विश्वामित्रोऽप्यगात्तूर्णं वसिष्ठः स्वाश्रमं गतः

satyalokaṃ jagāmāśu haṃsārūḍhaḥ pratāpavān | viśvāmitro'pyagāttūrṇaṃ vasiṣṭhaḥ svāśramaṃ gataḥ

मिथः स्नेहं ततः कृत्वा प्रजापत्युपदेशतः । मैत्रावरुणिनाप्येवं कृतं युद्धमकारणम्

mithaḥ snehaṃ tataḥ kṛtvā prajāpatyupadeśataḥ | maitrāvaruṇināpyevaṃ kṛtaṃ yuddhamakāraṇam

कौशिकेन समं भूप दुःखदं च परस्परम् । को नाम मानवो लोके देवो वा दानवोऽपि वा

kauśikena samaṃ bhūpa duḥkhadaṃ ca parasparam | ko nāma mānavo loke devo vā dānavo'pi vā

अहङ्कारजयं कृत्वा सर्वदा सुखभाग्भवेत् । तस्माद्‌राजंश्चित्तशुद्धिर्महतामपि दुर्लभा

ahaṅkārajayaṃ kṛtvā sarvadā sukhabhāgbhavet | tasmādrājaṃścittaśuddhirmahatāmapi durlabhā

यत्‍नेन साधनीया सा तद्विहीनं निरर्थकम् । तीर्थं दानं तपः सत्यं यत्किञ्चिद्धर्मसाधनम्

yatnena sādhanīyā sā tadvihīnaṃ nirarthakam | tīrthaṃ dānaṃ tapaḥ satyaṃ yatkiñciddharmasādhanam

(श्रद्धात्र त्रिविधा प्रोक्ता सात्त्विकी राजसी तथा । तामसी सर्वदेहेषु देहिनां धर्मकर्मसु ॥ सात्त्विकी दुर्लभा लोके यथोक्तफलदा सदा । तदर्धफलदा प्रोक्ता राजसी विधिसंयुता ॥ तामसी त्वफला राजन्न तु कीर्तिकरी पुनः । कामक्रोधाभिभूतानां जनानां नृपसत्तम ॥) वासनारहितं कृत्वा तच्चित्तं श्रवणादिना । तीर्थादिषु वसेन्नित्यं देवीपूजनतत्परः

(śraddhātra trividhā proktā sāttvikī rājasī tathā | tāmasī sarvadeheṣu dehināṃ dharmakarmasu || sāttvikī durlabhā loke yathoktaphaladā sadā | tadardhaphaladā proktā rājasī vidhisaṃyutā || tāmasī tvaphalā rājanna tu kīrtikarī punaḥ | kāmakrodhābhibhūtānāṃ janānāṃ nṛpasattama ||) vāsanārahitaṃ kṛtvā taccittaṃ śravaṇādinā | tīrthādiṣu vasennityaṃ devīpūjanatatparaḥ

देवीनामानि वचसा गृह्णंस्तस्या गुणान्स्तुवन् । ध्यायंस्तस्याः पदाम्भोजं कलिदोषभयार्दितः

devīnāmāni vacasā gṛhṇaṃstasyā guṇānstuvan | dhyāyaṃstasyāḥ padāmbhojaṃ kalidoṣabhayārditaḥ

एवं तु कुर्वतस्तस्य न कदाचित्कलेर्भयम् । अनायासेन संसारान्मुच्यते पातकी जनः

evaṃ tu kurvatastasya na kadācitkalerbhayam | anāyāsena saṃsārānmucyate pātakī janaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादलसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे आडीबकयुद्ध वर्णनसहितं देवीमाहात्म्यवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādalasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe āḍībakayuddha varṇanasahitaṃ devīmāhātmyavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४

वसिष्ठस्य मैत्रावरुणिरितिनामवर्णनम् जनमेजय उवाच मैत्रावरुणिरित्युक्तं नाम तस्य मुनेः कथम् । वसिष्ठस्य महाभाग ब्रह्मणस्तनुजस्य ह

vasiṣṭhasya maitrāvaruṇiritināmavarṇanam janamejaya uvāca maitrāvaruṇirityuktaṃ nāma tasya muneḥ katham | vasiṣṭhasya mahābhāga brahmaṇastanujasya ha

किमसौ कर्मतो नाम प्राप्तवान् गुणतस्तथा । ब्रूहि मे वदतांश्रेष्ठ कारणं तस्य नामजम्

kimasau karmato nāma prāptavān guṇatastathā | brūhi me vadatāṃśreṣṭha kāraṇaṃ tasya nāmajam

व्यास उवाच निबोध नृपतिश्रेष्ठ वसिष्ठो ब्रह्मणः सुतः । निमिशापात्तनुं त्यक्त्वा पुनर्जातो महाद्युतिः

vyāsa uvāca nibodha nṛpatiśreṣṭha vasiṣṭho brahmaṇaḥ sutaḥ | nimiśāpāttanuṃ tyaktvā punarjāto mahādyutiḥ

मित्रावरुणयोर्यस्मात्तस्मात्तन्नाम विश्रुतम् । मैत्रावरुणिरित्यस्मिँल्लोके सर्वत्र पार्थिव

mitrāvaruṇayoryasmāttasmāttannāma viśrutam | maitrāvaruṇirityasmim̐lloke sarvatra pārthiva

राजोवाच कस्माच्छप्तः स धर्मात्मा राज्ञा ब्रह्मात्मजो मुनिः । चित्रमेतन्मुनिं लग्नो राज्ञः शापोऽतिदारुणः

rājovāca kasmācchaptaḥ sa dharmātmā rājñā brahmātmajo muniḥ | citrametanmuniṃ lagno rājñaḥ śāpo'tidāruṇaḥ

अनागसं मुनिं राजा किमसौ शप्तवान्मुने । कारणं वद धर्मज्ञ तस्य शापस्य मूलतः

anāgasaṃ muniṃ rājā kimasau śaptavānmune | kāraṇaṃ vada dharmajña tasya śāpasya mūlataḥ

व्यास उवाच कारणं तु मया प्रोक्तं तव पूर्वं विनिश्चितम् । संसारोऽयं त्रिभिर्व्याप्तो राजन्मायागुणैः किल

vyāsa uvāca kāraṇaṃ tu mayā proktaṃ tava pūrvaṃ viniścitam | saṃsāro'yaṃ tribhirvyāpto rājanmāyāguṇaiḥ kila

धर्मं करोतु भूपालश्चरन्तु तापसास्तपः । सर्वेषां तु गुणैर्विद्धं नोज्ज्वलं तद्‌भवेदिह

dharmaṃ karotu bhūpālaścarantu tāpasāstapaḥ | sarveṣāṃ tu guṇairviddhaṃ nojjvalaṃ tadbhavediha

कामक्रोधाभिभूताश्च राजानो मुनयस्तथा । लोभाहङ्कारसंयुक्ताश्चरन्ति दुश्चरं तपः

kāmakrodhābhibhūtāśca rājāno munayastathā | lobhāhaṅkārasaṃyuktāścaranti duścaraṃ tapaḥ

यजन्ति क्षत्रिया राजन् रजोगुणसमावृताः । ब्राह्मणास्तु तथा राजन् न कोऽपि सत्त्वसंयुतः

yajanti kṣatriyā rājan rajoguṇasamāvṛtāḥ | brāhmaṇāstu tathā rājan na ko'pi sattvasaṃyutaḥ

ऋषिणासौ निमिः शप्तस्तेन शप्तो मुनिः पुनः । दुःखाद्दुःखतरं प्राप्तावुभावपि विधेर्बलात्

ṛṣiṇāsau nimiḥ śaptastena śapto muniḥ punaḥ | duḥkhādduḥkhataraṃ prāptāvubhāvapi vidherbalāt

द्रव्यशुद्धिः क्रियाशुद्धिर्मनसः शुद्धिरुज्ज्वला । दुर्लभा प्राणिनां भूप संसारे त्रिगुणात्मके

dravyaśuddhiḥ kriyāśuddhirmanasaḥ śuddhirujjvalā | durlabhā prāṇināṃ bhūpa saṃsāre triguṇātmake

पराशक्तिप्रभावोऽयं नोल्लंघ्यः केनचित्क्वचित् । यस्यानुगृहमिच्छेत्सा मोचयत्येव तं क्षणात्

parāśaktiprabhāvo'yaṃ nollaṃghyaḥ kenacitkvacit | yasyānugṛhamicchetsā mocayatyeva taṃ kṣaṇāt

महान्तोऽपि न मुच्यन्ते हरिब्रह्महरादयः । पामरा अपि मुच्यन्ते यथा सत्यव्रतादयः

mahānto'pi na mucyante haribrahmaharādayaḥ | pāmarā api mucyante yathā satyavratādayaḥ

तस्यास्तु हृदयं कोऽपि न वेत्ति भुवनत्रये । तथापि भक्तवश्येयं भवत्येव सुनिश्चितम्

tasyāstu hṛdayaṃ ko'pi na vetti bhuvanatraye | tathāpi bhaktavaśyeyaṃ bhavatyeva suniścitam

तस्मात्तद्‌भक्तिरास्थेया दोषनिर्भूलनाय च । रागदम्भादियुक्ता चेत्सा भक्तिर्नाशिनी भवेत्

tasmāttadbhaktirāstheyā doṣanirbhūlanāya ca | rāgadambhādiyuktā cetsā bhaktirnāśinī bhavet

इक्ष्याकुकुलसम्भूतो निमिर्नाम नराधिपः । रूपवान् गुणसम्पन्नो धर्मज्ञो लोकरञ्जकः

ikṣyākukulasambhūto nimirnāma narādhipaḥ | rūpavān guṇasampanno dharmajño lokarañjakaḥ

सत्यवादी दानपरो याजको ज्ञानवाच्छुचिः । द्वादशस्तनयो धीमान्प्रजापालनतत्परः

satyavādī dānaparo yājako jñānavācchuciḥ | dvādaśastanayo dhīmānprajāpālanatatparaḥ

पुरं निवेशयामास गौतमाश्रमसन्निधौ । जयन्तपुरसंज्ञं तु ब्राह्मणानां हिताय सः

puraṃ niveśayāmāsa gautamāśramasannidhau | jayantapurasaṃjñaṃ tu brāhmaṇānāṃ hitāya saḥ

बुद्धिस्तस्य समुत्पन्ना यजेयमिति राजसी । यज्ञेन बहुकालेन दक्षिणासंयुतेन च

buddhistasya samutpannā yajeyamiti rājasī | yajñena bahukālena dakṣiṇāsaṃyutena ca

इस्वाकुं पितरं पृष्ट्वा यज्ञकार्याय पार्थिवः । कारयामास सम्भारं यथोद्दिष्टं महात्मभिः

isvākuṃ pitaraṃ pṛṣṭvā yajñakāryāya pārthivaḥ | kārayāmāsa sambhāraṃ yathoddiṣṭaṃ mahātmabhiḥ

भृगुमङ्‌गिरसं चैव वामदेवं च गौतमम् । वसिष्ठं च पुलस्त्यं च ऋचीकं पुलहं क्रतुम्

bhṛgumaṅgirasaṃ caiva vāmadevaṃ ca gautamam | vasiṣṭhaṃ ca pulastyaṃ ca ṛcīkaṃ pulahaṃ kratum

मुनीनामन्त्रयामास सर्वज्ञान्वेदपारगान् । यज्ञविद्याप्रवीणांश्च तापसान्वेदवित्तमान्

munīnāmantrayāmāsa sarvajñānvedapāragān | yajñavidyāpravīṇāṃśca tāpasānvedavittamān

राजा सम्भृतसम्भारः सम्पूज्य गुरुमात्मनः । वसिष्ठं प्राह धर्मज्ञो विनयेन समन्वितः

rājā sambhṛtasambhāraḥ sampūjya gurumātmanaḥ | vasiṣṭhaṃ prāha dharmajño vinayena samanvitaḥ

यजेयं मुनिशार्दूल याजयस्व कृपानिधे । गुरुस्त्वं सर्ववेत्तासि कार्यं मे कुरु साम्प्रतम्

yajeyaṃ muniśārdūla yājayasva kṛpānidhe | gurustvaṃ sarvavettāsi kāryaṃ me kuru sāmpratam

यज्ञोपकरणं सर्वं समानीतं सुसंस्कृतम् । पञ्चवर्षसहस्रं तु दीक्षां कर्तुं मतिश्च मे

yajñopakaraṇaṃ sarvaṃ samānītaṃ susaṃskṛtam | pañcavarṣasahasraṃ tu dīkṣāṃ kartuṃ matiśca me

यस्मिन्यज्ञे समाराध्या देवी श्रीजगदम्बिका । तत्प्रीत्यर्थमहं यज्ञं करोमि विधिपूर्वकम्

yasminyajñe samārādhyā devī śrījagadambikā | tatprītyarthamahaṃ yajñaṃ karomi vidhipūrvakam

तच्छ्रुत्वासौ निमेर्वाक्यं वसिष्ठः प्राह भूपतिम् । इन्द्रेणाहं वृतः पूर्वं यज्ञार्थं नृपसत्तम

tacchrutvāsau nimervākyaṃ vasiṣṭhaḥ prāha bhūpatim | indreṇāhaṃ vṛtaḥ pūrvaṃ yajñārthaṃ nṛpasattama

पराशक्तिमखं कर्तुमुद्युक्तः पाकशासनः । स दीक्षां गमितो देवः पञ्चवर्षशतात्मिकाम्

parāśaktimakhaṃ kartumudyuktaḥ pākaśāsanaḥ | sa dīkṣāṃ gamito devaḥ pañcavarṣaśatātmikām

तस्मात्त्वमन्तरं तावत्प्रतिपालय पार्थिव । इन्द्रयज्ञे समाप्तेऽत्र कृत्वा कार्यं दिवस्पतेः

tasmāttvamantaraṃ tāvatpratipālaya pārthiva | indrayajñe samāpte'tra kṛtvā kāryaṃ divaspateḥ

आगमिष्याम्यहं राजंस्तावत्त्वं प्रतिपालय । राजोवाच मया निमन्त्रिताश्चान्ये मुनयो यज्ञकारणात्

āgamiṣyāmyahaṃ rājaṃstāvattvaṃ pratipālaya | rājovāca mayā nimantritāścānye munayo yajñakāraṇāt

सम्भाराः सम्भृताः सर्वे पालयामि कथं गुरो । इक्ष्वाकूणां कुले ब्रह्मन्गुरुस्त्वं वेदवित्तमः

sambhārāḥ sambhṛtāḥ sarve pālayāmi kathaṃ guro | ikṣvākūṇāṃ kule brahmangurustvaṃ vedavittamaḥ

कथं त्यक्त्वाद्य मे कार्यमुद्यतो गन्तुमाशु वै । न ते युक्तं द्विजश्रेष्ठ यदुत्सृज्य मखं मम

kathaṃ tyaktvādya me kāryamudyato gantumāśu vai | na te yuktaṃ dvijaśreṣṭha yadutsṛjya makhaṃ mama

गन्तासि धनलोभेन लोभाकुलितचेतनः । निवारितोऽपि राज्ञा स जगामेन्द्रमखं गुरुः

gantāsi dhanalobhena lobhākulitacetanaḥ | nivārito'pi rājñā sa jagāmendramakhaṃ guruḥ

राजापि विमना भूत्वा गौतमं प्रत्यपूजयत् । इयाज हिमवत्पार्श्वे सागरस्य समीपतः

rājāpi vimanā bhūtvā gautamaṃ pratyapūjayat | iyāja himavatpārśve sāgarasya samīpataḥ

दक्षिणा बहुला दत्ता विप्रेभ्यो मखकर्मणि । निमिना पञ्चसाहस्री दीक्षा तत्र कृता नृप

dakṣiṇā bahulā dattā viprebhyo makhakarmaṇi | niminā pañcasāhasrī dīkṣā tatra kṛtā nṛpa

ऋत्विजः पूजिताः कामं धनैर्गोभिर्मुदा युताः । शक्रयज्ञसमाप्ते तु पञ्चवर्षशतात्मके

ṛtvijaḥ pūjitāḥ kāmaṃ dhanairgobhirmudā yutāḥ | śakrayajñasamāpte tu pañcavarṣaśatātmake

आजगाम वसिष्ठस्तु राज्ञः सत्रदिदृक्षया । आगत्य संस्थितस्तत्र दर्शनार्थं नृपस्य च

ājagāma vasiṣṭhastu rājñaḥ satradidṛkṣayā | āgatya saṃsthitastatra darśanārthaṃ nṛpasya ca

तदा राजा प्रसुप्तस्तु निद्रयापहृतो ्भृशम् । नासौ प्रबोधितो भृत्यैर्नागतस्तु मुनिं नृपः

tadā rājā prasuptastu nidrayāpahṛto ्bhṛśam | nāsau prabodhito bhṛtyairnāgatastu muniṃ nṛpaḥ

वसिष्ठस्य ततो मन्युः प्रादुर्भूतोऽवमानतः । अदर्शनान्निमेस्तत्र चुकोप मुनिसत्तमः

vasiṣṭhasya tato manyuḥ prādurbhūto'vamānataḥ | adarśanānnimestatra cukopa munisattamaḥ

शापं च दत्तवांस्तस्मै राज्ञे मन्युवशं गतः । यस्मात्त्वं मां गुरुं त्यक्त्वा कृत्वान्यं गुरुमात्मनः

śāpaṃ ca dattavāṃstasmai rājñe manyuvaśaṃ gataḥ | yasmāttvaṃ māṃ guruṃ tyaktvā kṛtvānyaṃ gurumātmanaḥ

दीक्षितोऽसि बलान्मन्द मामवज्ञाय पार्थिव । वारितोऽपि मया तस्माद्विदेहस्त्वं भविष्यसि

dīkṣito'si balānmanda māmavajñāya pārthiva | vārito'pi mayā tasmādvidehastvaṃ bhaviṣyasi

पतत्विदं शरीरं ते विदेहो भव भूपते । व्यास उवाच इति तद्व्याहृतं श्रुत्वा राज्ञस्तु परिचारकाः

patatvidaṃ śarīraṃ te videho bhava bhūpate | vyāsa uvāca iti tadvyāhṛtaṃ śrutvā rājñastu paricārakāḥ

सद्यः प्रबोधयामासुर्मुनिमाहुः प्रकोपितम् । कुपितं तं समागत्य राजा विगतकल्मषः

sadyaḥ prabodhayāmāsurmunimāhuḥ prakopitam | kupitaṃ taṃ samāgatya rājā vigatakalmaṣaḥ

उवाच वचनं श्लक्ष्णं हेतुगर्भं च युक्तिमत् । . मम दोषो न धर्मज्ञ गतस्त्वं तृष्णयाऽऽकुलः

uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ hetugarbhaṃ ca yuktimat | . mama doṣo na dharmajña gatastvaṃ tṛṣṇayā''kulaḥ

हित्वा मां यजमानं वै प्रार्थितोऽपि मया भृशम् । न लज्जसे द्विजश्रेष्ठ कृत्वा कर्म जुगुप्सितम्

hitvā māṃ yajamānaṃ vai prārthito'pi mayā bhṛśam | na lajjase dvijaśreṣṭha kṛtvā karma jugupsitam

सन्तोषे ब्राह्मणश्रेष्ठ जानन्धर्मस्य निश्चयम् । पुत्रोऽसि ब्रह्मणः साक्षाद्वेदवेदाङ्गवित्तमः

santoṣe brāhmaṇaśreṣṭha jānandharmasya niścayam | putro'si brahmaṇaḥ sākṣādvedavedāṅgavittamaḥ

न वेत्सि विप्रधर्मस्य गतिं सूक्ष्मां दुरत्ययाम् । आत्मदोषं मयि ज्ञात्वा मृषा मां शस्तुमिच्छसि

na vetsi vipradharmasya gatiṃ sūkṣmāṃ duratyayām | ātmadoṣaṃ mayi jñātvā mṛṣā māṃ śastumicchasi

त्याज्यस्तु सुजनैः क्रोधश्चण्डालादधिको यतः । वृथा क्रोधपरीतेन मयि शापः प्रपातितः

tyājyastu sujanaiḥ krodhaścaṇḍālādadhiko yataḥ | vṛthā krodhaparītena mayi śāpaḥ prapātitaḥ

तवापि च पतत्वद्य देहोऽयं क्रोधसंयुतः । एवं शप्तो मुनी राज्ञा राजा च मुनिना तथा

tavāpi ca patatvadya deho'yaṃ krodhasaṃyutaḥ | evaṃ śapto munī rājñā rājā ca muninā tathā

परस्परं प्राप्य शापं दुःखितौ तौ बभूवतुः । वसिष्ठस्त्वतिचिन्तार्तो ब्रह्माणं शरणं गतः

parasparaṃ prāpya śāpaṃ duḥkhitau tau babhūvatuḥ | vasiṣṭhastvaticintārto brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gataḥ

निवेदयामास तथा शापं भूपकृतं महत् । वसिष्ट उवाच राज्ञा शप्तोऽस्मि देहोऽयं पतत्वद्य तवेति वै

nivedayāmāsa tathā śāpaṃ bhūpakṛtaṃ mahat | vasiṣṭa uvāca rājñā śapto'smi deho'yaṃ patatvadya taveti vai

किं करोमि पितः प्राप्यं कष्टं कायप्रपातजम् । अन्यदेहसमुत्पत्तौ जनकं वद साम्प्रतम्

kiṃ karomi pitaḥ prāpyaṃ kaṣṭaṃ kāyaprapātajam | anyadehasamutpattau janakaṃ vada sāmpratam

तथा मे देहसंयोगः पूर्ववत्समपद्यताम् । यादृशं ज्ञानमेतस्मिन्देहे तत्रास्तु तत्पितः

tathā me dehasaṃyogaḥ pūrvavatsamapadyatām | yādṛśaṃ jñānametasmindehe tatrāstu tatpitaḥ

समर्थोऽसि महाराज प्रसादं कर्तुमर्हसि । वसिष्ठस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्मा प्रोवाच तं सुतम्

samartho'si mahārāja prasādaṃ kartumarhasi | vasiṣṭhasya vacaḥ śrutvā brahmā provāca taṃ sutam

मित्रावरुणयोस्तेजस्त्वं प्रविश्य स्थिरो भव । तस्मादयोनिजः काले भविता त्वं न संशयः

mitrāvaruṇayostejastvaṃ praviśya sthiro bhava | tasmādayonijaḥ kāle bhavitā tvaṃ na saṃśayaḥ

पुनर्देहं समासाद्य धर्मयुक्तो भविष्यसि । भूतात्मा वेदवित्कामं सर्वज्ञः सर्वपूजितः

punardehaṃ samāsādya dharmayukto bhaviṣyasi | bhūtātmā vedavitkāmaṃ sarvajñaḥ sarvapūjitaḥ

एवमुक्तस्तदा पित्रा प्रययौ वरुणालयम् । कृत्वा प्रदक्षिणं प्रीत्या प्रणम्य च पितामहम्

evamuktastadā pitrā prayayau varuṇālayam | kṛtvā pradakṣiṇaṃ prītyā praṇamya ca pitāmaham

विवेश स तयोर्देहे मित्रावरुणयोः किल । जीवांशेन वसिष्ठोऽथ त्यक्त्वा देहमनुत्तमम्

viveśa sa tayordehe mitrāvaruṇayoḥ kila | jīvāṃśena vasiṣṭho'tha tyaktvā dehamanuttamam

कदाचित्तूर्वशी राजन्नागता वरुणालयम् । यदृच्छया वरारोहा सखीगणसमावृता

kadācittūrvaśī rājannāgatā varuṇālayam | yadṛcchayā varārohā sakhīgaṇasamāvṛtā

दृष्ट्वा तामप्सरां दिव्यां रूपयौवनसंयुताम् । जातौ कामातुरौ देवौ तदा तामूचतुर्नृप

dṛṣṭvā tāmapsarāṃ divyāṃ rūpayauvanasaṃyutām | jātau kāmāturau devau tadā tāmūcaturnṛpa

विवशौ चारुसर्वाङ्गीं देवकन्यां मनोरमाम् । आवां त्वमनवद्याङ्‌गि वरयस्व समाकुलौ

vivaśau cārusarvāṅgīṃ devakanyāṃ manoramām | āvāṃ tvamanavadyāṅgi varayasva samākulau

विहरस्व यथाकामं स्थानेऽस्मिन्वरवर्णिनि । तथोक्ता सा ततो देवी ताभ्यां तत्र स्थितावशा

viharasva yathākāmaṃ sthāne'sminvaravarṇini | tathoktā sā tato devī tābhyāṃ tatra sthitāvaśā

कृत्वा भावं स्थिरं देवी मित्रावरुणयोर्गृहे । सा गृहीत्वा तयोर्भावं संस्थिता चारुदर्शना

kṛtvā bhāvaṃ sthiraṃ devī mitrāvaruṇayorgṛhe | sā gṛhītvā tayorbhāvaṃ saṃsthitā cārudarśanā

तयोस्तु पतितं वीर्यं कुम्भे दैवादनावृते । तस्माज्जातौ मुनी राजन्द्वावेवातिमनोहरौ

tayostu patitaṃ vīryaṃ kumbhe daivādanāvṛte | tasmājjātau munī rājandvāvevātimanoharau

अगस्तिः प्रथमस्तत्र वसिष्ठश्चापरस्तथा । मित्रावरुणयोर्वीर्यात्तापसावृषिसत्तमौ

agastiḥ prathamastatra vasiṣṭhaścāparastathā | mitrāvaruṇayorvīryāttāpasāvṛṣisattamau

प्रथमस्तु वनं प्राप्तो बाल एव महातपाः । इक्ष्वाकुस्तु वसिष्ठं तं बालं वव्रे पुरोहितम्

prathamastu vanaṃ prāpto bāla eva mahātapāḥ | ikṣvākustu vasiṣṭhaṃ taṃ bālaṃ vavre purohitam

वंशस्यास्य सुखार्थं ते पालयामास पार्थिव । विशेषेण मुनिं ज्ञात्वा प्रीत्या युक्तो बभूव ह

vaṃśasyāsya sukhārthaṃ te pālayāmāsa pārthiva | viśeṣeṇa muniṃ jñātvā prītyā yukto babhūva ha

एतत्ते सर्वमाख्यातं वसिष्ठस्य च कारणम् । शापाद्देहान्तरप्राप्तिर्मित्रावरुणयोः कुले

etatte sarvamākhyātaṃ vasiṣṭhasya ca kāraṇam | śāpāddehāntaraprāptirmitrāvaruṇayoḥ kule

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां षष्ठस्कन्धे वसिष्ठस्य मैत्रावरुणिरितिनामवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe vasiṣṭhasya maitrāvaruṇiritināmavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५

देवीमहिम्नि नानाभाववर्णनम् जनमेजय उवाच देहप्राप्तिर्वसिष्ठस्य कथिता भवता किल । निमिः कथं पुनर्देहं प्राप्तवानिति मे वद

devīmahimni nānābhāvavarṇanam janamejaya uvāca dehaprāptirvasiṣṭhasya kathitā bhavatā kila | nimiḥ kathaṃ punardehaṃ prāptavāniti me vada

व्यास उवाच वसिष्ठेन च सम्प्राप्तः पुनर्देहो नराधिप । निमिना न तथा प्राप्तो देहः शापादनन्तरम्

vyāsa uvāca vasiṣṭhena ca samprāptaḥ punardeho narādhipa | niminā na tathā prāpto dehaḥ śāpādanantaram

यदा शप्तो वसिष्ठेन तदा ते ब्राह्मणाः क्रतौ ऋत्विजो ये वृता राज्ञा ते सर्वे समचिन्तयन्

yadā śapto vasiṣṭhena tadā te brāhmaṇāḥ kratau ṛtvijo ye vṛtā rājñā te sarve samacintayan

किं कर्तव्यमहोऽस्माभिः शापदग्धो महीपतिः । अस्मिन्यज्ञे त्वसम्पूर्णे दीक्षायुक्तश्च धार्मिकः

kiṃ kartavyamaho'smābhiḥ śāpadagdho mahīpatiḥ | asminyajñe tvasampūrṇe dīkṣāyuktaśca dhārmikaḥ

किं कर्तव्यं कार्यमेतद्विपरीतमभूत्किल । अवश्यम्भाविभावत्वादशक्ताः स्म निवारणे

kiṃ kartavyaṃ kāryametadviparītamabhūtkila | avaśyambhāvibhāvatvādaśaktāḥ sma nivāraṇe

मन्त्रैर्बहुविधैर्देहं तदा तस्य महात्मनः । रक्षितं धारयामासुः किञ्चिच्छ्वसनसंयुतम्

mantrairbahuvidhairdehaṃ tadā tasya mahātmanaḥ | rakṣitaṃ dhārayāmāsuḥ kiñcicchvasanasaṃyutam

गन्धैर्माल्यैश्च विविधैः पूज्यमानं मुहुर्मुहुः । मन्त्रशक्त्या प्रतिष्टभ्य निर्विकारं सुपूजितम्

gandhairmālyaiśca vividhaiḥ pūjyamānaṃ muhurmuhuḥ | mantraśaktyā pratiṣṭabhya nirvikāraṃ supūjitam

समाप्ते च क्रतौ तत्र देवाः सर्वे समागताः । ऋत्विग्भिस्तु स्तुताः सर्वे सुप्रीताश्चाभवन्नृप

samāpte ca kratau tatra devāḥ sarve samāgatāḥ | ṛtvigbhistu stutāḥ sarve suprītāścābhavannṛpa

विज्ञप्ता मुनिभिः स्तोत्रैर्निर्विण्णात्मानमब्रुवन् । प्रसन्नाः स्म महीपाल वरं वरय सुव्रत

vijñaptā munibhiḥ stotrairnirviṇṇātmānamabruvan | prasannāḥ sma mahīpāla varaṃ varaya suvrata

यज्ञेनानेन राजर्षे वरं जन्म विधीयते । देवदेहं नृदेहं वा यत्ते मनसि वाञ्छितम्

yajñenānena rājarṣe varaṃ janma vidhīyate | devadehaṃ nṛdehaṃ vā yatte manasi vāñchitam

दृप्तः कामं पुरोधास्ते मृत्युलोके यथासुखम् । एवमुक्तो निमेरात्मा सन्तुष्टस्तानुवाच ह

dṛptaḥ kāmaṃ purodhāste mṛtyuloke yathāsukham | evamukto nimerātmā santuṣṭastānuvāca ha

न देहे मम वाञ्छास्ति सर्वदैव विनश्वरे । वासो मे सर्वसत्त्वानां दृष्टावस्तु सुरोत्तमाः

na dehe mama vāñchāsti sarvadaiva vinaśvare | vāso me sarvasattvānāṃ dṛṣṭāvastu surottamāḥ

नेत्रेषु सर्वभूतानां वायुभूतश्चराम्यहम् । एवमुक्ताः सुरास्तत्र निमेरात्मानमब्रुवन्

netreṣu sarvabhūtānāṃ vāyubhūtaścarāmyaham | evamuktāḥ surāstatra nimerātmānamabruvan

प्रार्थय त्वं महाराज देवीं सर्वेश्वरीं शिवाम् । मखेनानेन सन्तुष्टा सा तेऽभीष्टं विधास्यति

prārthaya tvaṃ mahārāja devīṃ sarveśvarīṃ śivām | makhenānena santuṣṭā sā te'bhīṣṭaṃ vidhāsyati

स देवैरेवमुक्तस्तु प्रार्थयामास देवताम् । स्तोत्रैर्नानाविधैर्दिव्यैर्भक्त्या गद्‌गदया गिरा

sa devairevamuktastu prārthayāmāsa devatām | stotrairnānāvidhairdivyairbhaktyā gadgadayā girā

प्रसन्ना सा तदा देवी प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ । कोटिसूर्यप्रतीकाशं रूपं लावण्यदीपितम्

prasannā sā tadā devī pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau | koṭisūryapratīkāśaṃ rūpaṃ lāvaṇyadīpitam

दृष्ट्वा प्रमुदिताः सर्वे कृतकृत्याश्च चेतसि । प्रसन्नायां देवतायां राजा वव्रे वरं नृप

dṛṣṭvā pramuditāḥ sarve kṛtakṛtyāśca cetasi | prasannāyāṃ devatāyāṃ rājā vavre varaṃ nṛpa

ज्ञानं तद्विमलं देहि येन मोक्षो भवेदपि । नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासो मे भवेदिति

jñānaṃ tadvimalaṃ dehi yena mokṣo bhavedapi | netreṣu sarvabhūtānāṃ nivāso me bhavediti

ततः प्रसन्ना देवेशी प्रोवाच जगदम्बिका । ज्ञानं ते विमलं भूयात्प्रारब्धस्यावशेषतः

tataḥ prasannā deveśī provāca jagadambikā | jñānaṃ te vimalaṃ bhūyātprārabdhasyāvaśeṣataḥ

नेत्रेषु सर्वभूतानां निवासोऽपि भविष्यति । निमिषं यान्ति चक्षूंषि त्वत्कृतेनैव देहिनाम्

netreṣu sarvabhūtānāṃ nivāso'pi bhaviṣyati | nimiṣaṃ yānti cakṣūṃṣi tvatkṛtenaiva dehinām

तव वासात्सनिमिषा मानवाः पशवस्तथा । पतङ्गाश्च भविष्यन्ति पुनश्चानिमिषाः सुराः

tava vāsātsanimiṣā mānavāḥ paśavastathā | pataṅgāśca bhaviṣyanti punaścānimiṣāḥ surāḥ

इति दत्त्वा वरं तस्मै तदा श्रीवरदेवता । आमन्त्र्य च मुनीन्सर्वांस्तत्रैवान्तर्हिताभवत्

iti dattvā varaṃ tasmai tadā śrīvaradevatā | āmantrya ca munīnsarvāṃstatraivāntarhitābhavat

अन्तर्हितायां देव्यां तु मुनयस्तत्र संस्थिताः । विचिन्त्य विथिवत्सर्वे निमेर्देहं समाहरन्

antarhitāyāṃ devyāṃ tu munayastatra saṃsthitāḥ | vicintya vithivatsarve nimerdehaṃ samāharan

अरणिं तत्र संस्थाप्य ममन्धुर्मन्त्रवत्तदा । मन्त्रहोमैर्महात्मानः पुत्रहेतोर्निमेरथ

araṇiṃ tatra saṃsthāpya mamandhurmantravattadā | mantrahomairmahātmānaḥ putrahetornimeratha

अरण्यां मथ्यमानायां पुत्रः प्रादुरभूत्तदा । सर्वलक्षणसम्पन्नः साक्षान्निमिरिवापरः

araṇyāṃ mathyamānāyāṃ putraḥ prādurabhūttadā | sarvalakṣaṇasampannaḥ sākṣānnimirivāparaḥ

अरण्या मथनाज्जातस्तस्मान्मिथिरिति स्मृतः । येनायं जनकाज्जातस्तेनासौ जनकोऽभवत्

araṇyā mathanājjātastasmānmithiriti smṛtaḥ | yenāyaṃ janakājjātastenāsau janako'bhavat

विदेहस्तु निमिर्जातो यस्मात्तस्मात्तदन्वये । समुद्‌भूतास्तु राजानो विदेहा इति कीर्तिताः

videhastu nimirjāto yasmāttasmāttadanvaye | samudbhūtāstu rājāno videhā iti kīrtitāḥ

एवं निमिसुतो राजा प्रथितो जनकोऽभवत् । नगरी निर्मिता तेन गङ्गातीरे मनोहरा

evaṃ nimisuto rājā prathito janako'bhavat | nagarī nirmitā tena gaṅgātīre manoharā

मिथिलेति सुविख्याता गोपुराट्टालसंयुता । धनधान्यसमायुक्ता हट्टशालाविराजिता

mithileti suvikhyātā gopurāṭṭālasaṃyutā | dhanadhānyasamāyuktā haṭṭaśālāvirājitā

वंशेऽस्मिन्येऽपि राजानस्ते सर्वे जनकास्तथा । विख्याता ज्ञानिनः सर्वे विदेहाः परिकीर्तिताः

vaṃśe'sminye'pi rājānaste sarve janakāstathā | vikhyātā jñāninaḥ sarve videhāḥ parikīrtitāḥ

एतत्ते कथितं राजन्निमेराख्यानमुत्तमम् । शापाद्यस्य विदेहत्वं विस्तरादुदितं मया

etatte kathitaṃ rājannimerākhyānamuttamam | śāpādyasya videhatvaṃ vistarāduditaṃ mayā

राजोवाच भगवन्भवता प्रोक्तं निमिशापस्य कारणम् । श्रुत्वा सन्देहमापन्नं मनो मेऽतीव चञ्चलम्

rājovāca bhagavanbhavatā proktaṃ nimiśāpasya kāraṇam | śrutvā sandehamāpannaṃ mano me'tīva cañcalam

वसिष्ठो ब्राह्मणः श्रेष्ठो राज्ञश्चैव पुरोहितः । पुत्रः पङ्कजयोनेस्तु राज्ञा शप्तः कथं मुनिः

vasiṣṭho brāhmaṇaḥ śreṣṭho rājñaścaiva purohitaḥ | putraḥ paṅkajayonestu rājñā śaptaḥ kathaṃ muniḥ

गुरुं च ब्राह्मणं ज्ञात्वा निमिना न कृता क्षमा । यज्ञकर्म शुभं कृत्वा कथं क्रोधमुपागतः

guruṃ ca brāhmaṇaṃ jñātvā niminā na kṛtā kṣamā | yajñakarma śubhaṃ kṛtvā kathaṃ krodhamupāgataḥ

ज्ञात्वा धर्मस्य विज्ञानं कथमिक्ष्वाकुसम्भवः । क्रोधस्य वशमापन्तः शप्तवान्ब्राह्मणं गुरुम्

jñātvā dharmasya vijñānaṃ kathamikṣvākusambhavaḥ | krodhasya vaśamāpantaḥ śaptavānbrāhmaṇaṃ gurum

व्यास उवाच क्षमातिदुर्लभा राजन्प्राणिभिरजितात्मभिः । क्षमावान्दुर्लभो लोके सुसमर्थो विशेषतः

vyāsa uvāca kṣamātidurlabhā rājanprāṇibhirajitātmabhiḥ | kṣamāvāndurlabho loke susamartho viśeṣataḥ

सर्वसङ्गपरित्यागी मुनिर्भवतु तापसः । निद्राक्षुधोर्विजेता च योगाभ्यासे सुनिष्ठितः

sarvasaṅgaparityāgī munirbhavatu tāpasaḥ | nidrākṣudhorvijetā ca yogābhyāse suniṣṭhitaḥ

कामः क्रोधस्तथा लोभो ह्यहङ्कारश्चतुर्थकः । दुर्ज्ञेया देहमध्यस्था रिपवस्तेन सर्वथा

kāmaḥ krodhastathā lobho hyahaṅkāraścaturthakaḥ | durjñeyā dehamadhyasthā ripavastena sarvathā

न भूतपूर्वः संसारे न चैव वर्ततेऽधुना । भविता न पुमान्कश्चिद्यो जयेत रिपूनिमान्

na bhūtapūrvaḥ saṃsāre na caiva vartate'dhunā | bhavitā na pumānkaścidyo jayeta ripūnimān

न स्वर्गे न च भूलोके ब्रह्मलोके हरेः पदे । कैलासे नेदृशः कश्चिद्यो जयेत रिपूनिमान्

na svarge na ca bhūloke brahmaloke hareḥ pade | kailāse nedṛśaḥ kaścidyo jayeta ripūnimān

मुनयो ब्रह्मपुत्राश्च तथान्ये तापसोत्तमाः । तेऽपि गुणत्रयाविद्धाः किं पुनर्मानवा भुवि

munayo brahmaputrāśca tathānye tāpasottamāḥ | te'pi guṇatrayāviddhāḥ kiṃ punarmānavā bhuvi

कपिलः सांख्यवेत्ता च योगाभ्यासरतः शुचिः । तेनापि दैवयोगाद्धि प्रदग्धाः सगरात्मजाः

kapilaḥ sāṃkhyavettā ca yogābhyāsarataḥ śuciḥ | tenāpi daivayogāddhi pradagdhāḥ sagarātmajāḥ

तस्माद्राजन्नहङ्कारात्सञ्जातं भुवनत्रयम् । कार्यकारणभावात्तु तद्वियुक्तं कथं भवेत्

tasmādrājannahaṅkārātsañjātaṃ bhuvanatrayam | kāryakāraṇabhāvāttu tadviyuktaṃ kathaṃ bhavet

ब्रह्मा गुणत्रयाविष्टो विष्णुश्चैवाथ शङ्करः । प्रभवन्ति शरीरेषु तेषां भावाः पृथक्पृथक्

brahmā guṇatrayāviṣṭo viṣṇuścaivātha śaṅkaraḥ | prabhavanti śarīreṣu teṣāṃ bhāvāḥ pṛthakpṛthak

मानवानां च का वार्ता सत्त्वैकान्तव्यवस्थितौ । गुणानां सङ्करो राजन्सर्वत्र समवस्थितः

mānavānāṃ ca kā vārtā sattvaikāntavyavasthitau | guṇānāṃ saṅkaro rājansarvatra samavasthitaḥ

कदाचित्सत्त्ववृद्धिः स्यात्कदाचिद्‌रजसः किल । कदाचित्तमसो वृद्धिः समभावः कदाचन

kadācitsattvavṛddhiḥ syātkadācidrajasaḥ kila | kadācittamaso vṛddhiḥ samabhāvaḥ kadācana

निर्गुणः परमात्मासौ निर्लेपः परमोऽव्ययः । अलक्ष्यः सर्वसत्त्वानामप्रमेयः सनातनः

nirguṇaḥ paramātmāsau nirlepaḥ paramo'vyayaḥ | alakṣyaḥ sarvasattvānāmaprameyaḥ sanātanaḥ

तथैव परमा शक्तिर्निर्गुणा ब्रह्मसंस्थिता । दुर्ज्ञेया चाल्पमतिभिः सर्वभूतव्यवस्थितिः

tathaiva paramā śaktirnirguṇā brahmasaṃsthitā | durjñeyā cālpamatibhiḥ sarvabhūtavyavasthitiḥ

परात्मनस्तथा शक्तेस्तयोरैक्यं सदैव हि । अभिन्नं तद्वपुर्ज्ञात्वा मुच्यते सर्वदोषतः

parātmanastathā śaktestayoraikyaṃ sadaiva hi | abhinnaṃ tadvapurjñātvā mucyate sarvadoṣataḥ

तज्ज्ञानादेव मोक्षः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः । यो वेद स विमुक्तोऽस्मिन्संसारे त्रिगुणात्मके

tajjñānādeva mokṣaḥ syāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ | yo veda sa vimukto'sminsaṃsāre triguṇātmake

ज्ञानं तु द्विविधं प्रोक्तं शाब्दिकं प्रथमं स्मृतम् । वेदशास्त्रार्थविज्ञानात्तद्‌भवेद्‌बुद्धियोगतः

jñānaṃ tu dvividhaṃ proktaṃ śābdikaṃ prathamaṃ smṛtam | vedaśāstrārthavijñānāttadbhavedbuddhiyogataḥ

विकल्पास्तत्र बहवो भवन्ति मतिकल्पिताः । (कुतर्ककल्पिताः केचित्सतर्ककल्पिताः परे । वितर्कैर्विभ्रमोत्पत्तिर्विभ्रमाद्‌बुद्धिभ्रंशता । बुद्धिभ्रंशाज्ज्ञाननाशः प्राणिनां परिकीर्तितः । ) अनुभवाख्यं द्वितीयं तु ज्ञानं तद्‌दुर्लभं नृप

vikalpāstatra bahavo bhavanti matikalpitāḥ | (kutarkakalpitāḥ kecitsatarkakalpitāḥ pare | vitarkairvibhramotpattirvibhramādbuddhibhraṃśatā | buddhibhraṃśājjñānanāśaḥ prāṇināṃ parikīrtitaḥ | ) anubhavākhyaṃ dvitīyaṃ tu jñānaṃ taddurlabhaṃ nṛpa

तत्तदा प्राप्यते तस्य वेत्तुः सङ्गो यदा भवेत् । शब्दज्ञानान्न कार्यस्य सिद्धिर्भवति भारत

tattadā prāpyate tasya vettuḥ saṅgo yadā bhavet | śabdajñānānna kāryasya siddhirbhavati bhārata

तस्मान्नानुभवज्ञानं सम्भवत्यतिमानुषम् । अन्तर्गतं तमश्छेत्तुं शाब्दबोधो हि न क्षमः

tasmānnānubhavajñānaṃ sambhavatyatimānuṣam | antargataṃ tamaśchettuṃ śābdabodho hi na kṣamaḥ

यथा न नश्यति तमः कृतया दीपवार्तया । तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तये

yathā na naśyati tamaḥ kṛtayā dīpavārtayā | tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktaye

आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम् । शीलं परहितत्वं च कोपाभावः क्षमा धृतिः

āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam | śīlaṃ parahitatvaṃ ca kopābhāvaḥ kṣamā dhṛtiḥ

सन्तोषश्चेति विद्यायाः परिपाकोज्ज्वलं फलम् । विद्यया तपसा वापि योगाभ्यासेन भूपते

santoṣaśceti vidyāyāḥ paripākojjvalaṃ phalam | vidyayā tapasā vāpi yogābhyāsena bhūpate

विना कामादिशत्रूणां नैव नाशः कदाचन । (मनस्तु चञ्चलं रास्वभावादतिदुर्ग्रहम् । तद्वशः सर्वथा प्राणी त्रिविधो भुवनत्रये । ) कामक्रोधादयो भावाश्चित्तजाः परिकीर्तिताः

vinā kāmādiśatrūṇāṃ naiva nāśaḥ kadācana | (manastu cañcalaṃ rāsvabhāvādatidurgraham | tadvaśaḥ sarvathā prāṇī trividho bhuvanatraye | ) kāmakrodhādayo bhāvāścittajāḥ parikīrtitāḥ

ते तदा न भवन्त्येव यदा वै निर्जितं मनः । तस्मात्तु निमिना राजन्न क्षमा विहिता मुनौ

te tadā na bhavantyeva yadā vai nirjitaṃ manaḥ | tasmāttu niminā rājanna kṣamā vihitā munau

यथा ययातिना पूर्वं कृता शुक्रे कृतागसि । भृगुपुत्रेण शप्तोऽपि ययातिर्नृपसत्तमः

yathā yayātinā pūrvaṃ kṛtā śukre kṛtāgasi | bhṛguputreṇa śapto'pi yayātirnṛpasattamaḥ

न शशाप मुनिं क्रोधाज्जरां राजा गृहीतवान् । कश्चित्सौम्यो भवेत्कश्चित्क्रूरो भवति पार्थिवः

na śaśāpa muniṃ krodhājjarāṃ rājā gṛhītavān | kaścitsaumyo bhavetkaścitkrūro bhavati pārthivaḥ

स्वभावभेदान्नृपते कस्य दोषोऽत्र कल्प्यते । हैहया भार्गवान्पूर्वं धनलोभात्पुरोहितान्

svabhāvabhedānnṛpate kasya doṣo'tra kalpyate | haihayā bhārgavānpūrvaṃ dhanalobhātpurohitān

ब्राह्मणान्मूलतः सर्वांश्चिच्छिदुः क्रोधमूर्च्छिताः । पातकं पृष्ठतः कृत्वा ब्रह्महत्यासमुद्‌भवम्

brāhmaṇānmūlataḥ sarvāṃścicchiduḥ krodhamūrcchitāḥ | pātakaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā brahmahatyāsamudbhavam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे देवीमहिम्नि नानाभाववर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe devīmahimni nānābhāvavarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६

हैहयैर्धनाहरणेन सह भृगूणां वधवर्णनम् जनमेजय उवाच कुले कस्य समुत्पन्नाः क्षत्रिया हैहयाश्च ते । ब्रह्महत्यामनादृत्य निजघ्नुर्भार्गवांश्च ये

haihayairdhanāharaṇena saha bhṛgūṇāṃ vadhavarṇanam janamejaya uvāca kule kasya samutpannāḥ kṣatriyā haihayāśca te | brahmahatyāmanādṛtya nijaghnurbhārgavāṃśca ye

वैरस्य कारणं तेषां किं मे ब्रूहि पितामह । निमित्तेन विना क्रोधं कथं कुर्वन्ति सत्तमाः

vairasya kāraṇaṃ teṣāṃ kiṃ me brūhi pitāmaha | nimittena vinā krodhaṃ kathaṃ kurvanti sattamāḥ

वैरं पुरोहितैः सार्धं कस्मात्तेषामजायत । नाल्पहेतोर्हि तद्वैरं क्षत्रियाणां भविष्यति

vairaṃ purohitaiḥ sārdhaṃ kasmātteṣāmajāyata | nālpahetorhi tadvairaṃ kṣatriyāṇāṃ bhaviṣyati

अन्यथा ब्राह्मणान् पूज्यान्कथं जघ्नुरनागसः । बाहुजा बलवन्तोऽपि पापभीताः कथं न ते

anyathā brāhmaṇān pūjyānkathaṃ jaghnuranāgasaḥ | bāhujā balavanto'pi pāpabhītāḥ kathaṃ na te

स्वल्पेऽपराधे को हन्याद्वाडवान्क्षत्रियर्षभः । सन्देहो मे मुनिश्रेष्ठ कारणं वक्तुमर्हसि

svalpe'parādhe ko hanyādvāḍavānkṣatriyarṣabhaḥ | sandeho me muniśreṣṭha kāraṇaṃ vaktumarhasi

सूत उवाच इति पृष्टस्तदा तेन राज्ञा सत्यवतीसुतः । उवाच परमप्रीतः कथां संस्मृत्य चेतसा

sūta uvāca iti pṛṣṭastadā tena rājñā satyavatīsutaḥ | uvāca paramaprītaḥ kathāṃ saṃsmṛtya cetasā

व्यास उवाच शृणु पारिक्षिते वार्तां क्षत्रियाणां पुरातनीम् । आश्चर्यकारिणीं सम्यग्विदितां च पुरा मया

vyāsa uvāca śṛṇu pārikṣite vārtāṃ kṣatriyāṇāṃ purātanīm | āścaryakāriṇīṃ samyagviditāṃ ca purā mayā

कार्तवीर्येति नाम्नाभूद्धैहयः पृथिवीपतिः । सहस्रबाहुर्बलवानर्जुनो धर्मतत्परः

kārtavīryeti nāmnābhūddhaihayaḥ pṛthivīpatiḥ | sahasrabāhurbalavānarjuno dharmatatparaḥ

दत्तात्रेयस्य शिष्योऽभूदवतारो हरेरिव । सिद्धः सर्वार्थदः शाक्तो भृगूणां याज्य एव सः

dattātreyasya śiṣyo'bhūdavatāro hareriva | siddhaḥ sarvārthadaḥ śākto bhṛgūṇāṃ yājya eva saḥ

यज्वा परमधर्मिष्ठः सदा दानपरायणः । ददौ वित्तं भृगुभ्योऽसौ कृत्वा यज्ञाननेकशः

yajvā paramadharmiṣṭhaḥ sadā dānaparāyaṇaḥ | dadau vittaṃ bhṛgubhyo'sau kṛtvā yajñānanekaśaḥ

धनिनस्ते द्विजा जाता भृगवो नृपदानतः । हयरत्‍नसमृद्ध्याढ्याः सञ्जाताः प्रथिता भुवि

dhaninaste dvijā jātā bhṛgavo nṛpadānataḥ | hayaratnasamṛddhyāḍhyāḥ sañjātāḥ prathitā bhuvi

स्वर्याते नृपशार्दूले कार्तवीर्यार्जुने पुनः । हैहया निर्धना जाताः कालेन महता नृप

svaryāte nṛpaśārdūle kārtavīryārjune punaḥ | haihayā nirdhanā jātāḥ kālena mahatā nṛpa

धनकार्यं समुत्पन्नं हैहयानां कदाचन । याचिष्णवोऽभिजग्मुस्तान्भूगूंस्ते हैहया नृप

dhanakāryaṃ samutpannaṃ haihayānāṃ kadācana | yāciṣṇavo'bhijagmustānbhūgūṃste haihayā nṛpa

विनयं क्षत्रियाः कृत्वाप्ययाचन्त धनं बहु । न ददुस्तेऽतिलोभार्ता नास्ति नास्तीतिवादिनः

vinayaṃ kṣatriyāḥ kṛtvāpyayācanta dhanaṃ bahu | na daduste'tilobhārtā nāsti nāstītivādinaḥ

भूमौ च निदधुः केचिद्‌भृगवो धनमुत्तमम् । ददुः केचिद्‌द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम्

bhūmau ca nidadhuḥ kecidbhṛgavo dhanamuttamam | daduḥ keciddvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam

कृत्वा स्थानान्तरे द्रव्यं ब्राह्मणा भयविह्वलाः । त्यक्त्वाऽऽश्रमान्ययुः सर्वे भृगवस्तृष्णयान्विताः

kṛtvā sthānāntare dravyaṃ brāhmaṇā bhayavihvalāḥ | tyaktvā''śramānyayuḥ sarve bhṛgavastṛṣṇayānvitāḥ

याज्यांश्च दुःखितान्दृष्ट्वा न ददुर्लोभमोहिताः । पलायित्वा गताः सर्वे गिरिदुर्गानुपाश्रिताः

yājyāṃśca duḥkhitāndṛṣṭvā na dadurlobhamohitāḥ | palāyitvā gatāḥ sarve giridurgānupāśritāḥ

ततस्ते हैहयास्तात दुःखिताः कार्यगौरवात् । भृगूणामाश्रमाञ्जग्मुर्द्रव्यार्थं क्षत्रियर्षभाः

tataste haihayāstāta duḥkhitāḥ kāryagauravāt | bhṛgūṇāmāśramāñjagmurdravyārthaṃ kṣatriyarṣabhāḥ

भृगूंस्तु निर्गतान्वीक्ष्य शून्यांस्त्यक्त्या गृहानथ । चखनुर्भूतलं तत्र द्रव्यार्थं हैहया भृशम्

bhṛgūṃstu nirgatānvīkṣya śūnyāṃstyaktyā gṛhānatha | cakhanurbhūtalaṃ tatra dravyārthaṃ haihayā bhṛśam

खनताधिगतं वित्तं केनचिद्‌भृगुवेश्मनि । ददृशुः क्षत्रियाः सर्वे तद्वित्तं श्रमकर्शिताः

khanatādhigataṃ vittaṃ kenacidbhṛguveśmani | dadṛśuḥ kṣatriyāḥ sarve tadvittaṃ śramakarśitāḥ

यत्र यत्र समुत्पन्नं भूरि द्रव्यं महीतलात् । तदा ते पार्श्वभागस्थब्राह्मणानां गृहाण्यपि

yatra yatra samutpannaṃ bhūri dravyaṃ mahītalāt | tadā te pārśvabhāgasthabrāhmaṇānāṃ gṛhāṇyapi

निर्भिद्य हैहया द्रव्यं ददृशुर्धनलिप्सया । ब्राह्मणाश्चुकुशः सर्वे भीताश्च शरणं गताः

nirbhidya haihayā dravyaṃ dadṛśurdhanalipsayā | brāhmaṇāścukuśaḥ sarve bhītāśca śaraṇaṃ gatāḥ

अतिचिन्वत्सु विप्राणां भवनान्निःसृतं बहु । निजघ्नुस्ताञ्छरैः कोपाद्वाडवाञ्छरणागतान्

aticinvatsu viprāṇāṃ bhavanānniḥsṛtaṃ bahu | nijaghnustāñcharaiḥ kopādvāḍavāñcharaṇāgatān

ययुस्ते गिरिदुर्गांश्च यत्र वै भृगवः स्थिताः । आगर्भादनुकृन्तन्तश्चेरुश्चैव महीमिमाम्

yayuste giridurgāṃśca yatra vai bhṛgavaḥ sthitāḥ | āgarbhādanukṛntantaśceruścaiva mahīmimām

प्राप्तान्प्राप्तान्भृगून्सर्वान्निजघ्नुर्निशितैः शरैः । आबालवृद्धानपरानवमन्य च पातकम्

prāptānprāptānbhṛgūnsarvānnijaghnurniśitaiḥ śaraiḥ | ābālavṛddhānaparānavamanya ca pātakam

एवमुत्पाट्यमानेषु भार्गवेषु यतस्ततः । हन्युर्गर्भांश्च नारीणां गृहीत्वा हैहया भृशम्

evamutpāṭyamāneṣu bhārgaveṣu yatastataḥ | hanyurgarbhāṃśca nārīṇāṃ gṛhītvā haihayā bhṛśam

रुरुदुस्ताः स्त्रियः कामं कुरर्य इव दुःखिताः । गर्भाश्च कृन्तिता यासां क्षत्रियैः पापनिश्चयैः

rurudustāḥ striyaḥ kāmaṃ kurarya iva duḥkhitāḥ | garbhāśca kṛntitā yāsāṃ kṣatriyaiḥ pāpaniścayaiḥ

अन्येऽप्याहुश्च तान्दृप्तान्मुनयस्तीर्थवासिनः । मुञ्चन्तु क्षत्रियाः क्रोधं ब्राह्मणेषु भयावहम्

anye'pyāhuśca tāndṛptānmunayastīrthavāsinaḥ | muñcantu kṣatriyāḥ krodhaṃ brāhmaṇeṣu bhayāvaham

अयुक्तमेतदारब्धं भवद्‌भिः कर्म गर्हितम् । यद्‌गर्भान्भृगुपत्‍नीनां निहन्युः क्षत्रियर्षभाः

ayuktametadārabdhaṃ bhavadbhiḥ karma garhitam | yadgarbhānbhṛgupatnīnāṃ nihanyuḥ kṣatriyarṣabhāḥ

अत्युग्रपुण्यपापानामिहैव फलमाप्नुयात् । तस्माज्जुगुप्सितं कर्म त्यक्तव्यं भूतिमिच्छता

atyugrapuṇyapāpānāmihaiva phalamāpnuyāt | tasmājjugupsitaṃ karma tyaktavyaṃ bhūtimicchatā

तानाहुर्हैहयाः क्रुद्धा मुनीनथ दयापरान् । भवन्तः साधवः सर्वे नार्थज्ञाः पापकर्मणाम्

tānāhurhaihayāḥ kruddhā munīnatha dayāparān | bhavantaḥ sādhavaḥ sarve nārthajñāḥ pāpakarmaṇām

एभिर्हृतं धनं सर्वं पूर्वजानां महात्मनाम् । वञ्चयित्वा छलाभिज्ञैर्मार्गे पाटच्चरैरिव

ebhirhṛtaṃ dhanaṃ sarvaṃ pūrvajānāṃ mahātmanām | vañcayitvā chalābhijñairmārge pāṭaccarairiva

एते प्रतारका दम्भास्तादृशा बकवृत्तयः । उत्पन्ने च महाकार्ये प्रार्थिता विनयेन ते

ete pratārakā dambhāstādṛśā bakavṛttayaḥ | utpanne ca mahākārye prārthitā vinayena te

न ददुः प्रार्थितं विप्राः पादवृद्ध्यापि याचिताः । नास्तीतिवादिनः स्तब्धाः दुःखितान्वीक्ष्य याज्यकान्

na daduḥ prārthitaṃ viprāḥ pādavṛddhyāpi yācitāḥ | nāstītivādinaḥ stabdhāḥ duḥkhitānvīkṣya yājyakān

धनं प्राप्तं कार्तवीर्याद्‌रक्षितं केन हेतुना । न कृताः क्रतवः किं तैर्दानं चार्थिषु भूरिशः

dhanaṃ prāptaṃ kārtavīryādrakṣitaṃ kena hetunā | na kṛtāḥ kratavaḥ kiṃ tairdānaṃ cārthiṣu bhūriśaḥ

न सञ्चितव्यं विप्रैस्तु धनं चापि कदाचन । यष्टव्यं विधिवद्देयं भोक्तव्यं च यथासुखम्

na sañcitavyaṃ vipraistu dhanaṃ cāpi kadācana | yaṣṭavyaṃ vidhivaddeyaṃ bhoktavyaṃ ca yathāsukham

द्रव्ये चौरभयं प्रोक्तं तथा राजभयं द्विजाः । वह्नेर्भयं महाघोरं तथा धूर्तभयं महत्

dravye caurabhayaṃ proktaṃ tathā rājabhayaṃ dvijāḥ | vahnerbhayaṃ mahāghoraṃ tathā dhūrtabhayaṃ mahat

येन केनाप्युपायेन धनं त्यजति रक्षकम् । अथवासौ मृतो याति द्रव्यं त्यक्त्वा ह्यसद्‌गतिम्

yena kenāpyupāyena dhanaṃ tyajati rakṣakam | athavāsau mṛto yāti dravyaṃ tyaktvā hyasadgatim

पादवृद्ध्या तथास्माभिः प्रार्थितं विनयान्वितैः । तथापि लोभसन्दिग्धैर्न दत्तं नः पुरोहितैः

pādavṛddhyā tathāsmābhiḥ prārthitaṃ vinayānvitaiḥ | tathāpi lobhasandigdhairna dattaṃ naḥ purohitaiḥ

दानं भोगस्तथा नाशो धनस्य गतिरीदृशी । दानभोगौ कृतीनां च नाशः पापात्मनां किल

dānaṃ bhogastathā nāśo dhanasya gatirīdṛśī | dānabhogau kṛtīnāṃ ca nāśaḥ pāpātmanāṃ kila

न दाता न च यो भोक्ता कृपणो गुप्तितत्परः । राज्ञासौ सर्वथा दण्ड्यो वञ्चको दुःखभाङ्नरः

na dātā na ca yo bhoktā kṛpaṇo guptitatparaḥ | rājñāsau sarvathā daṇḍyo vañcako duḥkhabhāṅnaraḥ

तस्माद्वयं गुरूनेतान्वञ्चकान्ब्राह्मणाधमान् । हन्तुं समुद्यताः सर्वे न क्रोधव्यं महात्मभिः

tasmādvayaṃ gurūnetānvañcakānbrāhmaṇādhamān | hantuṃ samudyatāḥ sarve na krodhavyaṃ mahātmabhiḥ

व्यास उवाच इत्युक्त्वा हेतुमद्वाक्यं तानाश्वास्य मुनीनथ । विचेरुश्च विचिन्वाना भृगुदाराननेकशः

vyāsa uvāca ityuktvā hetumadvākyaṃ tānāśvāsya munīnatha | viceruśca vicinvānā bhṛgudārānanekaśaḥ

भयार्ता भृगुपत्‍न्यस्तु हिमवन्तं धराधरम् । प्रपेदिरे रुदन्त्यश्च वेपमानाः कृशा भृशम्

bhayārtā bhṛgupatnyastu himavantaṃ dharādharam | prapedire rudantyaśca vepamānāḥ kṛśā bhṛśam

एवं ते हैहयैर्विप्राः पीडिता धनकामुकैः । निहताश्च यथाकामं संरब्धैः पापकर्मभिः

evaṃ te haihayairviprāḥ pīḍitā dhanakāmukaiḥ | nihatāśca yathākāmaṃ saṃrabdhaiḥ pāpakarmabhiḥ

लोभ एव मनुष्याणां देहसंस्थो महारिपुः । सर्वदुःखाकरः प्रोक्तो दुःखदः प्राणनाशकः

lobha eva manuṣyāṇāṃ dehasaṃstho mahāripuḥ | sarvaduḥkhākaraḥ prokto duḥkhadaḥ prāṇanāśakaḥ

सर्वपापस्य मूलं हि सर्वदा तृष्णयान्वितः । विरोधकृत्त्रिवर्णानां सर्वार्तेः कारणं तथा

sarvapāpasya mūlaṃ hi sarvadā tṛṣṇayānvitaḥ | virodhakṛttrivarṇānāṃ sarvārteḥ kāraṇaṃ tathā

लोभात्त्यजन्ति धर्मं वै कुलधर्मं तथैव हि । मातरं भ्रातरं हन्ति पितरं बान्धवं तथा

lobhāttyajanti dharmaṃ vai kuladharmaṃ tathaiva hi | mātaraṃ bhrātaraṃ hanti pitaraṃ bāndhavaṃ tathā

गुरुं मित्रं तथा भार्यां पुत्रं च भगिनीं तथा । लोभाविष्टो न किं कुर्यादकृत्यं पापमोहितः

guruṃ mitraṃ tathā bhāryāṃ putraṃ ca bhaginīṃ tathā | lobhāviṣṭo na kiṃ kuryādakṛtyaṃ pāpamohitaḥ

क्रोधात्कामादहङ्काराल्लोभ एव महारिपुः । प्राणांस्त्यजति लोभेन किं पुनः स्यादनावृतम्

krodhātkāmādahaṅkārāllobha eva mahāripuḥ | prāṇāṃstyajati lobhena kiṃ punaḥ syādanāvṛtam

पूर्वजास्ते महाराज धर्मज्ञाः सत्पथे स्थिताः । पाण्डवाः कौरवाश्चैव लोभेन निधनं गताः

pūrvajāste mahārāja dharmajñāḥ satpathe sthitāḥ | pāṇḍavāḥ kauravāścaiva lobhena nidhanaṃ gatāḥ

यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णश्च बाह्लिकः । भीमसेनो धर्भपुत्रस्तथैवार्जुनकेशवौ

yatra bhīṣmaśca droṇaśca kṛpaḥ karṇaśca bāhlikaḥ | bhīmaseno dharbhaputrastathaivārjunakeśavau

तथापि युद्धमत्युग्रं कृतं तैश्च परस्परम् । कुटुम्बकदनं भूरि कृतं लोभातुरैरिह

tathāpi yuddhamatyugraṃ kṛtaṃ taiśca parasparam | kuṭumbakadanaṃ bhūri kṛtaṃ lobhāturairiha

हतो द्रोणो हतो भीष्मस्तथैव पाण्डवात्मजाः । भ्रातरः पितरः पुत्राः सर्वे वै निहता रणे

hato droṇo hato bhīṣmastathaiva pāṇḍavātmajāḥ | bhrātaraḥ pitaraḥ putrāḥ sarve vai nihatā raṇe

तस्माल्लोभाभिभूतस्तु किं न कुर्यान्नरः किल । हैहयैर्निहताः सर्वे भृगवः पापबुद्धिभिः

tasmāllobhābhibhūtastu kiṃ na kuryānnaraḥ kila | haihayairnihatāḥ sarve bhṛgavaḥ pāpabuddhibhiḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे हैहयैर्धनाहरणेन सह भृगूणां वधवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe haihayairdhanāharaṇena saha bhṛgūṇāṃ vadhavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १७

हैहयानामुत्पत्तिप्रसङ्गे रमाविष्णुसंवादवर्णनम् जनमेजय उवाच कथं ताश्च स्त्रियः सर्वा भृगूणां दुःखसागरात् । मुक्ता वंशः पुनस्तेषां ब्राह्मणानां स्थिरोऽभवत्

haihayānāmutpattiprasaṅge ramāviṣṇusaṃvādavarṇanam janamejaya uvāca kathaṃ tāśca striyaḥ sarvā bhṛgūṇāṃ duḥkhasāgarāt | muktā vaṃśaḥ punasteṣāṃ brāhmaṇānāṃ sthiro'bhavat

हैहयैः किं कृतं कार्यं हत्वा तान्ब्राह्मणानपि । क्षत्रियैर्लोभसंयुक्तैः पापाचारैर्वदस्व तत्

haihayaiḥ kiṃ kṛtaṃ kāryaṃ hatvā tānbrāhmaṇānapi | kṣatriyairlobhasaṃyuktaiḥ pāpācārairvadasva tat

न तृप्तिरस्ति मे ब्रह्मन् पिबतस्ते कथामृतम् । पावनं सुखदं नॄणां परलोके फलप्रदम्

na tṛptirasti me brahman pibataste kathāmṛtam | pāvanaṃ sukhadaṃ nṝṇāṃ paraloke phalapradam

व्यास उवाच शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । यथा स्त्रियस्तु ता मुक्ता दुःखात्तस्माद्दुरत्ययात्

vyāsa uvāca śṛṇu rājanpravakṣyāmi kathāṃ pāpapraṇāśinīm | yathā striyastu tā muktā duḥkhāttasmādduratyayāt

भृगुपत्‍न्यो यदा राजन् हिमवन्तं गिरिं गताः । भयत्रस्ता विभग्नाशा हैहयैः पीडिता भृशम्

bhṛgupatnyo yadā rājan himavantaṃ giriṃ gatāḥ | bhayatrastā vibhagnāśā haihayaiḥ pīḍitā bhṛśam

गौरीं तत्र तु संस्थाप्य मृण्मयीं सरितस्तटे । उपोषणपराश्चक्रुर्निश्चयं मरणं प्रति

gaurīṃ tatra tu saṃsthāpya mṛṇmayīṃ saritastaṭe | upoṣaṇaparāścakrurniścayaṃ maraṇaṃ prati

स्वप्ने गत्वा तदा देवी प्राह ताः प्रमदोत्तमाः । युष्मासु मध्ये कस्याश्चिद्‌भविता चोरुजः पुमान्

svapne gatvā tadā devī prāha tāḥ pramadottamāḥ | yuṣmāsu madhye kasyāścidbhavitā corujaḥ pumān

मदंशशक्तिसम्भिन्नः स वः कार्यं विधास्यति । इत्यादिश्य पराम्बा सा पश्चादन्तर्हिताभवत्

madaṃśaśaktisambhinnaḥ sa vaḥ kāryaṃ vidhāsyati | ityādiśya parāmbā sā paścādantarhitābhavat

जागृतास्तु ततः सर्वा मुदमापुर्वराङ्गनाः । काचित्तासां भयोद्विग्ना कामिनी चतुरा भृशम्

jāgṛtāstu tataḥ sarvā mudamāpurvarāṅganāḥ | kācittāsāṃ bhayodvignā kāminī caturā bhṛśam

दधार चोरुणैकेन गर्भं सा कुलवृद्धये । पलायनपरा दृष्टा क्षत्रियैर्ब्राह्मणी यदा

dadhāra coruṇaikena garbhaṃ sā kulavṛddhaye | palāyanaparā dṛṣṭā kṣatriyairbrāhmaṇī yadā

विह्वला तेजसा युक्ता तदा ते दुद्रुवुर्भृशम् । गृह्यतां वध्यतां नारी सगर्भा याति सत्वरा

vihvalā tejasā yuktā tadā te dudruvurbhṛśam | gṛhyatāṃ vadhyatāṃ nārī sagarbhā yāti satvarā

इति ब्रुवन्तः सम्प्राप्ताः कामिनीं खड्गपाणयः । सा भयार्ता तु तान्दृष्ट्वा रुरोद समुपागतान्

iti bruvantaḥ samprāptāḥ kāminīṃ khaḍgapāṇayaḥ | sā bhayārtā tu tāndṛṣṭvā ruroda samupāgatān

गर्भस्य रक्षणार्थं सा चुक्रोशातिभयातुरा । रुदतीं मातरं श्रुत्वा दीनां प्राणविवर्जिताम्

garbhasya rakṣaṇārthaṃ sā cukrośātibhayāturā | rudatīṃ mātaraṃ śrutvā dīnāṃ prāṇavivarjitām

निराधारां क्रन्दमानां क्षत्रियैर्भृशतापिताम् । गृहीतामिव सिंहेन सगर्भां हरिणीं यथा

nirādhārāṃ krandamānāṃ kṣatriyairbhṛśatāpitām | gṛhītāmiva siṃhena sagarbhāṃ hariṇīṃ yathā

साश्रुनेत्रां वेपमानां सङ्क्रुध्य बालकस्तदा । भित्त्वोरुं निर्जगामाशु गर्भः सूर्य इवापरः

sāśrunetrāṃ vepamānāṃ saṅkrudhya bālakastadā | bhittvoruṃ nirjagāmāśu garbhaḥ sūrya ivāparaḥ

मुष्णन्दृष्टीः क्षत्रियाणां तेजसा बालकः शुभः । दर्शनाद्‌बालकस्याशु सर्वे जाता विलोचनाः

muṣṇandṛṣṭīḥ kṣatriyāṇāṃ tejasā bālakaḥ śubhaḥ | darśanādbālakasyāśu sarve jātā vilocanāḥ

बभ्रमुर्गिरिदुर्गेषु जन्मान्धा इव क्षत्रियाः । चिन्तितं मनसा सर्वैः किमेतदिति साम्प्रतम्

babhramurgiridurgeṣu janmāndhā iva kṣatriyāḥ | cintitaṃ manasā sarvaiḥ kimetaditi sāmpratam

सर्वे चक्षुर्विहीना यज्जाता स्म बालदर्शनात् । ब्राह्मण्यास्तु प्रभावोऽयं सतीव्रतबलं महत्

sarve cakṣurvihīnā yajjātā sma bāladarśanāt | brāhmaṇyāstu prabhāvo'yaṃ satīvratabalaṃ mahat

क्षणाद्वामोघसङ्कल्पाः किं करिष्यन्तिदुःखिताः । इति सञ्चिन्त्य मनसा नेत्रहीना निराश्रयाः

kṣaṇādvāmoghasaṅkalpāḥ kiṃ kariṣyantiduḥkhitāḥ | iti sañcintya manasā netrahīnā nirāśrayāḥ

ब्राह्मणीं शरणं जग्मुर्हैहया गतचेतसः । प्रणेमुस्तां भयत्रस्तां कृताञ्जलिपुटाश्च ते

brāhmaṇīṃ śaraṇaṃ jagmurhaihayā gatacetasaḥ | praṇemustāṃ bhayatrastāṃ kṛtāñjalipuṭāśca te

ऊचुश्चैनां भयोद्विग्नां दृष्ट्यर्थं क्षत्रियर्षभाः । प्रसीद सुभगे मातः सेवकास्ते वयं किल

ūcuścaināṃ bhayodvignāṃ dṛṣṭyarthaṃ kṣatriyarṣabhāḥ | prasīda subhage mātaḥ sevakāste vayaṃ kila

कृतापराधा रम्भोरु क्षत्रियाः पापबुद्धयः । दर्शनात्तव तन्वङ्‌गि जाताः सर्वे विलोचनाः

kṛtāparādhā rambhoru kṣatriyāḥ pāpabuddhayaḥ | darśanāttava tanvaṅgi jātāḥ sarve vilocanāḥ

मुखं ते नैव पश्यामो जन्मान्धा इव भामिनि । अद्‌भुतं ते तपो वीर्यं किं कुर्मः पापकारिणः

mukhaṃ te naiva paśyāmo janmāndhā iva bhāmini | adbhutaṃ te tapo vīryaṃ kiṃ kurmaḥ pāpakāriṇaḥ

शरणं ते प्रपन्नाः स्मो देहि चक्षूंषि मानदे । अन्धत्वं मरणादुग्रं कृपां कर्तुं त्वमर्हसि

śaraṇaṃ te prapannāḥ smo dehi cakṣūṃṣi mānade | andhatvaṃ maraṇādugraṃ kṛpāṃ kartuṃ tvamarhasi

पुनर्दृष्टिप्रदानेन सेवकान्क्षत्रियान्कुरु । उपरम्य च गच्छेम सहिताः पापकर्मणः

punardṛṣṭipradānena sevakānkṣatriyānkuru | uparamya ca gacchema sahitāḥ pāpakarmaṇaḥ

अतः परं न कर्तव्यमीदृशं कर्म कर्हिचित् । भार्गवाणां तु सर्वेषां सेवकाः स्मो वयं किल

ataḥ paraṃ na kartavyamīdṛśaṃ karma karhicit | bhārgavāṇāṃ tu sarveṣāṃ sevakāḥ smo vayaṃ kila

अज्ञानाद्यत्कृतं पापं क्षन्तव्यं तत्त्वयाधुना । वैरं नातः परं क्वापि भृगुभिः क्षत्रियैः सह

ajñānādyatkṛtaṃ pāpaṃ kṣantavyaṃ tattvayādhunā | vairaṃ nātaḥ paraṃ kvāpi bhṛgubhiḥ kṣatriyaiḥ saha

कर्तव्यं शपथैः सम्यग्वर्तितव्यं तु हैहयैः । सपुत्रा भव सुश्रोणि प्रणताः स्मो वयं च ते

kartavyaṃ śapathaiḥ samyagvartitavyaṃ tu haihayaiḥ | saputrā bhava suśroṇi praṇatāḥ smo vayaṃ ca te

प्रसादं कुरु कल्याणि न द्विष्यामः कदाचन । व्यास उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्राह्मणी विस्मयान्विता

prasādaṃ kuru kalyāṇi na dviṣyāmaḥ kadācana | vyāsa uvāca iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā brāhmaṇī vismayānvitā

तानाह प्रणतान्दुःस्थानाश्वास्य गतलोचनान् । गृहीता न मया दृष्टिर्युष्माकं क्षत्रियाः किल

tānāha praṇatānduḥsthānāśvāsya gatalocanān | gṛhītā na mayā dṛṣṭiryuṣmākaṃ kṣatriyāḥ kila

नाहं रुषान्विता सत्यं कारणं शृणुताद्य यत् । अयं च भार्गवो नूनमूरुजः कुपितोऽद्य वः

nāhaṃ ruṣānvitā satyaṃ kāraṇaṃ śṛṇutādya yat | ayaṃ ca bhārgavo nūnamūrujaḥ kupito'dya vaḥ

चक्षूंषि तेन युष्माकं स्तम्भितानि रुषावता । स्वबन्धून्निहताञ्ज्ञात्वा गर्भस्थानपि क्षत्रियैः

cakṣūṃṣi tena yuṣmākaṃ stambhitāni ruṣāvatā | svabandhūnnihatāñjñātvā garbhasthānapi kṣatriyaiḥ

अनागसो धर्मपरांस्तापसान्धनकाम्यया । गर्भानपि यदा यूयं भृगूनघ्नंस्तु पुत्रकाः

anāgaso dharmaparāṃstāpasāndhanakāmyayā | garbhānapi yadā yūyaṃ bhṛgūnaghnaṃstu putrakāḥ

तदायमूरुणा गर्भो मया वर्षशतं धृतः । षडङ्गश्चाखिलो वेदो गृहीतोऽनेन चाञ्जसा

tadāyamūruṇā garbho mayā varṣaśataṃ dhṛtaḥ | ṣaḍaṅgaścākhilo vedo gṛhīto'nena cāñjasā

गर्भस्थेनापि बालेन भृगुवंशविवृद्धये । सोऽपि पितृवधान्नूनं क्रोथेद्धो हन्तुमिच्छति

garbhasthenāpi bālena bhṛguvaṃśavivṛddhaye | so'pi pitṛvadhānnūnaṃ krotheddho hantumicchati

भगवत्याः प्रसादेन जातोऽयं मम बालकः । तेजसा यस्य दिव्येन चक्षूंषि मुषितानि वः

bhagavatyāḥ prasādena jāto'yaṃ mama bālakaḥ | tejasā yasya divyena cakṣūṃṣi muṣitāni vaḥ

तस्मादौर्वं सुतं मेऽद्य याचध्वं विनयान्विताः । प्रणिपातेन तुष्टोऽसौ दृष्टिं वः प्रतिमोक्ष्यति

tasmādaurvaṃ sutaṃ me'dya yācadhvaṃ vinayānvitāḥ | praṇipātena tuṣṭo'sau dṛṣṭiṃ vaḥ pratimokṣyati

व्यास उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या हैहयास्तुष्टुवुश्च तम् । प्रणेमुर्विनयोपेता ऊरुजं मुनिसत्तमम्

vyāsa uvāca tacchrutvā vacanaṃ tasyā haihayāstuṣṭuvuśca tam | praṇemurvinayopetā ūrujaṃ munisattamam

स सन्तुष्टो बभूवाथ तानुवाच विचक्षुषः । गच्छध्वं स्वगृहान्भूपा ममाख्यानकृतं वचः

sa santuṣṭo babhūvātha tānuvāca vicakṣuṣaḥ | gacchadhvaṃ svagṛhānbhūpā mamākhyānakṛtaṃ vacaḥ

अवश्यम्भाविभावास्ते भवन्ति देवनिर्मिताः । नात्र शोकस्तु कर्तव्यः पुरुषेण विजानता

avaśyambhāvibhāvāste bhavanti devanirmitāḥ | nātra śokastu kartavyaḥ puruṣeṇa vijānatā

पूर्ववदृषयः सर्वे प्राप्नुवन्तु यथासुखम् । व्रजन्तु विगतक्रोधा भवनानि यथासुखम्

pūrvavadṛṣayaḥ sarve prāpnuvantu yathāsukham | vrajantu vigatakrodhā bhavanāni yathāsukham

इति तेन समादिष्टा हैहयाः प्राप्तलोचनाः । और्वमामन्त्र्य जग्मुस्ते सदनानि यथारुचि

iti tena samādiṣṭā haihayāḥ prāptalocanāḥ | aurvamāmantrya jagmuste sadanāni yathāruci

ब्राह्मणी तं सुतं दिव्यं गृहीत्वा स्वाश्रमं गता । पालयामास भूपाल तेजस्विनमतन्द्रिता

brāhmaṇī taṃ sutaṃ divyaṃ gṛhītvā svāśramaṃ gatā | pālayāmāsa bhūpāla tejasvinamatandritā

एवं ते कथितं राजन् भृगूणां तु विनाशनम् । लोभाविष्टैः क्षत्रियैश्च यत्कृतं पातकं किल

evaṃ te kathitaṃ rājan bhṛgūṇāṃ tu vināśanam | lobhāviṣṭaiḥ kṣatriyaiśca yatkṛtaṃ pātakaṃ kila

जनमेजय उवाच श्रुतं मया महत्कर्म क्षत्रियाणाञ्च दारुणम् । कारणं लोभ एवात्र दुःखदश्चोभयोस्तु सः

janamejaya uvāca śrutaṃ mayā mahatkarma kṣatriyāṇāñca dāruṇam | kāraṇaṃ lobha evātra duḥkhadaścobhayostu saḥ

किञ्चित्प्रष्टुमिहेच्छामि संशयं वासवीसुत । हैहयास्ते कथं नाम्ना ख्याता भुवि नृपात्मजाः

kiñcitpraṣṭumihecchāmi saṃśayaṃ vāsavīsuta | haihayāste kathaṃ nāmnā khyātā bhuvi nṛpātmajāḥ

यदोस्तु यादवाः कामं भरताद्‌भारतास्तथा । हैहयः कोऽपि राजाभूत्तेषां वंशे प्रतिष्ठितः

yadostu yādavāḥ kāmaṃ bharatādbhāratāstathā | haihayaḥ ko'pi rājābhūtteṣāṃ vaṃśe pratiṣṭhitaḥ

तदहं श्रोतुमिच्छामि कारणं करुणानिधे । हैहयास्ते कथं जाताः क्षत्रियाः केन कर्मणा

tadahaṃ śrotumicchāmi kāraṇaṃ karuṇānidhe | haihayāste kathaṃ jātāḥ kṣatriyāḥ kena karmaṇā

व्यास उवाच हैहयानां समुत्पत्तिं शृणु भूप सविस्तराम् । पुरातनीं सुपुण्यां च कथां पापप्रणाशिनीम्

vyāsa uvāca haihayānāṃ samutpattiṃ śṛṇu bhūpa savistarām | purātanīṃ supuṇyāṃ ca kathāṃ pāpapraṇāśinīm

कस्मिंश्चित्समये भूप सूर्यपुत्रः सुशोभनः । रेवन्तेति च विख्यातो रूपवानमितप्रभः

kasmiṃścitsamaye bhūpa sūryaputraḥ suśobhanaḥ | revanteti ca vikhyāto rūpavānamitaprabhaḥ

जगाम विष्णुसदनं वैकुण्ठं भास्करात्मजः

jagāma viṣṇusadanaṃ vaikuṇṭhaṃ bhāskarātmajaḥ

भगवद्दर्शनाकांक्षी हयारूढो यदागतः । हयस्थस्तु तदा दृष्टो लक्ष्म्यासौ रविनन्दनः

bhagavaddarśanākāṃkṣī hayārūḍho yadāgataḥ | hayasthastu tadā dṛṣṭo lakṣmyāsau ravinandanaḥ

रमा वीक्ष्य हयं दिव्यं भ्रातरं सागरोद्‌भवम् । रूपेण विस्मिता तस्य तस्थौ स्तम्भितलोचना

ramā vīkṣya hayaṃ divyaṃ bhrātaraṃ sāgarodbhavam | rūpeṇa vismitā tasya tasthau stambhitalocanā

भगवानपि तं दृष्ट्वा हयारूढं मनोहरम् । आगच्छन्तं रमां विष्णुः पप्रच्छ प्रणयात्प्रभुः

bhagavānapi taṃ dṛṣṭvā hayārūḍhaṃ manoharam | āgacchantaṃ ramāṃ viṣṇuḥ papraccha praṇayātprabhuḥ

कोऽयमायाति चार्वङ्‌गि हयारूढ इवापरः । स्मरतेजस्तनुः कान्ते मोहयन्भुवनत्रयम्

ko'yamāyāti cārvaṅgi hayārūḍha ivāparaḥ | smaratejastanuḥ kānte mohayanbhuvanatrayam

प्रेक्षमाणा तदा लक्ष्मीस्तच्चित्ता दैवयोगतः । नोवाच वचनं किञ्चित्पृष्टापि च पुनः पुनः

prekṣamāṇā tadā lakṣmīstaccittā daivayogataḥ | novāca vacanaṃ kiñcitpṛṣṭāpi ca punaḥ punaḥ

व्यास उवाच अश्वासक्तमतिं वीक्ष्य कामिनीमतिमोहिताम् । पश्यन्तीं परमप्रेम्णा चञ्चलाक्षीं च चञ्चलाम्

vyāsa uvāca aśvāsaktamatiṃ vīkṣya kāminīmatimohitām | paśyantīṃ paramapremṇā cañcalākṣīṃ ca cañcalām

तामाह भगवान्कुद्धः किं पश्यसि सुलोचने । मोहिता च हरिं दृष्ट्वा पृष्टा नैवाभिभाषसे

tāmāha bhagavānkuddhaḥ kiṃ paśyasi sulocane | mohitā ca hariṃ dṛṣṭvā pṛṣṭā naivābhibhāṣase

सर्वत्र रमसे यस्माद्रमा तस्माद्‌भविष्यसि । चञ्चलत्वाच्चलेत्येवं सर्वथैव न संशयः

sarvatra ramase yasmādramā tasmādbhaviṣyasi | cañcalatvāccaletyevaṃ sarvathaiva na saṃśayaḥ

प्राकृता च यथा नारी नूनं भवति चञ्चला । तथा त्वमपि कल्याणि स्थिरा नैव कदाचन

prākṛtā ca yathā nārī nūnaṃ bhavati cañcalā | tathā tvamapi kalyāṇi sthirā naiva kadācana

त्वं हयं मत्समीपस्था समीक्ष्य यदि मोहिता । वडवा भव वामोरु मर्त्यलोकेऽतिदारुणे

tvaṃ hayaṃ matsamīpasthā samīkṣya yadi mohitā | vaḍavā bhava vāmoru martyaloke'tidāruṇe

इति शप्ता रमा देवी हरिणा दैवयोगतः । रुरोद वेपमाना सा भयभीतातिदुःखिता

iti śaptā ramā devī hariṇā daivayogataḥ | ruroda vepamānā sā bhayabhītātiduḥkhitā

तमुवाच रमानाथ शङ्‌किता चारुहासिनी । प्रणम्य शिरसा देवं स्वपतिं विनयान्विता

tamuvāca ramānātha śaṅkitā cāruhāsinī | praṇamya śirasā devaṃ svapatiṃ vinayānvitā

देवदेव जगन्नाथ करुणाकर केशव । स्वल्पेऽपराधे गोविन्द कस्माच्छापं ददासि मे

devadeva jagannātha karuṇākara keśava | svalpe'parādhe govinda kasmācchāpaṃ dadāsi me

न कदाचिन्मया दृष्टः क्रोधस्ते हीदृशः प्रभो । क्व गतस्ते मयि स्नेहः सहजो न तु नश्वरः

na kadācinmayā dṛṣṭaḥ krodhaste hīdṛśaḥ prabho | kva gataste mayi snehaḥ sahajo na tu naśvaraḥ

वज्रपातस्तु शत्रौ वै कर्तव्यो न सुहृज्जने । सदाहं वरयोग्या ते शापयोग्या कथं कृता

vajrapātastu śatrau vai kartavyo na suhṛjjane | sadāhaṃ varayogyā te śāpayogyā kathaṃ kṛtā

प्राणांस्त्यक्ष्यामि गोविन्द पश्यतोऽद्य तवाग्रतः । कथं जीवे त्वया हीना विरहानलतापिता

prāṇāṃstyakṣyāmi govinda paśyato'dya tavāgrataḥ | kathaṃ jīve tvayā hīnā virahānalatāpitā

प्रसादं कुरु देवेश शापादस्मात्सुदारुणात् । कदा मुक्ता समीपं ते प्राप्नोमि सुखदं विभौ

prasādaṃ kuru deveśa śāpādasmātsudāruṇāt | kadā muktā samīpaṃ te prāpnomi sukhadaṃ vibhau

हरिरुवाच यदा ते भविता पुत्रः पृथिव्यां मत्समः प्रिये । तदा मां प्राप्य तन्वङ्‌गि सुखिता त्वं भविष्यसि

hariruvāca yadā te bhavitā putraḥ pṛthivyāṃ matsamaḥ priye | tadā māṃ prāpya tanvaṅgi sukhitā tvaṃ bhaviṣyasi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे हैहयानामुत्पत्तिप्रसङ्गे रमाविष्णुसंवादवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe haihayānāmutpattiprasaṅge ramāviṣṇusaṃvādavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १८

शिवप्रसादेन लक्ष्मीद्वारा भगवत्याः समाराधनवर्णनम् जनमेजय उवाच इति शप्ता भगवता सिन्धुजा कोपयोगतः । कथं सा वडवा जाता रेवन्तेन च किं कृतम्

śivaprasādena lakṣmīdvārā bhagavatyāḥ samārādhanavarṇanam janamejaya uvāca iti śaptā bhagavatā sindhujā kopayogataḥ | kathaṃ sā vaḍavā jātā revantena ca kiṃ kṛtam

कस्मिन्देशेऽब्धिजा देवी वडवारूपधारिणी । संस्थितैकाकिनी बाला परोषित्पतिका यथा

kasmindeśe'bdhijā devī vaḍavārūpadhāriṇī | saṃsthitaikākinī bālā paroṣitpatikā yathā

कालं कियन्तमायुष्मन् वियुक्ता पतिना रमा । संस्थिता विजनेऽरण्ये किं कृतं च तया पुनः

kālaṃ kiyantamāyuṣman viyuktā patinā ramā | saṃsthitā vijane'raṇye kiṃ kṛtaṃ ca tayā punaḥ

समागमं कदा प्राप्ता वासुदेवस्य सिन्धुजा । पुत्रः कथं तया प्राप्तो नारायणवियुक्तया

samāgamaṃ kadā prāptā vāsudevasya sindhujā | putraḥ kathaṃ tayā prāpto nārāyaṇaviyuktayā

एतद्‌वृत्तान्तमार्येश कथयस्व सविस्तरम् । श्रोतुकामोऽस्मि विप्रेन्द्र कथाख्यानमनुत्तमम्

etadvṛttāntamāryeśa kathayasva savistaram | śrotukāmo'smi viprendra kathākhyānamanuttamam

सूत उवाच इति पृष्टस्तदा व्यासः परीक्षित्तनयेन वै । कथयामास भो विप्राः कथामेतां सुविस्तराम्

sūta uvāca iti pṛṣṭastadā vyāsaḥ parīkṣittanayena vai | kathayāmāsa bho viprāḥ kathāmetāṃ suvistarām

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि कथां पौराणिकीं शुभाम् । पावनीं सुखदां कर्णे विशदाक्षरसंयुताम्

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām | pāvanīṃ sukhadāṃ karṇe viśadākṣarasaṃyutām

रेवन्तस्तु रमां दृष्ट्वा शप्ता देवेन कामिनीम् । भयार्तः प्रययौ दूरात्प्रणम्य जगतां पतिम्

revantastu ramāṃ dṛṣṭvā śaptā devena kāminīm | bhayārtaḥ prayayau dūrātpraṇamya jagatāṃ patim

पितुः सकाशं त्वरितो वीक्ष्य कोपं जगत्पतेः । निवेदयामास कथां भास्कराय स शापजाम्

pituḥ sakāśaṃ tvarito vīkṣya kopaṃ jagatpateḥ | nivedayāmāsa kathāṃ bhāskarāya sa śāpajām

दुःखिता सा रमा देवी प्रणम्य जगदीश्वरम् । आज्ञप्ता मानुषं लोकं प्राप्ता कमललोचना

duḥkhitā sā ramā devī praṇamya jagadīśvaram | ājñaptā mānuṣaṃ lokaṃ prāptā kamalalocanā

सूर्यपत्‍न्या तपस्तप्तं यत्र पूर्वं सुदारुणम् । तत्रैव सा ययावाशु वडवारूपधारिणी

sūryapatnyā tapastaptaṃ yatra pūrvaṃ sudāruṇam | tatraiva sā yayāvāśu vaḍavārūpadhāriṇī

कालिन्दीतमसासङ्गे सुपर्णाक्षस्य चोत्तरे । सर्वकामप्रदे स्थाने सुरम्यवनमण्डिते

kālindītamasāsaṅge suparṇākṣasya cottare | sarvakāmaprade sthāne suramyavanamaṇḍite

तत्र स्थिता महादेवं शङ्करं वाञ्छितप्रदम् । दध्यौ चैकेन मनसा शूलिनं चन्द्रशेखरम्

tatra sthitā mahādevaṃ śaṅkaraṃ vāñchitapradam | dadhyau caikena manasā śūlinaṃ candraśekharam

