4. Devī-Bhāgavata Purāṇa (part 4 of 6)

अध्यायः २२

हरिश्चन्द्रस्य पत्‍नीपुत्रविक्रयवर्णनम् व्यास उवाच - स तया नोद्यमानस्तु राजा पत्‍न्या पुनः पुनः । प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं ते सुनिर्घृणः

hariścandrasya patnīputravikrayavarṇanam vyāsa uvāca - sa tayā nodyamānastu rājā patnyā punaḥ punaḥ | prāha bhadre karomyeṣa vikrayaṃ te sunirghṛṇaḥ

नृशंसैरपि यत्कर्तुं न शक्यं तत्करोम्यहम् । यदि ते भ्राजते वाणी वक्तुमीदृक्सुनिष्ठुरम्

nṛśaṃsairapi yatkartuṃ na śakyaṃ tatkaromyaham | yadi te bhrājate vāṇī vaktumīdṛksuniṣṭhuram

एवमुक्त्वा ततो राजा गत्वा नगरमातुरः । अवतार्य तदा रङ्गे तां भार्यां नृपसत्तमः । बाष्पगद्‍गदकण्ठस्तु ततो वचनमब्रवीत् । भो भो नागरिकाः सर्वे शृणुध्वं वचनं मम

evamuktvā tato rājā gatvā nagaramāturaḥ | avatārya tadā raṅge tāṃ bhāryāṃ nṛpasattamaḥ | bāṣpagadgadakaṇṭhastu tato vacanamabravīt | bho bho nāgarikāḥ sarve śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama

कस्यचिद्यदि कार्यं स्याद्दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत्स्वं धारयाम्यहम्

kasyacidyadi kāryaṃ syāddāsyā prāṇeṣṭayā mama | sa bravītu tvarāyukto yāvatsvaṃ dhārayāmyaham

तेऽब्रुवन्पण्डिताः कस्त्वं पत्‍नीं विक्रेतुमागतः । राजोवाच - किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः

te'bruvanpaṇḍitāḥ kastvaṃ patnīṃ vikretumāgataḥ | rājovāca - kiṃ māṃ pṛcchatha kastvaṃ bho nṛśaṃso'hamamānuṣaḥ

राक्षसो वास्मि कठिनस्ततः पापं करोम्यहम् । व्यास उवाच - तं शब्दं सहसा श्रुत्वा कौशिको विप्ररूपधृक्

rākṣaso vāsmi kaṭhinastataḥ pāpaṃ karomyaham | vyāsa uvāca - taṃ śabdaṃ sahasā śrutvā kauśiko viprarūpadhṛk

वृद्धरूपं समास्थाय हरिश्चन्द्रमभाषत । समर्पयस्व मे दासीमहं क्रेता धनप्रदः

vṛddharūpaṃ samāsthāya hariścandramabhāṣata | samarpayasva me dāsīmahaṃ kretā dhanapradaḥ

अस्ति मे वित्तमतुलं सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात्प्रयच्छ मे

asti me vittamatulaṃ sukumārī ca me priyā | gṛhakarma na śaknoti kartumasmātprayaccha me

अहं गृह्णामि दासीं तु कति दास्यामि ते धनम् । एवमुक्ते तु विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः

ahaṃ gṛhṇāmi dāsīṃ tu kati dāsyāmi te dhanam | evamukte tu vipreṇa hariścandrasya bhūpateḥ

विदीर्णं तु मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् । विप्र उवाच - कर्मणश्च वयोरूपशीलानां तव योषितः

vidīrṇaṃ tu mano duḥkhānna cainaṃ kiñcidabravīt | vipra uvāca - karmaṇaśca vayorūpaśīlānāṃ tava yoṣitaḥ

अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् । धर्मशास्त्रेषु यद्‌ दृष्टं स्त्रियो मौल्यं नरस्य च

anurūpamidaṃ vittaṃ gṛhāṇārpaya me'balām | dharmaśāstreṣu yad dṛṣṭaṃ striyo maulyaṃ narasya ca

द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता । कोटिमौल्यं सुवर्णस्य स्त्रियः पुंसस्तथार्बुदम्

dvātriṃśallakṣaṇopetā dakṣā śīlaguṇānvitā | koṭimaulyaṃ suvarṇasya striyaḥ puṃsastathārbudam

इत्याकर्ण वचस्तस्य हरिश्चन्द्रो महीपतिः । दुःखेन महताऽऽविष्टो न चैनं किञ्चिदब्रवीत्

ityākarṇa vacastasya hariścandro mahīpatiḥ | duḥkhena mahatā''viṣṭo na cainaṃ kiñcidabravīt

ततः स विप्रो नृपतेः पुरतो वल्कलोपरि । धनं निधाय केशेषु धृत्वा राज्ञीमकर्षयत्

tataḥ sa vipro nṛpateḥ purato valkalopari | dhanaṃ nidhāya keśeṣu dhṛtvā rājñīmakarṣayat

राज्ञ्युवाच - मुञ्च मुञ्चार्य मां सद्यो यावत्पश्याम्यहं सुतम् । दुर्लभं दर्शनं विप्र पुनरस्य भविष्यति

rājñyuvāca - muñca muñcārya māṃ sadyo yāvatpaśyāmyahaṃ sutam | durlabhaṃ darśanaṃ vipra punarasya bhaviṣyati

पश्येह पुत्र मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मास्प्राक्षी राजपुत्र न स्पृश्याहं त्वयाधुना

paśyeha putra māmevaṃ mātaraṃ dāsyatāṃ gatām | māṃ māsprākṣī rājaputra na spṛśyāhaṃ tvayādhunā

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वाऽऽकृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति वदन्साश्रुविलोचनः

tataḥ sa bālaḥ sahasā dṛṣṭvā''kṛṣṭāṃ tu mātaram | samabhyadhāvadambeti vadansāśruvilocanaḥ

हस्ते वस्त्रं समाकर्षन् काकपक्षधरः स्खलन् । तमागतं द्विजः क्रोधाद्‌ बालमप्याहनत्तदा

haste vastraṃ samākarṣan kākapakṣadharaḥ skhalan | tamāgataṃ dvijaḥ krodhād bālamapyāhanattadā

वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैव मुञ्चति मातरम् । राज्ञ्युवाच - प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं हि बालकम्

vadaṃstathāpi so'mbeti naiva muñcati mātaram | rājñyuvāca - prasādaṃ kuru me nātha krīṇīṣvemaṃ hi bālakam

क्रीतापि नाहं भविता विनैनं कार्यसाधिका । इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादं कुरु मे प्रभो

krītāpi nāhaṃ bhavitā vinainaṃ kāryasādhikā | itthaṃ mamālpabhāgyāyāḥ prasādaṃ kuru me prabho

ब्राह्मण उवाच - गृह्यतां वित्तमेतत्ते दीयतां मम बालकः । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम्

brāhmaṇa uvāca - gṛhyatāṃ vittametatte dīyatāṃ mama bālakaḥ | strīpuṃsordharmaśāstrajñaiḥ kṛtameva hi vetanam

शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमौल्यं तथापरैः । द्वात्रिंशल्लक्षणोपेता दक्षा शीलगुणान्विता

śataṃ sahasraṃ lakṣaṃ ca koṭimaulyaṃ tathāparaiḥ | dvātriṃśallakṣaṇopetā dakṣā śīlaguṇānvitā

कोटिमौल्यं स्त्रियः प्रोक्तं पुरुषस्य तथार्बुदम् । सूत उवाच - तथैव तस्य तद्वित्तं पुरः क्षिप्तं पटे पुनः

koṭimaulyaṃ striyaḥ proktaṃ puruṣasya tathārbudam | sūta uvāca - tathaiva tasya tadvittaṃ puraḥ kṣiptaṃ paṭe punaḥ

प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् । प्रतस्थे स गृहं क्षिप्रं तया सह मुदान्वितः

pragṛhya bālakaṃ mātrā sahaikasthamabandhayat | pratasthe sa gṛhaṃ kṣipraṃ tayā saha mudānvitaḥ

प्रदक्षिणां तु सा कृत्वा जानुभ्यां प्रणता स्थिता । बाष्पपर्याकुला दीना त्विदं वचनमब्रवीत्

pradakṣiṇāṃ tu sā kṛtvā jānubhyāṃ praṇatā sthitā | bāṣpaparyākulā dīnā tvidaṃ vacanamabravīt

यदि दत्तं यदि हुतं ब्राह्मणास्तर्पिता यदि । तेन पुण्येन मे भर्ता हरिश्चन्द्रोऽस्तु वै पुनः

yadi dattaṃ yadi hutaṃ brāhmaṇāstarpitā yadi | tena puṇyena me bhartā hariścandro'stu vai punaḥ

पादयोः पतितां दृष्ट्वा प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम् । हाहेति च वदन् राजा विललापाकुलेन्द्रियः

pādayoḥ patitāṃ dṛṣṭvā prāṇebhyo'pi garīyasīm | hāheti ca vadan rājā vilalāpākulendriyaḥ

वियुक्तेयं कथं जाता सत्यशीलगुणान्विता । वृक्षच्छायापि वृक्षं तं न जहाति कदाचन

viyukteyaṃ kathaṃ jātā satyaśīlaguṇānvitā | vṛkṣacchāyāpi vṛkṣaṃ taṃ na jahāti kadācana

एवं भार्यां वदित्वाथ सुसम्बद्धं परस्परम् । पुत्रं च तमुवाचेदं मां त्वं हित्वा क्व यास्यसि

evaṃ bhāryāṃ vaditvātha susambaddhaṃ parasparam | putraṃ ca tamuvācedaṃ māṃ tvaṃ hitvā kva yāsyasi

कां दिशं प्रति यास्यामि को मे दुःखं निवारयेत् । राज्यत्यागे न मे दुःखं वनवासे न मे द्विज

kāṃ diśaṃ prati yāsyāmi ko me duḥkhaṃ nivārayet | rājyatyāge na me duḥkhaṃ vanavāse na me dvija

यत्पुत्रेण वियोगो मे एवमाह स भूपतिः । सद्‌भर्तृभोग्या हि सदा लोके भार्या भवन्ति हि

yatputreṇa viyogo me evamāha sa bhūpatiḥ | sadbhartṛbhogyā hi sadā loke bhāryā bhavanti hi

मया त्यक्तासि कल्याणि दुःखेन विनियोजिता । इक्ष्वाकुवंशसम्भूतं सर्वराज्यसुखोचितम्

mayā tyaktāsi kalyāṇi duḥkhena viniyojitā | ikṣvākuvaṃśasambhūtaṃ sarvarājyasukhocitam

मामीदृशां पतिं प्राप्य दासीभावं गता ह्यसि । ईदृशे मज्जमानं मां सुमहच्छोकसागरे

māmīdṛśāṃ patiṃ prāpya dāsībhāvaṃ gatā hyasi | īdṛśe majjamānaṃ māṃ sumahacchokasāgare

को मामुद्धरते देवि पौराणाख्यानविस्तरैः । सूत उवाच - पश्यतस्तस्य राजर्षेः कशाघातैः सुदारुणैः

ko māmuddharate devi paurāṇākhyānavistaraiḥ | sūta uvāca - paśyatastasya rājarṣeḥ kaśāghātaiḥ sudāruṇaiḥ

घातयित्वा तु विप्रेशो नेतुं समुपचक्रमे । नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः

ghātayitvā tu vipreśo netuṃ samupacakrame | nīyamānau tu tau dṛṣṭvā bhāryāputrau sa pārthivaḥ

विललापातिदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः । यां न वायुर्न वाऽऽदित्यो न चन्द्रो न पृथ्ग्जनाः

vilalāpātiduḥkhārto niḥśvasyoṣṇaṃ punaḥ punaḥ | yāṃ na vāyurna vā''dityo na candro na pṛthgjanāḥ

दृष्टवन्तः पुरा पत्‍नीं सेयं दासीत्वमागता । सूर्यवंशप्रसूतोऽयं सुकुमारकराङ्गुलिः

dṛṣṭavantaḥ purā patnīṃ seyaṃ dāsītvamāgatā | sūryavaṃśaprasūto'yaṃ sukumārakarāṅguliḥ

सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्‌मामस्तु सुदुर्मतिम् । हा प्रिये हा शिशो वत्स ममानार्यस्य दुर्नयः

samprāpto vikrayaṃ bālo dhiṅmāmastu sudurmatim | hā priye hā śiśo vatsa mamānāryasya durnayaḥ

दैवाधीनदशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् । व्यास उवाच - एवं विलपितो राज्ञोऽग्रे विप्रोऽन्तरधीयत

daivādhīnadaśāṃ prāpto na mṛto'smi tathāpi dhik | vyāsa uvāca - evaṃ vilapito rājño'gre vipro'ntaradhīyata

वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः । अत्रान्तरे मुनिश्रेष्ठस्त्वाजगाम महातपाः

vṛkṣagehādibhistuṅgaistāvādāya tvarānvitaḥ | atrāntare muniśreṣṭhastvājagāma mahātapāḥ

सशिष्यः कौशिकेन्द्रोऽसौ निष्ठुरः क्रूरदर्शनः । विश्वामित्र उवाच- या त्वयोक्ता पुरा राजन् राजसूयस्य दक्षिणा

saśiṣyaḥ kauśikendro'sau niṣṭhuraḥ krūradarśanaḥ | viśvāmitra uvāca- yā tvayoktā purā rājan rājasūyasya dakṣiṇā

तां ददस्व महाबाहो यदि सत्यं पुरस्कृतम् । हरिश्चन्द्र उवाच - नमस्करोमि राजर्षे गृहाणेमां स्वदक्षिणाम्

tāṃ dadasva mahābāho yadi satyaṃ puraskṛtam | hariścandra uvāca - namaskaromi rājarṣe gṛhāṇemāṃ svadakṣiṇām

राजसूयस्य यागस्य या मयोक्ता पुरानघ । विश्वामित्र उवाच - कुतो लब्धमिदं द्रव्यं दक्षिणार्थे प्रदीयते

rājasūyasya yāgasya yā mayoktā purānagha | viśvāmitra uvāca - kuto labdhamidaṃ dravyaṃ dakṣiṇārthe pradīyate

एतदाचक्ष्व राजेन्द्र यथा द्रव्यं त्वयार्जितम् । राजोवाच - किमनेन महाभाग कथितेन तवानघ

etadācakṣva rājendra yathā dravyaṃ tvayārjitam | rājovāca - kimanena mahābhāga kathitena tavānagha

शोकस्तु वर्धते विप्र श्रुतेनानेन सुव्रत । ऋषिरुवाच - अशस्तं नैव गृह्णामि शस्तमेव प्रयच्छ मे

śokastu vardhate vipra śrutenānena suvrata | ṛṣiruvāca - aśastaṃ naiva gṛhṇāmi śastameva prayaccha me

द्रव्यस्यागमनं राजन् कथयस्व यथातथम् । राजोवाच - मया देवी तु सा भार्या विक्रीता कोटिसम्मितैः । निष्कैः पुत्रो रोहिताख्यो विक्रीतोऽर्बुदसंख्यया । विप्रैकादशकोट्यस्त्वं सुवर्णस्य गृहाण मे

dravyasyāgamanaṃ rājan kathayasva yathātatham | rājovāca - mayā devī tu sā bhāryā vikrītā koṭisammitaiḥ | niṣkaiḥ putro rohitākhyo vikrīto'rbudasaṃkhyayā | vipraikādaśakoṭyastvaṃ suvarṇasya gṛhāṇa me

सूत उवाच - तद्वित्तं स्वप्लमालक्ष्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत्

sūta uvāca - tadvittaṃ svaplamālakṣya dāravikrayasambhavam | śokābhibhūtaṃ rājānaṃ kupitaḥ kauśiko'bravīt

ऋषिरुवाच - राजसूयस्य यज्ञस्य नैषा भवति दक्षिणा । अन्यदुत्पादय क्षिप्रं सम्पूर्णा येन सा भवेत्

ṛṣiruvāca - rājasūyasya yajñasya naiṣā bhavati dakṣiṇā | anyadutpādaya kṣipraṃ sampūrṇā yena sā bhavet

क्षत्रबन्धो ममेमां त्वं सदृशीं यदि दक्षिणाम् । मन्यसे तर्हि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे परं बलम्

kṣatrabandho mamemāṃ tvaṃ sadṛśīṃ yadi dakṣiṇām | manyase tarhi tatkṣipraṃ paśya tvaṃ me paraṃ balam

तपसोऽस्य सुतप्तस्य ब्राह्मणस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च

tapaso'sya sutaptasya brāhmaṇasyāmalasya ca | matprabhāvasya cograsya śuddhasyādhyayanasya ca

राजोवाच - अन्यद्दास्यामि भगवन् कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । अधुनैवास्ति विक्रीता पत्‍नी पुत्रश्च बालकः

rājovāca - anyaddāsyāmi bhagavan kālaḥ kaścitpratīkṣyatām | adhunaivāsti vikrītā patnī putraśca bālakaḥ

विश्वामित्र उवाच - चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया

viśvāmitra uvāca - caturbhāgaḥ sthito yo'yaṃ divasasya narādhipa | eṣa eva pratīkṣyo me vaktavyaṃ nottaraṃ tvayā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रस्य पत्‍नीपुत्रविक्रयवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandrasya patnīputravikrayavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २३

हरिश्चन्द्रोपाख्यानवर्णनम् व्यास उवाच - तमेवमुक्त्वा राजानं निर्घृणं निष्ठुरं वचः । तदादाय धनं पूर्णं कुपितः कौशिको ययौ

hariścandropākhyānavarṇanam vyāsa uvāca - tamevamuktvā rājānaṃ nirghṛṇaṃ niṣṭhuraṃ vacaḥ | tadādāya dhanaṃ pūrṇaṃ kupitaḥ kauśiko yayau

विश्वामित्रे गते राजा ततः शोकमुपागतः । श्वासोच्छ्वासं मुहुः कृत्वा प्रोवाचोच्चैरधोमुखः

viśvāmitre gate rājā tataḥ śokamupāgataḥ | śvāsocchvāsaṃ muhuḥ kṛtvā provācoccairadhomukhaḥ

वित्तक्रीतेन यस्यार्तिर्मया प्रेतेन गच्छति । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यामे तिष्ठति भास्करः

vittakrītena yasyārtirmayā pretena gacchati | sa bravītu tvarāyukto yāme tiṣṭhati bhāskaraḥ

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतोरस्कः श्मश्रुलो दन्तुरोऽघृणी

athājagāma tvarito dharmaścāṇḍālarūpadhṛk | durgandho vikṛtoraskaḥ śmaśrulo danturo'ghṛṇī

कृष्णो लम्बोदरः स्निग्धः करालः पुरुषाधमः । हस्तजर्जरयष्टिश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः

kṛṣṇo lambodaraḥ snigdhaḥ karālaḥ puruṣādhamaḥ | hastajarjarayaṣṭiśca śavamālyairalaṅkṛtaḥ

चाण्डाल उवाच - अहं गृह्णामि दासत्वे भृत्यार्थः सुमहान्मम । क्षिप्रमाचक्ष्व मौल्यं किमेतत्ते सम्प्रदीयते

cāṇḍāla uvāca - ahaṃ gṛhṇāmi dāsatve bhṛtyārthaḥ sumahānmama | kṣipramācakṣva maulyaṃ kimetatte sampradīyate

व्यास उवाच - तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिर्घृणम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः

vyāsa uvāca - taṃ tādṛśamathālakṣya krūradṛṣṭiṃ sunirghṛṇam | vadantamatiduḥśīlaṃ kastvamityāha pārthivaḥ

चाण्डाल उवाच - चाण्डालोऽहमिह ख्यातः प्रवीरेति नृपोत्तम । शासने सर्वदा तिष्ठ मृतचैलापहारकः

cāṇḍāla uvāca - cāṇḍālo'hamiha khyātaḥ pravīreti nṛpottama | śāsane sarvadā tiṣṭha mṛtacailāpahārakaḥ

एवमुक्तस्तदा राजा वचनं चेदमब्रवीत् । ब्राह्मणः क्षत्रियो वापि गृह्णात्विति मतिर्मम

evamuktastadā rājā vacanaṃ cedamabravīt | brāhmaṇaḥ kṣatriyo vāpi gṛhṇātviti matirmama

उत्तमस्योत्तमो धर्मो मध्यमस्य च मध्यमः । अधमस्याधमश्चैव इति प्राहुर्मनीषिणः

uttamasyottamo dharmo madhyamasya ca madhyamaḥ | adhamasyādhamaścaiva iti prāhurmanīṣiṇaḥ

चाण्डाल उवाच एवमेव त्वया धर्मः कथितो नृपसत्तम । अविचार्य त्वया राजन्नधुनोक्तं ममाग्रतः

cāṇḍāla uvāca evameva tvayā dharmaḥ kathito nṛpasattama | avicārya tvayā rājannadhunoktaṃ mamāgrataḥ

विचारयित्वा यो ब्रूते सोऽभीष्टं लभते नरः । सामान्यमेव तत्प्रोक्तमविचार्य त्वयानघ

vicārayitvā yo brūte so'bhīṣṭaṃ labhate naraḥ | sāmānyameva tatproktamavicārya tvayānagha

यदि सत्यं प्रमाणं ते गृहीतोऽसि न संशयः । हरिश्चन्द्र उवाच - असत्यान्नरके गच्छेत्सद्यः क्रूरे नराधमः

yadi satyaṃ pramāṇaṃ te gṛhīto'si na saṃśayaḥ | hariścandra uvāca - asatyānnarake gacchetsadyaḥ krūre narādhamaḥ

ततश्चाण्डालता साध्वी न वरा मे ह्यसत्यता । व्यास उवाच - तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः

tataścāṇḍālatā sādhvī na varā me hyasatyatā | vyāsa uvāca - tasyaivaṃ vadataḥ prāpto viśvāmitrastaponidhiḥ

क्रोधामर्षविवृत्ताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् । चाण्डालोऽयं मनस्थं ते दातुं वित्तमुपस्थितः

krodhāmarṣavivṛttākṣaḥ prāha cedaṃ narādhipam | cāṇḍālo'yaṃ manasthaṃ te dātuṃ vittamupasthitaḥ

कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा । राजोवाच - भगवन्सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मि कौशिक

kasmānna dīyate mahyamaśeṣā yajñadakṣiṇā | rājovāca - bhagavansūryavaṃśotthamātmānaṃ vedmi kauśika

कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामतः । विश्वामित्र उवाच - यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम

kathaṃ cāṇḍāladāsatvaṃ gamiṣye vittakāmataḥ | viśvāmitra uvāca - yadi cāṇḍālavittaṃ tvamātmavikrayajaṃ mama

न प्रदास्यसि चेत्तर्हि शप्स्यामि त्वामसंशयम् । चाण्डालादथवा विप्राद्देहि मे दक्षिणाधनम्

na pradāsyasi cettarhi śapsyāmi tvāmasaṃśayam | cāṇḍālādathavā viprāddehi me dakṣiṇādhanam

विना चाण्डालमधुना नान्यः कश्चिद्धनप्रदः । धनेनाहं विना राजन्न यास्यामि न संशयः

vinā cāṇḍālamadhunā nānyaḥ kaściddhanapradaḥ | dhanenāhaṃ vinā rājanna yāsyāmi na saṃśayaḥ

इदानीमेव मे वित्तं न प्रदास्यसि चेन्नृप । दिनेऽर्धघटिकाशेषे तत्त्वां शापाग्निना दहे

idānīmeva me vittaṃ na pradāsyasi cennṛpa | dine'rdhaghaṭikāśeṣe tattvāṃ śāpāgninā dahe

व्यास उवाच - हरिश्चन्द्रस्ततो राजा मृत्ववच्छ्रितजीवितः । प्रसीदेति वदन्पादौ ऋषेर्जग्राह विह्वलः

vyāsa uvāca - hariścandrastato rājā mṛtvavacchritajīvitaḥ | prasīdeti vadanpādau ṛṣerjagrāha vihvalaḥ

हरिश्चन्द्र उवाच - दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि दीनोऽस्मि त्वद्‌भक्तश्च विशेषतः । प्रसादं कुरु विप्रर्षे कष्टश्चाण्डालसङ्करः

hariścandra uvāca - dāso'smyārto'smi dīno'smi tvadbhaktaśca viśeṣataḥ | prasādaṃ kuru viprarṣe kaṣṭaścāṇḍālasaṅkaraḥ

भवेयं वित्तशेषेण तव कर्मकरो वशः । तवैव मुनिशार्दूल प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः

bhaveyaṃ vittaśeṣeṇa tava karmakaro vaśaḥ | tavaiva muniśārdūla preṣyaścittānuvartakaḥ

विश्वामित्र उवाच - एवमस्तु महाराज ममैव भव किङ्करः । किंतु मद्वचनं कार्यं सर्वदैव नराधिप

viśvāmitra uvāca - evamastu mahārāja mamaiva bhava kiṅkaraḥ | kiṃtu madvacanaṃ kāryaṃ sarvadaiva narādhipa

व्यास उवाच - एवमुक्तेऽथ वचने राजा हर्षसमन्वितः । अमन्यत पुनर्जातमात्मानं प्राह कौशिकम्

vyāsa uvāca - evamukte'tha vacane rājā harṣasamanvitaḥ | amanyata punarjātamātmānaṃ prāha kauśikam

तवादेशं करिष्यामि सदैवाहं न संशयः । आदेशय द्विजश्रेष्ठ किं करोमि तवानघ

tavādeśaṃ kariṣyāmi sadaivāhaṃ na saṃśayaḥ | ādeśaya dvijaśreṣṭha kiṃ karomi tavānagha

विश्वामित्र उवाच - चाण्डालागच्छ मद्दासमौल्यं किं मे प्रयच्छसि । गृहाण दासं मौल्येन मया दत्तं तवाधुना

viśvāmitra uvāca - cāṇḍālāgaccha maddāsamaulyaṃ kiṃ me prayacchasi | gṛhāṇa dāsaṃ maulyena mayā dattaṃ tavādhunā

नास्ति दासेन मे कार्यं वित्ताशा वर्तते मम । व्यास उवाच - एवमुक्ते तदा तेन स्वपचो हृष्टमानसः

nāsti dāsena me kāryaṃ vittāśā vartate mama | vyāsa uvāca - evamukte tadā tena svapaco hṛṣṭamānasaḥ

आगत्य सन्निधौ तूर्णं विश्वामित्रमभाषत । चाण्डाल उवाच - दशयोजनविस्तीर्णे प्रयागस्य च मण्डले

āgatya sannidhau tūrṇaṃ viśvāmitramabhāṣata | cāṇḍāla uvāca - daśayojanavistīrṇe prayāgasya ca maṇḍale

भूमिं रत्‍नमयीं कृत्वा दास्ये तेऽहं द्विजोत्तम । अस्य विक्रयणेनेयमार्तिश्च प्रहता त्वया

bhūmiṃ ratnamayīṃ kṛtvā dāsye te'haṃ dvijottama | asya vikrayaṇeneyamārtiśca prahatā tvayā

व्यास उवाच - ततो रत्‍नसहस्राणि सुवर्णमणिमौक्तिकैः । चाण्डालेन प्रदत्तानि जग्राह द्विजसत्तमः

vyāsa uvāca - tato ratnasahasrāṇi suvarṇamaṇimauktikaiḥ | cāṇḍālena pradattāni jagrāha dvijasattamaḥ

हरिश्चन्द्रस्तथा राजा निर्विकारमुखोऽभवत् । अमन्यत तथा धैर्याद्‌विश्वामित्रो हि मे पतिः

hariścandrastathā rājā nirvikāramukho'bhavat | amanyata tathā dhairyādviśvāmitro hi me patiḥ

तत्तदेव मया कार्यं यदयं कारयिष्यति । अथान्तरिक्षे सहसा वागुवाचाशरीरिणी

tattadeva mayā kāryaṃ yadayaṃ kārayiṣyati | athāntarikṣe sahasā vāguvācāśarīriṇī

अनृणोऽसि महाभाग दत्ता सा दक्षिणा त्वया । ततो दिवः पुष्पवृष्टिः पपात नृपमूर्धनि

anṛṇo'si mahābhāga dattā sā dakṣiṇā tvayā | tato divaḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta nṛpamūrdhani

साधु साध्विति तं देवाः प्रोचुः सेन्द्रा महौजसः । हर्षेण महताऽऽविष्टो राजा कौशिकमब्रवीत्

sādhu sādhviti taṃ devāḥ procuḥ sendrā mahaujasaḥ | harṣeṇa mahatā''viṣṭo rājā kauśikamabravīt

राजोवाच - त्वं हि माता पिता चैव त्वं हि बन्धुर्महामते । यदर्थं मोचितोऽहं ते क्षणाच्चैवानृणीकृतः

rājovāca - tvaṃ hi mātā pitā caiva tvaṃ hi bandhurmahāmate | yadarthaṃ mocito'haṃ te kṣaṇāccaivānṛṇīkṛtaḥ

किं करोमि महाबाहो श्रेयो मे वचनं तव । एवमुक्ते तु वचने नृपं मुनिरभाषत

kiṃ karomi mahābāho śreyo me vacanaṃ tava | evamukte tu vacane nṛpaṃ munirabhāṣata

विश्वामित्र उवाच - चाण्डालवचनं कार्यमद्यप्रभृति ते नृप । स्वस्ति तेऽ‍स्विति तं प्रोच्य तदादाय धनं ययौ

viśvāmitra uvāca - cāṇḍālavacanaṃ kāryamadyaprabhṛti te nṛpa | svasti te'sviti taṃ procya tadādāya dhanaṃ yayau

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रोपाख्यानवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandropākhyānavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २४

हरिश्चन्द्रचिन्तावर्णनम् शौनक उवाच - ततः किमकरोद्‌राजा चाण्दालस्य गृहे गतः । तद्‌ ब्रूहि सूतवर्य त्वं पृच्छतः सत्वरं हि मे

hariścandracintāvarṇanam śaunaka uvāca - tataḥ kimakarodrājā cāṇdālasya gṛhe gataḥ | tad brūhi sūtavarya tvaṃ pṛcchataḥ satvaraṃ hi me

सूत उवाच - विश्वामित्रे गते विप्रे श्वपचो हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्‌ द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम्

sūta uvāca - viśvāmitre gate vipre śvapaco hṛṣṭamānasaḥ | viśvāmitrāya tad dravyaṃ dattvā baddhvā nareśvaram

असत्यो यास्यसीत्युक्त्वा दण्डेनाताडयत्तदा । दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम्

asatyo yāsyasītyuktvā daṇḍenātāḍayattadā | daṇḍaprahārasambhrāntamatīva vyākulendriyam

इष्टबन्धुवियोगार्तमानीय निजपक्कणे । निगडे स्थापयित्वा तं स्वयं सुष्वाप विज्वरः

iṣṭabandhuviyogārtamānīya nijapakkaṇe | nigaḍe sthāpayitvā taṃ svayaṃ suṣvāpa vijvaraḥ

निगडस्थस्ततो राजा वसंश्चाण्डालपक्कणे । अन्नपाने परित्यज्य सदा वै तदशोचयत्

nigaḍasthastato rājā vasaṃścāṇḍālapakkaṇe | annapāne parityajya sadā vai tadaśocayat

तन्वी दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरन्त्यसुखाविष्टा मोक्षयिष्यति नौ नृपः

tanvī dīnamukhī dṛṣṭvā bālaṃ dīnamukhaṃ puraḥ | māṃ smarantyasukhāviṣṭā mokṣayiṣyati nau nṛpaḥ

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तं प्रतिश्रुतम् । रोदमानं सुतं वीक्ष्य मां च सम्बोधयिष्यति

upāttavitto viprāya dattvā vittaṃ pratiśrutam | rodamānaṃ sutaṃ vīkṣya māṃ ca sambodhayiṣyati

तातपार्श्वं व्रजामीति रुदन्तं बालकं पुनः । तात तातेति भाषन्तं तथा सम्बोधयिष्यति

tātapārśvaṃ vrajāmīti rudantaṃ bālakaṃ punaḥ | tāta tāteti bhāṣantaṃ tathā sambodhayiṣyati

न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति चाण्डालतां गतम् । राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः

na sā māṃ mṛgaśāvākṣī vetti cāṇḍālatāṃ gatam | rājyanāśaḥ suhṛttyāgo bhāryātanayavikrayaḥ

ततश्चाण्डालता चेयमहो दुःखपरम्परा । एवं स निवसन्नित्यं स्मरंश्च दयितां सुतम्

tataścāṇḍālatā ceyamaho duḥkhaparamparā | evaṃ sa nivasannityaṃ smaraṃśca dayitāṃ sutam

निनाय दिवसान् राजा चतुरो विधिपीडितः । अथाह्नि पञ्चमे तेन निगडान्मोचितो नृपः

nināya divasān rājā caturo vidhipīḍitaḥ | athāhni pañcame tena nigaḍānmocito nṛpaḥ

चाण्डालेनानुशिष्टश्च मृतचैलापहारणे । क्रुद्धेन परुषैर्वाक्यैर्निर्भत्स्य च पुनः पुनः

cāṇḍālenānuśiṣṭaśca mṛtacailāpahāraṇe | kruddhena paruṣairvākyairnirbhatsya ca punaḥ punaḥ

काश्याश्च दक्षिणे भागे श्मशानं विद्यते महत् । तद्‌रक्षस्व यथान्यायं न त्याज्यं तत्त्वया क्वचित्

kāśyāśca dakṣiṇe bhāge śmaśānaṃ vidyate mahat | tadrakṣasva yathānyāyaṃ na tyājyaṃ tattvayā kvacit

इमं च जर्जरं दण्डं गृहीत्वा याहि मा चिरम् । वीरबाहोरयं दण्ड इति घोषस्व सर्वतः

imaṃ ca jarjaraṃ daṇḍaṃ gṛhītvā yāhi mā ciram | vīrabāhorayaṃ daṇḍa iti ghoṣasva sarvataḥ

सूत उवाच - कस्मिंश्चिदथ काले तु मृतचैलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्‌राजा श्मशाने दद्‌वशानुगः

sūta uvāca - kasmiṃścidatha kāle tu mṛtacailāpahārakaḥ | hariścandro'bhavadrājā śmaśāne dadvaśānugaḥ

चाण्डालेनानुशिष्टस्तु मृतचैलापहारिणा । राजा तेन समादिष्टो जगाम शवमन्दिरम्

cāṇḍālenānuśiṣṭastu mṛtacailāpahāriṇā | rājā tena samādiṣṭo jagāma śavamandiram

पुर्यास्तु दक्षिणे देशे विद्यमानं भयानकम् । शवमाल्यसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम्

puryāstu dakṣiṇe deśe vidyamānaṃ bhayānakam | śavamālyasamākīrṇaṃ durgandhaṃ bahudhūmakam

श्मशानं घोरसन्नादं शिवाशतसमाकुलम् । गृद्ध्रगोमायुसंकीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम्

śmaśānaṃ ghorasannādaṃ śivāśatasamākulam | gṛddhragomāyusaṃkīrṇaṃ śvavṛndaparivāritam

अस्थिसङ्घातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसंकुलम् । अर्धदग्धशवास्यानि विकसद्दन्तपंक्तिभिः

asthisaṅghātasaṅkīrṇaṃ mahādurgandhasaṃkulam | ardhadagdhaśavāsyāni vikasaddantapaṃktibhiḥ

हसन्तीवाग्निमध्यस्थकायस्यैवं व्यवस्थितिः । नानामृतसुहृन्नादं महाकोलाहलाकुलम्

hasantīvāgnimadhyasthakāyasyaivaṃ vyavasthitiḥ | nānāmṛtasuhṛnnādaṃ mahākolāhalākulam

हा पुत्र मित्र हा बन्धो भ्रातर्वत्स प्रियाद्य मे । हाप्यते भागिनेयार्ह हा मातुल पितामह

hā putra mitra hā bandho bhrātarvatsa priyādya me | hāpyate bhāgineyārha hā mātula pitāmaha

मातामह पितः पौत्र क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इति शब्दैः समाकीर्णं भैरवैः सर्वदेहिनाम्

mātāmaha pitaḥ pautra kva gato'syehi bāndhava | iti śabdaiḥ samākīrṇaṃ bhairavaiḥ sarvadehinām

ज्वलन्मांसवसामेदच्छूमिति ध्वनिसङ्कुलम् । अग्नेश्चटचटाशब्दो भैरवो यत्र जायते

jvalanmāṃsavasāmedacchūmiti dhvanisaṅkulam | agneścaṭacaṭāśabdo bhairavo yatra jāyate

कल्पान्तसदृशाकारं श्मशानं तत्सुदारुणम् । स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखादेवमशोचत

kalpāntasadṛśākāraṃ śmaśānaṃ tatsudāruṇam | sa rājā tatra samprāpto duḥkhādevamaśocata

हा भृत्या मन्त्रिणो यूयं क्व तद्‍राज्यं कुलोचितम् । हा प्रिय पुत्र मे बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम्

hā bhṛtyā mantriṇo yūyaṃ kva tadrājyaṃ kulocitam | hā priya putra me bāla māṃ tyaktvā mandabhāgyakam

ब्राह्मणस्य च कोपेन गता यूयं क्व दूरतः । विना धर्मं मनुष्याणां जायते न शुभं क्वचित्

brāhmaṇasya ca kopena gatā yūyaṃ kva dūrataḥ | vinā dharmaṃ manuṣyāṇāṃ jāyate na śubhaṃ kvacit

यत्‍नतो धारयेत्तस्मात्पुरुषो धर्ममेव हि । इत्येवं चिन्तयंस्तत्र चाण्डालोक्तं पुनः पुनः

yatnato dhārayettasmātpuruṣo dharmameva hi | ityevaṃ cintayaṃstatra cāṇḍāloktaṃ punaḥ punaḥ

मलेन दिग्धसर्वाङ्गः शवानां दर्शने व्रजन् । लकुटाकारकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः

malena digdhasarvāṅgaḥ śavānāṃ darśane vrajan | lakuṭākārakalpaśca dhāvaṃścāpi tatastataḥ

अस्मिञ्छव इदं मौल्यं शतं प्राप्स्यामि चाग्रतः । इदं मम इदं राज्ञ इदं चाण्डालकस्य च

asmiñchava idaṃ maulyaṃ śataṃ prāpsyāmi cāgrataḥ | idaṃ mama idaṃ rājña idaṃ cāṇḍālakasya ca

इत्येवं चिन्तयन् राजा व्यवस्थां दुस्तरां गतः । जीर्णैकपटसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः

ityevaṃ cintayan rājā vyavasthāṃ dustarāṃ gataḥ | jīrṇaikapaṭasugranthikṛtakanthāparigrahaḥ

चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्‌घ्रिकः । नानामेदोवसामज्जालिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन्

citābhasmarajoliptamukhabāhūdarāṅghrikaḥ | nānāmedovasāmajjāliptapāṇyaṅguliḥ śvasan

नानाशवौदनकृतक्षुन्निवृत्तिपरायणः । तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तकमण्डलः

nānāśavaudanakṛtakṣunnivṛttiparāyaṇaḥ | tadīyamālyasaṃśleṣakṛtamastakamaṇḍalaḥ

न रात्रौ न दिवा शेते हाहेति प्रवदन्मुहुः । एवं द्वादश मासास्तु नीता वर्षशतोपमाः

na rātrau na divā śete hāheti pravadanmuhuḥ | evaṃ dvādaśa māsāstu nītā varṣaśatopamāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रचिन्तावर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandracintāvarṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २५

चाण्डालाज्ञया हरिश्चन्द्रस्य खड्गग्रहणवर्णनम् सूत उवाच - एकदा तु गतो रन्तुं बालकैः सहितो बहिः । वाराणस्या नातिदूरे रोहिताख्यः कुमारकः

cāṇḍālājñayā hariścandrasya khaḍgagrahaṇavarṇanam sūta uvāca - ekadā tu gato rantuṃ bālakaiḥ sahito bahiḥ | vārāṇasyā nātidūre rohitākhyaḥ kumārakaḥ

क्रीडां कृत्वा ततो दर्भान् ग्रहीतुमुपचक्रमे । कोमलानल्पमूलांश्च साग्राञ्छक्त्यनुसारतः

krīḍāṃ kṛtvā tato darbhān grahītumupacakrame | komalānalpamūlāṃśca sāgrāñchaktyanusārataḥ

आर्यप्रीत्यर्थमित्युक्त्वा हस्तयुग्मेन यत्‍नतः । सलक्षणाश्च समिधो बर्हिरिध्मं सलक्षणम्

āryaprītyarthamityuktvā hastayugmena yatnataḥ | salakṣaṇāśca samidho barhiridhmaṃ salakṣaṇam

पलाशकाष्ठान्यादाय त्वग्निहोमार्थमादरात् । मस्तके भारकं कृत्वा खिद्यमानः पदे पदे

palāśakāṣṭhānyādāya tvagnihomārthamādarāt | mastake bhārakaṃ kṛtvā khidyamānaḥ pade pade

उदकस्थानमासाद्य तदा बालस्तृषान्वितः । भुवि भारं विनिक्षिप्य जलस्थाने तदा शिशुः

udakasthānamāsādya tadā bālastṛṣānvitaḥ | bhuvi bhāraṃ vinikṣipya jalasthāne tadā śiśuḥ

कामतः सलिलं पीत्वा विश्रम्य च मुहूर्तकम् । वल्मीकोपरि विन्यस्तभारो हर्तुं प्रचक्रमे

kāmataḥ salilaṃ pītvā viśramya ca muhūrtakam | valmīkopari vinyastabhāro hartuṃ pracakrame

विश्वामित्राज्ञया तावत्कृष्णसर्पो भयावहः । महाविषो महाघोरो वल्मीकान्निर्गतस्तदा

viśvāmitrājñayā tāvatkṛṣṇasarpo bhayāvahaḥ | mahāviṣo mahāghoro valmīkānnirgatastadā

तेनासौ बालको दष्टस्तदैव च पपात ह । रोहिताख्यं मृतं दृष्ट्वा ययुर्बाला द्विजालयम्

tenāsau bālako daṣṭastadaiva ca papāta ha | rohitākhyaṃ mṛtaṃ dṛṣṭvā yayurbālā dvijālayam

त्वरिता भयसंविग्नाः प्रोचुस्तन्मातुरग्रतः । हे विप्रदासि ते पुत्रः क्रीडां कर्तुं बहिर्गतः

tvaritā bhayasaṃvignāḥ procustanmāturagrataḥ | he vipradāsi te putraḥ krīḍāṃ kartuṃ bahirgataḥ

अस्माभिः सहितस्तत्र सर्पदष्टो मृतस्ततः । इति सा तद्वचः श्रुत्वा वज्रपातोपमं तदा

asmābhiḥ sahitastatra sarpadaṣṭo mṛtastataḥ | iti sā tadvacaḥ śrutvā vajrapātopamaṃ tadā

पपात मूर्च्छिता भूमौ छिन्नेव कदली यथा । अथ तां ब्राह्मणो रुष्टः पानीयेनाभ्यषिञ्चत

papāta mūrcchitā bhūmau chinneva kadalī yathā | atha tāṃ brāhmaṇo ruṣṭaḥ pānīyenābhyaṣiñcata

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्ता ब्राह्मणस्तामथाब्रवीत् । ब्राह्मण उवाच - अलक्ष्मीकारकं निन्द्यं जानती त्वं निशामुखे

muhūrtāccetanāṃ prāptā brāhmaṇastāmathābravīt | brāhmaṇa uvāca - alakṣmīkārakaṃ nindyaṃ jānatī tvaṃ niśāmukhe

रोदनं कुरुषे दुष्टे लज्जा ते हृदये न किम् । ब्राह्मणेनैवमुक्ता सा न किञ्चिद्वाक्यमब्रवीत्

rodanaṃ kuruṣe duṣṭe lajjā te hṛdaye na kim | brāhmaṇenaivamuktā sā na kiñcidvākyamabravīt

रुरोद करुणं दीना पुत्रशोकेन पीडिता । अश्रुपूर्णमुखी दीना धूसरा मुक्तमूर्धजा

ruroda karuṇaṃ dīnā putraśokena pīḍitā | aśrupūrṇamukhī dīnā dhūsarā muktamūrdhajā

अथ तां कुपितो विप्रो राजपत्‍नीमभाषत । धिक्त्वां दुष्टे क्रयं गृह्य मम कार्यं विलुम्पसि

atha tāṃ kupito vipro rājapatnīmabhāṣata | dhiktvāṃ duṣṭe krayaṃ gṛhya mama kāryaṃ vilumpasi

अशक्ता चेत्कथं तर्हि गृहीतं मम तद्धनम् । एवं निर्भर्त्सिता तेन क्रूरवाक्यैः पुनः पुनः

aśaktā cetkathaṃ tarhi gṛhītaṃ mama taddhanam | evaṃ nirbhartsitā tena krūravākyaiḥ punaḥ punaḥ

रुदिता कारणं प्राह विप्रं गद्‌गदया गिरा । स्वामिन् मम सुतो बालः सर्पदष्टो मृतो बहिः

ruditā kāraṇaṃ prāha vipraṃ gadgadayā girā | svāmin mama suto bālaḥ sarpadaṣṭo mṛto bahiḥ

अनुज्ञां मे प्रयच्छस्व द्रष्टुं यास्यामि बालकम् । दुर्लभं दर्शनं तेन सञ्जातं मम सुव्रत

anujñāṃ me prayacchasva draṣṭuṃ yāsyāmi bālakam | durlabhaṃ darśanaṃ tena sañjātaṃ mama suvrata

इत्युक्त्वा करुणं बाला पुनरेव रुरोद ह । पुनस्तां कुपितो विप्रो राजपत्‍नीमभाषत

ityuktvā karuṇaṃ bālā punareva ruroda ha | punastāṃ kupito vipro rājapatnīmabhāṣata

ब्राह्मण उवाच - शठे दुष्टसमाचारे किं न जानासि पातकम् । यः स्वामिवेतनं गृह्य तस्य कार्यं विलुम्पति

brāhmaṇa uvāca - śaṭhe duṣṭasamācāre kiṃ na jānāsi pātakam | yaḥ svāmivetanaṃ gṛhya tasya kāryaṃ vilumpati

नरके पच्यते सोऽथ महारौरवपूर्वके । उषित्वा नरके कल्पं ततोऽसौ कुक्कुटो भवेत्

narake pacyate so'tha mahārauravapūrvake | uṣitvā narake kalpaṃ tato'sau kukkuṭo bhavet

किमनेनाथवा कार्यं धर्मसंकीर्तनेन मे । यस्तु पापरतो मूर्खः क्रूरो नीचोऽनृतः शठः

kimanenāthavā kāryaṃ dharmasaṃkīrtanena me | yastu pāparato mūrkhaḥ krūro nīco'nṛtaḥ śaṭhaḥ

तद्वाक्यं निष्फलं तस्मिन्भवेद्‌ बीजमिवोषरे । एहि ते विद्यते किञ्चित्परलोकभयं यदि

tadvākyaṃ niṣphalaṃ tasminbhaved bījamivoṣare | ehi te vidyate kiñcitparalokabhayaṃ yadi

एवमुक्ताथ सा विप्रं वेपमानाब्रवीद्वचः । कारुण्यं कुरु मे नाथ प्रसीद सुमुखो भव

evamuktātha sā vipraṃ vepamānābravīdvacaḥ | kāruṇyaṃ kuru me nātha prasīda sumukho bhava

प्रस्थापय मुहूर्तं मां यावद्‌ द्रक्ष्यामि बालकम् । एवमुक्त्वाथ सा मूर्ध्ना निपत्य द्विजपादयोः

prasthāpaya muhūrtaṃ māṃ yāvad drakṣyāmi bālakam | evamuktvātha sā mūrdhnā nipatya dvijapādayoḥ

रुरोद करुणं बाला पुत्रशोकेन पीडिता । अथाह कुपितो विप्रः क्रोधसंरक्तलोचनः

ruroda karuṇaṃ bālā putraśokena pīḍitā | athāha kupito vipraḥ krodhasaṃraktalocanaḥ

विप्र उवाच - किं ते पुत्रेण मे कार्यं गृहकर्म कुरुष्व मे । किं न जानासि मे क्रोधं कशाघातफलप्रदम्

vipra uvāca - kiṃ te putreṇa me kāryaṃ gṛhakarma kuruṣva me | kiṃ na jānāsi me krodhaṃ kaśāghātaphalapradam

एवमुक्ता स्थिता धैर्याद्‌ गृहकर्म चकार ह । अर्धरात्रो गतस्तस्याः पादाभ्यङ्गादिकर्मणा

evamuktā sthitā dhairyād gṛhakarma cakāra ha | ardharātro gatastasyāḥ pādābhyaṅgādikarmaṇā

ब्राह्मणेनाथ सा प्रोक्ता पुत्रपार्श्वं व्रजाधुना । तस्य दाहादिकं कृत्वा पुनरागच्छ सत्वरम्

brāhmaṇenātha sā proktā putrapārśvaṃ vrajādhunā | tasya dāhādikaṃ kṛtvā punarāgaccha satvaram

न लुप्येत यथा प्रातर्गृहकर्म ममेति च । ततस्त्वेकाकिनी रात्रौ विलपन्ती जगाम ह

na lupyeta yathā prātargṛhakarma mameti ca | tatastvekākinī rātrau vilapantī jagāma ha

दृष्ट्वा मृतं निजं पुत्रं भृशं शोकेन पीडिता । यूथभ्रष्टा कुरङ्गीव विवत्सा सौरभी यथा

dṛṣṭvā mṛtaṃ nijaṃ putraṃ bhṛśaṃ śokena pīḍitā | yūthabhraṣṭā kuraṅgīva vivatsā saurabhī yathā

वाराणस्या बहिर्गत्वा क्षणाद्‌ दृष्ट्वा निजं सुतम् । शयानं रङ्कवद्‌भूमौ काष्ठदर्भतृणोपरि

vārāṇasyā bahirgatvā kṣaṇād dṛṣṭvā nijaṃ sutam | śayānaṃ raṅkavadbhūmau kāṣṭhadarbhatṛṇopari

विललापातिदुःखार्ता शब्दं कृत्वा सुनिष्ठुरम् । एहि मे सम्मुखं कस्माद्‌रोषितोऽसि वदाधुना

vilalāpātiduḥkhārtā śabdaṃ kṛtvā suniṣṭhuram | ehi me sammukhaṃ kasmādroṣito'si vadādhunā

आयास्यभिमुखो नित्यमम्बेत्युक्त्वा पुनः पुनः । गत्वा स्खलत्पदा तस्य पपातोपरि मूर्छिता

āyāsyabhimukho nityamambetyuktvā punaḥ punaḥ | gatvā skhalatpadā tasya papātopari mūrchitā

पुनः सा चेतनां प्राप्य दोर्भ्यामालिङ्ग्य बालकम् । तन्मुखे वदनं न्यस्य रुरोदार्तस्वनैस्तदा

punaḥ sā cetanāṃ prāpya dorbhyāmāliṅgya bālakam | tanmukhe vadanaṃ nyasya rurodārtasvanaistadā

कराभ्यां ताडनं चक्रे मस्तकस्योदरस्य च । हा बाल हा शिशो वत्स हा कुमारक सुन्दर

karābhyāṃ tāḍanaṃ cakre mastakasyodarasya ca | hā bāla hā śiśo vatsa hā kumāraka sundara

हा राजन् क्व गतोऽसि त्वं पश्येमं बालकं निजम् । प्राणेभ्योऽपि गरीयांसं भूतले पतितं मृतम्

hā rājan kva gato'si tvaṃ paśyemaṃ bālakaṃ nijam | prāṇebhyo'pi garīyāṃsaṃ bhūtale patitaṃ mṛtam

तथापश्यन्मुखं तस्य भूयो जीवितशङ्कया । निर्जीववदनं ज्ञात्वा मूर्छिता निपपात ह

tathāpaśyanmukhaṃ tasya bhūyo jīvitaśaṅkayā | nirjīvavadanaṃ jñātvā mūrchitā nipapāta ha

हस्तेन वदनं गृह्य पुनरेवमभाषत । शयनं त्यज हे बाल शीघ्रं जागृहि भीषणम्

hastena vadanaṃ gṛhya punarevamabhāṣata | śayanaṃ tyaja he bāla śīghraṃ jāgṛhi bhīṣaṇam

निशार्धं वर्धते चेदं शिवाशतनिनादितम् । भूतप्रेतपिशाचादिडाकिनीयूथनादितम्

niśārdhaṃ vardhate cedaṃ śivāśatanināditam | bhūtapretapiśācādiḍākinīyūthanāditam

मित्राणि ते गतान्यस्तात्त्वमेकस्तु कुतः स्थितः । सूत उवाच - एवमुक्त्वा पुनस्तन्वी करुणं प्ररुरोद ह

mitrāṇi te gatānyastāttvamekastu kutaḥ sthitaḥ | sūta uvāca - evamuktvā punastanvī karuṇaṃ praruroda ha

हा शिशो बाल हा वत्स रोहिताख्य कुमारक । रे पुत्र प्रतिशब्दं मे कस्मात्त्वं न प्रयच्छसि

hā śiśo bāla hā vatsa rohitākhya kumāraka | re putra pratiśabdaṃ me kasmāttvaṃ na prayacchasi

तवाहं जननी वत्स किं न जानासि पश्य माम् । देशत्यागाद्‌राज्यनाशात्पुत्र भर्त्रा स्वविक्रयात्

tavāhaṃ jananī vatsa kiṃ na jānāsi paśya mām | deśatyāgādrājyanāśātputra bhartrā svavikrayāt

यद्दासीत्वाच्च जीवामि त्वां दृष्ट्वा पुत्र केवलम् । ते जन्मसमये विप्रैरादिष्टं यत्त्वनागतम्

yaddāsītvācca jīvāmi tvāṃ dṛṣṭvā putra kevalam | te janmasamaye viprairādiṣṭaṃ yattvanāgatam

दीर्घायुः पृथिवीराजः पुत्रपौत्रसमन्वितः । शौर्यदानरतिः सत्त्वो गुरुदेवद्विजार्चकः

dīrghāyuḥ pṛthivīrājaḥ putrapautrasamanvitaḥ | śauryadānaratiḥ sattvo gurudevadvijārcakaḥ

मातापित्रोस्तु प्रियकृत्सत्यवादी जितेन्द्रियः । इत्यादि सकलं जातमसत्यमधुना सुत

mātāpitrostu priyakṛtsatyavādī jitendriyaḥ | ityādi sakalaṃ jātamasatyamadhunā suta

चक्रमत्स्यावातपत्रश्रीवत्सस्वस्तिकध्वजाः । तव पाणितले पुत्र कलशश्चामरं तथा

cakramatsyāvātapatraśrīvatsasvastikadhvajāḥ | tava pāṇitale putra kalaśaścāmaraṃ tathā

लक्षणानि तथान्यानि त्वद्धस्ते यानि सन्ति च । तानि सर्वाणि मोघानि सञ्जातान्यधुना सुत

lakṣaṇāni tathānyāni tvaddhaste yāni santi ca | tāni sarvāṇi moghāni sañjātānyadhunā suta

हा राजन्पृथिवीनाथ क्व ते राज्यं क्व मन्त्रिणः । क्व ते सिंहासनं छत्रं क्व ते खड्गः क्व तद्धनम्

hā rājanpṛthivīnātha kva te rājyaṃ kva mantriṇaḥ | kva te siṃhāsanaṃ chatraṃ kva te khaḍgaḥ kva taddhanam

क्व सायोध्या क्व हर्म्याणि क्व गजाश्वरथप्रजाः । सर्वमेतत्तथा पुत्र मां त्यक्त्वा क्व गतोऽसि रे

kva sāyodhyā kva harmyāṇi kva gajāśvarathaprajāḥ | sarvametattathā putra māṃ tyaktvā kva gato'si re

हा कान्त हा नृपागच्छ पश्येमं स्वसुतं प्रियम् । येन ते रिङ्गता वक्षः कुंकुमेनावलेपितम्

hā kānta hā nṛpāgaccha paśyemaṃ svasutaṃ priyam | yena te riṅgatā vakṣaḥ kuṃkumenāvalepitam

स्वशरीररजःपङ्कैर्विशालं मलिनीकृतम् । येन ते बालभावेन मृगनाभिविलेपितः

svaśarīrarajaḥpaṅkairviśālaṃ malinīkṛtam | yena te bālabhāvena mṛganābhivilepitaḥ

भ्रंशितो भालतिलकस्तवाङ्कस्थेन भूपते । यस्य वक्त्रं मृदा लिप्तं स्नेहाद्वै चुम्बितं मया

bhraṃśito bhālatilakastavāṅkasthena bhūpate | yasya vaktraṃ mṛdā liptaṃ snehādvai cumbitaṃ mayā

तन्मुखं मक्षिकालिङ्ग्यं पश्ये कीटैर्विदूषितम् । हा राजन् पश्य तं पुत्रं भुविस्थं रङ्कवन्मृतम्

tanmukhaṃ makṣikāliṅgyaṃ paśye kīṭairvidūṣitam | hā rājan paśya taṃ putraṃ bhuvisthaṃ raṅkavanmṛtam

हा देव किं मया कृत्यं कृतं पूर्वभवान्तरे । तस्य कर्मफलस्येह न पारमुपलक्षये

hā deva kiṃ mayā kṛtyaṃ kṛtaṃ pūrvabhavāntare | tasya karmaphalasyeha na pāramupalakṣaye

हा पुत्र हा शिशो वत्स का कुमारक सुन्दर । एवं तस्या विलापं ते श्रुत्वा नगरपालकाः

hā putra hā śiśo vatsa kā kumāraka sundara | evaṃ tasyā vilāpaṃ te śrutvā nagarapālakāḥ

जागृतास्त्वरितास्तस्याः पार्श्वमीयुः सुविस्मिताः । जना ऊचुः - का त्वं बालस्य कस्यायं पतिस्ते कुत्र तिष्ठति

jāgṛtāstvaritāstasyāḥ pārśvamīyuḥ suvismitāḥ | janā ūcuḥ - kā tvaṃ bālasya kasyāyaṃ patiste kutra tiṣṭhati

एकैव निर्भया रात्रौ कस्मात्त्वमिह रोदिषि । एवमुक्ताथ सा तन्वी न किञ्चिद्‌वाक्यमब्रवीत्

ekaiva nirbhayā rātrau kasmāttvamiha rodiṣi | evamuktātha sā tanvī na kiñcidvākyamabravīt

भूयोऽपि पृष्टा सा तूष्णीं स्तब्धीभूता बभूव ह । विललापातिदुःखार्ता शोकाश्रुप्लुतलोचना

bhūyo'pi pṛṣṭā sā tūṣṇīṃ stabdhībhūtā babhūva ha | vilalāpātiduḥkhārtā śokāśruplutalocanā

अथ ते शङ्‌कितास्तस्यां रोमाञ्चिततनूरुहाः । संत्रस्ताः प्राहुरन्योन्यमुद्‌धृतायुधपाणयः

atha te śaṅkitāstasyāṃ romāñcitatanūruhāḥ | saṃtrastāḥ prāhuranyonyamuddhṛtāyudhapāṇayaḥ

नूनं स्त्री न भवत्येषा यतः किञ्चिन्न भाषते । तस्माद्वध्या भवेदेषा यत्‍नतो बालघातिनी

nūnaṃ strī na bhavatyeṣā yataḥ kiñcinna bhāṣate | tasmādvadhyā bhavedeṣā yatnato bālaghātinī

शुभा चेत्तर्हि किं ह्यत्र निशार्धे तिष्ठते बहिः । भक्षार्थमनया नूनमानीतः कस्यचिच्छिशुः

śubhā cettarhi kiṃ hyatra niśārdhe tiṣṭhate bahiḥ | bhakṣārthamanayā nūnamānītaḥ kasyacicchiśuḥ

इत्युक्त्वा तैर्गृहिता सा गाढं केशेषु सत्वरम् । भुजयोरपरैश्चैव कैश्चापि गलके तथा

ityuktvā tairgṛhitā sā gāḍhaṃ keśeṣu satvaram | bhujayoraparaiścaiva kaiścāpi galake tathā

खेचरी यास्यतीत्युक्तं बहुभिः शस्त्रपाणिभिः । आकृष्य पक्कणे नीता चाण्डालाय समर्पिता

khecarī yāsyatītyuktaṃ bahubhiḥ śastrapāṇibhiḥ | ākṛṣya pakkaṇe nītā cāṇḍālāya samarpitā

हे चाण्डाल बहिर्दृष्टा ह्यस्माभिर्बालघातिनी । वध्यतां वध्यतामेष शीघ्रं नीत्वा बहिःस्थले

he cāṇḍāla bahirdṛṣṭā hyasmābhirbālaghātinī | vadhyatāṃ vadhyatāmeṣa śīghraṃ nītvā bahiḥsthale

चाण्डालः प्राह तां दृष्ट्वा ज्ञातेयं लोकविश्रुता । न दृष्टपूर्वा केनापि लोकडिम्भान्यनेकधा

cāṇḍālaḥ prāha tāṃ dṛṣṭvā jñāteyaṃ lokaviśrutā | na dṛṣṭapūrvā kenāpi lokaḍimbhānyanekadhā

भक्षितान्यनया भूरि भवद्‌भिः पुण्यमार्जितम् । ख्यातिर्वः शाश्वती लोके गच्छध्वं च यथासुखम्

bhakṣitānyanayā bhūri bhavadbhiḥ puṇyamārjitam | khyātirvaḥ śāśvatī loke gacchadhvaṃ ca yathāsukham

द्विजस्त्रीबालगोघाती स्वर्णस्तेयी च यो नरः । अग्निदो वर्त्मघाती च मद्यपो गुरुतल्पगः

dvijastrībālagoghātī svarṇasteyī ca yo naraḥ | agnido vartmaghātī ca madyapo gurutalpagaḥ

महाजनविरोधी च तस्य पुण्यप्रदो वधः । द्विजस्यापि स्त्रियो वापि न दोषो विद्यते वधे

mahājanavirodhī ca tasya puṇyaprado vadhaḥ | dvijasyāpi striyo vāpi na doṣo vidyate vadhe

अस्या वधश्च मे योग्य इत्युक्त्वा गाडबन्धनैः । बद्ध्वा केशेष्वथाकृष्य रज्जुभिस्तामताडयत्

asyā vadhaśca me yogya ityuktvā gāḍabandhanaiḥ | baddhvā keśeṣvathākṛṣya rajjubhistāmatāḍayat

हरिश्चन्द्रमथोवाच वाचा परुषया तदा । रे दास वध्यतामेषा दुष्टात्मा मा विचारय

hariścandramathovāca vācā paruṣayā tadā | re dāsa vadhyatāmeṣā duṣṭātmā mā vicāraya

तद्वाक्यं भूपतिः श्रुत्वा वज्रपातोपमं तदा । वेपमानोऽथ चाण्डालं प्राह स्त्रीवधशङ्‌कितः

tadvākyaṃ bhūpatiḥ śrutvā vajrapātopamaṃ tadā | vepamāno'tha cāṇḍālaṃ prāha strīvadhaśaṅkitaḥ

न शक्तोऽहमिदं कर्तुं प्रेष्यं देहि ममापरम् । असाध्यमपि यत्कर्म तत्करिष्ये त्वयोदितम्

na śakto'hamidaṃ kartuṃ preṣyaṃ dehi mamāparam | asādhyamapi yatkarma tatkariṣye tvayoditam

श्रुत्वा तदुक्तं वचनं श्वपचो वाक्यमब्रवीत् । मा भैषीस्त्वं गृहाणासिं वधोऽस्याः पुण्यदो मतः

śrutvā taduktaṃ vacanaṃ śvapaco vākyamabravīt | mā bhaiṣīstvaṃ gṛhāṇāsiṃ vadho'syāḥ puṇyado mataḥ

बालानामेव भयदा नेयं रक्ष्या कदाचन । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य राजा वचनमब्रवीत्

bālānāmeva bhayadā neyaṃ rakṣyā kadācana | tacchrutvā vacanaṃ tasya rājā vacanamabravīt

स्त्रियो रक्ष्याः प्रयत्‍नेन न हन्तव्याः कदाचन । स्त्रीवधे कीर्तितः पापं मुनिभिर्धर्मतत्परैः

striyo rakṣyāḥ prayatnena na hantavyāḥ kadācana | strīvadhe kīrtitaḥ pāpaṃ munibhirdharmatatparaiḥ

पुरुषो यः स्त्रियं हन्याज्ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा । नरके पच्यते सोऽथ महारौरवपूर्वके

puruṣo yaḥ striyaṃ hanyājjñānato'jñānato'pi vā | narake pacyate so'tha mahārauravapūrvake

चाण्डाल उवाच - मा वदासिं गृहाणैनं तीक्ष्णं विद्युत्समप्रभम् । यत्रैकस्मिन्वधं नीते बहूनां तु सुखं भवेत्

cāṇḍāla uvāca - mā vadāsiṃ gṛhāṇainaṃ tīkṣṇaṃ vidyutsamaprabham | yatraikasminvadhaṃ nīte bahūnāṃ tu sukhaṃ bhavet

तस्य हिंसा कृतं नूनं बहुपुण्यप्रदा भवेत् । भक्षितान्यनया भूरि लोके डिम्भानि दुष्टया

tasya hiṃsā kṛtaṃ nūnaṃ bahupuṇyapradā bhavet | bhakṣitānyanayā bhūri loke ḍimbhāni duṣṭayā

तत्क्षिप्रं वध्यतामेषा लोकः स्वस्थो भविष्यति । राजोवाच - चाण्डालाधिपते तीव्रं व्रतं स्त्रीवधवर्जनम्

tatkṣipraṃ vadhyatāmeṣā lokaḥ svastho bhaviṣyati | rājovāca - cāṇḍālādhipate tīvraṃ vrataṃ strīvadhavarjanam

आजन्मतस्ततो यत्‍नं न कुर्यां स्त्रीवधे तव । चाण्डाल उवाच - स्वामिकार्यं विना दुष्ट किं कार्यं विद्यतेऽपरम्

ājanmatastato yatnaṃ na kuryāṃ strīvadhe tava | cāṇḍāla uvāca - svāmikāryaṃ vinā duṣṭa kiṃ kāryaṃ vidyate'param

गृहीत्वा वेतनं मेऽद्य कस्मात्कार्यं विलुम्पसि । यः स्वामिवेतनं गृह्य स्वामिकार्यं विलुम्पति

gṛhītvā vetanaṃ me'dya kasmātkāryaṃ vilumpasi | yaḥ svāmivetanaṃ gṛhya svāmikāryaṃ vilumpati

नरकान्निष्कृतिस्तस्य नास्ति कल्पायुतैरपि । राजोवाच - चाण्डालनाथ मे देहि प्राप्यमन्यत्सुदारुणम्

narakānniṣkṛtistasya nāsti kalpāyutairapi | rājovāca - cāṇḍālanātha me dehi prāpyamanyatsudāruṇam

स्वशत्रुं ब्रूहि तं क्षिप्रं घातयिष्याम्यसंशयम् । घातयित्वा तु तं शत्रुं तव दास्यामि मेदिनीम्

svaśatruṃ brūhi taṃ kṣipraṃ ghātayiṣyāmyasaṃśayam | ghātayitvā tu taṃ śatruṃ tava dāsyāmi medinīm

देव देवोरगैः सिद्धैर्गन्धर्वैरपि संयुतम् । देवेन्द्रमपि जेष्यामि निहत्य निशितैः शरैः

deva devoragaiḥ siddhairgandharvairapi saṃyutam | devendramapi jeṣyāmi nihatya niśitaiḥ śaraiḥ

एतच्छ्रुत्वा ततो वाक्यं हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । चाण्डालः कुपितः प्राह वेपमानं महीपतिम्

etacchrutvā tato vākyaṃ hariścandrasya bhūpateḥ | cāṇḍālaḥ kupitaḥ prāha vepamānaṃ mahīpatim

चाण्डाल उवाच - (नैतद्वाक्यं सुघटितं यद्वाक्यं दासकीर्तितम्) चाण्डालदासतां कृत्वा सुराणां भाषसे वचः । दास किं बहुना नूनं शृणु मे गदतो वचः

cāṇḍāla uvāca - (naitadvākyaṃ sughaṭitaṃ yadvākyaṃ dāsakīrtitam) cāṇḍāladāsatāṃ kṛtvā surāṇāṃ bhāṣase vacaḥ | dāsa kiṃ bahunā nūnaṃ śṛṇu me gadato vacaḥ

निर्लज्ज तव चेदस्ति किञ्चित्पापभयं हृदि । किमर्थं दासतां यातश्चाण्डालस्य तु वेश्मनि

nirlajja tava cedasti kiñcitpāpabhayaṃ hṛdi | kimarthaṃ dāsatāṃ yātaścāṇḍālasya tu veśmani

गृहाणैनं ततः खड्गमस्याश्छिन्धि शिरोऽम्बुजम् । एवमुक्त्वाथ चाण्डालो राज्ञे खड्गं न्यवेदयत्

gṛhāṇainaṃ tataḥ khaḍgamasyāśchindhi śiro'mbujam | evamuktvātha cāṇḍālo rājñe khaḍgaṃ nyavedayat

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे चाण्डालाज्ञया हरिश्चन्द्रस्य खड्गग्रहणवर्णनं नाम पञ्चविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe cāṇḍālājñayā hariścandrasya khaḍgagrahaṇavarṇanaṃ nāma pañcaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २६

हरिश्चन्द्रोपाख्याने राज्ञो हुताशनप्रवेशोद्योगवर्णनम् सूत उवाच - ततोऽथ भूपतिः प्राह राज्ञीं स्थित्वा ह्यधोमुखः । अत्रोपविश्यतां बाले पापस्य पुरतो मम

hariścandropākhyāne rājño hutāśanapraveśodyogavarṇanam sūta uvāca - tato'tha bhūpatiḥ prāha rājñīṃ sthitvā hyadhomukhaḥ | atropaviśyatāṃ bāle pāpasya purato mama

शिरस्ते छेदयिष्यामि हन्तुं शक्नोति चेत्करः । एवमुक्त्वा समुद्यम्य खड्गं हन्तुं गतो नृपः

śiraste chedayiṣyāmi hantuṃ śaknoti cetkaraḥ | evamuktvā samudyamya khaḍgaṃ hantuṃ gato nṛpaḥ

न जानाति नृपः पत्‍नीं सा न जानाति भूपतिम् । अब्रवीद्‌ भृशदुःखार्ता स्वमृत्युमभिकाङ्क्षति

na jānāti nṛpaḥ patnīṃ sā na jānāti bhūpatim | abravīd bhṛśaduḥkhārtā svamṛtyumabhikāṅkṣati

स्त्र्युवाच - चाण्डाल शृणु मे वाक्यं किञ्चित्त्वं यदि मन्यसे । मृतस्तिष्ठति मे पुत्रो नातिदूरे बहिः पुरात्

stryuvāca - cāṇḍāla śṛṇu me vākyaṃ kiñcittvaṃ yadi manyase | mṛtastiṣṭhati me putro nātidūre bahiḥ purāt

तं दहामि हतं यावदानयित्वा तवान्तिकम् । तावत्प्रतीक्ष्यतां पश्चादसिना घातयस्व माम्

taṃ dahāmi hataṃ yāvadānayitvā tavāntikam | tāvatpratīkṣyatāṃ paścādasinā ghātayasva mām

तेनाथ बाढमित्युक्त्वा प्रेषिता बालकं प्रति । सा जगामातिदुःखार्ता विपलन्ती सुदारुणम्

tenātha bāḍhamityuktvā preṣitā bālakaṃ prati | sā jagāmātiduḥkhārtā vipalantī sudāruṇam

भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् । हा पुत्र हा वत्स शिशो इत्येवं वदती मुहुः

bhāryā tasya narendrasya sarpadaṣṭaṃ hi bālakam | hā putra hā vatsa śiśo ityevaṃ vadatī muhuḥ

कृशा विवर्णा मलिना पांसुध्वस्तशिरोरुहा । श्मशानभूमिमागत्य बालं स्थाप्याविशद्‌भुवि

kṛśā vivarṇā malinā pāṃsudhvastaśiroruhā | śmaśānabhūmimāgatya bālaṃ sthāpyāviśadbhuvi

(राजन्नद्य स्वबालं तं पश्यसीह महीतले । रममाणं स्वसखिभिर्दष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥) तस्या विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । शवसन्निधिमागत्य वस्त्रमस्याक्षिपत्तदा

(rājannadya svabālaṃ taṃ paśyasīha mahītale | ramamāṇaṃ svasakhibhirdaṣṭaṃ duṣṭāhinā mṛtam ||) tasyā vilāpaśabdaṃ tamākarṇya sa narādhipaḥ | śavasannidhimāgatya vastramasyākṣipattadā

तां तथा रुदतीं भार्यां नाभिजानाति भूमिपः । चिरप्रवाससन्तप्तां पुनर्जातामिवाबलाम्

tāṃ tathā rudatīṃ bhāryāṃ nābhijānāti bhūmipaḥ | cirapravāsasantaptāṃ punarjātāmivābalām

सापि तं चारुकेशान्तं पुरो दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपवरं शुष्कवृक्षत्वचोपमम्

sāpi taṃ cārukeśāntaṃ puro dṛṣṭvā jaṭālakam | nābhyajānānnṛpavaraṃ śuṣkavṛkṣatvacopamam

भूमौ निपतितं बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतमचिन्तयदसौ नृपः

bhūmau nipatitaṃ bālaṃ dṛṣṭvāśīviṣapīḍitam | narendralakṣaṇopetamacintayadasau nṛpaḥ

अस्य पूर्णेन्दुवद्वक्त्रं शुभमुन्नसमव्रणम् । दर्पणप्रतिमोत्तुङ्गकपोलयुगशोभितम्

asya pūrṇenduvadvaktraṃ śubhamunnasamavraṇam | darpaṇapratimottuṅgakapolayugaśobhitam

नीलान्केशान्कुञ्चिताग्रान् सान्द्रान्दीर्घांस्तरङ्‌गिणः । राजीवसदृशे नेत्रे ओष्ठौ बिम्बफलोपमौ

nīlānkeśānkuñcitāgrān sāndrāndīrghāṃstaraṅgiṇaḥ | rājīvasadṛśe netre oṣṭhau bimbaphalopamau

विशालवक्षा दीर्घाक्षो दीर्घबाहून्नतांसकः । विशालपादो गम्भीरःसूक्ष्माङ्गुल्यवनीधरः

viśālavakṣā dīrghākṣo dīrghabāhūnnatāṃsakaḥ | viśālapādo gambhīraḥsūkṣmāṅgulyavanīdharaḥ

मृणालपादो गम्भीरनाभिरुद्धतकन्धरः । अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः

mṛṇālapādo gambhīranābhiruddhatakandharaḥ | aho kaṣṭaṃ narendrasya kasyāpyeṣa kule śiśuḥ

जातो नीतः कृतान्तेन कालपाशाद्दुरात्मना । सूत उवाच - एवं दृष्ट्वाथ तं बालं मातुरङ्के प्रसारितम्

jāto nītaḥ kṛtāntena kālapāśāddurātmanā | sūta uvāca - evaṃ dṛṣṭvātha taṃ bālaṃ māturaṅke prasāritam

स्मृतिमभ्यागतो राजा हाहेत्यश्रूण्यपातयत् । सोऽप्युवाच च वत्सो मे दशामेतामुपागतः

smṛtimabhyāgato rājā hāhetyaśrūṇyapātayat | so'pyuvāca ca vatso me daśāmetāmupāgataḥ

नीतो यदि च घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् । विचारयित्वा राजासौ हरिश्चन्द्रस्तथा स्थितः

nīto yadi ca ghoreṇa kṛtāntenātmano vaśam | vicārayitvā rājāsau hariścandrastathā sthitaḥ

ततो राज्ञी महादुःखावेशादिदमभाषत । राज्ञ्युवाच - हा वत्स कस्य पापस्य त्वपध्यानादिदं महत्

tato rājñī mahāduḥkhāveśādidamabhāṣata | rājñyuvāca - hā vatsa kasya pāpasya tvapadhyānādidaṃ mahat

दुःखमापतितं घोरं तद्‌रूपं नोपलभ्यते । हा नाथ राजन् भवता मामपास्य सुदुःखिताम्

duḥkhamāpatitaṃ ghoraṃ tadrūpaṃ nopalabhyate | hā nātha rājan bhavatā māmapāsya suduḥkhitām

कस्मिन्संस्थीयते स्थाने विश्रब्धं केन हेतुना । राज्यनाशं सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः

kasminsaṃsthīyate sthāne viśrabdhaṃ kena hetunā | rājyanāśaṃ suhṛttyāgo bhāryātanayavikrayaḥ

हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधातः कृतं त्वया । इति तस्या वचः श्रुत्वा राजा स्थानच्युतस्तदा

hariścandrasya rājarṣeḥ kiṃ vidhātaḥ kṛtaṃ tvayā | iti tasyā vacaḥ śrutvā rājā sthānacyutastadā

प्रत्यभिज्ञाय देवीं तां पुत्रं च निधनं गतम् । कष्टं ममैव पत्‍नीयं बालकश्चापि मे सुतः

pratyabhijñāya devīṃ tāṃ putraṃ ca nidhanaṃ gatam | kaṣṭaṃ mamaiva patnīyaṃ bālakaścāpi me sutaḥ

ज्ञात्वा पपात सन्तप्तो मूर्च्छामतिजगाम ह । सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम्

jñātvā papāta santapto mūrcchāmatijagāma ha | sā ca taṃ pratyabhijñāya tāmavasthāmupāgatam

मूर्च्छिता निपपातार्ता निश्चेष्टा धरणीतले । चेतनां प्राप्य राजेन्द्रो राजपत्‍नी च तौ समम्

mūrcchitā nipapātārtā niśceṣṭā dharaṇītale | cetanāṃ prāpya rājendro rājapatnī ca tau samam

विलेपतुः सुसन्तप्तौ शोकभारेण पीडितौ । राजोवाच - हा वत्स सुकुमारं ते वदनं कुञ्चितालकम्

vilepatuḥ susantaptau śokabhāreṇa pīḍitau | rājovāca - hā vatsa sukumāraṃ te vadanaṃ kuñcitālakam

पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते । तात तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम्

paśyato me mukhaṃ dīnaṃ hṛdayaṃ kiṃ na dīryate | tāta tāteti madhuraṃ bruvāṇaṃ svayamāgatam

उपगुह्य कदा वक्ष्ये वत्सवत्सेति सौहृदात् । कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना

upaguhya kadā vakṣye vatsavatseti sauhṛdāt | kasya jānupraṇītena piṅgena kṣitireṇunā

ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेष्यति । न वालं मम सम्भूतं मनो हृदयनन्दन

mamottarīyamutsaṅgaṃ tathāṅgaṃ malameṣyati | na vālaṃ mama sambhūtaṃ mano hṛdayanandana

(मयासि पितृमान्पित्रा विक्रीतो येन वस्तुवत् ।) गतं राज्यमशेषं मे सबान्धवधनं महत् । (हीनदैवान्नृशंसेन दृष्टो मे तनयस्ततः ।) अहं महाहिदष्टस्य पुत्रस्याननपङ्कजम्

(mayāsi pitṛmānpitrā vikrīto yena vastuvat |) gataṃ rājyamaśeṣaṃ me sabāndhavadhanaṃ mahat | (hīnadaivānnṛśaṃsena dṛṣṭo me tanayastataḥ |) ahaṃ mahāhidaṣṭasya putrasyānanapaṅkajam

निरीक्षन्नद्य घोरेण विषेणाधिकृतोऽधुना । एवमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्‌गदः

nirīkṣannadya ghoreṇa viṣeṇādhikṛto'dhunā | evamuktvā tamādāya bālakaṃ bāṣpagadgadaḥ

परिष्वज्य च निश्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह । ततस्तं पतितं दृष्ट्वा शैव्या चैवमचिन्तयत्

pariṣvajya ca niśceṣṭo mūrcchayā nipapāta ha | tatastaṃ patitaṃ dṛṣṭvā śaivyā caivamacintayat

अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः

ayaṃ sa puruṣavyāghraḥ svareṇaivopalakṣyate | vidvajjanamanaścandro hariścandro na saṃśayaḥ

तथास्य नासिका तुङ्गा तिलपुष्पोपमा शुभा । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः

tathāsya nāsikā tuṅgā tilapuṣpopamā śubhā | dantāśca mukulaprakhyāḥ khyātakīrtermahātmanaḥ

श्मशानमागतः कस्माद्यद्येवं स नरेश्वरः । विहाय पुत्रशोकं सा पश्यन्ती पतितं पतिम्

śmaśānamāgataḥ kasmādyadyevaṃ sa nareśvaraḥ | vihāya putraśokaṃ sā paśyantī patitaṃ patim

प्रहृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्रार्तिपीडिता । वीक्षती सा तदापतन्मूर्च्छया धरणीतले

prahṛṣṭā vismitā dīnā bhartṛputrārtipīḍitā | vīkṣatī sā tadāpatanmūrcchayā dharaṇītale

प्राप्य चेतश्च शनकैः सा गद्‌गदमभाषत । धिक्त्वां दैव ह्यकरुण निर्मर्याद जुगुप्सित

prāpya cetaśca śanakaiḥ sā gadgadamabhāṣata | dhiktvāṃ daiva hyakaruṇa nirmaryāda jugupsita

येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् । राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्यातनयविक्रयम्

yenāyamamaraprakhyo nīto rājā śvapākatām | rājyanāśaṃ suhṛttyāgaṃ bhāryātanayavikrayam

प्रापयित्वापि येनाद्य चाण्डालोऽयं कृतो नृपः । नाद्य पश्यामि ते छत्रं सिंहासनमथापि वा

prāpayitvāpi yenādya cāṇḍālo'yaṃ kṛto nṛpaḥ | nādya paśyāmi te chatraṃ siṃhāsanamathāpi vā

चामरव्यजने वापि कोऽयं विधिविपर्ययः । यस्यास्य व्रजतः पूर्वं राजानो भृत्यतां गताः

cāmaravyajane vāpi ko'yaṃ vidhiviparyayaḥ | yasyāsya vrajataḥ pūrvaṃ rājāno bhṛtyatāṃ gatāḥ

स्वोत्तरीयैः प्रकुर्वन्ति विरजस्कं महीतलम् । सोऽयं कपालसंलग्ने घटीपटनिरन्तरे

svottarīyaiḥ prakurvanti virajaskaṃ mahītalam | so'yaṃ kapālasaṃlagne ghaṭīpaṭanirantare

मृतनिर्माल्यसूत्रान्तर्लग्नकेशसुदारुणे । वसानिष्पन्दसंशुष्कमहापटलमण्डिते

mṛtanirmālyasūtrāntarlagnakeśasudāruṇe | vasāniṣpandasaṃśuṣkamahāpaṭalamaṇḍite

भस्माङ्गारार्धदग्धास्थिमज्जासंघट्टभीषणे । गृध्रगोमायुनादार्ते पुष्टक्षुद्रविहङ्गमे

bhasmāṅgārārdhadagdhāsthimajjāsaṃghaṭṭabhīṣaṇe | gṛdhragomāyunādārte puṣṭakṣudravihaṅgame

चिताधूमायतपटे नीलीकृतदिगन्तरे । कुणपास्वादनमुदा सम्प्रकृष्टनिशाचरे

citādhūmāyatapaṭe nīlīkṛtadigantare | kuṇapāsvādanamudā samprakṛṣṭaniśācare

चरत्यमेध्ये राजेन्द्रः श्मशाने दुःखपीडितः । एवमुक्त्वाथ संश्लिष्य कण्ठे राज्ञो नृपात्मजा

caratyamedhye rājendraḥ śmaśāne duḥkhapīḍitaḥ | evamuktvātha saṃśliṣya kaṇṭhe rājño nṛpātmajā

कष्टं शोकसमाविष्टा विललापार्तया गिरा । राजन् स्वप्नोऽथ तथ्यं वा यदेतन्मन्यते भवान्

kaṣṭaṃ śokasamāviṣṭā vilalāpārtayā girā | rājan svapno'tha tathyaṃ vā yadetanmanyate bhavān

तत्कथ्यतां महाभाग मनो वै मुह्यते मम । यद्येतदेव धर्मज्ञ नास्ति धर्मे सहायता

tatkathyatāṃ mahābhāga mano vai muhyate mama | yadyetadeva dharmajña nāsti dharme sahāyatā

तथैव विप्रदेवादिपूजने सत्यपालने । नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता

tathaiva vipradevādipūjane satyapālane | nāsti dharmaḥ kutaḥ satyaṃ nārjavaṃ nānṛśaṃsatā

यत्र त्वं धर्मपरमः स्वराज्यादवरोपितः । सूत उवाच - इति तस्या वचः श्रुत्वा निःश्वस्योष्णं सगद्‌गदः

yatra tvaṃ dharmaparamaḥ svarājyādavaropitaḥ | sūta uvāca - iti tasyā vacaḥ śrutvā niḥśvasyoṣṇaṃ sagadgadaḥ

कथयामास तन्वङ्ग्यै यथा प्राप्तः श्वपाकताम् । रुदित्वा सा तु सुचिरं निःश्वस्योष्णं सुदुःखिता

kathayāmāsa tanvaṅgyai yathā prāptaḥ śvapākatām | ruditvā sā tu suciraṃ niḥśvasyoṣṇaṃ suduḥkhitā

स्वपुत्रमरणं भीरुर्यथावत्तं न्यवेदयत् । श्रुत्वा राजा तथा वाक्यं निपपात महीतले

svaputramaraṇaṃ bhīruryathāvattaṃ nyavedayat | śrutvā rājā tathā vākyaṃ nipapāta mahītale

मृतपुत्रं समानीय जिह्वया विलिहन्मुहुः । हरिश्चन्द्रमथो प्राह शैव्या गद्‌गदया गिरा

mṛtaputraṃ samānīya jihvayā vilihanmuhuḥ | hariścandramatho prāha śaivyā gadgadayā girā

कुरुष्व स्वामिनः प्रेष्यं छेदयित्वा शिरो मम । स्वामिद्रोहो न तेऽस्त्वद्य मासत्यो भव भूपते

kuruṣva svāminaḥ preṣyaṃ chedayitvā śiro mama | svāmidroho na te'stvadya māsatyo bhava bhūpate

मासत्यं तव राजेन्द्र परद्रोहस्तु पातकम् । एतदाकर्ण्य राजा तु पपात भुवि मूर्च्छितः

māsatyaṃ tava rājendra paradrohastu pātakam | etadākarṇya rājā tu papāta bhuvi mūrcchitaḥ

क्षणेन चेतनां प्राप्य विललापातिदुःखितः । राजोवाच - कथं प्रिये त्वया प्रोक्तं वचनं त्वतिनिष्ठुरम्

kṣaṇena cetanāṃ prāpya vilalāpātiduḥkhitaḥ | rājovāca - kathaṃ priye tvayā proktaṃ vacanaṃ tvatiniṣṭhuram

यदशक्यं भवेद्वक्तुं तत्कर्म क्रियते कथम् । पत्‍न्युवाच - मया च पूजिता गौरी देवा विप्रास्तथैव च

yadaśakyaṃ bhavedvaktuṃ tatkarma kriyate katham | patnyuvāca - mayā ca pūjitā gaurī devā viprāstathaiva ca

भविष्यसि पतिस्त्वं मे ह्यन्यस्मिञ्जन्मनि प्रभो । श्रुत्वा राजा तदा वाक्यं निपपात महीतले

bhaviṣyasi patistvaṃ me hyanyasmiñjanmani prabho | śrutvā rājā tadā vākyaṃ nipapāta mahītale

मृतस्य पुत्रस्य तदा चुचुम्ब दुःखितो मुखम् । राजोवाच - प्रिये न रोचते दीर्घं कालं क्लेशं मयाशितुम्

mṛtasya putrasya tadā cucumba duḥkhito mukham | rājovāca - priye na rocate dīrghaṃ kālaṃ kleśaṃ mayāśitum

नात्मायत्तोऽहं तन्वङ्‌गि पश्य मे मन्दभाग्यताम् । चाण्डालेनाननुज्ञातः प्रवेक्ष्ये ज्वलनं यदि

nātmāyatto'haṃ tanvaṅgi paśya me mandabhāgyatām | cāṇḍālenānanujñātaḥ pravekṣye jvalanaṃ yadi

चाण्डालदासतां यास्ये पुनरप्यन्यजन्मनि । नरकं च वरं प्राप्य खेदं प्राप्स्यामि दारुणम्

cāṇḍāladāsatāṃ yāsye punarapyanyajanmani | narakaṃ ca varaṃ prāpya khedaṃ prāpsyāmi dāruṇam

तापं प्राप्स्यामि सम्प्राप्य महारौरवरौरवे । मग्नस्य दुःखजलधौ वरं प्राणैर्वियोजनम्

tāpaṃ prāpsyāmi samprāpya mahārauravaraurave | magnasya duḥkhajaladhau varaṃ prāṇairviyojanam

एकोऽपि बालको योऽयमासीद्वंशकरः सुतः । मम दैवानुयोगेन मृतो सोऽपि बलीयसा

eko'pi bālako yo'yamāsīdvaṃśakaraḥ sutaḥ | mama daivānuyogena mṛto so'pi balīyasā

कथं प्राणान्विमुञ्चामि परायत्तोऽस्मि दुर्गतः । तथापि दुःखबाहुल्यात्त्यक्ष्यामि तु निजां तनुम्

kathaṃ prāṇānvimuñcāmi parāyatto'smi durgataḥ | tathāpi duḥkhabāhulyāttyakṣyāmi tu nijāṃ tanum

त्रैलोक्ये नास्ति तद्दुःखं नासिपत्रवने तथा । वैतरण्यां कुतस्तद्वद्यादृशं पुत्रविप्लवे

trailokye nāsti tadduḥkhaṃ nāsipatravane tathā | vaitaraṇyāṃ kutastadvadyādṛśaṃ putraviplave

सोऽहं सुतशरीरेण दीप्यमाने हुताशने । निपतिष्यामि तन्वङ्‌गि क्षन्तव्यं तन्ममाधुना

so'haṃ sutaśarīreṇa dīpyamāne hutāśane | nipatiṣyāmi tanvaṅgi kṣantavyaṃ tanmamādhunā

न वक्तव्य त्वया किञ्चिदतः कमललोचने । मम वाक्यं च तन्वङ्‌गि निबोधाहतमानसा

na vaktavya tvayā kiñcidataḥ kamalalocane | mama vākyaṃ ca tanvaṅgi nibodhāhatamānasā

अनुज्ञाताथ गच्छ त्वं विप्रवेश्म शुचिस्मिते । यदि दत्तं यदि हुतं गुरवो यदि तोषिताः

anujñātātha gaccha tvaṃ vipraveśma śucismite | yadi dattaṃ yadi hutaṃ guravo yadi toṣitāḥ

सङ्गमः परलोके मे निजपुत्रेण चेत्त्वया । इहलोके कुतस्त्वेतद्‌भविष्यति समीप्सितम्

saṅgamaḥ paraloke me nijaputreṇa cettvayā | ihaloke kutastvetadbhaviṣyati samīpsitam

यन्मया हसता किञ्चिद्‌रहसि त्वां शुचिस्मिते । अशेषमुक्तं तत्सर्वं क्षन्तव्यं मम यास्यतः

yanmayā hasatā kiñcidrahasi tvāṃ śucismite | aśeṣamuktaṃ tatsarvaṃ kṣantavyaṃ mama yāsyataḥ

राजपत्‍नीति गर्वेण नावज्ञेयः स मे द्विजः । सर्वयत्‍नेन तोष्यं स्यात्स्वामी दैवतवच्छुभे

rājapatnīti garveṇa nāvajñeyaḥ sa me dvijaḥ | sarvayatnena toṣyaṃ syātsvāmī daivatavacchubhe

राज्ञ्युवाच अहमप्यत्र राजर्षे निपतिष्ये हुताशने । दुःखभारासहा देव सह यास्यामि वै त्वया

rājñyuvāca ahamapyatra rājarṣe nipatiṣye hutāśane | duḥkhabhārāsahā deva saha yāsyāmi vai tvayā

त्वया सह मम श्रेयो गमनं नान्यथा भवेत् । सह स्वर्गं च नरकं त्वया भोक्ष्यामि मानद । श्रुत्वा राजा तदोवाच एवमस्तु पतिव्रते

tvayā saha mama śreyo gamanaṃ nānyathā bhavet | saha svargaṃ ca narakaṃ tvayā bhokṣyāmi mānada | śrutvā rājā tadovāca evamastu pativrate

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्रोपाख्याने राज्ञो हुताशनप्रवेशोद्योगवर्णनं नाम षड्‌विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandropākhyāne rājño hutāśanapraveśodyogavarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २७

हरिश्चन्द्राख्यानश्रवणफलवर्णनम् सूत उवाच - ततः कृत्वा चितां राजा आरोप्य तनयं स्वकम् । भार्यया सहितो राजा बद्धाञ्जलिपुटस्तदा

hariścandrākhyānaśravaṇaphalavarṇanam sūta uvāca - tataḥ kṛtvā citāṃ rājā āropya tanayaṃ svakam | bhāryayā sahito rājā baddhāñjalipuṭastadā

चिन्तयन्परमेशानीं शताक्षीं जगदीश्वरीम् । पञ्चकोशान्तरगतां पुच्छब्रह्मस्वरूपिणीम्

cintayanparameśānīṃ śatākṣīṃ jagadīśvarīm | pañcakośāntaragatāṃ pucchabrahmasvarūpiṇīm

रक्ताम्बरपरीधानां करुणारससागरम् । नानायुधधरामम्बां जगत्पालनतत्पराम्

raktāmbaraparīdhānāṃ karuṇārasasāgaram | nānāyudhadharāmambāṃ jagatpālanatatparām

तस्य चिन्तयमानस्य सर्वे देवाः सवासवाः । धर्मं प्रमुखतः कृत्वा समाजग्मुस्त्वरान्विताः

tasya cintayamānasya sarve devāḥ savāsavāḥ | dharmaṃ pramukhataḥ kṛtvā samājagmustvarānvitāḥ

आगत्य सर्वे प्रोचुस्ते राजञ्छ्रुणु महाप्रभो । अहं पितामहः साक्षाद्धर्मश्च भवगान्स्वयम्

āgatya sarve procuste rājañchruṇu mahāprabho | ahaṃ pitāmahaḥ sākṣāddharmaśca bhavagānsvayam

साध्याः सविश्वे मरुतो लोकपालाः सचारणाः । नागाः सिद्धाः सगन्धर्वा रुद्राश्चैव तथाश्विनौ

sādhyāḥ saviśve maruto lokapālāḥ sacāraṇāḥ | nāgāḥ siddhāḥ sagandharvā rudrāścaiva tathāśvinau

एते चान्येऽथ बहवो विश्वामित्रस्तथैव च । विश्वत्रयेण यो मैत्रीं कर्तुमिच्छति धर्मतः

ete cānye'tha bahavo viśvāmitrastathaiva ca | viśvatrayeṇa yo maitrīṃ kartumicchati dharmataḥ

विश्वामित्रः स तेऽभीष्टमाहर्तुं सम्यगिच्छति । धर्म उवाच - मा राजन् साहसं कार्षीर्धर्मोऽहं त्वामुपागतः

viśvāmitraḥ sa te'bhīṣṭamāhartuṃ samyagicchati | dharma uvāca - mā rājan sāhasaṃ kārṣīrdharmo'haṃ tvāmupāgataḥ

तितिक्षादमसत्त्वाद्यैस्त्वद्‌गुणैः परितोषितः । इन्द्र उवाच - हरिश्चन्द्र महाभाग प्राप्तः शक्रोऽस्मि तेऽन्तिकम्

titikṣādamasattvādyaistvadguṇaiḥ paritoṣitaḥ | indra uvāca - hariścandra mahābhāga prāptaḥ śakro'smi te'ntikam