पञ्चाननं दशभुजं गौरीदेहार्धधारिणम् । कर्पूरगौरदेहाभं नीलकण्ठं त्रिलोचनम्

pañcānanaṃ daśabhujaṃ gaurīdehārdhadhāriṇam | karpūragauradehābhaṃ nīlakaṇṭhaṃ trilocanam

व्याघ्राजिनधरं देवं गजचर्मोत्तरीयकम् । कपालमालाकलितं नागयज्ञोपवीतिनम्

vyāghrājinadharaṃ devaṃ gajacarmottarīyakam | kapālamālākalitaṃ nāgayajñopavītinam

सागरस्य सुता कृत्वा हयीरूपं मनोहरम् । तस्मिंस्तीर्थे रमादेवी चकार दुश्चरं तपः

sāgarasya sutā kṛtvā hayīrūpaṃ manoharam | tasmiṃstīrthe ramādevī cakāra duścaraṃ tapaḥ

ध्यायमाना परं देवं वैराग्यं समुपाश्रिता । दिव्यं वर्षसहस्रं तु गतं तत्र महीपते

dhyāyamānā paraṃ devaṃ vairāgyaṃ samupāśritā | divyaṃ varṣasahasraṃ tu gataṃ tatra mahīpate

ततस्तुष्टो महादेवो वृषारूढस्त्रिलोचनः । प्रत्यक्षोऽभून्महेशानः पार्वतीसहितः प्रभुः

tatastuṣṭo mahādevo vṛṣārūḍhastrilocanaḥ | pratyakṣo'bhūnmaheśānaḥ pārvatīsahitaḥ prabhuḥ

तत्रैत्य सगणः शम्भुस्तामाह हरिवल्लभाम् । तपस्यन्तीं महाभागामश्विनीरूपधारिणीम्

tatraitya sagaṇaḥ śambhustāmāha harivallabhām | tapasyantīṃ mahābhāgāmaśvinīrūpadhāriṇīm

किं तपस्यसि कल्याणि जगन्मातर्वदस्व मे । सर्वार्थदः पतिस्तेऽस्ति सर्वलोकविधायकः

kiṃ tapasyasi kalyāṇi jaganmātarvadasva me | sarvārthadaḥ patiste'sti sarvalokavidhāyakaḥ

हरिं त्यक्त्वाद्य मां कस्मात्स्तौषि देवि जगत्पतिम् । वासुदेवं जगन्नाथं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

hariṃ tyaktvādya māṃ kasmātstauṣi devi jagatpatim | vāsudevaṃ jagannāthaṃ bhuktimuktipradāyakam

वेदोक्तं वचनं कार्यं नारीणां देवता पतिः । नान्यस्मिन्सर्वथा भावः कर्तव्यः कर्हिचित्‌क्वचित्

vedoktaṃ vacanaṃ kāryaṃ nārīṇāṃ devatā patiḥ | nānyasminsarvathā bhāvaḥ kartavyaḥ karhicitkvacit

पतिशुश्रूषणं स्त्रीणां धर्म एव सनातनः । यादृशस्तादृशः सेव्यः सर्वथा शुभकाम्यया

patiśuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ dharma eva sanātanaḥ | yādṛśastādṛśaḥ sevyaḥ sarvathā śubhakāmyayā

नारायणस्तु सर्वेषां सेव्यो योग्यः सदैव हि । तं त्यक्त्वा देवदेवेशं किं मां ध्यायसि सिन्धुजे

nārāyaṇastu sarveṣāṃ sevyo yogyaḥ sadaiva hi | taṃ tyaktvā devadeveśaṃ kiṃ māṃ dhyāyasi sindhuje

लक्ष्मीरुवाच आशुतोष महेशान शप्ताहं पतिना शिव । मां समुद्धर देवेश शापादस्माद्दयानिधे

lakṣmīruvāca āśutoṣa maheśāna śaptāhaṃ patinā śiva | māṃ samuddhara deveśa śāpādasmāddayānidhe

तदोक्तं हरिणा शम्भो शापानुग्रहकारणम् । विज्ञप्तेन मया कामं दयायुक्तेन विष्णुना

tadoktaṃ hariṇā śambho śāpānugrahakāraṇam | vijñaptena mayā kāmaṃ dayāyuktena viṣṇunā

यदा ते भविता पुत्रस्तदा शापस्य मोक्षणम् । भविष्यति च वैकुण्ठवासस्ते कमलालये

yadā te bhavitā putrastadā śāpasya mokṣaṇam | bhaviṣyati ca vaikuṇṭhavāsaste kamalālaye

इत्युक्ताहं तपस्तप्तुमागतास्मि तपोवने । आराधितो मया देव त्वं सर्वार्थप्रदायकः

ityuktāhaṃ tapastaptumāgatāsmi tapovane | ārādhito mayā deva tvaṃ sarvārthapradāyakaḥ

पतिसङ्गं विना पुत्रं देवदेव लभे कथम् । स तु तिष्ठति वैकुण्ठे त्यक्त्वा वामामनागसम्

patisaṅgaṃ vinā putraṃ devadeva labhe katham | sa tu tiṣṭhati vaikuṇṭhe tyaktvā vāmāmanāgasam

वरं मे देहि देवेश यदि तुष्टोऽसि शङ्कर । तव तस्य द्विधा भावो नास्ति नूनं कदाचन

varaṃ me dehi deveśa yadi tuṣṭo'si śaṅkara | tava tasya dvidhā bhāvo nāsti nūnaṃ kadācana

मयैतद्‌गिरिजाकान्त ज्ञातं पत्युः पुरो हर । यस्त्वं योऽसौ पुनर्योऽसौ स त्वं नास्त्यत्र संशयः

mayaitadgirijākānta jñātaṃ patyuḥ puro hara | yastvaṃ yo'sau punaryo'sau sa tvaṃ nāstyatra saṃśayaḥ

एकत्वं च मया ज्ञात्वा मया ते स्मरणं कृतम् । अन्यथा मम दोषस्त्वामाश्रयन्त्या भवेच्छिव

ekatvaṃ ca mayā jñātvā mayā te smaraṇaṃ kṛtam | anyathā mama doṣastvāmāśrayantyā bhavecchiva

शिव उवाच कथं ज्ञातस्त्वया देवि मम तस्य च सुन्दरि । ऐक्यभावो हरेर्नूनं सत्यं मे वद सिन्धुजे

śiva uvāca kathaṃ jñātastvayā devi mama tasya ca sundari | aikyabhāvo harernūnaṃ satyaṃ me vada sindhuje

एकत्वं च न जानन्ति देवाश्च मुनयस्तथा । ज्ञानिनो वेदतत्त्वज्ञाः कुतर्कोपहताः किल

ekatvaṃ ca na jānanti devāśca munayastathā | jñānino vedatattvajñāḥ kutarkopahatāḥ kila

मद्‌भक्ता वासुदेवस्य निन्दका बहवस्तथा । विष्णभक्तास्तु बहवो मम निन्दापरायणाः

madbhaktā vāsudevasya nindakā bahavastathā | viṣṇabhaktāstu bahavo mama nindāparāyaṇāḥ

भवन्ति कालभेदेन कलौ देवि विशेषतः । कथं ज्ञातस्त्वया भद्रे दुर्ज्ञेयो ह्यकृतात्मभिः

bhavanti kālabhedena kalau devi viśeṣataḥ | kathaṃ jñātastvayā bhadre durjñeyo hyakṛtātmabhiḥ

सर्वथा त्वैक्यभावस्तु हरेर्मम च दुर्लभः । व्यास उवाच इति सा शम्भुना पुष्टा तुष्टेन हरिवल्लभा

sarvathā tvaikyabhāvastu harermama ca durlabhaḥ | vyāsa uvāca iti sā śambhunā puṣṭā tuṣṭena harivallabhā

वृत्तान्तं तस्य विज्ञातं प्रवक्तुमुपचक्रमे । शिवं प्रति रमा तत्र प्रसन्नवदना भृशम्

vṛttāntaṃ tasya vijñātaṃ pravaktumupacakrame | śivaṃ prati ramā tatra prasannavadanā bhṛśam

लक्ष्मीरुवाच एकदा देवदेवेश विष्णुर्ध्यानपरो रहः । दृष्टो मया तपः कुर्वन्पद्मासनगतो यदा

lakṣmīruvāca ekadā devadeveśa viṣṇurdhyānaparo rahaḥ | dṛṣṭo mayā tapaḥ kurvanpadmāsanagato yadā

तदाहं विस्मिता देवं तमपृच्छं पतिं किल । प्रबुद्धं सुप्रसन्नं च ज्ञात्वा विनयपूर्वकम्

tadāhaṃ vismitā devaṃ tamapṛcchaṃ patiṃ kila | prabuddhaṃ suprasannaṃ ca jñātvā vinayapūrvakam

देवदेव जगन्नाथ यदाहं निर्गतार्णवात् । मथ्यमानात्सुरैर्दैत्यैः सर्वैर्ब्रह्मादिभिः प्रभो

devadeva jagannātha yadāhaṃ nirgatārṇavāt | mathyamānātsurairdaityaiḥ sarvairbrahmādibhiḥ prabho

वीक्षिताश्च मया सर्वे पतिकामनया तदा । वृतस्त्वं सर्वदेवेभ्यः श्रेष्ठोऽसीति विनिश्चयात्

vīkṣitāśca mayā sarve patikāmanayā tadā | vṛtastvaṃ sarvadevebhyaḥ śreṣṭho'sīti viniścayāt

त्वं कं ध्यायसि सर्वेश संशयोऽयं महान्मम । प्रियोऽसि कैटभारे मे कथयस्व मनोगतम्

tvaṃ kaṃ dhyāyasi sarveśa saṃśayo'yaṃ mahānmama | priyo'si kaiṭabhāre me kathayasva manogatam

विष्णुरुवाच शृणु कान्ते प्रवक्ष्यामि यं ध्यायामि सुरोत्तमम् । आशुतोषं महेशानं गिरिजावल्लभं हृदि

viṣṇuruvāca śṛṇu kānte pravakṣyāmi yaṃ dhyāyāmi surottamam | āśutoṣaṃ maheśānaṃ girijāvallabhaṃ hṛdi

कदाचिद्देवदेवो मां ध्यायत्यमितविक्रमः । ध्यायाम्यहं च देवेशं शङ्करं त्रिपुरान्तकम्

kadāciddevadevo māṃ dhyāyatyamitavikramaḥ | dhyāyāmyahaṃ ca deveśaṃ śaṅkaraṃ tripurāntakam

शिवस्याहं प्रियः प्राणः शङ्करस्तु तथा मम । उभयोरन्तरं नास्ति मिथः संसक्तचेतसोः

śivasyāhaṃ priyaḥ prāṇaḥ śaṅkarastu tathā mama | ubhayorantaraṃ nāsti mithaḥ saṃsaktacetasoḥ

नरकं यान्ति ते नूनं ये द्विषन्ति महेश्वरम् । भक्ता मम विशालाक्षि सत्यमेतद्‌ब्रवीम्यहम्

narakaṃ yānti te nūnaṃ ye dviṣanti maheśvaram | bhaktā mama viśālākṣi satyametadbravīmyaham

इत्युक्तं देवदेवेन विष्णुना प्रभविष्णुना । एकान्ते किल पृष्टेन मया शैलसुताप्रिय

ityuktaṃ devadevena viṣṇunā prabhaviṣṇunā | ekānte kila pṛṣṭena mayā śailasutāpriya

तस्मात्त्वां वल्लभं विष्णोर्ज्ञात्वा ध्यातवती ह्यहम् । तथा कुरु महेशान यथा मे प्रियसङ्गमः

tasmāttvāṃ vallabhaṃ viṣṇorjñātvā dhyātavatī hyaham | tathā kuru maheśāna yathā me priyasaṅgamaḥ

व्यास उवाच इति श्रियो वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच महेश्वरः । तामाश्वास्य प्रियैर्वाक्यैर्यथार्थं वाक्यकोविदः

vyāsa uvāca iti śriyo vacaḥ śrutvā pratyuvāca maheśvaraḥ | tāmāśvāsya priyairvākyairyathārthaṃ vākyakovidaḥ

स्वस्था भव पृथुश्रोणि तुष्टोऽहं तपसा तव । समागमस्ते पतिना भविष्यति न संशयः

svasthā bhava pṛthuśroṇi tuṣṭo'haṃ tapasā tava | samāgamaste patinā bhaviṣyati na saṃśayaḥ

अत्रैव हयरूपेण भगवाञ्जगदीश्वरः । आगमिष्यति ते कामं पूर्णं कर्तुं मयेरितः

atraiva hayarūpeṇa bhagavāñjagadīśvaraḥ | āgamiṣyati te kāmaṃ pūrṇaṃ kartuṃ mayeritaḥ

तथाहं प्रेरयिष्यामि तं देवं मधुसूदनम् । यथासौ हयरूपेण त्वामेष्यति मदातुरः

tathāhaṃ prerayiṣyāmi taṃ devaṃ madhusūdanam | yathāsau hayarūpeṇa tvāmeṣyati madāturaḥ

पुत्रस्ते भविता सुभ्रु नारायणसमः क्षितौ । भविष्यति स भूपालः सर्वलोकनमस्कृतः

putraste bhavitā subhru nārāyaṇasamaḥ kṣitau | bhaviṣyati sa bhūpālaḥ sarvalokanamaskṛtaḥ

सुतं प्राप्य महाभागे त्वं तेन पतिना सह । गन्तासि देवि वैकुण्ठं प्रिया तस्य भविष्यसि

sutaṃ prāpya mahābhāge tvaṃ tena patinā saha | gantāsi devi vaikuṇṭhaṃ priyā tasya bhaviṣyasi

एकवीरेति नाम्नासौ ख्यातिं यास्यति ते सुतः । तस्मात्तु हैहयो वंशो भुवि विस्तारमेष्यति

ekavīreti nāmnāsau khyātiṃ yāsyati te sutaḥ | tasmāttu haihayo vaṃśo bhuvi vistārameṣyati

परं तु विस्मृतासि त्वं हृदिस्थां परमेश्वरीम् । मदान्धा मत्तचित्ता च तेन ते फलमीदृशम्

paraṃ tu vismṛtāsi tvaṃ hṛdisthāṃ parameśvarīm | madāndhā mattacittā ca tena te phalamīdṛśam

अतस्तद्दोषशान्त्यर्थं हृदिस्थां परदेवताम् । शरणं याहि सर्वात्मभावेन जलधेः सुते

atastaddoṣaśāntyarthaṃ hṛdisthāṃ paradevatām | śaraṇaṃ yāhi sarvātmabhāvena jaladheḥ sute

अन्यथा तव चित्तं तु कथं गच्छेद्धयोत्तमे । व्यास उवाच इति दत्त्वा वरं देव्यै भगवाञ्छैलजापतिः

anyathā tava cittaṃ tu kathaṃ gaccheddhayottame | vyāsa uvāca iti dattvā varaṃ devyai bhagavāñchailajāpatiḥ

अन्तर्धानं गतः साक्षादुमया सहितः शिवः । सापि तत्रैव चार्वङ्गी संस्थिता कमलासना

antardhānaṃ gataḥ sākṣādumayā sahitaḥ śivaḥ | sāpi tatraiva cārvaṅgī saṃsthitā kamalāsanā

ध्यायन्ती चरणाम्भोजं देव्याः परमशोभनम् । देवासुरशिरोरत्‍ननिघृष्टनखमण्डलम्

dhyāyantī caraṇāmbhojaṃ devyāḥ paramaśobhanam | devāsuraśiroratnanighṛṣṭanakhamaṇḍalam

प्रेमगद्‌गदया वाचा तुष्टाव च मुहुर्मुहुः । प्रतीक्षमाणा भर्तारं हयरूपधरं हरिम्

premagadgadayā vācā tuṣṭāva ca muhurmuhuḥ | pratīkṣamāṇā bhartāraṃ hayarūpadharaṃ harim

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे शिवप्रसादेन लक्ष्मीद्वारा भगवत्याः समाराधनवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe śivaprasādena lakṣmīdvārā bhagavatyāḥ samārādhanavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १९

पुत्रजन्मानन्तरं स्वस्वरूपेण वैकुण्ठगमनवर्णनम् व्यास उवाच तस्यै दत्त्वा वरं शम्भुः कैलासं त्वरितो ययौ । रम्यं देवगणैर्जुष्टमप्सरोभिश्च मण्डितम्

putrajanmānantaraṃ svasvarūpeṇa vaikuṇṭhagamanavarṇanam vyāsa uvāca tasyai dattvā varaṃ śambhuḥ kailāsaṃ tvarito yayau | ramyaṃ devagaṇairjuṣṭamapsarobhiśca maṇḍitam

तत्र गत्वा चित्ररूपं गणं कार्यविशारदम् । प्रेषयामास वैकुण्ठे लक्ष्मीकार्यार्थसिद्धये

tatra gatvā citrarūpaṃ gaṇaṃ kāryaviśāradam | preṣayāmāsa vaikuṇṭhe lakṣmīkāryārthasiddhaye

शिव उवाच चित्ररूप हरिं गत्वा ब्रूहि त्वं वचनान्मम । यथासौ दुःखितां पत्‍नीं विशोकां च करिष्यति

śiva uvāca citrarūpa hariṃ gatvā brūhi tvaṃ vacanānmama | yathāsau duḥkhitāṃ patnīṃ viśokāṃ ca kariṣyati

इत्युक्तश्चित्ररूपोऽथ निर्जगाम त्वरान्वितः । वैकुण्ठं परमं स्थानं वैष्णवैश्च गणैर्वृतम्

ityuktaścitrarūpo'tha nirjagāma tvarānvitaḥ | vaikuṇṭhaṃ paramaṃ sthānaṃ vaiṣṇavaiśca gaṇairvṛtam

नानाद्रुमगणाकीर्णं वापीशतविराजितम् । संजुष्टं हंसकारण्डमयूरशुककोकिलैः

nānādrumagaṇākīrṇaṃ vāpīśatavirājitam | saṃjuṣṭaṃ haṃsakāraṇḍamayūraśukakokilaiḥ

उच्चप्रासादसंयुक्तं पताकाभिरलंकृतम् । नृत्यगीतकलापूर्णं मन्दारद्रुमसंयुतम्

uccaprāsādasaṃyuktaṃ patākābhiralaṃkṛtam | nṛtyagītakalāpūrṇaṃ mandāradrumasaṃyutam

बकुलाशोकतिलकचम्पकालिविमण्डितम् । कूजितैर्विहगानां तु कर्णाह्लादकरैर्युतम्

bakulāśokatilakacampakālivimaṇḍitam | kūjitairvihagānāṃ tu karṇāhlādakarairyutam

संवीक्ष्य भवनं विष्णोर्द्वास्थौ प्राह प्रणम्य च । जयविजयनामानौ वेत्रपाणी स्थितावुभौ

saṃvīkṣya bhavanaṃ viṣṇordvāsthau prāha praṇamya ca | jayavijayanāmānau vetrapāṇī sthitāvubhau

चित्ररूप उवाच भो निवेदयत शीघ्रं हरये परमात्मने । दूतं प्राप्यं हरस्यात्र प्रेरितं शूलपाणिना

citrarūpa uvāca bho nivedayata śīghraṃ haraye paramātmane | dūtaṃ prāpyaṃ harasyātra preritaṃ śūlapāṇinā

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य जयः परमबुद्धिमान् । गत्वा हरिं प्रणम्याह कृताञ्जलिपुटः पुरः

tacchrutvā vacanaṃ tasya jayaḥ paramabuddhimān | gatvā hariṃ praṇamyāha kṛtāñjalipuṭaḥ puraḥ

देवदेव रमाकान्त करुणाकर केशव । द्वारि तिष्ठति दूतोऽत्र शङ्करस्य समागतः

devadeva ramākānta karuṇākara keśava | dvāri tiṣṭhati dūto'tra śaṅkarasya samāgataḥ

आज्ञापय प्रवेष्टव्यो न वेति गरुडध्वज । चित्ररूपधरोऽप्यस्ति न जाने कार्यगौरवम्

ājñāpaya praveṣṭavyo na veti garuḍadhvaja | citrarūpadharo'pyasti na jāne kāryagauravam

इत्याकर्ण्य हरिः प्राह जयं प्रज्ञातकारणः । प्रवेशयात्र रुद्रस्य भृत्यं समयसंस्थितम्

ityākarṇya hariḥ prāha jayaṃ prajñātakāraṇaḥ | praveśayātra rudrasya bhṛtyaṃ samayasaṃsthitam

इत्याकर्ण्य जयस्तूर्णं गत्वा तं परमाद्‌भुतम् । एहीत्याकारयामास जयः शङ्करसेवकम्

ityākarṇya jayastūrṇaṃ gatvā taṃ paramādbhutam | ehītyākārayāmāsa jayaḥ śaṅkarasevakam

प्रवेशितो जयेनाथ चित्ररूपस्तथाकृतिः । प्रणम्य दण्डवद्विष्णुं कृताञ्जलिपुटः स्थितः

praveśito jayenātha citrarūpastathākṛtiḥ | praṇamya daṇḍavadviṣṇuṃ kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ

दृष्ट्वा तं विस्मयं प्राप भगवान् गरुडध्वजः । चित्ररूपधरं शम्भोः सेवकं विनयान्वितम्

dṛṣṭvā taṃ vismayaṃ prāpa bhagavān garuḍadhvajaḥ | citrarūpadharaṃ śambhoḥ sevakaṃ vinayānvitam

पप्रच्छ तं स्मितं कृत्वा चित्ररूपं रमापतिः । कुशलं देवदेवस्य सकुटुम्बस्य चानघ

papraccha taṃ smitaṃ kṛtvā citrarūpaṃ ramāpatiḥ | kuśalaṃ devadevasya sakuṭumbasya cānagha

कस्मात्त्वं प्रेषितोऽस्यत्र ब्रूहिकार्यं हरस्य किम् । अथवा देवतानां च किञ्चित्कार्यं समुत्थितम्

kasmāttvaṃ preṣito'syatra brūhikāryaṃ harasya kim | athavā devatānāṃ ca kiñcitkāryaṃ samutthitam

दूत उवाच किमज्ञातं तवास्तीह संसारे गरुडध्वज । वर्तमानं त्रिकालज्ञ यदहं प्रब्रवीमि वै

dūta uvāca kimajñātaṃ tavāstīha saṃsāre garuḍadhvaja | vartamānaṃ trikālajña yadahaṃ prabravīmi vai

प्रेषितोऽस्मि भवेनात्र विज्ञस्तु त्वां जनार्दन । हरस्य वचनाद्वाक्यं प्रब्रवीमि त्वयि प्रभो

preṣito'smi bhavenātra vijñastu tvāṃ janārdana | harasya vacanādvākyaṃ prabravīmi tvayi prabho

तेनोक्तमेतद्देवेश भार्या ते कमलालया । तपस्तपति कालिन्दीतमसासङ्गमे विभो

tenoktametaddeveśa bhāryā te kamalālayā | tapastapati kālindītamasāsaṅgame vibho

हयीरूपधरा देवी सर्वार्थसिद्धिदायिनी । ध्यातुं योग्यामरगणैर्मानवैर्यक्षकिन्नरैः

hayīrūpadharā devī sarvārthasiddhidāyinī | dhyātuṃ yogyāmaragaṇairmānavairyakṣakinnaraiḥ

विना तया नरः कोऽपिसुखभागी भवेन्न हि । तां त्यक्त्वा पुण्डरीकाक्ष प्राप्नोषि किं सुखं हरे

vinā tayā naraḥ ko'pisukhabhāgī bhavenna hi | tāṃ tyaktvā puṇḍarīkākṣa prāpnoṣi kiṃ sukhaṃ hare

दुर्बलोऽपि स्त्रियं पाति निर्धनोऽपि जगत्पते । विनापराधं च विभो किं त्यक्ता जगदीश्वरी

durbalo'pi striyaṃ pāti nirdhano'pi jagatpate | vināparādhaṃ ca vibho kiṃ tyaktā jagadīśvarī

दुःखं प्राप्नोति संसारे यस्य भार्या जगद्‌गुरो । धिक्तस्य जीवितं लोके निन्दितं त्वरिमण्डले

duḥkhaṃ prāpnoti saṃsāre yasya bhāryā jagadguro | dhiktasya jīvitaṃ loke ninditaṃ tvarimaṇḍale

सकामा रिपवस्तेऽद्य दृष्ट्वा तां दुःखिता भृशम् । त्वां वियुक्तं च रमया हसिष्यन्ति दिवानिशम्

sakāmā ripavaste'dya dṛṣṭvā tāṃ duḥkhitā bhṛśam | tvāṃ viyuktaṃ ca ramayā hasiṣyanti divāniśam

रमां रमय देवेश त्वदुत्सङ्गगतां कुरु । सर्वलक्षणसम्पन्नां सुशीलां च सुरूपिणीम्

ramāṃ ramaya deveśa tvadutsaṅgagatāṃ kuru | sarvalakṣaṇasampannāṃ suśīlāṃ ca surūpiṇīm

सुखितो भव तां प्राप्य वल्लभां चारुहासिनीम् । कान्ताविरहजं दुःखं स्मराम्यहमनातुरः

sukhito bhava tāṃ prāpya vallabhāṃ cāruhāsinīm | kāntāvirahajaṃ duḥkhaṃ smarāmyahamanāturaḥ

मम भार्या मृता विष्णो दक्षयज्ञे सती यदा । तदाहं दुःसहं दुःखं भुक्तवानम्बुजेक्षण

mama bhāryā mṛtā viṣṇo dakṣayajñe satī yadā | tadāhaṃ duḥsahaṃ duḥkhaṃ bhuktavānambujekṣaṇa

संसारेऽस्मिन्नरः कोऽपि माभून्मत्सदृशोऽपरः । मनसाकरवं शोकं तस्या विरहपीडितः

saṃsāre'sminnaraḥ ko'pi mābhūnmatsadṛśo'paraḥ | manasākaravaṃ śokaṃ tasyā virahapīḍitaḥ

कालेन महता प्राप्ता मया गिरिसुता पुनः । तपस्तप्त्वातिदुःसाध्यं या दग्धा तु रुषाध्वरे

kālena mahatā prāptā mayā girisutā punaḥ | tapastaptvātiduḥsādhyaṃ yā dagdhā tu ruṣādhvare

हरे किं सुखमापन्नं त्वया सन्त्यज्य कामिनीम् । एकाकी तिष्ठता कालं सहस्रवत्सरात्मकम्

hare kiṃ sukhamāpannaṃ tvayā santyajya kāminīm | ekākī tiṣṭhatā kālaṃ sahasravatsarātmakam

गत्वाश्वास्य महाभागां समानय निजालयम् । माभूत्कोऽपीह संसारे विमुक्तो रमया तया

gatvāśvāsya mahābhāgāṃ samānaya nijālayam | mābhūtko'pīha saṃsāre vimukto ramayā tayā

कृत्वा तुरगरूपं त्वं भज तां कमलालयाम् । उत्पाद्य पुत्रमायुष्मंस्तामानय शुचिस्मिताम्

kṛtvā turagarūpaṃ tvaṃ bhaja tāṃ kamalālayām | utpādya putramāyuṣmaṃstāmānaya śucismitām

व्यास उवाच हरिराकर्ण्य तद्वाक्यं चित्ररूपस्य भारत । तथेत्युक्त्वा तु तं दूतं प्रेषयामास शङ्करम्

vyāsa uvāca harirākarṇya tadvākyaṃ citrarūpasya bhārata | tathetyuktvā tu taṃ dūtaṃ preṣayāmāsa śaṅkaram

गते दूतेऽथ भगवान्वैकुण्ठात्कामसंयुतः । जगाम धृत्वा तत्राशु वाजिरूपं मनोहरम्

gate dūte'tha bhagavānvaikuṇṭhātkāmasaṃyutaḥ | jagāma dhṛtvā tatrāśu vājirūpaṃ manoharam

यत्र सा वडवारूपं कृत्वा तपति सिन्धुजा । विष्णुस्तं देशमासाद्य तामपश्यद्धयीं स्थिताम्

yatra sā vaḍavārūpaṃ kṛtvā tapati sindhujā | viṣṇustaṃ deśamāsādya tāmapaśyaddhayīṃ sthitām

सापि तं वीक्ष्य गोविन्दं हयरूपधरं पतिम् । ज्ञात्वा वीक्ष्य स्थिता साध्वी विस्मिता साश्रुलोचना

sāpi taṃ vīkṣya govindaṃ hayarūpadharaṃ patim | jñātvā vīkṣya sthitā sādhvī vismitā sāśrulocanā

तयोस्तु सङ्गमस्तत्र प्रवृत्तो मन्मथार्तयोः । कालिन्दीतमसासङ्गे पावने लोकविश्रुते

tayostu saṅgamastatra pravṛtto manmathārtayoḥ | kālindītamasāsaṅge pāvane lokaviśrute

सगर्भा सा तदा जाता वडवा हरिवल्लभा । सुषुवे सुन्दरं बालं तत्रैव सुगुणोत्तरम्

sagarbhā sā tadā jātā vaḍavā harivallabhā | suṣuve sundaraṃ bālaṃ tatraiva suguṇottaram

तामाह भगवान्वाक्यं प्रहस्य समयाश्रितम् । त्यजाद्य वाडवं देहं पूर्वदेहा भवाधुना

tāmāha bhagavānvākyaṃ prahasya samayāśritam | tyajādya vāḍavaṃ dehaṃ pūrvadehā bhavādhunā

गमिष्यावः स्ववैकुण्ठमावां कृत्वा निजं वपुः । तिष्ठत्वत्र कुमारोऽयं त्वया जातः सुलोचने

gamiṣyāvaḥ svavaikuṇṭhamāvāṃ kṛtvā nijaṃ vapuḥ | tiṣṭhatvatra kumāro'yaṃ tvayā jātaḥ sulocane

लक्ष्मीरुवाच स्वदेहसम्भवं पुत्रं कथं हित्वा व्रजाम्यहम् । स्नेहः सुदुस्त्यजः कामं स्वात्मजस्य सुरर्षभ

lakṣmīruvāca svadehasambhavaṃ putraṃ kathaṃ hitvā vrajāmyaham | snehaḥ sudustyajaḥ kāmaṃ svātmajasya surarṣabha

का गतिः स्यादमेयात्मन् बालस्यास्य नदीतटे । अनाथस्यासमर्थस्य विजनेऽल्पतनोरिह

kā gatiḥ syādameyātman bālasyāsya nadītaṭe | anāthasyāsamarthasya vijane'lpatanoriha

अनाश्रयं सुतं त्यक्त्वा कथं गन्तुं मनो मम । समर्थं सदयं स्वामिन् भवेदम्बुजलोचन

anāśrayaṃ sutaṃ tyaktvā kathaṃ gantuṃ mano mama | samarthaṃ sadayaṃ svāmin bhavedambujalocana

दिव्यदेहौ ततो जातौ लक्ष्मीनारायणावुभौ । विमानवरसंविष्टौ स्तूयमानौ सुरैर्दिवि

divyadehau tato jātau lakṣmīnārāyaṇāvubhau | vimānavarasaṃviṣṭau stūyamānau surairdivi

गन्तुकामं पतिं प्राह कमला कमलापतिम् । गृहाणेमं सुतं नाथ नाहं शक्तास्मि हापितुम्

gantukāmaṃ patiṃ prāha kamalā kamalāpatim | gṛhāṇemaṃ sutaṃ nātha nāhaṃ śaktāsmi hāpitum

प्राणप्रियोऽस्ति मे पुत्रः कान्त्या त्वत्सदृशः प्रभो । गृहीत्वैनं गमिष्यावो वैकुण्ठं मधुसूदन

prāṇapriyo'sti me putraḥ kāntyā tvatsadṛśaḥ prabho | gṛhītvainaṃ gamiṣyāvo vaikuṇṭhaṃ madhusūdana

हरिरुवाच मा विषादं प्रिये कर्तुं त्वमर्हसि वरानने । तिष्ठत्वयं सुखेनात्र रक्षा मे विहिता त्विह

hariruvāca mā viṣādaṃ priye kartuṃ tvamarhasi varānane | tiṣṭhatvayaṃ sukhenātra rakṣā me vihitā tviha

कार्यं किमपि वामोरु वर्तते महदद्‌भुतम् । निबोध कथयाम्यद्य सुतस्यात्र विमोचने

kāryaṃ kimapi vāmoru vartate mahadadbhutam | nibodha kathayāmyadya sutasyātra vimocane

तुर्वसुर्नाम विख्यातो ययातितनुजो भुवि । हरिवर्मेति पित्रास्य कृतं नाम सुविश्रुतम्

turvasurnāma vikhyāto yayātitanujo bhuvi | harivarmeti pitrāsya kṛtaṃ nāma suviśrutam

स राजा पुत्रकामोऽद्य तपस्तपति पावने । तीर्थे वर्षशतं जातं तस्य वै कुर्वतस्तपः

sa rājā putrakāmo'dya tapastapati pāvane | tīrthe varṣaśataṃ jātaṃ tasya vai kurvatastapaḥ

तस्यार्थे निर्मितः पुत्रो मयायं कमलालये । तत्र गत्वा नृपं सुभ्रु प्रेरयिष्यामि साम्प्रतम्

tasyārthe nirmitaḥ putro mayāyaṃ kamalālaye | tatra gatvā nṛpaṃ subhru prerayiṣyāmi sāmpratam

तस्मै दास्याम्यहं पुत्रं पुत्रकामाय कामिनि । गृहीत्वा स्वगृहं राजा प्रापयिष्यति बालकम्

tasmai dāsyāmyahaṃ putraṃ putrakāmāya kāmini | gṛhītvā svagṛhaṃ rājā prāpayiṣyati bālakam

व्यास उवाच इत्याश्वास्य प्रियां पद्मां कृत्वा रक्षां च बालके । विमानवरमारुह्य प्रययौ प्रियया सह

vyāsa uvāca ityāśvāsya priyāṃ padmāṃ kṛtvā rakṣāṃ ca bālake | vimānavaramāruhya prayayau priyayā saha

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे पुत्रजन्मानन्तरं स्वस्वरूपेण वैकुण्ठगमनवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe putrajanmānantaraṃ svasvarūpeṇa vaikuṇṭhagamanavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २०

एकवीराख्यानवर्णनम् जनमेजय उवाच संशयोऽयं महानत्र जातमात्रः शिशुस्तथा । मुक्तः केन गृहीतोऽसावेकाकी विजने वने

ekavīrākhyānavarṇanam janamejaya uvāca saṃśayo'yaṃ mahānatra jātamātraḥ śiśustathā | muktaḥ kena gṛhīto'sāvekākī vijane vane

का गतिस्तस्य बालस्य जाता सत्यवतीसुत । व्याघ्रसिंहादिभिर्हिंस्रैर्गृहीतो नातिबालकः

kā gatistasya bālasya jātā satyavatīsuta | vyāghrasiṃhādibhirhiṃsrairgṛhīto nātibālakaḥ

व्यास उवाच लक्ष्मीनारायणौ तस्मात्स्थानाच्च चलितौ यदा । तदैव तत्र चम्पाख्यः प्राप्तो विद्याधरः किल

vyāsa uvāca lakṣmīnārāyaṇau tasmātsthānācca calitau yadā | tadaiva tatra campākhyaḥ prāpto vidyādharaḥ kila

विमानवरमारूढः कामिन्या सहितो नृप । मदनालसया कामं क्रीडमानो यदृच्छया

vimānavaramārūḍhaḥ kāminyā sahito nṛpa | madanālasayā kāmaṃ krīḍamāno yadṛcchayā

विलोक्य तं शिशुं भूमावेकाकिनमनुत्तमम् । देवपुत्रप्रतीकाशं रममाणं यथासुखम्

vilokya taṃ śiśuṃ bhūmāvekākinamanuttamam | devaputrapratīkāśaṃ ramamāṇaṃ yathāsukham

विमानात्तरसोत्तीर्य चम्पकस्तं शिशु जवात् । जग्राह च मुदं प्राप निधिं प्राप्य यथाधनः

vimānāttarasottīrya campakastaṃ śiśu javāt | jagrāha ca mudaṃ prāpa nidhiṃ prāpya yathādhanaḥ

गृहीत्वा चम्पकः प्रादाद्देव्यै तं मदनोपमम् । मदनालसायै तं बालं जातमात्रं मनोहरम्

gṛhītvā campakaḥ prādāddevyai taṃ madanopamam | madanālasāyai taṃ bālaṃ jātamātraṃ manoharam

सा गृहीत्वा शिशुं प्रेम्णा सरोमाञ्चा सविस्मया । मुखं चुचुम्ब बालस्य कृत्वा तु हृदये भृशम्

sā gṛhītvā śiśuṃ premṇā saromāñcā savismayā | mukhaṃ cucumba bālasya kṛtvā tu hṛdaye bhṛśam

आलिङ्‌गितश्चुम्बितश्च तयासौ प्रीतिपूर्वकम् । उत्सङ्गे च कृतस्तन्व्या पुत्रभावेन भारत

āliṅgitaścumbitaśca tayāsau prītipūrvakam | utsaṅge ca kṛtastanvyā putrabhāvena bhārata

कृत्वाङ्के तौ समारूढौ विमानं दम्पती मुदा । पतिं पप्रच्छ चार्वङ्गी प्रहस्य मदनालसा

kṛtvāṅke tau samārūḍhau vimānaṃ dampatī mudā | patiṃ papraccha cārvaṅgī prahasya madanālasā

कस्यायं बालकः कान्त त्यक्तः केन च कानने । पुत्रोऽयं मम देवेन दत्तस्त्र्यम्बकपाणिना

kasyāyaṃ bālakaḥ kānta tyaktaḥ kena ca kānane | putro'yaṃ mama devena dattastryambakapāṇinā

चम्पक उवाच प्रिये गत्वाद्य पृच्छेयं शक्रं सर्वज्ञमाशु वै । देवो वा दानवो वापि गन्धर्वो वा शिशुः किल

campaka uvāca priye gatvādya pṛccheyaṃ śakraṃ sarvajñamāśu vai | devo vā dānavo vāpi gandharvo vā śiśuḥ kila

तेनाज्ञप्तः करिष्यामि पुत्रं प्राप्तं वनादमुम् । अपृष्ट्वा नैव कर्तव्यं कार्यं किञ्चिन्मया ध्रुवम्

tenājñaptaḥ kariṣyāmi putraṃ prāptaṃ vanādamum | apṛṣṭvā naiva kartavyaṃ kāryaṃ kiñcinmayā dhruvam

इत्युक्त्वा तां गृहीत्वा तं विमानेनाथ चम्पकः । ययौ शक्रपुरं तूर्णं हर्षेणोत्फुल्ललोचनः

ityuktvā tāṃ gṛhītvā taṃ vimānenātha campakaḥ | yayau śakrapuraṃ tūrṇaṃ harṣeṇotphullalocanaḥ

प्रणम्य पादयोः प्रीत्या चम्पकस्तु शचीपतिम् । निवेद्य बालकं प्राह कृताञ्जलिपुटः स्थितः

praṇamya pādayoḥ prītyā campakastu śacīpatim | nivedya bālakaṃ prāha kṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ

देवदेव मया लब्धस्तीर्थे परमपावने । कालिन्दीतमसासङ्गे बालकोऽयं स्मरप्रभः

devadeva mayā labdhastīrthe paramapāvane | kālindītamasāsaṅge bālako'yaṃ smaraprabhaḥ

कस्यायं बालकः कान्तः कथं त्यक्तः शचीपते । आज्ञा चेत्तव देवेश कुर्वेऽहं बालकं सुतम्

kasyāyaṃ bālakaḥ kāntaḥ kathaṃ tyaktaḥ śacīpate | ājñā cettava deveśa kurve'haṃ bālakaṃ sutam

अतीव सुन्दरो बालः प्रियाया वल्लभः सुतः । कृत्रिमस्तु सुतः प्रोक्तो धर्मशास्त्रेषु सर्वथा

atīva sundaro bālaḥ priyāyā vallabhaḥ sutaḥ | kṛtrimastu sutaḥ prokto dharmaśāstreṣu sarvathā

इन्द्र उवाच पुत्रोऽयं वासुदेवस्य वाजिरूपधरस्य ह । हैहयोऽयं महाभाग लक्ष्म्यां जातः परन्तपः

indra uvāca putro'yaṃ vāsudevasya vājirūpadharasya ha | haihayo'yaṃ mahābhāga lakṣmyāṃ jātaḥ parantapaḥ

उत्पादितो भगवता कार्यार्थं किल बालकः । दातुं नृपतये नूनं ययातितनयाय च

utpādito bhagavatā kāryārthaṃ kila bālakaḥ | dātuṃ nṛpataye nūnaṃ yayātitanayāya ca

हरिणा प्रेरितः सोऽद्य राजा परमधार्मिकः । आगमिष्यति पुत्रार्थं तीर्थे तस्मिन्मनोरमे

hariṇā preritaḥ so'dya rājā paramadhārmikaḥ | āgamiṣyati putrārthaṃ tīrthe tasminmanorame

तावत्त्वं गच्छ तत्रैव गृहीत्वा बालकं शुभम् । यावन्न याति नृपतिर्ग्रहीतुं हरिणेरितः

tāvattvaṃ gaccha tatraiva gṛhītvā bālakaṃ śubham | yāvanna yāti nṛpatirgrahītuṃ hariṇeritaḥ

गत्वा तत्र विमुञ्चैनं विलम्बं मा कृथा वर । अदृष्ट्वा बालकं राजा दुःखितश्च भविष्यति

gatvā tatra vimuñcainaṃ vilambaṃ mā kṛthā vara | adṛṣṭvā bālakaṃ rājā duḥkhitaśca bhaviṣyati

तस्माच्चम्पक मुञ्चैनं राजा प्राप्नोतु पुत्रकम् । एकवीरेति नाम्नायं ख्यातः स्यात् पृथिवीतले

tasmāccampaka muñcainaṃ rājā prāpnotu putrakam | ekavīreti nāmnāyaṃ khyātaḥ syāt pṛthivītale

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा चम्पकस्त्वरयान्वितः । जगाम पुत्रमादाय स्थले तस्मिन्महीपते

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā campakastvarayānvitaḥ | jagāma putramādāya sthale tasminmahīpate

मुमोच बालकं तत्र यत्र पूर्वं स्थितो ह्यभूत् । आरुह्य स्वविमानं तु ययौ स्वाश्रममण्डलम्

mumoca bālakaṃ tatra yatra pūrvaṃ sthito hyabhūt | āruhya svavimānaṃ tu yayau svāśramamaṇḍalam

तदैव कमलाकान्तो लक्ष्म्या सह जगद्‌गुरुः । विमानवरमारूढो जगाम नृपतिं प्रति

tadaiva kamalākānto lakṣmyā saha jagadguruḥ | vimānavaramārūḍho jagāma nṛpatiṃ prati

दृष्टस्तदा तेन नृपेण विष्णुः समुत्तरंस्तत्र विमानमुख्यात् । जहर्ष राजा हरिदर्शनेन पपात भूमौ खलु दण्डवच्च

dṛṣṭastadā tena nṛpeṇa viṣṇuḥ samuttaraṃstatra vimānamukhyāt | jaharṣa rājā haridarśanena papāta bhūmau khalu daṇḍavacca

उत्तिष्ठ वत्सेति हरिः पतन्त- माश्वासयद्‌भूमिगतं स्वभक्तम् । सोऽप्युत्सुको वासुदेवं पुरःस्थं तुष्टाव भक्त्या मुखरीकृतोऽथ

uttiṣṭha vatseti hariḥ patanta- māśvāsayadbhūmigataṃ svabhaktam | so'pyutsuko vāsudevaṃ puraḥsthaṃ tuṣṭāva bhaktyā mukharīkṛto'tha

देवाधिदेवाखिललोकनाथ कृपानिधे लोकगुरो रमेश । मन्दस्य मे ते किल दर्शनं य- त्सुदुर्लभं योगिजनैरलभ्यम्

devādhidevākhilalokanātha kṛpānidhe lokaguro rameśa | mandasya me te kila darśanaṃ ya- tsudurlabhaṃ yogijanairalabhyam

ये निःस्पृहास्ते विषयैरपेता- स्तेषां त्वदीयं खलु दर्शनं स्यात् । आशापरोऽहं भगवन्ननन्त योग्यो न ते दर्शने देवदेव

ye niḥspṛhāste viṣayairapetā- steṣāṃ tvadīyaṃ khalu darśanaṃ syāt | āśāparo'haṃ bhagavannananta yogyo na te darśane devadeva

इति स्तुतस्तेन नृपेण विष्णु- स्तमाह वाक्येन सुधामयेन । वृणीष्व राजन् मनसेप्सितं ते ददामि तुष्टस्तपसा तवेति

iti stutastena nṛpeṇa viṣṇu- stamāha vākyena sudhāmayena | vṛṇīṣva rājan manasepsitaṃ te dadāmi tuṣṭastapasā taveti

ततो नृपस्तं प्रणिपत्य पादयोः प्रोवाच विष्णुं पुरतः स्थितं च । तपस्तु तप्तं हि मया सुतार्थे पुत्रं ददस्वात्मसमं मुरारे

tato nṛpastaṃ praṇipatya pādayoḥ provāca viṣṇuṃ purataḥ sthitaṃ ca | tapastu taptaṃ hi mayā sutārthe putraṃ dadasvātmasamaṃ murāre

श्रुत्वा नृपप्रार्थितमादिदेव- स्तमाह राजानममोघवाक्यम् । ययातिसूनो व्रज तत्र तीर्थे कलिन्दकन्यातमसाप्रसङ्गे

śrutvā nṛpaprārthitamādideva- stamāha rājānamamoghavākyam | yayātisūno vraja tatra tīrthe kalindakanyātamasāprasaṅge

मयाद्य पुत्रस्तु यथेप्सितस्ते तत्रैव मुक्तोऽस्त्यमितप्रभावः । लक्ष्म्याः प्रसूतो मम वीर्यजश्च कृतस्तवार्थेऽथ गृहाण राजन्

mayādya putrastu yathepsitaste tatraiva mukto'styamitaprabhāvaḥ | lakṣmyāḥ prasūto mama vīryajaśca kṛtastavārthe'tha gṛhāṇa rājan

श्रुत्वा हरेर्वाक्यमतीव मृष्टं सन्तुष्टचित्तः प्रबभूव राजा । हरिस्तु दत्त्वेति वरं जगाम वैकुण्ठलोकं रमया युतश्च

śrutvā harervākyamatīva mṛṣṭaṃ santuṣṭacittaḥ prababhūva rājā | haristu dattveti varaṃ jagāma vaikuṇṭhalokaṃ ramayā yutaśca

गते हरौ सोऽथ ययातिसूनु- र्ययावनुद्धातरथेन राजा । प्रेमान्वितस्तत्र सुतोऽस्ति यत्र वचो निशम्येति जनार्दनस्य

gate harau so'tha yayātisūnu- ryayāvanuddhātarathena rājā | premānvitastatra suto'sti yatra vaco niśamyeti janārdanasya

स तत्र गत्वातिमनोहरं तं ददर्श बालं भुवि खेलमानम् । मुखे निवेश्यैककरेण कृत्वा श्लक्ष्णं पदाङ्गुष्ठमनन्यसत्त्वः

sa tatra gatvātimanoharaṃ taṃ dadarśa bālaṃ bhuvi khelamānam | mukhe niveśyaikakareṇa kṛtvā ślakṣṇaṃ padāṅguṣṭhamananyasattvaḥ

तं वीक्ष्य पुत्रं मदनस्वरूपं नारायणांशं कमलाप्रसूतम् । हरिप्रभावं हरिवर्मनामा हर्षप्रफुल्लाननपङ्कजोऽभूत्

taṃ vīkṣya putraṃ madanasvarūpaṃ nārāyaṇāṃśaṃ kamalāprasūtam | hariprabhāvaṃ harivarmanāmā harṣapraphullānanapaṅkajo'bhūt

गृह्णन् सुवेगात् करपङ्कजाभ्यां बभूव प्रेमार्णवमग्नदेहः । मूर्धन्युपाघ्राय मुदान्वितोऽसौ ननन्द राजा सुतमालिलिङ्ग

gṛhṇan suvegāt karapaṅkajābhyāṃ babhūva premārṇavamagnadehaḥ | mūrdhanyupāghrāya mudānvito'sau nananda rājā sutamāliliṅga

मुखं समीक्ष्यातिमनोहरं त- मुवाच नेत्राम्बुनिरुद्धकण्ठः । दत्तोऽसि देवेन जनार्दनेन मात्रा हि पुत्रावमदुःखभीतेः

mukhaṃ samīkṣyātimanoharaṃ ta- muvāca netrāmbuniruddhakaṇṭhaḥ | datto'si devena janārdanena mātrā hi putrāvamaduḥkhabhīteḥ

तप्तं मया पुत्र तपस्तवार्थे सुदुष्करं वर्षशतं च पूर्णम् । तेनैव तुष्टेन रमाप्रियेण दत्तोऽसि संसारसुखोदयाय

taptaṃ mayā putra tapastavārthe suduṣkaraṃ varṣaśataṃ ca pūrṇam | tenaiva tuṣṭena ramāpriyeṇa datto'si saṃsārasukhodayāya

माता रमा त्वां तनुजं मदर्थे त्यक्त्वा गता सा हरिणा समेता । धन्या तु सा या प्रहसन्तमङ्के कृत्वा सुतं त्वां मुदितानना स्यात्

mātā ramā tvāṃ tanujaṃ madarthe tyaktvā gatā sā hariṇā sametā | dhanyā tu sā yā prahasantamaṅke kṛtvā sutaṃ tvāṃ muditānanā syāt

त्वमेव संसारसमुद्रनौका- रूपः कृतः पुत्र लक्ष्मीधरेण । इत्येवमुक्त्वा नृपतिः सुतं तं मुदा समादाय ययौ गृहाय

tvameva saṃsārasamudranaukā- rūpaḥ kṛtaḥ putra lakṣmīdhareṇa | ityevamuktvā nṛpatiḥ sutaṃ taṃ mudā samādāya yayau gṛhāya

पुरीसमीपे नृपमागतं त- माकर्ण्य सर्वे सचिवास्तु राज्ञः । ययुः समीपं नृपतेश्च लोकाः सोपायनास्ते सपुरोहिताश्च

purīsamīpe nṛpamāgataṃ ta- mākarṇya sarve sacivāstu rājñaḥ | yayuḥ samīpaṃ nṛpateśca lokāḥ sopāyanāste sapurohitāśca

बन्दीजना गायनकाश्च सूताः समाययुः सम्मुखमाशु राज्ञः । नृपः पुरं प्राप्य पुरः समागतं जनं समाश्वास्य वाक्यैश्च दृष्ट्या

bandījanā gāyanakāśca sūtāḥ samāyayuḥ sammukhamāśu rājñaḥ | nṛpaḥ puraṃ prāpya puraḥ samāgataṃ janaṃ samāśvāsya vākyaiśca dṛṣṭyā

सम्पूजितः पौरजनेन राजा विवेश पुत्रेण युतो नगर्याम् । मार्गेषु लाजैः कुसुमैः समन्ता- द्विकीर्यमाणो नृपतिर्जगाम

sampūjitaḥ paurajanena rājā viveśa putreṇa yuto nagaryām | mārgeṣu lājaiḥ kusumaiḥ samantā- dvikīryamāṇo nṛpatirjagāma

गृहं समृद्धं सचिवैः समेतः सुतं समादाय मुदा कराभ्याम् । राज्ये ददौ चाथ सुतं मनोज्ञं सद्यःप्रसूतं च मनोभवाभम्

gṛhaṃ samṛddhaṃ sacivaiḥ sametaḥ sutaṃ samādāya mudā karābhyām | rājye dadau cātha sutaṃ manojñaṃ sadyaḥprasūtaṃ ca manobhavābham

राज्ञी गृहीत्वाभिनवं तनूजं पप्रच्छ राजानमनिन्दिता सा । राजन् कुतश्चैव सुतः सुजन्मा प्राप्तस्त्वया मन्मथतुल्यरूपः

rājñī gṛhītvābhinavaṃ tanūjaṃ papraccha rājānamaninditā sā | rājan kutaścaiva sutaḥ sujanmā prāptastvayā manmathatulyarūpaḥ

केनैष दत्तः कथयाशु कान्त चेतो मदीयं प्रहृतं सुतेन । नृपस्तदोवाच मुदान्वितोऽसौ प्रिये रमेशेन सुतो हि मह्यम्

kenaiṣa dattaḥ kathayāśu kānta ceto madīyaṃ prahṛtaṃ sutena | nṛpastadovāca mudānvito'sau priye rameśena suto hi mahyam

लोलाक्षि दत्तः कमलासमुत्थो जनार्दनांशोऽयमहीनसत्त्वः । सा तं गृहीत्वा मुदमाप राज्ञी राजा चकारोत्सवमद्‌भुतं च

lolākṣi dattaḥ kamalāsamuttho janārdanāṃśo'yamahīnasattvaḥ | sā taṃ gṛhītvā mudamāpa rājñī rājā cakārotsavamadbhutaṃ ca

ददौ च दानं किल याचकेभ्यो गीतानि वाद्यानि बहूनि नेदुः । कृत्वोत्सवं भूपतिरात्मजस्य नामैकवीरेति चकार विश्रुतम्

dadau ca dānaṃ kila yācakebhyo gītāni vādyāni bahūni neduḥ | kṛtvotsavaṃ bhūpatirātmajasya nāmaikavīreti cakāra viśrutam

सुखं च सम्प्राप्य मुदान्वितोऽसौ ननन्द देवाधिपतुल्यवीर्यः । पुत्रं हरे रूपगुणानुरूपं सम्प्राप्य वंशस्य ऋणाच्च मुक्तः

sukhaṃ ca samprāpya mudānvito'sau nananda devādhipatulyavīryaḥ | putraṃ hare rūpaguṇānurūpaṃ samprāpya vaṃśasya ṛṇācca muktaḥ

इति सकलसुराणामीश्वरेणार्पितं तं सकलगुणगणाढ्यं पुत्रमासाद्य राजा । विविधसुखविनोदैर्भार्यया सेव्यमानो व्यहरत निजगेहे शक्रतुल्यप्रतापः

iti sakalasurāṇāmīśvareṇārpitaṃ taṃ sakalaguṇagaṇāḍhyaṃ putramāsādya rājā | vividhasukhavinodairbhāryayā sevyamāno vyaharata nijagehe śakratulyapratāpaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवतेमहापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे एकवीराख्यानवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavatemahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe ekavīrākhyānavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २१

राजपुत्र्याः एकावल्याः वर्णनम् व्यास उवाच जातकर्मादिसंस्कारांश्चकार नृपतिस्तदा । दिने दिने जगामाशु वृद्धिं बालः सुलालितः

rājaputryāḥ ekāvalyāḥ varṇanam vyāsa uvāca jātakarmādisaṃskārāṃścakāra nṛpatistadā | dine dine jagāmāśu vṛddhiṃ bālaḥ sulālitaḥ

नृपः संसारजं प्राप्य सुखं पुत्रसभुद्‌भवम् । ऋणत्रयविमोक्षं च मेने तेन महात्मना

nṛpaḥ saṃsārajaṃ prāpya sukhaṃ putrasabhudbhavam | ṛṇatrayavimokṣaṃ ca mene tena mahātmanā

षष्ठेऽन्नप्राशनं तस्य कृत्वा मासि यथाविधि । तृतीयेऽथ तथा वर्षे चूडाकरणमुत्तमम्

ṣaṣṭhe'nnaprāśanaṃ tasya kṛtvā māsi yathāvidhi | tṛtīye'tha tathā varṣe cūḍākaraṇamuttamam

चकार ब्राह्मणान् द्रव्यैः सम्पूज्य विविधैर्धनैः । गोभिश्च विविधैर्दानैर्याचकानितरानपि

cakāra brāhmaṇān dravyaiḥ sampūjya vividhairdhanaiḥ | gobhiśca vividhairdānairyācakānitarānapi

वर्षे चैकादशे तस्य मौञ्जीबन्धनकर्म वै । कारयित्वा धनुर्वेदमध्यापयत पार्थिवः

varṣe caikādaśe tasya mauñjībandhanakarma vai | kārayitvā dhanurvedamadhyāpayata pārthivaḥ

अधीतवेदं पुत्रं तं राजधर्मविशारदम् । दृष्ट्वा तस्याभिषेकाय मतिं चक्रे जनाधिपः

adhītavedaṃ putraṃ taṃ rājadharmaviśāradam | dṛṣṭvā tasyābhiṣekāya matiṃ cakre janādhipaḥ

पुष्यार्कयोगसंयुक्ते दिवसे नृपसत्तमः । कारयामास सम्भारानभिषेकार्थमादरात्

puṣyārkayogasaṃyukte divase nṛpasattamaḥ | kārayāmāsa sambhārānabhiṣekārthamādarāt

द्विजानाहूय वेदज्ञान् सर्वशास्त्रविचक्षणान् । अभिषेकं चकारासौ विधिवत् स्वात्मजस्य ह

dvijānāhūya vedajñān sarvaśāstravicakṣaṇān | abhiṣekaṃ cakārāsau vidhivat svātmajasya ha

जलमानीय तीर्थेभ्यः सागरेभ्यश्च पार्थिवः । स्वयं चकार विथिवदभिषेकं शुभे दिने

jalamānīya tīrthebhyaḥ sāgarebhyaśca pārthivaḥ | svayaṃ cakāra vithivadabhiṣekaṃ śubhe dine

धनं दत्त्वाथ विप्रेभ्यो राज्यं पुत्रे निवेश्य सः । जगाम वनमेवाशु स्वर्गकामः स भूपतिः

dhanaṃ dattvātha viprebhyo rājyaṃ putre niveśya saḥ | jagāma vanamevāśu svargakāmaḥ sa bhūpatiḥ

एकवीरं नृपं कृत्वा सम्मान्य सचिवानथ । भार्यया सह भूपालः प्रविवेश वनं वशी

ekavīraṃ nṛpaṃ kṛtvā sammānya sacivānatha | bhāryayā saha bhūpālaḥ praviveśa vanaṃ vaśī

मैनाकशिखरे राजा कृत्वा तार्तीयमाश्रमम् । नित्यं पत्रफलाहारश्चिन्तयामास पार्वतीम्

mainākaśikhare rājā kṛtvā tārtīyamāśramam | nityaṃ patraphalāhāraścintayāmāsa pārvatīm

एवं स नृपतिः कृत्वा दिष्टान्ते सह भार्यया । मृतोऽसौ वासवं लोकं गतः पुण्येन कर्मणा

evaṃ sa nṛpatiḥ kṛtvā diṣṭānte saha bhāryayā | mṛto'sau vāsavaṃ lokaṃ gataḥ puṇyena karmaṇā

इन्द्रलोकं पिता प्राप्त इति श्रुत्वाथ हैहयः । चकार वेदनिर्दिष्टं कर्म चैवौर्ध्वदैहिकम्

indralokaṃ pitā prāpta iti śrutvātha haihayaḥ | cakāra vedanirdiṣṭaṃ karma caivaurdhvadaihikam

कृत्वोत्तराः क्रियाः सर्वाः पितुः पार्थिवनन्दनः । राज्यं चकार मेधावी पित्रा दत्तं सुसम्मतम्

kṛtvottarāḥ kriyāḥ sarvāḥ pituḥ pārthivanandanaḥ | rājyaṃ cakāra medhāvī pitrā dattaṃ susammatam

एकवीरोऽथ धर्मज्ञः प्राप्य राज्यमनुत्तमम् । बुभुजे विविधान् भोगान्सचिवैश्च सुमानितः

ekavīro'tha dharmajñaḥ prāpya rājyamanuttamam | bubhuje vividhān bhogānsacivaiśca sumānitaḥ

एकस्मिन् दिवसे राजा मन्त्रिपुत्रैः समन्वितः । जगाम जाह्नवीतीरे हयारूढः प्रतापवान्

ekasmin divase rājā mantriputraiḥ samanvitaḥ | jagāma jāhnavītīre hayārūḍhaḥ pratāpavān

सम्पश्यन् पादपान् रम्यान् कोकिलालापसंयुतान् । पुष्पितान् फलसंयुक्तान् षट्पदालिविराजितान्

sampaśyan pādapān ramyān kokilālāpasaṃyutān | puṣpitān phalasaṃyuktān ṣaṭpadālivirājitān

मुनीनामाश्रमान्दिव्यान् वेदध्वनिनिनादितान् । होमधूमावृताकाशान् मृगशावसमावृतान्

munīnāmāśramāndivyān vedadhvaninināditān | homadhūmāvṛtākāśān mṛgaśāvasamāvṛtān

केदाराञ्छालिसम्पक्वान् गोपिकाभिः सुरक्षितान् । प्रफुल्लपङ्कजारामान्निकुञ्जांश्च मनोरमान्

kedārāñchālisampakvān gopikābhiḥ surakṣitān | praphullapaṅkajārāmānnikuñjāṃśca manoramān

प्रेक्षमाणः प्रियालांस्तु चम्पकान् पनसद्रुमान् । बकुलांस्तिलकान्नीपान्मन्दारांश्च प्रफुल्लितान्

prekṣamāṇaḥ priyālāṃstu campakān panasadrumān | bakulāṃstilakānnīpānmandārāṃśca praphullitān

शालांस्तालांस्तमालांश्च जम्बूचूतकदम्बकान् । स गच्छञ्जाह्नवीतोये प्रफुल्लं शतपत्रकम्

śālāṃstālāṃstamālāṃśca jambūcūtakadambakān | sa gacchañjāhnavītoye praphullaṃ śatapatrakam

पङ्कजं चातिगन्धाढ्यमपश्यदवनीपतिः । दक्षिणे जलजस्याथ पार्श्वे कमललोचनाम्

paṅkajaṃ cātigandhāḍhyamapaśyadavanīpatiḥ | dakṣiṇe jalajasyātha pārśve kamalalocanām

कनकाभां सुकेशीं च कम्बुग्रीवां कृशोदरीम् । बिम्बोष्ठी सुन्दरीं किञ्चित्समुद्यत्सुपयोधराम्

kanakābhāṃ sukeśīṃ ca kambugrīvāṃ kṛśodarīm | bimboṣṭhī sundarīṃ kiñcitsamudyatsupayodharām

सुनासां चारुसर्वाङ्गीमपश्यत् कन्यकां नृपः । रुदतीं तां सखीं त्यक्त्वा विह्वलां दुःखपीडिताम्

sunāsāṃ cārusarvāṅgīmapaśyat kanyakāṃ nṛpaḥ | rudatīṃ tāṃ sakhīṃ tyaktvā vihvalāṃ duḥkhapīḍitām

साश्रुनेत्रां क्रन्दमानां विजने कुररीमिव । संवीक्ष्य राजा पप्रच्छ कन्यकां शोककारणम्

sāśrunetrāṃ krandamānāṃ vijane kurarīmiva | saṃvīkṣya rājā papraccha kanyakāṃ śokakāraṇam

सुनसे ब्रूहि कासि त्वं कस्य पुत्री शुभानने । गन्धर्वी देवकन्याथ कथं रोदिषि सुन्दरि

sunase brūhi kāsi tvaṃ kasya putrī śubhānane | gandharvī devakanyātha kathaṃ rodiṣi sundari

कथमेकाकिनी बाले त्यक्ता केन पिकस्वरे । पतिस्ते क्व गतः कान्ते पिता वा ब्रूहि साम्प्रतम्

kathamekākinī bāle tyaktā kena pikasvare | patiste kva gataḥ kānte pitā vā brūhi sāmpratam

किं ते दुःखमरालभ्रु कथयाद्य ममान्तिके । करोमि दुःखनाशं ते सर्वथैव कृशोदरि

kiṃ te duḥkhamarālabhru kathayādya mamāntike | karomi duḥkhanāśaṃ te sarvathaiva kṛśodari

न राज्ये मम तन्वङ्‌गि पीडां कोऽपि करोत्यलम् । न भयं चौरजं कान्ते न राक्षसभयं तथा

na rājye mama tanvaṅgi pīḍāṃ ko'pi karotyalam | na bhayaṃ caurajaṃ kānte na rākṣasabhayaṃ tathā

मयि शासति भूपाले नोत्पाता दारुणा भुवि । भयं न व्याघ्रसिंहेभ्यो न भयं कस्यचिद्‌भवेत्

mayi śāsati bhūpāle notpātā dāruṇā bhuvi | bhayaṃ na vyāghrasiṃhebhyo na bhayaṃ kasyacidbhavet

वद वामोरु कस्मात्त्वं विलापं जाह्नवीतटे । करोषि त्राणहीनात्र किं ते दुःखं वदस्व मे

vada vāmoru kasmāttvaṃ vilāpaṃ jāhnavītaṭe | karoṣi trāṇahīnātra kiṃ te duḥkhaṃ vadasva me

हन्म्यहं दुःखमत्युग्रं प्राणिनां पृथिवीतले । दैवं च मानुषं कान्ते व्रतमेतन्ममाद्‌भुतम्

hanmyahaṃ duḥkhamatyugraṃ prāṇināṃ pṛthivītale | daivaṃ ca mānuṣaṃ kānte vratametanmamādbhutam

विशाललोचने ब्रूहि करोमि तव चिन्तितम् । इत्युक्ते वचने राज्ञा श्रुत्वोवाच मृदुस्वना

viśālalocane brūhi karomi tava cintitam | ityukte vacane rājñā śrutvovāca mṛdusvanā

शृणु राजेन्द्र वक्ष्यामि मम शोकस्य कारणम् । विपत्तिरहितः प्राणी कथं रुदति भूपते

śṛṇu rājendra vakṣyāmi mama śokasya kāraṇam | vipattirahitaḥ prāṇī kathaṃ rudati bhūpate

प्रब्रवीमि महाबाहो यदर्थं रुदती त्वहम् । तव राज्यादन्यदेशे राजा परमधार्मिकः

prabravīmi mahābāho yadarthaṃ rudatī tvaham | tava rājyādanyadeśe rājā paramadhārmikaḥ

रैभ्यो नाम महाराजः सन्तानरहितो भृशम् । तस्य भार्या सुविख्याता रुक्मरेखेति नामतः

raibhyo nāma mahārājaḥ santānarahito bhṛśam | tasya bhāryā suvikhyātā rukmarekheti nāmataḥ

सुरूपा चतुरा साध्वी सर्वलक्षणसंयुता । अपुत्रा दुःखिता कान्तमित्युवाच पुनः पुनः

surūpā caturā sādhvī sarvalakṣaṇasaṃyutā | aputrā duḥkhitā kāntamityuvāca punaḥ punaḥ

किं जीवितेन मे नाथ धिग्वृथा जीवितं मम । वन्ध्यायाः सुखहीनाया ह्यपुत्राया धरातले

kiṃ jīvitena me nātha dhigvṛthā jīvitaṃ mama | vandhyāyāḥ sukhahīnāyā hyaputrāyā dharātale

इत्येवं भार्यया भूपः प्रेरितो मखमुत्तमम् । चकार ब्राह्मणांस्तज्ज्ञानाहूय विधिवत्तदा

ityevaṃ bhāryayā bhūpaḥ prerito makhamuttamam | cakāra brāhmaṇāṃstajjñānāhūya vidhivattadā

पुत्रकामो धनं भूरि ददावथ यथोदितम् । हूयमाने घृतेऽत्यर्थं पावकादतिसुप्रभात्

putrakāmo dhanaṃ bhūri dadāvatha yathoditam | hūyamāne ghṛte'tyarthaṃ pāvakādatisuprabhāt

आविर्बभूव चार्वङ्गी कन्यका शुभलक्षणा । बिम्बोष्ठी सुदती सुभ्रूः पूर्णचन्द्रनिभानना

āvirbabhūva cārvaṅgī kanyakā śubhalakṣaṇā | bimboṣṭhī sudatī subhrūḥ pūrṇacandranibhānanā

कनकाभा सुकेशान्ता रक्तपाणितला मृदुः । सुरक्तनयना तन्वी रक्तपादतला भृशम्

kanakābhā sukeśāntā raktapāṇitalā mṛduḥ | suraktanayanā tanvī raktapādatalā bhṛśam

हुताशनात्समुद्‌भूता होत्रा सा स्वीकृता तदा । होता प्रोवाच राजानं गृहीत्वा तां सुमध्यमाम्

hutāśanātsamudbhūtā hotrā sā svīkṛtā tadā | hotā provāca rājānaṃ gṛhītvā tāṃ sumadhyamām

राजन् पुत्रीं गृहाणेमां सर्वलक्षणसंयुताम् । एकावलीव सम्भूता हूयमानाद्धुताशनात्

rājan putrīṃ gṛhāṇemāṃ sarvalakṣaṇasaṃyutām | ekāvalīva sambhūtā hūyamānāddhutāśanāt

नाम्ना चैकावली लोके ख्याता पुत्री भविष्यति । सुखितो भव भूपाल पुत्र्या पुत्रसमानया

nāmnā caikāvalī loke khyātā putrī bhaviṣyati | sukhito bhava bhūpāla putryā putrasamānayā

सन्तोषं कुरु राजेन्द्र दत्ता देवेन विष्णुना । होतुर्वाक्यं नृपः श्रुत्वा दृष्ट्वा तां कन्यकां शुभाम्

santoṣaṃ kuru rājendra dattā devena viṣṇunā | hoturvākyaṃ nṛpaḥ śrutvā dṛṣṭvā tāṃ kanyakāṃ śubhām

जग्राह परमप्रीतो होत्रा दत्तां सुसम्मताम् । गृहीत्वा नृपतिस्तां तु ददौ पत्‍न्यै वराननाम्

jagrāha paramaprīto hotrā dattāṃ susammatām | gṛhītvā nṛpatistāṃ tu dadau patnyai varānanām

आभाष्य रुक्मरेखायै गृहाण सुभगे सुताम् । सा तां कमलपत्राक्षीं प्राप्य कन्यां मनोरमाम्

ābhāṣya rukmarekhāyai gṛhāṇa subhage sutām | sā tāṃ kamalapatrākṣīṃ prāpya kanyāṃ manoramām

जहर्ष मुदिता राज्ञी पुत्रं प्राप्य यथासुखम् । चकार मङ्गलं कर्म जातकर्मादिकं शुभम्

jaharṣa muditā rājñī putraṃ prāpya yathāsukham | cakāra maṅgalaṃ karma jātakarmādikaṃ śubham

पुत्रजन्मसमुत्थं यत्तत्सर्वं विधिवत्ततः । समाप्य च मखं राजा द्विजेभ्यो दक्षिणां शुभाम्

putrajanmasamutthaṃ yattatsarvaṃ vidhivattataḥ | samāpya ca makhaṃ rājā dvijebhyo dakṣiṇāṃ śubhām

दत्त्वा विसृज्य विप्रेन्द्रान् मुदं प्राप महीपतिः । दिने दिनेऽसितापाङ्गी पुत्रवृद्ध्या भृशं बभौ

dattvā visṛjya viprendrān mudaṃ prāpa mahīpatiḥ | dine dine'sitāpāṅgī putravṛddhyā bhṛśaṃ babhau

मुदं च परमां प्राप नृपभार्या सुतान्विता । उत्सवस्तद्दिने तस्य प्रवृत्तः सुतजन्मजः

mudaṃ ca paramāṃ prāpa nṛpabhāryā sutānvitā | utsavastaddine tasya pravṛttaḥ sutajanmajaḥ

पुत्री पुत्रसमात्यर्थं बभूव वल्लभा किल । राज्ञो मन्त्रिसुता चाहं सुबुद्धे मन्मथाकृते

putrī putrasamātyarthaṃ babhūva vallabhā kila | rājño mantrisutā cāhaṃ subuddhe manmathākṛte

यशोवती च मे नाम समानं वय आवयोः । वयस्याहं कृता राज्ञा क्रीडनाय तया सह

yaśovatī ca me nāma samānaṃ vaya āvayoḥ | vayasyāhaṃ kṛtā rājñā krīḍanāya tayā saha

सदा सहचरी जाता प्रेमयुक्ता दिवानिशम् । एकावली गन्धवन्ति यत्र पद्मानि पश्यति

sadā sahacarī jātā premayuktā divāniśam | ekāvalī gandhavanti yatra padmāni paśyati

तत्र सा रमते बाला नान्यत्र सुखमाप्नुयात् । सुदूरे जाह्नवीतीरे भवन्ति कमलान्यपि

tatra sā ramate bālā nānyatra sukhamāpnuyāt | sudūre jāhnavītīre bhavanti kamalānyapi

रममाणा तत्र याता मत्समेता सखीयुता । मया निवेदितं राजन् पुत्री ते कमलाकरान्

ramamāṇā tatra yātā matsametā sakhīyutā | mayā niveditaṃ rājan putrī te kamalākarān

प्रेक्षमाणातिदूरे सा प्रयाति निर्जने वने । निषेधिताथ पित्रासौ गृहे कृत्वा जलाशयान्

prekṣamāṇātidūre sā prayāti nirjane vane | niṣedhitātha pitrāsau gṛhe kṛtvā jalāśayān

कमलान् वापयित्वाथ पुष्पितान् भ्रमरावृतान् । तथापि निर्ययौ बाला कमलासक्तचेतना

kamalān vāpayitvātha puṣpitān bhramarāvṛtān | tathāpi niryayau bālā kamalāsaktacetanā

तदा राज्ञा रक्षपालाः प्रेरिताः शस्त्रपाणयः । एवं रक्षायुता तन्वी मत्समेता सखीयुता । क्रीडार्थं जाह्नवीतोये नित्यमायाति याति च

tadā rājñā rakṣapālāḥ preritāḥ śastrapāṇayaḥ | evaṃ rakṣāyutā tanvī matsametā sakhīyutā | krīḍārthaṃ jāhnavītoye nityamāyāti yāti ca

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्या संहितायां षष्ठस्कन्धे राजपुत्र्याः एकावल्याः वर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryā saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe rājaputryāḥ ekāvalyāḥ varṇanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २२

हैहयैकवीराय यशोवत्यैकावलीमोचनाय देवीस्वप्नवर्णनम् यशोवत्युवाच प्रातरुत्थाय तन्वङ्गी चलिता च सखीयुता । चामरैर्वीज्यमाना सा रक्षिता बहुरक्षिभिः

haihayaikavīrāya yaśovatyaikāvalīmocanāya devīsvapnavarṇanam yaśovatyuvāca prātarutthāya tanvaṅgī calitā ca sakhīyutā | cāmarairvījyamānā sā rakṣitā bahurakṣibhiḥ

सायुधैश्चातिसन्नद्धैः सहिता वरवर्णिनी । क्रीडार्थमत्र राजेन्द्र सम्प्राप्ता नलिनीं शुभाम्

sāyudhaiścātisannaddhaiḥ sahitā varavarṇinī | krīḍārthamatra rājendra samprāptā nalinīṃ śubhām

अहमप्यनया सार्धं गङ्गातीरे समागता । अप्सरोभिः समेता च कमलैः क्रीडमानया

ahamapyanayā sārdhaṃ gaṅgātīre samāgatā | apsarobhiḥ sametā ca kamalaiḥ krīḍamānayā

एकावली तथा चाहं जाते क्रीडापरे यदा । सहसैव तदायातो दानवो बलसंयुतः

ekāvalī tathā cāhaṃ jāte krīḍāpare yadā | sahasaiva tadāyāto dānavo balasaṃyutaḥ

कालकेतुरिति ख्यातो राक्षसैर्बहुभिर्युतः । परिघासिगदाचापबाणतोमरपाणिभिः

kālaketuriti khyāto rākṣasairbahubhiryutaḥ | parighāsigadācāpabāṇatomarapāṇibhiḥ

दृष्टा चैकावली तेन रूपयौवनशालिनी । द्वितीया कामपत्‍नीव क्रीडमाना सुपङ्कजैः

dṛṣṭā caikāvalī tena rūpayauvanaśālinī | dvitīyā kāmapatnīva krīḍamānā supaṅkajaiḥ

मयोक्तैकावली राजन् कोऽयं दैत्यः समागतः । गच्छावो रक्षपालानां मध्ये पङ्कजलोचने

mayoktaikāvalī rājan ko'yaṃ daityaḥ samāgataḥ | gacchāvo rakṣapālānāṃ madhye paṅkajalocane

विमृश्यैव सखी चाहं त्वरयैव गते भयात् । मध्ये वै सैनिकानां तु सायुधानां नृपात्मज

vimṛśyaiva sakhī cāhaṃ tvarayaiva gate bhayāt | madhye vai sainikānāṃ tu sāyudhānāṃ nṛpātmaja

कालकेतुस्तु तां दृष्ट्वा मोहिनीं मदनातुरः । गदां गुर्वी गृहीत्वा तु धावमानः समागतः

kālaketustu tāṃ dṛṣṭvā mohinīṃ madanāturaḥ | gadāṃ gurvī gṛhītvā tu dhāvamānaḥ samāgataḥ

रक्षकान्दूरतः कृत्वा जग्राहाम्बुजलोचनाम् । त्रस्तां वेपथुसंयुक्तां क्रन्दमानां कृशोदरीम्

rakṣakāndūrataḥ kṛtvā jagrāhāmbujalocanām | trastāṃ vepathusaṃyuktāṃ krandamānāṃ kṛśodarīm

त्यजैनां मां गृहाणेति मया चोक्तोऽपि दानवः । न मां जग्राह कामार्तस्तां गृहीत्वा विनिःसृतः

tyajaināṃ māṃ gṛhāṇeti mayā cokto'pi dānavaḥ | na māṃ jagrāha kāmārtastāṃ gṛhītvā viniḥsṛtaḥ

तिष्ठ तिष्ठेति भाषन्तो रक्षकास्तं महाबलम् । प्रतिषिध्य तु संग्रामं चक्रुर्विस्मयकारकम्

tiṣṭha tiṣṭheti bhāṣanto rakṣakāstaṃ mahābalam | pratiṣidhya tu saṃgrāmaṃ cakrurvismayakārakam

तस्यापि राक्षसाः क्रूराः सर्वतः शस्त्रपाणयः । युयुधू रक्षकैः सार्धं स्वामिकार्ये कृतोद्यमाः

tasyāpi rākṣasāḥ krūrāḥ sarvataḥ śastrapāṇayaḥ | yuyudhū rakṣakaiḥ sārdhaṃ svāmikārye kṛtodyamāḥ

संग्रामस्तु तदा जातः कालकेतोस्तथा रणे । निहत्य रक्षकान्सर्वान्गृहीत्वैनां महाबलः

saṃgrāmastu tadā jātaḥ kālaketostathā raṇe | nihatya rakṣakānsarvāngṛhītvaināṃ mahābalaḥ

युक्तो राक्षससैन्येन निर्जगाम पुरं प्रति । वीक्ष्य तां रुदतीं बालां गृहीता दानवेन तु

yukto rākṣasasainyena nirjagāma puraṃ prati | vīkṣya tāṃ rudatīṃ bālāṃ gṛhītā dānavena tu

पृष्ठतोऽहं गता तत्र यत्र नीता सखी मम । विक्रोशन्ती यथा सा मां पश्येदिति पदानुगा

pṛṣṭhato'haṃ gatā tatra yatra nītā sakhī mama | vikrośantī yathā sā māṃ paśyediti padānugā

सापि मामागतां वीक्ष्य किञ्चित्स्वस्थाभवत्तदा । गताहं तत्समीपे तु तामाभाष्य पुनः पुनः

sāpi māmāgatāṃ vīkṣya kiñcitsvasthābhavattadā | gatāhaṃ tatsamīpe tu tāmābhāṣya punaḥ punaḥ

सा मां प्राप्यातिदुःखार्ता स्तम्भस्वेदसमाकुला । कण्ठे गृहीत्वा मां भूप रुरोद भृशदुःखिता

sā māṃ prāpyātiduḥkhārtā stambhasvedasamākulā | kaṇṭhe gṛhītvā māṃ bhūpa ruroda bhṛśaduḥkhitā

स मामाह कालकेतुः प्रीतिपूर्वमिदं वचः । समाश्वासय भीतां त्वं सखीं चञ्चललोचनाम्

sa māmāha kālaketuḥ prītipūrvamidaṃ vacaḥ | samāśvāsaya bhītāṃ tvaṃ sakhīṃ cañcalalocanām

प्राप्तं ममाद्य नगरं देवलोकसमं प्रिये । दासोऽस्मि तव रत्या हि कस्मात्क्रन्दसि कातरा

prāptaṃ mamādya nagaraṃ devalokasamaṃ priye | dāso'smi tava ratyā hi kasmātkrandasi kātarā

कथयैनां सखीं तेऽद्य स्वस्था भव सुलोचने । इत्युक्त्वा मां सखीपार्श्वे समारोप्य रथोत्तमे

kathayaināṃ sakhīṃ te'dya svasthā bhava sulocane | ityuktvā māṃ sakhīpārśve samāropya rathottame

जगाम तरसा दुष्टः पुरे स्वस्य मनोहरे । सैन्येन महता युक्तः प्रफुल्लवदनाम्बुजः

jagāma tarasā duṣṭaḥ pure svasya manohare | sainyena mahatā yuktaḥ praphullavadanāmbujaḥ

एकावली तथा मां च संस्थाप्य धवले गृहे । राक्षसान् गृहरक्षार्थं कल्पयामास कोटिशः

ekāvalī tathā māṃ ca saṃsthāpya dhavale gṛhe | rākṣasān gṛharakṣārthaṃ kalpayāmāsa koṭiśaḥ

द्वितीये दिवसे सोऽथ मामुवाच रहो नृप । प्रबोधय सखीं बालां शोचन्तीं विरहातुराम्

dvitīye divase so'tha māmuvāca raho nṛpa | prabodhaya sakhīṃ bālāṃ śocantīṃ virahāturām

पत्‍नी मे भव सुश्रोणि सुखं भुङ्क्षव यथेप्सितम् । राज्यं त्वदीयं चन्द्रास्ये सेवकोऽहं सदा तव

patnī me bhava suśroṇi sukhaṃ bhuṅkṣava yathepsitam | rājyaṃ tvadīyaṃ candrāsye sevako'haṃ sadā tava

पुनरुक्तं मया वाक्यं श्रुत्वा तद्‌भाषितं खरम् । नाहं क्षमाप्रियं वक्तुं त्वमेनां कथय प्रभो

punaruktaṃ mayā vākyaṃ śrutvā tadbhāṣitaṃ kharam | nāhaṃ kṣamāpriyaṃ vaktuṃ tvamenāṃ kathaya prabho

इत्युक्ते वचने दुष्टो मदनक्षतमानसः । उवाच विनयादेनां सखीं क्षामोदरीं प्रियाम्

ityukte vacane duṣṭo madanakṣatamānasaḥ | uvāca vinayādenāṃ sakhīṃ kṣāmodarīṃ priyām

कृशोदरि त्वया मन्त्रो निक्षिप्तोऽस्ति ममोपरि । तेन मे हृदयं कान्ते हृतं ते वशतां गतम्

kṛśodari tvayā mantro nikṣipto'sti mamopari | tena me hṛdayaṃ kānte hṛtaṃ te vaśatāṃ gatam

तेनाहं तव दासोऽद्य कृतोऽस्मीति विनिश्चयः । भज मां कामबाणेन पीडितं विवशं भृशम्

tenāhaṃ tava dāso'dya kṛto'smīti viniścayaḥ | bhaja māṃ kāmabāṇena pīḍitaṃ vivaśaṃ bhṛśam

यौवनं याति रम्भोरु चञ्चलं दुर्लभं तदा । सफलं कुरु कल्याणि पतिं मां परिरभ्य च

yauvanaṃ yāti rambhoru cañcalaṃ durlabhaṃ tadā | saphalaṃ kuru kalyāṇi patiṃ māṃ parirabhya ca

एकावल्युवाच पित्राहं कल्पिता पूर्वं दातुं राजसुताय वै । हैहयस्तु महाभाग स मया मनसा वृतः

ekāvalyuvāca pitrāhaṃ kalpitā pūrvaṃ dātuṃ rājasutāya vai | haihayastu mahābhāga sa mayā manasā vṛtaḥ

कथमन्यं भजे कान्तं त्यक्त्वा धर्मं सनातनम् । कन्याधर्मं विहायाद्य वेत्सि शास्त्रविनिश्चयम्

kathamanyaṃ bhaje kāntaṃ tyaktvā dharmaṃ sanātanam | kanyādharmaṃ vihāyādya vetsi śāstraviniścayam

यस्मै दद्यात्पिता कामं कन्या तं पतिमाप्नुयात् । परतन्त्रा सदा कन्या न स्वातन्त्र्यं कदाचन

yasmai dadyātpitā kāmaṃ kanyā taṃ patimāpnuyāt | paratantrā sadā kanyā na svātantryaṃ kadācana

इत्युक्तोऽपि तया पापी विरराम न मोहितः । न मुमोच विशालाक्षीं मां च पार्श्वस्थितां तथा

ityukto'pi tayā pāpī virarāma na mohitaḥ | na mumoca viśālākṣīṃ māṃ ca pārśvasthitāṃ tathā

पातालविवरे तस्य पुरं परमसङ्कटे । राक्षसै रक्षितं दुर्गं मण्डितं परिखावृतम्

pātālavivare tasya puraṃ paramasaṅkaṭe | rākṣasai rakṣitaṃ durgaṃ maṇḍitaṃ parikhāvṛtam

तत्र तिष्ठति दुःखार्ता सखी मे प्राणवल्लभा । तेनाहं विरहेणात्र रारटीमि सुदुःखिता

tatra tiṣṭhati duḥkhārtā sakhī me prāṇavallabhā | tenāhaṃ viraheṇātra rāraṭīmi suduḥkhitā

एकवीर उवाच कथं त्वमत्र सम्प्राप्ता पुरात्तस्य दुरात्मनः । विस्मयो मे महानत्र तत्त्वं ब्रूहि वरानने

ekavīra uvāca kathaṃ tvamatra samprāptā purāttasya durātmanaḥ | vismayo me mahānatra tattvaṃ brūhi varānane

त्वया च कथितं वाक्यं सन्दिग्धं भाति भामिनि । हैहयार्थे कल्पिता सा पित्रेति मम साम्प्रतम्

tvayā ca kathitaṃ vākyaṃ sandigdhaṃ bhāti bhāmini | haihayārthe kalpitā sā pitreti mama sāmpratam

हैहयो नाम राजाहं नान्योऽस्ति पृथिवीपतिः । मदर्थे कथिता सा किं सखी तव सुलोचना

haihayo nāma rājāhaṃ nānyo'sti pṛthivīpatiḥ | madarthe kathitā sā kiṃ sakhī tava sulocanā

एतन्मे संशयं सुभ्रु छेत्तुमर्हसि भामिनि । अहं तामानयिष्यामि तं हत्वा राक्षसाधमम्

etanme saṃśayaṃ subhru chettumarhasi bhāmini | ahaṃ tāmānayiṣyāmi taṃ hatvā rākṣasādhamam

स्थानं दर्शय मे तस्य यदि जानासि सुव्रते । राज्ञे निवेदितं किं वा तत्पित्रे चातिदुःखिता

sthānaṃ darśaya me tasya yadi jānāsi suvrate | rājñe niveditaṃ kiṃ vā tatpitre cātiduḥkhitā

यस्यैषा वल्लभा पुत्री न किं जानाति तां हृताम् । नोद्यमः किं कृतस्तेन ततो मोचनहेतवे

yasyaiṣā vallabhā putrī na kiṃ jānāti tāṃ hṛtām | nodyamaḥ kiṃ kṛtastena tato mocanahetave

बन्दीकृतां सुतां ज्ञात्वा कथं तिष्ठति सुस्थिरः । असमर्थो नृपः किं वा कारणं ब्रूहि सत्वरम्

bandīkṛtāṃ sutāṃ jñātvā kathaṃ tiṣṭhati susthiraḥ | asamartho nṛpaḥ kiṃ vā kāraṇaṃ brūhi satvaram

त्वया मेऽपहृतं चेतो गुणानुक्त्वा ह्यमानुषान् । सख्याः पङ्कजपत्राक्षि कृतः कामवशो भृशम्

tvayā me'pahṛtaṃ ceto guṇānuktvā hyamānuṣān | sakhyāḥ paṅkajapatrākṣi kṛtaḥ kāmavaśo bhṛśam

कदा पश्यामि तां कान्तां मोचयित्वातिसङ्कटात् । इति मे हृदयं चाद्य करोत्यतिमनोरथम्

kadā paśyāmi tāṃ kāntāṃ mocayitvātisaṅkaṭāt | iti me hṛdayaṃ cādya karotyatimanoratham

ब्रूहि मे गमनोपायं पुरे तस्यातिदुर्गमे । कथं त्वमागता तस्मात्सङ्कटादत्र तद्वद

brūhi me gamanopāyaṃ pure tasyātidurgame | kathaṃ tvamāgatā tasmātsaṅkaṭādatra tadvada

यशोवत्युवाच बालभावान्मया मन्त्रो भगवत्या विशांपते । प्राप्तोऽस्ति ब्राह्मणात्सिद्धात्सबीजध्यानपूर्वकः

yaśovatyuvāca bālabhāvānmayā mantro bhagavatyā viśāṃpate | prāpto'sti brāhmaṇātsiddhātsabījadhyānapūrvakaḥ

तत्रावस्थितया राजन् मया चित्ते विचारितम् । आराधयामि सततं चण्डिकां चण्डविक्रमाम्

tatrāvasthitayā rājan mayā citte vicāritam | ārādhayāmi satataṃ caṇḍikāṃ caṇḍavikramām

सा देवी सेविता कामं बन्धमोक्षं करिष्यति । भक्तानुकम्पिनी शक्तिः समर्था सर्वसाधने

sā devī sevitā kāmaṃ bandhamokṣaṃ kariṣyati | bhaktānukampinī śaktiḥ samarthā sarvasādhane

या विश्वं सृजते शक्त्या पालयत्येव सा पुनः । कल्पान्ते संहरत्येव निराकारा निराश्रया

yā viśvaṃ sṛjate śaktyā pālayatyeva sā punaḥ | kalpānte saṃharatyeva nirākārā nirāśrayā

इति सञ्चिन्त्य मनसा देवीं विश्वेश्वरीं शिवाम् । ध्यात्वा रक्ताम्बरां सौम्यां सुरक्तनयनां हृदि

iti sañcintya manasā devīṃ viśveśvarīṃ śivām | dhyātvā raktāmbarāṃ saumyāṃ suraktanayanāṃ hṛdi

संस्मृत्य मनसा रूपं मन्त्रजाप्यपराभवम् । उपासिता मया देवी मासमेकं समाधिना

saṃsmṛtya manasā rūpaṃ mantrajāpyaparābhavam | upāsitā mayā devī māsamekaṃ samādhinā

स्वप्ने मम समायाता भक्तिभावेन तोषिता । मामाहामृतया वाचा किं सुप्तासीति चण्डिका

svapne mama samāyātā bhaktibhāvena toṣitā | māmāhāmṛtayā vācā kiṃ suptāsīti caṇḍikā

उत्तिष्ठ याहि तरसा गङ्गातीरं मनोहरम् । आगमिष्यति तत्रासौ हैहयो नृपपुङ्गवः

uttiṣṭha yāhi tarasā gaṅgātīraṃ manoharam | āgamiṣyati tatrāsau haihayo nṛpapuṅgavaḥ

एकवीरो महाबाहुः सर्वशत्रुविमर्दनः । दत्तात्रेयेण मन्मन्त्रो महाविद्याभिधः परः

ekavīro mahābāhuḥ sarvaśatruvimardanaḥ | dattātreyeṇa manmantro mahāvidyābhidhaḥ paraḥ

दत्तोऽस्मै सोऽपि सततं मामुपास्तेऽतिभक्तितः । मय्यासक्तमतिर्नित्यं मम पूजापरायणः

datto'smai so'pi satataṃ māmupāste'tibhaktitaḥ | mayyāsaktamatirnityaṃ mama pūjāparāyaṇaḥ

मामेव सर्वभूतेषु ध्यायन्नास्ते च मत्परः । स ते दुःखविनाशं वै करिष्यति महामतिः

māmeva sarvabhūteṣu dhyāyannāste ca matparaḥ | sa te duḥkhavināśaṃ vai kariṣyati mahāmatiḥ

मासुतो विहरंस्तत्र तव त्राता भविष्यति । हत्वा तं राक्षसं घोरं मोचयिष्यति मानिनीम्

māsuto viharaṃstatra tava trātā bhaviṣyati | hatvā taṃ rākṣasaṃ ghoraṃ mocayiṣyati māninīm

एकावलीमेकवीरः सर्वशास्त्रविशारदः । पश्चात्सैव पतिः कार्यस्त्वया राजसुतः शुभः

ekāvalīmekavīraḥ sarvaśāstraviśāradaḥ | paścātsaiva patiḥ kāryastvayā rājasutaḥ śubhaḥ

इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी प्रबुद्धाहं तदैव हि । कथितं स्वप्नवृत्तान्तं देव्याश्चाराधनं तथा

ityuktvāntardadhe devī prabuddhāhaṃ tadaiva hi | kathitaṃ svapnavṛttāntaṃ devyāścārādhanaṃ tathā

प्रसन्नवदना जाता श्रुत्वा सा कमलेक्षणा । विशेषेण च सन्तुष्टा मामुवाच शुचिस्मिता

prasannavadanā jātā śrutvā sā kamalekṣaṇā | viśeṣeṇa ca santuṣṭā māmuvāca śucismitā

गच्छ तत्र त्वरायुक्ता कुरु कार्यं मम प्रिये । सत्यवाक्या भगवती सावां मोक्षं विधास्यति

gaccha tatra tvarāyuktā kuru kāryaṃ mama priye | satyavākyā bhagavatī sāvāṃ mokṣaṃ vidhāsyati

इत्याज्ञप्ता तया चाहं सख्या वै प्रेमयुक्तया । मत्वोपसरणं युक्तं तस्मात्स्थानात्तदा नृप

ityājñaptā tayā cāhaṃ sakhyā vai premayuktayā | matvopasaraṇaṃ yuktaṃ tasmātsthānāttadā nṛpa

चालिताहं ततः शीघ्रं महादेवीप्रसादतः । मार्गज्ञानं शीघ्रगतिर्मया प्राप्ता नृपात्मज

cālitāhaṃ tataḥ śīghraṃ mahādevīprasādataḥ | mārgajñānaṃ śīghragatirmayā prāptā nṛpātmaja

इत्येतत्कथितं सर्वं कारणं मम दुःखजम् । कस्त्वं कस्य सुतश्चेति वद वीर यथा तथा

ityetatkathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ mama duḥkhajam | kastvaṃ kasya sutaśceti vada vīra yathā tathā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे हैहयैकवीराय यशोवत्यैकावलीमोचनाय देवीस्वप्नवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe haihayaikavīrāya yaśovatyaikāvalīmocanāya devīsvapnavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २३

एकवीरैकावल्योर्विवाहवर्णनम् व्यास उवाच तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रमापुत्रः प्रतापवान् । प्रफुल्लवदनाम्भोजस्तामुवाच विशाम्पते

ekavīraikāvalyorvivāhavarṇanam vyāsa uvāca tasyāstu vacanaṃ śrutvā ramāputraḥ pratāpavān | praphullavadanāmbhojastāmuvāca viśāmpate

राजोवाच रम्भोरु यस्त्वया पृष्टो वृत्तान्तो विशदाक्षरः । हेहयोऽहं चैकवीरनाम्ना सिन्धुसुतासुतः

rājovāca rambhoru yastvayā pṛṣṭo vṛttānto viśadākṣaraḥ | hehayo'haṃ caikavīranāmnā sindhusutāsutaḥ

मनो मे यत्त्वया नूनं परतन्त्रं कृतं किल । किं करोमि क्व गच्छामि विरहेणातिपीडितः

mano me yattvayā nūnaṃ paratantraṃ kṛtaṃ kila | kiṃ karomi kva gacchāmi viraheṇātipīḍitaḥ

प्रथमं रूपमाख्यातं सर्वलोकातिगं त्वया । तेन मे विह्वलं जातं कामबाणहतं मनः

prathamaṃ rūpamākhyātaṃ sarvalokātigaṃ tvayā | tena me vihvalaṃ jātaṃ kāmabāṇahataṃ manaḥ

ततस्तस्या गुणाः प्रोक्तास्तैस्तु चित्तं हृतं पुनः । यत्त्वयोक्तं पुनर्वाक्यं तेन मे विस्मयोऽभवत्

tatastasyā guṇāḥ proktāstaistu cittaṃ hṛtaṃ punaḥ | yattvayoktaṃ punarvākyaṃ tena me vismayo'bhavat

एकावल्या वचः प्रोक्तं दानवाग्रे मया वृतः । हैहयस्तं विना नान्यं वृणोमीति विनिश्चयः

ekāvalyā vacaḥ proktaṃ dānavāgre mayā vṛtaḥ | haihayastaṃ vinā nānyaṃ vṛṇomīti viniścayaḥ

तेन वाक्येन तन्वङ्‌गि भृत्योऽहमधुना कृतः । त्वया तस्याः सुकेशान्ते ब्रूहि किं करवाणि वाम्

tena vākyena tanvaṅgi bhṛtyo'hamadhunā kṛtaḥ | tvayā tasyāḥ sukeśānte brūhi kiṃ karavāṇi vām

स्थानं तस्य न जानामि राक्षसस्य दुरात्मनः । गतिर्मे नास्ति गमने पुरे तस्मिन्सुलोचने

sthānaṃ tasya na jānāmi rākṣasasya durātmanaḥ | gatirme nāsti gamane pure tasminsulocane

वद मां त्वं विशालाक्षि तत्र प्रापयितुं क्षमा । प्रापयाशु सखी ते सा यत्र तिष्ठति सुन्दरी

vada māṃ tvaṃ viśālākṣi tatra prāpayituṃ kṣamā | prāpayāśu sakhī te sā yatra tiṣṭhati sundarī

हत्वा तं राक्षसं क्रूरं मोचयिष्यामि साम्प्रतम् । विवशां शोकसन्तप्तां राजपुत्रीं तव प्रियाम्

hatvā taṃ rākṣasaṃ krūraṃ mocayiṣyāmi sāmpratam | vivaśāṃ śokasantaptāṃ rājaputrīṃ tava priyām

विमुक्तदुःखां कृत्वाऽऽशु प्रापयिष्यामि ते पुरम् । पित्रे चास्याः प्रदास्यामि कन्यामेकावलीमहम्

vimuktaduḥkhāṃ kṛtvā''śu prāpayiṣyāmi te puram | pitre cāsyāḥ pradāsyāmi kanyāmekāvalīmaham

पश्चाद्विवाहं कर्तासौ राजा पुत्र्याः परन्तपः । एवं ते मनसः कामो मम चापि प्रियंवदे

paścādvivāhaṃ kartāsau rājā putryāḥ parantapaḥ | evaṃ te manasaḥ kāmo mama cāpi priyaṃvade

भविष्यति स सम्पूर्णः साधनेन तवाधुना । दर्शयाशु पुरं तस्य पश्य मे त्वं पराक्रमम्

bhaviṣyati sa sampūrṇaḥ sādhanena tavādhunā | darśayāśu puraṃ tasya paśya me tvaṃ parākramam

यथा हन्मि दुराचारं परदारापहारकम् । तथा कुरु प्रियं कर्तुं शक्तासि वरवर्णिनि

yathā hanmi durācāraṃ paradārāpahārakam | tathā kuru priyaṃ kartuṃ śaktāsi varavarṇini

मार्गं दर्शय तस्याद्य पुरस्य दुर्गमस्य च । व्यास उवाच तन्निशम्य प्रियं वाक्यं मुदिता च यशोवती

mārgaṃ darśaya tasyādya purasya durgamasya ca | vyāsa uvāca tanniśamya priyaṃ vākyaṃ muditā ca yaśovatī

तमुवाच रमापुत्रं गमनोपायमादरात् । मन्त्रं गृहाण राजेन्द्र भगवत्यास्तु सिद्धिदम्

tamuvāca ramāputraṃ gamanopāyamādarāt | mantraṃ gṛhāṇa rājendra bhagavatyāstu siddhidam

दर्शयिष्यामि तस्याद्य पुरं राक्षसपालितम् । सज्जो भव महाभाग गमनाय मया सह

darśayiṣyāmi tasyādya puraṃ rākṣasapālitam | sajjo bhava mahābhāga gamanāya mayā saha

सैन्येन महता युक्तस्तत्र युद्धं भविष्यति । कालकेतुर्महावीरो राक्षसैर्बलिभिर्वृतः

sainyena mahatā yuktastatra yuddhaṃ bhaviṣyati | kālaketurmahāvīro rākṣasairbalibhirvṛtaḥ

तस्मान्मन्त्रं गृहीत्वा त्वं व्रज तत्र मया सह । दर्शयिष्यामि ते मार्गं पुरस्यास्य दुरात्मनः

tasmānmantraṃ gṛhītvā tvaṃ vraja tatra mayā saha | darśayiṣyāmi te mārgaṃ purasyāsya durātmanaḥ

हत्वा तं पापकर्माणं मोचयाशु च मे सखीम् । श्रुत्वा तद्वचनं वीरो मन्त्रं जग्राह सत्वरः

hatvā taṃ pāpakarmāṇaṃ mocayāśu ca me sakhīm | śrutvā tadvacanaṃ vīro mantraṃ jagrāha satvaraḥ

दत्तात्रेयाद्दैवयोगात्प्राप्ताज्ज्ञानिवराच्छुभात् । योगेश्वरीमहामन्त्रं त्रिलोकीतिलकाभिधम्

dattātreyāddaivayogātprāptājjñānivarācchubhāt | yogeśvarīmahāmantraṃ trilokītilakābhidham

तेन सर्वज्ञता जाता सर्वान्तश्चारिता तथा । तया सह जगामाशु पुरं तस्य सुदुर्गमम्

tena sarvajñatā jātā sarvāntaścāritā tathā | tayā saha jagāmāśu puraṃ tasya sudurgamam

रक्षितं राक्षसैघोरैः पातालमिव पन्नगैः । यशोवत्या च सैन्येन महता संयुतो नृपः

rakṣitaṃ rākṣasaighoraiḥ pātālamiva pannagaiḥ | yaśovatyā ca sainyena mahatā saṃyuto nṛpaḥ

तमायान्तं समालोक्य दूतास्तस्य भयातुराः । क्रोशन्तोऽभिययुः पार्श्वं कालकेतोस्तरस्विनः

tamāyāntaṃ samālokya dūtāstasya bhayāturāḥ | krośanto'bhiyayuḥ pārśvaṃ kālaketostarasvinaḥ

तमूचुः सहसा मत्वा राक्षसं काममोहितम् । एकावलीसमीपस्थं कुर्वन्तं विनयान्बहून्

tamūcuḥ sahasā matvā rākṣasaṃ kāmamohitam | ekāvalīsamīpasthaṃ kurvantaṃ vinayānbahūn

दूता ऊचुः राजन् यशोवती नारी कामिन्याः सहचारिणी । आयाति सह सैन्येन राजपुत्रेण संयुता

dūtā ūcuḥ rājan yaśovatī nārī kāminyāḥ sahacāriṇī | āyāti saha sainyena rājaputreṇa saṃyutā

जयन्तो वा महाराज कार्तिकेयोऽथवा नु किम् । आगच्छति बलोन्मत्तो वाहिनीसहितः किल

jayanto vā mahārāja kārtikeyo'thavā nu kim | āgacchati balonmatto vāhinīsahitaḥ kila

संयत्तो भव राजेन्द्र संग्रामः समुपस्थितः । देवपुत्रेण युध्यस्व त्यज वा कमलेक्षणाम्

saṃyatto bhava rājendra saṃgrāmaḥ samupasthitaḥ | devaputreṇa yudhyasva tyaja vā kamalekṣaṇām

इतो दूरेऽस्ति सैन्यं तद्योजनत्रयमात्रतः । सज्जो भव महीपाल दुन्दुभिं घोषयाशु वै

ito dūre'sti sainyaṃ tadyojanatrayamātrataḥ | sajjo bhava mahīpāla dundubhiṃ ghoṣayāśu vai

व्यास उवाच तेषां तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसः क्रोधमूर्च्छितः । राक्षसान्प्रेरयामास सायुधान्सबलान्वहून्

vyāsa uvāca teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā rākṣasaḥ krodhamūrcchitaḥ | rākṣasānprerayāmāsa sāyudhānsabalānvahūn

गच्छध्वं राक्षसाः सर्वे सम्मुखाः शस्त्रपाणयः । तानाज्ञाप्य कालकेतुः पप्रच्छ प्रणयान्वितः

gacchadhvaṃ rākṣasāḥ sarve sammukhāḥ śastrapāṇayaḥ | tānājñāpya kālaketuḥ papraccha praṇayānvitaḥ

एकावलीं समीपस्थां विवशां भृशदुःखिताम् । कोऽयमायाति तन्वङ्‌गि पिता ते वापरः पुमान्

ekāvalīṃ samīpasthāṃ vivaśāṃ bhṛśaduḥkhitām | ko'yamāyāti tanvaṅgi pitā te vāparaḥ pumān

त्वदर्थे सैन्यसंयुक्तो ब्रूहि सत्यं कृशोदरि । पिता ते यदि सम्प्राप्तो नेतुं त्वां विरहातुरः

tvadarthe sainyasaṃyukto brūhi satyaṃ kṛśodari | pitā te yadi samprāpto netuṃ tvāṃ virahāturaḥ

ज्ञात्वा ते पितरं सम्यक् संग्रामं न करोम्यहम् । आनयित्वा गृहे पूजां रत्‍नैर्वस्त्रैर्हयैः शुभैः

jñātvā te pitaraṃ samyak saṃgrāmaṃ na karomyaham | ānayitvā gṛhe pūjāṃ ratnairvastrairhayaiḥ śubhaiḥ

करोमि तस्य चातिथ्यं गृहे प्राप्तस्य सर्वथा । अन्यश्चेद्यदि सम्प्राप्तस्तं हन्मि निशितैः शरैः

karomi tasya cātithyaṃ gṛhe prāptasya sarvathā | anyaścedyadi samprāptastaṃ hanmi niśitaiḥ śaraiḥ

आनीतः किल कालेन मरणाय महात्मना । तस्माद्वद विशालाक्षि कोऽयमायाति मन्दधीः

ānītaḥ kila kālena maraṇāya mahātmanā | tasmādvada viśālākṣi ko'yamāyāti mandadhīḥ

अज्ञात्वा मां दुराधर्षं कालरूपं महाबलम् । एकावल्युवाच न जानेऽहं महाभाग कोऽयमायाति सत्वरः

ajñātvā māṃ durādharṣaṃ kālarūpaṃ mahābalam | ekāvalyuvāca na jāne'haṃ mahābhāga ko'yamāyāti satvaraḥ

नमेऽस्ति विदितः कोऽपि स्थितायास्तव बन्धने । नायं पिता मे न भ्राता कोऽप्यन्योऽस्ति महाबलः

name'sti viditaḥ ko'pi sthitāyāstava bandhane | nāyaṃ pitā me na bhrātā ko'pyanyo'sti mahābalaḥ

किमर्थमिह चायाति नाहं वेद विनिश्चयम् । दैत्य उवाच एवं वदन्त्यमी दूता वयस्या ते यशोवती

kimarthamiha cāyāti nāhaṃ veda viniścayam | daitya uvāca evaṃ vadantyamī dūtā vayasyā te yaśovatī

समानीय च तं वीरमागतेति कृतोद्यमा । क्व गता सा सखी कान्ते विदग्धा कार्यनिश्चये

samānīya ca taṃ vīramāgateti kṛtodyamā | kva gatā sā sakhī kānte vidagdhā kāryaniścaye

नान्यः कोऽपि ममारातिर्यो मे प्रतिबलो भवेत् । व्यास उवाच एतस्मिन्नन्तरे दूतास्तत्रान्ये वै समागताः

nānyaḥ ko'pi mamārātiryo me pratibalo bhavet | vyāsa uvāca etasminnantare dūtāstatrānye vai samāgatāḥ

ते होचुस्त्वरिता भीताः कालकेतुं गृहे स्थितम् । किं स्वस्थोऽसि महाराज समीपे सैन्यमागतम्

te hocustvaritā bhītāḥ kālaketuṃ gṛhe sthitam | kiṃ svastho'si mahārāja samīpe sainyamāgatam

निर्गच्छ नगरात्तूर्णं सैन्येन महताऽऽवृतः । इति तेषां वचः श्रुत्वा कालकेतुर्महाबलः

nirgaccha nagarāttūrṇaṃ sainyena mahatā''vṛtaḥ | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kālaketurmahābalaḥ

रथमारुह्य त्वरितो निर्ययौ स्वपुराद्‌बहिः । एकवीरोऽपि सहसा हयारूढः प्रतापवान्

rathamāruhya tvarito niryayau svapurādbahiḥ | ekavīro'pi sahasā hayārūḍhaḥ pratāpavān

आगतस्तत्र कामिन्या विरहेण समाकुलः । युद्धं तयोरभूत्तत्र वृत्रवासवयोरिव

āgatastatra kāminyā viraheṇa samākulaḥ | yuddhaṃ tayorabhūttatra vṛtravāsavayoriva

शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् । वर्तमाने तदा युद्धे कातराणां भयावहे

śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram | vartamāne tadā yuddhe kātarāṇāṃ bhayāvahe

गदया ताडयामास दैत्यं सिन्धुसुतासुतः । स गतासुः पपातोर्व्यां वज्राहत इवाचलः

gadayā tāḍayāmāsa daityaṃ sindhusutāsutaḥ | sa gatāsuḥ papātorvyāṃ vajrāhata ivācalaḥ

पलायित्वा गताः सर्वे राक्षसा भयपीडिताः । यशोवती ततो गत्वा वेगादेकावलीं तदा

palāyitvā gatāḥ sarve rākṣasā bhayapīḍitāḥ | yaśovatī tato gatvā vegādekāvalīṃ tadā

उवाच मधुरां वाणीं विस्मिता मुदिता भृशम् । एह्यालि नृपपुत्रेण दानवोऽसौ निपातितः

uvāca madhurāṃ vāṇīṃ vismitā muditā bhṛśam | ehyāli nṛpaputreṇa dānavo'sau nipātitaḥ

एकवीरेण धीरेण युद्धं कृत्वा सुदारुणम् । स्कन्धावारेऽप्यसौ राजा तिष्ठत्यद्य श्रमातुरः

ekavīreṇa dhīreṇa yuddhaṃ kṛtvā sudāruṇam | skandhāvāre'pyasau rājā tiṣṭhatyadya śramāturaḥ

दर्शनं काङ्क्षमाणस्ते श्रुतरूपगुणस्तव । पश्य तं कुटिलापाङ्‌गि मनोभवसमं नृपम्

darśanaṃ kāṅkṣamāṇaste śrutarūpaguṇastava | paśya taṃ kuṭilāpāṅgi manobhavasamaṃ nṛpam

कथिता त्वं मया पूर्वं तस्याग्रे जाह्नवीतटे । पूर्णानुरागः सञ्जातस्तेनासौ विरहातुरः

kathitā tvaṃ mayā pūrvaṃ tasyāgre jāhnavītaṭe | pūrṇānurāgaḥ sañjātastenāsau virahāturaḥ

वाञ्छति त्वां चारुरूपां द्रष्टुं नृपतिनन्दनः । सा तस्या वचनं श्रुत्वा गमनाय मनो दधे

vāñchati tvāṃ cārurūpāṃ draṣṭuṃ nṛpatinandanaḥ | sā tasyā vacanaṃ śrutvā gamanāya mano dadhe

लज्जमाना भृशं भीत्या कौमारं प्राप्तया तया । कथं तस्य मुखं द्रक्ष्ये कुमारी ह्यवशा भृशम्

lajjamānā bhṛśaṃ bhītyā kaumāraṃ prāptayā tayā | kathaṃ tasya mukhaṃ drakṣye kumārī hyavaśā bhṛśam

स मां गृह्णाति कामार्त इति चिन्ताकुला सती । यशोवत्या युता तत्र नरयानस्थिता ययौ

sa māṃ gṛhṇāti kāmārta iti cintākulā satī | yaśovatyā yutā tatra narayānasthitā yayau

स्कन्धावारेऽतिमलिना मलिनाम्बरधारिणी । तामागतां विशालाक्षीं दृष्ट्वा राजसुतोऽब्रवीत्

skandhāvāre'timalinā malināmbaradhāriṇī | tāmāgatāṃ viśālākṣīṃ dṛṣṭvā rājasuto'bravīt

दर्शनं देहि तन्वङ्‌गि तृषिते नयने मम । कामातुरं च तं वीक्ष्य तां च लज्जाभरावृताम्

darśanaṃ dehi tanvaṅgi tṛṣite nayane mama | kāmāturaṃ ca taṃ vīkṣya tāṃ ca lajjābharāvṛtām

नीतिज्ञा शिष्टमार्गज्ञा तमुवाच यशोवती । राजपुत्र पिताप्यस्यास्त्वामेनां दातुमिच्छति

nītijñā śiṣṭamārgajñā tamuvāca yaśovatī | rājaputra pitāpyasyāstvāmenāṃ dātumicchati

एषापि त्वद्वशा नूनं भविता सङ्गमस्तव । कालं प्रतीक्ष्य राजेन्द्र नयैनां पितुरन्तिकम्

eṣāpi tvadvaśā nūnaṃ bhavitā saṅgamastava | kālaṃ pratīkṣya rājendra nayaināṃ piturantikam

स विवाहविधिं कृत्वा दास्यतीति विनिश्चयः । स तस्या वचनं तथ्यं मत्वा सैन्यसमन्वितः

sa vivāhavidhiṃ kṛtvā dāsyatīti viniścayaḥ | sa tasyā vacanaṃ tathyaṃ matvā sainyasamanvitaḥ

समेतः कामिनीभ्यां तु ययौ तत्पितुराश्रमम् । राजपुत्रीं तथायातां श्रुत्वा प्रेमसमन्वितः

sametaḥ kāminībhyāṃ tu yayau tatpiturāśramam | rājaputrīṃ tathāyātāṃ śrutvā premasamanvitaḥ

प्रययौ सम्मुखस्तूर्णं सचिवैः परिवेष्टितः । बहुभिर्दिवसैर्दृष्टा पुत्री सा मलिनाम्बरा

prayayau sammukhastūrṇaṃ sacivaiḥ pariveṣṭitaḥ | bahubhirdivasairdṛṣṭā putrī sā malināmbarā

यशोवत्या तु वृत्तान्तः कथितो विस्तरात्पुनः । एकवीरं मिलित्वासौ गृहमानीय चादरात्

yaśovatyā tu vṛttāntaḥ kathito vistarātpunaḥ | ekavīraṃ militvāsau gṛhamānīya cādarāt

पुण्येऽह्नि कारयामास विवाहं विधिपूर्वकम् । पारिबर्हं ततो दत्त्वा सम्पूज्य विधिवत्तदा

puṇye'hni kārayāmāsa vivāhaṃ vidhipūrvakam | pāribarhaṃ tato dattvā sampūjya vidhivattadā

पुत्रीं विसर्जयामास यशोवत्या समन्विताम् । एवं विवाहे संवृत्ते रमापुत्रो मुदान्वितः

putrīṃ visarjayāmāsa yaśovatyā samanvitām | evaṃ vivāhe saṃvṛtte ramāputro mudānvitaḥ

गृहं प्राप्य बहून्भोगाम्बुभुजे प्रियया समम् । बभूव तस्यां पुत्रस्तु कृतवीर्याभिधः किल । तत्सुतः कार्तवीर्यस्तु वंशोऽयं कथितो मया

gṛhaṃ prāpya bahūnbhogāmbubhuje priyayā samam | babhūva tasyāṃ putrastu kṛtavīryābhidhaḥ kila | tatsutaḥ kārtavīryastu vaṃśo'yaṃ kathito mayā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे एकवीरैकावल्योर्विवाहवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe ekavīraikāvalyorvivāhavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २४

अम्बिकायाः नियोगात्पुत्रोत्पादनाय गर्भधारणवर्णनम् राजोवाच भगवंस्त्वन्मुखाम्भोजाच्च्युतं दिव्यकथारसम् । न तृप्तिमधिगच्छामि पिबंस्तु सुधया समम्

ambikāyāḥ niyogātputrotpādanāya garbhadhāraṇavarṇanam rājovāca bhagavaṃstvanmukhāmbhojāccyutaṃ divyakathārasam | na tṛptimadhigacchāmi pibaṃstu sudhayā samam

विचित्रमिदमाख्यानं कथितं भवता मम । हैहयानां समुत्पत्तिर्विस्तराद्विस्मयप्रदा

vicitramidamākhyānaṃ kathitaṃ bhavatā mama | haihayānāṃ samutpattirvistarādvismayapradā

परं कौतूहलं मेऽत्र यद्विष्णुः कमलापतिः । देवदेवो जगन्नाथः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः

paraṃ kautūhalaṃ me'tra yadviṣṇuḥ kamalāpatiḥ | devadevo jagannāthaḥ sṛṣṭisthityantakārakaḥ

सोऽप्यश्वभावमापन्नो भगवान्हरिरच्युतः । परतन्त्रः कथं जातः स्वतन्त्रः पुरुषोत्तमः

so'pyaśvabhāvamāpanno bhagavānhariracyutaḥ | paratantraḥ kathaṃ jātaḥ svatantraḥ puruṣottamaḥ

एतन्मे संशयं ब्रह्मञ्छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् । सर्वज्ञस्त्वं मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि वृत्तान्तमद्‌भुतम्

etanme saṃśayaṃ brahmañchettumarhasi sāmpratam | sarvajñastvaṃ muniśreṣṭha brūhi vṛttāntamadbhutam

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सन्देहस्यास्य निर्णयम् । यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदान्मुनिसत्तमात्

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi sandehasyāsya nirṇayam | yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ nāradānmunisattamāt

ब्रह्मणो मानसः पुत्रो नारदो नाम तापसः । सर्वज्ञः सर्वगः शान्तः सर्वलोकप्रियः कविः

brahmaṇo mānasaḥ putro nārado nāma tāpasaḥ | sarvajñaḥ sarvagaḥ śāntaḥ sarvalokapriyaḥ kaviḥ

स चैकदा मुनिश्रेष्ठो विचरन्पृथिवीमिमाम् । वादयन्महतीं वीणां स्वरतानसमन्विताम्

sa caikadā muniśreṣṭho vicaranpṛthivīmimām | vādayanmahatīṃ vīṇāṃ svaratānasamanvitām

बृहद्‌रथन्तरादीनां साम्नां भेदाननेकशः । गायन्गायत्रममृतं सम्प्राप्तोऽथ ममाश्रमम्

bṛhadrathantarādīnāṃ sāmnāṃ bhedānanekaśaḥ | gāyangāyatramamṛtaṃ samprāpto'tha mamāśramam

शम्याप्रासं महातीर्थं सरस्वत्याः सुपावनम् । निवासं मुनिमुख्यानां शर्मदं ज्ञानदं तथा

śamyāprāsaṃ mahātīrthaṃ sarasvatyāḥ supāvanam | nivāsaṃ munimukhyānāṃ śarmadaṃ jñānadaṃ tathā

तमागतमहं प्रेक्ष्य ब्रह्मपुत्रं महाद्युतिम् । अभ्युत्थानादिकं सर्वं कृतवानर्चनादिकम्

tamāgatamahaṃ prekṣya brahmaputraṃ mahādyutim | abhyutthānādikaṃ sarvaṃ kṛtavānarcanādikam

अर्घ्यपाद्यविधिं कृत्वा तस्यासनस्थितस्य च । उपविष्टः समीपेऽहं मुनेरमिततेजसः

arghyapādyavidhiṃ kṛtvā tasyāsanasthitasya ca | upaviṣṭaḥ samīpe'haṃ muneramitatejasaḥ

दृष्ट्वा विश्रमिणं शान्तं नारदं ज्ञानपारदम् । तमपृच्छमहं राजन् यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना

dṛṣṭvā viśramiṇaṃ śāntaṃ nāradaṃ jñānapāradam | tamapṛcchamahaṃ rājan yatpṛṣṭo'haṃ tvayādhunā

असारेऽस्मिंस्तु संसारे प्राणिनां किं सुखं मुने । न पश्यामि विनिश्चित्य कदाचित्कुत्रचित्‌क्वचित्

asāre'smiṃstu saṃsāre prāṇināṃ kiṃ sukhaṃ mune | na paśyāmi viniścitya kadācitkutracitkvacit

द्वीपे जातो जनन्याहं संत्यक्तस्तत्क्षणादपि । अनाश्रयो वने वृद्धिं प्राप्तः कर्मानुसारतः

dvīpe jāto jananyāhaṃ saṃtyaktastatkṣaṇādapi | anāśrayo vane vṛddhiṃ prāptaḥ karmānusārataḥ

तपस्तप्तं मया चोग्रं पर्वते बहुवार्षिकम् । पुत्रकामेन देवर्षे शङ्करः समुपासितः

tapastaptaṃ mayā cograṃ parvate bahuvārṣikam | putrakāmena devarṣe śaṅkaraḥ samupāsitaḥ

ततो मया शुकः प्राप्तः पुत्रो ज्ञानवतां वरः । पाठितस्तु मया सम्यग्वेदानां सार आदितः

tato mayā śukaḥ prāptaḥ putro jñānavatāṃ varaḥ | pāṭhitastu mayā samyagvedānāṃ sāra āditaḥ

स त्यक्त्वा मां गतः क्वापि रुदन्तं विरहातुरम् । लोकाल्लोकान्तरं साधो वचनात्तव बोधितः

sa tyaktvā māṃ gataḥ kvāpi rudantaṃ virahāturam | lokāllokāntaraṃ sādho vacanāttava bodhitaḥ

ततोऽहं पुत्रसन्तप्तस्त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् । मातरं मनसा कृत्वा सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलम्

tato'haṃ putrasantaptastyaktvā meruṃ mahāgirim | mātaraṃ manasā kṛtvā samprāptaḥ kurujāṅgalam

पुत्रस्नेहादतितरां कृशाङ्गः शोकसंयुतः । जानन्मिथ्येति संसारं मायापाशनियन्त्रितः

putrasnehādatitarāṃ kṛśāṅgaḥ śokasaṃyutaḥ | jānanmithyeti saṃsāraṃ māyāpāśaniyantritaḥ

ततो राज्ञा वृतां ज्ञात्वा मातरं वासवीं शुभाम् । स्थितोऽत्रैवाश्रमं कृत्वा सरस्वत्यास्तटे शुभे

tato rājñā vṛtāṃ jñātvā mātaraṃ vāsavīṃ śubhām | sthito'traivāśramaṃ kṛtvā sarasvatyāstaṭe śubhe

शन्तनुः स्वर्गतिं प्राप्तो विधुरा जननी स्थिता । पुत्रद्वययुता साध्वी भीष्मेण प्रतिपालिता

śantanuḥ svargatiṃ prāpto vidhurā jananī sthitā | putradvayayutā sādhvī bhīṣmeṇa pratipālitā

चित्राङ्गदः कृतो राजा गङ्गापुत्रेण धीमता । कालेन सोऽपि मे भ्राता मृतः कामसमद्युतिः

citrāṅgadaḥ kṛto rājā gaṅgāputreṇa dhīmatā | kālena so'pi me bhrātā mṛtaḥ kāmasamadyutiḥ

ततः सत्यवती माता निमग्ना शोकसागरे । चित्राङ्गदं मृतं पुत्रं रुरोद भृशमातुरा

tataḥ satyavatī mātā nimagnā śokasāgare | citrāṅgadaṃ mṛtaṃ putraṃ ruroda bhṛśamāturā

सम्प्राप्तोऽहं महाभाग ज्ञात्वा तां दुःखितां सतीम् । आश्वासिता मयात्यर्थं भीष्मेण च महात्मना

samprāpto'haṃ mahābhāga jñātvā tāṃ duḥkhitāṃ satīm | āśvāsitā mayātyarthaṃ bhīṣmeṇa ca mahātmanā

विचित्रवीर्यस्त्वपरो वीर्यवान्पृथिवीपतिः । कृतो भीष्मेण भ्राता वै स्त्रीराज्यविमुखेन ह

vicitravīryastvaparo vīryavānpṛthivīpatiḥ | kṛto bhīṣmeṇa bhrātā vai strīrājyavimukhena ha

काशिराजसुते रम्ये विजित्य पृथिवीपतीन् । भीष्मेणानीय स्वबलात्कन्यके द्वे समर्पिते

kāśirājasute ramye vijitya pṛthivīpatīn | bhīṣmeṇānīya svabalātkanyake dve samarpite

सत्यवत्यै शुभे काले विवाहः परिकल्पितः । भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य तदाहं सुखितोऽभवम्

satyavatyai śubhe kāle vivāhaḥ parikalpitaḥ | bhrāturvicitravīryasya tadāhaṃ sukhito'bhavam

पुनः सोऽपि मृतो भ्राता यक्ष्मणा पीडितो भृशम् । अनपत्यो युवा धन्वी माता मे दुःखिताभवत्

punaḥ so'pi mṛto bhrātā yakṣmaṇā pīḍito bhṛśam | anapatyo yuvā dhanvī mātā me duḥkhitābhavat

काशिराजसुते द्वे तु मृतं दृष्ट्वा पतिं तदा । पतिव्रताधर्मपरे भगिन्यौ सम्बभूवतुः

kāśirājasute dve tu mṛtaṃ dṛṣṭvā patiṃ tadā | pativratādharmapare bhaginyau sambabhūvatuḥ

ते ऊचतुः सतीं श्वश्रूं रुदतीं भृशदुःखिताम् । पतिना सहगामिन्यौ भविष्यावो हुताशने

te ūcatuḥ satīṃ śvaśrūṃ rudatīṃ bhṛśaduḥkhitām | patinā sahagāminyau bhaviṣyāvo hutāśane

पुत्रेण सह ते श्वश्रु स्वर्गे गत्वाथ नन्दने । सुखेन विहरिष्यावः पतिना सह संयुते

putreṇa saha te śvaśru svarge gatvātha nandane | sukhena vihariṣyāvaḥ patinā saha saṃyute

निवारिते तदा मात्रा वध्वौ तस्मान्महोद्यमात् । स्नेहभावं समाश्रित्य भीष्मस्य वचनात्तदा

nivārite tadā mātrā vadhvau tasmānmahodyamāt | snehabhāvaṃ samāśritya bhīṣmasya vacanāttadā

गाङ्गेयेन च मात्रा मे सम्मन्त्र्य च परस्परम् । कृत्वौर्ध्वदैहिकं सर्वं संस्मृतोऽहं गजाह्वये

gāṅgeyena ca mātrā me sammantrya ca parasparam | kṛtvaurdhvadaihikaṃ sarvaṃ saṃsmṛto'haṃ gajāhvaye

स्मृतमात्रस्तु मात्रा वै ज्ञात्वा भावं मनोगतम् । तरसैवागतश्चाहं नगरं नागसाह्वयम्

smṛtamātrastu mātrā vai jñātvā bhāvaṃ manogatam | tarasaivāgataścāhaṃ nagaraṃ nāgasāhvayam

प्रणम्य मातरं मूर्ध्ना संस्थितोऽथ कृताञ्जलिः । तामब्रवं सुतप्ताङ्गीं पुत्रशोकेन कर्शिताम्

praṇamya mātaraṃ mūrdhnā saṃsthito'tha kṛtāñjaliḥ | tāmabravaṃ sutaptāṅgīṃ putraśokena karśitām

मातस्त्वया किमाहूतो मनसाहं तपस्विनि । आज्ञापय महत्कार्ये दासोऽस्मि करवाणि किम्

mātastvayā kimāhūto manasāhaṃ tapasvini | ājñāpaya mahatkārye dāso'smi karavāṇi kim

त्वं मे तीर्थं परं मातर्देवश्च प्रथितः परः । आगतश्चिन्तितश्चात्र ब्रूहि कृत्यं तव प्रियम्

tvaṃ me tīrthaṃ paraṃ mātardevaśca prathitaḥ paraḥ | āgataścintitaścātra brūhi kṛtyaṃ tava priyam

व्यास उवाच इत्युक्त्वाहं स्थितस्तत्र मातुरग्रे यदा मुने । तदा सा मामुवाचेदं पश्यन्ती भीष्ममन्तिके

vyāsa uvāca ityuktvāhaṃ sthitastatra māturagre yadā mune | tadā sā māmuvācedaṃ paśyantī bhīṣmamantike

पुत्र तेऽद्य मृतो भ्राता पीडितो राजयक्ष्मणा । तेनाहं दुःखिता जाता वंशच्छेदभयादिह

putra te'dya mṛto bhrātā pīḍito rājayakṣmaṇā | tenāhaṃ duḥkhitā jātā vaṃśacchedabhayādiha

तस्मात्त्वमद्य मेधाविन् मयाहूतः समाधिना । गाङ्गेयस्य मतेनात्र पाराशर्यार्थसिद्धये

tasmāttvamadya medhāvin mayāhūtaḥ samādhinā | gāṅgeyasya matenātra pārāśaryārthasiddhaye

कुलं स्थापय नष्टं त्वं शन्तनोर्नामकारणात् । रक्ष मां दुःखतः कृष्ण वंशच्छेदोद्‌भवाद्‌द्रुतम्

kulaṃ sthāpaya naṣṭaṃ tvaṃ śantanornāmakāraṇāt | rakṣa māṃ duḥkhataḥ kṛṣṇa vaṃśacchedodbhavāddrutam

काशिराजसुते भार्ये भ्रातुस्तव यवीयसः । साधोर्विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनभूषिते

kāśirājasute bhārye bhrātustava yavīyasaḥ | sādhorvicitravīryasya rūpayauvanabhūṣite

ताभ्यां सङ्गम्य मेधाविन् पुत्रोत्पादनकं कुरु । रक्षस्व भारतं वंशं नात्र दोषोऽस्ति कर्हिचित्

tābhyāṃ saṅgamya medhāvin putrotpādanakaṃ kuru | rakṣasva bhārataṃ vaṃśaṃ nātra doṣo'sti karhicit

व्यास उवाच इति मातुर्वचः श्रुत्वा जातश्चिन्तातुरो ह्यहम् । लज्जयाऽऽकुलचित्तस्तामब्रवं विनयानतः

vyāsa uvāca iti māturvacaḥ śrutvā jātaścintāturo hyaham | lajjayā''kulacittastāmabravaṃ vinayānataḥ

मातः पापाधिकं कर्म परदाराभिमर्शनम् । ज्ञात्वा धर्मपथं सम्यक्करोमि कथमादरात्

mātaḥ pāpādhikaṃ karma paradārābhimarśanam | jñātvā dharmapathaṃ samyakkaromi kathamādarāt

तथा यवीयसो भ्रातुर्वधूः कन्या प्रकीर्तिता । व्यभिचारं कथं कुर्यामधीत्य निगमानहम्

tathā yavīyaso bhrāturvadhūḥ kanyā prakīrtitā | vyabhicāraṃ kathaṃ kuryāmadhītya nigamānaham

अन्यायेन न कर्तव्यं सर्वथा कुलरक्षणम् । न तरन्ति हि संसारात्पितरः पापकारिणः

anyāyena na kartavyaṃ sarvathā kularakṣaṇam | na taranti hi saṃsārātpitaraḥ pāpakāriṇaḥ

लोकानामुपदेष्टा यः पुराणानां प्रवर्तकः । स कथं कुत्सितं कर्म ज्ञात्वा कुर्यान्महाद्‌भुतम्

lokānāmupadeṣṭā yaḥ purāṇānāṃ pravartakaḥ | sa kathaṃ kutsitaṃ karma jñātvā kuryānmahādbhutam

पुनरुक्तो ह्यहं मात्रा रुदत्या भृशमन्तिके । पुत्रशोकातितप्ता या वंशरक्षणकाम्यया

punarukto hyahaṃ mātrā rudatyā bhṛśamantike | putraśokātitaptā yā vaṃśarakṣaṇakāmyayā

पाराशर्य न ते दोषो वचनान्मम पुत्रक । गुरूणां वचनं तथ्यं सदोषमपि मानवैः

pārāśarya na te doṣo vacanānmama putraka | gurūṇāṃ vacanaṃ tathyaṃ sadoṣamapi mānavaiḥ

कर्तव्यमविचार्यैव शिष्टाचारप्रमाणतः । वचनं कुरु मे पुत्र न ते दोषोऽस्ति मानद

kartavyamavicāryaiva śiṣṭācārapramāṇataḥ | vacanaṃ kuru me putra na te doṣo'sti mānada

पुत्रस्य जननं कृत्वा सुखिनी कुरु मातरम् । विशेषेण तु सन्तप्तां मग्नां शोकार्णवे सुत

putrasya jananaṃ kṛtvā sukhinī kuru mātaram | viśeṣeṇa tu santaptāṃ magnāṃ śokārṇave suta

इति तां ब्रुवतीं श्रुत्वा तदा सुरनदीसुतः । मामुवाच विशेषज्ञः सूक्ष्मधर्मस्य निर्णये

iti tāṃ bruvatīṃ śrutvā tadā suranadīsutaḥ | māmuvāca viśeṣajñaḥ sūkṣmadharmasya nirṇaye

द्वैपायन विचारोऽत्र न कर्तव्यस्त्वयानघ । मातुर्वचनमादाय विहरस्व यथासुखम्

dvaipāyana vicāro'tra na kartavyastvayānagha | māturvacanamādāya viharasva yathāsukham

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा मातुश्च प्रार्थनं तथा । निःशङ्कोऽहं तदा जातः कार्ये तस्मिञ्जुगुप्सिते

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā mātuśca prārthanaṃ tathā | niḥśaṅko'haṃ tadā jātaḥ kārye tasmiñjugupsite

अम्बिकायां प्रवृत्तोऽहमृतुमत्यां मुदा निशि । मयि विमनसायां तु तापसे कुत्सिते भृशम्

ambikāyāṃ pravṛtto'hamṛtumatyāṃ mudā niśi | mayi vimanasāyāṃ tu tāpase kutsite bhṛśam

शप्ता मया सा सुश्रोणी प्रसङ्गे प्रथमे तदा । अन्धस्ते भविता पुत्रो यतो नेत्रे निमीलिते

śaptā mayā sā suśroṇī prasaṅge prathame tadā | andhaste bhavitā putro yato netre nimīlite

द्वितीयेऽह्नि मुनिश्रेष्ठ पृष्टो मात्रा रहः पुनः । भविष्यति सुतः पुत्र काशिराजसुतोदरे

dvitīye'hni muniśreṣṭha pṛṣṭo mātrā rahaḥ punaḥ | bhaviṣyati sutaḥ putra kāśirājasutodare

मयोक्ता जननी तत्र व्रीडानम्रमुखेन ह । विनेत्रो भविता पुत्रो मातः शापान्ममैव हि

mayoktā jananī tatra vrīḍānamramukhena ha | vinetro bhavitā putro mātaḥ śāpānmamaiva hi

तया निर्भर्त्सितस्तत्र कठोरवचसा मुने । कथं पुत्र त्वया शप्ता पुत्रस्तेऽन्धो भविष्यति

tayā nirbhartsitastatra kaṭhoravacasā mune | kathaṃ putra tvayā śaptā putraste'ndho bhaviṣyati

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे अम्बिकायां नियोगात्पुत्रोत्पादनाय गर्भधारणवर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe ambikāyāṃ niyogātputrotpādanāya garbhadhāraṇavarṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २५

व्यासस्वकीयमोहवर्णनम् व्यास उवाच वासवी चकिता जाता श्रुत्वा मे वाक्यमीदृशम् । दाशेयी मामुवाचेदं पुत्रार्थे भृशमातुरा

vyāsasvakīyamohavarṇanam vyāsa uvāca vāsavī cakitā jātā śrutvā me vākyamīdṛśam | dāśeyī māmuvācedaṃ putrārthe bhṛśamāturā

अम्बालिका वधूर्धन्या काशिराजसुता सुत । भार्या विचित्रवीर्यस्य विधवा शोकसंयुता

ambālikā vadhūrdhanyā kāśirājasutā suta | bhāryā vicitravīryasya vidhavā śokasaṃyutā

सर्वलक्षणसम्पन्ना रूपयौवनशालिनी । तस्यां जनय सङ्गं त्वं कृत्वा पुत्रं सुसम्मतम्

sarvalakṣaṇasampannā rūpayauvanaśālinī | tasyāṃ janaya saṅgaṃ tvaṃ kṛtvā putraṃ susammatam

नान्धो राजाधिकारी स्यात्तस्मात्पुत्र मनोहरम् । उत्पादय राजपुत्र्यां वचनान्मम मानद

nāndho rājādhikārī syāttasmātputra manoharam | utpādaya rājaputryāṃ vacanānmama mānada

इत्युक्तोऽहं तदा मात्रा स्थितस्तत्र गजाह्वये । यावदृतुमती जाता काशिराजसुता मुने

ityukto'haṃ tadā mātrā sthitastatra gajāhvaye | yāvadṛtumatī jātā kāśirājasutā mune

एकान्ते शयनागारे प्राप्ता सा मम सन्निधौ । लज्जमाना सुकेशान्ता स्वश्वश्रूवचनात्तदा

ekānte śayanāgāre prāptā sā mama sannidhau | lajjamānā sukeśāntā svaśvaśrūvacanāttadā

दृष्ट्वा मां जटिलं दान्तं तापसं रसवर्जितम् । सा स्वेदवदना जाता पाण्डुरा विमना भृशम्

dṛṣṭvā māṃ jaṭilaṃ dāntaṃ tāpasaṃ rasavarjitam | sā svedavadanā jātā pāṇḍurā vimanā bhṛśam

कुपितोऽहं तदा दृष्ट्वा कामिनीं निशि सङ्गताम् । वेपमानां स्थितां पार्श्वे ह्यब्रवं तामहं रुषा

kupito'haṃ tadā dṛṣṭvā kāminīṃ niśi saṅgatām | vepamānāṃ sthitāṃ pārśve hyabravaṃ tāmahaṃ ruṣā

दृष्ट्वा मां यदि गर्वेण पाण्डुवर्णा समावृता । अतस्ते तनयः पाण्डुर्भविष्यति सुमध्यमे

dṛṣṭvā māṃ yadi garveṇa pāṇḍuvarṇā samāvṛtā | ataste tanayaḥ pāṇḍurbhaviṣyati sumadhyame

इत्युक्त्वा निशि तत्रैव स्थितोऽम्बालिकया युतः । भुक्त्वा तां निशि निर्यातः स्थानमापृच्छ्य मातरम्

ityuktvā niśi tatraiva sthito'mbālikayā yutaḥ | bhuktvā tāṃ niśi niryātaḥ sthānamāpṛcchya mātaram

ततस्ताभ्यां सुतौ काले प्रसूतावन्धपाण्डुरौ । धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च प्रथितौ सम्बभूवतुः

tatastābhyāṃ sutau kāle prasūtāvandhapāṇḍurau | dhṛtarāṣṭraśca pāṇḍuśca prathitau sambabhūvatuḥ

माता मे विमना जाता तादृशौ वीक्ष्य तौ सुतौ । ततः संवत्सरस्यान्ते मामाहूय तदाब्रवीत्

mātā me vimanā jātā tādṛśau vīkṣya tau sutau | tataḥ saṃvatsarasyānte māmāhūya tadābravīt

द्वैपायन सुतौ जातौ राज्ययोग्यौ न तादृशौ । अन्यं मनोहरं पुत्रं समुत्पादय मे प्रियम्

dvaipāyana sutau jātau rājyayogyau na tādṛśau | anyaṃ manoharaṃ putraṃ samutpādaya me priyam

तथेति सा मया प्रोक्ता मुदिता जननी तदा । अम्बिकां प्रार्थयामास सुतार्थे काल आगते

tatheti sā mayā proktā muditā jananī tadā | ambikāṃ prārthayāmāsa sutārthe kāla āgate

पुत्रि व्यासं समालिङ्ग्य पुत्रमुत्पादयाद्‌भुतम् । कुरुवंशस्य कर्तारं राज्ययोग्यं वरानने

putri vyāsaṃ samāliṅgya putramutpādayādbhutam | kuruvaṃśasya kartāraṃ rājyayogyaṃ varānane

वधूर्लज्जान्विता किञ्चिन्नोवाच वचनं तदा । गतोऽहं शयनागारे मातुस्तद्वचनान्निशि

vadhūrlajjānvitā kiñcinnovāca vacanaṃ tadā | gato'haṃ śayanāgāre mātustadvacanānniśi

दासी विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनसंयुता । प्रेषिताम्बिकया त्वत्र विचित्राभरणाम्बरा

dāsī vicitravīryasya rūpayauvanasaṃyutā | preṣitāmbikayā tvatra vicitrābharaṇāmbarā

चन्दनारक्तदेहा सा पुष्पमालाविभूषिता । आयाता हावसंयुक्ता सुकेशी हंसगामिनी

candanāraktadehā sā puṣpamālāvibhūṣitā | āyātā hāvasaṃyuktā sukeśī haṃsagāminī

पर्यङ्के मां समावेश्य संस्थिता प्रेमसंयुता । प्रसन्नोऽहं तदा तस्या विलासेनाभवं मुने

paryaṅke māṃ samāveśya saṃsthitā premasaṃyutā | prasanno'haṃ tadā tasyā vilāsenābhavaṃ mune

रात्रौ संक्रीडितं प्रेम्णा तया सह मया भृशम् । वरो दत्तः पुनस्तस्यै प्रसन्नेन तु नारद

rātrau saṃkrīḍitaṃ premṇā tayā saha mayā bhṛśam | varo dattaḥ punastasyai prasannena tu nārada

सुभगे भविता पुत्रः सर्वलक्षणसंयुतः । सुरूपः सर्वधर्मज्ञः सत्यवादी शमे रतः

subhage bhavitā putraḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ | surūpaḥ sarvadharmajñaḥ satyavādī śame rataḥ

स तदा विदुरो जातस्त्रयः पुत्रा मयाभवन् । माया वृद्धिं गता साधो परक्षेत्रोद्‌भवे मम

sa tadā viduro jātastrayaḥ putrā mayābhavan | māyā vṛddhiṃ gatā sādho parakṣetrodbhave mama

विस्मृतः शुकसम्बन्धी विरहः शोककारणम् । दृष्ट्वा त्रीन्स्वसुतान्कामं बलिनो वीर्यसम्मतान्

vismṛtaḥ śukasambandhī virahaḥ śokakāraṇam | dṛṣṭvā trīnsvasutānkāmaṃ balino vīryasammatān

माया बलवती ब्रह्मन् दुस्त्यजा ह्यकृतात्मभिः । अरूपा च निरालम्बा ज्ञानिनामपि मोहिनी

māyā balavatī brahman dustyajā hyakṛtātmabhiḥ | arūpā ca nirālambā jñānināmapi mohinī

मातरि स्नेहसम्बद्धं तथा पुत्रेषु संवृतम् । न मे चित्तं वने शान्तिमगान्मुनिवरोत्तम

mātari snehasambaddhaṃ tathā putreṣu saṃvṛtam | na me cittaṃ vane śāntimagānmunivarottama

दोलारूढं मनो जातं कदाचिद्धस्तिनापुरे । पुनः सरस्वतीतीरे न चैकत्र व्यवस्थितिः

dolārūḍhaṃ mano jātaṃ kadāciddhastināpure | punaḥ sarasvatītīre na caikatra vyavasthitiḥ

कदाचिच्चिन्तयन् ज्ञानं मानसे प्रतिभाति वै । केऽमी पुत्राः क्व मोहोऽयं न श्राद्धार्हा मृतस्य मे

kadāciccintayan jñānaṃ mānase pratibhāti vai | ke'mī putrāḥ kva moho'yaṃ na śrāddhārhā mṛtasya me

व्यभिचारोद्‌भवाः किं मे सुखदाः स्युः सुताः किल । माया बलवती मोहं वितनोति हि मानसे

vyabhicārodbhavāḥ kiṃ me sukhadāḥ syuḥ sutāḥ kila | māyā balavatī mohaṃ vitanoti hi mānase

जानन्मोहान्धकूपेऽस्मिन्पतितोऽहं मृषा मुने । इत्यकुर्वं रहस्तापं कदाचित्स्सुसमाहितः

jānanmohāndhakūpe'sminpatito'haṃ mṛṣā mune | ityakurvaṃ rahastāpaṃ kadācitssusamāhitaḥ

राज्यं प्राप ततः पाण्डुर्बलवान्भीष्मसम्मतः । तदा मम मनो जातं प्रसन्नं सुतकारणात्

rājyaṃ prāpa tataḥ pāṇḍurbalavānbhīṣmasammataḥ | tadā mama mano jātaṃ prasannaṃ sutakāraṇāt

कुन्ती माद्री सुरूपे द्वे भार्ये तस्य बभूवतुः । शूरसेनसुता कुन्ती मद्रराजसुतापरा

kuntī mādrī surūpe dve bhārye tasya babhūvatuḥ | śūrasenasutā kuntī madrarājasutāparā

स शापं द्विजतः प्राप्य कामिनीद्वयसंयुतः । पाण्डुर्निर्वेदमापन्नस्त्यक्त्वा राज्यं वनं गतः

sa śāpaṃ dvijataḥ prāpya kāminīdvayasaṃyutaḥ | pāṇḍurnirvedamāpannastyaktvā rājyaṃ vanaṃ gataḥ

तदा मामाविशच्छोकः श्रुत्वा पुत्रं वने स्थितम् । गतोऽहं तत्र यत्रासौ भार्याभ्यां सह संस्थितः

tadā māmāviśacchokaḥ śrutvā putraṃ vane sthitam | gato'haṃ tatra yatrāsau bhāryābhyāṃ saha saṃsthitaḥ

तमाश्वास्य वने पाण्डुं पुनः प्राप्तो गजाह्वये । धृतराष्ट्रं समाभाष्य ह्यगमं ब्रह्मजातटे

tamāśvāsya vane pāṇḍuṃ punaḥ prāpto gajāhvaye | dhṛtarāṣṭraṃ samābhāṣya hyagamaṃ brahmajātaṭe

क्षेत्रजान्पञ्चपुत्रान्स समुत्पाद्य वनाश्रमे । धर्मतो वायुतः शक्रादश्विभ्यां पञ्च पाण्डवान्

kṣetrajānpañcaputrānsa samutpādya vanāśrame | dharmato vāyutaḥ śakrādaśvibhyāṃ pañca pāṇḍavān

युधिष्ठिरो भीमसेनस्तथैवार्जुन इत्यपि । कुन्तीपुत्राः समाख्याता धर्मानिलसुरेशजाः

yudhiṣṭhiro bhīmasenastathaivārjuna ityapi | kuntīputrāḥ samākhyātā dharmānilasureśajāḥ

नकुलः सहदेवश्च मद्रराजसुतासुतौ । कदाचित्तु रहो माद्रीं समालिङ्ग्य महीपतिः

nakulaḥ sahadevaśca madrarājasutāsutau | kadācittu raho mādrīṃ samāliṅgya mahīpatiḥ

मृतः शापात्तु मुनिभिः संस्कृतो हुतभुङ्‌मुखे । माद्री तत्र सती भूत्वा प्रविष्टा पतिना सह

mṛtaḥ śāpāttu munibhiḥ saṃskṛto hutabhuṅmukhe | mādrī tatra satī bhūtvā praviṣṭā patinā saha

स्थिता पुत्रयुता कुन्ती ज्वलिते जातवेदसि । मुनयः सुतसंयुक्तां शूरसेनसुतां तदा

sthitā putrayutā kuntī jvalite jātavedasi | munayaḥ sutasaṃyuktāṃ śūrasenasutāṃ tadā

दुःखितां पतिहीनां तामानिन्युर्गजसाह्वये । समर्पिताथ भीष्माय विदुराय महात्मने

duḥkhitāṃ patihīnāṃ tāmāninyurgajasāhvaye | samarpitātha bhīṣmāya vidurāya mahātmane

श्रुत्वाहं सुखदुःखाभ्यां पीडितस्तु परात्मभिः । भीष्मेण पालिताः पुत्राः पाण्डोरिति विचिन्त्य ते

śrutvāhaṃ sukhaduḥkhābhyāṃ pīḍitastu parātmabhiḥ | bhīṣmeṇa pālitāḥ putrāḥ pāṇḍoriti vicintya te

विदुरेण तथा प्रीत्या धृतराष्ट्रेण धीमता । दुर्योधनादयस्तस्य पुत्रा ये क्रूरमानसाः

vidureṇa tathā prītyā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā | duryodhanādayastasya putrā ye krūramānasāḥ

एकत्र स्थितिमापन्ना विरोधं चकुरद्‌भुतम् । द्रोणाचार्यस्तु सम्माप्तस्तत्र भीष्मेण मानितः

ekatra sthitimāpannā virodhaṃ cakuradbhutam | droṇācāryastu sammāptastatra bhīṣmeṇa mānitaḥ

अध्यापनाय पुत्राणां पुरे तस्मिन्निवासितः । कर्णः कुन्त्या परित्यक्तो जातमात्रः शिशुर्यदा

adhyāpanāya putrāṇāṃ pure tasminnivāsitaḥ | karṇaḥ kuntyā parityakto jātamātraḥ śiśuryadā

सूतेन पालितो नद्यां प्रान्तश्चाधिरथेन ह । दुर्योधनप्रियश्चाभूत्कर्णः शूरतमस्तथा

sūtena pālito nadyāṃ prāntaścādhirathena ha | duryodhanapriyaścābhūtkarṇaḥ śūratamastathā

परस्परं विरोधोऽभूद्‌भीमदुर्योधनादिषु । धृतराष्ट्रस्तु सञ्चिन्त्य क्लेशं पुत्रेषु तेषु च

parasparaṃ virodho'bhūdbhīmaduryodhanādiṣu | dhṛtarāṣṭrastu sañcintya kleśaṃ putreṣu teṣu ca

निवासं कल्पयामास पाण्डवानां महात्मनाम् । विरोधशमनायैव नगरे वारणावते

nivāsaṃ kalpayāmāsa pāṇḍavānāṃ mahātmanām | virodhaśamanāyaiva nagare vāraṇāvate

दुर्योधनेन तत्रैव द्रोहाज्जतुगृहाणि वै । कारितानि च दिव्यानि प्रेष्य मित्रं पुरोचनम्

duryodhanena tatraiva drohājjatugṛhāṇi vai | kāritāni ca divyāni preṣya mitraṃ purocanam

श्रुत्वा जतुगृहे दग्धान्पाण्डवान्पृथया युतान् । पौत्रभावान्मुनिश्रेष्ठ मग्नोऽहं व्यसनार्णवे

śrutvā jatugṛhe dagdhānpāṇḍavānpṛthayā yutān | pautrabhāvānmuniśreṣṭha magno'haṃ vyasanārṇave

शोकातुरो भृशं शून्ये वने पश्यन्नहर्निशम् । दृष्टा मयैकचक्रायां पाण्डवा दुःखकर्शिताः

śokāturo bhṛśaṃ śūnye vane paśyannaharniśam | dṛṣṭā mayaikacakrāyāṃ pāṇḍavā duḥkhakarśitāḥ

ततस्तुष्टमनाश्चाहं जातः पार्थान्विलोक्य च । प्रेरितास्ते मया तूर्णं द्रुपदस्य पुरं प्रति

tatastuṣṭamanāścāhaṃ jātaḥ pārthānvilokya ca | preritāste mayā tūrṇaṃ drupadasya puraṃ prati

ते गतास्तत्र दुःखार्ता विप्रवेषधराः कृशाः । मृगचर्मपरीधानाः सभायां संस्थितास्तदा

te gatāstatra duḥkhārtā vipraveṣadharāḥ kṛśāḥ | mṛgacarmaparīdhānāḥ sabhāyāṃ saṃsthitāstadā

कृत्वा पराक्रमं जिष्णुः स जित्वा द्रुपदात्मजाम् । चक्रुर्विवाहं मानिन्या पञ्चैव मातृवाक्यतः

kṛtvā parākramaṃ jiṣṇuḥ sa jitvā drupadātmajām | cakrurvivāhaṃ māninyā pañcaiva mātṛvākyataḥ

दृष्ट्वा विवाहं तेषां तु मुदितोऽहं भृशं तदा । ततो नागाह्वये प्राप्ताः पाञ्चालीसहिता मुने

dṛṣṭvā vivāhaṃ teṣāṃ tu mudito'haṃ bhṛśaṃ tadā | tato nāgāhvaye prāptāḥ pāñcālīsahitā mune

निवासं खाण्डवप्रस्थं धृतराष्ट्रेण कल्पितम् । पाण्डवानां द्विजश्रेष्ठ वसुदेवसुतेन वै

nivāsaṃ khāṇḍavaprasthaṃ dhṛtarāṣṭreṇa kalpitam | pāṇḍavānāṃ dvijaśreṣṭha vasudevasutena vai

तर्पितः पावकस्तत्र विष्णुना सह जिष्णुना । राजसूयः कृतो यज्ञस्तदाहं मुदितोऽभवम्

tarpitaḥ pāvakastatra viṣṇunā saha jiṣṇunā | rājasūyaḥ kṛto yajñastadāhaṃ mudito'bhavam

दृष्ट्वाथ विभवं तेषां तथा मयकृतां सभाम् । दुर्योधनोऽतिसन्तप्तो दुरोदरमथाकरोत्

dṛṣṭvātha vibhavaṃ teṣāṃ tathā mayakṛtāṃ sabhām | duryodhano'tisantapto durodaramathākarot

दुर्द्यूतवेदी शकुनिरनक्षज्ञश्च धर्मजः । हृतं राज्यं धनं सर्वं याज्ञसेनी च क्लेशिता

durdyūtavedī śakuniranakṣajñaśca dharmajaḥ | hṛtaṃ rājyaṃ dhanaṃ sarvaṃ yājñasenī ca kleśitā

वने द्वादश वर्षाणि पाण्डवास्ते विवासिताः । पाञ्चालीसहितास्तेन दुःखं मे जनितं भृशम्

vane dvādaśa varṣāṇi pāṇḍavāste vivāsitāḥ | pāñcālīsahitāstena duḥkhaṃ me janitaṃ bhṛśam

एवं नारद संसारे सुखदुःखात्मके भृशम् । निमग्नोऽहं भ्रमेणैव जानन् धर्मं सनातनम्

evaṃ nārada saṃsāre sukhaduḥkhātmake bhṛśam | nimagno'haṃ bhrameṇaiva jānan dharmaṃ sanātanam

कोऽहं कस्य सुतास्तेऽमी का माता किं सुखं पुनः । येन मे हृदयं मोहाद्‌भ्रमतीति दिवानिशम्

ko'haṃ kasya sutāste'mī kā mātā kiṃ sukhaṃ punaḥ | yena me hṛdayaṃ mohādbhramatīti divāniśam

किं करोमि क्व गच्छामि सन्तोषो नाधिगच्छति । दोलारूढं मनो मेऽत्र चञ्चलं न स्थिरं भवेत्

kiṃ karomi kva gacchāmi santoṣo nādhigacchati | dolārūḍhaṃ mano me'tra cañcalaṃ na sthiraṃ bhavet

सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ सन्देहं मे निवर्तय । तथा कुरु यथाहं स्यां सुखितो विगतज्वरः

sarvajño'si muniśreṣṭha sandehaṃ me nivartaya | tathā kuru yathāhaṃ syāṃ sukhito vigatajvaraḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे व्यासस्वकीयमोहवर्णनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe vyāsasvakīyamohavarṇanaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २६

दमयन्तीविवाहप्रस्ताववर्णनम् व्यास उवाच इति मे वचनं श्रुत्वा नारदः परमार्थवित् । मामाह च स्मितं कृत्वा पृच्छन्तं मोहकारणम्

damayantīvivāhaprastāvavarṇanam vyāsa uvāca iti me vacanaṃ śrutvā nāradaḥ paramārthavit | māmāha ca smitaṃ kṛtvā pṛcchantaṃ mohakāraṇam

नारद उवाच पाराशर्य पुराणज्ञ किं पृच्छसि सुनिश्चयम् । संसारेऽस्मिन्विना मोहं कोऽपि नास्ति शरीरवान्

nārada uvāca pārāśarya purāṇajña kiṃ pṛcchasi suniścayam | saṃsāre'sminvinā mohaṃ ko'pi nāsti śarīravān

ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रः सनकः कपिलस्तथा । मायया वेष्टिताः सर्वे भ्रमन्ति भववर्त्मनि

brahmāviṣṇustathā rudraḥ sanakaḥ kapilastathā | māyayā veṣṭitāḥ sarve bhramanti bhavavartmani

ज्ञानिनं मां जनो वेत्ति भ्रान्तोऽहं सर्वलोकवत् । शृणु मे पूर्ववृत्तान्तं प्रब्रवीमि सुनिश्चितम्

jñāninaṃ māṃ jano vetti bhrānto'haṃ sarvalokavat | śṛṇu me pūrvavṛttāntaṃ prabravīmi suniścitam

दुःखं मया यथा पूर्वमनुभूतं महत्तरम् । स्वकृतेन च मोहेन भार्यार्थे वासवीसुत

duḥkhaṃ mayā yathā pūrvamanubhūtaṃ mahattaram | svakṛtena ca mohena bhāryārthe vāsavīsuta

एकदा पर्वतश्चाहं देवलोकान्महीतलम् । प्राप्तो विलोकनार्थाय भारतं खण्डमुत्तमम्

ekadā parvataścāhaṃ devalokānmahītalam | prāpto vilokanārthāya bhārataṃ khaṇḍamuttamam

भ्रमन्तौ सहितावुर्व्यां पश्यन्तौ तीर्थमण्डलम् । पावनानि च स्थानानि मुनीनामाश्रमाञ्छुभान्

bhramantau sahitāvurvyāṃ paśyantau tīrthamaṇḍalam | pāvanāni ca sthānāni munīnāmāśramāñchubhān

शपथं देवलोकात्तु कृत्वा पूर्वं परस्परम् । चलितौ समयं चेमं सम्मन्त्र्य निश्चयेन वै

śapathaṃ devalokāttu kṛtvā pūrvaṃ parasparam | calitau samayaṃ cemaṃ sammantrya niścayena vai

चित्तवृत्तिस्तु वक्तव्या यादृशी यस्य जायते । शुभा वाप्यशुभा वापि न गोप्तव्या कदाचन

cittavṛttistu vaktavyā yādṛśī yasya jāyate | śubhā vāpyaśubhā vāpi na goptavyā kadācana

भोजनेच्छा धनेच्छापि रतीच्छा वा भवेदपि । यादृशी यस्य चित्ते तु कथनीया परस्परम्

bhojanecchā dhanecchāpi ratīcchā vā bhavedapi | yādṛśī yasya citte tu kathanīyā parasparam

इत्यावां समयं कृत्वा स्वर्गाद्‌भूलोकमागतौ । एकचित्तौ मुनीभूतौ विचरन्तौ यथेच्छया

ityāvāṃ samayaṃ kṛtvā svargādbhūlokamāgatau | ekacittau munībhūtau vicarantau yathecchayā

एवं भ्रमन्तौ लोकेऽस्मिन्ग्रीष्मान्ते समुपागते । सञ्जयस्य पुरं रम्यं सम्प्राप्तौ नृपते पुनः

evaṃ bhramantau loke'smingrīṣmānte samupāgate | sañjayasya puraṃ ramyaṃ samprāptau nṛpate punaḥ

तेन सम्पूजितौ भक्त्या राज्ञा सम्मानितौ भृशम् । स्थितौ तत्र गृहे तस्य चातुर्मास्यं महात्मनः

tena sampūjitau bhaktyā rājñā sammānitau bhṛśam | sthitau tatra gṛhe tasya cāturmāsyaṃ mahātmanaḥ

वार्षिकाश्चतुरो मासा दुर्गमाः पथि सर्वदा । तस्मादेकत्र विबुधैः स्थातव्यमिति निश्चयः

vārṣikāścaturo māsā durgamāḥ pathi sarvadā | tasmādekatra vibudhaiḥ sthātavyamiti niścayaḥ

अष्टौ मासांस्तु प्रवसेत्सदा कार्यवशाद्‌द्विजः । वर्षाकाले न गन्तव्यं प्रवासे सुखमिच्छता

aṣṭau māsāṃstu pravasetsadā kāryavaśāddvijaḥ | varṣākāle na gantavyaṃ pravāse sukhamicchatā

इति सञ्चिन्त्य मनसा सञ्जयस्य गृहे तदा । संस्थितौ मानितौ राज्ञा कृतातिथ्यौ महात्मना

iti sañcintya manasā sañjayasya gṛhe tadā | saṃsthitau mānitau rājñā kṛtātithyau mahātmanā

दमयन्तीति विख्याता तस्य पुत्री महीपतेः । आज्ञप्ता परिचर्यार्थं सुदती सुन्दरी भृशम्

damayantīti vikhyātā tasya putrī mahīpateḥ | ājñaptā paricaryārthaṃ sudatī sundarī bhṛśam

विवेकज्ञा विशालाक्षी राजपुत्री कृतोद्यमा । सेवनं सर्वकाले च व्यदधादुभयोरपि

vivekajñā viśālākṣī rājaputrī kṛtodyamā | sevanaṃ sarvakāle ca vyadadhādubhayorapi

स्नानार्थमुदकं काले भोजनं मृष्टमायतम् । मुखवासं तथा चान्यं यदिष्टं तद्ददाति सा

snānārthamudakaṃ kāle bhojanaṃ mṛṣṭamāyatam | mukhavāsaṃ tathā cānyaṃ yadiṣṭaṃ taddadāti sā

मनोऽभिलषितान्कामानुभयोरपि कन्यका । व्यजनासनशय्यादीन्वाञ्छितानप्यकल्पयत्

mano'bhilaṣitānkāmānubhayorapi kanyakā | vyajanāsanaśayyādīnvāñchitānapyakalpayat

एवं संसेव्यमानौ तु स्थितौ राज्ञो गृहे किल । वेदाध्ययनसंशीलावावां वेदव्रते रतौ

evaṃ saṃsevyamānau tu sthitau rājño gṛhe kila | vedādhyayanasaṃśīlāvāvāṃ vedavrate ratau

अहं वीणां करे कृत्वा साधयित्वा स्वरोत्तमम् । गायत्रं साम सुस्वादमगां कर्णरसायनम्

ahaṃ vīṇāṃ kare kṛtvā sādhayitvā svarottamam | gāyatraṃ sāma susvādamagāṃ karṇarasāyanam

राजपुत्री तु तच्छ्रुत्वा सामगानं मनोहरम् । बभूव मयि रागाढ्या प्रीतियुक्ता विशारदा

rājaputrī tu tacchrutvā sāmagānaṃ manoharam | babhūva mayi rāgāḍhyā prītiyuktā viśāradā

दिने दिनेऽनुरागोऽस्या मयि वृद्धिं गतः परः । ममापि प्रीतियुक्तायां मनो जातं स्पृहापरम्

dine dine'nurāgo'syā mayi vṛddhiṃ gataḥ paraḥ | mamāpi prītiyuktāyāṃ mano jātaṃ spṛhāparam

मम तस्य च सा कन्या भोजनादिषु कर्हिचित् । अकरोदन्तरं किञ्चित्सेवाभेदं रसान्विता

mama tasya ca sā kanyā bhojanādiṣu karhicit | akarodantaraṃ kiñcitsevābhedaṃ rasānvitā

स्नानायोष्णजलं मह्यं पर्वताय च शीतलम् । दधि मह्यं तथा तक्रं पर्वतायाप्यकल्पयत्

snānāyoṣṇajalaṃ mahyaṃ parvatāya ca śītalam | dadhi mahyaṃ tathā takraṃ parvatāyāpyakalpayat

शयनास्तरणं शुभ्रं मदर्थे पर्यकल्पयत् । प्रीत्या परमया यद्वत्पर्वताय न तादृशम्

śayanāstaraṇaṃ śubhraṃ madarthe paryakalpayat | prītyā paramayā yadvatparvatāya na tādṛśam

विलोकयति मां प्रेम्णा सुन्दरी न च पर्वतम् । ततोऽस्यास्तादृशं दृष्ट्वा पर्वतः प्रेमकारणम्

vilokayati māṃ premṇā sundarī na ca parvatam | tato'syāstādṛśaṃ dṛṣṭvā parvataḥ premakāraṇam

मनसा चिन्तयामास किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ मां रहः सम्यग्ब्रूहि नारद सर्वथा

manasā cintayāmāsa kimetaditi vismitaḥ | papraccha māṃ rahaḥ samyagbrūhi nārada sarvathā

राजपुत्री त्वयि प्रेम करोति मुदिता भृशम् । ददाति भक्ष्यभोज्यानि स्नेहयुक्ता समन्ततः

rājaputrī tvayi prema karoti muditā bhṛśam | dadāti bhakṣyabhojyāni snehayuktā samantataḥ

न तथा मयि भेदोऽत्र सन्देहं जनयत्यसौ । मन्यते त्वां पतिं कर्तुं सर्वथा सञ्जयात्मजा

na tathā mayi bhedo'tra sandehaṃ janayatyasau | manyate tvāṃ patiṃ kartuṃ sarvathā sañjayātmajā

तवापि तादृशं भावं जानामि लक्षणैरहम् । नेत्रवक्त्रविकारैश्च ज्ञायते प्रीतिकारणम्

tavāpi tādṛśaṃ bhāvaṃ jānāmi lakṣaṇairaham | netravaktravikāraiśca jñāyate prītikāraṇam

सत्यं वद न ते मिथ्या वक्तव्यं वचनं मुने । स्वर्गतः समयं कृत्वा चलितौ संस्मराधुना

satyaṃ vada na te mithyā vaktavyaṃ vacanaṃ mune | svargataḥ samayaṃ kṛtvā calitau saṃsmarādhunā

नारद उवाच पृष्टोऽहं पर्वतेनेदं कारणं तु हठाद्यदा । तदाहं ह्रीसमाक्रान्तः सञ्जातश्चाब्रुवं पुनः

nārada uvāca pṛṣṭo'haṃ parvatenedaṃ kāraṇaṃ tu haṭhādyadā | tadāhaṃ hrīsamākrāntaḥ sañjātaścābruvaṃ punaḥ

पर्वतैषा विशालाक्षी पतिं मां कर्तुमुद्यता । ममापि मानसो भावो वर्ततेऽस्यां विशेषतः

parvataiṣā viśālākṣī patiṃ māṃ kartumudyatā | mamāpi mānaso bhāvo vartate'syāṃ viśeṣataḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं पर्वतः कोपसंयुतः । मामुवाच मुनिर्वाक्यं धिग्धिगिति पुनः पुनः

tacchrutvā vacanaṃ satyaṃ parvataḥ kopasaṃyutaḥ | māmuvāca munirvākyaṃ dhigdhigiti punaḥ punaḥ

प्रथमं शपथान्कृत्वा वञ्चितोऽहं त्वया यतः । भव वानरवक्त्रस्त्वं शापाच्च मम मित्रधुक्

prathamaṃ śapathānkṛtvā vañcito'haṃ tvayā yataḥ | bhava vānaravaktrastvaṃ śāpācca mama mitradhuk

इति शप्तस्तु तेनाहं कुपितेन महात्मना । सहसा ह्यभवं क्रूरः शाखामृगमुखस्तदा

iti śaptastu tenāhaṃ kupitena mahātmanā | sahasā hyabhavaṃ krūraḥ śākhāmṛgamukhastadā

मयापि न कृता तस्मिन्क्षमा तु भगिनीसुते । सोऽपि शप्तोऽतिकोपाद्वै मा स्वर्गे ते गतिः किल

mayāpi na kṛtā tasminkṣamā tu bhaginīsute | so'pi śapto'tikopādvai mā svarge te gatiḥ kila

स्वल्पेऽपराधे यस्मान्मां शप्तवानसि पर्वत । तस्मात्तवापि मन्दात्मन् मृत्युलोके स्थितिः किल

svalpe'parādhe yasmānmāṃ śaptavānasi parvata | tasmāttavāpi mandātman mṛtyuloke sthitiḥ kila

पर्वतस्तु गतस्तस्मान्नगराद्विमना भृशम् । अहं वानरवक्त्रस्तु सञ्जातस्तत्क्षणादपि

parvatastu gatastasmānnagarādvimanā bhṛśam | ahaṃ vānaravaktrastu sañjātastatkṣaṇādapi

दृष्ट्वा मां वानरं क्रूरं राजपुत्री विलक्षणा । विमनातीव सञ्जाता वीणाश्रवणलालसा

dṛṣṭvā māṃ vānaraṃ krūraṃ rājaputrī vilakṣaṇā | vimanātīva sañjātā vīṇāśravaṇalālasā

व्यास उवाच ततः किमभवद्‌ब्रह्मन् कथं शापान्निवर्तितः । मानुषास्यः पुनर्जातो भवान्ब्रूहि यथाविधि

vyāsa uvāca tataḥ kimabhavadbrahman kathaṃ śāpānnivartitaḥ | mānuṣāsyaḥ punarjāto bhavānbrūhi yathāvidhi

पर्वतः क्व गतो भूयः सङ्गमो युवयोरभूत् । कदा कुत्र कथं सर्वं विस्तरेण वदस्व ह

parvataḥ kva gato bhūyaḥ saṅgamo yuvayorabhūt | kadā kutra kathaṃ sarvaṃ vistareṇa vadasva ha

नारद उवाच किं ब्रवीमि महाभाग मायायाश्चरितं महत् । दुःखितोऽहं भृशं तत्र पर्वते रुषिते गते

nārada uvāca kiṃ bravīmi mahābhāga māyāyāścaritaṃ mahat | duḥkhito'haṃ bhṛśaṃ tatra parvate ruṣite gate

पुनः सेवापरात्यर्थं राजपुत्री ममाभवत् । गतेऽथ पर्वते कामं स्थितस्तत्रैव सद्मनि

punaḥ sevāparātyarthaṃ rājaputrī mamābhavat | gate'tha parvate kāmaṃ sthitastatraiva sadmani

अहं दुःखान्वितो दीनस्तथा वानरवन्मुखः । विशेषेण तु चिन्तार्तः किं मे स्यादिति चिन्तयन्

ahaṃ duḥkhānvito dīnastathā vānaravanmukhaḥ | viśeṣeṇa tu cintārtaḥ kiṃ me syāditi cintayan

सञ्जयोऽथ सुतां दृष्ट्वा किञ्चित्प्रकटयौवनाम् । विवाहार्थे राजसुतामपृच्छत्सचिवं तदा

sañjayo'tha sutāṃ dṛṣṭvā kiñcitprakaṭayauvanām | vivāhārthe rājasutāmapṛcchatsacivaṃ tadā

विवाहकालः सम्प्राप्तः सुताया मम साम्प्रतम् । योग्यं वरं मम ब्रूहि राजपुत्रं सुसम्मतम्

vivāhakālaḥ samprāptaḥ sutāyā mama sāmpratam | yogyaṃ varaṃ mama brūhi rājaputraṃ susammatam

रूपौदार्यगुणैर्युक्तं शूरं सुकुलसम्भवम् । विवाहं विधिवत्पुत्र्याः करोमि किल साम्प्रतम्

rūpaudāryaguṇairyuktaṃ śūraṃ sukulasambhavam | vivāhaṃ vidhivatputryāḥ karomi kila sāmpratam

प्रधानस्त्वब्रवीद्‌राजन् राजपुत्रा ह्यनेकशः । वर्तन्ते भुवि पुत्र्यास्ते योग्याः सर्वगुणान्विताः

pradhānastvabravīdrājan rājaputrā hyanekaśaḥ | vartante bhuvi putryāste yogyāḥ sarvaguṇānvitāḥ

यस्मिन् रुचिस्ते राजेन्द्र तमाहूय नृपात्मजम् । देहि कन्यां धनं भूरि हस्त्यश्वरथसंयुतम्

yasmin ruciste rājendra tamāhūya nṛpātmajam | dehi kanyāṃ dhanaṃ bhūri hastyaśvarathasaṃyutam

नारद उवाच पितुश्चिकीर्षितं ज्ञात्वा दमयन्ती तदा नृपम् । धात्र्या मुखेन वाक्यज्ञा तमुवाच रहः स्थितम्

nārada uvāca pituścikīrṣitaṃ jñātvā damayantī tadā nṛpam | dhātryā mukhena vākyajñā tamuvāca rahaḥ sthitam

धात्र्युवाच दमयन्ती महाराज पुत्री ते मामथाब्रवीत् । पितरं ब्रूहि धात्रेयि वचनान्मे सुखान्वितम्

dhātryuvāca damayantī mahārāja putrī te māmathābravīt | pitaraṃ brūhi dhātreyi vacanānme sukhānvitam

मया वृतोऽथ मेधावी नारदो महतीयुतः । नादमोहितया कामं नान्यः कोऽपि प्रियो मम

mayā vṛto'tha medhāvī nārado mahatīyutaḥ | nādamohitayā kāmaṃ nānyaḥ ko'pi priyo mama

कुरु मे वाञ्छितं तात विवाहं मुनिना सह । नान्यं वरिष्ये धर्मज्ञ नारदं तु पतिं विना

kuru me vāñchitaṃ tāta vivāhaṃ muninā saha | nānyaṃ variṣye dharmajña nāradaṃ tu patiṃ vinā

मग्नाहं नादसिन्धौ वै नक्रहीने रसात्मके । अक्षारे सुखसम्पूर्णे तिमिङ्‌गिलविवर्जिते

magnāhaṃ nādasindhau vai nakrahīne rasātmake | akṣāre sukhasampūrṇe timiṅgilavivarjite

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे दमयन्तीविवाहप्रस्ताववर्णनं नाम षड्‌विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe damayantīvivāhaprastāvavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २७

नारदस्य मायादमयन्त्या सह विवाहवर्णनम् नारद उवाच तत्पुत्र्या वचनं श्रुत्वा राजा धात्रीमुखात्ततः । भार्यां प्रोवाच कैकेयीं समीपस्थां सुलोचनाम्

nāradasya māyādamayantyā saha vivāhavarṇanam nārada uvāca tatputryā vacanaṃ śrutvā rājā dhātrīmukhāttataḥ | bhāryāṃ provāca kaikeyīṃ samīpasthāṃ sulocanām

राजोवाच यदुक्तं वचनं कान्ते धात्र्या तत्तु त्वया श्रुतम् । वृतोऽयं नारदः कामं मुनिर्वानरवक्त्रभाक्

rājovāca yaduktaṃ vacanaṃ kānte dhātryā tattu tvayā śrutam | vṛto'yaṃ nāradaḥ kāmaṃ munirvānaravaktrabhāk

किमिदं चिन्तितं पुत्र्या बुद्धिहीनं विचेष्टितम् । कथमस्मै मया देया कन्या हरिमुखाय सा

kimidaṃ cintitaṃ putryā buddhihīnaṃ viceṣṭitam | kathamasmai mayā deyā kanyā harimukhāya sā

क्वासौ भिक्षुः कुरूपः क्व दमयन्ती ममात्मजा । विपरीतमिदं कार्यं न विधेयं कदाचन

kvāsau bhikṣuḥ kurūpaḥ kva damayantī mamātmajā | viparītamidaṃ kāryaṃ na vidheyaṃ kadācana

तामेकान्ते सुकेशान्ते निवारय हठात्सुताम् । युक्त्या मुनिरतां मुग्धां शास्त्रवृद्धानुसारया

tāmekānte sukeśānte nivāraya haṭhātsutām | yuktyā muniratāṃ mugdhāṃ śāstravṛddhānusārayā

इति भर्तृवचः श्रुत्वा जननी तामथाब्रवीत् । च ते रूपं मुनिः क्वासौ वानरास्योऽधनः पुनः

iti bhartṛvacaḥ śrutvā jananī tāmathābravīt | ca te rūpaṃ muniḥ kvāsau vānarāsyo'dhanaḥ punaḥ

कथं मोहमवाप्तासि भिक्षुके चतुरा पुनः । लताकोमलदेहा त्वं भस्मरूक्षतनुस्त्वयम्

kathaṃ mohamavāptāsi bhikṣuke caturā punaḥ | latākomaladehā tvaṃ bhasmarūkṣatanustvayam

वार्ता वानरवक्त्रेण कथं युक्ता तवानघे । का प्रीतिः कुत्सिते पुंसि भविष्यति शुचिस्मिते

vārtā vānaravaktreṇa kathaṃ yuktā tavānaghe | kā prītiḥ kutsite puṃsi bhaviṣyati śucismite

वरस्ते राजपुत्रोऽस्तु मा कुरु त्वं वृथा हठम् । पिता ते दुःखमाप्नोति श्रुत्वा धात्रीमुखाद्वचः

varaste rājaputro'stu mā kuru tvaṃ vṛthā haṭham | pitā te duḥkhamāpnoti śrutvā dhātrīmukhādvacaḥ

लग्नां बुबूलवृक्षेण कोमलां मालतीलताम् । दृष्ट्वा कस्य मनः खेदं चतुरस्य न गच्छति

lagnāṃ bubūlavṛkṣeṇa komalāṃ mālatīlatām | dṛṣṭvā kasya manaḥ khedaṃ caturasya na gacchati

दासेरकाय ताम्बूलीदलानि कोमलानि कः । ददाति भक्षणार्थाय मूर्खोऽपि धरणीतले

dāserakāya tāmbūlīdalāni komalāni kaḥ | dadāti bhakṣaṇārthāya mūrkho'pi dharaṇītale

वीक्ष्य त्वां करसंलग्नां नारदस्य समीपतः । विवाहे वर्तमाने तु कस्य चेतो न दह्यति

vīkṣya tvāṃ karasaṃlagnāṃ nāradasya samīpataḥ | vivāhe vartamāne tu kasya ceto na dahyati

कुमुखेन समं वार्ता न रुचिं जनयत्यतः । आमृतेस्तु कथं कालः क्षपितव्यस्त्वयामुना

kumukhena samaṃ vārtā na ruciṃ janayatyataḥ | āmṛtestu kathaṃ kālaḥ kṣapitavyastvayāmunā

नारद उवाच इति मातुर्वचः श्रुत्वा दमयन्ती भृशातुरा । मातरं प्राह तन्वङ्गी मयि सा कृतनिश्चया

nārada uvāca iti māturvacaḥ śrutvā damayantī bhṛśāturā | mātaraṃ prāha tanvaṅgī mayi sā kṛtaniścayā

किं मुखेन च रूपेण मूर्खस्य च धनेन किम् । किं राज्येनाविदग्धस्य रसमार्गाविदोऽस्य च

kiṃ mukhena ca rūpeṇa mūrkhasya ca dhanena kim | kiṃ rājyenāvidagdhasya rasamārgāvido'sya ca

हरिण्योऽपि वने धन्या या नादेन विमोहिताः । मातः प्राणान्प्रयच्छन्ति धिङ्‌मूर्खान्मानुषान्भुवि

hariṇyo'pi vane dhanyā yā nādena vimohitāḥ | mātaḥ prāṇānprayacchanti dhiṅmūrkhānmānuṣānbhuvi

नारदो वेत्ति यां विद्यां मातः सप्तस्वरात्मिकाम् । तृतीयः कोऽपि नो वेद शिवादन्यः पुमान्किल

nārado vetti yāṃ vidyāṃ mātaḥ saptasvarātmikām | tṛtīyaḥ ko'pi no veda śivādanyaḥ pumānkila

मूर्खेण सह संवासो मरणं तत्क्षणे क्षणे । रूपवान्धनवांस्त्याज्यो गुणहीनो नरः सदा

mūrkheṇa saha saṃvāso maraṇaṃ tatkṣaṇe kṣaṇe | rūpavāndhanavāṃstyājyo guṇahīno naraḥ sadā

धिङ्‌मैत्रीं मूर्खभूपाले वृथा गर्वसमन्विते । गुणज्ञे भिक्षुके श्रेष्ठा वचनात्सुखदायिनी

dhiṅmaitrīṃ mūrkhabhūpāle vṛthā garvasamanvite | guṇajñe bhikṣuke śreṣṭhā vacanātsukhadāyinī

स्वरज्ञो ग्रामवित्कामं मूर्च्छनाज्ञानभेदभाक् । दुर्लभः पुरुषश्चाष्टरसज्ञो दुर्बलोऽपि वै

svarajño grāmavitkāmaṃ mūrcchanājñānabhedabhāk | durlabhaḥ puruṣaścāṣṭarasajño durbalo'pi vai

यथा नयति कैलासं गङ्गा चैव सरस्वती । तथा नयति कैलासं स्वरज्ञानविशारदः

yathā nayati kailāsaṃ gaṅgā caiva sarasvatī | tathā nayati kailāsaṃ svarajñānaviśāradaḥ

स्वरमानं तु यो वेद स देवो मानुषोऽपि सन् । सप्तभेदं न यो वेद स पशुः सुरराडपि

svaramānaṃ tu yo veda sa devo mānuṣo'pi san | saptabhedaṃ na yo veda sa paśuḥ surarāḍapi

मूर्च्छनातानमार्गं तु श्रुत्वा मोदं न याति यः । स पशुः सर्वथा ज्ञेयो हरिणाः पशवो न हि

mūrcchanātānamārgaṃ tu śrutvā modaṃ na yāti yaḥ | sa paśuḥ sarvathā jñeyo hariṇāḥ paśavo na hi

वरं विषधरः सर्पः श्रुत्वा नादं मनोहरम् । अश्रोत्रोऽपि मुदं याति धिक्सकर्णांश्च मानवान्

varaṃ viṣadharaḥ sarpaḥ śrutvā nādaṃ manoharam | aśrotro'pi mudaṃ yāti dhiksakarṇāṃśca mānavān

बालोऽपि सुस्वरं गेयं श्रुत्वा मुदितमानसः । जायते किन्तु ते वृद्धा न जानन्ति धिगस्तु तान्

bālo'pi susvaraṃ geyaṃ śrutvā muditamānasaḥ | jāyate kintu te vṛddhā na jānanti dhigastu tān

पिता मे किं न जानाति नारदस्य गुणान् बत । द्वितीयः सामगो नास्ति त्रिषु लोकेषु तत्समः

pitā me kiṃ na jānāti nāradasya guṇān bata | dvitīyaḥ sāmago nāsti triṣu lokeṣu tatsamaḥ

तस्मादसौ मया नूनं वृतः पूर्वं समागमात् । पश्चाच्छापवशाज्जातो वानरास्यो गुणाकरः

tasmādasau mayā nūnaṃ vṛtaḥ pūrvaṃ samāgamāt | paścācchāpavaśājjāto vānarāsyo guṇākaraḥ

किन्नरा न प्रियाः कस्य भवन्ति तुरगाननाः । गानविद्यासमायुक्ताः किं मुखेन वरेण ह

kinnarā na priyāḥ kasya bhavanti turagānanāḥ | gānavidyāsamāyuktāḥ kiṃ mukhena vareṇa ha

पितरं ब्रूहि मे मातर्वृतोऽयं मुनिसत्तमः । तस्मात्त्वमाग्रहं त्यक्त्वा देहि तस्मै च मां मुदा

pitaraṃ brūhi me mātarvṛto'yaṃ munisattamaḥ | tasmāttvamāgrahaṃ tyaktvā dehi tasmai ca māṃ mudā

नारद उवाच इति पुत्र्या वचः श्रुत्वा राज्ञी राज्ञे न्यवेदयत् । आग्रहं सुन्दरी ज्ञात्वा सुताया नारदे मुनौ

nārada uvāca iti putryā vacaḥ śrutvā rājñī rājñe nyavedayat | āgrahaṃ sundarī jñātvā sutāyā nārade munau

विवाहं कुरु राजेन्द्र दमयन्त्याः शुभे दिने । मुनिना स च सर्वज्ञो वृतोऽसौ मनसानया

vivāhaṃ kuru rājendra damayantyāḥ śubhe dine | muninā sa ca sarvajño vṛto'sau manasānayā

नारद उवाच इति सञ्चोदितो राज्ञ्या सञ्जयः पृथिवीपतिः । चकार विथिवत्सर्वं विधिं वैवाहिकं ततः

nārada uvāca iti sañcodito rājñyā sañjayaḥ pṛthivīpatiḥ | cakāra vithivatsarvaṃ vidhiṃ vaivāhikaṃ tataḥ

एवं दारग्रहं कृत्वा वानरास्यः परन्तप । स्थितस्तत्रैव मनसा दह्यमानेन चान्वहम्

evaṃ dāragrahaṃ kṛtvā vānarāsyaḥ parantapa | sthitastatraiva manasā dahyamānena cānvaham

यदाऽऽगच्छद्‌राजसुता सेवार्थं मम सन्निधौ । अभवं दुःखसन्तप्तस्तदाहं वानराननः

yadā''gacchadrājasutā sevārthaṃ mama sannidhau | abhavaṃ duḥkhasantaptastadāhaṃ vānarānanaḥ

दमयन्ती तु मां वीक्ष्य प्रफुल्लवदनाम्बुजा । शोकं वानरवक्त्रत्वान्न चकार कदाचन

damayantī tu māṃ vīkṣya praphullavadanāmbujā | śokaṃ vānaravaktratvānna cakāra kadācana

एवं गच्छति काले तु सहसा पर्वतो मुनिः । कुर्वंस्तीर्थान्यनेकानि द्रष्टुं मां समुपागतः

evaṃ gacchati kāle tu sahasā parvato muniḥ | kurvaṃstīrthānyanekāni draṣṭuṃ māṃ samupāgataḥ

मयातिमानितः प्रेम्णा पूजितश्च यथाविधि । आसीन आसने दिव्ये वीक्ष्य मां दुःखितो ह्यभूत्

mayātimānitaḥ premṇā pūjitaśca yathāvidhi | āsīna āsane divye vīkṣya māṃ duḥkhito hyabhūt

कृतदारं वानरास्यं दीनं चिन्तातुरं भृशम् । दयावान्मामुवाचेदं पर्वतो मातुलं कृशम्

kṛtadāraṃ vānarāsyaṃ dīnaṃ cintāturaṃ bhṛśam | dayāvānmāmuvācedaṃ parvato mātulaṃ kṛśam

मया नारद कोपात्त्वं शप्तोऽसि मुनिसत्तम । निष्कृतिं तस्य शापस्य करोम्यद्य निशामय

mayā nārada kopāttvaṃ śapto'si munisattama | niṣkṛtiṃ tasya śāpasya karomyadya niśāmaya

भव त्वं चारुवदनो मम पुण्येन नारद । दृष्ट्वा राजसुतां चित्ते कृपा जाता ममाधुना

bhava tvaṃ cāruvadano mama puṇyena nārada | dṛṣṭvā rājasutāṃ citte kṛpā jātā mamādhunā

नारद उवाच मयापि प्रवणं चित्तं कृत्वा श्रुत्वास्य भाषितम् । अनुग्रहः कृतः सद्यस्तस्य शापस्य तत्क्षणात्

nārada uvāca mayāpi pravaṇaṃ cittaṃ kṛtvā śrutvāsya bhāṣitam | anugrahaḥ kṛtaḥ sadyastasya śāpasya tatkṣaṇāt

भागिनेय तवाप्यस्तु गमनं सुरसद्मनि । शापस्यानुग्रहः कामं कृतोऽयं पर्वताधुना

bhāgineya tavāpyastu gamanaṃ surasadmani | śāpasyānugrahaḥ kāmaṃ kṛto'yaṃ parvatādhunā

नारद उवाच जातोऽहं चारुवदनो वचनात्तस्य पश्यतः । राजपुत्री तु सन्तुष्टा मातरं प्राह सत्वरम्

nārada uvāca jāto'haṃ cāruvadano vacanāttasya paśyataḥ | rājaputrī tu santuṣṭā mātaraṃ prāha satvaram

मातस्ते सुमुखो जातो जामाता च महाद्युतिः । वचनात्पर्वतस्याद्य मुक्तशापो मुनेरभूत्

mātaste sumukho jāto jāmātā ca mahādyutiḥ | vacanātparvatasyādya muktaśāpo munerabhūt