त्वयाद्य भार्यापुत्रेण जिता लोकाः सनातनाः । आरोह त्रिदिवं राजन् भार्यापुत्रसमन्वितः

tvayādya bhāryāputreṇa jitā lokāḥ sanātanāḥ | āroha tridivaṃ rājan bhāryāputrasamanvitaḥ

सुदुष्प्रापं नरैरन्यैर्जितमात्मीयकर्मभिः । सूत उवाच - ततोऽमृतमयं वर्षमपमृत्युविनाशनम्

suduṣprāpaṃ narairanyairjitamātmīyakarmabhiḥ | sūta uvāca - tato'mṛtamayaṃ varṣamapamṛtyuvināśanam

इन्द्रः प्रासृजदाकाशाच्चितामध्यगते शिशौ । पुष्पवृष्टिश्च महती दुन्दुभिस्वन एव च

indraḥ prāsṛjadākāśāccitāmadhyagate śiśau | puṣpavṛṣṭiśca mahatī dundubhisvana eva ca

समुत्तस्थौ मृतः पुत्रो राज्ञस्तस्य महात्मनः । सुकुमारतनुः स्वस्थः प्रसन्नः प्रीतमानसः

samuttasthau mṛtaḥ putro rājñastasya mahātmanaḥ | sukumāratanuḥ svasthaḥ prasannaḥ prītamānasaḥ

ततो राजा हरिश्चन्द्रः परिष्वज्य सुतं तदा । सभार्यः स्वश्रिया युक्तो दिव्यमालाम्बरावृतः

tato rājā hariścandraḥ pariṣvajya sutaṃ tadā | sabhāryaḥ svaśriyā yukto divyamālāmbarāvṛtaḥ

बभूव तत्क्षणादिन्द्रो भूपं चैवमभाषत

babhūva tatkṣaṇādindro bhūpaṃ caivamabhāṣata

सभार्यस्त्वं सपुत्रश्च स्वर्लोकं सद्‌गतिं पराम् । समारोह महाभाग निजानां कर्मणां फलम्

sabhāryastvaṃ saputraśca svarlokaṃ sadgatiṃ parām | samāroha mahābhāga nijānāṃ karmaṇāṃ phalam

हरिश्चन्द्र उवाच - देवराजाननुज्ञातः स्वामिना श्वपचेन हि । अकृत्वा निष्कृतिं तस्य नारोक्ष्ये वै सुरालयम्

hariścandra uvāca - devarājānanujñātaḥ svāminā śvapacena hi | akṛtvā niṣkṛtiṃ tasya nārokṣye vai surālayam

धर्म उवाच - तवैवं भाविनं क्लेशमवगम्यात्ममायया । आत्मा श्वपचतां नीतो दर्शितं तच्च पक्कणम्

dharma uvāca - tavaivaṃ bhāvinaṃ kleśamavagamyātmamāyayā | ātmā śvapacatāṃ nīto darśitaṃ tacca pakkaṇam

इन्द्र उवाच - प्रार्थ्यते यत्परं स्थानं समस्तैर्मनुजैर्भुवि । तदारोह हरिश्चन्द्र स्थानं पुण्यकृतां नृणाम्

indra uvāca - prārthyate yatparaṃ sthānaṃ samastairmanujairbhuvi | tadāroha hariścandra sthānaṃ puṇyakṛtāṃ nṛṇām

हरिश्चन्द्र उवाच - देवराज नमस्तुभ्यं वाक्यं चेदं निबोध मे । मच्छोकमग्नमनसः कौसले नगरे नराः

hariścandra uvāca - devarāja namastubhyaṃ vākyaṃ cedaṃ nibodha me | macchokamagnamanasaḥ kausale nagare narāḥ

तिष्ठन्ति तानपास्यैवं कथं यास्याम्यहं दिवम् । ब्रह्महत्या सुरापानं गोवधः स्त्रीवधस्तथा

tiṣṭhanti tānapāsyaivaṃ kathaṃ yāsyāmyahaṃ divam | brahmahatyā surāpānaṃ govadhaḥ strīvadhastathā

तुल्यमेभिर्महत्पापं भक्तत्यागादुदाहृतम् । भजन्तं भक्तमत्याज्यं त्यजतः स्यात्कथं सुखम्

tulyamebhirmahatpāpaṃ bhaktatyāgādudāhṛtam | bhajantaṃ bhaktamatyājyaṃ tyajataḥ syātkathaṃ sukham

तैर्विना न प्रयास्यामि तस्माच्छक्र दिवं व्रज । यदि ते सहिताः स्वर्गं मया यान्ति सुरेश्वर

tairvinā na prayāsyāmi tasmācchakra divaṃ vraja | yadi te sahitāḥ svargaṃ mayā yānti sureśvara

ततोऽहमपि यास्यामि नरकं वापि तैः सह । इन्द्र उवाच - बहूनि पुण्यपापानि तेषां भिन्नानि वै नृप

tato'hamapi yāsyāmi narakaṃ vāpi taiḥ saha | indra uvāca - bahūni puṇyapāpāni teṣāṃ bhinnāni vai nṛpa

कथं सङ्घातभोज्यं त्वं भूप स्वर्गमभीप्ससि । हरिश्चन्द्र उवाच - भुङ्क्ते शक्र नृपो राज्यं प्रभावात्प्रकृतेध्रुवम्

kathaṃ saṅghātabhojyaṃ tvaṃ bhūpa svargamabhīpsasi | hariścandra uvāca - bhuṅkte śakra nṛpo rājyaṃ prabhāvātprakṛtedhruvam

यजते च महायज्ञैः कर्म पूर्तं करोति च । तच्च तेषां प्रभावेण मया सर्वमनुष्ठितम्

yajate ca mahāyajñaiḥ karma pūrtaṃ karoti ca | tacca teṣāṃ prabhāveṇa mayā sarvamanuṣṭhitam

उपदादान्न संत्यक्ष्ये तानहं स्वर्गलिप्सया । तस्माद्यन्मम देवेश किञ्चिदस्ति सुचेष्टितम्

upadādānna saṃtyakṣye tānahaṃ svargalipsayā | tasmādyanmama deveśa kiñcidasti suceṣṭitam

दत्तमिष्टमथो जप्तं सामान्यं तैस्तदस्तु नः । बहुकालोपभोज्यं च फलं यन्मम कर्मगम्

dattamiṣṭamatho japtaṃ sāmānyaṃ taistadastu naḥ | bahukālopabhojyaṃ ca phalaṃ yanmama karmagam

तदस्तु दिनमप्येकं तैः समं त्वप्रसादतः । सूत उवाच - एवं भविष्यतीत्युक्त्वा शक्रस्त्रिभुवनेश्वरः

tadastu dinamapyekaṃ taiḥ samaṃ tvaprasādataḥ | sūta uvāca - evaṃ bhaviṣyatītyuktvā śakrastribhuvaneśvaraḥ

प्रसन्नचेता धर्मश्च विश्वामित्रश्च गाधिजः । गत्वा तु नगरं सर्वे चातुर्वर्ण्यसमाकुलम्

prasannacetā dharmaśca viśvāmitraśca gādhijaḥ | gatvā tu nagaraṃ sarve cāturvarṇyasamākulam

हरिश्चन्द्रस्य निकटे प्रोवाच विबुधाधिपः । आगच्छन्तु जनाः शीघ्रं स्वर्गलोकं सुदुर्लभम्

hariścandrasya nikaṭe provāca vibudhādhipaḥ | āgacchantu janāḥ śīghraṃ svargalokaṃ sudurlabham

धर्मप्रसादात्सम्प्राप्तं सर्वैर्युष्माभिरेव तु । हरिश्चन्द्रोऽपि तान्सर्वाञ्जनान्नगरवासिनः

dharmaprasādātsamprāptaṃ sarvairyuṣmābhireva tu | hariścandro'pi tānsarvāñjanānnagaravāsinaḥ

प्राह राजा धर्मपरो दिवमारुह्यतामिति । सूत उवाच - तदिन्द्रस्य वचः श्रुत्वा प्रीतास्तस्य च भूपतेः

prāha rājā dharmaparo divamāruhyatāmiti | sūta uvāca - tadindrasya vacaḥ śrutvā prītāstasya ca bhūpateḥ

ये संसारेषु निर्विण्णास्ते धुरं स्वसुतेषु वै । कृत्वा प्रहृष्टमनसो दिवमारुरुहुर्जनाः

ye saṃsāreṣu nirviṇṇāste dhuraṃ svasuteṣu vai | kṛtvā prahṛṣṭamanaso divamāruruhurjanāḥ

विमानवरमारूढाः सर्वे भास्वरविग्रहाः । तदा सम्भूतहर्षास्ते हरिश्चन्द्रश्च पार्थिवः

vimānavaramārūḍhāḥ sarve bhāsvaravigrahāḥ | tadā sambhūtaharṣāste hariścandraśca pārthivaḥ

राज्येऽभिषिच्य तनयं रोहिताख्यं महामनाः । अयोध्याख्ये पुरे रम्ये हृष्टपुष्टजनान्विते

rājye'bhiṣicya tanayaṃ rohitākhyaṃ mahāmanāḥ | ayodhyākhye pure ramye hṛṣṭapuṣṭajanānvite

तनयं सुहृदश्चापि प्रतिपूज्याभिनन्द्य च । पुण्येन लभ्यां विपुलां देवादीनां सुदुर्लभाम्

tanayaṃ suhṛdaścāpi pratipūjyābhinandya ca | puṇyena labhyāṃ vipulāṃ devādīnāṃ sudurlabhām

सम्प्राप्य कीर्तिमतुलां विमाने स महीपतिः । आसाञ्चक्रे कामगमे क्षुद्रघण्टाविराजिते

samprāpya kīrtimatulāṃ vimāne sa mahīpatiḥ | āsāñcakre kāmagame kṣudraghaṇṭāvirājite

ततस्तर्हि समालोक्य श्लोकमन्त्रं तदा जगौ । दैत्याचार्यो महाभागः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्

tatastarhi samālokya ślokamantraṃ tadā jagau | daityācāryo mahābhāgaḥ sarvaśāstrārthatattvavit

शुक्र उवाच - अहो तितिक्षामाहात्म्यमहो दानफलं महत् । यदागतो हरिश्चन्द्रो महेन्द्रस्य सलोकताम्

śukra uvāca - aho titikṣāmāhātmyamaho dānaphalaṃ mahat | yadāgato hariścandro mahendrasya salokatām

सूत उवाच - एतत्ते सर्वमाख्यानं हरिश्चन्द्रस्य चेष्टितम् । यः शृणोति च दुःखार्तः स सुखं लभतेऽन्वहम्

sūta uvāca - etatte sarvamākhyānaṃ hariścandrasya ceṣṭitam | yaḥ śṛṇoti ca duḥkhārtaḥ sa sukhaṃ labhate'nvaham

स्वर्गार्थी प्राप्नुयात् स्वर्गं सुतार्थी सुतमाप्नुयात् । भार्यार्थी प्राप्नुयाद्‌भार्यां राज्यार्थीं राज्यमाप्नुयात्

svargārthī prāpnuyāt svargaṃ sutārthī sutamāpnuyāt | bhāryārthī prāpnuyādbhāryāṃ rājyārthīṃ rājyamāpnuyāt

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे हरिश्चन्द्राख्यानश्रवणफलवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe hariścandrākhyānaśravaṇaphalavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २८

शताक्षीचरित्रवर्णनम् जनमेजय उवाच - विचित्रमिदमाख्यानं हरिश्चन्द्रस्य कीर्तितम् । शताक्षीपादभक्तस्य राजर्षेर्धार्मिकस्य च

śatākṣīcaritravarṇanam janamejaya uvāca - vicitramidamākhyānaṃ hariścandrasya kīrtitam | śatākṣīpādabhaktasya rājarṣerdhārmikasya ca

शताक्षी सा कुतो जाता देवी भगवती शिवा । तत्कारणं वद मुने सार्थकं जन्म मे कुरु

śatākṣī sā kuto jātā devī bhagavatī śivā | tatkāraṇaṃ vada mune sārthakaṃ janma me kuru

को हि देव्या गुणाञ्छृण्वंस्तृप्तिं यास्यति शुद्धधीः । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमक्षय्यमश्नुते

ko hi devyā guṇāñchṛṇvaṃstṛptiṃ yāsyati śuddhadhīḥ | pade pade'śvamedhasya phalamakṣayyamaśnute

व्यास उवाच - शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि शताक्षीसम्भवं शुभम् । तवावाच्यं न मे किञ्चिद्देवीभक्तस्य विद्यते

vyāsa uvāca - śṛṇu rājan pravakṣyāmi śatākṣīsambhavaṃ śubham | tavāvācyaṃ na me kiñciddevībhaktasya vidyate

दुर्गमाख्यो महादैत्यः पूर्वं परमदारुणः । हिरण्याक्षान्वये जातो रुरुपुत्रो महाखलः

durgamākhyo mahādaityaḥ pūrvaṃ paramadāruṇaḥ | hiraṇyākṣānvaye jāto ruruputro mahākhalaḥ

देवानां तु बलं वेदो नाशे तस्य सुरा अपि नंक्ष्यन्त्येव न संदेहो विधेयं तावदेव तत्

devānāṃ tu balaṃ vedo nāśe tasya surā api naṃkṣyantyeva na saṃdeho vidheyaṃ tāvadeva tat

विमृश्यैतत्तपश्चर्यां गतः कर्तुं हिमालये । ब्रह्माणं मनसा ध्यात्वा वायुभक्षो व्यतिष्ठत

vimṛśyaitattapaścaryāṃ gataḥ kartuṃ himālaye | brahmāṇaṃ manasā dhyātvā vāyubhakṣo vyatiṣṭhata

सहस्रवर्षपर्यन्तं चकार परमं तपः । तेजसा तस्य लोकास्तु सन्तप्ताः ससुरासुराः

sahasravarṣaparyantaṃ cakāra paramaṃ tapaḥ | tejasā tasya lokāstu santaptāḥ sasurāsurāḥ

ततः प्रसन्नो भगवान् हंसारूढश्चतुर्मुखः । ययौ तस्मै वरं दातुं प्रसन्नमुखपङ्कजः

tataḥ prasanno bhagavān haṃsārūḍhaścaturmukhaḥ | yayau tasmai varaṃ dātuṃ prasannamukhapaṅkajaḥ

समाधिस्थं मीलिताक्षं स्फुटमाह चतुर्मुखः । वरं वरय भद्रं ते यस्ते मनसि वर्तते

samādhisthaṃ mīlitākṣaṃ sphuṭamāha caturmukhaḥ | varaṃ varaya bhadraṃ te yaste manasi vartate

तवाद्य तपसा तुष्टो वरदेशोऽहमागतः । श्रुत्वा ब्रह्ममुखाद्वाणीं व्युत्थितः स समाधितः

tavādya tapasā tuṣṭo varadeśo'hamāgataḥ | śrutvā brahmamukhādvāṇīṃ vyutthitaḥ sa samādhitaḥ

पूजयित्वा वरं वव्रे वेदान्देहि सुरेश्वर । त्रिषु लोकेषु ये मन्त्रा ब्राह्मणेषु सुरेष्वपि

pūjayitvā varaṃ vavre vedāndehi sureśvara | triṣu lokeṣu ye mantrā brāhmaṇeṣu sureṣvapi

विद्यन्ते ते तु सान्निध्ये मम सन्तु महेश्वर । बलं च देहि येन स्याद्देवानां च पराजयः

vidyante te tu sānnidhye mama santu maheśvara | balaṃ ca dehi yena syāddevānāṃ ca parājayaḥ

इति तस्य वचः श्रुत्वा तथास्त्विति वचो वदन् । जगाम सत्यलोकं तु चतुर्वेदेश्वरः परः

iti tasya vacaḥ śrutvā tathāstviti vaco vadan | jagāma satyalokaṃ tu caturvedeśvaraḥ paraḥ

ततः प्रभृति विप्रैस्तु विस्मृता वेदराशयः । स्नानसन्ध्यानित्यहोमश्राद्धयज्ञजपादयः

tataḥ prabhṛti vipraistu vismṛtā vedarāśayaḥ | snānasandhyānityahomaśrāddhayajñajapādayaḥ

विलुप्ता धरणीपृष्ठे हाहाकारो महानभूत् । किमिदं किमिदं चेति विप्रा ऊचुः परस्परम्

viluptā dharaṇīpṛṣṭhe hāhākāro mahānabhūt | kimidaṃ kimidaṃ ceti viprā ūcuḥ parasparam

वेदाभावात्तदस्माभिः कर्तव्यं किमतः परम् । इति भूमौ महानर्थे जाते परमदारुणे

vedābhāvāttadasmābhiḥ kartavyaṃ kimataḥ param | iti bhūmau mahānarthe jāte paramadāruṇe

निर्जराः सजरा जाता हविर्भागाद्यभावतः । रुरोध स तदा दैत्यो नगरीममरावतीम्

nirjarāḥ sajarā jātā havirbhāgādyabhāvataḥ | rurodha sa tadā daityo nagarīmamarāvatīm

अशक्तास्तेन ते योद्धुं वज्रदेहासुरेण च । पलायनं तदा कृत्वा निर्गता निर्जराः क्वचित्

aśaktāstena te yoddhuṃ vajradehāsureṇa ca | palāyanaṃ tadā kṛtvā nirgatā nirjarāḥ kvacit

निलयं गिरिदुर्गेषु रत्‍नसानुगुहासु च । संस्थिताः परमां शक्तिं ध्यायन्तस्ते पराम्बिकाम्

nilayaṃ giridurgeṣu ratnasānuguhāsu ca | saṃsthitāḥ paramāṃ śaktiṃ dhyāyantaste parāmbikām

अग्नौ होमाद्यभावात्तु वृष्ट्यभावोऽप्यभून्नृप । वृष्टेरभावे संशुष्कं निर्जलं चापि भूतलम्

agnau homādyabhāvāttu vṛṣṭyabhāvo'pyabhūnnṛpa | vṛṣṭerabhāve saṃśuṣkaṃ nirjalaṃ cāpi bhūtalam

कूपवापीतडागाश्च सरितः शुष्कतां गताः । अनावृष्टिरियं राजन्नभूच्च शतवार्षिकी

kūpavāpītaḍāgāśca saritaḥ śuṣkatāṃ gatāḥ | anāvṛṣṭiriyaṃ rājannabhūcca śatavārṣikī

मृताः प्रजाश्च बहुधा गोमहिष्यादयस्तथा । गृहे गृहे मनुष्याणामभवच्छवसंग्रहः

mṛtāḥ prajāśca bahudhā gomahiṣyādayastathā | gṛhe gṛhe manuṣyāṇāmabhavacchavasaṃgrahaḥ

अनर्थे त्वेवमुद्‌भूते ब्राह्मणाः शान्तचेतसः । गत्वा हिमवतः पार्श्वे रिराधयिषवः शिवम्

anarthe tvevamudbhūte brāhmaṇāḥ śāntacetasaḥ | gatvā himavataḥ pārśve rirādhayiṣavaḥ śivam

समाधिध्यानपूजाभिर्देवीं तुष्टुवुरन्वहम् । निराहारास्तदासक्तास्तामेव शरणं ययुः

samādhidhyānapūjābhirdevīṃ tuṣṭuvuranvaham | nirāhārāstadāsaktāstāmeva śaraṇaṃ yayuḥ

दयां कुरु महेशानि पामरेषु जनेषु हि । सर्वापराधयुक्तेषु नैतच्छ्लाघ्यं तवाम्बिके

dayāṃ kuru maheśāni pāmareṣu janeṣu hi | sarvāparādhayukteṣu naitacchlāghyaṃ tavāmbike

कोपं संहर देवेशि सर्वान्तर्यामिरूपिणि । त्वया यथा प्रेर्यतेऽयं करोति स तथा जनः

kopaṃ saṃhara deveśi sarvāntaryāmirūpiṇi | tvayā yathā preryate'yaṃ karoti sa tathā janaḥ

नान्या गतिर्जनस्यास्य किं पश्यसि पुनः पुनः । यथेच्छसि तथा कर्तुं समर्थासि महेश्वरि

nānyā gatirjanasyāsya kiṃ paśyasi punaḥ punaḥ | yathecchasi tathā kartuṃ samarthāsi maheśvari

समुद्धर महेशानि संकटात्परमोत्थितात् । जीवनेन विनास्माकं कथं स्यात्स्थितिरम्बिके

samuddhara maheśāni saṃkaṭātparamotthitāt | jīvanena vināsmākaṃ kathaṃ syātsthitirambike

प्रसीद त्वं महेशानि प्रसीद जगदम्बिके । अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायिके ते नमो नमः

prasīda tvaṃ maheśāni prasīda jagadambike | anantakoṭibrahmāṇḍanāyike te namo namaḥ

नमः कूटस्थरूपायै चिद्‌रूपायै नमो नमः । नमो वेदान्तवेद्यायै भुवनेश्यै नमो नमः

namaḥ kūṭastharūpāyai cidrūpāyai namo namaḥ | namo vedāntavedyāyai bhuvaneśyai namo namaḥ

नेति नेतीति वाक्यैर्या बोध्यते सकलागमैः । तां सर्वकारणां देवीं सर्वभावेन सन्नताः

neti netīti vākyairyā bodhyate sakalāgamaiḥ | tāṃ sarvakāraṇāṃ devīṃ sarvabhāvena sannatāḥ

इति सम्प्रार्थिता देवी भुवनेशी महेश्वरी । अनन्ताक्षिमयं रूपं दर्शयामास पार्वती

iti samprārthitā devī bhuvaneśī maheśvarī | anantākṣimayaṃ rūpaṃ darśayāmāsa pārvatī

नीलाञ्जनसमप्रख्यं नीलपद्मायतेक्षणम् । सुकर्कशसमोत्तुङ्गवृत्तपीनघनस्तनम्

nīlāñjanasamaprakhyaṃ nīlapadmāyatekṣaṇam | sukarkaśasamottuṅgavṛttapīnaghanastanam

बाणमुष्टिं च कमलं पुष्पपल्लवमूलकान् । शाकादीन्फलसंयुक्ताननन्तरससंयुतान्

bāṇamuṣṭiṃ ca kamalaṃ puṣpapallavamūlakān | śākādīnphalasaṃyuktānanantarasasaṃyutān

क्षुत्तृड्जरापहान् हस्तैर्बिभ्रती च महाधनुः । सर्वसौन्दर्यसारं तद्‌रूपं लावण्यशोभितम्

kṣuttṛḍjarāpahān hastairbibhratī ca mahādhanuḥ | sarvasaundaryasāraṃ tadrūpaṃ lāvaṇyaśobhitam

कोटिसूर्यप्रतीकाशं करुणारससागरम् । दर्शयित्वा जगद्धात्री सानन्तनयनोद्‌भवा

koṭisūryapratīkāśaṃ karuṇārasasāgaram | darśayitvā jagaddhātrī sānantanayanodbhavā

मोचयामास लोकेषु वारिधारां सहस्रशः । नवरात्रं महावृष्टिरभून्नेत्रोद्‌भवैर्जलैः

mocayāmāsa lokeṣu vāridhārāṃ sahasraśaḥ | navarātraṃ mahāvṛṣṭirabhūnnetrodbhavairjalaiḥ

दुःखितान्वीक्ष्य सकलान्नेत्राश्रूणि विमुञ्चती । तर्पितास्तेन ते लोका ओषध्यः सकला अपि

duḥkhitānvīkṣya sakalānnetrāśrūṇi vimuñcatī | tarpitāstena te lokā oṣadhyaḥ sakalā api

नदीनदप्रवाहास्तैर्जलैः समभवन्नृप । निलीय संस्थिताः पूर्वं सुरास्ते निर्गता बहिः

nadīnadapravāhāstairjalaiḥ samabhavannṛpa | nilīya saṃsthitāḥ pūrvaṃ surāste nirgatā bahiḥ

मिलित्वा ससुरा विप्रा देवीं समभितुष्टुवुः । नमो वेदान्तवेद्ये ते नमो ब्रह्मस्वरूपिणि

militvā sasurā viprā devīṃ samabhituṣṭuvuḥ | namo vedāntavedye te namo brahmasvarūpiṇi

स्वमायया सर्वजगद्विधात्र्यै ते नमो नमः । भक्तकल्पद्रुमे देवि भक्तार्थं देहधारिणि

svamāyayā sarvajagadvidhātryai te namo namaḥ | bhaktakalpadrume devi bhaktārthaṃ dehadhāriṇi

नित्यतृप्ते निरुपमे भुवनेश्वरि ते नमः । अस्मच्छान्त्यर्थमतुलं लोचनानां सहस्रकम्

nityatṛpte nirupame bhuvaneśvari te namaḥ | asmacchāntyarthamatulaṃ locanānāṃ sahasrakam

त्वया यतो धृतं देवि शताक्षी त्वं ततो भव । क्षुधया पीडिता मातः स्तोतुं शक्तिर्न चास्ति नः

tvayā yato dhṛtaṃ devi śatākṣī tvaṃ tato bhava | kṣudhayā pīḍitā mātaḥ stotuṃ śaktirna cāsti naḥ

कृपां कुरु महेशानि वेदानप्याहराम्बिके । व्यास उवाच - इति तेषां वचः श्रुत्वा शाकान्स्वकरसंस्थितान्

kṛpāṃ kuru maheśāni vedānapyāharāmbike | vyāsa uvāca - iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā śākānsvakarasaṃsthitān

स्वादूनि फलमूलानि भक्षणार्थं ददौ शिवा । नानाविधानि चान्नानि पशुभोज्यानि यानि च

svādūni phalamūlāni bhakṣaṇārthaṃ dadau śivā | nānāvidhāni cānnāni paśubhojyāni yāni ca

काम्यानन्तरसैर्युक्तान्यानवीनोद्‌भवं ददौ । शाकम्भरीति नामापि तद्दिनात्समभून्नृप

kāmyānantarasairyuktānyānavīnodbhavaṃ dadau | śākambharīti nāmāpi taddinātsamabhūnnṛpa

ततः कोलाहले जाते दूतवाक्येन बोधितः । ससैन्यः सायुधो योद्धुं दुर्गमाख्योऽसुरो ययौ

tataḥ kolāhale jāte dūtavākyena bodhitaḥ | sasainyaḥ sāyudho yoddhuṃ durgamākhyo'suro yayau

सहस्राक्षौहिणीयुक्तः शरान्मुञ्चंस्त्वरान्वितः । रुरोध देवसैन्यं तद्‌यद्देव्यग्रे स्थितं पुरा

sahasrākṣauhiṇīyuktaḥ śarānmuñcaṃstvarānvitaḥ | rurodha devasainyaṃ tadyaddevyagre sthitaṃ purā

तथा विप्रगणं चैव रोधयामास सर्वतः । ततः किलकिला शब्दः समभूद्देवमण्डले

tathā vipragaṇaṃ caiva rodhayāmāsa sarvataḥ | tataḥ kilakilā śabdaḥ samabhūddevamaṇḍale

त्राहि त्राहीति वाक्यानि प्रोचुः सर्वे द्विजामराः । ततस्तेजोमयं चक्रं देवानां परितः शिवा

trāhi trāhīti vākyāni procuḥ sarve dvijāmarāḥ | tatastejomayaṃ cakraṃ devānāṃ paritaḥ śivā

चकार रक्षणार्थाय स्वयं तस्माद्‌ बहिः स्थिता । ततः समभवद्युद्धं देव्या दैत्यस्य चोभयोः

cakāra rakṣaṇārthāya svayaṃ tasmād bahiḥ sthitā | tataḥ samabhavadyuddhaṃ devyā daityasya cobhayoḥ

शरवर्षसमाच्छन्नं सूर्यमण्डलमद्‌भुतम् । परस्परशरोद्‌घर्षसमुद्‌भूताग्निसुप्रभम्

śaravarṣasamācchannaṃ sūryamaṇḍalamadbhutam | parasparaśarodgharṣasamudbhūtāgnisuprabham

कठोरज्याटणत्कारबधिरीकृतदिक्तटम् । ततो देवीशरीरात्तु निर्गतास्तीव्रशक्तयः

kaṭhorajyāṭaṇatkārabadhirīkṛtadiktaṭam | tato devīśarīrāttu nirgatāstīvraśaktayaḥ

कालिका तारिणी बाला त्रिपुरा भैरवी रमा । बगला चैव मातङ्गी तथा त्रिपुरसुन्दरी

kālikā tāriṇī bālā tripurā bhairavī ramā | bagalā caiva mātaṅgī tathā tripurasundarī

कामाक्षी तुलजा देवी जम्भिनी मोहिनी तथा । छिन्नमस्ता गुह्यकाली दशसाहस्रबाहुका

kāmākṣī tulajā devī jambhinī mohinī tathā | chinnamastā guhyakālī daśasāhasrabāhukā

द्वात्रिंशच्छक्तयश्चान्याश्चतुष्षष्टिमिताः पराः । असंख्यातास्ततो देव्यः समुद्‌भूतास्तु सायुधाः

dvātriṃśacchaktayaścānyāścatuṣṣaṣṭimitāḥ parāḥ | asaṃkhyātāstato devyaḥ samudbhūtāstu sāyudhāḥ

मृदङ्गशङ्खवीणादिनादितं सङ्गरस्थलम् । शक्तिभिर्दैत्यसैन्ये तु नाशितेऽक्षौहिणीशते

mṛdaṅgaśaṅkhavīṇādināditaṃ saṅgarasthalam | śaktibhirdaityasainye tu nāśite'kṣauhiṇīśate

अग्रेसरः समभवद्दुर्गमो वाहिनीपतिः । शक्तिभिः सह युद्धं च चकार प्रथमं रिपुः

agresaraḥ samabhavaddurgamo vāhinīpatiḥ | śaktibhiḥ saha yuddhaṃ ca cakāra prathamaṃ ripuḥ

महद्युद्धं समभवद्यत्राभूद्‌रक्तवाहिनी । अक्षौहिण्यस्तु ताः सर्वा विनष्टा दशभिर्दिनैः

mahadyuddhaṃ samabhavadyatrābhūdraktavāhinī | akṣauhiṇyastu tāḥ sarvā vinaṣṭā daśabhirdinaiḥ

तत एकादशे प्राप्ते दिने परमदारुणे । रक्तमाल्याम्बरधरो रक्तगन्धानुलेपनः

tata ekādaśe prāpte dine paramadāruṇe | raktamālyāmbaradharo raktagandhānulepanaḥ

कृत्वोत्सवं महान्तं तु युद्धाय रथसंस्थितः । संरम्भेणैव महता शक्तीः सर्वा विजित्य च

kṛtvotsavaṃ mahāntaṃ tu yuddhāya rathasaṃsthitaḥ | saṃrambheṇaiva mahatā śaktīḥ sarvā vijitya ca

महादेवीरथाग्रे तु स्वरथं संन्यवेशयत् । ततोऽभवन्महद्युद्धं देव्या दैत्यस्य चोभयोः

mahādevīrathāgre tu svarathaṃ saṃnyaveśayat | tato'bhavanmahadyuddhaṃ devyā daityasya cobhayoḥ

प्रहरद्वयपर्यन्तं हृदयत्रासकारकम् । ततः पञ्चदशात्युग्रबाणान्देवी मुमोच ह

praharadvayaparyantaṃ hṛdayatrāsakārakam | tataḥ pañcadaśātyugrabāṇāndevī mumoca ha

चतुर्भिश्चतुरो वाहान्बाणेनैकेन सारथिम् । द्वाभ्यां नेत्रे भुजौ द्वाभ्यां ध्वजमेकेन पत्रिणा

caturbhiścaturo vāhānbāṇenaikena sārathim | dvābhyāṃ netre bhujau dvābhyāṃ dhvajamekena patriṇā

पञ्चभिर्हृदयं तस्य विव्याध जगदम्बिका । ततो वमन् स रुधिरं ममार पुर ईशितुः

pañcabhirhṛdayaṃ tasya vivyādha jagadambikā | tato vaman sa rudhiraṃ mamāra pura īśituḥ

तस्य तेजस्तु निर्गत्य देवीरूपे विवेश ह । हते तस्मिन्महावीर्ये शान्तमासीज्जगत्त्रयम्

tasya tejastu nirgatya devīrūpe viveśa ha | hate tasminmahāvīrye śāntamāsījjagattrayam

ततो ब्रह्मादयः सर्वे तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम् । पुरस्कृत्य हरीशानौ भक्त्या गद्‌गदया गिरा

tato brahmādayaḥ sarve tuṣṭuvurjagadambikām | puraskṛtya harīśānau bhaktyā gadgadayā girā

देवा ऊचुः जगद्‌भ्रमविवर्तैककारणे परमेश्वरि । नमः शाकम्भरि शिवे नमस्ते शतलोचने

devā ūcuḥ jagadbhramavivartaikakāraṇe parameśvari | namaḥ śākambhari śive namaste śatalocane

सर्वोपनिषदुद्‌घुष्टे दुर्गमासुरनाशिनि । नमो मायेश्वरि शिवे पञ्चकोशान्तरस्थिते

sarvopaniṣadudghuṣṭe durgamāsuranāśini | namo māyeśvari śive pañcakośāntarasthite

चेतसा निर्विकल्पेन यां ध्यायन्ति मुनीश्वराः । प्रणवार्थस्वरूपां तां भजामो भुवनेश्वरीम्

cetasā nirvikalpena yāṃ dhyāyanti munīśvarāḥ | praṇavārthasvarūpāṃ tāṃ bhajāmo bhuvaneśvarīm

अनन्तकोटिब्रह्माण्डजननीं दिव्यविग्रहाम् । ब्रह्मविष्ण्वादिजननीं सर्वभावैर्नता वयम्

anantakoṭibrahmāṇḍajananīṃ divyavigrahām | brahmaviṣṇvādijananīṃ sarvabhāvairnatā vayam

कः कुर्यात्पामरान्दृष्ट्वा रोदनं सकलेश्वरः । सदयां परमेशानीं शताक्षीं मातरं विना

kaḥ kuryātpāmarāndṛṣṭvā rodanaṃ sakaleśvaraḥ | sadayāṃ parameśānīṃ śatākṣīṃ mātaraṃ vinā

व्यास उवाच - इति स्तुता सुरैर्देवी ब्रह्मविष्ण्वादिभिर्वरैः । पूजिता विविधैर्द्रव्यैः सन्तुष्टाभूच्च तत्क्षणे

vyāsa uvāca - iti stutā surairdevī brahmaviṣṇvādibhirvaraiḥ | pūjitā vividhairdravyaiḥ santuṣṭābhūcca tatkṣaṇe

प्रसन्ना सा तदा देवी वेदानाहृत्य सा ददौ । ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण प्रोवाच पिकभाषिणी

prasannā sā tadā devī vedānāhṛtya sā dadau | brāhmaṇebhyo viśeṣeṇa provāca pikabhāṣiṇī

ममेयं तनुरुत्कृष्टा पालनीया विशेषतः । यया विनानर्थ एष जातो दृष्टोऽधुनैव हि

mameyaṃ tanurutkṛṣṭā pālanīyā viśeṣataḥ | yayā vinānartha eṣa jāto dṛṣṭo'dhunaiva hi

पूज्याहं सर्वदा सेव्या युष्माभिः सर्वदैव हि । नातः परतरं किञ्चित्कल्याणायोपदिश्यते

pūjyāhaṃ sarvadā sevyā yuṣmābhiḥ sarvadaiva hi | nātaḥ parataraṃ kiñcitkalyāṇāyopadiśyate

पठनीयं ममैतद्धि माहात्म्यं सर्वदोत्तमम् । तेन तुष्टा भविष्यामि हरिष्यामि तथापदः

paṭhanīyaṃ mamaitaddhi māhātmyaṃ sarvadottamam | tena tuṣṭā bhaviṣyāmi hariṣyāmi tathāpadaḥ

दुर्गमासुरहन्त्रीत्वाद्‌दुर्गेति मम नाम यः । गृह्णाति च शताक्षीति मायां भित्त्वा व्रजत्यसौ

durgamāsurahantrītvāddurgeti mama nāma yaḥ | gṛhṇāti ca śatākṣīti māyāṃ bhittvā vrajatyasau

किमुक्तेनात्र बहुना सारं वक्ष्यामि तत्त्वतः । संसेव्याहं सदा देवाः सर्वैरपि सुरासुरैः

kimuktenātra bahunā sāraṃ vakṣyāmi tattvataḥ | saṃsevyāhaṃ sadā devāḥ sarvairapi surāsuraiḥ

इत्युक्त्वान्तर्हिता देवी देवानां चैव पश्यताम् । सन्तोषं जनयन्त्येवं सच्चिदनन्दरूपिणी

ityuktvāntarhitā devī devānāṃ caiva paśyatām | santoṣaṃ janayantyevaṃ saccidanandarūpiṇī

एतत्ते सर्वमाख्यातं रहस्यं परमं महत् । गोपनीयं प्रयत्‍नेन सर्वकल्याणकारकम्

etatte sarvamākhyātaṃ rahasyaṃ paramaṃ mahat | gopanīyaṃ prayatnena sarvakalyāṇakārakam

य इमं शृणुयान्नित्यमध्यायं भक्तितत्परः । सर्वान्कामानवाप्नोति देवीलोके महीयते

ya imaṃ śṛṇuyānnityamadhyāyaṃ bhaktitatparaḥ | sarvānkāmānavāpnoti devīloke mahīyate

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे शताक्षीचरित्रवर्णनं नामाष्टाविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe śatākṣīcaritravarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २९

भगवतीं समाराधयिषूणां देवानां तपःकरणवर्णनम् व्यास उवाच - इत्येवं सूर्यवंश्यानां राज्ञां चरितमुत्तमम् । सोमवंशोद्‌भवानां च वर्णनीयं मया कियत्

bhagavatīṃ samārādhayiṣūṇāṃ devānāṃ tapaḥkaraṇavarṇanam vyāsa uvāca - ityevaṃ sūryavaṃśyānāṃ rājñāṃ caritamuttamam | somavaṃśodbhavānāṃ ca varṇanīyaṃ mayā kiyat

पराशक्तिप्रसादेन महत्त्वं प्रतिपेदिरे । राजन् सुनिश्चितं विद्धि पराशक्तिप्रसादतः

parāśaktiprasādena mahattvaṃ pratipedire | rājan suniścitaṃ viddhi parāśaktiprasādataḥ

यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा । तत्तदेवावगच्छ त्वं पराशक्त्यंशसम्भवम्

yadyadvibhūtimatsattvaṃ śrīmadūrjitameva vā | tattadevāvagaccha tvaṃ parāśaktyaṃśasambhavam

एते चान्ये च राजानः पराशक्तेरुपासकाः । संसारतरुमूलस्य कुठारा अभवन्नृप

ete cānye ca rājānaḥ parāśakterupāsakāḥ | saṃsāratarumūlasya kuṭhārā abhavannṛpa

तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन संसेव्या भुवनेश्वरी । पलालमिव धान्यार्थी त्यजेदन्यमशेषतः

tasmātsarvaprayatnena saṃsevyā bhuvaneśvarī | palālamiva dhānyārthī tyajedanyamaśeṣataḥ

आमथ्य वेददुग्धाब्धिं प्राप्तं रत्‍नं मया नृप । पराशक्तिपदाम्भोजं कृतकृत्यो‍ऽस्म्यहं ततः

āmathya vedadugdhābdhiṃ prāptaṃ ratnaṃ mayā nṛpa | parāśaktipadāmbhojaṃ kṛtakṛtyo'smyahaṃ tataḥ

पञ्चब्रह्मासनारूढा नास्त्यन्या कापि देवता । तत एव महादेव्या पञ्चब्रह्मासनं कृतम्

pañcabrahmāsanārūḍhā nāstyanyā kāpi devatā | tata eva mahādevyā pañcabrahmāsanaṃ kṛtam

पञ्चभ्यस्त्वधिकं वस्तु वेदेऽव्यक्तमितीर्यते । यस्मिन्नोतं च प्रोतं च सैव श्रीभुवनेश्वरी

pañcabhyastvadhikaṃ vastu vede'vyaktamitīryate | yasminnotaṃ ca protaṃ ca saiva śrībhuvaneśvarī

तामविज्ञाय राजेन्द्र नैव मुक्तो भवेन्नरः । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः

tāmavijñāya rājendra naiva mukto bhavennaraḥ | yadā carmavadākāśaṃ veṣṭayiṣyanti mānavāḥ

तदा शिवामविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति । अत एव श्रुतौ प्राहुः श्वेताश्वतरशाखिनः

tadā śivāmavijñāya duḥkhasyānto bhaviṣyati | ata eva śrutau prāhuḥ śvetāśvataraśākhinaḥ

ते ध्यानयोगानुगता अपश्य- न्देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढाम्

te dhyānayogānugatā apaśya- ndevātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām

तस्मात् सर्वप्रयत्‍नेन जन्मसाफल्यहेतवे । लज्जया वा भयेनापि भक्त्या वा प्रेमयुक्तया । सर्वसङ्गं परित्यज्य मनो हृदि निरुध्य च

tasmāt sarvaprayatnena janmasāphalyahetave | lajjayā vā bhayenāpi bhaktyā vā premayuktayā | sarvasaṅgaṃ parityajya mano hṛdi nirudhya ca

तन्निष्ठस्तत्परो भूयादिति वेदान्तडिण्डिमः । येन केन मिषेणापि स्वपंस्तिष्ठन्व्रजन्नपि

tanniṣṭhastatparo bhūyāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ | yena kena miṣeṇāpi svapaṃstiṣṭhanvrajannapi

कीर्तयेत्सततं देवीं स वै मुच्येत बन्धनात् । तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन भज राजन् महेश्वरीम्

kīrtayetsatataṃ devīṃ sa vai mucyeta bandhanāt | tasmātsarvaprayatnena bhaja rājan maheśvarīm

विराड्‌रूपां सूत्ररूपां तथान्तर्यामिरूपिणीम् । सोपानक्रमतः पूर्वं ततः शुद्धे तु चेतसि

virāḍrūpāṃ sūtrarūpāṃ tathāntaryāmirūpiṇīm | sopānakramataḥ pūrvaṃ tataḥ śuddhe tu cetasi

सच्चिदानन्दलक्ष्यार्थरूपां तां ब्रह्मरूपिणीम् । आराधय परां शक्तिं प्रपञ्चोल्लासवर्जिताम्

saccidānandalakṣyārtharūpāṃ tāṃ brahmarūpiṇīm | ārādhaya parāṃ śaktiṃ prapañcollāsavarjitām

तस्यां चित्तलयो यः स तस्या आराधनं स्मृतम् । राजन् राज्ञां पराशक्तिभक्तानां चरितं मया

tasyāṃ cittalayo yaḥ sa tasyā ārādhanaṃ smṛtam | rājan rājñāṃ parāśaktibhaktānāṃ caritaṃ mayā

धार्मिकाणां सूर्यसोमवंशजानां मनस्विनाम् । पावनं कीर्तिदं धर्मबुद्धिदं सद्‌गतिप्रदम्

dhārmikāṇāṃ sūryasomavaṃśajānāṃ manasvinām | pāvanaṃ kīrtidaṃ dharmabuddhidaṃ sadgatipradam

कथितं पुण्यदं पश्चात्किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि । जनमेजय उवाच - गौरीलक्ष्मीसरस्वत्यो दत्ताः पूर्वं पराम्बया

kathitaṃ puṇyadaṃ paścātkimanyacchrotumicchasi | janamejaya uvāca - gaurīlakṣmīsarasvatyo dattāḥ pūrvaṃ parāmbayā

हराय हरये तद्वन्नाभिपद्मोद्‌भवाय च । तुषाराद्रेश्च दक्षस्य गौरी कन्येति विश्रुतम्

harāya haraye tadvannābhipadmodbhavāya ca | tuṣārādreśca dakṣasya gaurī kanyeti viśrutam

क्षीरोदधेश्च कन्येति महालक्ष्मीरिति स्मृतम् । मूलदेव्युद्‌भवानां च कथं कन्यात्वमन्ययोः

kṣīrodadheśca kanyeti mahālakṣmīriti smṛtam | mūladevyudbhavānāṃ ca kathaṃ kanyātvamanyayoḥ

असम्भाव्यमिदं भाति संशयोऽत्र महामुने । छिन्धि ज्ञानासिना तं त्वं संशयच्छेदतत्परः

asambhāvyamidaṃ bhāti saṃśayo'tra mahāmune | chindhi jñānāsinā taṃ tvaṃ saṃśayacchedatatparaḥ

व्यास उवाच - शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि रहस्यं परमाद्‌भुतम् । देवीभक्तस्य ते किञ्चिदवाच्यं न हि विद्यते

vyāsa uvāca - śṛṇu rājan pravakṣyāmi rahasyaṃ paramādbhutam | devībhaktasya te kiñcidavācyaṃ na hi vidyate

देवीत्रयं यदा देवत्रयायादात्पराम्बिका । तदाप्रभृति ते देवाः सृष्टिकार्याणि चक्रिरे

devītrayaṃ yadā devatrayāyādātparāmbikā | tadāprabhṛti te devāḥ sṛṣṭikāryāṇi cakrire

कस्मिंश्चित्समये राजन् दैत्या हालाहलाभिधाः । महापराक्रमा जातास्त्रैलोक्यं तैर्जितं क्षणात्

kasmiṃścitsamaye rājan daityā hālāhalābhidhāḥ | mahāparākramā jātāstrailokyaṃ tairjitaṃ kṣaṇāt

ब्रह्मणो वरदानेन दर्पिता रजताचलम् । रुरुधुर्निजसेनाभिस्तथा वैकुण्ठमेव च

brahmaṇo varadānena darpitā rajatācalam | rurudhurnijasenābhistathā vaikuṇṭhameva ca

कामारिः कैटभारिश्च युद्धोद्योगं च चक्रतुः । षष्टिवर्षसहस्राणामभूद्‍युद्धं महोत्कटम्

kāmāriḥ kaiṭabhāriśca yuddhodyogaṃ ca cakratuḥ | ṣaṣṭivarṣasahasrāṇāmabhūdyuddhaṃ mahotkaṭam

हाहाकारो महानासीद्देवदानवसेनयोः । महताथ प्रयत्‍नेन ताभ्यां ते दानवा हताः

hāhākāro mahānāsīddevadānavasenayoḥ | mahatātha prayatnena tābhyāṃ te dānavā hatāḥ

स्वस्वस्थानेषु गत्वा तावभिमानं च चक्रतुः । स्वशक्त्योर्निकटे राजन् यद्वशादेव ते हताः

svasvasthāneṣu gatvā tāvabhimānaṃ ca cakratuḥ | svaśaktyornikaṭe rājan yadvaśādeva te hatāḥ

अभिमानं तयोर्ज्ञात्वा छलहास्यं च चक्रतुः । महालक्ष्मीश्च गौरी च हास्यं दृष्ट्वा तयोस्तु तौ

abhimānaṃ tayorjñātvā chalahāsyaṃ ca cakratuḥ | mahālakṣmīśca gaurī ca hāsyaṃ dṛṣṭvā tayostu tau

देवावतीव संकृद्धौ मोहितावादिमायया । दुरुत्तरं च ददतुरवमानपुरःसरम्

devāvatīva saṃkṛddhau mohitāvādimāyayā | duruttaraṃ ca dadaturavamānapuraḥsaram

ततस्ते देवते तस्मिन्क्षणे त्यक्त्वा तु तौ पुनः । अन्तर्हिते चाभवतां हाहाकारस्तदा ह्यभूत्

tataste devate tasminkṣaṇe tyaktvā tu tau punaḥ | antarhite cābhavatāṃ hāhākārastadā hyabhūt

निस्तेजस्कौ च निःशक्ती विक्षिप्तौ च विचेतनौ । अवमानात्तयोः शक्त्योर्जातौ हरिहरौ तदा

nistejaskau ca niḥśaktī vikṣiptau ca vicetanau | avamānāttayoḥ śaktyorjātau hariharau tadā

ब्रह्मा चिन्तातुरो जातः किमेतत्समुपस्थितम् । प्रधानौ देवतामध्ये कथं कार्याक्षमावमू

brahmā cintāturo jātaḥ kimetatsamupasthitam | pradhānau devatāmadhye kathaṃ kāryākṣamāvamū

अकाण्डे किं निमित्तेन संकटं समुपस्थितम् । प्रलयो भविता किं वा जगतोऽस्य निरागसः

akāṇḍe kiṃ nimittena saṃkaṭaṃ samupasthitam | pralayo bhavitā kiṃ vā jagato'sya nirāgasaḥ

निमित्तं नैव जानेऽहं कथं कार्या प्रतिक्रिया । इति चिन्तातुरोऽत्यर्थं दध्यौ मीलितलोचनः

nimittaṃ naiva jāne'haṃ kathaṃ kāryā pratikriyā | iti cintāturo'tyarthaṃ dadhyau mīlitalocanaḥ

पराशक्तिप्रकोपात्तु जातमेतदिति स्म ह । जानंस्तदा सावधानः पद्मजोऽभून्नृपोत्तम

parāśaktiprakopāttu jātametaditi sma ha | jānaṃstadā sāvadhānaḥ padmajo'bhūnnṛpottama

ततस्तयोश्च यत्कार्यं स्वयमेवाऽकरोत्तदा । स्वशक्तेश्च प्रभावेण कियत्कालं तपोनिधिः

tatastayośca yatkāryaṃ svayamevā'karottadā | svaśakteśca prabhāveṇa kiyatkālaṃ taponidhiḥ

ततस्तयोस्तु स्वस्त्यर्थं मन्वादीन्स्वसुतानथ । आह्वयामास धर्मात्मा सनकादींश्च सत्वरः

tatastayostu svastyarthaṃ manvādīnsvasutānatha | āhvayāmāsa dharmātmā sanakādīṃśca satvaraḥ

उवाच वचनं तेभ्यः सन्नतेभ्यस्तपोनिधिः । कार्यासक्तोऽहमधुना तपः कर्तुं न च क्षमः

uvāca vacanaṃ tebhyaḥ sannatebhyastaponidhiḥ | kāryāsakto'hamadhunā tapaḥ kartuṃ na ca kṣamaḥ

पराशक्तेस्तु तोषार्थं जगद्‌भारयुतोऽस्म्यहम् । शिवविष्णू च विक्षिप्तौ पराशक्तिप्रकोपतः

parāśaktestu toṣārthaṃ jagadbhārayuto'smyaham | śivaviṣṇū ca vikṣiptau parāśaktiprakopataḥ

तस्मात्तां परमां शक्तिं यूयं सन्तोषयन्त्वथ । अत्यद्‌भुतं तपः कृत्वा भक्त्या परमया युताः

tasmāttāṃ paramāṃ śaktiṃ yūyaṃ santoṣayantvatha | atyadbhutaṃ tapaḥ kṛtvā bhaktyā paramayā yutāḥ

यथा तौ पूर्ववृत्तौ च स्यात शक्तियुतावपि ां। तथा कुरुत मत्पुत्रा यशोवृद्धिर्भवेद्धि वः

yathā tau pūrvavṛttau ca syāta śaktiyutāvapi ाṃ| tathā kuruta matputrā yaśovṛddhirbhaveddhi vaḥ

कुले यस्य भवेज्जन्म तयोः शक्त्योस्तु तत्कुलम् । पावयेज्जगतीं सर्वां कृतकृत्यं स्वयं भवेत्

kule yasya bhavejjanma tayoḥ śaktyostu tatkulam | pāvayejjagatīṃ sarvāṃ kṛtakṛtyaṃ svayaṃ bhavet

व्यास उवाच - पितामहवचः श्रुत्वा गताः सर्वे वनान्तरे । रिराधयिषवः सर्वे दक्षाद्या विमलान्तराः

vyāsa uvāca - pitāmahavacaḥ śrutvā gatāḥ sarve vanāntare | rirādhayiṣavaḥ sarve dakṣādyā vimalāntarāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे भगवतीं समाराधयिषूणां देवानां तपःकरणवर्णनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe bhagavatīṃ samārādhayiṣūṇāṃ devānāṃ tapaḥkaraṇavarṇanaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३०

देवीपीठवर्णनम् व्यास उवाच - ततस्ते तु वनोद्देशे हिमाचलतटाश्रयाः । मायाबीजजपासक्तास्तपश्चेरुः समाहिताः

devīpīṭhavarṇanam vyāsa uvāca - tataste tu vanoddeśe himācalataṭāśrayāḥ | māyābījajapāsaktāstapaśceruḥ samāhitāḥ

ध्यायतां परमां शक्तिं लक्षवर्षाण्यभून्नृप । ततः प्रसन्ना देवी सा प्रत्यक्ष्यं दर्शनं ददौ

dhyāyatāṃ paramāṃ śaktiṃ lakṣavarṣāṇyabhūnnṛpa | tataḥ prasannā devī sā pratyakṣyaṃ darśanaṃ dadau

पाशाङ्कुशवराभीतिचतुर्बाहुस्त्रिलोचना । करुणारससम्पूर्णा सच्चिदानन्दरूपिणी

pāśāṅkuśavarābhīticaturbāhustrilocanā | karuṇārasasampūrṇā saccidānandarūpiṇī

दृष्ट्वा तां सर्वजननीं तुष्टुवुर्मुनयोऽमलाः । नमस्ते विश्वरूपायै वैश्वानरसुमूर्तये

dṛṣṭvā tāṃ sarvajananīṃ tuṣṭuvurmunayo'malāḥ | namaste viśvarūpāyai vaiśvānarasumūrtaye

नमस्तेजसरूपायै सुत्रात्मवपुषे नमः । यस्मिन्सर्वे लिङ्गदेहा ओतप्रोता व्यवस्थिताः

namastejasarūpāyai sutrātmavapuṣe namaḥ | yasminsarve liṅgadehā otaprotā vyavasthitāḥ

नमः प्राज्ञस्वरूपायै नमोऽव्याकृतमूर्तये । नमः प्रत्यक्स्वरूपायै नमस्ते ब्रह्ममूर्तये

namaḥ prājñasvarūpāyai namo'vyākṛtamūrtaye | namaḥ pratyaksvarūpāyai namaste brahmamūrtaye

नमस्ते सर्वरूपायै सर्व लक्ष्यात्ममूर्तये । इति स्तुत्वा जगद्धात्रीं भक्तिगद्‌गदया गिरा

namaste sarvarūpāyai sarva lakṣyātmamūrtaye | iti stutvā jagaddhātrīṃ bhaktigadgadayā girā

प्रणेमुश्चरणांभोजं दक्षाद्या मुनयोऽमलाः । ततः प्रसन्ना सा देवी प्रोवाच पिकभाषिणी

praṇemuścaraṇāṃbhojaṃ dakṣādyā munayo'malāḥ | tataḥ prasannā sā devī provāca pikabhāṣiṇī

वरं ब्रूत महाभागा वरदाहं सदा मता । तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा हरविष्ण्वोस्तनोः शमम्

varaṃ brūta mahābhāgā varadāhaṃ sadā matā | tasyāstu vacanaṃ śrutvā haraviṣṇvostanoḥ śamam

तयोस्तच्छक्तिलाभं च वव्रिरे नृपसत्तम । दक्षोऽथ पुनरप्याह जन्म देवि कुले मम

tayostacchaktilābhaṃ ca vavrire nṛpasattama | dakṣo'tha punarapyāha janma devi kule mama

भवेत्तवाम्ब येनाहं कृतकृत्यो भवे इति । जपं ध्यानं तथा पूजां स्थानानि विविधानि च

bhavettavāmba yenāhaṃ kṛtakṛtyo bhave iti | japaṃ dhyānaṃ tathā pūjāṃ sthānāni vividhāni ca

वद मे परमेशानि स्वमुखेनैव केवलम् । देव्युवाच - मच्छक्त्योरवमानाच्च जातावस्था तयोर्द्वयोः

vada me parameśāni svamukhenaiva kevalam | devyuvāca - macchaktyoravamānācca jātāvasthā tayordvayoḥ

नैतादृशः प्रकर्तव्यो मेऽपराधः कदाचन । अधुना मत्कृपालेशाच्छरीरे स्वस्थता तयोः

naitādṛśaḥ prakartavyo me'parādhaḥ kadācana | adhunā matkṛpāleśāccharīre svasthatā tayoḥ

भविष्यति च ते शक्ती त्वद्‌गृहे क्षीरसागरे । जनिष्यतस्तत्र ताभ्यां प्राप्स्यतः प्रेरिते मया

bhaviṣyati ca te śaktī tvadgṛhe kṣīrasāgare | janiṣyatastatra tābhyāṃ prāpsyataḥ prerite mayā

मायाबीजं हि मन्त्रो मे मुख्यः प्रियकरः सदा । ध्यानं विराट्स्वरूपं मेऽथवा त्वत्पुरतः स्थितम्

māyābījaṃ hi mantro me mukhyaḥ priyakaraḥ sadā | dhyānaṃ virāṭsvarūpaṃ me'thavā tvatpurataḥ sthitam

सच्चिदानंदरूपं वा स्थानं सर्वं जगन्मम । युष्माभिः सर्वदा चाहं पूज्या ध्येया च सर्वदा

saccidānaṃdarūpaṃ vā sthānaṃ sarvaṃ jaganmama | yuṣmābhiḥ sarvadā cāhaṃ pūjyā dhyeyā ca sarvadā

व्यास उवाच - इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी मणिद्वीपाधिवासिनी । दक्षाद्या मुनयः सर्वे ब्रह्माणं पुनराययुः

vyāsa uvāca - ityuktvāntardadhe devī maṇidvīpādhivāsinī | dakṣādyā munayaḥ sarve brahmāṇaṃ punarāyayuḥ

ब्रह्मणे सर्ववृतान्तं कथयामासुरादरात् । हरो हरिश्च स्वस्थौ तौ स्वस्वकार्यक्षमौ नृप

brahmaṇe sarvavṛtāntaṃ kathayāmāsurādarāt | haro hariśca svasthau tau svasvakāryakṣamau nṛpa

जातौ पराम्बाकृपया गर्वेण रहितौ तदा । कदाचितदथ काले तु महः शाक्तमवातरत्

jātau parāmbākṛpayā garveṇa rahitau tadā | kadācitadatha kāle tu mahaḥ śāktamavātarat

दक्षदेहे महाराज त्रैलोक्येऽप्युत्सवोऽभवत् । देवाः प्रमुदिताः सर्वे पुष्पवृष्टिं च चक्रिरे

dakṣadehe mahārāja trailokye'pyutsavo'bhavat | devāḥ pramuditāḥ sarve puṣpavṛṣṭiṃ ca cakrire

नेदुर्दुन्दुभयः स्वर्गे करकोणाहता नृप । मनांस्यासन्प्रसन्नानि साधूनाममलात्मनाम्

nedurdundubhayaḥ svarge karakoṇāhatā nṛpa | manāṃsyāsanprasannāni sādhūnāmamalātmanām

सरितो मार्गवाहिन्यः सुप्रभोऽभूद्दिवाकरः । मङ्गलायां तु जातायां जातं सर्वत्र मङ्गलम्

sarito mārgavāhinyaḥ suprabho'bhūddivākaraḥ | maṅgalāyāṃ tu jātāyāṃ jātaṃ sarvatra maṅgalam

तस्या नाम सतीं चक्रे सत्यत्वात्परसंविदः । ददौ पुनः शिवायाथ तस्य शक्तिस्तु याभवत्

tasyā nāma satīṃ cakre satyatvātparasaṃvidaḥ | dadau punaḥ śivāyātha tasya śaktistu yābhavat

सा पुनर्ज्वलने दग्धा दैवयोगान्मनोर्नृप । जनमेजय उवाच - अनर्थकरमेतत्ते श्रावितं वचनं मुने

sā punarjvalane dagdhā daivayogānmanornṛpa | janamejaya uvāca - anarthakarametatte śrāvitaṃ vacanaṃ mune

एतादृशं महद्वस्तु कथं दग्धं हुताशने । यन्नामस्मरणान्नृणां संसाराग्निभयं न हि

etādṛśaṃ mahadvastu kathaṃ dagdhaṃ hutāśane | yannāmasmaraṇānnṛṇāṃ saṃsārāgnibhayaṃ na hi

केन कर्मविपाकेन मनोर्दग्धं तदेव हि । व्यास उवाच - शृणु राजन् पुरा वृत्तं सतीदायस्य कारणम्

kena karmavipākena manordagdhaṃ tadeva hi | vyāsa uvāca - śṛṇu rājan purā vṛttaṃ satīdāyasya kāraṇam

कदाचिदथ दुर्वासा गतो जाम्बूनदेश्वरीम् । ददर्श देवीं तत्रासौ मायाबीजं जजाप सः

kadācidatha durvāsā gato jāmbūnadeśvarīm | dadarśa devīṃ tatrāsau māyābījaṃ jajāpa saḥ

ततः प्रसन्ना देवेशी निजकण्ठगतां स्रजम् । भ्रमद्‌भ्रमरसंसक्तां मकरन्दमदाकुलाम्

tataḥ prasannā deveśī nijakaṇṭhagatāṃ srajam | bhramadbhramarasaṃsaktāṃ makarandamadākulām

ददौ प्रसादभूतां तां जग्राह शिरसा मुनिः । ततो निर्गत्य तरसा व्योममार्गेण तापसः

dadau prasādabhūtāṃ tāṃ jagrāha śirasā muniḥ | tato nirgatya tarasā vyomamārgeṇa tāpasaḥ

आजगाम स यत्रास्ते दक्षः साक्षात्सतीपिता । सन्दर्शनार्थमम्बाया ननाम च सतीपदे

ājagāma sa yatrāste dakṣaḥ sākṣātsatīpitā | sandarśanārthamambāyā nanāma ca satīpade

पृष्टो दक्षेण स मुनिर्माला कस्यास्त्यलौकिकी । कथं लब्धा त्वया नाथ दुर्लभा भुवि मानवैः

pṛṣṭo dakṣeṇa sa munirmālā kasyāstyalaukikī | kathaṃ labdhā tvayā nātha durlabhā bhuvi mānavaiḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य प्रोवाचाश्रुयुतेक्षणः । देव्याः प्रसादमतुलं प्रेमगद्‌गदितान्तरः

tacchrutvā vacanaṃ tasya provācāśruyutekṣaṇaḥ | devyāḥ prasādamatulaṃ premagadgaditāntaraḥ

प्रार्थयामास तां मालां तं मुनिं स सतीपिता । अदेयं शक्तिभक्ताय नास्ति त्रैलोक्यमण्डले

prārthayāmāsa tāṃ mālāṃ taṃ muniṃ sa satīpitā | adeyaṃ śaktibhaktāya nāsti trailokyamaṇḍale

इति बुद्ध्या तु तां मालां मनवे स समर्पयत् । गृहीता शिरसा माला मनुना निजमन्दिरे

iti buddhyā tu tāṃ mālāṃ manave sa samarpayat | gṛhītā śirasā mālā manunā nijamandire

स्थापिता शयनं यत्र दम्पत्योरतिसुन्दरम् । पशुकर्मरतो रात्रौ मालागन्धेन मोदितः

sthāpitā śayanaṃ yatra dampatyoratisundaram | paśukarmarato rātrau mālāgandhena moditaḥ

अभवत्स महीपालस्तेन पापेन शङ्करे । शिवे द्वेषमतिर्जातो देव्यां सत्यां तथा नृप

abhavatsa mahīpālastena pāpena śaṅkare | śive dveṣamatirjāto devyāṃ satyāṃ tathā nṛpa

राजंस्तेनापराधेन तज्जन्यो देह एव च । सत्या योगाग्निना दग्धः सतीधर्मदिदृक्षया

rājaṃstenāparādhena tajjanyo deha eva ca | satyā yogāgninā dagdhaḥ satīdharmadidṛkṣayā

पुनश्च हिमवत्पृष्ठे प्रादुरासीत्तु तन्महः । जनमेजय उवाच - दह्यमाने सतीदेहे जाते किमकरोच्छिवः

punaśca himavatpṛṣṭhe prādurāsīttu tanmahaḥ | janamejaya uvāca - dahyamāne satīdehe jāte kimakarocchivaḥ

प्राणाधिका सती तस्य तद्वियोगेन कातरः । व्यास उवाच - ततः परं तु यज्जातां मया वक्तुं न शक्यते

prāṇādhikā satī tasya tadviyogena kātaraḥ | vyāsa uvāca - tataḥ paraṃ tu yajjātāṃ mayā vaktuṃ na śakyate

त्रैलोक्यप्रलयो जातः शिवकोपाग्निना नृप । वीरभद्रः समुत्पन्नो भद्रकालीगणान्वितः

trailokyapralayo jātaḥ śivakopāgninā nṛpa | vīrabhadraḥ samutpanno bhadrakālīgaṇānvitaḥ

त्रैलोक्यनाशनोद्युक्तो वीरभद्रो यदाभवत् । ब्रह्मादयस्तदा देवां शङ्करं शरणं ययुः

trailokyanāśanodyukto vīrabhadro yadābhavat | brahmādayastadā devāṃ śaṅkaraṃ śaraṇaṃ yayuḥ

जाते सर्वस्वनाशेऽपि करुणानिधिरीश्वरः । अभयं दत्तवांस्तेभ्यो बस्तवक्रेण तं मनुम्

jāte sarvasvanāśe'pi karuṇānidhirīśvaraḥ | abhayaṃ dattavāṃstebhyo bastavakreṇa taṃ manum

अजीवयन्महात्मासौ ततः खिन्नो महेश्वरः । यज्ञवाटमुपागम्य रुरोद भृशदुःखितः

ajīvayanmahātmāsau tataḥ khinno maheśvaraḥ | yajñavāṭamupāgamya ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ

अपश्यत्तां सतीं वह्नौ दह्यमानां तु चित्कलाम् । स्कन्धेऽप्यारोपयामास हा सतीति वदन्मुहुः

apaśyattāṃ satīṃ vahnau dahyamānāṃ tu citkalām | skandhe'pyāropayāmāsa hā satīti vadanmuhuḥ

बभ्राम भ्रान्तचित्तः सन्नानादेशेषु शङ्करः । तदा ब्रह्मादयो देवाश्चिन्तामापुरनुत्तमाम्

babhrāma bhrāntacittaḥ sannānādeśeṣu śaṅkaraḥ | tadā brahmādayo devāścintāmāpuranuttamām

विष्णुस्तु त्वरया तत्र धनुरुद्यम्य मार्गणैः । चिच्छेदावयवान्सत्यास्तत्तत्स्थानेषु तेऽपतन्

viṣṇustu tvarayā tatra dhanurudyamya mārgaṇaiḥ | cicchedāvayavānsatyāstattatsthāneṣu te'patan

तत्तत्स्थानेषु तत्रासीन्नानामूर्तिधरो हरः । उवाच च ततो देवान्स्थानेष्वेतेषु ये शिवाम्

tattatsthāneṣu tatrāsīnnānāmūrtidharo haraḥ | uvāca ca tato devānsthāneṣveteṣu ye śivām

भजन्ति परया भक्त्या तेषां किञ्चिन्न दुर्लभम् । नित्यं सन्निहिता यत्र निजाङ्गेषु पराम्बिका

bhajanti parayā bhaktyā teṣāṃ kiñcinna durlabham | nityaṃ sannihitā yatra nijāṅgeṣu parāmbikā

स्थानेष्वेतेषु ये मर्त्याः पुरश्चरणकर्मिणः । तेषां मन्त्राः प्रसिद्ध्यन्ति मायाबीजं विशेषतः

sthāneṣveteṣu ye martyāḥ puraścaraṇakarmiṇaḥ | teṣāṃ mantrāḥ prasiddhyanti māyābījaṃ viśeṣataḥ

इत्युक्त्वा शङ्करस्तेषु स्थानेषु विरहातुरः । कालं निन्ये नृपश्रेष्ठ जपध्यानसमाधिभिः

ityuktvā śaṅkarasteṣu sthāneṣu virahāturaḥ | kālaṃ ninye nṛpaśreṣṭha japadhyānasamādhibhiḥ

जनमेजय उवाच - कानि स्थानानि तानि स्युः सिद्धपीठानि चानघ । कति संख्यानि नामानि कानि तेषां च मे वद

janamejaya uvāca - kāni sthānāni tāni syuḥ siddhapīṭhāni cānagha | kati saṃkhyāni nāmāni kāni teṣāṃ ca me vada

तत्र स्थितानां देवीनां नामानि च कृपाकर । कृतार्थोऽहं भवे येन तद्वदाशु महामुने

tatra sthitānāṃ devīnāṃ nāmāni ca kṛpākara | kṛtārtho'haṃ bhave yena tadvadāśu mahāmune

व्यास उवाच - शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि देवेपीठानि साम्प्ततम् । येषां श्रवणमात्रेण पापहीनो भवेन्नरः

vyāsa uvāca - śṛṇu rājanpravakṣyāmi devepīṭhāni sāmptatam | yeṣāṃ śravaṇamātreṇa pāpahīno bhavennaraḥ

येषु येषु च पीठेषूपास्येयं सिद्धिकाङ्क्षिभिः । भूतिकामैरभिध्येया तानि वक्ष्यामि तत्त्वतः

yeṣu yeṣu ca pīṭheṣūpāsyeyaṃ siddhikāṅkṣibhiḥ | bhūtikāmairabhidhyeyā tāni vakṣyāmi tattvataḥ

वाराणस्यां विशालाक्षी गौरीमुखनिवासिनी । क्षेत्रे वै नैमिषारण्ये प्रोक्ता सा लिङ्गधारिणी

vārāṇasyāṃ viśālākṣī gaurīmukhanivāsinī | kṣetre vai naimiṣāraṇye proktā sā liṅgadhāriṇī

प्रयागे ललिता प्रोक्ता कामुकी गन्धमादने । मानसे कुमुदा प्रोक्ता दक्षिणे चोत्तरे तथा

prayāge lalitā proktā kāmukī gandhamādane | mānase kumudā proktā dakṣiṇe cottare tathā

विश्वकामा भगवती विश्वकामप्रपूरणी । गोमन्ते गोमती देवी मन्दरे कामचारिणी

viśvakāmā bhagavatī viśvakāmaprapūraṇī | gomante gomatī devī mandare kāmacāriṇī

मदोत्कटा चैत्ररथे जयन्ती हस्तिनापुरे । गौरी प्रोक्ता कान्यकुब्जे रम्भा तु मलयाचले

madotkaṭā caitrarathe jayantī hastināpure | gaurī proktā kānyakubje rambhā tu malayācale

एकाम्रपीठे सम्प्रोक्ता देवी सा कीर्तिमत्यपि । विश्वे विश्वेश्वरीं प्राहुः पुरुहूतां च पुष्करे

ekāmrapīṭhe samproktā devī sā kīrtimatyapi | viśve viśveśvarīṃ prāhuḥ puruhūtāṃ ca puṣkare

केदारपीठे सम्प्रोक्ता देवी सन्मार्गदायिनी । मन्दा हिमवतः पृष्ठे गोकर्णे भद्रकर्णिका

kedārapīṭhe samproktā devī sanmārgadāyinī | mandā himavataḥ pṛṣṭhe gokarṇe bhadrakarṇikā

स्थानेश्वरे भवानी तु बिल्वले बिल्वपत्रिका । श्रीशैले माधवी प्रोक्ता भद्रा भद्रेश्वरे तथा

sthāneśvare bhavānī tu bilvale bilvapatrikā | śrīśaile mādhavī proktā bhadrā bhadreśvare tathā

वराहशैले तु जया कमला कमलालये । रुद्राणी रुद्रकोट्यां तु काली कालञ्जरे तथा

varāhaśaile tu jayā kamalā kamalālaye | rudrāṇī rudrakoṭyāṃ tu kālī kālañjare tathā

शालग्रामे महादेवी शिवलिङ्गे जलप्रिया । महालिङ्गे तु कपिला माकोटे मुकुटेश्वरी

śālagrāme mahādevī śivaliṅge jalapriyā | mahāliṅge tu kapilā mākoṭe mukuṭeśvarī

मायापुर्यां कुमारी स्यात्सन्ताने ललिताम्बिका । गंयायां मङ्गला प्रोक्ता विमला पुरुषोत्तमे

māyāpuryāṃ kumārī syātsantāne lalitāmbikā | gaṃyāyāṃ maṅgalā proktā vimalā puruṣottame

उत्पलाषी सहस्राक्षे हिरण्याक्षे महोत्पला । विपाशायाममोघाक्षी पाडला पुण्ड्रवर्धने

utpalāṣī sahasrākṣe hiraṇyākṣe mahotpalā | vipāśāyāmamoghākṣī pāḍalā puṇḍravardhane

नारायणी सुपार्श्वे तु त्रिकुटे रुद्रसुन्दरी । विपुले विपुला देवी कल्याणी मलयाचले

nārāyaṇī supārśve tu trikuṭe rudrasundarī | vipule vipulā devī kalyāṇī malayācale

सह्याद्रावकवीरा तु हरिश्चन्द्रे तु चन्द्रिका । रमणा रामतीर्थे तु यमुनायां मृगावती

sahyādrāvakavīrā tu hariścandre tu candrikā | ramaṇā rāmatīrthe tu yamunāyāṃ mṛgāvatī

कोटवी कोटतीर्थे तु सुगन्धा माधवे वने । गोदावर्यां त्रिसन्ध्या तु गङ्गाद्वारे रतिप्रिया

koṭavī koṭatīrthe tu sugandhā mādhave vane | godāvaryāṃ trisandhyā tu gaṅgādvāre ratipriyā

शिवकुण्डे शुभानन्दा नन्दिनी देविकातटे । रुक्मिणी द्वारवयां तु राधा वृन्दावने वने

śivakuṇḍe śubhānandā nandinī devikātaṭe | rukmiṇī dvāravayāṃ tu rādhā vṛndāvane vane

देवकी मथुरायां तु पाताले परमेश्वरी । चित्रकूटे तथा सीता विन्ध्ये विन्ध्याधिवासिनी

devakī mathurāyāṃ tu pātāle parameśvarī | citrakūṭe tathā sītā vindhye vindhyādhivāsinī

करवीरे महालक्षीरुमा देवी विनायके । आरोग्या वैद्यनाथे तु महाकाले महेश्वरी

karavīre mahālakṣīrumā devī vināyake | ārogyā vaidyanāthe tu mahākāle maheśvarī

अभयेत्युष्णतीर्थेषु नितम्बा विन्ध्यपर्वते । माण्डव्ये माण्डवी नाम स्वाहा माहेश्वरीपुरे

abhayetyuṣṇatīrtheṣu nitambā vindhyaparvate | māṇḍavye māṇḍavī nāma svāhā māheśvarīpure

छगलण्डे प्रचण्डा तु चण्डीकामरकण्टके । सोमेश्वरे वरारोहा प्रभासे पुष्करावती

chagalaṇḍe pracaṇḍā tu caṇḍīkāmarakaṇṭake | someśvare varārohā prabhāse puṣkarāvatī

देवमाता सरस्वत्यां पारावारा तटे स्मृता । महालये महाभागा पयोष्ण्यां पिङ्गलेश्वरी

devamātā sarasvatyāṃ pārāvārā taṭe smṛtā | mahālaye mahābhāgā payoṣṇyāṃ piṅgaleśvarī

सिंहिका कृतशौचे तु कार्तिके त्वतिशाङ्करी । उत्पलावर्तके लोला सुभद्रा शोणसङ्गमे

siṃhikā kṛtaśauce tu kārtike tvatiśāṅkarī | utpalāvartake lolā subhadrā śoṇasaṅgame

माता सिद्धवने लक्ष्मीरनङ्गा भरताश्रमे । जालन्धरे विश्वमुखी तारा किष्किन्धपर्वते

mātā siddhavane lakṣmīranaṅgā bharatāśrame | jālandhare viśvamukhī tārā kiṣkindhaparvate

देवदारुवने पुष्टिर्मेधा काश्मीरमण्डले । भीमा देवी हिमाद्रौ तु तुष्टिर्विश्वेश्वरे तथा

devadāruvane puṣṭirmedhā kāśmīramaṇḍale | bhīmā devī himādrau tu tuṣṭirviśveśvare tathā

कपालमोचने शुद्धिर्माता कामावरोहणे । शङ्खोद्धारे धरा नाम धृतिः पिण्डारके तथा

kapālamocane śuddhirmātā kāmāvarohaṇe | śaṅkhoddhāre dharā nāma dhṛtiḥ piṇḍārake tathā

कला तु चन्द्रभागायामच्छोदे शिवधारिणी । वेणायाममृता नाम बदर्यामुर्वशी तथा

kalā tu candrabhāgāyāmacchode śivadhāriṇī | veṇāyāmamṛtā nāma badaryāmurvaśī tathā

औषधिश्चोत्तरकुरौ कुशद्वीपे कुशोदका । मन्मथा हेमकूटे तु कुमुदे सत्यवादिनी

auṣadhiścottarakurau kuśadvīpe kuśodakā | manmathā hemakūṭe tu kumude satyavādinī

अश्वत्थे वन्दनीया तु निधिर्वैश्रवणालये । गायत्री वेदवदने पार्वती शिवसन्निधौ

aśvatthe vandanīyā tu nidhirvaiśravaṇālaye | gāyatrī vedavadane pārvatī śivasannidhau

देवलोके तथेन्द्राणी ब्रह्मास्येषु सरस्वती । सूर्यबिम्बे प्रभा नाम मातॄणां वैष्णवी मता

devaloke tathendrāṇī brahmāsyeṣu sarasvatī | sūryabimbe prabhā nāma mātṝṇāṃ vaiṣṇavī matā

अरुन्धती सतीनां तु रामासु च तिलोत्तमा । चित्ते ब्रह्मकला नाम शक्तिः सर्वशरीरिणाम्

arundhatī satīnāṃ tu rāmāsu ca tilottamā | citte brahmakalā nāma śaktiḥ sarvaśarīriṇām

इमान्यष्ट शतानि स्युः पीठानि जनमेजय । तत्संख्याकायस्तदीशान्यो देव्यश्च परिकीर्तिताः

imānyaṣṭa śatāni syuḥ pīṭhāni janamejaya | tatsaṃkhyākāyastadīśānyo devyaśca parikīrtitāḥ

सतीदेव्यङ्गभूतानि पीठानि कथितानि च । अन्यान्यपि प्रसङ्गेन यानि मुख्यानि भूतले

satīdevyaṅgabhūtāni pīṭhāni kathitāni ca | anyānyapi prasaṅgena yāni mukhyāni bhūtale

यः स्मरेच्छृणुयाद्वापि नामाष्टशतमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो देवीलोकं परं व्रजेत्

yaḥ smarecchṛṇuyādvāpi nāmāṣṭaśatamuttamam | sarvapāpavinirmukto devīlokaṃ paraṃ vrajet

एतेषु सर्वपीठेषु गच्छेद्यात्राविधानतः । सन्तर्पयेच्च पित्रादीञ्छ्राद्धादीनि विधाय च

eteṣu sarvapīṭheṣu gacchedyātrāvidhānataḥ | santarpayecca pitrādīñchrāddhādīni vidhāya ca

कुर्याच्च महतीं पूजां भगवत्या विधानतः । क्षमापयेज्जगधात्रीं जगदम्बां मुहुर्मुहुः

kuryācca mahatīṃ pūjāṃ bhagavatyā vidhānataḥ | kṣamāpayejjagadhātrīṃ jagadambāṃ muhurmuhuḥ

कृतकृत्यं स्वमात्मानं जानीयाज्जनमेजय । भक्ष्यभोज्यादिभिः सर्वान्ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः

kṛtakṛtyaṃ svamātmānaṃ jānīyājjanamejaya | bhakṣyabhojyādibhiḥ sarvānbrāhmaṇānbhojayettataḥ

सुवासिनीः कुमारीश्च बटुकादींस्तथा नृप । तस्मिन्क्षेत्रे स्थिता ये तु चाण्डालाद्या अपि प्रभो

suvāsinīḥ kumārīśca baṭukādīṃstathā nṛpa | tasminkṣetre sthitā ye tu cāṇḍālādyā api prabho

देवीरूपाः स्मृताः सर्वे पूजनीयास्ततो हि ते । प्रतिग्रहादिकं सर्वं तेषु क्षेत्रेषु वर्जयेत्

devīrūpāḥ smṛtāḥ sarve pūjanīyāstato hi te | pratigrahādikaṃ sarvaṃ teṣu kṣetreṣu varjayet

यथाशक्ति पुरश्चर्यां कुर्यान्मन्त्रस्य सत्तमः । मायाबीजेन देवेशीं तत्तत्पीठाधिवासिनीम्

yathāśakti puraścaryāṃ kuryānmantrasya sattamaḥ | māyābījena deveśīṃ tattatpīṭhādhivāsinīm

पूजयेदनिशं राजन् पुरश्चरणकृद्‌भवेत् । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत देवीभक्तिपरो नरः

pūjayedaniśaṃ rājan puraścaraṇakṛdbhavet | vittaśāṭhyaṃ na kurvīta devībhaktiparo naraḥ

य एवं कुरुते यात्रां श्रीदेव्याः प्रीतमानसः । सहस्रकल्पपर्यन्तं ब्रह्मलोके महत्तरे

ya evaṃ kurute yātrāṃ śrīdevyāḥ prītamānasaḥ | sahasrakalpaparyantaṃ brahmaloke mahattare

वसन्ति पितरस्तस्य सोऽपि देवीपुरे तथा । अन्ते लब्ध्वा परं ज्ञानं भवेन्मुक्तो भवाम्बुधेः

vasanti pitarastasya so'pi devīpure tathā | ante labdhvā paraṃ jñānaṃ bhavenmukto bhavāmbudheḥ

नामाष्टशतजापेन बहवः सिद्धतां गताः । यत्रैतल्लिखितं साक्षात्पुस्तके वापि तिष्ठति

nāmāṣṭaśatajāpena bahavaḥ siddhatāṃ gatāḥ | yatraitallikhitaṃ sākṣātpustake vāpi tiṣṭhati

ग्रहमारीभयादीनि तत्र नैव भवन्ति हि । सौभाग्यं वर्धते नित्यं यथा पर्वणि वारिधिः

grahamārībhayādīni tatra naiva bhavanti hi | saubhāgyaṃ vardhate nityaṃ yathā parvaṇi vāridhiḥ

न तस्य दुर्लभं किञ्चिन्नामाष्टशतजापिनः । कृतकृत्यो भवेन्नूनं देवीभक्तिपरायणः

na tasya durlabhaṃ kiñcinnāmāṣṭaśatajāpinaḥ | kṛtakṛtyo bhavennūnaṃ devībhaktiparāyaṇaḥ

नमन्ति देवतास्तं वै देवीरूपो हि स स्मृतः । सर्वथा पूज्यन्ते देवैः किं पुनर्मनुजोत्तमैः

namanti devatāstaṃ vai devīrūpo hi sa smṛtaḥ | sarvathā pūjyante devaiḥ kiṃ punarmanujottamaiḥ

100

श्राद्धकाले पठेदेतन्नामाष्टशतमुत्तमम् । तृप्तास्तत्पितरः सर्वे प्रयान्ति परमां गतिम्

śrāddhakāle paṭhedetannāmāṣṭaśatamuttamam | tṛptāstatpitaraḥ sarve prayānti paramāṃ gatim

101

इमानि मुक्तिक्षेत्राणि साक्षात्संविन्मयानि च । सिद्धपीठानि राजेन्द्र संश्रयेन्मतिमान्नरः

imāni muktikṣetrāṇi sākṣātsaṃvinmayāni ca | siddhapīṭhāni rājendra saṃśrayenmatimānnaraḥ

102

पृष्टं यत्तत्त्वया राजन्नुक्तं सर्वं महेशितुः । रहस्यातिरहस्यं च किं भूयः सह्रोतुमिच्छसि

pṛṣṭaṃ yattattvayā rājannuktaṃ sarvaṃ maheśituḥ | rahasyātirahasyaṃ ca kiṃ bhūyaḥ sahrotumicchasi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादश साहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे देवीपीठवर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśa sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīpīṭhavarṇanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३१

हिमालयगृहे पार्वतीजन्मविषये देवान् प्रति देवीकथनवर्णनम् जनमेजय उवाच धराधराधीशमौलावाविरासीत्परं महः । यदुक्तं भवता पूर्वं विस्तरात्तद्वदस्व मे

himālayagṛhe pārvatījanmaviṣaye devān prati devīkathanavarṇanam janamejaya uvāca dharādharādhīśamaulāvāvirāsītparaṃ mahaḥ | yaduktaṃ bhavatā pūrvaṃ vistarāttadvadasva me

को विरज्येत मतिमान् पिबञ्छक्तिकथामृतम् । सुधां तु पिबतां मृत्युः स नैतच्छृण्वतो भवेत्

ko virajyeta matimān pibañchaktikathāmṛtam | sudhāṃ tu pibatāṃ mṛtyuḥ sa naitacchṛṇvato bhavet

व्यास उवाच धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि शिक्षितोऽसि महात्मभिः । भाग्यवानसि यद्देव्यां निर्व्याजा भक्तिरस्ति ते

vyāsa uvāca dhanyo'si kṛtakṛtyo'si śikṣito'si mahātmabhiḥ | bhāgyavānasi yaddevyāṃ nirvyājā bhaktirasti te

शृणु राजन्पुरा वृत्तं सतीदेहेऽग्निभर्जिते । भ्रान्तः शिवस्तु बभ्राम क्वचिद्देशे स्थिरोऽभवत्

śṛṇu rājanpurā vṛttaṃ satīdehe'gnibharjite | bhrāntaḥ śivastu babhrāma kvaciddeśe sthiro'bhavat

प्रपञ्चभानरहितः समाधिगतमानसः । ध्यायन्देवीस्वरूपं तु कालं निन्ये स आत्मवान्

prapañcabhānarahitaḥ samādhigatamānasaḥ | dhyāyandevīsvarūpaṃ tu kālaṃ ninye sa ātmavān

सौभाग्यरहितं जातं त्रैलोक्यं सचराचरम् । शक्तिहीनं जगत्सर्वं साब्धिद्वीपं सपर्वतम्

saubhāgyarahitaṃ jātaṃ trailokyaṃ sacarācaram | śaktihīnaṃ jagatsarvaṃ sābdhidvīpaṃ saparvatam

आनन्दः शुष्कतां यातः सर्वेषां हृदयान्तरे । उदासीनाः सर्वलोकाश्चिन्ताजर्जरचेतसः

ānandaḥ śuṣkatāṃ yātaḥ sarveṣāṃ hṛdayāntare | udāsīnāḥ sarvalokāścintājarjaracetasaḥ

सदा दुःखोदधौ मग्ना रोगग्रस्तास्तदाभवन् । ग्रहाणां देवतानां च वैपरीत्येन वर्तनम्

sadā duḥkhodadhau magnā rogagrastāstadābhavan | grahāṇāṃ devatānāṃ ca vaiparītyena vartanam

अधिभूताधिदैवानां सत्यभावान्नृपाभवन् । अथाऽस्मिन्नेव काले तु तारकाख्यो महसुरः

adhibhūtādhidaivānāṃ satyabhāvānnṛpābhavan | athā'sminneva kāle tu tārakākhyo mahasuraḥ

ब्रह्मदत्तवरो दैत्योऽभवत्त्रैलोक्यनायकः । शिवौरसस्तु यः पुत्रः स ते हन्ता भविष्यति

brahmadattavaro daityo'bhavattrailokyanāyakaḥ | śivaurasastu yaḥ putraḥ sa te hantā bhaviṣyati

इति कल्पितमृत्युः स देवदेवैर्महासुरः । शिवौरससुताभावाज्जगर्ज च ननन्द च

iti kalpitamṛtyuḥ sa devadevairmahāsuraḥ | śivaurasasutābhāvājjagarja ca nananda ca

तेन चोपद्रुताः सर्वे स्वस्थानात्प्रच्युताः सुराः । शिवौरससुताभावाच्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम्

tena copadrutāḥ sarve svasthānātpracyutāḥ surāḥ | śivaurasasutābhāvāccintāmāpurduratyayām

नाङ्गना शङ्करस्यास्ति कथं तत्सुतसम्भवः । अस्माकं भाग्यहीनानां कथं कार्यं भविष्यति

nāṅganā śaṅkarasyāsti kathaṃ tatsutasambhavaḥ | asmākaṃ bhāgyahīnānāṃ kathaṃ kāryaṃ bhaviṣyati

इति चिन्तातुराः सर्वे जग्मुर्वैकुण्ठमण्डले । शशंसुर्हरिमेकान्ते स चोपायं जगाद ह

iti cintāturāḥ sarve jagmurvaikuṇṭhamaṇḍale | śaśaṃsurharimekānte sa copāyaṃ jagāda ha

कुतश्चिन्तातुराः सर्वे कामकल्पद्रुमा शिवा । जागर्ति भूवनेशानी मणिद्वीपाधिवासिनी

kutaścintāturāḥ sarve kāmakalpadrumā śivā | jāgarti bhūvaneśānī maṇidvīpādhivāsinī

अस्माकमनया देव तदुपेक्षास्ति नान्यथा । शिक्षैवेयं जगन्मात्रा कृतास्मच्छिक्षणाय च

asmākamanayā deva tadupekṣāsti nānyathā | śikṣaiveyaṃ jaganmātrā kṛtāsmacchikṣaṇāya ca

लालने ताडने मातुर्नाकारुण्यं यथार्भके । तद्वदेव जगन्मातुर्नियन्त्र्या गुणदोषयोः

lālane tāḍane māturnākāruṇyaṃ yathārbhake | tadvadeva jaganmāturniyantryā guṇadoṣayoḥ

अपराधो भवत्येव तनयस्य पदे पदे । कोऽपरः सहते लोके केवलं मातरं विना

aparādho bhavatyeva tanayasya pade pade | ko'paraḥ sahate loke kevalaṃ mātaraṃ vinā

तस्माद्यूयं पराम्बां तां शरणं यात मा चिरम् । निर्व्याजया चित्तवृत्त्या सा वः कार्यं विधास्यति

tasmādyūyaṃ parāmbāṃ tāṃ śaraṇaṃ yāta mā ciram | nirvyājayā cittavṛttyā sā vaḥ kāryaṃ vidhāsyati

इत्यादिश्य सुरान्सर्वान्महाविष्णुः स्वजायया । संयुतो निर्जगामाशु देवैः सह सुराधिपः

ityādiśya surānsarvānmahāviṣṇuḥ svajāyayā | saṃyuto nirjagāmāśu devaiḥ saha surādhipaḥ

आजगाम महाशैलं हिमवन्तं नगाधिपम् । अभवंश्च सुराः सर्वे पुरश्चरणकर्मिणः

ājagāma mahāśailaṃ himavantaṃ nagādhipam | abhavaṃśca surāḥ sarve puraścaraṇakarmiṇaḥ

अम्बायज्ञविधानज्ञा अम्बायज्ञं च चक्रिरे । तृतीयादिव्रतान्याशु चक्रुः सर्वे सुरा नृप

ambāyajñavidhānajñā ambāyajñaṃ ca cakrire | tṛtīyādivratānyāśu cakruḥ sarve surā nṛpa

केचित्समाधिनिष्णाताः केचिन्नामपरायणाः । केचित्सूक्तपराः केचिन्नामपारायणोत्सुकाः

kecitsamādhiniṣṇātāḥ kecinnāmaparāyaṇāḥ | kecitsūktaparāḥ kecinnāmapārāyaṇotsukāḥ

मन्त्रपारायणपराः केचित्कृच्छ्रादिकारिणः । अन्तर्यागपराः केचित्केचिन्न्यासपरायणाः

mantrapārāyaṇaparāḥ kecitkṛcchrādikāriṇaḥ | antaryāgaparāḥ kecitkecinnyāsaparāyaṇāḥ

हृल्लेखया पराशक्तेः पूजां चक्रुरतन्द्रिताः । इत्येवं बहुवर्षाणि कालोऽगाज्जनमेजय

hṛllekhayā parāśakteḥ pūjāṃ cakruratandritāḥ | ityevaṃ bahuvarṣāṇi kālo'gājjanamejaya

अकस्माच्चैत्रमासीयनवम्यां च भृगोर्दिने । प्रादुर्बभूव पुरतस्तन्महः श्रुतिबोधितम्

akasmāccaitramāsīyanavamyāṃ ca bhṛgordine | prādurbabhūva puratastanmahaḥ śrutibodhitam

चतुर्दिक्षु चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्‌भिरभिष्टुतम् । कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम्

caturdikṣu caturvedairmūrtimadbhirabhiṣṭutam | koṭisūryapratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam

विद्युत्कोटिसमानाभमरुणं तत्परं महः । नैव चोर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्ये परिजग्रभत्

vidyutkoṭisamānābhamaruṇaṃ tatparaṃ mahaḥ | naiva cordhvaṃ na tiryakca na madhye parijagrabhat

आद्यन्तरहितं तत्तु न हस्ताद्यङ्गसंयुतम् । न च स्त्रीरूपमथवा न पुंरूपमथोभयम्

ādyantarahitaṃ tattu na hastādyaṅgasaṃyutam | na ca strīrūpamathavā na puṃrūpamathobhayam

दीप्त्या पिधानं नेत्राणां तेषामासीन्महीपते । पुनश्च धैर्यमालम्ब्य यावत्ते ददृशुः सुराः

dīptyā pidhānaṃ netrāṇāṃ teṣāmāsīnmahīpate | punaśca dhairyamālambya yāvatte dadṛśuḥ surāḥ

तावत्तदेव स्त्रीरूपेणाभाद्दिव्यं मनोहरम् । अतीव रमणीयाङ्गीं कुमारीं नवयौवनाम्

tāvattadeva strīrūpeṇābhāddivyaṃ manoharam | atīva ramaṇīyāṅgīṃ kumārīṃ navayauvanām

उद्यत्पीनकुचद्वन्द्वनिन्दिताम्भोजकुड्मलाम् । रणत्किङ्‌किणिकाजालसिञ्जन्मञ्जीरमेखलाम्

udyatpīnakucadvandvaninditāmbhojakuḍmalām | raṇatkiṅkiṇikājālasiñjanmañjīramekhalām

कनकाङ्गदकेयूरग्रैवेयकविभूषिताम् । अनर्घ्यमणिसम्भिन्नगलबन्धविराजिताम्

kanakāṅgadakeyūragraiveyakavibhūṣitām | anarghyamaṇisambhinnagalabandhavirājitām

तनुकेतकसंराजन्नीलभ्रमरकुन्तलाम् । नितम्बबिम्बसुभगां रोमराजिविराजिताम्

tanuketakasaṃrājannīlabhramarakuntalām | nitambabimbasubhagāṃ romarājivirājitām

कर्पूरशकलोन्मिश्रताम्बूलपूरिताननाम् । कनत्कनकताटङ्कविटङ्कवदनाम्बुजाम्

karpūraśakalonmiśratāmbūlapūritānanām | kanatkanakatāṭaṅkaviṭaṅkavadanāmbujām

अष्टमीचन्द्रबिम्बाभललाटामायतभ्रुवम् । रक्तारविन्दनयनामुन्नसां मधुराधराम्

aṣṭamīcandrabimbābhalalāṭāmāyatabhruvam | raktāravindanayanāmunnasāṃ madhurādharām

कुन्दकुड्मलदन्ताग्रां मुक्ताहारविराजिताम् । रत्‍नसम्भिन्नमुकुटां चन्द्ररेखावतंसिनीम्

kundakuḍmaladantāgrāṃ muktāhāravirājitām | ratnasambhinnamukuṭāṃ candrarekhāvataṃsinīm

मल्लिकामालतीमालाकेशपाशविराजिताम् । काश्मीरबिन्दुनिटिलां नेत्रत्रयविलासिनीम्

mallikāmālatīmālākeśapāśavirājitām | kāśmīrabinduniṭilāṃ netratrayavilāsinīm

पाशाङ्कुशवराभीतिचतुर्बाहुं त्रिलोचनाम् । रक्तवस्त्रपरीधानां दाडिमीकुसुमप्रभाम्

pāśāṅkuśavarābhīticaturbāhuṃ trilocanām | raktavastraparīdhānāṃ dāḍimīkusumaprabhām