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञ्या कथितं तत्तु राजनि । ययौ द्रष्टुं मुनिं तत्र सञ्जयः प्रीतिमांस्तदा

tacchrutvā vacanaṃ rājñyā kathitaṃ tattu rājani | yayau draṣṭuṃ muniṃ tatra sañjayaḥ prītimāṃstadā

धनं समर्पितं राज्ञा सन्तुष्टेन तदा महत् । मह्यं च भागिनेयाय पारिबर्हं महात्मना

dhanaṃ samarpitaṃ rājñā santuṣṭena tadā mahat | mahyaṃ ca bhāgineyāya pāribarhaṃ mahātmanā

एतत्ते सर्वमाख्यातं वर्तनं यत्पुरातनम् । मायाया बलमाहात्म्यं ह्यनुभूतं यथा मया

etatte sarvamākhyātaṃ vartanaṃ yatpurātanam | māyāyā balamāhātmyaṃ hyanubhūtaṃ yathā mayā

संसारेऽस्मिन्महाभाग मायागुणकृतेऽनृते । तनुभृत्तु सुखी नास्ति न भूतो न भविष्यति

saṃsāre'sminmahābhāga māyāguṇakṛte'nṛte | tanubhṛttu sukhī nāsti na bhūto na bhaviṣyati

कामक्रोधौ तथा लोभो मत्सरो ममता तथा । अहङ्कारो मदः केन जिताः सर्वे महाबलाः

kāmakrodhau tathā lobho matsaro mamatā tathā | ahaṅkāro madaḥ kena jitāḥ sarve mahābalāḥ

सत्त्वं रजस्तमश्चैव गुणास्त्रय इमे किल । कारणं प्राणिनां देहसम्भवे सर्वथा मुने

sattvaṃ rajastamaścaiva guṇāstraya ime kila | kāraṇaṃ prāṇināṃ dehasambhave sarvathā mune

कस्मिंश्चित्समये व्यास वनेऽहं विष्णुना सह । गच्छन्हास्यविनोदेन स्त्रीभावं गमितः क्षणात्

kasmiṃścitsamaye vyāsa vane'haṃ viṣṇunā saha | gacchanhāsyavinodena strībhāvaṃ gamitaḥ kṣaṇāt

राजपत्‍नीत्वमापन्नो मायाबलविमोहितः । पुत्राः प्रसूता बहवो गेहे तस्य नृपस्य ह

rājapatnītvamāpanno māyābalavimohitaḥ | putrāḥ prasūtā bahavo gehe tasya nṛpasya ha

व्यास उवाच संशयोऽयं महान्साधो श्रुत्वा ते वचनं किल । कथं नारीत्वमापन्नस्त्वं मुने ज्ञानवान्भृशम्

vyāsa uvāca saṃśayo'yaṃ mahānsādho śrutvā te vacanaṃ kila | kathaṃ nārītvamāpannastvaṃ mune jñānavānbhṛśam

कथं च पुरुषो जातो ब्रूहि सर्वमशेषतः । कथं पुत्रास्त्वया जाताः कस्य राज्ञो गृहेऽ‍ञ्जसा

kathaṃ ca puruṣo jāto brūhi sarvamaśeṣataḥ | kathaṃ putrāstvayā jātāḥ kasya rājño gṛhe'ñjasā

एतदाख्याहि चरितं मायाया महदद्‌भुतम् । मोहितं च यया सर्वमिदं स्थावरजङ्गमम्

etadākhyāhi caritaṃ māyāyā mahadadbhutam | mohitaṃ ca yayā sarvamidaṃ sthāvarajaṅgamam

न तृप्तिमधिगच्छामि शृण्वंस्तव कथामृतम् । सर्वग्रन्थार्थतत्त्वं च सर्वसंशयनाशनम्

na tṛptimadhigacchāmi śṛṇvaṃstava kathāmṛtam | sarvagranthārthatattvaṃ ca sarvasaṃśayanāśanam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे नारदस्य मायादमयन्त्या सह विवाहवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe nāradasya māyādamayantyā saha vivāhavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २८

नारदेन स्वस्त्रीत्वप्राप्तिवर्णनम् नारद उवाच निशामय मुनिश्रेष्ठ गदतो मम सत्कथाम् । मायाबलं सुदुर्ज्ञेयं मुनिभिर्योगवित्तमैः

nāradena svastrītvaprāptivarṇanam nārada uvāca niśāmaya muniśreṣṭha gadato mama satkathām | māyābalaṃ sudurjñeyaṃ munibhiryogavittamaiḥ

मायया मोहितं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तमजया दुर्विभाव्यया

māyayā mohitaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | brahmādistambaparyantamajayā durvibhāvyayā

कदाचित्सत्यलोकाद्वै श्वेतद्वीपे मनोहरे । गतोऽहं दर्शनाकाङ्क्षी हरेरद्‌भुतकर्मणः

kadācitsatyalokādvai śvetadvīpe manohare | gato'haṃ darśanākāṅkṣī hareradbhutakarmaṇaḥ

वादयन्महतीं वीणां स्वरतानविभूषिताम् । गायत्रं गायमानस्तु साम सप्तस्वरान्वितम्

vādayanmahatīṃ vīṇāṃ svaratānavibhūṣitām | gāyatraṃ gāyamānastu sāma saptasvarānvitam

दृष्टो मया देवदेवश्चक्रपाणिर्गदाधरः । कौस्तुभोद्‌भासितोरस्को मेघश्यामश्चतुर्भुजः

dṛṣṭo mayā devadevaścakrapāṇirgadādharaḥ | kaustubhodbhāsitorasko meghaśyāmaścaturbhujaḥ

पीताम्बरपरीधानो मुकुटाङ्गदराजितः । लक्ष्म्या सह विलासिन्या क्रीडमानो मुदा युतः

pītāmbaraparīdhāno mukuṭāṅgadarājitaḥ | lakṣmyā saha vilāsinyā krīḍamāno mudā yutaḥ

वीक्ष्य मां कमला देवी गतान्तर्धानमन्तिकात् । सर्वलक्षणसम्पन्ना सर्वभूषणभूषिता

vīkṣya māṃ kamalā devī gatāntardhānamantikāt | sarvalakṣaṇasampannā sarvabhūṣaṇabhūṣitā

नारीणां प्रवरा कान्ता रूपयौवनगर्विता । सुप्रिया वासुदेवस्य वरचामीकरप्रभा

nārīṇāṃ pravarā kāntā rūpayauvanagarvitā | supriyā vāsudevasya varacāmīkaraprabhā

अन्तर्गृहं गता दृष्ट्वा सिन्धुजां व्यञ्जनान्विताम् । मया पृष्टो देवदेवो वनमाली जगत्प्रभुः

antargṛhaṃ gatā dṛṣṭvā sindhujāṃ vyañjanānvitām | mayā pṛṣṭo devadevo vanamālī jagatprabhuḥ

भगवन्देवदेवेश पद्मनाभ सुरारिहन् । कथं च मा गता दृष्ट्वा मामागच्छन्तमन्तिकात्

bhagavandevadeveśa padmanābha surārihan | kathaṃ ca mā gatā dṛṣṭvā māmāgacchantamantikāt

नाहं विटो न वा धूर्तः तापसोऽहं जगद्‌गुरो । जितेन्द्रियो जितक्रोधो जितमायो जनार्दन

nāhaṃ viṭo na vā dhūrtaḥ tāpaso'haṃ jagadguro | jitendriyo jitakrodho jitamāyo janārdana

नारद उवाच निशम्य वचनं किञ्चिद्‌गर्वयुक्तं जनार्दनः । उवाच मां स्मितं कृत्वा वीणावन्मधुरां गिरम्

nārada uvāca niśamya vacanaṃ kiñcidgarvayuktaṃ janārdanaḥ | uvāca māṃ smitaṃ kṛtvā vīṇāvanmadhurāṃ giram

विष्णुरुवाच नारदैवंविधा नीतिर्न स्थातव्यं कदाचन । पतिं विनान्यसानिध्ये कस्यचिद्योषया क्वचित्

viṣṇuruvāca nāradaivaṃvidhā nītirna sthātavyaṃ kadācana | patiṃ vinānyasānidhye kasyacidyoṣayā kvacit

माया सुदुर्जया विद्वन् योगिभिर्जितमारुतैः । सांख्यविद्‌भिर्निराहारैस्तापसैश्च जितेन्द्रियैः

māyā sudurjayā vidvan yogibhirjitamārutaiḥ | sāṃkhyavidbhirnirāhāraistāpasaiśca jitendriyaiḥ

देवैश्च मुनिशार्दूल यत्त्वयोक्तं वचोऽधुना । जितमायोऽस्मि गीतज्ञ नैवं वाच्यं कदाचन

devaiśca muniśārdūla yattvayoktaṃ vaco'dhunā | jitamāyo'smi gītajña naivaṃ vācyaṃ kadācana

नाहं शिवो न वा ब्रह्मा जेतुं तां प्रभवोऽप्यजाम् । मुनयः सनकाद्याश्च कस्त्वं केऽन्ये क्षमा जये

nāhaṃ śivo na vā brahmā jetuṃ tāṃ prabhavo'pyajām | munayaḥ sanakādyāśca kastvaṃ ke'nye kṣamā jaye

देवदेहं नृदेहं वा तिर्यग्देहमथापि वा । बिभृयाद्यः शरीरं च स कथं तां जयेदजाम्

devadehaṃ nṛdehaṃ vā tiryagdehamathāpi vā | bibhṛyādyaḥ śarīraṃ ca sa kathaṃ tāṃ jayedajām

त्रियुतस्तां कथं मायां जेतुं शक्तः पुमाम्भवेत् । वेदविद्योगविद्वापि सर्वज्ञो विजितेन्द्रियः

triyutastāṃ kathaṃ māyāṃ jetuṃ śaktaḥ pumāmbhavet | vedavidyogavidvāpi sarvajño vijitendriyaḥ

कालोऽपि तस्या रूपं हि रूपहीनः स्वरूपकृत् । तद्वशे वर्तते देही विद्वान्मूर्खोऽथ मध्यमः

kālo'pi tasyā rūpaṃ hi rūpahīnaḥ svarūpakṛt | tadvaśe vartate dehī vidvānmūrkho'tha madhyamaḥ

कालः करोति धर्मज्ञं कदाचिद्विकलं पुनः । स्वभावात्कर्मतो वापि दुर्ज्ञेयं तस्य चेष्टितम्

kālaḥ karoti dharmajñaṃ kadācidvikalaṃ punaḥ | svabhāvātkarmato vāpi durjñeyaṃ tasya ceṣṭitam

नारद उवाच इत्युक्त्वा विरतो विष्णुरहं विस्मयमानसः । तमब्रवं जगन्नाथं वासुदेवं सनातनम्

nārada uvāca ityuktvā virato viṣṇurahaṃ vismayamānasaḥ | tamabravaṃ jagannāthaṃ vāsudevaṃ sanātanam

रमापते कथंरूपा माया सा कीदृशी पुनः । कियद्‌बला क्व संस्थाना कस्याधारा वदस्व मे

ramāpate kathaṃrūpā māyā sā kīdṛśī punaḥ | kiyadbalā kva saṃsthānā kasyādhārā vadasva me

द्रष्टुकामोऽस्मि तां मायां दर्शयाशु महीधर । ज्ञातुमिच्छामि तां सम्यक्प्रसादं कुरु मापते

draṣṭukāmo'smi tāṃ māyāṃ darśayāśu mahīdhara | jñātumicchāmi tāṃ samyakprasādaṃ kuru māpate

विष्णुरुवाच त्रिगुणा साखिलाधारा सर्वज्ञा सर्वसम्मता । अजेयानेकरूपा च सर्वं व्याप्य स्थिता जगत्

viṣṇuruvāca triguṇā sākhilādhārā sarvajñā sarvasammatā | ajeyānekarūpā ca sarvaṃ vyāpya sthitā jagat

दिदृक्षा यदि ते चित्ते नारदारोहणं कुरु । गरुडे मत्समेतोऽद्य गच्छावोऽन्यत्र साम्प्रतम्

didṛkṣā yadi te citte nāradārohaṇaṃ kuru | garuḍe matsameto'dya gacchāvo'nyatra sāmpratam

दर्शयिष्यामि ते मायां दुर्जयामजितात्मभिः । दृष्ट्वा तां ब्रह्मपुत्र त्वं विषादे मा मनः कृथाः

darśayiṣyāmi te māyāṃ durjayāmajitātmabhiḥ | dṛṣṭvā tāṃ brahmaputra tvaṃ viṣāde mā manaḥ kṛthāḥ

इत्युक्त्वा देवदेवो मां सस्मार विनतासुतम् । स्मृतमात्रस्तु गरुडस्तदागाद्धरिसन्निधौ

ityuktvā devadevo māṃ sasmāra vinatāsutam | smṛtamātrastu garuḍastadāgāddharisannidhau

आगतं गरुडं वीक्ष्य आरुरोह जनार्दनः । समारोप्य च मां पृष्ठे गमनाय कृतादरः

āgataṃ garuḍaṃ vīkṣya āruroha janārdanaḥ | samāropya ca māṃ pṛṣṭhe gamanāya kṛtādaraḥ

चलितो विनतापुत्रो वैकुण्ठाद्वायुवेगवान् । प्रेरितो यत्र कृष्णेन गन्तुकामेन काननम्

calito vinatāputro vaikuṇṭhādvāyuvegavān | prerito yatra kṛṣṇena gantukāmena kānanam

महावनानि दिव्यानि सरांसि सरितस्तथा । पुरग्रामाकरादींश्च खेटखर्वटगोव्रजान्

mahāvanāni divyāni sarāṃsi saritastathā | puragrāmākarādīṃśca kheṭakharvaṭagovrajān

मुनीनामाश्रमान् रम्यान् वापीश्च सुमनोहराः । पल्वलानि विशालानि ह्रदान् पङ्कजभूषितान्

munīnāmāśramān ramyān vāpīśca sumanoharāḥ | palvalāni viśālāni hradān paṅkajabhūṣitān

मृगाणां च वराहाणां वृन्दान्यप्यवलोक्य च । गतावावां कान्यकुब्जसमीपं गरुडासनौ

mṛgāṇāṃ ca varāhāṇāṃ vṛndānyapyavalokya ca | gatāvāvāṃ kānyakubjasamīpaṃ garuḍāsanau

तत्र रम्यं सरो दिव्यं दृष्टं पङ्कजमण्डितम् । हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्

tatra ramyaṃ saro divyaṃ dṛṣṭaṃ paṅkajamaṇḍitam | haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam

नानावर्णैः प्रफुल्लैश्च पङ्कजैरुपरञ्जितम् । शुचि मिष्टजलं भृङ्गयूथनादविराजितम्

nānāvarṇaiḥ praphullaiśca paṅkajairuparañjitam | śuci miṣṭajalaṃ bhṛṅgayūthanādavirājitam

मामाह भगवान् वीक्ष्य तडागं परमाद्‌भुतम् । स्पर्धकं चोदधेः क्षीरं मिष्टं वारि विशेषतः

māmāha bhagavān vīkṣya taḍāgaṃ paramādbhutam | spardhakaṃ codadheḥ kṣīraṃ miṣṭaṃ vāri viśeṣataḥ

श्रीभगवानुवाच पश्य नारद गम्भीरं सरः सारसनादितम् । सर्वत्र पङ्कजैश्छन्नं स्वच्छनीरप्रपूरितम्

śrībhagavānuvāca paśya nārada gambhīraṃ saraḥ sārasanāditam | sarvatra paṅkajaiśchannaṃ svacchanīraprapūritam

अत्र स्नात्वा गमिष्यावः कान्यकुब्जं पुरोत्तमम् । इत्युक्त्वा गरुडादाशु मामुत्तार्य व्यतारयत्

atra snātvā gamiṣyāvaḥ kānyakubjaṃ purottamam | ityuktvā garuḍādāśu māmuttārya vyatārayat

विहस्य भगवांस्तत्र जग्राह मम तर्जनीम् । स्तुवन्सरोवरं भूयस्तीरे मामनयत्प्रभुः

vihasya bhagavāṃstatra jagrāha mama tarjanīm | stuvansarovaraṃ bhūyastīre māmanayatprabhuḥ

विश्रम्य तटभागे तु स्निग्धच्छाये मनोहरे । मामुवाच मुने स्नानं कुरु त्वं विमले जले

viśramya taṭabhāge tu snigdhacchāye manohare | māmuvāca mune snānaṃ kuru tvaṃ vimale jale

पश्चादहं करिष्यामि तडागेऽस्मिन्सुपावने । साधूनामिव चेतांसि जलानि निर्मलानि च

paścādahaṃ kariṣyāmi taḍāge'sminsupāvane | sādhūnāmiva cetāṃsi jalāni nirmalāni ca

सुरभीणि परागैस्तु पङ्कजानां विशेषतः । इत्युक्तोऽहं भगवता मुक्त्वा वीणां मृगाजिनम्

surabhīṇi parāgaistu paṅkajānāṃ viśeṣataḥ | ityukto'haṃ bhagavatā muktvā vīṇāṃ mṛgājinam

स्नानाय कृतधीस्तीरे गतः प्रेमसमन्वितः । पादौप्रक्षाल्य हस्तौच शिखां बद्ध्वा कुशग्रहम्

snānāya kṛtadhīstīre gataḥ premasamanvitaḥ | pādauprakṣālya hastauca śikhāṃ baddhvā kuśagraham

कृत्वाऽऽचम्य शुचिस्तोये स्नातवानस्मि तज्जले । यदा तस्मिज्जले रम्ये स्नातोऽहं पश्यतो हरेः

kṛtvā''camya śucistoye snātavānasmi tajjale | yadā tasmijjale ramye snāto'haṃ paśyato hareḥ

विहाय पौरुषं रूपं प्राप्तः स्त्रीत्वमनुत्तमम् । हरिर्गृहीत्वा वीणां मे तथा कृष्णाजिनं शुभम्

vihāya pauruṣaṃ rūpaṃ prāptaḥ strītvamanuttamam | harirgṛhītvā vīṇāṃ me tathā kṛṣṇājinaṃ śubham

आरुह्य गरुडं तूर्णं जगाम स्वगृहं क्षणात् । ततोऽहं स्त्रीत्वमापन्नश्चारुभूषणभूषितः

āruhya garuḍaṃ tūrṇaṃ jagāma svagṛhaṃ kṣaṇāt | tato'haṃ strītvamāpannaścārubhūṣaṇabhūṣitaḥ

तत्क्षणान्मनसो जाता पूर्वदेहस्य विस्मृतिः । विस्मृतोऽसौ जगन्नाथो महती विस्मृता पुनः

tatkṣaṇānmanaso jātā pūrvadehasya vismṛtiḥ | vismṛto'sau jagannātho mahatī vismṛtā punaḥ

सम्प्राप्य मोहिनीरूपं तडागान्निर्गतो बहिः । अपश्यं नलिनीजुष्टं सरस्तद्विमलोदकम्

samprāpya mohinīrūpaṃ taḍāgānnirgato bahiḥ | apaśyaṃ nalinījuṣṭaṃ sarastadvimalodakam

किमेतदिति मनसाकरवं विस्मयं मुहुः । एवं चिन्तयमानस्य नारीरूपधरस्य मे

kimetaditi manasākaravaṃ vismayaṃ muhuḥ | evaṃ cintayamānasya nārīrūpadharasya me

सहसा दृक्पथं प्राप्तस्तत्र तालध्वजो नृपः । गजाश्वरथवृन्दैश्च संवृतो रथसंस्थितः

sahasā dṛkpathaṃ prāptastatra tāladhvajo nṛpaḥ | gajāśvarathavṛndaiśca saṃvṛto rathasaṃsthitaḥ

युवा भूषणसंवीतो देहवानिव मन्मथः । वीक्ष्य मां भूपतिस्तत्र दिव्यभूषणभूषिताम्

yuvā bhūṣaṇasaṃvīto dehavāniva manmathaḥ | vīkṣya māṃ bhūpatistatra divyabhūṣaṇabhūṣitām

राकाचन्द्रमुखीं योषां विस्मयं परमं गतः । पप्रच्छ कासि कल्याणि कस्य पुत्री सुरस्य वा

rākācandramukhīṃ yoṣāṃ vismayaṃ paramaṃ gataḥ | papraccha kāsi kalyāṇi kasya putrī surasya vā

मानुषस्य च वा कान्ते गन्धर्वस्योरगस्य च । एकाकिनी कथं बाला रूपयौवनभूषिता

mānuṣasya ca vā kānte gandharvasyoragasya ca | ekākinī kathaṃ bālā rūpayauvanabhūṣitā

विवाहिताथ कन्या वा सत्यं वद सुलोचने । किं पश्यसि सुकेशान्ते तडागेऽस्मिन्सुमध्यमे

vivāhitātha kanyā vā satyaṃ vada sulocane | kiṃ paśyasi sukeśānte taḍāge'sminsumadhyame

चिकीर्षितं पिकालापे ब्रूहि मन्मथमोहिनि । भुङ्क्षव भोगान्मरालाक्षि मया सह कृशोदरि । वाञ्छितान्मनसा नूनं कृत्वा मां पतिमुत्तमम्

cikīrṣitaṃ pikālāpe brūhi manmathamohini | bhuṅkṣava bhogānmarālākṣi mayā saha kṛśodari | vāñchitānmanasā nūnaṃ kṛtvā māṃ patimuttamam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे नारदेन स्वस्त्रीत्वप्राप्तिवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe nāradena svastrītvaprāptivarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २९

नारदस्य पुनः स्वरूपप्राप्तिवर्णनम् नारद उवाच इत्युक्तोऽहं तदा तेन राज्ञा तालध्वजेन च । विमृश्य मनसात्यर्थं तमुवाच विशाम्पते

nāradasya punaḥ svarūpaprāptivarṇanam nārada uvāca ityukto'haṃ tadā tena rājñā tāladhvajena ca | vimṛśya manasātyarthaṃ tamuvāca viśāmpate

राजन्नाहं विजानामि पुत्री कस्येति निश्चयम् । पितरौ क्व च मे केन स्थापिता च सरोवरे

rājannāhaṃ vijānāmi putrī kasyeti niścayam | pitarau kva ca me kena sthāpitā ca sarovare

किं करोमि क्व गच्छामि कथं मे सुकृतं भवेत् । निराधारास्मि राजेन्द्र चिन्तयामि चिकीर्षितम्

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ me sukṛtaṃ bhavet | nirādhārāsmi rājendra cintayāmi cikīrṣitam

दैवमेव परं राजन्नास्त्यत्र पौरुषं मम । धर्मज्ञोऽसि महीपाल यथेच्छसि तथा कुरु

daivameva paraṃ rājannāstyatra pauruṣaṃ mama | dharmajño'si mahīpāla yathecchasi tathā kuru

तवाधीनास्म्यहं भूप न मे कोऽप्यस्ति पालकः । न पिता न च माता च न स्थानं न च बान्धवाः

tavādhīnāsmyahaṃ bhūpa na me ko'pyasti pālakaḥ | na pitā na ca mātā ca na sthānaṃ na ca bāndhavāḥ

इत्युक्तोऽसौ मया राजा बभूव मदनातुरः । मां निरीक्ष्य विशालाक्षीं सेवकानित्युवाच ह

ityukto'sau mayā rājā babhūva madanāturaḥ | māṃ nirīkṣya viśālākṣīṃ sevakānityuvāca ha

नरयानमानयध्वं चतुर्वाह्यं मनोहरम् । आरोहणार्थमस्यास्तु कौशेयाम्बरवेष्टितम्

narayānamānayadhvaṃ caturvāhyaṃ manoharam | ārohaṇārthamasyāstu kauśeyāmbaraveṣṭitam

मृद्वास्तरणसंयुक्तं मुक्ताजालविभूषितम् । चतुरस्रं विशालं च सुवर्णरचितं शुभम्

mṛdvāstaraṇasaṃyuktaṃ muktājālavibhūṣitam | caturasraṃ viśālaṃ ca suvarṇaracitaṃ śubham

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भृत्याः सत्वरगामिनः । आनिन्युः शिबिकां दिव्यां मदर्थे वस्त्रवेष्टिताम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā bhṛtyāḥ satvaragāminaḥ | āninyuḥ śibikāṃ divyāṃ madarthe vastraveṣṭitām

आरूढाऽहं तदा तस्यां तस्य प्रियचिकीर्षया । मुदितोऽसौ गृहे नीत्वा मां तदा पृथिवीपतिः

ārūḍhā'haṃ tadā tasyāṃ tasya priyacikīrṣayā | mudito'sau gṛhe nītvā māṃ tadā pṛthivīpatiḥ

विवाहविधिना राजा शुभे लग्ने शुभे दिने । उपयेमे च मां तत्र हुतभुक्सन्निधौ ततः

vivāhavidhinā rājā śubhe lagne śubhe dine | upayeme ca māṃ tatra hutabhuksannidhau tataḥ

तस्याहं वल्लभा जाता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । सौभाग्यसुन्दरीत्येवं नाम तत्र कृतं मम

tasyāhaṃ vallabhā jātā prāṇebhyo'pi garīyasī | saubhāgyasundarītyevaṃ nāma tatra kṛtaṃ mama

रममाणो मया सार्धं सुखमाप महीपतिः । नानाभोगविलासैश्च कामशास्त्रोदितैस्तथा

ramamāṇo mayā sārdhaṃ sukhamāpa mahīpatiḥ | nānābhogavilāsaiśca kāmaśāstroditaistathā

राजकार्याणि सन्त्यज्य क्रीडासक्तो दिवानिशम् । नासौ विवेद गच्छन्तं कालं कामकलारतः

rājakāryāṇi santyajya krīḍāsakto divāniśam | nāsau viveda gacchantaṃ kālaṃ kāmakalārataḥ

उद्यानेषु च रम्येषु वापीषु च गृहेषु च । हर्म्येषु वरशैलेषु दीर्घिकासु वरासु च

udyāneṣu ca ramyeṣu vāpīṣu ca gṛheṣu ca | harmyeṣu varaśaileṣu dīrghikāsu varāsu ca

वारुणीमदमत्तोऽसौ विहरन्कानने शुभे । विसृज्य सर्वकार्याणि मदधीनो बभूव ह

vāruṇīmadamatto'sau viharankānane śubhe | visṛjya sarvakāryāṇi madadhīno babhūva ha

व्यासाहं तेन संसक्ता क्रीडारसवशीकृता । स्मृतवान्पूर्वदेहं न पुंभावं मुनिजन्म च

vyāsāhaṃ tena saṃsaktā krīḍārasavaśīkṛtā | smṛtavānpūrvadehaṃ na puṃbhāvaṃ munijanma ca

ममैवायं पतिर्योषाहं पत्‍नीषु प्रिया सती । पट्टराज्ञी विलासज्ञा सफलं जीवितं मम

mamaivāyaṃ patiryoṣāhaṃ patnīṣu priyā satī | paṭṭarājñī vilāsajñā saphalaṃ jīvitaṃ mama

इति चिन्तयती तस्मिन्प्रेमबद्धा दिवानिशम् । क्रीडासक्ता सुखे लुब्धा तं स्थिता वशवर्तिनी

iti cintayatī tasminpremabaddhā divāniśam | krīḍāsaktā sukhe lubdhā taṃ sthitā vaśavartinī

विस्मृतं ब्रह्मविज्ञानं ब्रह्मज्ञानं च शाश्वतम् । धर्मशास्त्रपरिज्ञानं तदासक्तमना स्थिता

vismṛtaṃ brahmavijñānaṃ brahmajñānaṃ ca śāśvatam | dharmaśāstraparijñānaṃ tadāsaktamanā sthitā

एवं विहरतस्तत्र वर्षाणि द्वादशैव तु । गतानि क्षणवत्कामक्रीडासक्तस्य मे मुने

evaṃ viharatastatra varṣāṇi dvādaśaiva tu | gatāni kṣaṇavatkāmakrīḍāsaktasya me mune

जाता गर्भवती चाहं मुदं प्राप नृपस्तदा । कारयामास विधिवद्‌गर्भसंस्कारकर्म च

jātā garbhavatī cāhaṃ mudaṃ prāpa nṛpastadā | kārayāmāsa vidhivadgarbhasaṃskārakarma ca

अपृच्छद्दोहदं राजा प्रीणयन्मां पुनः पुनः । नाब्रवं लज्जमानाहं नृपं प्रीतमना भृशम्

apṛcchaddohadaṃ rājā prīṇayanmāṃ punaḥ punaḥ | nābravaṃ lajjamānāhaṃ nṛpaṃ prītamanā bhṛśam

सम्पूर्णे दशमे मासि पुत्रो जातस्ततो मम । शुभेऽह्नि ग्रहनक्षत्रलग्नताराबलान्विते

sampūrṇe daśame māsi putro jātastato mama | śubhe'hni grahanakṣatralagnatārābalānvite

बभूव नृपतेर्गेहे पुत्रजन्ममहोत्सवः । राजा परमसन्तुष्टो बभूव सुतजन्मतः

babhūva nṛpatergehe putrajanmamahotsavaḥ | rājā paramasantuṣṭo babhūva sutajanmataḥ

सूतकान्ते सुतं वीक्ष्य राजा मुदमवाप ह । अहं भूमिपतेश्चासं प्रिया भार्या परन्तप

sūtakānte sutaṃ vīkṣya rājā mudamavāpa ha | ahaṃ bhūmipateścāsaṃ priyā bhāryā parantapa

ततो वर्षद्वयान्ते वै पुनर्गर्भो मया धृतः । द्वितीयस्तु सुतो जातः सर्वलक्षणसंयुतः

tato varṣadvayānte vai punargarbho mayā dhṛtaḥ | dvitīyastu suto jātaḥ sarvalakṣaṇasaṃyutaḥ

सुधन्वेति सुतस्याथ नाम चक्रे नृपस्तदा । वीरवर्मेति ज्येष्ठस्य ब्राह्मणैः प्रेरितस्त्वयम्

sudhanveti sutasyātha nāma cakre nṛpastadā | vīravarmeti jyeṣṭhasya brāhmaṇaiḥ preritastvayam

एवं द्वादश पुत्राश्च प्रसूता भूपसम्मताः । मोहितोऽहं तदा तेषां प्रीत्या पालनलालने

evaṃ dvādaśa putrāśca prasūtā bhūpasammatāḥ | mohito'haṃ tadā teṣāṃ prītyā pālanalālane

पुनरष्ट सुताः काले काले जाताः स्वरूपिणः । गार्हस्थ्यं मे ततः पूर्णं सम्पन्नं सुखसाधनम्

punaraṣṭa sutāḥ kāle kāle jātāḥ svarūpiṇaḥ | gārhasthyaṃ me tataḥ pūrṇaṃ sampannaṃ sukhasādhanam

तेषां दारक्रियाः काले कृता राज्ञा यथोचिताः । स्नुषाभिश्च तथा पुत्रैः परिवारो महानभूत्

teṣāṃ dārakriyāḥ kāle kṛtā rājñā yathocitāḥ | snuṣābhiśca tathā putraiḥ parivāro mahānabhūt

ततः पौत्रादिसम्भूतास्तेऽपि क्रीडारसान्विताः । आसन्नानारसोपेता मोहवृद्धिकरा भृशम्

tataḥ pautrādisambhūtāste'pi krīḍārasānvitāḥ | āsannānārasopetā mohavṛddhikarā bhṛśam

कदाचित्सुखमैश्वर्यं कदाचिद्‌दुःखमद्‌भुतम् । पुत्रेषु रोगजनितं देहसन्तापकारकम्

kadācitsukhamaiśvaryaṃ kadācidduḥkhamadbhutam | putreṣu rogajanitaṃ dehasantāpakārakam

परस्परं कदाचित्तु विरोधोऽभूत्सुदारुणः । पुत्राणां वा वधूनां च तेन सन्तापसम्भवः

parasparaṃ kadācittu virodho'bhūtsudāruṇaḥ | putrāṇāṃ vā vadhūnāṃ ca tena santāpasambhavaḥ

सुखदुःखात्मके घोरे मिथ्याचारकरे भृशम् । सङ्कल्पजनिते क्षुद्रे मग्नोऽहं मुनिसत्तम

sukhaduḥkhātmake ghore mithyācārakare bhṛśam | saṅkalpajanite kṣudre magno'haṃ munisattama

विस्मृतं पूर्वविज्ञानं शास्त्रज्ञानं तथा गतम् । योषाभावे विलीनोऽहं गृहकार्येषु सर्वथा

vismṛtaṃ pūrvavijñānaṃ śāstrajñānaṃ tathā gatam | yoṣābhāve vilīno'haṃ gṛhakāryeṣu sarvathā

अहङ्कारस्तु सञ्जातो भृशं मोहविवर्धकः । एते मे बलिनः पुत्राः स्नुषाः सुकुलसम्भवाः

ahaṅkārastu sañjāto bhṛśaṃ mohavivardhakaḥ | ete me balinaḥ putrāḥ snuṣāḥ sukulasambhavāḥ

एते पुत्राः सुसन्नद्धाः क्रीडन्ति मम वेश्मसु । धन्याहं खलु नारीणां संसारेऽस्मिन्नहो भृशम्

ete putrāḥ susannaddhāḥ krīḍanti mama veśmasu | dhanyāhaṃ khalu nārīṇāṃ saṃsāre'sminnaho bhṛśam

नारदोऽहं भगवता वञ्चितो मायया किल । न कदाचिन्मयाप्येवं चिन्तितं मनसा किल

nārado'haṃ bhagavatā vañcito māyayā kila | na kadācinmayāpyevaṃ cintitaṃ manasā kila

राजपत्‍नी शुभाचारा बहुपुत्रा पतिव्रता । धन्याहं किल संसारे कृष्णैवं मोहितस्त्वहम्

rājapatnī śubhācārā bahuputrā pativratā | dhanyāhaṃ kila saṃsāre kṛṣṇaivaṃ mohitastvaham

अथ कश्चिन्नृपः कामं दूरदेशाधिपो महान् । अरातिभावमापन्नः पतिना सह मानद

atha kaścinnṛpaḥ kāmaṃ dūradeśādhipo mahān | arātibhāvamāpannaḥ patinā saha mānada

कृत्वा सैन्यसमायोगं रथैश्च वारणैर्युतम् । आजगाम कान्यकुब्जे पुरे युद्धमचिन्तयत्

kṛtvā sainyasamāyogaṃ rathaiśca vāraṇairyutam | ājagāma kānyakubje pure yuddhamacintayat

वेष्टितं नगरं तेन राज्ञा सैन्ययुतेन च । मम पुत्राश्च पौत्राश्च निर्गता नगरात्तदा

veṣṭitaṃ nagaraṃ tena rājñā sainyayutena ca | mama putrāśca pautrāśca nirgatā nagarāttadā

संग्रामस्तुमुलस्तत्र कृतस्तैस्तेन पुत्रकैः । हता रणे सुताः सर्वे वैरिणा कालयोगतः

saṃgrāmastumulastatra kṛtastaistena putrakaiḥ | hatā raṇe sutāḥ sarve vairiṇā kālayogataḥ

राजा भग्नस्तु संग्रामादागतः स्वगृहं पुनः । श्रुतं मया मृताः पुत्राः संग्रामे भृशदारुणे

rājā bhagnastu saṃgrāmādāgataḥ svagṛhaṃ punaḥ | śrutaṃ mayā mṛtāḥ putrāḥ saṃgrāme bhṛśadāruṇe

स हत्वा मे सुतान्पौत्रान्गतो राजा बलान्वितः । क्रन्दमाना ह्यहं तत्र गता समरमण्डले

sa hatvā me sutānpautrāngato rājā balānvitaḥ | krandamānā hyahaṃ tatra gatā samaramaṇḍale

दृष्ट्वा तान्पतितान्पुत्रान्पौत्रांश्चदुःखपीडिता । विललापाहमायुष्मञ्छोकसागरसंप्लवे

dṛṣṭvā tānpatitānputrānpautrāṃścaduḥkhapīḍitā | vilalāpāhamāyuṣmañchokasāgarasaṃplave

हा पुत्राः क्व गता मेऽद्य हा हतास्मि दुरात्मना । दैवेनातिबलिष्ठेन दुर्वारेणातिपापिना

hā putrāḥ kva gatā me'dya hā hatāsmi durātmanā | daivenātibaliṣṭhena durvāreṇātipāpinā

एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवान्मधुसूदनः । कृत्वा रूपं द्विजस्यागाद्‌वृद्धः परमशोभनः

etasminnantare tatra bhagavānmadhusūdanaḥ | kṛtvā rūpaṃ dvijasyāgādvṛddhaḥ paramaśobhanaḥ

सुवासा वेदवित्कामं मत्समीपं समागतः । मामुवाचातिदीनां स क्रन्दमानां रणाजिरे

suvāsā vedavitkāmaṃ matsamīpaṃ samāgataḥ | māmuvācātidīnāṃ sa krandamānāṃ raṇājire

ब्राह्मण उवाच किं विषीदसि तन्वङ्‌गि भ्रमोऽयं प्रकटीकृतः । मोहेन कोकिलालापे पतिपुत्रगृहात्मके

brāhmaṇa uvāca kiṃ viṣīdasi tanvaṅgi bhramo'yaṃ prakaṭīkṛtaḥ | mohena kokilālāpe patiputragṛhātmake

का त्वं कस्याः सुताः केऽमी चिन्तयात्मगतिं पराम् । उत्तिष्ठ रोदनं त्यक्त्वा स्वस्था भव सुलोचने

kā tvaṃ kasyāḥ sutāḥ ke'mī cintayātmagatiṃ parām | uttiṣṭha rodanaṃ tyaktvā svasthā bhava sulocane

स्नानं च तिलदानं च पुत्राणां कुरु कामिनि । परलोकगतानां च मर्यादारक्षणाय वै

snānaṃ ca tiladānaṃ ca putrāṇāṃ kuru kāmini | paralokagatānāṃ ca maryādārakṣaṇāya vai

कर्तव्यं सर्वथा तीर्थे स्नानं तु न गृहे क्वचित् । मृतानां किल बन्धूनां धर्मशास्त्रविनिर्णयः

kartavyaṃ sarvathā tīrthe snānaṃ tu na gṛhe kvacit | mṛtānāṃ kila bandhūnāṃ dharmaśāstravinirṇayaḥ

नारद उवाच इत्युक्त्वा तेन विप्रेण वृद्धेन प्रतिबोधिता । उत्थिताहं नृपेणाथ युक्ता बन्धुभिरावृता

nārada uvāca ityuktvā tena vipreṇa vṛddhena pratibodhitā | utthitāhaṃ nṛpeṇātha yuktā bandhubhirāvṛtā

अग्रतो द्विजरूपेण भगवान्भूतभावनः । चलिताहं ततस्तूर्णं तीर्थं परमपावनम्

agrato dvijarūpeṇa bhagavānbhūtabhāvanaḥ | calitāhaṃ tatastūrṇaṃ tīrthaṃ paramapāvanam

हरिर्मां कृपया तत्र पुंतीर्थे सरसि प्रभुः । नीत्वाह भगवान्विष्णुर्द्विजरूपी जनार्दनः

harirmāṃ kṛpayā tatra puṃtīrthe sarasi prabhuḥ | nītvāha bhagavānviṣṇurdvijarūpī janārdanaḥ

स्नानं कुरु तडागेऽस्मिन्पावने गजगामिनि । त्यज शोकं क्रियाकालः पुत्राणां च निरर्थकम्

snānaṃ kuru taḍāge'sminpāvane gajagāmini | tyaja śokaṃ kriyākālaḥ putrāṇāṃ ca nirarthakam

कोटिशस्ते मृताः पुत्रा जन्मजन्मसमुद्‌भवाः । पितरः पतयश्चैव भ्रातरो जामयस्तथा

koṭiśaste mṛtāḥ putrā janmajanmasamudbhavāḥ | pitaraḥ patayaścaiva bhrātaro jāmayastathā

केषां दुःखं त्वया कार्यं भ्रमेऽस्मिन्मानसोद्‌भवे । वितथे स्वप्नसदृशे तापदे देहिनामिह

keṣāṃ duḥkhaṃ tvayā kāryaṃ bhrame'sminmānasodbhave | vitathe svapnasadṛśe tāpade dehināmiha

नारद उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा तीर्थे पुरुषसंज्ञके । प्रविष्टा स्नातुकामाहं प्रेरिता तत्र विष्णुना

nārada uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā tīrthe puruṣasaṃjñake | praviṣṭā snātukāmāhaṃ preritā tatra viṣṇunā

मज्जनादेव तीर्थेषु पुमाञ्जातः क्षणादपि । हरिर्वीणां करे कृत्वा स्थितस्तीरे स्वदेहवान्

majjanādeva tīrtheṣu pumāñjātaḥ kṣaṇādapi | harirvīṇāṃ kare kṛtvā sthitastīre svadehavān

उन्मज्ज्य च मया तीरे दृष्टः कमललोचनः । प्रत्यभिज्ञा तदा जाता मम चित्ते द्विजोत्तम

unmajjya ca mayā tīre dṛṣṭaḥ kamalalocanaḥ | pratyabhijñā tadā jātā mama citte dvijottama

सञ्चिन्तितं मया तत्र नारदोऽहमिहागतः । हरिणा सह स्त्रीभावं प्राप्तो मायाविमोहितः

sañcintitaṃ mayā tatra nārado'hamihāgataḥ | hariṇā saha strībhāvaṃ prāpto māyāvimohitaḥ

इति चिन्तापरश्चाहं यदा जातस्तदा हरिः । मामाह नारदागच्छ किं करोषि जले स्थितः

iti cintāparaścāhaṃ yadā jātastadā hariḥ | māmāha nāradāgaccha kiṃ karoṣi jale sthitaḥ

विस्मितोऽहं तदा स्मृत्वा स्त्रीभावं दारुणं भृशम् । पुनः पुरुषभावश्च सम्पन्नः केन हेतुना

vismito'haṃ tadā smṛtvā strībhāvaṃ dāruṇaṃ bhṛśam | punaḥ puruṣabhāvaśca sampannaḥ kena hetunā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे नारदस्य पुनः स्वरूपप्राप्तिवर्णनं नामेकोनत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe nāradasya punaḥ svarūpaprāptivarṇanaṃ nāmekonatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३०

मायाप्राबल्यवर्णनम् नारद उवाच मां दृष्ट्वा नारदं विप्रं विस्मितोऽसौ महीपतिः । क्व गता मम भार्या सा कुतोऽयं मुनिसत्तमः

māyāprābalyavarṇanam nārada uvāca māṃ dṛṣṭvā nāradaṃ vipraṃ vismito'sau mahīpatiḥ | kva gatā mama bhāryā sā kuto'yaṃ munisattamaḥ

विललाप नृपस्तत्र हा प्रियेति मुहुर्मुहुः । क्व गता मां परित्यज्य विलपन्तं वियोगिनम्

vilalāpa nṛpastatra hā priyeti muhurmuhuḥ | kva gatā māṃ parityajya vilapantaṃ viyoginam

विना त्वां विपुलश्रोणि वृथा मे जीवितं गृहम् । राज्यं कमलपत्राक्षि किं करोमि शुचिस्मिते

vinā tvāṃ vipulaśroṇi vṛthā me jīvitaṃ gṛham | rājyaṃ kamalapatrākṣi kiṃ karomi śucismite

न प्राणा मे बहिर्यान्ति विरहेण तवाधुना । गतो वै प्रीतिधर्मस्तु त्वामृते प्राणधारणात्

na prāṇā me bahiryānti viraheṇa tavādhunā | gato vai prītidharmastu tvāmṛte prāṇadhāraṇāt

विलपामि विशालाक्षि देहि प्रत्युत्तरं प्रियम् । क्व गता सा मयि प्रीतिर्याभूत्प्रथमसङ्गमे

vilapāmi viśālākṣi dehi pratyuttaraṃ priyam | kva gatā sā mayi prītiryābhūtprathamasaṅgame

निमग्ना किं जले सुभ्रूर्भक्षिता मत्स्यकच्छपैः । गृहीता वरुणेनाशु मम दौर्भाग्ययोगतः

nimagnā kiṃ jale subhrūrbhakṣitā matsyakacchapaiḥ | gṛhītā varuṇenāśu mama daurbhāgyayogataḥ

धन्या सुचारुसर्वाङ्‌गि या त्वं पुत्रैः समागता । अकृत्रिमस्तु पुत्रेषु स्नेहस्तेऽमृतभाषिणि

dhanyā sucārusarvāṅgi yā tvaṃ putraiḥ samāgatā | akṛtrimastu putreṣu snehaste'mṛtabhāṣiṇi

न युक्तमधुना यन्मां विहाय त्रिदिवं गता । विलपन्तं पतिं दीनं पुत्रस्नेहेन यन्त्रिता

na yuktamadhunā yanmāṃ vihāya tridivaṃ gatā | vilapantaṃ patiṃ dīnaṃ putrasnehena yantritā

उभयं मे गतं कान्ते पुत्रास्त्वं प्राणवल्लभा । तथापि मरणं नास्ति दुःखितस्य भृशं प्रिये

ubhayaṃ me gataṃ kānte putrāstvaṃ prāṇavallabhā | tathāpi maraṇaṃ nāsti duḥkhitasya bhṛśaṃ priye

किं करोमि क्व गच्छामि रामो नास्ति महीतले । रामाविरहजं दुःखं जानाति रघुनन्दनः

kiṃ karomi kva gacchāmi rāmo nāsti mahītale | rāmāvirahajaṃ duḥkhaṃ jānāti raghunandanaḥ

विधिना निष्ठुरेणात्र विपरीतं कृतं भुवि । दम्पत्योर्मरणं भिन्नं सर्वथा समचित्तयोः

vidhinā niṣṭhureṇātra viparītaṃ kṛtaṃ bhuvi | dampatyormaraṇaṃ bhinnaṃ sarvathā samacittayoḥ

उपकारस्तु नारीणां मुनिभिर्विहितः किल । यदुक्तं धर्मशास्त्रेषु ज्वलनं पतिना सह

upakārastu nārīṇāṃ munibhirvihitaḥ kila | yaduktaṃ dharmaśāstreṣu jvalanaṃ patinā saha

एवं विलपमानं तं राजानं भगवान्हरिः । निवारयामास तदा वचनैर्युक्तियोजितैः

evaṃ vilapamānaṃ taṃ rājānaṃ bhagavānhariḥ | nivārayāmāsa tadā vacanairyuktiyojitaiḥ

श्रीभगवानुवाच किं विषीदसि राजेन्द्र क्व गता ते प्रियाङ्गना । न श्रुतं किं त्वया शास्त्रं न कृतोऽसौ बुधाश्रयः

śrībhagavānuvāca kiṃ viṣīdasi rājendra kva gatā te priyāṅganā | na śrutaṃ kiṃ tvayā śāstraṃ na kṛto'sau budhāśrayaḥ

का सा कस्त्वं क्व संयोगो वियोगः कीदृशस्तव । प्रवाहरूपे संसारे नृणां नौतरतामिव

kā sā kastvaṃ kva saṃyogo viyogaḥ kīdṛśastava | pravāharūpe saṃsāre nṛṇāṃ nautaratāmiva

गृहे गच्छ नृपश्रेष्ठ वृथा ते रुदितेन किम् । संयोगश्च वियोगश्च दैवाधीनः सदा नृणाम्

gṛhe gaccha nṛpaśreṣṭha vṛthā te ruditena kim | saṃyogaśca viyogaśca daivādhīnaḥ sadā nṛṇām

अनया सह ते राजन् संयोगस्त्विह संवृतः । भुक्ता त्वया विशालाक्षी सुन्दरी तनुमध्यमा

anayā saha te rājan saṃyogastviha saṃvṛtaḥ | bhuktā tvayā viśālākṣī sundarī tanumadhyamā

न दृष्टौ पितरावस्यास्त्वया प्राप्ता सरोवरे । काकतालीप्रसङ्गेन यद्‌भूतं तत्तथा गतम्

na dṛṣṭau pitarāvasyāstvayā prāptā sarovare | kākatālīprasaṅgena yadbhūtaṃ tattathā gatam

मा शोकं कुरु राजेन्द्र कालो हि दुरतिक्रमः । कालयोगं समासाद्य भुङ्क्ष्व भोगान् गृहे यथा

mā śokaṃ kuru rājendra kālo hi duratikramaḥ | kālayogaṃ samāsādya bhuṅkṣva bhogān gṛhe yathā

यथागता गता सा तु तथैव वरवर्णिनी । यथा पूर्वं तथा तत्र गच्छ कार्यं कुरु प्रभो

yathāgatā gatā sā tu tathaiva varavarṇinī | yathā pūrvaṃ tathā tatra gaccha kāryaṃ kuru prabho

रुदितेन तवाद्यैव नागमिष्यति कामिनी । वृथा शोचसि पृध्वीश योगयुक्तो भवाधुना

ruditena tavādyaiva nāgamiṣyati kāminī | vṛthā śocasi pṛdhvīśa yogayukto bhavādhunā

भोगः कालवशादेति तथैव प्रतियाति च । नात्र शोकस्तु कर्तव्यो निष्फले भववर्त्मनि

bhogaḥ kālavaśādeti tathaiva pratiyāti ca | nātra śokastu kartavyo niṣphale bhavavartmani

नैकत्र सुखसंयोगो दुःखयोगस्तु नैकतः । घटिकायन्त्रवत्कामं भ्रमणं सुखदुःखयोः

naikatra sukhasaṃyogo duḥkhayogastu naikataḥ | ghaṭikāyantravatkāmaṃ bhramaṇaṃ sukhaduḥkhayoḥ

मनः कृत्वा स्थिरं भूप कुरु राज्यं यथासुखम् । अथवा न्यस्य दायादे वनं सेवय साम्प्रतम्

manaḥ kṛtvā sthiraṃ bhūpa kuru rājyaṃ yathāsukham | athavā nyasya dāyāde vanaṃ sevaya sāmpratam

दुर्लभो मानुषो देहः प्राणिनां क्षणभङ्गुरः । तस्मिन्प्राप्ते तु कर्तव्यं सर्वथैवात्मसाधनम्

durlabho mānuṣo dehaḥ prāṇināṃ kṣaṇabhaṅguraḥ | tasminprāpte tu kartavyaṃ sarvathaivātmasādhanam

जिह्वोपस्थरसो राजन् पशुयोनिषु वर्तते । ज्ञानं मानुषदेहे वै नान्यासु च कुयोनिषु

jihvopastharaso rājan paśuyoniṣu vartate | jñānaṃ mānuṣadehe vai nānyāsu ca kuyoniṣu

तस्माद्‌गच्छ गृहं त्यक्त्वा शोकं कान्तासमुद्‌भवम् । मायेयं भगवत्यास्तु यया सम्मोहितं जगत्

tasmādgaccha gṛhaṃ tyaktvā śokaṃ kāntāsamudbhavam | māyeyaṃ bhagavatyāstu yayā sammohitaṃ jagat

नारद उवाच इत्युक्तो हरिणा राजा प्रणम्य कमलापतिम् । कृत्वा स्नानविधिं सम्यग्जगाम निजमन्दिरम्

nārada uvāca ityukto hariṇā rājā praṇamya kamalāpatim | kṛtvā snānavidhiṃ samyagjagāma nijamandiram

दत्त्वा राज्यं स्वपौत्राय प्राप्य निर्वेदमद्‌भुतम् । वनं जगाम भूपालस्तत्त्वज्ञानमवाप च

dattvā rājyaṃ svapautrāya prāpya nirvedamadbhutam | vanaṃ jagāma bhūpālastattvajñānamavāpa ca

गते राजन्यहं वीक्ष्य भगवन्तमधोक्षजम् । तमब्रवं जगन्नाथं हसन्तं मां पुनः पुनः

gate rājanyahaṃ vīkṣya bhagavantamadhokṣajam | tamabravaṃ jagannāthaṃ hasantaṃ māṃ punaḥ punaḥ

वञ्चितोऽहं त्वया देव ज्ञातं मायाबलं महत् । स्मरामि चरितं सर्वं स्त्रीदेहे यत्कृतं मया

vañcito'haṃ tvayā deva jñātaṃ māyābalaṃ mahat | smarāmi caritaṃ sarvaṃ strīdehe yatkṛtaṃ mayā

ब्रूहि मे देवदेवेश प्रविष्टोऽहं सरोवरे । विगतं पूर्वविज्ञानं स्नानादेव कथं हरे

brūhi me devadeveśa praviṣṭo'haṃ sarovare | vigataṃ pūrvavijñānaṃ snānādeva kathaṃ hare

योषिद्देहं समासाद्य मोहितोऽहं जगद्‌गुरो । पतिं प्राप्य नृपश्रेष्ठं पुलोमी वासवं यथा

yoṣiddehaṃ samāsādya mohito'haṃ jagadguro | patiṃ prāpya nṛpaśreṣṭhaṃ pulomī vāsavaṃ yathā

मनस्तदेव तच्चित्तं देहः स च पुरातनः । लिङ्गं तदेव देवेश स्मृतेर्नाशः कथं हरे

manastadeva taccittaṃ dehaḥ sa ca purātanaḥ | liṅgaṃ tadeva deveśa smṛternāśaḥ kathaṃ hare

विस्मयोऽयं महान्मेऽत्र ज्ञाननाशं प्रति प्रभो । कथयाद्य रमाकान्त कारणं परमं च यत्

vismayo'yaṃ mahānme'tra jñānanāśaṃ prati prabho | kathayādya ramākānta kāraṇaṃ paramaṃ ca yat

नारीदेहं मया प्राप्य भुक्ता भोगा ह्यनेकशः । सुरापानं कृतं नित्यं विधिहीनं च भोजनम्

nārīdehaṃ mayā prāpya bhuktā bhogā hyanekaśaḥ | surāpānaṃ kṛtaṃ nityaṃ vidhihīnaṃ ca bhojanam

मया तदेव न ज्ञातं नारदोऽहमिति स्फुटम् । जानाम्यद्य यथा सर्वं विविक्तं न तथा तदा

mayā tadeva na jñātaṃ nārado'hamiti sphuṭam | jānāmyadya yathā sarvaṃ viviktaṃ na tathā tadā

विष्णुरुवाच पश्य नारद मायावी विलासोऽयं महामते । देहेषु सर्वजन्तूनां दशाभेदा ह्यनेकशः

viṣṇuruvāca paśya nārada māyāvī vilāso'yaṃ mahāmate | deheṣu sarvajantūnāṃ daśābhedā hyanekaśaḥ

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिश्च तुरीया देहिनां दशा । तथा देहान्तरे प्राप्ते सन्देहः कीदृशः पुनः

jāgratsvapnasuṣuptiśca turīyā dehināṃ daśā | tathā dehāntare prāpte sandehaḥ kīdṛśaḥ punaḥ

सुप्तो नरो न जानाति न शृणोति वदत्यपि । पुनः प्रबुद्धो जानाति सर्वं ज्ञातमशेषतः

supto naro na jānāti na śṛṇoti vadatyapi | punaḥ prabuddho jānāti sarvaṃ jñātamaśeṣataḥ

निद्रया चाल्यते चित्तं भवन्ति स्वप्नसम्भवाः । नानाविधा मनोभेदा मनोभावा ह्यनेकशः

nidrayā cālyate cittaṃ bhavanti svapnasambhavāḥ | nānāvidhā manobhedā manobhāvā hyanekaśaḥ

गजो मां हन्तुमायाति न शक्तोऽस्मि पलायने । किं करोमि न मे स्थानं यत्र गच्छामि सत्वरः

gajo māṃ hantumāyāti na śakto'smi palāyane | kiṃ karomi na me sthānaṃ yatra gacchāmi satvaraḥ

मृतं पितामहं स्वप्ने पश्यति स्वगृहागतम् । संयोगस्तेन वार्ता च भोजनं सह मन्यते

mṛtaṃ pitāmahaṃ svapne paśyati svagṛhāgatam | saṃyogastena vārtā ca bhojanaṃ saha manyate

प्रबुद्धः खलु जानाति स्वप्ने दृष्टं सुखासुखम् । स्मृत्वा सर्वं जनेभ्यस्तु विस्तरात्प्रवदत्यपि

prabuddhaḥ khalu jānāti svapne dṛṣṭaṃ sukhāsukham | smṛtvā sarvaṃ janebhyastu vistarātpravadatyapi

स्वप्नेकोऽपि न जानाति भ्रमोऽयमिति निश्चयः । तथा तथैव विभवो मायाया दुर्गमः किल

svapneko'pi na jānāti bhramo'yamiti niścayaḥ | tathā tathaiva vibhavo māyāyā durgamaḥ kila

नाहं नारद जानामि पारं परमदुर्घटम् । गुणानां किल मायाया नैव शम्भुर्न पद्मजः

nāhaṃ nārada jānāmi pāraṃ paramadurghaṭam | guṇānāṃ kila māyāyā naiva śambhurna padmajaḥ

कोऽन्यो ज्ञातुं समर्थोऽभून्मानतो मन्दधीः पुनः । मायागुणपरिज्ञानं न कस्यापि भवेदिह

ko'nyo jñātuṃ samartho'bhūnmānato mandadhīḥ punaḥ | māyāguṇaparijñānaṃ na kasyāpi bhavediha

गुणत्रयकृतं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । विना गुणैर्न संसारो वर्तते किञ्चिदप्यदः

guṇatrayakṛtaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | vinā guṇairna saṃsāro vartate kiñcidapyadaḥ

अहं सत्त्वप्रधानोऽस्मि रजस्तमसमन्वितः । न कदाचित्‍त्रिभिर्हीनो भवामि भुवनेश्वरः

ahaṃ sattvapradhāno'smi rajastamasamanvitaḥ | na kadācittribhirhīno bhavāmi bhuvaneśvaraḥ

तथा ब्रह्मा पिता तेऽत्र रजोमुख्यः प्रकीर्तितः । तमःसत्त्वसमायुक्तो न ताभ्यामुज्झितः किल

tathā brahmā pitā te'tra rajomukhyaḥ prakīrtitaḥ | tamaḥsattvasamāyukto na tābhyāmujjhitaḥ kila

शिवस्तथा तमोमुख्यो रजःसत्त्वसमावृतः । गुणत्रयविहीनस्तु नैव कोऽपि मया श्रुतः

śivastathā tamomukhyo rajaḥsattvasamāvṛtaḥ | guṇatrayavihīnastu naiva ko'pi mayā śrutaḥ

तस्मान्मोहो न कर्तव्यः संसारेऽस्मिन्मुनीश्वर । मायाविनिर्मितेऽसारेऽपारे परमदुर्घटे

tasmānmoho na kartavyaḥ saṃsāre'sminmunīśvara | māyāvinirmite'sāre'pāre paramadurghaṭe

दृष्टा माया त्वयाद्यैव भुक्ता भोगा ह्यनेकशः । किं पृच्छसि महाभाग तस्याश्चरितमद्‌भुतम्

dṛṣṭā māyā tvayādyaiva bhuktā bhogā hyanekaśaḥ | kiṃ pṛcchasi mahābhāga tasyāścaritamadbhutam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे मायाप्राबल्यवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe māyāprābalyavarṇanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३१

भगवतीमाहात्म्यवर्णनम् व्यास उवाच निशामय महाराज ब्रवीमि विशदाक्षरम् । माहात्म्यं खलु मायाया नारदात्तु मया श्रुतम्

bhagavatīmāhātmyavarṇanam vyāsa uvāca niśāmaya mahārāja bravīmi viśadākṣaram | māhātmyaṃ khalu māyāyā nāradāttu mayā śrutam

मया पुनर्मुनिः पृष्टो नारदः सर्ववित्तमः । श्रुत्वा कथां मुनेस्तस्य नारीदेहसमुद्‌भवाम्

mayā punarmuniḥ pṛṣṭo nāradaḥ sarvavittamaḥ | śrutvā kathāṃ munestasya nārīdehasamudbhavām

ब्रूहि नारद पश्चात्किं कथितं हरिणा तदा । क्व गतश्च जगन्नाथो भवता सह माधवः

brūhi nārada paścātkiṃ kathitaṃ hariṇā tadā | kva gataśca jagannātho bhavatā saha mādhavaḥ

नारद उवाच इत्युक्त्वा भगवांस्तस्मिंस्तडागेऽतिमनोहरे । आरुह्य गरुडं गन्तुं वैकुण्ठे च मनो दधे

nārada uvāca ityuktvā bhagavāṃstasmiṃstaḍāge'timanohare | āruhya garuḍaṃ gantuṃ vaikuṇṭhe ca mano dadhe

मामुवाच रमाकान्तो यथेष्टं गच्छ नारद । एहि वा मम लोकं त्वं यथारुचि तथा कुरु

māmuvāca ramākānto yatheṣṭaṃ gaccha nārada | ehi vā mama lokaṃ tvaṃ yathāruci tathā kuru

ब्रह्मलोकं गतश्चाहमापृच्छ्य मधुसूदनम् । भगवानपि देवेशस्तत्क्षणाद्‌गरुडासनः

brahmalokaṃ gataścāhamāpṛcchya madhusūdanam | bhagavānapi deveśastatkṣaṇādgaruḍāsanaḥ

वैकुण्ठमगमत्तूर्णं मामादिश्य यथासुखम् । ततोऽहं पितृसदनं गतो याते जनार्दने

vaikuṇṭhamagamattūrṇaṃ māmādiśya yathāsukham | tato'haṃ pitṛsadanaṃ gato yāte janārdane

चिन्तयन्सकलं दुःखं सुखं च परमाद्‌भुतम् । गत्वा प्रणम्य पितरं स्थितो यावत्पुरः पितुः

cintayansakalaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ ca paramādbhutam | gatvā praṇamya pitaraṃ sthito yāvatpuraḥ pituḥ

तावत्पृष्टो मुने पित्रा वीक्ष्य चिन्तातुरं तु माम् । ब्रह्योवाच क्व गतोऽसि महाभाग कस्माच्चिन्तातुरः सुत

tāvatpṛṣṭo mune pitrā vīkṣya cintāturaṃ tu mām | brahyovāca kva gato'si mahābhāga kasmāccintāturaḥ suta

स्वस्थं नैवाद्य पश्यामि मनस्ते मुनिसत्तम । केनापि वञ्चितोऽसि त्वं दृष्टं वा किञ्चिदद्‌भुतम्

svasthaṃ naivādya paśyāmi manaste munisattama | kenāpi vañcito'si tvaṃ dṛṣṭaṃ vā kiñcidadbhutam

विषण्णं गतविज्ञानं पश्यामि त्वां कथं सुत । नारद उवाच इति पृष्टस्तदा पित्रा बृस्यां समुपवेश्य च

viṣaṇṇaṃ gatavijñānaṃ paśyāmi tvāṃ kathaṃ suta | nārada uvāca iti pṛṣṭastadā pitrā bṛsyāṃ samupaveśya ca

तमब्रवं स्ववृत्तान्तं मायाबलसमुद्‌भवम् । वञ्चितोऽहं पितः कामं विष्णुना प्रभविष्णुना

tamabravaṃ svavṛttāntaṃ māyābalasamudbhavam | vañcito'haṃ pitaḥ kāmaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā

स्त्रीभावं गमितः कामं वर्षाणि सुबहून्यपि । अनुभूतं महद्दुःखं पुत्रशोकसमुद्‌भवम्

strībhāvaṃ gamitaḥ kāmaṃ varṣāṇi subahūnyapi | anubhūtaṃ mahadduḥkhaṃ putraśokasamudbhavam

प्रबोधितोऽहं तेनैव मृदुवाक्यामृतेन च । पुनः सरोवरे स्नात्वा जातोऽहं नारदः पुमान्

prabodhito'haṃ tenaiva mṛduvākyāmṛtena ca | punaḥ sarovare snātvā jāto'haṃ nāradaḥ pumān

किमेतत्कारणं ब्रह्मन् यन्मोहमगमं तदा । विस्मृतं पूर्वविज्ञानं तन्मयस्तरसा कृतः

kimetatkāraṇaṃ brahman yanmohamagamaṃ tadā | vismṛtaṃ pūrvavijñānaṃ tanmayastarasā kṛtaḥ

एतन्मायाबलं ब्रह्मन्न जानेऽहं दुरत्ययम् । ज्ञानहानिकरं जातं मूलं मोहस्य विस्फुटम्

etanmāyābalaṃ brahmanna jāne'haṃ duratyayam | jñānahānikaraṃ jātaṃ mūlaṃ mohasya visphuṭam

अनुभूतं मया सम्यग्ज्ञातं सर्वं शुभाशुभम् । कथं त्वं जितवांस्तात तमुपायं वदस्व मे

anubhūtaṃ mayā samyagjñātaṃ sarvaṃ śubhāśubham | kathaṃ tvaṃ jitavāṃstāta tamupāyaṃ vadasva me

नारद उवाच विज्ञप्तोऽसौ मया धाता प्रीतिपूर्वमतः परम् । मामुवाच स्मितं कृत्वा पिता मे वासवीसुत

nārada uvāca vijñapto'sau mayā dhātā prītipūrvamataḥ param | māmuvāca smitaṃ kṛtvā pitā me vāsavīsuta

ब्रह्मोवाच दुर्जयैषा सुरैः सर्वैर्मुनिभिश्च महात्मभिः । तापसैर्ज्ञानयुक्तैश्च योगिभिः पवनाशनैः

brahmovāca durjayaiṣā suraiḥ sarvairmunibhiśca mahātmabhiḥ | tāpasairjñānayuktaiśca yogibhiḥ pavanāśanaiḥ

नाहं तां सर्वथा ज्ञातुं शक्तो मायां महाबलाम् । विष्णुर्ज्ञातुं न शक्तश्च तथा शम्भुरुमापतिः

nāhaṃ tāṃ sarvathā jñātuṃ śakto māyāṃ mahābalām | viṣṇurjñātuṃ na śaktaśca tathā śambhurumāpatiḥ

दुर्ज्ञेया सा महामाया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी । कालकर्मस्वभावाद्यैर्निमित्तकारणैर्वृता

durjñeyā sā mahāmāyā sṛṣṭisthityantakāriṇī | kālakarmasvabhāvādyairnimittakāraṇairvṛtā

शोकं मा कुरु मेधाविंस्तत्र मायामहाबले । न चैव विस्मयः कार्यो वयं सर्वे विमोहिताः

śokaṃ mā kuru medhāviṃstatra māyāmahābale | na caiva vismayaḥ kāryo vayaṃ sarve vimohitāḥ

नारद उवाच पित्रेत्युक्तस्तदा व्यास तमापृच्छ्य गतस्मयः । आगतोऽस्म्यत्र पश्यन्वै तीर्थानि च वराणि च

nārada uvāca pitretyuktastadā vyāsa tamāpṛcchya gatasmayaḥ | āgato'smyatra paśyanvai tīrthāni ca varāṇi ca

तस्मात्त्वमपि सन्त्यज्य मोहं कौरवनाशजम् । कालक्षयं सुखासीनः स्थानेऽस्मिन् कुरु सत्तम

tasmāttvamapi santyajya mohaṃ kauravanāśajam | kālakṣayaṃ sukhāsīnaḥ sthāne'smin kuru sattama

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । निश्चयं हृदये कृत्वा विचरस्व यथासुखम्

avaśyameva bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham | niścayaṃ hṛdaye kṛtvā vicarasva yathāsukham

व्यास उवाच इत्युक्त्वा नारदो राजन् गतो मां प्रतिबोध्य च । अहं तच्चिन्तयन्वाक्यं यदुक्तं मुनिना तदा

vyāsa uvāca ityuktvā nārado rājan gato māṃ pratibodhya ca | ahaṃ taccintayanvākyaṃ yaduktaṃ muninā tadā

स्थितः सरस्वतीतीरे कल्पे सारस्वते वरे । कालातिवाहनायैतत्कृतं भागवतं मया

sthitaḥ sarasvatītīre kalpe sārasvate vare | kālātivāhanāyaitatkṛtaṃ bhāgavataṃ mayā

पुराणमुत्तमं भूप सर्वसंशयनाशनम् । नानाख्यानसमायुक्तं वेदप्रामाण्यसंश्रितम्

purāṇamuttamaṃ bhūpa sarvasaṃśayanāśanam | nānākhyānasamāyuktaṃ vedaprāmāṇyasaṃśritam

सन्देहोऽत्र न कर्तव्यः सर्वथा नृपसत्तम । यथेन्द्रजालिकः कश्चित्पाञ्चालीं दारवीं करे

sandeho'tra na kartavyaḥ sarvathā nṛpasattama | yathendrajālikaḥ kaścitpāñcālīṃ dāravīṃ kare

कृत्वा नर्तयते कामं स्वेच्छया वशवर्तिनीम् । तथा नर्तयते माया जगत्स्थावरजङ्गमम्

kṛtvā nartayate kāmaṃ svecchayā vaśavartinīm | tathā nartayate māyā jagatsthāvarajaṅgamam

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं सदेवासुरमानुषम् । पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं मनश्चित्तानुवर्तनम्

brahmādistambaparyantaṃ sadevāsuramānuṣam | pañcendriyasamāyuktaṃ manaścittānuvartanam

गुणास्तु कारणं राजन् सर्वेषां सर्वथा त्रयः । कार्यं कारणसंयुक्तं भवतीति विनिश्चयः

guṇāstu kāraṇaṃ rājan sarveṣāṃ sarvathā trayaḥ | kāryaṃ kāraṇasaṃyuktaṃ bhavatīti viniścayaḥ

भिन्नभिन्नस्वभावास्ते गुणा मायासमुद्‌भवाः । शान्तो घोरस्तथा मूढस्त्रयस्तु विविधा यतः

bhinnabhinnasvabhāvāste guṇā māyāsamudbhavāḥ | śānto ghorastathā mūḍhastrayastu vividhā yataḥ

तत्समेतः पुमान्नित्यं तद्विहीनः कथं भवेत् । न भवत्येव संसारे रहितस्तन्तुभिः पटः

tatsametaḥ pumānnityaṃ tadvihīnaḥ kathaṃ bhavet | na bhavatyeva saṃsāre rahitastantubhiḥ paṭaḥ

तथा गुणैस्त्रिभिर्हीनो न देहीति विनिश्चयः । देवदेहो मनुष्यो वा तिरश्चो वा नराधिप

tathā guṇaistribhirhīno na dehīti viniścayaḥ | devadeho manuṣyo vā tiraśco vā narādhipa

गुणैर्विरहितो न स्यान्मृद्‌विहीनो घटो यथा । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रस्त्रयश्चामी गुणाश्रयाः

guṇairvirahito na syānmṛdvihīno ghaṭo yathā | brahmā viṣṇustathā rudrastrayaścāmī guṇāśrayāḥ

कदाचित्प्रीतियुक्तास्ते तथाप्रीतियुताः पुनः । तथा विषादयुक्तास्ते भवन्ति गुणयोगतः

kadācitprītiyuktāste tathāprītiyutāḥ punaḥ | tathā viṣādayuktāste bhavanti guṇayogataḥ

ब्रह्मा कदाचित्सत्त्वस्थस्तदा शान्तः समाधिमान् । प्रीतियुक्तो भवेत्सर्वभूतेषु ज्ञानसंयुतः

brahmā kadācitsattvasthastadā śāntaḥ samādhimān | prītiyukto bhavetsarvabhūteṣu jñānasaṃyutaḥ

पुनः सत्त्वविहीनस्तु रजोगुणसमावृतः । तदा भवेद्‌ घोररूपः सर्वत्राप्रीतिसंयुतः

punaḥ sattvavihīnastu rajoguṇasamāvṛtaḥ | tadā bhaved ghorarūpaḥ sarvatrāprītisaṃyutaḥ

यदा तमोगुणाविष्टो बाहुल्येन भवेद्विधिः । तदा विषादसम्पन्नो मूढो भवति नान्यथा

yadā tamoguṇāviṣṭo bāhulyena bhavedvidhiḥ | tadā viṣādasampanno mūḍho bhavati nānyathā

माधवोऽपि सदा सत्त्वसंश्रितः सर्वथा भवेत् । यदा शान्तः प्रीतियुक्तो भवेज्ज्ञानसमन्वितः

mādhavo'pi sadā sattvasaṃśritaḥ sarvathā bhavet | yadā śāntaḥ prītiyukto bhavejjñānasamanvitaḥ

स एव रजआधिक्यादप्रीतिसंयुतो भवेत् । घोरश्च सर्वभूतेषु गुणाधीनो रमापतिः

sa eva rajaādhikyādaprītisaṃyuto bhavet | ghoraśca sarvabhūteṣu guṇādhīno ramāpatiḥ

रुद्रोऽपि सत्त्वसंयुक्तः प्रीतिमाञ्छान्तिमान्भवेत् । रजोनिमीलितः सोऽपि घोरः प्रीतिविवर्जितः

rudro'pi sattvasaṃyuktaḥ prītimāñchāntimānbhavet | rajonimīlitaḥ so'pi ghoraḥ prītivivarjitaḥ

तमोगुणयुतः सोऽपि मूढो विषादयुग्भवेत् । एते यदि गुणाधीना ब्रह्मविष्णुहरादयः

tamoguṇayutaḥ so'pi mūḍho viṣādayugbhavet | ete yadi guṇādhīnā brahmaviṣṇuharādayaḥ

सूर्यवंशोद्‌भवास्तद्वत्सोमवंशभवा अपि । मन्वादयश्च ये प्रोक्ताश्चतुर्दश युगे युगे

sūryavaṃśodbhavāstadvatsomavaṃśabhavā api | manvādayaśca ye proktāścaturdaśa yuge yuge

अन्येषां चैव का वार्ता संसारेऽस्मिन्नृपोत्तम । मायाधीनं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्

anyeṣāṃ caiva kā vārtā saṃsāre'sminnṛpottama | māyādhīnaṃ jagatsarvaṃ sadevāsuramānuṣam

तस्माद्‌राजन्न कर्तव्यः सन्देहोऽत्र कदाचन । देही मायापराधीनश्चेष्टते तद्वशानुगः

tasmādrājanna kartavyaḥ sandeho'tra kadācana | dehī māyāparādhīnaśceṣṭate tadvaśānugaḥ

सा च माया परे तत्त्वे संविद्‌रूपेऽपि सर्वदा । तदधीना प्रेरिता च तेन जीवेषु सर्वदा

sā ca māyā pare tattve saṃvidrūpe'pi sarvadā | tadadhīnā preritā ca tena jīveṣu sarvadā

ततो मायाविशिष्टां तां संविदं परमेश्वरीम् । मायेश्वरीं भगवतीं सच्चिदानन्दरूपिणीम्

tato māyāviśiṣṭāṃ tāṃ saṃvidaṃ parameśvarīm | māyeśvarīṃ bhagavatīṃ saccidānandarūpiṇīm

ध्यायेत्तथाराधयेच्च प्रणमेच्च जपेदपि । तेन सा सदया भूत्वा मोचयत्येव देहिनम्

dhyāyettathārādhayecca praṇamecca japedapi | tena sā sadayā bhūtvā mocayatyeva dehinam

स्वमायां संहरत्येव स्वानुभूतिप्रदानतः । भुवनं खलु माया स्यादीश्वरी तस्य नायिका

svamāyāṃ saṃharatyeva svānubhūtipradānataḥ | bhuvanaṃ khalu māyā syādīśvarī tasya nāyikā

भुवनेशी ततः प्रोक्ता देवी त्रैलोक्यसुन्दरी । तद्‌रूपे यदि सक्तं स्याच्चित्तं भूमिपते सदा

bhuvaneśī tataḥ proktā devī trailokyasundarī | tadrūpe yadi saktaṃ syāccittaṃ bhūmipate sadā

मायया किं भवेत्तत्र सदसद्‌भूतया नृप । तस्मान्मायानिरासार्थं नान्यद्वै देवतान्तरम्

māyayā kiṃ bhavettatra sadasadbhūtayā nṛpa | tasmānmāyānirāsārthaṃ nānyadvai devatāntaram

समर्थं तु विना देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् । तमोराशिं नाशयितुं शक्तं नैव तमो भवेत्

samarthaṃ tu vinā devīṃ saccidānandarūpiṇīm | tamorāśiṃ nāśayituṃ śaktaṃ naiva tamo bhavet

किन्तु भानुप्रभाचन्द्रविद्युद्वह्निप्रभादयः । तस्मान्मायेश्वरीमम्बां स्वप्रकाशां तु संविदम्

kintu bhānuprabhācandravidyudvahniprabhādayaḥ | tasmānmāyeśvarīmambāṃ svaprakāśāṃ tu saṃvidam

आराधयेदतिप्रीत्या मायागुणनिवृत्तये । इति सम्यङ्‌मयाख्यातं वृत्रासुरवधादिकम्

ārādhayedatiprītyā māyāguṇanivṛttaye | iti samyaṅmayākhyātaṃ vṛtrāsuravadhādikam

यत्पृष्टं राजशार्दूल किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि । पूर्वार्धोऽयं पुराणस्य कथितस्तव सुव्रत

yatpṛṣṭaṃ rājaśārdūla kimanyacchrotumicchasi | pūrvārdho'yaṃ purāṇasya kathitastava suvrata

यत्र देव्यास्तु महिमा विस्तरेणोपपादितः । एतद्‌रहस्यं श्रीमातुर्न देयं यस्य कस्यचित्

yatra devyāstu mahimā vistareṇopapāditaḥ | etadrahasyaṃ śrīmāturna deyaṃ yasya kasyacit

देयं भक्ताय शान्ताय देवीभक्तिरताय च । शिष्याय ज्येष्ठपुत्राय गुरुभक्तियुताय च

deyaṃ bhaktāya śāntāya devībhaktiratāya ca | śiṣyāya jyeṣṭhaputrāya gurubhaktiyutāya ca

इदमखिलकथानां सारभूतं पुराणं निखिलनिगमतुल्यं सप्रमाणानुविद्धम् । पठति परमभावाद्यः शृणोतीह भक्त्या स भवति धनवान्वै ज्ञानवान्मानवोऽत्र

idamakhilakathānāṃ sārabhūtaṃ purāṇaṃ nikhilanigamatulyaṃ sapramāṇānuviddham | paṭhati paramabhāvādyaḥ śṛṇotīha bhaktyā sa bhavati dhanavānvai jñānavānmānavo'tra

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादप्तसाहस्र्यां संहितायां षष्ठस्कन्धे भगवतीमाहात्म्यवर्णनं नामकत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaptasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe bhagavatīmāhātmyavarṇanaṃ nāmakatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१

दक्षप्रजापतिवर्णनम् सूत उवाच - श्रुत्वैतां तापसाद्दिव्यां कथां राजा मुदान्वितः । व्यासं पप्रच्छ धर्मात्मा परीक्षितसुतः पुनः

dakṣaprajāpativarṇanam sūta uvāca - śrutvaitāṃ tāpasāddivyāṃ kathāṃ rājā mudānvitaḥ | vyāsaṃ papraccha dharmātmā parīkṣitasutaḥ punaḥ

जनमेजय उवाच - स्वामिन् सूर्यान्वयानां च राज्ञां वंशस्य विस्तरम् । तथा सोमान्वयानां च श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा

janamejaya uvāca - svāmin sūryānvayānāṃ ca rājñāṃ vaṃśasya vistaram | tathā somānvayānāṃ ca śrotukāmo'smi sarvathā

कथयानघ सर्वज्ञ कथां पापप्रणाशिनीम् । चरितं भूपतीनां च विस्तराद्‌वंशयोर्द्वयोः

kathayānagha sarvajña kathāṃ pāpapraṇāśinīm | caritaṃ bhūpatīnāṃ ca vistarādvaṃśayordvayoḥ

ते हि सर्वे पराशक्तिभक्ता इति मया श्रुतम् । देवीभक्तस्य चरितं शृण्वन्कोऽस्ति विरक्तिभाक्

te hi sarve parāśaktibhaktā iti mayā śrutam | devībhaktasya caritaṃ śṛṇvanko'sti viraktibhāk

इति राजर्षिणा पृष्टो व्यासः सत्यवतीसुतः । तमुवाच मुनिश्रेष्ठः प्रसन्नवदनो मुनिः

iti rājarṣiṇā pṛṣṭo vyāsaḥ satyavatīsutaḥ | tamuvāca muniśreṣṭhaḥ prasannavadano muniḥ

व्यास उवाच - निशामय महाराज विस्तराद्‌गदतो मम । सोमसूर्यान्वयानां च तथान्येषां समुद्‌भवम्

vyāsa uvāca - niśāmaya mahārāja vistarādgadato mama | somasūryānvayānāṃ ca tathānyeṣāṃ samudbhavam

विष्णोर्नाभिसरोजाद्वै ब्रह्माभूच्चतुराननः । तपस्तप्त्वा समाराध्य महादेवीं सुदुर्गमाम्

viṣṇornābhisarojādvai brahmābhūccaturānanaḥ | tapastaptvā samārādhya mahādevīṃ sudurgamām

तया दत्तवरो धाता जगत्कर्तुं समुद्यतः । नाशकन्मानुषीं सृष्टिं कर्तुं लोकपितामहः

tayā dattavaro dhātā jagatkartuṃ samudyataḥ | nāśakanmānuṣīṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ lokapitāmahaḥ

विचिन्त्य बहुधा चित्ते सृष्ट्यर्थं चतुराननः । न विस्तारं जगामाशु रचितापि महात्मना

vicintya bahudhā citte sṛṣṭyarthaṃ caturānanaḥ | na vistāraṃ jagāmāśu racitāpi mahātmanā

(ससर्ज मानसान्पुत्रान्सप्तसंख्यान्प्रजापतिः) मरीचिरङ्‌गिरात्रिश्च वसिष्ठः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्चेति विख्याताः सप्तैते मानसाः सुताः

(sasarja mānasānputrānsaptasaṃkhyānprajāpatiḥ) marīciraṅgirātriśca vasiṣṭhaḥ pulahaḥ kratuḥ | pulastyaśceti vikhyātāḥ saptaite mānasāḥ sutāḥ

रुद्रो रोषात्समुत्पन्नोऽप्युत्सङ्गान्नारदोऽभवत् । दक्षोऽङ्गुष्ठात्तथान्येऽपि मानसाः सनकादयः

rudro roṣātsamutpanno'pyutsaṅgānnārado'bhavat | dakṣo'ṅguṣṭhāttathānye'pi mānasāḥ sanakādayaḥ

वामाङ्गुष्ठाद्दक्षपत्‍नी जाता सर्वाङ्गसुन्दरी । वीरिणी नाम विख्याता पुराणेषु महीपते

vāmāṅguṣṭhāddakṣapatnī jātā sarvāṅgasundarī | vīriṇī nāma vikhyātā purāṇeṣu mahīpate

असिक्नीति च नाम्ना सा यस्यां जातोऽथ नारदः । देवर्षिप्रवरः कामं ब्रह्मणो मानसः सुतः

asiknīti ca nāmnā sā yasyāṃ jāto'tha nāradaḥ | devarṣipravaraḥ kāmaṃ brahmaṇo mānasaḥ sutaḥ

जनमेजय उवाच - अत्र मे संशयो ब्रह्मन् यदुक्तं भवता वचः । वीरिण्यां नारदो जातो दक्षादिति महातपाः

janamejaya uvāca - atra me saṃśayo brahman yaduktaṃ bhavatā vacaḥ | vīriṇyāṃ nārado jāto dakṣāditi mahātapāḥ

कथं दक्षस्य पत्‍न्यां तु वीरिण्यां नारदो मुनिः । जातो हि ब्रह्मणः पुत्रो धर्मज्ञस्तापसोत्तमः

kathaṃ dakṣasya patnyāṃ tu vīriṇyāṃ nārado muniḥ | jāto hi brahmaṇaḥ putro dharmajñastāpasottamaḥ

विचित्रमिदमाख्यातं भवता नारदस्य च । दक्षाज्जन्मास्य भार्यायां तद्‍वदस्व सविस्तरम्

vicitramidamākhyātaṃ bhavatā nāradasya ca | dakṣājjanmāsya bhāryāyāṃ tadvadasva savistaram

पूर्वदेहः कथं मुक्तः शापात्कस्य महामना । नारदेन बहुज्ञेन कस्माज्जन्म कृतं मुने

pūrvadehaḥ kathaṃ muktaḥ śāpātkasya mahāmanā | nāradena bahujñena kasmājjanma kṛtaṃ mune

व्यास उवाच - ब्रह्मणासौ समादिष्टो दक्षः सृष्ट्यर्थमादितः । प्रजाः सृजेति सुभृशं वृद्धिहेतोः स्वयम्भुवा

vyāsa uvāca - brahmaṇāsau samādiṣṭo dakṣaḥ sṛṣṭyarthamāditaḥ | prajāḥ sṛjeti subhṛśaṃ vṛddhihetoḥ svayambhuvā

ततः पञ्चसहस्रांश्च जनयामास वीर्यवान् । दक्षः प्रजापतिः पुत्रान् वीरिण्यां बलवत्तरान्

tataḥ pañcasahasrāṃśca janayāmāsa vīryavān | dakṣaḥ prajāpatiḥ putrān vīriṇyāṃ balavattarān

दृष्ट्वा तान्नारदः पुत्रान्सर्वान्वर्धयिषून्प्रजाः । उवाच प्रहसन्वाचं देवर्षिः कालनोदितः

dṛṣṭvā tānnāradaḥ putrānsarvānvardhayiṣūnprajāḥ | uvāca prahasanvācaṃ devarṣiḥ kālanoditaḥ

भुवः प्रमाणमज्ञात्वा स्रष्टुकामाः प्रजाः कथम् । लोकानां हास्यतां यूयं गमिष्यथ न संशयः

bhuvaḥ pramāṇamajñātvā sraṣṭukāmāḥ prajāḥ katham | lokānāṃ hāsyatāṃ yūyaṃ gamiṣyatha na saṃśayaḥ

पृथिव्या वै प्रमाणं तु ज्ञात्वा कार्यः समुद्यमः । कृत्तोऽसौ सिद्धिमायाति नान्यथेति विनिश्चयः

pṛthivyā vai pramāṇaṃ tu jñātvā kāryaḥ samudyamaḥ | kṛtto'sau siddhimāyāti nānyatheti viniścayaḥ

बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवस्तलम् । समुद्यताः प्रजाः कर्तुं कथं सिद्धिर्भविष्यति

bāliśā bata yūyaṃ vai yadajñātvā bhuvastalam | samudyatāḥ prajāḥ kartuṃ kathaṃ siddhirbhaviṣyati

व्यास उवाच - नारदेनैवमुक्तास्ते हर्यश्वा दैवयोगतः । अन्योन्यमूचुः सहसा सम्यगाह मुनिः किल

vyāsa uvāca - nāradenaivamuktāste haryaśvā daivayogataḥ | anyonyamūcuḥ sahasā samyagāha muniḥ kila

ज्ञात्व प्रमाणमुर्व्यास्तु सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः । इति सञ्चिन्त्य ते सर्वे प्रयाताः प्रेक्षितुं भुवः

jñātva pramāṇamurvyāstu sukhaṃ srakṣyāmahe prajāḥ | iti sañcintya te sarve prayātāḥ prekṣituṃ bhuvaḥ

तलं सर्वं परिज्ञातुं वचनान्नारदस्य च । प्राच्यां केचिद्‌गताः कामं दक्षिणस्यां तथापरे

talaṃ sarvaṃ parijñātuṃ vacanānnāradasya ca | prācyāṃ kecidgatāḥ kāmaṃ dakṣiṇasyāṃ tathāpare

प्रतीच्यामुत्तरस्यां तु कृतोत्साहाः समन्ततः । दक्षः पुत्रान्गतान्दृष्ट्वा पीडितस्तु शुचा भृशम्

pratīcyāmuttarasyāṃ tu kṛtotsāhāḥ samantataḥ | dakṣaḥ putrāngatāndṛṣṭvā pīḍitastu śucā bhṛśam

अन्यानुत्पादयामास प्रजार्थं कृतनिश्चयः । तेऽपि तत्रोद्यताः कर्तुं प्रजार्थमुद्यमं सुताः

anyānutpādayāmāsa prajārthaṃ kṛtaniścayaḥ | te'pi tatrodyatāḥ kartuṃ prajārthamudyamaṃ sutāḥ

नारद‍ः प्राह तान्दृष्ट्वा पूर्वं यद्वचनं मुनिः । बालिशा बत यूयं वै यदज्ञात्वा भुवः किल

nāradaḥ prāha tāndṛṣṭvā pūrvaṃ yadvacanaṃ muniḥ | bāliśā bata yūyaṃ vai yadajñātvā bhuvaḥ kila

प्रमाणं तु प्रजाः कर्तुं प्रवृत्ताः केन हेतुना । श्रुत्वा वाक्यं मुनेस्तेऽपि मत्वा सत्यं विमोहिताः

pramāṇaṃ tu prajāḥ kartuṃ pravṛttāḥ kena hetunā | śrutvā vākyaṃ muneste'pi matvā satyaṃ vimohitāḥ

जग्मुः सर्वे यथापूर्वं भ्रातरश्चलितास्तथा । तान्सुतान्प्रस्थितान्दृष्ट्वा दक्षः कोपसमवितः

jagmuḥ sarve yathāpūrvaṃ bhrātaraścalitāstathā | tānsutānprasthitāndṛṣṭvā dakṣaḥ kopasamavitaḥ

शशाप नारदं कोपात् पुत्रशोकसमुद्‌भवात् । दक्ष उवाच - नाशिता मे सुता यस्मात् तस्मान्नाशमवाप्नुहि

śaśāpa nāradaṃ kopāt putraśokasamudbhavāt | dakṣa uvāca - nāśitā me sutā yasmāt tasmānnāśamavāpnuhi

पापेनानेन दुर्बुद्धे गर्भवासं व्रजेति च । पुत्रो मे भव कामं त्वं यतो मे भ्रंशिताः सुताः

pāpenānena durbuddhe garbhavāsaṃ vrajeti ca | putro me bhava kāmaṃ tvaṃ yato me bhraṃśitāḥ sutāḥ

इति शप्तस्ततो जातो वीरिण्यां नारदो मुनिः । षष्टिर्भूयोऽसृजत्कन्या वीरिण्यामिति नः श्रुतम्

iti śaptastato jāto vīriṇyāṃ nārado muniḥ | ṣaṣṭirbhūyo'sṛjatkanyā vīriṇyāmiti naḥ śrutam

शोकं विहाय पुत्राणां दक्षः परमधर्मवित् । तासां त्रयोदश प्रादात्कश्यपाय महात्मने

śokaṃ vihāya putrāṇāṃ dakṣaḥ paramadharmavit | tāsāṃ trayodaśa prādātkaśyapāya mahātmane

दश धर्माय सोमाय सप्तविंशति भूपते । द्वे चैव भृगवे प्रादाच्चतस्रोऽरिष्टनेमिने

daśa dharmāya somāya saptaviṃśati bhūpate | dve caiva bhṛgave prādāccatasro'riṣṭanemine

द्वे चैवाङ्‌गिरसे कन्ये तथैवाङ्‌गिरसे पुनः । तासां पुत्राश्च पौत्राश्च देवाश्च दानवास्तथा

dve caivāṅgirase kanye tathaivāṅgirase punaḥ | tāsāṃ putrāśca pautrāśca devāśca dānavāstathā

जाता बलसमायुक्ताः परस्परविरोधकाः । रागद्वेषान्विताः सर्वे परस्परविरोधिनः । सर्वे मोहावृताः शूरा ह्यभवन्नतिमायिनः

jātā balasamāyuktāḥ parasparavirodhakāḥ | rāgadveṣānvitāḥ sarve parasparavirodhinaḥ | sarve mohāvṛtāḥ śūrā hyabhavannatimāyinaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे सोमसूर्यवंशवर्णने दक्षप्रजापतिवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe somasūryavaṃśavarṇane dakṣaprajāpativarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२

शर्यातिराजवर्णनम् ममाख्याहि महाभाग राज्ञां वंशं सुविस्तरम् । सूर्यान्वयप्रसूतानां धर्मज्ञानां विशेषतः

śaryātirājavarṇanam mamākhyāhi mahābhāga rājñāṃ vaṃśaṃ suvistaram | sūryānvayaprasūtānāṃ dharmajñānāṃ viśeṣataḥ

शृणु भारत वक्ष्यामि रविवंशस्य विस्तरम् । यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदाद्‌ऋषिसत्तमात्

śṛṇu bhārata vakṣyāmi ravivaṃśasya vistaram | yathā śrutaṃ mayā pūrvaṃ nāradādṛṣisattamāt

एकदा नारदH श्रीमान्सरस्वत्यास्तटे शुभे । आजगामाश्रमे पुण्ये विचरन्स्वेच्छया मुनिः

ekadā nāradaH śrīmānsarasvatyāstaṭe śubhe | ājagāmāśrame puṇye vicaransvecchayā muniḥ

प्रणम्य शिरसा पादौ तस्याग्रे संस्थितस्तदा । ततस्तस्यासनं दत्त्वा कृत्वार्हणमथादरात्

praṇamya śirasā pādau tasyāgre saṃsthitastadā | tatastasyāsanaṃ dattvā kṛtvārhaṇamathādarāt

विधिवत्पूजयित्वा तं उक्तवान्वचनं त्विदम् । पावितोऽहं मुनिश्रेष्ठ पूज्यस्यागमनेन वै

vidhivatpūjayitvā taṃ uktavānvacanaṃ tvidam | pāvito'haṃ muniśreṣṭha pūjyasyāgamanena vai

कथां कथय सर्वज्ञ राज्ञां चरितसंयुताम् । राजानो ये समाख्याताः सप्तमेऽस्मिन्मनोः कुले

kathāṃ kathaya sarvajña rājñāṃ caritasaṃyutām | rājāno ye samākhyātāḥ saptame'sminmanoḥ kule

तेषामुत्पत्तिरतुला चरितं परमाद्‌भुतम् । श्रोतुकामोऽस्म्यहं ब्रह्मन् सूर्यवंशस्य विस्तरम्

teṣāmutpattiratulā caritaṃ paramādbhutam | śrotukāmo'smyahaṃ brahman sūryavaṃśasya vistaram

समाख्याहि मुनिश्रेष्ठ समासव्यासपूर्वकम् । इति पृष्टो मया राजन्नारदः परमार्थवित्

samākhyāhi muniśreṣṭha samāsavyāsapūrvakam | iti pṛṣṭo mayā rājannāradaḥ paramārthavit

उवाच प्रहसन्प्रीतः समाभाष्य मुदान्वयम् । नारद उवाच - शृणु सत्यवतीसूनो राज्ञां वंशमनुत्तमम्

uvāca prahasanprītaḥ samābhāṣya mudānvayam | nārada uvāca - śṛṇu satyavatīsūno rājñāṃ vaṃśamanuttamam

पावनं कर्णसुखदं धर्मज्ञानादिभिर्युतम् । ब्रह्मा पूर्वं जगत्कर्ता नाभिपङ्कजसम्भवः

pāvanaṃ karṇasukhadaṃ dharmajñānādibhiryutam | brahmā pūrvaṃ jagatkartā nābhipaṅkajasambhavaḥ

विष्णोरिति पुराणेषु प्रसिद्धः परिकीर्तितः । सर्वज्ञः सर्वकर्तासौ स्वयम्भूः सर्वशक्तिमान्

viṣṇoriti purāṇeṣu prasiddhaḥ parikīrtitaḥ | sarvajñaḥ sarvakartāsau svayambhūḥ sarvaśaktimān

तपस्तप्त्वा स विश्वात्मा वर्षाणामयुतं पुरा । सृष्टिकामः शिवां ध्यात्वा प्राप्य शक्तिमनुत्तमाम्

tapastaptvā sa viśvātmā varṣāṇāmayutaṃ purā | sṛṣṭikāmaḥ śivāṃ dhyātvā prāpya śaktimanuttamām

पुत्रानुत्पदयामास मानसाञ्छुभलक्षणान् । मरीचिः प्रथिस्तेषामभवत्सृष्टिकर्मणि

putrānutpadayāmāsa mānasāñchubhalakṣaṇān | marīciḥ prathisteṣāmabhavatsṛṣṭikarmaṇi

तस्य पुत्रोऽतिविख्यातः कश्यपः सर्वसम्मतः । त्रयोदशैव तस्यासन्भार्या दक्षसुताः किल

tasya putro'tivikhyātaḥ kaśyapaḥ sarvasammataḥ | trayodaśaiva tasyāsanbhāryā dakṣasutāḥ kila

देवाः सर्वे समुत्पन्ना दैत्या यक्षाश्च पन्नगाः । पशवः पक्षिणश्चैव तस्मात्सृष्टिस्तु काश्यपी

devāḥ sarve samutpannā daityā yakṣāśca pannagāḥ | paśavaḥ pakṣiṇaścaiva tasmātsṛṣṭistu kāśyapī

देवानां प्रथितः सूर्यो विवस्वान्नाम तस्य तु । तस्य पुत्रः स विख्यातो वैवस्वतमनुर्नृपः

devānāṃ prathitaḥ sūryo vivasvānnāma tasya tu | tasya putraḥ sa vikhyāto vaivasvatamanurnṛpaḥ

तस्य पुत्रस्तथेक्ष्वाकुः सूर्यवंशविवर्धनः । नवाभवन्सुतास्तस्य मनोरिक्ष्वाकुपूर्वजाः

tasya putrastathekṣvākuḥ sūryavaṃśavivardhanaḥ | navābhavansutāstasya manorikṣvākupūrvajāḥ

तेषां नामानि राजेन्द्र शृणुष्वैकमनाः पुनः । इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च

teṣāṃ nāmāni rājendra śṛṇuṣvaikamanāḥ punaḥ | ikṣvākuratha nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca

नरिष्यन्तस्तथा प्रांशुर्नृगो दिष्टश्च सप्तमः । करूषश्च पृषध्रश्च नवैते मानवाः स्मृताः

nariṣyantastathā prāṃśurnṛgo diṣṭaśca saptamaḥ | karūṣaśca pṛṣadhraśca navaite mānavāḥ smṛtāḥ

इक्ष्वाकुस्तु मनोः पुत्रः प्रथमः समजायत । तस्य पुत्रशतं चासीज्ज्येष्ठो विकुक्षिरात्मवान्

ikṣvākustu manoḥ putraḥ prathamaḥ samajāyata | tasya putraśataṃ cāsījjyeṣṭho vikukṣirātmavān

नवानां वंशविस्तारं संक्षेपेण निशामय । शूराणां मनुपुत्राणां मनोरन्तरजन्मनाम्

navānāṃ vaṃśavistāraṃ saṃkṣepeṇa niśāmaya | śūrāṇāṃ manuputrāṇāṃ manorantarajanmanām

नाभागस्य तु पुत्रोऽभूदम्बरीषः प्रतापवान् । धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजापालनतत्परः

nābhāgasya tu putro'bhūdambarīṣaḥ pratāpavān | dharmajñaḥ satyasandhaśca prajāpālanatatparaḥ

धृष्टात्तु धार्ष्टकं क्षत्रं ब्रह्मभूतमजायत । संग्रामकातरं सम्यग्ब्रह्मकर्मरतं तथा

dhṛṣṭāttu dhārṣṭakaṃ kṣatraṃ brahmabhūtamajāyata | saṃgrāmakātaraṃ samyagbrahmakarmarataṃ tathā

शर्यातेस्तनयश्चाभूदानर्तो नाम विश्रुतः । सुकन्या च तथा पुत्री रूपलावण्यसंयुता

śaryātestanayaścābhūdānarto nāma viśrutaḥ | sukanyā ca tathā putrī rūpalāvaṇyasaṃyutā

च्यवनाय सुता दत्ता राज्ञाप्यन्धाय सुन्दरी । मुनिः सुलोचनो जातस्तस्याः शीलगुणेन ह

cyavanāya sutā dattā rājñāpyandhāya sundarī | muniḥ sulocano jātastasyāḥ śīlaguṇena ha

विहितो रविपुत्राभ्यामश्विभ्यामिति नः श्रुतम् । जनमेजय उवाच सन्देहोऽयं महान् ब्रह्मन् कथायां कथितस्त्वया

vihito raviputrābhyāmaśvibhyāmiti naḥ śrutam | janamejaya uvāca sandeho'yaṃ mahān brahman kathāyāṃ kathitastvayā

यद्‌राजा मुनयेऽन्धाय दत्ता पुत्री सुलोचना । कुरूपा गुणहीना वा नारी लक्षणवर्जिता

yadrājā munaye'ndhāya dattā putrī sulocanā | kurūpā guṇahīnā vā nārī lakṣaṇavarjitā

पुत्री यदा भवेद्‌राजा तदान्धाय प्रयच्छति । ज्ञात्वान्धं सुमुखीं कस्माद्दत्तवान्नृपसत्तमः

putrī yadā bhavedrājā tadāndhāya prayacchati | jñātvāndhaṃ sumukhīṃ kasmāddattavānnṛpasattamaḥ

कारणं ब्रूहि मे ब्रह्मन्ननुग्राह्योऽस्मि सर्वदा । सूत उवाच - इति राज्ञो वचः श्रुत्वा परीक्षितसुतस्य वै

kāraṇaṃ brūhi me brahmannanugrāhyo'smi sarvadā | sūta uvāca - iti rājño vacaḥ śrutvā parīkṣitasutasya vai

द्वैपायनः प्रसन्नात्मा तमुवाच हसन्निव । व्यास उवाच - वैवस्वतसुतः श्रीमाञ्छर्यातिर्नाम पार्थिवः

dvaipāyanaḥ prasannātmā tamuvāca hasanniva | vyāsa uvāca - vaivasvatasutaḥ śrīmāñcharyātirnāma pārthivaḥ

तस्य स्त्रीणां सहस्राणि चत्वार्यासन्परिग्रहाः । राजपुत्र्यः सरूपाश्च सर्वलक्षणसंयुताः

tasya strīṇāṃ sahasrāṇi catvāryāsanparigrahāḥ | rājaputryaḥ sarūpāśca sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ

पत्‍न्यः प्रेमयुताः सर्वाः प्रिया राज्ञः सुसम्मताः । एका पुत्री तु तासां वै सुकन्या नाम सुन्दरी

patnyaḥ premayutāḥ sarvāḥ priyā rājñaḥ susammatāḥ | ekā putrī tu tāsāṃ vai sukanyā nāma sundarī

पितुः प्रिया च मातॄणां सर्वासां चारुहासिनी । नगरान्नातिदूरेऽभूत्सरो मानससन्निभम्

pituḥ priyā ca mātṝṇāṃ sarvāsāṃ cāruhāsinī | nagarānnātidūre'bhūtsaro mānasasannibham

बद्धसोपानमार्गं च स्वच्छपानीयपूरितम् । हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्

baddhasopānamārgaṃ ca svacchapānīyapūritam | haṃsakāraṇḍavākīrṇaṃ cakravākopaśobhitam

दात्यूहसारसाकीर्णं सर्वपक्षिगणावृतम् । पञ्चधाकमलोपेतं चञ्चरीकसुसेवितम्

dātyūhasārasākīrṇaṃ sarvapakṣigaṇāvṛtam | pañcadhākamalopetaṃ cañcarīkasusevitam

पार्श्वतश्च द्रुमाकीर्णं वेष्टितं पादपैः शुभैः । सालैस्तमालैः सरलैः पुन्नागाशोकमण्डितम्

pārśvataśca drumākīrṇaṃ veṣṭitaṃ pādapaiḥ śubhaiḥ | sālaistamālaiḥ saralaiḥ punnāgāśokamaṇḍitam

वटाश्वत्थकदम्बैश्च कदलीखण्डराजितम् । जम्बीरैर्बीजपूरैश्च खर्जूरैः पनसैस्तथा

vaṭāśvatthakadambaiśca kadalīkhaṇḍarājitam | jambīrairbījapūraiśca kharjūraiḥ panasaistathā

क्रमुकैर्नारिकेलैश्च केतकैः काञ्चनद्रुमैः । यूथिकाजालकैः शुभ्रैः संवृतं मल्लिकागणैः

kramukairnārikelaiśca ketakaiḥ kāñcanadrumaiḥ | yūthikājālakaiḥ śubhraiḥ saṃvṛtaṃ mallikāgaṇaiḥ

जम्ब्वाम्रतिन्तिणीभिश्च करञ्जकुटजावृतम् । पलाशनिम्बखदिरबिल्वामलकमण्डितम्

jambvāmratintiṇībhiśca karañjakuṭajāvṛtam | palāśanimbakhadirabilvāmalakamaṇḍitam

बभूव कोकिलारावः केकास्वनविराजितम् । तत्समीपे शुभे देशे पादपानां गणावृते

babhūva kokilārāvaḥ kekāsvanavirājitam | tatsamīpe śubhe deśe pādapānāṃ gaṇāvṛte

भार्गवश्च्यवनः शान्तस्तापसः संस्थितो मुनिः । ज्ञात्वासौ विजनं स्थानं तपस्तेपे समाहितः

bhārgavaścyavanaḥ śāntastāpasaḥ saṃsthito muniḥ | jñātvāsau vijanaṃ sthānaṃ tapastepe samāhitaḥ

कृत्वा दृढासनं मौनमाधाय जितमारुतः । इन्द्रियाणि च संयम्य त्यक्ताहारस्तपोनिधिः

kṛtvā dṛḍhāsanaṃ maunamādhāya jitamārutaḥ | indriyāṇi ca saṃyamya tyaktāhārastaponidhiḥ

जलपानादिरहितो ध्यायन्नास्ते पराम्बिकाम् । सवल्मीकोऽभवद्‍राजल्लँताभिः परिवेष्टितः

jalapānādirahito dhyāyannāste parāmbikām | savalmīko'bhavadrājallam̐tābhiḥ pariveṣṭitaḥ

कालेन महता राजन् समाकीर्णः पिपीलिकैः । तथा स संवृतो धीमान्मृत्पिण्ड इव सर्वतः

kālena mahatā rājan samākīrṇaḥ pipīlikaiḥ | tathā sa saṃvṛto dhīmānmṛtpiṇḍa iva sarvataḥ

कदाचित्स महीपालः कामिनीगणसंवृतः । आजगाम सरो राजन् विहर्तुमिदमुत्तमम्

kadācitsa mahīpālaḥ kāminīgaṇasaṃvṛtaḥ | ājagāma saro rājan vihartumidamuttamam

शर्यातिः सुन्दरीवृन्दसंयुतः सलिलेऽमले । क्रीडासक्तो महीपालो बभूव कमलाकरे

śaryātiḥ sundarīvṛndasaṃyutaḥ salile'male | krīḍāsakto mahīpālo babhūva kamalākare

सुकन्या वनमासाद्य विजहार सखीवृता । सुमनांसि विचिन्वन्ती चञ्चला चञ्चलोपमा

sukanyā vanamāsādya vijahāra sakhīvṛtā | sumanāṃsi vicinvantī cañcalā cañcalopamā

सर्वाभरणसंयुक्ता रणच्चरणनूपुरा । चंक्रममाणा वल्मीकं च्यवनस्य समासदत्

sarvābharaṇasaṃyuktā raṇaccaraṇanūpurā | caṃkramamāṇā valmīkaṃ cyavanasya samāsadat

क्रीडासक्तोपविष्टा सा वल्मीकस्य समीपतः । ददर्श चास्य रन्ध्रे वै खद्योत इव ज्योतिषी

krīḍāsaktopaviṣṭā sā valmīkasya samīpataḥ | dadarśa cāsya randhre vai khadyota iva jyotiṣī

किमेतदिति सञ्चिन्त्य समुद्धर्तुं मनो दधे । गृहीत्वा कण्टकं तीक्ष्णं त्वरमाणा कृशोदरी

kimetaditi sañcintya samuddhartuṃ mano dadhe | gṛhītvā kaṇṭakaṃ tīkṣṇaṃ tvaramāṇā kṛśodarī

सा दृष्टा मुनिना बाला समीपस्था कृतोद्यमा । विचरन्ती सुकेशान्ता मन्मथस्येव कामिनी

sā dṛṣṭā muninā bālā samīpasthā kṛtodyamā | vicarantī sukeśāntā manmathasyeva kāminī

तां वीक्ष्य सुदतीं तत्र क्षामकण्ठस्तपोनिधिः । तामभाषत कल्याणीं किमेतदिति भार्गवः

tāṃ vīkṣya sudatīṃ tatra kṣāmakaṇṭhastaponidhiḥ | tāmabhāṣata kalyāṇīṃ kimetaditi bhārgavaḥ

दूरं गच्छ विशालाक्षि तापसोऽहं वरानने । मा भिन्दस्वाद्य वल्मीकं कण्टकेन कृशोदरि

dūraṃ gaccha viśālākṣi tāpaso'haṃ varānane | mā bhindasvādya valmīkaṃ kaṇṭakena kṛśodari

तेनेदं प्रोच्यमानापि सा चास्य न शृणोति वै । किमु खल्विदमित्युक्त्वा निर्बिभेदास्य लोचने

tenedaṃ procyamānāpi sā cāsya na śṛṇoti vai | kimu khalvidamityuktvā nirbibhedāsya locane

दैवेन नोदिता भित्त्वा जगाम नृपकन्यका । क्रीडन्ती शङ्कमाना सा किं कृतं तु मयेति च

daivena noditā bhittvā jagāma nṛpakanyakā | krīḍantī śaṅkamānā sā kiṃ kṛtaṃ tu mayeti ca

चुक्रोध स तथा विद्धनेत्रः परममन्युमान् । वेदनाभ्यर्दितः कामं परितापं जगाम ह

cukrodha sa tathā viddhanetraḥ paramamanyumān | vedanābhyarditaḥ kāmaṃ paritāpaṃ jagāma ha

शकृन्मूत्रनिरोधोऽभूत्सैनिकानां तु तत्क्षणात् । विशेषेण तु भूपस्य सामात्यस्य समन्ततः

śakṛnmūtranirodho'bhūtsainikānāṃ tu tatkṣaṇāt | viśeṣeṇa tu bhūpasya sāmātyasya samantataḥ

गजोष्ट्रतुरगाणां च सर्वेषां प्राणिनां तदा । ततो रुद्धे शकृन्मूत्रे शर्यातिर्दुःखितोऽभवत्

gajoṣṭraturagāṇāṃ ca sarveṣāṃ prāṇināṃ tadā | tato ruddhe śakṛnmūtre śaryātirduḥkhito'bhavat

सैनिकैः कथितं तस्मै शकृन्मूत्रनिरोधनम् । चिन्तयामास भूपालः कारणं दुःखसम्भवे

sainikaiḥ kathitaṃ tasmai śakṛnmūtranirodhanam | cintayāmāsa bhūpālaḥ kāraṇaṃ duḥkhasambhave

विचिन्त्याह ततो राजा सैनिकान्स्वजनांस्तथा । गृहमागत्य चिन्तार्तः केनेदं दुष्कृतं कृतम्

vicintyāha tato rājā sainikānsvajanāṃstathā | gṛhamāgatya cintārtaḥ kenedaṃ duṣkṛtaṃ kṛtam

सरसः पश्चिमे भागे वनमध्ये महातपाः । च्यवनस्तापसस्तत्र तपश्चरति दुश्चरम्

sarasaḥ paścime bhāge vanamadhye mahātapāḥ | cyavanastāpasastatra tapaścarati duścaram

केनाप्यपकृतं तत्र तापसेऽग्निसमप्रभे । तस्मात्पीडा समुत्पन्ना सर्वेषामिति निश्चयः

kenāpyapakṛtaṃ tatra tāpase'gnisamaprabhe | tasmātpīḍā samutpannā sarveṣāmiti niścayaḥ

तपोवृद्धस्य वृद्धस्य वरिष्ठस्य विशेषतः । केनाप्यपकृतं मन्ये भार्गवस्य महात्मनः

tapovṛddhasya vṛddhasya variṣṭhasya viśeṣataḥ | kenāpyapakṛtaṃ manye bhārgavasya mahātmanaḥ

ज्ञातं वा यदि वाज्ञातं तस्येदं फलमुत्तमम् । कैश्च दुष्टैः कृतं तस्य हेलनं तापसस्य ह

jñātaṃ vā yadi vājñātaṃ tasyedaṃ phalamuttamam | kaiśca duṣṭaiḥ kṛtaṃ tasya helanaṃ tāpasasya ha

इति पृष्टास्तमूचुस्ते सैनिका वेदनार्दिताः । मनोवाक्कायनितं न विद्मोऽपकृतं वयम्

iti pṛṣṭāstamūcuste sainikā vedanārditāḥ | manovākkāyanitaṃ na vidmo'pakṛtaṃ vayam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे शर्यातिराजवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe śaryātirājavarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

च्यवनसुकन्ययोर्गार्हस्थ्यवर्णनम् व्यास उवाच - इति पप्रच्छ तान्सर्वान् राजा चिन्ताकुलस्तथा । पर्यपृच्छत्सुहृद्वर्गं साम्ना चोग्रतयापि च

cyavanasukanyayorgārhasthyavarṇanam vyāsa uvāca - iti papraccha tānsarvān rājā cintākulastathā | paryapṛcchatsuhṛdvargaṃ sāmnā cogratayāpi ca

पीड्यमानं जनं वीक्ष्य पितरं दुःखितं तथा । विचिन्त्य शूलभेदं सा सुकन्या चेदमब्रवीत्

pīḍyamānaṃ janaṃ vīkṣya pitaraṃ duḥkhitaṃ tathā | vicintya śūlabhedaṃ sā sukanyā cedamabravīt

वने मया पितस्तत्र वल्मीको वीरुधावृतः । क्रीडन्त्या सुदृढो दृष्टश्छिद्रद्वयसमन्वितः

vane mayā pitastatra valmīko vīrudhāvṛtaḥ | krīḍantyā sudṛḍho dṛṣṭaśchidradvayasamanvitaḥ

तत्र खद्योतवद्दीप्तज्योतीषी वीक्षिते मया । सूच्याविद्धे महाराज पुनः खद्योतशङ्कया

tatra khadyotavaddīptajyotīṣī vīkṣite mayā | sūcyāviddhe mahārāja punaḥ khadyotaśaṅkayā

जलक्लिन्ना तदा सूची मया दृष्टा पितः किल । हाहेति च श्रुतः शब्दो मन्दो वल्मीकमध्यतः

jalaklinnā tadā sūcī mayā dṛṣṭā pitaḥ kila | hāheti ca śrutaḥ śabdo mando valmīkamadhyataḥ

तदाहं विस्मिता राजन्किमेतदिति शङ्कया । न जाने किं मया विद्धं तस्मिन्वल्मीकमण्डले

tadāhaṃ vismitā rājankimetaditi śaṅkayā | na jāne kiṃ mayā viddhaṃ tasminvalmīkamaṇḍale

राजा श्रुत्वा तु शर्यातिः सुकन्यावचनं मृदु । मुनेस्तद्धेलनं ज्ञात्वा वल्मीकं क्षिप्रमभ्यगात्

rājā śrutvā tu śaryātiḥ sukanyāvacanaṃ mṛdu | munestaddhelanaṃ jñātvā valmīkaṃ kṣipramabhyagāt

तत्रापश्यत्तपोवृद्धं च्यवनं दुःखितं भृशम् । स्फोटयामास वल्मीकं मुनिदेहावृतं भृशम्

tatrāpaśyattapovṛddhaṃ cyavanaṃ duḥkhitaṃ bhṛśam | sphoṭayāmāsa valmīkaṃ munidehāvṛtaṃ bhṛśam

प्रणम्य दण्डवद्‌भूमौ राजा तं भार्गवं प्रति । तुष्टाव विनयोपेतस्तमुवाच कृताञ्जलिः

praṇamya daṇḍavadbhūmau rājā taṃ bhārgavaṃ prati | tuṣṭāva vinayopetastamuvāca kṛtāñjaliḥ

पुत्र्या मम महाभाग क्रीडन्त्या दुष्कृतं कृतम् । अज्ञानाद्‌बालया ब्रह्मन् कृतं तत्क्षन्तुमर्हसि

putryā mama mahābhāga krīḍantyā duṣkṛtaṃ kṛtam | ajñānādbālayā brahman kṛtaṃ tatkṣantumarhasi

अक्रोधना हि मुनयो भवन्तीति मया श्रुतम् । तस्मात्त्वमपि बालायाः क्षन्तुमर्हसि साम्प्रतम्

akrodhanā hi munayo bhavantīti mayā śrutam | tasmāttvamapi bālāyāḥ kṣantumarhasi sāmpratam

व्यास उवाच - इति श्रुत्वा वचस्तस्य च्यवनो वाक्यमब्रवीत् । विनयोपनतं दृष्ट्वा राजानं दुःखितं भृशम्

vyāsa uvāca - iti śrutvā vacastasya cyavano vākyamabravīt | vinayopanataṃ dṛṣṭvā rājānaṃ duḥkhitaṃ bhṛśam

च्यवन उवाच - राजन्नाहं कदाचिद्वै करोमि क्रोधमण्वपि । न मयाद्यैव शप्तस्त्वं दुहित्रा पीडने कृते

cyavana uvāca - rājannāhaṃ kadācidvai karomi krodhamaṇvapi | na mayādyaiva śaptastvaṃ duhitrā pīḍane kṛte

नेत्रे पीडा समुत्पन्ना मम चाद्य निरागसः । तेन पापेन जानामि दुःखितस्त्वं महीपते

netre pīḍā samutpannā mama cādya nirāgasaḥ | tena pāpena jānāmi duḥkhitastvaṃ mahīpate

अपराधं परं कृत्वा देवीभक्तस्य को जनः । सुखं लभेत यदपि भवेत् त्राता शिवः स्वयम्

aparādhaṃ paraṃ kṛtvā devībhaktasya ko janaḥ | sukhaṃ labheta yadapi bhavet trātā śivaḥ svayam

किं करोमि महीपाल नेत्रहीनो जरावृतः । अन्धस्य परिचर्यां च कः करिष्यति पार्थिव

kiṃ karomi mahīpāla netrahīno jarāvṛtaḥ | andhasya paricaryāṃ ca kaḥ kariṣyati pārthiva

राजोवाच - सेवका बहवः सेवां करिष्यन्ति तवानिशम् । क्षमस्व मुनिशार्दूल स्वल्पक्रोधा हि तापसाः

rājovāca - sevakā bahavaḥ sevāṃ kariṣyanti tavāniśam | kṣamasva muniśārdūla svalpakrodhā hi tāpasāḥ

च्यवन उवाच - अन्धोऽहं निर्जनो राजंस्तपस्तप्तुं कथं क्षमः । त्वदीयाः सेवकाः किं ते करिष्यन्ति मम प्रियम्

cyavana uvāca - andho'haṃ nirjano rājaṃstapastaptuṃ kathaṃ kṣamaḥ | tvadīyāḥ sevakāḥ kiṃ te kariṣyanti mama priyam

क्षमापयसि चेन्मां त्वं कुरु मे वचनं नृप । देहि मे परिचर्यार्थं कन्यां कमललोचनाम्

kṣamāpayasi cenmāṃ tvaṃ kuru me vacanaṃ nṛpa | dehi me paricaryārthaṃ kanyāṃ kamalalocanām

तुष्येऽनया महाराज पुत्र्या तव महामते । करिष्यामि तपश्चाहं सा मे सेवां करिष्यति

tuṣye'nayā mahārāja putryā tava mahāmate | kariṣyāmi tapaścāhaṃ sā me sevāṃ kariṣyati

एवं कृते सुखं मे स्यात्तव चैव भविष्यति । सन्तुष्टे मयि राजेन्द्र सैनिकानां न संशयः

evaṃ kṛte sukhaṃ me syāttava caiva bhaviṣyati | santuṣṭe mayi rājendra sainikānāṃ na saṃśayaḥ

विचिन्त्य मनसा भूप कन्यादानं समाचर । न चात्र दूषणं किञ्चित्तापसोऽहं यतव्रतः

vicintya manasā bhūpa kanyādānaṃ samācara | na cātra dūṣaṇaṃ kiñcittāpaso'haṃ yatavrataḥ

व्यास उवाच - शर्यातिर्वचनं श्रुत्वा मुनेश्चिन्तातुरोऽभवत् । न दास्येऽप्यथवा दास्ये किञ्चिन्नोवाच भारत

vyāsa uvāca - śaryātirvacanaṃ śrutvā muneścintāturo'bhavat | na dāsye'pyathavā dāsye kiñcinnovāca bhārata

कथमन्धाय वृद्धाय कुरूपाय सुतामिमाम् । देवकन्योपमां दत्त्वा सुखी स्यामात्मसम्भवाम्

kathamandhāya vṛddhāya kurūpāya sutāmimām | devakanyopamāṃ dattvā sukhī syāmātmasambhavām

को वात्मनः सुखार्थाय पुत्र्याः संसारजं सुखम् । हरतेऽल्पमतिः पापो जानन्नपि शुभाशुभम्

ko vātmanaḥ sukhārthāya putryāḥ saṃsārajaṃ sukham | harate'lpamatiḥ pāpo jānannapi śubhāśubham

प्राप्य सा च्यवनं सुभ्रूः पञ्चबाणशरार्दिता । अन्धं वृद्धं पतिं प्राप्य कथं कालं नयिष्यति

prāpya sā cyavanaṃ subhrūḥ pañcabāṇaśarārditā | andhaṃ vṛddhaṃ patiṃ prāpya kathaṃ kālaṃ nayiṣyati

यौवने दुर्जयः कामो विशेषेण सुरूपया । आत्मतुल्यं पतिं प्राप्य किमु वृद्धं विलोचनम्

yauvane durjayaḥ kāmo viśeṣeṇa surūpayā | ātmatulyaṃ patiṃ prāpya kimu vṛddhaṃ vilocanam

गौतमं तापसं प्राप्य रूपयौवनसंयुता । अहल्या वासवेनाशु वञ्चिता वरवर्णिनी

gautamaṃ tāpasaṃ prāpya rūpayauvanasaṃyutā | ahalyā vāsavenāśu vañcitā varavarṇinī

शप्ता च पतिना पश्चाज्ज्ञात्वा धर्मविपर्ययम् । तस्माद्‌भवतु मे दुःखं न ददामि सुकन्यकाम्

śaptā ca patinā paścājjñātvā dharmaviparyayam | tasmādbhavatu me duḥkhaṃ na dadāmi sukanyakām

इति सञ्चिन्त्य शर्यातिर्विमना स्वगृहं ययौ । सचिवांश्च समादाय मन्त्रं चक्रेऽतिदुःखितः

iti sañcintya śaryātirvimanā svagṛhaṃ yayau | sacivāṃśca samādāya mantraṃ cakre'tiduḥkhitaḥ

भो मन्त्रिणो ब्रुवन्त्वद्य किं कर्तव्यं मयाधुना । पुत्री देयाथ विप्राय भोक्तव्यं दुःखमेव वा

bho mantriṇo bruvantvadya kiṃ kartavyaṃ mayādhunā | putrī deyātha viprāya bhoktavyaṃ duḥkhameva vā

विचारयध्वं मिलिता हितं स्यान्मम वै कथम् । मन्त्रिण ऊचुः - किं ब्रूमोऽस्मिन्महाराज सङ्कटेऽतिदुरासदे

vicārayadhvaṃ militā hitaṃ syānmama vai katham | mantriṇa ūcuḥ - kiṃ brūmo'sminmahārāja saṅkaṭe'tidurāsade

दुर्भगाय सुकन्यैषा कथं देयातिसुन्दरी । व्यास उवाच - तदा चिन्ताकुलं वीक्ष्य पितरं मन्त्रिणस्तदा

durbhagāya sukanyaiṣā kathaṃ deyātisundarī | vyāsa uvāca - tadā cintākulaṃ vīkṣya pitaraṃ mantriṇastadā

सुकन्या त्विङ्‌गितं ज्ञात्वा प्रहस्येदमुवाच ह । पितः कस्माद्‌भवानद्य चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः

sukanyā tviṅgitaṃ jñātvā prahasyedamuvāca ha | pitaḥ kasmādbhavānadya cintāvyākulitendriyaḥ

मत्कृते दुःखसंविग्नो विषण्णवदनोऽसि वै । अहं गत्वा मुनिं तत्र समाश्वास्य भयार्दितम्

matkṛte duḥkhasaṃvigno viṣaṇṇavadano'si vai | ahaṃ gatvā muniṃ tatra samāśvāsya bhayārditam

करिष्यामि प्रसन्नं तं आत्मदानेन वै पितः । इति राजा वचः श्रुत्वा भाषितं यत्सुकन्यया

kariṣyāmi prasannaṃ taṃ ātmadānena vai pitaḥ | iti rājā vacaḥ śrutvā bhāṣitaṃ yatsukanyayā

तामुवाच प्रसन्नात्मा सचिवानां च शृण्वताम् । कथं पुत्रि त्वमन्धस्य परिचर्यां वनेऽबला

tāmuvāca prasannātmā sacivānāṃ ca śṛṇvatām | kathaṃ putri tvamandhasya paricaryāṃ vane'balā

करिष्यसि जरार्तस्य क्रोधनस्य विशेषतः । कथमन्धाय चानेन रूपेण रतिसन्निभाम्

kariṣyasi jarārtasya krodhanasya viśeṣataḥ | kathamandhāya cānena rūpeṇa ratisannibhām

ददामि जरया ग्रस्तदेहाय सुखवाञ्छया । पित्रा पुत्री प्रदातव्या वयोज्ञातिबलाय च

dadāmi jarayā grastadehāya sukhavāñchayā | pitrā putrī pradātavyā vayojñātibalāya ca

धनधान्यसमृद्धाय नाधनाय कदाचन । क्व ते रूपं विशालाक्षि क्वासौ वृद्धो वनेचरः

dhanadhānyasamṛddhāya nādhanāya kadācana | kva te rūpaṃ viśālākṣi kvāsau vṛddho vanecaraḥ

कथं देया मया पुत्री तस्मै नातिवराय च । उटजे नियतं वासो यस्य नित्यं मनोहरे

kathaṃ deyā mayā putrī tasmai nātivarāya ca | uṭaje niyataṃ vāso yasya nityaṃ manohare

कथमम्बुजपत्राक्षि कल्पनीयो मया तव । मरणं मे वरं प्राप्तं सैनिकानां तथैव च

kathamambujapatrākṣi kalpanīyo mayā tava | maraṇaṃ me varaṃ prāptaṃ sainikānāṃ tathaiva ca

न ते प्रदानमन्धाय रोचते पिकभाषिणि । भवितव्यं भवत्येव धैर्यं नैव त्यजाम्यहम्

na te pradānamandhāya rocate pikabhāṣiṇi | bhavitavyaṃ bhavatyeva dhairyaṃ naiva tyajāmyaham

सुस्थिरा भव सुश्रोणि न दास्येऽन्धाय कर्हिचित् । राज्यं तिष्ठतु वा यातु देहोऽयं च तथैव मे

susthirā bhava suśroṇi na dāsye'ndhāya karhicit | rājyaṃ tiṣṭhatu vā yātu deho'yaṃ ca tathaiva me

न त्वां दास्याम्यहं तस्मै नेत्रहीनाय बालिके । सुकन्या तं तदा प्राह श्रुत्व तद्वचनं पितुः

na tvāṃ dāsyāmyahaṃ tasmai netrahīnāya bālike | sukanyā taṃ tadā prāha śrutva tadvacanaṃ pituḥ

प्रसन्नवदनातीव स्नेहयुक्तमिदं वचः । सुकन्योवाच - न मे चिन्ता पितः कार्या देहि मां मुनयेऽधुना

prasannavadanātīva snehayuktamidaṃ vacaḥ | sukanyovāca - na me cintā pitaḥ kāryā dehi māṃ munaye'dhunā

सुखं भवतु सर्वेषां लोकानां मत्कृतेन हि । सेवयिष्यामि सन्तुष्टा पतिं परमपावनम्

sukhaṃ bhavatu sarveṣāṃ lokānāṃ matkṛtena hi | sevayiṣyāmi santuṣṭā patiṃ paramapāvanam

भक्त्या परमया चापि वृद्धं च विजने वने । सतीधर्मपरा चाहं चरिष्यामि सुसम्मतम्

bhaktyā paramayā cāpi vṛddhaṃ ca vijane vane | satīdharmaparā cāhaṃ cariṣyāmi susammatam

न भोगेच्छास्ति मे तात स्वस्थं चित्तं ममानघ । व्यास उवाच - तच्छ्रुत्वा भाषितं तस्या मन्त्रिणो विस्मयं गताः

na bhogecchāsti me tāta svasthaṃ cittaṃ mamānagha | vyāsa uvāca - tacchrutvā bhāṣitaṃ tasyā mantriṇo vismayaṃ gatāḥ

राजा च परमप्रीतो जगाम मुनिसन्निधौ । गत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच तपोधनम्

rājā ca paramaprīto jagāma munisannidhau | gatvā praṇamya śirasā tamuvāca tapodhanam

स्वामिन् गृहाण पुत्रीं मे सेवार्थं विधिवद्विभो । इत्युक्त्वासौ ददौ पुत्रीं विवाहविधिना नृपः

svāmin gṛhāṇa putrīṃ me sevārthaṃ vidhivadvibho | ityuktvāsau dadau putrīṃ vivāhavidhinā nṛpaḥ

प्रतिगृह्य मुनिः कन्यां प्रसन्नो भार्गवोऽभवत् । पारिबर्हं न जग्राह दीयमानं नृपेण ह

pratigṛhya muniḥ kanyāṃ prasanno bhārgavo'bhavat | pāribarhaṃ na jagrāha dīyamānaṃ nṛpeṇa ha

कन्यामेवाग्रहीत्कामं परिचर्यार्थमात्मनः । प्रसन्नेऽस्मिन्मुनौ जातं सैनिकानां सुखं तदा

kanyāmevāgrahītkāmaṃ paricaryārthamātmanaḥ | prasanne'sminmunau jātaṃ sainikānāṃ sukhaṃ tadā

राज्ञश्च परमाह्लादः सञ्जातस्तत्क्षणादपि । दत्त्वा पुत्रीं यदा राजा गमनाय गृहं प्रति

rājñaśca paramāhlādaḥ sañjātastatkṣaṇādapi | dattvā putrīṃ yadā rājā gamanāya gṛhaṃ prati

मतिं चकार तवङ्‌गी तदोवाच नृपं सुता । सुकन्योवाच - गृहाण मम वासांसि भूषणानि च मे पितः

matiṃ cakāra tavaṅgī tadovāca nṛpaṃ sutā | sukanyovāca - gṛhāṇa mama vāsāṃsi bhūṣaṇāni ca me pitaḥ

वल्कलं परिधानाय प्रयच्छाजिनमुत्तमम् । वेषं तु मुनिपत्‍नीनां कृत्वा तपसि सेवनम्

valkalaṃ paridhānāya prayacchājinamuttamam | veṣaṃ tu munipatnīnāṃ kṛtvā tapasi sevanam

करिष्यामि तथा तात यथा ते कीर्तिरच्युता । भविष्यति भुवः पृष्ठे तथा स्वर्गे रसातले

kariṣyāmi tathā tāta yathā te kīrtiracyutā | bhaviṣyati bhuvaḥ pṛṣṭhe tathā svarge rasātale

परलोकसुखायाहं चरिष्यामि दिवानिशम् । दत्त्वान्धाय च वृद्धाय सुन्दरीं युवतीं तु माम्

paralokasukhāyāhaṃ cariṣyāmi divāniśam | dattvāndhāya ca vṛddhāya sundarīṃ yuvatīṃ tu mām

चिन्ता त्वया न कर्तव्या शीलनाशसमुद्‌भवा । अरुन्धती वसिष्ठस्य धर्मपत्‍नी यथा भुवि

cintā tvayā na kartavyā śīlanāśasamudbhavā | arundhatī vasiṣṭhasya dharmapatnī yathā bhuvi

तथैवाहं भविष्यामि नात्र कार्या विचारणा । अनसूया यथा साध्वी भार्यात्रेः प्रथिता भुवि

tathaivāhaṃ bhaviṣyāmi nātra kāryā vicāraṇā | anasūyā yathā sādhvī bhāryātreḥ prathitā bhuvi

तथैवाहं भविष्यामि पुत्री कीर्तिकरी तव । सुकन्यावचनं श्रुत्वा राजा परमधर्मवित्

tathaivāhaṃ bhaviṣyāmi putrī kīrtikarī tava | sukanyāvacanaṃ śrutvā rājā paramadharmavit

दत्त्वाजिनं रुरोदाशु वीक्ष्य तां चारुहासिनीम् । त्यक्त्वा भूषणवासांसि मुनिवेषधरां सुताम्

dattvājinaṃ rurodāśu vīkṣya tāṃ cāruhāsinīm | tyaktvā bhūṣaṇavāsāṃsi muniveṣadharāṃ sutām

विवर्णवदनो भूत्वा स्थितस्तत्रैव पार्थिवः । राज्ञ्यः सर्वाः सुतां दृष्ट्वा वल्कलाजिनधारिणीम्

vivarṇavadano bhūtvā sthitastatraiva pārthivaḥ | rājñyaḥ sarvāḥ sutāṃ dṛṣṭvā valkalājinadhāriṇīm

रुरुदुर्भृशशोकार्ता वेपमाना इवाभवन् । तामापृच्छ्य महीपालो मन्त्रिभिः परिवारितः । ययौ स्वनगरं राजन् मुक्त्वा पुत्रीं शुचार्पिताम्

rurudurbhṛśaśokārtā vepamānā ivābhavan | tāmāpṛcchya mahīpālo mantribhiḥ parivāritaḥ | yayau svanagaraṃ rājan muktvā putrīṃ śucārpitām

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे च्यवनसुकन्ययोर्गार्हस्थ्यवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe cyavanasukanyayorgārhasthyavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

अश्विनीकुमारयोः सुकन्यां प्रति बोधवचनवर्णनम् व्यास उवाच - गते राजनि सा बाला पतिसेवापरायणा । बभूव च तथाग्नीनां सेवने धर्मतत्परा

aśvinīkumārayoḥ sukanyāṃ prati bodhavacanavarṇanam vyāsa uvāca - gate rājani sā bālā patisevāparāyaṇā | babhūva ca tathāgnīnāṃ sevane dharmatatparā

फलान्यादाय स्वादूनि मूलानि विविधानि च । ददौ सा मुनये बाला पतिसेवापरायणा

phalānyādāya svādūni mūlāni vividhāni ca | dadau sā munaye bālā patisevāparāyaṇā

पतिं तप्तोदकेनाशु स्नापयित्वा मृगत्वचा । परिवेष्ट्य शुभायां तु बृस्यां स्थापितवत्यपि

patiṃ taptodakenāśu snāpayitvā mṛgatvacā | pariveṣṭya śubhāyāṃ tu bṛsyāṃ sthāpitavatyapi

तिलान् यवकुशानग्रे परिकल्प्य कमण्डलुम् । तमुवाच नित्यकर्म कुरुष्व मुनिसत्तम

tilān yavakuśānagre parikalpya kamaṇḍalum | tamuvāca nityakarma kuruṣva munisattama

तमुत्थाप्य करे कृत्वा समाप्ते नित्यकर्मणि । बृस्यां वा संस्तरे बाला भर्तारं संन्यवेशयत्

tamutthāpya kare kṛtvā samāpte nityakarmaṇi | bṛsyāṃ vā saṃstare bālā bhartāraṃ saṃnyaveśayat

पश्चादानीय पक्वानि फलानि च नृपात्मजा । भोजयामास च्यवनं नीवारान्नं सुसंस्कृतम्

paścādānīya pakvāni phalāni ca nṛpātmajā | bhojayāmāsa cyavanaṃ nīvārānnaṃ susaṃskṛtam

भुक्तवन्तं पतिं तृप्तं दत्त्वाचमनमादरात् । पश्चाच्च पूगं पत्राणि ददौ चादरसंयुता

bhuktavantaṃ patiṃ tṛptaṃ dattvācamanamādarāt | paścācca pūgaṃ patrāṇi dadau cādarasaṃyutā

गृहीतमुखवासं तं संवेश्य च शुभासने । गृहीत्वाऽऽज्ञां शरीरस्य चकार साधनं ततः

gṛhītamukhavāsaṃ taṃ saṃveśya ca śubhāsane | gṛhītvā''jñāṃ śarīrasya cakāra sādhanaṃ tataḥ

फलाहारं स्वयं कृत्वा पुनर्गत्वा च सन्निधौ । प्रोवाच प्रणयोपेता किमाज्ञापयसे प्रभो

phalāhāraṃ svayaṃ kṛtvā punargatvā ca sannidhau | provāca praṇayopetā kimājñāpayase prabho

पादसंवाहनं तेऽद्य करोमि यदि मन्यसे । एवं सेवापरा नित्यं बभूव पतितत्परा

pādasaṃvāhanaṃ te'dya karomi yadi manyase | evaṃ sevāparā nityaṃ babhūva patitatparā

सायं होमावसाने सा फलान्याहृत्य सुन्दरी । अर्पयामास मुनये स्वादूनि च मृदूनि च

sāyaṃ homāvasāne sā phalānyāhṛtya sundarī | arpayāmāsa munaye svādūni ca mṛdūni ca

ततः शेषाणि बुभुजे प्रेमयुक्ता तदाज्ञया । सुस्पर्शास्तरणं कृत्वा शाययामास तं मुदा

tataḥ śeṣāṇi bubhuje premayuktā tadājñayā | susparśāstaraṇaṃ kṛtvā śāyayāmāsa taṃ mudā

सुप्ते सुखं प्रिये कान्ता पदसंवाहनं तदा । चकार पृच्छती धर्मं कुलस्त्रीणां कृशोदरी

supte sukhaṃ priye kāntā padasaṃvāhanaṃ tadā | cakāra pṛcchatī dharmaṃ kulastrīṇāṃ kṛśodarī

पादसंवाहनं कृत्वा निशि भक्तिपरायणा । निद्रितं च मुनिं ज्ञात्वा सुष्वाप चरणान्तिके

pādasaṃvāhanaṃ kṛtvā niśi bhaktiparāyaṇā | nidritaṃ ca muniṃ jñātvā suṣvāpa caraṇāntike

शुचौ प्रतिष्ठितं वीक्ष्य तालवृन्तेन भामिनी । कुर्वाणा शीतलं वायुं सिषेवे स्वपतिं तदा

śucau pratiṣṭhitaṃ vīkṣya tālavṛntena bhāminī | kurvāṇā śītalaṃ vāyuṃ siṣeve svapatiṃ tadā

हेमन्ते काष्ठसम्भारं कृत्वाग्निज्वलनं पुरः । स्थापयित्वा तथापृच्छत्सुखं तेऽस्तीति चासकृत्

hemante kāṣṭhasambhāraṃ kṛtvāgnijvalanaṃ puraḥ | sthāpayitvā tathāpṛcchatsukhaṃ te'stīti cāsakṛt

ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय जलं पात्रं च मृत्तिकाम् । समर्पयित्वा शौचार्थं समुत्थाप्य पतिं प्रिया

brāhme muhūrte cotthāya jalaṃ pātraṃ ca mṛttikām | samarpayitvā śaucārthaṃ samutthāpya patiṃ priyā

स्थानाद्दूरे च संस्थाप्य दूरं गत्वा स्थिराभवत् । कृतशौचं पतिं ज्ञात्वा गत्वा जग्राह तं पुनः

sthānāddūre ca saṃsthāpya dūraṃ gatvā sthirābhavat | kṛtaśaucaṃ patiṃ jñātvā gatvā jagrāha taṃ punaḥ

आनीयाश्रममव्यग्रा चोपवेश्यासने शुभे । मृज्जलाभ्यां च प्रक्षाल्य पादावस्य यथाविधि

ānīyāśramamavyagrā copaveśyāsane śubhe | mṛjjalābhyāṃ ca prakṣālya pādāvasya yathāvidhi

दत्त्वाऽऽचमनपात्रं तु दन्तधावनमाहरत् । समर्प्य दन्तकाष्ठं च यथोक्तं नृपनन्दिनी

dattvā''camanapātraṃ tu dantadhāvanamāharat | samarpya dantakāṣṭhaṃ ca yathoktaṃ nṛpanandinī

चकारोष्णं जलं शुद्धं समानीतं सुपावनम् । स्नानार्थं जलमाहृत्य पप्रच्छ प्रणयान्विता

cakāroṣṇaṃ jalaṃ śuddhaṃ samānītaṃ supāvanam | snānārthaṃ jalamāhṛtya papraccha praṇayānvitā

किमाज्ञापयसे ब्रह्मन् कृतं वै दन्तधावनम् । उष्णोदकं सुसम्पन्नं कुरु स्नानं समन्त्रकम्

kimājñāpayase brahman kṛtaṃ vai dantadhāvanam | uṣṇodakaṃ susampannaṃ kuru snānaṃ samantrakam

वर्तते होमकालोऽयं सन्ध्या पूर्वा प्रवर्तते । विधिवद्‌हवनं कृत्वा देवतापूजनं कुरु

vartate homakālo'yaṃ sandhyā pūrvā pravartate | vidhivadhavanaṃ kṛtvā devatāpūjanaṃ kuru

एवं कन्या पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दिता । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च

evaṃ kanyā patiṃ labdhvā tapasvinamaninditā | nityaṃ paryacaratprītyā tapasā niyamena ca

अग्नीनामतिथीनां च शुश्रूषां कुर्वती सदा । आराधयामास मुदा च्यवनं सा शुभानना

agnīnāmatithīnāṃ ca śuśrūṣāṃ kurvatī sadā | ārādhayāmāsa mudā cyavanaṃ sā śubhānanā

कस्मिंश्चिदथ काले तु रविजावश्विनावुभौ । च्यवनस्याश्रमाभ्याशे क्रीडमानौ समगतौ

kasmiṃścidatha kāle tu ravijāvaśvināvubhau | cyavanasyāśramābhyāśe krīḍamānau samagatau

जले स्नात्वा तु तां कन्यां निवृत्तां स्वाश्रमं प्रति । गच्छन्तीं चारुसर्वाङ्‌गीं रविपुत्रावपश्यताम्

jale snātvā tu tāṃ kanyāṃ nivṛttāṃ svāśramaṃ prati | gacchantīṃ cārusarvāṅgīṃ raviputrāvapaśyatām

तां दृष्ट्वा देवकन्याभां गत्वा चान्तिकमादरात् । ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावतिमोहितौ

tāṃ dṛṣṭvā devakanyābhāṃ gatvā cāntikamādarāt | ūcatuḥ samabhidrutya nāsatyāvatimohitau

क्षणं तिष्ठ वरारोहे प्रष्टुं त्वां गजगामिनि । आवां देवसुतौ प्राप्तौ ब्रूहि सत्यं शुचिस्मिते

kṣaṇaṃ tiṣṭha varārohe praṣṭuṃ tvāṃ gajagāmini | āvāṃ devasutau prāptau brūhi satyaṃ śucismite

पुत्री कस्य पतिः कस्ते कथमुद्यानमागता । एकाकिनी तडागेऽस्मिन् स्नानार्थं चारुलोचने

putrī kasya patiḥ kaste kathamudyānamāgatā | ekākinī taḍāge'smin snānārthaṃ cārulocane

द्वितीया श्रीरिवाभासि कान्त्या कमललोचने । इच्छामस्तु वयं ज्ञातुं तत्त्वमाख्याहि शोभने

dvitīyā śrīrivābhāsi kāntyā kamalalocane | icchāmastu vayaṃ jñātuṃ tattvamākhyāhi śobhane

कोमलौ चरणौ कान्ते स्थितौ भूमावनावृतौ । हृदाये कुरुतः पीडां चलन्तौ चललोचने

komalau caraṇau kānte sthitau bhūmāvanāvṛtau | hṛdāye kurutaḥ pīḍāṃ calantau calalocane

विमानार्हासि तन्वङ्‌गि कथं पद्भ्यां व्रजस्यदः । अनावृतात्र विपिने किमर्थं गमनं तव

vimānārhāsi tanvaṅgi kathaṃ padbhyāṃ vrajasyadaḥ | anāvṛtātra vipine kimarthaṃ gamanaṃ tava

दासीशतसमायुक्ता कथं च त्वं विनिर्गता । राजपुत्र्यप्सरा वासि वद सत्यं वरानने

dāsīśatasamāyuktā kathaṃ ca tvaṃ vinirgatā | rājaputryapsarā vāsi vada satyaṃ varānane

धन्या माता यतो जाता धन्योऽसौ जनकस्तव । वक्तुं त्वां नैव शक्तौ च भर्तुर्भाग्यं तवानघे

dhanyā mātā yato jātā dhanyo'sau janakastava | vaktuṃ tvāṃ naiva śaktau ca bharturbhāgyaṃ tavānaghe

देवलिकाधिका भूमिरियं चैव सुलोचने । प्रचलंश्चरणस्तेऽद्य सम्पावयति भूतलम्

devalikādhikā bhūmiriyaṃ caiva sulocane | pracalaṃścaraṇaste'dya sampāvayati bhūtalam

सौभाग्याश्च मृगाः कामं ये त्वां पश्यन्ति वै वने । ये चान्ये पक्षिणः सर्वे भूरियं चातिपावना

saubhāgyāśca mṛgāḥ kāmaṃ ye tvāṃ paśyanti vai vane | ye cānye pakṣiṇaḥ sarve bhūriyaṃ cātipāvanā

स्तुत्यालं तव चात्यर्थं सत्यं ब्रूहि सुलोचने । पिता कस्ते पतिः क्वासौ द्रष्टुमिच्छास्ति सादरम्

stutyālaṃ tava cātyarthaṃ satyaṃ brūhi sulocane | pitā kaste patiḥ kvāsau draṣṭumicchāsti sādaram

व्यास उवाच - तयोरिति वचः श्रुत्वा राजकन्यातिसुन्दरी । तावुवाच त्रपाक्रान्ता देवपुत्री नृपात्मजा

vyāsa uvāca - tayoriti vacaḥ śrutvā rājakanyātisundarī | tāvuvāca trapākrāntā devaputrī nṛpātmajā

शर्यातितनयां मां वां वित्तं भार्यां मुनेरिह । च्यवनस्य सतीं कान्तां पित्रा दत्तां यदृच्छया

śaryātitanayāṃ māṃ vāṃ vittaṃ bhāryāṃ muneriha | cyavanasya satīṃ kāntāṃ pitrā dattāṃ yadṛcchayā

पतिरन्धोऽस्ति मे देवौ वृद्धश्चातीव तापसः । तस्य सेवामहोरात्रं करोमि प्रीतिमानसा

patirandho'sti me devau vṛddhaścātīva tāpasaḥ | tasya sevāmahorātraṃ karomi prītimānasā

कौ युवां किमिहायातौ पतिस्तिष्ठति चाश्रमे । तत्रागत्य प्रकुरुतमाश्रमं चाद्य पावनम्

kau yuvāṃ kimihāyātau patistiṣṭhati cāśrame | tatrāgatya prakurutamāśramaṃ cādya pāvanam

तदाकर्ण्य वचो दस्रावूचतुस्तां नराधिप । कथं त्वमपि कल्याणि पिता दत्ता तपस्विने

tadākarṇya vaco dasrāvūcatustāṃ narādhipa | kathaṃ tvamapi kalyāṇi pitā dattā tapasvine

भ्राजसेऽस्मिन्वनोद्देशे विद्युत्सौदामिनी यथा । न देवेष्वपि तुल्या हि तव दृष्टास्ति भामिनि

bhrājase'sminvanoddeśe vidyutsaudāminī yathā | na deveṣvapi tulyā hi tava dṛṣṭāsti bhāmini

त्वं दिव्याम्बरयोग्यासि शोभसे नाजिनैर्वृता । सर्वाभरणसंयुक्ता नीलालकवरूथिनी

tvaṃ divyāmbarayogyāsi śobhase nājinairvṛtā | sarvābharaṇasaṃyuktā nīlālakavarūthinī

अहो विधेर्दुष्कलितं विचेष्टितं यदत्र रम्भोरु वने विषीदसि । विशालनेत्रेऽन्धमिमं पतिं प्रिये मुनिं समासाद्य जरातुरं भृशम्

aho vidherduṣkalitaṃ viceṣṭitaṃ yadatra rambhoru vane viṣīdasi | viśālanetre'ndhamimaṃ patiṃ priye muniṃ samāsādya jarāturaṃ bhṛśam

वृथा व्रतस्तेन भृशं न शोभसे नवं वयः प्राप्य सुनृत्यपण्डिते । मनोभवेनाशु शराः सुसन्धिताः पतन्ति कस्मिन्पतिरीदृशस्तव

vṛthā vratastena bhṛśaṃ na śobhase navaṃ vayaḥ prāpya sunṛtyapaṇḍite | manobhavenāśu śarāḥ susandhitāḥ patanti kasminpatirīdṛśastava

त्वमन्धभार्या नवयौवनान्विता कृतासि धात्रा ननु मन्दबुद्धिना । न चैनमर्हस्यसितायतेक्षणे पतिं त्वमन्यं कुरु चारुलोचने

tvamandhabhāryā navayauvanānvitā kṛtāsi dhātrā nanu mandabuddhinā | na cainamarhasyasitāyatekṣaṇe patiṃ tvamanyaṃ kuru cārulocane

वृथैव ते जीवितमम्बुजेक्षणे पतिं च सम्प्राप्य मुनिं गतेक्षणम् । वने निवासं च तथाजिनाम्बर- प्रधारणं योग्यतरं न मन्महे

vṛthaiva te jīvitamambujekṣaṇe patiṃ ca samprāpya muniṃ gatekṣaṇam | vane nivāsaṃ ca tathājināmbara- pradhāraṇaṃ yogyataraṃ na manmahe

अतोऽनवद्याङ्ग्युभयोस्त्वमेकं वरं कुरुषावहिता सुलोचने । किं यौवनं मानिनि सङ्करोषि वृथा मुनिं सुन्दरि सेवमाना

ato'navadyāṅgyubhayostvamekaṃ varaṃ kuruṣāvahitā sulocane | kiṃ yauvanaṃ mānini saṅkaroṣi vṛthā muniṃ sundari sevamānā

किं सेवसे भाग्यविवर्जितं तं समुज्झितं पोषणरक्षणाभ्याम् । त्यक्त्वा मुनिं सर्वसुखापवर्जितं भजानवद्याङ्ग्युभयोस्त्वमेकम्

kiṃ sevase bhāgyavivarjitaṃ taṃ samujjhitaṃ poṣaṇarakṣaṇābhyām | tyaktvā muniṃ sarvasukhāpavarjitaṃ bhajānavadyāṅgyubhayostvamekam

त्वं नन्दने चैत्ररथे वने च कुरुष्व कान्ते प्रथितं विहारम् । अन्धेन वृद्धेन कथं हि कालं विनेष्यसे मानिनि मानहीनम्

tvaṃ nandane caitrarathe vane ca kuruṣva kānte prathitaṃ vihāram | andhena vṛddhena kathaṃ hi kālaṃ vineṣyase mānini mānahīnam

भूपात्मजा त्वं शुभलक्षणा च जानासि संसारविहारभावम् । भाग्येन हीना विजने वनेऽत्र कालं कथं वाहयसे वृथा च

bhūpātmajā tvaṃ śubhalakṣaṇā ca jānāsi saṃsāravihārabhāvam | bhāgyena hīnā vijane vane'tra kālaṃ kathaṃ vāhayase vṛthā ca

तस्माद्‌भजस्व पिकभाषिणि चारुवक्त्रे एवं द्वयोस्तव सुखाय विशालनेत्रे । देवालयुषे च कृशोदरि भुङ्क्ष्व भोगान् त्यक्त्वा मुनिं जरठमाशु नृपेन्द्रपुत्रि

tasmādbhajasva pikabhāṣiṇi cāruvaktre evaṃ dvayostava sukhāya viśālanetre | devālayuṣe ca kṛśodari bhuṅkṣva bhogān tyaktvā muniṃ jaraṭhamāśu nṛpendraputri

किं ते सुखं चात्र वने सुकेशि वृद्धेन सार्धं विजने मृगाक्षि । सेवा तथान्धस्य नवं वयश्च किं ते मतं भूपतिपुत्रि दुःखम्

kiṃ te sukhaṃ cātra vane sukeśi vṛddhena sārdhaṃ vijane mṛgākṣi | sevā tathāndhasya navaṃ vayaśca kiṃ te mataṃ bhūpatiputri duḥkham

शशिमुखि त्वमतीव सुकोमला फलजलाहरणं तव नोचितम्

śaśimukhi tvamatīva sukomalā phalajalāharaṇaṃ tava nocitam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे अश्विनीकुमारयोः सुकन्यां प्रति बोधवचनवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe aśvinīkumārayoḥ sukanyāṃ prati bodhavacanavarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५

अश्विभ्यां च्यवनद्वारा सोमपानाय प्रतिज्ञावर्णनम् व्यास उवाच - तयोस्तद्‌भाषितं श्रुत्वा वेपमाना नृपात्मजा । धैर्यमालम्ब्य तौ तत्र बभाषे मितभाषिणी

aśvibhyāṃ cyavanadvārā somapānāya pratijñāvarṇanam vyāsa uvāca - tayostadbhāṣitaṃ śrutvā vepamānā nṛpātmajā | dhairyamālambya tau tatra babhāṣe mitabhāṣiṇī

देवौ वां रविपुत्रौ च सर्वज्ञौ सुरसम्मतौ । सतीं मां धर्मशीलां च नैवं वदितुमर्हथः

devau vāṃ raviputrau ca sarvajñau surasammatau | satīṃ māṃ dharmaśīlāṃ ca naivaṃ vaditumarhathaḥ

पित्रा दत्ता सुरश्रेष्ठौ मुनये योगधर्मिणे । कथं गच्छामि तं मार्गं पुंश्चलीगणसेवितम्

pitrā dattā suraśreṣṭhau munaye yogadharmiṇe | kathaṃ gacchāmi taṃ mārgaṃ puṃścalīgaṇasevitam

द्रष्टायं सर्वलोकस्य कर्मसाक्षी दिवाकरः । कश्यपाच्चैव सम्भूतो नैवं भाषितुमर्हथः

draṣṭāyaṃ sarvalokasya karmasākṣī divākaraḥ | kaśyapāccaiva sambhūto naivaṃ bhāṣitumarhathaḥ

कुलकन्या पतिं त्यक्त्वा कथमन्यं भजेन्नरम् । असारेऽस्मिन्हि संसारे जानन्तौ धर्मनिर्णयम्

kulakanyā patiṃ tyaktvā kathamanyaṃ bhajennaram | asāre'sminhi saṃsāre jānantau dharmanirṇayam

यथेच्छं गच्छतं देवौ शापं दास्यामि वानघौ । सुकन्याहं च शर्यातेः पतिभक्तिपरायणा

yathecchaṃ gacchataṃ devau śāpaṃ dāsyāmi vānaghau | sukanyāhaṃ ca śaryāteḥ patibhaktiparāyaṇā

व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य वचस्तस्या नासत्यौ विस्मितौ भृशम् । तावब्रूतां पुनस्त्वेनां शङ्कमानौ भयं मुनेः

vyāsa uvāca - ityākarṇya vacastasyā nāsatyau vismitau bhṛśam | tāvabrūtāṃ punastvenāṃ śaṅkamānau bhayaṃ muneḥ

राजपुत्रि प्रसन्नौ ते धर्मेण वरवर्णिनि । वरं वरय सुश्रोणि दास्यावः श्रेयसे तव

rājaputri prasannau te dharmeṇa varavarṇini | varaṃ varaya suśroṇi dāsyāvaḥ śreyase tava

जानीहि प्रमदे नूनं आवां देवभिषग्वरौ । युवानं रूपसम्पन्नं प्रकुर्यावः पतिं तव

jānīhi pramade nūnaṃ āvāṃ devabhiṣagvarau | yuvānaṃ rūpasampannaṃ prakuryāvaḥ patiṃ tava

ततस्त्रयाणामस्माकं पतिमेकतमं वृणु । समानरूपदेहानां मध्ये चातुर्यपण्डिते

tatastrayāṇāmasmākaṃ patimekatamaṃ vṛṇu | samānarūpadehānāṃ madhye cāturyapaṇḍite

सा तर्योवचनं श्रुत्वा विस्मिता स्वपतिं तदा । गत्वोवाच तयोर्वाक्यं ताभ्यामुक्तं यदद्‌भुतम्

sā taryovacanaṃ śrutvā vismitā svapatiṃ tadā | gatvovāca tayorvākyaṃ tābhyāmuktaṃ yadadbhutam

सुकन्योवाच - स्वामिन् सूर्यसुतौ देवौ सम्प्राप्तौ च्यवनाश्रमे । दृष्टौ मया दिव्यदेहौ नासत्यौ भृगुनन्दन

sukanyovāca - svāmin sūryasutau devau samprāptau cyavanāśrame | dṛṣṭau mayā divyadehau nāsatyau bhṛgunandana

वीक्ष्य मां चारुसर्वाङ्‍गीं जातौ कामातुरावुभौ । कथितं वचनं स्वामिन् पतिं ते नवयौवनम्

vīkṣya māṃ cārusarvāṅgīṃ jātau kāmāturāvubhau | kathitaṃ vacanaṃ svāmin patiṃ te navayauvanam

दिव्यदेहं करिष्यावश्चक्षुष्मन्तं मुनिं किल । एतेन समयेनाद्य तं शृणु त्वं मयोदितम्

divyadehaṃ kariṣyāvaścakṣuṣmantaṃ muniṃ kila | etena samayenādya taṃ śṛṇu tvaṃ mayoditam

समावयवरूपं च करिष्यावः पतिं तव । तत्र त्रयाणामस्माकं पतिमेकतमं वृणु

samāvayavarūpaṃ ca kariṣyāvaḥ patiṃ tava | tatra trayāṇāmasmākaṃ patimekatamaṃ vṛṇu

तच्छ्रुत्वाहमिहायाता प्रष्टुं त्वां कार्यमद्‌भुतम् । किं कर्तव्यमतः साधो ब्रूह्यस्मिन्कार्यसङ्कटे

tacchrutvāhamihāyātā praṣṭuṃ tvāṃ kāryamadbhutam | kiṃ kartavyamataḥ sādho brūhyasminkāryasaṅkaṭe

देवमायापि दुर्ज्ञेया न जाने कपटं तयोः । यदाज्ञापय सर्वज्ञ तत्करोमि तवेप्सितम्

devamāyāpi durjñeyā na jāne kapaṭaṃ tayoḥ | yadājñāpaya sarvajña tatkaromi tavepsitam

च्यवन उवाच - गच्छ कान्तेऽद्य नासत्यौ वचनान्मम सुव्रते । आनयस्व समीपं मे शीघ्रं देवभिषग्वरौ

cyavana uvāca - gaccha kānte'dya nāsatyau vacanānmama suvrate | ānayasva samīpaṃ me śīghraṃ devabhiṣagvarau

क्रियतामाशु तद्वाक्यं नात्र कार्या विचारणा व्यास उवाच - एवं सा समनुज्ञाता तत्र गत्वा वचोऽब्रवीत्

kriyatāmāśu tadvākyaṃ nātra kāryā vicāraṇā vyāsa uvāca - evaṃ sā samanujñātā tatra gatvā vaco'bravīt

क्रियतामाशु नासत्यौ समयेन सुरोत्तमौ । तच्छ्रुत्वा चाश्विनौ वाक्यं तस्यास्तौ तत्र चागतौ

kriyatāmāśu nāsatyau samayena surottamau | tacchrutvā cāśvinau vākyaṃ tasyāstau tatra cāgatau

ऊचतू राजपुत्रीं तां पतिस्तव विशत्वपः । रूपार्थं च्यवनस्तूर्णं ततोऽम्भः प्रविवेश ह

ūcatū rājaputrīṃ tāṃ patistava viśatvapaḥ | rūpārthaṃ cyavanastūrṇaṃ tato'mbhaḥ praviveśa ha

अश्विनावपि पश्चात्तत्प्रविष्टौ सर उत्तमम् । ततस्ते निःसृतास्तस्मात्सरसस्तत्क्षणात्त्रयः । तुल्यरूपा दिव्य देहा युवानः सदृशाः किल । दिव्यकुण्डलभूषाढ्याः समानावयवास्तथा

aśvināvapi paścāttatpraviṣṭau sara uttamam | tataste niḥsṛtāstasmātsarasastatkṣaṇāttrayaḥ | tulyarūpā divya dehā yuvānaḥ sadṛśāḥ kila | divyakuṇḍalabhūṣāḍhyāḥ samānāvayavāstathā

तेऽब्रुवन्सहिताः सर्वे वृणीष्व वरवर्णिनि । अस्माकमीप्सितं भद्रे पतिं त्वममलानने

te'bruvansahitāḥ sarve vṛṇīṣva varavarṇini | asmākamīpsitaṃ bhadre patiṃ tvamamalānane

यस्मिन्वाप्यधिका प्रीतिस्तं वृणुष्व वरानने । व्यास उवाच - सा दृष्ट्वा तुल्यरूपांस्तान्समानवयसस्तथा

yasminvāpyadhikā prītistaṃ vṛṇuṣva varānane | vyāsa uvāca - sā dṛṣṭvā tulyarūpāṃstānsamānavayasastathā

एकस्वरांस्तुल्यवेषांस्त्रीन्वै देवसुतोपमान् । सा तु संशयमापन्ना वीक्ष्य तान्सदृशाकृतीन्

ekasvarāṃstulyaveṣāṃstrīnvai devasutopamān | sā tu saṃśayamāpannā vīkṣya tānsadṛśākṛtīn

अजानन्ती पतिं सम्यग्व्याकुला समचिन्तयत् । किं करोमि त्रयस्तुल्याः कं वृणोमि न वेद्म्यहम्

ajānantī patiṃ samyagvyākulā samacintayat | kiṃ karomi trayastulyāḥ kaṃ vṛṇomi na vedmyaham

पतिं देवसुता ह्येते संशये पतितास्म्यहम् । इन्द्रजालमिदं सम्यग्देवाभ्यामिह कल्पितम्

patiṃ devasutā hyete saṃśaye patitāsmyaham | indrajālamidaṃ samyagdevābhyāmiha kalpitam

कर्तव्यं किं मया चात्र मरणं समुपागतम् । न मया पतिमुत्सृज्य वरणीयः कथञ्चन

kartavyaṃ kiṃ mayā cātra maraṇaṃ samupāgatam | na mayā patimutsṛjya varaṇīyaḥ kathañcana

देवस्त्वाधुनिकः कश्चिदित्येषा मम धारणा । इति सञ्चिन्त्य मनसा परां विश्वेश्वरीं शिवाम्

devastvādhunikaḥ kaścidityeṣā mama dhāraṇā | iti sañcintya manasā parāṃ viśveśvarīṃ śivām

दध्यौ भगवतीं देवीं तुष्टाव च कृशोदरी । सुकन्योवाच - शरणं त्वां जगन्मातः प्राप्तास्मि भृशदुःखिता

dadhyau bhagavatīṃ devīṃ tuṣṭāva ca kṛśodarī | sukanyovāca - śaraṇaṃ tvāṃ jaganmātaḥ prāptāsmi bhṛśaduḥkhitā

रक्ष मेऽद्य सतीधर्मं नमामि चरणौ तव । नमः पद्मोद्‌भवे देवि नमः शङ्करवल्लभे

rakṣa me'dya satīdharmaṃ namāmi caraṇau tava | namaḥ padmodbhave devi namaḥ śaṅkaravallabhe

विष्णुप्रिये नमो लक्ष्मि वेदमातः सरस्वति । इदं जगत्त्वया सृष्टं सर्वं स्थावरजङ्गमम्

viṣṇupriye namo lakṣmi vedamātaḥ sarasvati | idaṃ jagattvayā sṛṣṭaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamam

पासि त्वमिदमव्यग्रा तथात्सि लोकशान्तये । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जननी त्वं सुसम्मता

pāsi tvamidamavyagrā tathātsi lokaśāntaye | brahmaviṣṇumaheśānāṃ jananī tvaṃ susammatā

बुद्धिदासि त्वमज्ञानां ज्ञानिनां मोक्षदा सदा । आज्ञा त्वं प्रकृतिः पूर्णा पुरुषप्रियदर्शना

buddhidāsi tvamajñānāṃ jñānināṃ mokṣadā sadā | ājñā tvaṃ prakṛtiḥ pūrṇā puruṣapriyadarśanā

भुक्तिमुक्तिप्रदासि त्वं प्राणिनां विशदात्मनाम् । अज्ञानां दुःखदा कामं सत्त्वानां सुखसाधना

bhuktimuktipradāsi tvaṃ prāṇināṃ viśadātmanām | ajñānāṃ duḥkhadā kāmaṃ sattvānāṃ sukhasādhanā

सिद्धिदा योगिनामम्ब जयदा कीर्तिदा पुनः । शरणं त्वां प्रपन्नास्मि विस्मयं परमं गता

siddhidā yogināmamba jayadā kīrtidā punaḥ | śaraṇaṃ tvāṃ prapannāsmi vismayaṃ paramaṃ gatā

पतिं दर्शय मे मातर्मग्नास्मि शोकसागरे । देवाभ्यां चरितं कूटं कं वृणोमि विमोहिता

patiṃ darśaya me mātarmagnāsmi śokasāgare | devābhyāṃ caritaṃ kūṭaṃ kaṃ vṛṇomi vimohitā

पतिं दर्शय सर्वज्ञे विदित्वा मे सतीव्रतम् । व्यास उवाच - एवं स्तुता तदा देवा तथा त्रिपुरसुन्दरी

patiṃ darśaya sarvajñe viditvā me satīvratam | vyāsa uvāca - evaṃ stutā tadā devā tathā tripurasundarī

हृदयेऽस्यास्तदा ज्ञानं ददावाशु सुखोदयम् । निश्चित्य मनसा तुल्यवयोरूपधरान्सती

hṛdaye'syāstadā jñānaṃ dadāvāśu sukhodayam | niścitya manasā tulyavayorūpadharānsatī

प्रसमीक्ष्य तु तान् सर्वान्वव्रे बाला स्वकं पतिम् । वृतेऽथ च्यवने देवौ सन्तुष्टौ तौ बभूवतुः

prasamīkṣya tu tān sarvānvavre bālā svakaṃ patim | vṛte'tha cyavane devau santuṣṭau tau babhūvatuḥ

सतीधर्मं समालोक्य सम्प्रीतौ ददतुर्वरम् । भगवत्याः प्रसादेन प्रसन्नौ तौ सुरौत्तमौ

satīdharmaṃ samālokya samprītau dadaturvaram | bhagavatyāḥ prasādena prasannau tau surauttamau

मुनिमामन्त्र्य तरसा गमनायोद्यतावुभौ । लब्ध्वा तु च्यवनो रूपं नेत्रे भार्यां च यौवनम्

munimāmantrya tarasā gamanāyodyatāvubhau | labdhvā tu cyavano rūpaṃ netre bhāryāṃ ca yauvanam

हृष्टोऽब्रवीन्महातेजास्तौ नासत्याविदं वचः । उपकारः कृतोऽयं मे युवाभ्यां सुरसत्तमौ

hṛṣṭo'bravīnmahātejāstau nāsatyāvidaṃ vacaḥ | upakāraḥ kṛto'yaṃ me yuvābhyāṃ surasattamau

किं ब्रवीमि सुखं प्राप्तं संसारेऽस्मिन्ननुत्तमे । प्राप्य भार्यां सुकेशान्तां दुःखं मेऽभवदन्वहम्

kiṃ bravīmi sukhaṃ prāptaṃ saṃsāre'sminnanuttame | prāpya bhāryāṃ sukeśāntāṃ duḥkhaṃ me'bhavadanvaham

अन्धस्य चातिवृद्धस्य भोगहीनस्य कानने । युवाभ्यां नयने दत्ते यौवनं रूपमद्‌भुतम्

andhasya cātivṛddhasya bhogahīnasya kānane | yuvābhyāṃ nayane datte yauvanaṃ rūpamadbhutam

सम्पादितं ततं किञ्चिदुपकर्तुमहं ब्रुवे । उपकारिणि मित्रे यो नोपकुर्यात्कथञ्चन

sampāditaṃ tataṃ kiñcidupakartumahaṃ bruve | upakāriṇi mitre yo nopakuryātkathañcana

तं धिगस्तु नरं देवौ भवेच्च ऋणवान्भुवि । तस्माद्वां वाञ्छितं किञ्चिद्दातुमिच्छामि साम्प्रतम्

taṃ dhigastu naraṃ devau bhavecca ṛṇavānbhuvi | tasmādvāṃ vāñchitaṃ kiñciddātumicchāmi sāmpratam

आत्मनो ऋणमोक्षाय देवेशौ नूतनस्य च । प्रार्थितं वां प्रदास्यामि यदलभ्यं सुरासुरैः

ātmano ṛṇamokṣāya deveśau nūtanasya ca | prārthitaṃ vāṃ pradāsyāmi yadalabhyaṃ surāsuraiḥ

ब्रुवाथां वां मनोद्दिष्टं प्रीतोऽस्मि सुकृतेन वाम् । श्रुत्वा तौ तु मुनेर्वाक्यमभिमन्त्र्य परस्परम्

bruvāthāṃ vāṃ manoddiṣṭaṃ prīto'smi sukṛtena vām | śrutvā tau tu munervākyamabhimantrya parasparam

तमूचतुर्मुनिश्रेष्ठं सुकन्यासहितं स्थितम् । मुने पितुः प्रसादेन सर्वं नो मनसेप्सितम्

tamūcaturmuniśreṣṭhaṃ sukanyāsahitaṃ sthitam | mune pituḥ prasādena sarvaṃ no manasepsitam

उत्कण्ठा सोमपानस्य वर्तते नौ सुरैः सह । भिषजाविति देवेन निषिद्धौ चमसग्रहे

utkaṇṭhā somapānasya vartate nau suraiḥ saha | bhiṣajāviti devena niṣiddhau camasagrahe

शक्रेण वितते यज्ञे ब्रह्मणः कनकाचले । तस्मात्त्वमपि धर्मज्ञ यदि शक्तोऽसि तापस

śakreṇa vitate yajñe brahmaṇaḥ kanakācale | tasmāttvamapi dharmajña yadi śakto'si tāpasa

कार्यमेतद्धि कर्तव्यं वाञ्छितं नौ सुसम्मतम् । एतद्विज्ञाय वा ब्रह्मन्कुरु वां सोमपायिनौ

kāryametaddhi kartavyaṃ vāñchitaṃ nau susammatam | etadvijñāya vā brahmankuru vāṃ somapāyinau

पिपासास्ति सुदुष्प्रापपा त्वत्तः समुपयास्यति । च्यवनस्तु तयोः प्राह तच्छ्रुत्वा वचनं मृदु

pipāsāsti suduṣprāpapā tvattaḥ samupayāsyati | cyavanastu tayoḥ prāha tacchrutvā vacanaṃ mṛdu

यदहं रूपसम्पन्नो वयसा च समन्वितः । कृतो भवद्‌भ्यां वृद्धः सन्भार्यां च प्राप्तवानिति

yadahaṃ rūpasampanno vayasā ca samanvitaḥ | kṛto bhavadbhyāṃ vṛddhaḥ sanbhāryāṃ ca prāptavāniti

तस्माद्युवां करिष्यामि प्रीत्याहं सोमपायिनौ । मिषतो देवराजस्य सत्यमेतद्‌ब्रवीम्यहम्

tasmādyuvāṃ kariṣyāmi prītyāhaṃ somapāyinau | miṣato devarājasya satyametadbravīmyaham

राज्ञस्तु वितते यज्ञे शर्यातेरमितद्युतेः । इत्याकर्ण्य वचो हृष्टौ तौ दिवं प्रतिजग्मतुः

rājñastu vitate yajñe śaryāteramitadyuteḥ | ityākarṇya vaco hṛṣṭau tau divaṃ pratijagmatuḥ

च्यवनस्तां गृहीत्वा तु जगामाश्रममण्डलम्

cyavanastāṃ gṛhītvā tu jagāmāśramamaṇḍalam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे अश्विभ्यां च्यवनद्वारा सोमपानाय प्रतिज्ञावर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe aśvibhyāṃ cyavanadvārā somapānāya pratijñāvarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

च्यवनेश्विनोः कृते सोमपानाधिकारत्वचेष्टावर्णनम् जनमेजय उवाच - च्यवनेन कथं वैद्यौ तौ कृतौ सोमपायिनौ । वचनं च कथं सत्यं जातं तस्य महात्मनः

cyavaneśvinoḥ kṛte somapānādhikāratvaceṣṭāvarṇanam janamejaya uvāca - cyavanena kathaṃ vaidyau tau kṛtau somapāyinau | vacanaṃ ca kathaṃ satyaṃ jātaṃ tasya mahātmanaḥ

मानुषस्य बलं कीदृग्देवराजबलं प्रति । निषिद्धौ भिषजौ तेन कृतौ तौ सोमपायिनौ

mānuṣasya balaṃ kīdṛgdevarājabalaṃ prati | niṣiddhau bhiṣajau tena kṛtau tau somapāyinau

धर्मनिष्ठ तदाश्चर्यं विस्तरेण वद प्रभो । चरितं च्यवनस्याद्य श्रोतुकामोऽस्मि सर्वथा

dharmaniṣṭha tadāścaryaṃ vistareṇa vada prabho | caritaṃ cyavanasyādya śrotukāmo'smi sarvathā

व्यास उवाच - निशामय महाराज चरितं परमाद्‌भुतम् । च्यवनस्य मखे तस्मिञ्छर्यातेर्भुवि भारत

vyāsa uvāca - niśāmaya mahārāja caritaṃ paramādbhutam | cyavanasya makhe tasmiñcharyāterbhuvi bhārata

सुकन्यां सुन्दरीं प्राप्य च्यवनः सुरसन्निभः । विजहार प्रसन्नात्मा देवकन्यामिवापरः

sukanyāṃ sundarīṃ prāpya cyavanaḥ surasannibhaḥ | vijahāra prasannātmā devakanyāmivāparaḥ

कदाचिदथ शर्यातिभार्या चिन्तातुरा भृशम् । पतिं प्राह वेपमाना वचनं रुदती प्रिया

kadācidatha śaryātibhāryā cintāturā bhṛśam | patiṃ prāha vepamānā vacanaṃ rudatī priyā

राजन् पुत्री त्वया दत्ता मुनयेऽन्धाय कानने । मृता जीवति वा सा तु द्रष्टव्या सर्वथा त्वया

rājan putrī tvayā dattā munaye'ndhāya kānane | mṛtā jīvati vā sā tu draṣṭavyā sarvathā tvayā

गच्छ नाथ मुनेस्तावदाश्रमं द्रष्टुमादरात् । किं करोति सुकन्या सा प्राप्य नाथं तथाविधम्

gaccha nātha munestāvadāśramaṃ draṣṭumādarāt | kiṃ karoti sukanyā sā prāpya nāthaṃ tathāvidham

पुत्रीदुःखेन राजर्षे दग्धास्मि सर्वथा हृदि । तामानय विशालाक्षीं तपःक्षामां मदन्तिके

putrīduḥkhena rājarṣe dagdhāsmi sarvathā hṛdi | tāmānaya viśālākṣīṃ tapaḥkṣāmāṃ madantike

पश्यामि सर्वथा पुत्रीं कृशाङ्‍गीं वल्कलावृताम् । अन्धं पतिं समासाद्य दुःखभाजं कृशोदरीम्

paśyāmi sarvathā putrīṃ kṛśāṅgīṃ valkalāvṛtām | andhaṃ patiṃ samāsādya duḥkhabhājaṃ kṛśodarīm

शर्यातिरुवाच - गच्छामोऽद्य विशालाक्षि सुकन्यां द्रष्टुमादरात् । प्रियपुत्रीं वरारोहे मुनिं तं संशितव्रतम्

śaryātiruvāca - gacchāmo'dya viśālākṣi sukanyāṃ draṣṭumādarāt | priyaputrīṃ varārohe muniṃ taṃ saṃśitavratam

व्यास उवाच - एवमुक्त्व तु शर्यातिः कामिनीं शोकसंकुलाम् । जगाम रथमारुह्य त्वरितश्चाश्रमं मुनेः

vyāsa uvāca - evamuktva tu śaryātiḥ kāminīṃ śokasaṃkulām | jagāma rathamāruhya tvaritaścāśramaṃ muneḥ

गत्वाऽऽश्रमसमीपे तु तमपश्यन्महीपतिः । नवयौवनसम्पन्नं देवपुत्रोपमं मुनिम्

gatvā''śramasamīpe tu tamapaśyanmahīpatiḥ | navayauvanasampannaṃ devaputropamaṃ munim

तं विलोक्यामराकारं विस्मयं नृपतिर्गतः । किं कृतं कुत्सितं कर्म पुत्र्या लोकविगर्हितम्

taṃ vilokyāmarākāraṃ vismayaṃ nṛpatirgataḥ | kiṃ kṛtaṃ kutsitaṃ karma putryā lokavigarhitam

निहतोऽसौ मुनिर्वृद्धस्त्वनयान्यः पतिः कृतः । कामपीडितया कामं प्रशान्तोऽप्यतिनिर्धनः

nihato'sau munirvṛddhastvanayānyaḥ patiḥ kṛtaḥ | kāmapīḍitayā kāmaṃ praśānto'pyatinirdhanaḥ

दुःसहयोऽयं पुष्पधन्वा विशेषेण च यौवने । कुले कलङ्कः सुमहाननया मानवे कृतः

duḥsahayo'yaṃ puṣpadhanvā viśeṣeṇa ca yauvane | kule kalaṅkaḥ sumahānanayā mānave kṛtaḥ

धिक्तस्य जीवितं लोके यस्य पुत्री हि कुत्सिता । सर्वपापैस्तु दुःखाय पुत्री भवति देहिनाम्

dhiktasya jīvitaṃ loke yasya putrī hi kutsitā | sarvapāpaistu duḥkhāya putrī bhavati dehinām

मया त्वनुचितं कर्म कृतं स्वार्थस्य सिद्धये । वृद्धायान्धाय या दत्ता पुत्री सर्वात्मना किल

mayā tvanucitaṃ karma kṛtaṃ svārthasya siddhaye | vṛddhāyāndhāya yā dattā putrī sarvātmanā kila

कन्या योग्याय दातव्या पित्रा सर्वात्मना किल । तादृशं हि फलं प्राप्तं यादृशं वै कृतं मया

kanyā yogyāya dātavyā pitrā sarvātmanā kila | tādṛśaṃ hi phalaṃ prāptaṃ yādṛśaṃ vai kṛtaṃ mayā

हन्मि चेदद्य तनयां दुःशीलां पापकारिणीम् । स्त्रीहत्या दुस्तरा स्यान्मे तथा पुत्र्या विशेषतः

hanmi cedadya tanayāṃ duḥśīlāṃ pāpakāriṇīm | strīhatyā dustarā syānme tathā putryā viśeṣataḥ

मनुवंशस्तु विख्यातः सकलङ्कः कृतो मया । लोकापवादो बलवान्दुस्त्याज्या स्नेहशृङ्खला

manuvaṃśastu vikhyātaḥ sakalaṅkaḥ kṛto mayā | lokāpavādo balavāndustyājyā snehaśṛṅkhalā

किं करोमीति चिन्ताब्धौ यदा मग्नः स पार्थिवः । सुकन्यया तदा दैवाद्‌दृष्टश्चिन्ताकुलः पिता

kiṃ karomīti cintābdhau yadā magnaḥ sa pārthivaḥ | sukanyayā tadā daivāddṛṣṭaścintākulaḥ pitā

सा दृष्ट्वा तं जगामाशु सुकन्या पितुरन्तिके । गत्वा पप्रच्छ भूपालं प्रेमपूरितमानसा

sā dṛṣṭvā taṃ jagāmāśu sukanyā piturantike | gatvā papraccha bhūpālaṃ premapūritamānasā

किं विचारयसे राजंश्चिन्ताव्याकुलिताननः । उपविष्टं मुनिं वीक्ष्य युवानमम्बुजेक्षणम्

kiṃ vicārayase rājaṃścintāvyākulitānanaḥ | upaviṣṭaṃ muniṃ vīkṣya yuvānamambujekṣaṇam

एह्येहि पुरुषव्याघ्र प्रणमस्व पतिं मम । मा विषादं नृपश्रेष्ठ साम्प्रतं कुरु मानव

ehyehi puruṣavyāghra praṇamasva patiṃ mama | mā viṣādaṃ nṛpaśreṣṭha sāmprataṃ kuru mānava

व्यास उवाच - इति पुत्र्या वचं श्रुत्वा शर्यातिः क्रोधपीडितः । प्रोवाच वचनं राजा पुरःस्थां तनयां ततः

vyāsa uvāca - iti putryā vacaṃ śrutvā śaryātiḥ krodhapīḍitaḥ | provāca vacanaṃ rājā puraḥsthāṃ tanayāṃ tataḥ

राजोवाच - क्व मुनिश्च्यवनः पुत्रि वृद्धोऽन्धस्तापसोत्तमः । कोऽयं युवा मदोन्मत्तः सन्देहोऽत्र महान्मम

rājovāca - kva muniścyavanaḥ putri vṛddho'ndhastāpasottamaḥ | ko'yaṃ yuvā madonmattaḥ sandeho'tra mahānmama

मुनिः किं निहतः पापे त्वया दुष्कृतकारिणि । नूतनोऽसौ पतिः कामात्कृतः कुलविनाशिनि

muniḥ kiṃ nihataḥ pāpe tvayā duṣkṛtakāriṇi | nūtano'sau patiḥ kāmātkṛtaḥ kulavināśini

सोऽहं चिन्तातुरस्तं न पश्याम्याश्रमसंस्थितम् । किं कृतं दुष्कृतं कर्म कुलटाचरितं किल

so'haṃ cintāturastaṃ na paśyāmyāśramasaṃsthitam | kiṃ kṛtaṃ duṣkṛtaṃ karma kulaṭācaritaṃ kila

निमग्नोऽहं दुराचारे शोकाब्धौ त्वत्कृतेऽधुना । दृष्ट्वैनं पुरुषं दिव्यमदृष्ट्वा च्यवनं मुनिम्

nimagno'haṃ durācāre śokābdhau tvatkṛte'dhunā | dṛṣṭvainaṃ puruṣaṃ divyamadṛṣṭvā cyavanaṃ munim

विहस्य तमुवाचाशु सा श्रुत्वा वचनं पितुः । गृहीत्वाऽऽनीय पितरं भर्तुरन्तिकमादरात्

vihasya tamuvācāśu sā śrutvā vacanaṃ pituḥ | gṛhītvā''nīya pitaraṃ bharturantikamādarāt

च्यवनोऽसौ मुनिस्तात जामाता ते न संशयः । अश्विभ्यामीदृशः कान्तः कृतः कमललोचनः

cyavano'sau munistāta jāmātā te na saṃśayaḥ | aśvibhyāmīdṛśaḥ kāntaḥ kṛtaḥ kamalalocanaḥ

यदृच्छयात्र सम्प्राप्तौ नासत्यावाश्रमे मम । ताभ्यां करुणया नूनं च्यवनस्तादृशः कृतः

yadṛcchayātra samprāptau nāsatyāvāśrame mama | tābhyāṃ karuṇayā nūnaṃ cyavanastādṛśaḥ kṛtaḥ

नाहं तव सुता तात तथा स्यां पापकारिणी । यथा त्वं मन्यसे राजन् विमूढो रूपसंशये

nāhaṃ tava sutā tāta tathā syāṃ pāpakāriṇī | yathā tvaṃ manyase rājan vimūḍho rūpasaṃśaye

प्रणम त्वं मुनिं राजन् भार्गवं च्यवनं पितः । आपृच्छ कारणं सर्वं कथियिष्यति विस्तरम्

praṇama tvaṃ muniṃ rājan bhārgavaṃ cyavanaṃ pitaḥ | āpṛccha kāraṇaṃ sarvaṃ kathiyiṣyati vistaram

इति श्रुत्वा वचं पुत्र्या शर्यातिस्त्वरितस्तदा । प्रणनाम मुनिं तत्र गत्वा पप्रच्छ सादरम्

iti śrutvā vacaṃ putryā śaryātistvaritastadā | praṇanāma muniṃ tatra gatvā papraccha sādaram

राजोवाच - कथयस्व स्ववृत्तान्तं भार्गवाशु यथोचितम् । नयने च कथं प्राप्ते क्व गता ते जरा पुनः

rājovāca - kathayasva svavṛttāntaṃ bhārgavāśu yathocitam | nayane ca kathaṃ prāpte kva gatā te jarā punaḥ

संशयोऽयं महान्मेऽस्ति रूपं दृष्ट्वातिसुन्दरम् । वद विस्तरतो ब्रह्मन् श्रुत्वाहं सुखमाप्नुयाम्

saṃśayo'yaṃ mahānme'sti rūpaṃ dṛṣṭvātisundaram | vada vistarato brahman śrutvāhaṃ sukhamāpnuyām

च्यवन उवाच - नासत्यावत्र सम्प्राप्तौ देवानां भिषजावुभौ । उपकारः कृतस्ताभ्यां कृपया नृपसत्तम

cyavana uvāca - nāsatyāvatra samprāptau devānāṃ bhiṣajāvubhau | upakāraḥ kṛtastābhyāṃ kṛpayā nṛpasattama

मया ताभ्यां वरो दत्त उपकारस्य हेतवे । करिष्यामि मखे राज्ञो भवन्तौ सोमपायिनौ

mayā tābhyāṃ varo datta upakārasya hetave | kariṣyāmi makhe rājño bhavantau somapāyinau

एवं मया वयः प्राप्तं लोचने विमले तथा । स्वस्थो भव महाराज संविशस्वासने शुभे

evaṃ mayā vayaḥ prāptaṃ locane vimale tathā | svastho bhava mahārāja saṃviśasvāsane śubhe

इत्युक्तः स तु विप्रेण सभार्यः पृथिवीपतिः । सुखोपविष्टः कल्याणीः कथाश्चक्रे महात्मना

ityuktaḥ sa tu vipreṇa sabhāryaḥ pṛthivīpatiḥ | sukhopaviṣṭaḥ kalyāṇīḥ kathāścakre mahātmanā

अथैनं भार्गवं प्राह राजानं परिसान्त्वयन् । याजयिष्यामि राजंस्त्वां सम्भारानुपकल्पय

athainaṃ bhārgavaṃ prāha rājānaṃ parisāntvayan | yājayiṣyāmi rājaṃstvāṃ sambhārānupakalpaya

मया प्रतिश्रुतं ताभ्यां कर्तव्यौ सोमपौ युवाम् । तत्कर्तव्यं नृपश्रेष्ठ तव यज्ञेऽतिविस्तरे

mayā pratiśrutaṃ tābhyāṃ kartavyau somapau yuvām | tatkartavyaṃ nṛpaśreṣṭha tava yajñe'tivistare

इन्द्रं निवारयिष्यामि क्रुद्धं तेजोबलेन वै । पाययिष्यामि राजेन्द्र सोमं सोममखे तव

indraṃ nivārayiṣyāmi kruddhaṃ tejobalena vai | pāyayiṣyāmi rājendra somaṃ somamakhe tava

ततः परमसन्तुष्टः शर्यातिः पृथिवीपतिः । च्यवनस्य महाराज तद्वाक्यं प्रत्यपूजयत्

tataḥ paramasantuṣṭaḥ śaryātiḥ pṛthivīpatiḥ | cyavanasya mahārāja tadvākyaṃ pratyapūjayat

सम्मान्य च्यवनं राजा जगाम नगरं प्रति । सभार्यश्चातिसन्तुष्टः कुर्वन्वार्तां मुनेः किल

sammānya cyavanaṃ rājā jagāma nagaraṃ prati | sabhāryaścātisantuṣṭaḥ kurvanvārtāṃ muneḥ kila