सर्वशृङ्गारवेषाढ्यां सर्वदेवनमस्कृताम् । सर्वाशापूरिकां सर्वमातरं सर्वमोहिनीम्

sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyāṃ sarvadevanamaskṛtām | sarvāśāpūrikāṃ sarvamātaraṃ sarvamohinīm

प्रसादसुमुखीमम्बां मन्दस्मितमुखाम्बुजाम् । अव्याजकरुणामूर्तिं ददृशुः पुरतः सुराः

prasādasumukhīmambāṃ mandasmitamukhāmbujām | avyājakaruṇāmūrtiṃ dadṛśuḥ purataḥ surāḥ

दृष्ट्वा तां करुणामुर्तिं प्रणेमुः सकलाः सुराः । वक्तुं नाशक्नुवन् किञ्चिद्वाष्पसंरुद्धनिःस्वनाः

dṛṣṭvā tāṃ karuṇāmurtiṃ praṇemuḥ sakalāḥ surāḥ | vaktuṃ nāśaknuvan kiñcidvāṣpasaṃruddhaniḥsvanāḥ

कथञ्चित्स्थैर्यमालम्ब्य भक्त्या चानतकन्धराः । प्रेमाश्रुपूर्णनयनास्तुष्टुवुर्जगदम्बिकाम्

kathañcitsthairyamālambya bhaktyā cānatakandharāḥ | premāśrupūrṇanayanāstuṣṭuvurjagadambikām

देवा ऊचुः नमो देव्यै महादेव्यै शिवायै सततं नमः । नमः प्रकृत्यै भद्रायै नियताः प्रणताः स्म ताम्

devā ūcuḥ namo devyai mahādevyai śivāyai satataṃ namaḥ | namaḥ prakṛtyai bhadrāyai niyatāḥ praṇatāḥ sma tām

तामग्निवर्णां तपसा ज्वलन्तीं वैरोचनीं कर्मफलेषु जुष्टाम् । दुर्गां देवीं शरणमहं प्रपद्ये सुतरसि तरसे नमः

tāmagnivarṇāṃ tapasā jvalantīṃ vairocanīṃ karmaphaleṣu juṣṭām | durgāṃ devīṃ śaraṇamahaṃ prapadye sutarasi tarase namaḥ

देवीं वाचमजनयन्त देवा- स्तां विश्वरूपाः पशवो वदन्ति । सा नो मन्द्रेषमूर्जं दुहाना धेनुर्वागस्मानुपसुष्टुतैतु

devīṃ vācamajanayanta devā- stāṃ viśvarūpāḥ paśavo vadanti | sā no mandreṣamūrjaṃ duhānā dhenurvāgasmānupasuṣṭutaitu

कालरात्रिं ब्रह्मस्तुतां वैष्णवीं स्कन्दमातरम् । सरस्वतीमदितिं दक्षदुहितरं नमामः पावनां शिवाम्

kālarātriṃ brahmastutāṃ vaiṣṇavīṃ skandamātaram | sarasvatīmaditiṃ dakṣaduhitaraṃ namāmaḥ pāvanāṃ śivām

महालक्ष्म्यै च विद्महे सर्वशक्त्यै च धीमहि । तन्नो देवी प्रचोदयात्

mahālakṣmyai ca vidmahe sarvaśaktyai ca dhīmahi | tanno devī pracodayāt

नमो विराट्स्वरूपिण्यै नमः सूत्रात्ममूर्तये । नमोऽव्याकृतरूपिण्यै नमः श्रीब्रह्ममूर्तये

namo virāṭsvarūpiṇyai namaḥ sūtrātmamūrtaye | namo'vyākṛtarūpiṇyai namaḥ śrībrahmamūrtaye

यदज्ञानाज्जगद्‌भाति रज्जुसर्पस्रगादिवत् । यज्ज्ञानाल्लयमाप्नोति नुमस्तां भुवनेश्वरीम्

yadajñānājjagadbhāti rajjusarpasragādivat | yajjñānāllayamāpnoti numastāṃ bhuvaneśvarīm

नुमस्तत्पदलक्ष्यार्थां चिदेकरसरूपिणीम् । अखण्डानन्दरूपां तां वेदतात्पर्यभूमिकाम्

numastatpadalakṣyārthāṃ cidekarasarūpiṇīm | akhaṇḍānandarūpāṃ tāṃ vedatātparyabhūmikām

पञ्चकोशातिरिक्तां तामवस्थात्रयसाक्षिणीम् । नुमस्त्वंपदलक्ष्यार्थां प्रत्यगात्मस्वरूपिणीम्

pañcakośātiriktāṃ tāmavasthātrayasākṣiṇīm | numastvaṃpadalakṣyārthāṃ pratyagātmasvarūpiṇīm

नमः प्रणवरूपायै नमो ह्रीङ्कारमूर्तये । नानामन्त्रात्मिकायै ते करुणायै नमो नमः

namaḥ praṇavarūpāyai namo hrīṅkāramūrtaye | nānāmantrātmikāyai te karuṇāyai namo namaḥ

इति स्तुता तदा देवैर्मणिद्वीपाधिवासिनी । प्राह वाचा मधुरया मत्तकोकिलनिःस्वना

iti stutā tadā devairmaṇidvīpādhivāsinī | prāha vācā madhurayā mattakokilaniḥsvanā

श्रीदेव्युवाच वदन्तु विबुधाः कार्यं यदर्थमिह सङ्गताः । वरदाहं सदा भक्तकामकल्पद्रुमास्मि च

śrīdevyuvāca vadantu vibudhāḥ kāryaṃ yadarthamiha saṅgatāḥ | varadāhaṃ sadā bhaktakāmakalpadrumāsmi ca

तिष्ठन्त्यां मयि का चिन्ता युष्माकं भक्तिशालिनाम् । समुद्धरामि मद्‌भक्तान्दुःखसंसारसागरात्

tiṣṭhantyāṃ mayi kā cintā yuṣmākaṃ bhaktiśālinām | samuddharāmi madbhaktānduḥkhasaṃsārasāgarāt

इति प्रतिज्ञां मे सत्यां जानीथ विबुधोत्तमाः । इति प्रेमाकुलां वाणीं श्रुत्वा सन्तुष्टमानसाः

iti pratijñāṃ me satyāṃ jānītha vibudhottamāḥ | iti premākulāṃ vāṇīṃ śrutvā santuṣṭamānasāḥ

निर्भया निर्जरा राजन्नूचुर्दुःखं स्वकीयकम् । देवा ऊचुः नाज्ञातं किञ्चिदप्यत्र भवत्यास्ति जगत्त्रये

nirbhayā nirjarā rājannūcurduḥkhaṃ svakīyakam | devā ūcuḥ nājñātaṃ kiñcidapyatra bhavatyāsti jagattraye

सर्वज्ञया सर्वसाक्षिरूपिण्या परमेश्वरि । तारकेणासुरेन्द्रेण पीडिताः स्मो दिवानिशम्

sarvajñayā sarvasākṣirūpiṇyā parameśvari | tārakeṇāsurendreṇa pīḍitāḥ smo divāniśam

शिवाङ्गजाद्वधस्तस्य निर्मितो ब्रह्मणा शिवे । शिवाङ्गना तु नैवास्ति जानासि त्वं महेश्वरि

śivāṅgajādvadhastasya nirmito brahmaṇā śive | śivāṅganā tu naivāsti jānāsi tvaṃ maheśvari

सर्वज्ञपुरतः किं वा वक्तव्यं पामरैर्जनैः । एतदुद्देशतः प्रोक्तमपरं तर्कयाम्बिके

sarvajñapurataḥ kiṃ vā vaktavyaṃ pāmarairjanaiḥ | etaduddeśataḥ proktamaparaṃ tarkayāmbike

सर्वदा चरणाम्भोजे भक्तिः स्यात्तव निश्चला । प्रार्थनीयमिदं मुख्यमपरं देहहेतवे

sarvadā caraṇāmbhoje bhaktiḥ syāttava niścalā | prārthanīyamidaṃ mukhyamaparaṃ dehahetave

इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रोवाच परमेश्वरी । मम शक्तिस्तु या गौरी भविष्यति हिमालये

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā provāca parameśvarī | mama śaktistu yā gaurī bhaviṣyati himālaye

शिवाय सा प्रदेया स्यात्सा वः कार्यं विधास्यति । भक्तिर्यच्चरणाम्भोजे भूयाद्युष्माकमादरात्

śivāya sā pradeyā syātsā vaḥ kāryaṃ vidhāsyati | bhaktiryaccaraṇāmbhoje bhūyādyuṣmākamādarāt

हिमालयो हि मनसा मामुपास्तेऽतिभक्तितः । ततस्तस्य गृहे जन्म मम प्रियकरं मतम्

himālayo hi manasā māmupāste'tibhaktitaḥ | tatastasya gṛhe janma mama priyakaraṃ matam

व्यास उवाच हिमालयोऽपि तच्छ्रुत्वात्यनुग्रहकरं वचः । बाष्पैः संरुद्धकण्ठाक्षो महाराज्ञीं वचोऽब्रवीत्

vyāsa uvāca himālayo'pi tacchrutvātyanugrahakaraṃ vacaḥ | bāṣpaiḥ saṃruddhakaṇṭhākṣo mahārājñīṃ vaco'bravīt

महत्तरं तं कुरुषे यस्यानुग्रहमिच्छसि । नोचेत्क्वाहं जडः स्थाणुः क्व त्वं सच्चित्स्वरूपिणी

mahattaraṃ taṃ kuruṣe yasyānugrahamicchasi | nocetkvāhaṃ jaḍaḥ sthāṇuḥ kva tvaṃ saccitsvarūpiṇī

असम्भाव्यं जन्मशतैस्त्वत्पितृत्वं ममानघे । अश्वमेधादिपुण्यैर्वा पुण्यैर्वा तत्समाधिजैः

asambhāvyaṃ janmaśataistvatpitṛtvaṃ mamānaghe | aśvamedhādipuṇyairvā puṇyairvā tatsamādhijaiḥ

अद्य प्रपञ्चे कीर्तिः स्याज्जगन्माता सुताभवत् । अहो हिमालयस्यास्य धन्योऽसौ भाग्यवानिति

adya prapañce kīrtiḥ syājjaganmātā sutābhavat | aho himālayasyāsya dhanyo'sau bhāgyavāniti

यस्यास्तु जठरे सन्ति ब्रह्माण्डानां च कोटयः । सैव यस्य सुता जाता को वा स्यात्तत्समो भुवि

yasyāstu jaṭhare santi brahmāṇḍānāṃ ca koṭayaḥ | saiva yasya sutā jātā ko vā syāttatsamo bhuvi

न जानेऽस्मत्पितॄणां किं स्थानं स्यान्निर्मितं परम् । एतादृशानां वासाय येषां वंशेऽस्ति मादृशः

na jāne'smatpitṝṇāṃ kiṃ sthānaṃ syānnirmitaṃ param | etādṛśānāṃ vāsāya yeṣāṃ vaṃśe'sti mādṛśaḥ

इदं यथा च दत्तं मे कृपया प्रेमपूर्णया । सर्ववेदान्तसिद्धं च त्वद्‌रूपं ब्रूहि मे तथा

idaṃ yathā ca dattaṃ me kṛpayā premapūrṇayā | sarvavedāntasiddhaṃ ca tvadrūpaṃ brūhi me tathā

योगं च भक्तिसहितं ज्ञानं च श्रुतिसम्मतम् । वदस्व परमेशानि त्वमेवाहं यतो भवेः

yogaṃ ca bhaktisahitaṃ jñānaṃ ca śrutisammatam | vadasva parameśāni tvamevāhaṃ yato bhaveḥ

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नमुखपङ्कजा । वक्तुमारभताम्बा सा रहस्यं श्रुतिगूहितम्

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā prasannamukhapaṅkajā | vaktumārabhatāmbā sā rahasyaṃ śrutigūhitam

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सप्तमस्कन्धे हिमालयगृहे पार्वतीजन्मविषये देवान् प्रति देवीकथनवर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saptamaskandhe himālayagṛhe pārvatījanmaviṣaye devān prati devīkathanavarṇanaṃ nāmaikatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३२

देव्या व्यष्टिसमष्टिर्पवर्णनम् श्रीदेव्युवाच शृण्वन्तु निर्जराः सर्वे व्याहरन्त्या वचो मम । यस्य श्रवणमात्रेण मद्‌रूपत्वं प्रपद्यते

devyā vyaṣṭisamaṣṭirpavarṇanam śrīdevyuvāca śṛṇvantu nirjarāḥ sarve vyāharantyā vaco mama | yasya śravaṇamātreṇa madrūpatvaṃ prapadyate

अहमेवास पूर्वं तु नान्यत्किञ्चिन्नगाधिप । तदात्मरूपं चित्संवित्परब्रह्मैकनामकम्

ahamevāsa pūrvaṃ tu nānyatkiñcinnagādhipa | tadātmarūpaṃ citsaṃvitparabrahmaikanāmakam

अप्रतर्क्यमनिर्देश्यमनौपम्यमनामयम् । तस्य काचित्स्वतः सिद्धा शक्तिर्मायेति विश्रुता

apratarkyamanirdeśyamanaupamyamanāmayam | tasya kācitsvataḥ siddhā śaktirmāyeti viśrutā

न सती सा नासती सा नोभयात्मा विरोधतः । एतद्विलक्षणा काचिद्वस्तुभूतास्ति सर्वदा

na satī sā nāsatī sā nobhayātmā virodhataḥ | etadvilakṣaṇā kācidvastubhūtāsti sarvadā

पावकस्योष्णतेवेयमुष्णांशोरिव दीधितिः । चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममेयं सहजा ध्रुवा

pāvakasyoṣṇateveyamuṣṇāṃśoriva dīdhitiḥ | candrasya candrikeveyaṃ mameyaṃ sahajā dhruvā

तस्यां कर्माणि जीवानां जीवाः कालाश्च सञ्चरे । अभेदेन विलीनाः स्युः सुषुप्तौ व्यवहारवत्

tasyāṃ karmāṇi jīvānāṃ jīvāḥ kālāśca sañcare | abhedena vilīnāḥ syuḥ suṣuptau vyavahāravat

स्वशक्तेश्च समायोगादहं बीजात्मतां गता । स्वाधारावरणात्तस्या दोषत्वं च समागतम्

svaśakteśca samāyogādahaṃ bījātmatāṃ gatā | svādhārāvaraṇāttasyā doṣatvaṃ ca samāgatam

चैतन्यस्य समायोगान्निमित्तत्वं च कथ्यते । प्रपञ्चपरिणामाच्च समवायित्वमुच्यते

caitanyasya samāyogānnimittatvaṃ ca kathyate | prapañcapariṇāmācca samavāyitvamucyate

केचित्तां तप इत्याहुस्तमः केचिज्जडं परे । ज्ञानं मायां प्रधानं च प्रकृतिं शक्तिमप्यजाम्

kecittāṃ tapa ityāhustamaḥ kecijjaḍaṃ pare | jñānaṃ māyāṃ pradhānaṃ ca prakṛtiṃ śaktimapyajām

विमर्श इति तां प्राहुः शैवशास्त्रविशारदाः । अविद्यामितरे प्राहुर्वेदतत्त्वार्थचिन्तकाः

vimarśa iti tāṃ prāhuḥ śaivaśāstraviśāradāḥ | avidyāmitare prāhurvedatattvārthacintakāḥ

एवं नानाविधानि स्युर्नामानि निगमादिषु । तस्या जडत्वं दृश्यत्वाज्ज्ञाननाशात्ततोऽसती

evaṃ nānāvidhāni syurnāmāni nigamādiṣu | tasyā jaḍatvaṃ dṛśyatvājjñānanāśāttato'satī

चैतन्यस्य न दृश्यत्वं दृश्यत्वे जडमेव तत् । स्वप्रकाशं च चैतन्यं न परेण प्रकाशितम्

caitanyasya na dṛśyatvaṃ dṛśyatve jaḍameva tat | svaprakāśaṃ ca caitanyaṃ na pareṇa prakāśitam

अनवस्थादोषसत्त्वान्न स्वेनापि प्रकाशितम् । कर्मकर्त्रीविरोधः स्यात्तस्मात्तद्दीपवत्स्वयम्

anavasthādoṣasattvānna svenāpi prakāśitam | karmakartrīvirodhaḥ syāttasmāttaddīpavatsvayam

प्रकाशमानमन्येषां भासकं विद्धि पर्वत । अत एव च नित्यत्वं सिद्धसंवित्तनोर्मम

prakāśamānamanyeṣāṃ bhāsakaṃ viddhi parvata | ata eva ca nityatvaṃ siddhasaṃvittanormama

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादौ दृश्यस्य व्यभिचारतः । संविदो व्यभिचारश्च नानुभूतोऽस्ति कर्हिचित्

jāgratsvapnasuṣuptyādau dṛśyasya vyabhicārataḥ | saṃvido vyabhicāraśca nānubhūto'sti karhicit

यदि तस्याप्यनुभवस्तर्ह्ययं येन साक्षिणा । अनुभूतः स एवात्र शिष्टः संविद्वपुः पुरा

yadi tasyāpyanubhavastarhyayaṃ yena sākṣiṇā | anubhūtaḥ sa evātra śiṣṭaḥ saṃvidvapuḥ purā

अत एव च नित्यत्वं प्रोक्तं सच्छास्त्रकोविदैः । आनन्दरूपता चास्याः परप्रेमास्पदत्वतः

ata eva ca nityatvaṃ proktaṃ sacchāstrakovidaiḥ | ānandarūpatā cāsyāḥ parapremāspadatvataḥ

मा न भूवं हि भूयासमिति प्रेमात्मनि स्थितम् । सर्वस्यान्यस्य मिथ्यात्वादसङ्गत्वं स्फुटं मम

mā na bhūvaṃ hi bhūyāsamiti premātmani sthitam | sarvasyānyasya mithyātvādasaṅgatvaṃ sphuṭaṃ mama

अपरिच्छिन्नताप्येवमत एव मता मम । तच्च ज्ञानं नात्मधर्मो धर्मत्वे जडताऽऽत्मनः

aparicchinnatāpyevamata eva matā mama | tacca jñānaṃ nātmadharmo dharmatve jaḍatā''tmanaḥ

ज्ञानस्य जडशेषत्वं न दृष्टं न च संभवि । चिद्धर्मत्वं तथा नास्ति चितश्चिन्न हि भिद्यते

jñānasya jaḍaśeṣatvaṃ na dṛṣṭaṃ na ca saṃbhavi | ciddharmatvaṃ tathā nāsti citaścinna hi bhidyate

तस्मादात्मा ज्ञानरूपः सुखरूपश्च सर्वदा । सत्यः पूर्णोऽप्यसङ्गश्च द्वैतजालविवर्जितः

tasmādātmā jñānarūpaḥ sukharūpaśca sarvadā | satyaḥ pūrṇo'pyasaṅgaśca dvaitajālavivarjitaḥ

स पुनः कामकर्मादियुक्तया स्वीयमायया । पूर्वानुभूतसंस्कारात् कालकर्मविपाकतः

sa punaḥ kāmakarmādiyuktayā svīyamāyayā | pūrvānubhūtasaṃskārāt kālakarmavipākataḥ

अविवेकाच्च तत्त्वस्य सिसृक्षावान्प्रजायते । अबुद्धिपूर्वः सर्गोऽयं कथितस्ते नगाधिप

avivekācca tattvasya sisṛkṣāvānprajāyate | abuddhipūrvaḥ sargo'yaṃ kathitaste nagādhipa

एतद्धि यन्मया प्रोक्तं मम रूपमलौकिकम् । अव्याकृतं तदव्यक्तं मायाशबलमित्यपि

etaddhi yanmayā proktaṃ mama rūpamalaukikam | avyākṛtaṃ tadavyaktaṃ māyāśabalamityapi

प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु सर्वकारणकारणम् । तत्त्वानामादिभूतं च सच्चिदानन्दविग्रहम्

procyate sarvaśāstreṣu sarvakāraṇakāraṇam | tattvānāmādibhūtaṃ ca saccidānandavigraham

सर्वकर्मघनीभूतमिच्छाज्ञानक्रियाश्रयम् । ह्रीङ्कारमन्त्रवाच्यं तदादितत्त्वं तदुच्यते

sarvakarmaghanībhūtamicchājñānakriyāśrayam | hrīṅkāramantravācyaṃ tadāditattvaṃ taducyate

तस्मादाकाश उत्पन्नः शब्दतन्मात्ररूपकः । भवेत्स्पर्शात्मको वायुस्तेजोरूपात्मकं पुनः

tasmādākāśa utpannaḥ śabdatanmātrarūpakaḥ | bhavetsparśātmako vāyustejorūpātmakaṃ punaḥ

जलं रसात्मकं पश्चात्ततो गन्धात्मिका धरा । शब्दैकगुण आकाशो वायुः स्पर्शरवान्वितः

jalaṃ rasātmakaṃ paścāttato gandhātmikā dharā | śabdaikaguṇa ākāśo vāyuḥ sparśaravānvitaḥ

शब्दस्पर्शरूपगुणं तेज इत्युच्यते बुधैः । शब्दस्पर्शरूपरसैरापो वेदगुणाः स्मृताः

śabdasparśarūpaguṇaṃ teja ityucyate budhaiḥ | śabdasparśarūparasairāpo vedaguṇāḥ smṛtāḥ

शब्दस्पर्शरूपरसगन्धैः पञ्चगुणा धरा । तेभ्योऽभवन्महत्सूत्रं यल्लिङ्गं परिचक्षते

śabdasparśarūparasagandhaiḥ pañcaguṇā dharā | tebhyo'bhavanmahatsūtraṃ yalliṅgaṃ paricakṣate

सर्वात्मकं तत्सम्प्रोक्तं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः । अव्यक्तं कारणो देहः स चोक्तः पूर्वमेव हि

sarvātmakaṃ tatsamproktaṃ sūkṣmadeho'yamātmanaḥ | avyaktaṃ kāraṇo dehaḥ sa coktaḥ pūrvameva hi

यस्मिञ्जगद्‌बीजरूपं स्थितं लिङ्गोद्‌भवो यतः । ततः स्थूलानि भूतानि पञ्चीकरणमार्गतः

yasmiñjagadbījarūpaṃ sthitaṃ liṅgodbhavo yataḥ | tataḥ sthūlāni bhūtāni pañcīkaraṇamārgataḥ

पञ्चसंख्यानि जायन्ते तत्प्रकारस्त्वथोच्यते । पूर्वोक्तानि च भूतानि प्रत्येकं विभजेद्‌ द्विधा

pañcasaṃkhyāni jāyante tatprakārastvathocyate | pūrvoktāni ca bhūtāni pratyekaṃ vibhajed dvidhā

एकैकं भागमेकस्य चतुर्धा विभजेद्‌ गिरे । स्वस्वेतरद्वितीयांशे योजनात्पञ्च पञ्च ते

ekaikaṃ bhāgamekasya caturdhā vibhajed gire | svasvetaradvitīyāṃśe yojanātpañca pañca te

तत्कार्यं च विराड्देहः स्थूलदेहोऽयमात्मनः । पञ्चभूतस्थसत्त्वांशैः श्रोत्रादीनां समुद्‌भवः

tatkāryaṃ ca virāḍdehaḥ sthūladeho'yamātmanaḥ | pañcabhūtasthasattvāṃśaiḥ śrotrādīnāṃ samudbhavaḥ

ज्ञानेन्द्रियाणां राजेन्द्र प्रत्येकं मिलितैस्तु तैः । अन्तःकरणमेकं स्याद्‌ वृत्तिभेदाच्चतुर्विधम्

jñānendriyāṇāṃ rājendra pratyekaṃ militaistu taiḥ | antaḥkaraṇamekaṃ syād vṛttibhedāccaturvidham

यदा तु सङ्कल्पविकल्पकृत्यं तदा भवेत्तन्मन इत्यभिख्यम् । स्याद्‌ बुद्धिसंज्ञं च यदा प्रवेत्ति सुनिश्चितं संशयहीनरूपम्

yadā tu saṅkalpavikalpakṛtyaṃ tadā bhavettanmana ityabhikhyam | syād buddhisaṃjñaṃ ca yadā pravetti suniścitaṃ saṃśayahīnarūpam

अनुसन्धानरूपं तच्चित्तं च परिकीर्तितम् । अहङ्कृत्यात्मवृत्त्या तु तदहङ्कारतां गतम्

anusandhānarūpaṃ taccittaṃ ca parikīrtitam | ahaṅkṛtyātmavṛttyā tu tadahaṅkāratāṃ gatam

तेषां रजोंशैर्जातानि क्रमात्कर्मेन्द्रियाणि च । प्रत्येकं मिलितैस्तैतु प्राणो भवति पञ्चधा

teṣāṃ rajoṃśairjātāni kramātkarmendriyāṇi ca | pratyekaṃ militaistaitu prāṇo bhavati pañcadhā

हृदि प्राणो गुदेऽपानो नाभिस्थस्तु समानकः । कण्ठदेशेऽप्युदानः स्याद्‌ व्यानः सर्वशरीरगः

hṛdi prāṇo gude'pāno nābhisthastu samānakaḥ | kaṇṭhadeśe'pyudānaḥ syād vyānaḥ sarvaśarīragaḥ

ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च । प्राणादिपञ्चकं चैव धिया च सहितं मनः

jñānendriyāṇi pañcaiva pañcakarmendriyāṇi ca | prāṇādipañcakaṃ caiva dhiyā ca sahitaṃ manaḥ

एतत्सूक्ष्मशरीरं स्यान्मम लिङ्गं यदुच्यते । तत्र या प्रकृतिः प्रोक्ता सा राजन्द्विविधा स्मृता

etatsūkṣmaśarīraṃ syānmama liṅgaṃ yaducyate | tatra yā prakṛtiḥ proktā sā rājandvividhā smṛtā

सत्त्वात्मिका तु माया स्यादविद्या गुणमिश्रिता । स्वाश्रयं या तु संरक्षेत्सा मायेति निगद्यते

sattvātmikā tu māyā syādavidyā guṇamiśritā | svāśrayaṃ yā tu saṃrakṣetsā māyeti nigadyate

तस्यां यत्प्रतिबिम्बं स्याद्‌बिम्बभूतस्य चेशितुः । स ईश्वरः समाख्यातः स्वाश्रयज्ञानवान्परः

tasyāṃ yatpratibimbaṃ syādbimbabhūtasya ceśituḥ | sa īśvaraḥ samākhyātaḥ svāśrayajñānavānparaḥ

सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वानुग्रहकारकः । अविद्यायां तु यत्किञ्चित्प्रतिबिम्बं नगाधिप

sarvajñaḥ sarvakartā ca sarvānugrahakārakaḥ | avidyāyāṃ tu yatkiñcitpratibimbaṃ nagādhipa

तदेव जीवसंज्ञं स्यात्सर्वदुःखाश्रयं पुनः । द्वयोरपीह सम्प्रोक्तं देहत्रयमविद्यया

tadeva jīvasaṃjñaṃ syātsarvaduḥkhāśrayaṃ punaḥ | dvayorapīha samproktaṃ dehatrayamavidyayā

देहत्रयाभिमानाच्चाप्यभून्नामत्रयं पुनः । प्राज्ञस्तु कारणात्मा स्यात्सूक्ष्मदेही तु तैजसः

dehatrayābhimānāccāpyabhūnnāmatrayaṃ punaḥ | prājñastu kāraṇātmā syātsūkṣmadehī tu taijasaḥ

स्थूलदेही तु विश्वाख्यस्त्रिविधः परिकीर्तितः । एवमीशोऽपि सम्प्रोक्त ईशसूत्रविराट्पदैः

sthūladehī tu viśvākhyastrividhaḥ parikīrtitaḥ | evamīśo'pi samprokta īśasūtravirāṭpadaiḥ

प्रथमो व्यष्टिरूपस्तु समष्ट्यात्मा परः स्मृतः । स हि सर्वेश्वरः साक्षाज्जीवानुग्रहकाम्यया

prathamo vyaṣṭirūpastu samaṣṭyātmā paraḥ smṛtaḥ | sa hi sarveśvaraḥ sākṣājjīvānugrahakāmyayā

करोति विविधं विश्वं नानाभोगाश्रयं पुनः । मच्छक्तिप्रेरितो नित्यं मयि राजन्प्रकल्पितः

karoti vividhaṃ viśvaṃ nānābhogāśrayaṃ punaḥ | macchaktiprerito nityaṃ mayi rājanprakalpitaḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां देव्या व्यष्टिसमष्टिर्पवर्णनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ devyā vyaṣṭisamaṣṭirpavarṇanaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३३

श्रीदेवीविराड्‌रूपदर्शनसहितं देवकृततत्स्तववर्णनम् देव्युवाच मन्मायाशक्तिसंक्लृप्तं जगत्सर्वं चराचरम् । सापि मत्तः पृथङ्‌माया नास्त्येव परमार्थतः

śrīdevīvirāḍrūpadarśanasahitaṃ devakṛtatatstavavarṇanam devyuvāca manmāyāśaktisaṃklṛptaṃ jagatsarvaṃ carācaram | sāpi mattaḥ pṛthaṅmāyā nāstyeva paramārthataḥ

व्यवहारदृशा सेयं विद्या मायेति विश्रुता । तत्त्वदृष्ट्या तु नास्त्येव तत्त्वमेवास्ति केवलम्

vyavahāradṛśā seyaṃ vidyā māyeti viśrutā | tattvadṛṣṭyā tu nāstyeva tattvamevāsti kevalam

साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः प्रविशाम्यहम् । मायाकर्मादिसहिता गिरे प्राणपुरःसरा

sāhaṃ sarvaṃ jagatsṛṣṭvā tadantaḥ praviśāmyaham | māyākarmādisahitā gire prāṇapuraḥsarā

लोकान्तरगतिर्नोचेत्कथं स्यादिति हेतुना । यथा यथा भवन्त्येव मायाभेदास्तथा तथा

lokāntaragatirnocetkathaṃ syāditi hetunā | yathā yathā bhavantyeva māyābhedāstathā tathā

उपाधिभेदाद्‌भिन्नाहं घटाकाशादयो यथा । उच्चनीचादिवस्तूनि भासयन्भास्करः सदा

upādhibhedādbhinnāhaṃ ghaṭākāśādayo yathā | uccanīcādivastūni bhāsayanbhāskaraḥ sadā

न दुष्यति तथैवाहं दोषैर्लिप्ता कदापि न । मयि बुद्ध्यादिकर्तृत्वमध्यस्यैवापरे जनाः

na duṣyati tathaivāhaṃ doṣairliptā kadāpi na | mayi buddhyādikartṛtvamadhyasyaivāpare janāḥ

वदन्ति चात्मा कर्मेति विमूढा न सुबुद्धयः । अज्ञानभेदतस्तद्वन्मायाया भेदतस्तथा

vadanti cātmā karmeti vimūḍhā na subuddhayaḥ | ajñānabhedatastadvanmāyāyā bhedatastathā

जीवेश्वरविभागश्च कल्पितो माययैव तु । घटाकाशमहाकाशविभागः कल्पितो यथा

jīveśvaravibhāgaśca kalpito māyayaiva tu | ghaṭākāśamahākāśavibhāgaḥ kalpito yathā

तथैव कल्पितो भेदो जीवात्मपरमात्मनोः । यथा जीवबहूत्वं च माययैव न च स्वतः

tathaiva kalpito bhedo jīvātmaparamātmanoḥ | yathā jīvabahūtvaṃ ca māyayaiva na ca svataḥ

तथेश्वरबहुत्वं च मायया न स्वभावतः । देहेन्द्रियादिसङ्घातवासनाभेदभेदिता

tatheśvarabahutvaṃ ca māyayā na svabhāvataḥ | dehendriyādisaṅghātavāsanābhedabheditā

अविद्या जीवभेदस्य हेतुर्नान्यः प्रकीर्तितः । गुणानां वासनाभेदभेदिता या धराधर

avidyā jīvabhedasya heturnānyaḥ prakīrtitaḥ | guṇānāṃ vāsanābhedabheditā yā dharādhara

माया सा परभेदस्य हेतुर्नान्यः कदाचन । मयि सर्वमिदं प्रोतमोतं च धरणीधर

māyā sā parabhedasya heturnānyaḥ kadācana | mayi sarvamidaṃ protamotaṃ ca dharaṇīdhara

ईश्वरोऽहं च सूत्रात्मा विराडात्माहमस्मि च । ब्रह्माहं विष्णुरुद्रौ च गौरी ब्राह्मी च वैष्णावी

īśvaro'haṃ ca sūtrātmā virāḍātmāhamasmi ca | brahmāhaṃ viṣṇurudrau ca gaurī brāhmī ca vaiṣṇāvī

सूर्योऽहं तारकाश्चाहं तारकेशस्तथास्म्यहम् । पशुपक्षिस्वरूपाहं चाण्डालोऽहं च तस्करः

sūryo'haṃ tārakāścāhaṃ tārakeśastathāsmyaham | paśupakṣisvarūpāhaṃ cāṇḍālo'haṃ ca taskaraḥ

व्याधोऽहं क्रूरकर्माहं सत्कर्माहं महाजनः । स्त्रीपुन्नपुंसकाकारोऽप्यहमेव न संशयः

vyādho'haṃ krūrakarmāhaṃ satkarmāhaṃ mahājanaḥ | strīpunnapuṃsakākāro'pyahameva na saṃśayaḥ

यच्च किञ्चित्क्वचिद्वस्तु दृश्यते श्रूयतेऽपि वा । अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्याहं सर्वदा स्थिता

yacca kiñcitkvacidvastu dṛśyate śrūyate'pi vā | antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpyāhaṃ sarvadā sthitā

न तदस्ति मया त्यक्तं वस्तु किञ्चिच्चराचरम् । यद्यस्ति चेत्तच्छून्यं स्याद्वन्ध्यापुत्रोपमं हि तत्

na tadasti mayā tyaktaṃ vastu kiñciccarācaram | yadyasti cettacchūnyaṃ syādvandhyāputropamaṃ hi tat

रज्जुर्यथा सर्पमालाभेदैरेका विभाति हि । तथैवेशादिरूपेण भाम्यहं नात्र संशयः

rajjuryathā sarpamālābhedairekā vibhāti hi | tathaiveśādirūpeṇa bhāmyahaṃ nātra saṃśayaḥ

अधिष्ठानातिरेकेण कल्पितं तन्न भासते । तस्मान्मत्सत्तयैवैतत्सत्तावान्नान्यथा भवेत्

adhiṣṭhānātirekeṇa kalpitaṃ tanna bhāsate | tasmānmatsattayaivaitatsattāvānnānyathā bhavet

हिमालय उवाच यथा वदसि देवेशि समष्ट्याऽऽत्मवपुस्त्विदम् । तथैव द्रष्टुमिच्छामि यदि देवि कृपा मयि

himālaya uvāca yathā vadasi deveśi samaṣṭyā''tmavapustvidam | tathaiva draṣṭumicchāmi yadi devi kṛpā mayi

व्यास उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा सर्वे देवाः सविष्णवः । ननन्दुर्मुदितात्मानः पूजयन्तश्च तद्वचः

vyāsa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā sarve devāḥ saviṣṇavaḥ | nanandurmuditātmānaḥ pūjayantaśca tadvacaḥ

अथ देवमतं ज्ञात्वा भक्तकामदुघा शिवा । अदर्शयन्निजं रूपं भक्तकामप्रपूरिणी

atha devamataṃ jñātvā bhaktakāmadughā śivā | adarśayannijaṃ rūpaṃ bhaktakāmaprapūriṇī

अपश्यंस्ते महादेव्या विराड्‌रूपं परात्परम् । द्यौर्मस्तकं भवेद्यस्य चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी

apaśyaṃste mahādevyā virāḍrūpaṃ parātparam | dyaurmastakaṃ bhavedyasya candrasūryau ca cakṣuṣī

दिशः श्रोत्रे वचो देवाः प्राणो वायुः प्रकीर्तितः । विश्वं हृदयमित्याहुः पृथिवी जघनं स्मृतम्

diśaḥ śrotre vaco devāḥ prāṇo vāyuḥ prakīrtitaḥ | viśvaṃ hṛdayamityāhuḥ pṛthivī jaghanaṃ smṛtam

नभस्तलं नाभिसरो ज्योतिश्चक्रमुरःस्थलम् । महर्लोकस्तु ग्रीवा स्याज्जनोलोको मुखं स्मृतम्

nabhastalaṃ nābhisaro jyotiścakramuraḥsthalam | maharlokastu grīvā syājjanoloko mukhaṃ smṛtam

तपोलोको रराटिस्तु सत्यलोकादधः स्थितः । इन्द्रादयो बाहवः स्युः शब्दः श्रोत्रं महेशितुः

tapoloko rarāṭistu satyalokādadhaḥ sthitaḥ | indrādayo bāhavaḥ syuḥ śabdaḥ śrotraṃ maheśituḥ

नासत्यदस्रौ नासे स्तो गन्धो घ्राणं स्मृतो बुधैः । मुखमग्निः समाख्यातो दिवारात्री च पक्ष्मणी

nāsatyadasrau nāse sto gandho ghrāṇaṃ smṛto budhaiḥ | mukhamagniḥ samākhyāto divārātrī ca pakṣmaṇī

ब्रह्मस्थानं भ्रूविजृम्भोऽप्यापस्तालुः प्र्कीर्तिताः । रसो जिह्वा समाख्याता यमो दंष्ट्राः प्रकीर्तिताः

brahmasthānaṃ bhrūvijṛmbho'pyāpastāluḥ prkīrtitāḥ | raso jihvā samākhyātā yamo daṃṣṭrāḥ prakīrtitāḥ

दन्ताः स्नेहकला यस्य हासो माया प्रकीर्तिता । सर्गस्त्वपाङ्गमोक्षः स्याद् व्रीडोर्ध्वोष्ठो महेशितुः

dantāḥ snehakalā yasya hāso māyā prakīrtitā | sargastvapāṅgamokṣaḥ syād vrīḍordhvoṣṭho maheśituḥ

लोभः स्यादधरोष्ठोऽस्याधर्ममार्गस्तु पृष्ठभूः । प्रजापतिश्च मेढ्रं स्याद्यः स्रष्टा जगतीतले

lobhaḥ syādadharoṣṭho'syādharmamārgastu pṛṣṭhabhūḥ | prajāpatiśca meḍhraṃ syādyaḥ sraṣṭā jagatītale

कुक्षिः समुद्रा गिरयोऽस्थीनि देव्या महेशितुः । नद्यो नाड्यः समाख्याता वृक्षाः केशाः प्रकीर्तिताः

kukṣiḥ samudrā girayo'sthīni devyā maheśituḥ | nadyo nāḍyaḥ samākhyātā vṛkṣāḥ keśāḥ prakīrtitāḥ

कौमारयौवनजरा वयोऽस्य गतिरुत्तमा । बलाहकास्तु केशाः स्युः सन्ध्ये ते वाससी विभो

kaumārayauvanajarā vayo'sya gatiruttamā | balāhakāstu keśāḥ syuḥ sandhye te vāsasī vibho

राजञ्छ्रीजगदम्बायाश्चन्द्रमास्तु मनः स्मृतः । विज्ञानशक्तिस्तु हरी रुद्रोऽन्तःकरणं स्मृतम्

rājañchrījagadambāyāścandramāstu manaḥ smṛtaḥ | vijñānaśaktistu harī rudro'ntaḥkaraṇaṃ smṛtam

अश्वा हि जातयः सर्वाः श्रोणिदेशे स्थिता विभोः । अतलादिमहालोकाः कट्यधोभागतां गताः

aśvā hi jātayaḥ sarvāḥ śroṇideśe sthitā vibhoḥ | atalādimahālokāḥ kaṭyadhobhāgatāṃ gatāḥ

एतादृशं महारूपं ददृशुः सुरपुङ्गवाः । ज्वालामालासहस्राढ्यं लेलिहानं च जिह्वया

etādṛśaṃ mahārūpaṃ dadṛśuḥ surapuṅgavāḥ | jvālāmālāsahasrāḍhyaṃ lelihānaṃ ca jihvayā

दंष्ट्राकटकटारावं वमन्तं वह्निमक्षिभिः । नानायुधधरं वीरं ब्रह्मक्षत्रौदनं च यत्

daṃṣṭrākaṭakaṭārāvaṃ vamantaṃ vahnimakṣibhiḥ | nānāyudhadharaṃ vīraṃ brahmakṣatraudanaṃ ca yat

सहस्रशीर्षनयनं सहस्रचरणं तथा । कोटिसूर्यप्रतीकाशं विद्युत्कोटिसमप्रभम्

sahasraśīrṣanayanaṃ sahasracaraṇaṃ tathā | koṭisūryapratīkāśaṃ vidyutkoṭisamaprabham

भयङ्करं महाघोरं हृदक्ष्णोस्त्रासकारकम् । ददृशुस्ते सुराः सर्वे हाहाकारं च चक्रिरे

bhayaṅkaraṃ mahāghoraṃ hṛdakṣṇostrāsakārakam | dadṛśuste surāḥ sarve hāhākāraṃ ca cakrire

विकम्पमानहृदया मूर्च्छामापुर्दुरत्ययाम् । स्मरणं च गतं तेषां जगदम्बेयमित्यपि

vikampamānahṛdayā mūrcchāmāpurduratyayām | smaraṇaṃ ca gataṃ teṣāṃ jagadambeyamityapi

अथ ते ये स्थिता वेदाश्चतुर्दिक्षु महाविभोः । बोधयामासुरत्युग्रं मूर्छातो मूर्च्छितान्सुरान्

atha te ye sthitā vedāścaturdikṣu mahāvibhoḥ | bodhayāmāsuratyugraṃ mūrchāto mūrcchitānsurān

अथ ते धैर्यमालम्ब्य लब्ध्वा च श्रुतिमुत्तमाम् । प्रेमाश्रुपूर्णनयना रुद्धकण्ठास्तु निर्जराः

atha te dhairyamālambya labdhvā ca śrutimuttamām | premāśrupūrṇanayanā ruddhakaṇṭhāstu nirjarāḥ

बाष्पगद्‌गदया वाचा स्तोतुं समुपचक्रिरे । देवा ऊचुः अपराधं क्षमस्वाम्ब पाहि दीनांस्त्वदुद्‌भवान्

bāṣpagadgadayā vācā stotuṃ samupacakrire | devā ūcuḥ aparādhaṃ kṣamasvāmba pāhi dīnāṃstvadudbhavān

कोपं संहर देवेशि सभया रूपदर्शनात् । का ते स्तुतिः प्रकर्तव्या पामरैर्निर्जरैरिह

kopaṃ saṃhara deveśi sabhayā rūpadarśanāt | kā te stutiḥ prakartavyā pāmarairnirjarairiha

स्वस्याप्यज्ञेय एवासौ यावान्यश्च स्वविक्रमः । तदर्वाग्जायमानानां कथं स विषयो भवेत्

svasyāpyajñeya evāsau yāvānyaśca svavikramaḥ | tadarvāgjāyamānānāṃ kathaṃ sa viṣayo bhavet

नमस्ते भुवनेशानि नमस्ते प्रणवात्मिके । सर्ववेदान्तसंसिद्धे नमो ह्रीङ्कारमूर्तये

namaste bhuvaneśāni namaste praṇavātmike | sarvavedāntasaṃsiddhe namo hrīṅkāramūrtaye

यस्मादग्निः समुत्पन्नो यस्मात्सूर्यश्च चन्द्रमाः । यस्मादोषधयः सर्वास्तस्मै सर्वात्मने नमः

yasmādagniḥ samutpanno yasmātsūryaśca candramāḥ | yasmādoṣadhayaḥ sarvāstasmai sarvātmane namaḥ

यस्माच्च देवाः सम्भूताः साध्याः पक्षिण एव च । पशवश्च मनुष्याश्च तस्मै सर्वात्मने नमः

yasmācca devāḥ sambhūtāḥ sādhyāḥ pakṣiṇa eva ca | paśavaśca manuṣyāśca tasmai sarvātmane namaḥ

प्राणापानौ व्रीहियवौ तपः श्रद्धा ऋतं तथा । ब्रह्मचर्यं विधिश्चैव यस्मात्तस्मै नमो नमः

prāṇāpānau vrīhiyavau tapaḥ śraddhā ṛtaṃ tathā | brahmacaryaṃ vidhiścaiva yasmāttasmai namo namaḥ

सप्त प्राणार्चिषो यस्मात्समिधः सप्त एव च । होमाः सप्त तथा लोकास्तस्मै सर्वात्मने नमः

sapta prāṇārciṣo yasmātsamidhaḥ sapta eva ca | homāḥ sapta tathā lokāstasmai sarvātmane namaḥ

यस्मात्समुद्रा गिरयः सिन्धवः प्रचरन्ति च । यस्मादोषधयः सर्वा रसास्तस्मै नमो नमः

yasmātsamudrā girayaḥ sindhavaḥ pracaranti ca | yasmādoṣadhayaḥ sarvā rasāstasmai namo namaḥ

यस्माद्यज्ञः समुद्‌भूतो दीक्षा यूपश्च दक्षिणाः । ऋचो यजूंषि सामानि तस्मै सर्वात्मने नमः

yasmādyajñaḥ samudbhūto dīkṣā yūpaśca dakṣiṇāḥ | ṛco yajūṃṣi sāmāni tasmai sarvātmane namaḥ

नमः पुरस्तात्पृष्ठे च नमस्ते पार्श्वयोर्द्वयोः । अध ऊर्ध्वं चतुर्दिक्षु मातर्भूयो नमो नमः

namaḥ purastātpṛṣṭhe ca namaste pārśvayordvayoḥ | adha ūrdhvaṃ caturdikṣu mātarbhūyo namo namaḥ

उपसंहर देवेशि रूपमेतदलौकिकम् । तदेव दर्शयास्माकं रूपं सुन्दरसुन्दरम्

upasaṃhara deveśi rūpametadalaukikam | tadeva darśayāsmākaṃ rūpaṃ sundarasundaram

व्यास उवाच इति भीतान्सुरान्दृष्ट्वा जगदम्बा कृपार्णवा । संहृत्य रूपं घोरं तद्दर्शयामास सुन्दरम्

vyāsa uvāca iti bhītānsurāndṛṣṭvā jagadambā kṛpārṇavā | saṃhṛtya rūpaṃ ghoraṃ taddarśayāmāsa sundaram

पाशाङ्कुशवराभीतिधरं सर्वाङ्गकोमलम् । करुणापूर्णनयनं मन्दस्मितमुखाम्बुजम्

pāśāṅkuśavarābhītidharaṃ sarvāṅgakomalam | karuṇāpūrṇanayanaṃ mandasmitamukhāmbujam

दृष्ट्वा तत्सुन्दरं रूपं तदा भीतिविवर्जिताः । शान्तचित्ताः प्रणेमुस्ते हर्षगद्‌गदनिःस्वनाः

dṛṣṭvā tatsundaraṃ rūpaṃ tadā bhītivivarjitāḥ | śāntacittāḥ praṇemuste harṣagadgadaniḥsvanāḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे श्रीदेवीविराड्‌रूपदर्शनसहितं देवकृततत्स्तववर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe śrīdevīvirāḍrūpadarśanasahitaṃ devakṛtatatstavavarṇanaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३४

श्रीदेवीविराड्‌रूपदर्शनसहितं देवकृततत्स्तववर्णनम् श्री देव्युवाच क्व यूयं मन्दभाग्या वै क्वेदं रूपं महाद्‌भुतम् । तथापि भक्तवात्सल्यादीदृशं दर्शितं मया

śrīdevīvirāḍrūpadarśanasahitaṃ devakṛtatatstavavarṇanam śrī devyuvāca kva yūyaṃ mandabhāgyā vai kvedaṃ rūpaṃ mahādbhutam | tathāpi bhaktavātsalyādīdṛśaṃ darśitaṃ mayā

न वेदाध्ययनैर्योगैर्न दानैस्तपसेज्यया । रूपं द्रष्टुमिदं शक्यं केवलं मत्कृपां विना

na vedādhyayanairyogairna dānaistapasejyayā | rūpaṃ draṣṭumidaṃ śakyaṃ kevalaṃ matkṛpāṃ vinā

प्रकृतं शृणु राजेन्द्र परमात्मात्र जीवताम् । उपाधियोगात्सम्प्राप्तः कर्तृत्वादिकमप्युत

prakṛtaṃ śṛṇu rājendra paramātmātra jīvatām | upādhiyogātsamprāptaḥ kartṛtvādikamapyuta

क्रियाः करोति विविधा धर्माधर्मैकहेतवः । नाना योनीस्ततः प्राप्य सुखदुःखैश्च युज्यते

kriyāḥ karoti vividhā dharmādharmaikahetavaḥ | nānā yonīstataḥ prāpya sukhaduḥkhaiśca yujyate

पुनस्तत्संस्कृतिवशान्नानाकर्मरतः सदा । नानादेहान्समाप्नोति सुखदुःखैश्च युज्यते

punastatsaṃskṛtivaśānnānākarmarataḥ sadā | nānādehānsamāpnoti sukhaduḥkhaiśca yujyate

घटीयन्त्रवदेतस्य न विरामः कदापि हि । अज्ञानमेव मूलं स्यात्ततः कामः क्रियास्ततः

ghaṭīyantravadetasya na virāmaḥ kadāpi hi | ajñānameva mūlaṃ syāttataḥ kāmaḥ kriyāstataḥ

तस्मादज्ञाननाशाय यतेत नियतं नरः । एतद्धि जन्मसाफल्यं यदज्ञानस्य नाशनम्

tasmādajñānanāśāya yateta niyataṃ naraḥ | etaddhi janmasāphalyaṃ yadajñānasya nāśanam

पुरुषार्थसमाप्तिश्च जीवन्मुक्तदशापि च । अज्ञाननाशने शक्ता विद्यैव तु पटीयसी

puruṣārthasamāptiśca jīvanmuktadaśāpi ca | ajñānanāśane śaktā vidyaiva tu paṭīyasī

न कर्म तज्जं नोपास्तिर्विरोधाभावतो गिरे । प्रत्युताशाज्ञाननाशे कर्मणा नैव भाव्यताम्

na karma tajjaṃ nopāstirvirodhābhāvato gire | pratyutāśājñānanāśe karmaṇā naiva bhāvyatām

अनर्थदानि कर्माणि पुनः पुनरुशन्ति हि । ततो रागस्ततो दोषस्ततोऽनर्थो महान्भवेत्

anarthadāni karmāṇi punaḥ punaruśanti hi | tato rāgastato doṣastato'nartho mahānbhavet

तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन ज्ञानं सम्पादयेन्नरः । कुर्वन्नेवेह कर्माणीत्यतः कर्माप्यवश्यकम्

tasmātsarvaprayatnena jñānaṃ sampādayennaraḥ | kurvanneveha karmāṇītyataḥ karmāpyavaśyakam

ज्ञानादेव हि कैवल्यमतः स्यात्तत्समुच्चयः । सहायतां व्रजेत्कर्म ज्ञानस्य हितकारि च

jñānādeva hi kaivalyamataḥ syāttatsamuccayaḥ | sahāyatāṃ vrajetkarma jñānasya hitakāri ca

इति केचिद्वदन्त्यत्र तद्विरोधान्न सम्भवेत् । ज्ञानाधृद्ग्रन्थिभेदः स्याद्‌धृद्ग्रन्थौ कर्मसम्भवः

iti kecidvadantyatra tadvirodhānna sambhavet | jñānādhṛdgranthibhedaḥ syāddhṛdgranthau karmasambhavaḥ

यौगपद्यं न सम्भाव्यं विरोधात्तु ततस्तयोः । तमः प्रकाशयोर्यद्वद्यौगपद्यं न सम्भवि

yaugapadyaṃ na sambhāvyaṃ virodhāttu tatastayoḥ | tamaḥ prakāśayoryadvadyaugapadyaṃ na sambhavi

तस्मात् सर्वाणि कर्माणि वैदिकानि महामते । चित्तशुद्ध्यन्तमेव स्युस्तानि कुर्यात्प्रयत्‍नतः

tasmāt sarvāṇi karmāṇi vaidikāni mahāmate | cittaśuddhyantameva syustāni kuryātprayatnataḥ

शमो दमस्तितिक्षा च वैराग्यं सत्त्वसम्भवः । तावत्पर्यन्तमेव स्युः कर्माणि न ततः परम्

śamo damastitikṣā ca vairāgyaṃ sattvasambhavaḥ | tāvatparyantameva syuḥ karmāṇi na tataḥ param

तदन्ते चैव संन्यस्य संश्रयेद्‌ गुरुमात्मवान् । श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठं च भक्त्या निर्व्याजया पुनः

tadante caiva saṃnyasya saṃśrayed gurumātmavān | śrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ ca bhaktyā nirvyājayā punaḥ

वेदान्तश्रवणं कुर्यान्नित्यमेवमतन्द्रितः । तत्त्वमस्यादिवाक्यस्य नित्यमर्थं विचारयेत्

vedāntaśravaṇaṃ kuryānnityamevamatandritaḥ | tattvamasyādivākyasya nityamarthaṃ vicārayet

तत्त्वमस्यादि वाक्यं तु जीवब्रह्मैक्यबोधकम् । ऐक्ये ज्ञाते निर्भयस्तु मद्‌रूपो हि प्रजायते

tattvamasyādi vākyaṃ tu jīvabrahmaikyabodhakam | aikye jñāte nirbhayastu madrūpo hi prajāyate

पदार्थावगतिः पूर्वं वाक्यार्थावगतिस्ततः । तत्पदस्य च वाक्यार्थो गिरेऽहं परिकीर्तितः

padārthāvagatiḥ pūrvaṃ vākyārthāvagatistataḥ | tatpadasya ca vākyārtho gire'haṃ parikīrtitaḥ

त्वं पदस्य च वाच्यार्थो जीव एव न संशयः । उभयोरैक्यमसिना पदेन प्रोच्यते बुधैः

tvaṃ padasya ca vācyārtho jīva eva na saṃśayaḥ | ubhayoraikyamasinā padena procyate budhaiḥ

वाच्यार्थयोर्विरुद्धत्वादैक्यं नैव घटेत ह । लक्षणातः प्रकर्तव्या तत्त्वमोः श्रुतिसंस्थयोः

vācyārthayorviruddhatvādaikyaṃ naiva ghaṭeta ha | lakṣaṇātaḥ prakartavyā tattvamoḥ śrutisaṃsthayoḥ

चिन्मात्रं तु तयोर्लक्ष्यं तयोरैक्यस्य सम्भवः । तयोरैक्यं तथा ज्ञात्वा स्वाभेदेनाद्वयो भवेत्

cinmātraṃ tu tayorlakṣyaṃ tayoraikyasya sambhavaḥ | tayoraikyaṃ tathā jñātvā svābhedenādvayo bhavet

देवदत्तः स एवायमितिवल्लक्षणा स्मृता । स्थूलादि देहरहितो ब्रह्म सम्पद्यते नरः

devadattaḥ sa evāyamitivallakṣaṇā smṛtā | sthūlādi deharahito brahma sampadyate naraḥ

पञ्चीकृतमहाभूतसम्भूतः स्थूलदेहकः । भोगालयो जराव्याधिसंयुतः सर्वकर्मणाम्

pañcīkṛtamahābhūtasambhūtaḥ sthūladehakaḥ | bhogālayo jarāvyādhisaṃyutaḥ sarvakarmaṇām

मिथ्याभूतोऽयमाभाति स्फुटं मायामयत्वतः । सोऽयं स्थूल उपाधिः स्यादात्मनो मे नगेश्वर

mithyābhūto'yamābhāti sphuṭaṃ māyāmayatvataḥ | so'yaṃ sthūla upādhiḥ syādātmano me nageśvara

ज्ञानकर्मेन्द्रिययुतं प्राणपञ्चकसंयुतम् । मनोबुद्धियुतं चैतत्सूक्ष्मं तत्कवयो विदुः

jñānakarmendriyayutaṃ prāṇapañcakasaṃyutam | manobuddhiyutaṃ caitatsūkṣmaṃ tatkavayo viduḥ

अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्मदेहोऽयमात्मनः । द्वितीयोऽयमुपाधिः स्यात्सुखादेरवबोधकः

apañcīkṛtabhūtotthaṃ sūkṣmadeho'yamātmanaḥ | dvitīyo'yamupādhiḥ syātsukhāderavabodhakaḥ

अनाद्यनिर्वाच्यमिदमज्ञानं तु तृतीयकः । देहोऽयमात्मनो भाति कारणात्मा नगेश्वर

anādyanirvācyamidamajñānaṃ tu tṛtīyakaḥ | deho'yamātmano bhāti kāraṇātmā nageśvara

उपाधिविलये जाते केवलात्मावशिष्यते । देहत्रये पञ्चकोशा अन्तःस्थाः सन्ति सर्वदा

upādhivilaye jāte kevalātmāvaśiṣyate | dehatraye pañcakośā antaḥsthāḥ santi sarvadā

पञ्चकोशपरित्यागे ब्रह्म पुच्छं हि लभ्यते । नेतिनेतीत्यादिवाक्यैर्मम रूपं यदुच्यते

pañcakośaparityāge brahma pucchaṃ hi labhyate | netinetītyādivākyairmama rūpaṃ yaducyate

न जायते म्रियते तत्कदाचि- न्नायं भूत्वा न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे

na jāyate mriyate tatkadāci- nnāyaṃ bhūtvā na babhūva kaścit | ajo nityaḥ śāśvato'yaṃ purāṇo na hanyate hanyamāne śarīre

हतं चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतौ नायं हन्ति न हन्यते

hataṃ cenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam | ubhau tau na vijānītau nāyaṃ hanti na hanyate

अणोरणीयान्महतो महीया- नात्मास्य जन्तोर्निहितो गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादान्महिमानमस्य

aṇoraṇīyānmahato mahīyā- nātmāsya jantornihito guhāyām | tamakratuḥ paśyati vītaśoko dhātuḥ prasādānmahimānamasya

आत्मानं रथिनं विद्धि शरीरं रथमेव तु । बुद्धिं तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च

ātmānaṃ rathinaṃ viddhi śarīraṃ rathameva tu | buddhiṃ tu sārathiṃ viddhi manaḥ pragrahameva ca

इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मेन्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिणः

indriyāṇi hayānāhurviṣayāṃsteṣu gocarān | ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ

यस्त्वविद्वान्भवति चामनस्कश्च सदाशुचिः । न तत्पदमवाप्नोति संसारं चाधिगच्छति

yastvavidvānbhavati cāmanaskaśca sadāśuciḥ | na tatpadamavāpnoti saṃsāraṃ cādhigacchati

यस्तु विज्ञानवान्भवति समनस्कः सदा शुचिः । स तु तत्पदमाप्नोति यस्माद्‌भूयो न जायते

yastu vijñānavānbhavati samanaskaḥ sadā śuciḥ | sa tu tatpadamāpnoti yasmādbhūyo na jāyate

विज्ञानसारथिर्यस्तु मनः प्रग्रहवान्नरः । सोऽध्वनः पारमाप्नोति मदीयं यत्परं पदम्

vijñānasārathiryastu manaḥ pragrahavānnaraḥ | so'dhvanaḥ pāramāpnoti madīyaṃ yatparaṃ padam

इत्थं श्रुत्या च मत्या च निश्चित्यात्मानमात्मना । भावयेन्मामात्मरूपां निदिध्यासनतोऽपि

itthaṃ śrutyā ca matyā ca niścityātmānamātmanā | bhāvayenmāmātmarūpāṃ nididhyāsanato'pi

योगवृत्तेः पुरा स्वस्मिन्भावयेदक्षरत्रयम् । देवीप्रणवसञ्ज्ञस्य ध्यानार्थं मन्त्रवाच्ययोः

yogavṛtteḥ purā svasminbhāvayedakṣaratrayam | devīpraṇavasañjñasya dhyānārthaṃ mantravācyayoḥ

हकारः स्थूलदेहः स्याद्‌रकारः सूक्ष्मदेहकः । ईकारः कारणात्मासौ ह्रीङ्कारोऽहं तुरीयकम्

hakāraḥ sthūladehaḥ syādrakāraḥ sūkṣmadehakaḥ | īkāraḥ kāraṇātmāsau hrīṅkāro'haṃ turīyakam

एवं समष्टिदेहेऽपि ज्ञात्वा बीजत्रयं क्रमात् । समष्टिव्यष्ट्योरेकत्वं भावयेन्मतिमान्नरः

evaṃ samaṣṭidehe'pi jñātvā bījatrayaṃ kramāt | samaṣṭivyaṣṭyorekatvaṃ bhāvayenmatimānnaraḥ

समाधिकालात्पूर्वं तु भावयित्वैवमादृतः । ततो ध्यायेन्निलीनाक्षो देवीं मां जगदीश्वरीम्

samādhikālātpūrvaṃ tu bhāvayitvaivamādṛtaḥ | tato dhyāyennilīnākṣo devīṃ māṃ jagadīśvarīm

प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ । निवृत्तविषयाकाङ्क्षो वीतदोषो विमत्सरः

prāṇāpānau samau kṛtvā nāsābhyantaracāriṇau | nivṛttaviṣayākāṅkṣo vītadoṣo vimatsaraḥ

भक्त्या निर्व्याजया युक्तो गुहायां निःस्वने स्थले । हकारम् विश्वमात्मानं रकारे प्रविलापयेत्

bhaktyā nirvyājayā yukto guhāyāṃ niḥsvane sthale | hakāram viśvamātmānaṃ rakāre pravilāpayet

रकारं तैजसं देवमीकारे प्रविलापयेत् । ईकारं प्राज्ञमात्मानं ह्रीङ्कारे प्रविलापयेत्

rakāraṃ taijasaṃ devamīkāre pravilāpayet | īkāraṃ prājñamātmānaṃ hrīṅkāre pravilāpayet

वाच्यवाचकताहीनं द्वैतभावविवर्जितम् । अखण्डं सच्चिदानन्दं भावयेत्तच्छिखान्तरे

vācyavācakatāhīnaṃ dvaitabhāvavivarjitam | akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ bhāvayettacchikhāntare

इति ध्यानेन मां राजन् साक्षात्कृत्य नरोत्तमः । मद्‌रूप एव भवति द्वयोरप्येकता यतः

iti dhyānena māṃ rājan sākṣātkṛtya narottamaḥ | madrūpa eva bhavati dvayorapyekatā yataḥ

योगयुक्त्यानया दृष्ट्वा मामात्मानं परात्परम् । अज्ञानस्य सकार्यस्य तत्क्षणे नाशको भवेत्

yogayuktyānayā dṛṣṭvā māmātmānaṃ parātparam | ajñānasya sakāryasya tatkṣaṇe nāśako bhavet

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां ज्ञानस्य मोक्षहेतुत्ववर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ jñānasya mokṣahetutvavarṇanaṃ nāma catustriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३५

श्रीदेवीविराड्‌रूपदर्शनसहितं देवकृततत्स्तववर्णनम् हिमालय उवाच योगं वद महेशानि साङ्गं संवित्प्रदायकम् । कृतेन येन योग्योऽहं भवेयं तत्त्वदर्शने

śrīdevīvirāḍrūpadarśanasahitaṃ devakṛtatatstavavarṇanam himālaya uvāca yogaṃ vada maheśāni sāṅgaṃ saṃvitpradāyakam | kṛtena yena yogyo'haṃ bhaveyaṃ tattvadarśane

श्रीदेव्युवाच न योगो नभसः पृष्ठे न भूमौ न रसातले । ऐक्यं जीवात्मनोराहुर्योगं योगविशारदाः

śrīdevyuvāca na yogo nabhasaḥ pṛṣṭhe na bhūmau na rasātale | aikyaṃ jīvātmanorāhuryogaṃ yogaviśāradāḥ

तत्प्रत्यूहाः षडाख्याता योगविघ्नकरानघ । कामक्रोधौ लोभमोहौ मदमात्सर्यसञ्ज्ञकौ

tatpratyūhāḥ ṣaḍākhyātā yogavighnakarānagha | kāmakrodhau lobhamohau madamātsaryasañjñakau

योगाङ्गैरेव भित्त्वा तान्योगिनो योगमाप्नुयुः । यमं नियममासनप्राणायामौ ततः परम्

yogāṅgaireva bhittvā tānyogino yogamāpnuyuḥ | yamaṃ niyamamāsanaprāṇāyāmau tataḥ param

प्रत्याहारं धारणाख्यं ध्यानं सार्धं समाधिना । अष्टाङ्गान्याहुरेतानि योगिनां योगसाधने

pratyāhāraṃ dhāraṇākhyaṃ dhyānaṃ sārdhaṃ samādhinā | aṣṭāṅgānyāhuretāni yogināṃ yogasādhane

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं दयाऽऽर्जवम् । क्षमा धृतिर्मिताहारः शौचं चेति यमा दश

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ dayā''rjavam | kṣamā dhṛtirmitāhāraḥ śaucaṃ ceti yamā daśa

तपः सन्तोष आस्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् । सिद्धान्तश्रवणं चैव ह्रीर्मतिश्च जपो हुतम्

tapaḥ santoṣa āstikyaṃ dānaṃ devasya pūjanam | siddhāntaśravaṇaṃ caiva hrīrmatiśca japo hutam

दशैते नियमाः प्रोक्ता मया पर्वतनायक । पद्मासनं स्वस्तिकं च भद्रं वज्रासनं तथा

daśaite niyamāḥ proktā mayā parvatanāyaka | padmāsanaṃ svastikaṃ ca bhadraṃ vajrāsanaṃ tathā

वीरासनमिति प्रोक्तं क्रमादासनपञ्चकम् । ऊर्वोरुपरि विन्यस्य सम्यक्पादतले शुभे

vīrāsanamiti proktaṃ kramādāsanapañcakam | ūrvorupari vinyasya samyakpādatale śubhe

अङ्गुष्ठौ च निबध्नीयाद्धस्ताभ्यां व्युत्क्रमात्ततः । पद्मासनमिति प्रोक्तं योगिनां हृदयङ्गमम्

aṅguṣṭhau ca nibadhnīyāddhastābhyāṃ vyutkramāttataḥ | padmāsanamiti proktaṃ yogināṃ hṛdayaṅgamam

जानूर्वोरन्तरे सम्यक्कृत्वा पादतले शुभे । ऋजुकायो विशेद्योगी स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते

jānūrvorantare samyakkṛtvā pādatale śubhe | ṛjukāyo viśedyogī svastikaṃ tatpracakṣate

सीवन्याः पार्श्वयोर्न्यस्य गुल्फयुग्मं सुनिश्चितम् । वृषणाधः पादपार्ष्णी पार्ष्णिभ्यां परिबन्धयेत्

sīvanyāḥ pārśvayornyasya gulphayugmaṃ suniścitam | vṛṣaṇādhaḥ pādapārṣṇī pārṣṇibhyāṃ paribandhayet

भद्रासनमिति प्रोक्तं योगिभिः परिपूजितम् । उर्वोः पादौ क्रमान्न्यस्य जान्वोः प्रत्यङ्मुखाङ्गुली

bhadrāsanamiti proktaṃ yogibhiḥ paripūjitam | urvoḥ pādau kramānnyasya jānvoḥ pratyaṅmukhāṅgulī

करौ विदध्यादाख्यातं वज्रासनमनुत्तमम् । एकं पादमधः कृत्वा विन्यस्योरुं तथोत्तरे

karau vidadhyādākhyātaṃ vajrāsanamanuttamam | ekaṃ pādamadhaḥ kṛtvā vinyasyoruṃ tathottare

ऋजुकायो विशेद्योगी वीरासनमितीरितम् । इडयाऽऽकर्षयेद्‌वायुं बाह्यं षोडशमात्रया

ṛjukāyo viśedyogī vīrāsanamitīritam | iḍayā''karṣayedvāyuṃ bāhyaṃ ṣoḍaśamātrayā

धारयेत्पूरितं योगी चतुःषष्ट्या तु मात्रया । सुषुम्नामध्यगं सम्यग्द्वात्रिंशन्मात्रया शनैः

dhārayetpūritaṃ yogī catuḥṣaṣṭyā tu mātrayā | suṣumnāmadhyagaṃ samyagdvātriṃśanmātrayā śanaiḥ

नाड्या पिङ्गलया चैव रेचयेद्योगवित्तमः । प्राणायाममिमं प्राहूर्योगशास्त्रविशारदाः

nāḍyā piṅgalayā caiva recayedyogavittamaḥ | prāṇāyāmamimaṃ prāhūryogaśāstraviśāradāḥ

भूयो भूयः क्रमात्तस्य बाह्यमेवं समाचरेत् । मात्रावृद्धिः क्रमेणैव सम्यग्द्वादश षोडश

bhūyo bhūyaḥ kramāttasya bāhyamevaṃ samācaret | mātrāvṛddhiḥ krameṇaiva samyagdvādaśa ṣoḍaśa

जपध्यानादिभिः सार्धं सगर्भं तं विदुर्बुधाः । तदपेतं विगर्भं च प्राणायामं परे विदुः

japadhyānādibhiḥ sārdhaṃ sagarbhaṃ taṃ vidurbudhāḥ | tadapetaṃ vigarbhaṃ ca prāṇāyāmaṃ pare viduḥ

क्रमादभ्यस्यतः पुंसो देहे स्वेदोद्‌गमोऽधमः । मध्यमः कम्पसंयुक्तो भूमित्यागः परो मतः

kramādabhyasyataḥ puṃso dehe svedodgamo'dhamaḥ | madhyamaḥ kampasaṃyukto bhūmityāgaḥ paro mataḥ

उत्तमस्य गुणावाप्तिर्यावच्छीलनमिष्यते । इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु निरर्गलम्

uttamasya guṇāvāptiryāvacchīlanamiṣyate | indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu nirargalam

बलादाहरणं तेभ्यः प्रत्याहारोऽभिधीयते । अङ्गुष्ठगुल्फजानूरुमूलाधोलिङ्गनाभिषु

balādāharaṇaṃ tebhyaḥ pratyāhāro'bhidhīyate | aṅguṣṭhagulphajānūrumūlādholiṅganābhiṣu

हृद्ग्रीवाकण्ठदेशेषु लम्बिकायां ततो नसि । भ्रूमध्ये मस्तके मूर्ध्नि द्वादशान्ते यथाविधि

hṛdgrīvākaṇṭhadeśeṣu lambikāyāṃ tato nasi | bhrūmadhye mastake mūrdhni dvādaśānte yathāvidhi

धारणं प्राणमरुतो धारणेति निगद्यते । समाहितेन मनसा चैतन्यान्तरवर्तिना

dhāraṇaṃ prāṇamaruto dhāraṇeti nigadyate | samāhitena manasā caitanyāntaravartinā

आत्मन्यभीष्टदेवानां ध्यानं ध्यानमिहोच्यते । समत्वभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः

ātmanyabhīṣṭadevānāṃ dhyānaṃ dhyānamihocyate | samatvabhāvanā nityaṃ jīvātmaparamātmanoḥ

समाधिमाहुर्मुनयः प्रोक्तमष्टाङ्गलक्षणम् । इदानीं कथये तेऽहं मन्त्रयोगमनुत्तमम्

samādhimāhurmunayaḥ proktamaṣṭāṅgalakṣaṇam | idānīṃ kathaye te'haṃ mantrayogamanuttamam

विश्वं शरीरमित्युक्तं पञ्चभूतात्मकं नग । चन्द्रसूर्याग्नितेजोभिर्जीवब्रह्मैक्यरूपकम्

viśvaṃ śarīramityuktaṃ pañcabhūtātmakaṃ naga | candrasūryāgnitejobhirjīvabrahmaikyarūpakam

तिस्रः कोट्यस्तदर्धेन शरीरे नाडयो मताः । तासु मुख्या दश प्रोक्तास्ताभ्यस्तिस्रो व्यवस्थिताः

tisraḥ koṭyastadardhena śarīre nāḍayo matāḥ | tāsu mukhyā daśa proktāstābhyastisro vyavasthitāḥ

प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र चन्द्रसूर्याग्ररूपिणी । इडा वामे स्थिता नाडी शुभ्रा तु चन्द्ररूपिणी

pradhānā merudaṇḍe'tra candrasūryāgrarūpiṇī | iḍā vāme sthitā nāḍī śubhrā tu candrarūpiṇī

शक्तिरूपा तु सा नाडी साक्षादमृतविग्रहा । दक्षिणे या पिङ्गलाख्या पुंरूपा सूर्यविग्रहा

śaktirūpā tu sā nāḍī sākṣādamṛtavigrahā | dakṣiṇe yā piṅgalākhyā puṃrūpā sūryavigrahā

सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्ना वह्निरूपिणी । तस्या मध्ये विचित्राख्ये इच्छाज्ञानक्रियात्मकम्

sarvatejomayī sā tu suṣumnā vahnirūpiṇī | tasyā madhye vicitrākhye icchājñānakriyātmakam

मध्ये स्वयंभूलिङ्गं तु कोटिसूर्यसमप्रभम् । तदूर्ध्वं मायाबीजं तु हरात्माबिन्दुनादकम्

madhye svayaṃbhūliṅgaṃ tu koṭisūryasamaprabham | tadūrdhvaṃ māyābījaṃ tu harātmābindunādakam

तदूर्ध्वं तु शिखाकारा कुण्डली रक्तविग्रहा । देव्यात्मिका तु सा प्रोक्ता मदभिन्ना नगाधिप

tadūrdhvaṃ tu śikhākārā kuṇḍalī raktavigrahā | devyātmikā tu sā proktā madabhinnā nagādhipa

तद्बाह्ये हेमरूपाभं वादिसान्तचतुर्दलम् । द्रुतहेमसमप्रख्यं पद्मं तत्र विचिन्तयेत्

tadbāhye hemarūpābhaṃ vādisāntacaturdalam | drutahemasamaprakhyaṃ padmaṃ tatra vicintayet

तदूर्ध्वं त्वनलप्रख्यं षड्दलं हीरकप्रभम् । बादिलान्तषड्वर्णेन स्वाधिष्ठानमनुत्तमम्

tadūrdhvaṃ tvanalaprakhyaṃ ṣaḍdalaṃ hīrakaprabham | bādilāntaṣaḍvarṇena svādhiṣṭhānamanuttamam

मूलमाधारषट्कोणं मूलाधारं ततो विदुः । स्वशब्देन परं लिङ्गं स्वाधिष्ठानं ततो विदुः

mūlamādhāraṣaṭkoṇaṃ mūlādhāraṃ tato viduḥ | svaśabdena paraṃ liṅgaṃ svādhiṣṭhānaṃ tato viduḥ

तदूर्ध्वं नाभिदेशे तु मणिपूरं महाप्रभम् । मेघाभं विद्युदाभं च बहुतेजोमयं ततः

tadūrdhvaṃ nābhideśe tu maṇipūraṃ mahāprabham | meghābhaṃ vidyudābhaṃ ca bahutejomayaṃ tataḥ

मणिवद्‌भिन्नं तत्पद्मं मणिपद्मं तथोच्यते । दशभिश्च दलैर्युक्तं डादिफान्ताक्षरान्वितम्

maṇivadbhinnaṃ tatpadmaṃ maṇipadmaṃ tathocyate | daśabhiśca dalairyuktaṃ ḍādiphāntākṣarānvitam

विष्णुनाधिष्ठितं पद्मं विष्ण्वालोकनकारणम् । तदूर्ध्वेऽनाहतं पद्ममुद्यदादित्यसन्निभम्

viṣṇunādhiṣṭhitaṃ padmaṃ viṣṇvālokanakāraṇam | tadūrdhve'nāhataṃ padmamudyadādityasannibham

कादिठान्तदलैरर्कपत्रैश्च समधिष्ठितम् । तन्मध्ये बाणलिङ्गं तु सूर्यायुतसमप्रभम्

kādiṭhāntadalairarkapatraiśca samadhiṣṭhitam | tanmadhye bāṇaliṅgaṃ tu sūryāyutasamaprabham

शब्दब्रह्ममयं शब्दानाहतं तत्र दृश्यते । अनाहताख्यं तत्पद्मं मुनिभिः परिकीर्तितम्

śabdabrahmamayaṃ śabdānāhataṃ tatra dṛśyate | anāhatākhyaṃ tatpadmaṃ munibhiḥ parikīrtitam

आनन्दसदनं तत्तु पुरुषाधिष्ठितं परम् । तदूर्ध्वं तु विशुद्धाख्यं दलं षोडशपङ्कजम्

ānandasadanaṃ tattu puruṣādhiṣṭhitaṃ param | tadūrdhvaṃ tu viśuddhākhyaṃ dalaṃ ṣoḍaśapaṅkajam

स्वरैः षोडशभिर्युक्तं धूम्रवर्णम् महाप्रभम् । विशुद्धं तनुते यस्माज्जीवस्य हंसलोकनात्

svaraiḥ ṣoḍaśabhiryuktaṃ dhūmravarṇam mahāprabham | viśuddhaṃ tanute yasmājjīvasya haṃsalokanāt

विशुद्धं पद्ममाख्यातमाकाशाख्यं महाद्‌भुतम् । आज्ञाचक्रं तदूर्ध्वं तु आत्मनाधिष्ठितं परम्

viśuddhaṃ padmamākhyātamākāśākhyaṃ mahādbhutam | ājñācakraṃ tadūrdhvaṃ tu ātmanādhiṣṭhitaṃ param

आज्ञासंक्रमणं तत्र तेनाज्ञेति प्रकीर्तितम् । द्विदलं हक्षसंयुक्तं पद्मं तत्सुमनोहरम्

ājñāsaṃkramaṇaṃ tatra tenājñeti prakīrtitam | dvidalaṃ hakṣasaṃyuktaṃ padmaṃ tatsumanoharam

कैलासाख्यं तदूर्ध्वं तु रोधिनी तु तदूर्ध्वतः । एवं त्वाधारचक्राणि प्रोक्तानि तव सुव्रत

kailāsākhyaṃ tadūrdhvaṃ tu rodhinī tu tadūrdhvataḥ | evaṃ tvādhāracakrāṇi proktāni tava suvrata

सहस्रारयुतं बिन्दुस्थानं तदूर्ध्वमीरितम् । इत्येतत्कथितं सर्वं योगमार्गमनुत्तमम्

sahasrārayutaṃ bindusthānaṃ tadūrdhvamīritam | ityetatkathitaṃ sarvaṃ yogamārgamanuttamam

आदौ पूरकयोगेनाप्याधारे योजयेन्मनः । गुदमेढ्रान्तरे शक्तिस्तामाकुञ्च्य प्रबोधयेत्

ādau pūrakayogenāpyādhāre yojayenmanaḥ | gudameḍhrāntare śaktistāmākuñcya prabodhayet

लिङ्गभेदक्रमेणैव बिन्दुचक्रं च प्रापयेत् । शम्भुना तां परां शक्तिमेकीभूतां विचिन्तयेत्

liṅgabhedakrameṇaiva binducakraṃ ca prāpayet | śambhunā tāṃ parāṃ śaktimekībhūtāṃ vicintayet

तत्रोत्थितामृतं यत्तु द्रुतलाक्षारसोपमम् । पाययित्वा तु तां शक्तिं मायाख्यां योगसिद्धिदाम्

tatrotthitāmṛtaṃ yattu drutalākṣārasopamam | pāyayitvā tu tāṃ śaktiṃ māyākhyāṃ yogasiddhidām

षड्चक्रदेवतास्तत्र सन्तर्प्यामृतधारया । आनयेत्तेन मार्गेण मूलाधारं ततः सुधीः

ṣaḍcakradevatāstatra santarpyāmṛtadhārayā | ānayettena mārgeṇa mūlādhāraṃ tataḥ sudhīḥ

एवमभ्यस्यमानस्याप्यहन्यहनि निश्चितम् । पूर्वोक्तदूषिता मन्त्राः सर्वे सिध्यन्ति नान्यथा

evamabhyasyamānasyāpyahanyahani niścitam | pūrvoktadūṣitā mantrāḥ sarve sidhyanti nānyathā

जरामरणदुःखाद्यैर्मुच्यते भवबन्धनात् । ये गुणाः सन्ति देव्या मे जगन्मातुर्यथा तथा

jarāmaraṇaduḥkhādyairmucyate bhavabandhanāt | ye guṇāḥ santi devyā me jaganmāturyathā tathā

ते गुणाः साधकवरे भवन्त्येव न चान्यथा । इत्येवं कथितं तात वायुधारणमुत्तमम्

te guṇāḥ sādhakavare bhavantyeva na cānyathā | ityevaṃ kathitaṃ tāta vāyudhāraṇamuttamam

इदानीं धारणाख्यं तु शृणुष्वावहितो मम । दिक्कालाद्यनवच्छिन्नदेव्यां चेतो विधाय च

idānīṃ dhāraṇākhyaṃ tu śṛṇuṣvāvahito mama | dikkālādyanavacchinnadevyāṃ ceto vidhāya ca

तन्मयो भवति क्षिप्रं जीवब्रह्मैक्ययोजनात् । अथवा समलं चेतो यदि क्षिप्रं न सिद्ध्यति

tanmayo bhavati kṣipraṃ jīvabrahmaikyayojanāt | athavā samalaṃ ceto yadi kṣipraṃ na siddhyati

तदावयवयोगेन योगी योगान्समभ्यसेत् । मदीयहस्तपादादावङ्गे तु मधुरे नग

tadāvayavayogena yogī yogānsamabhyaset | madīyahastapādādāvaṅge tu madhure naga

चित्तं संस्थापयेन्मन्त्री स्थानस्थानजयात्पुनः । विशुद्धचित्तः सर्वस्मिन्‌रूपे संस्थापयेन्मनः

cittaṃ saṃsthāpayenmantrī sthānasthānajayātpunaḥ | viśuddhacittaḥ sarvasminrūpe saṃsthāpayenmanaḥ

यावन्मनो लयं याति देव्यां संविदि पर्वत । तावदिष्टमनुं मन्त्री जपहोमैः समभ्यसेत्

yāvanmano layaṃ yāti devyāṃ saṃvidi parvata | tāvadiṣṭamanuṃ mantrī japahomaiḥ samabhyaset

मन्त्राभ्यासेन योगेन ज्ञेयज्ञानाय कल्पते । न योगेन विना मन्त्रो न मन्त्रेण विना हि सः

mantrābhyāsena yogena jñeyajñānāya kalpate | na yogena vinā mantro na mantreṇa vinā hi saḥ

द्वयोरभ्यासयोगो हि ब्रह्मसंसिद्धिकारणम् । तमः परिवृते गेहे घटो दीपेन दृश्यते

dvayorabhyāsayogo hi brahmasaṃsiddhikāraṇam | tamaḥ parivṛte gehe ghaṭo dīpena dṛśyate

एवं मायावृतो ह्यात्मा मनुना गोचरीकृतः । इति योगविधिः कृत्स्नः साङ्गः प्रोक्तो मयाऽधुना

evaṃ māyāvṛto hyātmā manunā gocarīkṛtaḥ | iti yogavidhiḥ kṛtsnaḥ sāṅgaḥ prokto mayā'dhunā

गुरूपदेशतो ज्ञेयो नान्यथा शास्त्रकोटिभिः

gurūpadeśato jñeyo nānyathā śāstrakoṭibhiḥ

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां मन्त्रसिद्धिसाधनवर्णनं नाम पञ्चत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ mantrasiddhisādhanavarṇanaṃ nāma pañcatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३६

देवीगीतायां ब्रह्मविद्योपदेशवर्णनम् देव्युवाच इत्यादियोगयुक्तात्मा ध्यायेन्मां ब्रह्मरूपिणीम् । भक्त्या निर्व्याजया राजन्नासने समुपस्थितः

devīgītāyāṃ brahmavidyopadeśavarṇanam devyuvāca ityādiyogayuktātmā dhyāyenmāṃ brahmarūpiṇīm | bhaktyā nirvyājayā rājannāsane samupasthitaḥ

आविः सन्निहितं गुहाचरं नाम महत्पदम् । अत्रैतत्सर्वमर्पितमेजत्प्राणमिषच्च यत्

āviḥ sannihitaṃ guhācaraṃ nāma mahatpadam | atraitatsarvamarpitamejatprāṇamiṣacca yat

एतज्जानथ सदसद्वरेण्यं परं विज्ञानाद्यद्वरिष्ठं प्रजानाम् । यदर्चिमद्यदणुभ्योऽणु च यस्मिंल्लोका निहिता लोकिनश्च

etajjānatha sadasadvareṇyaṃ paraṃ vijñānādyadvariṣṭhaṃ prajānām | yadarcimadyadaṇubhyo'ṇu ca yasmiṃllokā nihitā lokinaśca

तदेतदक्षरं ब्रह्म स प्राणस्तदु वाङ्‌मनः । तदेतत्सत्यममृतं तद्वेद्धव्यं सौम्य विद्धि

tadetadakṣaraṃ brahma sa prāṇastadu vāṅmanaḥ | tadetatsatyamamṛtaṃ tadveddhavyaṃ saumya viddhi

धनुर्गृहीत्वौपनिषदं महास्त्रं शरं ह्युपासानिशितं सन्धयीत । आयम्य तद्‌भावगतेन चेतसा लक्ष्यं तदेवाक्षरं सौम्य विद्धि

dhanurgṛhītvaupaniṣadaṃ mahāstraṃ śaraṃ hyupāsāniśitaṃ sandhayīta | āyamya tadbhāvagatena cetasā lakṣyaṃ tadevākṣaraṃ saumya viddhi

प्रणवो धनुः शरो ह्यात्मा ब्रह्म तल्लक्ष्यमुच्यते । अप्रमत्तेन वेद्धव्यं शरवत्तन्मयो भवेत्

praṇavo dhanuḥ śaro hyātmā brahma tallakṣyamucyate | apramattena veddhavyaṃ śaravattanmayo bhavet

यस्मिन् द्यौश्च पृथिवी चान्तरिक्ष- मोतं मनः सह प्राणैश्च सर्वैः । तमेवैकं जानथात्मानं अन्या वाचो विमुञ्चथामृतस्यैष सेतुः

yasmin dyauśca pṛthivī cāntarikṣa- motaṃ manaḥ saha prāṇaiśca sarvaiḥ | tamevaikaṃ jānathātmānaṃ anyā vāco vimuñcathāmṛtasyaiṣa setuḥ

अरा इव रथनाभौ संहता यत्र नाड्यः । स एषोऽन्तश्चरते बहुधा जायमानः

arā iva rathanābhau saṃhatā yatra nāḍyaḥ | sa eṣo'ntaścarate bahudhā jāyamānaḥ

ओमित्येवं ध्यायथात्मानं स्वस्ति वः पाराय तमसः परस्तात् । दिव्ये ब्रह्मपुरे व्योम्नि आत्मा सम्प्रतिष्ठितः

omityevaṃ dhyāyathātmānaṃ svasti vaḥ pārāya tamasaḥ parastāt | divye brahmapure vyomni ātmā sampratiṣṭhitaḥ

मनोमयः प्राणशरीरनेता प्रतिष्ठितोऽन्ने हृदयं सन्निधाय । तद्विज्ञानेन परिपश्यन्ति धीरा आनन्दरूपममृतं यद्विभाति

manomayaḥ prāṇaśarīranetā pratiṣṭhito'nne hṛdayaṃ sannidhāya | tadvijñānena paripaśyanti dhīrā ānandarūpamamṛtaṃ yadvibhāti

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi tasmindṛṣṭe parāvare

हिरण्मये परे कोशे विराजं ब्रह्म निष्कलम् । तच्छुभ्रं ज्योतिषां ज्योतिस्तद्यदात्मविदो विदुः

hiraṇmaye pare kośe virājaṃ brahma niṣkalam | tacchubhraṃ jyotiṣāṃ jyotistadyadātmavido viduḥ

न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्वं तस्य भासा सर्वमिदं विभाति

na tatra sūryo bhāti na candratārakaṃ nemā vidyuto bhānti kuto'yamagniḥ | tameva bhāntamanubhāti sarvaṃ tasya bhāsā sarvamidaṃ vibhāti

ब्रह्मैवेदममृतं पुरस्ताद्ब्रह्म पश्चाद्ब्रह्म दक्षिणतश्चोत्तरेण । अधश्चोर्ध्वं च प्रसृतं ब्रह्मैवेदं विश्वं वरिष्ठम्

brahmaivedamamṛtaṃ purastādbrahma paścādbrahma dakṣiṇataścottareṇa | adhaścordhvaṃ ca prasṛtaṃ brahmaivedaṃ viśvaṃ variṣṭham

एतादृगनुभवो यस्य स कृतार्थो नरोत्तमः । ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति

etādṛganubhavo yasya sa kṛtārtho narottamaḥ | brahmabhūtaḥ prasannātmā na śocati na kāṅkṣati

द्वितीयाद्वै भयं राजंस्तदभावाद्‌ बिभेति न । न तद्वियोगो मेऽप्यस्ति मद्वियोगोऽपि तस्य न

dvitīyādvai bhayaṃ rājaṃstadabhāvād bibheti na | na tadviyogo me'pyasti madviyogo'pi tasya na

अहमेव स सोऽहं वै निश्चितं विद्धि पर्वत । मद्दर्शनं तु तत्र स्याद्यत्र ज्ञानी स्थितो मम

ahameva sa so'haṃ vai niścitaṃ viddhi parvata | maddarśanaṃ tu tatra syādyatra jñānī sthito mama

नाहं तीर्थे न कैलासे वैकुण्ठे वा न कर्हिचित् । वसामि किन्तु मज्ज्ञानिहृदयाम्भोजमध्यमे

nāhaṃ tīrthe na kailāse vaikuṇṭhe vā na karhicit | vasāmi kintu majjñānihṛdayāmbhojamadhyame

मत्पूजाकोटिफलदं सकृन्मज्ज्ञानिनोऽर्चनम् । कुलं पवित्रं तस्यास्ति जननी कृतकृत्यका

matpūjākoṭiphaladaṃ sakṛnmajjñānino'rcanam | kulaṃ pavitraṃ tasyāsti jananī kṛtakṛtyakā

विश्वम्भरा पुण्यवती चिल्लयो यस्य चेतसः । ब्रह्मज्ञानं तु यत्पृष्टं त्वया पर्वतसत्तम

viśvambharā puṇyavatī cillayo yasya cetasaḥ | brahmajñānaṃ tu yatpṛṣṭaṃ tvayā parvatasattama

कथितं तन्मया सर्वं नातो वक्तव्यमस्ति हि । इदं ज्येष्ठाय पुत्राय भक्तियुक्ताय शीलिने

kathitaṃ tanmayā sarvaṃ nāto vaktavyamasti hi | idaṃ jyeṣṭhāya putrāya bhaktiyuktāya śīline

शिष्याय च यथोक्ताय वक्तव्यं नान्यथा क्वचित् । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ

śiṣyāya ca yathoktāya vaktavyaṃ nānyathā kvacit | yasya deve parā bhaktiryathā deve tathā gurau

तस्यैते कथिता ह्यर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः । येनोपदिष्टा विद्येयं स एव परमेश्वरः

tasyaite kathitā hyarthāḥ prakāśante mahātmanaḥ | yenopadiṣṭā vidyeyaṃ sa eva parameśvaraḥ

यस्यायं सुकृतं कर्तुमसमर्थस्ततो ऋणी । पित्रोरप्यधिकः प्रोक्तो ब्रह्मजन्मप्रदायकः

yasyāyaṃ sukṛtaṃ kartumasamarthastato ṛṇī | pitrorapyadhikaḥ prokto brahmajanmapradāyakaḥ

पितृजातं जन्म नष्टं नेत्थं जातं कदाचन । तस्मै न द्रुह्येदित्यादि निगमोऽप्यवदन्नग

pitṛjātaṃ janma naṣṭaṃ netthaṃ jātaṃ kadācana | tasmai na druhyedityādi nigamo'pyavadannaga

तस्माच्छास्त्रस्य सिद्धान्तो ब्रह्मदाता गुरुः परः । शिवे रुष्टे गुरुस्त्राता गुरौ रुष्टे न शङ्करः

tasmācchāstrasya siddhānto brahmadātā guruḥ paraḥ | śive ruṣṭe gurustrātā gurau ruṣṭe na śaṅkaraḥ

तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन श्रीगुरुं तोषयेन्नग । कायेन मनसा वाचा सर्वदा तत्परो भवेत्

tasmātsarvaprayatnena śrīguruṃ toṣayennaga | kāyena manasā vācā sarvadā tatparo bhavet

अन्यथा तु कृतघ्नः स्यात्कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । इन्द्रेणाथर्वणायोक्ता शिरश्छेदप्रतिज्ञया

anyathā tu kṛtaghnaḥ syātkṛtaghne nāsti niṣkṛtiḥ | indreṇātharvaṇāyoktā śiraśchedapratijñayā

अश्विभ्यां कथने तस्य शिरश्छिन्नं च वज्रिणा । अश्वीयं तच्छिरो नष्टं दृष्ट्वा वैद्यौ सुरोत्तमौ

aśvibhyāṃ kathane tasya śiraśchinnaṃ ca vajriṇā | aśvīyaṃ tacchiro naṣṭaṃ dṛṣṭvā vaidyau surottamau

पुनः संयोजितं स्वीयं ताभ्यां मुनिशिरस्तदा । इति सङ्कटसम्पाद्या ब्रह्मविद्या नगाधिप । लब्धा येन स धन्यः स्यात्कृतकृत्यश्च भूधर

punaḥ saṃyojitaṃ svīyaṃ tābhyāṃ muniśirastadā | iti saṅkaṭasampādyā brahmavidyā nagādhipa | labdhā yena sa dhanyaḥ syātkṛtakṛtyaśca bhūdhara

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां ब्रह्मविद्योपदेशवर्णनं नाम षट्‌त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ brahmavidyopadeśavarṇanaṃ nāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३७

देवीगीतायां भक्तिमहिमावर्णनम् हिमालय उवाच स्वीयां भक्तिं वदस्वाम्ब येन ज्ञानं सुखेन हि । जायेत मनुजस्यास्य मध्यमस्याविरागिणः

devīgītāyāṃ bhaktimahimāvarṇanam himālaya uvāca svīyāṃ bhaktiṃ vadasvāmba yena jñānaṃ sukhena hi | jāyeta manujasyāsya madhyamasyāvirāgiṇaḥ

देव्युवाच मार्गास्त्रयो मे विख्याता मोक्षप्राप्तौ नगाधिप । कर्मयोगो ज्ञानयोगो भक्तियोगश्च सत्तम

devyuvāca mārgāstrayo me vikhyātā mokṣaprāptau nagādhipa | karmayogo jñānayogo bhaktiyogaśca sattama

त्रयाणामप्ययं योग्यः कर्तुं शक्योऽस्ति सर्वथा । सुलभत्वान्मानसत्वात्कायचित्ताद्यपीडनात्

trayāṇāmapyayaṃ yogyaḥ kartuṃ śakyo'sti sarvathā | sulabhatvānmānasatvātkāyacittādyapīḍanāt

गुणभेदान्मनुष्याणां सा भक्तिस्त्रिविधा मता । परपीडां समुद्दिश्य दम्भं कृत्वा पुरःसरम्

guṇabhedānmanuṣyāṇāṃ sā bhaktistrividhā matā | parapīḍāṃ samuddiśya dambhaṃ kṛtvā puraḥsaram

मात्सर्यक्रोधयुक्तो यस्तस्य भक्तिस्तु तामसी । परपीडादिरहितः स्वकल्याणार्थमेव च

mātsaryakrodhayukto yastasya bhaktistu tāmasī | parapīḍādirahitaḥ svakalyāṇārthameva ca