प्रशस्ते‍हनि यज्ञीये सर्वकामसमृद्धिमान् । कारयामास शर्यातिर्यज्ञायतनमुत्तमम्

praśastehani yajñīye sarvakāmasamṛddhimān | kārayāmāsa śaryātiryajñāyatanamuttamam

समानीय मुनीन्पूज्यान्वसिष्ठप्रमुखानसौ । भार्गवो याजयामास च्यवनः पृथिवीपतिम्

samānīya munīnpūjyānvasiṣṭhapramukhānasau | bhārgavo yājayāmāsa cyavanaḥ pṛthivīpatim

वितते तु तथा यज्ञे देवाः सर्वे सवासवाः । आजग्मुश्चाश्विनौ तत्र सोमार्थमुपजग्मतुः

vitate tu tathā yajñe devāḥ sarve savāsavāḥ | ājagmuścāśvinau tatra somārthamupajagmatuḥ

इन्द्रस्तु शङ्‌कितस्तत्र वीक्ष्य तावश्विनावुभौ । पप्रच्छ च सुरान्सर्वान्किमेतौ समुपागतौ

indrastu śaṅkitastatra vīkṣya tāvaśvināvubhau | papraccha ca surānsarvānkimetau samupāgatau

चिकित्सकौ न सोमार्हौ केनानीताविहेति च । नाब्रुवन्नमरास्तत्र राज्ञस्तु वितते मखे

cikitsakau na somārhau kenānītāviheti ca | nābruvannamarāstatra rājñastu vitate makhe

अगृह्णाच्च्यवनः सोममश्विनोर्देवयोस्तदा । शक्रस्तं वारयामास मा गृहाणैतयोर्ग्रहम्

agṛhṇāccyavanaḥ somamaśvinordevayostadā | śakrastaṃ vārayāmāsa mā gṛhāṇaitayorgraham

तमाह च्यवनस्तत्र कथमेतौ रवेः सुतौ । न ग्रहार्हौ च नासत्यौ ब्रूहि सत्यं शचीपते

tamāha cyavanastatra kathametau raveḥ sutau | na grahārhau ca nāsatyau brūhi satyaṃ śacīpate

न सङ्करौ समुत्पन्नौ धर्मपत्‍नीसुतौ रवेः । केन दोषेण देवेन्द्र नार्हौ सोमं भिषग्वरौ

na saṅkarau samutpannau dharmapatnīsutau raveḥ | kena doṣeṇa devendra nārhau somaṃ bhiṣagvarau

निर्णयोऽत्र मखे शक्र कर्तव्यः सर्वदैवतैः । ग्राहयिष्यामहं सोमं कृतौ तौ सोमपौ मया

nirṇayo'tra makhe śakra kartavyaḥ sarvadaivataiḥ | grāhayiṣyāmahaṃ somaṃ kṛtau tau somapau mayā

प्रेरितोऽसौ मया राजा मखाय मघवन्किल । एतदर्थं करिष्यामि सत्यं मे वचनं विभो

prerito'sau mayā rājā makhāya maghavankila | etadarthaṃ kariṣyāmi satyaṃ me vacanaṃ vibho

आभ्यामुपकृतः शक्र तथा दत्तं नवं वयः । तस्मात्प्रत्युपकारस्तु कर्तव्यः सर्वथा मया

ābhyāmupakṛtaḥ śakra tathā dattaṃ navaṃ vayaḥ | tasmātpratyupakārastu kartavyaḥ sarvathā mayā

इन्द्र उवाच - चिकित्सकौ कृतावेतौ नासत्यौ निन्दितौ सुरैः । उभावेतौ न सोमार्हौ मा गृहाणैतयोर्ग्रहम्

indra uvāca - cikitsakau kṛtāvetau nāsatyau ninditau suraiḥ | ubhāvetau na somārhau mā gṛhāṇaitayorgraham

च्यवन उवाच - अहल्याजार संयच्छ कोपं चाद्य निरर्थकम् । वृत्रघ्न किं हि नासत्यौ न सोमार्हौ सुरात्मजौ

cyavana uvāca - ahalyājāra saṃyaccha kopaṃ cādya nirarthakam | vṛtraghna kiṃ hi nāsatyau na somārhau surātmajau

एवं विवादे समुपस्थिते च न कोऽपि वाचं तमुवाच भूप । ग्रहं तयोर्भार्गवतिग्मतेजाः संग्राहयामास तपोबलेन

evaṃ vivāde samupasthite ca na ko'pi vācaṃ tamuvāca bhūpa | grahaṃ tayorbhārgavatigmatejāḥ saṃgrāhayāmāsa tapobalena

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे च्यवनाश्विनोः कृते सोमपानाधिकारत्वचेष्टावर्णनं नाम षष्टोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe cyavanāśvinoḥ kṛte somapānādhikāratvaceṣṭāvarṇanaṃ nāma ṣaṣṭo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

रेवतस्य रेवतीवरार्थं ब्रह्मलोकगमनवर्णनम् व्यास उवाच - दत्ते ग्रहे तु राजेन्द्र वासवः कुपितौ भृशम् । प्रोवाच च्यवनं तत्र दर्शयन्बलमात्मनः

revatasya revatīvarārthaṃ brahmalokagamanavarṇanam vyāsa uvāca - datte grahe tu rājendra vāsavaḥ kupitau bhṛśam | provāca cyavanaṃ tatra darśayanbalamātmanaḥ

मा ब्रह्मबन्धो मर्यादामिमां त्वं कर्त्तुमर्हसि । वधिष्यामि द्विषन्तं त्वां विश्वरूपमिवाऽपरम्

mā brahmabandho maryādāmimāṃ tvaṃ karttumarhasi | vadhiṣyāmi dviṣantaṃ tvāṃ viśvarūpamivā'param

च्यवन उवाच - मावमंस्था महात्मानौ रूपद्रविणवर्चसा । यौ चक्रतुर्मां मघवन् वृन्दारकमिवापरम्

cyavana uvāca - māvamaṃsthā mahātmānau rūpadraviṇavarcasā | yau cakraturmāṃ maghavan vṛndārakamivāparam

ऋते त्वां विबुधाश्चान्ये कथं वाददते ग्रहम् । अश्विनावपि देवेन्द्र देवौ विद्धि परन्तपौ

ṛte tvāṃ vibudhāścānye kathaṃ vādadate graham | aśvināvapi devendra devau viddhi parantapau

इन्द्र उवाच - भिषजौ नार्हतः कामं ग्रहं यज्ञे कथञ्चन । यदि दित्ससि मन्दात्मन् शिरश्छेत्स्यामि साम्प्रतम्

indra uvāca - bhiṣajau nārhataḥ kāmaṃ grahaṃ yajñe kathañcana | yadi ditsasi mandātman śiraśchetsyāmi sāmpratam

व्यास उवाच अनादृत्य तु तद्वाक्यं वासवस्य च भार्गवः । ग्रहं तु ग्राहयामास भर्त्सयन्निव तं भृशम्

vyāsa uvāca anādṛtya tu tadvākyaṃ vāsavasya ca bhārgavaḥ | grahaṃ tu grāhayāmāsa bhartsayanniva taṃ bhṛśam

सोमपात्रं यदा ताभ्यां गृहीतं तु पिपासया । समीक्ष्य बलभिद्देव इदं वचनमब्रवीत्

somapātraṃ yadā tābhyāṃ gṛhītaṃ tu pipāsayā | samīkṣya balabhiddeva idaṃ vacanamabravīt

आभ्यमर्थाय सोमं त्वं ग्राहयिष्यसि चेत्स्वयम् । वज्रं तु प्रहरिष्यामि विश्वरूपमिवापरम्

ābhyamarthāya somaṃ tvaṃ grāhayiṣyasi cetsvayam | vajraṃ tu prahariṣyāmi viśvarūpamivāparam

वासवेनैवमुक्तस्तु भार्गवश्चातिगर्वितः । जग्राह विधिवत्सोममश्विभ्यामतिमन्युमान्

vāsavenaivamuktastu bhārgavaścātigarvitaḥ | jagrāha vidhivatsomamaśvibhyāmatimanyumān

इन्द्रोऽपि प्राक्षिपत्कोपाद्‌वज्रमस्मै स्वमायुधम् । पश्यतां सर्वदेवानां सूर्यकोटिसमप्रभम्

indro'pi prākṣipatkopādvajramasmai svamāyudham | paśyatāṃ sarvadevānāṃ sūryakoṭisamaprabham

प्रेरितं चाशनिं प्रेक्ष्य च्यवनस्तपसा ततः । स्तम्भयामास वज्रं स शक्रस्यामिततेजसः

preritaṃ cāśaniṃ prekṣya cyavanastapasā tataḥ | stambhayāmāsa vajraṃ sa śakrasyāmitatejasaḥ

कृत्यया स महाबाहुरिन्द्रं हन्तुमिहोद्यतः । जुहावाग्नौ श्रुतं हव्यं मन्त्रेण मुनिसत्तमः

kṛtyayā sa mahābāhurindraṃ hantumihodyataḥ | juhāvāgnau śrutaṃ havyaṃ mantreṇa munisattamaḥ

तत्र कृत्या समुत्पन्ना च्यवनस्य तपोबलात् । प्रबलः पुरुषः क्रूरो बृहत्कायो महासुरः

tatra kṛtyā samutpannā cyavanasya tapobalāt | prabalaḥ puruṣaḥ krūro bṛhatkāyo mahāsuraḥ

मदो नाम महाघोरो भयदः प्राणिनामिह । शरीरे पर्वताकारस्तीक्ष्णदंष्ट्रो मयानकः

mado nāma mahāghoro bhayadaḥ prāṇināmiha | śarīre parvatākārastīkṣṇadaṃṣṭro mayānakaḥ

चतस्रश्चायता दंष्ट्रा योजनानां शतं शतम् । इतरे त्वस्य दशना बभूवुर्दशयोजनाः

catasraścāyatā daṃṣṭrā yojanānāṃ śataṃ śatam | itare tvasya daśanā babhūvurdaśayojanāḥ

बाहू पर्वतसंकाशावायतौ क्रूरदर्शनौ । जिह्वा तु भीषणा क्रूरा लेलिहाना नभस्तलम्

bāhū parvatasaṃkāśāvāyatau krūradarśanau | jihvā tu bhīṣaṇā krūrā lelihānā nabhastalam

ग्रीवा तु गिरिशृङ्गाभा कठिना भीषणा भृशम् । नखा व्याघ्रनखप्रख्याः केशाश्चातीवभीषणाः

grīvā tu giriśṛṅgābhā kaṭhinā bhīṣaṇā bhṛśam | nakhā vyāghranakhaprakhyāḥ keśāścātīvabhīṣaṇāḥ

शरीरं कज्जलाभं च तस्य चास्यं भयानकम् । नेत्रे दावानलप्रख्ये भीषणेऽतिभयानके

śarīraṃ kajjalābhaṃ ca tasya cāsyaṃ bhayānakam | netre dāvānalaprakhye bhīṣaṇe'tibhayānake

हनुरेका स्थिता तस्य भूमावेका दिवं गता । एवंविधः समुत्पन्नो मदो नाम बृहत्तनुः

hanurekā sthitā tasya bhūmāvekā divaṃ gatā | evaṃvidhaḥ samutpanno mado nāma bṛhattanuḥ

तं विलोक्य सुराः सर्वे भयमाजग्मुरंहसा । इन्द्रोऽपि भयसंत्रस्तो युद्धाय न मनो दधे

taṃ vilokya surāḥ sarve bhayamājagmuraṃhasā | indro'pi bhayasaṃtrasto yuddhāya na mano dadhe

दैत्योऽपि वदने कामं वज्रमादाय संस्थितः । व्याप्तं नभो घोरदृष्टिर्ग्रसन्निव जगत्त्रयम्

daityo'pi vadane kāmaṃ vajramādāya saṃsthitaḥ | vyāptaṃ nabho ghoradṛṣṭirgrasanniva jagattrayam

स भक्ष्ययिष्यन्संक्रुद्धः शतक्रतुमुपाद्रवत् । चक्रुशुश्च सुराः सर्वे हा हताः स्मेति संस्थिताः

sa bhakṣyayiṣyansaṃkruddhaḥ śatakratumupādravat | cakruśuśca surāḥ sarve hā hatāḥ smeti saṃsthitāḥ

इन्द्रः स्तम्भितबाहुस्तु मुमुक्षुर्वज्रमन्तिकात् । न शशाक पविं तस्मिन्प्रहर्तुं पाकशासनः

indraḥ stambhitabāhustu mumukṣurvajramantikāt | na śaśāka paviṃ tasminprahartuṃ pākaśāsanaḥ

वज्रहस्तः सुरेशानस्तं वीक्ष्य कालसन्निभम् । सस्मार मनसा तत्र गुरुं समयकोविदम्

vajrahastaḥ sureśānastaṃ vīkṣya kālasannibham | sasmāra manasā tatra guruṃ samayakovidam

स्मरणादाजगामाशु बृहस्पतिरुदारधीः । गुरुस्तत्समयं दृष्ट्वा विपत्तिसदृशं महत्

smaraṇādājagāmāśu bṛhaspatirudāradhīḥ | gurustatsamayaṃ dṛṣṭvā vipattisadṛśaṃ mahat

विचार्य मनसा कृत्यं तमुवाच शचीपतिम् । दुःसाध्योऽयं महामन्त्रैस्त्वयं वज्रेण वासव

vicārya manasā kṛtyaṃ tamuvāca śacīpatim | duḥsādhyo'yaṃ mahāmantraistvayaṃ vajreṇa vāsava

असुरो मदसंज्ञस्तु यज्ञकुण्डात्समुत्थितः । तपोबलमृषेः सम्यक् च्यवनस्य महाबलः

asuro madasaṃjñastu yajñakuṇḍātsamutthitaḥ | tapobalamṛṣeḥ samyak cyavanasya mahābalaḥ

अनिवार्यो ह्ययं शत्रुस्त्वया देवैस्तथा मया । शरणं याहि देवेश च्यवनस्य महात्मनः

anivāryo hyayaṃ śatrustvayā devaistathā mayā | śaraṇaṃ yāhi deveśa cyavanasya mahātmanaḥ

स निवारयिता नूनं कृत्यामात्मकृतां किल । न निवारयितुं शक्ताः शक्तिभक्तरुषं क्वचित्

sa nivārayitā nūnaṃ kṛtyāmātmakṛtāṃ kila | na nivārayituṃ śaktāḥ śaktibhaktaruṣaṃ kvacit

व्यास उवाच - इत्युक्तो गुरुणा शक्रस्तदागच्छन्मुनिं प्रति । प्रणम्य शिरसा नम्रः तमुवाच भयान्वितः

vyāsa uvāca - ityukto guruṇā śakrastadāgacchanmuniṃ prati | praṇamya śirasā namraḥ tamuvāca bhayānvitaḥ

क्षमस्व मुनिशार्दूल शमयासुरमुद्यतम् । प्रसन्नो भव सर्वज्ञ वचनं ते करोम्यहम्

kṣamasva muniśārdūla śamayāsuramudyatam | prasanno bhava sarvajña vacanaṃ te karomyaham

सोमार्हावश्विनावेतावद्यप्रभृति भार्गव । भविष्यतः सत्यमेतद्वचो विप्र प्रसीद मे

somārhāvaśvināvetāvadyaprabhṛti bhārgava | bhaviṣyataḥ satyametadvaco vipra prasīda me

मिथ्या ते नोद्यमो ह्येष भवत्येव तपोधन । जाने त्वमपि धर्मज्ञ मिथ्या नैव करिष्यसि

mithyā te nodyamo hyeṣa bhavatyeva tapodhana | jāne tvamapi dharmajña mithyā naiva kariṣyasi

सोमपावश्विनावेतौ त्वत्कृतौ च सदैवे हि । भविष्यतश्च शर्यातेः कीर्तिस्तु विपुला भवेत्

somapāvaśvināvetau tvatkṛtau ca sadaive hi | bhaviṣyataśca śaryāteḥ kīrtistu vipulā bhavet

मया यद्धि कृतं कर्म सर्वथा मुनिसत्तम । परीक्षार्थं तु विज्ञेयं तव वीर्यप्रकाशनम्

mayā yaddhi kṛtaṃ karma sarvathā munisattama | parīkṣārthaṃ tu vijñeyaṃ tava vīryaprakāśanam

प्रसादं कुरु मे ब्रह्मन् मदं संहर चोत्थितम् । कल्याणं सर्वदेवानां तथा भूयो विधीयताम्

prasādaṃ kuru me brahman madaṃ saṃhara cotthitam | kalyāṇaṃ sarvadevānāṃ tathā bhūyo vidhīyatām

एवमुक्तस्तु शक्रेण च्यवनः परमार्थवित् । संजहार तपः कोपं समुत्पन्नं विरोधजम्

evamuktastu śakreṇa cyavanaḥ paramārthavit | saṃjahāra tapaḥ kopaṃ samutpannaṃ virodhajam

देवमाश्वास्य संविग्नं भार्गवस्तु मदं ततः । व्यभजत्स्त्रीषु पानेषु द्यूतेषु मृगयासु च

devamāśvāsya saṃvignaṃ bhārgavastu madaṃ tataḥ | vyabhajatstrīṣu pāneṣu dyūteṣu mṛgayāsu ca

मदं विभज्य देवेन्द्रमाश्वास्य चकितं भिया । संस्थाप्य च सुरान्सर्वान्मखं तस्य न्यवर्तयत्

madaṃ vibhajya devendramāśvāsya cakitaṃ bhiyā | saṃsthāpya ca surānsarvānmakhaṃ tasya nyavartayat

ततस्तु संस्कृतं सोमं वासवाय महात्मने । अश्विभ्यां सर्वधर्मात्मा पाययामास भार्गवः

tatastu saṃskṛtaṃ somaṃ vāsavāya mahātmane | aśvibhyāṃ sarvadharmātmā pāyayāmāsa bhārgavaḥ

एवं तौ च्यवनेनार्यावश्विनौ रविपुत्रकौ । विहितौ सोमपौ राजन् सर्वथा तपसो बलात्

evaṃ tau cyavanenāryāvaśvinau raviputrakau | vihitau somapau rājan sarvathā tapaso balāt

सरस्तदपि विख्यातं जातं यूपविमण्डितम् । आश्रमस्तु मुनेः सम्यक् पृथिव्यां विश्रुतोऽभवत्

sarastadapi vikhyātaṃ jātaṃ yūpavimaṇḍitam | āśramastu muneḥ samyak pṛthivyāṃ viśruto'bhavat

शर्यातिरपि सन्तुष्टो ह्यभवत्तेन कर्मणा । यज्ञं समाप्य नगरे जगाम सचिवैर्वृतः

śaryātirapi santuṣṭo hyabhavattena karmaṇā | yajñaṃ samāpya nagare jagāma sacivairvṛtaḥ

राज्यं चकार धर्मज्ञो मनुपुत्रः प्रतापवान् । आनर्तस्तस्य पुत्रोऽभूदानर्ताद्‌रेवतोऽभवत्

rājyaṃ cakāra dharmajño manuputraḥ pratāpavān | ānartastasya putro'bhūdānartādrevato'bhavat

सोऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् । आस्थितोऽभुङ्क्त विषयानानर्तादीनरिन्दमः

so'ntaḥsamudre nagarīṃ vinirmāya kuśasthalīm | āsthito'bhuṅkta viṣayānānartādīnarindamaḥ

तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मिज्येष्ठमुत्तमम् । पुत्री च रेवती नाम्ना सुन्दरी शुभलक्षणा

tasya putraśataṃ jajñe kakudmijyeṣṭhamuttamam | putrī ca revatī nāmnā sundarī śubhalakṣaṇā

वरयोग्या यदा जाता तदा राजा च रेवतः । चिन्तयामास राजेन्द्रो राजपुत्रान्कुलोद्‌भवान्

varayogyā yadā jātā tadā rājā ca revataḥ | cintayāmāsa rājendro rājaputrānkulodbhavān

रैवतं नाम च गिरिमाश्रितः पृथिवीपतिः । चकार राज्यं बलवानानर्तेषु नराधिपः

raivataṃ nāma ca girimāśritaḥ pṛthivīpatiḥ | cakāra rājyaṃ balavānānarteṣu narādhipaḥ

विचिन्त्य मनसा राजा कस्मै देया मया सुता । गत्वा पृच्छामि ब्रह्माणं सर्वज्ञं सुरपूजितम्

vicintya manasā rājā kasmai deyā mayā sutā | gatvā pṛcchāmi brahmāṇaṃ sarvajñaṃ surapūjitam

इति सञ्चिन्त्य भूपालः सुतामादाय रेवतीम् । ब्रह्मलोकं जगामाशु प्रष्टुकामः पितामहम्

iti sañcintya bhūpālaḥ sutāmādāya revatīm | brahmalokaṃ jagāmāśu praṣṭukāmaḥ pitāmaham

यत्र देवाश्च यज्ञाश्च छन्दांसि पर्वतास्तथा । अब्धयः सिद्धगन्धर्वाः दिव्यरूपधराः स्थिताः

yatra devāśca yajñāśca chandāṃsi parvatāstathā | abdhayaḥ siddhagandharvāḥ divyarūpadharāḥ sthitāḥ

ऋषयः सिद्धगन्धर्वाः पन्नगाश्चारणास्तथा । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे स्तुवन्तश्च पुरातनाः

ṛṣayaḥ siddhagandharvāḥ pannagāścāraṇāstathā | tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve stuvantaśca purātanāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे रेवतस्य रेवतीवरार्थं ब्रह्मलोकगमनवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe revatasya revatīvarārthaṃ brahmalokagamanavarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

इक्ष्वाकुवंशवर्णनम् जनमेजय उवाच - संशयोऽयं महान् ब्रह्मन् वर्तते मम मानसे । ब्रह्मलोकं गतो राजा रेवतीसंयुतः स्वयम्

ikṣvākuvaṃśavarṇanam janamejaya uvāca - saṃśayo'yaṃ mahān brahman vartate mama mānase | brahmalokaṃ gato rājā revatīsaṃyutaḥ svayam

मया पूर्वं श्रुतं कृत्स्नं ब्राह्मणेभ्यः कथान्तरे । ब्राह्मणो ब्रह्मविच्छान्तो ब्रह्मलोकमवाप्नुयात्

mayā pūrvaṃ śrutaṃ kṛtsnaṃ brāhmaṇebhyaḥ kathāntare | brāhmaṇo brahmavicchānto brahmalokamavāpnuyāt

राजा कथं गतस्तत्र रेवतीसंयुतः स्वयम् । सत्यलोकेऽतिदुष्प्रापे भूर्लोकादिति संशयः

rājā kathaṃ gatastatra revatīsaṃyutaḥ svayam | satyaloke'tiduṣprāpe bhūrlokāditi saṃśayaḥ

मृतः स्वर्गमवाप्नोति सर्वशास्त्रेषु निर्णयः । (मानुषेण तु देहेन ब्रह्मलोके गतिः कथम् । ) स्वर्गात्पुनः कथं लोके मानुषे जायते गतिः

mṛtaḥ svargamavāpnoti sarvaśāstreṣu nirṇayaḥ | (mānuṣeṇa tu dehena brahmaloke gatiḥ katham | ) svargātpunaḥ kathaṃ loke mānuṣe jāyate gatiḥ

एतन्मे संस्ययं विद्वंश्छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् । यथा राजा गतस्तत्र प्रष्टुकामः प्रजापतिम्

etanme saṃsyayaṃ vidvaṃśchettumarhasi sāmpratam | yathā rājā gatastatra praṣṭukāmaḥ prajāpatim

व्यास उवाच - मेरोस्तु शिखरे राजन् सर्वे लोकाः प्रतिष्ठिताः । इन्द्रलोको वह्निलोको या च संयमिनी पुरी

vyāsa uvāca - merostu śikhare rājan sarve lokāḥ pratiṣṭhitāḥ | indraloko vahniloko yā ca saṃyaminī purī

तथैव सत्यलोकश्च कैलासश्च तथा पुनः । वैकुण्ठश्च पुनस्तत्र वैष्णवं पदमुच्यते

tathaiva satyalokaśca kailāsaśca tathā punaḥ | vaikuṇṭhaśca punastatra vaiṣṇavaṃ padamucyate

यथार्जुनः शक्रलोके गतः पार्थो धनुर्धरः । पञ्चवर्षाणि कौन्तेयः स्थितस्तत्र सुरालये

yathārjunaḥ śakraloke gataḥ pārtho dhanurdharaḥ | pañcavarṣāṇi kaunteyaḥ sthitastatra surālaye

मानुषेणैव देहेन वासवस्य च सन्निधौ । तथैवान्येऽपि भूपालाः ककुत्स्थप्रमुखाः किल

mānuṣeṇaiva dehena vāsavasya ca sannidhau | tathaivānye'pi bhūpālāḥ kakutsthapramukhāḥ kila

स्वर्लोकगतयः पश्चाद्दैत्याश्चापि महाबलाः । जित्वेन्द्रसदनं प्राप्य संस्थितास्तत्र कामतः

svarlokagatayaḥ paścāddaityāścāpi mahābalāḥ | jitvendrasadanaṃ prāpya saṃsthitāstatra kāmataḥ

महाभिषः पुरा राजा ब्रह्मलोकं गतः स्वराट् । आगच्छन्तीं नृपो गङ्गामपश्यच्चातिसुन्दरीम्

mahābhiṣaḥ purā rājā brahmalokaṃ gataḥ svarāṭ | āgacchantīṃ nṛpo gaṅgāmapaśyaccātisundarīm

वायुनाम्बरमस्यास्तु दैवादपहृतं नृप । किञ्चिन्नग्ना नृपेणाथ दृष्टा सा सुन्दरी तथा

vāyunāmbaramasyāstu daivādapahṛtaṃ nṛpa | kiñcinnagnā nṛpeṇātha dṛṣṭā sā sundarī tathā

स्मितं चकार कामार्तः सा च किञ्चिज्जहास वै । ब्रह्मणा तौ तदा दृष्टौ शप्तौ जातौ वसुन्धराम्

smitaṃ cakāra kāmārtaḥ sā ca kiñcijjahāsa vai | brahmaṇā tau tadā dṛṣṭau śaptau jātau vasundharām

वैकुण्ठेऽपि सुराः सर्वे पीडिता दैत्यदानवैः । गत्वा हरिं जगन्नाथमस्तुवन्कमलापतिम्

vaikuṇṭhe'pi surāḥ sarve pīḍitā daityadānavaiḥ | gatvā hariṃ jagannāthamastuvankamalāpatim

सन्देहो नात्र कर्तव्यः सर्वथा नृपसत्तम । गम्याः सर्वेऽपि लोकाः स्युर्मानवानां नराधिप

sandeho nātra kartavyaḥ sarvathā nṛpasattama | gamyāḥ sarve'pi lokāḥ syurmānavānāṃ narādhipa

अवश्यं कृतपुण्यानां तापसानां नराधिप । पुण्यसद्‌भाव एवात्र गमने कारणं नृप

avaśyaṃ kṛtapuṇyānāṃ tāpasānāṃ narādhipa | puṇyasadbhāva evātra gamane kāraṇaṃ nṛpa

तथैव यजमानानां यज्ञेन भावितात्मनाम् । जनमेजय उवाच - रेवतो रेवतीं कन्यां गृहीत्वा चारुलोचनाम्

tathaiva yajamānānāṃ yajñena bhāvitātmanām | janamejaya uvāca - revato revatīṃ kanyāṃ gṛhītvā cārulocanām

ब्रह्मलोकं गतः पश्चात्किं कृतं तेने भूभुजा । ब्रह्मणा किं समादिष्टं कस्मै दत्ता सुता पुनः

brahmalokaṃ gataḥ paścātkiṃ kṛtaṃ tene bhūbhujā | brahmaṇā kiṃ samādiṣṭaṃ kasmai dattā sutā punaḥ

तत्सर्वं विस्तराद्‌बह्मन् कथय त्वं ममाधुना । व्यास उवाच - निशामय महीपाल राजा रेवतकः किल

tatsarvaṃ vistarādbahman kathaya tvaṃ mamādhunā | vyāsa uvāca - niśāmaya mahīpāla rājā revatakaḥ kila

पुत्र्या वरं परिप्रष्टुं ब्रह्मलोकं गतो यदा । आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितो लब्धक्षणः क्षणम्

putryā varaṃ paripraṣṭuṃ brahmalokaṃ gato yadā | āvartamāne gāndharve sthito labdhakṣaṇaḥ kṣaṇam

शृण्वन्नतृप्यद्‌धृष्टात्मा सभायां तु सकन्यकः । समाप्ते तत्र गान्धर्वे प्रणम्य परमेश्वरम्

śṛṇvannatṛpyaddhṛṣṭātmā sabhāyāṃ tu sakanyakaḥ | samāpte tatra gāndharve praṇamya parameśvaram

दर्शयित्वा सुतां तस्मै स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् । राजोवाच - वरं कथय देवेश कन्येयं मम पुत्रिका

darśayitvā sutāṃ tasmai svābhiprāyaṃ nyavedayat | rājovāca - varaṃ kathaya deveśa kanyeyaṃ mama putrikā

देया कस्मै मया ब्रह्मन् प्रष्टुं त्वां समुपागतः । बहवो राजपुत्रा मे वीक्षिताः कुलसम्भवाः

deyā kasmai mayā brahman praṣṭuṃ tvāṃ samupāgataḥ | bahavo rājaputrā me vīkṣitāḥ kulasambhavāḥ

कस्मिंश्चिन्मे मनः कामं नोपतिष्ठति चञ्चलम् । तस्मात्त्वां देवदेवेश प्रष्टुमत्रागतोऽस्म्यहम्

kasmiṃścinme manaḥ kāmaṃ nopatiṣṭhati cañcalam | tasmāttvāṃ devadeveśa praṣṭumatrāgato'smyaham

तदाज्ञापय सर्वज्ञ योग्यं राजसुतं वरम् । कुलीनं बलवन्तं च सर्वलक्षणसंयुतम्

tadājñāpaya sarvajña yogyaṃ rājasutaṃ varam | kulīnaṃ balavantaṃ ca sarvalakṣaṇasaṃyutam

दातारं धर्मशीलं च राजपुत्रं समादिश । व्यास उवाच - तदाकर्ण्य जगत्कर्ता वचनं नृपतेस्तदा

dātāraṃ dharmaśīlaṃ ca rājaputraṃ samādiśa | vyāsa uvāca - tadākarṇya jagatkartā vacanaṃ nṛpatestadā

तमुवाच हसन्वाक्यं दृष्ट्वा कालस्य पर्ययम् । ब्रह्मोवाच - राजपुत्रास्त्वया राजन् वरा ये हृदये कृताः

tamuvāca hasanvākyaṃ dṛṣṭvā kālasya paryayam | brahmovāca - rājaputrāstvayā rājan varā ye hṛdaye kṛtāḥ

ग्रस्ताः कालेन ते सर्वे सपितृपौत्रबान्धवाः । सप्तविंशतिमोऽद्यैव द्वापरस्तु प्रवर्तते

grastāḥ kālena te sarve sapitṛpautrabāndhavāḥ | saptaviṃśatimo'dyaiva dvāparastu pravartate

वंशजास्ते मृताः सर्वे पुरी दैत्यैर्विलुण्ठिता । सोमवंशोद्‌भवस्तत्र राजा राज्यं प्रशास्ति हि

vaṃśajāste mṛtāḥ sarve purī daityairviluṇṭhitā | somavaṃśodbhavastatra rājā rājyaṃ praśāsti hi

उग्रसेन इति ख्यातो मथुराधिपतिः किल । ययातिवंशसम्भूतो राजा माथुरमण्डले

ugrasena iti khyāto mathurādhipatiḥ kila | yayātivaṃśasambhūto rājā māthuramaṇḍale

उग्रसेनात्मजः कंसः सुरद्वेषी महाबलः । दैत्यांशः पितरं सोऽपि कारागारं न्यवेशयत्

ugrasenātmajaḥ kaṃsaḥ suradveṣī mahābalaḥ | daityāṃśaḥ pitaraṃ so'pi kārāgāraṃ nyaveśayat

स्वयं राज्यं चकारासौ नृपाणां मदगर्वितः । मेदिनी चातिभारार्ता ब्रह्माणं शरणं गता

svayaṃ rājyaṃ cakārāsau nṛpāṇāṃ madagarvitaḥ | medinī cātibhārārtā brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatā

दुष्टराजन्यसैन्यायां भारेणातिसमाकुला । अंशावतरणं तत्र गदितं सुरसत्तमैः

duṣṭarājanyasainyāyāṃ bhāreṇātisamākulā | aṃśāvataraṇaṃ tatra gaditaṃ surasattamaiḥ

वासुदेवः समुत्पन्नः कृष्णः कमललोचनः । देवक्यां देवरूपिण्यां योऽसौ नारायणो मुनिः

vāsudevaḥ samutpannaḥ kṛṣṇaḥ kamalalocanaḥ | devakyāṃ devarūpiṇyāṃ yo'sau nārāyaṇo muniḥ

तपश्चचार दुःसाध्यं धर्मपुत्रः सनातनः । गङ्गातीरे नरसखः पुण्ये बदरिकाश्रमे

tapaścacāra duḥsādhyaṃ dharmaputraḥ sanātanaḥ | gaṅgātīre narasakhaḥ puṇye badarikāśrame

सोऽवतीर्णो यदुकुले वासुदेवोऽपि विश्रुतः । तेनासौ निहतः पापः कंसः कृष्णेन सत्तम

so'vatīrṇo yadukule vāsudevo'pi viśrutaḥ | tenāsau nihataḥ pāpaḥ kaṃsaḥ kṛṣṇena sattama

उग्रसेनाय राज्यं वै दत्तं हत्वा खलं सुतम् । कंसस्य श्वशुरः पापो जरासन्धो महाबलः

ugrasenāya rājyaṃ vai dattaṃ hatvā khalaṃ sutam | kaṃsasya śvaśuraḥ pāpo jarāsandho mahābalaḥ

आगत्य मथुरां क्रोधाच्चकार सङ्गरं मुदा । कृष्णेनासौ जितः संख्ये जरासन्धो महाबलः

āgatya mathurāṃ krodhāccakāra saṅgaraṃ mudā | kṛṣṇenāsau jitaḥ saṃkhye jarāsandho mahābalaḥ

प्रेषयामास युद्धाय सबलं यवनं ततः । श्रुत्वाऽऽयान्तं महाशूरं ससैन्यं यवनाधिपम्

preṣayāmāsa yuddhāya sabalaṃ yavanaṃ tataḥ | śrutvā''yāntaṃ mahāśūraṃ sasainyaṃ yavanādhipam

[कृष्णस्तु मथुरां त्यक्त्वा पुरीं द्वारावतीमगात् । प्रभग्नां तां पुरीं कृष्णः शिल्पिभिः सह सङ्गतैः ॥ कारयामास दुर्गाढ्यां हट्टशालाविमण्डिताम् । जीर्णोद्धारं पुरः कृत्वा वासुदेवः प्रतापवान् । उग्रसेनं च राजानं चकार वशवर्तिनम् ॥] यादवान्स्थापयामास द्वारवत्यां यदूत्तमः । वासुदेवस्तु तत्राद्य वर्तते बान्धवैः सह

[kṛṣṇastu mathurāṃ tyaktvā purīṃ dvārāvatīmagāt | prabhagnāṃ tāṃ purīṃ kṛṣṇaḥ śilpibhiḥ saha saṅgataiḥ || kārayāmāsa durgāḍhyāṃ haṭṭaśālāvimaṇḍitām | jīrṇoddhāraṃ puraḥ kṛtvā vāsudevaḥ pratāpavān | ugrasenaṃ ca rājānaṃ cakāra vaśavartinam ||] yādavānsthāpayāmāsa dvāravatyāṃ yadūttamaḥ | vāsudevastu tatrādya vartate bāndhavaiḥ saha

तास्याग्रतः स विख्यातो बलदेवो हलायुधः । शेषांशो मुसली वीरो वरोऽस्तु तव सम्मतः

tāsyāgrataḥ sa vikhyāto baladevo halāyudhaḥ | śeṣāṃśo musalī vīro varo'stu tava sammataḥ

सङ्कर्षणाय देह्याशु कन्यां कमललोचनाम् । रेवतीं बलभद्राय विवाहविधिना ततः

saṅkarṣaṇāya dehyāśu kanyāṃ kamalalocanām | revatīṃ balabhadrāya vivāhavidhinā tataḥ

दत्त्वा पुत्रीं नृपश्रेष्ठ गच्छ त्वं बदरिकाश्रमम् । तपस्तप्तुं सुरारामं पावनं कामदं नृणाम्

dattvā putrīṃ nṛpaśreṣṭha gaccha tvaṃ badarikāśramam | tapastaptuṃ surārāmaṃ pāvanaṃ kāmadaṃ nṛṇām

व्यास उवाच - इति राजा समादिष्टो ब्रह्मणा पद्मयोनिना । जगाम तरसा राजन् द्वारकां कन्ययान्वितः

vyāsa uvāca - iti rājā samādiṣṭo brahmaṇā padmayoninā | jagāma tarasā rājan dvārakāṃ kanyayānvitaḥ

ददौ तां बलदेवाय कन्यां वै शुभलक्षणाम् । ततस्तप्त्वा तपस्तीव्रं नृपतिः कालपर्यये

dadau tāṃ baladevāya kanyāṃ vai śubhalakṣaṇām | tatastaptvā tapastīvraṃ nṛpatiḥ kālaparyaye

जगाम त्रिदशावासं त्यक्त्वा देहं सरित्तटे । राजोवाच - भगवन्महदाश्चर्यं भवता समुदाहृतम्

jagāma tridaśāvāsaṃ tyaktvā dehaṃ sarittaṭe | rājovāca - bhagavanmahadāścaryaṃ bhavatā samudāhṛtam

रेवतस्तु स्थितस्तत्र ब्रह्मलोके सुतार्थतः । युगानां तु गतं तत्र शतमष्टोत्तरं किल

revatastu sthitastatra brahmaloke sutārthataḥ | yugānāṃ tu gataṃ tatra śatamaṣṭottaraṃ kila

कन्या वृद्धा न सञ्जाता राजा वातितरां नु किम् । एतावन्तं तथा कालमायुः पूर्णं तयोः कथम्

kanyā vṛddhā na sañjātā rājā vātitarāṃ nu kim | etāvantaṃ tathā kālamāyuḥ pūrṇaṃ tayoḥ katham

व्यास उवाच - न जरा क्षुपित्पासा वा न मृत्युर्न भयं पुनः । न तु ग्लानिः प्रभवति ब्रह्मलोके सदानघ

vyāsa uvāca - na jarā kṣupitpāsā vā na mṛtyurna bhayaṃ punaḥ | na tu glāniḥ prabhavati brahmaloke sadānagha

मेरुं गतस्य शर्यातेः सन्तती राक्षसैर्हता । गताः कुशस्थलीं त्यक्त्वा भयभीता इतस्ततः

meruṃ gatasya śaryāteḥ santatī rākṣasairhatā | gatāḥ kuśasthalīṃ tyaktvā bhayabhītā itastataḥ

मनोश्च क्षुवतः पुत्र उत्पन्नो वीर्यवत्तरः । इक्ष्वाकुरिति विख्यातः सूर्यवंशकरस्तु सः

manośca kṣuvataḥ putra utpanno vīryavattaraḥ | ikṣvākuriti vikhyātaḥ sūryavaṃśakarastu saḥ

वंशार्थं तप आतिष्ठद्देवीं ध्यात्वा निरन्तरम् । नारदस्योपदेशेन प्राप्य दीक्षामनुत्तमाम्

vaṃśārthaṃ tapa ātiṣṭhaddevīṃ dhyātvā nirantaram | nāradasyopadeśena prāpya dīkṣāmanuttamām

तस्य पुत्रशतं राजन्निक्ष्वाकोरिति विश्रुतम् । विकुक्षिः प्रथमस्तेषां बलवीर्यसमन्वितः

tasya putraśataṃ rājannikṣvākoriti viśrutam | vikukṣiḥ prathamasteṣāṃ balavīryasamanvitaḥ

अयोध्यायां स्थितो राजा इक्ष्वाकुरिति विश्रुतः । शकुनिप्रमुखाः पुत्रा पञ्चाशद्‌बलवत्तराः

ayodhyāyāṃ sthito rājā ikṣvākuriti viśrutaḥ | śakunipramukhāḥ putrā pañcāśadbalavattarāḥ

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारः कृताः किल । दक्षिणस्यां तथा राजन्नादिष्टास्तेन ते सुताः

uttarāpathadeśasya rakṣitāraḥ kṛtāḥ kila | dakṣiṇasyāṃ tathā rājannādiṣṭāstena te sutāḥ

चत्वारिंशत्तथाष्टौ च रक्षणार्थं महात्मना । अन्यौ द्वौ संस्थितौ पार्श्वे सेवार्थं तस्य भूपतेः

catvāriṃśattathāṣṭau ca rakṣaṇārthaṃ mahātmanā | anyau dvau saṃsthitau pārśve sevārthaṃ tasya bhūpateḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे इक्ष्वाकुवंशवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe ikṣvākuvaṃśavarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

मान्धातोत्पत्तिवर्णनम् व्यास उवाच - कदाचिदष्टकाश्राद्धे विकुक्षिं पृथिवीपतिः । आज्ञापयदसंमूढो मांसमानय सत्वरम्

māndhātotpattivarṇanam vyāsa uvāca - kadācidaṣṭakāśrāddhe vikukṣiṃ pṛthivīpatiḥ | ājñāpayadasaṃmūḍho māṃsamānaya satvaram

मेध्यं श्राद्धार्थमधुना वने गत्वा सूतादरात् । उत्युक्तोऽसौ तथेत्याशु जगाम वनमस्त्रभृत्

medhyaṃ śrāddhārthamadhunā vane gatvā sūtādarāt | utyukto'sau tathetyāśu jagāma vanamastrabhṛt

गत्वा जघान बाणैः स वराहान्सूकरान्मृगान् । शशांश्चापि परिश्रान्तो बभूवाथ बुभूक्षितः

gatvā jaghāna bāṇaiḥ sa varāhānsūkarānmṛgān | śaśāṃścāpi pariśrānto babhūvātha bubhūkṣitaḥ

विस्मृता चाष्टका तस्य शशं चाददसौ वने । शेषं निवेदयामास पित्रे मांसमनुत्तमम्

vismṛtā cāṣṭakā tasya śaśaṃ cādadasau vane | śeṣaṃ nivedayāmāsa pitre māṃsamanuttamam

प्रोक्षणाय समानीतं मांसं दृष्ट्वा गुरुस्तदा । अनर्हमिति तज्ज्ञात्वा चुकोप मुनिसत्तमः

prokṣaṇāya samānītaṃ māṃsaṃ dṛṣṭvā gurustadā | anarhamiti tajjñātvā cukopa munisattamaḥ

भुक्तशेषं तु न श्राद्धे प्रोक्षणीयमिति स्थितिः । राज्ञे निवेदयामास वसिष्ठः पाकदूषणम्

bhuktaśeṣaṃ tu na śrāddhe prokṣaṇīyamiti sthitiḥ | rājñe nivedayāmāsa vasiṣṭhaḥ pākadūṣaṇam

पुत्रस्य कर्म तज्ज्ञात्वा भूपतिर्गुरुणोदितम् । चुकोप विधिलोपात्तं देशान्निःसारयत्ततः

putrasya karma tajjñātvā bhūpatirguruṇoditam | cukopa vidhilopāttaṃ deśānniḥsārayattataḥ

शशाप इति विख्यातो नाम्ना जातो नृपात्मजः । गतो वने शशादस्तु पितृकोपादसम्भ्रमः

śaśāpa iti vikhyāto nāmnā jāto nṛpātmajaḥ | gato vane śaśādastu pitṛkopādasambhramaḥ

वन्येन वर्तयन्कालं नीतवान् धर्मतत्परः । पितर्युपरते राज्यं प्राप्तं तेन महात्मना

vanyena vartayankālaṃ nītavān dharmatatparaḥ | pitaryuparate rājyaṃ prāptaṃ tena mahātmanā

शशादस्त्वकरोद्‌राज्यमयोध्यायाः पतिः स्वयम् । यज्ञाननेकशः पूर्णांश्चकार सरयूतटे

śaśādastvakarodrājyamayodhyāyāḥ patiḥ svayam | yajñānanekaśaḥ pūrṇāṃścakāra sarayūtaṭe

शशादस्याभवत्पुत्रः ककुत्स्थ इति विश्रुतः । तस्यैव नामभेदाद्वै इन्द्रवाहः पुरञ्जयः

śaśādasyābhavatputraḥ kakutstha iti viśrutaḥ | tasyaiva nāmabhedādvai indravāhaḥ purañjayaḥ

जनमेजय उवाच - नामभेदः कथं जातो राजपुत्रस्य चानघ । कारणं ब्रूहि मे सर्वं कर्मणा येन चाभवत्

janamejaya uvāca - nāmabhedaḥ kathaṃ jāto rājaputrasya cānagha | kāraṇaṃ brūhi me sarvaṃ karmaṇā yena cābhavat

व्यास उवाच - शशादे स्वर्गते राजा ककुत्स्थ इति चाभवत् । [राज्यं चकार धर्मज्ञः पितृपैतामहं बलात् ।] एतस्मिन्नन्तरे देवा दैत्यैः सर्वे पराजिताः

vyāsa uvāca - śaśāde svargate rājā kakutstha iti cābhavat | [rājyaṃ cakāra dharmajñaḥ pitṛpaitāmahaṃ balāt |] etasminnantare devā daityaiḥ sarve parājitāḥ

जग्मुस्त्रिलोकाधिपतिं विष्णुं शरणमव्ययम् । तान्प्रोवाच महाविष्णुस्तदा देवान्सनातनः

jagmustrilokādhipatiṃ viṣṇuṃ śaraṇamavyayam | tānprovāca mahāviṣṇustadā devānsanātanaḥ

विष्णुरुवाच - पार्ष्णिग्राहं महीपालं प्रार्थयन्तु शशादजम् । स हनिष्यति वै दैत्यान्संग्रामे सुरसत्तमाः

viṣṇuruvāca - pārṣṇigrāhaṃ mahīpālaṃ prārthayantu śaśādajam | sa haniṣyati vai daityānsaṃgrāme surasattamāḥ

आगमिष्यति धर्मात्मा साहाय्यार्थं धनुर्धरः । पराशक्तेः प्रसादेन सामर्थ्यं तस्य चातुलम्

āgamiṣyati dharmātmā sāhāyyārthaṃ dhanurdharaḥ | parāśakteḥ prasādena sāmarthyaṃ tasya cātulam

हरेः सुवचनाद्देवा ययुः सर्वे सवासवाः । अयोध्यायां महाराज शशादतनयं प्रति

hareḥ suvacanāddevā yayuḥ sarve savāsavāḥ | ayodhyāyāṃ mahārāja śaśādatanayaṃ prati

तानागतान् सुरान् राजा पूजयामास धर्मतः । पप्रच्छागमने राजा प्रयोजनमतन्द्रितः

tānāgatān surān rājā pūjayāmāsa dharmataḥ | papracchāgamane rājā prayojanamatandritaḥ

राजोवाच - धन्योऽहं पावितश्चास्मि जीवितं सफलं मम । यदागत्य गृहे देवा ददुश्च दर्शनं महत्

rājovāca - dhanyo'haṃ pāvitaścāsmi jīvitaṃ saphalaṃ mama | yadāgatya gṛhe devā daduśca darśanaṃ mahat

ब्रुवन्तु कृत्यं देवेशा दुःसाध्यमपि मानवैः । करिष्यामि महत्कार्यं सर्वथा भवतां महत्

bruvantu kṛtyaṃ deveśā duḥsādhyamapi mānavaiḥ | kariṣyāmi mahatkāryaṃ sarvathā bhavatāṃ mahat

देवा ऊचुः - साहाय्यं कुरु राजेन्द्र सखा भव शचीपतेः । संग्रामे जय दैत्येन्द्रान्दुर्जयांस्त्रिदशैरपि

devā ūcuḥ - sāhāyyaṃ kuru rājendra sakhā bhava śacīpateḥ | saṃgrāme jaya daityendrāndurjayāṃstridaśairapi

पराशक्तिप्रसादेन दुर्लभं नास्ति ते क्वचित् । विष्णुना प्रेरिताश्चैवमागतास्तव सन्निधौ

parāśaktiprasādena durlabhaṃ nāsti te kvacit | viṣṇunā preritāścaivamāgatāstava sannidhau

राजोवाच - पार्ष्णिग्राहो भवाम्यद्य देवानां सुरसत्तमाः । इन्द्रो मे वाहनं तत्र भवेद्यदि सुराधिपः

rājovāca - pārṣṇigrāho bhavāmyadya devānāṃ surasattamāḥ | indro me vāhanaṃ tatra bhavedyadi surādhipaḥ

संग्रामं तु करिष्यामि दैत्यैर्देवकृतेऽधुना । आरुह्येन्द्रं गमिष्यामि सत्यमेतद्‌ब्रवीम्यहम्

saṃgrāmaṃ tu kariṣyāmi daityairdevakṛte'dhunā | āruhyendraṃ gamiṣyāmi satyametadbravīmyaham

तदोचुर्वासवं देवाः कर्तव्यं कार्यमद्‌भुतम् । पत्रं भव नरेन्द्रस्य त्यक्त्वा लज्जां शचीपते

tadocurvāsavaṃ devāḥ kartavyaṃ kāryamadbhutam | patraṃ bhava narendrasya tyaktvā lajjāṃ śacīpate

लज्जमानस्तदा शक्रः प्रेरितो हरिणा भृशम् । बभूव वृषभस्तूर्णं रुद्रस्येवापरो महान्

lajjamānastadā śakraḥ prerito hariṇā bhṛśam | babhūva vṛṣabhastūrṇaṃ rudrasyevāparo mahān

तमारुरोह राजासौ संग्रामगमनाय वै । स्थितः ककुदि येनास्य ककुत्स्थस्तेन चाभवत्

tamāruroha rājāsau saṃgrāmagamanāya vai | sthitaḥ kakudi yenāsya kakutsthastena cābhavat

इन्द्रो वाहः कृतो येन तेन नाम्नेन्द्रवाहकः । पुरं जितं तु दैत्यानां तेनाभूच्च पुरञ्जयः

indro vāhaḥ kṛto yena tena nāmnendravāhakaḥ | puraṃ jitaṃ tu daityānāṃ tenābhūcca purañjayaḥ

जित्वा दैत्यान्महाबाहुर्धनं तेषां प्रदत्तवान् । पप्रच्छ चैवं राजर्षेरिति सख्यं बभूव ह

jitvā daityānmahābāhurdhanaṃ teṣāṃ pradattavān | papraccha caivaṃ rājarṣeriti sakhyaṃ babhūva ha

ककुत्स्थश्चातिविख्यातो नृपतिस्तस्य वंशजाः । काकुत्स्था भुवि राजानो बभूवुर्बहुविश्रुताः

kakutsthaścātivikhyāto nṛpatistasya vaṃśajāḥ | kākutsthā bhuvi rājāno babhūvurbahuviśrutāḥ

ककुत्स्थस्याभवत्पुत्रो धर्मपत्‍न्यां महाबलः । अनेना विश्रुतस्तस्य पृथुः पुत्रश्च वीर्यवान्

kakutsthasyābhavatputro dharmapatnyāṃ mahābalaḥ | anenā viśrutastasya pṛthuḥ putraśca vīryavān

विष्णोरंशः स्मृतः साक्षात्पराशक्तिपदार्चकः । विश्वरन्धिस्तु विज्ञेयः पृथोः पुत्रो नराधिपः

viṣṇoraṃśaḥ smṛtaḥ sākṣātparāśaktipadārcakaḥ | viśvarandhistu vijñeyaḥ pṛthoḥ putro narādhipaḥ

चन्द्रस्तस्य सुतः श्रीमान् राजा वंशकरः स्मृतः । तत्सुतो युवनाश्वस्तु तेजस्वी बलवत्तरः

candrastasya sutaḥ śrīmān rājā vaṃśakaraḥ smṛtaḥ | tatsuto yuvanāśvastu tejasvī balavattaraḥ

शावन्तो युवनाश्वस्य जज्ञे परमधार्मिकः । शावन्ती निर्मिता तेन पुरी शक्रपुरीसमा

śāvanto yuvanāśvasya jajñe paramadhārmikaḥ | śāvantī nirmitā tena purī śakrapurīsamā

बृहदश्वस्तु पुत्रोऽभूच्छावन्तस्य महात्मनः । कुवलयाश्वः सुतस्तस्य बभूव पृथिवीपतिः

bṛhadaśvastu putro'bhūcchāvantasya mahātmanaḥ | kuvalayāśvaḥ sutastasya babhūva pṛthivīpatiḥ

धुन्धुर्नामा हतो दैत्यस्तेनासौ पृथिवीतले । धुन्धुमारेति विख्यातं नाम प्रापातिविश्रुतम्

dhundhurnāmā hato daityastenāsau pṛthivītale | dhundhumāreti vikhyātaṃ nāma prāpātiviśrutam

पुत्रस्तस्य दृढाश्वस्तु पालयामास मेदिनीम् । दृढाश्वस्य सुतः श्रीमान्हर्यश्व इति कीर्तितः

putrastasya dṛḍhāśvastu pālayāmāsa medinīm | dṛḍhāśvasya sutaḥ śrīmānharyaśva iti kīrtitaḥ

निकुम्भस्तत्सुतः प्रोक्तो बभूव पृथिवीपतिः । बर्हणाश्वो निकुम्भस्य कुशाश्वस्तस्य वै सुतः

nikumbhastatsutaḥ prokto babhūva pṛthivīpatiḥ | barhaṇāśvo nikumbhasya kuśāśvastasya vai sutaḥ

प्रसेनजित्कृशाश्वस्य बलवान्सत्यविक्रमः । तस्य पुत्रो महाभागो यौवनाश्वेति विश्रुतः

prasenajitkṛśāśvasya balavānsatyavikramaḥ | tasya putro mahābhāgo yauvanāśveti viśrutaḥ

यौवनाश्वसुतः श्रीमान्मान्धातेति महीपतिः । अष्टोत्तरसहस्रं तु प्रासादा येन निर्मिताः

yauvanāśvasutaḥ śrīmānmāndhāteti mahīpatiḥ | aṣṭottarasahasraṃ tu prāsādā yena nirmitāḥ

भगवत्यास्तु तुष्ट्यर्थं महातीर्थेषु मानद । मातृगर्भे न जातोऽसावुत्पन्नो जनकोदरे

bhagavatyāstu tuṣṭyarthaṃ mahātīrtheṣu mānada | mātṛgarbhe na jāto'sāvutpanno janakodare

निःसारितस्ततः पुत्रः कुक्षिं भित्त्वा पितुः पुनः । राजोवाच - न श्रुतं न च दृष्टं वा भवता तदुदाहृतम्

niḥsāritastataḥ putraḥ kukṣiṃ bhittvā pituḥ punaḥ | rājovāca - na śrutaṃ na ca dṛṣṭaṃ vā bhavatā tadudāhṛtam

असंभाव्यं महाभाग तस्य जन्म यथोदितम् । विस्तरेण वदस्वाद्य मान्धातुर्जन्मकारणम्

asaṃbhāvyaṃ mahābhāga tasya janma yathoditam | vistareṇa vadasvādya māndhāturjanmakāraṇam

राजोदरे यथोत्पन्नः पुत्रः सर्वाङ्गसुन्दरः । व्यास उवाच - यौवनाश्वोऽनपत्योऽभूद्‌राजा परमधार्मिकः

rājodare yathotpannaḥ putraḥ sarvāṅgasundaraḥ | vyāsa uvāca - yauvanāśvo'napatyo'bhūdrājā paramadhārmikaḥ

भार्याणां च शतं तस्य बभूव नृपतेर्नृप । राजा चिन्तापरः प्रायश्चिन्तयामास नित्यशः

bhāryāṇāṃ ca śataṃ tasya babhūva nṛpaternṛpa | rājā cintāparaḥ prāyaścintayāmāsa nityaśaḥ

अपत्यार्थे यौवनाश्वो दुःखितस्तु वनं गतः । ऋषीणामाश्रमे पुण्ये निर्विण्णः स च पार्थिवः

apatyārthe yauvanāśvo duḥkhitastu vanaṃ gataḥ | ṛṣīṇāmāśrame puṇye nirviṇṇaḥ sa ca pārthivaḥ

मुमोच दुःखितः श्वासांस्तापसानां च पश्यताम् । दृष्ट्वा तु दुःखितं विप्रा बभूवुश्च कृपालवः

mumoca duḥkhitaḥ śvāsāṃstāpasānāṃ ca paśyatām | dṛṣṭvā tu duḥkhitaṃ viprā babhūvuśca kṛpālavaḥ

तमूचुर्ब्राह्मणा राजन्कस्माच्छोचसि पार्थिव । किं ते दुःखं महाराज ब्रूहि सत्यं मनोगतम्

tamūcurbrāhmaṇā rājankasmācchocasi pārthiva | kiṃ te duḥkhaṃ mahārāja brūhi satyaṃ manogatam

प्रतीकारं करिष्यामो दुःखस्य तव सर्वथा । यौवनाश्व उवाच - राज्यं धनं सदश्वाश्च वर्तन्ते मुनयो मम

pratīkāraṃ kariṣyāmo duḥkhasya tava sarvathā | yauvanāśva uvāca - rājyaṃ dhanaṃ sadaśvāśca vartante munayo mama

भार्याणां च शतं शुद्धं वर्तते विशदप्रभम् । नारातिस्त्रिषु लोकेषु कोऽप्यस्ति बलवान्मम

bhāryāṇāṃ ca śataṃ śuddhaṃ vartate viśadaprabham | nārātistriṣu lokeṣu ko'pyasti balavānmama

आज्ञाकरास्तु सामन्ता वर्तन्ते मन्त्रिणस्तथा । एकं सन्तानजं दुःखं नान्यत्पश्यामि तापसाः

ājñākarāstu sāmantā vartante mantriṇastathā | ekaṃ santānajaṃ duḥkhaṃ nānyatpaśyāmi tāpasāḥ

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । तस्माच्छोचामि विप्रेन्द्राः सन्तानार्थं भृशं ततः

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca | tasmācchocāmi viprendrāḥ santānārthaṃ bhṛśaṃ tataḥ

वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तापसाश्च कृतश्रमाः । इष्टिं सन्तानकामस्य युक्तां ज्ञात्वा दिशन्तु मे

vedaśāstrārthatattvajñāstāpasāśca kṛtaśramāḥ | iṣṭiṃ santānakāmasya yuktāṃ jñātvā diśantu me

कुर्वन्तु मम कार्यं वै कृपा चेदस्ति तापसाः । व्यास उवाच - तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञः कृपया पूर्णमानसाः

kurvantu mama kāryaṃ vai kṛpā cedasti tāpasāḥ | vyāsa uvāca - tacchrutvā vacanaṃ rājñaḥ kṛpayā pūrṇamānasāḥ

कारयामासुरव्यग्रास्तस्येष्टिमिन्द्रदेवताम् । कलशः स्थापितस्तत्र जलपूर्णस्तु वाडवैः

kārayāmāsuravyagrāstasyeṣṭimindradevatām | kalaśaḥ sthāpitastatra jalapūrṇastu vāḍavaiḥ

मन्त्रितो वेदमन्त्रैश्च पुत्रार्थं तस्य भूपतेः । राजा तद्यज्ञसदनं प्रविष्टस्तृषितो निशि

mantrito vedamantraiśca putrārthaṃ tasya bhūpateḥ | rājā tadyajñasadanaṃ praviṣṭastṛṣito niśi

विप्रान्दृष्ट्वा शयानान्स पपौ मन्त्रजलं स्वयम् । भार्यार्थं संस्कृतं विप्रैर्मन्त्रितं विधिनोद्‌धृतम्

viprāndṛṣṭvā śayānānsa papau mantrajalaṃ svayam | bhāryārthaṃ saṃskṛtaṃ viprairmantritaṃ vidhinoddhṛtam

पीतं राज्ञा तृषार्तेन तदज्ञानान्नृपोत्तम । व्युदकं कलशं दृष्ट्वा तदा विप्रा विशङ्‌किताः

pītaṃ rājñā tṛṣārtena tadajñānānnṛpottama | vyudakaṃ kalaśaṃ dṛṣṭvā tadā viprā viśaṅkitāḥ

पप्रच्छुस्ते नृपं केन पीतं जलमिति द्विजाः । राज्ञा पीतं विदित्वा ते ज्ञात्वा दैवबलं महत्

papracchuste nṛpaṃ kena pītaṃ jalamiti dvijāḥ | rājñā pītaṃ viditvā te jñātvā daivabalaṃ mahat

इष्टिं समापयामासुर्गतास्ते मुनयो गृहान् । गर्भं दधार नृपतिस्ततो मन्त्रबलादथ

iṣṭiṃ samāpayāmāsurgatāste munayo gṛhān | garbhaṃ dadhāra nṛpatistato mantrabalādatha

ततः काले स उत्पन्नः कुक्षिं भित्त्वाऽस्य दक्षिणाम् । पुत्रं निष्कासमायासुर्मन्त्रिणस्तस्य भूपतेः

tataḥ kāle sa utpannaḥ kukṣiṃ bhittvā'sya dakṣiṇām | putraṃ niṣkāsamāyāsurmantriṇastasya bhūpateḥ

देवानां कृपया तत्र न ममार महीपतिः । कं धास्यति कुमारोऽयं मन्त्रिणश्चुक्रुशुर्भृशम्

devānāṃ kṛpayā tatra na mamāra mahīpatiḥ | kaṃ dhāsyati kumāro'yaṃ mantriṇaścukruśurbhṛśam

तदेन्द्रो देशिनीं प्रादान्मां धातेत्यवदद्वचः । सोऽभवद्‌बलवान् राजा मान्धाता पृथिवीपतिः । तदुत्पत्तिस्तु भूपाल कथिता तव विस्तरात्

tadendro deśinīṃ prādānmāṃ dhātetyavadadvacaḥ | so'bhavadbalavān rājā māndhātā pṛthivīpatiḥ | tadutpattistu bhūpāla kathitā tava vistarāt

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे मान्धातोत्पत्तिवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe māndhātotpattivarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

सत्यव्रताख्यानवर्णनम् व्यास उवाच ।। बभूव चक्रवर्ती स नृपतिः सत्यसंगरः ।। मांधाता पृथिवीं सर्वामजयन्नृपतीश्वरः

satyavratākhyānavarṇanam vyāsa uvāca || babhūva cakravartī sa nṛpatiḥ satyasaṃgaraḥ || māṃdhātā pṛthivīṃ sarvāmajayannṛpatīśvaraḥ

दस्यवोऽस्य भयत्रस्ता ययुर्गिरिगुहासु च ।। इंद्रेणास्य कृतं नाम त्रसदस्युरिति स्फुटम्

dasyavo'sya bhayatrastā yayurgiriguhāsu ca || iṃdreṇāsya kṛtaṃ nāma trasadasyuriti sphuṭam

तस्य बिंदुमती भार्या शशबिंदोः सुताऽभवत् ।। पतिव्रता सुरूपा च सर्वलक्षणसंयुता

tasya biṃdumatī bhāryā śaśabiṃdoḥ sutā'bhavat || pativratā surūpā ca sarvalakṣaṇasaṃyutā

तस्यामुत्पादयामास मांधाता द्वौ सुतौ नृप ।। पुरुकुत्सं सुविख्यातं मुचुकुंदं तथाऽपरम्

tasyāmutpādayāmāsa māṃdhātā dvau sutau nṛpa || purukutsaṃ suvikhyātaṃ mucukuṃdaṃ tathā'param

पुरुकुत्सात्ततोऽरण्यः पुत्रः परमधार्मिकः ।। पितृभक्तिरतश्चाभूद् बृहदश्वस्तदात्मजः

purukutsāttato'raṇyaḥ putraḥ paramadhārmikaḥ || pitṛbhaktirataścābhūd bṛhadaśvastadātmajaḥ

हर्यश्वस्तस्य पुत्रोऽभूद्धार्मिकः परमार्थवित् ।। तस्याऽऽत्मजस्त्रिधन्वा भूदरुणस्तस्य चात्मजः

haryaśvastasya putro'bhūddhārmikaḥ paramārthavit || tasyā''tmajastridhanvā bhūdaruṇastasya cātmajaḥ

अरुणस्य सुतः श्रीमान्सत्यव्रत इति श्रुतः ।। सोऽभूदिच्छाचरः कामी मंदात्मा ह्यतिलोलुपः

aruṇasya sutaḥ śrīmānsatyavrata iti śrutaḥ || so'bhūdicchācaraḥ kāmī maṃdātmā hyatilolupaḥ

स पापात्मा विप्रभार्यां हृतवान्काममोहितः ।। विवाहे तस्य विघ्नं स चकार नृपतेः सुतः

sa pāpātmā viprabhāryāṃ hṛtavānkāmamohitaḥ || vivāhe tasya vighnaṃ sa cakāra nṛpateḥ sutaḥ

मिलिता ब्राह्मणास्तत्र राजानमरुणं नृप ।। ऊचुर्भृशं सुदुःखार्ता हा हताः स्मेति चासकृत्

militā brāhmaṇāstatra rājānamaruṇaṃ nṛpa || ūcurbhṛśaṃ suduḥkhārtā hā hatāḥ smeti cāsakṛt

7.10.10

पप्रच्छ राजा तान्विप्रान्दुःखितान्पुरवासिनः ।। किं कृतं मम पुत्रेण भवतामशुभं द्विजाः

papraccha rājā tānviprānduḥkhitānpuravāsinaḥ || kiṃ kṛtaṃ mama putreṇa bhavatāmaśubhaṃ dvijāḥ

तन्निशम्य द्विजा वाक्यं राज्ञो विनयपूर्वकम् ।। तदोचुस्त्वरुणं विप्राः कृताशीर्वचना भृशम्

tanniśamya dvijā vākyaṃ rājño vinayapūrvakam || tadocustvaruṇaṃ viprāḥ kṛtāśīrvacanā bhṛśam

ब्राह्मणा ऊचुः ।। राजंस्तव सुतेनाद्य विवाहे प्रहृता किल ।। विवाहिता विप्रकन्या बलेन बलिनां वर

brāhmaṇā ūcuḥ || rājaṃstava sutenādya vivāhe prahṛtā kila || vivāhitā viprakanyā balena balināṃ vara

व्यास उवाच ।। श्रुत्वा तेषां वचस्तथ्यं राजा परमधार्मिकः ।। पुत्रमाह वृथा नाम कृतं ते दुष्टकर्मणा

vyāsa uvāca || śrutvā teṣāṃ vacastathyaṃ rājā paramadhārmikaḥ || putramāha vṛthā nāma kṛtaṃ te duṣṭakarmaṇā

गच्छ दूरं सुमंदात्मन्दुराचार गृहान्मम ।। न स्थातव्यं त्वया पाप विषये मम सर्वथा

gaccha dūraṃ sumaṃdātmandurācāra gṛhānmama || na sthātavyaṃ tvayā pāpa viṣaye mama sarvathā

कुपितं पितरं प्राह क्व गच्छामिति वै मुहुः ।। अरुणास्तमथोवाच श्वपाकैः सह वर्तय

kupitaṃ pitaraṃ prāha kva gacchāmiti vai muhuḥ || aruṇāstamathovāca śvapākaiḥ saha vartaya

श्वपचस्य कृतं कर्म द्विजदारापहारणम्।। तस्मात्तैः सह संसर्गं कृत्वा तिष्ठ यथासुखम्

śvapacasya kṛtaṃ karma dvijadārāpahāraṇam|| tasmāttaiḥ saha saṃsargaṃ kṛtvā tiṣṭha yathāsukham

नहि पुत्रेण पुत्रार्थी त्वया च कुलपांसना ।। यथेष्टं व्रज दुष्टात्मन्कीतनाशः कृतस्त्वया

nahi putreṇa putrārthī tvayā ca kulapāṃsanā || yatheṣṭaṃ vraja duṣṭātmankītanāśaḥ kṛtastvayā

स निशम्य पितुर्वाक्यं कुपितस्य महात्मनः ।। निश्चक्राम पुरात्तस्मात्तरसा श्वपचान्ययौ

sa niśamya piturvākyaṃ kupitasya mahātmanaḥ || niścakrāma purāttasmāttarasā śvapacānyayau

सत्यव्रतस्तदा तत्र श्वपाकैः सह वर्तते ।। धनुर्बाणधरः श्रीमान्कवची करुणालयः

satyavratastadā tatra śvapākaiḥ saha vartate || dhanurbāṇadharaḥ śrīmānkavacī karuṇālayaḥ

7.10.20

यदा निष्कासितः पित्रा कुपितेन महात्मना ।। गुरुणाऽथ वसिष्ठेन प्रेरितोऽसौ महीपतिः

yadā niṣkāsitaḥ pitrā kupitena mahātmanā || guruṇā'tha vasiṣṭhena prerito'sau mahīpatiḥ

तस्मात्सत्यव्रतस्तस्मिन्बभूव क्रोधसंयुतः ।। वसिष्ठे धर्मशास्त्रज्ञे निवारणपराङ्मुखे

tasmātsatyavratastasminbabhūva krodhasaṃyutaḥ || vasiṣṭhe dharmaśāstrajñe nivāraṇaparāṅmukhe

केनचित्कारणेनाथ पिता तस्य महीपतिः ।। पुत्रर्थेऽसौ तपस्तप्तुं पुरं त्यक्त्वा वनं गत

kenacitkāraṇenātha pitā tasya mahīpatiḥ || putrarthe'sau tapastaptuṃ puraṃ tyaktvā vanaṃ gata

न ववर्ष तदा तस्मिन्विषये पाकशासनः ।। समा द्वादश राजेंद्र तेनाऽधर्मेण सर्वथा

na vavarṣa tadā tasminviṣaye pākaśāsanaḥ || samā dvādaśa rājeṃdra tenā'dharmeṇa sarvathā

विश्वामित्रस्तदा दारांस्तस्मिंस्तु विषये नृप ।। संन्यस्य कौशिकीतीरे चचार विपुलं तपः

viśvāmitrastadā dārāṃstasmiṃstu viṣaye nṛpa || saṃnyasya kauśikītīre cacāra vipulaṃ tapaḥ

कातरा तत्र संजाता भार्या कौशिकस्य ह ।। कुटुंबभरणार्थाय दुःखिता वरवर्णिनी

kātarā tatra saṃjātā bhāryā kauśikasya ha || kuṭuṃbabharaṇārthāya duḥkhitā varavarṇinī

बालकान्क्षुधयाऽऽक्रांतान्रुदतः पश्यती भृशम् ।। याचामानांश्च नीवारान्कष्टमाप पति व्रता

bālakānkṣudhayā''krāṃtānrudataḥ paśyatī bhṛśam || yācāmānāṃśca nīvārānkaṣṭamāpa pati vratā

चिंतयामास दुःखार्ता तोकान्वीक्ष्य क्षुधाऽऽतुरान् ।। नृपो नास्ति पुरे ह्यद्य कं याचे वा करोमि किम्

ciṃtayāmāsa duḥkhārtā tokānvīkṣya kṣudhā''turān || nṛpo nāsti pure hyadya kaṃ yāce vā karomi kim

न मे त्राताऽस्ति पुत्राणां पतिर्मे नास्ति सन्निधौ ।। रुदंति बालकाः कामं धिङ्मे जीवनमद्य वै

na me trātā'sti putrāṇāṃ patirme nāsti sannidhau || rudaṃti bālakāḥ kāmaṃ dhiṅme jīvanamadya vai

धनहीना च मां त्यक्त्वा तपस्तप्तं गतः पतिः ।। न जानाति समर्थोऽपि दुःखितां धनवर्जिताम्

dhanahīnā ca māṃ tyaktvā tapastaptaṃ gataḥ patiḥ || na jānāti samartho'pi duḥkhitāṃ dhanavarjitām

7.10.30

बालानां भरणं केन करोमि पतिना विना ।। मरिष्यंति सुताः सर्वे क्षुधया पीडिता भृशम्

bālānāṃ bharaṇaṃ kena karomi patinā vinā || mariṣyaṃti sutāḥ sarve kṣudhayā pīḍitā bhṛśam

एकं सुतं तु विक्रीय द्रव्येण कियता पुनः।। पालयामि सुतानन्यानेष मे विहितो विधिः

ekaṃ sutaṃ tu vikrīya dravyeṇa kiyatā punaḥ|| pālayāmi sutānanyāneṣa me vihito vidhiḥ

सर्वेषां मारणं नाद्धा युक्तं मम विपर्यये ।। कालस्य कलनायाहं विक्रीणामि तथाऽऽत्मजम्

sarveṣāṃ māraṇaṃ nāddhā yuktaṃ mama viparyaye || kālasya kalanāyāhaṃ vikrīṇāmi tathā''tmajam

हृदयं कठिनं कृत्वा संचिंत्य मनसा सती ।। सा दर्भरज्ज्वा बद्धाथ गले पुत्रं विनिर्गता

hṛdayaṃ kaṭhinaṃ kṛtvā saṃciṃtya manasā satī || sā darbharajjvā baddhātha gale putraṃ vinirgatā

मुनिपत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसम् ।। शेषस्य भरणार्थाय गृहीत्वा चलिता गृहात्

munipatnī gale baddhvā madhyamaṃ putramaurasam || śeṣasya bharaṇārthāya gṛhītvā calitā gṛhāt

दृष्टा सत्यव्रतेनाऽऽर्ता तापसी शोकसंयुता ।। पप्रच्छ नृपतिस्तां तु किं चिकीर्षसि शोभने

dṛṣṭā satyavratenā''rtā tāpasī śokasaṃyutā || papraccha nṛpatistāṃ tu kiṃ cikīrṣasi śobhane

रुदंतं बालकं कंठे बद्ध्वा नयसि काऽधुना ।। किमर्थं चारुसर्वांगि सत्यं ब्रूहि ममाऽग्रतः

rudaṃtaṃ bālakaṃ kaṃṭhe baddhvā nayasi kā'dhunā || kimarthaṃ cārusarvāṃgi satyaṃ brūhi mamā'grataḥ

ऋषिपत्न्युवाच ।। विश्वामित्रस्य भार्याऽहं पुत्रोऽयं मे नृपात्मज ।। विक्रेतुमौरसं कामं गमिष्ये विषमेऽ सुतम्

ṛṣipatnyuvāca || viśvāmitrasya bhāryā'haṃ putro'yaṃ me nṛpātmaja || vikretumaurasaṃ kāmaṃ gamiṣye viṣame' sutam

अन्नं नास्ति पतिर्मुक्त्वा गतस्तप्तं नृप क्वचित् ।। विक्रीणामि क्षुधार्तेन शेषस्य भरणाय वै

annaṃ nāsti patirmuktvā gatastaptaṃ nṛpa kvacit || vikrīṇāmi kṣudhārtena śeṣasya bharaṇāya vai

राजोवाच ।। पतिव्रते रक्ष पुत्रं दास्यामि भरणं तव ।। तावदेव पतिस्तेऽत्र वनाच्चैवाऽऽगमिष्यति

rājovāca || pativrate rakṣa putraṃ dāsyāmi bharaṇaṃ tava || tāvadeva patiste'tra vanāccaivā''gamiṣyati

7.10.40

वृक्षे तवाऽऽश्रमाभ्याशे भक्ष्यं किंचिन्निरंतरम् ।। वंधयित्वा गमिष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

vṛkṣe tavā''śramābhyāśe bhakṣyaṃ kiṃcinniraṃtaram || vaṃdhayitvā gamiṣyāmi satyametadbravīmyaham

इत्युक्ता सा तदा तेन राज्ञा कौशिककामिनी ।। विबंधं तययं कृत्वा जगामाऽऽश्रममंडलम्

ityuktā sā tadā tena rājñā kauśikakāminī || vibaṃdhaṃ tayayaṃ kṛtvā jagāmā''śramamaṃḍalam

सोऽभवद्गालवो नाम गलबंधान्महातपाः ।। सा तु स्वस्याऽऽश्रमे गत्वा मुमोद बालकैर्वृता

so'bhavadgālavo nāma galabaṃdhānmahātapāḥ || sā tu svasyā''śrame gatvā mumoda bālakairvṛtā

सत्यव्रतस्तु भक्त्या च कृपया च परिप्लुतः ।। विश्वामित्रस्य च मुनेः कलत्रं तद्बभार ह

satyavratastu bhaktyā ca kṛpayā ca pariplutaḥ || viśvāmitrasya ca muneḥ kalatraṃ tadbabhāra ha

वने स्थितान्मृगान्हत्वा वराहान्महिषांस्तथा ।। विश्वामित्रवनाभ्याशे मांसं वृक्षे बबंध ह

vane sthitānmṛgānhatvā varāhānmahiṣāṃstathā || viśvāmitravanābhyāśe māṃsaṃ vṛkṣe babaṃdha ha

ऋषिपत्नी गृहीत्वा तन्मांसं पुत्रानदा त्ततः ।। निर्वृतिं परमां प्राप प्राप्य भक्ष्यमनुत्तमम्

ṛṣipatnī gṛhītvā tanmāṃsaṃ putrānadā ttataḥ || nirvṛtiṃ paramāṃ prāpa prāpya bhakṣyamanuttamam

अयोध्यां चैव राज्यं च तथैवांतः पुरं मुनिः ।। गते तप्तुं नृपे तस्मिन्व सिष्ठः पर्यरक्षत

ayodhyāṃ caiva rājyaṃ ca tathaivāṃtaḥ puraṃ muniḥ || gate taptuṃ nṛpe tasminva siṣṭhaḥ paryarakṣata

सत्यव्रतोऽपि धर्मात्मा ह्यतिष्ठन्नगराद्बहिः ।। पितुराज्ञां समास्थाय पशुघ्नव्रतवान्वने

satyavrato'pi dharmātmā hyatiṣṭhannagarādbahiḥ || piturājñāṃ samāsthāya paśughnavratavānvane

सत्यव्रतो ह्यकस्माच्च कस्यचित्कारणान्नृपः ।। वसिष्ठे चाऽधिकं मन्युं धारयामास नित्यदा

satyavrato hyakasmācca kasyacitkāraṇānnṛpaḥ || vasiṣṭhe cā'dhikaṃ manyuṃ dhārayāmāsa nityadā

त्याज्यमानं वने पित्रा धर्मिष्ठं च प्रियं सुतम् ।। न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन ह

tyājyamānaṃ vane pitrā dharmiṣṭhaṃ ca priyaṃ sutam || na vārayāmāsa munirvasiṣṭhaḥ kāraṇena ha

7.10.50

पाणिग्रहणमंत्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे ।। जानन्नपि स धर्मात्मा विप्रदारपरिग्रहे

pāṇigrahaṇamaṃtrāṇāṃ niṣṭhā syātsaptame pade || jānannapi sa dharmātmā vipradāraparigrahe

कस्मिंश्चिद्दिवसेऽरण्ये मृगाभावं महीपतिः ।। वसिष्ठस्य च गां दोग्ध्रीमपश्यद्वनमध्यगाम्

kasmiṃściddivase'raṇye mṛgābhāvaṃ mahīpatiḥ || vasiṣṭhasya ca gāṃ dogdhrīmapaśyadvanamadhyagām

तां जघान क्षुधार्तस्य क्रोधान्मोहाच्च दस्युवत् ।। वृक्षे बबंध तन्मांसं नीत्वा स्वयम भक्षयत्

tāṃ jaghāna kṣudhārtasya krodhānmohācca dasyuvat || vṛkṣe babaṃdha tanmāṃsaṃ nītvā svayama bhakṣayat

ऋषिषत्नी सुतान्सर्वान्भोजयामास तत्तदा ।। शंकमाना मृगस्येति न गोरिति च सुव्रता

ṛṣiṣatnī sutānsarvānbhojayāmāsa tattadā || śaṃkamānā mṛgasyeti na goriti ca suvratā

वसिष्ठस्तु हतां दोग्ध्रीं ज्ञात्वा कुद्धस्तमब्रवीत् ।। दुरात्मन्किं कृतं पापं धेनुघातात्पिशाचवत्

vasiṣṭhastu hatāṃ dogdhrīṃ jñātvā kuddhastamabravīt || durātmankiṃ kṛtaṃ pāpaṃ dhenughātātpiśācavat

एवं ते शंकवः क्रूरा पतंतु त्वरितास्त्रयः ।। गोवधाहारहरणात्पितुः क्रोधात्तथा भृशम्

evaṃ te śaṃkavaḥ krūrā pataṃtu tvaritāstrayaḥ || govadhāhāraharaṇātpituḥ krodhāttathā bhṛśam

त्रिशंकुरिति नाम्ना वै भुवि ख्यातो भविष्यसि ।। पिशाचरूपमात्मानं दर्शयन्सर्व देहिनाम्

triśaṃkuriti nāmnā vai bhuvi khyāto bhaviṣyasi || piśācarūpamātmānaṃ darśayansarva dehinām

व्यास उवाच ।। एवं शप्तो वसिष्ठेन तदा सत्यव्रतो नृपः।। चचार च तपस्तीव्रं तस्मिन्नेवाऽऽश्रमे थितः

vyāsa uvāca || evaṃ śapto vasiṣṭhena tadā satyavrato nṛpaḥ|| cacāra ca tapastīvraṃ tasminnevā''śrame thitaḥ

कस्माच्चिन्मुनिपुत्रात्तु प्राप्य मंत्रमनुत्तमम् ।। ध्यायन्भगवतीं देवीं प्रकृतिं परमां शिवाम्

kasmāccinmuniputrāttu prāpya maṃtramanuttamam || dhyāyanbhagavatīṃ devīṃ prakṛtiṃ paramāṃ śivām

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे सप्तमस्कंधे दशमोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe saptamaskaṃdhe daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

सत्यव्रताय राजनीत्युपदेशवर्णनम् जनमेजय उवाच - वसिष्ठेन च शप्तोऽसौ त्रिशङ्कुर्नृपतेः सुतः । कथं शापाद्विनिर्मुक्तस्तन्मे ब्रूहि महामते

satyavratāya rājanītyupadeśavarṇanam janamejaya uvāca - vasiṣṭhena ca śapto'sau triśaṅkurnṛpateḥ sutaḥ | kathaṃ śāpādvinirmuktastanme brūhi mahāmate

व्यास उवाच - सत्यव्रतस्तथा शप्तः पिशाचत्वमवाप्तवान् । तस्मिन्नेवाश्रमे तस्थौ देवीभक्तिपरायणः

vyāsa uvāca - satyavratastathā śaptaḥ piśācatvamavāptavān | tasminnevāśrame tasthau devībhaktiparāyaṇaḥ

कदाचिन्नृपतिस्तत्र जप्त्वा मन्त्रं नवाक्षरम् । होमार्थं ब्राह्मणान्गत्वा प्रणम्योवाच भक्तितः

kadācinnṛpatistatra japtvā mantraṃ navākṣaram | homārthaṃ brāhmaṇāngatvā praṇamyovāca bhaktitaḥ

भूमिदेवाः शृणुध्वं वै वचनं प्रणतस्य मे । ऋत्विजो मम सर्वेऽत्र भवन्तः प्रभवन्तु ह

bhūmidevāḥ śṛṇudhvaṃ vai vacanaṃ praṇatasya me | ṛtvijo mama sarve'tra bhavantaḥ prabhavantu ha

जपस्य च दशांशेन होमः कार्यो विधानतः । भवद्‌भिः कार्यसिद्ध्यर्थं वेदविद्‌भिः कृपापरैः

japasya ca daśāṃśena homaḥ kāryo vidhānataḥ | bhavadbhiḥ kāryasiddhyarthaṃ vedavidbhiḥ kṛpāparaiḥ

सत्यव्रतोऽहं नृपतेः पुत्रो ब्रह्मविदांवराः । कार्यं मम विधातव्यं सर्वथा सुखहेतवे

satyavrato'haṃ nṛpateḥ putro brahmavidāṃvarāḥ | kāryaṃ mama vidhātavyaṃ sarvathā sukhahetave

तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणास्तत्र तमूचुर्नृपतेः सुतम् । शप्तस्त्वं गुरुणा प्राप्तं पिशाचत्वं त्वयाधुना

tacchrutvā brāhmaṇāstatra tamūcurnṛpateḥ sutam | śaptastvaṃ guruṇā prāptaṃ piśācatvaṃ tvayādhunā

न यागार्होऽसि तस्मात्त्वं वेदेष्वनधिकारतः । पिशाचत्वमनुप्राप्तं सर्वलोकेषु गर्हितम्

na yāgārho'si tasmāttvaṃ vedeṣvanadhikārataḥ | piśācatvamanuprāptaṃ sarvalokeṣu garhitam

व्यास उवाच - तन्निशम्य वचस्तेषां राजा दुःखमवाप ह । धिग्जीवितमिदं मेऽद्य किं करोमि वने स्थितः

vyāsa uvāca - tanniśamya vacasteṣāṃ rājā duḥkhamavāpa ha | dhigjīvitamidaṃ me'dya kiṃ karomi vane sthitaḥ

पित्रा चाहं परित्यक्तः शप्तश्च गुरुणा भृशम् । राज्याद्‌भ्रष्टः पिशाचत्वमनुप्राप्तः करोमि किम्

pitrā cāhaṃ parityaktaḥ śaptaśca guruṇā bhṛśam | rājyādbhraṣṭaḥ piśācatvamanuprāptaḥ karomi kim

तदा पृथुतरां कृत्वा चितां काष्ठैर्नृपात्मजः । सस्मार चण्डिकां देवीं प्रवेशमनुचिन्तयन्

tadā pṛthutarāṃ kṛtvā citāṃ kāṣṭhairnṛpātmajaḥ | sasmāra caṇḍikāṃ devīṃ praveśamanucintayan

स्मृता देवीं महामायां चितां प्रज्वलितां पुरः । कृत्वा स्नात्वा प्रवेशार्थं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतः

smṛtā devīṃ mahāmāyāṃ citāṃ prajvalitāṃ puraḥ | kṛtvā snātvā praveśārthaṃ sthitaḥ prāñjaliragrataḥ

ज्ञात्वा भगवती तं तु मर्तुकामं महीपतिम् । आजगाम तदाऽऽकाशं प्रत्यक्षं तस्य चाग्रतः

jñātvā bhagavatī taṃ tu martukāmaṃ mahīpatim | ājagāma tadā''kāśaṃ pratyakṣaṃ tasya cāgrataḥ

दत्त्वाथ दर्शनं देवी तमुवाच नृपात्मजम् । सिंहारूढा महाराज मेघगम्भीरया गिरा

dattvātha darśanaṃ devī tamuvāca nṛpātmajam | siṃhārūḍhā mahārāja meghagambhīrayā girā

देव्युवाच - किं ते व्यवसितं साधो हुताशे मा तनुं त्यज । स्थिरो भव महाभाग पिता ते जरसान्वितः

devyuvāca - kiṃ te vyavasitaṃ sādho hutāśe mā tanuṃ tyaja | sthiro bhava mahābhāga pitā te jarasānvitaḥ

राज्यं दत्त्वा वने तुभ्यं गन्तास्ति तपसे किल । विषादं त्यज हे वीर परश्वोऽहनि भूपते

rājyaṃ dattvā vane tubhyaṃ gantāsti tapase kila | viṣādaṃ tyaja he vīra paraśvo'hani bhūpate

नेतुं त्वामागमिष्यन्ति सचिवाश्व पितुस्तव । मत्प्रसादात्पिता च त्वामभिषिच्य नृपासने

netuṃ tvāmāgamiṣyanti sacivāśva pitustava | matprasādātpitā ca tvāmabhiṣicya nṛpāsane

जित्वा कामं ब्रह्मलोकं गमिष्येत्येष निश्चयः । व्यास उवाच - इत्युक्त्वा तं तदा देवी तत्रैवान्तरधीयत

jitvā kāmaṃ brahmalokaṃ gamiṣyetyeṣa niścayaḥ | vyāsa uvāca - ityuktvā taṃ tadā devī tatraivāntaradhīyata

राजपुत्रो विरमितो मरणात्पावकात्ततः । अयोध्यायां तदाऽऽगत्य नारदेन महात्मना

rājaputro viramito maraṇātpāvakāttataḥ | ayodhyāyāṃ tadā''gatya nāradena mahātmanā

वृत्तान्तः कथितः सर्वो राज्ञे सत्वरमादितः । श्रुत्वा राजाथ पुत्रस्य तं तथा मरणोद्यमम्

vṛttāntaḥ kathitaḥ sarvo rājñe satvaramāditaḥ | śrutvā rājātha putrasya taṃ tathā maraṇodyamam

खेदमाधाय मनसि शुशोच बहुधा नृपः । सचिवानाह धर्मात्मा पुत्रशोकपरिप्लुतः

khedamādhāya manasi śuśoca bahudhā nṛpaḥ | sacivānāha dharmātmā putraśokapariplutaḥ

ज्ञातं भवद्‍‍भिरत्युग्रं पुत्रस्य मम चेष्टितम् । त्यक्तो मया वने धीमान्पुत्रः सत्यव्रतो मम

jñātaṃ bhavadbhiratyugraṃ putrasya mama ceṣṭitam | tyakto mayā vane dhīmānputraḥ satyavrato mama

आज्ञयासौ गतः सद्यो राज्यार्हः परमार्थवित् । स्थितस्तत्रैव विज्ञाने धनहीनः क्षमान्वितः

ājñayāsau gataḥ sadyo rājyārhaḥ paramārthavit | sthitastatraiva vijñāne dhanahīnaḥ kṣamānvitaḥ

वसिष्ठेन तथा शप्तः पिशाचसदृशः कृतः । सोऽद्य दुःखेन सन्तप्तः प्रवेष्टुञ्च हुताशनम्

vasiṣṭhena tathā śaptaḥ piśācasadṛśaḥ kṛtaḥ | so'dya duḥkhena santaptaḥ praveṣṭuñca hutāśanam

उद्यतः श्रीमहादेव्या निषिद्धः संस्थितः पुनः । तस्माद्‌ गच्छन्तु तं शीघ्रं ज्येष्ठपुत्रं महाबलम्

udyataḥ śrīmahādevyā niṣiddhaḥ saṃsthitaḥ punaḥ | tasmād gacchantu taṃ śīghraṃ jyeṣṭhaputraṃ mahābalam

आश्वास्य वचनैरत्र तरसैवानयन्त्विह । अभिषिच्य सुतं राज्ये औरसं पालनक्षमम्

āśvāsya vacanairatra tarasaivānayantviha | abhiṣicya sutaṃ rājye aurasaṃ pālanakṣamam

वनं यास्यामि शान्तोऽहं तपसे कृतनिश्चयः । इत्युक्त्वा मन्त्रिणः सर्वान्प्रेषयामास पार्थिवः

vanaṃ yāsyāmi śānto'haṃ tapase kṛtaniścayaḥ | ityuktvā mantriṇaḥ sarvānpreṣayāmāsa pārthivaḥ

तस्यैवानयनार्थं हि प्रीतिप्रवणमानसः । ते गत्वा तं समाश्वास्य मन्त्रिणः पार्थिवात्मजम्

tasyaivānayanārthaṃ hi prītipravaṇamānasaḥ | te gatvā taṃ samāśvāsya mantriṇaḥ pārthivātmajam

अयोध्यायां महात्मानं मानपूर्वं समानयन् । दृष्ट्वा सत्यव्रतं राजा दुर्बलं मलिनाम्बरम्

ayodhyāyāṃ mahātmānaṃ mānapūrvaṃ samānayan | dṛṣṭvā satyavrataṃ rājā durbalaṃ malināmbaram

जटाजूटधरं क्रूरं चिन्तातुरमचिन्तयत् । किं कृतं निष्ठुरं कर्म मया पुत्रो विवासितः

jaṭājūṭadharaṃ krūraṃ cintāturamacintayat | kiṃ kṛtaṃ niṣṭhuraṃ karma mayā putro vivāsitaḥ

राज्यार्हश्चातिमेधावी जानता धर्मनिश्चयम् । इति सञ्चिन्त्य मनसा तमालिङ्य महीपतिः

rājyārhaścātimedhāvī jānatā dharmaniścayam | iti sañcintya manasā tamāliṅya mahīpatiḥ

आसने स्वसमीपशे समाश्वास्योपवेशयत् । उपविष्टं सुतं राजा प्रेमपूर्वमुवाच ह

āsane svasamīpaśe samāśvāsyopaveśayat | upaviṣṭaṃ sutaṃ rājā premapūrvamuvāca ha

प्रेमगद्‌गदया वाचा नीतिशास्त्रविशारदः । राजोवाच - पुत्र धर्मे मतिः कार्या माननीया मुखोद्‌भवाः

premagadgadayā vācā nītiśāstraviśāradaḥ | rājovāca - putra dharme matiḥ kāryā mānanīyā mukhodbhavāḥ

न्यायागतं धनं ग्राह्यं रक्षणीयाः सदा प्रजाः । नासत्यं क्वापि वक्तव्यं नामार्गे गमनं क्वचित्

nyāyāgataṃ dhanaṃ grāhyaṃ rakṣaṇīyāḥ sadā prajāḥ | nāsatyaṃ kvāpi vaktavyaṃ nāmārge gamanaṃ kvacit

शिष्टप्रोक्तं प्रकर्तव्यं पूजनीयास्तपस्विनः । हन्तव्या दस्यवः क्रूरा इन्द्रियाणां तथा जयः

śiṣṭaproktaṃ prakartavyaṃ pūjanīyāstapasvinaḥ | hantavyā dasyavaḥ krūrā indriyāṇāṃ tathā jayaḥ

कर्तव्यं कार्यसिद्ध्यर्थं राज्ञा पुत्र सदैव हि । मन्त्रस्तु सर्वथा गोप्यः कर्तव्यः सचिवैः सह

kartavyaṃ kāryasiddhyarthaṃ rājñā putra sadaiva hi | mantrastu sarvathā gopyaḥ kartavyaḥ sacivaiḥ saha