नित्यं सकामो हृदयं यशोऽर्थी भोगलोलुपः । तत्तत्फलसमावाप्त्यै मामुपास्तेऽतिभक्तितः

nityaṃ sakāmo hṛdayaṃ yaśo'rthī bhogalolupaḥ | tattatphalasamāvāptyai māmupāste'tibhaktitaḥ

भेदबुद्ध्या तु मां स्वस्मादन्यां जानाति पामरः । तस्य भक्तिः समाख्याता नगाधिप तु राजसी

bhedabuddhyā tu māṃ svasmādanyāṃ jānāti pāmaraḥ | tasya bhaktiḥ samākhyātā nagādhipa tu rājasī

परमेशार्पणं कर्म पापसङ्क्षालनाय च । वेदोक्तत्वादवश्यं तत्कर्तव्यं तु मयानिशम्

parameśārpaṇaṃ karma pāpasaṅkṣālanāya ca | vedoktatvādavaśyaṃ tatkartavyaṃ tu mayāniśam

इति निश्चितबुद्धिस्तु भेदबुद्धिमुपाश्रितः । करोति प्रीतये कर्म भक्तिः सा नग सत्त्विकी

iti niścitabuddhistu bhedabuddhimupāśritaḥ | karoti prītaye karma bhaktiḥ sā naga sattvikī

परभक्तेः प्रापिकेयं भेदबुद्ध्यवलम्बनात् । पूर्वप्रोक्ते ह्युभे भक्ती न परप्रापिके मते

parabhakteḥ prāpikeyaṃ bhedabuddhyavalambanāt | pūrvaprokte hyubhe bhaktī na paraprāpike mate

अधुना परभक्तिं तु प्रोच्यमानां निबोध मे । मद्‌गुणश्रवणं नित्यं मम नामानुकीर्तनम्

adhunā parabhaktiṃ tu procyamānāṃ nibodha me | madguṇaśravaṇaṃ nityaṃ mama nāmānukīrtanam

कल्याणगुणरत्‍नानामाकरायां मयि स्थिरम् । चेतसो वर्तनं चैव तैलधारासमं सदा

kalyāṇaguṇaratnānāmākarāyāṃ mayi sthiram | cetaso vartanaṃ caiva tailadhārāsamaṃ sadā

हेतुस्तु तत्र को वापि न कदाचिद्‌भवेदपि । सामीप्यसार्ष्टिसायुज्यसालोक्यानां न चैषणा

hetustu tatra ko vāpi na kadācidbhavedapi | sāmīpyasārṣṭisāyujyasālokyānāṃ na caiṣaṇā

मत्सेवातोऽधिकं किञ्चिन्नैव जानाति कर्हिचित् । सेव्यसेवकताभावात्तत्र मोक्षं न वाञ्छति

matsevāto'dhikaṃ kiñcinnaiva jānāti karhicit | sevyasevakatābhāvāttatra mokṣaṃ na vāñchati

परानुरक्त्या मामेव चिन्तयेद्यो ह्यतन्द्रितः । स्वाभेदेनैव मां नित्यं जानाति न विभेदतः

parānuraktyā māmeva cintayedyo hyatandritaḥ | svābhedenaiva māṃ nityaṃ jānāti na vibhedataḥ

मद्‌रूपत्वेन जीवानां चिन्तनं कुरुते तु यः । यथा स्वस्यात्मनि प्रीतिस्तथैव च परात्मनि

madrūpatvena jīvānāṃ cintanaṃ kurute tu yaḥ | yathā svasyātmani prītistathaiva ca parātmani

चैतन्यस्य समानत्वान्न भेदं कुरुते तु यः । सर्वत्र वर्तमानानां सर्वरूपां च सर्वदा

caitanyasya samānatvānna bhedaṃ kurute tu yaḥ | sarvatra vartamānānāṃ sarvarūpāṃ ca sarvadā

नमते यजते चैवाप्याचाण्डालान्तमीश्वर । न कुत्रापि द्रोहबुद्धिं कुरुते भेदवर्जनात्

namate yajate caivāpyācāṇḍālāntamīśvara | na kutrāpi drohabuddhiṃ kurute bhedavarjanāt

मत्स्थानदर्शने श्रद्धा मद्‌भक्तदर्शने तथा । मच्छास्त्रश्रवणे श्रद्धा मन्त्रतन्त्रादिषु प्रभो

matsthānadarśane śraddhā madbhaktadarśane tathā | macchāstraśravaṇe śraddhā mantratantrādiṣu prabho

मायि प्रेमाकुलमती रोमाञ्चिततनुः सदा । प्रेमाश्रुजलपूर्णाक्षः कण्ठगद्‌गदनिस्वनः

māyi premākulamatī romāñcitatanuḥ sadā | premāśrujalapūrṇākṣaḥ kaṇṭhagadgadanisvanaḥ

अनन्येनैव भावेन पूजयेद्यो नगाधिप । मामीश्वरीं जगद्योनिं सर्वकारणकारणम्

ananyenaiva bhāvena pūjayedyo nagādhipa | māmīśvarīṃ jagadyoniṃ sarvakāraṇakāraṇam

व्रतानि मम दिव्यानि नित्यनैमित्तिकान्यपि । नित्यं यः कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः

vratāni mama divyāni nityanaimittikānyapi | nityaṃ yaḥ kurute bhaktyā vittaśāṭhyavivarjitaḥ

मदुत्सवदिदृक्षा च मदुत्सवकृतिस्तथा । जायते यस्य नियतं स्वभावादेव भूधर

madutsavadidṛkṣā ca madutsavakṛtistathā | jāyate yasya niyataṃ svabhāvādeva bhūdhara

उच्चैर्गायंश्च नामानि ममैव खलु नृत्यति । अहङ्कारादिरहितो देहतादात्म्यवर्जितः

uccairgāyaṃśca nāmāni mamaiva khalu nṛtyati | ahaṅkārādirahito dehatādātmyavarjitaḥ

प्रारब्धेन यथा यच्च क्रियते तत्तथा भवेत् । न मे चिन्तास्ति तत्रापि देहसंरक्षणादिषु

prārabdhena yathā yacca kriyate tattathā bhavet | na me cintāsti tatrāpi dehasaṃrakṣaṇādiṣu

इति भक्तिस्तु या प्रोक्ता परभक्तिस्तु सा स्मृता । यस्यां देव्यतिरिक्तं तु न किञ्चिदपि भाव्यते

iti bhaktistu yā proktā parabhaktistu sā smṛtā | yasyāṃ devyatiriktaṃ tu na kiñcidapi bhāvyate

इत्थं जाता परा भक्तिर्यस्य भूधर तत्त्वतः । तदैव तस्य चिन्मात्रे मद्‌रूपे विलयो भवेत्

itthaṃ jātā parā bhaktiryasya bhūdhara tattvataḥ | tadaiva tasya cinmātre madrūpe vilayo bhavet

भक्तेस्तु या परा काष्ठा सैव ज्ञानं प्रकीर्तितम् । वैराग्यस्य च सीमा सा ज्ञाने तदुभयं यतः

bhaktestu yā parā kāṣṭhā saiva jñānaṃ prakīrtitam | vairāgyasya ca sīmā sā jñāne tadubhayaṃ yataḥ

भक्तौ कृतायां यस्यापि प्रारब्धवशतो नग । न जायते मम ज्ञानं मणिद्वीपं स गच्छति

bhaktau kṛtāyāṃ yasyāpi prārabdhavaśato naga | na jāyate mama jñānaṃ maṇidvīpaṃ sa gacchati

तत्र गत्वाखिलान्भोगाननिच्छन्नपि चर्च्छति । तदन्ते मम चिद्‌रूपज्ञानं सम्यग्भवेन्नग

tatra gatvākhilānbhogānanicchannapi carcchati | tadante mama cidrūpajñānaṃ samyagbhavennaga

तेन मुक्तः सदैव स्याज्ज्ञानान्मुक्तिर्न चान्यथा । इहैव यस्य ज्ञानं स्याद्‌धृद्‌गतप्रत्यगात्मनः

tena muktaḥ sadaiva syājjñānānmuktirna cānyathā | ihaiva yasya jñānaṃ syāddhṛdgatapratyagātmanaḥ

मम संवित्परतनोस्तस्य प्राणा व्रजन्ति न । ब्रह्मैव संस्तदाप्नोति ब्रह्मैव ब्रह्म वेद यः

mama saṃvitparatanostasya prāṇā vrajanti na | brahmaiva saṃstadāpnoti brahmaiva brahma veda yaḥ

कण्ठचामीकरसममज्ञानात्तु तिरोहितम् । ज्ञानादज्ञाननाशेन लब्धमेव हि लभ्यते

kaṇṭhacāmīkarasamamajñānāttu tirohitam | jñānādajñānanāśena labdhameva hi labhyate

विदिताविदितादन्यन्नगोत्तम वपुर्मम । यथादर्शे तथात्मनि यथा जले तथा पितृलोके

viditāviditādanyannagottama vapurmama | yathādarśe tathātmani yathā jale tathā pitṛloke

छायातपौ यथा स्वच्छौ विविक्तौ तद्वदेव हि । मम लोके भवेज्ज्ञानं द्वैतभावविवर्जितम्

chāyātapau yathā svacchau viviktau tadvadeva hi | mama loke bhavejjñānaṃ dvaitabhāvavivarjitam

यस्तु वैराग्यवानेव ज्ञानहीनो म्रियेत चेत् । ब्रह्मलोके वसेन्नित्यं यावत्कल्पं ततः परम्

yastu vairāgyavāneva jñānahīno mriyeta cet | brahmaloke vasennityaṃ yāvatkalpaṃ tataḥ param

शुचीनां श्रीमतां गेहे भवेत्तस्य जनिः पुनः । करोति साधनं पश्चात्ततो ज्ञानं हि जायते

śucīnāṃ śrīmatāṃ gehe bhavettasya janiḥ punaḥ | karoti sādhanaṃ paścāttato jñānaṃ hi jāyate

अनेकजन्मभी राजञ्ज्ञानं स्यान्नैकजन्मना । ततः सर्वप्रयत्‍नेन ज्ञानार्थं यत्‍नमाश्रयेत्

anekajanmabhī rājañjñānaṃ syānnaikajanmanā | tataḥ sarvaprayatnena jñānārthaṃ yatnamāśrayet

नोचेन्महान् विनाशः स्याज्जन्मैतद्दुर्लभं पुनः । तत्रापि प्रथमे वर्णे वेदप्राप्तिश्च दुर्लभा

nocenmahān vināśaḥ syājjanmaitaddurlabhaṃ punaḥ | tatrāpi prathame varṇe vedaprāptiśca durlabhā

शमादिषट्कसम्पत्तिर्योगसिद्धिस्तथैव च । तथोत्तमगुरुप्राप्तिः सर्वमेवात्र दुर्लभम्

śamādiṣaṭkasampattiryogasiddhistathaiva ca | tathottamaguruprāptiḥ sarvamevātra durlabham

तथेन्द्रियाणां पटुता संस्कृतत्वं तनोस्तथा । अनेकजन्मपुण्यैस्तु मोक्षेच्छा जायते ततः

tathendriyāṇāṃ paṭutā saṃskṛtatvaṃ tanostathā | anekajanmapuṇyaistu mokṣecchā jāyate tataḥ

साधने सफलेऽप्येवं जायमानेऽपि यो नरः । ज्ञानार्थं नैव यतते तस्य जन्म निरर्थकम्

sādhane saphale'pyevaṃ jāyamāne'pi yo naraḥ | jñānārthaṃ naiva yatate tasya janma nirarthakam

तस्माद्‌राजन्यथाशक्त्या ज्ञानार्थं यत्‍नमाश्रयेत् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति निश्चितम्

tasmādrājanyathāśaktyā jñānārthaṃ yatnamāśrayet | pade pade'śvamedhasya phalamāpnoti niścitam

घृतमिव पयसि निगूढं भूते भूते च वसति विज्ञानम् । सततं मन्थयितव्यं मनसा मन्थानभूतेन

ghṛtamiva payasi nigūḍhaṃ bhūte bhūte ca vasati vijñānam | satataṃ manthayitavyaṃ manasā manthānabhūtena

ज्ञानं लब्ध्वा कृतार्थः स्यादिति वेदान्तडिण्डिमः । सर्वमुक्तं समासेन किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

jñānaṃ labdhvā kṛtārthaḥ syāditi vedāntaḍiṇḍimaḥ | sarvamuktaṃ samāsena kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां भक्तिमहिमावर्णनं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ bhaktimahimāvarṇanaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३८

देवीगीतायां महोत्सवव्रतस्थानवर्णनम् हिमालय उवाच कति स्थानानि देवेशि द्रष्टव्यानि महीतले । मुख्यानि च पवित्राणि देवीप्रियतमानि च

devīgītāyāṃ mahotsavavratasthānavarṇanam himālaya uvāca kati sthānāni deveśi draṣṭavyāni mahītale | mukhyāni ca pavitrāṇi devīpriyatamāni ca

व्रतान्यपि तथा यानि तुष्टिदान्युत्सवा अपि । तत्सर्वं देव मे मातः कृतकृत्यो यतो नरः

vratānyapi tathā yāni tuṣṭidānyutsavā api | tatsarvaṃ deva me mātaḥ kṛtakṛtyo yato naraḥ

श्रीदेव्युवाच सर्वं दृश्यं मम स्थानं सर्वे काला व्रतात्मकाः । उत्सवाः सर्वकालेषु यतोऽहं सर्वरूपिणी

śrīdevyuvāca sarvaṃ dṛśyaṃ mama sthānaṃ sarve kālā vratātmakāḥ | utsavāḥ sarvakāleṣu yato'haṃ sarvarūpiṇī

तथापि भक्तवात्सल्यात्किञ्चित्किञ्चिदथोच्यते । शृणुष्वावहितो भूत्वा नगराज वचो मम

tathāpi bhaktavātsalyātkiñcitkiñcidathocyate | śṛṇuṣvāvahito bhūtvā nagarāja vaco mama

कोलापुरं महास्थानं यत्र लक्ष्मीः सदा स्थिता । मातुः पुरं द्वितीयं च रेणुकाधिष्ठितं परम्

kolāpuraṃ mahāsthānaṃ yatra lakṣmīḥ sadā sthitā | mātuḥ puraṃ dvitīyaṃ ca reṇukādhiṣṭhitaṃ param

तुलजापुरं तृतीयं स्यात्सप्तशृङ्गं तथैव च । हिङ्गुलाया महास्थानं ज्वालामुख्यास्तथैव च

tulajāpuraṃ tṛtīyaṃ syātsaptaśṛṅgaṃ tathaiva ca | hiṅgulāyā mahāsthānaṃ jvālāmukhyāstathaiva ca

शकम्भर्याः परं स्थानं भ्रामर्याः स्थानमुत्तमम् । श्रीरक्तदन्तिकास्थानं दुर्गास्थानं तथैव च

śakambharyāḥ paraṃ sthānaṃ bhrāmaryāḥ sthānamuttamam | śrīraktadantikāsthānaṃ durgāsthānaṃ tathaiva ca

विन्ध्याचलनिवासिन्याः स्थानं सर्वोत्तमोत्तमम् । अन्नपूर्णमहास्थानं काञ्चीपुरमनुत्तमम्

vindhyācalanivāsinyāḥ sthānaṃ sarvottamottamam | annapūrṇamahāsthānaṃ kāñcīpuramanuttamam

भीमादेव्याः परं स्थानं विमलास्थानमेव च । श्रीचन्द्रलामहास्थानं कौशिकीस्थानमेव

bhīmādevyāḥ paraṃ sthānaṃ vimalāsthānameva ca | śrīcandralāmahāsthānaṃ kauśikīsthānameva

नीलाम्बायाः परं स्थानं नीलपर्वतमस्तके । जाम्बूनदेश्वरीस्थानं तथा श्रीनगरं शुभम्

nīlāmbāyāḥ paraṃ sthānaṃ nīlaparvatamastake | jāmbūnadeśvarīsthānaṃ tathā śrīnagaraṃ śubham

गुह्यकाल्या महास्थानं नेपाले यत्प्रतिष्ठितम् । मीनाक्ष्याः परमं स्थानं यच्च प्रोक्तं चिदम्बरे

guhyakālyā mahāsthānaṃ nepāle yatpratiṣṭhitam | mīnākṣyāḥ paramaṃ sthānaṃ yacca proktaṃ cidambare

वेदारण्यं महास्थानं सुन्दर्याः समधिष्ठितम् । एकाम्बरं महास्थानं परशक्त्या प्रतिष्ठितम्

vedāraṇyaṃ mahāsthānaṃ sundaryāḥ samadhiṣṭhitam | ekāmbaraṃ mahāsthānaṃ paraśaktyā pratiṣṭhitam

महालसा परं स्थानं योगेश्वर्यास्तथैव च । तथा नीलसरस्वत्याः स्थानं चीनेषु विश्रुतम्

mahālasā paraṃ sthānaṃ yogeśvaryāstathaiva ca | tathā nīlasarasvatyāḥ sthānaṃ cīneṣu viśrutam

वैद्यनाथे तु बगलास्थानं सर्वोत्तमं मतम् । श्रीमच्छ्रीभुवनेश्वर्या मणिद्वीपं मम स्मृतम्

vaidyanāthe tu bagalāsthānaṃ sarvottamaṃ matam | śrīmacchrībhuvaneśvaryā maṇidvīpaṃ mama smṛtam

श्रीमत्त्रिपुरभैरव्याः कामाख्यायोनिमण्डलम् । भूमण्डले क्षेत्ररत्‍नं महामायाधिवासितम्

śrīmattripurabhairavyāḥ kāmākhyāyonimaṇḍalam | bhūmaṇḍale kṣetraratnaṃ mahāmāyādhivāsitam

नातः परतरं स्थानं क्वचिदस्ति धरातले । प्रतिमासं भवेद्देवी यत्र साक्षाद्रजस्वला

nātaḥ parataraṃ sthānaṃ kvacidasti dharātale | pratimāsaṃ bhaveddevī yatra sākṣādrajasvalā

तत्रत्या देवताः सर्वाः पर्वतात्मकतां गताः । पर्वतेषु वसन्त्येव महत्यो देवता अपि

tatratyā devatāḥ sarvāḥ parvatātmakatāṃ gatāḥ | parvateṣu vasantyeva mahatyo devatā api

तत्रत्या पृथिवी सर्वा देवीरूपा स्मृता बुधैः । नातः परतरं स्थानं कामाख्यायोनिमण्डलात्

tatratyā pṛthivī sarvā devīrūpā smṛtā budhaiḥ | nātaḥ parataraṃ sthānaṃ kāmākhyāyonimaṇḍalāt

गायत्र्याश्च परं स्थानं श्रीमत्पुष्करमीरितम् । अमरेशे चण्डिका स्यात्प्रभासे पुष्करेक्षिणी

gāyatryāśca paraṃ sthānaṃ śrīmatpuṣkaramīritam | amareśe caṇḍikā syātprabhāse puṣkarekṣiṇī

नैमिषे तु महास्थाने देवी सा लिङ्गधारिणी । पुरुहूता पुष्कराक्षे आषाढौ च रतिस्तथा

naimiṣe tu mahāsthāne devī sā liṅgadhāriṇī | puruhūtā puṣkarākṣe āṣāḍhau ca ratistathā

चण्डमुण्डीमहास्थाने दण्डिनी परमेश्वरी । भारभूतौ भवेद्‌भूतिर्नाकुले नकुलेश्वरी

caṇḍamuṇḍīmahāsthāne daṇḍinī parameśvarī | bhārabhūtau bhavedbhūtirnākule nakuleśvarī

चन्द्रिका तु हरिश्चन्द्रे श्रीगिरौ शाङ्करी स्मृता । जप्येश्वरे त्रिशूला स्यात्सूक्ष्मा चाम्रातकेश्वरे

candrikā tu hariścandre śrīgirau śāṅkarī smṛtā | japyeśvare triśūlā syātsūkṣmā cāmrātakeśvare

शाङ्करी तु महाकाले शर्वाणी मध्यमाभिधे । केदाराख्ये महाक्षेत्रे देवी सा मार्गदायिनी

śāṅkarī tu mahākāle śarvāṇī madhyamābhidhe | kedārākhye mahākṣetre devī sā mārgadāyinī

भैरवाख्ये भैरवी सा गयायां मङ्गला स्मृता । स्थाणुप्रिया कुरुक्षेत्रे स्वायम्भुव्यपि नाकुले

bhairavākhye bhairavī sā gayāyāṃ maṅgalā smṛtā | sthāṇupriyā kurukṣetre svāyambhuvyapi nākule

कनखले भवेदुग्रा विश्वेशा विमलेश्वरे । अट्टहासे महानन्दा महेन्द्रे तु महान्तका

kanakhale bhavedugrā viśveśā vimaleśvare | aṭṭahāse mahānandā mahendre tu mahāntakā

भीमे भीमेश्वरी प्रोक्ता स्थाने वस्त्रापथे पुनः । भवानी शाङ्करी प्रोक्ता रुद्राणी त्वर्धकोटिके

bhīme bhīmeśvarī proktā sthāne vastrāpathe punaḥ | bhavānī śāṅkarī proktā rudrāṇī tvardhakoṭike

अविमुक्ते विशालाक्षी महाभागा महालये । गोकर्णे भद्रकर्णी स्याद्‌भद्रा स्याद्‌भद्रकर्णके

avimukte viśālākṣī mahābhāgā mahālaye | gokarṇe bhadrakarṇī syādbhadrā syādbhadrakarṇake

उत्पलाक्षी सुवर्णाक्षे स्थाण्वीशा स्थाणुसञ्ज्ञके । कमलालये तु कमला प्रचण्डा छगलण्डके

utpalākṣī suvarṇākṣe sthāṇvīśā sthāṇusañjñake | kamalālaye tu kamalā pracaṇḍā chagalaṇḍake

कुरण्डले त्रिसन्ध्या स्यान्माकोटे मुकुटेश्वरी । मण्डलेशे शाण्डकी स्यात्काली कालञ्जरे पुनः

kuraṇḍale trisandhyā syānmākoṭe mukuṭeśvarī | maṇḍaleśe śāṇḍakī syātkālī kālañjare punaḥ

शङ्कुकर्णे ध्वनिः प्रोक्ता स्थूला स्यात्स्थूलकेश्वरे । ज्ञानिनां हृदयाम्भोजे हृल्लेखा परमेश्वरी

śaṅkukarṇe dhvaniḥ proktā sthūlā syātsthūlakeśvare | jñānināṃ hṛdayāmbhoje hṛllekhā parameśvarī

प्रोक्तानीमानि स्थानानि देव्याः प्रियतमानि च । तत्तत्क्षेत्रस्य माहात्म्यं श्रुत्वा पूर्वं नगोत्तम

proktānīmāni sthānāni devyāḥ priyatamāni ca | tattatkṣetrasya māhātmyaṃ śrutvā pūrvaṃ nagottama

तदुक्तेन विधानेन पश्चाद्देवीं प्रपूजयेत् । अथवा सर्वक्षेत्राणि काश्यां सन्ति नगोत्तम

taduktena vidhānena paścāddevīṃ prapūjayet | athavā sarvakṣetrāṇi kāśyāṃ santi nagottama

अतस्तत्र वसेन्नित्यं देवीभक्तिपरायणः । तानि स्थानानि सम्पश्यञ्जपन्देवीं निरन्तरम्

atastatra vasennityaṃ devībhaktiparāyaṇaḥ | tāni sthānāni sampaśyañjapandevīṃ nirantaram

ध्यायंस्तच्चरणाम्भोजं मुक्तो भवति बन्धनात् । इमानि देवीनामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत्

dhyāyaṃstaccaraṇāmbhojaṃ mukto bhavati bandhanāt | imāni devīnāmāni prātarutthāya yaḥ paṭhet

भस्मीभवन्ति पापानि तत्क्षणान्नग सत्वरम् । श्राद्धकाले पठेदेतान्यमलानि द्विजाग्रतः

bhasmībhavanti pāpāni tatkṣaṇānnaga satvaram | śrāddhakāle paṭhedetānyamalāni dvijāgrataḥ

मुक्तास्तत्पितरः सर्वे प्रयान्ति परमां गतिम् । अधुना कथयिष्यामि व्रतानि तव सुव्रत

muktāstatpitaraḥ sarve prayānti paramāṃ gatim | adhunā kathayiṣyāmi vratāni tava suvrata

नारीभिश्च नरैश्चैव कर्तव्यानि प्रयत्‍नतः । व्रतमनन्ततृतीयाख्यं रसकल्याणिनीव्रतम्

nārībhiśca naraiścaiva kartavyāni prayatnataḥ | vratamanantatṛtīyākhyaṃ rasakalyāṇinīvratam

आर्द्रानन्दकरं नाम्ना तृतीयाया व्रतं च यत् । शुक्रवारव्रतं चैव तथा कृष्णचतुर्दशी

ārdrānandakaraṃ nāmnā tṛtīyāyā vrataṃ ca yat | śukravāravrataṃ caiva tathā kṛṣṇacaturdaśī

भौमवारव्रतं चैव प्रदोषव्रतमेव च । यत्र देवो महादेवो देवीं संस्थाप्य विष्टरे

bhaumavāravrataṃ caiva pradoṣavratameva ca | yatra devo mahādevo devīṃ saṃsthāpya viṣṭare

नृत्यं करोति पुरतः सार्धं देवैर्निशामुखे । तत्रोपोष्य रजन्यादौ प्रदोषे पूजयेच्छिवाम्

nṛtyaṃ karoti purataḥ sārdhaṃ devairniśāmukhe | tatropoṣya rajanyādau pradoṣe pūjayecchivām

प्रतिपक्षं विशेषेण तद्देवीप्रीतिकारकम् । सोमवारव्रतं चैव ममातिप्रियकृन्नग

pratipakṣaṃ viśeṣeṇa taddevīprītikārakam | somavāravrataṃ caiva mamātipriyakṛnnaga

तत्रापि देवीं सम्पूज्य रात्रौ भोजनमाचरेत् । नवरात्रद्वयं चैव व्रतं प्रीतिकरं मम

tatrāpi devīṃ sampūjya rātrau bhojanamācaret | navarātradvayaṃ caiva vrataṃ prītikaraṃ mama

एवमन्यान्यपि विभो नित्यनैमित्तिकानि च । व्रतानि कुरुते यो वै मत्प्रीत्यर्थं विमत्सरः

evamanyānyapi vibho nityanaimittikāni ca | vratāni kurute yo vai matprītyarthaṃ vimatsaraḥ

प्राप्नोति मम सायुज्यं स मे भक्तः स मे प्रियः । उत्सवानपि कुर्वीत दोलोत्सवसुखान्विभो

prāpnoti mama sāyujyaṃ sa me bhaktaḥ sa me priyaḥ | utsavānapi kurvīta dolotsavasukhānvibho

शयनोत्सवं यथा कुर्यात्तथा जागरणोत्सवम् । रथोत्सवं च मे कुर्याद्दमनोत्सवमेव च

śayanotsavaṃ yathā kuryāttathā jāgaraṇotsavam | rathotsavaṃ ca me kuryāddamanotsavameva ca

पवित्रोत्सवमेवापि श्रावणो प्रीतिकारकम् । मम भक्तः सदा कुर्यादेवमन्यान्महोत्सवान्

pavitrotsavamevāpi śrāvaṇo prītikārakam | mama bhaktaḥ sadā kuryādevamanyānmahotsavān

मद्‌भक्तान्भोजयेत्प्रीत्या तथा चैव सुवासिनीः । कुमारीर्बटुकांश्चापि मद्बुद्ध्या तद्‌गतान्तरः

madbhaktānbhojayetprītyā tathā caiva suvāsinīḥ | kumārīrbaṭukāṃścāpi madbuddhyā tadgatāntaraḥ

वित्तशाठ्येन रहितो यजेदेतान्सुमादिभिः । य एवं कुरुते भक्त्या प्रतिवर्षमतन्द्रितः

vittaśāṭhyena rahito yajedetānsumādibhiḥ | ya evaṃ kurute bhaktyā prativarṣamatandritaḥ

स धन्यः कृतकृत्योऽसौ मत्प्रीतेः पात्रमञ्जसा । सर्वमुक्तं समासेन मम प्रीतिप्रदायकम् । नाशिष्याय प्रदातव्यं नाभक्ताय कदाचन

sa dhanyaḥ kṛtakṛtyo'sau matprīteḥ pātramañjasā | sarvamuktaṃ samāsena mama prītipradāyakam | nāśiṣyāya pradātavyaṃ nābhaktāya kadācana

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां महोत्सवव्रतस्थानवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ mahotsavavratasthānavarṇanaṃ nāmāṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ३९

देवीगीतायां श्रीदेव्याः पूजाविधिवर्णनम् हिमालय उवाच देवदेवि महेशानि करुणासागरेऽम्बिके । ब्रूहि पूजाविधिं सम्यग्यथावदधुना निजम्

devīgītāyāṃ śrīdevyāḥ pūjāvidhivarṇanam himālaya uvāca devadevi maheśāni karuṇāsāgare'mbike | brūhi pūjāvidhiṃ samyagyathāvadadhunā nijam

श्रीदेव्युवाच वक्ष्ये पूजाविधिं राजन्नम्बिकाया यथा प्रियम् । अत्यन्तश्रद्धया सार्धं शृणु पर्वतपुङ्गव

śrīdevyuvāca vakṣye pūjāvidhiṃ rājannambikāyā yathā priyam | atyantaśraddhayā sārdhaṃ śṛṇu parvatapuṅgava

द्विविधा मम पूजा स्याद्‌ बाह्या चाभ्यन्तरापि च । बाह्यापि द्विविधा प्रोक्ता वैदिकी तान्त्रिकी तथा

dvividhā mama pūjā syād bāhyā cābhyantarāpi ca | bāhyāpi dvividhā proktā vaidikī tāntrikī tathā

वैदिक्यर्चापि द्विविधा मूर्तिभेदेन भूधर । वैदिकी वैदिकैः कार्या वेददीक्षासमन्वितैः

vaidikyarcāpi dvividhā mūrtibhedena bhūdhara | vaidikī vaidikaiḥ kāryā vedadīkṣāsamanvitaiḥ

तन्त्रोक्तदीक्षावद्‌भिस्तु तान्त्रिकी संश्रिता भवेत् । इत्थं पूजारहस्यं च न ज्ञात्वा विपरीतकम्

tantroktadīkṣāvadbhistu tāntrikī saṃśritā bhavet | itthaṃ pūjārahasyaṃ ca na jñātvā viparītakam

करोति यो नरो मूढः स पतत्येव सर्वथा । तत्र या वैदिकी प्रोक्ता प्रथमा तां वदाम्यहम्

karoti yo naro mūḍhaḥ sa patatyeva sarvathā | tatra yā vaidikī proktā prathamā tāṃ vadāmyaham

यन्मे साक्षात्परं रूपं दृष्ट्वानसि भूधर । अनन्तशीर्षनयनमनन्तचरणं महत्

yanme sākṣātparaṃ rūpaṃ dṛṣṭvānasi bhūdhara | anantaśīrṣanayanamanantacaraṇaṃ mahat

सर्वशक्तिसमायुक्तं प्रेरकं यत्परात्परम् । तदेव पूजयेन्नित्यं नमेद्‌ ध्यायेत्स्मरेदपि

sarvaśaktisamāyuktaṃ prerakaṃ yatparātparam | tadeva pūjayennityaṃ named dhyāyetsmaredapi

इत्येतत्प्रथमार्चायाः स्वरूपं कथितं नग । शान्तः समाहितमना दम्भाहङ्कारवर्जितः

ityetatprathamārcāyāḥ svarūpaṃ kathitaṃ naga | śāntaḥ samāhitamanā dambhāhaṅkāravarjitaḥ

तत्परो भव तद्याजी तदेव शरणं व्रज । तदेव चेतसा पश्य जप ध्यायस्व सर्वदा

tatparo bhava tadyājī tadeva śaraṇaṃ vraja | tadeva cetasā paśya japa dhyāyasva sarvadā

अनन्यया प्रेमयुक्तभक्त्या मद्‌भावमाश्रितः । यज्ञैर्यज तपोदानैर्मामेव परितोषय

ananyayā premayuktabhaktyā madbhāvamāśritaḥ | yajñairyaja tapodānairmāmeva paritoṣaya

इत्थं ममानुग्रहतो मोक्ष्यसे भवबन्धनात् । मत्परा ये मदासक्तचित्ता भक्तवरा मताः

itthaṃ mamānugrahato mokṣyase bhavabandhanāt | matparā ye madāsaktacittā bhaktavarā matāḥ

प्रतिजाने भवादस्मादुद्धराम्यचिरेण तु । ध्यानेन कर्मयुक्तेन भक्तिज्ञानेन वा पुनः

pratijāne bhavādasmāduddharāmyacireṇa tu | dhyānena karmayuktena bhaktijñānena vā punaḥ

प्राप्याहं सर्वथा राजन्न तु केवलकर्मभिः । धर्मात्सञ्जायते भक्तिर्भक्त्या सञ्जायते परम्

prāpyāhaṃ sarvathā rājanna tu kevalakarmabhiḥ | dharmātsañjāyate bhaktirbhaktyā sañjāyate param

श्रुतिस्मृतिभ्यामुदितं यत्स धर्मः प्रकीर्तितः । अन्यशास्त्रेण यः प्रोक्तो धर्माभासः स उच्यते

śrutismṛtibhyāmuditaṃ yatsa dharmaḥ prakīrtitaḥ | anyaśāstreṇa yaḥ prokto dharmābhāsaḥ sa ucyate

सर्वज्ञात्सर्वशक्तेश्च मत्तो वेदः समुत्थितः । अज्ञानस्य ममाभावादप्रमाणा न च श्रुतिः

sarvajñātsarvaśakteśca matto vedaḥ samutthitaḥ | ajñānasya mamābhāvādapramāṇā na ca śrutiḥ

स्मृतयश्च श्रुतेरर्थं गृहीत्वैव च निर्गताः । मन्वादीनां श्रुतीनां च ततः प्रामाण्यमिष्यते

smṛtayaśca śruterarthaṃ gṛhītvaiva ca nirgatāḥ | manvādīnāṃ śrutīnāṃ ca tataḥ prāmāṇyamiṣyate

क्वचित्कदाचित्तन्त्रार्थकटाक्षेण परोदितम् । धर्मं वदन्ति सोंऽशस्तु नैव ग्राह्योऽस्ति वैदिकैः

kvacitkadācittantrārthakaṭākṣeṇa paroditam | dharmaṃ vadanti soṃ'śastu naiva grāhyo'sti vaidikaiḥ

अन्येषां शास्त्रकर्तॄणामज्ञानप्रभवत्वतः । अज्ञानदोषदुष्टत्वात्तदुक्तेर्न प्रमाणता

anyeṣāṃ śāstrakartṝṇāmajñānaprabhavatvataḥ | ajñānadoṣaduṣṭatvāttadukterna pramāṇatā

तस्मान्मुमुक्षुर्धर्मार्थं सर्वथा वेदमाश्रयेत् । राजाज्ञा च यथा लोके हन्यते न कदाचन

tasmānmumukṣurdharmārthaṃ sarvathā vedamāśrayet | rājājñā ca yathā loke hanyate na kadācana

सर्वेशान्या ममाज्ञा सा श्रुतिस्त्याज्या कथं नृभिः । मदाज्ञारक्षणार्थं तु ब्रह्मक्षत्रियजातयः

sarveśānyā mamājñā sā śrutistyājyā kathaṃ nṛbhiḥ | madājñārakṣaṇārthaṃ tu brahmakṣatriyajātayaḥ

मया सृष्टास्ततो ज्ञेयं रहस्यं मे श्रुतेर्वचः । यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भूधर

mayā sṛṣṭāstato jñeyaṃ rahasyaṃ me śrutervacaḥ | yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhūdhara

अभ्युत्थानमधर्मस्य तदा वेषान्बिभर्म्यहम् । देवदैत्यविभागश्चाप्यत एवाभवन्नृप

abhyutthānamadharmasya tadā veṣānbibharmyaham | devadaityavibhāgaścāpyata evābhavannṛpa

ये न कुर्वन्ति तद्धर्मं तच्छिक्षार्थं मया सदा । सम्पादितास्तु नरकास्त्रासो यच्छ्रवणाद्‌भवेत्

ye na kurvanti taddharmaṃ tacchikṣārthaṃ mayā sadā | sampāditāstu narakāstrāso yacchravaṇādbhavet

यो वेदधर्ममुज्झित्य धर्ममन्यं समाश्रयेत् । राजा प्रवासयेद्देशान्निजादेतानधर्मिणः

yo vedadharmamujjhitya dharmamanyaṃ samāśrayet | rājā pravāsayeddeśānnijādetānadharmiṇaḥ

ब्राह्मणैर्न च सम्भाष्याः पङ्क्तिग्राह्या न च द्विजैः । अन्यानि यानि शास्त्राणि लोकेऽस्मिन्विविधानि च

brāhmaṇairna ca sambhāṣyāḥ paṅktigrāhyā na ca dvijaiḥ | anyāni yāni śāstrāṇi loke'sminvividhāni ca

श्रुतिस्मृतिविरुद्धानि तामसान्येव सर्वशः । वामं कापालकं चैव कौलकं भैरवागमः

śrutismṛtiviruddhāni tāmasānyeva sarvaśaḥ | vāmaṃ kāpālakaṃ caiva kaulakaṃ bhairavāgamaḥ

शिवेन मोहनार्थाय प्रणीतो नान्यहेतुकः । दक्षशापाद्‌ भृगोः शापाद्दधीचस्य च शापतः

śivena mohanārthāya praṇīto nānyahetukaḥ | dakṣaśāpād bhṛgoḥ śāpāddadhīcasya ca śāpataḥ

दग्धा ये ब्राह्मणवरा वेदमार्गबहिष्कृताः । तेषामुद्धरणार्थाय सोपानक्रमतः सदा

dagdhā ye brāhmaṇavarā vedamārgabahiṣkṛtāḥ | teṣāmuddharaṇārthāya sopānakramataḥ sadā

शैवाश्च वैष्णवाश्श्चैव सौराः शाक्तास्तथैव च । गाणपत्या आगमाश्च प्रणीताः शङ्करेण तु

śaivāśca vaiṣṇavāśścaiva saurāḥ śāktāstathaiva ca | gāṇapatyā āgamāśca praṇītāḥ śaṅkareṇa tu

तत्र वेदाविरुद्धांशोऽप्युक्त एव क्वचित्क्वचित् । वैदिकैस्तद्ग्रहे देषो न भवत्येव कर्हिचित्

tatra vedāviruddhāṃśo'pyukta eva kvacitkvacit | vaidikaistadgrahe deṣo na bhavatyeva karhicit

सर्वथा वेदभिन्नार्थे नाधिकारी द्विजो भवेत् । वेदाधिकारहीनस्तु भवेत्तत्राधिकारवान्

sarvathā vedabhinnārthe nādhikārī dvijo bhavet | vedādhikārahīnastu bhavettatrādhikāravān

तस्मात्सर्वप्रयत्‍नेन वैदिको वेदमाश्रयेत् । धर्मेण सहितं ज्ञानं परं ब्रह्म प्रकाशयेत्

tasmātsarvaprayatnena vaidiko vedamāśrayet | dharmeṇa sahitaṃ jñānaṃ paraṃ brahma prakāśayet

सर्वैषणाः परित्यज्य मामेव शरणं गताः । सर्वभूतदयावन्तो मानाहङ्कारवर्जिताः

sarvaiṣaṇāḥ parityajya māmeva śaraṇaṃ gatāḥ | sarvabhūtadayāvanto mānāhaṅkāravarjitāḥ

मच्चित्ता मद्गतप्राणा मत्स्थानकथने रताः । संन्यासिनो वनस्थाश्च गृहस्था ब्रह्मचारिणः

maccittā madgataprāṇā matsthānakathane ratāḥ | saṃnyāsino vanasthāśca gṛhasthā brahmacāriṇaḥ

उपासन्ते सदा भक्त्या योगमैश्वरसञ्ज्ञितम् । तेषां नित्याभियुक्तानामहमज्ञानजं तमः

upāsante sadā bhaktyā yogamaiśvarasañjñitam | teṣāṃ nityābhiyuktānāmahamajñānajaṃ tamaḥ

ज्ञानसूर्यप्रकाशेन नाशयामि न संशयः । इत्थं वैदिकपूजायाः प्रथमाया नगाधिप

jñānasūryaprakāśena nāśayāmi na saṃśayaḥ | itthaṃ vaidikapūjāyāḥ prathamāyā nagādhipa

स्वरूपमुक्तं संक्षेपाद्‌ द्वितीयाया अथो ब्रुवे । मूर्तौ वा स्थण्डिले वापि तथा सूर्येन्दुमण्डले

svarūpamuktaṃ saṃkṣepād dvitīyāyā atho bruve | mūrtau vā sthaṇḍile vāpi tathā sūryendumaṇḍale

जलेऽथवा बाणलिङ्गे यन्त्रे वापि महापटे । तथा श्रीहृदयाम्भोजे ध्यात्वा देवीं परात्पराम्

jale'thavā bāṇaliṅge yantre vāpi mahāpaṭe | tathā śrīhṛdayāmbhoje dhyātvā devīṃ parātparām

सगुणां करुणापूर्णां तरुणीमरुणारुणाम् । सौन्दर्यसारसीमां तां सर्वावयवसुन्दरीम्

saguṇāṃ karuṇāpūrṇāṃ taruṇīmaruṇāruṇām | saundaryasārasīmāṃ tāṃ sarvāvayavasundarīm

शृङ्गाररससम्पूर्णां सदा भक्तार्तिकातराम् । प्रसादसुमुखीमम्बां चन्द्रखण्डशिखण्डिनीम्

śṛṅgārarasasampūrṇāṃ sadā bhaktārtikātarām | prasādasumukhīmambāṃ candrakhaṇḍaśikhaṇḍinīm

पाशाङ्कुशवराभीतिधरामानन्दरूपिणीम् । पूजयेदुपचारैश्च यथावित्तानुसारतः

pāśāṅkuśavarābhītidharāmānandarūpiṇīm | pūjayedupacāraiśca yathāvittānusārataḥ

यावदान्तरपूजायामधिकारो भवेन्न हि । तावद्बाह्यामिमां पूजां श्रयेज्जाते तु तां त्यजेत्

yāvadāntarapūjāyāmadhikāro bhavenna hi | tāvadbāhyāmimāṃ pūjāṃ śrayejjāte tu tāṃ tyajet

आभ्यन्तरा तु या पूजा सा तु संविल्लयः स्मृतः । संविदेव परं रूपमुपाधिरहितं मम

ābhyantarā tu yā pūjā sā tu saṃvillayaḥ smṛtaḥ | saṃvideva paraṃ rūpamupādhirahitaṃ mama

अतः संविदि मद्‌रूपे चेतः स्थाप्यं निराश्रयम् । संविद्रूपातिरिक्तं तु मिथ्या मायामयं जगत्

ataḥ saṃvidi madrūpe cetaḥ sthāpyaṃ nirāśrayam | saṃvidrūpātiriktaṃ tu mithyā māyāmayaṃ jagat

अतः संसारनाशाय साक्षिणीमात्मरूपिणीम् । भावयेन्निर्मनस्केन योगयुक्तेन चेतसा

ataḥ saṃsāranāśāya sākṣiṇīmātmarūpiṇīm | bhāvayennirmanaskena yogayuktena cetasā

अतः परं बाह्यपूजाविस्तारः कथ्यते मया । सावधानेन मनसा शृणु पर्वतसत्तम

ataḥ paraṃ bāhyapūjāvistāraḥ kathyate mayā | sāvadhānena manasā śṛṇu parvatasattama

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां श्रीदेव्याः पूजाविधिवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ śrīdevyāḥ pūjāvidhivarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ४०

देवीगीतायां बाह्यपूजाविधिवर्णनम् श्री देव्युवाच प्रातरुत्थाय शिरसि संस्मरेत्पद्ममुज्ज्वलम् । कर्पूराभं स्मरेत्तत्र श्रीगुरुं निजरूपिणम्

devīgītāyāṃ bāhyapūjāvidhivarṇanam śrī devyuvāca prātarutthāya śirasi saṃsmaretpadmamujjvalam | karpūrābhaṃ smarettatra śrīguruṃ nijarūpiṇam

सुप्रसन्नं लसद्‌भूषाभूषितं शक्तिसंयुतम् । नमस्कृत्य ततो देवीं कुण्डलीं संस्मरेद्बुधः

suprasannaṃ lasadbhūṣābhūṣitaṃ śaktisaṃyutam | namaskṛtya tato devīṃ kuṇḍalīṃ saṃsmaredbudhaḥ

प्रकाशमानां प्रथमे प्रयाणे प्रतिप्रयाणेऽप्यमृतायमानाम् । अन्तः पदव्यामनुसञ्चरन्ती- मानन्दरूपामबलां प्रपद्ये

prakāśamānāṃ prathame prayāṇe pratiprayāṇe'pyamṛtāyamānām | antaḥ padavyāmanusañcarantī- mānandarūpāmabalāṃ prapadye

ध्यात्वैवं तच्छिखामध्ये सच्चिदानन्दरूपिणीम् । मां ध्यायेदथ शौचादिक्रियाः सर्वाः समापयेत्

dhyātvaivaṃ tacchikhāmadhye saccidānandarūpiṇīm | māṃ dhyāyedatha śaucādikriyāḥ sarvāḥ samāpayet

अग्निहोत्रं ततो हूत्वा मत्प्रीत्यर्थं द्विजोत्तमः । होमान्ते स्वासने स्थित्वा पूजासङ्कल्पमाचरेत्

agnihotraṃ tato hūtvā matprītyarthaṃ dvijottamaḥ | homānte svāsane sthitvā pūjāsaṅkalpamācaret

भूतशुद्धिं पुरा कृत्वा मातृकान्यासमेव च । हृल्लेखामातृकान्यासं नित्यमेव समाचरेत्

bhūtaśuddhiṃ purā kṛtvā mātṛkānyāsameva ca | hṛllekhāmātṛkānyāsaṃ nityameva samācaret

मूलाधारे हकारं च हृदये च रकारकम् । भ्रूमध्ये तद्वदीकारं ह्रीङ्कारं मस्तके न्यसेत्

mūlādhāre hakāraṃ ca hṛdaye ca rakārakam | bhrūmadhye tadvadīkāraṃ hrīṅkāraṃ mastake nyaset

तत्तन्मन्त्रोदितानन्यान्न्यासान्सर्वान्समाचरेत् । कल्पयेत्स्वात्मनो देहे पीठं धर्मादिभिः पुनः

tattanmantroditānanyānnyāsānsarvānsamācaret | kalpayetsvātmano dehe pīṭhaṃ dharmādibhiḥ punaḥ

ततो ध्यायेन्महादेवीं प्राणायामैर्विजृम्भिते । हृदम्भोजे मम स्थाने पञ्चप्रेतासने बुधः

tato dhyāyenmahādevīṃ prāṇāyāmairvijṛmbhite | hṛdambhoje mama sthāne pañcapretāsane budhaḥ

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । एते पञ्च महाप्रेताः पादमूले मम स्थिताः

brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ | ete pañca mahāpretāḥ pādamūle mama sthitāḥ

पञ्चभूतात्मका ह्येते पञ्चावस्थात्मका अपि । अहं त्वव्यक्तचिद्‌रूपा तदतीतास्ति सर्वथा

pañcabhūtātmakā hyete pañcāvasthātmakā api | ahaṃ tvavyaktacidrūpā tadatītāsti sarvathā

ततो विष्टरतां याताः शक्तितन्त्रेषु सर्वदा । ध्यात्वैवं मानसैर्भोगैः पूजयेन्मां जपेदपि

tato viṣṭaratāṃ yātāḥ śaktitantreṣu sarvadā | dhyātvaivaṃ mānasairbhogaiḥ pūjayenmāṃ japedapi

जपं समर्प्य श्रीदेव्यै ततोऽर्घ्यस्थापनं चरेत् । पात्रासादनकं कृत्वा पूजाद्रव्याणि शोधयेत्

japaṃ samarpya śrīdevyai tato'rghyasthāpanaṃ caret | pātrāsādanakaṃ kṛtvā pūjādravyāṇi śodhayet

जलेन तेन मनुना चास्त्रमन्त्रेण देशिकः । दिग्बन्धं च पुरा कृत्वा गुरून्नत्वा ततः परम्

jalena tena manunā cāstramantreṇa deśikaḥ | digbandhaṃ ca purā kṛtvā gurūnnatvā tataḥ param

तदनुज्ञां समादाय बाह्यपीठे ततः परम् । हृदिस्थां भवितां मूर्तिं मम दिव्यां मनोहराम्

tadanujñāṃ samādāya bāhyapīṭhe tataḥ param | hṛdisthāṃ bhavitāṃ mūrtiṃ mama divyāṃ manoharām

आवाहयेत्ततः पीठे प्राणस्थापनविद्यया । असनावाहने चार्घ्यं पाद्याद्याचमनं तथा

āvāhayettataḥ pīṭhe prāṇasthāpanavidyayā | asanāvāhane cārghyaṃ pādyādyācamanaṃ tathā

स्नानं वासोद्वयं चैव भूषणानि च सर्वशः । गन्धपुष्पं यथायोग्यं दत्त्वा देव्यै स्वभक्तितः

snānaṃ vāsodvayaṃ caiva bhūṣaṇāni ca sarvaśaḥ | gandhapuṣpaṃ yathāyogyaṃ dattvā devyai svabhaktitaḥ

यन्त्रस्थानामावृतीनां पूजनं सम्यगाचरेत् । प्रतिवारमशक्तानां शुक्रवारो नियम्यते

yantrasthānāmāvṛtīnāṃ pūjanaṃ samyagācaret | prativāramaśaktānāṃ śukravāro niyamyate

मूलदेवीप्रभारूपाः स्मर्तव्या अङ्गदेवताः । तत्प्रभापटलव्याप्तं त्रैलोक्यं च विचिन्तयेत्

mūladevīprabhārūpāḥ smartavyā aṅgadevatāḥ | tatprabhāpaṭalavyāptaṃ trailokyaṃ ca vicintayet

पुनरावृत्तिसहितां मूलदेवीं च पूजयेत् । गन्धादिभिः सुगन्धैस्तु तथा पुष्पैः सुवासितैः

punarāvṛttisahitāṃ mūladevīṃ ca pūjayet | gandhādibhiḥ sugandhaistu tathā puṣpaiḥ suvāsitaiḥ

नैवेद्यैस्तर्पणैश्चैव ताम्बूलैर्दक्षिणादिभिः । तोषयेन्मां त्वत्कृतेन नाम्नां साहस्रकेण च

naivedyaistarpaṇaiścaiva tāmbūlairdakṣiṇādibhiḥ | toṣayenmāṃ tvatkṛtena nāmnāṃ sāhasrakeṇa ca

कवचेन च सूक्तेनाहं रुद्रेभिरिति प्रभो । देव्यथर्वशिरोमन्त्रैर्हृल्लेखोपनिषद्‌भवैः

kavacena ca sūktenāhaṃ rudrebhiriti prabho | devyatharvaśiromantrairhṛllekhopaniṣadbhavaiḥ

महाविद्यामहामन्त्रैस्तोषयेन्मां मुहुर्मुहुः । क्षमापयेज्जगद्धात्रीं प्रेमार्द्रहृदयो नरः

mahāvidyāmahāmantraistoṣayenmāṃ muhurmuhuḥ | kṣamāpayejjagaddhātrīṃ premārdrahṛdayo naraḥ

पुलकाङ्‌कितसर्वाङ्गैर्बाष्परुद्धाक्षिनिःस्वनः । नृत्यगीतादिघोषेण तोषयेन्मां मुहुर्मुहुः

pulakāṅkitasarvāṅgairbāṣparuddhākṣiniḥsvanaḥ | nṛtyagītādighoṣeṇa toṣayenmāṃ muhurmuhuḥ

वेदपारायणैश्चैव पुराणैः सकलैरपि । प्रतिपाद्या यतोऽहं वै तस्मात्तैस्तोषयेत्तु माम्

vedapārāyaṇaiścaiva purāṇaiḥ sakalairapi | pratipādyā yato'haṃ vai tasmāttaistoṣayettu mām

निजं सर्वस्वमपि मे सदेहं नित्यशोऽर्पयेत् । नित्यहोमं ततः कुर्याद्‌ब्राह्मणांश्च सुवासिनीः

nijaṃ sarvasvamapi me sadehaṃ nityaśo'rpayet | nityahomaṃ tataḥ kuryādbrāhmaṇāṃśca suvāsinīḥ

बटुकान्पामरानन्यान्देवीबुद्ध्या तु भोजयेत् । नत्वा पुनः स्वहृदये व्युत्क्रमेण विसर्जयेत्

baṭukānpāmarānanyāndevībuddhyā tu bhojayet | natvā punaḥ svahṛdaye vyutkrameṇa visarjayet

सर्वं हृल्लेखया कुर्यात् पूजनं मम सुब्रत । हृल्लेखा सर्वमन्त्राणां नायिका परमा स्मृता

sarvaṃ hṛllekhayā kuryāt pūjanaṃ mama subrata | hṛllekhā sarvamantrāṇāṃ nāyikā paramā smṛtā

हृल्लेखादर्पणे नित्यमहं तत्प्रतिबिम्बिता । तस्माद्‌हृल्लेखया दत्तं सर्वमन्त्रैः समर्पितम्

hṛllekhādarpaṇe nityamahaṃ tatpratibimbitā | tasmādhṛllekhayā dattaṃ sarvamantraiḥ samarpitam

गुरुं सम्पूज्य भूषाद्यैः कृतकृत्यत्वमावहेत् । य एवं पूजयेद्देवीं श्रीमद्‌भुवनसुन्दरीम्

guruṃ sampūjya bhūṣādyaiḥ kṛtakṛtyatvamāvahet | ya evaṃ pūjayeddevīṃ śrīmadbhuvanasundarīm

न तस्य दुर्लभं किञ्चित्कदाचित्क्वचिदस्ति हि । देहान्ते तु मणिद्वीपं मम यात्येव सर्वथा

na tasya durlabhaṃ kiñcitkadācitkvacidasti hi | dehānte tu maṇidvīpaṃ mama yātyeva sarvathā

ज्ञेयो देवीस्वरूपोऽसौ देवा नित्यं नमन्ति तम् । इति ते कथितं राजन् महादेव्याः प्रपूजनम्

jñeyo devīsvarūpo'sau devā nityaṃ namanti tam | iti te kathitaṃ rājan mahādevyāḥ prapūjanam

विमृश्यैतदशेषेणाप्यधिकारानुरूपतः । कुरु मे पूजनं तेन कृतार्थस्त्वं भविष्यसि

vimṛśyaitadaśeṣeṇāpyadhikārānurūpataḥ | kuru me pūjanaṃ tena kṛtārthastvaṃ bhaviṣyasi

इदं तु गीताशास्त्रं मे नाशिष्याय वदेत् क्वचित् । नाभक्ताय प्रदातव्यं न धूर्ताय च दुर्हृदे

idaṃ tu gītāśāstraṃ me nāśiṣyāya vadet kvacit | nābhaktāya pradātavyaṃ na dhūrtāya ca durhṛde

एतत्प्रकाशनं मातुरुद्‌घाटनमुरोजयोः । तस्मादवश्यं यत्‍नेन गोपनीयमिदं सदा

etatprakāśanaṃ māturudghāṭanamurojayoḥ | tasmādavaśyaṃ yatnena gopanīyamidaṃ sadā

देयं भक्ताय शिष्याय ज्येष्ठपुत्राय चैव हि । सुशीलाय सुवेषाय देवीभक्तियुताय च

deyaṃ bhaktāya śiṣyāya jyeṣṭhaputrāya caiva hi | suśīlāya suveṣāya devībhaktiyutāya ca

श्राद्धकाले पठेदेतद्‌ब्राह्मणानाम् समीपतः । तृप्तास्तत्पितरः सर्वे प्रयान्ति परमं पदम्

śrāddhakāle paṭhedetadbrāhmaṇānām samīpataḥ | tṛptāstatpitaraḥ sarve prayānti paramaṃ padam

व्यास उवाच इत्युक्त्वा सा भगवती तत्रैवान्तरधीयत । देवाश्च मुदिताः सर्वे देवीदर्शनतोऽभवन्

vyāsa uvāca ityuktvā sā bhagavatī tatraivāntaradhīyata | devāśca muditāḥ sarve devīdarśanato'bhavan

ततो हिमालये जज्ञे देवी हैमवती तु सा । या गौरीति प्रसिद्धासीद्दत्ता सा शङ्कराय च

tato himālaye jajñe devī haimavatī tu sā | yā gaurīti prasiddhāsīddattā sā śaṅkarāya ca

ततः स्कन्दः समुद्‌भूतस्तारकस्तेन पातितः । समुद्रमन्थने पूर्वं रत्‍नान्यासुर्नराधिप

tataḥ skandaḥ samudbhūtastārakastena pātitaḥ | samudramanthane pūrvaṃ ratnānyāsurnarādhipa

तत्र देवैः स्तुता देवी लक्ष्मीप्राप्त्यर्थमादरात् । तेषामनुग्रहार्थाय निर्गता तु रमा ततः

tatra devaiḥ stutā devī lakṣmīprāptyarthamādarāt | teṣāmanugrahārthāya nirgatā tu ramā tataḥ

वैकुण्ठाय सुरैर्दत्ता तेन तस्य शमोऽभवत् । इति ते कथितं राजन् देवीमाहात्म्यमुत्तमम्

vaikuṇṭhāya surairdattā tena tasya śamo'bhavat | iti te kathitaṃ rājan devīmāhātmyamuttamam

गौरीलक्ष्म्योः समुद्‌भूतिविषयं सर्वकामदम् । न वाच्यं त्वेतदन्यस्मै रहस्यं कथितं यतः

gaurīlakṣmyoḥ samudbhūtiviṣayaṃ sarvakāmadam | na vācyaṃ tvetadanyasmai rahasyaṃ kathitaṃ yataḥ

गीता रहस्यभूतेयं गोपनीया प्रयत्‍नतः । सर्वमुक्तं स्मसेन यत्पृष्टं तत्त्वयानघ । पवित्रं पावनं दिव्यं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

gītā rahasyabhūteyaṃ gopanīyā prayatnataḥ | sarvamuktaṃ smasena yatpṛṣṭaṃ tattvayānagha | pavitraṃ pāvanaṃ divyaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां सप्तमस्कन्धे देवीगीतायां बाह्यपूजाविधिवर्णनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ saptamaskandhe devīgītāyāṃ bāhyapūjāvidhivarṇanaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१

भुवनकोशप्रसङ्गे देव्या मनवे वरदानवर्णनम् जनमेजय उवाच सूर्यचन्द्रान्वयोत्थानां नृपाणां सत्कथाश्रितम् । चरितं भवता प्रोक्तं श्रुतं तदमृतास्पदम्

bhuvanakośaprasaṅge devyā manave varadānavarṇanam janamejaya uvāca sūryacandrānvayotthānāṃ nṛpāṇāṃ satkathāśritam | caritaṃ bhavatā proktaṃ śrutaṃ tadamṛtāspadam

अधुना श्रोतुमिच्छामि सा देवी जगदम्बिका । मन्वन्तरेषु सर्वेषु यद्यद्‌रूपेण पूज्यते

adhunā śrotumicchāmi sā devī jagadambikā | manvantareṣu sarveṣu yadyadrūpeṇa pūjyate

यस्मिन्यस्मिंश्च वै स्थाने येन येन च कर्मणा । (शरीरेण च देवेशी पूजनीया फलप्रदा । येनैव मन्त्रबीजेन यत्र यत्र च पूज्यते ॥) देव्या विराट्स्वरूपस्य वर्णनं च यथातथम्

yasminyasmiṃśca vai sthāne yena yena ca karmaṇā | (śarīreṇa ca deveśī pūjanīyā phalapradā | yenaiva mantrabījena yatra yatra ca pūjyate ||) devyā virāṭsvarūpasya varṇanaṃ ca yathātatham

येन ध्यानेन तत्सूक्ष्मे स्वरूपे स्यान्मतेर्गतिः । तत्सर्वं वद विप्रर्षे येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्

yena dhyānena tatsūkṣme svarūpe syānmatergatiḥ | tatsarvaṃ vada viprarṣe yena śreyo'hamāpnuyām

व्यास उवाच शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि देव्याराधनमुत्तमम् । यत्कृतेन श्रुतेनापि नरः श्रेयोऽत्र विन्दते

vyāsa uvāca śṛṇu rājan pravakṣyāmi devyārādhanamuttamam | yatkṛtena śrutenāpi naraḥ śreyo'tra vindate

एवमेतन्नारदेन पृष्टो नारायणः पुरा । तस्मै यदुक्तवान्देवो योगचर्याप्रवर्तकः

evametannāradena pṛṣṭo nārāyaṇaḥ purā | tasmai yaduktavāndevo yogacaryāpravartakaḥ

एकदा नारदः श्रीमान्पर्यटन्पृथिवीमिमाम् । नारायणाश्रमं प्राप्तो गतखेदश्च तस्थिवान्

ekadā nāradaḥ śrīmānparyaṭanpṛthivīmimām | nārāyaṇāśramaṃ prāpto gatakhedaśca tasthivān

तस्मै योगात्मने नत्वा ब्रह्मदेवतनूद्‍भवः । पर्यपृच्छदिमं चार्थं यत्पृष्टो भवतानघ

tasmai yogātmane natvā brahmadevatanūdbhavaḥ | paryapṛcchadimaṃ cārthaṃ yatpṛṣṭo bhavatānagha

नारद उवाच देवदेव महादेव पुराणपुरुषोत्तम । जगदाधार सर्वज्ञ श्लाघनीयोरुसद्‍गुण

nārada uvāca devadeva mahādeva purāṇapuruṣottama | jagadādhāra sarvajña ślāghanīyorusadguṇa

जगतस्तत्त्वमाद्यं यत्तन्मे वद यथेप्सितम् । जायते कुत एवेदं कुतश्चेदं प्रतिष्ठितम्

jagatastattvamādyaṃ yattanme vada yathepsitam | jāyate kuta evedaṃ kutaścedaṃ pratiṣṭhitam

कुतोऽन्तं प्राप्नुयात्काले कुत्र सर्वफलोदयः । केन ज्ञातेन मायैषा मोहभूर्नाशमाप्नुयात्

kuto'ntaṃ prāpnuyātkāle kutra sarvaphalodayaḥ | kena jñātena māyaiṣā mohabhūrnāśamāpnuyāt

कयार्चया किं जपेन किं ध्यानेनात्महृत्कजे । प्रकाशो जायते देव तमस्यर्कोदयो यथा

kayārcayā kiṃ japena kiṃ dhyānenātmahṛtkaje | prakāśo jāyate deva tamasyarkodayo yathā

एतत्प्रश्नोत्तरं देव ब्रूहि सर्वमशेषतः । यथा लोकस्तरेदन्धतमसं त्वञ्जसैव हि

etatpraśnottaraṃ deva brūhi sarvamaśeṣataḥ | yathā lokastaredandhatamasaṃ tvañjasaiva hi

व्यास उवाच एवं देवर्षिणा पृष्टः प्राचीनो मुनिसत्तमः । नारायणो महायोगी प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत्

vyāsa uvāca evaṃ devarṣiṇā pṛṣṭaḥ prācīno munisattamaḥ | nārāyaṇo mahāyogī pratinandya vaco'bravīt

श्रीनारायण उवाच शृणु देवर्षिवर्यात्र जगतस्तत्त्वमुत्तमम् । येन ज्ञातेन मर्त्यो हि जायते न जगद्‍भ्रमे

śrīnārāyaṇa uvāca śṛṇu devarṣivaryātra jagatastattvamuttamam | yena jñātena martyo hi jāyate na jagadbhrame

जगतस्तत्त्वमित्येव देवी प्रोक्ता मयापि हि । ऋषिभिर्देवगन्धर्वैरन्यैश्चापि मनीषिभिः

jagatastattvamityeva devī proktā mayāpi hi | ṛṣibhirdevagandharvairanyaiścāpi manīṣibhiḥ

सा जगत्सृजते देवी तया च प्रतिपाल्यते । तया च नाश्यते सर्वमिति प्रोक्तं गुणत्रयात्

sā jagatsṛjate devī tayā ca pratipālyate | tayā ca nāśyate sarvamiti proktaṃ guṇatrayāt

तस्याः स्वरूपं वक्ष्यामि देव्याः सिद्धर्षिपूजितम् । स्मरतां सर्वपापघ्नं कामदं मोक्षदं तथा

tasyāḥ svarūpaṃ vakṣyāmi devyāḥ siddharṣipūjitam | smaratāṃ sarvapāpaghnaṃ kāmadaṃ mokṣadaṃ tathā

मनुः स्वायम्भुवस्त्वाद्यः पद्मपुत्रः प्रतापवान् । शतरूपापतिः श्रीमान्सर्वमन्वन्तराधिपः

manuḥ svāyambhuvastvādyaḥ padmaputraḥ pratāpavān | śatarūpāpatiḥ śrīmānsarvamanvantarādhipaḥ

स मनुः पितरं देवं प्रजापतिमकल्मषम् । भक्त्या पर्यचरत्पूर्वं तमुवाचात्मभूः सुतम्

sa manuḥ pitaraṃ devaṃ prajāpatimakalmaṣam | bhaktyā paryacaratpūrvaṃ tamuvācātmabhūḥ sutam

पुत्र पुत्र त्वया कार्यं देव्याराधनमुत्तमम् । तत्प्रसादेन ते तात प्रजासर्गः प्रसिद्ध्यति

putra putra tvayā kāryaṃ devyārādhanamuttamam | tatprasādena te tāta prajāsargaḥ prasiddhyati

एवमुक्तः प्रजास्रष्ट्रा मनुः स्वायम्भुवो विराट् । जगद्योनिं तदा देवीं तपसातर्पयद्‌ विभुः

evamuktaḥ prajāsraṣṭrā manuḥ svāyambhuvo virāṭ | jagadyoniṃ tadā devīṃ tapasātarpayad vibhuḥ

तुष्टाव देवीं देवेशीं समाहितमतिः किल । आद्यां मायां सर्वशक्तिं सर्वकारणकारणाम्

tuṣṭāva devīṃ deveśīṃ samāhitamatiḥ kila | ādyāṃ māyāṃ sarvaśaktiṃ sarvakāraṇakāraṇām

मनुरुवाच नमो नमस्ते देवेशि जगत्कारणकारणे । शङ्खचक्रगदाहस्ते नारायणहृदाश्रिते

manuruvāca namo namaste deveśi jagatkāraṇakāraṇe | śaṅkhacakragadāhaste nārāyaṇahṛdāśrite

वेदमूर्त्ते जगन्मातः कारणस्थानरूपिणि । वेदत्रयप्रमाणज्ञे सर्वदेवनुते शिवे

vedamūrtte jaganmātaḥ kāraṇasthānarūpiṇi | vedatrayapramāṇajñe sarvadevanute śive

माहेश्वरि महाभागे महामाये महोदये । महादेवप्रियावासे महादेवप्रियंकरि

māheśvari mahābhāge mahāmāye mahodaye | mahādevapriyāvāse mahādevapriyaṃkari

गोपेन्द्रस्य प्रिये ज्येष्ठे महानन्दे महोत्सवे । महामारीभयहरे नमो देवादिपूजिते

gopendrasya priye jyeṣṭhe mahānande mahotsave | mahāmārībhayahare namo devādipūjite

सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके । शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते

sarvamaṅgalamāṅgalye śive sarvārthasādhike | śaraṇye tryambake gauri nārāyaṇi namo'stu te

यतश्चेदं यया विश्वमोतं प्रोतं च सर्वदा । चैतन्यमेकमाद्यन्तरहितं तेजसां निधिम्

yataścedaṃ yayā viśvamotaṃ protaṃ ca sarvadā | caitanyamekamādyantarahitaṃ tejasāṃ nidhim

ब्रह्मा यदीक्षणात्सर्वं करोति च हरिः सदा । पालयत्यपि विश्वेशः संहर्ता यदनुग्रहात्

brahmā yadīkṣaṇātsarvaṃ karoti ca hariḥ sadā | pālayatyapi viśveśaḥ saṃhartā yadanugrahāt

मधुकैटभसम्भूतभयार्तः पद्मसम्भवः । यस्याः स्तवेन मुमुचे घोरदैत्यभवाम्बुधेः

madhukaiṭabhasambhūtabhayārtaḥ padmasambhavaḥ | yasyāḥ stavena mumuce ghoradaityabhavāmbudheḥ

त्वं ह्रीः कीर्तिः स्मृतिः कान्तिः कमला गिरिजा सती । दाक्षायणी वेदगर्भा सिद्धिदात्री सदाभया

tvaṃ hrīḥ kīrtiḥ smṛtiḥ kāntiḥ kamalā girijā satī | dākṣāyaṇī vedagarbhā siddhidātrī sadābhayā

स्तोष्ये त्वां च नमस्यामि पूजयामि जपामि च । ध्यायामि भावये वीक्षे श्रोष्ये देवि प्रसीद मे

stoṣye tvāṃ ca namasyāmi pūjayāmi japāmi ca | dhyāyāmi bhāvaye vīkṣe śroṣye devi prasīda me

ब्रह्मा वेदनिधिः कृष्णो लक्ष्यावासः पुरन्दरः । त्रिलोकाधिपतिः पाशी यादसाम्पतिरुत्तमः

brahmā vedanidhiḥ kṛṣṇo lakṣyāvāsaḥ purandaraḥ | trilokādhipatiḥ pāśī yādasāmpatiruttamaḥ

कुबेरो निधिनाथोऽभूद्यमो जातः परेतराट् । नैर्ऋतो रक्षसां नाथः सोमो जातो ह्यपोमयः

kubero nidhinātho'bhūdyamo jātaḥ paretarāṭ | nairṛto rakṣasāṃ nāthaḥ somo jāto hyapomayaḥ

त्रिलोकवन्द्ये लोकेशि महामाङ्गल्यरूपिणि । नमस्तेऽस्तु पुनर्भूयो जगन्मातर्नमो नमः

trilokavandye lokeśi mahāmāṅgalyarūpiṇi | namaste'stu punarbhūyo jaganmātarnamo namaḥ

श्रीनारायण उवाच एवं स्तुता भगवती दुर्गा नारायणी परा । प्रसन्ना प्राह देवर्षे ब्रह्मपुत्रमिदं वचः

śrīnārāyaṇa uvāca evaṃ stutā bhagavatī durgā nārāyaṇī parā | prasannā prāha devarṣe brahmaputramidaṃ vacaḥ

देव्युवाच वरं वरय राजेन्द्र ब्रह्मपुत्र यदिच्छसि । प्रसन्नाहं स्तवेनात्र भक्त्या चाराधनेन च

devyuvāca varaṃ varaya rājendra brahmaputra yadicchasi | prasannāhaṃ stavenātra bhaktyā cārādhanena ca

मनुरुवाच यदि देवि प्रसन्नासि भक्त्या कारुणिकोत्तमे । तदा निर्विघ्नतः सृष्टिः प्रजायाः स्यात्तवाज्ञया

manuruvāca yadi devi prasannāsi bhaktyā kāruṇikottame | tadā nirvighnataḥ sṛṣṭiḥ prajāyāḥ syāttavājñayā

देव्युवाच प्रजासर्गः प्रभवतु ममानुग्रहतः किल । निर्विघ्नेन च राजेन्द्र वृद्धिश्चाप्युत्तरोत्तरम्

devyuvāca prajāsargaḥ prabhavatu mamānugrahataḥ kila | nirvighnena ca rājendra vṛddhiścāpyuttarottaram

यः कश्चित्पठते स्तोत्रं मद्‍भक्त्या त्वत्कृतं सदा । तेषां विद्या प्रजासिद्धिः कीर्तिः कान्त्युदयः खलु

yaḥ kaścitpaṭhate stotraṃ madbhaktyā tvatkṛtaṃ sadā | teṣāṃ vidyā prajāsiddhiḥ kīrtiḥ kāntyudayaḥ khalu

जायन्ते धनधान्यानि शक्तिरप्रहता नृणाम् । सर्वत्र विजयो राजन् सुखं शत्रुपरिक्षयः

jāyante dhanadhānyāni śaktiraprahatā nṛṇām | sarvatra vijayo rājan sukhaṃ śatruparikṣayaḥ

श्रीनारायण उवाच एवं दत्त्वा वरान् देवी मनवे ब्रह्मसूनवे । अन्तर्धानं गता चासीत्पश्यतस्तस्य धीमतः

śrīnārāyaṇa uvāca evaṃ dattvā varān devī manave brahmasūnave | antardhānaṃ gatā cāsītpaśyatastasya dhīmataḥ

अथ लब्धवरो राजा ब्रह्मपुत्रः प्रतापवान् । ब्रह्माणमब्रवीत्तात स्थानं मे दीयतां रहः

atha labdhavaro rājā brahmaputraḥ pratāpavān | brahmāṇamabravīttāta sthānaṃ me dīyatāṃ rahaḥ

यत्राहं समधिष्ठाय प्रजाः स्रक्ष्यामि पुष्कलाः । यक्ष्यामि यज्ञैर्देवेशं तत्समादिश माचिरम्

yatrāhaṃ samadhiṣṭhāya prajāḥ srakṣyāmi puṣkalāḥ | yakṣyāmi yajñairdeveśaṃ tatsamādiśa māciram

इति पुत्रवचः श्रुत्वा प्रजापतिपतिर्विभुः । चिन्तयामास सुचिरं कथं कार्यं भवेदिदम्

iti putravacaḥ śrutvā prajāpatipatirvibhuḥ | cintayāmāsa suciraṃ kathaṃ kāryaṃ bhavedidam

सृजतो मे गतः कालो विपुलोऽनन्तसंख्यकः । धरा वार्भिः स्तुता मग्ना रसं याताखिलाश्रया

sṛjato me gataḥ kālo vipulo'nantasaṃkhyakaḥ | dharā vārbhiḥ stutā magnā rasaṃ yātākhilāśrayā

इदं मच्चिन्तितं कार्यं भगवानादिपूरुषः । करिष्यति सहायो मे यदादेशेऽहमाश्रितः

idaṃ maccintitaṃ kāryaṃ bhagavānādipūruṣaḥ | kariṣyati sahāyo me yadādeśe'hamāśritaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशप्रसङ्गे देव्या मनवे वरदानवर्णनं नाम प्रधमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośaprasaṅge devyā manave varadānavarṇanaṃ nāma pradhamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२

भुवनकोशप्रसङ्गे देव्या मनवे वरदानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच एवं मीमांसतस्तस्य पद्मयोनेः परन्तप । मन्वादिभिर्मुनिवरैर्मरीच्याद्यैः समन्ततः

bhuvanakośaprasaṅge devyā manave varadānavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca evaṃ mīmāṃsatastasya padmayoneḥ parantapa | manvādibhirmunivarairmarīcyādyaiḥ samantataḥ

ध्यायतस्तस्य नासाग्राद्विरञ्चेः सहसानघ । वराहपोतो निरगादेकाङ्गुलप्रमाणतः

dhyāyatastasya nāsāgrādvirañceḥ sahasānagha | varāhapoto niragādekāṅgulapramāṇataḥ

तस्यैव पश्यतः खस्थः क्षणेन किल नारद । करिमात्रं प्रववृधे तदद्‌भूततमं ह्यभूत्

tasyaiva paśyataḥ khasthaḥ kṣaṇena kila nārada | karimātraṃ pravavṛdhe tadadbhūtatamaṃ hyabhūt

मरीचिमुख्यैर्विप्रेन्द्रैः सनकाद्यैश्च नारद । तद्‌दृष्ट्वा सौकरं रूपं तर्कयामास पद्मभूः

marīcimukhyairviprendraiḥ sanakādyaiśca nārada | taddṛṣṭvā saukaraṃ rūpaṃ tarkayāmāsa padmabhūḥ

किमेतत्सौकरव्याजं दिव्यं सत्त्वमवस्थितम् । अत्याश्चर्यमिदं जातं नासिकाया विनिःसृतम्

kimetatsaukaravyājaṃ divyaṃ sattvamavasthitam | atyāścaryamidaṃ jātaṃ nāsikāyā viniḥsṛtam

दृष्टोऽङ्गुष्ठशिरोमात्रः क्षणाच्छैलेन्द्रसन्निभः । आहोस्विद्‍भगवान्किं वा यज्ञो मे खेदयन्मनः

dṛṣṭo'ṅguṣṭhaśiromātraḥ kṣaṇācchailendrasannibhaḥ | āhosvidbhagavānkiṃ vā yajño me khedayanmanaḥ

इति तर्कयतस्तस्य ब्रह्मणः परमात्मनः । वराहरूपो भगवाञ्जगर्जाचलसन्निभः

iti tarkayatastasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | varāharūpo bhagavāñjagarjācalasannibhaḥ

विरञ्चिं हर्षयामास संहतांश्च द्विजोत्तमान् । स्वगर्जशब्दमात्रेण दिक्प्रान्तमनुनादयन्

virañciṃ harṣayāmāsa saṃhatāṃśca dvijottamān | svagarjaśabdamātreṇa dikprāntamanunādayan

ते निशम्य स्वखेदस्य क्षयितुं घुर्धुरस्वनम् । जनस्तपःसत्यलोकवासिनोऽमरवर्यकाः

te niśamya svakhedasya kṣayituṃ ghurdhurasvanam | janastapaḥsatyalokavāsino'maravaryakāḥ

छन्दोमयैः स्तोत्रवरैर्ऋक्सामाथर्वसम्भवैः । वचोभिः पुरुषं त्वाद्यं द्विजेन्द्राः पर्यवाकिरन्

chandomayaiḥ stotravarairṛksāmātharvasambhavaiḥ | vacobhiḥ puruṣaṃ tvādyaṃ dvijendrāḥ paryavākiran

तेषां स्तोत्रं निशम्याद्यो भगवान् हरिरीश्वरः । कृपावलोकमात्रेणानुगहीत्वाप आविशत्

teṣāṃ stotraṃ niśamyādyo bhagavān harirīśvaraḥ | kṛpāvalokamātreṇānugahītvāpa āviśat

तस्यान्तर्विशतः क्रूरसटाघातप्रपीडितः । समुद्रोऽथाब्रवीद्देव रक्ष मां शरणार्तिहन्

tasyāntarviśataḥ krūrasaṭāghātaprapīḍitaḥ | samudro'thābravīddeva rakṣa māṃ śaraṇārtihan

इत्याकर्ण्य समुद्रोक्तं वचनं हरिरीश्वरः । विदारयञ्जलचराञ्जगामान्तर्जले विभुः

ityākarṇya samudroktaṃ vacanaṃ harirīśvaraḥ | vidārayañjalacarāñjagāmāntarjale vibhuḥ

इतस्ततोऽभिधावन्सन् विचिन्वन्पृथिवीं धराम् । आघ्रायाघ्राय सर्वेशो धरामासादयच्छनैः

itastato'bhidhāvansan vicinvanpṛthivīṃ dharām | āghrāyāghrāya sarveśo dharāmāsādayacchanaiḥ

अनर्जलगतां भूमिं सर्वसत्त्वाश्रयां तदा । भूमिं स देवदेवेशो दंष्ट्रयोदाजहार ताम्

anarjalagatāṃ bhūmiṃ sarvasattvāśrayāṃ tadā | bhūmiṃ sa devadeveśo daṃṣṭrayodājahāra tām

तां समुद्धृत्य दंष्टाग्रे यज्ञेशो यज्ञपूरूषः । शुशुभे दिग्गजो यद्वदुद्धृत्याथ सुपद्मीनीम्

tāṃ samuddhṛtya daṃṣṭāgre yajñeśo yajñapūrūṣaḥ | śuśubhe diggajo yadvaduddhṛtyātha supadmīnīm

तं दृष्ट्वा देवदेवेशो विरञ्चिः समनुः स्वराट् । तुष्टाव वाग्भिर्देवेशं दंष्ट्रोद्धतवसुन्धरम्

taṃ dṛṣṭvā devadeveśo virañciḥ samanuḥ svarāṭ | tuṣṭāva vāgbhirdeveśaṃ daṃṣṭroddhatavasundharam

ब्रह्मोवाच जितं ते पुण्डरीकाक्ष भक्तानामार्तिनाशन । खर्वीकृतसुराधार सर्वकामफलप्रद

brahmovāca jitaṃ te puṇḍarīkākṣa bhaktānāmārtināśana | kharvīkṛtasurādhāra sarvakāmaphalaprada

इयं च धरणी देव शोभते वसुधा तव । पद्यिनीव सुपत्राढ्या मतङ्गजकरोद्धृता

iyaṃ ca dharaṇī deva śobhate vasudhā tava | padyinīva supatrāḍhyā mataṅgajakaroddhṛtā

इदं च ते शरीरं वै शोभते भूमिसङ्गमात् । उद्धृताम्बुजशुण्डाग्रकरीन्द्रतनुसन्निभम्

idaṃ ca te śarīraṃ vai śobhate bhūmisaṅgamāt | uddhṛtāmbujaśuṇḍāgrakarīndratanusannibham

नमो नमस्ते देवेश सृष्टिसंहारकारक । दानवानां विनाशाय कृतनानाकृते प्रभो

namo namaste deveśa sṛṣṭisaṃhārakāraka | dānavānāṃ vināśāya kṛtanānākṛte prabho

अग्रतश्च नमस्तेऽस्तु पृष्ठतश्च नमो नमः । सर्वामराधारभूत बृहद्धाम नमोऽस्तु ते

agrataśca namaste'stu pṛṣṭhataśca namo namaḥ | sarvāmarādhārabhūta bṛhaddhāma namo'stu te

त्वयाहं च प्रजासर्गे नियुक्त: शक्तिबृंहितः । त्वदाज्ञावशतः सर्गं करोमि विकरोमि च

tvayāhaṃ ca prajāsarge niyukta: śaktibṛṃhitaḥ | tvadājñāvaśataḥ sargaṃ karomi vikaromi ca

त्वत्सहायेन देवेशा अमराश्च पुरा हरे । सुधां विभेजिरे सर्वे यथाकालं यथाबलम्

tvatsahāyena deveśā amarāśca purā hare | sudhāṃ vibhejire sarve yathākālaṃ yathābalam

इन्द्रस्त्रिलोकीसाम्राज्यं लब्धवांस्तन्निदेशत: । भूनक्ति लक्ष्मीं बहुलां सुरसंघप्रपूजित:

indrastrilokīsāmrājyaṃ labdhavāṃstannideśata: | bhūnakti lakṣmīṃ bahulāṃ surasaṃghaprapūjita:

वह्निः पावकतां लब्ध्वा जाठरादिविभेदतः । देवासुरमनुष्याणां करोत्याप्यायनं तथा

vahniḥ pāvakatāṃ labdhvā jāṭharādivibhedataḥ | devāsuramanuṣyāṇāṃ karotyāpyāyanaṃ tathā

धर्मराजोऽथ पितृणामधिपः सर्वकर्मदृक । कर्मणां फलदातासौ त्वन्नियोगादधीश्वरः

dharmarājo'tha pitṛṇāmadhipaḥ sarvakarmadṛka | karmaṇāṃ phaladātāsau tvanniyogādadhīśvaraḥ

नैर्ऋतो रक्षसामीशो यक्षो विघ्नविनाशन: । सर्वेषां प्राणिनां कर्मसाक्षी त्वत्तः प्रजायते

nairṛto rakṣasāmīśo yakṣo vighnavināśana: | sarveṣāṃ prāṇināṃ karmasākṣī tvattaḥ prajāyate

वरुणो यादसामीशो लोकपालो जलाधिपः । त्वदाज्ञाबलमाश्रित्य लोकपालत्वमागतः

varuṇo yādasāmīśo lokapālo jalādhipaḥ | tvadājñābalamāśritya lokapālatvamāgataḥ

वायुर्गन्धवह: सर्वभूतप्राणनकारणम् । जातस्तव निदेशेन लोकपालो जगद्‌गुरुः

vāyurgandhavaha: sarvabhūtaprāṇanakāraṇam | jātastava nideśena lokapālo jagadguruḥ

कुबेरः किन्नरादीनां यक्षाणां जीवनाश्रयः । त्वदाज्ञान्तर्गतः सर्वलोकपेषु च मान्यभू

kuberaḥ kinnarādīnāṃ yakṣāṇāṃ jīvanāśrayaḥ | tvadājñāntargataḥ sarvalokapeṣu ca mānyabhū

ईशान: सर्वरुद्राणामीश्वरान्तकरः प्रभूः । जातो लोकेशवन्द्योऽसौ सर्वदेवाधिपालकः

īśāna: sarvarudrāṇāmīśvarāntakaraḥ prabhūḥ | jāto lokeśavandyo'sau sarvadevādhipālakaḥ

नमस्तुभ्यं भगवते जगदीशाय कुर्महे । यस्थांशभागाः सर्वे हि जाता देवाः सहस्रशः

namastubhyaṃ bhagavate jagadīśāya kurmahe | yasthāṃśabhāgāḥ sarve hi jātā devāḥ sahasraśaḥ

नारद उवाच एव स्तुतो विश्वसृजा भगवानादिपूरुष: । लीलावलोकमात्रेणाप्यनुग्रहमवासृजत्

nārada uvāca eva stuto viśvasṛjā bhagavānādipūruṣa: | līlāvalokamātreṇāpyanugrahamavāsṛjat

तत्रैवाभ्यागतं दैत्यं हिरण्याक्षं महासुरम् । रुन्धानमध्वनो भीमं गदयाताडयद्धरि:

tatraivābhyāgataṃ daityaṃ hiraṇyākṣaṃ mahāsuram | rundhānamadhvano bhīmaṃ gadayātāḍayaddhari:

तद्‌रक्तपङ्कदिग्धाङ्गो भगवानादिपूरुषः । उद्धृत्य धरणीं देवो दंष्ट्रया लीलयाप्सु ताम्

tadraktapaṅkadigdhāṅgo bhagavānādipūruṣaḥ | uddhṛtya dharaṇīṃ devo daṃṣṭrayā līlayāpsu tām

निवेश्य लोकनाथेशो जगाम स्थानमात्मनः । एतद्‌भगवतश्चित्रं धरण्युद्धरणं परम्

niveśya lokanātheśo jagāma sthānamātmanaḥ | etadbhagavataścitraṃ dharaṇyuddharaṇaṃ param

शृणूयाद्य: पुमान् यश्च पठेच्चरितमुत्तमम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो वैष्णवीं गतिमाप्नुयात्

śṛṇūyādya: pumān yaśca paṭheccaritamuttamam | sarvapāpavinirmukto vaiṣṇavīṃ gatimāpnuyāt

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेअष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे धरण्युद्धारवर्णन नाम द्वितीयोऽध्यायः

- iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇeaṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe dharaṇyuddhāravarṇana nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

भुवनकोशविस्तारे स्वायम्भुवमनुवंशकीर्तनम् श्रीनारायण उवाच महीं देव: प्रतिष्ठाप्य यथास्थाने च नारद । वैकुण्ठलोकमगमद्‌ ब्रह्मोवाच स्वमात्मजम्

bhuvanakośavistāre svāyambhuvamanuvaṃśakīrtanam śrīnārāyaṇa uvāca mahīṃ deva: pratiṣṭhāpya yathāsthāne ca nārada | vaikuṇṭhalokamagamad brahmovāca svamātmajam

स्वायम्भूव महाबाहो पुत्र तेजस्विनांवर । स्थाने महीमये तिष्ठ प्रजाः सृज यथोचितम्

svāyambhūva mahābāho putra tejasvināṃvara | sthāne mahīmaye tiṣṭha prajāḥ sṛja yathocitam

देशकालविभागेन यज्ञेशं पुरुषं यज । उच्चावचपदार्थैश्च यज्ञसाधनकैर्विभो

deśakālavibhāgena yajñeśaṃ puruṣaṃ yaja | uccāvacapadārthaiśca yajñasādhanakairvibho

धर्ममाचर शास्त्रोक्तं वर्णाश्रमनिबन्धनम् । एतेन क्रमयोगेन प्रजावृद्धिर्भविष्यति

dharmamācara śāstroktaṃ varṇāśramanibandhanam | etena kramayogena prajāvṛddhirbhaviṣyati

पुत्रानुत्पाद्य गुणतः कीर्त्या कान्त्यात्मरूपिणः । विद्याविनयसम्पन्नान् सदाचारवतां वरान्

putrānutpādya guṇataḥ kīrtyā kāntyātmarūpiṇaḥ | vidyāvinayasampannān sadācāravatāṃ varān

कन्याश्च दत्त्वा गुणवद्यशोवद्‌भ्यः समाहितः । मन: सम्यक् समाधाय प्रधानपुरुषे परे

kanyāśca dattvā guṇavadyaśovadbhyaḥ samāhitaḥ | mana: samyak samādhāya pradhānapuruṣe pare

भक्तिसाधनयोगेन भगवत्परिचर्यया । गतिमिष्टां सदा वन्द्यां योगिनां गमिता भवान्

bhaktisādhanayogena bhagavatparicaryayā | gatimiṣṭāṃ sadā vandyāṃ yogināṃ gamitā bhavān

इत्याश्वास्य मनुं पुत्र पद्मयोनिः प्रजापति: । प्रजासर्गे नियम्यामुं स्वधाम प्रत्यपद्यत

ityāśvāsya manuṃ putra padmayoniḥ prajāpati: | prajāsarge niyamyāmuṃ svadhāma pratyapadyata

प्रजाः सृजत पुत्रेति पितुराज्ञां समादधत् । स्वायम्भुवः प्रजासर्गमकरोत्पृथिवीपतिः

prajāḥ sṛjata putreti piturājñāṃ samādadhat | svāyambhuvaḥ prajāsargamakarotpṛthivīpatiḥ

प्रियव्रतोत्तानपादौ मनुपुत्रौ महौजसौ । कन्यास्तिस्रः प्रसूताश्च तासां नामानि मे शृणु

priyavratottānapādau manuputrau mahaujasau | kanyāstisraḥ prasūtāśca tāsāṃ nāmāni me śṛṇu

आकूतिः प्रथमा कन्या द्वितीया देवहूतिका । तृतीया च प्रसूतिर्हि विख्याता लोकपावनी

ākūtiḥ prathamā kanyā dvitīyā devahūtikā | tṛtīyā ca prasūtirhi vikhyātā lokapāvanī

आकूतिं रुचये प्रादात्कर्दमाय च मध्यमाम् । दक्षायादात्प्रसूतिं च यासां लोक इमाः प्रजाः

ākūtiṃ rucaye prādātkardamāya ca madhyamām | dakṣāyādātprasūtiṃ ca yāsāṃ loka imāḥ prajāḥ

रुचेः प्रजज्ञे भगवान् यज्ञो नामादिपूरुषः । आकूत्यां देवहूत्यां च कपिलोऽसौ च कर्दमात्

ruceḥ prajajñe bhagavān yajño nāmādipūruṣaḥ | ākūtyāṃ devahūtyāṃ ca kapilo'sau ca kardamāt

सांख्याचार्यः सर्वलोके विख्यातः कपिलो विभुः । दक्षात्प्रसूत्यां कन्याश्च बहुशो जज्ञिरे प्रजाः

sāṃkhyācāryaḥ sarvaloke vikhyātaḥ kapilo vibhuḥ | dakṣātprasūtyāṃ kanyāśca bahuśo jajñire prajāḥ

यासां सन्तानसम्भूता देवतिर्यङ्नरादयः । प्रसूता लोकविख्याता सर्वे सर्गप्रवर्तकाः

yāsāṃ santānasambhūtā devatiryaṅnarādayaḥ | prasūtā lokavikhyātā sarve sargapravartakāḥ

यज्ञश्च भगवान् स्वायम्भुवमन्वन्तरे विभुः । मनुं ररक्ष रक्षोभ्यो यामैर्देवगणैर्वृतः

yajñaśca bhagavān svāyambhuvamanvantare vibhuḥ | manuṃ rarakṣa rakṣobhyo yāmairdevagaṇairvṛtaḥ

कपिलोऽपि महायोगी भगवान् स्वाश्रमे स्थितः । देवहूत्यै परं ज्ञानं सर्वाविद्यानिवर्तकम्

kapilo'pi mahāyogī bhagavān svāśrame sthitaḥ | devahūtyai paraṃ jñānaṃ sarvāvidyānivartakam

सविशेषं ध्यानयोगमध्यात्मज्ञाननिश्चयम् । कापिलं शास्त्रमाख्यातं सर्वाज्ञानविनाशनम्

saviśeṣaṃ dhyānayogamadhyātmajñānaniścayam | kāpilaṃ śāstramākhyātaṃ sarvājñānavināśanam

उपदिश्य महायोगी स ययौ पुलहाश्रमम् । अद्यापि वर्तते देवः सांख्याचार्यो महाशयः

upadiśya mahāyogī sa yayau pulahāśramam | adyāpi vartate devaḥ sāṃkhyācāryo mahāśayaḥ

यन्नामस्मरणेनापि सांख्ययोगश्च सिद्ध्यति । तं वन्दे कपिलं योगाचार्यं सर्ववरप्रदम्

yannāmasmaraṇenāpi sāṃkhyayogaśca siddhyati | taṃ vande kapilaṃ yogācāryaṃ sarvavarapradam

एवमुक्तं मनोः कन्यावंशवर्णनमुत्तमम् । पठतां शृण्वतां चापि सर्वपापविनाशनम्

evamuktaṃ manoḥ kanyāvaṃśavarṇanamuttamam | paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ cāpi sarvapāpavināśanam

अतः परं प्रवक्ष्यामि मनुपुत्रान्वयं शुभम् । यदाकर्णनमात्रेण परं पदमवाप्नुयात्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi manuputrānvayaṃ śubham | yadākarṇanamātreṇa paraṃ padamavāpnuyāt

द्वीपवर्षसमुद्रादिव्यवस्था यत्सुतैः कृता । व्यवहारप्रसिद्ध्यर्थं सर्वभूतसुखाप्तये

dvīpavarṣasamudrādivyavasthā yatsutaiḥ kṛtā | vyavahāraprasiddhyarthaṃ sarvabhūtasukhāptaye

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशविस्तारे स्वायम्भुवमनुवंशकीर्तनं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavistāre svāyambhuvamanuvaṃśakīrtanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

भुवनकोशविषये प्रियव्रतवंशवर्णनम् श्रीनारायण उवाच मनोः स्वायम्भुवस्यासीज्ज्येष्ठः पुत्रः प्रियव्रतः । पितुः सेवापरो नित्यं सत्यधर्मपरायणः

bhuvanakośaviṣaye priyavratavaṃśavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca manoḥ svāyambhuvasyāsījjyeṣṭhaḥ putraḥ priyavrataḥ | pituḥ sevāparo nityaṃ satyadharmaparāyaṇaḥ

प्रजापतेर्दुहितरं सुरूपां विश्वकर्मणः । बर्हिष्मतीं चोपयेमे समानां शीलकर्मभिः

prajāpaterduhitaraṃ surūpāṃ viśvakarmaṇaḥ | barhiṣmatīṃ copayeme samānāṃ śīlakarmabhiḥ

तस्यां पुत्रान्दश गुणैरन्वितान्भावितात्मनः । जनयामास कन्यां चोर्जस्वतीं च यवीयसीम्

tasyāṃ putrāndaśa guṇairanvitānbhāvitātmanaḥ | janayāmāsa kanyāṃ corjasvatīṃ ca yavīyasīm

आग्नीध्रश्चेध्मजिह्वश्च यज्ञबाहुस्तृतीयकः । महावीरश्चतुर्थस्तु पञ्चमो रुक्मशुक्रकः

āgnīdhraścedhmajihvaśca yajñabāhustṛtīyakaḥ | mahāvīraścaturthastu pañcamo rukmaśukrakaḥ

घृतपृष्ठश्च सवनो मेधातिथिरथाष्टमः । वीतिहोत्रः कविश्चेति दशैते वह्निनामकाः

ghṛtapṛṣṭhaśca savano medhātithirathāṣṭamaḥ | vītihotraḥ kaviśceti daśaite vahnināmakāḥ

एतेषां दशपुत्राणां त्रयोऽप्यासन्विरागिणः । कविश्च सवनश्चैव महावीर इति त्रयः

eteṣāṃ daśaputrāṇāṃ trayo'pyāsanvirāgiṇaḥ | kaviśca savanaścaiva mahāvīra iti trayaḥ

आत्मविद्यापरिष्णाताः सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः । आश्रमे परहंसाख्ये निःस्पृहा ह्यभवन्मुदाः

ātmavidyāpariṣṇātāḥ sarve te hyūrdhvaretasaḥ | āśrame parahaṃsākhye niḥspṛhā hyabhavanmudāḥ

अपरस्यां च जायायां त्रयः पुत्राश्च जज्ञिरे । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चेति विश्रुताः

aparasyāṃ ca jāyāyāṃ trayaḥ putrāśca jajñire | uttamastāmasaścaiva raivataśceti viśrutāḥ

मन्वन्तराधिपतय एते पुत्रा महौजसः । प्रियव्रतः स राजेन्द्रो बुभुजे जगतीमिमाम्

manvantarādhipataya ete putrā mahaujasaḥ | priyavrataḥ sa rājendro bubhuje jagatīmimām

एकादशार्बुदाब्दानामव्याहतबलेन्द्रियः । यदा सूर्यः पृथिव्याश्च विभागे प्रथमेऽतपत्

ekādaśārbudābdānāmavyāhatabalendriyaḥ | yadā sūryaḥ pṛthivyāśca vibhāge prathame'tapat

भागे द्वितीये तत्रासीदन्धकारोदयः किल । एवं व्यतिकरं राजा विलोक्य मनसा चिरम्

bhāge dvitīye tatrāsīdandhakārodayaḥ kila | evaṃ vyatikaraṃ rājā vilokya manasā ciram

प्रशास्ति मयि भूम्यां च तमः प्रादुर्भवेत्कथम् । एवं निवारयिष्यामि भूमौ योगबलेन च

praśāsti mayi bhūmyāṃ ca tamaḥ prādurbhavetkatham | evaṃ nivārayiṣyāmi bhūmau yogabalena ca

एवं व्यवसितो राजा पुत्रः स्वायम्भुवस्य सः । रथेनादित्यवर्णेन सप्तकृत्वः प्रकाशयन्

evaṃ vyavasito rājā putraḥ svāyambhuvasya saḥ | rathenādityavarṇena saptakṛtvaḥ prakāśayan

तस्यापि गच्छतो राज्ञो भूमौ यद्‌रथनेमयः । पतितास्ते समुद्राख्यां भेजिरे लोकहेतवे

tasyāpi gacchato rājño bhūmau yadrathanemayaḥ | patitāste samudrākhyāṃ bhejire lokahetave

जाताः प्रदेशास्ते सप्त द्वीपा भूमौ विभागशः । रथनेमिसमुत्थास्ते परिखाः सप्त सिन्धवः

jātāḥ pradeśāste sapta dvīpā bhūmau vibhāgaśaḥ | rathanemisamutthāste parikhāḥ sapta sindhavaḥ

यत आसंस्ततः सप्त भुवो द्वीपा हि ते स्मृताः । जम्बुद्वीपः प्लक्षद्वीपः शाल्मलीद्वीपसंज्ञकः

yata āsaṃstataḥ sapta bhuvo dvīpā hi te smṛtāḥ | jambudvīpaḥ plakṣadvīpaḥ śālmalīdvīpasaṃjñakaḥ

कुशद्वीपः क्रौञ्चद्वीपः शाकद्वीपश्च पुष्करः । तेषां च परिमाणं तु द्विगुणं चोत्तरोत्तरम्

kuśadvīpaḥ krauñcadvīpaḥ śākadvīpaśca puṣkaraḥ | teṣāṃ ca parimāṇaṃ tu dviguṇaṃ cottarottaram

समन्ततश्चोपक्लृप्तं बहिर्भागक्रमेण च । क्षारोदेक्षुरसोदौ च सुरोदश्च घृतोदकः

samantataścopaklṛptaṃ bahirbhāgakrameṇa ca | kṣārodekṣurasodau ca surodaśca ghṛtodakaḥ

क्षीरोदो दधिमण्डोदः शुद्धोदश्चेति ते स्मृताः । सप्तैते प्रतिविख्याताः पृथिव्यां सिन्धवस्तदा

kṣīrodo dadhimaṇḍodaḥ śuddhodaśceti te smṛtāḥ | saptaite prativikhyātāḥ pṛthivyāṃ sindhavastadā

प्रथमो जम्बुद्वीपाख्यो यः क्षारोदेन वेष्टितः । तत्पतिं विदधे राजा पुत्रमाग्नीध्रसंज्ञकम्

prathamo jambudvīpākhyo yaḥ kṣārodena veṣṭitaḥ | tatpatiṃ vidadhe rājā putramāgnīdhrasaṃjñakam

प्लक्षद्वीपे द्वितीयेऽस्मिन्द्वीपेक्षुरससंप्लुते । जातस्तदधिपः प्रैयव्रत इध्मादिजिह्वकः

plakṣadvīpe dvitīye'smindvīpekṣurasasaṃplute | jātastadadhipaḥ praiyavrata idhmādijihvakaḥ

शाल्मलीद्वीप एतस्मिन्सुरोदधिपरिप्लुते । यज्ञबाहुं तदधिपं करोति स्म प्रियव्रतः

śālmalīdvīpa etasminsurodadhipariplute | yajñabāhuṃ tadadhipaṃ karoti sma priyavrataḥ

कुशद्वीपेऽतिरम्ये च घृतोदेनोपवेष्टिते । हिरण्यरेता राजाभूत्प्रियव्रततनूजनिः

kuśadvīpe'tiramye ca ghṛtodenopaveṣṭite | hiraṇyaretā rājābhūtpriyavratatanūjaniḥ

क्रौञ्चद्वीपे पञ्चमे तु क्षीरोदपरिसंप्लुते । प्रैयव्रतो घृतपृष्ठः पतिरासीन्महाबलः

krauñcadvīpe pañcame tu kṣīrodaparisaṃplute | praiyavrato ghṛtapṛṣṭhaḥ patirāsīnmahābalaḥ

शाकद्वीपे चारुतरे दधिमण्डोदसंकुले । मेधातिथिरभूद्‌राजा प्रियव्रतसुतो वरः

śākadvīpe cārutare dadhimaṇḍodasaṃkule | medhātithirabhūdrājā priyavratasuto varaḥ

पुष्करद्वीपके शुद्धोदकसिन्धुसमाकुले । वीतिहोत्रो बभूवासौ राजा जनकसम्मतः

puṣkaradvīpake śuddhodakasindhusamākule | vītihotro babhūvāsau rājā janakasammataḥ

कन्यामूर्जस्वतीनाम्नीं ददावुशनसे विभुः । आसीत्तस्यां देवयानी कन्या काव्यस्य विश्रुता

kanyāmūrjasvatīnāmnīṃ dadāvuśanase vibhuḥ | āsīttasyāṃ devayānī kanyā kāvyasya viśrutā

एवं विभज्य पुत्रेभ्यः सप्तद्वीपान् प्रियव्रतः । विवेकवशगो भूत्वा योगमार्गाश्रितोऽभवत्

evaṃ vibhajya putrebhyaḥ saptadvīpān priyavrataḥ | vivekavaśago bhūtvā yogamārgāśrito'bhavat

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशविषये प्रियव्रतवंशवर्णनं नाम चतुर्थेऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośaviṣaye priyavratavaṃśavarṇanaṃ nāma caturthe'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५

भुवनलोकवर्णने द्वीपवर्षविभेदवर्णनम् श्रीनारायण उवाच देवर्षे शृणु विस्तारं द्वीपवर्षविभेदतः । भूमण्डलस्य सर्वस्य यथा देवप्रकल्पितम्

bhuvanalokavarṇane dvīpavarṣavibhedavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca devarṣe śṛṇu vistāraṃ dvīpavarṣavibhedataḥ | bhūmaṇḍalasya sarvasya yathā devaprakalpitam

समासात्सम्प्रवक्ष्यामि नालं विस्तरतः क्वचित् । जम्बुद्वीपः प्रथमतः प्रमाणे लक्षयोजनः

samāsātsampravakṣyāmi nālaṃ vistarataḥ kvacit | jambudvīpaḥ prathamataḥ pramāṇe lakṣayojanaḥ

विशालो वर्तुलाकारो यथाब्जस्य च कर्णिका । नव वर्षाणि यस्मिंश्च नवसाहस्रयोजनैः

viśālo vartulākāro yathābjasya ca karṇikā | nava varṣāṇi yasmiṃśca navasāhasrayojanaiḥ

आयामैः परिसंख्यानि गिरिभिः परितः श्रितैः । अष्टाभिर्दीर्घरूपैश्च सुविभक्तानि सर्वतः

āyāmaiḥ parisaṃkhyāni giribhiḥ paritaḥ śritaiḥ | aṣṭābhirdīrgharūpaiśca suvibhaktāni sarvataḥ

धनुर्वत्संस्थिते ज्ञेये द्वे वर्षे दक्षिणोत्तरे । दीर्घाणि तत्र चत्वारि चतुरस्रमिलावृतम्

dhanurvatsaṃsthite jñeye dve varṣe dakṣiṇottare | dīrghāṇi tatra catvāri caturasramilāvṛtam

इलावृतं मध्यवर्षं यन्नाभ्यां सुप्रतिष्ठितः । सौवर्णो गिरिराजोऽयं लक्षयोजनमुच्छ्रितः

ilāvṛtaṃ madhyavarṣaṃ yannābhyāṃ supratiṣṭhitaḥ | sauvarṇo girirājo'yaṃ lakṣayojanamucchritaḥ

कर्णिकारूप एवायं भूगोलकमलस्य च । मूर्ध्नि द्वात्रिंशत्सहस्रयोजनैर्विततस्त्वयम्

karṇikārūpa evāyaṃ bhūgolakamalasya ca | mūrdhni dvātriṃśatsahasrayojanairvitatastvayam

मूले षोडशसाहस्रस्तावतान्तर्गतः क्षितौ । इलावृतस्योत्तरतो नीलः श्वेतश्च शृङ्गवान्

mūle ṣoḍaśasāhasrastāvatāntargataḥ kṣitau | ilāvṛtasyottarato nīlaḥ śvetaśca śṛṅgavān

त्रयो वै गिरयः प्रोक्ता मर्यादावधयस्त्रिषु । रम्यकाख्ये तथा वर्षे द्वितीये च हिरण्मये

trayo vai girayaḥ proktā maryādāvadhayastriṣu | ramyakākhye tathā varṣe dvitīye ca hiraṇmaye

कुरुवर्षे तृतीये तु मर्यादां व्यञ्जयन्ति ते । प्रागायता उभयतः क्षारोदावधयस्तथा

kuruvarṣe tṛtīye tu maryādāṃ vyañjayanti te | prāgāyatā ubhayataḥ kṣārodāvadhayastathā

द्विसहस्रपृथुतरास्तथा एकैकशः क्रमात् । पूर्वात्पूर्वाच्चोत्तरस्यां दशांशादधिकांशतः

dvisahasrapṛthutarāstathā ekaikaśaḥ kramāt | pūrvātpūrvāccottarasyāṃ daśāṃśādadhikāṃśataḥ

दैर्घ्य एव ह्रसन्तीमे नानानदनदीयुताः । इलावृताद्दक्षिणतो निषधो हेमकूटकः

dairghya eva hrasantīme nānānadanadīyutāḥ | ilāvṛtāddakṣiṇato niṣadho hemakūṭakaḥ

हिमालयश्चेति त्रयः प्राग्विस्तीर्णाः सुशोभनाः । अयुतोत्सेधभाजस्ते योजनैः परिकीर्तिताः

himālayaśceti trayaḥ prāgvistīrṇāḥ suśobhanāḥ | ayutotsedhabhājaste yojanaiḥ parikīrtitāḥ

हरिवर्षं किम्पुरुषं भारतं च यथातथम् । विभागात्कथयन्त्येते मर्यादागिरयस्त्रयः

harivarṣaṃ kimpuruṣaṃ bhārataṃ ca yathātatham | vibhāgātkathayantyete maryādāgirayastrayaḥ

इलावृतात्पश्चिमतो माल्यवान्नामपर्वतः । पूर्वेण च ततः श्रीमान् गन्धमादनपर्वतः

ilāvṛtātpaścimato mālyavānnāmaparvataḥ | pūrveṇa ca tataḥ śrīmān gandhamādanaparvataḥ

आनीलनिषधं त्वेतौ चायतौ द्विसहस्रतः । योजनैः पृथुतां यातौ मर्यादाकारकौ गिरी

ānīlaniṣadhaṃ tvetau cāyatau dvisahasrataḥ | yojanaiḥ pṛthutāṃ yātau maryādākārakau girī

केतुमालाख्यभद्राश्ववर्षयोः प्रथितौ च तौ । मन्दरश्च तथा मेरुमन्दरश्च सुपार्श्वकः

ketumālākhyabhadrāśvavarṣayoḥ prathitau ca tau | mandaraśca tathā merumandaraśca supārśvakaḥ

कुमुदश्चेति विख्याता गिरयो मेरुपादकाः । योजनायुतविस्तारोन्नाहा मेरोश्चतुर्दिशम्

kumudaśceti vikhyātā girayo merupādakāḥ | yojanāyutavistāronnāhā meroścaturdiśam

अवष्टम्भकरास्ते तु सर्वतोऽभिविराजिताः । एतेषु गिरिषु प्राप्ताः पादपाश्चूतजम्बुनी

avaṣṭambhakarāste tu sarvato'bhivirājitāḥ | eteṣu giriṣu prāptāḥ pādapāścūtajambunī

कदम्बन्यग्रोध इति चत्वारः पर्वताः स्थिताः । केतवो गिरिराजेषु एकादशशतोच्छ्रयाः

kadambanyagrodha iti catvāraḥ parvatāḥ sthitāḥ | ketavo girirājeṣu ekādaśaśatocchrayāḥ

तावद्विटपविस्ताराः शताख्यपरिणाहिनः । चत्वारश्च ह्रदास्तेषु पयोमध्विक्षुसज्जलाः

tāvadviṭapavistārāḥ śatākhyapariṇāhinaḥ | catvāraśca hradāsteṣu payomadhvikṣusajjalāḥ

यदुपस्पर्शिनो देवा योगैश्वर्याणि विन्दते । देवोद्यानानि चत्वारि भवन्ति ललनासुखाः

yadupasparśino devā yogaiśvaryāṇi vindate | devodyānāni catvāri bhavanti lalanāsukhāḥ

नन्दनं चैत्ररथकं वैभ्राजं सर्वभद्रकम् । येषु स्थित्वामरगणा ललनायूथसंयुताः

nandanaṃ caitrarathakaṃ vaibhrājaṃ sarvabhadrakam | yeṣu sthitvāmaragaṇā lalanāyūthasaṃyutāḥ

उपदेवगणैर्गीतमहिमानो महाशयाः । विहरन्ति स्वतन्त्रास्ते यथाकामं यथासुखम्

upadevagaṇairgītamahimāno mahāśayāḥ | viharanti svatantrāste yathākāmaṃ yathāsukham

मन्दरोत्सङ्गसंस्थस्य देवचूतस्य मस्तकात् । एकादशशतोच्छ्रायात्फलान्यमृतभाञ्जि च

mandarotsaṅgasaṃsthasya devacūtasya mastakāt | ekādaśaśatocchrāyātphalānyamṛtabhāñji ca

गिरिकूटप्रमाणानि सुस्वादूनि मृदूनि च । तेषां विशीर्यमाणानां फलानां सुरसेन च

girikūṭapramāṇāni susvādūni mṛdūni ca | teṣāṃ viśīryamāṇānāṃ phalānāṃ surasena ca

अरुणोदसवर्णेन अरुणोदा प्रवर्तते । नदी रम्यजला देवदैत्यराजप्रपूजिता

aruṇodasavarṇena aruṇodā pravartate | nadī ramyajalā devadaityarājaprapūjitā

अरुणाख्या महाराज वर्तते पापहारिणी । पूजयन्ति च तां देवीं सर्वकामफलप्रदाम्

aruṇākhyā mahārāja vartate pāpahāriṇī | pūjayanti ca tāṃ devīṃ sarvakāmaphalapradām

नानोपहारबलिभिः कल्मषघ्न्यभयप्रदाम् । तस्याः कृपावलोकेन क्षेमारोग्यं व्रजन्ति ते

nānopahārabalibhiḥ kalmaṣaghnyabhayapradām | tasyāḥ kṛpāvalokena kṣemārogyaṃ vrajanti te

आद्या मायातुलानन्ता पुष्टिरीश्वरमालिनी । दुष्टनाशकरी कान्तिदायिनीति स्मृता भुवि

ādyā māyātulānantā puṣṭirīśvaramālinī | duṣṭanāśakarī kāntidāyinīti smṛtā bhuvi

अस्याः पूजाप्रभावेण जाम्बूनदमुदावहत्

asyāḥ pūjāprabhāveṇa jāmbūnadamudāvahat

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनलोकवर्णने द्वीपवर्षविभेदवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanalokavarṇane dvīpavarṣavibhedavarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

भुवनकोशवर्णनेऽरुणोदादिनदीनां निसर्गस्थानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अरुणोदा नदी या तु मया प्रोक्ता च नारद । मन्दरान्निपतन्ती सा पूर्वेणेलावृतं प्लवेत्

bhuvanakośavarṇane'ruṇodādinadīnāṃ nisargasthānavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca aruṇodā nadī yā tu mayā proktā ca nārada | mandarānnipatantī sā pūrveṇelāvṛtaṃ plavet

यज्जोषणाद्‍भवान्याश्चानुचरीणां स्त्रियामपि । यक्षगन्धर्वपत्‍नीनां देहगन्धवहोऽनिलः

yajjoṣaṇādbhavānyāścānucarīṇāṃ striyāmapi | yakṣagandharvapatnīnāṃ dehagandhavaho'nilaḥ

वासयत्यभितो भूमिं दशयोजनसंख्यया । एवं जम्बूफलानां च तुङ्गदेशनिपातनात्

vāsayatyabhito bhūmiṃ daśayojanasaṃkhyayā | evaṃ jambūphalānāṃ ca tuṅgadeśanipātanāt

विशीर्यतामनस्थीनां कुञ्जराङ्गप्रमाणिनाम् । रसेन च नदी जम्बूनाम्नी मेर्वाख्यमन्दरात्

viśīryatāmanasthīnāṃ kuñjarāṅgapramāṇinām | rasena ca nadī jambūnāmnī mervākhyamandarāt

पतन्ती भूमिभागे च दक्षिणेलावृतं गता । देवी जम्बूफलास्वादतुष्टा जम्ब्वादिनी स्मृता

patantī bhūmibhāge ca dakṣiṇelāvṛtaṃ gatā | devī jambūphalāsvādatuṣṭā jambvādinī smṛtā

तत्रत्यानां च लोकानां देवनागर्षिरक्षसाम् । पूजनीयपदा मान्या सर्वभूतदयाकरी

tatratyānāṃ ca lokānāṃ devanāgarṣirakṣasām | pūjanīyapadā mānyā sarvabhūtadayākarī

पावनी पापिनां रोगनाशिनी स्मरतामपि । कीर्तिता विघ्नसंहर्त्री माननीया दिवौकसाम्

pāvanī pāpināṃ roganāśinī smaratāmapi | kīrtitā vighnasaṃhartrī mānanīyā divaukasām

कोकिलाक्षी कामकला करुणा कामपूजिता । कठोरविग्रहा धन्या नाकिमान्या गभस्तिनी

kokilākṣī kāmakalā karuṇā kāmapūjitā | kaṭhoravigrahā dhanyā nākimānyā gabhastinī

एभिर्नामपदैः कामं जपनीया सदा नृणाम् । जम्बूनदीरोधसोर्या मृत्तिकातीरवर्तिनी

ebhirnāmapadaiḥ kāmaṃ japanīyā sadā nṛṇām | jambūnadīrodhasoryā mṛttikātīravartinī

जम्बूरसेनानुविद्ध्यमाना वाय्वर्कयोगतः । विद्याधरामरस्त्रीणां भूषणं विविधं महत्

jambūrasenānuviddhyamānā vāyvarkayogataḥ | vidyādharāmarastrīṇāṃ bhūṣaṇaṃ vividhaṃ mahat

जाम्बूनदं सुवर्णं च प्रोक्तं देवविनिर्मितम् । यत्सुवर्णं च विबुधा योषिद्‌‍भिः कामुकाः सदा

jāmbūnadaṃ suvarṇaṃ ca proktaṃ devavinirmitam | yatsuvarṇaṃ ca vibudhā yoṣidbhiḥ kāmukāḥ sadā

मुकुटं कटिसूत्रं च केयूरादीन्प्रकुर्वते । महाकदम्बः सम्प्रोक्तः सुपार्श्वगिरिसंस्थितः

mukuṭaṃ kaṭisūtraṃ ca keyūrādīnprakurvate | mahākadambaḥ samproktaḥ supārśvagirisaṃsthitaḥ

तस्य कोटरदेशेभ्यः पञ्च धाराश्च याः स्मृताः । सुपार्श्वगिरिमूर्ध्नीह पतन्त्येता भुवं गताः

tasya koṭaradeśebhyaḥ pañca dhārāśca yāḥ smṛtāḥ | supārśvagirimūrdhnīha patantyetā bhuvaṃ gatāḥ

मधुधाराः पञ्च तास्तु पश्चिमेलावृतं प्लुताः । याश्चोपभुज्यमानानां देवानां मुखगन्धभृत्

madhudhārāḥ pañca tāstu paścimelāvṛtaṃ plutāḥ | yāścopabhujyamānānāṃ devānāṃ mukhagandhabhṛt

वायुः समन्ततोऽगच्छञ्छतयोजनवासनः । धारेश्वरी महादेवी भक्तानां कार्यकारिणी

vāyuḥ samantato'gacchañchatayojanavāsanaḥ | dhāreśvarī mahādevī bhaktānāṃ kāryakāriṇī

देवपूज्या महोत्साहा कालरूपा महानना । वसते कर्मफलदा कान्तारग्रहणेश्वरी

devapūjyā mahotsāhā kālarūpā mahānanā | vasate karmaphaladā kāntāragrahaṇeśvarī

करालदेहा कालाङ्गी कामकोटिप्रवर्तिनी । इत्येतैर्नामभिः पूज्या देवी सर्वसुरेश्वरी

karāladehā kālāṅgī kāmakoṭipravartinī | ityetairnāmabhiḥ pūjyā devī sarvasureśvarī

एवं कुमुदरूढो यो नाम्ना शतबलो वटः । तत्स्कन्धेभ्योऽधोमुखाश्च नदाः कुमुदमूर्धतः

evaṃ kumudarūḍho yo nāmnā śatabalo vaṭaḥ | tatskandhebhyo'dhomukhāśca nadāḥ kumudamūrdhataḥ

पयोदधिमधुघृतगुडान्नाद्यम्बरादिभिः । शय्यासनाद्याभरणैः सर्वे कामदुघाश्च ते

payodadhimadhughṛtaguḍānnādyambarādibhiḥ | śayyāsanādyābharaṇaiḥ sarve kāmadughāśca te

उत्तरेणेलावृतं ते प्लावयन्ति समन्ततः । मीनाक्षी तत्तले देवी देवासुरनिषेविता

uttareṇelāvṛtaṃ te plāvayanti samantataḥ | mīnākṣī tattale devī devāsuraniṣevitā

नीलाम्बरा रौद्रमुखी नीलालकयुता च सा । नाकिनां देवसंघानां फलदा वरदा च सा

nīlāmbarā raudramukhī nīlālakayutā ca sā | nākināṃ devasaṃghānāṃ phaladā varadā ca sā

अतिमान्यातिपूज्या च मत्तमातङ्गगामिनी । मदनोन्मादिनी मानप्रिया मानप्रियान्तरा

atimānyātipūjyā ca mattamātaṅgagāminī | madanonmādinī mānapriyā mānapriyāntarā

मारवेगधरा मारपूजिता मारमादिनी । मयूरवरशोभाढ्या शिखिवाहनगर्भभूः

māravegadharā mārapūjitā māramādinī | mayūravaraśobhāḍhyā śikhivāhanagarbhabhūḥ

एभिर्नामपदैर्वन्द्या देवी सा मीनलोचना । जपतां स्मरतां मानदात्री चेश्वरसङ्‌गिनी

ebhirnāmapadairvandyā devī sā mīnalocanā | japatāṃ smaratāṃ mānadātrī ceśvarasaṅginī

तेषां नदानां पानीयपानानुगतचेतसाम् । प्रजानां न कदाचित्स्याद्वलीपलितलक्षणम्

teṣāṃ nadānāṃ pānīyapānānugatacetasām | prajānāṃ na kadācitsyādvalīpalitalakṣaṇam

क्लमस्वेदादिदौर्गन्ध्यं जरामयमृतिभ्रमाः । शीतोष्णवातवैवर्ण्यमुखोपप्लवसंचयाः

klamasvedādidaurgandhyaṃ jarāmayamṛtibhramāḥ | śītoṣṇavātavaivarṇyamukhopaplavasaṃcayāḥ

नापदश्चैव जायन्ते यावज्जीवं सुखं भवेत् । नैरन्तर्येण तत्स्याद्वै सुखं निरतिशायकम्

nāpadaścaiva jāyante yāvajjīvaṃ sukhaṃ bhavet | nairantaryeṇa tatsyādvai sukhaṃ niratiśāyakam

तत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सन्निवेशं च तद्‌गिरेः । सुवर्णमयनाम्नो वै सुमेरोः पर्वताः पृथक्

tata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi sanniveśaṃ ca tadgireḥ | suvarṇamayanāmno vai sumeroḥ parvatāḥ pṛthak

गिरयो विंशतिपराः कर्णिकाया इवेह ते । केसरीभूय सर्वेऽपि मेरोर्मूलविभागके

girayo viṃśatiparāḥ karṇikāyā iveha te | kesarībhūya sarve'pi merormūlavibhāgake

परितश्चोपक्लृप्तास्ते तेषां नामानि शृण्वतः । कुरङ्गः कुरगश्चैव कुसुम्भोऽथो विकङ्कतः

paritaścopaklṛptāste teṣāṃ nāmāni śṛṇvataḥ | kuraṅgaḥ kuragaścaiva kusumbho'tho vikaṅkataḥ

त्रिकूटः शिशिरश्चैव पतङ्गो रुचकस्तथा । निषधश्च शिनीवासः कपिलः शङ्ख एव च

trikūṭaḥ śiśiraścaiva pataṅgo rucakastathā | niṣadhaśca śinīvāsaḥ kapilaḥ śaṅkha eva ca

वैदूर्यश्चारुधिश्चैव हंसो ऋषभ एव च । नागः कालञ्जरश्चैव नारदश्चेति विंशतिः

vaidūryaścārudhiścaiva haṃso ṛṣabha eva ca | nāgaḥ kālañjaraścaiva nāradaśceti viṃśatiḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशवर्णनेऽरुणोदादिनदीनां निसर्गस्थानवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane'ruṇodādinadīnāṃ nisargasthānavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

भुवनकोशवर्णने पर्वतनदीवर्षादिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच गिरी मेरुं च पूर्वेण द्वौ चाष्टादशयोजनैः । सहस्रैरायतौ चोदग्द्विसहस्रं पृथूच्चकौ

bhuvanakośavarṇane parvatanadīvarṣādivarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca girī meruṃ ca pūrveṇa dvau cāṣṭādaśayojanaiḥ | sahasrairāyatau codagdvisahasraṃ pṛthūccakau

जठरो देवकूटश्च तावेतौ गिरिवर्यकौ । मेरोः पश्चिमतोऽद्री द्वौ पवमानस्तथापरः

jaṭharo devakūṭaśca tāvetau girivaryakau | meroḥ paścimato'drī dvau pavamānastathāparaḥ

पारियात्रश्च तौ तावद्विख्यातौ तुङ्गविस्तरौ । मेरोर्दक्षिणतः ख्यातौ कैलासकरवीरकौ

pāriyātraśca tau tāvadvikhyātau tuṅgavistarau | merordakṣiṇataḥ khyātau kailāsakaravīrakau

प्रागायतौ पूर्ववृत्तौ महापर्वतराजकौ । एवं चोत्तरतो मेरोस्त्रिशृङ्गमकरौ गिरी

prāgāyatau pūrvavṛttau mahāparvatarājakau | evaṃ cottarato merostriśṛṅgamakarau girī

एतैश्चाद्रिवरैरष्टसंख्यैः परिवृतो गिरिः । सुमेरुः काञ्चनगिरिः परिभ्राजन् रविर्यथा

etaiścādrivarairaṣṭasaṃkhyaiḥ parivṛto giriḥ | sumeruḥ kāñcanagiriḥ paribhrājan raviryathā

मेरोर्मूर्धनि धातुर्हि पुरी पङ्कजजन्मनः । मध्यतश्चोपक्लृप्तेयं दशसाहस्रयोजनैः

merormūrdhani dhāturhi purī paṅkajajanmanaḥ | madhyataścopaklṛpteyaṃ daśasāhasrayojanaiḥ

समानचतुरस्रां च शातकौम्भमयीं पुरीम् । वर्णयन्ति महात्मानः परावरविदो बुधाः

samānacaturasrāṃ ca śātakaumbhamayīṃ purīm | varṇayanti mahātmānaḥ parāvaravido budhāḥ

तां पुरीमनुलोकानामष्टानामीशिषां पराः । पुर्यः प्रख्यातसौवर्णरूपास्ताश्च यथादिशम्

tāṃ purīmanulokānāmaṣṭānāmīśiṣāṃ parāḥ | puryaḥ prakhyātasauvarṇarūpāstāśca yathādiśam

यथारूपं सार्धनेत्रसहस्रप्रमिताः कृताः । मेरोर्नव पुराणि स्युर्मनोवत्यमरावती

yathārūpaṃ sārdhanetrasahasrapramitāḥ kṛtāḥ | merornava purāṇi syurmanovatyamarāvatī

तेजोवती संयमनी तथा कृष्णाङ्गनापरा । श्रद्धावती गन्धवती तथा चान्या महोदया

tejovatī saṃyamanī tathā kṛṣṇāṅganāparā | śraddhāvatī gandhavatī tathā cānyā mahodayā

यशोवती च ब्रह्मेन्द्रवह्न्यादीनां यथाक्रमम् । तत्रैव यज्ञलिङ्गस्य विष्णोर्भगवतो विभोः

yaśovatī ca brahmendravahnyādīnāṃ yathākramam | tatraiva yajñaliṅgasya viṣṇorbhagavato vibhoḥ

वामपादाङ्गुष्ठनखनिर्भिन्नस्य च नारद । अण्डोर्ध्वभागरन्ध्रस्य मध्यात्संविशती दिवः

vāmapādāṅguṣṭhanakhanirbhinnasya ca nārada | aṇḍordhvabhāgarandhrasya madhyātsaṃviśatī divaḥ

मूर्धन्यवततारेयं गङ्गा संविशती विभो । लोकानामखिलानां च पापहारिजलाकुला

mūrdhanyavatatāreyaṃ gaṅgā saṃviśatī vibho | lokānāmakhilānāṃ ca pāpahārijalākulā

इयं च साक्षाद्‍भगवत्पदी लोकेषु विश्रुता । कालेन महता सा तु युगसाहस्रकेण तु

iyaṃ ca sākṣādbhagavatpadī lokeṣu viśrutā | kālena mahatā sā tu yugasāhasrakeṇa tu

दिवो मूर्धानमागत्य देवी देवनदीश्वरी । यत्तद्विष्णुपदं नाम स्थानं त्रैलोक्यविश्रुतम्

divo mūrdhānamāgatya devī devanadīśvarī | yattadviṣṇupadaṃ nāma sthānaṃ trailokyaviśrutam

औत्तानपादिर्यत्रास्ते ध्रुवः परमपावनः । भगवत्पादयुगलं पद्मकोशरजो दधत्

auttānapādiryatrāste dhruvaḥ paramapāvanaḥ | bhagavatpādayugalaṃ padmakośarajo dadhat

अद्याप्यास्ते स राजर्षिः पदवीमचलां श्रितः । तत्र सप्तर्षयस्तस्य प्रभावज्ञा महाशयाः

adyāpyāste sa rājarṣiḥ padavīmacalāṃ śritaḥ | tatra saptarṣayastasya prabhāvajñā mahāśayāḥ

प्रदक्षिणं प्रक्रमन्ति सर्वलोकहितेप्सवः । आत्यन्तिकी सिद्धिरियं तपतां सिद्धिदायिनी

pradakṣiṇaṃ prakramanti sarvalokahitepsavaḥ | ātyantikī siddhiriyaṃ tapatāṃ siddhidāyinī

आद्रियन्ते च शिरसा जटाजूटोषितेन च । ततो विष्णुपदाद्देवी नैकसाहस्रकोटिभिः

ādriyante ca śirasā jaṭājūṭoṣitena ca | tato viṣṇupadāddevī naikasāhasrakoṭibhiḥ

विमानैराकुले देवयानेऽवतरती च सा । चन्द्रमण्डलमाप्लाव्य पतन्ती ब्रह्यसद्यनि

vimānairākule devayāne'vataratī ca sā | candramaṇḍalamāplāvya patantī brahyasadyani

चतुर्धा भिद्यमाना सा ब्रह्मलोके च नारद । चतुर्भिर्नामभिर्देवी चतुर्दिशमभिसृता

caturdhā bhidyamānā sā brahmaloke ca nārada | caturbhirnāmabhirdevī caturdiśamabhisṛtā

सरितां च नदीनां च पतिमेवान्वपद्यत । सीता चालकनन्दा च चतुर्भद्रेति* नामभिः ॥ २२ ॥ *चक्षुर्भद्रेति? सीता च ब्रह्मसदनाच्छिखरेभ्यः क्षमाभृताम् । केसराभिधनाम्ना च प्रस्रवन्ती च स्वर्णदी

saritāṃ ca nadīnāṃ ca patimevānvapadyata | sītā cālakanandā ca caturbhadreti nāmabhiḥ || 22 || cakṣurbhadreti? sītā ca brahmasadanācchikharebhyaḥ kṣamābhṛtām | kesarābhidhanāmnā ca prasravantī ca svarṇadī

गन्धमादनमूर्ध्नीह पतिता पापहारिणी । अन्तरेण तु भद्राश्ववर्षं प्राच्यां समागता

gandhamādanamūrdhnīha patitā pāpahāriṇī | antareṇa tu bhadrāśvavarṣaṃ prācyāṃ samāgatā

क्षारोदधिं गता सा तु द्युनदी देवपूजिता । ततो माल्यवतः शृङ्गाद्‌ द्वितीया परिनिर्गता

kṣārodadhiṃ gatā sā tu dyunadī devapūjitā | tato mālyavataḥ śṛṅgād dvitīyā parinirgatā

ततो वेगवती भूत्वा केतुमालं समागता । चक्षुर्नाम्नी देवनदी प्रतीच्यां दिश्युपागता

tato vegavatī bhūtvā ketumālaṃ samāgatā | cakṣurnāmnī devanadī pratīcyāṃ diśyupāgatā

सरितां पतिमाविष्टा सा गङ्गा देववन्दिता । ततस्तृतीया धारा तु नाम्ना ख्याता च नारद

saritāṃ patimāviṣṭā sā gaṅgā devavanditā | tatastṛtīyā dhārā tu nāmnā khyātā ca nārada

पुण्या चालकनन्दा वै दक्षिणेनाब्जभूपदात् । वनानि गिरिकूटानि समतिक्रम्य चागता

puṇyā cālakanandā vai dakṣiṇenābjabhūpadāt | vanāni girikūṭāni samatikramya cāgatā

हेमकूटं गिरिवरं प्राप्तातोऽपीह निर्गता । अतिवेगवती भूत्वा भारतं चागतापरा

hemakūṭaṃ girivaraṃ prāptāto'pīha nirgatā | ativegavatī bhūtvā bhārataṃ cāgatāparā

दक्षिणं जलधिं प्राप्ता तृतीया सा सरिद्वरा । यस्याः स्नानाय सरतां मनुजानां पदे पदे

dakṣiṇaṃ jaladhiṃ prāptā tṛtīyā sā saridvarā | yasyāḥ snānāya saratāṃ manujānāṃ pade pade

राजसूयाश्वमेधादि फलं तु न हि दुर्लभम् । ततश्चतुर्थी धारा तु भृङ्गवत्पर्वतात्पुनः

rājasūyāśvamedhādi phalaṃ tu na hi durlabham | tataścaturthī dhārā tu bhṛṅgavatparvatātpunaḥ

भद्राभिधा संस्रवन्ती कुरून्सन्तर्प्य चोत्तरान् । समुद्रं समनुप्राप्ता गङ्गा त्रैलोक्यपावनी

bhadrābhidhā saṃsravantī kurūnsantarpya cottarān | samudraṃ samanuprāptā gaṅgā trailokyapāvanī

अन्ये नदाश्च नद्यश्च वर्षे वर्षेऽपि सन्ति हि । बहुशो मेरुमन्दारप्रसूताश्चैव नारद

anye nadāśca nadyaśca varṣe varṣe'pi santi hi | bahuśo merumandāraprasūtāścaiva nārada

तत्रापि भारतं वर्षं कर्मक्षेत्रमुशन्ति हि । अन्यानि चाष्टवर्षाणि भौमस्वर्गप्रदानि च

tatrāpi bhārataṃ varṣaṃ karmakṣetramuśanti hi | anyāni cāṣṭavarṣāṇi bhaumasvargapradāni ca

स्वर्गिणां पुण्यशेषस्य भोगस्थानानि नारद । पुरुषाणां चायुतायुर्वज्राङ्गा देवसन्निभाः

svargiṇāṃ puṇyaśeṣasya bhogasthānāni nārada | puruṣāṇāṃ cāyutāyurvajrāṅgā devasannibhāḥ

पुरुषा नागसाहस्रैर्दशभिः परिकल्पिताः । महासौरतसन्तुष्टाः कलत्राढ्याः सुखान्विताः

puruṣā nāgasāhasrairdaśabhiḥ parikalpitāḥ | mahāsauratasantuṣṭāḥ kalatrāḍhyāḥ sukhānvitāḥ

एकवर्षोनके चायुष्याप्तगर्भाः स्त्रियोऽपि हि । त्रेतायुगसमः कालो वर्तते सर्वदैव हि

ekavarṣonake cāyuṣyāptagarbhāḥ striyo'pi hi | tretāyugasamaḥ kālo vartate sarvadaiva hi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशवर्णने पर्वतनदीवर्षादिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane parvatanadīvarṣādivarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

भुवनकोशवर्णने इलावृतभद्राश्ववर्षवर्णनम् श्रीनारायण उवाच तेषु वर्षेषु देवेशाः पूर्वोक्तैः स्तवनैः सदा । पूजयन्ति महादेवीं जपध्यानसमाधिभिः

bhuvanakośavarṇane ilāvṛtabhadrāśvavarṣavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca teṣu varṣeṣu deveśāḥ pūrvoktaiḥ stavanaiḥ sadā | pūjayanti mahādevīṃ japadhyānasamādhibhiḥ

सर्वर्तुकुसुमश्रेणी शोभिता वनराजयः । फलानां पल्लवानां च यत्र शोभा निरन्तरम्

sarvartukusumaśreṇī śobhitā vanarājayaḥ | phalānāṃ pallavānāṃ ca yatra śobhā nirantaram

तेषु काननवर्षेषु वर्षपर्वतसानुषु । गिरिद्रोणीषु सर्वासु निर्मलोदकराशिषु

teṣu kānanavarṣeṣu varṣaparvatasānuṣu | giridroṇīṣu sarvāsu nirmalodakarāśiṣu

विकचोत्पलमालासु हंससारससञ्चयैः । विमिश्रितेषु तेष्वेव पक्षिभिः कूजितेषु च

vikacotpalamālāsu haṃsasārasasañcayaiḥ | vimiśriteṣu teṣveva pakṣibhiḥ kūjiteṣu ca

जलक्रीडादिभिश्चित्रविनोदैः क्रीडयन्ति च । सुन्दरीललितभ्रूणां विलासायतनेषु च

jalakrīḍādibhiścitravinodaiḥ krīḍayanti ca | sundarīlalitabhrūṇāṃ vilāsāyataneṣu ca

तत्रत्या विहरन्त्यत्र स्वैरं युवतिभिः सह । नवस्वपि च वर्षेषु भगवानादिपूरुषः

tatratyā viharantyatra svairaṃ yuvatibhiḥ saha | navasvapi ca varṣeṣu bhagavānādipūruṣaḥ

(नारायणाख्यो लोकानामनुग्रहरसैकदृक् ।) देवीमाराधयन्तास्ते स च सर्वैश्च पूज्यते । आत्मव्यूहेनेज्ययासौ सन्निधत्ते समाहितः

(nārāyaṇākhyo lokānāmanugraharasaikadṛk |) devīmārādhayantāste sa ca sarvaiśca pūjyate | ātmavyūhenejyayāsau sannidhatte samāhitaḥ

इलावृते तु भगवान् पद्मजाक्षिसमुद्‍भवः । एक एव भवो देवो नित्यं वसति साङ्गनः

ilāvṛte tu bhagavān padmajākṣisamudbhavaḥ | eka eva bhavo devo nityaṃ vasati sāṅganaḥ

तत्क्षेत्रे नापरः कश्चित्प्रवेशं वितनोति च । भवान्याः शापतस्तत्र पुमान्तस्त्री भवति स्फुटम्

tatkṣetre nāparaḥ kaścitpraveśaṃ vitanoti ca | bhavānyāḥ śāpatastatra pumāntastrī bhavati sphuṭam

भवानीनाथकैः स्वीणामसंख्यैर्गणकोटिभिः । संरुध्यमानो देवेशो देवं सङ्कर्षणं भजन्

bhavānīnāthakaiḥ svīṇāmasaṃkhyairgaṇakoṭibhiḥ | saṃrudhyamāno deveśo devaṃ saṅkarṣaṇaṃ bhajan

आत्मना ध्यानयोगेन सर्वभूतहितेच्छया । तां तामसीं तुरीयां च मूर्तिं प्रकृतिमात्मनः

ātmanā dhyānayogena sarvabhūtahitecchayā | tāṃ tāmasīṃ turīyāṃ ca mūrtiṃ prakṛtimātmanaḥ

उपधावते चैकाग्रमनसा भगवानजः । श्रीभगवानुवाच ॐनमो भगवते महापुरुषाय सर्वगुणसंख्यानायानन्तायाव्यक्ताय नम इति

upadhāvate caikāgramanasā bhagavānajaḥ | śrībhagavānuvāca ॐnamo bhagavate mahāpuruṣāya sarvaguṇasaṃkhyānāyānantāyāvyaktāya nama iti

भजे भजन्यारणपादपङ्कजं भगस्य कृत्स्नस्य परं परायणम् । भक्तेष्वलं भावितभूतभावनं भवापहं त्वा भव भावमीश्वरम्

bhaje bhajanyāraṇapādapaṅkajaṃ bhagasya kṛtsnasya paraṃ parāyaṇam | bhakteṣvalaṃ bhāvitabhūtabhāvanaṃ bhavāpahaṃ tvā bhava bhāvamīśvaram

न यस्य मायागुणकर्मवृत्तिभि- र्निरीक्षितो ह्यण्वपि दृष्टिरज्यते । ईशे यथा नो स्त्रतमन्युरंहसा कस्तं न मन्येत जिगीषुरात्मनः

na yasya māyāguṇakarmavṛttibhi- rnirīkṣito hyaṇvapi dṛṣṭirajyate | īśe yathā no stratamanyuraṃhasā kastaṃ na manyeta jigīṣurātmanaḥ

असद्दृशो यः प्रतिभाति मायया क्षीबेव मध्वासवताग्रलोचनः । न नागवध्वोऽर्हण ईशिरे ह्रिया यत्पादयोः स्पर्शनधर्षितेन्द्रियाः

asaddṛśo yaḥ pratibhāti māyayā kṣībeva madhvāsavatāgralocanaḥ | na nāgavadhvo'rhaṇa īśire hriyā yatpādayoḥ sparśanadharṣitendriyāḥ

यमाहुरस्य स्थितिजन्मसंयमं त्रिभिर्विहीनं यमनन्तमॄषयः । न वेद सिद्धार्थमिव क्यचित्स्थितं भूमण्डलं मूर्धसहस्रधामसु

yamāhurasya sthitijanmasaṃyamaṃ tribhirvihīnaṃ yamanantamṝṣayaḥ | na veda siddhārthamiva kyacitsthitaṃ bhūmaṇḍalaṃ mūrdhasahasradhāmasu

यस्याद्य आसीद् गुणविग्रहो महान् विज्ञानधिष्ण्यो भगवानजः किल । यत्सवतोऽहं त्रिवृता स्वतेजसा वैकारिकं तामसमैन्द्रियं सृजे

yasyādya āsīd guṇavigraho mahān vijñānadhiṣṇyo bhagavānajaḥ kila | yatsavato'haṃ trivṛtā svatejasā vaikārikaṃ tāmasamaindriyaṃ sṛje

एते वयं यस्य वशे महात्मनः स्थिताः शकुन्ता इव सूत्रयन्त्रिताः । महानहंवैकृततामसेन्द्रियाः सृजाम सर्वे यदनुग्रहादिदम्

ete vayaṃ yasya vaśe mahātmanaḥ sthitāḥ śakuntā iva sūtrayantritāḥ | mahānahaṃvaikṛtatāmasendriyāḥ sṛjāma sarve yadanugrahādidam

यन्निर्मितां कर्ह्यपि कर्मपर्वणीं मायां जनोऽयं गुरुसर्गमोहितः । न वेद निस्तारणयोगमञ्जसा तस्मै नमस्ते विलयोदयात्मने

yannirmitāṃ karhyapi karmaparvaṇīṃ māyāṃ jano'yaṃ gurusargamohitaḥ | na veda nistāraṇayogamañjasā tasmai namaste vilayodayātmane

श्रीनारायण उवाच एवं स भगवान् रुद्रो देवं सङ्कर्षणं प्रभुम् । इलावृतमुपासीत देवीगणसमाहितः

śrīnārāyaṇa uvāca evaṃ sa bhagavān rudro devaṃ saṅkarṣaṇaṃ prabhum | ilāvṛtamupāsīta devīgaṇasamāhitaḥ

तथैव धर्मपुत्रोऽसौ नाम्ना भद्रश्रवा इति । तत्कुलस्यापि पतयः पुरुषा भद्रसेवकाः

tathaiva dharmaputro'sau nāmnā bhadraśravā iti | tatkulasyāpi patayaḥ puruṣā bhadrasevakāḥ

भद्राश्ववर्षे तां मूर्तिं वासुदेवस्य विश्रुताम् । हयमूर्तिभिदा तां तु हयग्रीवपदाङ्‌किताम्

bhadrāśvavarṣe tāṃ mūrtiṃ vāsudevasya viśrutām | hayamūrtibhidā tāṃ tu hayagrīvapadāṅkitām

परमेण समाध्यन्यवारकेण नियन्त्रिताम् । एवमेव च तां मूर्तिं गृणन्त उपयान्ति च

parameṇa samādhyanyavārakeṇa niyantritām | evameva ca tāṃ mūrtiṃ gṛṇanta upayānti ca

भद्रश्रवस ऊचुः ॐ नमो भगवते धर्मायात्मविशोधनाय नम इति । अहो विचित्रं भगवद्विचेष्टितं घ्नन्तं जनोऽयं हि मिषन्न पश्यति । ध्यायन्न सद्यर्हि विकर्म सेवितुं निर्हृत्य पुत्रं पितरं जिजीवुषुः

bhadraśravasa ūcuḥ ॐ namo bhagavate dharmāyātmaviśodhanāya nama iti | aho vicitraṃ bhagavadviceṣṭitaṃ ghnantaṃ jano'yaṃ hi miṣanna paśyati | dhyāyanna sadyarhi vikarma sevituṃ nirhṛtya putraṃ pitaraṃ jijīvuṣuḥ

वदन्ति विश्वं कवयः स्म नश्वरं पश्यन्ति चाध्यात्मविदो विपश्चितः । तथापि मुह्यन्ति तवाज मायया सुविस्मितं कृत्यमजं नतोऽस्मि तम्

vadanti viśvaṃ kavayaḥ sma naśvaraṃ paśyanti cādhyātmavido vipaścitaḥ | tathāpi muhyanti tavāja māyayā suvismitaṃ kṛtyamajaṃ nato'smi tam

विश्वोद्‍भवस्थाननिरोधकर्म ते ह्यकर्तुरङ्गीकृतमप्यपावृतः । युक्तं न चित्रं त्वयि कार्यकारणे सर्वात्मनि व्यतिरिक्ते च वस्तुतः

viśvodbhavasthānanirodhakarma te hyakarturaṅgīkṛtamapyapāvṛtaḥ | yuktaṃ na citraṃ tvayi kāryakāraṇe sarvātmani vyatirikte ca vastutaḥ

वेदान् युगान्ते तमसा तिरस्कृतान् रसातलाद्यो नृतुरङ्गविग्रहः । प्रत्याददे वै कवयेऽभियाचते तस्मै नमस्ते वितथेहिताय ते

vedān yugānte tamasā tiraskṛtān rasātalādyo nṛturaṅgavigrahaḥ | pratyādade vai kavaye'bhiyācate tasmai namaste vitathehitāya te

एवं स्तुवन्ति देवेशं हयशीर्षं हरिं च ते । भद्रश्रवसनामानो वर्णयन्ति च तद्‍गुणान्

evaṃ stuvanti deveśaṃ hayaśīrṣaṃ hariṃ ca te | bhadraśravasanāmāno varṇayanti ca tadguṇān

एषां चरितमेतद्धि यः पठेच्छ्रावयेच्च यः । पापकंचुकमुत्सृज्य देवीलोकं व्रजेच्च सः

eṣāṃ caritametaddhi yaḥ paṭhecchrāvayecca yaḥ | pāpakaṃcukamutsṛjya devīlokaṃ vrajecca saḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशवर्णने इलावृतभद्राश्ववर्षवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane ilāvṛtabhadrāśvavarṣavarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

भुवनकोशवर्णने हरिवर्षकेतुमालरम्यकवर्षवर्णनम् श्रीनारायण उवाच हरिवर्षे च भगवान्नृहरिः पापनाशनः । वर्तते योगयुक्तात्मा भक्तानुग्रहकारकः

bhuvanakośavarṇane harivarṣaketumālaramyakavarṣavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca harivarṣe ca bhagavānnṛhariḥ pāpanāśanaḥ | vartate yogayuktātmā bhaktānugrahakārakaḥ

तस्य तद्दयितं रूपं महाभागवतोऽसुरः । पश्यन्भक्तिसमायुक्तः स्तौति तद्‍गुणतत्त्ववित्

tasya taddayitaṃ rūpaṃ mahābhāgavato'suraḥ | paśyanbhaktisamāyuktaḥ stauti tadguṇatattvavit

प्रह्लाद उवाच ॐ नमो भगवते नरसिंहाय नमस्तेजस्तेजसे आविराविर्भव वज्रदंष्ट्र कर्माशयान् रन्धय रन्धय तमो ग्रस ग्रस ॐ स्वाहा । अभयं ममात्मनि भूयिष्ठाः ॥ ॐ क्षौं ॥ स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खलः प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिवं मिथो धिया । मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे आवेश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी

prahlāda uvāca ॐ namo bhagavate narasiṃhāya namastejastejase āvirāvirbhava vajradaṃṣṭra karmāśayān randhaya randhaya tamo grasa grasa ॐ svāhā | abhayaṃ mamātmani bhūyiṣṭhāḥ || ॐ kṣauṃ || svastyastu viśvasya khalaḥ prasīdatāṃ dhyāyantu bhūtāni śivaṃ mitho dhiyā | manaśca bhadraṃ bhajatādadhokṣaje āveśyatāṃ no matirapyahaitukī

मागारदारात्मजवित्तबन्धुषु सङ्गो यदि स्याद्‍भगवत्प्रियेषु नः । यः प्राणवृत्त्या परितुष्ट आत्मवान् सिद्ध्यत्यदूरान्न तथेन्द्रियप्रियः

māgāradārātmajavittabandhuṣu saṅgo yadi syādbhagavatpriyeṣu naḥ | yaḥ prāṇavṛttyā parituṣṭa ātmavān siddhyatyadūrānna tathendriyapriyaḥ

यत्सङ्गलब्धं निजवीर्यवैभवं तीर्थं मुहुः संस्पृशतां हि मानसम् । हरत्यजोऽन्तः श्रुतिभिर्गतोऽङ्गजं को वै न सेवेत मुकुन्दविक्रमम्

yatsaṅgalabdhaṃ nijavīryavaibhavaṃ tīrthaṃ muhuḥ saṃspṛśatāṃ hi mānasam | haratyajo'ntaḥ śrutibhirgato'ṅgajaṃ ko vai na seveta mukundavikramam

यस्यास्ति भक्तिर्भगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुराः । हरावभक्तस्य कुतो महद्‍गुणा मनोरथेनासति धावतो बहिः

yasyāsti bhaktirbhagavatyakiñcanā sarvairguṇaistatra samāsate surāḥ | harāvabhaktasya kuto mahadguṇā manorathenāsati dhāvato bahiḥ

हरिर्हि साक्षाद्‍भगवाञ्छरीरिणा- मात्मा झषाणामिव तोयमीप्सितम् । हित्वा महांस्तं यदि सज्जते गृहे तदा महत्त्वं वयसा दम्पतीनाम्

harirhi sākṣādbhagavāñcharīriṇā- mātmā jhaṣāṇāmiva toyamīpsitam | hitvā mahāṃstaṃ yadi sajjate gṛhe tadā mahattvaṃ vayasā dampatīnām

तस्माद्‌रजोरागविषादमन्यु- मानस्पृहाभयदैन्याधिमूलम् । हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजतां कुतो भयम्

tasmādrajorāgaviṣādamanyu- mānaspṛhābhayadainyādhimūlam | hitvā gṛhaṃ saṃsṛticakravālaṃ nṛsiṃhapādaṃ bhajatāṃ kuto bhayam

एवं दैत्यपतिः सोऽपि भक्त्यानुदिनमीडते । नृहरिं पापमातङ्गहरिं हृत्पद्मवासिनम्

evaṃ daityapatiḥ so'pi bhaktyānudinamīḍate | nṛhariṃ pāpamātaṅgahariṃ hṛtpadmavāsinam

केतुमाले च वर्षे हि भगवान्स्मररूपधृक् । आस्ते तद्वर्षनाथानां पूजनीयश्च सर्वदा

ketumāle ca varṣe hi bhagavānsmararūpadhṛk | āste tadvarṣanāthānāṃ pūjanīyaśca sarvadā

एतेनोपासते स्तोत्रजालेन च रमाब्धिजा । तद्वर्षनाथा सततं महतां मानदायिका

etenopāsate stotrajālena ca ramābdhijā | tadvarṣanāthā satataṃ mahatāṃ mānadāyikā

रमोवाच ओं ह्रां ह्रीं ह्रूं स्म नमो भगवते हृषीकेशाय सर्वगुणविशेषैर्विलक्षितात्मने आकूतीनां चित्तीनां चेतसां विशेषाणां चाधिपतये षोडशकलाय छन्दोमयायान्नमयायामृतमयाय सर्वमयाय महसे ओजसे बलाय कान्ताय कामाय नमस्ते उभयत्र भूयात् । स्त्रियो व्रतैस्त्वां हृषीकेश्वरं स्वतो ह्याराध्य लोके पतिमाशासतेऽन्यम् । तासां न ते वै परिपान्त्यपत्यं प्रियं धनायूंषि यतोऽस्वतन्त्राः

ramovāca oṃ hrāṃ hrīṃ hrūṃ sma namo bhagavate hṛṣīkeśāya sarvaguṇaviśeṣairvilakṣitātmane ākūtīnāṃ cittīnāṃ cetasāṃ viśeṣāṇāṃ cādhipataye ṣoḍaśakalāya chandomayāyānnamayāyāmṛtamayāya sarvamayāya mahase ojase balāya kāntāya kāmāya namaste ubhayatra bhūyāt | striyo vrataistvāṃ hṛṣīkeśvaraṃ svato hyārādhya loke patimāśāsate'nyam | tāsāṃ na te vai paripāntyapatyaṃ priyaṃ dhanāyūṃṣi yato'svatantrāḥ

स वै पतिः स्यादकुतोभयः स्वतः समन्ततः पाति भयातुरं जनम् । स एक एवेतरथा मिथो भयं नैवात्मलाभादधिमन्यते परम्

sa vai patiḥ syādakutobhayaḥ svataḥ samantataḥ pāti bhayāturaṃ janam | sa eka evetarathā mitho bhayaṃ naivātmalābhādadhimanyate param

या तस्य ते पादसरोरुहार्हणं न कामयेत्साखिलकामलम्पटा । तदेव रासीप्सितमीप्सितोऽर्चितो यद्‍भग्नयाञ्चा भगवन् प्रतप्यते

yā tasya te pādasaroruhārhaṇaṃ na kāmayetsākhilakāmalampaṭā | tadeva rāsīpsitamīpsito'rcito yadbhagnayāñcā bhagavan pratapyate

मत्प्राप्तयेऽजेशसुरासुरादय- स्तप्यन्त उग्रं तप ऐन्द्रिये धियः । ऋते भवत्पादपरायणान्न मां विदन्त्यहं त्वद्धृदया यतोऽजित

matprāptaye'jeśasurāsurādaya- stapyanta ugraṃ tapa aindriye dhiyaḥ | ṛte bhavatpādaparāyaṇānna māṃ vidantyahaṃ tvaddhṛdayā yato'jita

स त्वं ममाप्यच्युत शीर्ष्णि वन्दितं कराम्बुजं यत्त्वदधायि सात्वताम् । बिभर्षि मां लक्ष्य वरेण्य मायया क ईश्वरस्येहितमूहितुं विभुः

sa tvaṃ mamāpyacyuta śīrṣṇi vanditaṃ karāmbujaṃ yattvadadhāyi sātvatām | bibharṣi māṃ lakṣya vareṇya māyayā ka īśvarasyehitamūhituṃ vibhuḥ

एवं कामं स्तुवन्त्येव लोकबन्धुस्वरूपिणम् । प्रजापतिमुखा वर्षनाथाः कामस्य सिद्धये

evaṃ kāmaṃ stuvantyeva lokabandhusvarūpiṇam | prajāpatimukhā varṣanāthāḥ kāmasya siddhaye

रम्यके नामवर्षे च मूर्तिं भगवतः पराम् । मात्स्यां देवासुरैर्वन्द्यां मनुः स्तौति निरन्तरम्

ramyake nāmavarṣe ca mūrtiṃ bhagavataḥ parām | mātsyāṃ devāsurairvandyāṃ manuḥ stauti nirantaram

मनुरुवाच ॐ नमो भगवते मुख्यतमाय नमः सत्त्वाय प्राणायौजसे बलाय महामत्स्याय नमः । अन्तर्बहिश्चाखिललोकपालकै- रदृष्टरूपो विचरस्युरुस्वनः । स ईश्वरस्त्वं य इदं वशे नय- न्नाम्ना यथा दारुमयीं नरः स्त्रियम्

manuruvāca ॐ namo bhagavate mukhyatamāya namaḥ sattvāya prāṇāyaujase balāya mahāmatsyāya namaḥ | antarbahiścākhilalokapālakai- radṛṣṭarūpo vicarasyurusvanaḥ | sa īśvarastvaṃ ya idaṃ vaśe naya- nnāmnā yathā dārumayīṃ naraḥ striyam

यं लोकपालाः किल मत्सरज्वरा हित्वा यतन्तोऽपि पृथक् समेत्य च । पातुं न शेकुर्द्विपदश्चतुष्पदः सरीसृपं स्थाणु यदत्र दृश्यते

yaṃ lokapālāḥ kila matsarajvarā hitvā yatanto'pi pṛthak sametya ca | pātuṃ na śekurdvipadaścatuṣpadaḥ sarīsṛpaṃ sthāṇu yadatra dṛśyate

भवान् युगान्तार्णव ऊर्मिमालिनि क्षोणीमिमामोषधिवीरुधां निधिम् । मया सहोरुक्रम तेऽज ओजसा तस्मै जगत्प्राणगणात्मने नमः

bhavān yugāntārṇava ūrmimālini kṣoṇīmimāmoṣadhivīrudhāṃ nidhim | mayā sahorukrama te'ja ojasā tasmai jagatprāṇagaṇātmane namaḥ

एवं स्तौति च देवेशं मनुः पार्थिवसत्तमः । मत्स्यावतारं देवेशं संशयच्छेदकारणम्

evaṃ stauti ca deveśaṃ manuḥ pārthivasattamaḥ | matsyāvatāraṃ deveśaṃ saṃśayacchedakāraṇam

ध्यानयोगेन देवस्य निर्धूताशेषकल्मषः । आस्ते परिचरन्भक्त्या महाभागवतोत्तमः

dhyānayogena devasya nirdhūtāśeṣakalmaṣaḥ | āste paricaranbhaktyā mahābhāgavatottamaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशवर्णने हरिवर्षकेतुमालरम्यकवर्षवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane harivarṣaketumālaramyakavarṣavarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

भुवनकोशवर्णने हिरण्मयकिम्पुरुषवर्षवर्णनम् श्रीनारायण उवाच हिरण्मये नाम वर्षे भगवान्कूर्मरूपधृक् । आस्ते योगपतिः सोऽयमर्यम्णा पूज्य ईड्यते

bhuvanakośavarṇane hiraṇmayakimpuruṣavarṣavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca hiraṇmaye nāma varṣe bhagavānkūrmarūpadhṛk | āste yogapatiḥ so'yamaryamṇā pūjya īḍyate

अर्यमोवाच ॐ नमो भगवते अकूपाराय सर्वसत्त्वगुण- विशेषणाय नोपलक्षितस्थानाय नमो वर्ष्मणे नमो भूमे नमोऽवस्थानाय नमस्ते । यद्‌रूपमेतन्निजमाययार्पित- मर्थस्वरूपं बहुरूपरूपितम् । संख्या न यस्यास्त्ययथोपलम्भना- त्तस्मै नमस्तेऽव्यपदेशरूपिणे

aryamovāca ॐ namo bhagavate akūpārāya sarvasattvaguṇa- viśeṣaṇāya nopalakṣitasthānāya namo varṣmaṇe namo bhūme namo'vasthānāya namaste | yadrūpametannijamāyayārpita- marthasvarūpaṃ bahurūparūpitam | saṃkhyā na yasyāstyayathopalambhanā- ttasmai namaste'vyapadeśarūpiṇe

जरायुजं स्वेदजमण्डजोद्‌‍भिदं चराचरं देवर्षिपितृभूतमैन्द्रियम् । द्यौः खं क्षितिः शैलसरित्समुद्रं द्वीपग्रहर्क्षेत्यभिधेय एकः

jarāyujaṃ svedajamaṇḍajodbhidaṃ carācaraṃ devarṣipitṛbhūtamaindriyam | dyauḥ khaṃ kṣitiḥ śailasaritsamudraṃ dvīpagraharkṣetyabhidheya ekaḥ

यस्मिनसंख्येयविशेषनाम- रूपाकृतौ कविभिः कल्पितेयम् । संख्या यया तत्त्वदृशापनीयते तस्मै नमः सांख्यनिदर्शनाय ते

yasminasaṃkhyeyaviśeṣanāma- rūpākṛtau kavibhiḥ kalpiteyam | saṃkhyā yayā tattvadṛśāpanīyate tasmai namaḥ sāṃkhyanidarśanāya te

एवं स्तुवति देवेशमर्यमा सह वर्षपैः । गीयते चापि भजते सर्वभूतभवं प्रभुम्

evaṃ stuvati deveśamaryamā saha varṣapaiḥ | gīyate cāpi bhajate sarvabhūtabhavaṃ prabhum

तथोत्तरेषु कुरुषु भगवान्यज्ञपूरुषः । आदिवाराहरूपोऽसौ धरण्या पूज्यते सदा

tathottareṣu kuruṣu bhagavānyajñapūruṣaḥ | ādivārāharūpo'sau dharaṇyā pūjyate sadā

सम्पूज्य विधिवद्देवं तद्‍भक्त्यार्द्रार्द्रहृत्कजा । भूमिः स्तौति हरिं यज्ञवाराहं दैत्यमर्दनम्

sampūjya vidhivaddevaṃ tadbhaktyārdrārdrahṛtkajā | bhūmiḥ stauti hariṃ yajñavārāhaṃ daityamardanam

भूरुवाच ॐ नमो भगवते मन्त्रतत्त्वलिङ्गाय यज्ञक्रतवे महाध्वरावयवाय महावराहाय नमः कर्मशुक्लाय त्रियुगाय नमस्ते

bhūruvāca ॐ namo bhagavate mantratattvaliṅgāya yajñakratave mahādhvarāvayavāya mahāvarāhāya namaḥ karmaśuklāya triyugāya namaste

यस्य स्वरूपं कवयो विपश्चितो गुणेषु दारुष्विव जातवेदसम् । मज्जन्ति मथ्ना मनसा दिदृक्षवो गूढं क्रियार्थेर्नम ईरितात्मने

yasya svarūpaṃ kavayo vipaścito guṇeṣu dāruṣviva jātavedasam | majjanti mathnā manasā didṛkṣavo gūḍhaṃ kriyārthernama īritātmane

द्रव्यक्रियाहेत्वयनेशकर्तृभि- र्मायागुणैर्वस्तुभिरीक्षितात्मने । अन्वीक्षयाङ्गातिशयात्मबुद्धिभि- निंरस्तमायाकृतये नमोऽस्तु ते

dravyakriyāhetvayaneśakartṛbhi- rmāyāguṇairvastubhirīkṣitātmane | anvīkṣayāṅgātiśayātmabuddhibhi- niṃrastamāyākṛtaye namo'stu te

करोति विश्वस्थितिसंयमोदयं यस्येप्सितं नेष्मितुमीक्षितुर्गुणैः । माया यथाऽयो भ्रमते तदाश्रयं ग्राव्णो नमस्ते गुणकर्मसाक्षिणे

karoti viśvasthitisaṃyamodayaṃ yasyepsitaṃ neṣmitumīkṣiturguṇaiḥ | māyā yathā'yo bhramate tadāśrayaṃ grāvṇo namaste guṇakarmasākṣiṇe

प्रमथ्य दैत्यं प्रतिवारणं मृधे यो मां रसाया जगदादिसूकरः । कृत्वाग्रदंष्ट्रं निरगादुदन्वतः क्रीडन्निवेभः प्रणतास्मि तं विभुम्

pramathya daityaṃ prativāraṇaṃ mṛdhe yo māṃ rasāyā jagadādisūkaraḥ | kṛtvāgradaṃṣṭraṃ niragādudanvataḥ krīḍannivebhaḥ praṇatāsmi taṃ vibhum

किम्पुरुषे वर्षेऽस्मिन्भगवन्तं दाशरथिं च सर्वेशम् । सीतारामं देवं श्रीहनुमानादिपूरुषं स्तौति

kimpuruṣe varṣe'sminbhagavantaṃ dāśarathiṃ ca sarveśam | sītārāmaṃ devaṃ śrīhanumānādipūruṣaṃ stauti

ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम इति । आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मने उपासितलोकाय नमः । साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाभागाय नम इति । यत्तद्विशुद्धानुभवात्ममेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक् प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये

ॐ namo bhagavate uttamaślokāya nama iti | āryalakṣaṇaśīlavratāya nama upaśikṣitātmane upāsitalokāya namaḥ | sādhuvādanikaṣaṇāya namo brahmaṇyadevāya mahāpuruṣāya mahābhāgāya nama iti | yattadviśuddhānubhavātmamekaṃ svatejasā dhvastaguṇavyavastham | pratyak praśāntaṃ sudhiyopalambhanaṃ hyanāmarūpaṃ nirahaṃ prapadye

मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभो । कुतोऽन्यथा स्याद्ऽऽरमतः स्व आत्मनः सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य

martyāvatārastviha martyaśikṣaṇaṃ rakṣovadhāyaiva na kevalaṃ vibho | kuto'nyathā syād''ramataḥ sva ātmanaḥ sītākṛtāni vyasanānīśvarasya

न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तमः सक्तस्विलोक्यां भगवान्वासुदेवः । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्षणं चापि विहातुमर्हति

na vai sa ātmātmavatāṃ suhṛttamaḥ saktasvilokyāṃ bhagavānvāsudevaḥ | na strīkṛtaṃ kaśmalamaśnuvīta na lakṣaṇaṃ cāpi vihātumarhati

न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ् न चुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतुः । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रजः

na janma nūnaṃ mahato na saubhagaṃ na vāṅ na cuddhirnākṛtistoṣahetuḥ | tairyadvisṛṣṭānapi no vanaukasa- ścakāra sakhye bata lakṣmaṇāgrajaḥ

सुरोऽसुरो वाप्यथवा नरोऽनरः सर्वात्मना यः सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान् दिवम्

suro'suro vāpyathavā naro'naraḥ sarvātmanā yaḥ sukṛtajñamuttamam | bhajeta rāmaṃ manujākṛtiṃ hariṃ ya uttarānanayatkosalān divam

श्रीनारायण उवाच एवं किम्पुरुषे वर्षे सत्यसन्धं दृढव्रतम् । रामं राजीवपत्राक्षं हनुमान् वानरोत्तमः

śrīnārāyaṇa uvāca evaṃ kimpuruṣe varṣe satyasandhaṃ dṛḍhavratam | rāmaṃ rājīvapatrākṣaṃ hanumān vānarottamaḥ

स्तौति गायति भक्त्या च संपूजयति सर्वशः । य एतच्छृणुयाच्चित्रं रामचन्द्रकथानकम् । सर्वपापविशुद्धात्मा याति रामसलोकताम्

stauti gāyati bhaktyā ca saṃpūjayati sarvaśaḥ | ya etacchṛṇuyāccitraṃ rāmacandrakathānakam | sarvapāpaviśuddhātmā yāti rāmasalokatām

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशवर्णने हिरण्मयकिम्पुरुषवर्षवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

- iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane hiraṇmayakimpuruṣavarṣavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

भुवनकोशवर्णने भारतवर्षवर्णनम् श्रीनारायण उवाच भारताख्ये च वर्षेऽस्मिन्नहमादिजपूरुषः । तिष्ठामि भवता चैव स्तवनं क्रियतेऽनिशम्

bhuvanakośavarṇane bhāratavarṣavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca bhāratākhye ca varṣe'sminnahamādijapūruṣaḥ | tiṣṭhāmi bhavatā caiva stavanaṃ kriyate'niśam

नारद उवाच ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति । कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकैः । द्रष्टुर्न दृश्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे

nārada uvāca ॐ namo bhagavate upaśamaśīlāyoparatānātmyāya namo'kiñcanavittāya ṛṣiṛṣabhāya naranārāyaṇāya paramahaṃsaparamagurave ātmārāmādhipataye namo nama iti | kartāsya sargādiṣu yo na badhyate na hanyate dehagato'pi daihikaiḥ | draṣṭurna dṛśyasya guṇairvidūṣyate tasmai namo'saktaviviktasākṣiṇe

इदं हि योगेश्वरयोगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवरः

idaṃ hi yogeśvarayoganaipuṇaṃ hiraṇyagarbho bhagavāñjagāda yat | yadantakāle tvayi nirguṇe mano bhaktyā dadhītojjhitaduṣkalevaraḥ

यथैहिकामुष्मिककामलम्पटः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्यया- द्यस्तस्य यत्‍नः श्रम एव केवलम्

yathaihikāmuṣmikakāmalampaṭaḥ suteṣu dāreṣu dhaneṣu cintayan | śaṅketa vidvān kukalevarātyayā- dyastasya yatnaḥ śrama eva kevalam

तन्नः प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वं माययाहं ममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि नः स्वभावजम्

tannaḥ prabho tvaṃ kukalevarārpitāṃ tvaṃ māyayāhaṃ mamatāmadhokṣaja | bhindyāma yenāśu vayaṃ sudurbhidāṃ vidhehi yogaṃ tvayi naḥ svabhāvajam

एवं स्तौति सदा देवं नारायणमनामयम् । नारदो मुनिशार्दूलः प्रज्ञाताखिलसारदृक्

evaṃ stauti sadā devaṃ nārāyaṇamanāmayam | nārado muniśārdūlaḥ prajñātākhilasāradṛk

अस्मिन् वै भारते वर्षे सरिच्छैलास्तु सन्ति हि । तान्प्रवक्ष्यामि देवर्षे शृणुष्वैकाग्रमानसः

asmin vai bhārate varṣe saricchailāstu santi hi | tānpravakṣyāmi devarṣe śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ

मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकश्च त्रिकूटकः । ऋषभः कूटकः कोल्लः सह्यो देवगिरिस्तथा

malayo maṅgalaprastho mainākaśca trikūṭakaḥ | ṛṣabhaḥ kūṭakaḥ kollaḥ sahyo devagiristathā

ऋष्यमूकश्च श्रीशैलो व्यङ्कटाद्रिर्महेन्द्रकः । वारिधारश्च विन्ध्यश्च मुक्तिमानृक्षपर्वतः

ṛṣyamūkaśca śrīśailo vyaṅkaṭādrirmahendrakaḥ | vāridhāraśca vindhyaśca muktimānṛkṣaparvataḥ

पारियात्रस्तथा द्रोणश्चित्रकूटगिरिस्तथा । गोवर्धनो रैवतकः ककुभो नीलपर्वतः

pāriyātrastathā droṇaścitrakūṭagiristathā | govardhano raivatakaḥ kakubho nīlaparvataḥ

गौरमुखश्चेन्द्रकीलो गिरिः कामगिरिस्तथा । एते चान्येऽप्यसंख्याता गिरयो बहुपुण्यदाः

gauramukhaścendrakīlo giriḥ kāmagiristathā | ete cānye'pyasaṃkhyātā girayo bahupuṇyadāḥ

एतदुत्पन्नसरितः शतशोऽथ सहस्रशः । पानावगाहनस्नानदर्शनोत्कीर्तनैरपि

etadutpannasaritaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ | pānāvagāhanasnānadarśanotkīrtanairapi

नाशयन्ति च पापानि त्रिविधानि शरीरिणाम् । ताम्रपर्णी चन्द्रवशा कृतमाला वटोदका

nāśayanti ca pāpāni trividhāni śarīriṇām | tāmraparṇī candravaśā kṛtamālā vaṭodakā

वैहायसी च कावेरी वेणा चैव पयस्विनी । तुङ्गभद्रा कृष्णवेणा शर्करावर्तका तथा

vaihāyasī ca kāverī veṇā caiva payasvinī | tuṅgabhadrā kṛṣṇaveṇā śarkarāvartakā tathā

गोदावरी भीमरथी निर्विन्ध्या च पयोष्णिका । तापी रेवा च सुरसा नर्मदा च सरस्वती

godāvarī bhīmarathī nirvindhyā ca payoṣṇikā | tāpī revā ca surasā narmadā ca sarasvatī

चर्मण्वती च सिन्धुश्च अन्धशोणौ महानदौ । ऋषिकुल्या त्रिसामा च वेदस्मृतिर्महानदी

carmaṇvatī ca sindhuśca andhaśoṇau mahānadau | ṛṣikulyā trisāmā ca vedasmṛtirmahānadī

कौशिकी यमुना चैव मन्दाकिनी दृषद्वती । गोमती सरयू रोधवती सप्तवती तथा

kauśikī yamunā caiva mandākinī dṛṣadvatī | gomatī sarayū rodhavatī saptavatī tathā

सुषोमा च शतद्रुश्च चन्द्रभागा मरुद्‌वृधा । वितस्ता च असिक्नी च विश्वा चेति प्रकीर्तिताः

suṣomā ca śatadruśca candrabhāgā marudvṛdhā | vitastā ca asiknī ca viśvā ceti prakīrtitāḥ

अस्मिन्वर्षे लब्धजन्मपुरुषैः स्वस्वकर्मभिः । शुक्ललोहितकृष्णाख्यैर्दिव्यमानुषनारकाः

asminvarṣe labdhajanmapuruṣaiḥ svasvakarmabhiḥ | śuklalohitakṛṣṇākhyairdivyamānuṣanārakāḥ

भवन्ति विविधा भोगाः सर्वेषां च निवासिनाम् । यथा वर्णविधानेनापवर्गो भवति स्फुटम्

bhavanti vividhā bhogāḥ sarveṣāṃ ca nivāsinām | yathā varṇavidhānenāpavargo bhavati sphuṭam

एतदेव च वर्षस्य प्राधान्यं कार्यसिद्धितः । वदन्ति मुनयो वेदवादिनः स्वर्गवासिनः

etadeva ca varṣasya prādhānyaṃ kāryasiddhitaḥ | vadanti munayo vedavādinaḥ svargavāsinaḥ

अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरिः । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि नः

aho amīṣāṃ kimakāri śobhanaṃ prasanna eṣāṃ sviduta svayaṃ hariḥ | yairjanma labdhaṃ nṛṣu bhāratājire mukundasevaupayikaṃ spṛhā hi naḥ

किं दुष्करैर्नः क्रतुभिस्तपोव्रतै- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपदपङ्कज- स्मृतिः प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात्

kiṃ duṣkarairnaḥ kratubhistapovratai- rdānādibhirvā dyujayena phalgunā | na yatra nārāyaṇapadapaṅkaja- smṛtiḥ pramuṣṭātiśayendriyotsavāt

कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवा- त्क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विनः संन्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरेः

kalpāyuṣāṃ sthānajayātpunarbhavā- tkṣaṇāyuṣāṃ bhāratabhūjayo varam | kṣaṇena martyena kṛtaṃ manasvinaḥ saṃnyasya saṃyāntyabhayaṃ padaṃ hareḥ

न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रयाः । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवाः सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम्

na yatra vaikuṇṭhakathāsudhāpagā na sādhavo bhāgavatāstadāśrayāḥ | na yatra yajñeśamakhā mahotsavāḥ sureśaloko'pi na vai sa sevyatām

प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्न पुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम्

prāptā nṛjātiṃ tviha ye ca jantavo jñānakriyādravyakalāpasambhṛtām | na vai yateranna punarbhavāya te bhūyo vanaukā iva yānti bandhanam

यैः श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि- र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुतः । एकः पृथङ्नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्णः स्वयमाशिषां प्रभुः

yaiḥ śraddhayā barhiṣi bhāgaśo havi- rniruptamiṣṭaṃ vidhimantravastutaḥ | ekaḥ pṛthaṅnāmabhirāhuto mudā gṛhṇāti pūrṇaḥ svayamāśiṣāṃ prabhuḥ

सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यतः । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम्

satyaṃ diśatyarthitamarthito nṛṇāṃ naivārthado yatpunararthitā yataḥ | svayaṃ vidhatte bhajatāmanicchatā- micchāpidhānaṃ nijapādapallavam

(यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य पूर्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाब्जनाभे स्मृतिमज्जन्म नः स्या- द्वर्षे हरिर्भजतां शं तनोति ॥) श्रीनारायण उवाच एवं स्वर्गगता देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः । प्रवदन्ति च माहात्म्यं भारतस्य सुशोभनम्

(yadyatra naḥ svargasukhāvaśeṣitaṃ sviṣṭasya pūrtasya kṛtasya śobhanam | tenābjanābhe smṛtimajjanma naḥ syā- dvarṣe harirbhajatāṃ śaṃ tanoti ||) śrīnārāyaṇa uvāca evaṃ svargagatā devāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | pravadanti ca māhātmyaṃ bhāratasya suśobhanam

जम्बुद्वीपस्य चाष्टौ हि उपद्वीपाः स्मृताः परे । हयमार्गान्विशोधद्‌भिः सागरैः परिकल्पिताः

jambudvīpasya cāṣṭau hi upadvīpāḥ smṛtāḥ pare | hayamārgānviśodhadbhiḥ sāgaraiḥ parikalpitāḥ

स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्र आवर्तनरमाणकौ । मन्दरोपाख्यहरिणः पाञ्चजन्यस्तथैव च

svarṇaprasthaścandraśukra āvartanaramāṇakau | mandaropākhyahariṇaḥ pāñcajanyastathaiva ca

सिंहलश्चैव लङ्केति उपद्वीपाष्टकं स्मृतम् । जम्बुद्वीपस्य मानं हि कीर्तितं विस्तरेण च

siṃhalaścaiva laṅketi upadvīpāṣṭakaṃ smṛtam | jambudvīpasya mānaṃ hi kīrtitaṃ vistareṇa ca

अतः परं प्रवक्ष्यामि प्लक्षादिद्वीपषट्ककम्

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi plakṣādidvīpaṣaṭkakam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशवर्णने भारतवर्षवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane bhāratavarṣavarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

भुवनकोशवर्णने प्लक्षद्वीपकुशद्वीपवर्णनम् श्रीनारायण उवाच जम्बुद्वीपो यथा चायं यत्प्रमाणेन कीर्तितः । तावता सर्वतः क्षारोदधिना परिवेष्टितः

bhuvanakośavarṇane plakṣadvīpakuśadvīpavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca jambudvīpo yathā cāyaṃ yatpramāṇena kīrtitaḥ | tāvatā sarvataḥ kṣārodadhinā pariveṣṭitaḥ

जम्बाख्येन यथा मेरुस्तथा क्षारोदकेन च । क्षारोदधिस्तु द्विगुणः प्लक्षाख्येनोपवेष्टितः

jambākhyena yathā merustathā kṣārodakena ca | kṣārodadhistu dviguṇaḥ plakṣākhyenopaveṣṭitaḥ

यथैव परिखा बाह्योपवनेन हि वेष्ट्यते । प्लक्षाख्यश्च स्वयं जम्बुप्रमाणो द्वीपरूपधृक्

yathaiva parikhā bāhyopavanena hi veṣṭyate | plakṣākhyaśca svayaṃ jambupramāṇo dvīparūpadhṛk

हिरण्मयोऽग्निस्तत्रैव तिष्ठतीति विनिश्चयः । प्रियवतात्मजस्तत्र सप्तजिह्व इति स्मृतः

hiraṇmayo'gnistatraiva tiṣṭhatīti viniścayaḥ | priyavatātmajastatra saptajihva iti smṛtaḥ

अग्निस्तदधिपस्त्विध्मजिह्वः स्वं द्वीपमेव च । विभज्य सप्तवर्षाणि स्वपुत्रेभ्यो ददौ विभुः

agnistadadhipastvidhmajihvaḥ svaṃ dvīpameva ca | vibhajya saptavarṣāṇi svaputrebhyo dadau vibhuḥ

स्वयमात्मविदां मान्यां योगचर्यां समाश्रितः । तेनैव चात्मयोगेन भगवन्तमुपागतः

svayamātmavidāṃ mānyāṃ yogacaryāṃ samāśritaḥ | tenaiva cātmayogena bhagavantamupāgataḥ

शिवं च यवसं भद्रं शान्तं क्षेमामृते तथा । अभयं चेति सप्तैव तद्वर्षाणि सदेक्षताम्

śivaṃ ca yavasaṃ bhadraṃ śāntaṃ kṣemāmṛte tathā | abhayaṃ ceti saptaiva tadvarṣāṇi sadekṣatām

तेषु प्रोक्ता नदीः सप्त गिरयः सप्त चैव हि । अरुणा नृम्णाङ्‌गिरसी सावित्री सुप्रभातिका

teṣu proktā nadīḥ sapta girayaḥ sapta caiva hi | aruṇā nṛmṇāṅgirasī sāvitrī suprabhātikā

ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति नद्यः प्रकीर्तिताः । मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनस्तथैव च

ṛtambharā satyambharā iti nadyaḥ prakīrtitāḥ | maṇikūṭo vajrakūṭa indrasenastathaiva ca

ज्योतिष्मान्वै सुपर्णश्च हिरण्यष्ठीव एव च । मेघमाल इति ख्याताः प्लक्षद्वीपस्य पर्वताः

jyotiṣmānvai suparṇaśca hiraṇyaṣṭhīva eva ca | meghamāla iti khyātāḥ plakṣadvīpasya parvatāḥ

नदीनां जलमात्रेण दर्शनस्पर्शनादिभिः । निर्धूताशेषरजसो निस्तमस्काः प्रजास्तथा

nadīnāṃ jalamātreṇa darśanasparśanādibhiḥ | nirdhūtāśeṣarajaso nistamaskāḥ prajāstathā

हंसश्चैव पतङ्गश्च ऊर्ध्वायन इतीव च । सत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णाः प्लक्षस्य द्वीपके

haṃsaścaiva pataṅgaśca ūrdhvāyana itīva ca | satyāṅgasaṃjñāścatvāro varṇāḥ plakṣasya dvīpake

सहस्रायुप्रमाणाश्च विविधोपमदर्शनाः । स्वर्गद्वारं त्रयीविद्याविधिनार्कं यजन्ति ते

sahasrāyupramāṇāśca vividhopamadarśanāḥ | svargadvāraṃ trayīvidyāvidhinārkaṃ yajanti te

प्रत्‍नस्य विष्णो रूपं च सत्यर्तस्य च ब्रह्मणः । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहि

pratnasya viṣṇo rūpaṃ ca satyartasya ca brahmaṇaḥ | amṛtasya ca mṛtyośca sūryamātmānamīmahi

प्लक्षादिषु च सर्वेषु पज्जद्वीपेषु नारद । आयुरिन्द्रियमोजश्च बलं बुद्धिः सहोऽपि च

plakṣādiṣu ca sarveṣu pajjadvīpeṣu nārada | āyurindriyamojaśca balaṃ buddhiḥ saho'pi ca

विक्रमः सर्वलोकानां सिद्धिरौत्पत्तिकी सदा । प्लक्षद्वीपात्परं चेक्षुरसोदः सरिताम्पतिः

vikramaḥ sarvalokānāṃ siddhirautpattikī sadā | plakṣadvīpātparaṃ cekṣurasodaḥ saritāmpatiḥ

प्लक्षद्वीपं समग्रं च परिवार्यावतिष्ठते । शाल्मलाख्यस्ततो द्वीपश्चास्माद् द्विगुणविस्तरः

plakṣadvīpaṃ samagraṃ ca parivāryāvatiṣṭhate | śālmalākhyastato dvīpaścāsmād dviguṇavistaraḥ

समानेन सुरोदेन सिन्धुना परिवेष्टितः । यत्र वै शाल्मलीवृक्षः प्लक्षायामः प्रकीर्तितः

samānena surodena sindhunā pariveṣṭitaḥ | yatra vai śālmalīvṛkṣaḥ plakṣāyāmaḥ prakīrtitaḥ

स्थानं तत्पक्षिराजस्य गरुडस्य महात्मनः । तस्य द्वीपस्य नाथो हि यज्ञबाहुः प्रियव्रतात्

sthānaṃ tatpakṣirājasya garuḍasya mahātmanaḥ | tasya dvīpasya nātho hi yajñabāhuḥ priyavratāt

जातः स एव सप्तभ्यः स्वपुत्रेभ्यो ददौ धराम् । तद्वर्षाणां च नामानि कथितानि निबोधत

jātaḥ sa eva saptabhyaḥ svaputrebhyo dadau dharām | tadvarṣāṇāṃ ca nāmāni kathitāni nibodhata

सुरोचनं सौमनस्यं रमणं देववर्षकम् । पारिभद्रे तथा चाप्यायनं विज्ञातनामकम्

surocanaṃ saumanasyaṃ ramaṇaṃ devavarṣakam | pāribhadre tathā cāpyāyanaṃ vijñātanāmakam

तेषु वर्षाद्रयः सप्त सप्तैव सरितः स्मृताः । सरसः शतशृङ्गश्च वामदेवश्च कन्दकः

teṣu varṣādrayaḥ sapta saptaiva saritaḥ smṛtāḥ | sarasaḥ śataśṛṅgaśca vāmadevaśca kandakaḥ

कुमुदः पुष्पवर्षश्च सहस्रश्रुतिरेव च । एते च पर्वताः सप्त नदीनामानि चोच्यते

kumudaḥ puṣpavarṣaśca sahasraśrutireva ca | ete ca parvatāḥ sapta nadīnāmāni cocyate

अनुमतिः सिनीवाली सरस्वती कुहूस्तथा । रजनी चैव नन्दा च राकेति परिकीर्तिताः

anumatiḥ sinīvālī sarasvatī kuhūstathā | rajanī caiva nandā ca rāketi parikīrtitāḥ

तद्वर्षपुरुषाः सर्वे चातुर्वर्ण्यसमाह्वयाः । श्रुतधरो वीर्यधरो वसुन्धर इषुन्धरः

tadvarṣapuruṣāḥ sarve cāturvarṇyasamāhvayāḥ | śrutadharo vīryadharo vasundhara iṣundharaḥ

भगवन्तं वेदमयं यजन्ते सोममीश्वरम् । स्वगोभिः पितृदेवेभ्यो विभजत्कृष्णशुक्लयोः

bhagavantaṃ vedamayaṃ yajante somamīśvaram | svagobhiḥ pitṛdevebhyo vibhajatkṛṣṇaśuklayoḥ

सर्वासां च प्रजानां च राजा सोमः प्रसीदतु । एवं सुरोदाद् द्विगुणः स्वमानेन प्रकीर्तितः

sarvāsāṃ ca prajānāṃ ca rājā somaḥ prasīdatu | evaṃ surodād dviguṇaḥ svamānena prakīrtitaḥ

घृतोदेनावृतः सोऽयं कुशद्वीपः प्रकाशते । यस्मिन्नास्ते कुशस्तम्बो द्वीपाख्याकारणो ज्वलन्

ghṛtodenāvṛtaḥ so'yaṃ kuśadvīpaḥ prakāśate | yasminnāste kuśastambo dvīpākhyākāraṇo jvalan

स्वशष्परोचिषा काष्ठा भासयन्परितिष्ठते । हिरण्यरेतास्तद्द्वीपपतिः प्रैयव्रत स्वराट्

svaśaṣparociṣā kāṣṭhā bhāsayanparitiṣṭhate | hiraṇyaretāstaddvīpapatiḥ praiyavrata svarāṭ

स्वपुत्रेभ्यश्च सप्तभ्यस्तद्‌द्वीपं सन्तधाभजत् । वसुश्च वसुदानश्च तथा दृढरुचिः परः

svaputrebhyaśca saptabhyastaddvīpaṃ santadhābhajat | vasuśca vasudānaśca tathā dṛḍharuciḥ paraḥ

नाभिगुप्तस्तुत्यव्रतौ विविक्तनामदेवकौ । तेषां वर्षेषु सप्तैव सीमागिरिवराः स्मृताः

nābhiguptastutyavratau viviktanāmadevakau | teṣāṃ varṣeṣu saptaiva sīmāgirivarāḥ smṛtāḥ

नद्यः सप्तैव सन्तीह तन्नामानि निबोधत । चक्रस्तथा चतुःशृङ्गः कपिलश्चित्रकूटकः

nadyaḥ saptaiva santīha tannāmāni nibodhata | cakrastathā catuḥśṛṅgaḥ kapilaścitrakūṭakaḥ

देवानीकश्चोर्ध्वरोमा द्रविण सप्त पर्वताः । रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा तथैव च

devānīkaścordhvaromā draviṇa sapta parvatāḥ | rasakulyā madhukulyā mitravindā tathaiva ca

श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युन्मन्दमालिके । यत्पयोभिः कुशद्वीपवासिनः सर्व एव ते

śrutavindā devagarbhā ghṛtacyunmandamālike | yatpayobhiḥ kuśadvīpavāsinaḥ sarva eva te

कुशलः कोविदश्चैवाप्यभियुक्तस्तथैव च । कुलकश्चेति संज्ञाभिश्चतुर्वर्णाः प्रकीर्तिताः

kuśalaḥ kovidaścaivāpyabhiyuktastathaiva ca | kulakaśceti saṃjñābhiścaturvarṇāḥ prakīrtitāḥ

जातवेदसरूपं तं देवं कर्मजकौशलैः । यजन्ते देववर्याभाः सर्वे सर्वविदो जनाः

jātavedasarūpaṃ taṃ devaṃ karmajakauśalaiḥ | yajante devavaryābhāḥ sarve sarvavido janāḥ

परस्यब्रह्मणः साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यज । एवं यजन्ते ज्वलनं सर्वे द्वीपाधिवासिनः

parasyabrahmaṇaḥ sākṣājjātavedo'si havyavāṭ | devānāṃ puruṣāṅgānāṃ yajñena puruṣaṃ yaja | evaṃ yajante jvalanaṃ sarve dvīpādhivāsinaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशवर्णने प्लक्षद्वीपकुशद्वीपवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane plakṣadvīpakuśadvīpavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३

भुवनकोशवर्णने क्रौञ्चशाकपुष्करद्वीपवर्णनम् नारद उवाच शिष्टद्वीपप्रमाणं च वद सर्वार्थदर्शन । येन विज्ञातमात्रेण परानन्दमयो भवेत्

bhuvanakośavarṇane krauñcaśākapuṣkaradvīpavarṇanam nārada uvāca śiṣṭadvīpapramāṇaṃ ca vada sarvārthadarśana | yena vijñātamātreṇa parānandamayo bhavet

श्रीरानारायण उवाच कुशद्वीपस्य परितो घृतोदावरणं महत् । ततो बहिः क्रौंचद्वीपो द्विगुणः स्यात्स्वमानतः

śrīrānārāyaṇa uvāca kuśadvīpasya parito ghṛtodāvaraṇaṃ mahat | tato bahiḥ krauṃcadvīpo dviguṇaḥ syātsvamānataḥ

क्षीरोदेनावृतो भाति यस्मिन्क्रौंचाद्रिरस्ति च । नामनिर्वर्तकः सोऽयं द्वीपस्य परिवर्तते

kṣīrodenāvṛto bhāti yasminkrauṃcādrirasti ca | nāmanirvartakaḥ so'yaṃ dvīpasya parivartate

योऽसौ गुहस्य शक्त्या च भिन्नकुक्षिः पुराभवत् । क्षीरोदेनासिच्यमानो वरुणेन च रक्षितः

yo'sau guhasya śaktyā ca bhinnakukṣiḥ purābhavat | kṣīrodenāsicyamāno varuṇena ca rakṣitaḥ

घृतपृष्ठो नाम यस्य विभाति किल नायकः । प्रियव्रतात्मजः श्रीमान् सर्वलोकनमस्कृतः

ghṛtapṛṣṭho nāma yasya vibhāti kila nāyakaḥ | priyavratātmajaḥ śrīmān sarvalokanamaskṛtaḥ

स्वद्वीपं तु विभज्यैव सप्तधा स्वात्मजान्ददौ । पुत्रनामसु वर्षेषु वर्षपान्सन्निवेशयन्

svadvīpaṃ tu vibhajyaiva saptadhā svātmajāndadau | putranāmasu varṣeṣu varṣapānsanniveśayan

स्वयं भगवतस्तस्य शरणं सञ्जगाम ह । आमो मधुरुहश्चैव मेघपृष्ठः सुधामकः

svayaṃ bhagavatastasya śaraṇaṃ sañjagāma ha | āmo madhuruhaścaiva meghapṛṣṭhaḥ sudhāmakaḥ

भ्राजिष्ठो लोहितार्णश्च वनस्पतिरितीव च । नगा नद्यश्च सप्तैव विख्याता भुवि सर्वतः

bhrājiṣṭho lohitārṇaśca vanaspatiritīva ca | nagā nadyaśca saptaiva vikhyātā bhuvi sarvataḥ