नोपेक्ष्योऽल्पोऽपि कृतिना रिपुः सर्वात्मना सुत । न विश्वसेत्परासक्तं सचिवं च तथा नतम्

nopekṣyo'lpo'pi kṛtinā ripuḥ sarvātmanā suta | na viśvasetparāsaktaṃ sacivaṃ ca tathā natam

चाराः सर्वत्र योक्तव्याः शत्रुमित्रेषु सर्वथा । धर्मे मतिः सदा कार्या दानं दद्याच्च नित्यशः

cārāḥ sarvatra yoktavyāḥ śatrumitreṣu sarvathā | dharme matiḥ sadā kāryā dānaṃ dadyācca nityaśaḥ

शुष्कवादो न कर्तव्यो दुष्टसङ्गं च वर्जयेत् । यष्टव्या विविधा यज्ञाः पूजनीया महर्षयः

śuṣkavādo na kartavyo duṣṭasaṅgaṃ ca varjayet | yaṣṭavyā vividhā yajñāḥ pūjanīyā maharṣayaḥ

न विश्वसेत्स्त्रियं क्वापि स्त्रैणं द्यूतरतं नरम् । अत्यादरो न कर्तव्यो मृगयायां कदाचन

na viśvasetstriyaṃ kvāpi straiṇaṃ dyūtarataṃ naram | atyādaro na kartavyo mṛgayāyāṃ kadācana

द्यूते मद्ये तथा गेये नूनं वारवधूषु च । स्वयं तद्विमुखो भूयात् प्रजास्तेभ्यश्च रक्षयेत्

dyūte madye tathā geye nūnaṃ vāravadhūṣu ca | svayaṃ tadvimukho bhūyāt prajāstebhyaśca rakṣayet

ब्राह्मे मुहूर्ते कर्तव्यमुत्थानं सर्वथा सदा । स्नानादिकं सर्वविधिं विधाय विधिवद्यथा

brāhme muhūrte kartavyamutthānaṃ sarvathā sadā | snānādikaṃ sarvavidhiṃ vidhāya vidhivadyathā

पराशक्तेः परां पूजां भक्त्या कुर्यात्सुदीक्षितः । पुत्रैतज्जन्मसाफल्यं पराशक्तेः पदार्चनम्

parāśakteḥ parāṃ pūjāṃ bhaktyā kuryātsudīkṣitaḥ | putraitajjanmasāphalyaṃ parāśakteḥ padārcanam

सकृत्कृत्वा महापूजां दैवीपादजलं पिबन् । न जातु जननीगर्भे गच्छेदिति विनिश्चयः

sakṛtkṛtvā mahāpūjāṃ daivīpādajalaṃ piban | na jātu jananīgarbhe gacchediti viniścayaḥ

सर्वं दृश्यं महादेवी द्रष्टा साक्षी च सैव हि । इति तद्‌भावभरितस्तिष्ठेन्निर्भयचेतसा

sarvaṃ dṛśyaṃ mahādevī draṣṭā sākṣī ca saiva hi | iti tadbhāvabharitastiṣṭhennirbhayacetasā

कृत्वा नित्यविधिं सम्यग्गन्तव्यं सदसि द्विजान् । समाहूय च प्रष्टव्यो धर्मशास्त्रविनिर्णयः

kṛtvā nityavidhiṃ samyaggantavyaṃ sadasi dvijān | samāhūya ca praṣṭavyo dharmaśāstravinirṇayaḥ

सम्पूज्य ब्राह्मणान्पूज्यान्वेदवेदान्तपारगान् । गोभूहिरण्यादिकं च देयं पात्रेषु सर्वदा

sampūjya brāhmaṇānpūjyānvedavedāntapāragān | gobhūhiraṇyādikaṃ ca deyaṃ pātreṣu sarvadā

अविद्वान्ब्राह्मणः कोऽपि नैव पूज्यः कदाचन । आहारादधिकं नैव देयं मूर्खाय कर्हिचित्

avidvānbrāhmaṇaḥ ko'pi naiva pūjyaḥ kadācana | āhārādadhikaṃ naiva deyaṃ mūrkhāya karhicit

न वा लोभात्त्वया पुत्र कर्तव्यं धर्मलङ्घनम् । अतः परं न कर्तव्यं क्वचिद्विप्रावमाननम्

na vā lobhāttvayā putra kartavyaṃ dharmalaṅghanam | ataḥ paraṃ na kartavyaṃ kvacidviprāvamānanam

ब्राह्मणा भूमिदेवाश्च माननीयाः प्रयत्‍नतः । कारणं क्षत्रियाणां च द्विजा एव न संशयः

brāhmaṇā bhūmidevāśca mānanīyāḥ prayatnataḥ | kāraṇaṃ kṣatriyāṇāṃ ca dvijā eva na saṃśayaḥ

अद्‌भ्योऽग्निर्ब्रह्मणः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

adbhyo'gnirbrahmaṇaḥ kṣatramaśmano lohamutthitam | teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati

तस्माद्‌राज्ञा विशेषेण माननीया मुखोद्‌भवाः । दानेन विनयेनैव सर्वथा भूतिमिच्छता

tasmādrājñā viśeṣeṇa mānanīyā mukhodbhavāḥ | dānena vinayenaiva sarvathā bhūtimicchatā

दण्डनीतिः सदा कार्या धर्मशास्त्रानुसारतः । कोशस्य संग्रहः कार्यो नूनं न्यायागतस्य ह

daṇḍanītiḥ sadā kāryā dharmaśāstrānusārataḥ | kośasya saṃgrahaḥ kāryo nūnaṃ nyāyāgatasya ha

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे सत्यव्रताय राजनीत्युपदेशवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe satyavratāya rājanītyupadeśavarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

त्रिशङ्कूपाख्यानवर्णनम् एवं प्रबोधितः पित्रा त्रिशङ्कुः प्रणतो नृपः । तथेति पितरं प्राह प्रेमगद्‌गदया गिरा

triśaṅkūpākhyānavarṇanam evaṃ prabodhitaḥ pitrā triśaṅkuḥ praṇato nṛpaḥ | tatheti pitaraṃ prāha premagadgadayā girā

विप्रानाहूय मन्त्रज्ञान्वेदशास्त्रविशारदान् । अभिषेकाय सम्भारान् कारयामास सत्वरम्

viprānāhūya mantrajñānvedaśāstraviśāradān | abhiṣekāya sambhārān kārayāmāsa satvaram

सलिलं सर्वतीर्थानां समानाय्य विशांपतिः । प्रकृतीश्च समाहूय सामन्तान्भूपतींस्तथा

salilaṃ sarvatīrthānāṃ samānāyya viśāṃpatiḥ | prakṛtīśca samāhūya sāmantānbhūpatīṃstathā

पुण्येऽह्नि विधिवत्तस्मै ददावासनमुत्तमम् । अभिषिच्य सुतं राज्ये त्रिशङ्कुं विधिवत्पिता

puṇye'hni vidhivattasmai dadāvāsanamuttamam | abhiṣicya sutaṃ rājye triśaṅkuṃ vidhivatpitā

तृतीयमाश्रमं पुण्यं जग्राह भार्यया युतः । वने त्रिपथगाकूले चचार दुश्चरं तपः

tṛtīyamāśramaṃ puṇyaṃ jagrāha bhāryayā yutaḥ | vane tripathagākūle cacāra duścaraṃ tapaḥ

काले प्राप्ते ययौ स्वर्गं पूजितस्त्रिदशैरपि । इन्द्रासनसमीपस्थो रराज रविवत्सदा

kāle prāpte yayau svargaṃ pūjitastridaśairapi | indrāsanasamīpastho rarāja ravivatsadā

राजोवाच पूर्वं भगवता प्रोक्तं कथायोगेन साम्प्रतम् । सत्यव्रतो वसिष्ठेन शप्तो दोग्ध्रीवधात्किल

rājovāca pūrvaṃ bhagavatā proktaṃ kathāyogena sāmpratam | satyavrato vasiṣṭhena śapto dogdhrīvadhātkila

कुपितेने पिशाचत्वं प्रापितो गुरुणा ततः । कथं मुक्तः पिशाचत्वादित्येतत्संशयः प्रभो

kupitene piśācatvaṃ prāpito guruṇā tataḥ | kathaṃ muktaḥ piśācatvādityetatsaṃśayaḥ prabho

न सिंहासनयोग्यो हि भवेच्छापसमन्वितः । मुनिना मोचितः शापात्केनान्येन च कर्मणा

na siṃhāsanayogyo hi bhavecchāpasamanvitaḥ | muninā mocitaḥ śāpātkenānyena ca karmaṇā

एतन्मे ब्रूहि विप्रर्षे शापमोक्षणकारणम् । आनीतस्तु कथं पित्रा स्वगृहे तादृशाकृतिः

etanme brūhi viprarṣe śāpamokṣaṇakāraṇam | ānītastu kathaṃ pitrā svagṛhe tādṛśākṛtiḥ

व्यास उवाच - वसिष्ठेन च शप्तोऽसौ सद्यः पैशाचतां गतः । दुर्वेषश्चातिदुर्धर्षः सर्वलोकभयङ्करः

vyāsa uvāca - vasiṣṭhena ca śapto'sau sadyaḥ paiśācatāṃ gataḥ | durveṣaścātidurdharṣaḥ sarvalokabhayaṅkaraḥ

यदैवोपासिता देवी भक्त्या सत्यव्रतेन ह । तया प्रसन्नया राजन् दिव्यदेहः कृतः क्षणात्

yadaivopāsitā devī bhaktyā satyavratena ha | tayā prasannayā rājan divyadehaḥ kṛtaḥ kṣaṇāt

पिशाचत्वं गतं तस्य पापं चैव क्षयं गतम् । विपाप्मा चातितेजस्वी सम्भूतस्तत्कृपामृतात्

piśācatvaṃ gataṃ tasya pāpaṃ caiva kṣayaṃ gatam | vipāpmā cātitejasvī sambhūtastatkṛpāmṛtāt

वसिष्ठोऽपि प्रसन्नात्मा जातः शक्तिप्रसादतः । पितापि च बभूवास्य प्रेमयुक्तस्त्वनुग्रहात्

vasiṣṭho'pi prasannātmā jātaḥ śaktiprasādataḥ | pitāpi ca babhūvāsya premayuktastvanugrahāt

राज्यं शशास धर्मात्मा मृते पितरि पार्थिवः । ईजे च विविधैर्यज्ञैर्देवदेवीं सनातनीम्

rājyaṃ śaśāsa dharmātmā mṛte pitari pārthivaḥ | īje ca vividhairyajñairdevadevīṃ sanātanīm

तस्य पुत्रो बभूवाथ हरिश्चन्द्रः सुशोभनः । लक्षणैः शास्त्रनिर्दिष्टैः संयुतश्चातिसुन्दरः

tasya putro babhūvātha hariścandraḥ suśobhanaḥ | lakṣaṇaiḥ śāstranirdiṣṭaiḥ saṃyutaścātisundaraḥ

युवराजं सुतं कृत्वा त्रिशङ्कुः पृथिवीपतिः । मानुषेण शरीरेण स्वर्गं भोक्तुं मनो दधे

yuvarājaṃ sutaṃ kṛtvā triśaṅkuḥ pṛthivīpatiḥ | mānuṣeṇa śarīreṇa svargaṃ bhoktuṃ mano dadhe

वसिष्ठस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य विधिवन्नृपः । उवाच वचनं प्रीतः कृताञ्जलिपुटस्तदा

vasiṣṭhasyāśramaṃ gatvā praṇamya vidhivannṛpaḥ | uvāca vacanaṃ prītaḥ kṛtāñjalipuṭastadā

राजोवाच - ब्रह्मपुत्र महाभाग सर्वमन्त्रविशारद । विज्ञप्तिं मे सुमनसा श्रोतुमर्हसि तापस

rājovāca - brahmaputra mahābhāga sarvamantraviśārada | vijñaptiṃ me sumanasā śrotumarhasi tāpasa

इच्छा मेऽद्य समुत्पन्ना स्वर्गलोकसुखाय च । अनेनैव शरीरेण भोगान्भोक्तुममानुषान्

icchā me'dya samutpannā svargalokasukhāya ca | anenaiva śarīreṇa bhogānbhoktumamānuṣān

अप्सरोभिश्च संवासः क्रीडितुं नन्दने वने । देवगन्धर्वगानं च श्रोतव्यं मधुरं किल

apsarobhiśca saṃvāsaḥ krīḍituṃ nandane vane | devagandharvagānaṃ ca śrotavyaṃ madhuraṃ kila

याजय त्वं मखेनाशु तादृशेन महामुने । यथानेन शरीरेण वसे लोकं त्रिविष्टपम्

yājaya tvaṃ makhenāśu tādṛśena mahāmune | yathānena śarīreṇa vase lokaṃ triviṣṭapam

समर्थोऽसि मुनिश्रेष्ठ कुरु कार्यं ममाधुना । प्रापयाशु मखं कृत्वा देवलोकं दुरासदम्

samartho'si muniśreṣṭha kuru kāryaṃ mamādhunā | prāpayāśu makhaṃ kṛtvā devalokaṃ durāsadam

वसिष्ठ उवाच - राजन् मानुषदेहेन स्वर्गे वासः सुदुर्लभः । मृतस्य हि ध्रुवं स्वर्गः कथितः पुण्यकर्मणा

vasiṣṭha uvāca - rājan mānuṣadehena svarge vāsaḥ sudurlabhaḥ | mṛtasya hi dhruvaṃ svargaḥ kathitaḥ puṇyakarmaṇā

तस्माद्‌ बिभेमि सर्वज्ञ दुर्लभाच्च मनोरथात् । अप्सरोभिश्च संवासो जीवमानस्य दुर्लभः

tasmād bibhemi sarvajña durlabhācca manorathāt | apsarobhiśca saṃvāso jīvamānasya durlabhaḥ

कुरु यज्ञान्महाभाग मृतः स्वर्गमवाप्स्यसि । व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य वचस्तस्य राजा परमदुर्मनाः

kuru yajñānmahābhāga mṛtaḥ svargamavāpsyasi | vyāsa uvāca - ityākarṇya vacastasya rājā paramadurmanāḥ

उवाच वचनं भूयो वसिष्ठं पूर्वरोषितम् । न त्वं याजयसे ब्रह्मन् गर्वावेशाच्च मां यदि

uvāca vacanaṃ bhūyo vasiṣṭhaṃ pūrvaroṣitam | na tvaṃ yājayase brahman garvāveśācca māṃ yadi

अन्यं पुरोहितं कृत्वा यक्ष्येऽहं किल साम्प्रतम् । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वसिष्ठः कोपसंयुतः

anyaṃ purohitaṃ kṛtvā yakṣye'haṃ kila sāmpratam | tacchrutvā vacanaṃ tasya vasiṣṭhaḥ kopasaṃyutaḥ

शशाप भूपतिं चेति चाण्डालो भव दुर्मते । अनेन त्वं शरीरेण श्वपचो भव सत्वरम्

śaśāpa bhūpatiṃ ceti cāṇḍālo bhava durmate | anena tvaṃ śarīreṇa śvapaco bhava satvaram

स्वर्गकृन्तन पापिष्ठ सुरभीवधदूषित । ब्रह्मपत्‍नीहरोच्छिन्न धर्ममार्गविदूषक

svargakṛntana pāpiṣṭha surabhīvadhadūṣita | brahmapatnīharocchinna dharmamārgavidūṣaka

न ते स्वर्गगतिः पाप मृतस्यापि कथञ्चन । व्यास उवाच - इत्युक्तो गुरुणा राजंस्त्रिशङ्कुस्तत्क्षणादपि

na te svargagatiḥ pāpa mṛtasyāpi kathañcana | vyāsa uvāca - ityukto guruṇā rājaṃstriśaṅkustatkṣaṇādapi

तत्र तेन शरीरेण बभूव श्वपचाकृतिः । कुण्डलेऽश्ममये वापि जाते तस्य च तत्क्षणात्

tatra tena śarīreṇa babhūva śvapacākṛtiḥ | kuṇḍale'śmamaye vāpi jāte tasya ca tatkṣaṇāt

देहे चन्दनगन्धश्च विगन्धो ह्यभवत्तदा । नीलवर्णेऽथ सञ्जाते दिव्ये पीताम्बरे तनौ

dehe candanagandhaśca vigandho hyabhavattadā | nīlavarṇe'tha sañjāte divye pītāmbare tanau

राजवर्णोऽभवद्देहः शापात्तस्य महात्मनः । शक्त्युपासकरोषेण फलमेतदभून्नृप

rājavarṇo'bhavaddehaḥ śāpāttasya mahātmanaḥ | śaktyupāsakaroṣeṇa phalametadabhūnnṛpa

तस्माच्छ्रीशक्तिभक्तो हि नावमान्यः कदाचन । गायत्रीजपनिष्ठो हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः

tasmācchrīśaktibhakto hi nāvamānyaḥ kadācana | gāyatrījapaniṣṭho hi vasiṣṭho munisattamaḥ

दृष्ट्वा निन्द्यं निजं देहं राजा दुःखमवाप्तवान् । न जगाम गृहे दीनो वनमेवाभितो ययौ

dṛṣṭvā nindyaṃ nijaṃ dehaṃ rājā duḥkhamavāptavān | na jagāma gṛhe dīno vanamevābhito yayau

चिन्तयामास दुःखार्तास्त्रिशङ्कुः शोकविह्वलः । किं करोमि क्व गच्छामि देहो मेऽतीव निन्दितः

cintayāmāsa duḥkhārtāstriśaṅkuḥ śokavihvalaḥ | kiṃ karomi kva gacchāmi deho me'tīva ninditaḥ

कर्तव्यं नैव पश्यामि येन मे दुःखसंक्षयः । गृहे गच्छामि चेत्पुत्रः पीडितोऽद्य भविष्यति

kartavyaṃ naiva paśyāmi yena me duḥkhasaṃkṣayaḥ | gṛhe gacchāmi cetputraḥ pīḍito'dya bhaviṣyati

भार्यापि श्वपचं दृष्ट्वा नाङ्‌गीकारं करिष्यति । सचिवा नादरिष्यन्ति वीक्ष्य मामीदृशं पुनः

bhāryāpi śvapacaṃ dṛṣṭvā nāṅgīkāraṃ kariṣyati | sacivā nādariṣyanti vīkṣya māmīdṛśaṃ punaḥ

ज्ञातयो बन्धुवर्गश्च सङ्गतो न भजिष्यति । सर्वैस्तक्तस्य मे नूनं जीवितान्मरणं वरम्

jñātayo bandhuvargaśca saṅgato na bhajiṣyati | sarvaistaktasya me nūnaṃ jīvitānmaraṇaṃ varam

विषं वा भक्षयित्वाद्य पतित्वा वा जलाशये । कृत्वा वा कण्ठपाशं च देहत्यागं करोम्यहम्

viṣaṃ vā bhakṣayitvādya patitvā vā jalāśaye | kṛtvā vā kaṇṭhapāśaṃ ca dehatyāgaṃ karomyaham

अग्नौ वा ज्वलिते देहं जुहोमि विधिवद्‌ बलात् । कृत्वा वानशनं प्राणांस्त्यजामि दूषितान्भृशम्

agnau vā jvalite dehaṃ juhomi vidhivad balāt | kṛtvā vānaśanaṃ prāṇāṃstyajāmi dūṣitānbhṛśam

आत्महत्या भवेन्नूनं पुनर्जन्मनि जन्मनि । श्वपचत्वं च शापश्च हत्यादोषाद्‌भवेदपि

ātmahatyā bhavennūnaṃ punarjanmani janmani | śvapacatvaṃ ca śāpaśca hatyādoṣādbhavedapi

पुनर्विचार्य भूपालश्चेतसा समचिन्तयत् । आत्महत्या न कर्तव्या सर्वथैव मयाधुना

punarvicārya bhūpālaścetasā samacintayat | ātmahatyā na kartavyā sarvathaiva mayādhunā

भोक्तव्यं स्वकृतं कर्म देहेनानेन कानने । भोगेनास्य विपाकस्य भविता सर्वथा क्षयः

bhoktavyaṃ svakṛtaṃ karma dehenānena kānane | bhogenāsya vipākasya bhavitā sarvathā kṣayaḥ

प्रारब्धकर्मणां भोगादन्यथा न क्षयो भवेत् । तस्मान्मयात्र भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम्

prārabdhakarmaṇāṃ bhogādanyathā na kṣayo bhavet | tasmānmayātra bhoktavyaṃ kṛtaṃ karma śubhāśubham

कुर्वन्पुण्याश्रमाभ्याशे तीर्थानां सेवनं तथा । स्मरणं चाम्बिकायास्तु साधूनां सेवनं तथा

kurvanpuṇyāśramābhyāśe tīrthānāṃ sevanaṃ tathā | smaraṇaṃ cāmbikāyāstu sādhūnāṃ sevanaṃ tathā

एवं कर्मक्षयं नूनं करिष्यामि वने वसन् । भाग्ययोगात्कदाचित्तु भवेत्साधुसमागमः

evaṃ karmakṣayaṃ nūnaṃ kariṣyāmi vane vasan | bhāgyayogātkadācittu bhavetsādhusamāgamaḥ

इति सञ्चिन्त्य मनसा त्यक्त्वा स्वनगरं नृपः । गङ्गातीरे गतः कामं शोचंस्तत्रैव संस्थितः

iti sañcintya manasā tyaktvā svanagaraṃ nṛpaḥ | gaṅgātīre gataḥ kāmaṃ śocaṃstatraiva saṃsthitaḥ

हरिश्चन्द्रस्तदा ज्ञात्वा पितुः शापस्य कारणम् । दुःखितः सचिवांस्तत्र प्रेषयामास पार्थिवः

hariścandrastadā jñātvā pituḥ śāpasya kāraṇam | duḥkhitaḥ sacivāṃstatra preṣayāmāsa pārthivaḥ

सचिवास्तत्र गत्वाऽऽशु तमूचुः प्रश्रयान्विताः । प्रणम्य श्वपचाकारं निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः

sacivāstatra gatvā''śu tamūcuḥ praśrayānvitāḥ | praṇamya śvapacākāraṃ niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥ

राजन् पुत्रेण ते नूनं प्रेषितान्समुपागतान् । अवेहि सचिवांस्त्वं नो हरिश्चन्द्राज्ञया स्थितान्

rājan putreṇa te nūnaṃ preṣitānsamupāgatān | avehi sacivāṃstvaṃ no hariścandrājñayā sthitān

युवराजसुतः प्राह यत्तच्छृणु नराधिप । आनयध्वं नृपं यूयं सम्मान्य पितरं मम

yuvarājasutaḥ prāha yattacchṛṇu narādhipa | ānayadhvaṃ nṛpaṃ yūyaṃ sammānya pitaraṃ mama

तस्माद्‌राजन् समागच्छ राज्यं प्रति गतव्यथः । सेवां सर्वे करिष्यन्ति सचिवाश्च प्रजास्तथा

tasmādrājan samāgaccha rājyaṃ prati gatavyathaḥ | sevāṃ sarve kariṣyanti sacivāśca prajāstathā

गुरुं प्रसादयिष्यामः स यथा तु दयेत वै । प्रसन्नोऽसौ महातेजा दुःखस्यान्तं करिष्यति

guruṃ prasādayiṣyāmaḥ sa yathā tu dayeta vai | prasanno'sau mahātejā duḥkhasyāntaṃ kariṣyati

इति पुत्रेण ते राजन् कथितं बहुधा किल । तस्माद्‌ गमनमेवाशु रोचतां निजसद्मनि

iti putreṇa te rājan kathitaṃ bahudhā kila | tasmād gamanamevāśu rocatāṃ nijasadmani

व्यास उवाच - इति तेषां नृपः श्रुत्वा भाषितं श्वपचाकृतिः । स्वगृहं गमनायासौ न मतिं कृतवानतः

vyāsa uvāca - iti teṣāṃ nṛpaḥ śrutvā bhāṣitaṃ śvapacākṛtiḥ | svagṛhaṃ gamanāyāsau na matiṃ kṛtavānataḥ

तानुवाच तदा वाक्यं व्रजन्तु सचिवाः पुरम् । गत्वा पुरं महाभागा ब्रुवन्तु वचनाच्च मे

tānuvāca tadā vākyaṃ vrajantu sacivāḥ puram | gatvā puraṃ mahābhāgā bruvantu vacanācca me

नागमिष्याम्यहं पुत्र कुरु राज्यमतन्द्रितः । मानयन्ब्राह्मणान्देवान्यजन्यज्ञैरनेकशः

nāgamiṣyāmyahaṃ putra kuru rājyamatandritaḥ | mānayanbrāhmaṇāndevānyajanyajñairanekaśaḥ

नाहं श्वपचवेषेण गर्हितेन महात्मभिः । आगमिष्याम्ययोध्यायां सर्वे गच्छन्तु मा चिरम्

nāhaṃ śvapacaveṣeṇa garhitena mahātmabhiḥ | āgamiṣyāmyayodhyāyāṃ sarve gacchantu mā ciram

पुत्रं सिंहासने स्थाप्य हरिश्चन्द्रं महाबलम् । कुर्वन्तु राज्यकर्माणि यूयं तत्र ममाज्ञया

putraṃ siṃhāsane sthāpya hariścandraṃ mahābalam | kurvantu rājyakarmāṇi yūyaṃ tatra mamājñayā

इत्यादिष्टास्ततस्ते तु रुरुदुश्चातुरा भृशम् । सचिवा निर्ययुस्तूर्णं नत्वा तं च वनाश्रमात्

ityādiṣṭāstataste tu ruruduścāturā bhṛśam | sacivā niryayustūrṇaṃ natvā taṃ ca vanāśramāt

अयोध्यायामुपागत्य पुण्येऽह्नि विधिपूर्वकम् । अभिषेकं तदा चक्रुर्हरिश्चन्द्रस्य मूर्ध्नि ते

ayodhyāyāmupāgatya puṇye'hni vidhipūrvakam | abhiṣekaṃ tadā cakrurhariścandrasya mūrdhni te

अभिषिक्तस्तु तेजस्वी सचिवैश्च नृपाज्ञया । राज्यं चकार धर्मिष्ठः पितरं चिन्तयन्भृशम्

abhiṣiktastu tejasvī sacivaiśca nṛpājñayā | rājyaṃ cakāra dharmiṣṭhaḥ pitaraṃ cintayanbhṛśam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे त्रिशङ्कूपाख्यानवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe triśaṅkūpākhyānavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३

त्रिशङ्कुशापोद्धाराय विश्वामित्रसान्त्वनवर्णनम् राजोवाच - हरिश्चन्द्रः कृतो राजा सचिवैर्नृपशासनात् । त्रिशङ्कुस्तु कथं मुक्तस्तस्माच्चाण्डालदेहतः

triśaṅkuśāpoddhārāya viśvāmitrasāntvanavarṇanam rājovāca - hariścandraḥ kṛto rājā sacivairnṛpaśāsanāt | triśaṅkustu kathaṃ muktastasmāccāṇḍāladehataḥ

मृतो वा वनमध्ये तु गङ्गातीरे परिप्लुतः । गुरुणा वा कृपां कृत्वा शापात्तस्माद्‌विमोचितः

mṛto vā vanamadhye tu gaṅgātīre pariplutaḥ | guruṇā vā kṛpāṃ kṛtvā śāpāttasmādvimocitaḥ

एतद्‌ वृत्तान्तमखिलं कथयस्व ममाग्रतः । चरितं तस्य नृपतेः श्रोतुकामोऽ‍स्मि सर्वथा

etad vṛttāntamakhilaṃ kathayasva mamāgrataḥ | caritaṃ tasya nṛpateḥ śrotukāmo'smi sarvathā

व्यास उवाच - अभिषिक्तं सुतं कृत्वा राजा सन्तुष्टमानसः । कालातिक्रमणं तत्र चकार चिन्तयञ्छिवाम्

vyāsa uvāca - abhiṣiktaṃ sutaṃ kṛtvā rājā santuṣṭamānasaḥ | kālātikramaṇaṃ tatra cakāra cintayañchivām

एवं गच्छति काले तु तपस्तप्त्वा समाहितः । द्रष्टुं दारान्सुतादींश्च तदागात्कौशिको मुनिः

evaṃ gacchati kāle tu tapastaptvā samāhitaḥ | draṣṭuṃ dārānsutādīṃśca tadāgātkauśiko muniḥ

आगत्य स्वजनं दृष्ट्वा सुस्थितं मुदमाप्तवान् । भार्यां पप्रच्छ मेधावी स्थितामग्रे सपर्यया

āgatya svajanaṃ dṛṣṭvā susthitaṃ mudamāptavān | bhāryāṃ papraccha medhāvī sthitāmagre saparyayā

दुर्भिक्षे तु कथं कालस्तया नीतः सुलोचने । अन्नं विना त्विमे बालाः पालिता केन तद्वद

durbhikṣe tu kathaṃ kālastayā nītaḥ sulocane | annaṃ vinā tvime bālāḥ pālitā kena tadvada

अहं तपसि सन्नद्धो नागतः शृणु सुन्दरि । किं कृतं तु त्वया कान्ते विना द्रव्येण शोभने

ahaṃ tapasi sannaddho nāgataḥ śṛṇu sundari | kiṃ kṛtaṃ tu tvayā kānte vinā dravyeṇa śobhane

मया चिन्ता कृता तत्र श्रुत्वा दुर्भिक्षमद्‌भुतम् । नागतोऽहं विचार्यैवं किं करिष्यामि निर्धनः

mayā cintā kṛtā tatra śrutvā durbhikṣamadbhutam | nāgato'haṃ vicāryaivaṃ kiṃ kariṣyāmi nirdhanaḥ

अहमप्यति वामोरु पीडितः क्षुधया वने । प्रविष्टश्चौरभावेन कुत्रचिच्छ्वपचालये

ahamapyati vāmoru pīḍitaḥ kṣudhayā vane | praviṣṭaścaurabhāvena kutracicchvapacālaye

श्वपचं निद्रितं दृष्ट्वा क्षुधया पीडितो भृशम् । महानसं परिज्ञाय भक्ष्यार्थं समुपस्थितः

śvapacaṃ nidritaṃ dṛṣṭvā kṣudhayā pīḍito bhṛśam | mahānasaṃ parijñāya bhakṣyārthaṃ samupasthitaḥ

यदा भाण्डं समुद्‌घाट्य पक्वं श्वतनुजामिषम् । गृह्णामि भक्षणार्थाय तदा दृष्टस्तु तेन वै

yadā bhāṇḍaṃ samudghāṭya pakvaṃ śvatanujāmiṣam | gṛhṇāmi bhakṣaṇārthāya tadā dṛṣṭastu tena vai

पृष्टः कस्त्वं कथं प्राप्तो गृहे मे निशि सादरम् । ब्रूहि कार्यं किमर्थं त्वमुद्‌घाटयसि भाण्डकम्

pṛṣṭaḥ kastvaṃ kathaṃ prāpto gṛhe me niśi sādaram | brūhi kāryaṃ kimarthaṃ tvamudghāṭayasi bhāṇḍakam

इत्युक्तः श्वपचेनाहं क्षुधया पीडितो भृशम् । तमवोचं सुकेशान्ते कामं गद्‌गदया गिरा

ityuktaḥ śvapacenāhaṃ kṣudhayā pīḍito bhṛśam | tamavocaṃ sukeśānte kāmaṃ gadgadayā girā

ब्राह्मणोऽहं महाभाग तापसः क्षुधयार्दितः । चौरभावमनुप्राप्तो भक्ष्यं पश्यामि भाण्डके

brāhmaṇo'haṃ mahābhāga tāpasaḥ kṣudhayārditaḥ | caurabhāvamanuprāpto bhakṣyaṃ paśyāmi bhāṇḍake

चौरभावेन सम्प्राप्तोऽस्म्यतिथिस्ते महामते । क्षुधितोऽस्मि ददस्वाज्ञां मांसमद्मि सुसंस्कृतम्

caurabhāvena samprāpto'smyatithiste mahāmate | kṣudhito'smi dadasvājñāṃ māṃsamadmi susaṃskṛtam

विश्वामित्र उवाच - श्वपचस्तु वचः श्रुत्वा मामुवाच सुनिश्चितम् । भक्षं मा कुरु वर्णाग्र्य जानीहि श्वपचालयम्

viśvāmitra uvāca - śvapacastu vacaḥ śrutvā māmuvāca suniścitam | bhakṣaṃ mā kuru varṇāgrya jānīhi śvapacālayam

दुर्लभं खलु मानुष्यं तत्रापि च द्विजन्मता । द्विजत्वे ब्राह्मणत्वं च दुर्लभं वेत्सि किं न हि

durlabhaṃ khalu mānuṣyaṃ tatrāpi ca dvijanmatā | dvijatve brāhmaṇatvaṃ ca durlabhaṃ vetsi kiṃ na hi

दुष्टाहारो न कर्तव्यः सर्वथा लोकमिच्छता । अग्राह्या मनुना प्रोक्ताः कर्मणा सप्त चान्त्यजाः

duṣṭāhāro na kartavyaḥ sarvathā lokamicchatā | agrāhyā manunā proktāḥ karmaṇā sapta cāntyajāḥ

त्याज्योऽहं कर्मणा विप्र श्वपचो नात्र संशयः । निवारयामि भक्ष्यात्त्वां न लोभेनाञ्जसा द्विज

tyājyo'haṃ karmaṇā vipra śvapaco nātra saṃśayaḥ | nivārayāmi bhakṣyāttvāṃ na lobhenāñjasā dvija

वर्णसङ्करदोषोऽयं मा यातु त्वां द्विजोत्तम । विश्वामित्र उवाच सत्यं वदसि धर्मज्ञ मतिस्ते विशदान्त्यज

varṇasaṅkaradoṣo'yaṃ mā yātu tvāṃ dvijottama | viśvāmitra uvāca satyaṃ vadasi dharmajña matiste viśadāntyaja

तथाप्यापदि धर्मस्य सूक्ष्ममार्गं ब्रवीम्यहम् । देहस्य रक्षणं कार्यं सर्वथा यदि मानद

tathāpyāpadi dharmasya sūkṣmamārgaṃ bravīmyaham | dehasya rakṣaṇaṃ kāryaṃ sarvathā yadi mānada

पापस्यान्ते पुनः कार्यं प्रायश्चित्तं विशुद्धये । दुर्गतिस्तु भवेत्पापादनापदि न चापदि

pāpasyānte punaḥ kāryaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye | durgatistu bhavetpāpādanāpadi na cāpadi

मरणात्क्षुधितस्याथ नरको नात्र संशयः । तस्मात्क्षुधापहरणं कर्तव्यं शुभमिच्छता

maraṇātkṣudhitasyātha narako nātra saṃśayaḥ | tasmātkṣudhāpaharaṇaṃ kartavyaṃ śubhamicchatā

तेनाहं चौर्यधर्मेण देहं रक्षेऽप्यथान्त्यज । अवर्षणे च चौर्येण यत्पापं कथितं बुधैः

tenāhaṃ cauryadharmeṇa dehaṃ rakṣe'pyathāntyaja | avarṣaṇe ca cauryeṇa yatpāpaṃ kathitaṃ budhaiḥ

यो न वर्षति पर्जन्यस्तत्तु तस्मै भविष्यति । इत्युक्ते वचने कान्ते पर्जन्यः सहसापतत्

yo na varṣati parjanyastattu tasmai bhaviṣyati | ityukte vacane kānte parjanyaḥ sahasāpatat

गगनाद्धस्तिहस्ताभिर्धाराभिरभिकाङ्‌क्षितः । मुदितोऽहं घनं वीक्ष्य वर्षन्तं विद्युता सह

gaganāddhastihastābhirdhārābhirabhikāṅkṣitaḥ | mudito'haṃ ghanaṃ vīkṣya varṣantaṃ vidyutā saha

तदाहं तद्‌गृहं त्यक्त्वा निःसृतः परया मुदा । कथय त्वं वरारोहे कालो नीतस्त्वया कथम्

tadāhaṃ tadgṛhaṃ tyaktvā niḥsṛtaḥ parayā mudā | kathaya tvaṃ varārohe kālo nītastvayā katham

कान्तारे परमः क्रूरः क्षयकृत्प्राणिनामिह । व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा पतिमाह प्रियंवदा

kāntāre paramaḥ krūraḥ kṣayakṛtprāṇināmiha | vyāsa uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā patimāha priyaṃvadā

यथा शृणु मया नीतः कालः परमदारुणः । गते त्वयि मुनिश्रेष्ठ दुर्भिक्षं समुपागतम्

yathā śṛṇu mayā nītaḥ kālaḥ paramadāruṇaḥ | gate tvayi muniśreṣṭha durbhikṣaṃ samupāgatam

अन्नार्थं पुत्रकाः सर्वे बभूवुश्चातिदुःखिताः । क्षुधितान्बालकान्वीक्ष्य नीवारार्थं वने वने

annārthaṃ putrakāḥ sarve babhūvuścātiduḥkhitāḥ | kṣudhitānbālakānvīkṣya nīvārārthaṃ vane vane

भ्रान्ताहं चिन्तयाऽऽविष्टा किञ्चित्प्राप्तं फलं तदा । एवं च कतिचिन्मासा नीवारेणातिवाहिताः

bhrāntāhaṃ cintayā''viṣṭā kiñcitprāptaṃ phalaṃ tadā | evaṃ ca katicinmāsā nīvāreṇātivāhitāḥ

तदभावे मया कान्त चिन्तितं मनसा पुनः । न भिक्षा किल दुर्भिक्षे नीवारा नापि कानने

tadabhāve mayā kānta cintitaṃ manasā punaḥ | na bhikṣā kila durbhikṣe nīvārā nāpi kānane

न वृक्षेषु फलान्यासुर्न मूलानि धरातले । क्षुधया पीडिता बाला रुदन्ति भृशमातुराः

na vṛkṣeṣu phalānyāsurna mūlāni dharātale | kṣudhayā pīḍitā bālā rudanti bhṛśamāturāḥ

किं करोमि क्व गच्छामि किं ब्रवीमि क्षुधार्तितान् । एवं विचिन्त्य मनसा निश्चयस्तु मया कृतः

kiṃ karomi kva gacchāmi kiṃ bravīmi kṣudhārtitān | evaṃ vicintya manasā niścayastu mayā kṛtaḥ

पुत्रमेकं ददाम्यद्य कस्मैचिद्धनिने किल । गृहीत्वा तस्य मौल्यं तु तेन द्रव्येण बालकान्

putramekaṃ dadāmyadya kasmaiciddhanine kila | gṛhītvā tasya maulyaṃ tu tena dravyeṇa bālakān

पालयेऽहं क्षुधार्तांस्तु नान्योपायोऽस्ति पालने । इति सञ्चिन्त्य मनसा पुत्रोऽयं प्रहितो मया

pālaye'haṃ kṣudhārtāṃstu nānyopāyo'sti pālane | iti sañcintya manasā putro'yaṃ prahito mayā

विक्रयार्थं महाभाग क्रन्दमानो भृशातुरः । क्रन्दमानं गृहीत्वैनं निर्गताहं गतत्रपा

vikrayārthaṃ mahābhāga krandamāno bhṛśāturaḥ | krandamānaṃ gṛhītvainaṃ nirgatāhaṃ gatatrapā

तदा सत्यव्रतो मार्गे मामुद्वीक्ष्य भृशातुराम् । पप्रच्छ स च राजर्षिः कस्माद्‌रोदिति बालकः

tadā satyavrato mārge māmudvīkṣya bhṛśāturām | papraccha sa ca rājarṣiḥ kasmādroditi bālakaḥ

तदाहं तमुवाचेदं वचनं मुनिसत्तम । विक्रयार्थं नीयतेऽसौ बालकोऽद्य मया नृप

tadāhaṃ tamuvācedaṃ vacanaṃ munisattama | vikrayārthaṃ nīyate'sau bālako'dya mayā nṛpa

श्रुत्वा मे वचनं राजा दयार्द्रहृदयस्ततः । मामुवाच गृहं याहि गृहीत्वैनं कुमारकम्

śrutvā me vacanaṃ rājā dayārdrahṛdayastataḥ | māmuvāca gṛhaṃ yāhi gṛhītvainaṃ kumārakam

भोजनार्थे कुमाराणामामिषं विहितं तव । प्रापयिष्याम्यहं नित्यं यावन्मुनिसमागमः

bhojanārthe kumārāṇāmāmiṣaṃ vihitaṃ tava | prāpayiṣyāmyahaṃ nityaṃ yāvanmunisamāgamaḥ

अहन्यहनि भूपालो वृक्षेऽस्मिन्मृगसूकरान् । विन्यस्य याति हत्वासौ प्रत्यहं दययान्वितः

ahanyahani bhūpālo vṛkṣe'sminmṛgasūkarān | vinyasya yāti hatvāsau pratyahaṃ dayayānvitaḥ

तेनैव बालकाः कान्त पालिता वृजिनार्णवात् । वसिष्ठेनाथ शप्ताऽसौ भूपतिर्मम कारणात्

tenaiva bālakāḥ kānta pālitā vṛjinārṇavāt | vasiṣṭhenātha śaptā'sau bhūpatirmama kāraṇāt

कस्मिंश्चिद्दिवसे मांसं न प्राप्तं तेन कानने । हता दोग्ध्री वसिष्ठस्य तेनासौ कुपितो मुनिः

kasmiṃściddivase māṃsaṃ na prāptaṃ tena kānane | hatā dogdhrī vasiṣṭhasya tenāsau kupito muniḥ

त्रिशङ्कुरिति भूपस्य कृतं नाम महात्मना । कुपितेन वधाद्धेतोश्चाण्डालश्च कृतो नृपः

triśaṅkuriti bhūpasya kṛtaṃ nāma mahātmanā | kupitena vadhāddhetoścāṇḍālaśca kṛto nṛpaḥ

तेनाहं दुःखिता जाता तस्य दुःखेन कौशिक । श्वपचत्वमसौ प्राप्तो मत्कृते नृपनन्दनः

tenāhaṃ duḥkhitā jātā tasya duḥkhena kauśika | śvapacatvamasau prāpto matkṛte nṛpanandanaḥ

येन केनाप्युपायेन भवता नृपतेः किल । तस्माद्रक्षा प्रकर्तव्या तपसा प्रबलेन ह

yena kenāpyupāyena bhavatā nṛpateḥ kila | tasmādrakṣā prakartavyā tapasā prabalena ha

व्यास उवाच - इति भार्यावचः श्रुत्वा कौशिको मुनिसत्तमः । तामाह कामिनीं दीनां सान्त्वपूर्वमरिन्दम

vyāsa uvāca - iti bhāryāvacaḥ śrutvā kauśiko munisattamaḥ | tāmāha kāminīṃ dīnāṃ sāntvapūrvamarindama

विश्वामित्र उवाच - मोचयिष्यामि तं शापान्नृपं कमललोचने । उपकारः कृतो येन कान्ताराद्‌रक्षितासि वै

viśvāmitra uvāca - mocayiṣyāmi taṃ śāpānnṛpaṃ kamalalocane | upakāraḥ kṛto yena kāntārādrakṣitāsi vai

विद्यातपोबलेनाहं करिष्ये दुःखसंक्षयम् । इत्याश्वास्य प्रियां तत्र कौशिकः परमार्थवित्

vidyātapobalenāhaṃ kariṣye duḥkhasaṃkṣayam | ityāśvāsya priyāṃ tatra kauśikaḥ paramārthavit

चिन्तयामास नृपतेः कथं स्याद्दुःखनाशनम् । संविमृश्य मुनिस्तत्र जगाम यत्र पार्थिवः

cintayāmāsa nṛpateḥ kathaṃ syādduḥkhanāśanam | saṃvimṛśya munistatra jagāma yatra pārthivaḥ

त्रिशङ्कुः पक्वणे दीनः संस्थितः श्वपचाकृतिः । आगच्छन्तं मुनिं दृष्ट्वा विस्मितोऽसौ नराधिपः

triśaṅkuḥ pakvaṇe dīnaḥ saṃsthitaḥ śvapacākṛtiḥ | āgacchantaṃ muniṃ dṛṣṭvā vismito'sau narādhipaḥ

दण्डवन्निपपातोर्व्यां पादयोस्तरसा मुनेः । गृहीत्वा तं करे भूपं पतितं कौशिकस्तदा

daṇḍavannipapātorvyāṃ pādayostarasā muneḥ | gṛhītvā taṃ kare bhūpaṃ patitaṃ kauśikastadā

उत्थाप्योवाच वचनं सान्त्वपूर्वं द्विजोत्तमः । मत्कृते त्वं महीपाल शप्तोऽसि मुनिना यतः

utthāpyovāca vacanaṃ sāntvapūrvaṃ dvijottamaḥ | matkṛte tvaṃ mahīpāla śapto'si muninā yataḥ

वाञ्छितं ते करिष्यामि ब्रूहि किं करवाण्यहम् । राजोवाच - मया सम्प्रार्थितः पूर्वं वसिष्ठो मखहेतवे

vāñchitaṃ te kariṣyāmi brūhi kiṃ karavāṇyaham | rājovāca - mayā samprārthitaḥ pūrvaṃ vasiṣṭho makhahetave

मां याजय मुनिश्रेष्ठ करोमि मखमुत्तमम् । यथेष्टं कुरु विप्रेन्द्र यथा स्वर्गं व्रजाम्यहम्

māṃ yājaya muniśreṣṭha karomi makhamuttamam | yatheṣṭaṃ kuru viprendra yathā svargaṃ vrajāmyaham

अनेनैव शरीरेण शक्रलोकं सुखालयम् । कोपं कृत्वा वसिष्ठोऽसौ मामाहेति सुदुर्मते

anenaiva śarīreṇa śakralokaṃ sukhālayam | kopaṃ kṛtvā vasiṣṭho'sau māmāheti sudurmate

मानुषेण हि देहेन स्वर्गवासः कुतस्तव । पुनर्मयोक्तो भगवान्स्वर्गलुब्धेन चानघ

mānuṣeṇa hi dehena svargavāsaḥ kutastava | punarmayokto bhagavānsvargalubdhena cānagha

अन्यं पुरोहितं कृत्वा यक्ष्येऽहं यज्ञमुत्तमम् । तदा तेनैव शप्तोऽहं चाण्डालो भव पामर

anyaṃ purohitaṃ kṛtvā yakṣye'haṃ yajñamuttamam | tadā tenaiva śapto'haṃ cāṇḍālo bhava pāmara

इत्येतत्कथितं सर्वं कारणं शापसम्भवम् । मम दुःखविनाशाय समर्थोऽसि मुनीश्वर

ityetatkathitaṃ sarvaṃ kāraṇaṃ śāpasambhavam | mama duḥkhavināśāya samartho'si munīśvara

इत्युक्त्वा विररमासौ राजा दुःखरुजार्दितः । कौशिकोऽपि निराकर्तुं शापं तस्य व्यचिन्तयत्

ityuktvā viraramāsau rājā duḥkharujārditaḥ | kauśiko'pi nirākartuṃ śāpaṃ tasya vyacintayat

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे त्रिशङ्कुशापोद्धाराय विश्वामित्रसान्त्वनवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe triśaṅkuśāpoddhārāya viśvāmitrasāntvanavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४

वरुणकृपया शैव्यायां पुत्रोप्तत्तिवर्णनम् व्यास उवाच - विचिन्त्य मनसा कृत्यं गाधिसूनुर्महातपाः । प्रकल्प्य यज्ञसम्भारान्मुनीनामन्त्रयत्तदा

varuṇakṛpayā śaivyāyāṃ putroptattivarṇanam vyāsa uvāca - vicintya manasā kṛtyaṃ gādhisūnurmahātapāḥ | prakalpya yajñasambhārānmunīnāmantrayattadā

मुनयस्तं मखं ज्ञात्वा विश्वामित्रनिमन्त्रिताः । नागताः सर्व एवैते वसिष्ठेन निवारिताः

munayastaṃ makhaṃ jñātvā viśvāmitranimantritāḥ | nāgatāḥ sarva evaite vasiṣṭhena nivāritāḥ

गाधिसूनुस्तदाज्ञाय विमनाश्चातिदुःखितः । आजगामाश्रमं तत्र यत्रासौ नृपतिः स्थितः

gādhisūnustadājñāya vimanāścātiduḥkhitaḥ | ājagāmāśramaṃ tatra yatrāsau nṛpatiḥ sthitaḥ

तमाह कौशिकः क्रुद्धो वसिष्ठेन निवारिताः । नागताः ब्राह्मणाः सर्वे यज्ञार्थं नृपसत्तम

tamāha kauśikaḥ kruddho vasiṣṭhena nivāritāḥ | nāgatāḥ brāhmaṇāḥ sarve yajñārthaṃ nṛpasattama

पश्य मे तपसः सिद्धिं यथा त्वां सुरसद्मनि । प्रापयामि महाराज वाञ्छितं ते करोम्यहम्

paśya me tapasaḥ siddhiṃ yathā tvāṃ surasadmani | prāpayāmi mahārāja vāñchitaṃ te karomyaham

इत्युक्त्वा जलमादाय हस्तेन मुनिसत्तमः । ददौ पुण्यं तदा तस्मै गायत्रीजपसम्भवम्

ityuktvā jalamādāya hastena munisattamaḥ | dadau puṇyaṃ tadā tasmai gāyatrījapasambhavam

दत्त्वाथ सुकृतं राज्ञे तमुवाच महीपतिम् । यथेष्टं गच्छ राजर्षे त्रिविष्टपमतन्द्रितः

dattvātha sukṛtaṃ rājñe tamuvāca mahīpatim | yatheṣṭaṃ gaccha rājarṣe triviṣṭapamatandritaḥ

पुण्येन मम राजेन्द्र बहुकालार्जितेन च । याहि शक्रपुरीं प्रीतः स्वस्ति तेऽस्तु सुरालये

puṇyena mama rājendra bahukālārjitena ca | yāhi śakrapurīṃ prītaḥ svasti te'stu surālaye

व्यास उवाच - इत्युक्तवति विप्रेन्द्रे त्रिशङ्कुस्तरसा ततः । उत्पपात यथा पक्षी वेगवांस्तपसो बलात्

vyāsa uvāca - ityuktavati viprendre triśaṅkustarasā tataḥ | utpapāta yathā pakṣī vegavāṃstapaso balāt

उत्पत्य गगने राजा गतः शक्रपुरीं यदा । दृष्टो देवगणैस्तत्र क्रूरश्चाण्डालवेषभाक्

utpatya gagane rājā gataḥ śakrapurīṃ yadā | dṛṣṭo devagaṇaistatra krūraścāṇḍālaveṣabhāk

कथितोऽसौ सुरेन्द्राय कोऽयमायाति सत्वरः । गगने देववद्वा यो दुर्दर्शः श्वपचाकृतिः

kathito'sau surendrāya ko'yamāyāti satvaraḥ | gagane devavadvā yo durdarśaḥ śvapacākṛtiḥ

सहसोत्थाय शक्रस्तमपश्यत्पुरुषाधमम् । ज्ञात्वा त्रिशङ्कुमपि स निर्भर्त्स्य तरसाब्रवीत्

sahasotthāya śakrastamapaśyatpuruṣādhamam | jñātvā triśaṅkumapi sa nirbhartsya tarasābravīt

श्वपच क्व समायासि देवलोके जुगुप्सितः । याहि शीघ्रं ततो भूमौ नात्र स्थातुं त्वयोचितम्

śvapaca kva samāyāsi devaloke jugupsitaḥ | yāhi śīghraṃ tato bhūmau nātra sthātuṃ tvayocitam

इत्युक्तः स्खलितः स्वर्गाच्छक्रेणामित्रकर्शन । निपपात तदा राजा क्षीणपुण्यो यथामरः

ityuktaḥ skhalitaḥ svargācchakreṇāmitrakarśana | nipapāta tadā rājā kṣīṇapuṇyo yathāmaraḥ

पुनश्चुक्रोश भूपालो विश्वामित्रेति चासकृत् । पतामि रक्ष दुःखार्तं स्वर्गाच्चलितमाशुगम्

punaścukrośa bhūpālo viśvāmitreti cāsakṛt | patāmi rakṣa duḥkhārtaṃ svargāccalitamāśugam

तस्य तत्क्रन्दितं राजन् पतितः कौशिको मुनिः । श्रुत्वा तिष्ठेति होवाच पतन्तं वीक्ष्य भूपतिम्

tasya tatkranditaṃ rājan patitaḥ kauśiko muniḥ | śrutvā tiṣṭheti hovāca patantaṃ vīkṣya bhūpatim

वचनात्तस्य तत्रैव स्थितोऽसौ गगने नृपः । मुनेस्तपःप्रभावेण चलितोऽपि सुरालयात्

vacanāttasya tatraiva sthito'sau gagane nṛpaḥ | munestapaḥprabhāveṇa calito'pi surālayāt

विश्वामित्रोऽप्यपः स्पृष्ट्वा चकारेष्टिं सुविस्तराम् । विधातुं नूतनां सृष्टिं स्वर्गलोकं द्वितीयकम्

viśvāmitro'pyapaḥ spṛṣṭvā cakāreṣṭiṃ suvistarām | vidhātuṃ nūtanāṃ sṛṣṭiṃ svargalokaṃ dvitīyakam

तस्योद्यमं तथा ज्ञात्वा त्वरितस्तु शचीपतिः । तत्राजगाम सहसा मुनिं प्रति तु गाधिजम्

tasyodyamaṃ tathā jñātvā tvaritastu śacīpatiḥ | tatrājagāma sahasā muniṃ prati tu gādhijam

किं ब्रह्मन् क्रियते साधो कस्मात्कोपसमाकुलः । अलं सृष्ट्या मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि किं करवाणि ते

kiṃ brahman kriyate sādho kasmātkopasamākulaḥ | alaṃ sṛṣṭyā muniśreṣṭha brūhi kiṃ karavāṇi te

विश्वामित्र उवाच - स्वं निवासं महीपालं च्युतं त्वद्‌भुवनाद्‌ विभो । नयस्व प्रीतियोगेन त्रिशङ्कुं चातिदुःखितम्

viśvāmitra uvāca - svaṃ nivāsaṃ mahīpālaṃ cyutaṃ tvadbhuvanād vibho | nayasva prītiyogena triśaṅkuṃ cātiduḥkhitam

व्यास उवाच - तस्य तं निश्चयं ज्ञात्वा तुराषाडतिशङ्‌कितः । तपोबलं विदित्वोग्रमोमित्योवाच वासवः

vyāsa uvāca - tasya taṃ niścayaṃ jñātvā turāṣāḍatiśaṅkitaḥ | tapobalaṃ viditvogramomityovāca vāsavaḥ

दिव्यदेहं नृपं कृत्वा विमानवरसंस्थितम् । आपृच्छ्य कौशिकं शक्रोऽगमन्निजपुरीं तदा

divyadehaṃ nṛpaṃ kṛtvā vimānavarasaṃsthitam | āpṛcchya kauśikaṃ śakro'gamannijapurīṃ tadā

गते शक्रे तु वै स्वर्गं त्रिशङ्कुसहिते ततः । विश्वामित्रः सुखं प्राप्य स्वाश्रमे सुस्थिरोऽभवत्

gate śakre tu vai svargaṃ triśaṅkusahite tataḥ | viśvāmitraḥ sukhaṃ prāpya svāśrame susthiro'bhavat

हरिश्चन्द्रोऽथ तच्छ्रुत्वा विश्वामित्रोपकारकम् । पितुः स्वर्गमनं कामं मुदितो राज्यमन्वशात्

hariścandro'tha tacchrutvā viśvāmitropakārakam | pituḥ svargamanaṃ kāmaṃ mudito rājyamanvaśāt

अयोध्याधिपतिः क्रीडां चकार सह भार्यया । रूपयौवनचातुर्ययुक्तया प्रीतिसंयुतः

ayodhyādhipatiḥ krīḍāṃ cakāra saha bhāryayā | rūpayauvanacāturyayuktayā prītisaṃyutaḥ

अतीतकाले युवती न सा गर्भवती ह्यभूत् । तदा चिन्तातुरो राजा बभूवातीव दुःखितः

atītakāle yuvatī na sā garbhavatī hyabhūt | tadā cintāturo rājā babhūvātīva duḥkhitaḥ

वसिष्टस्याश्रमं गत्वा प्रणम्य शिरसा मुनिम् । अनपत्यत्वजां चिन्तां गुरवे समवेदयत्

vasiṣṭasyāśramaṃ gatvā praṇamya śirasā munim | anapatyatvajāṃ cintāṃ gurave samavedayat

दैवज्ञोऽसि भवान्कामं मन्त्रविद्याविशारदः । उपायं कुरु धर्मज्ञ सन्ततेर्मम मानद

daivajño'si bhavānkāmaṃ mantravidyāviśāradaḥ | upāyaṃ kuru dharmajña santatermama mānada

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति जानासि द्विजसत्तम । कस्मादुपेक्षसे जानन् दुःखं मम च शक्तिमान्

aputrasya gatirnāsti jānāsi dvijasattama | kasmādupekṣase jānan duḥkhaṃ mama ca śaktimān

कलविंकास्त्विमे धन्या ये शिशुं लालयन्ति हि । मन्दभाग्योऽहमनिशं चिन्तयामि दिवानिशम्

kalaviṃkāstvime dhanyā ye śiśuṃ lālayanti hi | mandabhāgyo'hamaniśaṃ cintayāmi divāniśam

व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य मुनिस्तस्य निर्वेदमिश्रितं वचः । सञ्चिन्त्य मनसा सम्यक् तमुवाच विधेः सुतः

vyāsa uvāca - ityākarṇya munistasya nirvedamiśritaṃ vacaḥ | sañcintya manasā samyak tamuvāca vidheḥ sutaḥ

वसिष्ठ उवाच - सत्यं ब्रूहि महाराज संसारेऽस्मिन्न विद्यते । अनपत्यत्वजं दुःखं यत्तथा दुःखमद्‌भुतम्

vasiṣṭha uvāca - satyaṃ brūhi mahārāja saṃsāre'sminna vidyate | anapatyatvajaṃ duḥkhaṃ yattathā duḥkhamadbhutam

तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र वरुणं यादसां पतिम् । समाराधय यत्‍नेन स ते कार्यं करिष्यति

tasmāttvamapi rājendra varuṇaṃ yādasāṃ patim | samārādhaya yatnena sa te kāryaṃ kariṣyati

वरुणादधिको नास्ति देवः सन्तानदायकः । तमाराधय धर्मिष्ठ कार्यसिद्धिर्भविष्यति

varuṇādadhiko nāsti devaḥ santānadāyakaḥ | tamārādhaya dharmiṣṭha kāryasiddhirbhaviṣyati

दैवं पुरुषकारश्च माननीयाविमौ नृभिः । उद्यमेन विना कार्यसिद्धिः सञ्जायते कथम्

daivaṃ puruṣakāraśca mānanīyāvimau nṛbhiḥ | udyamena vinā kāryasiddhiḥ sañjāyate katham

न्यायतस्तु नरैः कार्य उद्यमस्तत्त्वदर्शिभिः । कृते तस्मिन्भवेत्सिद्धिर्नान्यथा नृपसत्तम

nyāyatastu naraiḥ kārya udyamastattvadarśibhiḥ | kṛte tasminbhavetsiddhirnānyathā nṛpasattama

इति तस्य वचः श्रुत्वा गुरोरमिततेजसः । प्रणम्य निर्ययौ राजा तपसे कृतनिश्चयः

iti tasya vacaḥ śrutvā guroramitatejasaḥ | praṇamya niryayau rājā tapase kṛtaniścayaḥ

गङ्गातीरे शुभे स्थाने कृतपद्मासनो नृपः । ध्यायन्पाशधरं चित्ते चचार दुश्चरं तपः

gaṅgātīre śubhe sthāne kṛtapadmāsano nṛpaḥ | dhyāyanpāśadharaṃ citte cacāra duścaraṃ tapaḥ

एवं तपस्यतस्तस्य प्रचेता दृष्टिगोचरः । कृपयाभून्महाराज प्रसन्नमुखपङ्कजः

evaṃ tapasyatastasya pracetā dṛṣṭigocaraḥ | kṛpayābhūnmahārāja prasannamukhapaṅkajaḥ

हरिश्चन्द्रमुवाचेदं वचनं यादसां पतिः । वरं वरय धर्मज्ञ तुष्टोऽस्मि तपसा तव

hariścandramuvācedaṃ vacanaṃ yādasāṃ patiḥ | varaṃ varaya dharmajña tuṣṭo'smi tapasā tava

राजोवाच - अनपत्योऽस्मि देवेश पुत्रं देहि सुखप्रदम् । ऋणत्रयापहारार्थमुद्यमोऽयं मया कृतः

rājovāca - anapatyo'smi deveśa putraṃ dehi sukhapradam | ṛṇatrayāpahārārthamudyamo'yaṃ mayā kṛtaḥ

नृपस्य वचनं श्रुत्वा प्रगल्भं दुःखितस्य च । स्मितपूर्वं ततः पाशी तमाह पुराः स्थितम्

nṛpasya vacanaṃ śrutvā pragalbhaṃ duḥkhitasya ca | smitapūrvaṃ tataḥ pāśī tamāha purāḥ sthitam

वरुण उवाच - पुत्रो यदि भवेद्‌राजन् गुणी मनसि वाञ्छितः । सिद्धे कार्ये ततः पश्चात्किं करिष्यसि मे प्रियम्

varuṇa uvāca - putro yadi bhavedrājan guṇī manasi vāñchitaḥ | siddhe kārye tataḥ paścātkiṃ kariṣyasi me priyam

यदि त्वं तेन पुत्रेण मां यजेथा विशङ्‌कितः । पशुबन्धेन तेनैव ददामि नृपते वरम्

yadi tvaṃ tena putreṇa māṃ yajethā viśaṅkitaḥ | paśubandhena tenaiva dadāmi nṛpate varam

राजोवाच - देव मे मास्तु वन्ध्यत्वं यजिष्येऽहं जलाधिप । पशुं कृत्वा सुतं पुत्रं सत्यमेतद्‌ब्रवीमि ते

rājovāca - deva me māstu vandhyatvaṃ yajiṣye'haṃ jalādhipa | paśuṃ kṛtvā sutaṃ putraṃ satyametadbravīmi te

वन्ध्यत्वे परमं दुःखमसह्यं भुवि मानद । शोकाग्निशमनं नॄणां तस्माद्देहि सुतं शुभम्

vandhyatve paramaṃ duḥkhamasahyaṃ bhuvi mānada | śokāgniśamanaṃ nṝṇāṃ tasmāddehi sutaṃ śubham

वरुण उवाच - भविष्यति सुतः कामं राजन् गच्छ गृहाय वै । सत्यं तद्वचनं कार्यं यद्‌ब्रवीषि ममाग्रतः

varuṇa uvāca - bhaviṣyati sutaḥ kāmaṃ rājan gaccha gṛhāya vai | satyaṃ tadvacanaṃ kāryaṃ yadbravīṣi mamāgrataḥ

व्यास उवाच - इत्युक्तो वरुणेनासौ हरिश्चन्द्रो गृहं ययौ । भार्यायै कथयामास वृत्तान्तं वरदानजम्

vyāsa uvāca - ityukto varuṇenāsau hariścandro gṛhaṃ yayau | bhāryāyai kathayāmāsa vṛttāntaṃ varadānajam

तस्य भार्याशतं पूर्णं बभूवातिमनोहरम् । पट्टराज्ञी शुभा शैव्या धर्मपत्‍नी पतिव्रता

tasya bhāryāśataṃ pūrṇaṃ babhūvātimanoharam | paṭṭarājñī śubhā śaivyā dharmapatnī pativratā

काले गतेऽथ सा गर्भं दधार वरवर्णिनी । बभूव मुदितो राजा श्रुत्वा दोहदचेष्टितम्

kāle gate'tha sā garbhaṃ dadhāra varavarṇinī | babhūva mudito rājā śrutvā dohadaceṣṭitam

कारयामास विधिवत्संस्कारान्नृपतिस्तदा । मासेऽथ दशमे पूर्णे सुषुवे सा शुभे दिने

kārayāmāsa vidhivatsaṃskārānnṛpatistadā | māse'tha daśame pūrṇe suṣuve sā śubhe dine

ताराग्रहबलोपेते पुत्रं देवसुतोपमम् । पुत्रे जाते नृपः स्नात्वा ब्राह्मणैः परिवेष्टितः

tārāgrahabalopete putraṃ devasutopamam | putre jāte nṛpaḥ snātvā brāhmaṇaiḥ pariveṣṭitaḥ

चकार जातकर्मादौ ददौ दानानि भूरिशः । राज्ञश्चातिप्रमोदोऽभूत्पुत्रजन्मसमुद्‌भवः

cakāra jātakarmādau dadau dānāni bhūriśaḥ | rājñaścātipramodo'bhūtputrajanmasamudbhavaḥ

बभूव परमोदारो धनधान्यसमन्वितः । विशेषदानसंयुक्तो गीतवादित्रसंकुलः

babhūva paramodāro dhanadhānyasamanvitaḥ | viśeṣadānasaṃyukto gītavāditrasaṃkulaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे वरुणकृपया शैव्यायां पुत्रोप्तत्तिवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe varuṇakṛpayā śaivyāyāṃ putroptattivarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५

हरिश्चन्द्रस्य जलोदरव्याधिप्राप्तिवर्णनम् व्यास उवाच - प्रवृत्ते सदने तस्य राज्ञः पुत्रमहोत्सवे । आजगाम तदा पाशी विप्रवेषधरः शुभः

hariścandrasya jalodaravyādhiprāptivarṇanam vyāsa uvāca - pravṛtte sadane tasya rājñaḥ putramahotsave | ājagāma tadā pāśī vipraveṣadharaḥ śubhaḥ

स्वस्तीत्युक्त्वा नृपं प्राह वरुणोऽहं निशामय । पुत्रो जातस्तवाधीश यजानेन नृपाशु माम्

svastītyuktvā nṛpaṃ prāha varuṇo'haṃ niśāmaya | putro jātastavādhīśa yajānena nṛpāśu mām

सत्यं कुरु वचो राजन् यत्प्रोक्तं भवतः पुरा । वन्ध्यत्वं तु गतं तेऽद्य वरदानेन मे किल

satyaṃ kuru vaco rājan yatproktaṃ bhavataḥ purā | vandhyatvaṃ tu gataṃ te'dya varadānena me kila

इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा चिन्तां चकार ह । कथं हन्मि सुतं जातं जलजेन समाननम्

iti tasya vacaḥ śrutvā rājā cintāṃ cakāra ha | kathaṃ hanmi sutaṃ jātaṃ jalajena samānanam

लोकपालः समायातो विप्रवेषेण वीर्यवान् । न देवहेलनं कार्यं सर्वथा शुभमिच्छता

lokapālaḥ samāyāto vipraveṣeṇa vīryavān | na devahelanaṃ kāryaṃ sarvathā śubhamicchatā

पुत्रस्नेहः सुदुश्छेद्यः सर्वथा प्राणिभिः सदा । किं करोमि कथं मे स्यात्सुखं सन्ततिसम्भवम्

putrasnehaḥ suduśchedyaḥ sarvathā prāṇibhiḥ sadā | kiṃ karomi kathaṃ me syātsukhaṃ santatisambhavam

धैर्यमालम्ब्य भूपालस्तं नत्वा प्रतिपूज्य च । उवाच वचनं श्लक्ष्णं युक्तं विनयपूर्वकम्

dhairyamālambya bhūpālastaṃ natvā pratipūjya ca | uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ yuktaṃ vinayapūrvakam

राजोवाच - देवदेव तवानुज्ञां करोमि करुणानिधे । वेदोक्तेन विधानेन मखं च बहुदक्षिणम्

rājovāca - devadeva tavānujñāṃ karomi karuṇānidhe | vedoktena vidhānena makhaṃ ca bahudakṣiṇam

पुत्रे जाते दशाहेन कर्मयोग्यो भवेत्पिता । मासेन शुध्येज्जननी दम्पती तत्र कारणम्

putre jāte daśāhena karmayogyo bhavetpitā | māsena śudhyejjananī dampatī tatra kāraṇam

सर्वज्ञोऽसि प्रचेतस्त्वं धर्मं जानासि शाश्वतम् । कृपां कुरु त्वं वारीश क्षमस्व परमेश्वर

sarvajño'si pracetastvaṃ dharmaṃ jānāsi śāśvatam | kṛpāṃ kuru tvaṃ vārīśa kṣamasva parameśvara

व्यास उवाच - इत्युक्तस्तु प्रचेतास्तं प्रत्युवाच जनाधिपम् । स्वस्ति तेऽस्तु गमिष्यामि कुरु कार्याणि पार्थिव

vyāsa uvāca - ityuktastu pracetāstaṃ pratyuvāca janādhipam | svasti te'stu gamiṣyāmi kuru kāryāṇi pārthiva

आगमिष्यामि मासान्ते यष्टव्यं सर्वथा त्वया । कृत्वौत्थानिकमाचारं पुत्रस्य नृपसत्तम

āgamiṣyāmi māsānte yaṣṭavyaṃ sarvathā tvayā | kṛtvautthānikamācāraṃ putrasya nṛpasattama

इत्युक्त्वा श्लक्ष्णया वाचा राजानं यादसां पतिः । हरिश्चन्द्रो मुदं प्राप गते पाशिनि पार्थिवः

ityuktvā ślakṣṇayā vācā rājānaṃ yādasāṃ patiḥ | hariścandro mudaṃ prāpa gate pāśini pārthivaḥ

कोटिशः प्रददौ गास्ता घटोध्नीर्हेमपूरिताः । विप्रेभ्यो वेदविद्‌भ्यश्च तथैव तिलपर्वतान्

koṭiśaḥ pradadau gāstā ghaṭodhnīrhemapūritāḥ | viprebhyo vedavidbhyaśca tathaiva tilaparvatān

राजा पुत्रमुखं दृष्ट्वा सुखमाप महत्तरम् । नामास्य रोहितश्चेति चकार विधिपूर्वकम्

rājā putramukhaṃ dṛṣṭvā sukhamāpa mahattaram | nāmāsya rohitaśceti cakāra vidhipūrvakam

पूर्णे मासे ततः पाशी विप्रवेषेण भूपतेः । आजगाम गृहे सद्यो यजस्वेति ब्रुवन्मुहुः

pūrṇe māse tataḥ pāśī vipraveṣeṇa bhūpateḥ | ājagāma gṛhe sadyo yajasveti bruvanmuhuḥ

वीक्ष्य तं नृपतिर्देवं निमग्नः शोकसागरे । प्रणिपत्य कृतातिथ्यं तमुवाच कृताञ्जलिः

vīkṣya taṃ nṛpatirdevaṃ nimagnaḥ śokasāgare | praṇipatya kṛtātithyaṃ tamuvāca kṛtāñjaliḥ

दिष्ट्या देव त्वमायातो गृहं मे पावितं प्रभो । मखं करोमि वारीश विधिवद्वाञ्छितं तव

diṣṭyā deva tvamāyāto gṛhaṃ me pāvitaṃ prabho | makhaṃ karomi vārīśa vidhivadvāñchitaṃ tava

अदन्तो न पशुः श्लाघ्य इत्याहुर्वेदवादिनः । तस्माद्दन्तोद्‌भवे तेऽहं करिष्यामि महामखम्

adanto na paśuḥ ślāghya ityāhurvedavādinaḥ | tasmāddantodbhave te'haṃ kariṣyāmi mahāmakham

व्यास उवाच - इत्युक्तस्तेन वरुणस्तथेत्युक्त्वा ययावथ । हरिश्चन्द्रो मुदं प्राप्य विजहार गृहाश्रमे

vyāsa uvāca - ityuktastena varuṇastathetyuktvā yayāvatha | hariścandro mudaṃ prāpya vijahāra gṛhāśrame

पुनर्दन्तोद्‌भवं ज्ञात्वा प्रचेता द्विजरूपवान् । आजगाम गृहे तस्य कुरु कार्यमिति ब्रुवन्

punardantodbhavaṃ jñātvā pracetā dvijarūpavān | ājagāma gṛhe tasya kuru kāryamiti bruvan

भूपालोऽपि जलाधीशं वीक्ष्य प्राप्तं द्विजाकृतिम् । प्रणम्यासनसम्मानैः पूजयामास सादरम्

bhūpālo'pi jalādhīśaṃ vīkṣya prāptaṃ dvijākṛtim | praṇamyāsanasammānaiḥ pūjayāmāsa sādaram

स्तुत्वा प्रोवाच वचनं विनयानतकन्धरः । करोमि विधिवत्कामं मखं प्रबलदक्षिणम्

stutvā provāca vacanaṃ vinayānatakandharaḥ | karomi vidhivatkāmaṃ makhaṃ prabaladakṣiṇam

बालोऽप्यकृतचौलोऽयं गर्भकेशो न सम्मतः । यज्ञार्थे पशुकरणे मया वृद्धमुखाच्छ्रुतम्

bālo'pyakṛtacaulo'yaṃ garbhakeśo na sammataḥ | yajñārthe paśukaraṇe mayā vṛddhamukhācchrutam

तावत्क्षमस्व वारीश विधिं जानासि शाश्वतम् । कर्तव्यः सर्वथा यज्ञो मुण्डनान्ते शिशोः किल

tāvatkṣamasva vārīśa vidhiṃ jānāsi śāśvatam | kartavyaḥ sarvathā yajño muṇḍanānte śiśoḥ kila

तस्येति वचनं श्रुत्वा प्रचेताः प्राह तं पुनः । प्रतारयसि मां राजन् पुनः पुनरिदं ब्रुवन्

tasyeti vacanaṃ śrutvā pracetāḥ prāha taṃ punaḥ | pratārayasi māṃ rājan punaḥ punaridaṃ bruvan

अपि ते सर्वसामग्री वर्तते नृपतेऽधुना । पुत्रस्नेहनिबद्धस्त्वं वञ्चयस्येव साम्प्रतम्

api te sarvasāmagrī vartate nṛpate'dhunā | putrasnehanibaddhastvaṃ vañcayasyeva sāmpratam

क्षौरकर्मविधिं कृत्वा न कर्तासि मखं यदि । तदाहं दारुणं शापं दास्ये कोपसमन्वितः

kṣaurakarmavidhiṃ kṛtvā na kartāsi makhaṃ yadi | tadāhaṃ dāruṇaṃ śāpaṃ dāsye kopasamanvitaḥ

अद्य गच्छामि राजेन्द्र वचनात्तव मानद । न मृषा वचनं कार्यं त्वयेक्ष्वाकुकुलोद्‌भव

adya gacchāmi rājendra vacanāttava mānada | na mṛṣā vacanaṃ kāryaṃ tvayekṣvākukulodbhava

इत्याभाष्य ययावाशु प्रचेता नृपतेर्गृहात् । राजा परमसन्तुष्टो ननन्द भवने तदा

ityābhāṣya yayāvāśu pracetā nṛpatergṛhāt | rājā paramasantuṣṭo nananda bhavane tadā

चूडाकरणकाले तु प्रवृत्ते परमोत्सवे । सम्प्राप्तस्तरसा पाशी भवनं नृपतेः पुनः

cūḍākaraṇakāle tu pravṛtte paramotsave | samprāptastarasā pāśī bhavanaṃ nṛpateḥ punaḥ

यदाङ्के सुतमादाय राज्ञी नृपतिसन्निधौ । उपविष्टा क्रियाकाले तदैव वरुणोऽभ्यगात्

yadāṅke sutamādāya rājñī nṛpatisannidhau | upaviṣṭā kriyākāle tadaiva varuṇo'bhyagāt

कुरु कर्मेति विस्पष्टं वचनं कथयन्नृपम् । विप्ररूपधरः श्रीमान् प्रत्यक्ष इव पावकः

kuru karmeti vispaṣṭaṃ vacanaṃ kathayannṛpam | viprarūpadharaḥ śrīmān pratyakṣa iva pāvakaḥ

नृपतिस्त्वं समालोक्य बभूवातीव विह्वलः । नमश्चकार तं भीत्या कृताञ्जलिपुटः पुरः

nṛpatistvaṃ samālokya babhūvātīva vihvalaḥ | namaścakāra taṃ bhītyā kṛtāñjalipuṭaḥ puraḥ

विधिवत्पूजयित्वा तं राजोवाच विनीतवान् । स्वामिन् कार्यं करोम्यद्य मखस्य विधिपूर्वकम्

vidhivatpūjayitvā taṃ rājovāca vinītavān | svāmin kāryaṃ karomyadya makhasya vidhipūrvakam

वक्तव्यमस्ति तत्रापि शृणुष्वैकमना विभो । युक्तं चेन्मन्यसे स्वामिंस्तद्‌ ब्रवीमि तवाग्रतः

vaktavyamasti tatrāpi śṛṇuṣvaikamanā vibho | yuktaṃ cenmanyase svāmiṃstad bravīmi tavāgrataḥ

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्त्रयो वर्णा द्विजातयः । संस्कृताश्चान्यथा शूद्रा एवं वेदविदो विदुः

brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyastrayo varṇā dvijātayaḥ | saṃskṛtāścānyathā śūdrā evaṃ vedavido viduḥ

तस्मादयं सुतो मेऽद्य शुद्रवद्वर्तते शिशुः । उपनीतः क्रियार्हः स्यादिति वेदेषु निर्णयः

tasmādayaṃ suto me'dya śudravadvartate śiśuḥ | upanītaḥ kriyārhaḥ syāditi vedeṣu nirṇayaḥ

राज्ञामेकादशे वर्षे सदोपनयनं स्मृतम् । अष्टमे ब्राह्मणानां च वैश्यानां द्वादशे किल

rājñāmekādaśe varṣe sadopanayanaṃ smṛtam | aṣṭame brāhmaṇānāṃ ca vaiśyānāṃ dvādaśe kila

दयसे यदि देवेश दीनं मां सेवकं तव । तदोपनीय कर्तास्मि पशुना यज्ञमुत्तमम्

dayase yadi deveśa dīnaṃ māṃ sevakaṃ tava | tadopanīya kartāsmi paśunā yajñamuttamam

लोकपालोऽसि धर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । मन्यसे मद्वचः सत्यं तद्‌ गच्छ भवनं विभो

lokapālo'si dharmajña sarvaśāstraviśārada | manyase madvacaḥ satyaṃ tad gaccha bhavanaṃ vibho

व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा दयावान् यादसां पतिः । ओमित्युक्त्वा ययावाशु प्रसन्नवदनो नृपः

vyāsa uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā dayāvān yādasāṃ patiḥ | omityuktvā yayāvāśu prasannavadano nṛpaḥ

गतेऽथ वरुणो राजा बभूवातिमुदान्वितः । सुखं प्राप्य सुतस्यैवं राजा मुदमवाप ह

gate'tha varuṇo rājā babhūvātimudānvitaḥ | sukhaṃ prāpya sutasyaivaṃ rājā mudamavāpa ha

चकार राजकार्याणि हरिश्चन्द्रस्तदा नृपः । कालेन व्रजता पुत्रो बभूव दशवार्षिकः

cakāra rājakāryāṇi hariścandrastadā nṛpaḥ | kālena vrajatā putro babhūva daśavārṣikaḥ

तस्योपवीतसामग्रीं विभूतिसदृशीं नृपः । चकार ब्राह्मणैः शिष्टैरन्वितः सचिवैस्तथा

tasyopavītasāmagrīṃ vibhūtisadṛśīṃ nṛpaḥ | cakāra brāhmaṇaiḥ śiṣṭairanvitaḥ sacivaistathā

एकादशे सुतास्याब्दे व्रतबन्धविधौ नृपः । विदधे विधिवत्कार्यं चित्ते चिन्तातुरः पुनः

ekādaśe sutāsyābde vratabandhavidhau nṛpaḥ | vidadhe vidhivatkāryaṃ citte cintāturaḥ punaḥ

वर्तमाने तथा कार्ये उपनीते कुमारके । आजगामाथ वरुणो विप्रवेषधरस्तदा

vartamāne tathā kārye upanīte kumārake | ājagāmātha varuṇo vipraveṣadharastadā

तं वीक्ष्य नृपतिस्तूर्णं प्रणम्य पुरतः स्थितः । कृताञ्जलिपुटः प्रीतः प्रत्युवाच सुरोत्तमम्

taṃ vīkṣya nṛpatistūrṇaṃ praṇamya purataḥ sthitaḥ | kṛtāñjalipuṭaḥ prītaḥ pratyuvāca surottamam

देव दत्तोपवीतोऽयं पशुयोग्योऽस्ति मे सुतः । प्रसादात्तव मे शोको गतो वन्ध्यापवादजः

deva dattopavīto'yaṃ paśuyogyo'sti me sutaḥ | prasādāttava me śoko gato vandhyāpavādajaḥ

कर्तुमिच्छाम्यहं यज्ञं प्रभूतवरदक्षिणम् । समये शृणु धर्मज्ञ सत्यमद्य ब्रवीम्यहम्

kartumicchāmyahaṃ yajñaṃ prabhūtavaradakṣiṇam | samaye śṛṇu dharmajña satyamadya bravīmyaham

समावर्तनकर्मान्ते करिष्यामि तवेप्सितम् । ममोपरि दयां कृत्वा तावत्त्वं क्षन्तुमर्हसि

samāvartanakarmānte kariṣyāmi tavepsitam | mamopari dayāṃ kṛtvā tāvattvaṃ kṣantumarhasi

वरुण उवाच - प्रतारयसि मां राजन् पुत्रप्रेमाकुलो भृशम् । मुहुर्मुहुर्मतिं कृत्वा युक्तियुक्तां महामते

varuṇa uvāca - pratārayasi māṃ rājan putrapremākulo bhṛśam | muhurmuhurmatiṃ kṛtvā yuktiyuktāṃ mahāmate

गच्छाम्यद्य महाराज वचसा तव नोदितः । आगमिष्यामि समये समावर्तनकर्मणि

gacchāmyadya mahārāja vacasā tava noditaḥ | āgamiṣyāmi samaye samāvartanakarmaṇi

इत्युक्त्वा प्रययौ पाशी तपापृच्छ्य विशांपते । राजा प्रमुदितः कार्यं चकार च यथोत्तरम्

ityuktvā prayayau pāśī tapāpṛcchya viśāṃpate | rājā pramuditaḥ kāryaṃ cakāra ca yathottaram

आगतं वरुणं दृष्ट्वा कुमारोऽतिविचक्षणः । यज्ञस्य समयं ज्ञात्वा तदा चिन्तातुरोऽभवत्

āgataṃ varuṇaṃ dṛṣṭvā kumāro'tivicakṣaṇaḥ | yajñasya samayaṃ jñātvā tadā cintāturo'bhavat

शोकस्य कारणं राज्ञः पर्यपृच्छदितस्ततः । ज्ञात्वात्मवधमायुष्मन् गमनाय मतिं दधौ

śokasya kāraṇaṃ rājñaḥ paryapṛcchaditastataḥ | jñātvātmavadhamāyuṣman gamanāya matiṃ dadhau

निश्चयं परमं कृत्वा सम्मन्त्र्य सचिवात्मजैः । प्रययौ नगरात्तस्मान्निर्गत्य वनमप्यसौ

niścayaṃ paramaṃ kṛtvā sammantrya sacivātmajaiḥ | prayayau nagarāttasmānnirgatya vanamapyasau

गते पुत्रे नृपः कामं दुःखितोऽभूद्‌ भृशं तदा । प्रेरयामास दूतान्स्वांस्तस्यान्वेषणकाम्यया

gate putre nṛpaḥ kāmaṃ duḥkhito'bhūd bhṛśaṃ tadā | prerayāmāsa dūtānsvāṃstasyānveṣaṇakāmyayā

एवं गतेऽथ कालेऽसौ वरुणस्तद्‌गृहं गतः । राजानं शोकसन्तप्तं कुरु यज्ञमिति ब्रुवन्

evaṃ gate'tha kāle'sau varuṇastadgṛhaṃ gataḥ | rājānaṃ śokasantaptaṃ kuru yajñamiti bruvan

राजा प्रणम्य तं प्राह देवदेव करोमि किम् । न जाने क्वापि पुत्रो मे गतस्त्वद्य भयाकुलः

rājā praṇamya taṃ prāha devadeva karomi kim | na jāne kvāpi putro me gatastvadya bhayākulaḥ

सर्वत्र गिरिदुर्गेषु मुनीनामाश्रमेषु च । अन्वेषितो मे दूतैस्तु न प्राप्तो यादसांपते

sarvatra giridurgeṣu munīnāmāśrameṣu ca | anveṣito me dūtaistu na prāpto yādasāṃpate

आज्ञापय महाराज किं करोमि गते सुते । न मे दोषोऽत्र सर्वज्ञ भाग्यदोषस्तु सर्वथा

ājñāpaya mahārāja kiṃ karomi gate sute | na me doṣo'tra sarvajña bhāgyadoṣastu sarvathā

व्यास उवाच - इति भूपवचः श्रुत्वा प्रचेताः कुपितो भृशम् । शशाप च नृपं क्रोधाद्वञ्चितस्तु पुनः पुनः

vyāsa uvāca - iti bhūpavacaḥ śrutvā pracetāḥ kupito bhṛśam | śaśāpa ca nṛpaṃ krodhādvañcitastu punaḥ punaḥ

नृपतेऽहं त्वया यस्माद्वचसा च प्रवञ्चितः । तस्माज्जलोदरो व्याधिस्त्वां तुदत्वतिदारुणः

nṛpate'haṃ tvayā yasmādvacasā ca pravañcitaḥ | tasmājjalodaro vyādhistvāṃ tudatvatidāruṇaḥ

व्यास उवाच - इति शप्तो महीपालः कुपितेन प्रचेतसा । पीडितोऽभूत्तदा राजा व्याधिना दुःखदेन तु

vyāsa uvāca - iti śapto mahīpālaḥ kupitena pracetasā | pīḍito'bhūttadā rājā vyādhinā duḥkhadena tu

एवं शप्त्वा नृपं पाशी जगाम निजमास्पदम् । राजा प्राप्य महाव्याधिं बभूवातीव दुःखितः

evaṃ śaptvā nṛpaṃ pāśī jagāma nijamāspadam | rājā prāpya mahāvyādhiṃ babhūvātīva duḥkhitaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रस्य जलोदरव्याधिप्राप्तिवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandrasya jalodaravyādhiprāptivarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६

यज्ञपशुभूतस्य ब्राह्मणपुत्रस्य वधकरणाय विश्वामित्रनिषेधवर्णनम् व्यास उवाच - गतेऽथ वरुणे राजा रोगेणातीव पीडितः । दुःखाद्दुःखं परं प्राप्य व्यथितोऽभूद्‌ भृशं तदा

yajñapaśubhūtasya brāhmaṇaputrasya vadhakaraṇāya viśvāmitraniṣedhavarṇanam vyāsa uvāca - gate'tha varuṇe rājā rogeṇātīva pīḍitaḥ | duḥkhādduḥkhaṃ paraṃ prāpya vyathito'bhūd bhṛśaṃ tadā

कुमारोऽसौ वने श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् । गमनाय मतिं राजंश्चकार स्नेहयन्त्रितः

kumāro'sau vane śrutvā pitaraṃ rogapīḍitam | gamanāya matiṃ rājaṃścakāra snehayantritaḥ

संवत्सरे व्यतीते तु पितरं द्रष्टुमादरात् । गन्तुकामं तु तं ज्ञात्वा शक्रस्तत्राजगाम ह

saṃvatsare vyatīte tu pitaraṃ draṣṭumādarāt | gantukāmaṃ tu taṃ jñātvā śakrastatrājagāma ha

वासवस्तु तदा रूपं कृत्वा विप्रस्य सत्वरः । वारयामास युक्त्या वै कुमारं गन्तुमुद्यतम्

vāsavastu tadā rūpaṃ kṛtvā viprasya satvaraḥ | vārayāmāsa yuktyā vai kumāraṃ gantumudyatam

इन्द्र उवाच - राजपुत्र न जानासि राजनीतिं सुदुर्लभाम् । अतः करोषि मूढस्त्वं गमनाय मतिं वृथा

indra uvāca - rājaputra na jānāsi rājanītiṃ sudurlabhām | ataḥ karoṣi mūḍhastvaṃ gamanāya matiṃ vṛthā

पिता तव महाभाग ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । कारयिष्यति होमं ते ज्वलितेऽथ विभावसौ

pitā tava mahābhāga brāhmaṇairvedapāragaiḥ | kārayiṣyati homaṃ te jvalite'tha vibhāvasau

आत्मा हि वल्लभस्तात सर्वेषां प्राणिनां खलु । तदर्थे वल्लभाः सन्ति पुत्रदारधनादयः

ātmā hi vallabhastāta sarveṣāṃ prāṇināṃ khalu | tadarthe vallabhāḥ santi putradāradhanādayaḥ

आत्मनो देहरक्षार्थं हत्वा त्वां वल्लभं सुतम् । हवनं कारयित्वासौ रोगमुक्तो भविष्यति

ātmano deharakṣārthaṃ hatvā tvāṃ vallabhaṃ sutam | havanaṃ kārayitvāsau rogamukto bhaviṣyati

तस्मात्त्वया न गन्तव्यं राजपुत्र पितुर्गृहे । मृते पितरि गन्तव्यं राज्यार्थे सर्वथा पुनः

tasmāttvayā na gantavyaṃ rājaputra piturgṛhe | mṛte pitari gantavyaṃ rājyārthe sarvathā punaḥ

एवं निषेधितस्तत्र वासवेन नृपात्मजः । वनमध्ये स्थितः कामं पुनः संवत्सरं नृप

evaṃ niṣedhitastatra vāsavena nṛpātmajaḥ | vanamadhye sthitaḥ kāmaṃ punaḥ saṃvatsaraṃ nṛpa

अत्यन्तं दुःखितं श्रुत्वा हरिश्चन्द्रं तदाऽऽत्मजः । गमनाय मतिं चक्रे मरणे कृतनिश्चयः

atyantaṃ duḥkhitaṃ śrutvā hariścandraṃ tadā''tmajaḥ | gamanāya matiṃ cakre maraṇe kṛtaniścayaḥ

तुषाराड् द्विजरूपेण तत्रागत्य च रोहितम् । निवारयामास सुतं युक्तिवाक्यैः पुनः पुनः

tuṣārāḍ dvijarūpeṇa tatrāgatya ca rohitam | nivārayāmāsa sutaṃ yuktivākyaiḥ punaḥ punaḥ

हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तो वसिष्ठं स्वपुरोहितम् । पप्रच्छ रोगनाशाय तत्रोपायं सुनिश्चितम्

hariścandro'tiduḥkhārto vasiṣṭhaṃ svapurohitam | papraccha roganāśāya tatropāyaṃ suniścitam

तमाह ब्रह्मणः पुत्रो यज्ञं कुरु नृपोत्तम । क्रयक्रीतेन पुत्रेण शापमोक्षो भविष्यति

tamāha brahmaṇaḥ putro yajñaṃ kuru nṛpottama | krayakrītena putreṇa śāpamokṣo bhaviṣyati

पुत्रा दशविधां प्रोक्ता ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । द्रव्येणानीय तस्मात्त्वं पुत्रं कुरु नृपोत्तम

putrā daśavidhāṃ proktā brāhmaṇairvedapāragaiḥ | dravyeṇānīya tasmāttvaṃ putraṃ kuru nṛpottama

वरुणोऽपि प्रसन्नः सन्सुखकारी भविष्यति । लोभात्कोऽपि द्विजः पुत्रं प्रदास्यति स्वराष्ट्रजः

varuṇo'pi prasannaḥ sansukhakārī bhaviṣyati | lobhātko'pi dvijaḥ putraṃ pradāsyati svarāṣṭrajaḥ

एवं प्रमोदितो राजा वसिष्ठेन महामना । प्रधानं प्रेरयामास तदन्वेषणकाम्यया

evaṃ pramodito rājā vasiṣṭhena mahāmanā | pradhānaṃ prerayāmāsa tadanveṣaṇakāmyayā

अजीगर्तो द्विजः कश्चिद्विषये तस्य भूपतेः । तस्यासंश्च त्रयः पुत्रा निर्धनस्य विशेषतः

ajīgarto dvijaḥ kaścidviṣaye tasya bhūpateḥ | tasyāsaṃśca trayaḥ putrā nirdhanasya viśeṣataḥ

प्रधानेनाप्यसौ पृष्टः पुत्रार्थं दुर्बलो द्विजः । गवां शतं ददामीति देहि पुत्रं मखाय वै

pradhānenāpyasau pṛṣṭaḥ putrārthaṃ durbalo dvijaḥ | gavāṃ śataṃ dadāmīti dehi putraṃ makhāya vai

शुनःपुच्छः शुनःशेपः शुनोलांगूल इत्यमी । तेषामेकतमं देहि ददामि तु गवां शतम्

śunaḥpucchaḥ śunaḥśepaḥ śunolāṃgūla ityamī | teṣāmekatamaṃ dehi dadāmi tu gavāṃ śatam

अजीगर्तस्तु तच्छ्रुत्वा क्षुधया पीडितो भृशम् । पुत्रं च कतमं तेभ्यो विक्रेतुं वै मनो दधे

ajīgartastu tacchrutvā kṣudhayā pīḍito bhṛśam | putraṃ ca katamaṃ tebhyo vikretuṃ vai mano dadhe

कार्याधिकारिणं ज्येष्ठं मत्वा नासावदादमुम् । कनिष्ठं नाप्यदान्माता ममैष इति वादिनी

kāryādhikāriṇaṃ jyeṣṭhaṃ matvā nāsāvadādamum | kaniṣṭhaṃ nāpyadānmātā mamaiṣa iti vādinī

मध्यमं च शुनःशेपं ददौ गवां शतेन च । आनिनाय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः

madhyamaṃ ca śunaḥśepaṃ dadau gavāṃ śatena ca | ānināya paśuṃ cakre naramedhe narādhipaḥ