शुक्लो वै वर्धमानश्च भोजनश्चोपबर्हणः । नन्दश्च नन्दनः सर्वतोभद्र इति कीर्तिताः

śuklo vai vardhamānaśca bhojanaścopabarhaṇaḥ | nandaśca nandanaḥ sarvatobhadra iti kīrtitāḥ

अभया अमृतौघा चार्यका तीर्थवतीति च । वृत्तिरूपवती शुक्ला पवित्रवतिका तथा

abhayā amṛtaughā cāryakā tīrthavatīti ca | vṛttirūpavatī śuklā pavitravatikā tathā

एतासामुदकं पुण्यं चातुर्वर्ण्येन पीयते । पुरुषऋषभौ तद्वद्‌ द्रविणाख्यश्च देवकः

etāsāmudakaṃ puṇyaṃ cāturvarṇyena pīyate | puruṣaṛṣabhau tadvad draviṇākhyaśca devakaḥ

एते चतुर्वर्णजाताः पुरुषा निवसन्ति हि । तत्रत्याः पुरुषा आपोमयं देवमपां पतिम्

ete caturvarṇajātāḥ puruṣā nivasanti hi | tatratyāḥ puruṣā āpomayaṃ devamapāṃ patim

पूर्णेनाञ्जलिना भक्त्या यजन्ते विविधक्रियाः । आपः पुरुषवीर्याः स्थ पुनन्तीर्भूर्भुवः स्वरः

pūrṇenāñjalinā bhaktyā yajante vividhakriyāḥ | āpaḥ puruṣavīryāḥ stha punantīrbhūrbhuvaḥ svaraḥ

ता नः पुनीतामीवघ्नीः स्पृशतामात्मना भुवः । इति मन्त्रजपान्ते च स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः

tā naḥ punītāmīvaghnīḥ spṛśatāmātmanā bhuvaḥ | iti mantrajapānte ca stuvanti vividhaiḥ stavaiḥ

एवं परस्तात्क्षीरोदात्परितश्चोपवेशितः । द्वात्रिंशल्लक्षसंख्याकयोजनायाममाश्रितः

evaṃ parastātkṣīrodātparitaścopaveśitaḥ | dvātriṃśallakṣasaṃkhyākayojanāyāmamāśritaḥ

स्वमानेन च द्वीपोऽयं दधिमण्डोदकेन च । शाकद्वीपो विशिष्टोऽयं यस्मिच्छाको महीरुहः

svamānena ca dvīpo'yaṃ dadhimaṇḍodakena ca | śākadvīpo viśiṣṭo'yaṃ yasmicchāko mahīruhaḥ

स्वक्षेत्रव्यपदेशस्य कारणं स हि नारद । प्रैयव्रतोऽधिपस्तस्य मेधातिथिरिति स्मृतः

svakṣetravyapadeśasya kāraṇaṃ sa hi nārada | praiyavrato'dhipastasya medhātithiriti smṛtaḥ

विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु च । सप्त पुत्रान्निजान् स्थाप्य स्वयं योगगतिं गतः

vibhajya sapta varṣāṇi putranāmāni teṣu ca | sapta putrānnijān sthāpya svayaṃ yogagatiṃ gataḥ

पुरोजवो मनःपूर्वजवोऽथ पवमानकः । धूम्रानीकश्चित्ररेफो बहुरूपोऽथ विश्वधृक्

purojavo manaḥpūrvajavo'tha pavamānakaḥ | dhūmrānīkaścitrarepho bahurūpo'tha viśvadhṛk

मर्यादागिरयः सप्त नद्यः सप्तैव कीर्तिताः । ईशान ऊरुशृङ्गोऽथ बलभद्रः शतकेशरः

maryādāgirayaḥ sapta nadyaḥ saptaiva kīrtitāḥ | īśāna ūruśṛṅgo'tha balabhadraḥ śatakeśaraḥ

सहस्रस्रोतको देवपालोऽप्यन्ते महाशनः । एतेऽद्रयः सप्त चोक्ताः सरिन्नामानि सप्त च

sahasrasrotako devapālo'pyante mahāśanaḥ | ete'drayaḥ sapta coktāḥ sarinnāmāni sapta ca

अनघा प्रथमाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरेव च । अपराजिता पञ्चपदी सहस्रश्रुतिरेव च

anaghā prathamā''yurdā ubhayaspṛṣṭireva ca | aparājitā pañcapadī sahasraśrutireva ca

ततो निजधृतिश्चोक्ताः सप्त नद्यो महोज्ज्वलाः । तद्वर्षपुरुषाः सर्वे सत्यव्रतक्रतुव्रतौ

tato nijadhṛtiścoktāḥ sapta nadyo mahojjvalāḥ | tadvarṣapuruṣāḥ sarve satyavratakratuvratau

दानव्रतानुव्रतौ च चतुर्वर्णा उदीरिताः । भगवन्तं प्राणवायुं प्राणायामेन संयुताः

dānavratānuvratau ca caturvarṇā udīritāḥ | bhagavantaṃ prāṇavāyuṃ prāṇāyāmena saṃyutāḥ

यजन्ति निर्धूतरजस्तमसः परमं हरिम् । अन्तः प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभिः

yajanti nirdhūtarajastamasaḥ paramaṃ harim | antaḥ praviśya bhūtāni yo bibhartyātmaketubhiḥ

अन्तर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे इदम् । परस्ताद्दधिमण्डोदात्ततस्तु बहुविस्तरः

antaryāmīśvaraḥ sākṣātpātu no yadvaśe idam | parastāddadhimaṇḍodāttatastu bahuvistaraḥ

पुष्करद्वीपनामायं शाकद्वीपद्विसंगुणः । स्वसमानेन स्वादूदकेनायं परिवेष्टितः

puṣkaradvīpanāmāyaṃ śākadvīpadvisaṃguṇaḥ | svasamānena svādūdakenāyaṃ pariveṣṭitaḥ

यत्रास्ते पुष्करं भ्राजदग्निचूडानिभानि च । पत्राणि विशदानीह स्वर्णपत्रायुतायुतम्

yatrāste puṣkaraṃ bhrājadagnicūḍānibhāni ca | patrāṇi viśadānīha svarṇapatrāyutāyutam

श्रीमद्‍भगवतश्चेदमासनं परमेष्ठिनः । कल्पितं लोकगुरुणा सर्वलोकसिसृक्षया

śrīmadbhagavataścedamāsanaṃ parameṣṭhinaḥ | kalpitaṃ lokaguruṇā sarvalokasisṛkṣayā

तद्‌द्वीप एक एवायं मानसोत्तरनामकः । अर्वाचीनपराचीनवर्षयोरवधिर्गिरिः

taddvīpa eka evāyaṃ mānasottaranāmakaḥ | arvācīnaparācīnavarṣayoravadhirgiriḥ

उच्छ्रायायामयोः संख्यायुतयोजनसम्मिता । यत्र दिक्षु च चत्वारि चतसृषु पुराणि ह

ucchrāyāyāmayoḥ saṃkhyāyutayojanasammitā | yatra dikṣu ca catvāri catasṛṣu purāṇi ha

इन्द्रादिलोकपालानां यदुपर्यर्कनिर्गमः । मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वन् भानुः पर्येति यत्र हि

indrādilokapālānāṃ yaduparyarkanirgamaḥ | meruṃ pradakṣiṇīkurvan bhānuḥ paryeti yatra hi

संवत्सरात्मकं चक्रं देवाहोरात्रतो भ्रमन् । प्रैयव्रतोऽधिपो वीतिहोत्रः स्वात्मजकद्वयम्

saṃvatsarātmakaṃ cakraṃ devāhorātrato bhraman | praiyavrato'dhipo vītihotraḥ svātmajakadvayam

वर्षद्वये परिस्थाप्य वर्षनामधरं क्रमात् । रमणो धातकिश्चैव तत्तद्वर्षपती उभौ

varṣadvaye paristhāpya varṣanāmadharaṃ kramāt | ramaṇo dhātakiścaiva tattadvarṣapatī ubhau

कृताः स्वयं पूर्वजवद्‍भगवद्‍भक्तितत्पराः । तद्‌वर्षपुरुषा ब्रह्मरूपिणं परमेश्वरम्

kṛtāḥ svayaṃ pūrvajavadbhagavadbhaktitatparāḥ | tadvarṣapuruṣā brahmarūpiṇaṃ parameśvaram

सकर्मकेन योगेन यजन्ति परिशीलिताः । यत्तत्कर्ममयं लिङ्ग ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नमः

sakarmakena yogena yajanti pariśīlitāḥ | yattatkarmamayaṃ liṅga brahmaliṅgaṃ jano'rcayet | ekāntamadvayaṃ śāntaṃ tasmai bhagavate namaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशवर्णनं क्रौञ्चशाकपुष्करद्वीपवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇanaṃ krauñcaśākapuṣkaradvīpavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४

सूर्यगतिवर्णनम् नारायण उवाच ततः परस्तादचलो लोकालोकेति नामकः । अन्तराले च लोकालोकयोर्यः परिकल्पितः

sūryagativarṇanam nārāyaṇa uvāca tataḥ parastādacalo lokāloketi nāmakaḥ | antarāle ca lokālokayoryaḥ parikalpitaḥ

यावदस्ति च देवर्षे ह्यन्तरं मानसोत्तरात् । सुमेरोस्तावती शुद्धा काञ्चनी भूमिरस्ति हि

yāvadasti ca devarṣe hyantaraṃ mānasottarāt | sumerostāvatī śuddhā kāñcanī bhūmirasti hi

दर्पणोदरतुल्या सा सर्वप्राणिविवर्जिता । यस्यां पदार्थः प्रहितो न किञ्चित्प्रत्युदीयते

darpaṇodaratulyā sā sarvaprāṇivivarjitā | yasyāṃ padārthaḥ prahito na kiñcitpratyudīyate

अतः सर्वप्राणिसङ्घरहिता सा च नारद । लोकालोक इति व्याख्या यदत्र परिकल्पिता

ataḥ sarvaprāṇisaṅgharahitā sā ca nārada | lokāloka iti vyākhyā yadatra parikalpitā

लोकालोकान्तरे चास्य वर्तते सर्वदा स्थितिः । ईश्वरेण स लोकानां त्रयाणामन्तगः कृतः

lokālokāntare cāsya vartate sarvadā sthitiḥ | īśvareṇa sa lokānāṃ trayāṇāmantagaḥ kṛtaḥ

सूर्यादीनां ध्रुवान्तानां रश्मयो यद्वशादिह । अर्वाचीनाश्च त्रीँल्लोकानातन्वानाः कदापि हि

sūryādīnāṃ dhruvāntānāṃ raśmayo yadvaśādiha | arvācīnāśca trīm̐llokānātanvānāḥ kadāpi hi

पराचीनत्वभाजो हि न भवन्ति च नारद । तावदुन्नहनायामः पर्वतेन्द्रो महोदयः

parācīnatvabhājo hi na bhavanti ca nārada | tāvadunnahanāyāmaḥ parvatendro mahodayaḥ

एतावाँल्लोकविन्यासोऽयं संस्थामानलक्षणैः । कविभिः स तु पञ्चाशत्कोटिभिर्गणितस्य च

etāvām̐llokavinyāso'yaṃ saṃsthāmānalakṣaṇaiḥ | kavibhiḥ sa tu pañcāśatkoṭibhirgaṇitasya ca

भूगोलस्य चतुर्थांशो लोकालोकाचलो मुने । तस्योपरि चतुर्दिक्षु ब्रह्मणा चात्मयोनिना

bhūgolasya caturthāṃśo lokālokācalo mune | tasyopari caturdikṣu brahmaṇā cātmayoninā

निवेशिता दिग्गजा ये तन्नामानि निबोधत । ऋषभः पुष्पचूडोऽथ वामनोऽथापराजितः

niveśitā diggajā ye tannāmāni nibodhata | ṛṣabhaḥ puṣpacūḍo'tha vāmano'thāparājitaḥ

एते समस्तलोकस्य स्थितिहेतव ईरिताः । तेषां च स्वविभूतीनां बहुवीर्योपबृंहणम्

ete samastalokasya sthitihetava īritāḥ | teṣāṃ ca svavibhūtīnāṃ bahuvīryopabṛṃhaṇam

विशुद्धसत्त्वं चैश्वर्यं वर्धयन्भगवान् हरिः । आस्ते सिद्ध्यष्टकोपेतो विष्वक्सेनादिसंवृतः

viśuddhasattvaṃ caiśvaryaṃ vardhayanbhagavān hariḥ | āste siddhyaṣṭakopeto viṣvaksenādisaṃvṛtaḥ

निजायुधैः परिवृतो भुजदण्डैः समन्ततः । आस्ते सकललोकस्य स्वस्तये परमेश्वरः

nijāyudhaiḥ parivṛto bhujadaṇḍaiḥ samantataḥ | āste sakalalokasya svastaye parameśvaraḥ

आकल्पमेवं वेषं स गतो विष्णुः सनातनः । स्वमायारचितस्यास्य गोपीथायात्मसाधनः

ākalpamevaṃ veṣaṃ sa gato viṣṇuḥ sanātanaḥ | svamāyāracitasyāsya gopīthāyātmasādhanaḥ

योऽन्तर्विस्तार एतेन ह्यलोकपरिमाणकम् । व्याख्यातं यद्‌बहिर्लोकालोकाचल इतीरणात्

yo'ntarvistāra etena hyalokaparimāṇakam | vyākhyātaṃ yadbahirlokālokācala itīraṇāt

ततः परस्ताद्योगेशगतिं शुद्धा वदन्ति हि । अण्डमध्यगतः सूर्यो द्यावाभूम्योर्यदन्तरम्

tataḥ parastādyogeśagatiṃ śuddhā vadanti hi | aṇḍamadhyagataḥ sūryo dyāvābhūmyoryadantaram

सूर्याण्डगोलयोर्मध्ये कोट्यः स्युः पञ्चविंशतिः । मृतेऽण्ड एष एतस्मिञ्जातो मार्तण्डशब्दभाक्

sūryāṇḍagolayormadhye koṭyaḥ syuḥ pañcaviṃśatiḥ | mṛte'ṇḍa eṣa etasmiñjāto mārtaṇḍaśabdabhāk

हिरण्यगर्भ इति यद्धिरण्याण्डसमुद्‍भवः । सूर्येण हि विभज्यन्ते दिशः खं द्यौर्महीभिदा

hiraṇyagarbha iti yaddhiraṇyāṇḍasamudbhavaḥ | sūryeṇa hi vibhajyante diśaḥ khaṃ dyaurmahībhidā

स्वर्गापवर्गौ नरका रसौकांसि च सर्वशः । देवतिर्यङ्‍मनुष्याणां सरीसृपसवीरुधाम्

svargāpavargau narakā rasaukāṃsi ca sarvaśaḥ | devatiryaṅmanuṣyāṇāṃ sarīsṛpasavīrudhām

सर्वजीवनिकायानां सूर्य आत्मा दृगीश्वरः । एतावान्भूमण्डलस्य सन्निवेश उदाहृतः

sarvajīvanikāyānāṃ sūrya ātmā dṛgīśvaraḥ | etāvānbhūmaṇḍalasya sanniveśa udāhṛtaḥ

एतेन हि दिवो मानं वर्णयन्ति च तद्विदः । द्विदलानां च निष्पावादीनां च दलयोर्यथा

etena hi divo mānaṃ varṇayanti ca tadvidaḥ | dvidalānāṃ ca niṣpāvādīnāṃ ca dalayoryathā

अन्तरेण तयोरन्तरिक्षं तदुभयसन्धितम् । यन्मध्यगश्च भगवान् भानुर्वै तपतां वरः

antareṇa tayorantarikṣaṃ tadubhayasandhitam | yanmadhyagaśca bhagavān bhānurvai tapatāṃ varaḥ

आतपेन त्रिलोकं च प्रतपत्येव भासयन् । उत्तरायणमासाद्य गतिमान्द्यं वितन्वते

ātapena trilokaṃ ca pratapatyeva bhāsayan | uttarāyaṇamāsādya gatimāndyaṃ vitanvate

आरोहणस्थानमसौ गत्वाहो दैर्ध्यमाचरेत् । दक्षिणायनमासाद्य गतिशैघ्र्यं वितन्वते

ārohaṇasthānamasau gatvāho dairdhyamācaret | dakṣiṇāyanamāsādya gatiśaighryaṃ vitanvate

अवरोहस्थानमसौ गच्छन्ह्रस्वं दिनं चरेत् । विषुवत्संज्ञमासाद्य गतिसाम्यं वितन्वते

avarohasthānamasau gacchanhrasvaṃ dinaṃ caret | viṣuvatsaṃjñamāsādya gatisāmyaṃ vitanvate

समस्थानमथासाद्य दिनसाम्यं करोति च । यदा च मेषतुलयोः सञ्चरेद्धि दिवाकरः

samasthānamathāsādya dinasāmyaṃ karoti ca | yadā ca meṣatulayoḥ sañcareddhi divākaraḥ

समानानि त्वहोरात्राण्यातनोति त्रयीमयः । वृषादिपञ्चसु यदा राशिष्वर्को विरोचते

samānāni tvahorātrāṇyātanoti trayīmayaḥ | vṛṣādipañcasu yadā rāśiṣvarko virocate

तदाहानि च वर्धन्ते रात्रयोऽपि ह्रसन्ति च । वृश्चिकादिषु सूर्यो हि यदा सञ्चरते रविः

tadāhāni ca vardhante rātrayo'pi hrasanti ca | vṛścikādiṣu sūryo hi yadā sañcarate raviḥ

तदापीमान्यहोरात्राणि भवन्ति विपर्ययात्

tadāpīmānyahorātrāṇi bhavanti viparyayāt

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे सूर्यगतिवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe sūryagativarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५

भुवनकोशवर्णने सूर्यगतिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अतः परं प्रवक्ष्यामि भानोर्गमनमुत्तमम् । शीघ्रमन्दादिगतिभिस्त्रिविधं गमनं रवेः

bhuvanakośavarṇane sūryagativarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca ataḥ paraṃ pravakṣyāmi bhānorgamanamuttamam | śīghramandādigatibhistrividhaṃ gamanaṃ raveḥ

सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि सुरसत्तम । स्थानं जारद्‍गवं मध्यं तथैरावतमुत्तरम्

sarvagrahāṇāṃ trīṇyeva sthānāni surasattama | sthānaṃ jāradgavaṃ madhyaṃ tathairāvatamuttaram

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिति तत्त्वतः । अश्विनी कृत्तिका याम्या नागवीथीति शब्दिता

vaiśvānaraṃ dakṣiṇato nirdiṣṭamiti tattvataḥ | aśvinī kṛttikā yāmyā nāgavīthīti śabditā

रोहिण्यार्द्रा मृगशिरो गजवीथ्यभिधीयते । पुष्याश्लेषा तथाऽऽदित्या वीथी चैरावती स्मृता

rohiṇyārdrā mṛgaśiro gajavīthyabhidhīyate | puṣyāśleṣā tathā''dityā vīthī cairāvatī smṛtā

एतास्तु वीथयस्तिस्र उत्तरो मार्ग उच्यते । तथा द्वे चापि फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी मता

etāstu vīthayastisra uttaro mārga ucyate | tathā dve cāpi phalgunyau maghā caivārṣabhī matā

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता । ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्‍गवी मता

hastaścitrā tathā svātī govīthīti tu śabditā | jyeṣṭhā viśākhānurādhā vīthī jāradgavī matā

एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते । मूलाषाढोत्तराषाढा अजवीथ्यभिशब्दिता

etāstu vīthayastisro madhyamo mārga ucyate | mūlāṣāḍhottarāṣāḍhā ajavīthyabhiśabditā

श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक् तथा । वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्तिता

śravaṇaṃ ca dhaniṣṭhā ca mārgī śatabhiṣak tathā | vaiśvānarī bhādrapade revatī caiva kīrtitā

एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणो मार्ग उच्यते । उत्तरायणमासाद्य युगाक्षान्तर्निबद्धयोः

etāstu vīthayastisro dakṣiṇo mārga ucyate | uttarāyaṇamāsādya yugākṣāntarnibaddhayoḥ

कर्षणं पाशयोर्वायुबद्धयो रोहणं स्मृतम् । तदाभ्यन्तरगान्मण्डलाद्रथस्य गतेर्भवेत्

karṣaṇaṃ pāśayorvāyubaddhayo rohaṇaṃ smṛtam | tadābhyantaragānmaṇḍalādrathasya gaterbhavet

मान्द्यं दिवसवृद्धिश्च जायते सुरसत्तम । रात्रिह्रासश्च भवति सौम्यायनक्रमो ह्ययम्

māndyaṃ divasavṛddhiśca jāyate surasattama | rātrihrāsaśca bhavati saumyāyanakramo hyayam

दक्षिणायनके पाशे प्रेरणादवरोहणम् । बहिर्मण्डलवेशेन गतिशैघ्र्यं तदा भवेत्

dakṣiṇāyanake pāśe preraṇādavarohaṇam | bahirmaṇḍalaveśena gatiśaighryaṃ tadā bhavet

तदा दिनाल्पता रात्रिवृद्धिश्च परिकीर्तिता । वैषुवे पाशसाम्यात्तु समावस्थानतो रवेः

tadā dinālpatā rātrivṛddhiśca parikīrtitā | vaiṣuve pāśasāmyāttu samāvasthānato raveḥ

मध्यमण्डलवेशश्च साम्यं रात्रिदिनादिके । आकृष्येते यदा तौ तु ध्रुवेण समधिष्ठितौ

madhyamaṇḍalaveśaśca sāmyaṃ rātridinādike | ākṛṣyete yadā tau tu dhruveṇa samadhiṣṭhitau

तदाभ्यन्तरतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च । ध्रुवेण मुच्यमानेन पुना रश्मियुगेन तु

tadābhyantarataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni ca | dhruveṇa mucyamānena punā raśmiyugena tu

तथैव बाह्यतः सूर्यो भ्रमते मण्डलानि च । तस्मिन्मेरौ पूर्वभागे पुर्यैन्द्री देवधानिका

tathaiva bāhyataḥ sūryo bhramate maṇḍalāni ca | tasminmerau pūrvabhāge puryaindrī devadhānikā

दक्षिणे वै संयमनी नाम याम्या महापुरी । पश्चान्निम्लोचनी नाम वारुणी वै महापुरी

dakṣiṇe vai saṃyamanī nāma yāmyā mahāpurī | paścānnimlocanī nāma vāruṇī vai mahāpurī

तदुत्तरे पुरी सौम्या प्रोक्ता नाम विभावरी । ऐन्द्रपुर्यां रवेः प्रोक्त उदयो ब्रह्मवादिभिः

taduttare purī saumyā proktā nāma vibhāvarī | aindrapuryāṃ raveḥ prokta udayo brahmavādibhiḥ

संयमन्यां च मध्याह्ने निम्लोचन्यां निमीलनम् । विभावर्यां निशीथः स्यात्तिग्मांशोः सुरपूजितः

saṃyamanyāṃ ca madhyāhne nimlocanyāṃ nimīlanam | vibhāvaryāṃ niśīthaḥ syāttigmāṃśoḥ surapūjitaḥ

प्रवृत्तेश्च निमित्तानि भूतानां तानि सर्वशः । मेरोश्चतुर्दिशं भानोः कीर्तितानि मया मुने

pravṛtteśca nimittāni bhūtānāṃ tāni sarvaśaḥ | meroścaturdiśaṃ bhānoḥ kīrtitāni mayā mune

मेरुस्थानां सदा मध्यं गत एव विभाति हि । सव्यं गच्छन्दक्षिणेन करोति स्वर्णपर्वतम्

merusthānāṃ sadā madhyaṃ gata eva vibhāti hi | savyaṃ gacchandakṣiṇena karoti svarṇaparvatam

उदयास्तमये चैव सर्वकालं तु सम्मुखे । दिशास्वशेषासु तथा सुरर्षे विदिशासु च

udayāstamaye caiva sarvakālaṃ tu sammukhe | diśāsvaśeṣāsu tathā surarṣe vidiśāsu ca

यैर्यत्र दृश्यते भास्वान्स तेषामुदयः स्मृतः । तिरोभावं च यत्रैति तत्रैवास्तमनं रवेः

yairyatra dṛśyate bhāsvānsa teṣāmudayaḥ smṛtaḥ | tirobhāvaṃ ca yatraiti tatraivāstamanaṃ raveḥ

नैवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः

naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvadā sataḥ | udayāstamanākhyaṃ hi darśanādarśanaṃ raveḥ

शक्रादीनां पुरे तिष्ठन्स्पृशत्येष पुरत्रयम् । विकर्णौ द्वौ विकर्णस्थस्त्रीन्कोणान्द्वे पुरे तथा

śakrādīnāṃ pure tiṣṭhanspṛśatyeṣa puratrayam | vikarṇau dvau vikarṇasthastrīnkoṇāndve pure tathā

सर्वेषां द्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः । यैर्यत्र दृश्यते भानुः सैव प्राचीति चोच्यते

sarveṣāṃ dvīpavarṣāṇāṃ meruruttarataḥ sthitaḥ | yairyatra dṛśyate bhānuḥ saiva prācīti cocyate

तद्वामभागतो मेरुर्वर्ततेति विनिर्णयः । यदि चैन्द्र्याः प्रचलते घटिका दशपञ्चभिः

tadvāmabhāgato merurvartateti vinirṇayaḥ | yadi caindryāḥ pracalate ghaṭikā daśapañcabhiḥ

याम्यां तदा योजनानां सपादं कोटियुग्मकम् । सार्धद्वादशलक्षाणि पञ्चनेत्रसहस्रकम्

yāmyāṃ tadā yojanānāṃ sapādaṃ koṭiyugmakam | sārdhadvādaśalakṣāṇi pañcanetrasahasrakam

प्रक्रामति सहस्रांशुः कालमार्गप्रदर्शकः । एवं ततो वारुणीं च सौम्यामैन्द्रीं सहस्रदृक्

prakrāmati sahasrāṃśuḥ kālamārgapradarśakaḥ | evaṃ tato vāruṇīṃ ca saumyāmaindrīṃ sahasradṛk

पर्येति कालचक्रात्मा द्युमणिः कालबुद्धये । तथा चान्ये ग्रहाः सोमादयो ये दिग्विचारिणः

paryeti kālacakrātmā dyumaṇiḥ kālabuddhaye | tathā cānye grahāḥ somādayo ye digvicāriṇaḥ

नक्षत्रैः सह चोद्यन्ति सह चास्तं व्रजन्ति ते । एवं मुहूर्तेन रथो भानोरष्टशताधिकम्

nakṣatraiḥ saha codyanti saha cāstaṃ vrajanti te | evaṃ muhūrtena ratho bhānoraṣṭaśatādhikam

योजनानां चतुस्त्रिंशल्लक्षाणि भ्रमति प्रभुः । त्रयीमयश्चतुर्दिक्षु पुरीषु च समीरणात्

yojanānāṃ catustriṃśallakṣāṇi bhramati prabhuḥ | trayīmayaścaturdikṣu purīṣu ca samīraṇāt

प्रवहाख्यात्सदा कालचक्रं पर्येति भानुमान् । यस्य चक्रं रथस्यैकं द्वादशारं त्रिनाभिकम्

pravahākhyātsadā kālacakraṃ paryeti bhānumān | yasya cakraṃ rathasyaikaṃ dvādaśāraṃ trinābhikam

षण्नेमि कवयस्तं च वत्सरात्मकमूचिरे । मेरुमूर्धनि तस्याक्षो मानसोत्तरपर्वते

ṣaṇnemi kavayastaṃ ca vatsarātmakamūcire | merumūrdhani tasyākṣo mānasottaraparvate

कृतेतरविभागो यः प्रोतं तत्र रथाङ्गकम् । तैलकारकयन्त्रेण चक्रसाम्यं परिभ्रमन्

kṛtetaravibhāgo yaḥ protaṃ tatra rathāṅgakam | tailakārakayantreṇa cakrasāmyaṃ paribhraman

मानसोत्तरनाम्नीह गिरौ पर्येति चांशुमान् । तस्मिन्नक्षे कृतं मूलं द्वितीयोऽक्षो ध्रुवे कृतः

mānasottaranāmnīha girau paryeti cāṃśumān | tasminnakṣe kṛtaṃ mūlaṃ dvitīyo'kṣo dhruve kṛtaḥ

तुर्यमानेन तैलस्य यन्त्राक्षवदितीरितः । कृतोपरितनो भागः सूर्यस्य जगतां पतेः

turyamānena tailasya yantrākṣavaditīritaḥ | kṛtoparitano bhāgaḥ sūryasya jagatāṃ pateḥ

रथनीडस्तु षट्‌त्रिंशल्लक्षयोजनमायतः । तत्तुर्यभागतः सोऽयं परिणाहेन कीर्तितः

rathanīḍastu ṣaṭtriṃśallakṣayojanamāyataḥ | tatturyabhāgataḥ so'yaṃ pariṇāhena kīrtitaḥ

तावानर्करथस्यात्र युगस्तस्मिन्हयाः शुभाः । सप्तच्छन्दोऽभिधानाश्च सूरसूतेन योजिताः

tāvānarkarathasyātra yugastasminhayāḥ śubhāḥ | saptacchando'bhidhānāśca sūrasūtena yojitāḥ

वहन्ति देवमादित्यं लोकानां सुखहेतवे । पुरस्तात्सवितुः सूतोऽरुणः पश्चान्नियोजितः

vahanti devamādityaṃ lokānāṃ sukhahetave | purastātsavituḥ sūto'ruṇaḥ paścānniyojitaḥ

सौत्ये कर्मणि संयुक्तो वर्तते गरुडाग्रजः । तथैव बालखिल्याख्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्वकाः

sautye karmaṇi saṃyukto vartate garuḍāgrajaḥ | tathaiva bālakhilyākhyā ṛṣayo'ṅguṣṭhaparvakāḥ

प्रमाणेन परिख्याताः षष्टिसाहस्रसंख्यकाः । स्तुवन्ति पुरतः सूर्यं सूक्तवाक्यैः सुशोभनैः

pramāṇena parikhyātāḥ ṣaṣṭisāhasrasaṃkhyakāḥ | stuvanti purataḥ sūryaṃ sūktavākyaiḥ suśobhanaiḥ

तथा चान्ये च ऋषयो गन्धर्वा अप्सरोरगाः । ग्रामण्यो यातुधानाश्च देवाः सर्वे परेश्वरम्

tathā cānye ca ṛṣayo gandharvā apsaroragāḥ | grāmaṇyo yātudhānāśca devāḥ sarve pareśvaram

एकैकशः सप्त सप्त मासि मासि विरोचनम् । सार्धलक्षोत्तरं कोटिनवकं भूमिमण्डलम्

ekaikaśaḥ sapta sapta māsi māsi virocanam | sārdhalakṣottaraṃ koṭinavakaṃ bhūmimaṇḍalam

द्विसहस्रं योजनानां स गव्यूत्युत्तरं क्षणात् । पर्येति देवदेवेशो विश्वव्यापी निरन्तरम्

dvisahasraṃ yojanānāṃ sa gavyūtyuttaraṃ kṣaṇāt | paryeti devadeveśo viśvavyāpī nirantaram

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे भुवनकोशवर्णने सूर्यगतिवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe bhuvanakośavarṇane sūryagativarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६

सोमादिगतिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां चित्रं सोमादीनां गमादिकम् । तद्‍गत्यनुसृता नॄणां शुभाशुभनिदर्शना

somādigativarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca athātaḥ śrūyatāṃ citraṃ somādīnāṃ gamādikam | tadgatyanusṛtā nṝṇāṃ śubhāśubhanidarśanā

यथा कुलालचक्रेण भ्रमता भ्रमतां सह । तदाश्रयाणां च गतिरन्या कीटादिनां भवेत्

yathā kulālacakreṇa bhramatā bhramatāṃ saha | tadāśrayāṇāṃ ca gatiranyā kīṭādināṃ bhavet

एवं हि राशिवृन्देन कालचक्रेण तेन च । मेरुं धुरं च सरतां प्रादक्षिण्येन सर्वदा

evaṃ hi rāśivṛndena kālacakreṇa tena ca | meruṃ dhuraṃ ca saratāṃ prādakṣiṇyena sarvadā

ग्रहाणां भानुमुख्यानां गतिरन्यैव दृश्यते । नक्षत्रान्तरगामित्वाद्‌भान्तरे गमनं तथा

grahāṇāṃ bhānumukhyānāṃ gatiranyaiva dṛśyate | nakṣatrāntaragāmitvādbhāntare gamanaṃ tathā

गतिद्वयं चाविरुद्धं सर्वत्रैष विनिर्णयः । स एव भगवानादिपुरुषो लोकभावनः

gatidvayaṃ cāviruddhaṃ sarvatraiṣa vinirṇayaḥ | sa eva bhagavānādipuruṣo lokabhāvanaḥ

नारायणोऽखिलाधारो लोकानां स्वस्तये भ्रमन् । कर्मशुद्धिनिमित्तं तु आत्मानं वै त्रयीमयम्

nārāyaṇo'khilādhāro lokānāṃ svastaye bhraman | karmaśuddhinimittaṃ tu ātmānaṃ vai trayīmayam

कविभिश्चैव वेदेन विजिज्ञास्योऽर्कधाभवत् । षट्सु क्रमेण ऋतुषु वसन्तादिषु च स्वयम्

kavibhiścaiva vedena vijijñāsyo'rkadhābhavat | ṣaṭsu krameṇa ṛtuṣu vasantādiṣu ca svayam

यथोपजोषमृतुजान् गुणान् वै विदधाति च । तमेनं पुरुषाः सर्वे त्रय्या च विद्यया सदा

yathopajoṣamṛtujān guṇān vai vidadhāti ca | tamenaṃ puruṣāḥ sarve trayyā ca vidyayā sadā

वर्णाश्रमाचारपथा तथाम्नातैश्च कर्मभिः । उच्चावचैः श्रद्धया च योगानां च वितानकैः

varṇāśramācārapathā tathāmnātaiśca karmabhiḥ | uccāvacaiḥ śraddhayā ca yogānāṃ ca vitānakaiḥ

अञ्जसा च यजन्ते ये श्रेयो विन्दन्ति ते मतम् । अथैष आत्मा लोकानां द्यावाभूम्यन्तरेण च

añjasā ca yajante ye śreyo vindanti te matam | athaiṣa ātmā lokānāṃ dyāvābhūmyantareṇa ca

कालचक्रगतो भुङ्क्ते मासान्द्वादशराशिभिः । संवत्सरस्यावयवान्मासः पक्षद्वयं दिवा

kālacakragato bhuṅkte māsāndvādaśarāśibhiḥ | saṃvatsarasyāvayavānmāsaḥ pakṣadvayaṃ divā

नक्तं चेति स पादर्क्षद्वयमित्युपदिश्यते । यावता षष्ठमंशं स भुञ्जीत ऋतुरुच्यते

naktaṃ ceti sa pādarkṣadvayamityupadiśyate | yāvatā ṣaṣṭhamaṃśaṃ sa bhuñjīta ṛturucyate

संवत्सरस्यावयवः कविभिश्चोपवर्णितः । यावतार्धेन चाकाशवीथ्यां प्रचरते रविः

saṃvatsarasyāvayavaḥ kavibhiścopavarṇitaḥ | yāvatārdhena cākāśavīthyāṃ pracarate raviḥ

तं प्राक्तना वर्णयन्ति अयनं मुनिपूजिताः । अथ यावन्नभोमण्डलं सह प्रतिगच्छति

taṃ prāktanā varṇayanti ayanaṃ munipūjitāḥ | atha yāvannabhomaṇḍalaṃ saha pratigacchati

कार्त्स्न्येन सह भुञ्जीत कालं तं वत्सरं विदुः । संवत्सरं परिवत्सरमिडावत्सरमेव च

kārtsnyena saha bhuñjīta kālaṃ taṃ vatsaraṃ viduḥ | saṃvatsaraṃ parivatsaramiḍāvatsarameva ca

अनुवत्सरमिद्वत्सरमिति पञ्चकमीरितम् । भानोर्मान्द्यशैघ्र्यसमगतिभिः कालवित्तमैः

anuvatsaramidvatsaramiti pañcakamīritam | bhānormāndyaśaighryasamagatibhiḥ kālavittamaiḥ

एवं भानोर्गतिः प्रोक्ता चन्द्रादीनां निबोधत । एवं चन्द्रोऽर्करश्मिभ्यो लक्षयोजनमूर्ध्वतः

evaṃ bhānorgatiḥ proktā candrādīnāṃ nibodhata | evaṃ candro'rkaraśmibhyo lakṣayojanamūrdhvataḥ

उपलभ्यमानो मित्रस्य संवत्सरभुजिं च सः । पक्षाभ्यां चौषधीनाथो भुङ्क्ते मासभुजिं च सः

upalabhyamāno mitrasya saṃvatsarabhujiṃ ca saḥ | pakṣābhyāṃ cauṣadhīnātho bhuṅkte māsabhujiṃ ca saḥ

सपादमाभ्यां दिवसभुक्तिं पक्षभुजिं चरेत् । एवं शीघ्रगतिः सोमो भुङ्क्ते नूनं भचक्रकम्

sapādamābhyāṃ divasabhuktiṃ pakṣabhujiṃ caret | evaṃ śīghragatiḥ somo bhuṅkte nūnaṃ bhacakrakam

पूर्यमाणकलाभिश्चामराणां प्रीतिमावहन् । क्षीयमाणकलाभिश्च पितॄणां चित्तरञ्जकः

pūryamāṇakalābhiścāmarāṇāṃ prītimāvahan | kṣīyamāṇakalābhiśca pitṝṇāṃ cittarañjakaḥ

अहोरात्राणि तन्वानः पूर्वापरसुघस्रकैः । सर्वजीवनिकायस्य प्राणो जीवः स एव हि

ahorātrāṇi tanvānaḥ pūrvāparasughasrakaiḥ | sarvajīvanikāyasya prāṇo jīvaḥ sa eva hi

भुङ्क्ते चैकैकनक्षत्रं मुहूर्तत्रिंशता विभुः । स एव षोडशकलः पुरुषोऽनादिसत्तमः

bhuṅkte caikaikanakṣatraṃ muhūrtatriṃśatā vibhuḥ | sa eva ṣoḍaśakalaḥ puruṣo'nādisattamaḥ

मनोमयोऽप्यन्नमयोऽमृतधामा सुधाकरः । देवपितृमनुष्यादिसरीसृपसवीरुधाम्

manomayo'pyannamayo'mṛtadhāmā sudhākaraḥ | devapitṛmanuṣyādisarīsṛpasavīrudhām

प्राणाप्यायनशीलत्वात्स सर्वमय उच्यते । ततो भचक्रं भ्रमति योजनानां त्रिलक्षतः

prāṇāpyāyanaśīlatvātsa sarvamaya ucyate | tato bhacakraṃ bhramati yojanānāṃ trilakṣataḥ

मेरुप्रदक्षिणेनैव योजितं चेश्वरेण तु । अष्टाविंशतिसंख्यानि गणितानि सहाभिजित्

merupradakṣiṇenaiva yojitaṃ ceśvareṇa tu | aṣṭāviṃśatisaṃkhyāni gaṇitāni sahābhijit

ततः शुक्रो द्विलक्षेण योजनानामथोपरि । पुरः पश्चात्सहैवासावर्कस्य परिवर्तते

tataḥ śukro dvilakṣeṇa yojanānāmathopari | puraḥ paścātsahaivāsāvarkasya parivartate

शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिर्विचरन्विभुः । लोकानामनुकूलोऽयं प्रायः प्रोक्तः शुभावहः

śīghramandasamānābhirgatibhirvicaranvibhuḥ | lokānāmanukūlo'yaṃ prāyaḥ proktaḥ śubhāvahaḥ

वृष्टिविष्टम्भशमनो भार्गवः सर्वदा मुने । शुक्राद्‌ बुधः समाख्यातो योजनानां द्विलक्षतः

vṛṣṭiviṣṭambhaśamano bhārgavaḥ sarvadā mune | śukrād budhaḥ samākhyāto yojanānāṃ dvilakṣataḥ

शीघ्रमन्दसमानाभिर्गतिभिः शुक्रवत्सदा । यदार्काद्व्यतिरिच्येत सौम्यः प्रायेण तत्र तु

śīghramandasamānābhirgatibhiḥ śukravatsadā | yadārkādvyatiricyeta saumyaḥ prāyeṇa tatra tu

अतिवाताभ्रपातानां वृष्ट्यादिभयसूचकः । उपरिष्ठात्ततो भौमो योजनानां द्विलक्षतः

ativātābhrapātānāṃ vṛṣṭyādibhayasūcakaḥ | upariṣṭhāttato bhaumo yojanānāṃ dvilakṣataḥ

पक्षैस्त्रिभिस्त्रिभिः सोऽयं भुङ्क्ते राशीनथैकशः । द्वादशापि च देवर्षे यदि वक्रो न जायते

pakṣaistribhistribhiḥ so'yaṃ bhuṅkte rāśīnathaikaśaḥ | dvādaśāpi ca devarṣe yadi vakro na jāyate

प्रायेणाशुभकृत्सोऽयं ग्रहौघानां च सूचकः । नतो द्विलक्षमानेन योजनानां च गीष्पतिः

prāyeṇāśubhakṛtso'yaṃ grahaughānāṃ ca sūcakaḥ | nato dvilakṣamānena yojanānāṃ ca gīṣpatiḥ

एकैकस्मिन्नथो राशौ भुङ्गे संवत्सरं चरन् । यदि वक्रो भवेन्नैवानुकूलो ब्रह्मवादिनाम्

ekaikasminnatho rāśau bhuṅge saṃvatsaraṃ caran | yadi vakro bhavennaivānukūlo brahmavādinām

ततः शनैश्चरो घोरो लक्षद्वयपरो मितः । योजनैः सूर्यपुत्रोऽयं त्रिंशन्मासैः परिभ्रमन्

tataḥ śanaiścaro ghoro lakṣadvayaparo mitaḥ | yojanaiḥ sūryaputro'yaṃ triṃśanmāsaiḥ paribhraman

एकैकराशौ पर्येति सर्वान् राशीन्महाग्रहः । सर्वेषामशुभो मन्दः प्रोक्तः कालविदां वरैः

ekaikarāśau paryeti sarvān rāśīnmahāgrahaḥ | sarveṣāmaśubho mandaḥ proktaḥ kālavidāṃ varaiḥ

तत उत्तरतः प्रोक्तमेकादशसुलक्षकैः । योजनैः परिसंख्यातं सप्तर्षीणां च मण्डलम्

tata uttarataḥ proktamekādaśasulakṣakaiḥ | yojanaiḥ parisaṃkhyātaṃ saptarṣīṇāṃ ca maṇḍalam

लोकानां शं भावयन्तो मुनयः सप्त ते मुने । यत्तद्विष्णुपदं स्थानं दक्षिणं प्रक्रमन्ति ते

lokānāṃ śaṃ bhāvayanto munayaḥ sapta te mune | yattadviṣṇupadaṃ sthānaṃ dakṣiṇaṃ prakramanti te

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादलसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे सोमादिगतिवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādalasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe somādigativarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १७

ध्रुवमण्डलसंस्थानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथर्षिमण्डलादूर्ध्वं योजनानां प्रमाणतः । लक्षैस्त्रयोदशमितैः परमं वैष्णवं पदम्

dhruvamaṇḍalasaṃsthānavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca atharṣimaṇḍalādūrdhvaṃ yojanānāṃ pramāṇataḥ | lakṣaistrayodaśamitaiḥ paramaṃ vaiṣṇavaṃ padam

महाभागवतः श्रीमान् वर्तते लोकवन्दितः । औत्तानपादिरिन्द्रेण वह्निना कश्यपेन च

mahābhāgavataḥ śrīmān vartate lokavanditaḥ | auttānapādirindreṇa vahninā kaśyapena ca

धर्मेण सह चैवास्ते समकालयुजा ध्रुवः । बहुमानं दक्षिणतः कुर्वद्‌भिः प्रेक्षकैः सदा

dharmeṇa saha caivāste samakālayujā dhruvaḥ | bahumānaṃ dakṣiṇataḥ kurvadbhiḥ prekṣakaiḥ sadā

आजीव्यः कल्पजीविनामुपास्ते भगवत्पदम् । ज्योतिर्गणानां सर्वेषां ग्रहनक्षत्रभादिनाम्

ājīvyaḥ kalpajīvināmupāste bhagavatpadam | jyotirgaṇānāṃ sarveṣāṃ grahanakṣatrabhādinām

कालेनानिमिषेणायं भ्राम्यतां व्यक्तरंहसा । अवष्टम्भस्थाणुरिव विहितश्चेश्वरेण सः

kālenānimiṣeṇāyaṃ bhrāmyatāṃ vyaktaraṃhasā | avaṣṭambhasthāṇuriva vihitaśceśvareṇa saḥ

भासते भासयन्भासा स्वीयया देवपूजितः । मेढिस्तम्भे यथा युक्ताः पशवः कर्षणार्थकाः

bhāsate bhāsayanbhāsā svīyayā devapūjitaḥ | meḍhistambhe yathā yuktāḥ paśavaḥ karṣaṇārthakāḥ

मण्डलानि चरन्तीमे सवनत्रितयेन च । एवं ग्रहादयः सर्वे भगणाद्या यथाक्रमम्

maṇḍalāni carantīme savanatritayena ca | evaṃ grahādayaḥ sarve bhagaṇādyā yathākramam

अन्तर्बहिर्विभागेन कालचक्रे नियोजिताः । ध्रुवमेवावलम्ब्याशु वायुनोदीरिताश्च ते

antarbahirvibhāgena kālacakre niyojitāḥ | dhruvamevāvalambyāśu vāyunodīritāśca te

आकल्पान्तं च क्रमन्ति खे श्येनाद्याः खगा इव । कर्मसारथयो वायुवशगाः सर्व एव ते

ākalpāntaṃ ca kramanti khe śyenādyāḥ khagā iva | karmasārathayo vāyuvaśagāḥ sarva eva te

एवं ज्योतिर्गणाः सर्वे प्रकृतेः पुरुषस्य च । संयोगानुगृहीतास्ते भूमौ न निपतन्ति च

evaṃ jyotirgaṇāḥ sarve prakṛteḥ puruṣasya ca | saṃyogānugṛhītāste bhūmau na nipatanti ca

ज्योतिश्चक्रं केचिदेतच्छिशुमारस्वरूपकम् । सोपयोगं भगवतो योगधारणकर्मणि

jyotiścakraṃ kecidetacchiśumārasvarūpakam | sopayogaṃ bhagavato yogadhāraṇakarmaṇi

यस्यार्वाक्‌शिरसः कुण्डलीभूतवपुषो मुने । पुच्छाग्रे कल्पितो योऽयं ध्रुव उत्तानपादजः

yasyārvākśirasaḥ kuṇḍalībhūtavapuṣo mune | pucchāgre kalpito yo'yaṃ dhruva uttānapādajaḥ

लाङ्गूलेऽस्य च सम्प्रोक्तः प्रजापतिरकल्मषः । अग्निरिन्द्रश्च धर्मश्च तिष्ठन्ते सुरपूजिताः

lāṅgūle'sya ca samproktaḥ prajāpatirakalmaṣaḥ | agnirindraśca dharmaśca tiṣṭhante surapūjitāḥ

धाता विधाता पुच्छान्ते कट्यां सप्तर्षयस्ततः । दक्षिणावर्तभोगेन कुण्डलाकारमीयुषः

dhātā vidhātā pucchānte kaṭyāṃ saptarṣayastataḥ | dakṣiṇāvartabhogena kuṇḍalākāramīyuṣaḥ

उत्तरायणभानीह दक्षपार्श्वेऽर्पितानि च । दक्षिणायनभानीह सव्ये पार्श्वेऽर्पितानि च

uttarāyaṇabhānīha dakṣapārśve'rpitāni ca | dakṣiṇāyanabhānīha savye pārśve'rpitāni ca

कुण्डलाभोगवेशस्य पार्श्वयोरुभयोरपि । समसंख्याश्चावयवा भवन्ति कजनन्दन

kuṇḍalābhogaveśasya pārśvayorubhayorapi | samasaṃkhyāścāvayavā bhavanti kajanandana

अजवीथी पृष्ठभागे आकाशसरिदौदरे । पुनर्वसुश्च पुष्यश्च श्रोण्यौ दक्षिणवामयोः

ajavīthī pṛṣṭhabhāge ākāśasaridaudare | punarvasuśca puṣyaśca śroṇyau dakṣiṇavāmayoḥ

आर्द्राश्लेषे पश्चिमयोः पादयोर्दक्षवामयोः । अभिजिच्चोत्तराषाढा नासयोर्दक्षवामयोः

ārdrāśleṣe paścimayoḥ pādayordakṣavāmayoḥ | abhijiccottarāṣāḍhā nāsayordakṣavāmayoḥ

यथासंख्यं च देवर्षे श्रुतिश्च जलभं तथा । कल्पिते कल्पनाविद्‌‍भिर्नेत्रयोर्दक्षवामयोः

yathāsaṃkhyaṃ ca devarṣe śrutiśca jalabhaṃ tathā | kalpite kalpanāvidbhirnetrayordakṣavāmayoḥ

धनिष्ठा चैव मूलं च कर्णयोर्दक्षवामयोः । मघादीन्यष्टभानीह दक्षिणायनगानि च

dhaniṣṭhā caiva mūlaṃ ca karṇayordakṣavāmayoḥ | maghādīnyaṣṭabhānīha dakṣiṇāyanagāni ca

युञ्जीत वामपार्श्वीयवंक्रिषु क्रमतो मुने । तथैव मृगशीर्षादीन्युदग्भानि च यानि हि

yuñjīta vāmapārśvīyavaṃkriṣu kramato mune | tathaiva mṛgaśīrṣādīnyudagbhāni ca yāni hi

दक्षपार्श्वे वंक्रिकेषु प्रातिलोम्येन योजयेत् । शततारा तथा ज्येष्ठा स्कन्धयोर्दक्षवामयोः

dakṣapārśve vaṃkrikeṣu prātilomyena yojayet | śatatārā tathā jyeṣṭhā skandhayordakṣavāmayoḥ

अगस्तिश्चोत्तरहनावधरायां हनौ यमः । मुखेष्वङ्गारकः प्रोक्तो मन्दः प्रोक्त उपस्थके

agastiścottarahanāvadharāyāṃ hanau yamaḥ | mukheṣvaṅgārakaḥ prokto mandaḥ prokta upasthake

बृहस्पतिश्च ककुदि वक्षस्यर्को ग्रहाधिपः । नारायणश्च हृदये चन्द्रो मनसि तिष्ठति

bṛhaspatiśca kakudi vakṣasyarko grahādhipaḥ | nārāyaṇaśca hṛdaye candro manasi tiṣṭhati

स्तनयोरश्विनौ नाभ्यामुशनाः परिकीर्तितः । बुधः प्राणापानयोश्च गले राहुश्च केतवः

stanayoraśvinau nābhyāmuśanāḥ parikīrtitaḥ | budhaḥ prāṇāpānayośca gale rāhuśca ketavaḥ

सर्वाङ्गेषु तथा रोमकूपे तारागणाः स्मृताः । एतद्‍भगवतो विष्णोः सर्वदेवमयं वपुः

sarvāṅgeṣu tathā romakūpe tārāgaṇāḥ smṛtāḥ | etadbhagavato viṣṇoḥ sarvadevamayaṃ vapuḥ

सन्ध्यायां प्रत्यहं ध्यायेत्प्रयतो वाग्यतो मुनिः । निरीक्षमाणश्चोत्तिष्ठेन्मन्त्रेणानेन धीश्वरः

sandhyāyāṃ pratyahaṃ dhyāyetprayato vāgyato muniḥ | nirīkṣamāṇaścottiṣṭhenmantreṇānena dhīśvaraḥ

नमो ज्योतिर्लोकाय कालायानिमिषां पतये महापुरुषायाभिधीमहीति

namo jyotirlokāya kālāyānimiṣāṃ pataye mahāpuruṣāyābhidhīmahīti

ग्रहर्क्षतारामयमाधिदैविकं पापापहं मन्त्रकृतां त्रिकालम् । नमस्यतः स्मरतो वा त्रिकालं नश्येत तत्कालजमाशु पापम्

graharkṣatārāmayamādhidaivikaṃ pāpāpahaṃ mantrakṛtāṃ trikālam | namasyataḥ smarato vā trikālaṃ naśyeta tatkālajamāśu pāpam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे ध्रुवमण्डलसंस्थानवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe dhruvamaṇḍalasaṃsthānavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १८

राहुमण्डलाद्यवस्थानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अधस्तात्सवितुः प्रोक्तमयुतं राहुमण्डलम् । नक्षत्रवच्चरति च सैंहिकेयोऽतदर्हणः

rāhumaṇḍalādyavasthānavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca adhastātsavituḥ proktamayutaṃ rāhumaṇḍalam | nakṣatravaccarati ca saiṃhikeyo'tadarhaṇaḥ

सूर्याचन्द्रमसोरेव मर्दनः सिंहिकासुतः । अमरत्वं च खेटत्वं लेभे यो विष्ण्वनुग्रहात्

sūryācandramasoreva mardanaḥ siṃhikāsutaḥ | amaratvaṃ ca kheṭatvaṃ lebhe yo viṣṇvanugrahāt

यददस्तरणेर्बिम्बं तपतो योजनायुतम् । तच्छादकोऽसुरो ज्ञेयोऽप्यर्कसाहस्रविस्तरम्

yadadastaraṇerbimbaṃ tapato yojanāyutam | tacchādako'suro jñeyo'pyarkasāhasravistaram

त्रयोदशसहस्रं तु सोमस्याच्छादको ग्रहः । यः पर्वसमये वैरानुबन्धी छादकोऽभवत्

trayodaśasahasraṃ tu somasyācchādako grahaḥ | yaḥ parvasamaye vairānubandhī chādako'bhavat

सूर्याचन्द्रमसोर्दूराद्‍भवेच्छादनकारकः । तन्निशम्योभयत्रापि विष्णुना प्रेरितं स्वकम्

sūryācandramasordūrādbhavecchādanakārakaḥ | tanniśamyobhayatrāpi viṣṇunā preritaṃ svakam

चक्रं सुदर्शनं नाम ज्वालामालातिभीषणम् । तत्तेजसा दुःसहेन समन्तात्परिवारितम्

cakraṃ sudarśanaṃ nāma jvālāmālātibhīṣaṇam | tattejasā duḥsahena samantātparivāritam

मुहूर्तो द्विजमानस्तु दूराच्चकितमानसः । आरान्निवर्तते सोऽयमुपराग इतीव ह

muhūrto dvijamānastu dūrāccakitamānasaḥ | ārānnivartate so'yamuparāga itīva ha

उच्यते लोकमध्ये तु देवर्षे अवबुध्यताम् । ततोऽधस्तात्समाख्याता लोकाः परमपावनाः

ucyate lokamadhye tu devarṣe avabudhyatām | tato'dhastātsamākhyātā lokāḥ paramapāvanāḥ

सिद्धानां चारणानां च विद्याध्राणां च सत्तम । योजनायुतविख्याता लोकाः पुण्यनिषेविताः

siddhānāṃ cāraṇānāṃ ca vidyādhrāṇāṃ ca sattama | yojanāyutavikhyātā lokāḥ puṇyaniṣevitāḥ

ततोऽप्यधस्ताद्देवर्षे यक्षाणां च सरक्षसाम् । पिशाचप्रेतभूतानां विहाराजिरमुत्तमम्

tato'pyadhastāddevarṣe yakṣāṇāṃ ca sarakṣasām | piśācapretabhūtānāṃ vihārājiramuttamam

अन्तरिक्षं च तत्प्रोक्तं यावद्वायुः प्रवाति हि । यावन्मेघास्ततोद्यन्ति तत्प्रोक्तं ज्ञानकोविदैः

antarikṣaṃ ca tatproktaṃ yāvadvāyuḥ pravāti hi | yāvanmeghāstatodyanti tatproktaṃ jñānakovidaiḥ

ततोऽधस्ताद्योजनानां शतं यावद्‌ द्विजोत्तम । पृथिवी परिसंख्याता सुपर्णश्येनसारसाः

tato'dhastādyojanānāṃ śataṃ yāvad dvijottama | pṛthivī parisaṃkhyātā suparṇaśyenasārasāḥ

हंसादयः प्रोत्पतन्ति पार्थिवाः पृथिवीभवाः । भूसन्निवेशावस्थानं यथावदुपवर्णितम्

haṃsādayaḥ protpatanti pārthivāḥ pṛthivībhavāḥ | bhūsanniveśāvasthānaṃ yathāvadupavarṇitam

अधस्तादवनेः सप्त देवर्षे विवराः स्मृताः । एकैकशो योजनानामायामोच्छ्रायतः पुनः

adhastādavaneḥ sapta devarṣe vivarāḥ smṛtāḥ | ekaikaśo yojanānāmāyāmocchrāyataḥ punaḥ

अयुतान्तरविख्याताः सर्वर्तुसुखदायकाः । अतलं प्रथमं प्रोक्तं द्वितीयं वितलं तथा

ayutāntaravikhyātāḥ sarvartusukhadāyakāḥ | atalaṃ prathamaṃ proktaṃ dvitīyaṃ vitalaṃ tathā

तृतीयं सुतलं प्रोक्तं चतुर्थं वै तलातलम् । महातलं पञ्चमं च षष्ठं प्रोक्तं रसातलम्

tṛtīyaṃ sutalaṃ proktaṃ caturthaṃ vai talātalam | mahātalaṃ pañcamaṃ ca ṣaṣṭhaṃ proktaṃ rasātalam

सप्तमं विप्र पातालं सप्तैते विवराः स्मृताः । एतेषु बिलस्वर्गेषु दिवोऽप्यधिकमेव च

saptamaṃ vipra pātālaṃ saptaite vivarāḥ smṛtāḥ | eteṣu bilasvargeṣu divo'pyadhikameva ca

कामभोगैश्वर्यसुखसमृद्धभुवनेषु च । नित्योद्यानविहारेषु सुखास्वादः प्रवर्तते

kāmabhogaiśvaryasukhasamṛddhabhuvaneṣu ca | nityodyānavihāreṣu sukhāsvādaḥ pravartate

दैत्याश्च काद्रवेयाश्च दानवा बलशालिनः । नित्यप्रमुदिता रक्ताः कलत्रापत्यबन्धुभिः

daityāśca kādraveyāśca dānavā balaśālinaḥ | nityapramuditā raktāḥ kalatrāpatyabandhubhiḥ

सुहृद्‌भिरनुजीवाद्यैः संयुताश्च गृहेश्वराः । ईश्वरादप्रतिहतकामा मायाविनश्च ते

suhṛdbhiranujīvādyaiḥ saṃyutāśca gṛheśvarāḥ | īśvarādapratihatakāmā māyāvinaśca te

निवसन्ति सदा हृष्टाः सर्वर्तुसुखसंयुताः । मयेन मायाविभुना येषु येषु च निर्मिताः

nivasanti sadā hṛṣṭāḥ sarvartusukhasaṃyutāḥ | mayena māyāvibhunā yeṣu yeṣu ca nirmitāḥ

पुरः प्रकामशो भक्ता मणिप्रवरशालिनः । विचित्रभवनाट्टालगोपुराद्याः सहस्रशः

puraḥ prakāmaśo bhaktā maṇipravaraśālinaḥ | vicitrabhavanāṭṭālagopurādyāḥ sahasraśaḥ

सभाचत्वरचैत्यादिशोभाढ्याः सुरदुर्लभाः । नागासुराणां मिथुनैः सपारावतसारिकैः

sabhācatvaracaityādiśobhāḍhyāḥ suradurlabhāḥ | nāgāsurāṇāṃ mithunaiḥ sapārāvatasārikaiḥ

कीर्णकृत्रिमभूमिश्च विवरेशगृहोत्तमैः । अलङ्कृताश्चकासन्ति उद्यानानि महान्ति च

kīrṇakṛtrimabhūmiśca vivareśagṛhottamaiḥ | alaṅkṛtāścakāsanti udyānāni mahānti ca

मनःप्रसन्नकारीणि फलपुष्पविशालिभिः । ललनानां विलासार्हस्थानैः शोभितभाञ्जि च

manaḥprasannakārīṇi phalapuṣpaviśālibhiḥ | lalanānāṃ vilāsārhasthānaiḥ śobhitabhāñji ca

नानाविहंगमव्रातसंयुक्तजलराशिभिः । स्वच्छार्णपूरितह्रदैः पाठीनसमलङ्कृतैः

nānāvihaṃgamavrātasaṃyuktajalarāśibhiḥ | svacchārṇapūritahradaiḥ pāṭhīnasamalaṅkṛtaiḥ

जलजन्तुक्षुब्धनीरनीरजातैरनेकशः । कुमुदोत्पलकह्लारनीलरक्तोत्पलैस्तथा

jalajantukṣubdhanīranīrajātairanekaśaḥ | kumudotpalakahlāranīlaraktotpalaistathā

तेषु कृतनिकेतानां विहारैः सङ्कुलानि च । इन्द्रियोत्सवकारैश्च तथैव विविधैः स्वरैः

teṣu kṛtaniketānāṃ vihāraiḥ saṅkulāni ca | indriyotsavakāraiśca tathaiva vividhaiḥ svaraiḥ

अमराणां च परमां श्रियं चातिशयन्ति च । यत्र नैव भयं क्वापि कालाङ्गैर्दिनरात्रिभिः

amarāṇāṃ ca paramāṃ śriyaṃ cātiśayanti ca | yatra naiva bhayaṃ kvāpi kālāṅgairdinarātribhiḥ

यत्राहिप्रवराणां च शिरःस्थैर्मणिरश्मिभिः । नित्यं तमः प्रबाध्येत सदा प्रस्फुटकान्तिभिः

yatrāhipravarāṇāṃ ca śiraḥsthairmaṇiraśmibhiḥ | nityaṃ tamaḥ prabādhyeta sadā prasphuṭakāntibhiḥ

न वा एतेषु वसतां दिव्यौषधिरसायनैः । रसान्नपानस्नानाद्यैर्नाधयो न च व्याधयः

na vā eteṣu vasatāṃ divyauṣadhirasāyanaiḥ | rasānnapānasnānādyairnādhayo na ca vyādhayaḥ

वलीपलितजीर्णत्ववैवर्ण्यस्वेदगन्धताः । अनुत्साहवयोऽवस्था न बाधन्ते कदाचन

valīpalitajīrṇatvavaivarṇyasvedagandhatāḥ | anutsāhavayo'vasthā na bādhante kadācana

कल्याणानां सदा तेषां न च मृत्युभयं कुतः । भगवत्तेजसोऽन्यत्र चक्राच्चैव सुदर्शनात्

kalyāṇānāṃ sadā teṣāṃ na ca mṛtyubhayaṃ kutaḥ | bhagavattejaso'nyatra cakrāccaiva sudarśanāt

यस्मिन्प्रविष्टे दैतेयवधूनां गर्भराशयः । प्रायो भयात्पतन्त्येव स्रवन्ति ब्रह्मपुत्रक

yasminpraviṣṭe daiteyavadhūnāṃ garbharāśayaḥ | prāyo bhayātpatantyeva sravanti brahmaputraka

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे राहुमण्डलाद्यवस्थानवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe rāhumaṇḍalādyavasthānavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १९

अतलवितलसुतललोकवर्णनम् श्रीनारायण उवाच प्रथमे विवरे विप्र अतलाख्ये मनोरमे । मयपुत्रो बलो नाम वर्ततेऽखर्वगर्वकृत्

atalavitalasutalalokavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca prathame vivare vipra atalākhye manorame | mayaputro balo nāma vartate'kharvagarvakṛt

षण्णवत्यो येन सृष्टा मायाः सर्वार्थसाधिकाः । मायाविनो याश्च सद्यो धारयन्ति च काश्चन

ṣaṇṇavatyo yena sṛṣṭā māyāḥ sarvārthasādhikāḥ | māyāvino yāśca sadyo dhārayanti ca kāścana

जृम्भमाणस्य यस्यैव बलस्य बलशालिनः । स्त्रीगणा उपपद्यन्ते त्रयोलोकविमोहनाः

jṛmbhamāṇasya yasyaiva balasya balaśālinaḥ | strīgaṇā upapadyante trayolokavimohanāḥ

पुंश्चल्यश्चैव स्वैरिण्यः कामिन्यश्चेति विश्रुताः । या वै बिलायनं प्रेष्ठं प्रविष्टं पुरुषं रहः

puṃścalyaścaiva svairiṇyaḥ kāminyaśceti viśrutāḥ | yā vai bilāyanaṃ preṣṭhaṃ praviṣṭaṃ puruṣaṃ rahaḥ

रसेन हाटकाख्येन साधयित्वा प्रयत्‍नतः । स्वविलासावलोकानुरागस्मितविगूहनैः

rasena hāṭakākhyena sādhayitvā prayatnataḥ | svavilāsāvalokānurāgasmitavigūhanaiḥ

संलापविभ्रमाद्यैश्च रमयन्त्यपि ताः स्त्रियः । यस्मिन्नुपयुक्ते जनो मनुते बहुधा स्वयम्

saṃlāpavibhramādyaiśca ramayantyapi tāḥ striyaḥ | yasminnupayukte jano manute bahudhā svayam

ईश्वरोऽहमहं सिद्धो नागायुतबलो महान् । आत्मानं मन्यमानः सन्मदान्ध इव कथ्यते

īśvaro'hamahaṃ siddho nāgāyutabalo mahān | ātmānaṃ manyamānaḥ sanmadāndha iva kathyate

एवं प्रोक्ता स्थितिश्चात्र अतलस्य च नारद । द्वितीयविवरस्यात्र वितलस्य निबोधत

evaṃ proktā sthitiścātra atalasya ca nārada | dvitīyavivarasyātra vitalasya nibodhata

भूतलाधस्तले चैव वितले भगवान्भवः । हाटकेश्वरनामायं स्वपार्षदगणैर्वृतः

bhūtalādhastale caiva vitale bhagavānbhavaḥ | hāṭakeśvaranāmāyaṃ svapārṣadagaṇairvṛtaḥ

प्रजापतिकृतस्यापि सर्गस्य बृंहणाय च । भवान्या मिथुनीभूय आस्ते देवाधिपूजितः

prajāpatikṛtasyāpi sargasya bṛṃhaṇāya ca | bhavānyā mithunībhūya āste devādhipūjitaḥ

भवयोर्वीर्यसम्भूता हाटकी सरिदुत्तमा । समिद्धो मरुता वह्निरोजसा पिबतीव हि

bhavayorvīryasambhūtā hāṭakī sariduttamā | samiddho marutā vahnirojasā pibatīva hi

तन्निष्ठ्यूतं हाटकाख्यं सुवर्णं दैत्यवल्लभम् । दैत्याङ्गना भूषणार्हं सदा तं धारयन्ति हि

tanniṣṭhyūtaṃ hāṭakākhyaṃ suvarṇaṃ daityavallabham | daityāṅganā bhūṣaṇārhaṃ sadā taṃ dhārayanti hi

तद्बिलाधस्तलात्प्रोक्तं सुतलाख्यं बिलेश्वरम् । पुण्यश्लोको बलिर्नामा आस्ते वैरोचनिर्मुने

tadbilādhastalātproktaṃ sutalākhyaṃ bileśvaram | puṇyaśloko balirnāmā āste vairocanirmune

महेन्द्रस्य च देवस्य चिकीर्षुः प्रियमुत्तमम् । त्रिविक्रमोऽपि भगवान् सुतले बलिमानयत्

mahendrasya ca devasya cikīrṣuḥ priyamuttamam | trivikramo'pi bhagavān sutale balimānayat

त्रैलोक्यलक्ष्मीमाक्षिप्य स्थापितः किल दैत्यराट् । इन्द्रादिष्वप्यलब्धा या सा श्रीस्तमनुवर्तते

trailokyalakṣmīmākṣipya sthāpitaḥ kila daityarāṭ | indrādiṣvapyalabdhā yā sā śrīstamanuvartate

तमेव देवदेवेशमाराधयति भक्तितः । व्यपेतसाध्वसोऽद्यापि वर्तते सुतलाधिपः

tameva devadeveśamārādhayati bhaktitaḥ | vyapetasādhvaso'dyāpi vartate sutalādhipaḥ

भूमिदानफलं ह्येतत्पात्रभूतेऽखिलेश्वरे । वर्णयन्ति महात्मानो नैतद्युक्तं च नारद

bhūmidānaphalaṃ hyetatpātrabhūte'khileśvare | varṇayanti mahātmāno naitadyuktaṃ ca nārada

वासुदेवे भगवति पुरुषार्थप्रदे हरौ । एतद्दानफलं विप्र सर्वथा नहि युज्यते

vāsudeve bhagavati puruṣārthaprade harau | etaddānaphalaṃ vipra sarvathā nahi yujyate

यस्यैव देवदेवस्य नामापि विवशो गृणन् । स्वकीयकर्मबन्धीयगुणान्विधुनुतेऽञ्जसा

yasyaiva devadevasya nāmāpi vivaśo gṛṇan | svakīyakarmabandhīyaguṇānvidhunute'ñjasā

यत्क्लेशबन्धहानाय सांख्ययोगादिसाधनम् । कुर्वते यतयो नित्यं भगवत्यखिलेश्वरे

yatkleśabandhahānāya sāṃkhyayogādisādhanam | kurvate yatayo nityaṃ bhagavatyakhileśvare

न चायं भगवानस्माननुजग्राह नारद । मायामयं च भोगानामैश्वर्यं व्यतनोत्परम्

na cāyaṃ bhagavānasmānanujagrāha nārada | māyāmayaṃ ca bhogānāmaiśvaryaṃ vyatanotparam

सर्वक्लेशाधिहेतुं तदात्मानुस्मृतिमोषणम् । यं साक्षाद्‍भगवान् विष्णुः सर्वोपायविदीश्वरः

sarvakleśādhihetuṃ tadātmānusmṛtimoṣaṇam | yaṃ sākṣādbhagavān viṣṇuḥ sarvopāyavidīśvaraḥ

याञ्जाछलेनापहृतं सर्वस्वं देहशेषकम् । अप्राप्तान्योपाय ईशः पाशैर्वारुणसंभवैः

yāñjāchalenāpahṛtaṃ sarvasvaṃ dehaśeṣakam | aprāptānyopāya īśaḥ pāśairvāruṇasaṃbhavaiḥ

बन्धयित्वावमुच्यापि गिरिदर्यामिवाब्रवीत् । असाविन्द्रो महामूढो यस्य मन्त्री बृहस्पतिः

bandhayitvāvamucyāpi giridaryāmivābravīt | asāvindro mahāmūḍho yasya mantrī bṛhaspatiḥ

प्रसन्नमिममत्यर्थमयाचल्लोकसम्पदम् । त्रैलोक्यमिदमैश्वर्यं कियदेवातितुच्छकम्

prasannamimamatyarthamayācallokasampadam | trailokyamidamaiśvaryaṃ kiyadevātitucchakam

आशिषां प्रभवं मुक्त्वा यो मूढो लोकसम्पदि । अस्मत्पितामहः श्रीमान् प्रह्लादो भगवत्प्रियः

āśiṣāṃ prabhavaṃ muktvā yo mūḍho lokasampadi | asmatpitāmahaḥ śrīmān prahlādo bhagavatpriyaḥ

दास्यं वव्रे विभोस्तस्य सर्वलोकोपकारकः । पित्र्यमैश्वर्यमतुलं दीयमानं च विष्णुना

dāsyaṃ vavre vibhostasya sarvalokopakārakaḥ | pitryamaiśvaryamatulaṃ dīyamānaṃ ca viṣṇunā

पितर्युपरते वीरे नैवैच्छद्‍भगवत्प्रियः । तस्यातुलानुभावस्य सर्वलोकोपधीमतः

pitaryuparate vīre naivaicchadbhagavatpriyaḥ | tasyātulānubhāvasya sarvalokopadhīmataḥ

अस्मद्विधो नाल्पपक्वेतरदोषोऽवगच्छति । एवं दैत्यपतिः सोऽयं बलिः परमपूजितः

asmadvidho nālpapakvetaradoṣo'vagacchati | evaṃ daityapatiḥ so'yaṃ baliḥ paramapūjitaḥ

सुतले वर्तते यस्य द्वारपालो हरिः स्वयम् । एकदा दिग्विजये राजा रावणो लोकरावणः

sutale vartate yasya dvārapālo hariḥ svayam | ekadā digvijaye rājā rāvaṇo lokarāvaṇaḥ

प्रविशन्सुतले येन भक्तानुग्रहकारिणा । पादाङ्गुष्ठेन प्रक्षिप्तो योजनायुतमत्र हि

praviśansutale yena bhaktānugrahakāriṇā | pādāṅguṣṭhena prakṣipto yojanāyutamatra hi

एवंभूतानुभावोऽयं बलिः सर्वसुखैकभुक् । आस्ते सुतलराजस्थो देवदेवप्रसादतः

evaṃbhūtānubhāvo'yaṃ baliḥ sarvasukhaikabhuk | āste sutalarājastho devadevaprasādataḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे अतलवितलसुतललोकवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe atalavitalasutalalokavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २०

तलातलादिलोकवर्णनेऽनन्तवर्णनम् श्रीनारायण उवाच ततोऽधस्ताद्विवरकं तलातलमुदीरितम् । दानवेन्द्रो मयो नाम त्रिपुराधिपतिर्महान्

talātalādilokavarṇane'nantavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca tato'dhastādvivarakaṃ talātalamudīritam | dānavendro mayo nāma tripurādhipatirmahān

त्रिलोक्याः शङ्करेणायं पालितो दग्धपूस्त्रयः । देवदेवप्रसादात्तु लब्धराज्यसुखास्पदः

trilokyāḥ śaṅkareṇāyaṃ pālito dagdhapūstrayaḥ | devadevaprasādāttu labdharājyasukhāspadaḥ

आचार्यो मायिनां सोऽयं नानामायाविशारदः । पूज्यते राक्षसैर्घोरैः सर्वकार्यसमृद्धये

ācāryo māyināṃ so'yaṃ nānāmāyāviśāradaḥ | pūjyate rākṣasairghoraiḥ sarvakāryasamṛddhaye

ततोऽधस्तास्तुविख्यातं महातलमिति स्फुटम् । सर्पाणां काद्रवेयाणां गणः क्रोधवशो महान्

tato'dhastāstuvikhyātaṃ mahātalamiti sphuṭam | sarpāṇāṃ kādraveyāṇāṃ gaṇaḥ krodhavaśo mahān

अनेकशिरसां विप्र प्रधानान्कीर्तयामि ते । कुहकस्तक्षकश्चैव सुषेणः कालियस्तथा

anekaśirasāṃ vipra pradhānānkīrtayāmi te | kuhakastakṣakaścaiva suṣeṇaḥ kāliyastathā

महाभोगा महासत्त्वाः क्रूराः क्रूरस्वजातयः । पतत्रिराजाधिपतेरुद्विग्नाः सर्व एव ते

mahābhogā mahāsattvāḥ krūrāḥ krūrasvajātayaḥ | patatrirājādhipaterudvignāḥ sarva eva te

स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बस्य च सङ्गताः । प्रमत्ता विहरन्त्येव नानाक्रीडाविशारदाः

svakalatrāpatyasuhṛtkuṭumbasya ca saṅgatāḥ | pramattā viharantyeva nānākrīḍāviśāradāḥ

ततोऽधस्ताच्च विवरे रसातलसमाह्वये । दैतेया निवसन्त्येव पणयो दानवाश्च ये

tato'dhastācca vivare rasātalasamāhvaye | daiteyā nivasantyeva paṇayo dānavāśca ye

निवातकवचा नाम हिरण्यपुरवासिनः । कालेया इति च प्रोक्ताः प्रत्यनीका हविर्भुजाम्

nivātakavacā nāma hiraṇyapuravāsinaḥ | kāleyā iti ca proktāḥ pratyanīkā havirbhujām

महौजसश्चोत्पत्त्यैव महासाहसिनस्तथा । सकलेशस्य च हरेस्तेजसा हतविक्रमाः

mahaujasaścotpattyaiva mahāsāhasinastathā | sakaleśasya ca harestejasā hatavikramāḥ

बिलेशया इव सदा विवरे निवसन्ति हि । ये वै वाग्भिः सरमया शक्रदूत्या निरन्तरम्

bileśayā iva sadā vivare nivasanti hi | ye vai vāgbhiḥ saramayā śakradūtyā nirantaram

मन्त्रवर्णाभिरसुरास्ताडिता बिभ्यति स्म ह । ततोऽप्यधस्तात्पाताले नागलोकाधिपालकाः

mantravarṇābhirasurāstāḍitā bibhyati sma ha | tato'pyadhastātpātāle nāgalokādhipālakāḥ

वासुकिप्रमुखाः शङ्खः कुलिकः श्वेत एव च । धनञ्जयो महाशङ्खो धृतराष्ट्रस्तथैव च

vāsukipramukhāḥ śaṅkhaḥ kulikaḥ śveta eva ca | dhanañjayo mahāśaṅkho dhṛtarāṣṭrastathaiva ca

शङ्खचूडः कम्बलाश्वतरो देवोपदत्तकः । महामर्षा महाभोगा निवसन्ति विषोल्बणाः

śaṅkhacūḍaḥ kambalāśvataro devopadattakaḥ | mahāmarṣā mahābhogā nivasanti viṣolbaṇāḥ

पञ्चमस्तकवन्तश्च फणासप्तकभूषिताः । केचिद्दशफणाः केचिच्छतशीर्षास्तथापरे

pañcamastakavantaśca phaṇāsaptakabhūṣitāḥ | keciddaśaphaṇāḥ kecicchataśīrṣāstathāpare

सहस्रशिरसः केऽपि रोचिष्णुमणिधारकाः । पातालरन्ध्रतिमिरनिकरं स्वमरीचिभिः

sahasraśirasaḥ ke'pi rociṣṇumaṇidhārakāḥ | pātālarandhratimiranikaraṃ svamarīcibhiḥ

विधमन्ति च देवर्षे सदा सञ्जातमन्यवः । अस्य मूलप्रदेशे हि त्रिंशत्साहस्रकेऽन्तरे

vidhamanti ca devarṣe sadā sañjātamanyavaḥ | asya mūlapradeśe hi triṃśatsāhasrake'ntare

योजनैः परिसंख्याते तामसी भगवत्कला । अनन्ताख्या समास्ते हि सर्वदेवप्रपूजिता

yojanaiḥ parisaṃkhyāte tāmasī bhagavatkalā | anantākhyā samāste hi sarvadevaprapūjitā

अहमित्यभिमानस्य लक्षणं यं प्रचक्षते । सङ्कर्षणं सात्वतीयाः कर्षणं द्रष्ट्टदृश्ययोः

ahamityabhimānasya lakṣaṇaṃ yaṃ pracakṣate | saṅkarṣaṇaṃ sātvatīyāḥ karṣaṇaṃ draṣṭṭadṛśyayoḥ

इदं भूमण्डलं यस्य सहस्रशिरसः प्रभोः । अनन्तमूर्तेः शेषस्य ध्रियमाणं च शीर्षके

idaṃ bhūmaṇḍalaṃ yasya sahasraśirasaḥ prabhoḥ | anantamūrteḥ śeṣasya dhriyamāṇaṃ ca śīrṣake

पृध्वीगोलमशेषं हि सिद्धार्थ इव लक्ष्यते । यस्य कालेन देवस्य सञ्जिहीर्षोः समं विभोः

pṛdhvīgolamaśeṣaṃ hi siddhārtha iva lakṣyate | yasya kālena devasya sañjihīrṣoḥ samaṃ vibhoḥ

चराचरं भ्रुवोरन्तर्विवरादुदपद्यत । साङ्कर्षणो नाम रुद्रो व्यूहैकादशशोभितः

carācaraṃ bhruvorantarvivarādudapadyata | sāṅkarṣaṇo nāma rudro vyūhaikādaśaśobhitaḥ

त्रिलोचनश्च त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्स्वयम् । उदतिष्ठन्महासत्त्वो महाभूतक्षयङ्करः

trilocanaśca triśikhaṃ śūlamuttambhayansvayam | udatiṣṭhanmahāsattvo mahābhūtakṣayaṅkaraḥ

यस्याङ्घ्रिकमलद्वन्द्वशोणाच्छनखमण्डले । विराजन्मणिबिम्बेषु महाहिपतयोऽनिशम्

yasyāṅghrikamaladvandvaśoṇācchanakhamaṇḍale | virājanmaṇibimbeṣu mahāhipatayo'niśam

एकान्तभक्तियोगेन सह सात्त्वतपुङ्गवैः । प्रणमन्तः स्वमूर्ध्ना ते स्वमुखानि समीक्षते

ekāntabhaktiyogena saha sāttvatapuṅgavaiḥ | praṇamantaḥ svamūrdhnā te svamukhāni samīkṣate

स्फुरत्कुण्डलमाणिक्यप्रभामण्डलभाञ्ज्यपि । सुकपोलानि चारूणि गण्डस्थलद्युमन्ति च

sphuratkuṇḍalamāṇikyaprabhāmaṇḍalabhāñjyapi | sukapolāni cārūṇi gaṇḍasthaladyumanti ca

नागराजकुमार्योऽपि चार्वङ्गविलसत्त्विषः । विशदैर्विपुलैस्तद्वद्धवलैः सुभगैस्तथा

nāgarājakumāryo'pi cārvaṅgavilasattviṣaḥ | viśadairvipulaistadvaddhavalaiḥ subhagaistathā

रुचिरैर्भुजदण्डैश्च शोभमाना इतस्ततः । चन्दनागुरुकाश्मीरपङ्कलेपेन भूषिताः

rucirairbhujadaṇḍaiśca śobhamānā itastataḥ | candanāgurukāśmīrapaṅkalepena bhūṣitāḥ

तदभिमर्षसञ्जातकामावेशसमायुताः । ललितस्मितसंयुक्ताः सव्रीडं लोकयन्ति च

tadabhimarṣasañjātakāmāveśasamāyutāḥ | lalitasmitasaṃyuktāḥ savrīḍaṃ lokayanti ca

अनुरागमदोन्मत्तविघूर्णारुणलोचनम् । करुणावलोकनेत्रं च आशासानास्तथाशिषः

anurāgamadonmattavighūrṇāruṇalocanam | karuṇāvalokanetraṃ ca āśāsānāstathāśiṣaḥ

सोऽनन्तो भगवान्देवोऽनन्तसत्त्वो महाशयः । अनन्तगुणवार्धिश्च आदिदेवो महाद्युतिः

so'nanto bhagavāndevo'nantasattvo mahāśayaḥ | anantaguṇavārdhiśca ādidevo mahādyutiḥ

संहृतामर्षरोषादिवेगो लोकशुभाय च । आस्ते महासत्त्वनिधिः सर्वदेवप्रपूजितः

saṃhṛtāmarṣaroṣādivego lokaśubhāya ca | āste mahāsattvanidhiḥ sarvadevaprapūjitaḥ

ध्यायमानः सुरैः सिद्धैरसुरैश्चोरगैस्तथा । विद्याधरैश्च गन्धर्वैर्मुनिसङ्घैश्च नित्यशः

dhyāyamānaḥ suraiḥ siddhairasuraiścoragaistathā | vidyādharaiśca gandharvairmunisaṅghaiśca nityaśaḥ

अनारतमदोन्मत्तलोकविह्वललोचनः । वाक्यामृतेन विबुधान्स्वपार्षदगणानपि

anāratamadonmattalokavihvalalocanaḥ | vākyāmṛtena vibudhānsvapārṣadagaṇānapi

आप्यायमानः स विभुर्वैजयन्तीं स्रजं दधत् । अम्लानाभिनवैः स्वच्छैस्तुलसीदलसञ्चयैः

āpyāyamānaḥ sa vibhurvaijayantīṃ srajaṃ dadhat | amlānābhinavaiḥ svacchaistulasīdalasañcayaiḥ

माद्यन्मधुकरव्रातघोषश्रीसंयुतां सदा । नीलवासा देवदेव एककुण्डलभूषितः

mādyanmadhukaravrātaghoṣaśrīsaṃyutāṃ sadā | nīlavāsā devadeva ekakuṇḍalabhūṣitaḥ

हलस्य ककुदि न्यस्तसुपीवरभुजोऽव्ययः । महेन्द्रः काञ्चनीं यद्वद्वरत्रां च मतङ्गमः । उदारलीलो देवेशो वर्णितः सात्त्वतर्षभैः

halasya kakudi nyastasupīvarabhujo'vyayaḥ | mahendraḥ kāñcanīṃ yadvadvaratrāṃ ca mataṅgamaḥ | udāralīlo deveśo varṇitaḥ sāttvatarṣabhaiḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे तलातलादिलोकवर्णनेऽनन्तवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe talātalādilokavarṇane'nantavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २१

नरकस्वरूपवर्णनम् श्रीनारायण उवाच तस्यानुभावं भगवान् ब्रह्मपुत्रः सनातनः । सभायां ब्रह्मदेवस्य गायमान उपासते

narakasvarūpavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca tasyānubhāvaṃ bhagavān brahmaputraḥ sanātanaḥ | sabhāyāṃ brahmadevasya gāyamāna upāsate

उत्पत्तिस्थितिलयहेतवोऽस्य कल्पाः सत्त्वाद्याः प्रकृतिगुणा यदीक्षयाऽऽसन् । यद्‌रूपं ध्रुवमकृतं यदेकमात्मन्- नानाधात्कथमुह वेद तस्य वर्त्म

utpattisthitilayahetavo'sya kalpāḥ sattvādyāḥ prakṛtiguṇā yadīkṣayā''san | yadrūpaṃ dhruvamakṛtaṃ yadekamātman- nānādhātkathamuha veda tasya vartma

मूर्तिं नः पुरुकृपया बभार सत्त्वं संशुद्धं सदसदिदं विभाति यत्र । यल्लीलां मृगपतिराददेऽनवद्या- मादातुं स्वजनमनांस्युदारवीर्यः

mūrtiṃ naḥ purukṛpayā babhāra sattvaṃ saṃśuddhaṃ sadasadidaṃ vibhāti yatra | yallīlāṃ mṛgapatirādade'navadyā- mādātuṃ svajanamanāṃsyudāravīryaḥ

यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मा- दार्तो वा यदि पतितः प्रलम्भनाद्वा । हन्त्यंहः सपदि नृणामशेषमन्यं कं शेषाद्‍भगवत आश्रयेत्युमुक्षुः

yannāma śrutamanukīrtayedakasmā- dārto vā yadi patitaḥ pralambhanādvā | hantyaṃhaḥ sapadi nṛṇāmaśeṣamanyaṃ kaṃ śeṣādbhagavata āśrayetyumukṣuḥ

मूर्धन्यर्पितमणुवत्सहस्रमूर्ध्नो भूगोलं सगिरिसरित्समुद्रसत्त्वम् । आनन्त्यादनमितविक्रमस्य भूम्नः को वीर्याण्यधिगणयेत्सहस्रजिह्वः

mūrdhanyarpitamaṇuvatsahasramūrdhno bhūgolaṃ sagirisaritsamudrasattvam | ānantyādanamitavikramasya bhūmnaḥ ko vīryāṇyadhigaṇayetsahasrajihvaḥ

एवंप्रभावो भगवाननन्तो दुरन्तवीर्योरुगुणानुभावः । मूले रसायाः स्थित आत्मतन्त्रो यो लीलया क्ष्मां स्थितये बिभर्ति

evaṃprabhāvo bhagavānananto durantavīryoruguṇānubhāvaḥ | mūle rasāyāḥ sthita ātmatantro yo līlayā kṣmāṃ sthitaye bibharti

एता ह्येवेह तु नृभिर्गतयो मुनिसत्तम । गन्तव्या बहुशो यद्वद्यथाकर्मविनिर्मिताः

etā hyeveha tu nṛbhirgatayo munisattama | gantavyā bahuśo yadvadyathākarmavinirmitāḥ

यथोपदेशं च कामान्सदा कामयमानकैः । एतावतीर्हि राजेन्द्र मनुष्यमृगपक्षिषु

yathopadeśaṃ ca kāmānsadā kāmayamānakaiḥ | etāvatīrhi rājendra manuṣyamṛgapakṣiṣu

विपाकगतयः प्रोक्ता धर्मस्य वशगास्तथा । उच्चावचा विसदृशा यथाप्रश्नं निबोधत

vipākagatayaḥ proktā dharmasya vaśagāstathā | uccāvacā visadṛśā yathāpraśnaṃ nibodhata

नारद उवाच वैचित्र्यमेतल्लोकस्य कथं भगवता कृतम् । समानत्वे कर्मणां च तन्नो ब्रूहि यथातथम्

nārada uvāca vaicitryametallokasya kathaṃ bhagavatā kṛtam | samānatve karmaṇāṃ ca tanno brūhi yathātatham

श्रीनारायण उवाच कर्तुः श्रद्धावशादेव गतयोऽपि पृथग्विधाः । त्रिगुणत्वात्सदा तासां फलं विसदृशं त्विह

śrīnārāyaṇa uvāca kartuḥ śraddhāvaśādeva gatayo'pi pṛthagvidhāḥ | triguṇatvātsadā tāsāṃ phalaṃ visadṛśaṃ tviha

सात्त्विक्या श्रद्धया कर्तुः सुखित्वं जायते सदा । दुःखित्वं च तथा कर्तू राजस्या श्रद्धया भवेत्

sāttvikyā śraddhayā kartuḥ sukhitvaṃ jāyate sadā | duḥkhitvaṃ ca tathā kartū rājasyā śraddhayā bhavet

दुःखित्वं चैव मूढत्वं तामस्या श्रद्धयोदितम् । तारतम्यात्तु श्रद्धानां फलवैचित्र्यमीरितम्

duḥkhitvaṃ caiva mūḍhatvaṃ tāmasyā śraddhayoditam | tāratamyāttu śraddhānāṃ phalavaicitryamīritam

अनाद्यविद्याविहितकर्मणां परिणामजाः । सहस्रशः प्रवृत्तास्तु गतयो द्विजपुङ्गव

anādyavidyāvihitakarmaṇāṃ pariṇāmajāḥ | sahasraśaḥ pravṛttāstu gatayo dvijapuṅgava

तद्‍भेदान्वर्णयिष्यामि प्राचुर्येण द्विजोत्तम । त्रिजगत्या अन्तराले दक्षिणस्यां दिशीह वै

tadbhedānvarṇayiṣyāmi prācuryeṇa dvijottama | trijagatyā antarāle dakṣiṇasyāṃ diśīha vai

भूमेरधस्तादुपरि त्वतलस्य च नारद । अग्निष्वात्ताः पितृगणा वर्तन्ते पितरश्च ह

bhūmeradhastādupari tvatalasya ca nārada | agniṣvāttāḥ pitṛgaṇā vartante pitaraśca ha

वसन्ति यस्यां स्वीयानां गोत्राणां परमाशिषः । सत्याः समाधिना शीघ्रं त्वाशासानाः परेण वै

vasanti yasyāṃ svīyānāṃ gotrāṇāṃ paramāśiṣaḥ | satyāḥ samādhinā śīghraṃ tvāśāsānāḥ pareṇa vai

पितृराजोऽपि भगवान् सम्परेतेषु जन्तुषु । विषयं प्रापितेष्वेषु स्वकीयैः पुरुषैरिह

pitṛrājo'pi bhagavān sampareteṣu jantuṣu | viṣayaṃ prāpiteṣveṣu svakīyaiḥ puruṣairiha

सगणो भगवत्प्रोक्ताज्ञापरो दमधारकः । यथाकर्म यथादोषं विदधाति विचारदृक्

sagaṇo bhagavatproktājñāparo damadhārakaḥ | yathākarma yathādoṣaṃ vidadhāti vicāradṛk

स्वान्गणान्धर्मतत्त्वज्ञान्सर्वानाज्ञाप्रवर्तकान् । सदा प्रेरयति प्राज्ञो यथादेशनियोजितान्

svāngaṇāndharmatattvajñānsarvānājñāpravartakān | sadā prerayati prājño yathādeśaniyojitān

नरकानेकविंशत्या संख्यया वर्णयन्ति हि । अष्टाविंशमितान्केचित्ताननुक्रमतो ब्रुवे

narakānekaviṃśatyā saṃkhyayā varṇayanti hi | aṣṭāviṃśamitānkecittānanukramato bruve

तामिस्र अन्धतामिस्रो रौरवोऽपि तृतीयकः । महारौरवनामा च कुम्भीपाकोऽपरो मतः

tāmisra andhatāmisro rauravo'pi tṛtīyakaḥ | mahārauravanāmā ca kumbhīpāko'paro mataḥ

कालसूत्रं तथा चासिपत्रारण्यमुदाहृतम् । सूकरस्य मुखं चान्धकूपोऽथ कृमिभोजनः

kālasūtraṃ tathā cāsipatrāraṇyamudāhṛtam | sūkarasya mukhaṃ cāndhakūpo'tha kṛmibhojanaḥ

संदंशस्तप्तमूर्तिश्च वज्रकण्टक एव च । शाल्मली चाथ देवर्षे नाम्ना वैरतणी तथा

saṃdaṃśastaptamūrtiśca vajrakaṇṭaka eva ca | śālmalī cātha devarṣe nāmnā vairataṇī tathā

पूयोदः प्राणरोधश्च तथा विशसनं मतम् । लालाभक्षः सारमेयादनमुक्तमतः परम्

pūyodaḥ prāṇarodhaśca tathā viśasanaṃ matam | lālābhakṣaḥ sārameyādanamuktamataḥ param

अवीचिरप्ययः पानं क्षारकर्दम एव च । रक्षोगणाख्यसम्भोजः शूलप्रोतोऽप्यतः परम्

avīcirapyayaḥ pānaṃ kṣārakardama eva ca | rakṣogaṇākhyasambhojaḥ śūlaproto'pyataḥ param

दन्दशूकोऽवटारोधः पर्यावर्तनकः परम् । सूचीमुखमिति प्रोक्ता अष्टाविंशतिनारकाः

dandaśūko'vaṭārodhaḥ paryāvartanakaḥ param | sūcīmukhamiti proktā aṣṭāviṃśatinārakāḥ

इत्येते नारका नाम यातनाभूमयः पराः । कर्मभिश्चापि भूतानां गम्याः पद्मजसम्भव

ityete nārakā nāma yātanābhūmayaḥ parāḥ | karmabhiścāpi bhūtānāṃ gamyāḥ padmajasambhava

इति श्रीमद्देवीभागवतेमहापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे नरकस्वरूपवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavatemahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe narakasvarūpavarṇanaṃ nāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २२

नरकप्रदपातकवर्णनम् नारद उवाच कर्मभेदाः कतिविधाः सनातनमुने मम । श्रोतव्याः सर्वथैवैते यातनाप्राप्तिभूमयः

narakapradapātakavarṇanam nārada uvāca karmabhedāḥ katividhāḥ sanātanamune mama | śrotavyāḥ sarvathaivaite yātanāprāptibhūmayaḥ

श्रीनारायण उवाच यो वै परस्य वित्तानि दारापत्यानि चैव हि । हरते स हि दुष्टात्मा यमानुचरगोचरः

śrīnārāyaṇa uvāca yo vai parasya vittāni dārāpatyāni caiva hi | harate sa hi duṣṭātmā yamānucaragocaraḥ

कालपाशेन सम्बद्धो याम्यैरतिभयानकैः । तामिस्रनामनरके पात्यते यातनास्पदे

kālapāśena sambaddho yāmyairatibhayānakaiḥ | tāmisranāmanarake pātyate yātanāspade

ताडनं दण्डनं चैव सन्तर्जनमतः परम् । याम्याः कुर्वन्ति पाशाढ्याः कश्मलं याति चैव हि

tāḍanaṃ daṇḍanaṃ caiva santarjanamataḥ param | yāmyāḥ kurvanti pāśāḍhyāḥ kaśmalaṃ yāti caiva hi