रुदन्तं दुःखितं दीनं वेपमानं भृशातुरम् । यूपे बद्धं निरीक्ष्यामुं चुक्रुशुर्मुनयस्तदा

rudantaṃ duḥkhitaṃ dīnaṃ vepamānaṃ bhṛśāturam | yūpe baddhaṃ nirīkṣyāmuṃ cukruśurmunayastadā

शामित्राय पशुं चक्रे नरमेधे नराधिपः । शमिता नाददे शस्त्रं तमालम्भयितुं शिशुम्

śāmitrāya paśuṃ cakre naramedhe narādhipaḥ | śamitā nādade śastraṃ tamālambhayituṃ śiśum

नाहं द्विजसुतं दीनं रुदन्तं करुणं भृशम् । हनिष्यामि स्वलोभार्थमित्युवाचाप्यसौ तदा

nāhaṃ dvijasutaṃ dīnaṃ rudantaṃ karuṇaṃ bhṛśam | haniṣyāmi svalobhārthamityuvācāpyasau tadā

इत्युक्त्वा विररामासौ कर्मणो दुष्करादथ । राजा आभासदः प्राह किं कर्तव्यमिति द्विजाः

ityuktvā virarāmāsau karmaṇo duṣkarādatha | rājā ābhāsadaḥ prāha kiṃ kartavyamiti dvijāḥ

जातः किलकिलाशब्दो जनानां क्रोशतां तदा । क्रन्दमाने शुनःशेपे सभायां भृशमद्‌भुतम्

jātaḥ kilakilāśabdo janānāṃ krośatāṃ tadā | krandamāne śunaḥśepe sabhāyāṃ bhṛśamadbhutam

अजीगर्तस्तदोत्थाय तमुवाच नृपोत्तमम् । राजन् कार्यं करिष्यामि तवाहं सुस्थिरो भव

ajīgartastadotthāya tamuvāca nṛpottamam | rājan kāryaṃ kariṣyāmi tavāhaṃ susthiro bhava

वेतनं द्विगुणं देहि हनिष्यामि पशुं किल । कर्तव्यं मखकार्यं वै मया तेऽद्य धनार्थिना

vetanaṃ dviguṇaṃ dehi haniṣyāmi paśuṃ kila | kartavyaṃ makhakāryaṃ vai mayā te'dya dhanārthinā

दुःखितस्य धनार्थस्य सदासूया प्रसूयते । व्यास उवाच - तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य हरिश्चन्द्रो मुदान्वितः

duḥkhitasya dhanārthasya sadāsūyā prasūyate | vyāsa uvāca - tacchrutvā vacanaṃ tasya hariścandro mudānvitaḥ

तमुवाच ददाम्यद्य गवां शतमनुत्तमम् । तदाकर्ण्य पिता तस्य पुत्रं हन्तुं समुद्यतः

tamuvāca dadāmyadya gavāṃ śatamanuttamam | tadākarṇya pitā tasya putraṃ hantuṃ samudyataḥ

लोभेनाकुलचित्तोऽसौ शामित्रे कृतनिश्चयः । समुद्यतं च तं दृष्ट्वा जनाः सर्वे सभासदः

lobhenākulacitto'sau śāmitre kṛtaniścayaḥ | samudyataṃ ca taṃ dṛṣṭvā janāḥ sarve sabhāsadaḥ

चुक्रुशुर्भृशदुःखार्ता हाहेति जगदुर्वचः । पिशाचोऽयं महापापी क्रूरकर्मा द्विजाकृतिः

cukruśurbhṛśaduḥkhārtā hāheti jagadurvacaḥ | piśāco'yaṃ mahāpāpī krūrakarmā dvijākṛtiḥ

यत्स्वयं स्वसुतं हन्तुमुद्यतः कुलपांसनः । धिक्चाण्डाल किमेतत्ते पापकर्म चिकीर्षितम्

yatsvayaṃ svasutaṃ hantumudyataḥ kulapāṃsanaḥ | dhikcāṇḍāla kimetatte pāpakarma cikīrṣitam

हत्वा सुतं धनं प्राप्य किं सुखं ते भविष्यति । आत्मा वै जायते पुत्र अङ्गाद्वै वेदभाषितम्

hatvā sutaṃ dhanaṃ prāpya kiṃ sukhaṃ te bhaviṣyati | ātmā vai jāyate putra aṅgādvai vedabhāṣitam

तत्कथं पापबुद्धे त्वमात्मानं हन्तुमिच्छसि । एवं कोलाहले तत्र जाते कुशिकनन्दनः

tatkathaṃ pāpabuddhe tvamātmānaṃ hantumicchasi | evaṃ kolāhale tatra jāte kuśikanandanaḥ

समीपं नृपतेर्गत्वा तमुवाच दयापरः । विश्वामित्र उवाच - राजन्नमुं शुनःशेपं रुदन्तं भृशदुःखितम्

samīpaṃ nṛpatergatvā tamuvāca dayāparaḥ | viśvāmitra uvāca - rājannamuṃ śunaḥśepaṃ rudantaṃ bhṛśaduḥkhitam

क्रतुस्ते भविता पूर्णो रोगनाशश्च सर्वथा । दयासमं नास्ति पुण्यं पापं हिंसासमं नहि

kratuste bhavitā pūrṇo roganāśaśca sarvathā | dayāsamaṃ nāsti puṇyaṃ pāpaṃ hiṃsāsamaṃ nahi

रागिणां रोचनार्थाय नोदनेयं विचारय । आत्मदेहस्य रक्षार्थं परदेहनिकृन्तनम्

rāgiṇāṃ rocanārthāya nodaneyaṃ vicāraya | ātmadehasya rakṣārthaṃ paradehanikṛntanam

न कर्तव्यं महाराज सर्वतः शुभमिच्छता । दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्टो येन केन च

na kartavyaṃ mahārāja sarvataḥ śubhamicchatā | dayayā sarvabhūteṣu santuṣṭo yena kena ca

सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जगत्पतिः । आत्मवत्सर्वभूतेषु चिन्तनीयं नृपोत्तम

sarvendriyopaśāntyā ca tuṣyatyāśu jagatpatiḥ | ātmavatsarvabhūteṣu cintanīyaṃ nṛpottama

जीवितव्यं प्रियं नूनं सर्वेषां सर्वदा किल । त्वमिच्छसि सुखं कर्तुं देहे हत्वा त्वमुं द्विजम्

jīvitavyaṃ priyaṃ nūnaṃ sarveṣāṃ sarvadā kila | tvamicchasi sukhaṃ kartuṃ dehe hatvā tvamuṃ dvijam

कथं नेच्छेदसौ देहं रक्षितुं स्वसुखास्पदम् । पूर्वजन्मकृतं वैरं नानेन सह ते नृप

kathaṃ necchedasau dehaṃ rakṣituṃ svasukhāspadam | pūrvajanmakṛtaṃ vairaṃ nānena saha te nṛpa

येनामुं हन्तुकामस्त्वं द्विजपुत्रं निरागसम् । यो यं हन्ति विना वैरं स्वकामः सततं पुनः

yenāmuṃ hantukāmastvaṃ dvijaputraṃ nirāgasam | yo yaṃ hanti vinā vairaṃ svakāmaḥ satataṃ punaḥ

हन्तारं हन्ति तं प्राप्य जननं जननान्तरे । जनकोऽस्य सुदुष्टात्मा येनासौ ते समर्पितः

hantāraṃ hanti taṃ prāpya jananaṃ jananāntare | janako'sya suduṣṭātmā yenāsau te samarpitaḥ

स्वात्मजो धनलोभेन पापाचारः सुदुर्मतिः । एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत्

svātmajo dhanalobhena pāpācāraḥ sudurmatiḥ | eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet

यजेत चाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् । देशमध्ये च यः कश्चित्पापकर्म समाचरेत्

yajeta cāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet | deśamadhye ca yaḥ kaścitpāpakarma samācaret

षष्ठांशस्तस्य पापस्य राजा भुङ्क्ते न संशयः । निषेधनीयो राज्ञासौ पापं कर्तुं समुद्यतः

ṣaṣṭhāṃśastasya pāpasya rājā bhuṅkte na saṃśayaḥ | niṣedhanīyo rājñāsau pāpaṃ kartuṃ samudyataḥ

न निषिद्धस्त्वया कस्मात्पुत्रं विक्रेतुमुद्यतः । सूर्यवंशे समुत्पन्नस्त्रिशङ्कुतनयः शुभः

na niṣiddhastvayā kasmātputraṃ vikretumudyataḥ | sūryavaṃśe samutpannastriśaṅkutanayaḥ śubhaḥ

आर्यस्त्वनार्यवत्कर्म कर्तुमिच्छसि पार्थिव । मोचनान्मुनिपुत्रस्य करणाद्वचनस्य मे

āryastvanāryavatkarma kartumicchasi pārthiva | mocanānmuniputrasya karaṇādvacanasya me

तव देहे सुखं राजन् भविष्यत्यविचारणात् । पिता ते शापयोगेन चाण्डालत्वमुपागतः

tava dehe sukhaṃ rājan bhaviṣyatyavicāraṇāt | pitā te śāpayogena cāṇḍālatvamupāgataḥ

मयासौ तेन देहेन स्वर्लोकं प्रापितः किल । तेनैव प्रीतियोगेन कुरु मे वचनं नृप

mayāsau tena dehena svarlokaṃ prāpitaḥ kila | tenaiva prītiyogena kuru me vacanaṃ nṛpa

मुञ्चैनं बालकं दीनं रुदन्तं भृशमातुरम् । याचितोऽसि मया नूनं यज्ञेऽस्मिन् राजसूयके

muñcainaṃ bālakaṃ dīnaṃ rudantaṃ bhṛśamāturam | yācito'si mayā nūnaṃ yajñe'smin rājasūyake

प्रार्थनाभङ्गजं दोषं कथं त्वं नावबुध्यसे । प्रार्थितं सर्वदा देयं मखेऽस्मिन्नृपसत्तम

prārthanābhaṅgajaṃ doṣaṃ kathaṃ tvaṃ nāvabudhyase | prārthitaṃ sarvadā deyaṃ makhe'sminnṛpasattama

अन्यथा पापमेव स्यात्तव राजन्न संशयः । व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा कौशिकस्य नृपोतमः

anyathā pāpameva syāttava rājanna saṃśayaḥ | vyāsa uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā kauśikasya nṛpotamaḥ

प्रत्युवाच महाराज कौशिकं मुनिसत्तमम् । जलोदरेण गाधेय दुःखितोऽहं भृशं मुने

pratyuvāca mahārāja kauśikaṃ munisattamam | jalodareṇa gādheya duḥkhito'haṃ bhṛśaṃ mune

तस्मान्न मोचयाम्येनमन्यत्प्रार्थय कौशिक । न त्वया विग्रहः कार्यः कार्येऽस्मिन्मम सर्वथा

tasmānna mocayāmyenamanyatprārthaya kauśika | na tvayā vigrahaḥ kāryaḥ kārye'sminmama sarvathā

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो विश्वामित्रोऽतिकोपनः । बभूव दुःखसन्तप्तो वीक्ष्य दीनं द्विजात्मजम्

tacchrutvā vacanaṃ rājño viśvāmitro'tikopanaḥ | babhūva duḥkhasantapto vīkṣya dīnaṃ dvijātmajam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे यज्ञपशुभूतस्य ब्राह्मणपुत्रस्य वधकरणाय विश्वामित्रनिषेधवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe yajñapaśubhūtasya brāhmaṇaputrasya vadhakaraṇāya viśvāmitraniṣedhavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १७

वसिष्ठविश्वामित्रपणवर्णनम् व्यास उवाच - रुदन्तं बालकं वीक्ष्य विश्वामित्रो दयातुरः । शुनःशेपमुवाचेदं गत्वा पार्श्वेऽतिदुःखितम्

vasiṣṭhaviśvāmitrapaṇavarṇanam vyāsa uvāca - rudantaṃ bālakaṃ vīkṣya viśvāmitro dayāturaḥ | śunaḥśepamuvācedaṃ gatvā pārśve'tiduḥkhitam

मन्त्रं प्रचेतसः पुत्र मयोक्तं मनसा स्मरन् । जपतस्तव कल्याणं भविष्यति ममाज्ञया

mantraṃ pracetasaḥ putra mayoktaṃ manasā smaran | japatastava kalyāṇaṃ bhaviṣyati mamājñayā

विश्वामित्रवचः श्रुत्वा शुनःशेपः शुचाऽऽकुलः । मन्त्रं जजाप मनसा कौशिकोक्तं स्फुटाक्षरम्

viśvāmitravacaḥ śrutvā śunaḥśepaḥ śucā''kulaḥ | mantraṃ jajāpa manasā kauśikoktaṃ sphuṭākṣaram

जपतस्तत्र तस्याशु प्रचेतास्तु कृपाकरः । प्रादुर्बभूव सहसा प्रसन्नो नृप बालके

japatastatra tasyāśu pracetāstu kṛpākaraḥ | prādurbabhūva sahasā prasanno nṛpa bālake

दृष्ट्वा तमागतं सर्वे विस्मयं परमं गताः । तुष्टुवुर्वरुणं देवं मुदिता दर्शनेन ते

dṛṣṭvā tamāgataṃ sarve vismayaṃ paramaṃ gatāḥ | tuṣṭuvurvaruṇaṃ devaṃ muditā darśanena te

राजातिविस्मितः पादौ प्रणनाम रुजातुरः । बद्धाञ्जलिपुटो देवं तुष्टाव पुरतः स्थितम्

rājātivismitaḥ pādau praṇanāma rujāturaḥ | baddhāñjalipuṭo devaṃ tuṣṭāva purataḥ sthitam

हरिश्चन्द्र उवाच - देवदेव कृपासिन्धो पापात्माहं सुमन्दधीः । कृतापराधः कृपणः पावितः परमेष्ठिना

hariścandra uvāca - devadeva kṛpāsindho pāpātmāhaṃ sumandadhīḥ | kṛtāparādhaḥ kṛpaṇaḥ pāvitaḥ parameṣṭhinā

मया ते पुत्रकामेन दुःखसंस्थेन हेलनम् । कृतं क्षमाप्यं प्रभुणा कोऽपराधः सुदुर्मतेः

mayā te putrakāmena duḥkhasaṃsthena helanam | kṛtaṃ kṣamāpyaṃ prabhuṇā ko'parādhaḥ sudurmateḥ

अर्थी दोषं न जानाति तस्मात्पुत्रार्थिना मया । वञ्चितस्त्वं देवदेव भीतेन नरकाद्विभो

arthī doṣaṃ na jānāti tasmātputrārthinā mayā | vañcitastvaṃ devadeva bhītena narakādvibho

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च । भीतोऽहं तेन वाक्येन तस्मात्ते हेलनं कृतम्

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca | bhīto'haṃ tena vākyena tasmātte helanaṃ kṛtam

नाज्ञस्य दूषणं चिन्त्यं नूनं ज्ञानवता विभो । दुःखितोऽहं रुजाक्रान्तो वञ्चितः स्वसुतेन ह

nājñasya dūṣaṇaṃ cintyaṃ nūnaṃ jñānavatā vibho | duḥkhito'haṃ rujākrānto vañcitaḥ svasutena ha

न जानेऽहं महाराज पुत्रो मे क्व गतः प्रभो । वञ्चयित्वा वने भीतो मरणान्मां कृपानिधे

na jāne'haṃ mahārāja putro me kva gataḥ prabho | vañcayitvā vane bhīto maraṇānmāṃ kṛpānidhe

प्रययौ द्रविणं दत्वा गृहीतो द्विजबालकः । यज्ञोऽयं क्रीतपुत्रेण प्रारब्धस्तव तुष्टये

prayayau draviṇaṃ datvā gṛhīto dvijabālakaḥ | yajño'yaṃ krītaputreṇa prārabdhastava tuṣṭaye

दर्शनं तव सम्प्राप्य गतं दुःखं ममाद्‌भुतम् । जलोदरकृतं सर्वं प्रसन्ने त्वयि साम्प्रतम्

darśanaṃ tava samprāpya gataṃ duḥkhaṃ mamādbhutam | jalodarakṛtaṃ sarvaṃ prasanne tvayi sāmpratam

व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा राज्ञो रोगातुरस्य च । दयावान्देवदेवेशः प्रत्युवाच नृपोत्तमम्

vyāsa uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā rājño rogāturasya ca | dayāvāndevadeveśaḥ pratyuvāca nṛpottamam

वरुण उवाच - मुञ्च राजञ्छुनःशेपं स्तुवन्तं मां भृशातुरम् । यज्ञोऽयं परिपूर्णस्ते रोगमुक्तो भवात्मना

varuṇa uvāca - muñca rājañchunaḥśepaṃ stuvantaṃ māṃ bhṛśāturam | yajño'yaṃ paripūrṇaste rogamukto bhavātmanā

इत्युक्त्वा वरुणस्तूर्णं राजानं विरुजं तथा । चकार पश्यतां तत्र सदस्यानां सुसंस्थितम्

ityuktvā varuṇastūrṇaṃ rājānaṃ virujaṃ tathā | cakāra paśyatāṃ tatra sadasyānāṃ susaṃsthitam

विमुक्तोऽसौ द्विजः पाशाद्वरुणेन महात्मना । जयशब्दस्ततस्तत्र सञ्जातो मखमण्डपे

vimukto'sau dvijaḥ pāśādvaruṇena mahātmanā | jayaśabdastatastatra sañjāto makhamaṇḍape

राजा प्रमुदितः सद्यो रोगान्मुक्तः सुदारुणात् । यूपान्मुक्तः शुनःशेपो बभूवातीव संस्थितः

rājā pramuditaḥ sadyo rogānmuktaḥ sudāruṇāt | yūpānmuktaḥ śunaḥśepo babhūvātīva saṃsthitaḥ

राजा त्विमं मखं पूर्णं चकार विनयान्वितः । शुनःशेपस्तदा सभ्यानित्युवाच कृताञ्जलिः

rājā tvimaṃ makhaṃ pūrṇaṃ cakāra vinayānvitaḥ | śunaḥśepastadā sabhyānityuvāca kṛtāñjaliḥ

भो भोः सभ्या सुधर्मज्ञाः ब्रुवन्तु धर्मनिर्णयम् । वेदशास्त्रानुसारेण यथार्थवादिनः किल

bho bhoḥ sabhyā sudharmajñāḥ bruvantu dharmanirṇayam | vedaśāstrānusāreṇa yathārthavādinaḥ kila

पुत्रोऽहं कस्य सर्वज्ञाः पिता के कोऽग्रतः परम् । भवतां वचनात्तस्य शरणं प्रव्रजाम्यहम्

putro'haṃ kasya sarvajñāḥ pitā ke ko'grataḥ param | bhavatāṃ vacanāttasya śaraṇaṃ pravrajāmyaham

इत्युक्ते वचने तत्र सभ्याः प्रोचुः परस्परम् । सभ्या ऊचूः - अजीगर्तस्य पुत्रोऽयं कस्यान्यस्य भवेदसौ

ityukte vacane tatra sabhyāḥ procuḥ parasparam | sabhyā ūcūḥ - ajīgartasya putro'yaṃ kasyānyasya bhavedasau

अङ्गादङ्गात्समुद्‌भूतः पालितस्तेन भक्तितः । अन्यस्य कस्य पुत्रोऽसौ प्रभवेदिति निश्चयः

aṅgādaṅgātsamudbhūtaḥ pālitastena bhaktitaḥ | anyasya kasya putro'sau prabhavediti niścayaḥ

तच्छ्रुत्वा वामदेवस्तु तानुवाच सभासदः । विक्रीतस्तेन तातेन द्रव्यलोभात्सुतः किल

tacchrutvā vāmadevastu tānuvāca sabhāsadaḥ | vikrītastena tātena dravyalobhātsutaḥ kila

पुत्रोऽयं धनदातुश्च राज्ञस्तत्र न संशयः । अथवा वरुणस्यैष पाशान्मुक्तोऽस्त्यनेन वै

putro'yaṃ dhanadātuśca rājñastatra na saṃśayaḥ | athavā varuṇasyaiṣa pāśānmukto'styanena vai

अन्नदाता भयत्राता तथा विद्याप्रदश्च यः । तथा वित्तप्रदश्चैव पञ्चैते पितरः स्मृताः

annadātā bhayatrātā tathā vidyāpradaśca yaḥ | tathā vittapradaścaiva pañcaite pitaraḥ smṛtāḥ

तदा केचित्पितुः प्राहुः केचिद्‌राज्ञस्तथापरे । वरुणस्येति संवादे निर्णयं न ययुश्च ते

tadā kecitpituḥ prāhuḥ kecidrājñastathāpare | varuṇasyeti saṃvāde nirṇayaṃ na yayuśca te

इत्थं सन्देहमापन्ने वसिष्ठो वाक्यमब्रवीत् । सभ्यान्विवदतस्तत्र सर्वज्ञः सर्वपूजितः

itthaṃ sandehamāpanne vasiṣṭho vākyamabravīt | sabhyānvivadatastatra sarvajñaḥ sarvapūjitaḥ

शृणुध्वं भो महाभागा निर्णयं श्रुतिसम्मतम् । निःस्नेहेन यदा पित्रा विक्रीतोऽयं सुतः शिशुः

śṛṇudhvaṃ bho mahābhāgā nirṇayaṃ śrutisammatam | niḥsnehena yadā pitrā vikrīto'yaṃ sutaḥ śiśuḥ

सम्बन्धस्तु गतस्तस्य तदैव धनसंग्रहात् । हरिश्चन्द्रस्य सञ्जातः पुत्रोऽसौ क्रीत एव च

sambandhastu gatastasya tadaiva dhanasaṃgrahāt | hariścandrasya sañjātaḥ putro'sau krīta eva ca

यूपे बद्धो यदा राज्ञा तदा तस्य न वै सुतः । वरुणस्तु स्तुतोऽनेन तेन तुष्टेन मोचितः

yūpe baddho yadā rājñā tadā tasya na vai sutaḥ | varuṇastu stuto'nena tena tuṣṭena mocitaḥ

तस्मान्नायं महाभागा ह्यसौ पुत्रः प्रचेतसः । यो यं स्तौति महामन्त्रैः सोऽपि तुष्टो ददाति च

tasmānnāyaṃ mahābhāgā hyasau putraḥ pracetasaḥ | yo yaṃ stauti mahāmantraiḥ so'pi tuṣṭo dadāti ca

धनं प्राणान्पशून् राज्यं तथा मोक्षं किलेप्सितम् । कौशिकस्य सुतश्चायमरिष्टे येन रक्षितः

dhanaṃ prāṇānpaśūn rājyaṃ tathā mokṣaṃ kilepsitam | kauśikasya sutaścāyamariṣṭe yena rakṣitaḥ

मन्त्रं दत्त्वा महावीर्यं वरुणस्यातिसङ्कटे । व्यास उवाच - श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य बाढमूचुः सभासदः

mantraṃ dattvā mahāvīryaṃ varuṇasyātisaṅkaṭe | vyāsa uvāca - śrutvā vākyaṃ vasiṣṭhasya bāḍhamūcuḥ sabhāsadaḥ

विश्वामित्रस्तु जग्राह तं करे दक्षिणे तदा । एहि पुत्र गृहं मे त्वमित्युक्त्वा प्रेमपूरितः

viśvāmitrastu jagrāha taṃ kare dakṣiṇe tadā | ehi putra gṛhaṃ me tvamityuktvā premapūritaḥ

शुनःशेपो जगामाशु तेनैव सह सत्वरः । वरुणस्तु प्रसन्नात्मा जगाम च स्वमालयम्

śunaḥśepo jagāmāśu tenaiva saha satvaraḥ | varuṇastu prasannātmā jagāma ca svamālayam

ऋत्विजश्च तथा सभ्याः स्वगृहान्निर्ययुस्तदा । राजापि रोगनिर्मुक्तो बभूवातिमुदान्वितः

ṛtvijaśca tathā sabhyāḥ svagṛhānniryayustadā | rājāpi roganirmukto babhūvātimudānvitaḥ

प्रजास्तु पालयामास सुप्रसन्नेन चेतसा । रोहिताख्यस्तु तच्छ्रुत्वा वृत्तान्तं वरुणस्य ह

prajāstu pālayāmāsa suprasannena cetasā | rohitākhyastu tacchrutvā vṛttāntaṃ varuṇasya ha

आजगाम गृहं प्रीतो दुर्गमाद्वनपर्वतात् । दूता राजानमभ्येत्य प्रोचुः पुत्रं समागतम्

ājagāma gṛhaṃ prīto durgamādvanaparvatāt | dūtā rājānamabhyetya procuḥ putraṃ samāgatam

मुदितोऽसौ जगामाशु सम्मुखः कोसलाधिपः । दृष्ट्वा पितरमायान्तं प्रेमोद्रिक्तः सुसम्भ्रमः

mudito'sau jagāmāśu sammukhaḥ kosalādhipaḥ | dṛṣṭvā pitaramāyāntaṃ premodriktaḥ susambhramaḥ

दण्डवत्पतितो भूमावश्रुपूर्णमुखः शुचा । राजापि तं समुत्थाप्य परिरभ्य मुदान्वितः

daṇḍavatpatito bhūmāvaśrupūrṇamukhaḥ śucā | rājāpi taṃ samutthāpya parirabhya mudānvitaḥ

तमाघ्राय सुतं मूर्ध्नि पप्रच्छ कुशलं पुनः । उत्सङ्गे तं समारोप्य मुदितो मेदिनीपतिः

tamāghrāya sutaṃ mūrdhni papraccha kuśalaṃ punaḥ | utsaṅge taṃ samāropya mudito medinīpatiḥ

उष्णैर्नेत्रजलैः शीर्षण्यभिषेकमथाकरोत् । राज्यं शशास तेनासौ पुत्रेणातिप्रियेण च

uṣṇairnetrajalaiḥ śīrṣaṇyabhiṣekamathākarot | rājyaṃ śaśāsa tenāsau putreṇātipriyeṇa ca

वृत्तान्तं नरमेधस्य कथयामास विस्तरात् । राजसूयं क्रतुवरं चकार नृपसत्तमः

vṛttāntaṃ naramedhasya kathayāmāsa vistarāt | rājasūyaṃ kratuvaraṃ cakāra nṛpasattamaḥ

वसिष्ठं पूजयित्वाथ होतारमकरोद्‌विभुः । समाप्ते त्वथ यज्ञेशे वसिष्ठोऽतीव पूजितः

vasiṣṭhaṃ pūjayitvātha hotāramakarodvibhuḥ | samāpte tvatha yajñeśe vasiṣṭho'tīva pūjitaḥ

शक्रस्य सदनं रम्यं जगाम मुनिरादरात् । विश्वामित्रोऽपि तत्रैव वसिष्ठेन च सङ्गतः

śakrasya sadanaṃ ramyaṃ jagāma munirādarāt | viśvāmitro'pi tatraiva vasiṣṭhena ca saṅgataḥ

मिलित्वा तौ स्थितौ देवसदने मुनिसत्तम । विश्वामित्रोऽपि पप्रच्छ वसिष्ठं प्रतिपूजितम्

militvā tau sthitau devasadane munisattama | viśvāmitro'pi papraccha vasiṣṭhaṃ pratipūjitam

वीक्ष्य विस्मयचित्तस्तं सभायां तु शचीपतेः । विश्वामित्र उवाच - क्वेयं पूजा त्वया प्राप्ता महती मुनिसत्तम

vīkṣya vismayacittastaṃ sabhāyāṃ tu śacīpateḥ | viśvāmitra uvāca - kveyaṃ pūjā tvayā prāptā mahatī munisattama

कृता केन महाभाग सत्यं ब्रूहि ममान्तिके । वसिष्ठ उवाच - यजमानोऽस्ति मे राजा हरिश्चन्द्रः प्रतापवान्

kṛtā kena mahābhāga satyaṃ brūhi mamāntike | vasiṣṭha uvāca - yajamāno'sti me rājā hariścandraḥ pratāpavān

राजसूयः कृतस्तेन राज्ञा प्रवरदक्षिणः । नेदृशोऽस्ति नृपश्चान्यः सत्यवादी धृतव्रतः

rājasūyaḥ kṛtastena rājñā pravaradakṣiṇaḥ | nedṛśo'sti nṛpaścānyaḥ satyavādī dhṛtavrataḥ

दाता च धर्मशीलश्च प्रजारञ्जनतत्परः । तस्य यज्ञे मया पूजा प्राप्ता कौशिकनन्दन

dātā ca dharmaśīlaśca prajārañjanatatparaḥ | tasya yajñe mayā pūjā prāptā kauśikanandana

[ किं पृच्छसि पुनः सत्यं ब्रवीम्यकृत्रिमं द्विज ] हरिश्चन्द्रसमो राजा न भूतो न भविष्यति । सत्यवादी तथा दाता शूरः परमधार्मिकः

[ kiṃ pṛcchasi punaḥ satyaṃ bravīmyakṛtrimaṃ dvija ] hariścandrasamo rājā na bhūto na bhaviṣyati | satyavādī tathā dātā śūraḥ paramadhārmikaḥ

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रोऽतिकोपनः । बभूव क्रोधसंरक्तलोचनोऽप्यब्रवीच्च तम्

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro'tikopanaḥ | babhūva krodhasaṃraktalocano'pyabravīcca tam

विश्वामित्र उवाच एवं स्तौषि नृपं मिथ्यावादिनं कपटप्रियम् । वञ्चितो वरुणो येन प्रतिश्रुत्य वरं पुनः

viśvāmitra uvāca evaṃ stauṣi nṛpaṃ mithyāvādinaṃ kapaṭapriyam | vañcito varuṇo yena pratiśrutya varaṃ punaḥ

मम जन्मार्जितं पुण्यं तपसः पठितस्य च । त्वदीयं वातितपसो ग्लहं कुरु महामते

mama janmārjitaṃ puṇyaṃ tapasaḥ paṭhitasya ca | tvadīyaṃ vātitapaso glahaṃ kuru mahāmate

अहं चेत्तं नृपं सद्यो न करोम्यतिसंस्तुतम् । असत्यवादिनं काममदातारं महाखलम्

ahaṃ cettaṃ nṛpaṃ sadyo na karomyatisaṃstutam | asatyavādinaṃ kāmamadātāraṃ mahākhalam

आजन्मसञ्चितं सर्वं पुण्यं मम विनश्यतु । अन्यथा त्वत्कृतं सर्वं पुण्यं त्विति पणावहे

ājanmasañcitaṃ sarvaṃ puṇyaṃ mama vinaśyatu | anyathā tvatkṛtaṃ sarvaṃ puṇyaṃ tviti paṇāvahe

ग्लहं कृत्वा ततस्तौ तु विवदन्तौ मुनी तदा । स्वाश्रमं स्वर्गलोकाच्च गतौ परमकोपनौ

glahaṃ kṛtvā tatastau tu vivadantau munī tadā | svāśramaṃ svargalokācca gatau paramakopanau

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे वसिष्ठविश्वामित्रपणवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe vasiṣṭhaviśvāmitrapaṇavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १८

हरिश्चन्द्रद्वारा वृद्धब्राह्मणाय धनदानप्रतिज्ञावर्णनम् व्यास उवाच - कदाचित्तु हरिश्चन्द्रो मृगयार्थं वनं ययौ । अपश्यद्‌रुदतीं बालां सुन्दरीं चारुलोचनाम्

hariścandradvārā vṛddhabrāhmaṇāya dhanadānapratijñāvarṇanam vyāsa uvāca - kadācittu hariścandro mṛgayārthaṃ vanaṃ yayau | apaśyadrudatīṃ bālāṃ sundarīṃ cārulocanām

तामपृच्छन्महाराजझ् कामिनीं करुणापरः । पद्मपत्रविशालाक्षि किं रोदिषि वरानने

tāmapṛcchanmahārājajh kāminīṃ karuṇāparaḥ | padmapatraviśālākṣi kiṃ rodiṣi varānane

केनासि पीडितात्यर्थं किं ते दुःखं वदाशु मे । काच त्वं विजने घोरे कस्ते भर्ता पिताथवा

kenāsi pīḍitātyarthaṃ kiṃ te duḥkhaṃ vadāśu me | kāca tvaṃ vijane ghore kaste bhartā pitāthavā

न बाधते च राज्ये मे राक्षसोऽपि पराङ्गनाम् । तं हन्मि तरसा कान्ते यस्त्वां सुन्दरि बाधते

na bādhate ca rājye me rākṣaso'pi parāṅganām | taṃ hanmi tarasā kānte yastvāṃ sundari bādhate

ब्रूहि दुःखं वरारोहे स्वस्था भव कृशोदरि । विषये मम पापात्मा न तिष्ठति सुमध्यमे

brūhi duḥkhaṃ varārohe svasthā bhava kṛśodari | viṣaye mama pāpātmā na tiṣṭhati sumadhyame

इति तस्य वचः श्रुत्वा नारी तमब्रवीन्नृपम् । प्रमृज्याश्रूणि वदनाद्धरिश्चन्द्रं नृपोत्तमम्

iti tasya vacaḥ śrutvā nārī tamabravīnnṛpam | pramṛjyāśrūṇi vadanāddhariścandraṃ nṛpottamam

नार्युवाच - राजन् मां बाधतेत्यर्थं विश्वामित्रो महामुनिः । तपः करोति यद्‌घोरं मदर्थं कौशिको वने

nāryuvāca - rājan māṃ bādhatetyarthaṃ viśvāmitro mahāmuniḥ | tapaḥ karoti yadghoraṃ madarthaṃ kauśiko vane

तेनाहं दुःखिता राजन् विषये तव सुव्रत । विद्धि मां कमनां कान्तां पीडितां मुनिना भृशम्

tenāhaṃ duḥkhitā rājan viṣaye tava suvrata | viddhi māṃ kamanāṃ kāntāṃ pīḍitāṃ muninā bhṛśam

राजोवाच - स्वस्था भव विशालाक्षि न ते दुःखं भविष्यति । तमहं वारयिष्यामि मुनिं तापपरायणम्

rājovāca - svasthā bhava viśālākṣi na te duḥkhaṃ bhaviṣyati | tamahaṃ vārayiṣyāmi muniṃ tāpaparāyaṇam

इत्याश्वास्य स्त्रियं राजा तरसा मुनिसन्निधौ । नत्वा प्रणम्य शिरसा तमुवाच महीपतिः

ityāśvāsya striyaṃ rājā tarasā munisannidhau | natvā praṇamya śirasā tamuvāca mahīpatiḥ

स्वामिन्किं क्रियतेऽत्यर्थं तपसा देहपीडनम् । किमर्थं ते समारम्भो ब्रूहि सत्यं महामते

svāminkiṃ kriyate'tyarthaṃ tapasā dehapīḍanam | kimarthaṃ te samārambho brūhi satyaṃ mahāmate

वाञ्छितं तव गाधेय करोमि सफलं किल । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ तरसा तपसालमतः परम्

vāñchitaṃ tava gādheya karomi saphalaṃ kila | uttiṣṭhottiṣṭha tarasā tapasālamataḥ param

विषये मम सर्वज्ञ न कर्तव्यं सुदारुणम् । लोकपीडाकरं घोरं तपः केनापि कर्हिचित्

viṣaye mama sarvajña na kartavyaṃ sudāruṇam | lokapīḍākaraṃ ghoraṃ tapaḥ kenāpi karhicit

इत्थं निषिध्य तं राजा विश्वामित्रं गृहं ययौ । मनसा क्रोधमाधाय गतोऽसौ कौशिको मुनिः

itthaṃ niṣidhya taṃ rājā viśvāmitraṃ gṛhaṃ yayau | manasā krodhamādhāya gato'sau kauśiko muniḥ

स गत्वा चिन्तयामास नृपकृत्यमसाम्प्रतम् । वसिष्ठस्य च संवादं तपसः प्रतिषेधनम्

sa gatvā cintayāmāsa nṛpakṛtyamasāmpratam | vasiṣṭhasya ca saṃvādaṃ tapasaḥ pratiṣedhanam

कोपाविष्टेन मनसा प्रतीकारमथाकरोत् । विचिन्त्य बहुधा चित्ते दानवं घोरविग्रहम्

kopāviṣṭena manasā pratīkāramathākarot | vicintya bahudhā citte dānavaṃ ghoravigraham

प्रेषयामास तद्देशं विधाय सूकराकृतिम् । सोऽतिकायो महाकालः कुर्वन्नादं सुदारुणम्

preṣayāmāsa taddeśaṃ vidhāya sūkarākṛtim | so'tikāyo mahākālaḥ kurvannādaṃ sudāruṇam

राज्ञश्चोपवने प्राप्तस्त्रासयन् रक्षकांस्तदा । मालतीनां च खण्डानि कदम्बानां तथैव च

rājñaścopavane prāptastrāsayan rakṣakāṃstadā | mālatīnāṃ ca khaṇḍāni kadambānāṃ tathaiva ca

यूथिकानां च वृन्दानि कम्पयंश्च मुहुर्मुहुः । दन्तेन विलिखन्भूमिं समुन्मूलयते द्रुमान्

yūthikānāṃ ca vṛndāni kampayaṃśca muhurmuhuḥ | dantena vilikhanbhūmiṃ samunmūlayate drumān

चम्पकान्केतकीखण्डान्मल्लिकानां च पादपान् । करवीरानुशीरांश्च निचखान शुभान्मृदून्

campakānketakīkhaṇḍānmallikānāṃ ca pādapān | karavīrānuśīrāṃśca nicakhāna śubhānmṛdūn

मुचुकुन्दानशोकांश्च बकुलांस्तिलकांस्तथा । उन्मूल्य कदनं तत्र चकार सूकरो वने

mucukundānaśokāṃśca bakulāṃstilakāṃstathā | unmūlya kadanaṃ tatra cakāra sūkaro vane

वाटिकारक्षकाः सर्वे दुद्रुवुः शस्त्रपाणयः । हाहेति चुक्रुशुस्तत्र मालाकारा भृशातुराः

vāṭikārakṣakāḥ sarve dudruvuḥ śastrapāṇayaḥ | hāheti cukruśustatra mālākārā bhṛśāturāḥ

बाणैः सन्ताड्यमानोऽपि यदा त्रस्तो न वै मृगः । रक्षकान्पीडयामास कोलः कालसमद्युतिः

bāṇaiḥ santāḍyamāno'pi yadā trasto na vai mṛgaḥ | rakṣakānpīḍayāmāsa kolaḥ kālasamadyutiḥ

ते तदातिभयाक्रान्ता राजानं शरणं ययुः । तमूचुस्त्राहि त्राहीति वेपमाना भयाकुलाः

te tadātibhayākrāntā rājānaṃ śaraṇaṃ yayuḥ | tamūcustrāhi trāhīti vepamānā bhayākulāḥ

तानागतान्समालोक्य भयार्तान्भूपतिस्तदा । पप्रच्छ किं भयं कस्मान्मां ब्रुवन्तु समागताः

tānāgatānsamālokya bhayārtānbhūpatistadā | papraccha kiṃ bhayaṃ kasmānmāṃ bruvantu samāgatāḥ

नाहं बिभेमि देवेभ्यो राक्षसेभ्यश्च रक्षकाः । कस्माद्‌भयं समुत्पन्नं तद्‌ब्रुवन्तु ममाग्रतः

nāhaṃ bibhemi devebhyo rākṣasebhyaśca rakṣakāḥ | kasmādbhayaṃ samutpannaṃ tadbruvantu mamāgrataḥ

हन्मि चैकेन बाणेन तं शत्रुं दुर्भगं किल । यो मेऽरातिः समुत्पन्नो लोके पापमतिः खलः

hanmi caikena bāṇena taṃ śatruṃ durbhagaṃ kila | yo me'rātiḥ samutpanno loke pāpamatiḥ khalaḥ

देवो वा दानवो वापि तं निहन्मि शरैः शितैः । क्व तिष्ठति कियद्‌रूपः कियद्‌बलसमन्वितः

devo vā dānavo vāpi taṃ nihanmi śaraiḥ śitaiḥ | kva tiṣṭhati kiyadrūpaḥ kiyadbalasamanvitaḥ

मालाकारा ऊचुः - न देवो न च दैत्योऽस्ति न यक्षो न च किन्नरः । कश्चित्कोलो महाकायो राजंस्तिष्ठति कानने

mālākārā ūcuḥ - na devo na ca daityo'sti na yakṣo na ca kinnaraḥ | kaścitkolo mahākāyo rājaṃstiṣṭhati kānane

पुष्पवृक्षानतिमृदून्दन्तेनोन्मूलयत्यसौ । विदीर्णं तद्वनं सर्वं सूकरेणातिरंहसा

puṣpavṛkṣānatimṛdūndantenonmūlayatyasau | vidīrṇaṃ tadvanaṃ sarvaṃ sūkareṇātiraṃhasā

विशिखैस्ताडितोऽस्माभिर्दृषद्‌भिर्लकुटैस्तथा । न बिभेति महाराज हनुमस्मानुपाद्रवत्

viśikhaistāḍito'smābhirdṛṣadbhirlakuṭaistathā | na bibheti mahārāja hanumasmānupādravat

व्यास उवाच - इत्याकर्ण्य वचस्तेषां राजा कोपसमाकुलः । अश्वामारुह्य तरसा जगामोपवनं प्रति

vyāsa uvāca - ityākarṇya vacasteṣāṃ rājā kopasamākulaḥ | aśvāmāruhya tarasā jagāmopavanaṃ prati

सैन्येन महता युक्तो गजाश्वरथसंयुतः । पदातिवृन्दसहितः प्रययौ वनमुत्तमम्

sainyena mahatā yukto gajāśvarathasaṃyutaḥ | padātivṛndasahitaḥ prayayau vanamuttamam

तत्रापश्यन्महाकोलं घुर्घुरन्तं भयानकम् । वनं भग्नं च संवीक्ष्य राजा क्रोधयुतोऽभवत्

tatrāpaśyanmahākolaṃ ghurghurantaṃ bhayānakam | vanaṃ bhagnaṃ ca saṃvīkṣya rājā krodhayuto'bhavat

चापे बाणं समारोप्य विकृष्य च शरासनम् । तं हन्तुं सूकरं पापं तरसा समुपाक्रमत्

cāpe bāṇaṃ samāropya vikṛṣya ca śarāsanam | taṃ hantuṃ sūkaraṃ pāpaṃ tarasā samupākramat

समालोक्य च राजानं चापहस्तं रुषाकुलम् । सम्मुखोऽभ्यद्रवत्तूर्णं कुर्वञ्छब्दं सुदारुणम्

samālokya ca rājānaṃ cāpahastaṃ ruṣākulam | sammukho'bhyadravattūrṇaṃ kurvañchabdaṃ sudāruṇam

तमायान्तं समालोक्य वराहं विकृताननम् । मुमोच विशिखं तस्मिन्हन्तुकामो महीपतिः

tamāyāntaṃ samālokya varāhaṃ vikṛtānanam | mumoca viśikhaṃ tasminhantukāmo mahīpatiḥ

वञ्चयित्वाथ तद्बाणं सूकरस्तरसा बलात् । निर्जगाम महावेगात्तमुल्लंघ्य नृपं तदा

vañcayitvātha tadbāṇaṃ sūkarastarasā balāt | nirjagāma mahāvegāttamullaṃghya nṛpaṃ tadā

गच्छन्तं तं समालोक्य राजा कोपसमन्वितः । मुमोच विशिखांस्तीक्ष्णांश्चापमाकृष्य यत्‍नतः

gacchantaṃ taṃ samālokya rājā kopasamanvitaḥ | mumoca viśikhāṃstīkṣṇāṃścāpamākṛṣya yatnataḥ

क्षणं दृष्टिपथं राज्ञः क्षणं चादर्शनं गतः । कुर्वन्बहुविधारावं सूकरं समुपाद्रवत्

kṣaṇaṃ dṛṣṭipathaṃ rājñaḥ kṣaṇaṃ cādarśanaṃ gataḥ | kurvanbahuvidhārāvaṃ sūkaraṃ samupādravat

हरिश्चन्द्रोऽतिकुपितो मृगस्यानुजगाम ह । अश्वेन वायुवेगेन विकृष्य च शरासनम्

hariścandro'tikupito mṛgasyānujagāma ha | aśvena vāyuvegena vikṛṣya ca śarāsanam

इतस्ततस्तः सैन्यमगमच्च वनान्तरम् । एकाकी नृपतिः कोलं व्रजन्तं समुपाद्रवत्

itastatastaḥ sainyamagamacca vanāntaram | ekākī nṛpatiḥ kolaṃ vrajantaṃ samupādravat

मध्याह्नसमये राजा सम्प्राप्तो विजने वने । तृषितः क्षुधितोऽत्यर्थं बभूव श्रान्तवाहनः

madhyāhnasamaye rājā samprāpto vijane vane | tṛṣitaḥ kṣudhito'tyarthaṃ babhūva śrāntavāhanaḥ

सूकरोऽदर्शनं प्राप्तो राजा चिन्तातुरोऽभवत् । मार्गभ्रष्टोऽतिविपिने दारुणे दीनवत्स्थितः

sūkaro'darśanaṃ prāpto rājā cintāturo'bhavat | mārgabhraṣṭo'tivipine dāruṇe dīnavatsthitaḥ

किं करोमि क्व गच्छामि न सहायोऽस्ति मे वने । अज्ञातस्वपथः कुत्र व्रजामीति व्यचिन्तयत्

kiṃ karomi kva gacchāmi na sahāyo'sti me vane | ajñātasvapathaḥ kutra vrajāmīti vyacintayat

एवं विन्तयतस्तत्र विपिने जनवर्जिते । राज्ञा चिन्तातुरोऽपश्यन्नदीं सुविमलोदकाम्

evaṃ vintayatastatra vipine janavarjite | rājñā cintāturo'paśyannadīṃ suvimalodakām

वीक्ष्य तां मुदितो राजा पाययित्वा तुरङ्गकम् । अश्वादुत्तेर्य विमलं पपौ पानीयमुत्तमम्

vīkṣya tāṃ mudito rājā pāyayitvā turaṅgakam | aśvādutterya vimalaṃ papau pānīyamuttamam

जलं पीत्वा नृपस्तत्र सुखमाप महीपतिः । इत्येष नगरं गन्तुं दिग्भ्रमेणातिमोहितः

jalaṃ pītvā nṛpastatra sukhamāpa mahīpatiḥ | ityeṣa nagaraṃ gantuṃ digbhrameṇātimohitaḥ

विश्वामित्रस्तु सम्प्राप्तो वृद्धब्राह्मणरूपधृक् । ननाम वीक्ष्य राजा तं प्रीतिपूर्वं द्विजोत्तमम्

viśvāmitrastu samprāpto vṛddhabrāhmaṇarūpadhṛk | nanāma vīkṣya rājā taṃ prītipūrvaṃ dvijottamam

तमुवाच गाधिराजः प्रणमन्तं नृपोत्तमम् । स्वस्ति तेऽस्तु महाराज किमर्थमिह चागतः

tamuvāca gādhirājaḥ praṇamantaṃ nṛpottamam | svasti te'stu mahārāja kimarthamiha cāgataḥ

एकाकी विजने राजन् किं चिकीर्षितमत्र ते । ब्रूहि सर्वं स्थिरो भूत्वा कारणं नृपसत्तम

ekākī vijane rājan kiṃ cikīrṣitamatra te | brūhi sarvaṃ sthiro bhūtvā kāraṇaṃ nṛpasattama

राजोवाच - सूकरोऽतिमहाकायो बलवान्पुष्पकाननम् । समुपेत्य ममर्दाशु कोमलान्पुष्पपादपान्

rājovāca - sūkaro'timahākāyo balavānpuṣpakānanam | samupetya mamardāśu komalānpuṣpapādapān

तं निवारयितुं दुष्टं करे कृत्वा च कार्मुकम् । ससैन्योऽहं स्वनगरान्निर्गतो मुनिसत्तम

taṃ nivārayituṃ duṣṭaṃ kare kṛtvā ca kārmukam | sasainyo'haṃ svanagarānnirgato munisattama

गतोऽसौ दृक्पथात्पापो मायावी क्वापि वेगवान् । पृष्ठतोऽहमपि प्राप्तः सैन्यं क्वापि गतं मम

gato'sau dṛkpathātpāpo māyāvī kvāpi vegavān | pṛṣṭhato'hamapi prāptaḥ sainyaṃ kvāpi gataṃ mama

क्षुधितस्तृषितश्चाहं सैन्यभ्रष्टस्त्विहागतः । न जाने पुरमार्गं च तहा सैन्यगतिं मुने

kṣudhitastṛṣitaścāhaṃ sainyabhraṣṭastvihāgataḥ | na jāne puramārgaṃ ca tahā sainyagatiṃ mune

पन्थानं दर्शय विभो व्रजामि नगरं प्रति । ममात्र भाग्ययोगेन प्राप्तस्त्वं विजने वने

panthānaṃ darśaya vibho vrajāmi nagaraṃ prati | mamātra bhāgyayogena prāptastvaṃ vijane vane

अयोध्यादिपतिश्चाहं हरिश्चन्द्रोऽतिविश्रुतः । राजसूयस्य कर्ता च वाञ्छितार्थप्रदः सदा

ayodhyādipatiścāhaṃ hariścandro'tiviśrutaḥ | rājasūyasya kartā ca vāñchitārthapradaḥ sadā

धनेच्छा यदि ते ब्रह्मन् यज्ञार्थं द्विजसत्तम । आगन्तव्यमयोध्यायां दास्यामि विपुलं धनम्

dhanecchā yadi te brahman yajñārthaṃ dvijasattama | āgantavyamayodhyāyāṃ dāsyāmi vipulaṃ dhanam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादश साहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रद्वारा वृद्धब्राह्मणाय धनदानप्रतिज्ञावर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśa sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandradvārā vṛddhabrāhmaṇāya dhanadānapratijñāvarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १९

कौशिकाय सर्वस्वसमर्पणं तद्दक्षिणादानवर्णनम् व्यास उवाच - इति तस्य वचः श्रुत्वा भूपतेः कौशिको मुनिः । प्रहस्य प्रत्युवाचेदं हरिश्चन्द्रं तथा नृप

kauśikāya sarvasvasamarpaṇaṃ taddakṣiṇādānavarṇanam vyāsa uvāca - iti tasya vacaḥ śrutvā bhūpateḥ kauśiko muniḥ | prahasya pratyuvācedaṃ hariścandraṃ tathā nṛpa

राजंस्तीर्थमिदं पुण्यं पावनं पापनाशनम् । स्नानं कुरु महाभाग पितॄणां तर्पणं तथा

rājaṃstīrthamidaṃ puṇyaṃ pāvanaṃ pāpanāśanam | snānaṃ kuru mahābhāga pitṝṇāṃ tarpaṇaṃ tathā

कालः शुभतमोऽस्तीह तीर्थे स्नात्वा विशांपते । दानं ददस्व शक्त्यात्र पुण्यतीर्थेऽतिपावने

kālaḥ śubhatamo'stīha tīrthe snātvā viśāṃpate | dānaṃ dadasva śaktyātra puṇyatīrthe'tipāvane

प्राप्य तीर्थं महापुण्यमस्नात्वा यस्तु गच्छति । स भवेदात्महा भूय इति स्वायम्भुवोऽब्रवीत्

prāpya tīrthaṃ mahāpuṇyamasnātvā yastu gacchati | sa bhavedātmahā bhūya iti svāyambhuvo'bravīt

तस्मात्तीर्थवरे राजन् कुरु पुण्यं स्वशक्तितः । दर्शयिष्यामि मार्गं ते गन्तासि नगरं ततः

tasmāttīrthavare rājan kuru puṇyaṃ svaśaktitaḥ | darśayiṣyāmi mārgaṃ te gantāsi nagaraṃ tataḥ

आगमिष्यामहं मार्गदर्सनार्थं तवानघ । त्वया सहाद्य काकुत्स्थ तव दानेन तोषितः

āgamiṣyāmahaṃ mārgadarsanārthaṃ tavānagha | tvayā sahādya kākutstha tava dānena toṣitaḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मुनेः कपटमण्डितम् । वासांस्युत्तार्य विधिवत्स्नातुमभ्याययौ नदीम्

tacchrutvā vacanaṃ rājā muneḥ kapaṭamaṇḍitam | vāsāṃsyuttārya vidhivatsnātumabhyāyayau nadīm

बन्धयित्वा हयं वृक्षे मुनिवाक्येन मोहितः । अवश्यंभावियोगेन तद्वशस्तु तदाभवत्

bandhayitvā hayaṃ vṛkṣe munivākyena mohitaḥ | avaśyaṃbhāviyogena tadvaśastu tadābhavat

राजा स्नानविधिं कृत्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः । विश्वामित्रमुवाचेदं स्वामिन् दानं ददामि ते

rājā snānavidhiṃ kṛtvā santarpya pitṛdevatāḥ | viśvāmitramuvācedaṃ svāmin dānaṃ dadāmi te

यदिच्छसि महाभाग तत्ते दास्यामि साम्प्रतम् । गावो भूमिर्हिरण्यं च गजाश्वरथवाहनम्

yadicchasi mahābhāga tatte dāsyāmi sāmpratam | gāvo bhūmirhiraṇyaṃ ca gajāśvarathavāhanam

नादेयं मे किमप्यस्ति कृतमेतद्‌व्रतं पुरा । राजसूये मखश्रेष्ठे मुनीनां सन्निधावपि

nādeyaṃ me kimapyasti kṛtametadvrataṃ purā | rājasūye makhaśreṣṭhe munīnāṃ sannidhāvapi

तस्मात्त्वमिह सम्प्ताप्तस्तीर्थेऽस्मिन्प्रवरे मुने । यत्तेऽस्ति वाञ्छितं ब्रूहि ददामि अव वाञ्छितम्

tasmāttvamiha samptāptastīrthe'sminpravare mune | yatte'sti vāñchitaṃ brūhi dadāmi ava vāñchitam

विश्वामित्र उवाच - मया पूर्वं श्रुता राजन् कीर्तिस्ते विपुला भुवि । वसिष्ठेन च सम्प्रोक्ता दाता नास्ति महीतले

viśvāmitra uvāca - mayā pūrvaṃ śrutā rājan kīrtiste vipulā bhuvi | vasiṣṭhena ca samproktā dātā nāsti mahītale

हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठः सूर्यवंशे महीपतिः । तादृशो नृपतिर्दाता न भूतो न भविष्यति

hariścandro nṛpaśreṣṭhaḥ sūryavaṃśe mahīpatiḥ | tādṛśo nṛpatirdātā na bhūto na bhaviṣyati

पृथिव्यां परमोदारस्त्रिशङ्कुतनयो यथा । अतस्त्वां प्रार्थयाम्यद्य विवाहो मेऽस्ति पार्थिवः

pṛthivyāṃ paramodārastriśaṅkutanayo yathā | atastvāṃ prārthayāmyadya vivāho me'sti pārthivaḥ

पुत्रस्य च महाभाग तदर्थं देहि मे धनम् । राजोवाच - विवाहं कुरु विप्रेन्द्र ददामि प्रार्थितं तव

putrasya ca mahābhāga tadarthaṃ dehi me dhanam | rājovāca - vivāhaṃ kuru viprendra dadāmi prārthitaṃ tava

यदिच्छसि धनं कामं दाता तस्यामि निश्चितम् । व्यास उवाच - इत्युक्तः कौशिकस्तेन वञ्चनातत्परो मुनिः

yadicchasi dhanaṃ kāmaṃ dātā tasyāmi niścitam | vyāsa uvāca - ityuktaḥ kauśikastena vañcanātatparo muniḥ

उद्‌भाव्य मायां गान्धर्वीं पार्थिवायाप्यदर्शयत् । कुमारः सुकामारश्च कन्या च दशवार्षिकी

udbhāvya māyāṃ gāndharvīṃ pārthivāyāpyadarśayat | kumāraḥ sukāmāraśca kanyā ca daśavārṣikī

एतयोः कार्यमप्यद्य कर्तव्यं नृपसत्तम । राजसूयाधिकं पुण्यं गृहस्थस्य विवाहतः

etayoḥ kāryamapyadya kartavyaṃ nṛpasattama | rājasūyādhikaṃ puṇyaṃ gṛhasthasya vivāhataḥ

भविष्यति तवाद्यैव विप्रपुत्रविवाहितः । तच्छ्रुत्वा वचनं राजा मायया तस्य मोहितः

bhaviṣyati tavādyaiva vipraputravivāhitaḥ | tacchrutvā vacanaṃ rājā māyayā tasya mohitaḥ

तथेति च प्रतिज्ञाय नोवाचाल्पं वचस्तथा । तेन दर्शितमार्गोऽसौ नगरं प्रति जग्मिवान्

tatheti ca pratijñāya novācālpaṃ vacastathā | tena darśitamārgo'sau nagaraṃ prati jagmivān

विश्वामित्रोऽपि राजानं वञ्चयित्वाश्रमं ययौ । कृतोद्वाहविधिस्तावद्‌विश्वामित्रोऽब्रवीन्नृपम्

viśvāmitro'pi rājānaṃ vañcayitvāśramaṃ yayau | kṛtodvāhavidhistāvadviśvāmitro'bravīnnṛpam

वेदीमध्ये नृपाद्य त्वं देहि दानं यथेप्सितम् । राजोवाच - किं तेऽभीष्टं द्विज ब्रूहि ददामि वाञ्छितं किल

vedīmadhye nṛpādya tvaṃ dehi dānaṃ yathepsitam | rājovāca - kiṃ te'bhīṣṭaṃ dvija brūhi dadāmi vāñchitaṃ kila

अदेयमै संसरे यशः कामोऽस्मि साम्प्रतम् । व्यर्थं हि जीवितं तस्य विभवं प्राप्य येन वै

adeyamai saṃsare yaśaḥ kāmo'smi sāmpratam | vyarthaṃ hi jīvitaṃ tasya vibhavaṃ prāpya yena vai

नोपार्जितं यशः शुद्धं परलोकसुखप्रदम् । विश्वामित्र उवाच - राज्यं देहि महाराज वराय सपरिच्छदम्

nopārjitaṃ yaśaḥ śuddhaṃ paralokasukhapradam | viśvāmitra uvāca - rājyaṃ dehi mahārāja varāya saparicchadam

गजाश्वरथरत्‍नाढ्यं वेदीमध्येऽतिपावने । व्यास उवाच - मोहितो मायया तस्य श्रुत्वा वाक्यं मुनेर्नृपः

gajāśvaratharatnāḍhyaṃ vedīmadhye'tipāvane | vyāsa uvāca - mohito māyayā tasya śrutvā vākyaṃ munernṛpaḥ

दत्तमित्युक्तवान् राज्यमविचार्य यदृच्छया । गृहीतमिति तं प्राह विश्वामित्रोऽतिनिष्ठुरः

dattamityuktavān rājyamavicārya yadṛcchayā | gṛhītamiti taṃ prāha viśvāmitro'tiniṣṭhuraḥ

दक्षिणां देहि राजेन्द्र दानयोग्यां महामते । दक्षिणारहितं दानं निष्फलं मनुरब्रवीत्

dakṣiṇāṃ dehi rājendra dānayogyāṃ mahāmate | dakṣiṇārahitaṃ dānaṃ niṣphalaṃ manurabravīt

तस्माद्दानफलाय त्वं यथोक्तां देहि दक्षिणाम् । इत्युक्तस्तु तदा राजा तमुवाचातिविस्मितः

tasmāddānaphalāya tvaṃ yathoktāṃ dehi dakṣiṇām | ityuktastu tadā rājā tamuvācātivismitaḥ

ब्रूहि कियद्धनं तुभ्यं देयं स्वामिन् मयाधुना । दक्षिणानिष्क्रयं साधो वद तावत्प्रमाणकम्

brūhi kiyaddhanaṃ tubhyaṃ deyaṃ svāmin mayādhunā | dakṣiṇāniṣkrayaṃ sādho vada tāvatpramāṇakam

दानपूर्त्यै प्रदास्यामि स्वस्थो ब् हव तपोधन । विश्वामित्रस्तु तच्छ्रुत्वा तमाह मेदिनीपतिम्

dānapūrtyai pradāsyāmi svastho b hava tapodhana | viśvāmitrastu tacchrutvā tamāha medinīpatim

हेमभारद्वयं सार्धं दक्षिणां देहि साम्प्रतम् । दास्यामीति प्रतिश्रुत्य तस्मै राजातिविस्मितः

hemabhāradvayaṃ sārdhaṃ dakṣiṇāṃ dehi sāmpratam | dāsyāmīti pratiśrutya tasmai rājātivismitaḥ

तदैव सैनिकास्तस्य वीक्षमाणाः समागताः । दृष्ट्वा महीपतिं व्यग्रं तुष्टुवुस्ते मुदान्विताः

tadaiva sainikāstasya vīkṣamāṇāḥ samāgatāḥ | dṛṣṭvā mahīpatiṃ vyagraṃ tuṣṭuvuste mudānvitāḥ

व्यास उवाच - श्रुत्वा तेषां वचो राजा नोक्त्वा किञ्चिच्छुभाशुभम् । चिन्तयन्स्वकृतं कर्म ययावन्तःपुरे ततः

vyāsa uvāca - śrutvā teṣāṃ vaco rājā noktvā kiñcicchubhāśubham | cintayansvakṛtaṃ karma yayāvantaḥpure tataḥ

किं मया स्वीकृतं दानं सर्वस्वं यत्समर्पितम् । वञ्चितोऽहं द्विजेनात्र वने पाटच्चरैरिव

kiṃ mayā svīkṛtaṃ dānaṃ sarvasvaṃ yatsamarpitam | vañcito'haṃ dvijenātra vane pāṭaccarairiva

राज्यं सोपस्करं तस्मै मया सर्वं रतिश्रुतम् । भारद्वयं सुवर्णस्य सार्धं च दक्षिणा पुनः

rājyaṃ sopaskaraṃ tasmai mayā sarvaṃ ratiśrutam | bhāradvayaṃ suvarṇasya sārdhaṃ ca dakṣiṇā punaḥ

किं करोमि मतिर्भ्रष्टा न ज्ञातं कपटं मुनेः । प्रतारितोऽहं सहसा ब्राह्मणेन तपस्विना

kiṃ karomi matirbhraṣṭā na jñātaṃ kapaṭaṃ muneḥ | pratārito'haṃ sahasā brāhmaṇena tapasvinā

न जाने दैवकार्यं वै हा दैव किं भविष्यति । इति चिन्तापरो राजा गृहं प्राप्तोऽतिविह्वलः

na jāne daivakāryaṃ vai hā daiva kiṃ bhaviṣyati | iti cintāparo rājā gṛhaṃ prāpto'tivihvalaḥ

पतिं चिन्तापरं दृष्त्वा राज्ञी पप्रच्छ कारणम् । किं प्रभो विमना भासि का चिन्ता ब्रूहि साम्प्रतम्

patiṃ cintāparaṃ dṛṣtvā rājñī papraccha kāraṇam | kiṃ prabho vimanā bhāsi kā cintā brūhi sāmpratam

वनात्पुत्रः समायातो राजसूयः कृतः पुरा । कस्माच्छोचसि राजेन्द्र शोकस्य कारणं वद

vanātputraḥ samāyāto rājasūyaḥ kṛtaḥ purā | kasmācchocasi rājendra śokasya kāraṇaṃ vada

नारातिर्विद्यते क्वापि बलवान्दुर्बलोऽपि वा । वरुणोऽपि सुसन्तुष्टः कृतकृत्योऽसि भूतले

nārātirvidyate kvāpi balavāndurbalo'pi vā | varuṇo'pi susantuṣṭaḥ kṛtakṛtyo'si bhūtale

विन्तया क्षीयते देहो नास्ति चिन्तासमा मृतिः । त्यज्यतां नृपशार्दूल स्वस्थो भव विचक्षण

vintayā kṣīyate deho nāsti cintāsamā mṛtiḥ | tyajyatāṃ nṛpaśārdūla svastho bhava vicakṣaṇa

तन्निशम्य प्रियावाक्यं प्रीतिपूर्वं नराधिपः । प्रोवाच किञ्चिच्चिन्तायाः कारणं च शुभाशुभम्

tanniśamya priyāvākyaṃ prītipūrvaṃ narādhipaḥ | provāca kiñciccintāyāḥ kāraṇaṃ ca śubhāśubham

भोजनं न चकाराऽसौ चिन्ताविष्टस्तथा नृपः । सुप्त्वापि शयने शुभ्रे लेभे निद्रां न भूमिपः

bhojanaṃ na cakārā'sau cintāviṣṭastathā nṛpaḥ | suptvāpi śayane śubhre lebhe nidrāṃ na bhūmipaḥ

प्रातरुत्थाय चिन्तार्तो यावत्सन्ध्यादिकाः क्रियाः । करोति नृपतिस्तावद्‌विश्वामित्रः समागतः

prātarutthāya cintārto yāvatsandhyādikāḥ kriyāḥ | karoti nṛpatistāvadviśvāmitraḥ samāgataḥ

क्षत्रा निवेदितो राज्ञे मुनिः सर्वस्वहारकः । आगत्योवाच राजानं प्रणमन्तं पुनः पुनः

kṣatrā nivedito rājñe muniḥ sarvasvahārakaḥ | āgatyovāca rājānaṃ praṇamantaṃ punaḥ punaḥ

विश्वामित्र उवाच - राजंस्त्यज स्वराज्यं मे देहि वाचा प्रतिश्रुतम् । सुवर्णं स्पृश राजेन्द्र सत्यवाग्भव साम्प्रतम्

viśvāmitra uvāca - rājaṃstyaja svarājyaṃ me dehi vācā pratiśrutam | suvarṇaṃ spṛśa rājendra satyavāgbhava sāmpratam

हरिश्चन्द्र उवाच - स्वामिन् राज्यं तवेदं मे मया दत्तं किलाधुना । त्यक्त्वान्यत्र गमिष्यामि मा चिन्ता कुरु कौशिक

hariścandra uvāca - svāmin rājyaṃ tavedaṃ me mayā dattaṃ kilādhunā | tyaktvānyatra gamiṣyāmi mā cintā kuru kauśika

सर्वस्वं मम ते ब्रह्मन् गृहीतं विधिवद्‌विभो । सुवर्णदक्षिणां दातुमशक्तोऽस्म्यधुना द्विज

sarvasvaṃ mama te brahman gṛhītaṃ vidhivadvibho | suvarṇadakṣiṇāṃ dātumaśakto'smyadhunā dvija

दानं ददामि ते तावद्यावन्मे स्याद्धनागमः । पुनश्चेत्कालयोगेन तदा दास्यामि दक्षिणाम्

dānaṃ dadāmi te tāvadyāvanme syāddhanāgamaḥ | punaścetkālayogena tadā dāsyāmi dakṣiṇām

इत्युक्त्वा नृपतिः प्राह पुत्रं भार्यां च माधवीम् । राज्यमस्मै प्रदत्तं वै मया वेद्यां सुविस्तरम्

ityuktvā nṛpatiḥ prāha putraṃ bhāryāṃ ca mādhavīm | rājyamasmai pradattaṃ vai mayā vedyāṃ suvistaram

हस्त्यश्वरथसंयुक्तं रत्‍नहेमसमन्वितम् । त्यक्त्वा त्रीणि शरीराणि सर्वं चास्मै समर्पितम्

hastyaśvarathasaṃyuktaṃ ratnahemasamanvitam | tyaktvā trīṇi śarīrāṇi sarvaṃ cāsmai samarpitam

त्यक्त्वायोध्यां गमिष्यामि कुत्रचिद्‌वनगह्वरे गृह्णात्विदं मुनिः सम्यग्‌राज्यं सर्वसमृद्धिमत्

tyaktvāyodhyāṃ gamiṣyāmi kutracidvanagahvare gṛhṇātvidaṃ muniḥ samyagrājyaṃ sarvasamṛddhimat

इत्याभाष्य सुतं भार्यां हरिश्चन्द्रः स्वमन्दिरात् । विनिर्गतः सुधर्मात्मा मानयंस्तं द्विजोत्तमम्

ityābhāṣya sutaṃ bhāryāṃ hariścandraḥ svamandirāt | vinirgataḥ sudharmātmā mānayaṃstaṃ dvijottamam

व्रजन्तं भूपतिं वीक्ष्य भार्यापुत्रावुभावपि । चिन्तातुरौ सुदीनास्यौ जग्मतुः पृष्ठतस्तदा

vrajantaṃ bhūpatiṃ vīkṣya bhāryāputrāvubhāvapi | cintāturau sudīnāsyau jagmatuḥ pṛṣṭhatastadā

हाहाकारो महानासीन्नगरे वीक्ष्य तांस्तथा । चुक्रुशुः प्राणिनः सर्वे साकेतपुरवासिनः

hāhākāro mahānāsīnnagare vīkṣya tāṃstathā | cukruśuḥ prāṇinaḥ sarve sāketapuravāsinaḥ

हा राजन् किं कृतं कर्म कुतः क्लेशः समागतः । वञ्चितोऽसि महाराज विधिनापण्डितेन ह

hā rājan kiṃ kṛtaṃ karma kutaḥ kleśaḥ samāgataḥ | vañcito'si mahārāja vidhināpaṇḍitena ha

सर्वे वर्णास्तदा दुःखमाप्नुयुस्तं महीपतिम् । विलोक्य भार्यया सार्धं पुत्रेण च महात्मना

sarve varṇāstadā duḥkhamāpnuyustaṃ mahīpatim | vilokya bhāryayā sārdhaṃ putreṇa ca mahātmanā

निनिन्दुर्ब्राह्मणं तं तु दुराचारं पुरौकसः । धूर्तोऽयमिति भाषन्तो दुःखार्ता ब्राह्मणादयः

ninindurbrāhmaṇaṃ taṃ tu durācāraṃ puraukasaḥ | dhūrto'yamiti bhāṣanto duḥkhārtā brāhmaṇādayaḥ

निर्गत्य नगरात्तस्माद्विश्वामित्रः क्षितीश्वरम् । गच्छन्तं तमुवाचेदं समेत्य निष्ठुरं वचः

nirgatya nagarāttasmādviśvāmitraḥ kṣitīśvaram | gacchantaṃ tamuvācedaṃ sametya niṣṭhuraṃ vacaḥ

दक्षिणायाः सुवर्णं मे दत्त्वा गच्छ नराधिप । नाहं दास्यामि वा ब्रूहि मया त्यक्तं सुवर्णकम्

dakṣiṇāyāḥ suvarṇaṃ me dattvā gaccha narādhipa | nāhaṃ dāsyāmi vā brūhi mayā tyaktaṃ suvarṇakam

राज्यं गृहाण वा सर्वं लोभश्चेद्‌धृति वर्तते । दत्तं चेन्मन्यसे राजन् देहि यत्तत्प्रतिश्रुतम्

rājyaṃ gṛhāṇa vā sarvaṃ lobhaśceddhṛti vartate | dattaṃ cenmanyase rājan dehi yattatpratiśrutam

एवं ब्रुवन्तं गाधेयं हरिश्चन्द्रो महीपतिः । प्रणिपत्य सुदीनात्मा कृताञ्जलिपुटोऽब्रवीत्

evaṃ bruvantaṃ gādheyaṃ hariścandro mahīpatiḥ | praṇipatya sudīnātmā kṛtāñjalipuṭo'bravīt

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादश साहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे कौशिकाय सर्वस्वसमर्पणं तद्दक्षिणादानवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśa sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe kauśikāya sarvasvasamarpaṇaṃ taddakṣiṇādānavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २०

हरिश्चन्द्रोपाख्यानवर्णनम् हरिश्चन्द्र उवाच - अदत्त्वा ते हिरण्यं वै न करिष्यामि भोजनम् । प्रतिज्ञा मे मुनिश्रेष्ठ विषादं त्यज सुव्रत

hariścandropākhyānavarṇanam hariścandra uvāca - adattvā te hiraṇyaṃ vai na kariṣyāmi bhojanam | pratijñā me muniśreṣṭha viṣādaṃ tyaja suvrata

सूर्यवंशसमुद्‌भूतः क्षत्रियोऽहं महीपतिः । राजसूयस्य यज्ञस्य कर्ता वाञ्छितदो नृषु

sūryavaṃśasamudbhūtaḥ kṣatriyo'haṃ mahīpatiḥ | rājasūyasya yajñasya kartā vāñchitado nṛṣu

कथं करोमि नाकारं स्वामिन्दत्त्वा यदृच्छया । अवश्यमेव दातव्यमृणं ते द्विजसत्तम

kathaṃ karomi nākāraṃ svāmindattvā yadṛcchayā | avaśyameva dātavyamṛṇaṃ te dvijasattama

स्वस्थो भव प्रदास्यामि सुवर्णं मनसेप्सितम् । कञ्चित्कालं प्रतीक्षस्व यावत्प्राप्स्याम्यहं धनम्

svastho bhava pradāsyāmi suvarṇaṃ manasepsitam | kañcitkālaṃ pratīkṣasva yāvatprāpsyāmyahaṃ dhanam

विश्वामित्र उवाच - कुतस्ते भविता राजन् धनप्राप्तिरतः परम् । गतं राज्यं तथा कोशो बलं चैवार्थसाधनम्

viśvāmitra uvāca - kutaste bhavitā rājan dhanaprāptirataḥ param | gataṃ rājyaṃ tathā kośo balaṃ caivārthasādhanam

वृथाशा ते महीपाल धनार्थे किं करोम्यहम् । निर्धनं त्वां च लोभेन पीडयामि कथं नृप

vṛthāśā te mahīpāla dhanārthe kiṃ karomyaham | nirdhanaṃ tvāṃ ca lobhena pīḍayāmi kathaṃ nṛpa

तस्मात्कथय भूपाल न दास्यामीति साम्प्रतम् । त्यक्त्वाऽऽशां महतीं कामं गच्छाम्यहमतः परम्

tasmātkathaya bhūpāla na dāsyāmīti sāmpratam | tyaktvā''śāṃ mahatīṃ kāmaṃ gacchāmyahamataḥ param

यथेष्टं व्रज राजेन्द्र भार्यापुत्रसमन्वितः । सुवर्णं नास्ति किं तुभ्यं ददामीति वदाधुना

yatheṣṭaṃ vraja rājendra bhāryāputrasamanvitaḥ | suvarṇaṃ nāsti kiṃ tubhyaṃ dadāmīti vadādhunā

गच्छन्वाक्यमिदं श्रुत्वा ब्राह्मणस्य च भूपतिः । प्रत्युवाच मुनिं ब्रह्मन् धैर्यं कुरु ददाम्यहम्

gacchanvākyamidaṃ śrutvā brāhmaṇasya ca bhūpatiḥ | pratyuvāca muniṃ brahman dhairyaṃ kuru dadāmyaham

मम देहोऽस्ति भार्यायाः पुरस्य च ह्यनामयः । क्रीत्वा देहं तु तं नूनमृणं दास्यामि ते द्विज

mama deho'sti bhāryāyāḥ purasya ca hyanāmayaḥ | krītvā dehaṃ tu taṃ nūnamṛṇaṃ dāsyāmi te dvija

ग्राहकं पश्य विप्रेन्द्र वाराणस्यां पुरि प्रभो । दासभावं गमिष्यामि सदारोऽहं सपुत्रकः

grāhakaṃ paśya viprendra vārāṇasyāṃ puri prabho | dāsabhāvaṃ gamiṣyāmi sadāro'haṃ saputrakaḥ

गृहाण काञ्चनं पूर्णं सार्धं भारद्वयं मुने । मौल्येन दत्त्वा सर्वान्नः सन्तुष्टो भव भूधर

gṛhāṇa kāñcanaṃ pūrṇaṃ sārdhaṃ bhāradvayaṃ mune | maulyena dattvā sarvānnaḥ santuṣṭo bhava bhūdhara

इति ब्रुवञ्जगामाथ सह पत्‍न्या सुतान्वितः । उमया कान्तया सार्धं यत्रास्ते शङ्करः स्वयम्

iti bruvañjagāmātha saha patnyā sutānvitaḥ | umayā kāntayā sārdhaṃ yatrāste śaṅkaraḥ svayam

तां दृष्ट्वा च पुरीं रम्यां मनसो ह्लादकारिणीम् । उवाच स कृतार्थोऽस्मि पुरीं पश्यन्सुवर्चसम्

tāṃ dṛṣṭvā ca purīṃ ramyāṃ manaso hlādakāriṇīm | uvāca sa kṛtārtho'smi purīṃ paśyansuvarcasam

ततो भागीरथीं प्राप्य स्नात्वा देवादितर्पणम् । देवार्चनं च निर्वर्त्य कृतवान् दिग्विलोकनम्

tato bhāgīrathīṃ prāpya snātvā devāditarpaṇam | devārcanaṃ ca nirvartya kṛtavān digvilokanam

प्रविश्य वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभुक्तेति शूलपाणेः परिग्रहः

praviśya vasudhāpālo divyāṃ vārāṇasīṃ purīm | naiṣā manuṣyabhukteti śūlapāṇeḥ parigrahaḥ

जगाम पद्‌भ्यां दुःखार्तः सह पत्‍न्या समाकुलः । पुरीं प्रविश्य स नृपो विश्वासमकरोत्तदा

jagāma padbhyāṃ duḥkhārtaḥ saha patnyā samākulaḥ | purīṃ praviśya sa nṛpo viśvāsamakarottadā

ददृशेऽथ मुनिश्रेष्ठं ब्राह्मणं दक्षिणार्थिनम् । तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत्

dadṛśe'tha muniśreṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ dakṣiṇārthinam | taṃ dṛṣṭvā samanuprāptaṃ vinayāvanato'bhavat

प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् । इमे प्राणाः सुतश्चायं प्रिया पत्‍नी मुने मम

prāha caivāñjaliṃ kṛtvā hariścandro mahāmunim | ime prāṇāḥ sutaścāyaṃ priyā patnī mune mama

येन ते कृत्यमस्त्याशु गृहाणाद्य द्विजोत्तम । यच्चान्यत्कार्यमस्माभिस्तन्ममाख्यातुमर्हसि

yena te kṛtyamastyāśu gṛhāṇādya dvijottama | yaccānyatkāryamasmābhistanmamākhyātumarhasi

विश्वामित्र उवाच - पूर्णः स मासो भद्रं ते दीयतां मम दक्षिणा । पूर्वं तस्य निमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि

viśvāmitra uvāca - pūrṇaḥ sa māso bhadraṃ te dīyatāṃ mama dakṣiṇā | pūrvaṃ tasya nimittaṃ hi smaryate svavaco yadi

राजोवाच - ब्रह्मन्नाद्यापि सम्पूर्णो मासो ज्ञानतपोबल । तिष्ठत्येकदिनार्धं यत्तप्रतीक्षस्व नापरम्

rājovāca - brahmannādyāpi sampūrṇo māso jñānatapobala | tiṣṭhatyekadinārdhaṃ yattapratīkṣasva nāparam

विश्वामित्र उवाच - एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रयच्छसि

viśvāmitra uvāca - evamastu mahārāja āgamiṣyāmyahaṃ punaḥ | śāpaṃ tava pradāsyāmi na cedadya prayacchasi

इत्युक्त्वाथ ययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत्तदा । कथमस्मै प्रयच्छामि दक्षिणा या प्रतिश्रुता

ityuktvātha yayau vipro rājā cācintayattadā | kathamasmai prayacchāmi dakṣiṇā yā pratiśrutā

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुत्रार्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे तत्र याञ्चा कथं भवेत्

kutaḥ puṣṭāni mitrāṇi kutrārthaḥ sāmprataṃ mama | pratigrahaḥ praduṣṭo me tatra yāñcā kathaṃ bhavet

राज्ञां वृत्तित्रयं प्रोक्तं धर्मशास्त्रेषु निश्चितम् । यदि प्राणान्विमुञ्चामि ह्यप्रदाय च दक्षिणाम्

rājñāṃ vṛttitrayaṃ proktaṃ dharmaśāstreṣu niścitam | yadi prāṇānvimuñcāmi hyapradāya ca dakṣiṇām

ब्रह्मस्वहा कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेततां यास्ये वर एवात्मविक्रयः

brahmasvahā kṛmiḥ pāpo bhaviṣyāmyadhamādhamaḥ | athavā pretatāṃ yāsye vara evātmavikrayaḥ

सूत उवाच - राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्‍नी बाष्पगद्‌गदया गिरा

sūta uvāca - rājānaṃ vyākulaṃ dīnaṃ cintayānamadhomukham | pratyuvāca tadā patnī bāṣpagadgadayā girā

त्यज चिन्तां महाराज स्वधर्ममनुपालय । प्रेतवद्वर्जनीयो हि नरः सत्यबहिष्कृतः

tyaja cintāṃ mahārāja svadharmamanupālaya | pretavadvarjanīyo hi naraḥ satyabahiṣkṛtaḥ

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य च । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यस्यानुपालनम्

nātaḥ parataraṃ dharmaṃ vadanti puruṣasya ca | yādṛśaṃ puruṣavyāghra svasatyasyānupālanam

अग्निहोत्रमधीतं च दानाद्याः सकलाः क्रियाः । भवन्ति तस्य वैफल्यं वाक्यं यस्यानृतं भवेत्

agnihotramadhītaṃ ca dānādyāḥ sakalāḥ kriyāḥ | bhavanti tasya vaiphalyaṃ vākyaṃ yasyānṛtaṃ bhavet

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत्पातनायाकृतात्मनाम्

satyamatyantamuditaṃ dharmaśāstreṣu dhīmatām | tāraṇāyānṛtaṃ tadvatpātanāyākṛtātmanām

शताश्वमेधानादृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृत्वा राजा सकृत्स्वर्गादसत्यवचनाच्च्युतः

śatāśvamedhānādṛtya rājasūyaṃ ca pārthivaḥ | kṛtvā rājā sakṛtsvargādasatyavacanāccyutaḥ

राजोवाच - वंशवृद्धिकरश्चायं पुत्रस्तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वाक्यं गजगामिनि

rājovāca - vaṃśavṛddhikaraścāyaṃ putrastiṣṭhati bālakaḥ | ucyatāṃ vaktukāmāsi yadvākyaṃ gajagāmini

पत्‍न्युवाच - राजन् माभूदसत्यं ते पुंसां पुत्रफलाः स्त्रियः । तन्मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम्

patnyuvāca - rājan mābhūdasatyaṃ te puṃsāṃ putraphalāḥ striyaḥ | tanmāṃ pradāya vittena dehi viprāya dakṣiṇām

व्यास उवाच - एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां वै विललापातिदुःखितः

vyāsa uvāca - etadvākyamupaśrutya yayau mohaṃ mahīpatiḥ | pratilabhya ca saṃjñāṃ vai vilalāpātiduḥkhitaḥ

महद्दुखःमिदं भद्रे यत्त्वमेवं ब्रवीषि मे । किं तव स्मितसंल्लापा मम पापस्य विस्मृताः

mahaddukhaḥmidaṃ bhadre yattvamevaṃ bravīṣi me | kiṃ tava smitasaṃllāpā mama pāpasya vismṛtāḥ

हा हा त्वया कथं योग्यं वक्तुमेतच्छुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कथं वदसि भामिनि

hā hā tvayā kathaṃ yogyaṃ vaktumetacchucismite | durvācyametadvacanaṃ kathaṃ vadasi bhāmini

इत्युक्त्वा नृपतिश्रेष्ठो न धीरो दारविक्रये । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयातिपरिप्लुतः

ityuktvā nṛpatiśreṣṭho na dhīro dāravikraye | nipapāta mahīpṛṣṭhe mūrcchayātipariplutaḥ

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा मूर्च्छयापि महीपतिम् । उवाचेदं सुकरुणं राजपुत्री सुदुःखिता

śayānaṃ bhuvi taṃ dṛṣṭvā mūrcchayāpi mahīpatim | uvācedaṃ sukaruṇaṃ rājaputrī suduḥkhitā

हा महाराज कस्येदमपध्यानादुपागतम् । यस्त्वं निपतितो भूमौ रङ्कवच्छरणोचितः

hā mahārāja kasyedamapadhyānādupāgatam | yastvaṃ nipatito bhūmau raṅkavaccharaṇocitaḥ

येनैव कोटिशो वित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एव पृथिवीनाथो भुवि स्वपिति मे पतिः

yenaiva koṭiśo vittaṃ viprāṇāmapavarjitam | sa eva pṛthivīnātho bhuvi svapiti me patiḥ

हा कष्टं किं तवानेन कृतं दैव महीक्षिता । यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः पापामिमां दशाम्

hā kaṣṭaṃ kiṃ tavānena kṛtaṃ daiva mahīkṣitā | yadindropendratulyo'yaṃ nītaḥ pāpāmimāṃ daśām

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तुर्दुःखमहाभारेणासह्येनातिपीडिता

ityuktvā sāpi suśroṇī mūrcchitā nipapāta ha | bharturduḥkhamahābhāreṇāsahyenātipīḍitā

शिशुर्दृष्ट्वा क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः । तात तात प्रदेह्यन्नं मातर्मे देहि भोजनम्

śiśurdṛṣṭvā kṣudhāviṣṭaḥ prāha vākyaṃ suduḥkhitaḥ | tāta tāta pradehyannaṃ mātarme dehi bhojanam

क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रे मेऽतिशुष्यति

kṣunme balavatī jātā jihvāgre me'tiśuṣyati

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रोपाख्यानवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandropākhyānavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २१

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । अन्तकेन समः क्रुद्धो धनं स्वं याचितुं हृदा

etasminnantare prāpto viśvāmitro mahātapāḥ | antakena samaḥ kruddho dhanaṃ svaṃ yācituṃ hṛdā

तमालोक्य हरिश्चन्द्रः पपात भुवि मूर्च्छितः । स वारिणा तमभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत्

tamālokya hariścandraḥ papāta bhuvi mūrcchitaḥ | sa vāriṇā tamabhyukṣya rājānamidamabravīt

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र स्वां ददस्वेष्टदक्षिणाम् । ऋणं धारयतां दुःखमहन्यहनि वर्धते

uttiṣṭhottiṣṭha rājendra svāṃ dadasveṣṭadakṣiṇām | ṛṇaṃ dhārayatāṃ duḥkhamahanyahani vardhate

आप्यायमानः स तदा हिमशीतेन वारिणा । अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च

āpyāyamānaḥ sa tadā himaśītena vāriṇā | avāpya cetanāṃ rājā viśvāmitramavekṣya ca

पुनर्मोहं समापेदे ह्यथ क्रोधं ययौ मुनिः समाश्वास्य च राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः

punarmohaṃ samāpede hyatha krodhaṃ yayau muniḥ samāśvāsya ca rājānaṃ vākyamāha dvijottamaḥ

विश्वामित्र उवाच - दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धैर्यमवेक्षसे । सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी

viśvāmitra uvāca - dīyatāṃ dakṣiṇā sā me yadi dhairyamavekṣase | satyenārkaḥ pratapati satye tiṣṭhati medinī

सत्ये प्रोक्तः परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः । अश्वमेधसहस्रं तु सत्यं च तुलया धृतम्

satye proktaḥ paro dharmaḥ svargaḥ satye pratiṣṭhitaḥ | aśvamedhasahasraṃ tu satyaṃ ca tulayā dhṛtam

अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेकं विशिष्यते । अथवा किं ममैतेन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम्

aśvamedhasahasrāddhi satyamekaṃ viśiṣyate | athavā kiṃ mamaitena proktenāsti prayojanam

मदीयां दक्षिणां राजन्न दास्यति भवान्यदि । अस्ताचलगते ह्यर्के शप्स्यामि त्वामतो ध्रुवम्

madīyāṃ dakṣiṇāṃ rājanna dāsyati bhavānyadi | astācalagate hyarke śapsyāmi tvāmato dhruvam

इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्‌भयातुरः । दुःखीभूतोऽवनौ निःस्वो नृशंसमुनिनार्दितः

ityuktvā sa yayau vipro rājā cāsīdbhayāturaḥ | duḥkhībhūto'vanau niḥsvo nṛśaṃsamuninārditaḥ

सूत उवाच - एतस्मिन्नन्तरे तत्र ब्राह्मणो वेदपारगः । ब्राह्मणैर्बहुभिः सार्धं निर्ययौ स्वगृहाद्‌ बहिः

sūta uvāca - etasminnantare tatra brāhmaṇo vedapāragaḥ | brāhmaṇairbahubhiḥ sārdhaṃ niryayau svagṛhād bahiḥ

ततो राज्ञी तु तं दृष्ट्वा आयान्तं तापसं स्थितम् । उवाच वाक्यं राजानं धर्मार्थसहितं तदा

tato rājñī tu taṃ dṛṣṭvā āyāntaṃ tāpasaṃ sthitam | uvāca vākyaṃ rājānaṃ dharmārthasahitaṃ tadā

त्रयाणामपि वर्णानां पिता ब्राह्मण उच्यते । पितृद्रव्यं हि पुत्रेण ग्रहीतव्यं न संशयः

trayāṇāmapi varṇānāṃ pitā brāhmaṇa ucyate | pitṛdravyaṃ hi putreṇa grahītavyaṃ na saṃśayaḥ

तस्मादयं प्रार्थनीयो धनार्थमिति मे मतिः । राजोवाच - नाहं प्रतिग्रहं काङ्क्षे क्षत्रियोऽहं सुमध्यमे

tasmādayaṃ prārthanīyo dhanārthamiti me matiḥ | rājovāca - nāhaṃ pratigrahaṃ kāṅkṣe kṣatriyo'haṃ sumadhyame

याचनं खलु विप्राणां क्षत्रियाणां न विद्यते । गुरुर्हि विप्रो वर्णानां पूजनीयोऽस्ति सर्वदा

yācanaṃ khalu viprāṇāṃ kṣatriyāṇāṃ na vidyate | gururhi vipro varṇānāṃ pūjanīyo'sti sarvadā

तस्माद्‌ गुरुर्न याच्यः स्यात्क्षत्रियाणां विशेषतः । यजनाध्ययनं दानं क्षत्रियस्य विधीयते

tasmād gururna yācyaḥ syātkṣatriyāṇāṃ viśeṣataḥ | yajanādhyayanaṃ dānaṃ kṣatriyasya vidhīyate

शरणागतानामभयं प्रजानां प्रतिपालनम् । न चाप्येवं तु वक्तव्यं देहीति कृपणं वचः

śaraṇāgatānāmabhayaṃ prajānāṃ pratipālanam | na cāpyevaṃ tu vaktavyaṃ dehīti kṛpaṇaṃ vacaḥ

ददामीत्येव मे देवि हृदये निहितं वचः । अर्जितं कुत्रचिद्‌ द्रव्यं ब्राह्मणाय ददाम्यहम्

dadāmītyeva me devi hṛdaye nihitaṃ vacaḥ | arjitaṃ kutracid dravyaṃ brāhmaṇāya dadāmyaham

पत्‍न्युवाच - कालः समविषमकरः परिभवसम्मानमानदः कालः । कालः करोति पुरुषं दातारं याचितारं च

patnyuvāca - kālaḥ samaviṣamakaraḥ paribhavasammānamānadaḥ kālaḥ | kālaḥ karoti puruṣaṃ dātāraṃ yācitāraṃ ca

विप्रेण विदुषा राजा क्रुद्धेनातिबलीयसा । राज्यान्निरस्तः सौख्याच्च पश्य कालस्य चेष्टितम्

vipreṇa viduṣā rājā kruddhenātibalīyasā | rājyānnirastaḥ saukhyācca paśya kālasya ceṣṭitam

राजोवाच - असिना तीक्ष्णधारेण वरं जिह्वा द्विधा कृता । न तु मानं परित्यज्य देहि देहीति भाषितम्

rājovāca - asinā tīkṣṇadhāreṇa varaṃ jihvā dvidhā kṛtā | na tu mānaṃ parityajya dehi dehīti bhāṣitam

क्षत्रियोऽहं महाभागे न याचे किञ्चिदप्यहम् । ददामि वाहं नित्यं हि भुजवीर्यार्जितं धनम्

kṣatriyo'haṃ mahābhāge na yāce kiñcidapyaham | dadāmi vāhaṃ nityaṃ hi bhujavīryārjitaṃ dhanam

पत्‍न्युवाच - यदि ते हि महाराज याचितुं न क्षमं मनः । अहं तु न्यायतो दत्ता देवैरपि सवासवैः

patnyuvāca - yadi te hi mahārāja yācituṃ na kṣamaṃ manaḥ | ahaṃ tu nyāyato dattā devairapi savāsavaiḥ

अहं शास्या च पत्या च रक्ष्या चैव महाद्युते । मन्मौल्यं संगृहीत्वाथ गुर्वर्थं सम्प्रदीयताम्

ahaṃ śāsyā ca patyā ca rakṣyā caiva mahādyute | manmaulyaṃ saṃgṛhītvātha gurvarthaṃ sampradīyatām

एतद्वाक्यमुपश्रुत्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः । कष्टं कष्टमिति प्रोच्य विललापातिदुःखितः

etadvākyamupaśrutya hariścandro mahīpatiḥ | kaṣṭaṃ kaṣṭamiti procya vilalāpātiduḥkhitaḥ

भार्या च भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम । विप्रशापाग्निदग्धत्वान्नीचत्वमुपयास्यसि

bhāryā ca bhūyaḥ prāhedaṃ kriyatāṃ vacanaṃ mama | vipraśāpāgnidagdhatvānnīcatvamupayāsyasi

न द्युतहेतोर्न च मद्यहेतो- र्न राज्यहेतोर्न च भोगहेतोः । ददस्व गुर्वर्थमतो मया त्वं सत्यव्रतत्वं सफलं कुरुष्व

na dyutahetorna ca madyaheto- rna rājyahetorna ca bhogahetoḥ | dadasva gurvarthamato mayā tvaṃ satyavratatvaṃ saphalaṃ kuruṣva

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रोपाख्यानवर्णनं नाम एकविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandropākhyānavarṇanaṃ nāma ekaviṃśo'dhyāyaḥ