मूर्च्छामायाति विवशो नारकी पद्मभूसुत । यः पतिं वञ्चयित्वा तु दारादीनुपभुज्यति

mūrcchāmāyāti vivaśo nārakī padmabhūsuta | yaḥ patiṃ vañcayitvā tu dārādīnupabhujyati

अन्धतामिस्रनरके पात्यते यमकिङ्करैः । पात्यमानो यत्र जन्तुर्वेदनापरवान्भवेत्

andhatāmisranarake pātyate yamakiṅkaraiḥ | pātyamāno yatra janturvedanāparavānbhavet

नष्टदृष्टिर्नष्टमतिर्भवत्येवाविलम्बतः । वनस्पतिर्भज्यमानमूलो यद्वद्‍भवेदिह

naṣṭadṛṣṭirnaṣṭamatirbhavatyevāvilambataḥ | vanaspatirbhajyamānamūlo yadvadbhavediha

तस्मादप्यन्धतामिस्रनाम्ना प्रोक्तः पुरातनैः । एतन्ममाहमिति यो भूतद्रोहेण केवलम्

tasmādapyandhatāmisranāmnā proktaḥ purātanaiḥ | etanmamāhamiti yo bhūtadroheṇa kevalam

पुष्णाति प्रत्यहं स्वीयं कुटुम्बं कार्यलम्पटः । एतद्विहाय चात्रैव स्वाशुभेन पतेदिह

puṣṇāti pratyahaṃ svīyaṃ kuṭumbaṃ kāryalampaṭaḥ | etadvihāya cātraiva svāśubhena patediha

रौरवे नाम नरके सर्वसत्त्वभयावहे । इह लोकेऽमुना ये तु हिंसिता जन्तवः पुरा

raurave nāma narake sarvasattvabhayāvahe | iha loke'munā ye tu hiṃsitā jantavaḥ purā

त एव रुरवो भूत्वा परत्र पीडयन्ति तम् । तस्माद्‌रौरवमित्याहुः पुराणज्ञा मनीषिणः

ta eva ruravo bhūtvā paratra pīḍayanti tam | tasmādrauravamityāhuḥ purāṇajñā manīṣiṇaḥ

रुरुः सर्पादतिक्रूरो जन्तुरुक्तः पुरातनैः । एवं महारौरवाख्यो नरको यत्र पूरुषः

ruruḥ sarpādatikrūro janturuktaḥ purātanaiḥ | evaṃ mahārauravākhyo narako yatra pūruṣaḥ

यातनां प्राप्यमाणो हि यः परं देहसम्भवः । क्रव्यादा नाम रुरवस्तं क्रव्ये घातयन्ति च

yātanāṃ prāpyamāṇo hi yaḥ paraṃ dehasambhavaḥ | kravyādā nāma ruravastaṃ kravye ghātayanti ca

य उग्रः पुरुषः क्रूरः पशुपक्षिगणानपि । उपरन्धयते मूढो याम्यास्तं रन्धयन्ति च

ya ugraḥ puruṣaḥ krūraḥ paśupakṣigaṇānapi | uparandhayate mūḍho yāmyāstaṃ randhayanti ca

कुम्भीपाके तप्ततैले उपर्यपि च नारद । यावन्ति पशुरोमाणि तावद्वर्षसहस्रकम्

kumbhīpāke taptataile uparyapi ca nārada | yāvanti paśuromāṇi tāvadvarṣasahasrakam

पितृविप्रब्राह्मणध्रुक्कालसूत्रे स नारके । अग्न्यर्काभ्यां तप्यमाने नारकी विनिवेशितः

pitṛviprabrāhmaṇadhrukkālasūtre sa nārake | agnyarkābhyāṃ tapyamāne nārakī viniveśitaḥ

क्षुत्पिपासादह्यमानोऽन्तःशरीरस्तथा बहिः । आस्ते शेते चेष्टते चावतिष्ठति च धावति

kṣutpipāsādahyamāno'ntaḥśarīrastathā bahiḥ | āste śete ceṣṭate cāvatiṣṭhati ca dhāvati

निजवेदपथाद्यो वै पाखण्डं चोपयाति च । अनापद्यपि देवर्षे तं पापं पुरुषं भटाः

nijavedapathādyo vai pākhaṇḍaṃ copayāti ca | anāpadyapi devarṣe taṃ pāpaṃ puruṣaṃ bhaṭāḥ

असिपत्रवनं नाम नरकं वेशयन्ति च । कशया प्रहरन्त्येव नारकी तद्‍गतस्तदा

asipatravanaṃ nāma narakaṃ veśayanti ca | kaśayā praharantyeva nārakī tadgatastadā

इतस्ततो धावमान उत्तालमतिवेगतः । असिपत्रैश्छिद्यमान उभयत्र च धारभिः

itastato dhāvamāna uttālamativegataḥ | asipatraiśchidyamāna ubhayatra ca dhārabhiḥ

संछिद्यमानसर्वाङ्गो हाहतोऽस्मीति मूर्च्छितः । वेदनां परमां प्राप्तः पतत्येव पदे पदे

saṃchidyamānasarvāṅgo hāhato'smīti mūrcchitaḥ | vedanāṃ paramāṃ prāptaḥ patatyeva pade pade

स्वधर्मानुगतं भुङ्क्ते पाखण्डफलमल्पधीः । यो राजा राजपुरुषो दण्डयेद्वै त्वधर्मतः

svadharmānugataṃ bhuṅkte pākhaṇḍaphalamalpadhīḥ | yo rājā rājapuruṣo daṇḍayedvai tvadharmataḥ

द्विजे शरीरदण्डं च पापीयान्नारकी च सः । नरके सूकरमुखे पात्यते यमकिङ्करैः

dvije śarīradaṇḍaṃ ca pāpīyānnārakī ca saḥ | narake sūkaramukhe pātyate yamakiṅkaraiḥ

विनिष्यिष्टावयवको बलवद्‌भिस्तथेक्षुवत् । आर्तस्वरेण स्वनयन्मूर्च्छितः कश्मलङ्गतः

viniṣyiṣṭāvayavako balavadbhistathekṣuvat | ārtasvareṇa svanayanmūrcchitaḥ kaśmalaṅgataḥ

स पीड्यमानो बहुधा वेदनां यात्यतीव हि । विविक्तपरपीडो योऽप्यविविक्तपरव्यथाम्

sa pīḍyamāno bahudhā vedanāṃ yātyatīva hi | viviktaparapīḍo yo'pyaviviktaparavyathām

ईश्वराङ्‌कितवृत्तीनां व्यथामाचरते स्वयम् । स चान्धकूपे पतति तदभिद्रोहयन्त्रिते

īśvarāṅkitavṛttīnāṃ vyathāmācarate svayam | sa cāndhakūpe patati tadabhidrohayantrite

तत्रासौ जन्तुभिः क्रूरैः पशुभिर्मृगपक्षिभिः । सरीसृपैश्च मशकैर्यूकामत्कुणजातिभिः

tatrāsau jantubhiḥ krūraiḥ paśubhirmṛgapakṣibhiḥ | sarīsṛpaiśca maśakairyūkāmatkuṇajātibhiḥ

मक्षिकाभिश्च तमसि दन्दशूकैश्च पीड्यते । परिक्रामति चैवात्र कुशरीरे च जन्तुवत्

makṣikābhiśca tamasi dandaśūkaiśca pīḍyate | parikrāmati caivātra kuśarīre ca jantuvat

यस्तु संविहितैः पञ्चयज्ञैः काकैश्च संस्तुतः । अश्नाति चासंविभज्य यत्किंञ्चिदुपपद्यते

yastu saṃvihitaiḥ pañcayajñaiḥ kākaiśca saṃstutaḥ | aśnāti cāsaṃvibhajya yatkiṃñcidupapadyate

स पापपुरुषः क्रूरैर्याम्यैश्च कृमिभोजने । नरकाधमके दुष्टकर्मणा परिपात्यते

sa pāpapuruṣaḥ krūrairyāmyaiśca kṛmibhojane | narakādhamake duṣṭakarmaṇā paripātyate

लक्षयोजनविस्तीर्णे कृमिकुण्डे भयङ्करे । कृमिरूपं समासाद्य भक्ष्यमाणश्च तैः स्वयम्

lakṣayojanavistīrṇe kṛmikuṇḍe bhayaṅkare | kṛmirūpaṃ samāsādya bhakṣyamāṇaśca taiḥ svayam

अप्रत्ताप्रहुतादो यः पातमाप्नोति तत्र वै । यस्तु स्तेयेन च बलाद्धिरण्यं रत्‍नमेव च

aprattāprahutādo yaḥ pātamāpnoti tatra vai | yastu steyena ca balāddhiraṇyaṃ ratnameva ca

ब्राह्मणस्यापहरति अन्यस्यापि च कस्यचित् । अनापदि च देवर्षे तममुत्र यमानुगाः

brāhmaṇasyāpaharati anyasyāpi ca kasyacit | anāpadi ca devarṣe tamamutra yamānugāḥ

अयस्मयैरग्निपिण्डैः सदृशैर्नित्कुषन्ति च । योऽगम्यां योषितं गच्छेदगम्यं पुरुषं च या

ayasmayairagnipiṇḍaiḥ sadṛśairnitkuṣanti ca | yo'gamyāṃ yoṣitaṃ gacchedagamyaṃ puruṣaṃ ca yā

तावमुत्रापि कशया ताडयन्तो यमानुगाः । तिग्मया लोहमय्या च सूर्म्याप्यालिङ्गयन्ति तम्

tāvamutrāpi kaśayā tāḍayanto yamānugāḥ | tigmayā lohamayyā ca sūrmyāpyāliṅgayanti tam

तां चापि योषितं सूर्म्यालिङ्गयन्ति यमानुगाः । यस्तु सर्वाभिगमनः पुरुषः पापसञ्चयी

tāṃ cāpi yoṣitaṃ sūrmyāliṅgayanti yamānugāḥ | yastu sarvābhigamanaḥ puruṣaḥ pāpasañcayī

निरयेऽमुत्र तं याम्याः शाल्मलीं रोपयन्ति तम् । वज्रकण्टकसंयुक्तां शाल्मलीं तामयस्मयीम्

niraye'mutra taṃ yāmyāḥ śālmalīṃ ropayanti tam | vajrakaṇṭakasaṃyuktāṃ śālmalīṃ tāmayasmayīm

राजन्या राजपुरुषा ये वा पाखण्डवर्तिनः । धर्मसेतुं विभिन्दन्ति ते परेत्य गता नराः

rājanyā rājapuruṣā ye vā pākhaṇḍavartinaḥ | dharmasetuṃ vibhindanti te paretya gatā narāḥ

वैतरण्यां पतन्त्येव भिन्नमर्यादपातकाः । नद्यां निरयदुर्गस्य परिखायां च नारद

vaitaraṇyāṃ patantyeva bhinnamaryādapātakāḥ | nadyāṃ nirayadurgasya parikhāyāṃ ca nārada

यादोगणैः समन्तात्तु भक्ष्यमाणा इतस्ततः । नात्मना वियुजन्त्येव नासुभिश्चापि नारद

yādogaṇaiḥ samantāttu bhakṣyamāṇā itastataḥ | nātmanā viyujantyeva nāsubhiścāpi nārada

स्वीयेन कर्मपाकेनोपतपन्ति च सर्वतः । विण्मूत्रपूयरक्तैश्च केशास्थिनखमांसकैः

svīyena karmapākenopatapanti ca sarvataḥ | viṇmūtrapūyaraktaiśca keśāsthinakhamāṃsakaiḥ

मेदोवसासंयुतायां नद्यामुपपतन्ति ते । वृषलीपतयो ये च नष्टशौचा गतत्रपाः

medovasāsaṃyutāyāṃ nadyāmupapatanti te | vṛṣalīpatayo ye ca naṣṭaśaucā gatatrapāḥ

आचारनियमैस्त्यक्ताः पशुचर्यापरायणाः । तेऽत्रानुकष्टगतयो विण्मूत्रश्लेष्मरक्तकैः

ācāraniyamaistyaktāḥ paśucaryāparāyaṇāḥ | te'trānukaṣṭagatayo viṇmūtraśleṣmaraktakaiḥ

श्लेष्ममलसमापूर्णे निपतन्ति दुराग्रहाः । तदेव खादयन्त्येतान्यमानुचरवर्गकाः

śleṣmamalasamāpūrṇe nipatanti durāgrahāḥ | tadeva khādayantyetānyamānucaravargakāḥ

ये श्वानगर्दभादीनां पतयो वै द्विजातयः । मृगयारसिका नित्यमतीर्थे मृगघातकाः

ye śvānagardabhādīnāṃ patayo vai dvijātayaḥ | mṛgayārasikā nityamatīrthe mṛgaghātakāḥ

परेतांस्तान्यमभटा लक्षीभूतान्नराधमान् । इषुभिश्च विभिन्दन्ति तांस्तान्दुर्नयमागतान्

paretāṃstānyamabhaṭā lakṣībhūtānnarādhamān | iṣubhiśca vibhindanti tāṃstāndurnayamāgatān

ये दम्भा दम्भयज्ञेषु पशून्घ्नन्ति नराधमाः । तानमुष्मिन्यमभटा नरके वैशसे तदा

ye dambhā dambhayajñeṣu paśūnghnanti narādhamāḥ | tānamuṣminyamabhaṭā narake vaiśase tadā

निपात्य पीडयन्त्येव कशाघातैर्दुरासदैः । यो भार्यां च सवर्णां वै द्विजो मदनमोहितः

nipātya pīḍayantyeva kaśāghātairdurāsadaiḥ | yo bhāryāṃ ca savarṇāṃ vai dvijo madanamohitaḥ

रेतः पाययति मूढोऽमुत्र तं यमकिङ्कराः । रेतःकुण्डे पातयन्ति रेतः सम्पाययन्ति च

retaḥ pāyayati mūḍho'mutra taṃ yamakiṅkarāḥ | retaḥkuṇḍe pātayanti retaḥ sampāyayanti ca

ये दस्यवोऽग्निदाश्चैव गरदा सार्थघातकाः । ग्रामान्सार्थान्विलुम्पन्ति राजानो राजपूरुषाः

ye dasyavo'gnidāścaiva garadā sārthaghātakāḥ | grāmānsārthānvilumpanti rājāno rājapūruṣāḥ

तान्परेतान्यमभटा नयन्ति श्वानकादनम् । विंशत्यथिकसंख्याताः सारमेया महाद्‍भुताः

tānparetānyamabhaṭā nayanti śvānakādanam | viṃśatyathikasaṃkhyātāḥ sārameyā mahādbhutāḥ

सप्तशत्या समाख्याता रभसं खादयन्ति ते । सारमेयादनं नाम नरकं दारुणं मुने । अतः परं प्रवक्ष्यामि अवीचिप्रभुखान्मुने

saptaśatyā samākhyātā rabhasaṃ khādayanti te | sārameyādanaṃ nāma narakaṃ dāruṇaṃ mune | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi avīciprabhukhānmune

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे नरकप्रदपातकवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe narakapradapātakavarṇanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २३

अवशिष्टनरकवर्णनम् श्रीनारायण उवाच ये नराः सर्वदा साक्ष्ये अनृतं भाषयन्ति च । दाने विनिमयेऽर्थस्य देवर्षे पापबुद्धयः

avaśiṣṭanarakavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca ye narāḥ sarvadā sākṣye anṛtaṃ bhāṣayanti ca | dāne vinimaye'rthasya devarṣe pāpabuddhayaḥ

ते प्रेत्यामुत्र नरके अवीच्याख्येऽतिदारुणे । योजनानां शतोच्छ्रायाद्‌‍गिरिमूर्ध्नः पतन्ति हि

te pretyāmutra narake avīcyākhye'tidāruṇe | yojanānāṃ śatocchrāyādgirimūrdhnaḥ patanti hi

अनाकाशेऽधःशिरसस्तदवीचीतिनामके । यत्र स्थलं दृश्यते च जलवद्वीचिसंयुतम्

anākāśe'dhaḥśirasastadavīcītināmake | yatra sthalaṃ dṛśyate ca jalavadvīcisaṃyutam

अवीचिमत्ततस्तत्र तिलशश्छिन्नविग्रहः । म्रियते नैव देवर्षे पुनरेवाऽवरोप्यते

avīcimattatastatra tilaśaśchinnavigrahaḥ | mriyate naiva devarṣe punarevā'varopyate

यो वा द्विजो वा राजन्यो वैश्यो वा ब्रह्मसम्भव । सोमपीथस्तत्कलत्रं सुरां वा पिबतीव हि

yo vā dvijo vā rājanyo vaiśyo vā brahmasambhava | somapīthastatkalatraṃ surāṃ vā pibatīva hi

प्रमादतस्तु तेषां वै निरये परिपातनम् । कुर्वन्ति यमदूतास्ते पानं कार्ष्णायसो मुने

pramādatastu teṣāṃ vai niraye paripātanam | kurvanti yamadūtāste pānaṃ kārṣṇāyaso mune

वह्निना द्रवमाणस्य नितरां ब्रह्मसम्भव । सम्भावनेन स्वस्यैव योऽधमोऽपि नराधमः

vahninā dravamāṇasya nitarāṃ brahmasambhava | sambhāvanena svasyaiva yo'dhamo'pi narādhamaḥ

विद्याजन्मतपोवर्णाश्रमाचारवतो नरान् । वरीयसोऽपि न बहु मन्यते पुरुषाधमः

vidyājanmatapovarṇāśramācāravato narān | varīyaso'pi na bahu manyate puruṣādhamaḥ

स नीयते यमभटैः क्षारकर्दमनामके । निरयेऽर्वाक्‌शिरा घोरा दुरन्तयातनाश्नुते

sa nīyate yamabhaṭaiḥ kṣārakardamanāmake | niraye'rvākśirā ghorā durantayātanāśnute

ये वै नरा यजन्त्यन्यं नरमेधेन मोहिताः । स्त्रियोऽपि वा नरपशुं खादन्त्यत्र महामुने

ye vai narā yajantyanyaṃ naramedhena mohitāḥ | striyo'pi vā narapaśuṃ khādantyatra mahāmune

पशवो निहितास्ते तु यमसद्यनि सङ्गताः । सौनिका इव ते सर्वे विदार्य शितधारया

paśavo nihitāste tu yamasadyani saṅgatāḥ | saunikā iva te sarve vidārya śitadhārayā

असृक्पिबन्ति नृत्यन्ति गायन्ति बहुधा मुने । यथेह मांसभोक्तारः पुरुषादा दुरासदाः

asṛkpibanti nṛtyanti gāyanti bahudhā mune | yatheha māṃsabhoktāraḥ puruṣādā durāsadāḥ

अनागसोऽपि येऽरण्ये ग्रामे वा ब्रह्मपुत्रक । वैश्रम्भकैरुपसृतान्विश्रम्भय्यजिजीविषून्

anāgaso'pi ye'raṇye grāme vā brahmaputraka | vaiśrambhakairupasṛtānviśrambhayyajijīviṣūn

शूलसूत्रादिषु प्रोतान्क्रीडनोत्कारकानिव । पातयन्ति च ते प्रेत्य शूलपाते पतन्ति ह

śūlasūtrādiṣu protānkrīḍanotkārakāniva | pātayanti ca te pretya śūlapāte patanti ha

शूलादिषु प्रोतदेहाः क्षुत्तृड्भ्यां चातिपीडिताः । तिग्मतुण्डैः कङ्कबकैरितश्चेतश्च ताडिताः

śūlādiṣu protadehāḥ kṣuttṛḍbhyāṃ cātipīḍitāḥ | tigmatuṇḍaiḥ kaṅkabakairitaścetaśca tāḍitāḥ

पीडिता आत्मशमलं बहुधा संस्मरन्ति हि । ये भूतानुद्वेजयन्ति नरा उल्बणवृत्तयः

pīḍitā ātmaśamalaṃ bahudhā saṃsmaranti hi | ye bhūtānudvejayanti narā ulbaṇavṛttayaḥ

यथा सर्पादिकास्तेऽपि नरके निपतन्ति हि । दन्दशूकाभिधाने च यत्रोत्तिष्ठन्ति सर्वतः

yathā sarpādikāste'pi narake nipatanti hi | dandaśūkābhidhāne ca yatrottiṣṭhanti sarvataḥ

पञ्चाननः सप्तमुखा ग्रसन्ति नरकागतान् । यथा बिलेशया विप्र क्रूरबुद्धिसमन्विताः

pañcānanaḥ saptamukhā grasanti narakāgatān | yathā bileśayā vipra krūrabuddhisamanvitāḥ

येऽवटेषु कुसूलादिगुहादिषु निरुन्धते । तानमुत्रोद्यतकराः कीनाशपरिसेवकाः

ye'vaṭeṣu kusūlādiguhādiṣu nirundhate | tānamutrodyatakarāḥ kīnāśaparisevakāḥ

तेष्वेवोपविशित्वा च सगरेण च वह्निना । धूमेन च निरुन्धन्ति पापकर्मरतान्नरान्

teṣvevopaviśitvā ca sagareṇa ca vahninā | dhūmena ca nirundhanti pāpakarmaratānnarān

योऽतिथीन्समयप्राप्तान्दिधक्षुरिव चक्षुषा । पापेनेहालोकयेच्च स्वयं गृहपतिर्द्विजः

yo'tithīnsamayaprāptāndidhakṣuriva cakṣuṣā | pāpenehālokayecca svayaṃ gṛhapatirdvijaḥ

तस्यापि पापदृष्टेर्हि निरये यमकिङ्कराः । अक्षिणी वज्रतुण्डा ये कङ्काः काकवटादयः

tasyāpi pāpadṛṣṭerhi niraye yamakiṅkarāḥ | akṣiṇī vajratuṇḍā ye kaṅkāḥ kākavaṭādayaḥ

गृध्राः क्रूरतराश्चापि प्रसह्योत्पाटयन्ति हि । य आढ्याभिमतिर्याति अहङ्कृत्यातिगर्वितः

gṛdhrāḥ krūratarāścāpi prasahyotpāṭayanti hi | ya āḍhyābhimatiryāti ahaṅkṛtyātigarvitaḥ

तिर्यक्प्रेक्षण एवात्राभिविशङ्‌की नराधमः । चिन्तयार्थस्य सर्वत्रायतिव्ययस्वरूपया

tiryakprekṣaṇa evātrābhiviśaṅkī narādhamaḥ | cintayārthasya sarvatrāyativyayasvarūpayā

शुष्यद्धृदयवक्त्रश्च निर्वृतिं नैव गच्छति । ग्रहवद्‍रक्षते चार्थं स प्रेतो यमकिङ्करैः

śuṣyaddhṛdayavaktraśca nirvṛtiṃ naiva gacchati | grahavadrakṣate cārthaṃ sa preto yamakiṅkaraiḥ

सूचीमुखे च नरके पात्यते निजकर्मणा । वित्तग्रहं च पुरुषं वायका इव याम्यकाः

sūcīmukhe ca narake pātyate nijakarmaṇā | vittagrahaṃ ca puruṣaṃ vāyakā iva yāmyakāḥ

किङ्कराः सर्वतोऽङ्गेषु सूत्रैः परिवयन्ति हि । एते बहुविधा विप्र नरकाः पापकर्मणाम्

kiṅkarāḥ sarvato'ṅgeṣu sūtraiḥ parivayanti hi | ete bahuvidhā vipra narakāḥ pāpakarmaṇām

नराणां शतशः सन्ति यातनास्थानभूमयः । सहस्रशोऽपि देवर्षे उक्तानुक्तांस्तथापि हि

narāṇāṃ śataśaḥ santi yātanāsthānabhūmayaḥ | sahasraśo'pi devarṣe uktānuktāṃstathāpi hi

विशन्ति नरकानेतान्यातनाबहुलान्मुने । तथा धर्मपराश्चापि लोकान्यान्ति सुखोद्‍गतान्

viśanti narakānetānyātanābahulānmune | tathā dharmaparāścāpi lokānyānti sukhodgatān

स्वधर्मो बहुधा गीतो यथा तव महामुने । देवीपूजनरूपो हि देव्याराधनलक्षणः

svadharmo bahudhā gīto yathā tava mahāmune | devīpūjanarūpo hi devyārādhanalakṣaṇaḥ

येनानुष्ठितमात्रेण नरो न नरकं व्रजेत् । सा देवी भवपाथोधेरुद्धर्त्री पूजिता नृणाम्

yenānuṣṭhitamātreṇa naro na narakaṃ vrajet | sā devī bhavapāthodheruddhartrī pūjitā nṛṇām

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे- ऽवशिष्टनरकवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe- 'vaśiṣṭanarakavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २४

देवीपूजनविधिनिरूपणम् नारद उवाच धर्मश्च कीदृशस्तात देव्याराधनलक्षणः । कथमाराधिता देवी सा ददाति परं पदम्

devīpūjanavidhinirūpaṇam nārada uvāca dharmaśca kīdṛśastāta devyārādhanalakṣaṇaḥ | kathamārādhitā devī sā dadāti paraṃ padam

आराधनविधिः को वा कथमाराधिता कदा । केन सा दुर्गनरकाद्‌दुर्गा त्राणप्रदा भवेत्

ārādhanavidhiḥ ko vā kathamārādhitā kadā | kena sā durganarakāddurgā trāṇapradā bhavet

श्रीनारायण उवाच देवर्षे शृणु चित्तैकाग्र्येण मे विदुषां वर । यथा प्रसीदते देवी धर्माराधनतः स्वयम्

śrīnārāyaṇa uvāca devarṣe śṛṇu cittaikāgryeṇa me viduṣāṃ vara | yathā prasīdate devī dharmārādhanataḥ svayam

स्वधर्मो यादृशः प्रोक्तस्तं च मे शृणु नारद । अनादाविह संसारे देवी सशृजिता स्वयम्

svadharmo yādṛśaḥ proktastaṃ ca me śṛṇu nārada | anādāviha saṃsāre devī saśṛjitā svayam

परिपालयते घोरसङ्कटादिषु सा मुने । सा देवी पूज्यते लोकैर्यथावत्तद्विधिं शृणु

paripālayate ghorasaṅkaṭādiṣu sā mune | sā devī pūjyate lokairyathāvattadvidhiṃ śṛṇu

प्रतिपत्तिथिमासाद्य देवीमाज्येन पूजयेत् । घृतं दद्याद्‌ ब्राह्मणाय रोगहीनो भवेत्सदा

pratipattithimāsādya devīmājyena pūjayet | ghṛtaṃ dadyād brāhmaṇāya rogahīno bhavetsadā

द्वितीयायां शर्करया पूजयेज्जगदम्बिकाम् । शर्करां प्रददेद्विप्रे दीर्घायुर्जायते नरः

dvitīyāyāṃ śarkarayā pūjayejjagadambikām | śarkarāṃ pradadedvipre dīrghāyurjāyate naraḥ

तृतीयादिवसे देव्यै दुग्धं पूजनकर्मणि । क्षीरं दत्त्वा द्विजाग्र्याय सर्वदुःखातिगो भवेत्

tṛtīyādivase devyai dugdhaṃ pūjanakarmaṇi | kṣīraṃ dattvā dvijāgryāya sarvaduḥkhātigo bhavet

चतुर्थ्यां पूजनेऽपूपा देया देव्यै द्विजाय च । अपूपा एव दातव्या न विघ्नैरभिभूयते

caturthyāṃ pūjane'pūpā deyā devyai dvijāya ca | apūpā eva dātavyā na vighnairabhibhūyate

पञ्चम्यां कदलीजातं फलं देव्यै निवेदयेत् । तदेव ब्राह्मणे देयं मेधावान्पुरुषो भवेत्

pañcamyāṃ kadalījātaṃ phalaṃ devyai nivedayet | tadeva brāhmaṇe deyaṃ medhāvānpuruṣo bhavet

षष्ठीतिथौ मधु प्रोक्तं देवीपूजनकर्मणि । ब्राह्मणाय च दातव्यं मधु कान्तिर्यतो भवेत्

ṣaṣṭhītithau madhu proktaṃ devīpūjanakarmaṇi | brāhmaṇāya ca dātavyaṃ madhu kāntiryato bhavet

सप्तम्यां गुडनैवेद्यं देव्यै दत्त्वा द्विजाय च । गुडं दत्त्वा शोकहीनो जायते द्विजसत्तम

saptamyāṃ guḍanaivedyaṃ devyai dattvā dvijāya ca | guḍaṃ dattvā śokahīno jāyate dvijasattama

नारिकेलमथाष्टम्यां देव्यै नैवेद्यमर्पयेत् । ब्राह्मणाय प्रदातव्यं तापहीनो भवेन्नरः

nārikelamathāṣṭamyāṃ devyai naivedyamarpayet | brāhmaṇāya pradātavyaṃ tāpahīno bhavennaraḥ

नवम्यां लाजमम्बायै चार्पयित्वा द्विजाय च । दत्त्वा सुखाधिको भूयादिह लोके परत्र च

navamyāṃ lājamambāyai cārpayitvā dvijāya ca | dattvā sukhādhiko bhūyādiha loke paratra ca

दशम्यामर्पयित्वा तु देव्यै कृष्णतिलान्मुने । ब्राह्मणाय प्रदत्त्वा तु यमलोकाद्‍भयं न हि

daśamyāmarpayitvā tu devyai kṛṣṇatilānmune | brāhmaṇāya pradattvā tu yamalokādbhayaṃ na hi

एकादश्यां दधि तथा देव्यै चार्पयते तु यः । ददाति ब्राह्मणायैतद्देवीप्रियतमो भवेत्

ekādaśyāṃ dadhi tathā devyai cārpayate tu yaḥ | dadāti brāhmaṇāyaitaddevīpriyatamo bhavet

द्वादश्यां पृथुकान्देव्यै दत्त्वाचार्याय यो ददेत् । तानेव च मुनिश्रेष्ठ स देवीप्रियतां व्रजेत्

dvādaśyāṃ pṛthukāndevyai dattvācāryāya yo dadet | tāneva ca muniśreṣṭha sa devīpriyatāṃ vrajet

त्रयोदश्यां च दुर्गायै चणकान्प्रददाति च । तानेव दत्त्वा विप्राय प्रजासन्ततिमान्भवेत्

trayodaśyāṃ ca durgāyai caṇakānpradadāti ca | tāneva dattvā viprāya prajāsantatimānbhavet

चतुर्दश्यां च देवर्षे देव्यै सक्तून्प्रयच्छति । तानेव दद्याद्विप्राय शिवस्य दयितो भवेत्

caturdaśyāṃ ca devarṣe devyai saktūnprayacchati | tāneva dadyādviprāya śivasya dayito bhavet

पायसं पूर्णिमातिथ्यामपर्णायै प्रयच्छति । ददाति च द्विजाग्र्याय पितृनुद्धरतेऽखिलान्

pāyasaṃ pūrṇimātithyāmaparṇāyai prayacchati | dadāti ca dvijāgryāya pitṛnuddharate'khilān

तत्तिथौ हवनं प्रोक्तं देवीप्रीत्यै महामुने । तत्तत्तिथ्युक्तवस्तूनामशेषारिष्टनाशनम्

tattithau havanaṃ proktaṃ devīprītyai mahāmune | tattattithyuktavastūnāmaśeṣāriṣṭanāśanam

रविवारे पायसं च नैवेद्यं परिकीर्तितम् । सोमवारे पयः प्रोक्तं भौमे च कदलीफलम्

ravivāre pāyasaṃ ca naivedyaṃ parikīrtitam | somavāre payaḥ proktaṃ bhaume ca kadalīphalam

बुधवारे च सम्प्रोक्तं नवनीतं नवं द्विज । गुरुवारे शर्करां च सितां भार्गववासरे

budhavāre ca samproktaṃ navanītaṃ navaṃ dvija | guruvāre śarkarāṃ ca sitāṃ bhārgavavāsare

शनिवारे घृतं गव्यं नैवेद्यं परिकीर्तितम् । सप्तविंशतिनक्षत्रनैवेद्यं श्रूयतां मुने

śanivāre ghṛtaṃ gavyaṃ naivedyaṃ parikīrtitam | saptaviṃśatinakṣatranaivedyaṃ śrūyatāṃ mune

घृतं तिलं शर्करां च दधि दुग्धं किलाटकम् । दथिकूर्ची मोदकं च फेणिकां घृतमण्डकम्

ghṛtaṃ tilaṃ śarkarāṃ ca dadhi dugdhaṃ kilāṭakam | dathikūrcī modakaṃ ca pheṇikāṃ ghṛtamaṇḍakam

कंसारं वटपत्रं च घृतपूरमतः परम् । वटकं कोकरसकं पूरणं मधु सूरणम्

kaṃsāraṃ vaṭapatraṃ ca ghṛtapūramataḥ param | vaṭakaṃ kokarasakaṃ pūraṇaṃ madhu sūraṇam

गुडं पृथुकद्राक्षे च खर्जूरं चैव चारकम् । अपूपं नवनीतं च मुद्‍गं मोदक एव च

guḍaṃ pṛthukadrākṣe ca kharjūraṃ caiva cārakam | apūpaṃ navanītaṃ ca mudgaṃ modaka eva ca

मातुलिङ्गमिति प्रोक्तं भनैवेद्यं च नारद । विष्कम्भादिषु योगेषु प्रवक्ष्यामि निवेदनम्

mātuliṅgamiti proktaṃ bhanaivedyaṃ ca nārada | viṣkambhādiṣu yogeṣu pravakṣyāmi nivedanam

पदार्थानां कृतेष्वेषु प्रीणाति जगदम्बिका । गुडं मधु घृतं दुग्धं दधि तक्रं त्वपूपकम्

padārthānāṃ kṛteṣveṣu prīṇāti jagadambikā | guḍaṃ madhu ghṛtaṃ dugdhaṃ dadhi takraṃ tvapūpakam

नवनीतं कर्कटीं च कूष्माण्डं चापि मोदकम् । पनसं कदलं जम्बुफलमाम्रफलं तिलम्

navanītaṃ karkaṭīṃ ca kūṣmāṇḍaṃ cāpi modakam | panasaṃ kadalaṃ jambuphalamāmraphalaṃ tilam

नारङ्गं दाडिमं चैव बदरीफलमेव च । धात्रीफलं पायसञ्च पृथुकं चणकं तथा

nāraṅgaṃ dāḍimaṃ caiva badarīphalameva ca | dhātrīphalaṃ pāyasañca pṛthukaṃ caṇakaṃ tathā

नारिकेलं जम्भफलं कसेरुं सूरणं तथा । एतानि क्रमशो विप्र नैवेद्यानि शुभानि च

nārikelaṃ jambhaphalaṃ kaseruṃ sūraṇaṃ tathā | etāni kramaśo vipra naivedyāni śubhāni ca

विष्कम्भादिषु योगेषु निर्णीतानि मनीषिभिः । अथ नैवेद्यमाख्यास्ये करणानां पृथङ्‌मुने

viṣkambhādiṣu yogeṣu nirṇītāni manīṣibhiḥ | atha naivedyamākhyāsye karaṇānāṃ pṛthaṅmune

कंसारं मण्डकं फेणी मोदकं वटपत्रकम् । लड्डुकं घृतपूरं च तिलं दधि घृतं मधु

kaṃsāraṃ maṇḍakaṃ pheṇī modakaṃ vaṭapatrakam | laḍḍukaṃ ghṛtapūraṃ ca tilaṃ dadhi ghṛtaṃ madhu

करणानामिदं प्रोक्तं देवीनैवेद्यमादरात् । अथान्यत्सम्प्रवक्ष्यामि देवीप्रीतिकरं परम्

karaṇānāmidaṃ proktaṃ devīnaivedyamādarāt | athānyatsampravakṣyāmi devīprītikaraṃ param

विधानं नारदमुने शृणु तत्सर्वमादृतः । चैत्रशुद्धतृतीयायां नरो मधुकवृक्षकम्

vidhānaṃ nāradamune śṛṇu tatsarvamādṛtaḥ | caitraśuddhatṛtīyāyāṃ naro madhukavṛkṣakam

पूजयेत्पञ्च खाद्यं च नैवेद्यमुपकल्पयेत् । एवं द्वादशमासेषु तृतीयातिथिषु क्रमात्

pūjayetpañca khādyaṃ ca naivedyamupakalpayet | evaṃ dvādaśamāseṣu tṛtīyātithiṣu kramāt

शुक्लपक्षे विधानेन नैवेद्यमभिदध्महे । वैशाखमासे नैवेद्यं गुडयुक्तं च नारद

śuklapakṣe vidhānena naivedyamabhidadhmahe | vaiśākhamāse naivedyaṃ guḍayuktaṃ ca nārada

ज्येष्ठमासे मधु प्रोक्तं देवीप्रीत्यर्थमेव तु । आषाढे नवनीतं च मधुकस्य निवेदनम्

jyeṣṭhamāse madhu proktaṃ devīprītyarthameva tu | āṣāḍhe navanītaṃ ca madhukasya nivedanam

श्रावणे दधि नैवेद्यं भाद्रमासे च शर्करा । आश्विने पायसं प्रोक्तं कार्तिके पय उत्तमम्

śrāvaṇe dadhi naivedyaṃ bhādramāse ca śarkarā | āśvine pāyasaṃ proktaṃ kārtike paya uttamam

मार्गे फेण्युत्तमा प्रोक्ता पौषे च दधिकूर्चिका । माघे मासि च नैवेद्यं मृतं गव्यं समाहरेत्

mārge pheṇyuttamā proktā pauṣe ca dadhikūrcikā | māghe māsi ca naivedyaṃ mṛtaṃ gavyaṃ samāharet

नारिकेलं च नैवेद्यं फाल्गुने परिकीर्तितम् । एवं द्वादशनैवेद्यैर्मासे च क्रमतोऽर्चयेत्

nārikelaṃ ca naivedyaṃ phālgune parikīrtitam | evaṃ dvādaśanaivedyairmāse ca kramato'rcayet

मङ्गला वैष्णवी माया कालरात्रिर्दुरत्यया । महामाया मतङ्गी च काली कमलवासिनी

maṅgalā vaiṣṇavī māyā kālarātrirduratyayā | mahāmāyā mataṅgī ca kālī kamalavāsinī

शिवा सहस्रचरणा सर्वमङ्गलरूपिणी । एभिर्नामपदैर्देवीं मधूके परिपूजयेत्

śivā sahasracaraṇā sarvamaṅgalarūpiṇī | ebhirnāmapadairdevīṃ madhūke paripūjayet

ततः स्तुवीत देवेशीं मधूकस्थां महेश्वरीम् । सर्वकामसमृद्ध्यर्थं व्रतपूर्णत्वसिद्धये

tataḥ stuvīta deveśīṃ madhūkasthāṃ maheśvarīm | sarvakāmasamṛddhyarthaṃ vratapūrṇatvasiddhaye

नमः पुष्करनेत्रायै जगद्धात्र्यै नमोऽस्तु ते । माहेश्वर्यं महादेव्यै महामङ्गलमूर्तये

namaḥ puṣkaranetrāyai jagaddhātryai namo'stu te | māheśvaryaṃ mahādevyai mahāmaṅgalamūrtaye

परमा पापहन्त्री च परमार्गप्रदायिनी । परमेश्वरी प्रजोत्पत्तिः परब्रह्मस्वरूपिणी

paramā pāpahantrī ca paramārgapradāyinī | parameśvarī prajotpattiḥ parabrahmasvarūpiṇī

मददात्री मदोन्मत्ता मानगम्या महोन्नता । मनस्विनी मुनिध्येया मार्तण्डसहचारिणी

madadātrī madonmattā mānagamyā mahonnatā | manasvinī munidhyeyā mārtaṇḍasahacāriṇī

जय लोकेश्वरि प्राज्ञे प्रलयाम्बुदसन्निभे । महामोहविनाशार्थं पूजितासि सुरासुरैः

jaya lokeśvari prājñe pralayāmbudasannibhe | mahāmohavināśārthaṃ pūjitāsi surāsuraiḥ

यमलोकाभावकर्त्री यमपूज्या यमाग्रजा । यमनिग्रहरूपा च यजनीये नमो नमः

yamalokābhāvakartrī yamapūjyā yamāgrajā | yamanigraharūpā ca yajanīye namo namaḥ

समस्वभावा सर्वेशी सर्वसङ्गविवर्जिता । सङ्गनाशकरी काम्यरूपा कारुण्यविग्रहा

samasvabhāvā sarveśī sarvasaṅgavivarjitā | saṅganāśakarī kāmyarūpā kāruṇyavigrahā

कङ्कालक्रूरा कामाक्षी मीनाक्षी मर्मभेदिनी । माधुर्यरूपशीला च मधुरस्वरपूजिता

kaṅkālakrūrā kāmākṣī mīnākṣī marmabhedinī | mādhuryarūpaśīlā ca madhurasvarapūjitā

महामन्त्रवती मन्त्रगम्या मन्त्रप्रियङ्करी । मनुष्यमानसगमा मन्मथारिप्रियङ्करी

mahāmantravatī mantragamyā mantrapriyaṅkarī | manuṣyamānasagamā manmathāripriyaṅkarī

अश्वत्थवटनिम्बाम्रकपित्थबदरीगते । पनसार्ककरीरादिक्षीरवृक्षस्वरूपिणी

aśvatthavaṭanimbāmrakapitthabadarīgate | panasārkakarīrādikṣīravṛkṣasvarūpiṇī

दुग्धवल्लीनिवासार्हे दयनीये दयाधिके । दाक्षिण्यकरुणारूपे जय सर्वज्ञवल्लभे

dugdhavallīnivāsārhe dayanīye dayādhike | dākṣiṇyakaruṇārūpe jaya sarvajñavallabhe

एवं स्तवेन देवेशीं पूजनान्ते स्तुवीत ताम् । व्रतस्य सकलं पुण्यं लभते सर्वदा नरः

evaṃ stavena deveśīṃ pūjanānte stuvīta tām | vratasya sakalaṃ puṇyaṃ labhate sarvadā naraḥ

नित्यं यः पठते स्तोत्रं देवीप्रीतिकरं नरः । आधिव्याधिभयं नास्ति रिपुभीतिर्न तस्य हि

nityaṃ yaḥ paṭhate stotraṃ devīprītikaraṃ naraḥ | ādhivyādhibhayaṃ nāsti ripubhītirna tasya hi

अर्थार्थी चार्थमाप्नोति धर्मार्थी धर्ममाप्नुयात् । कामानवाप्नुयात्कामी मोक्षार्थी मोक्षमाजप्नुयात्

arthārthī cārthamāpnoti dharmārthī dharmamāpnuyāt | kāmānavāpnuyātkāmī mokṣārthī mokṣamājapnuyāt

ब्राह्मणो वेदसम्पनो विजयी क्षत्रियो भवेत् । वैश्यश्च धनधान्याढ्यो भवेच्छूद्रः सुखाधिकः

brāhmaṇo vedasampano vijayī kṣatriyo bhavet | vaiśyaśca dhanadhānyāḍhyo bhavecchūdraḥ sukhādhikaḥ

स्तोत्रमेतच्छ्राद्धकाले यः पठेत्प्रयतो नरः । पितॄणामक्षया तृप्तिर्जायते कल्पवर्तिनी

stotrametacchrāddhakāle yaḥ paṭhetprayato naraḥ | pitṝṇāmakṣayā tṛptirjāyate kalpavartinī

एवमाराधनं देव्याः समुक्तं सुरपूजितम् । यः करोति नरो भक्त्या स देवीलोकभाग्भवेत्

evamārādhanaṃ devyāḥ samuktaṃ surapūjitam | yaḥ karoti naro bhaktyā sa devīlokabhāgbhavet

देवीपूजनतो विप्र सर्वे कामा भवन्ति हि । सर्वपापहतिः शुद्धा मतिरन्ते प्रजायते

devīpūjanato vipra sarve kāmā bhavanti hi | sarvapāpahatiḥ śuddhā matirante prajāyate

यत्र तत्र भवेत्पूज्यो मान्यो मानधनेषु च । जायते जगदम्बायाः प्रसादेन विरञ्चिज

yatra tatra bhavetpūjyo mānyo mānadhaneṣu ca | jāyate jagadambāyāḥ prasādena virañcija

नरकाणां न तस्यास्ति भयं स्वप्नेऽपि कुत्रचित् । महामायाप्रसादेन पुत्रपौत्रादिवर्धनः

narakāṇāṃ na tasyāsti bhayaṃ svapne'pi kutracit | mahāmāyāprasādena putrapautrādivardhanaḥ

देवीभक्तो भवत्येव नात्र कार्या विचारणा । इत्येवं ते समाख्यातं नरकोद्धारलक्षणम्

devībhakto bhavatyeva nātra kāryā vicāraṇā | ityevaṃ te samākhyātaṃ narakoddhāralakṣaṇam

पूजनं हि महादेव्याः सर्वमङ्गलकारकम् । मधूकपूजनं तद्वन्मासानां क्रमतो मुने

pūjanaṃ hi mahādevyāḥ sarvamaṅgalakārakam | madhūkapūjanaṃ tadvanmāsānāṃ kramato mune

सर्वं समाचरेद्यस्तु पूजनं मधुकाह्वयम् । न तस्य रोगबाधादिभयमुद्‍भवतेऽनघ

sarvaṃ samācaredyastu pūjanaṃ madhukāhvayam | na tasya rogabādhādibhayamudbhavate'nagha

अथान्यदपि वक्ष्यामि प्रकृतेः पञ्चकं परम् । नाम्ना रूपेण चोत्पत्त्या जगदानन्ददायकम्

athānyadapi vakṣyāmi prakṛteḥ pañcakaṃ param | nāmnā rūpeṇa cotpattyā jagadānandadāyakam

साख्यानं च समाहात्म्यं प्रकृतेः पञ्चकं मुने । कुतूहलकर चैव शृणु मुक्तिविधायकम्

sākhyānaṃ ca samāhātmyaṃ prakṛteḥ pañcakaṃ mune | kutūhalakara caiva śṛṇu muktividhāyakam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायामष्टमस्कन्धे देवीपूजनविधिनिरूपणं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe devīpūjanavidhinirūpaṇaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०१

प्रकृतिचरित्रवर्णनम् श्रीनारायण उवाच गणेशजननी दुर्गा राधा लक्ष्मीः सरस्वती । सावित्री च सृष्टिविधौ प्रकृतिः पञ्चधा स्मृता

prakṛticaritravarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca gaṇeśajananī durgā rādhā lakṣmīḥ sarasvatī | sāvitrī ca sṛṣṭividhau prakṛtiḥ pañcadhā smṛtā

नारद उवाच आविर्बभूव सा केन का वा सा ज्ञानिनांवर । किं वा तल्लक्षणं साधो बभूव पञ्चधा कथम्

nārada uvāca āvirbabhūva sā kena kā vā sā jñānināṃvara | kiṃ vā tallakṣaṇaṃ sādho babhūva pañcadhā katham

सर्वासां चरितं पूजाविधानं गुण ईप्सितः । अवतारः कुत्र कस्यास्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

sarvāsāṃ caritaṃ pūjāvidhānaṃ guṇa īpsitaḥ | avatāraḥ kutra kasyāstanme vyākhyātumarhasi

श्रीनारायण उवाच प्रकृतेर्लक्षणं वत्स को वा वक्तुं क्षमो भवेत् । किञ्चित्तथापि वक्ष्यामि यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः

śrīnārāyaṇa uvāca prakṛterlakṣaṇaṃ vatsa ko vā vaktuṃ kṣamo bhavet | kiñcittathāpi vakṣyāmi yacchrutaṃ dharmavaktrataḥ

प्रकृष्टवाचकः प्रश्न कृतिश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टौ प्रकृष्टा या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता

prakṛṣṭavācakaḥ praśna kṛtiśca sṛṣṭivācakaḥ | sṛṣṭau prakṛṣṭā yā devī prakṛtiḥ sā prakīrtitā

गुणे सत्त्वे प्रकृष्टे च प्रशब्दो वर्तते श्रुतः । मध्यमे रजसि कृश्च तिशब्दस्तमसि स्मृतः

guṇe sattve prakṛṣṭe ca praśabdo vartate śrutaḥ | madhyame rajasi kṛśca tiśabdastamasi smṛtaḥ

त्रिगुणात्मस्वरूपा या सा च शक्तिसमन्विता । प्रधाना सृष्टिकरणे प्रकृतिस्तेन कथ्यते

triguṇātmasvarūpā yā sā ca śaktisamanvitā | pradhānā sṛṣṭikaraṇe prakṛtistena kathyate

प्रथमे वर्तते प्रश्न कृतिश्च सृष्टिवाचकः । सृष्टेरादौ च या देवी प्रकृतिः सा प्रकीर्तिता

prathame vartate praśna kṛtiśca sṛṣṭivācakaḥ | sṛṣṭerādau ca yā devī prakṛtiḥ sā prakīrtitā

योगेनात्मा सृष्टिविधौ द्विधारूपो बभूव सः । पुमांश्च दक्षिणार्धाङ्‌गो वामार्धा प्रकृतिः स्मृता

yogenātmā sṛṣṭividhau dvidhārūpo babhūva saḥ | pumāṃśca dakṣiṇārdhāṅgo vāmārdhā prakṛtiḥ smṛtā

सा च ब्रह्मस्वरूपा च नित्या सा च सनातनी । यथाऽऽत्मा च तथा शक्तिर्यथाग्नौ दाहिका स्थिता

sā ca brahmasvarūpā ca nityā sā ca sanātanī | yathā''tmā ca tathā śaktiryathāgnau dāhikā sthitā

अत एव हि योगीन्द्रैः स्त्रीपुम्भेदो न मन्यते । सर्वं ब्रह्ममयं ब्रह्मञ्छश्वत्सदपि नारद

ata eva hi yogīndraiḥ strīpumbhedo na manyate | sarvaṃ brahmamayaṃ brahmañchaśvatsadapi nārada

स्वेच्छामयस्येच्छया च श्रीकृष्णस्य सिसृक्षया । साऽऽविर्बभूव सहसा मूलप्रकृतिरीश्वरी

svecchāmayasyecchayā ca śrīkṛṣṇasya sisṛkṣayā | sā''virbabhūva sahasā mūlaprakṛtirīśvarī

तदाज्ञया पञ्चविधा सृष्टिकर्मविभेदिका । अथ भक्तानुरोधाद्वा भक्तानुग्रहविग्रहा

tadājñayā pañcavidhā sṛṣṭikarmavibhedikā | atha bhaktānurodhādvā bhaktānugrahavigrahā

गणेशमाता दुर्गा या शिवरूपा शिवप्रिया । नारायणी विष्णुमाया पूर्णब्रह्मस्वरूपिणी

gaṇeśamātā durgā yā śivarūpā śivapriyā | nārāyaṇī viṣṇumāyā pūrṇabrahmasvarūpiṇī

ब्रह्मादिदेवैर्मुनिभिर्मनुभिः पूजिता स्तुता । सर्वाधिष्ठातृदेवी सा शर्वरूपा सनातनी

brahmādidevairmunibhirmanubhiḥ pūjitā stutā | sarvādhiṣṭhātṛdevī sā śarvarūpā sanātanī

धर्मसत्यपुण्यकीर्तिर्यशोमङ्‌गलदायिनी । सुखमोक्षहर्षदात्री शोकार्तिदुःखनाशिनी

dharmasatyapuṇyakīrtiryaśomaṅgaladāyinī | sukhamokṣaharṣadātrī śokārtiduḥkhanāśinī

शरणागतदीनार्तपरित्राणपरायणा । तेजःस्वरूपा परमा तदधिष्ठातृदेवता

śaraṇāgatadīnārtaparitrāṇaparāyaṇā | tejaḥsvarūpā paramā tadadhiṣṭhātṛdevatā

सर्वशक्तिस्वरूपा च शक्तिरीशस्य सन्ततम् । सिद्धेश्वरी सिद्धिरूपा सिद्धिदा सिद्धिरीश्वरी

sarvaśaktisvarūpā ca śaktirīśasya santatam | siddheśvarī siddhirūpā siddhidā siddhirīśvarī

बुद्धिर्निद्रा क्षुत्पिपासा छाया तन्द्रा दया स्मृतिः । जातिः क्षान्तिश्च भ्रान्तिश्च शान्तिः कान्तिश्च चेतना

buddhirnidrā kṣutpipāsā chāyā tandrā dayā smṛtiḥ | jātiḥ kṣāntiśca bhrāntiśca śāntiḥ kāntiśca cetanā

तुष्टिः पुष्टिस्तथा लक्ष्मीर्धृतिर्माया तथैव च । सर्वशक्तिस्वरूपा सा कृष्णस्य परमात्मनः

tuṣṭiḥ puṣṭistathā lakṣmīrdhṛtirmāyā tathaiva ca | sarvaśaktisvarūpā sā kṛṣṇasya paramātmanaḥ

उक्तः श्रुतौ श्रुतगुणश्चातिस्वल्पो यथागमम् । गुणोऽस्त्यनन्तोऽनन्ताया अपरां च निशामय

uktaḥ śrutau śrutaguṇaścātisvalpo yathāgamam | guṇo'styananto'nantāyā aparāṃ ca niśāmaya

शुद्धसत्त्वस्वरूपा या पद्मा सा परमात्मनः । सर्वसम्पत्स्वरूपा सा तदधिष्ठातृदेवता

śuddhasattvasvarūpā yā padmā sā paramātmanaḥ | sarvasampatsvarūpā sā tadadhiṣṭhātṛdevatā

कान्तातिदान्ता शान्ता च सुशीला सर्वमङ्‌गला । लोभमोहकामरोषमदाहङ्‌कारवर्जिता

kāntātidāntā śāntā ca suśīlā sarvamaṅgalā | lobhamohakāmaroṣamadāhaṅkāravarjitā

भक्तानुरक्ता पत्युश्च सर्वाभ्यश्च पतिव्रता । प्राणतुल्या भगवतः प्रेमपात्रं प्रियंवदा

bhaktānuraktā patyuśca sarvābhyaśca pativratā | prāṇatulyā bhagavataḥ premapātraṃ priyaṃvadā

सर्वसस्यात्मिका देवी जीवनोपायरूपिणी । महालक्ष्मीश्च वैकुण्ठे पतिसेवारता सती

sarvasasyātmikā devī jīvanopāyarūpiṇī | mahālakṣmīśca vaikuṇṭhe patisevāratā satī

स्वर्गे च स्वर्गलक्ष्मीश्च राजलक्ष्मीश्च राजसु । गृहेषु गृहलक्ष्मीश्च मर्त्यानां गृहिणां तथा

svarge ca svargalakṣmīśca rājalakṣmīśca rājasu | gṛheṣu gṛhalakṣmīśca martyānāṃ gṛhiṇāṃ tathā

सर्वप्राणिषु द्रव्येषु शोभारूपा मनोहरा । कीर्तिरूपा पुण्यवतां प्रभारूपा नृपेषु च

sarvaprāṇiṣu dravyeṣu śobhārūpā manoharā | kīrtirūpā puṇyavatāṃ prabhārūpā nṛpeṣu ca

वाणिज्यरूपा वणिजां पापिनां कलहाङ्‌कुरा । दयारूपा च कथिता वेदोक्ता सर्वसम्मता

vāṇijyarūpā vaṇijāṃ pāpināṃ kalahāṅkurā | dayārūpā ca kathitā vedoktā sarvasammatā

सर्वपूज्या सर्ववन्द्या चान्यां मत्तो निशामय । वाग्बुद्धिविद्याज्ञानाधिष्ठात्री च परमात्मनः

sarvapūjyā sarvavandyā cānyāṃ matto niśāmaya | vāgbuddhividyājñānādhiṣṭhātrī ca paramātmanaḥ

सर्वविद्यास्वरूपा या सा च देवी सरस्वती । सा बुद्धिः कविता मेधा प्रतिभा स्मृतिदा नृणाम्

sarvavidyāsvarūpā yā sā ca devī sarasvatī | sā buddhiḥ kavitā medhā pratibhā smṛtidā nṛṇām

नानाप्रकारसिद्धान्तभेदार्थकलना मता । व्याख्याबोधस्वरूपा च सर्वसन्देहभञ्जिनी

nānāprakārasiddhāntabhedārthakalanā matā | vyākhyābodhasvarūpā ca sarvasandehabhañjinī

विचारकारिणी ग्रन्थकारिणी शक्तिरूपिणी । स्वरसङ्‌गीतसन्धानतालकारणरूपिणी

vicārakāriṇī granthakāriṇī śaktirūpiṇī | svarasaṅgītasandhānatālakāraṇarūpiṇī

विषयज्ञानवाग्‍रूपा प्रतिविश्वोपजीविनी । व्याख्यावादकरी शान्ता वीणापुस्तकधारिणी

viṣayajñānavāgrūpā prativiśvopajīvinī | vyākhyāvādakarī śāntā vīṇāpustakadhāriṇī

शुद्धसत्त्वस्वरूपा च सुशीला श्रीहरिप्रिया । हिमचन्दनकुन्देन्दुकुमुदाम्भोजसन्निभा

śuddhasattvasvarūpā ca suśīlā śrīharipriyā | himacandanakundendukumudāmbhojasannibhā

यजन्ती परमात्मानं श्रीकृष्णं रत्‍नमालया । तपःस्वरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनाम्

yajantī paramātmānaṃ śrīkṛṣṇaṃ ratnamālayā | tapaḥsvarūpā tapasāṃ phaladātrī tapasvinām

सिद्धिविद्यास्वरूपा च सर्वसिद्धिप्रदा सदा । यया विना तु विप्रौघो मूको मृतसमः सदा

siddhividyāsvarūpā ca sarvasiddhipradā sadā | yayā vinā tu vipraugho mūko mṛtasamaḥ sadā

देवी तृतीया गदिता श्रुत्युक्ता जगदम्बिका । यथागमं यथाकिञ्चिदपरां त्वं निबोध मे

devī tṛtīyā gaditā śrutyuktā jagadambikā | yathāgamaṃ yathākiñcidaparāṃ tvaṃ nibodha me

माता चतुर्णां वर्णानां वेदाङ्‌गानां च छन्दसाम् । सन्ध्यावन्दनमन्त्राणां तन्त्राणां च विचक्षणा

mātā caturṇāṃ varṇānāṃ vedāṅgānāṃ ca chandasām | sandhyāvandanamantrāṇāṃ tantrāṇāṃ ca vicakṣaṇā

द्विजातिजातिरूपा च जपरूपा तपस्विनी । ब्रह्मण्यतेजोरूपा च सर्वसंस्काररूपिणी

dvijātijātirūpā ca japarūpā tapasvinī | brahmaṇyatejorūpā ca sarvasaṃskārarūpiṇī

पवित्ररूपा सावित्री गायत्री ब्रह्मणः प्रिया । तीर्थानि यस्याः संस्पर्शं वाञ्छन्ति ह्यात्मशुद्धये

pavitrarūpā sāvitrī gāyatrī brahmaṇaḥ priyā | tīrthāni yasyāḥ saṃsparśaṃ vāñchanti hyātmaśuddhaye

शुद्धस्फटिकसंकाशा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी । परमानन्दरूपा च परमा च सनातनी

śuddhasphaṭikasaṃkāśā śuddhasattvasvarūpiṇī | paramānandarūpā ca paramā ca sanātanī

परब्रह्मस्वरूपा च निर्वाणपददायिनी । ब्रह्मतेजोमयी शक्तिस्तदधिष्ठातृदेवता

parabrahmasvarūpā ca nirvāṇapadadāyinī | brahmatejomayī śaktistadadhiṣṭhātṛdevatā

यत्पादरजसा पूतं जगत्सर्वं च नारद । देवी चतुर्थी कथिता पञ्चमीं वर्णयामि ते

yatpādarajasā pūtaṃ jagatsarvaṃ ca nārada | devī caturthī kathitā pañcamīṃ varṇayāmi te

पञ्चप्राणाधिदेवी या पञ्चप्राणस्वरूपिणी । प्राणाधिकप्रियतमा सर्वाभ्यः सुन्दरी परा

pañcaprāṇādhidevī yā pañcaprāṇasvarūpiṇī | prāṇādhikapriyatamā sarvābhyaḥ sundarī parā

सर्वयुक्ता च सौभाग्यमानिनी गौरवान्विता । वामाङ्‌गार्धस्वरूपा च गुणेन तेजसा समा

sarvayuktā ca saubhāgyamāninī gauravānvitā | vāmāṅgārdhasvarūpā ca guṇena tejasā samā

परावरा सारभूता परमाद्या सनातनी । परमानन्दरूपा च धन्या मान्या च पूजिता

parāvarā sārabhūtā paramādyā sanātanī | paramānandarūpā ca dhanyā mānyā ca pūjitā

रासक्रीडाधिदेवी श्रीकृष्णस्य परमात्मनः । रासमण्डलसम्भूता रासमण्डलमण्डिता

rāsakrīḍādhidevī śrīkṛṣṇasya paramātmanaḥ | rāsamaṇḍalasambhūtā rāsamaṇḍalamaṇḍitā

रासेश्वरी सुरसिका रासावासनिवासिनी । गोलोकवासिनी देवी गोपीवेषविधायिका

rāseśvarī surasikā rāsāvāsanivāsinī | golokavāsinī devī gopīveṣavidhāyikā

परमाह्लादरूपा च सन्तोषहर्षरूपिणी । निर्गुणा च निराकारा निर्लिप्ताऽऽत्मस्वरूपिणी

paramāhlādarūpā ca santoṣaharṣarūpiṇī | nirguṇā ca nirākārā nirliptā''tmasvarūpiṇī

निरीहा निरहङ्‌कारा भक्तानुग्रहविग्रहा । वेदानुसारिध्यानेन विज्ञाता मा विचक्षणैः

nirīhā nirahaṅkārā bhaktānugrahavigrahā | vedānusāridhyānena vijñātā mā vicakṣaṇaiḥ

दृष्टिदृष्टा न सा चेशैः सुरेन्द्रैर्मुनिपुङ्‌गवैः । वह्निशुद्धांशुकधरा नानालङ्‌कारभूषिता

dṛṣṭidṛṣṭā na sā ceśaiḥ surendrairmunipuṅgavaiḥ | vahniśuddhāṃśukadharā nānālaṅkārabhūṣitā

कोटिचन्द्रप्रभा पुष्टसर्वश्रीयुक्तविग्रहा । श्रीकृष्णभक्तिदास्यैककरा च सर्वसम्पदाम्

koṭicandraprabhā puṣṭasarvaśrīyuktavigrahā | śrīkṛṣṇabhaktidāsyaikakarā ca sarvasampadām

अवतारे च वाराहे वृषभानुसुता च या । यत्पादपद्मसंस्पर्शात्पवित्रा च वसुन्धरा

avatāre ca vārāhe vṛṣabhānusutā ca yā | yatpādapadmasaṃsparśātpavitrā ca vasundharā

ब्रह्मादिभिरदृष्टा या सर्वैर्दृष्टा च भारते । स्त्रीरत्‍नसारसम्भूता कृष्णवक्षःस्थले स्थिता

brahmādibhiradṛṣṭā yā sarvairdṛṣṭā ca bhārate | strīratnasārasambhūtā kṛṣṇavakṣaḥsthale sthitā

यथाम्बरे नवघने लोला सौदामनी मुने । षष्टिवर्षसहस्राणि प्रतप्तं ब्रह्मणा पुरा

yathāmbare navaghane lolā saudāmanī mune | ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi prataptaṃ brahmaṇā purā

यत्पादपद्मनखरदृष्टये चात्मशुद्धये । न च दृष्टं च स्वप्नेऽपि प्रत्यक्षस्यापि का कथा

yatpādapadmanakharadṛṣṭaye cātmaśuddhaye | na ca dṛṣṭaṃ ca svapne'pi pratyakṣasyāpi kā kathā

तेनैव तपसा दृष्टा भुवि वृन्दावने वने । कथिता पञ्चमी देवी सा राधा च प्रकीर्तिता

tenaiva tapasā dṛṣṭā bhuvi vṛndāvane vane | kathitā pañcamī devī sā rādhā ca prakīrtitā

अंशरूपाः कलारूपाः कलांशांशांशसम्भवाः । प्रकृतेः प्रतिविश्वेषु देव्यश्च सर्वयोषितः

aṃśarūpāḥ kalārūpāḥ kalāṃśāṃśāṃśasambhavāḥ | prakṛteḥ prativiśveṣu devyaśca sarvayoṣitaḥ

परिपूर्णतमाः पञ्च विद्यादेव्यः प्रकीर्तिताः । या याः प्रधानांशरूपा वर्णयामि निशामय

paripūrṇatamāḥ pañca vidyādevyaḥ prakīrtitāḥ | yā yāḥ pradhānāṃśarūpā varṇayāmi niśāmaya

प्रधानांशस्वरूपा सा गङ्‌गा भुवनपावनी । विष्णुविग्रहसम्भूता द्रवरूपा सनातनी

pradhānāṃśasvarūpā sā gaṅgā bhuvanapāvanī | viṣṇuvigrahasambhūtā dravarūpā sanātanī

पापिपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी । सुखस्पर्शा स्नानपानैर्निर्वाणपददायिनी

pāpipāpedhmadāhāya jvaladagnisvarūpiṇī | sukhasparśā snānapānairnirvāṇapadadāyinī

गोलोकस्थानप्रस्थानसुखसोपानरूपिणी । पवित्ररूपा तीर्थानां सरितां च परावरा

golokasthānaprasthānasukhasopānarūpiṇī | pavitrarūpā tīrthānāṃ saritāṃ ca parāvarā

शम्भुमौलिजटामेरुमुक्तापंक्तिस्वरूपिणी । तपःसम्पादिनी सद्यो भारतेषु तपस्विनाम्

śambhumaulijaṭāmerumuktāpaṃktisvarūpiṇī | tapaḥsampādinī sadyo bhārateṣu tapasvinām

चन्द्रपद्मक्षीरनिभा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी । निर्मला निरहङ्‌कारा साध्वी नारायणप्रिया

candrapadmakṣīranibhā śuddhasattvasvarūpiṇī | nirmalā nirahaṅkārā sādhvī nārāyaṇapriyā

प्रधानांशस्वरूपा च तुलसी विष्णुकामिनी । विष्णुभूषणरूपा च विष्णुपादस्थिता सती

pradhānāṃśasvarūpā ca tulasī viṣṇukāminī | viṣṇubhūṣaṇarūpā ca viṣṇupādasthitā satī

तपःसंकल्पपूजादिसङ्‌घसम्पादिनी मुने । सारभूता च पुष्पाणां पवित्रा पुण्यदा सदा

tapaḥsaṃkalpapūjādisaṅghasampādinī mune | sārabhūtā ca puṣpāṇāṃ pavitrā puṇyadā sadā

दर्शनस्पर्शनाभ्यां च सद्यो निर्वाणदायिनी । कलौ कलुषशुष्केध्मदहनायाग्निरूपिणी

darśanasparśanābhyāṃ ca sadyo nirvāṇadāyinī | kalau kaluṣaśuṣkedhmadahanāyāgnirūpiṇī

यत्पादपद्मसंस्पर्शात्सद्यः पूता वसुन्धरा । यत्स्पर्शदर्शने चैवेच्छन्ति तीर्थानि शुद्धये

yatpādapadmasaṃsparśātsadyaḥ pūtā vasundharā | yatsparśadarśane caivecchanti tīrthāni śuddhaye

यया विना च विश्वेषु सर्वकर्म च निष्फलम् । मोक्षदा या मुमुक्षूणां कामिनी सर्वकामदा

yayā vinā ca viśveṣu sarvakarma ca niṣphalam | mokṣadā yā mumukṣūṇāṃ kāminī sarvakāmadā

कल्पवृक्षस्वरूपा या भारते वृक्षरूपिणी । भारतीनां प्रीणनाय जाता या परदेवता

kalpavṛkṣasvarūpā yā bhārate vṛkṣarūpiṇī | bhāratīnāṃ prīṇanāya jātā yā paradevatā

प्रधानांशस्वरूपा या मनसा कश्यपात्मजा । शङ्‌करप्रियशिष्या च महाज्ञानविशारदा

pradhānāṃśasvarūpā yā manasā kaśyapātmajā | śaṅkarapriyaśiṣyā ca mahājñānaviśāradā

नागेश्वरस्यानन्तस्य भगिनी नागपूजिता । नागेश्वरी नागमाता सुन्दरी नागवाहिनी

nāgeśvarasyānantasya bhaginī nāgapūjitā | nāgeśvarī nāgamātā sundarī nāgavāhinī

नागेन्द्रगणसंयुक्ता नागभूषणभूषिता । नागेन्द्रवन्दिता सिद्धा योगिनी नगशायिनी

nāgendragaṇasaṃyuktā nāgabhūṣaṇabhūṣitā | nāgendravanditā siddhā yoginī nagaśāyinī

विष्णुरूपा विष्णुभक्ता विष्णुपूजापरायणा । तपःस्वरूपा तपसां फलदात्री तपस्विनी

viṣṇurūpā viṣṇubhaktā viṣṇupūjāparāyaṇā | tapaḥsvarūpā tapasāṃ phaladātrī tapasvinī

दिव्यं त्रिलक्षवर्षं च तपस्तप्त्वा च या हरेः । तपस्विनीषु पूज्या च तपस्विषु च भारते

divyaṃ trilakṣavarṣaṃ ca tapastaptvā ca yā hareḥ | tapasvinīṣu pūjyā ca tapasviṣu ca bhārate

सर्वमन्त्राधिदेवी च ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा । ब्रह्मस्वरूपा परमा ब्रह्मभावनतत्परा

sarvamantrādhidevī ca jvalantī brahmatejasā | brahmasvarūpā paramā brahmabhāvanatatparā

जरत्कारुमुनेः पत्‍नी कृष्णांशस्य पतिव्रता । आस्तीकस्य मुनेर्माता प्रवरस्य तपस्विनाम्

jaratkārumuneḥ patnī kṛṣṇāṃśasya pativratā | āstīkasya munermātā pravarasya tapasvinām

प्रधानांशस्वरूपा या देवसेना च नारद । मातृकासु पूज्यतमा सा षष्ठी च प्रकीर्तिता

pradhānāṃśasvarūpā yā devasenā ca nārada | mātṛkāsu pūjyatamā sā ṣaṣṭhī ca prakīrtitā

पुत्रपौत्रादिदात्री च धात्री त्रिजगतां सती । षष्ठांशरूपा प्रकृतेस्तेन षष्ठी प्रकीर्तिता

putrapautrādidātrī ca dhātrī trijagatāṃ satī | ṣaṣṭhāṃśarūpā prakṛtestena ṣaṣṭhī prakīrtitā

स्थाने शिशूनां परमा वृद्धरूपा च योगिनी । पूजा द्वादशमासेषु यस्या विश्वेषु सन्ततम्

sthāne śiśūnāṃ paramā vṛddharūpā ca yoginī | pūjā dvādaśamāseṣu yasyā viśveṣu santatam

पूजा च सूतिकागारे पुरा षष्ठदिने शिशोः । एकविंशतिमे चैव पूजा कल्याणहेतुकी

pūjā ca sūtikāgāre purā ṣaṣṭhadine śiśoḥ | ekaviṃśatime caiva pūjā kalyāṇahetukī

मुनिभिर्नमिता चैषा नित्यकामाप्यतः परा । मातृका च दयारूपा शश्वद्‌रक्षणकारिणी

munibhirnamitā caiṣā nityakāmāpyataḥ parā | mātṛkā ca dayārūpā śaśvadrakṣaṇakāriṇī

जले स्थले चान्तरिक्षे शिशूनां सद्मगोचरे । प्रधानांशस्वरूपा च देवीमङ्‌गलचण्डिका

jale sthale cāntarikṣe śiśūnāṃ sadmagocare | pradhānāṃśasvarūpā ca devīmaṅgalacaṇḍikā

प्रकृतेर्मुखसम्भूता सर्वमङ्‌गलदा सदा । सृष्टौ मङ्‌गलरूपा च संहारे कोपरूपिणी

prakṛtermukhasambhūtā sarvamaṅgaladā sadā | sṛṣṭau maṅgalarūpā ca saṃhāre koparūpiṇī

तेन मङ्‌गलचण्डी सा पण्डितैः परिकीर्तिता । प्रतिमङ्‌गलवारेषु प्रतिविश्वेषु पूजिता

tena maṅgalacaṇḍī sā paṇḍitaiḥ parikīrtitā | pratimaṅgalavāreṣu prativiśveṣu pūjitā

पुत्रपौत्रधनैश्वर्ययशोमङ्‌गलदायिनी । परितुष्टा सर्ववाञ्छाप्रदात्री सर्वयोषिताम्

putrapautradhanaiśvaryayaśomaṅgaladāyinī | parituṣṭā sarvavāñchāpradātrī sarvayoṣitām

रुष्टा क्षणेन संहर्तुं शक्ता विश्वं महेश्वरी । प्रधानांशस्वरूपा सा काली कमललोचना

ruṣṭā kṣaṇena saṃhartuṃ śaktā viśvaṃ maheśvarī | pradhānāṃśasvarūpā sā kālī kamalalocanā

दुर्गाललाटसम्भूता रणे शुम्भनिशुम्भयोः । दुर्गार्धांशस्वरूपा सा गुणेन तेजसा समा

durgālalāṭasambhūtā raṇe śumbhaniśumbhayoḥ | durgārdhāṃśasvarūpā sā guṇena tejasā samā

कोटिसूर्यसमाजुष्टपुष्टजाज्वलविग्रहा । प्रधाना सर्वशक्तीनां बला बलवती परा

koṭisūryasamājuṣṭapuṣṭajājvalavigrahā | pradhānā sarvaśaktīnāṃ balā balavatī parā

सर्वसिद्धिप्रदा देवी परमा योगरूपिणी । कृष्णभक्ता कृष्णतुल्या तेजसा विक्रमैर्गुणैः

sarvasiddhipradā devī paramā yogarūpiṇī | kṛṣṇabhaktā kṛṣṇatulyā tejasā vikramairguṇaiḥ

कृष्णभावनया शश्वत्कृष्णवर्णा सनातनी । संहर्तुं सर्वब्रह्माण्डं शक्ता निःश्वासमात्रतः

kṛṣṇabhāvanayā śaśvatkṛṣṇavarṇā sanātanī | saṃhartuṃ sarvabrahmāṇḍaṃ śaktā niḥśvāsamātrataḥ

रणं दैत्यैः समं तस्याः क्रीडया लोकशिक्षया । धर्मार्थकाममोक्षांश्च दातुं शक्ता च पूजिता

raṇaṃ daityaiḥ samaṃ tasyāḥ krīḍayā lokaśikṣayā | dharmārthakāmamokṣāṃśca dātuṃ śaktā ca pūjitā

ब्रह्मादिभिः स्तूयमाना मुनिभिर्मनुभिर्नरैः । प्रधानांशस्वरूपा सा प्रकृतेश्च वसुन्धरा

brahmādibhiḥ stūyamānā munibhirmanubhirnaraiḥ | pradhānāṃśasvarūpā sā prakṛteśca vasundharā

आधाररूपा सर्वेषां सर्वसस्या प्रकीर्तिता । रत्‍नाकरा रत्‍नगर्भा सर्वरत्‍नाकराश्रया

ādhārarūpā sarveṣāṃ sarvasasyā prakīrtitā | ratnākarā ratnagarbhā sarvaratnākarāśrayā

प्रजाभिश्च प्रजेशैश्च पूजिता वन्दिता सदा । सर्वोपजीव्यरूपा च सर्वसम्पद्विधायिनी

prajābhiśca prajeśaiśca pūjitā vanditā sadā | sarvopajīvyarūpā ca sarvasampadvidhāyinī

यया विना जगत्सर्वं निराधारं चराचरम् । प्रकृतेश्च कला या यास्ता निबोध मुनीश्वर

yayā vinā jagatsarvaṃ nirādhāraṃ carācaram | prakṛteśca kalā yā yāstā nibodha munīśvara

यस्य यस्य च या पत्‍नी तत्सर्वं वर्णयामि ते । स्वाहादेवी वह्निपत्‍नी प्रतिविश्वेषु पूजिता

yasya yasya ca yā patnī tatsarvaṃ varṇayāmi te | svāhādevī vahnipatnī prativiśveṣu pūjitā

यया विना हविर्दानं न ग्रहीतुं सुराः क्षमाः । दक्षिणा यज्ञपत्‍नी च दीक्षा सर्वत्र पूजिता

yayā vinā havirdānaṃ na grahītuṃ surāḥ kṣamāḥ | dakṣiṇā yajñapatnī ca dīkṣā sarvatra pūjitā

यया विना हि विश्वेषु सर्वकर्म हि निष्फलम् । स्वधा पितॄणां पत्‍नी च मुनिभिर्मनुभिर्नरैः

yayā vinā hi viśveṣu sarvakarma hi niṣphalam | svadhā pitṝṇāṃ patnī ca munibhirmanubhirnaraiḥ

100

पूजिता पितृदानं हि निष्कलं च यया विना । स्वस्तिदेवी वायुपत्‍नी प्रतिविश्वेषु पूजिता

pūjitā pitṛdānaṃ hi niṣkalaṃ ca yayā vinā | svastidevī vāyupatnī prativiśveṣu pūjitā

101

आदानं च प्रदानं च निष्फलं च यया विना । पुष्टिर्गणपतेः पत्‍नी पूजिता जगतीतले

ādānaṃ ca pradānaṃ ca niṣphalaṃ ca yayā vinā | puṣṭirgaṇapateḥ patnī pūjitā jagatītale

102

यया विना परिक्षीणाः पुमांसो योषितोऽपि च । अनन्तपत्‍नी तुष्टिश्च पूजिता वन्दिता भवेत्

yayā vinā parikṣīṇāḥ pumāṃso yoṣito'pi ca | anantapatnī tuṣṭiśca pūjitā vanditā bhavet

103

यया विना न सन्तुष्टाः सर्वलोकाश्च सर्वतः । ईशानपत्‍नी सम्पत्तिः पूजिता च सुरैर्नरैः

yayā vinā na santuṣṭāḥ sarvalokāśca sarvataḥ | īśānapatnī sampattiḥ pūjitā ca surairnaraiḥ

104

सर्वे लोका दरिद्राश्च विश्वेषु च यया विना । धृतिः कपिलपत्‍नी च सर्वैः सर्वत्र पूजिता

sarve lokā daridrāśca viśveṣu ca yayā vinā | dhṛtiḥ kapilapatnī ca sarvaiḥ sarvatra pūjitā

105

सर्वे लोका अधैर्याश्च जगत्सु च यया विना । सत्यपत्‍नी सती मुक्तैः पूजिता च जगत्प्रिया

sarve lokā adhairyāśca jagatsu ca yayā vinā | satyapatnī satī muktaiḥ pūjitā ca jagatpriyā

106

यया विना भवेल्लोको बन्धुतारहितः सदा । मोहपत्‍नी दया साध्वी पूजिता च जगत्प्रिया

yayā vinā bhavelloko bandhutārahitaḥ sadā | mohapatnī dayā sādhvī pūjitā ca jagatpriyā

107

सर्वे लोकाश्च सर्वत्र निष्फलाश्च यया विना । पुण्यपत्‍नी प्रतिष्ठा सा पूजिता पुण्यदा सदा

sarve lokāśca sarvatra niṣphalāśca yayā vinā | puṇyapatnī pratiṣṭhā sā pūjitā puṇyadā sadā

108

यया विना जगत्सर्वं जीवन्मृतसमं मुने । सुकर्मपत्‍नी संसिद्धा कीर्तिर्धन्यैश्च पूजिता

yayā vinā jagatsarvaṃ jīvanmṛtasamaṃ mune | sukarmapatnī saṃsiddhā kīrtirdhanyaiśca pūjitā

109

यया विना जगत्सर्वं यशोहीनं मृतं यथा । क्रिया तूद्योगपत्‍नी च पूजिता सर्वसम्मता

yayā vinā jagatsarvaṃ yaśohīnaṃ mṛtaṃ yathā | kriyā tūdyogapatnī ca pūjitā sarvasammatā

110

यया विना जगत्सर्वं विधिहीनं च नारद । अधर्मपत्‍नी मिथ्या सा सर्वधूर्तैश्च पूजिता

yayā vinā jagatsarvaṃ vidhihīnaṃ ca nārada | adharmapatnī mithyā sā sarvadhūrtaiśca pūjitā

111

यया विना जगत्सर्वमुच्छिन्नं विधिनिर्मितम् । सत्ये अदर्शना या च त्रेतायां सूक्ष्मरूपिणी

yayā vinā jagatsarvamucchinnaṃ vidhinirmitam | satye adarśanā yā ca tretāyāṃ sūkṣmarūpiṇī

112

अर्धावयवरूपा च द्वापरे चैव संवृता । कलौ महाप्रगल्भा च सर्वत्र व्यापिका बलात्

ardhāvayavarūpā ca dvāpare caiva saṃvṛtā | kalau mahāpragalbhā ca sarvatra vyāpikā balāt

113

कपटेन समं भ्रात्रा भ्रमते च गृहे गृहे । शान्तिर्लज्जा च भार्ये द्वे सुशीलस्य च पूजिते

kapaṭena samaṃ bhrātrā bhramate ca gṛhe gṛhe | śāntirlajjā ca bhārye dve suśīlasya ca pūjite

114

याभ्यां विना जगत्सर्वमुन्मत्तमिव नारद । ज्ञानस्य तिस्रो भार्याश्च बुद्धिर्मेधाधृतिस्तथा

yābhyāṃ vinā jagatsarvamunmattamiva nārada | jñānasya tisro bhāryāśca buddhirmedhādhṛtistathā

115

याभिर्विना जगत्सर्वं मूढं मत्तसमं सदा । मूर्तिश्च धर्मपत्‍नी सा कान्तिरूपा मनोहरा

yābhirvinā jagatsarvaṃ mūḍhaṃ mattasamaṃ sadā | mūrtiśca dharmapatnī sā kāntirūpā manoharā

116

परमात्मा च विश्वौघो निराधारो यया विना । सर्वत्र शोभारूपा च लक्ष्मीर्मूर्तिमती सती

paramātmā ca viśvaugho nirādhāro yayā vinā | sarvatra śobhārūpā ca lakṣmīrmūrtimatī satī

117

श्रीरूपा मूर्तिरूपा च मान्या धन्यातिपूजिता । कालाग्नी रुद्रपत्‍नी च निद्रा सा सिद्धयोगिनी

śrīrūpā mūrtirūpā ca mānyā dhanyātipūjitā | kālāgnī rudrapatnī ca nidrā sā siddhayoginī

118

सर्वे लोकाः समाच्छन्ना यया योगेन रात्रिषु । कालस्य तिस्रो भार्याश्च संध्या रात्रिर्दिनानि च

sarve lokāḥ samācchannā yayā yogena rātriṣu | kālasya tisro bhāryāśca saṃdhyā rātrirdināni ca

119

याभिर्विना विधाता च संख्यां कर्तुं न शक्यते । क्षुत्पिपासे लोभभार्ये धन्ये मान्ये च पूजिते

yābhirvinā vidhātā ca saṃkhyāṃ kartuṃ na śakyate | kṣutpipāse lobhabhārye dhanye mānye ca pūjite

120

याभ्यां व्याप्तं जगत्सर्वं नित्यं चिन्तातुरं भवेत् । प्रभा च दाहिका चैव द्वे भार्ये तेजसस्तथा

yābhyāṃ vyāptaṃ jagatsarvaṃ nityaṃ cintāturaṃ bhavet | prabhā ca dāhikā caiva dve bhārye tejasastathā

121

याभ्यां विना जगत्स्रष्टा विधातुं च न हीश्वरः । कालकन्ये मृत्युजरे प्रज्वारस्य प्रियाप्रिये

yābhyāṃ vinā jagatsraṣṭā vidhātuṃ ca na hīśvaraḥ | kālakanye mṛtyujare prajvārasya priyāpriye

122

याभ्यां जगत्समुच्छिन्नं विधात्रा निर्मितं विधौ । निद्राकन्या च तन्द्रा सा प्रीतिरन्या सुखप्रिये

yābhyāṃ jagatsamucchinnaṃ vidhātrā nirmitaṃ vidhau | nidrākanyā ca tandrā sā prītiranyā sukhapriye

123

याभ्यां व्याप्तं जगत्सर्वं विधिपुत्र विधेर्विधौ । वैराग्यस्य च द्वे भार्ये श्रद्धा भक्तिश्च पूजिते

yābhyāṃ vyāptaṃ jagatsarvaṃ vidhiputra vidhervidhau | vairāgyasya ca dve bhārye śraddhā bhaktiśca pūjite

124

याभ्यां शश्वज्जगत्सर्वं यज्जीवन्मुक्तिमन्मुने । अदितिर्देवमाता च सुरभी च गवां प्रसूः

yābhyāṃ śaśvajjagatsarvaṃ yajjīvanmuktimanmune | aditirdevamātā ca surabhī ca gavāṃ prasūḥ

125

दितिश्च दैत्यजननी कद्रूश्च विनता दनुः । उपयुक्ताः सृष्टिविधावेतास्तु कीर्तिताः कलाः

ditiśca daityajananī kadrūśca vinatā danuḥ | upayuktāḥ sṛṣṭividhāvetāstu kīrtitāḥ kalāḥ

126

कला अन्याः सन्ति बह्व्यस्तासु काश्चिन्निबोध मे । रोहिणी चन्द्रपत्‍नी च संज्ञा सूर्यस्य कामिनी

kalā anyāḥ santi bahvyastāsu kāścinnibodha me | rohiṇī candrapatnī ca saṃjñā sūryasya kāminī

127

शतरूपा मनोर्भार्या शचीन्द्रस्य च गेहिनी । तारा बृहस्पतेर्भार्या वसिष्ठस्याप्यरुन्धती

śatarūpā manorbhāryā śacīndrasya ca gehinī | tārā bṛhaspaterbhāryā vasiṣṭhasyāpyarundhatī

128

अहल्या गौतमस्त्री साप्यनसूयात्रिकामिनी । देवहूतिः कर्दमस्य प्रसूतिर्दक्षकामिनी

ahalyā gautamastrī sāpyanasūyātrikāminī | devahūtiḥ kardamasya prasūtirdakṣakāminī

129

पितॄणां मानसी कन्या मेनका साम्बिकाप्रसूः । लोपामुद्रा तथा कुन्ती कुबेरकामिनी तथा

pitṝṇāṃ mānasī kanyā menakā sāmbikāprasūḥ | lopāmudrā tathā kuntī kuberakāminī tathā

130

वरुणानी प्रसिद्धा च बलेर्विन्ध्यावलिस्तथा । कान्ता च दमयन्ती च यशोदा देवकी तथा

varuṇānī prasiddhā ca balervindhyāvalistathā | kāntā ca damayantī ca yaśodā devakī tathā

131

गान्धारी द्रौपदी शैव्या सा च सत्यवती प्रिया । वृषभानुप्रिया साध्वी राधामाता कुलोद्वहा

gāndhārī draupadī śaivyā sā ca satyavatī priyā | vṛṣabhānupriyā sādhvī rādhāmātā kulodvahā

132

मन्दोदरी च कौसल्या सुभद्रा कौरवी तथा । रेवती सत्यभामा च कालिन्दी लक्ष्मणा तथा

mandodarī ca kausalyā subhadrā kauravī tathā | revatī satyabhāmā ca kālindī lakṣmaṇā tathā

133

जाम्बवती नाग्नजितिर्मित्रविन्दा तथापरा । लक्ष्मणा रुक्मिणी सीता स्वयं लक्ष्मीः प्रकीर्तिता

jāmbavatī nāgnajitirmitravindā tathāparā | lakṣmaṇā rukmiṇī sītā svayaṃ lakṣmīḥ prakīrtitā

134

काली योजनगन्धा च व्यासमाता महासती । बाणपुत्री तथोषा च चित्रलेखा च तत्सखी

kālī yojanagandhā ca vyāsamātā mahāsatī | bāṇaputrī tathoṣā ca citralekhā ca tatsakhī

135

प्रभावती भानुमती तथा मायावती सती । रेणुका च भृगोर्माता राममाता च रोहिणी

prabhāvatī bhānumatī tathā māyāvatī satī | reṇukā ca bhṛgormātā rāmamātā ca rohiṇī

136

एकनन्दा च दुर्गा सा श्रीकृष्णभगिनी सती । बह्व्यः सत्यः कलाश्चैव प्रकृतेरेव भारते

ekanandā ca durgā sā śrīkṛṣṇabhaginī satī | bahvyaḥ satyaḥ kalāścaiva prakṛtereva bhārate

137

या याश्च ग्रामदेव्यः स्युस्ताः सर्वाः प्रकृतेः कलाः । कलांशांशसमुद्‌भूताः प्रतिविश्वेषु योषितः

yā yāśca grāmadevyaḥ syustāḥ sarvāḥ prakṛteḥ kalāḥ | kalāṃśāṃśasamudbhūtāḥ prativiśveṣu yoṣitaḥ

138

योषितामवमानेन प्रकृतेश्च पराभवः । ब्राह्मणी पूजिता येन पतिपुत्रवती सती

yoṣitāmavamānena prakṛteśca parābhavaḥ | brāhmaṇī pūjitā yena patiputravatī satī

139

प्रकृतिः पूजिता तेन वस्त्रालङ्‌कारचन्दनैः । कुमारी चाष्टवर्षीया वस्त्रालङ्‌कारचन्दनैः

prakṛtiḥ pūjitā tena vastrālaṅkāracandanaiḥ | kumārī cāṣṭavarṣīyā vastrālaṅkāracandanaiḥ

140

पूजिता येन विप्रस्य प्रकृतिस्तेन पूजिता । सर्वाः प्रकृतिसम्भूता उत्तमाधममध्यमाः

pūjitā yena viprasya prakṛtistena pūjitā | sarvāḥ prakṛtisambhūtā uttamādhamamadhyamāḥ

141

सत्त्वांशाश्चोत्तमा ज्ञेयाः सुशीलाश्च पतिव्रताः । मध्यमा रजसश्चांशास्ताश्च भोग्याः प्रकीर्तिताः

sattvāṃśāścottamā jñeyāḥ suśīlāśca pativratāḥ | madhyamā rajasaścāṃśāstāśca bhogyāḥ prakīrtitāḥ

142

सुखसम्भोगवश्याश्च स्वकार्ये तत्पराः सदा । अधमास्तमसश्चांशा अज्ञातकुलसम्भवाः

sukhasambhogavaśyāśca svakārye tatparāḥ sadā | adhamāstamasaścāṃśā ajñātakulasambhavāḥ

143

दुर्मुखाः कुलहा धूर्ताः स्वतन्त्राः कलहप्रियाः । पृथिव्यां कुलटा याश्च स्वर्गे चाप्सरसां गणाः

durmukhāḥ kulahā dhūrtāḥ svatantrāḥ kalahapriyāḥ | pṛthivyāṃ kulaṭā yāśca svarge cāpsarasāṃ gaṇāḥ

144

प्रकृतेस्तमसश्चांशाः पुंश्चल्यः परिकीर्तिताः । एवं निगदितं सर्वं प्रकृते रूपवर्णनम्

prakṛtestamasaścāṃśāḥ puṃścalyaḥ parikīrtitāḥ | evaṃ nigaditaṃ sarvaṃ prakṛte rūpavarṇanam

145

ताः सर्वाः पूजिताः पृथ्व्यां पुण्यक्षेत्रे च भारते । पूजिता सुरथेनादौ दुर्गा दुर्गार्तिनाशिनी

tāḥ sarvāḥ pūjitāḥ pṛthvyāṃ puṇyakṣetre ca bhārate | pūjitā surathenādau durgā durgārtināśinī

146

ततः श्रीरामचन्द्रेण रावणस्य वधार्थिना । तत्पश्चाज्जगतां माता त्रिषु लोकेषु पूजिता

tataḥ śrīrāmacandreṇa rāvaṇasya vadhārthinā | tatpaścājjagatāṃ mātā triṣu lokeṣu pūjitā

147

जाताऽऽदौ दक्षकन्या या निहत्य दैत्यदानवान् । ततो देहं परित्यज्य यज्ञे भर्तुश्च निन्दया

jātā''dau dakṣakanyā yā nihatya daityadānavān | tato dehaṃ parityajya yajñe bhartuśca nindayā

148

जज्ञे हिमवतः पत्‍न्यां लेभे पशुपतिं पतिम् । गणेशश्च स्वयं कृष्णः स्कन्दो विष्णुकलोद्‍भवः

jajñe himavataḥ patnyāṃ lebhe paśupatiṃ patim | gaṇeśaśca svayaṃ kṛṣṇaḥ skando viṣṇukalodbhavaḥ

149

बभूवतुस्तौ तनयौ पश्चात्तस्याश्च नारद । लक्ष्मीर्मङ्‌गलभूपेन प्रथमं परिपूजिता

babhūvatustau tanayau paścāttasyāśca nārada | lakṣmīrmaṅgalabhūpena prathamaṃ paripūjitā

150

त्रिषु लोकेषु तत्पश्चाद्देवतामुनिमानवैः । सावित्री चाश्वपतिना प्रथमं परिपूजिता

triṣu lokeṣu tatpaścāddevatāmunimānavaiḥ | sāvitrī cāśvapatinā prathamaṃ paripūjitā

151

तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिपुङ्‌गवैः । आदौ सरस्वती देवी ब्रह्मणा परिपूजिता

tatpaścāttriṣu lokeṣu devatāmunipuṅgavaiḥ | ādau sarasvatī devī brahmaṇā paripūjitā

152

तत्पश्चात्त्रिषु लोकेषु देवतामुनिपुङ्‌गवैः । प्रथमं पूजिता राधा गोलोके रासमण्डले

tatpaścāttriṣu lokeṣu devatāmunipuṅgavaiḥ | prathamaṃ pūjitā rādhā goloke rāsamaṇḍale

153

पौर्णमास्यां कार्तिकस्य कृष्णेन परमात्मना । गोपिकाभिश्च गोपैश्च बालिकाभिश्च बालकैः

paurṇamāsyāṃ kārtikasya kṛṣṇena paramātmanā | gopikābhiśca gopaiśca bālikābhiśca bālakaiḥ

154

गवां गणैः सुरभ्या च तत्पश्चादाज्ञया हरेः । तदा ब्रह्मादिभिर्देवैर्मुनिभिः परया मुदा

gavāṃ gaṇaiḥ surabhyā ca tatpaścādājñayā hareḥ | tadā brahmādibhirdevairmunibhiḥ parayā mudā

155

पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता वन्दिता सदा । पृथिव्यां प्रथमं देवी सुयज्ञेनैव पूजिता

puṣpadhūpādibhirbhaktyā pūjitā vanditā sadā | pṛthivyāṃ prathamaṃ devī suyajñenaiva pūjitā

156

शङ्‌करेणोपदिष्टेन पुण्यक्षेत्रे च भारते । त्रिषु लोकेषु तत्पश्चादाज्ञया परमात्मनः

śaṅkareṇopadiṣṭena puṇyakṣetre ca bhārate | triṣu lokeṣu tatpaścādājñayā paramātmanaḥ

157

पुष्पधूपादिभिर्भक्त्या पूजिता मुनिभिः सदा । कला या याः समुद्‌भूता पूजितास्ताश्च भारते

puṣpadhūpādibhirbhaktyā pūjitā munibhiḥ sadā | kalā yā yāḥ samudbhūtā pūjitāstāśca bhārate

158

पूजिता ग्रामदेव्यश्च ग्रामे च नगरे मुने । एवं ते कथितं सर्वं प्रकृतेश्चरितं शुभम्

pūjitā grāmadevyaśca grāme ca nagare mune | evaṃ te kathitaṃ sarvaṃ prakṛteścaritaṃ śubham

159

यथागमं लक्षणं च किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

yathāgamaṃ lakṣaṇaṃ ca kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे प्रकृतिचरित्रवर्णनं नाम प्रथमोध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe prakṛticaritravarṇanaṃ nāma prathamodhyāyaḥ

अध्यायः ०२

पञ्चप्रकृतितद्‍भर्तृगणोत्पत्तिवर्णनम् नारद उवाच समासेन श्रुतं सर्वं देवीनां चरितं प्रभो । विबोधनाय बोधस्य व्यासेन वक्तुमर्हसि

pañcaprakṛtitadbhartṛgaṇotpattivarṇanam nārada uvāca samāsena śrutaṃ sarvaṃ devīnāṃ caritaṃ prabho | vibodhanāya bodhasya vyāsena vaktumarhasi

सृष्टेराद्या सृष्टिविधौ कथमाविर्बभूव ह । कथं वा पञ्चधा भूता वद वेदविदांवर

sṛṣṭerādyā sṛṣṭividhau kathamāvirbabhūva ha | kathaṃ vā pañcadhā bhūtā vada vedavidāṃvara

भूता ययांशकलया तया त्रिगुणया भवे । व्यासेन तासां चरितं श्रोतुमिच्छामि साम्प्रतम्

bhūtā yayāṃśakalayā tayā triguṇayā bhave | vyāsena tāsāṃ caritaṃ śrotumicchāmi sāmpratam

तासां जन्मानुकथनं पूजाध्यानविधिं बुध । स्तोत्रं कवचमैश्वर्यं शौर्यं वर्णय मङ्‌गलम्

tāsāṃ janmānukathanaṃ pūjādhyānavidhiṃ budha | stotraṃ kavacamaiśvaryaṃ śauryaṃ varṇaya maṅgalam

श्रीनारायण उवाच नित्य आत्मा नभो नित्यं कालो नित्यो दिशो यथा । विश्वानां गोलकं नित्यं नित्यो गोलोक एव च

śrīnārāyaṇa uvāca nitya ātmā nabho nityaṃ kālo nityo diśo yathā | viśvānāṃ golakaṃ nityaṃ nityo goloka eva ca

तदेकदेशो वैकुण्ठो नम्रभागानुसारकः । तथैव प्रकृतिर्नित्या ब्रह्मलीला सनातनी

tadekadeśo vaikuṇṭho namrabhāgānusārakaḥ | tathaiva prakṛtirnityā brahmalīlā sanātanī

यथाग्नौ दाहिका चन्द्रे पद्मे शोभा प्रभा रवौ । शश्वद्युक्ता न भिन्ना सा तथा प्रकृतिरात्मनि

yathāgnau dāhikā candre padme śobhā prabhā ravau | śaśvadyuktā na bhinnā sā tathā prakṛtirātmani

विना स्वर्णं स्वर्णकारः कुण्डलं कर्तुमक्षमः । विना मृदा घटं कर्तुं कुलालो हि नहीश्वरः

vinā svarṇaṃ svarṇakāraḥ kuṇḍalaṃ kartumakṣamaḥ | vinā mṛdā ghaṭaṃ kartuṃ kulālo hi nahīśvaraḥ

न हि क्षमस्तथात्मा च सृष्टिं स्रष्टुं तया विना । सर्वशक्तिस्वरूपा सा यया च शक्तिमान्सदा

na hi kṣamastathātmā ca sṛṣṭiṃ sraṣṭuṃ tayā vinā | sarvaśaktisvarūpā sā yayā ca śaktimānsadā

ऐश्वर्यवचनः शश्च क्तिः पराक्रम एव च । तत्स्वरूपा तयोर्दात्री सा शक्तिः परिकीर्तिता

aiśvaryavacanaḥ śaśca ktiḥ parākrama eva ca | tatsvarūpā tayordātrī sā śaktiḥ parikīrtitā

ज्ञानं समृद्धिः सम्पत्तिर्यशश्चैव बलं भगः । तेन शक्तिर्भगवती भगरूपा च सा सदा

jñānaṃ samṛddhiḥ sampattiryaśaścaiva balaṃ bhagaḥ | tena śaktirbhagavatī bhagarūpā ca sā sadā

तया युक्तः सदात्मा च भगवांस्तेन कथ्यते । स च स्वेच्छामयो देवः साकारश्च निराकृतिः

tayā yuktaḥ sadātmā ca bhagavāṃstena kathyate | sa ca svecchāmayo devaḥ sākāraśca nirākṛtiḥ

तेजोरूपं निराकारं ध्यायन्ते योगिनः सदा । वदन्ति च परं ब्रह्म परमानन्दमीश्वरम्

tejorūpaṃ nirākāraṃ dhyāyante yoginaḥ sadā | vadanti ca paraṃ brahma paramānandamīśvaram

अदृश्यं सर्वद्रष्टारं सर्वज्ञं सर्वकारणम् । सर्वदं सर्वरूपं तं वैष्णवास्तन्न मन्वते

adṛśyaṃ sarvadraṣṭāraṃ sarvajñaṃ sarvakāraṇam | sarvadaṃ sarvarūpaṃ taṃ vaiṣṇavāstanna manvate

वदन्ति चैव ते कस्य तेजस्तेजस्विना विना । तेजोमण्डलमध्यस्थं ब्रह्म तेजस्विनं परम्

vadanti caiva te kasya tejastejasvinā vinā | tejomaṇḍalamadhyasthaṃ brahma tejasvinaṃ param

स्वेच्छामयं सर्वरूपं सर्वकारणकारणम् । अतीव सुन्दरं रूपं बिभ्रतं सुमनोहरम्

svecchāmayaṃ sarvarūpaṃ sarvakāraṇakāraṇam | atīva sundaraṃ rūpaṃ bibhrataṃ sumanoharam

किशोरवयसं शान्तं सर्वकान्तं परात्परम् । नवीननीरदाभासधामैकं श्यामविग्रहम्

kiśoravayasaṃ śāntaṃ sarvakāntaṃ parātparam | navīnanīradābhāsadhāmaikaṃ śyāmavigraham

शरन्मध्याह्नपद्मौघशोभामोचनलोचनम् । मुक्ताच्छविविनिन्द्यैकदन्तपंक्तिमनोरमम्

śaranmadhyāhnapadmaughaśobhāmocanalocanam | muktācchavivinindyaikadantapaṃktimanoramam

मयूरपिच्छचूडं च मालतीमाल्यमण्डितम् । सुनसं सस्मितं कान्तं भक्तानुग्रहकारणम्

mayūrapicchacūḍaṃ ca mālatīmālyamaṇḍitam | sunasaṃ sasmitaṃ kāntaṃ bhaktānugrahakāraṇam

ज्वलदग्निविशुद्धैकपीतांशुकसुशोभितम् । द्विभुजं मुरलीहस्तं रत्‍नभूषणभूषितम्

jvaladagniviśuddhaikapītāṃśukasuśobhitam | dvibhujaṃ muralīhastaṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitam

सर्वाधारं च सर्वेशं सर्वशक्तियुतं विभुम् । सर्वैश्वर्यप्रदं सर्वस्वतन्त्रं सर्वमङ्‌गलम्

sarvādhāraṃ ca sarveśaṃ sarvaśaktiyutaṃ vibhum | sarvaiśvaryapradaṃ sarvasvatantraṃ sarvamaṅgalam

परिपूर्णतमं सिद्धं सिद्धेशं सिद्धिकारकम् । ध्यायन्ते वैष्णवाः शश्वद्देवदेवं सनातनम्

paripūrṇatamaṃ siddhaṃ siddheśaṃ siddhikārakam | dhyāyante vaiṣṇavāḥ śaśvaddevadevaṃ sanātanam

जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिहरं परम् । ब्रह्मणो वयसा यस्य निमेष उपचर्यते

janmamṛtyujarāvyādhiśokabhītiharaṃ param | brahmaṇo vayasā yasya nimeṣa upacaryate

स चात्मा स परं ब्रह्म कृष्ण इत्यभिधीयते । कृषिस्तद्‍भक्तिवचनो नश्च तद्दास्यवाचकः

sa cātmā sa paraṃ brahma kṛṣṇa ityabhidhīyate | kṛṣistadbhaktivacano naśca taddāsyavācakaḥ

भक्तिदास्यप्रदाता यः स च कृष्णः प्रकीर्तितः । कृषिश्च सर्ववचनो नकारो बीजमेव च

bhaktidāsyapradātā yaḥ sa ca kṛṣṇaḥ prakīrtitaḥ | kṛṣiśca sarvavacano nakāro bījameva ca

स कृष्णः सर्वस्रष्टाऽऽदौ सिसृक्षन्नेक एव च । सृष्ट्युन्मुखस्तदंशेन कालेन प्रेरितः प्रभुः

sa kṛṣṇaḥ sarvasraṣṭā''dau sisṛkṣanneka eva ca | sṛṣṭyunmukhastadaṃśena kālena preritaḥ prabhuḥ

स्वेच्छामयः स्वेच्छया च द्विधारूपो बभूव ह । स्त्रीरूपो वामभागांशो दक्षिणांशः पुमान्स्मृतः

svecchāmayaḥ svecchayā ca dvidhārūpo babhūva ha | strīrūpo vāmabhāgāṃśo dakṣiṇāṃśaḥ pumānsmṛtaḥ

तां ददर्श महाकामी कामाधारां सनातनः । अतीव कमनीया च चारुपङ्‌कजसन्निभाम्

tāṃ dadarśa mahākāmī kāmādhārāṃ sanātanaḥ | atīva kamanīyā ca cārupaṅkajasannibhām

चन्द्रबिम्बविनिन्द्यैकनितम्बयुगलां पराम् । सुचारुकदलीस्तम्भनिन्दितश्रोणिसुन्दरीम्

candrabimbavinindyaikanitambayugalāṃ parām | sucārukadalīstambhaninditaśroṇisundarīm

श्रीयुक्तश्रीफलाकारस्तनयुग्ममनोरमाम् । पुष्पजुष्टां सुवलितां मध्यक्षीणां मनोहराम्

śrīyuktaśrīphalākārastanayugmamanoramām | puṣpajuṣṭāṃ suvalitāṃ madhyakṣīṇāṃ manoharām

अतीव सुन्दरीं शान्तां सस्मितां वक्रलोचनाम् । वह्निशुद्धांशुकाधारां रत्‍नभूषणभूषिताम्

atīva sundarīṃ śāntāṃ sasmitāṃ vakralocanām | vahniśuddhāṃśukādhārāṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitām

शश्वच्चक्षुश्चकोराभ्यां पिबन्तीं सततं मुदा । कृष्णस्य मुखचन्द्रं च चन्द्रकोटिविनिन्दितम्

śaśvaccakṣuścakorābhyāṃ pibantīṃ satataṃ mudā | kṛṣṇasya mukhacandraṃ ca candrakoṭivininditam

कस्तूरीबिन्दुना सार्धमधश्चन्दनबिन्दुना । समं सिन्दूरबिन्दुं च भालमध्ये च बिभ्रतीम्

kastūrībindunā sārdhamadhaścandanabindunā | samaṃ sindūrabinduṃ ca bhālamadhye ca bibhratīm

वक्रिमं कबरीभारं मालतीमाल्यभूषितम् । रत्‍नेन्द्रसारहारं च दधतीं कान्तकामुकीम्

vakrimaṃ kabarībhāraṃ mālatīmālyabhūṣitam | ratnendrasārahāraṃ ca dadhatīṃ kāntakāmukīm

कोटिचन्द्रप्रभामृष्टपुष्टशोभासमन्विताम् । गमनेन राजहंसगजगर्वविनाशिनीम्

koṭicandraprabhāmṛṣṭapuṣṭaśobhāsamanvitām | gamanena rājahaṃsagajagarvavināśinīm

दृष्ट्वा तां तु तया सार्धं रासेशो रासमण्डले । रासोल्लासे सुरसिको रासक्रीडाञ्चकार ह

dṛṣṭvā tāṃ tu tayā sārdhaṃ rāseśo rāsamaṇḍale | rāsollāse surasiko rāsakrīḍāñcakāra ha

नानाप्रकारशृङ्‌गारं शृङ्‌गारो मूर्तिमानिव । चकार सुखसम्भोगं यावद्वै ब्रह्मणो दिनम्

nānāprakāraśṛṅgāraṃ śṛṅgāro mūrtimāniva | cakāra sukhasambhogaṃ yāvadvai brahmaṇo dinam

ततः स च परिश्रान्तस्तस्या योनौ जगत्पिता । चकार वीर्याधानं च नित्यानन्दे शुभक्षणे

tataḥ sa ca pariśrāntastasyā yonau jagatpitā | cakāra vīryādhānaṃ ca nityānande śubhakṣaṇe

गात्रतो योषितस्तस्याः सुरतान्ते च सुव्रत । निःससार श्रमजलं श्रान्तायास्तेजसा हरेः

gātrato yoṣitastasyāḥ suratānte ca suvrata | niḥsasāra śramajalaṃ śrāntāyāstejasā hareḥ

महाक्रमणक्लिष्टाया निःश्वासश्च बभूव ह । तदा वव्रे श्रमजलं तत्सर्वं विश्वगोलकम्

mahākramaṇakliṣṭāyā niḥśvāsaśca babhūva ha | tadā vavre śramajalaṃ tatsarvaṃ viśvagolakam

स च निःश्वासवायुश्च सर्वाधारो बभूव ह । निःश्वासवायुः सर्वेषां जीविनां च भवेषु च

sa ca niḥśvāsavāyuśca sarvādhāro babhūva ha | niḥśvāsavāyuḥ sarveṣāṃ jīvināṃ ca bhaveṣu ca

बभूव मूर्तिमद्वायोर्वामाङ्‌गात्प्राणवल्लभा । तत्पत्‍नी सा च तत्पुत्राः प्राणाः पञ्च च जीविनाम्

babhūva mūrtimadvāyorvāmāṅgātprāṇavallabhā | tatpatnī sā ca tatputrāḥ prāṇāḥ pañca ca jīvinām

प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च वायवः । बभूवुरेव तत्पुत्रा अधः प्राणाश्च पञ्च च

prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca vāyavaḥ | babhūvureva tatputrā adhaḥ prāṇāśca pañca ca

घर्मतोयाधिदेवश्च बभूव वरुणो महान् । तद्वामाङ्‌गाच्च तत्पत्‍नी वरुणानी बभूव सा

gharmatoyādhidevaśca babhūva varuṇo mahān | tadvāmāṅgācca tatpatnī varuṇānī babhūva sā

अथ सा कृष्णचिच्छक्तिः कृष्णगर्भं दधार ह । शतमन्वन्तरं यावज्ज्वलन्ती ब्रह्मतेजसा

atha sā kṛṣṇacicchaktiḥ kṛṣṇagarbhaṃ dadhāra ha | śatamanvantaraṃ yāvajjvalantī brahmatejasā

कृष्णप्राणाधिदेवी सा कृष्णप्राणाधिकप्रिया । कृष्णस्य सङ्‌गिनी शश्वत्कृष्णवक्षःस्थलस्थिता

kṛṣṇaprāṇādhidevī sā kṛṣṇaprāṇādhikapriyā | kṛṣṇasya saṅginī śaśvatkṛṣṇavakṣaḥsthalasthitā

शतमन्वन्तरान्ते च कालेऽतीते तु सुन्दरी । सुषाव डिम्भं स्वर्णाभं विश्वाधारालयं परम्

śatamanvantarānte ca kāle'tīte tu sundarī | suṣāva ḍimbhaṃ svarṇābhaṃ viśvādhārālayaṃ param

दृष्ट्वा डिम्भं च सा देवी हृदयेन व्यदूयत । उत्ससर्ज च कोपेन ब्रह्माण्डगोलके जले

dṛṣṭvā ḍimbhaṃ ca sā devī hṛdayena vyadūyata | utsasarja ca kopena brahmāṇḍagolake jale

दृष्ट्वा कृष्णश्च तत्त्यागं हाहाकारं चकार ह । शशाप देवीं देवेशस्तत्क्षणं च यथोचितम्

dṛṣṭvā kṛṣṇaśca tattyāgaṃ hāhākāraṃ cakāra ha | śaśāpa devīṃ deveśastatkṣaṇaṃ ca yathocitam

यतोऽपत्यं त्वया त्यक्तं कोपशीले च निष्ठुरे । भव त्वमनपत्यापि चाद्यप्रभृति निश्चितम्

yato'patyaṃ tvayā tyaktaṃ kopaśīle ca niṣṭhure | bhava tvamanapatyāpi cādyaprabhṛti niścitam

या यास्त्वदंशरूपाश्च भविष्यन्ति सुरस्त्रियः । अनपत्याश्च ताः सर्वास्त्वत्समा नित्ययौवनाः

yā yāstvadaṃśarūpāśca bhaviṣyanti surastriyaḥ | anapatyāśca tāḥ sarvāstvatsamā nityayauvanāḥ

एतस्मिन्नन्तरे देवी जिह्वाग्रात्सहसा ततः । आविर्बभूव कन्यैका शुक्लवर्णा मनोहरा

etasminnantare devī jihvāgrātsahasā tataḥ | āvirbabhūva kanyaikā śuklavarṇā manoharā

श्वेतवस्त्रपरीधाना वीणापुस्तकधारिणी । रत्‍नभूषणभूषाढ्या सर्वशास्त्राधिदेवता

śvetavastraparīdhānā vīṇāpustakadhāriṇī | ratnabhūṣaṇabhūṣāḍhyā sarvaśāstrādhidevatā

अथ कालान्तरे सा च द्विधारूपो बभूव ह । वामार्धाङ्‌गाच्च कमला दक्षिणार्धाच्च राधिका

atha kālāntare sā ca dvidhārūpo babhūva ha | vāmārdhāṅgācca kamalā dakṣiṇārdhācca rādhikā

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो द्विधारूपो बभूव सः । दक्षिणार्धश्च द्विभुजो वामार्धश्च चतुर्भुजः

etasminnantare kṛṣṇo dvidhārūpo babhūva saḥ | dakṣiṇārdhaśca dvibhujo vāmārdhaśca caturbhujaḥ

उवाच वाणीं कृष्णस्तां त्वमस्य कामिनी भव । अत्रैव मानिनी राधा तव भद्रं भविष्यति

uvāca vāṇīṃ kṛṣṇastāṃ tvamasya kāminī bhava | atraiva māninī rādhā tava bhadraṃ bhaviṣyati

एवं लक्ष्मीं च प्रददौ तुष्टो नारायणाय च । स जगाम च वैकुण्ठं ताभ्यां सार्धं जगत्पतिः

evaṃ lakṣmīṃ ca pradadau tuṣṭo nārāyaṇāya ca | sa jagāma ca vaikuṇṭhaṃ tābhyāṃ sārdhaṃ jagatpatiḥ

अनपत्ये च ते द्वे च जाते राधांशसम्भवे । भूता नारायणाङ्‌गाच्च पार्षदाश्च चतुर्भुजाः

anapatye ca te dve ca jāte rādhāṃśasambhave | bhūtā nārāyaṇāṅgācca pārṣadāśca caturbhujāḥ

तेजसा वयसा रूपगुणाभ्यां च समा हरेः । बभूवुः कमलाङ्‌गाच्च दासीकोट्यश्च तत्समाः

tejasā vayasā rūpaguṇābhyāṃ ca samā hareḥ | babhūvuḥ kamalāṅgācca dāsīkoṭyaśca tatsamāḥ

अथ गोलोकनाथस्य लोम्नां विवरतो मुने । भूताश्चासंख्यगोपाश्च वयसा तेजसा समाः

atha golokanāthasya lomnāṃ vivarato mune | bhūtāścāsaṃkhyagopāśca vayasā tejasā samāḥ

रूपेण च गुणेनैव बलेन विक्रमेण च । प्राणतुल्यप्रियाः सर्वे बभूवुः पार्षदा विभोः

rūpeṇa ca guṇenaiva balena vikrameṇa ca | prāṇatulyapriyāḥ sarve babhūvuḥ pārṣadā vibhoḥ

राधाङ्‌गलोमकूपेभ्यो बभूवुर्गोपकन्यकाः । राधातुल्याश्च ताः सर्वा राधादास्यः प्रियंवदाः

rādhāṅgalomakūpebhyo babhūvurgopakanyakāḥ | rādhātulyāśca tāḥ sarvā rādhādāsyaḥ priyaṃvadāḥ

रत्‍नभूषणभूषाढ्याः शश्वत्सुस्थिरयौवनाः । अनपत्याश्च ताः सर्वाः पुंसः शापेन सन्ततम्

ratnabhūṣaṇabhūṣāḍhyāḥ śaśvatsusthirayauvanāḥ | anapatyāśca tāḥ sarvāḥ puṃsaḥ śāpena santatam

एतस्मिन्नन्तरे विप्र सहसा कृष्णदेवता । आविर्बभूव दुर्गा सा विष्णुमाया सनातनी

etasminnantare vipra sahasā kṛṣṇadevatā | āvirbabhūva durgā sā viṣṇumāyā sanātanī

देवी नारायणीशाना सर्वशक्तिस्वरूपिणी । बुद्ध्यधिष्ठात्री देवी सा कृष्णस्य परमात्मनः

devī nārāyaṇīśānā sarvaśaktisvarūpiṇī | buddhyadhiṣṭhātrī devī sā kṛṣṇasya paramātmanaḥ

देवीनां बीजरूपा च मूलप्रकृतिरीश्वरी । परिपूर्णतमा तेजःस्वरूपा त्रिगुणात्मिका

devīnāṃ bījarūpā ca mūlaprakṛtirīśvarī | paripūrṇatamā tejaḥsvarūpā triguṇātmikā

तप्तकाञ्चनवर्णाभा कोटिसूर्यसमप्रभा । ईषद्धास्यप्रसन्नास्या सहस्रभुजसंयुता

taptakāñcanavarṇābhā koṭisūryasamaprabhā | īṣaddhāsyaprasannāsyā sahasrabhujasaṃyutā

नानाशस्त्रास्त्रनिकरं बिभ्रती सा त्रिलोचना । वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्‍नभूषणभूषिता

nānāśastrāstranikaraṃ bibhratī sā trilocanā | vahniśuddhāṃśukādhānā ratnabhūṣaṇabhūṣitā

यस्याश्चांशांशकलया बभूवुः सर्वयोषितः । सर्वे विश्वस्थिता लोका मोहिताः स्युश्च मायया

yasyāścāṃśāṃśakalayā babhūvuḥ sarvayoṣitaḥ | sarve viśvasthitā lokā mohitāḥ syuśca māyayā

सर्वैश्वर्यप्रदात्री च कामिनां गृहवासिनाम् । कृष्णभक्तिप्रदा या च वैष्णवानां च वैष्णवी

sarvaiśvaryapradātrī ca kāmināṃ gṛhavāsinām | kṛṣṇabhaktipradā yā ca vaiṣṇavānāṃ ca vaiṣṇavī

मुमुक्षूणां मोक्षदात्री सुखिनां सुखदायिनी । स्वर्गेषु स्वर्गलक्ष्मीश्च गृहलक्ष्यीर्गृहेषु च

mumukṣūṇāṃ mokṣadātrī sukhināṃ sukhadāyinī | svargeṣu svargalakṣmīśca gṛhalakṣyīrgṛheṣu ca

तपस्विषु तपस्या च श्रीरूपा तु नृपेषु च । या वह्नौ दाहिकारूपा प्रभारूपा च भास्करे

tapasviṣu tapasyā ca śrīrūpā tu nṛpeṣu ca | yā vahnau dāhikārūpā prabhārūpā ca bhāskare

शोभारूपा च चन्द्रे च सा पद्मेषु च शोभना । सर्वशक्तिस्वरूपा या श्रीकृष्णे परमात्मनि

śobhārūpā ca candre ca sā padmeṣu ca śobhanā | sarvaśaktisvarūpā yā śrīkṛṣṇe paramātmani

यया च शक्तिमानात्मा यया च शक्तिमज्जगत् । यया विना जगत्सर्वं जीवन्मृतमिव स्थितम्

yayā ca śaktimānātmā yayā ca śaktimajjagat | yayā vinā jagatsarvaṃ jīvanmṛtamiva sthitam

या च संसारवृक्षस्य बीजरूपा सनातनी । स्थितिरूपा वृद्धिरूपा फलरूपा च नारद

yā ca saṃsāravṛkṣasya bījarūpā sanātanī | sthitirūpā vṛddhirūpā phalarūpā ca nārada

क्षुत्पिपासादयारूपा निद्रा तन्द्रा क्षमा मतिः । शान्तिलज्जातुष्टिपुष्टिभ्रान्तिकान्त्यादिरूपिणी

kṣutpipāsādayārūpā nidrā tandrā kṣamā matiḥ | śāntilajjātuṣṭipuṣṭibhrāntikāntyādirūpiṇī

सा च संस्तूय सर्वेशं तत्पुरः समुवास ह । रत्‍नसिंहासनं तस्यै प्रददौ राधिकेश्वरः

sā ca saṃstūya sarveśaṃ tatpuraḥ samuvāsa ha | ratnasiṃhāsanaṃ tasyai pradadau rādhikeśvaraḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र सस्त्रीकश्च चतुर्मुखः । पद्मनाभेर्नाभिपद्मान्निःससार महामुने

etasminnantare tatra sastrīkaśca caturmukhaḥ | padmanābhernābhipadmānniḥsasāra mahāmune

कमण्डलुधरः श्रीमांस्तपस्वी ज्ञानिनां वरः । चतुर्मुखैस्तं तुष्टाव प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा

kamaṇḍaludharaḥ śrīmāṃstapasvī jñānināṃ varaḥ | caturmukhaistaṃ tuṣṭāva prajvalanbrahmatejasā

सा तदा सुन्दरी सृष्टा शतचन्द्रसमप्रभा । वह्निशुद्धांशुकाधाना रत्‍नभूषणभूषणा

sā tadā sundarī sṛṣṭā śatacandrasamaprabhā | vahniśuddhāṃśukādhānā ratnabhūṣaṇabhūṣaṇā

रत्‍नसिंहासने रम्ये संस्तूय सर्वकारणम् । उवास स्वामिना सार्धं कृष्णस्य पुरतो मुदा

ratnasiṃhāsane ramye saṃstūya sarvakāraṇam | uvāsa svāminā sārdhaṃ kṛṣṇasya purato mudā

एतस्मिन्नन्तरे कृष्णो द्विधारूपो बभूव सः । वामार्धाङ्‌गो महादेवो दक्षिणे गोपिकापतिः

etasminnantare kṛṣṇo dvidhārūpo babhūva saḥ | vāmārdhāṅgo mahādevo dakṣiṇe gopikāpatiḥ

शुद्धस्फटिकसंकाशः शतकोटिरविप्रभः । त्रिशूलपट्टिशधरो व्याघ्रचर्माम्बरो हरः

śuddhasphaṭikasaṃkāśaḥ śatakoṭiraviprabhaḥ | triśūlapaṭṭiśadharo vyāghracarmāmbaro haraḥ

तप्तकाञ्चनवर्णाभो जटाभारधरः परः । भस्मभूषितगात्रश्च सस्मितश्चन्द्रशेखरः

taptakāñcanavarṇābho jaṭābhāradharaḥ paraḥ | bhasmabhūṣitagātraśca sasmitaścandraśekharaḥ

दिगम्बरो नीलकण्ठः सर्पभूषणभूषितः । बिभ्रद्दक्षिणहस्तेन रत्‍नमालां सुसंस्कृताम्

digambaro nīlakaṇṭhaḥ sarpabhūṣaṇabhūṣitaḥ | bibhraddakṣiṇahastena ratnamālāṃ susaṃskṛtām

प्रजपन्पञ्चवक्त्रेण ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । सत्यस्वरूपं श्रीकृष्णं परमात्मानमीश्वरम्

prajapanpañcavaktreṇa brahmajyotiḥ sanātanam | satyasvarūpaṃ śrīkṛṣṇaṃ paramātmānamīśvaram

कारणं कारणानां च सर्वमङ्‌गलमङ्‌गलम् । जन्ममृत्युजराव्याधिशोकभीतिहरं परम्

kāraṇaṃ kāraṇānāṃ ca sarvamaṅgalamaṅgalam | janmamṛtyujarāvyādhiśokabhītiharaṃ param

संस्तूय मृत्योर्मृत्युं तं यतो मृत्युञ्जयाभिधः । रत्‍नसिंहासने रम्ये समुवास हरेः पुरः

saṃstūya mṛtyormṛtyuṃ taṃ yato mṛtyuñjayābhidhaḥ | ratnasiṃhāsane ramye samuvāsa hareḥ puraḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे पञ्चप्रकृतितद्‍भर्तृगणोत्पत्तिवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe pañcaprakṛtitadbhartṛgaṇotpattivarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

ब्रह्मविष्णुमहेश्वरादिदेवतोत्पत्तिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथ डिम्भो जले तिष्ठन्यावद्वै ब्रह्मणो वयः । ततः स काले सहसा द्विधाभूतो बभूव ह

brahmaviṣṇumaheśvarādidevatotpattivarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca atha ḍimbho jale tiṣṭhanyāvadvai brahmaṇo vayaḥ | tataḥ sa kāle sahasā dvidhābhūto babhūva ha

तन्मध्ये शिशुरेकश्च शतकोटिरविप्रभः। क्षणं रोरूयमाणश्च स्तनान्धः पीडितः क्षुधा

tanmadhye śiśurekaśca śatakoṭiraviprabhaḥ| kṣaṇaṃ rorūyamāṇaśca stanāndhaḥ pīḍitaḥ kṣudhā

पित्रा मात्रा परित्यक्तो जलमध्ये निराश्रयः। ब्रह्माण्डासंख्यनाथो यो ददर्शोर्ध्वमनाथवत्

pitrā mātrā parityakto jalamadhye nirāśrayaḥ| brahmāṇḍāsaṃkhyanātho yo dadarśordhvamanāthavat

स्थूलास्थूलतमः सोऽपि नाम्ना देवो महाविराट्। परमा्णुर्यथा सूक्ष्मात्परः स्थूलात्तथाप्यसौ

sthūlāsthūlatamaḥ so'pi nāmnā devo mahāvirāṭ| paramā्ṇuryathā sūkṣmātparaḥ sthūlāttathāpyasau

तेजसा षोडशांशोऽयं कृष्णस्य परमात्मनः। आधारः सर्वविश्वानां महाविष्णुश्च प्राकृतः

tejasā ṣoḍaśāṃśo'yaṃ kṛṣṇasya paramātmanaḥ| ādhāraḥ sarvaviśvānāṃ mahāviṣṇuśca prākṛtaḥ

प्रत्येकं लोमकूपेषु विश्वानि निखिलानि च। अस्यापि तेषां संख्यां च कृष्णो वक्तुं नहि क्षमः

pratyekaṃ lomakūpeṣu viśvāni nikhilāni ca| asyāpi teṣāṃ saṃkhyāṃ ca kṛṣṇo vaktuṃ nahi kṣamaḥ

संख्या चेद्‌रजसामस्ति विश्वानां न कदाचन। ब्रह्मविष्णुशिवादीनां तथा संख्या न विद्यते

saṃkhyā cedrajasāmasti viśvānāṃ na kadācana| brahmaviṣṇuśivādīnāṃ tathā saṃkhyā na vidyate

प्रतिविश्वेषु सन्त्येवं ब्रह्मविष्णुशिवादयः। पातालाद्‌ ब्रह्मलोकान्तं ब्रह्माण्डं परिकीर्तितम्

prativiśveṣu santyevaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ| pātālād brahmalokāntaṃ brahmāṇḍaṃ parikīrtitam

तत ऊर्ध्वं च वैकुण्ठो ब्रह्माण्डाद्‌ बहिरेव सः। तत ऊर्ध्वं च गोलोकः पञ्चाशत्कोटियोजनः

tata ūrdhvaṃ ca vaikuṇṭho brahmāṇḍād bahireva saḥ| tata ūrdhvaṃ ca golokaḥ pañcāśatkoṭiyojanaḥ

नित्यः सत्यस्वरूपश्च यथा कृष्णस्तथाप्ययम्। सप्तद्वीपमिता पृध्वी सप्तसागरसंयुता

nityaḥ satyasvarūpaśca yathā kṛṣṇastathāpyayam| saptadvīpamitā pṛdhvī saptasāgarasaṃyutā

ऊनपञ्चाशदुपद्वीपासंख्यशैलवनान्विता । ऊर्ध्वं सप्त स्वर्गलोका ब्रह्यलोकसमन्विताः

ūnapañcāśadupadvīpāsaṃkhyaśailavanānvitā | ūrdhvaṃ sapta svargalokā brahyalokasamanvitāḥ

पातालानि च सप्ताधश्चैवं ब्रह्माण्डमेव च। ऊर्ध्वं धराया भूर्लोको भुवर्लोकस्ततः परम्

pātālāni ca saptādhaścaivaṃ brahmāṇḍameva ca| ūrdhvaṃ dharāyā bhūrloko bhuvarlokastataḥ param

ततः परश्च स्वर्लोको जनलोकस्तथा परः । ततः परस्तपोलोकः सत्यलोकस्ततः परः

tataḥ paraśca svarloko janalokastathā paraḥ | tataḥ parastapolokaḥ satyalokastataḥ paraḥ

ततः परं ब्रह्मलोकस्तप्तकाञ्चनसन्निभः । एवं सर्वं कृत्रिमं च बाह्याभ्यन्तरमेव च

tataḥ paraṃ brahmalokastaptakāñcanasannibhaḥ | evaṃ sarvaṃ kṛtrimaṃ ca bāhyābhyantarameva ca

तद्विनाशे विनाशश्च सर्वेषामेव नारद । जलबुद्‌बुदवत्सर्वं विश्वसंघमनित्यकम्

tadvināśe vināśaśca sarveṣāmeva nārada | jalabudbudavatsarvaṃ viśvasaṃghamanityakam

नित्यौ गोलोकवैकुण्ठौ प्रोक्तौ शश्वदकृत्रिमौ । प्रत्येकं लोमकूपेषु ब्रह्माण्डं परिनिश्चितम्

nityau golokavaikuṇṭhau proktau śaśvadakṛtrimau | pratyekaṃ lomakūpeṣu brahmāṇḍaṃ pariniścitam

एषां संख्यां न जानाति कृष्णोऽन्यस्यापि का कथा । प्रत्येकं प्रतिब्रह्माण्डं ब्रह्मविष्णुशिवादयः

eṣāṃ saṃkhyāṃ na jānāti kṛṣṇo'nyasyāpi kā kathā | pratyekaṃ pratibrahmāṇḍaṃ brahmaviṣṇuśivādayaḥ

तिस्रः कोट्यः सुराणां च संख्या सर्वत्र पुत्रक। दिगीशाश्चैव दिक्पाला नक्षत्राणि ग्रहादयः

tisraḥ koṭyaḥ surāṇāṃ ca saṃkhyā sarvatra putraka| digīśāścaiva dikpālā nakṣatrāṇi grahādayaḥ

भुवि वर्णाश्च चत्वारोऽप्यधो नागाश्चराचराः । अथ कालेऽत्र स विराडूर्ध्वं दृष्ट्वा पुनः पुनः

bhuvi varṇāśca catvāro'pyadho nāgāścarācarāḥ | atha kāle'tra sa virāḍūrdhvaṃ dṛṣṭvā punaḥ punaḥ

डिम्भान्तरे च शून्यं च न द्वितीयं च किञ्चन । चिन्तामवाप क्षुद्युक्तो रुरोद च पुनः पुनः

ḍimbhāntare ca śūnyaṃ ca na dvitīyaṃ ca kiñcana | cintāmavāpa kṣudyukto ruroda ca punaḥ punaḥ

ज्ञानं प्राप्य तदा दध्यौ कृष्णं परमपूरुषम्। ततो ददर्श तत्रैव ब्रह्मज्योतिः सनातनम्

jñānaṃ prāpya tadā dadhyau kṛṣṇaṃ paramapūruṣam| tato dadarśa tatraiva brahmajyotiḥ sanātanam

नवीनजलदश्यामं द्विभुजं पीतवाससम् । सस्मितं मुरलीहस्तं भक्तानुग्रहकातरम्

navīnajaladaśyāmaṃ dvibhujaṃ pītavāsasam | sasmitaṃ muralīhastaṃ bhaktānugrahakātaram

जहास बालकस्तुष्टो दृष्ट्वा जनकमीश्वरम् । वरं तदा ददौ तस्मै वरेशः समयोचितम्

jahāsa bālakastuṣṭo dṛṣṭvā janakamīśvaram | varaṃ tadā dadau tasmai vareśaḥ samayocitam

मत्समो ज्ञानयुक्तश्च क्षुत्पिपासादिवर्जितः । ब्रह्माण्डासंख्यनिलयो भव वत्स लयावधि

matsamo jñānayuktaśca kṣutpipāsādivarjitaḥ | brahmāṇḍāsaṃkhyanilayo bhava vatsa layāvadhi

निष्कामो निर्भयश्चैव सर्वेषां वरदो भव । जरामृत्युरोगशोकपीडादिवर्जितो भव

niṣkāmo nirbhayaścaiva sarveṣāṃ varado bhava | jarāmṛtyurogaśokapīḍādivarjito bhava

इत्युक्त्वा तस्य कर्णे स महामन्त्रं षडक्षरम् । त्रिःकृत्वश्च प्रजजाप वेदाङ्‌गप्रवरं परम्

ityuktvā tasya karṇe sa mahāmantraṃ ṣaḍakṣaram | triḥkṛtvaśca prajajāpa vedāṅgapravaraṃ param

प्रणवादिचतुर्थ्यन्तं कृष्ण इत्यक्षरद्वयम् । वह्निजायान्तमिष्टं च सर्वविघ्नहरं परम्

praṇavādicaturthyantaṃ kṛṣṇa ityakṣaradvayam | vahnijāyāntamiṣṭaṃ ca sarvavighnaharaṃ param

मन्त्रं दत्त्वा तदाहारं कल्पयामास वै विभुः। श्रूयतां तद्‌ ब्रह्मपुत्र निबोध कथयामि ते

mantraṃ dattvā tadāhāraṃ kalpayāmāsa vai vibhuḥ| śrūyatāṃ tad brahmaputra nibodha kathayāmi te

प्रतिविश्वं यन्नैवेद्यं ददाति वैष्णवो जनः । तत्षोडशांशो विषयिणो विष्णोः पज्वदशास्य वै

prativiśvaṃ yannaivedyaṃ dadāti vaiṣṇavo janaḥ | tatṣoḍaśāṃśo viṣayiṇo viṣṇoḥ pajvadaśāsya vai

निर्गुणस्यात्मनश्चैव परिपूर्णतमस्य च । नैवेद्ये चैव कृष्णस्य न हि किञ्चित्प्रयोजनम्

nirguṇasyātmanaścaiva paripūrṇatamasya ca | naivedye caiva kṛṣṇasya na hi kiñcitprayojanam

यद्यद्ददाति नैवेद्यं तस्मै देवाय यो जनः । स च खादति तत्सर्वं लक्ष्मीनाथो विराट् तथा

yadyaddadāti naivedyaṃ tasmai devāya yo janaḥ | sa ca khādati tatsarvaṃ lakṣmīnātho virāṭ tathā

तं च मन्त्रवरं दत्त्वा तमुवाच पुनर्विभुः । वरमन्यं किमिष्टं ते तन्मे ब्रूहि ददामि च

taṃ ca mantravaraṃ dattvā tamuvāca punarvibhuḥ | varamanyaṃ kimiṣṭaṃ te tanme brūhi dadāmi ca

कृष्णस्य वचनं श्रुत्वा तमुवाच विराड् विभुः । कृष्णं तं बालकस्तावद्वचनं समयोचितम्

kṛṣṇasya vacanaṃ śrutvā tamuvāca virāḍ vibhuḥ | kṛṣṇaṃ taṃ bālakastāvadvacanaṃ samayocitam

बालक उवाच वरो मे त्वत्पदाम्भोजे भक्तिर्भवतु निश्चला। सततं यावदायुर्मे क्षणं वा सुचिरं च वा

bālaka uvāca varo me tvatpadāmbhoje bhaktirbhavatu niścalā| satataṃ yāvadāyurme kṣaṇaṃ vā suciraṃ ca vā

त्वद्‍भक्तियुक्तलोकेऽस्मिञ्जीवन्मुक्तश्च सन्ततम्। त्वद्‍भक्तिहीनो मूर्खश्च जीवन्नपि मृतो हि सः

tvadbhaktiyuktaloke'smiñjīvanmuktaśca santatam| tvadbhaktihīno mūrkhaśca jīvannapi mṛto hi saḥ

किं तज्जपेन तपसा यज्ञेन पूजनेन च। व्रतेन चोपवासेन पुण्येन तीर्थसेवया

kiṃ tajjapena tapasā yajñena pūjanena ca| vratena copavāsena puṇyena tīrthasevayā

कृष्णभक्तिविहीनस्य मूर्खस्य जीवनं वृथा । येनात्मना जीवितश्च तमेव न हि मन्यते

kṛṣṇabhaktivihīnasya mūrkhasya jīvanaṃ vṛthā | yenātmanā jīvitaśca tameva na hi manyate

यावदात्मा शरीरेऽस्ति तावत्स शक्तिसंयुतः । पश्चाद्यान्ति गते तस्मिन्स्वतन्त्राः सर्वशक्तयः

yāvadātmā śarīre'sti tāvatsa śaktisaṃyutaḥ | paścādyānti gate tasminsvatantrāḥ sarvaśaktayaḥ

स च त्वं च महाभाग सर्वात्मा प्रकृतेः परः । स्वेच्छामयश्च सर्वाद्यो ब्रह्मज्योतिः सनातनः

sa ca tvaṃ ca mahābhāga sarvātmā prakṛteḥ paraḥ | svecchāmayaśca sarvādyo brahmajyotiḥ sanātanaḥ

इत्युक्त्वा बालकस्तत्र विरराम च नारद । उवाच कृष्णः प्रत्युक्तिं मधुरां श्रुतिसुन्दरीम्

ityuktvā bālakastatra virarāma ca nārada | uvāca kṛṣṇaḥ pratyuktiṃ madhurāṃ śrutisundarīm

"श्रीकृष्ण उवाच सुचिरं सुस्थिरं तिष्ठ यथाहं त्वं तथा भव । ब्रह्मणोऽसंख्यपाते च पातस्ते न भविष्यति

"śrīkṛṣṇa uvāca suciraṃ susthiraṃ tiṣṭha yathāhaṃ tvaṃ tathā bhava | brahmaṇo'saṃkhyapāte ca pātaste na bhaviṣyati

अंशेन प्रतिब्रह्माण्डे त्वं च क्षुद्रविराड् भव । त्वन्नाभिपद्माद्‌ ब्रह्मा च विश्वस्रष्टा भविष्यति

aṃśena pratibrahmāṇḍe tvaṃ ca kṣudravirāḍ bhava | tvannābhipadmād brahmā ca viśvasraṣṭā bhaviṣyati

ललाटे ब्रह्मणश्चैव रुद्राश्चैकादशैव ते । शिवांशेन भविष्यन्ति सृष्टिसंहरणाय वै

lalāṭe brahmaṇaścaiva rudrāścaikādaśaiva te | śivāṃśena bhaviṣyanti sṛṣṭisaṃharaṇāya vai

कालाग्निरुद्रस्तेष्वेको विश्वसंहारकारकः। पाता विष्णुश्च विषयी रुद्रांशेन(क्षुद्रांशेन) भविष्यति

kālāgnirudrasteṣveko viśvasaṃhārakārakaḥ| pātā viṣṇuśca viṣayī rudrāṃśena(kṣudrāṃśena) bhaviṣyati

मद्‍भक्तियुक्तः सततं भविष्यसि वरेण मे । ध्यानेन कमनीयं मां नित्यं द्रक्ष्यसि निश्चितम्

madbhaktiyuktaḥ satataṃ bhaviṣyasi vareṇa me | dhyānena kamanīyaṃ māṃ nityaṃ drakṣyasi niścitam

मातरं कमनीयां च मम वक्षःस्थलस्थिताम्। यामि लोकं तिष्ठ वत्सेत्युक्त्वा सोऽन्तरधीयत

mātaraṃ kamanīyāṃ ca mama vakṣaḥsthalasthitām| yāmi lokaṃ tiṣṭha vatsetyuktvā so'ntaradhīyata

गत्वा स्वलोकं ब्रह्माणं शङ्‌करं समुवाच ह। स्रष्टारं स्रष्टुमीशं च संहर्तुं चैव तत्क्षणम्

gatvā svalokaṃ brahmāṇaṃ śaṅkaraṃ samuvāca ha| sraṣṭāraṃ sraṣṭumīśaṃ ca saṃhartuṃ caiva tatkṣaṇam

"श्रीभगवानुवाच सृष्टिं स्रष्टुं गच्छ वत्स नाभिपद्मोद्‍भवो भव । महाविराड् लोमकूपे क्षुद्रस्य च विधे शृणु

"śrībhagavānuvāca sṛṣṭiṃ sraṣṭuṃ gaccha vatsa nābhipadmodbhavo bhava | mahāvirāḍ lomakūpe kṣudrasya ca vidhe śṛṇu

गच्छ वत्स महादेव ब्रह्मभालोद्‍भवो भव। अंशेन च महाभाग स्वयं च सुचिरं तप

gaccha vatsa mahādeva brahmabhālodbhavo bhava| aṃśena ca mahābhāga svayaṃ ca suciraṃ tapa

इत्युक्त्वा जगतां नाथो विरराम विधेः सुत। जगाम ब्रह्मा तं नत्वा शिवश्च शिवदायकः

ityuktvā jagatāṃ nātho virarāma vidheḥ suta| jagāma brahmā taṃ natvā śivaśca śivadāyakaḥ

महाविराड् लोमकूपे ब्रह्माण्डगोलके जले । बभूव च विराट् क्षुद्रो विराडंशेन साम्प्रतम्

mahāvirāḍ lomakūpe brahmāṇḍagolake jale | babhūva ca virāṭ kṣudro virāḍaṃśena sāmpratam

श्यामो युवा पीतवासाः शयानो जलतल्पके । ईषद्धास्यः प्रसन्नास्यो विश्वव्यापी जनार्दनः

śyāmo yuvā pītavāsāḥ śayāno jalatalpake | īṣaddhāsyaḥ prasannāsyo viśvavyāpī janārdanaḥ

तन्नाभिकमले ब्रह्मा बभूव कमलोद्‍भवः । सम्भूय पद्मदण्डे च बभ्राम युगलक्षकम्

tannābhikamale brahmā babhūva kamalodbhavaḥ | sambhūya padmadaṇḍe ca babhrāma yugalakṣakam

नान्तं जगाम दण्डस्य पद्मनालस्य पद्मजः । नाभिजस्य च पद्मस्य चिन्तामाप पिता तव

nāntaṃ jagāma daṇḍasya padmanālasya padmajaḥ | nābhijasya ca padmasya cintāmāpa pitā tava

स्वस्थानं पुनरागम्य दध्यौ कृष्णपदाम्बुजम् । ततो ददर्श क्षुद्रं तं ध्यानेन दिव्यचक्षुषा

svasthānaṃ punarāgamya dadhyau kṛṣṇapadāmbujam | tato dadarśa kṣudraṃ taṃ dhyānena divyacakṣuṣā

शयानं जलतल्पे च ब्रह्माण्डगोलकाप्लुते । यल्लोमकूपे ब्रह्माण्डं तं च तत्परमीश्वरम्

śayānaṃ jalatalpe ca brahmāṇḍagolakāplute | yallomakūpe brahmāṇḍaṃ taṃ ca tatparamīśvaram

श्रीकृष्णं चापि गोलोकं गोपगोपीसमन्वितम् । तं संस्तूय वरं प्राप ततः सृष्टिं चकार सः

śrīkṛṣṇaṃ cāpi golokaṃ gopagopīsamanvitam | taṃ saṃstūya varaṃ prāpa tataḥ sṛṣṭiṃ cakāra saḥ

बभूवुर्ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः सनकादयः । ततो रुद्रकलाश्चापि शिवस्यैकादश स्मृताः

babhūvurbrahmaṇaḥ putrā mānasāḥ sanakādayaḥ | tato rudrakalāścāpi śivasyaikādaśa smṛtāḥ

बभूव पाता विष्णुश्च क्षुद्रस्य वामपार्श्वतः। चतुर्भुजश्च भगवान् श्वेतद्वीपे स चावसत्

babhūva pātā viṣṇuśca kṣudrasya vāmapārśvataḥ| caturbhujaśca bhagavān śvetadvīpe sa cāvasat

क्षुद्रस्य नाभिपद्मे च ब्रह्मा विश्वं ससर्ज ह। स्वर्गं मर्त्यं च पातालं त्रिलोकीं सचराचराम्

kṣudrasya nābhipadme ca brahmā viśvaṃ sasarja ha| svargaṃ martyaṃ ca pātālaṃ trilokīṃ sacarācarām

एवं सर्वं लोमकूपे विश्वं प्रत्येकमेव च । प्रतिविश्वे क्षुद्रविराड् ब्रह्मविष्णुशिवादयः

evaṃ sarvaṃ lomakūpe viśvaṃ pratyekameva ca | prativiśve kṣudravirāḍ brahmaviṣṇuśivādayaḥ

इत्येवं कथितं ब्रह्मन् कृष्णसङ्‌कीर्तनं शुभम्। सुखदं मोक्षदं ब्रह्मन्किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ityevaṃ kathitaṃ brahman kṛṣṇasaṅkīrtanaṃ śubham| sukhadaṃ mokṣadaṃ brahmankiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे ब्रह्मविष्णुमहेश्वरादिदेवतोत्पत्तिवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe brahmaviṣṇumaheśvarādidevatotpattivarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

सरस्वतीस्तोत्रपूजाकवचादिवर्णनम् नारद उवाच श्रुतं सर्वं मया पूर्वं त्वत्प्रसादात्सुधोपमम् । अधुना प्रकृतीनां च व्यस्तं वर्णय पूजनम्

sarasvatīstotrapūjākavacādivarṇanam nārada uvāca śrutaṃ sarvaṃ mayā pūrvaṃ tvatprasādātsudhopamam | adhunā prakṛtīnāṃ ca vyastaṃ varṇaya pūjanam

कस्याः पूजा कृता केन कथं मर्त्ये प्रचारिता । केन वा पूजिता का वा केन का वा स्तुता प्रभो

kasyāḥ pūjā kṛtā kena kathaṃ martye pracāritā | kena vā pūjitā kā vā kena kā vā stutā prabho

तासां स्तोत्रं च ध्यानं च प्रभावं चरितं शुभम् । काभिः केभ्यो वरो दत्तस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

tāsāṃ stotraṃ ca dhyānaṃ ca prabhāvaṃ caritaṃ śubham | kābhiḥ kebhyo varo dattastanme vyākhyātumarhasi

श्रीनारायण उवाच गणेशजननी दुर्गा राधा लक्ष्मीः सरस्वती । सावित्री च सृष्टिविधौ प्रकृतिः पञ्चधा स्मृता

śrīnārāyaṇa uvāca gaṇeśajananī durgā rādhā lakṣmīḥ sarasvatī | sāvitrī ca sṛṣṭividhau prakṛtiḥ pañcadhā smṛtā

आसां पूजा प्रसिद्धा च प्रभावः परमाद्‍भुतः । सुधोपमं च चरितं सर्वमङ्‌गलकारणम्

āsāṃ pūjā prasiddhā ca prabhāvaḥ paramādbhutaḥ | sudhopamaṃ ca caritaṃ sarvamaṅgalakāraṇam

प्रकृत्यंशाः कला याश्च तासां च चरितं शुभम् । सर्वं वक्ष्यामि ते ब्रह्मन् सावधानो निशामय

prakṛtyaṃśāḥ kalā yāśca tāsāṃ ca caritaṃ śubham | sarvaṃ vakṣyāmi te brahman sāvadhāno niśāmaya

काली वसुन्धरा गङ्‌गा षष्ठी मङ्‌गलचण्डिका । तुलसी मनसा निद्रा स्वधा स्वाहा च दक्षिणा

kālī vasundharā gaṅgā ṣaṣṭhī maṅgalacaṇḍikā | tulasī manasā nidrā svadhā svāhā ca dakṣiṇā

संक्षिप्तमासां चरितं पुण्यदं श्रुतिसुन्दरम् । जीवकर्मविपाकं च तच्च वक्ष्यामि सुन्दरम्

saṃkṣiptamāsāṃ caritaṃ puṇyadaṃ śrutisundaram | jīvakarmavipākaṃ ca tacca vakṣyāmi sundaram

दुर्गायाश्चैव राधाया विस्तीर्णं चरितं महत् । तद्वत्पश्चात्प्रवक्ष्यामि संक्षेपक्रमतः शृणु

durgāyāścaiva rādhāyā vistīrṇaṃ caritaṃ mahat | tadvatpaścātpravakṣyāmi saṃkṣepakramataḥ śṛṇu

आदौ सरस्वतीपूजा श्रीकृष्णेन विनिर्मिता । यत्प्रसादान्मुनिश्रेष्ठ मूर्खो भवति पण्डितः

ādau sarasvatīpūjā śrīkṛṣṇena vinirmitā | yatprasādānmuniśreṣṭha mūrkho bhavati paṇḍitaḥ

आविर्भूता यथा देवी वक्त्रतः कृष्णयोषितः । इयेष कृष्णं कामेन कामुकी कामरूपिणी

āvirbhūtā yathā devī vaktrataḥ kṛṣṇayoṣitaḥ | iyeṣa kṛṣṇaṃ kāmena kāmukī kāmarūpiṇī

स च विज्ञाय तद्‍भावं सर्वज्ञः सर्वमातरम् । तामुवाच हितं सत्यं परिणामे सुखावहम्

sa ca vijñāya tadbhāvaṃ sarvajñaḥ sarvamātaram | tāmuvāca hitaṃ satyaṃ pariṇāme sukhāvaham

श्रीकृष्ण उवाच भज नारायणं साध्वि मदंशं च चतुर्भुजम् । युवानं सुन्दरं सर्वगुणयुक्तं च मत्समम्

śrīkṛṣṇa uvāca bhaja nārāyaṇaṃ sādhvi madaṃśaṃ ca caturbhujam | yuvānaṃ sundaraṃ sarvaguṇayuktaṃ ca matsamam

कामज्ञं कामिनीनां च तासां च कामपूरकम् । कोटिकन्दर्पलावण्यं लीलालङ्‌कतमीश्वरम्

kāmajñaṃ kāminīnāṃ ca tāsāṃ ca kāmapūrakam | koṭikandarpalāvaṇyaṃ līlālaṅkatamīśvaram

कान्ते कान्तं च मां कृत्वा यदि स्थातुमिहेच्छसि । त्वत्तो बलवती राधा न भद्रं ते भविष्यति

kānte kāntaṃ ca māṃ kṛtvā yadi sthātumihecchasi | tvatto balavatī rādhā na bhadraṃ te bhaviṣyati

यो यस्माद्‌ बलवान्वापि ततोऽन्यं रक्षितुं क्षमः । कथं परान्साधयति यदि स्वयमनीश्वरः

yo yasmād balavānvāpi tato'nyaṃ rakṣituṃ kṣamaḥ | kathaṃ parānsādhayati yadi svayamanīśvaraḥ

सर्वेशः सर्वशास्ताहं राधां बाधितुमक्षमः । तेजसा मत्समा सा च रूपेण च गुणेन च

sarveśaḥ sarvaśāstāhaṃ rādhāṃ bādhitumakṣamaḥ | tejasā matsamā sā ca rūpeṇa ca guṇena ca

प्राणाधिष्ठातृदेवी सा प्राणांस्त्यक्तुं च कः क्षमः । प्राणतोऽपि प्रियः पुत्रः केषां वास्ति च कश्चन

prāṇādhiṣṭhātṛdevī sā prāṇāṃstyaktuṃ ca kaḥ kṣamaḥ | prāṇato'pi priyaḥ putraḥ keṣāṃ vāsti ca kaścana

त्वं भद्रे गच्छ वैकुण्ठं तव भद्रं भविष्यति । पतिं तमीश्वरं कृत्वा मोदस्व सुचिरं सुखम्

tvaṃ bhadre gaccha vaikuṇṭhaṃ tava bhadraṃ bhaviṣyati | patiṃ tamīśvaraṃ kṛtvā modasva suciraṃ sukham

लोभमोहकामक्रोधमानहिंसाविवर्जिता । तेजसा त्वत्समा लक्ष्मी रूपेण च गुणेन च

lobhamohakāmakrodhamānahiṃsāvivarjitā | tejasā tvatsamā lakṣmī rūpeṇa ca guṇena ca

तया सार्धं तव प्रीत्या शश्वत्कालः प्रयास्यति । गौरवं च हरिस्तुल्यं करिष्यति द्वयोरपि

tayā sārdhaṃ tava prītyā śaśvatkālaḥ prayāsyati | gauravaṃ ca haristulyaṃ kariṣyati dvayorapi

प्रतिविश्वेषु तां पूजां महतीं गौरवान्विताम् । माघस्य शुक्लपञ्चम्यां विद्यारम्भे च सुन्दरि

prativiśveṣu tāṃ pūjāṃ mahatīṃ gauravānvitām | māghasya śuklapañcamyāṃ vidyārambhe ca sundari

मानवा मनवो देवा मुनीन्द्राश्च मुमुक्षवः । वसवो योगिनः सिद्धा नागा गन्धर्वराक्षसाः

mānavā manavo devā munīndrāśca mumukṣavaḥ | vasavo yoginaḥ siddhā nāgā gandharvarākṣasāḥ

मद्वरेण करिष्यन्ति कल्पे कल्पे लयावधि । भक्तियुक्ताश्च दत्त्वा वै चोपचाराणि षोडश

madvareṇa kariṣyanti kalpe kalpe layāvadhi | bhaktiyuktāśca dattvā vai copacārāṇi ṣoḍaśa

कण्वशाखोक्तविधिना ध्यानेन स्तवनेन च । जितेन्द्रियाः संयताश्च घटे च पुस्तकेऽपि च

kaṇvaśākhoktavidhinā dhyānena stavanena ca | jitendriyāḥ saṃyatāśca ghaṭe ca pustake'pi ca

कृत्वा सुवर्णगुटिकां गन्धचन्दनचर्चिताम् । कवचं ते ग्रहीष्यन्ति कण्ठे वा दक्षिणे भुजे

kṛtvā suvarṇaguṭikāṃ gandhacandanacarcitām | kavacaṃ te grahīṣyanti kaṇṭhe vā dakṣiṇe bhuje

पठिष्यन्ति च विद्वांसः पूजाकाले च पूजिते । इत्युक्त्वा पूजयामास तां देवीं सर्वपूजिताम्

paṭhiṣyanti ca vidvāṃsaḥ pūjākāle ca pūjite | ityuktvā pūjayāmāsa tāṃ devīṃ sarvapūjitām

ततस्तत्पूजनं चकुर्ब्रह्मविष्णुशिवादयः । अनन्तश्चापि धर्मश्च मुनीन्द्राः सनकादयः

tatastatpūjanaṃ cakurbrahmaviṣṇuśivādayaḥ | anantaścāpi dharmaśca munīndrāḥ sanakādayaḥ

सर्वे देवाश्च मुनयो नृपाश्च मानवादयः । बभूव पूजिता नित्यं सर्वलोकैः सरस्वती

sarve devāśca munayo nṛpāśca mānavādayaḥ | babhūva pūjitā nityaṃ sarvalokaiḥ sarasvatī

नारद उवाच पूजाविधानं कवचं ध्यानं चापि निरन्तरम् । पूजोपयुक्तं नैवेद्यं पुष्पं च चन्दनादिकम्

nārada uvāca pūjāvidhānaṃ kavacaṃ dhyānaṃ cāpi nirantaram | pūjopayuktaṃ naivedyaṃ puṣpaṃ ca candanādikam

वद वेदविदां श्रेष्ठ श्रोतुं कौतूहलं मम । वर्तते हृदये शश्वत्किमिदं श्रुतिसुन्दरम्

vada vedavidāṃ śreṣṭha śrotuṃ kautūhalaṃ mama | vartate hṛdaye śaśvatkimidaṃ śrutisundaram

श्रीनारायण उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि कण्वशाखोक्तपद्धतिम् । जगन्मातुः सरस्वत्याः पूजाविधिसमन्विताम्

śrīnārāyaṇa uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi kaṇvaśākhoktapaddhatim | jaganmātuḥ sarasvatyāḥ pūjāvidhisamanvitām

माघस्य शुक्लपञ्चम्यां विद्यारम्भदिनेऽपि च । पूर्वेऽह्नि समयं कृत्वा तत्राह्नि संयतः शुचिः

māghasya śuklapañcamyāṃ vidyārambhadine'pi ca | pūrve'hni samayaṃ kṛtvā tatrāhni saṃyataḥ śuciḥ

स्नात्वा नित्यक्रियाः कृत्वा घटं संस्थाप्य भक्तितः । स्वशाखोक्तविधानेन तान्त्रिकेणाथवा पुनः

snātvā nityakriyāḥ kṛtvā ghaṭaṃ saṃsthāpya bhaktitaḥ | svaśākhoktavidhānena tāntrikeṇāthavā punaḥ

गणेशं पूर्वमभ्यर्च्य ततोऽभीष्टां प्रपूजयेत् । ध्यानेन वक्ष्यमाणेन ध्यात्वा बाह्यघटे ध्रुवम्

gaṇeśaṃ pūrvamabhyarcya tato'bhīṣṭāṃ prapūjayet | dhyānena vakṣyamāṇena dhyātvā bāhyaghaṭe dhruvam

ध्यात्वा पुनः षोडषोपचारेण पूजयेद्‌ व्रती । पूजोपयुक्तं नैवेद्यं यच्च वेदनिरूपितम्

dhyātvā punaḥ ṣoḍaṣopacāreṇa pūjayed vratī | pūjopayuktaṃ naivedyaṃ yacca vedanirūpitam

वक्ष्यामि सौम्य तत्किञ्चिद्यथाधीतं यथागमम् । नवनीतं दधि क्षीरं लाजांश्च तिललड्डुकम्

vakṣyāmi saumya tatkiñcidyathādhītaṃ yathāgamam | navanītaṃ dadhi kṣīraṃ lājāṃśca tilalaḍḍukam

इक्षुमिक्षुरसं शुक्लवर्णं पञ्चगुडं मधु । स्वस्तिकं शर्करां शुक्लधान्यस्याक्षतमक्षतम्

ikṣumikṣurasaṃ śuklavarṇaṃ pañcaguḍaṃ madhu | svastikaṃ śarkarāṃ śukladhānyasyākṣatamakṣatam

अच्छिन्नशुक्लधान्यस्य पृथुकं शुक्लमोदकम् । घृतसैन्धवसंयुक्तं हविष्यान्नं यथोदितम्

acchinnaśukladhānyasya pṛthukaṃ śuklamodakam | ghṛtasaindhavasaṃyuktaṃ haviṣyānnaṃ yathoditam

यवगोधूमचूर्णानां पिष्टकं घृतसंयुतम् । पिष्टकं स्वस्तिकस्यापि पक्वरम्भाफलस्य च

yavagodhūmacūrṇānāṃ piṣṭakaṃ ghṛtasaṃyutam | piṣṭakaṃ svastikasyāpi pakvarambhāphalasya ca

परमान्नं च सघृतं मिष्टान्नं च सुधोपमम् । नारिकेलं तदुदकं कसेरुं मूलमार्द्रकम्

paramānnaṃ ca saghṛtaṃ miṣṭānnaṃ ca sudhopamam | nārikelaṃ tadudakaṃ kaseruṃ mūlamārdrakam

पक्वरम्भाफलं चारु श्रीफलं बदरीफलम् । कालदेशोद्‍भवं चारु फलं शुक्लं च संस्कतम्

pakvarambhāphalaṃ cāru śrīphalaṃ badarīphalam | kāladeśodbhavaṃ cāru phalaṃ śuklaṃ ca saṃskatam

सुगन्धं शुक्लपुष्पं च सुगन्धं शुक्लचन्दनम् । नवीनं शुक्लवस्त्रं च शङ्‌खं च सुन्दरं मुने

sugandhaṃ śuklapuṣpaṃ ca sugandhaṃ śuklacandanam | navīnaṃ śuklavastraṃ ca śaṅkhaṃ ca sundaraṃ mune

माल्यं च शुक्लपुष्पाणां शुक्लहारं च भूषणम् । यादृशं च श्रुतौ ध्यानं प्रशस्यं श्रुतिसुन्दरम्

mālyaṃ ca śuklapuṣpāṇāṃ śuklahāraṃ ca bhūṣaṇam | yādṛśaṃ ca śrutau dhyānaṃ praśasyaṃ śrutisundaram

तन्निबोध महाभाग भ्रमभञ्जनकारणम् । सरस्वतीं शुक्लवर्णां सस्मितां सुमनोहराम्

tannibodha mahābhāga bhramabhañjanakāraṇam | sarasvatīṃ śuklavarṇāṃ sasmitāṃ sumanoharām

कोटिचन्द्रप्रभामुष्टपुष्टश्रीयुक्तविग्रहाम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां वीणापुस्तकधारिणीम्

koṭicandraprabhāmuṣṭapuṣṭaśrīyuktavigrahām | vahniśuddhāṃśukādhānāṃ vīṇāpustakadhāriṇīm

रत्‍नसारेन्द्रनिर्माणनवभूषणभूषिताम् । सुपूजितां सुरगणैर्ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः

ratnasārendranirmāṇanavabhūṣaṇabhūṣitām | supūjitāṃ suragaṇairbrahmaviṣṇuśivādibhiḥ

वन्दे भक्त्या वन्दितां च मुनीन्द्रमनुमानवैः । एवं ध्यात्वा च मूलेन सर्वं दत्त्वा विचक्षणः

vande bhaktyā vanditāṃ ca munīndramanumānavaiḥ | evaṃ dhyātvā ca mūlena sarvaṃ dattvā vicakṣaṇaḥ

संस्तूय कवचं धृत्वा प्रणमेद्दण्डवद्‌भुवि । येषां चेयमिष्टदेवी तेषां नित्यक्रिया मुने

saṃstūya kavacaṃ dhṛtvā praṇameddaṇḍavadbhuvi | yeṣāṃ ceyamiṣṭadevī teṣāṃ nityakriyā mune

विद्यारम्भे च वर्षान्ते सर्वेषां पञ्चमीदिने । सर्वोपयुक्तं मूलं च वैदिकाष्टाक्षरः परः

vidyārambhe ca varṣānte sarveṣāṃ pañcamīdine | sarvopayuktaṃ mūlaṃ ca vaidikāṣṭākṣaraḥ paraḥ

येषां येनोपदेशो वा तेषां स मूल एव च । सरस्वती चतुर्थ्यन्तं वह्निजायान्तमेव च

yeṣāṃ yenopadeśo vā teṣāṃ sa mūla eva ca | sarasvatī caturthyantaṃ vahnijāyāntameva ca

लक्ष्मीमायादिकं चैव मन्त्रोऽयं कल्पपादपः । पुरा नारायणश्चेमं वाल्मीकाय कृपानिधिः

lakṣmīmāyādikaṃ caiva mantro'yaṃ kalpapādapaḥ | purā nārāyaṇaścemaṃ vālmīkāya kṛpānidhiḥ

प्रददौ जाह्नवीतीरे पुण्यक्षेत्रे च भारते । भृगुर्ददौ च शुक्राय पुष्करे सूर्यपर्वणि

pradadau jāhnavītīre puṇyakṣetre ca bhārate | bhṛgurdadau ca śukrāya puṣkare sūryaparvaṇi

चन्द्रपर्वणि मारीचो ददौ वाक्पतये मुदा । भृगोश्चैव ददौ तुष्टो ब्रह्मा बदरिकाश्रमे

candraparvaṇi mārīco dadau vākpataye mudā | bhṛgoścaiva dadau tuṣṭo brahmā badarikāśrame

आस्तिकस्य जरत्कारुर्ददौ क्षीरोदसन्निधौ । विभाण्डको ददौ मेरौ ऋष्यशृङ्‌गाय धीमते

āstikasya jaratkārurdadau kṣīrodasannidhau | vibhāṇḍako dadau merau ṛṣyaśṛṅgāya dhīmate

शिवः कणादमुनये गौतमाय ददौ मुदा । सूर्यश्च याज्ञवल्क्याय तथा कात्यायनाय च

śivaḥ kaṇādamunaye gautamāya dadau mudā | sūryaśca yājñavalkyāya tathā kātyāyanāya ca

शेषः पाणिनये चैव भारद्वाजाय धीमते । ददौ शाकटायनाय सुतले बलिसंसदि

śeṣaḥ pāṇinaye caiva bhāradvājāya dhīmate | dadau śākaṭāyanāya sutale balisaṃsadi

चतुर्लक्षजपेनैव मन्त्रः सिद्धो भवेन्नृणाम् । यदि स्यान्मन्त्रसिद्धो हि बृहस्पतिसमो भवेत्

caturlakṣajapenaiva mantraḥ siddho bhavennṛṇām | yadi syānmantrasiddho hi bṛhaspatisamo bhavet

कवचं शृणु विप्रेन्द्र यद्दत्तं ब्रह्मणा पुरा । विश्वस्रष्टा विश्वजयं भृगवे गन्धमादने

kavacaṃ śṛṇu viprendra yaddattaṃ brahmaṇā purā | viśvasraṣṭā viśvajayaṃ bhṛgave gandhamādane

भृगुरुवाच ब्रह्मन्ब्रह्मविदां श्रेष्ठ ब्रह्मज्ञानविशारद । सर्वज्ञ सर्वजनक सर्वेश सर्वपूजित

bhṛguruvāca brahmanbrahmavidāṃ śreṣṭha brahmajñānaviśārada | sarvajña sarvajanaka sarveśa sarvapūjita

सरस्वत्याश्च कवचं ब्रूहि विश्वजयं प्रभो । अयातयामं मन्त्राणां समूहसंयुतं परम्

sarasvatyāśca kavacaṃ brūhi viśvajayaṃ prabho | ayātayāmaṃ mantrāṇāṃ samūhasaṃyutaṃ param

ब्रह्मोवाच शृणु वत्स प्रवक्ष्यामि कवचं सर्वकामदम् । श्रुतिसारं श्रुतिसुखं श्रुत्युक्तं श्रुतिपूजितम्

brahmovāca śṛṇu vatsa pravakṣyāmi kavacaṃ sarvakāmadam | śrutisāraṃ śrutisukhaṃ śrutyuktaṃ śrutipūjitam

उक्तं कृष्णेन गोलोके मह्यं वृन्दावने वने । रासेश्वरेण विभुना रासे वै रासमण्डले

uktaṃ kṛṣṇena goloke mahyaṃ vṛndāvane vane | rāseśvareṇa vibhunā rāse vai rāsamaṇḍale

अतीव गोपनीयं च कल्पवृक्षसमं परम् । अश्रुताद्‍भुतमन्त्राणां समूहैश्च समन्वितम्

atīva gopanīyaṃ ca kalpavṛkṣasamaṃ param | aśrutādbhutamantrāṇāṃ samūhaiśca samanvitam

यद्धृत्वा भगवाञ्छुक्रः सर्वदैत्येषु पूजितः । यद्धृत्वा पठनाद्‌ ब्रह्मन् बुद्धिमांश्च बृहस्पतिः

yaddhṛtvā bhagavāñchukraḥ sarvadaityeṣu pūjitaḥ | yaddhṛtvā paṭhanād brahman buddhimāṃśca bṛhaspatiḥ

पठनाद्धारणाद्वाग्मी कवीन्द्रो वाल्मिको मुनिः । स्वायम्भुवो मनुश्चैव यद्धृत्वा सर्वपूजितः

paṭhanāddhāraṇādvāgmī kavīndro vālmiko muniḥ | svāyambhuvo manuścaiva yaddhṛtvā sarvapūjitaḥ

कणादो गौतमः कण्वः पाणिनिः शाकटायनः । ग्रन्धं चकार यद्धृत्वा दक्षः कात्यायनः स्वयम्

kaṇādo gautamaḥ kaṇvaḥ pāṇiniḥ śākaṭāyanaḥ | grandhaṃ cakāra yaddhṛtvā dakṣaḥ kātyāyanaḥ svayam

धृत्वा वेदविभागं च पुराणान्यखिलानि च । चकार लीलामात्रेण कृष्णद्वैपायनः स्वयम्

dhṛtvā vedavibhāgaṃ ca purāṇānyakhilāni ca | cakāra līlāmātreṇa kṛṣṇadvaipāyanaḥ svayam

शातातपश्च संवर्तो वसिष्ठश्च पराशरः । यद्धृत्वा पठनाद्‌ ग्रन्थं याज्ञवल्क्यश्चकार सः

śātātapaśca saṃvarto vasiṣṭhaśca parāśaraḥ | yaddhṛtvā paṭhanād granthaṃ yājñavalkyaścakāra saḥ

ऋष्यशृङ्‌गो भरद्वाजश्चास्तिको देवलस्तथा । जैगीषव्यो ययातिश्च धृत्वा सर्वत्र पूजिताः

ṛṣyaśṛṅgo bharadvājaścāstiko devalastathā | jaigīṣavyo yayātiśca dhṛtvā sarvatra pūjitāḥ

कवचस्यास्य विप्रेन्द्र ऋषिरेव प्रजापतिः । स्वयं छन्दश्च बृहती देवता शारदाम्बिका

kavacasyāsya viprendra ṛṣireva prajāpatiḥ | svayaṃ chandaśca bṛhatī devatā śāradāmbikā

सर्वतत्त्वपरिज्ञानसर्वार्थसाधनेषु च । कवितासु च सर्वासु विनियोगः प्रकीर्तितः

sarvatattvaparijñānasarvārthasādhaneṣu ca | kavitāsu ca sarvāsu viniyogaḥ prakīrtitaḥ

श्रीं ह्रीं सरस्वत्यै स्वाहा शिरो मे पातु सर्वतः । श्रीं वाग्देवतायै स्वाहा भालं मे सर्वदावतु

śrīṃ hrīṃ sarasvatyai svāhā śiro me pātu sarvataḥ | śrīṃ vāgdevatāyai svāhā bhālaṃ me sarvadāvatu

ॐ ह्रीं सरस्वत्यै स्वाहेति श्रोत्रे पातु निरन्तरम् । ओं श्रीं ह्रीं भगवत्यै सरस्वत्यै स्वाहा नेत्रयुग्मं सदावतु

ॐ hrīṃ sarasvatyai svāheti śrotre pātu nirantaram | oṃ śrīṃ hrīṃ bhagavatyai sarasvatyai svāhā netrayugmaṃ sadāvatu

ऐं ह्रीं वाग्वादिन्यै स्वाहा नासां मे सर्वदावतु । ह्रीं विद्याधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा चोष्ठं सदावतु

aiṃ hrīṃ vāgvādinyai svāhā nāsāṃ me sarvadāvatu | hrīṃ vidyādhiṣṭhātṛdevyai svāhā coṣṭhaṃ sadāvatu

ॐ श्रीं ह्रीं ब्राह्म्यै स्वाहेति दन्तपंक्तिं सदावतु । ऐमित्येकाक्षरो मन्त्रो मम कण्ठं सदावतु

ॐ śrīṃ hrīṃ brāhmyai svāheti dantapaṃktiṃ sadāvatu | aimityekākṣaro mantro mama kaṇṭhaṃ sadāvatu

ॐ श्रीं ह्रीं पातु मे ग्रीवां स्कन्धौ मे श्रीं सदावतु । ॐ ह्रीं विद्याधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा वक्षः सदावतु

ॐ śrīṃ hrīṃ pātu me grīvāṃ skandhau me śrīṃ sadāvatu | ॐ hrīṃ vidyādhiṣṭhātṛdevyai svāhā vakṣaḥ sadāvatu

ॐ ह्रीं विद्याधिस्वरूपायै स्वाहा मे पातु नाभिकाम् । ॐ ह्रीं क्लीं वाण्यै स्वाहेति मम हस्तौ सदावतु

ॐ hrīṃ vidyādhisvarūpāyai svāhā me pātu nābhikām | ॐ hrīṃ klīṃ vāṇyai svāheti mama hastau sadāvatu

ॐ सर्ववर्णात्मिकायै स्वाहा पादयुग्मं सदावतु । ॐ वागधिष्ठातृदेव्यै स्वाहा सर्वं सदावतु

ॐ sarvavarṇātmikāyai svāhā pādayugmaṃ sadāvatu | ॐ vāgadhiṣṭhātṛdevyai svāhā sarvaṃ sadāvatu

ॐ सर्वकण्ठवासिन्यै स्वाहा प्राच्यां सदावतु । ॐ सर्वजिह्वाग्रवासिन्यै स्वाहाग्निदिशि रक्षतु

ॐ sarvakaṇṭhavāsinyai svāhā prācyāṃ sadāvatu | ॐ sarvajihvāgravāsinyai svāhāgnidiśi rakṣatu

ॐ ऐं ह्रीं क्लीं सरस्वत्यै बुधजनन्यै स्वाहा । सततं मन्त्रराजोऽयं दक्षिणे मां सदावतु

ॐ aiṃ hrīṃ klīṃ sarasvatyai budhajananyai svāhā | satataṃ mantrarājo'yaṃ dakṣiṇe māṃ sadāvatu

ऐं ह्रीं श्रीं त्र्यक्षरो मन्त्रो नैर्ऋत्यां सर्वदावतु । ॐ ऐं जिह्वाग्रवासिन्यै स्वाहा मां वारुणेऽवतु

aiṃ hrīṃ śrīṃ tryakṣaro mantro nairṛtyāṃ sarvadāvatu | ॐ aiṃ jihvāgravāsinyai svāhā māṃ vāruṇe'vatu

ॐ सर्वाम्बिकायै स्वाहा वायव्ये मां सदावतु । ॐ ऐं श्रीं क्लीं गद्यवासिन्यै स्वाहा मामुत्तरेऽवतु

ॐ sarvāmbikāyai svāhā vāyavye māṃ sadāvatu | ॐ aiṃ śrīṃ klīṃ gadyavāsinyai svāhā māmuttare'vatu

ॐ ऐं सर्वशास्त्रवासिन्यै स्वाहैशान्यां सदावतु । ॐ ह्रीं सर्वपूजितायै स्वाहा चोर्ध्वं सदावतु

ॐ aiṃ sarvaśāstravāsinyai svāhaiśānyāṃ sadāvatu | ॐ hrīṃ sarvapūjitāyai svāhā cordhvaṃ sadāvatu

ॐ ह्रीं पुस्तकवासिन्यै स्वाहाधो मां सदावतु । ॐ ग्रन्थबीजस्वरूपायै स्वाहा मां सर्वतोऽवतु

ॐ hrīṃ pustakavāsinyai svāhādho māṃ sadāvatu | ॐ granthabījasvarūpāyai svāhā māṃ sarvato'vatu

इति ते कथितं विप्र ब्रह्ममन्त्रौघविग्रहम् । इदं विश्वजयं नाम कवचं ब्रह्मरूपकम्

iti te kathitaṃ vipra brahmamantraughavigraham | idaṃ viśvajayaṃ nāma kavacaṃ brahmarūpakam

पुरा श्रुतं धर्मवक्त्रात्पर्वते गन्धमादने । तव स्नेहान्मयाख्यातं प्रवक्तव्यं न कस्यचित्

purā śrutaṃ dharmavaktrātparvate gandhamādane | tava snehānmayākhyātaṃ pravaktavyaṃ na kasyacit

गुरुमभ्यर्च्य विधिवद्वस्त्रालङ्‌कारचन्दनैः । प्रणम्य दण्डवद्‍भूमौ कवचं धारयेत्सुधीः

gurumabhyarcya vidhivadvastrālaṅkāracandanaiḥ | praṇamya daṇḍavadbhūmau kavacaṃ dhārayetsudhīḥ

पञ्चलक्षजपेनैव सिद्धं तु कवचं भवेत् । यदि स्यात्सिद्धकवचो बृहस्पतिसमो भवेत्

pañcalakṣajapenaiva siddhaṃ tu kavacaṃ bhavet | yadi syātsiddhakavaco bṛhaspatisamo bhavet

महावाग्मी कवीन्द्रश्च त्रैलोक्यविजयी भवेत् । शक्नोति सर्वं जेतुं च कवचस्य प्रसादतः

mahāvāgmī kavīndraśca trailokyavijayī bhavet | śaknoti sarvaṃ jetuṃ ca kavacasya prasādataḥ

इदं च कण्वशाखोक्तं कवचं कथितं मुने । स्तोत्रं पूजाविधानं च ध्यानं च वन्दनं शृणु

idaṃ ca kaṇvaśākhoktaṃ kavacaṃ kathitaṃ mune | stotraṃ pūjāvidhānaṃ ca dhyānaṃ ca vandanaṃ śṛṇu

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे सरस्वतीस्तोत्रपूजाकवचादिवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe sarasvatīstotrapūjākavacādivarṇanaṃ nāma caturtho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५

याज्ञवल्क्यकृतं सरस्वतीस्तोत्रवर्णनम् श्रीनारायण उवाच वाग्देवतायाः स्तवनं श्रूयतां सर्वकामदम् । महामुनिर्याज्ञवल्क्यो येन तुष्टाव तां पुरा

yājñavalkyakṛtaṃ sarasvatīstotravarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca vāgdevatāyāḥ stavanaṃ śrūyatāṃ sarvakāmadam | mahāmuniryājñavalkyo yena tuṣṭāva tāṃ purā

गुरुशापाज्ज स मुनिर्हतविद्यो बभूव ह । तदा जगाम दुःखार्तो रविस्थानं सुपुण्यदम्

guruśāpājja sa munirhatavidyo babhūva ha | tadā jagāma duḥkhārto ravisthānaṃ supuṇyadam

सम्प्राप्य तपसा सूर्यं लोलार्के दृष्टिगोचरे । तुष्टाव सूर्यं शोकेन रुरोद च मुहुर्मुहुः

samprāpya tapasā sūryaṃ lolārke dṛṣṭigocare | tuṣṭāva sūryaṃ śokena ruroda ca muhurmuhuḥ

सूर्यस्तं पाठयामास वेदं वेदाङ्‌गमीश्वरः । उवाच स्तौहि वाग्देवीं भक्त्या च स्मृतिहेतवे

sūryastaṃ pāṭhayāmāsa vedaṃ vedāṅgamīśvaraḥ | uvāca stauhi vāgdevīṃ bhaktyā ca smṛtihetave

तमित्युक्त्वा दीननाथोऽप्यन्तर्धानं चकार सः । मुनिः स्नात्वा च तुष्टाव भक्तिनम्रात्मकन्धरः

tamityuktvā dīnanātho'pyantardhānaṃ cakāra saḥ | muniḥ snātvā ca tuṣṭāva bhaktinamrātmakandharaḥ

याज्ञवल्क्य उवाच कृपां कुरु जगन्मातर्मामेवं हततेजसम् । गुरुशापात्स्मृतिभ्रष्टं विद्याहीनं च दुःखितम्

yājñavalkya uvāca kṛpāṃ kuru jaganmātarmāmevaṃ hatatejasam | guruśāpātsmṛtibhraṣṭaṃ vidyāhīnaṃ ca duḥkhitam

ज्ञानं देहि स्मृतिं विद्यां शक्तिं शिष्यप्रबोधिनीम् । ग्रन्थकर्तृत्वशक्तिं च सुशिष्यं सुप्रतिष्ठितम्

jñānaṃ dehi smṛtiṃ vidyāṃ śaktiṃ śiṣyaprabodhinīm | granthakartṛtvaśaktiṃ ca suśiṣyaṃ supratiṣṭhitam

प्रतिभां सत्सभायां च विचारक्षमतां शुभाम् । लुप्तं सर्वं दैवयोगान्नवीभूतं पुनः कुरु

pratibhāṃ satsabhāyāṃ ca vicārakṣamatāṃ śubhām | luptaṃ sarvaṃ daivayogānnavībhūtaṃ punaḥ kuru

यथाङ्‌कुरं भस्मनि च करोति देवता पुनः । ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतीरूपा सनातनी

yathāṅkuraṃ bhasmani ca karoti devatā punaḥ | brahmasvarūpā paramā jyotīrūpā sanātanī

सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः । विसर्गबिन्दुमात्रासु यदधिष्ठानमेव च

sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ | visargabindumātrāsu yadadhiṣṭhānameva ca

तदधिष्ठात्री या देवी तस्यै नित्यै नमो नमः । व्याख्यास्वरूपा सा देवी व्याख्याधिष्ठातृरूपिणी

tadadhiṣṭhātrī yā devī tasyai nityai namo namaḥ | vyākhyāsvarūpā sā devī vyākhyādhiṣṭhātṛrūpiṇī

यया विना प्रसंख्यावान् संख्यां कर्तुं न शक्यते । कालसंख्यास्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः

yayā vinā prasaṃkhyāvān saṃkhyāṃ kartuṃ na śakyate | kālasaṃkhyāsvarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ

भ्रमसिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः । स्मृतिशक्तिज्ञानशक्तिबुद्धिशक्तिस्वरूपिणी

bhramasiddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ | smṛtiśaktijñānaśaktibuddhiśaktisvarūpiṇī

प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्या च तस्यै नमो नमः । सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै

pratibhākalpanāśaktiryā ca tasyai namo namaḥ | sanatkumāro brahmāṇaṃ jñānaṃ papraccha yatra vai

बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः । तदाऽऽजगाम भगवानात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः

babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ | tadā''jagāma bhagavānātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ

उवाच स तां स्तौहि वाणीमिष्टां प्रजापते । स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः

uvāca sa tāṃ stauhi vāṇīmiṣṭāṃ prajāpate | sa ca tuṣṭāva tāṃ brahmā cājñayā paramātmanaḥ

चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्तमुत्तमम् । यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा

cakāra tatprasādena tadā siddhāntamuttamam | yadāpyanantaṃ papraccha jñānamekaṃ vasundharā

बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः । तदा तां स च तुष्टाव संत्रस्तः कश्यपाज्ञया

babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṃ kartumakṣamaḥ | tadā tāṃ sa ca tuṣṭāva saṃtrastaḥ kaśyapājñayā

ततश्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रमभञ्जनम् । व्यासः पुराणसूत्रं च पप्रच्छ वाल्मिकिं यदा

tataścakāra siddhāntaṃ nirmalaṃ bhramabhañjanam | vyāsaḥ purāṇasūtraṃ ca papraccha vālmikiṃ yadā

मौनीभूतश्च सस्मार तामेव जगदम्बिकाम् । तदा चकार सिद्धान्तं तद्वरेण मुनीश्वरः

maunībhūtaśca sasmāra tāmeva jagadambikām | tadā cakāra siddhāntaṃ tadvareṇa munīśvaraḥ

सम्प्राप्य निर्मलं ज्ञानं भ्रमान्धध्वंसदीपकम् । पुराणसूत्रं श्रुत्वा च व्यासः कृष्णकलोद्‍भवः

samprāpya nirmalaṃ jñānaṃ bhramāndhadhvaṃsadīpakam | purāṇasūtraṃ śrutvā ca vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ

तां शिवां वेद दध्यौ च शतवर्षं च पुष्करे । तदा त्वत्तो वरं प्राप्य सत्कवीन्द्रो बभूव ह

tāṃ śivāṃ veda dadhyau ca śatavarṣaṃ ca puṣkare | tadā tvatto varaṃ prāpya satkavīndro babhūva ha

तदा वेदविभागं च पुराणं च चकार सः । यदा महेन्द्रः पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं सदाशिवम्

tadā vedavibhāgaṃ ca purāṇaṃ ca cakāra saḥ | yadā mahendraḥ papraccha tattvajñānaṃ sadāśivam

क्षणं तामेव सञ्चिन्त्य तस्मै ज्ञानं ददौ विभुः । पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्रश्च बृहस्पतिम्

kṣaṇaṃ tāmeva sañcintya tasmai jñānaṃ dadau vibhuḥ | papraccha śabdaśāstraṃ ca mahendraśca bṛhaspatim

दिव्यं वर्षसहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे । तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यवर्षसहस्रकम्

divyaṃ varṣasahasraṃ ca sa tvāṃ dadhyau ca puṣkare | tadā tvatto varaṃ prāpya divyavarṣasahasrakam

उवाच शब्दशास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम् । अध्यापिताश्च ये शिष्या यैरधीतं मुनीश्वरैः

uvāca śabdaśāstraṃ ca tadarthaṃ ca sureśvaram | adhyāpitāśca ye śiṣyā yairadhītaṃ munīśvaraiḥ

ते च तां परिसञ्चिन्त्य प्रवर्तन्ते सुरेश्वरीम् । त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रैर्मनुमानवैः

te ca tāṃ parisañcintya pravartante sureśvarīm | tvaṃ saṃstutā pūjitā ca munīndrairmanumānavaiḥ

दैत्येन्द्रैश्च सुरैश्चापि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः । जडीभूतः सहस्रास्यः पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः

daityendraiśca suraiścāpi brahmaviṣṇuśivādibhiḥ | jaḍībhūtaḥ sahasrāsyaḥ pañcavaktraścaturmukhaḥ

यां स्तोतुं किमहं स्तौमि तामेकास्येन मानवः । इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यश्च भक्तिनम्रात्मकन्धरः

yāṃ stotuṃ kimahaṃ staumi tāmekāsyena mānavaḥ | ityuktvā yājñavalkyaśca bhaktinamrātmakandharaḥ

प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः । ज्योतीरूपा महामाया तेन दृष्टाप्युवाच तम्

praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ | jyotīrūpā mahāmāyā tena dṛṣṭāpyuvāca tam

सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह । याज्ञवल्क्यकृतं वाणीस्तोत्रमेतत्तु यः पठेत्

sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha | yājñavalkyakṛtaṃ vāṇīstotrametattu yaḥ paṭhet

स कवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पतिसमो भवेत् । महामूर्खश्च दुर्बुद्धिर्वर्षमेकं यदा पठेत्

sa kavīndro mahāvāgmī bṛhaspatisamo bhavet | mahāmūrkhaśca durbuddhirvarṣamekaṃ yadā paṭhet

स पण्डितश्च मेधावी सुकवीन्द्रो भवे ध्रुवम्

sa paṇḍitaśca medhāvī sukavīndro bhave dhruvam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे याज्ञवल्क्यकृतं सरस्वतीस्तोत्रवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe yājñavalkyakṛtaṃ sarasvatīstotravarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

लक्ष्मीगङ्‌गासरस्वतीनां भूलोकेऽवतरणवर्णनम् श्रीनारायण उवाच सरस्वती तु वैकुण्ठे स्वयं नारायणान्तिके । गङ्‌गाशापेन कलहात्कलया भारते सरित्

lakṣmīgaṅgāsarasvatīnāṃ bhūloke'vataraṇavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca sarasvatī tu vaikuṇṭhe svayaṃ nārāyaṇāntike | gaṅgāśāpena kalahātkalayā bhārate sarit

पुण्यदा पुण्यरूपा च पुण्यतीर्थस्वरूपिणी । पुण्यवद्‌भिर्निषेव्या च स्थितिः पुण्यवतां मुने

puṇyadā puṇyarūpā ca puṇyatīrthasvarūpiṇī | puṇyavadbhirniṣevyā ca sthitiḥ puṇyavatāṃ mune

तपस्विनां तपोरूपा तपसः फलरूपिणी । कृतपापेध्मदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी

tapasvināṃ taporūpā tapasaḥ phalarūpiṇī | kṛtapāpedhmadāhāya jvaladagnisvarūpiṇī

ज्ञानात्सरस्वतीतोये मृता ये मानवा भुवि । तेषां स्थितिश्च वैकुण्ठे सुचिरं हरिसंसदि

jñānātsarasvatītoye mṛtā ye mānavā bhuvi | teṣāṃ sthitiśca vaikuṇṭhe suciraṃ harisaṃsadi

भारते कृतपापश्च स्नात्वा तत्र च लीलया । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोके वसेच्चिरम्

bhārate kṛtapāpaśca snātvā tatra ca līlayā | mucyate sarvapāpebhyo viṣṇuloke vasecciram

चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामक्षयायां दिनक्षये । व्यतीपाते च ग्रहणेऽन्यस्मिन्पुण्यदिनेऽपि च

cāturmāsyāṃ paurṇamāsyāmakṣayāyāṃ dinakṣaye | vyatīpāte ca grahaṇe'nyasminpuṇyadine'pi ca

अनुषङ्‌गेण यः स्नातो हेतुना श्रद्धयापि वा । सारूप्यं लभते नूनं वैकुण्ठे स हरेरपि

anuṣaṅgeṇa yaḥ snāto hetunā śraddhayāpi vā | sārūpyaṃ labhate nūnaṃ vaikuṇṭhe sa harerapi

सरस्वतीमनुं तत्र मासमेकं च यो जपेत् । महामूर्खः कवीन्द्रश्च स भवेन्नात्र संशयः

sarasvatīmanuṃ tatra māsamekaṃ ca yo japet | mahāmūrkhaḥ kavīndraśca sa bhavennātra saṃśayaḥ

नित्यं सरस्वतीतोये यः स्नायान्मुण्डयन्नरः । न गर्भवासं कुरुते पुनरेव स मानवः

nityaṃ sarasvatītoye yaḥ snāyānmuṇḍayannaraḥ | na garbhavāsaṃ kurute punareva sa mānavaḥ

इत्येवं कथितं किञ्चिद्‍भारतीगुणकीर्तनम् । सुखदं कामदं सारं भूयः किं श्रोतुमिच्छसि

ityevaṃ kathitaṃ kiñcidbhāratīguṇakīrtanam | sukhadaṃ kāmadaṃ sāraṃ bhūyaḥ kiṃ śrotumicchasi

सूत उवाच नारायणवचः श्रुत्वा नारदो मुनिसत्तमः । पुनः पप्रच्छ सन्देहमिमं शौनक सत्वरम्

sūta uvāca nārāyaṇavacaḥ śrutvā nārado munisattamaḥ | punaḥ papraccha sandehamimaṃ śaunaka satvaram

नारद उवाच कथं सरस्वती देवी गङ्‌गाशापेन भारते । कलया कलहेनैव बभूव पुण्यदा सरित्

nārada uvāca kathaṃ sarasvatī devī gaṅgāśāpena bhārate | kalayā kalahenaiva babhūva puṇyadā sarit

श्रवणे श्रुतिसाराणां वर्धते कौतुकं मम । कथामृतेन मे तृप्तिः केन श्रेयसि तृप्यते

śravaṇe śrutisārāṇāṃ vardhate kautukaṃ mama | kathāmṛtena me tṛptiḥ kena śreyasi tṛpyate

कथं शशाप सा गङ्‌गा पूजितां तां सरस्वतीम् । सा तु सत्त्वस्वरूपा या पुण्यदा शुभदा सदा

kathaṃ śaśāpa sā gaṅgā pūjitāṃ tāṃ sarasvatīm | sā tu sattvasvarūpā yā puṇyadā śubhadā sadā

तेजस्विनोर्द्वयोर्वादकारणं श्रुतिसुन्दरम् । सुदुर्लभं पुराणेषु तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

tejasvinordvayorvādakāraṇaṃ śrutisundaram | sudurlabhaṃ purāṇeṣu tanme vyākhyātumarhasi

श्रीनारायण उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वपापात्प्रमुच्यते

śrīnārāyaṇa uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm | yasyāḥ śravaṇamātreṇa sarvapāpātpramucyate

लक्ष्मीः सरस्वती गङ्‌गा तिस्रो भार्या हरेरपि । प्रेम्णा समास्तास्तिष्ठन्ति सततं हरिसन्निधौ

lakṣmīḥ sarasvatī gaṅgā tisro bhāryā harerapi | premṇā samāstāstiṣṭhanti satataṃ harisannidhau

चकार सैकदा गङ्‌गा विष्णोर्मुखनिरीक्षणम् । सस्मिता च सकामा च सकटाक्षं पुनः पुनः

cakāra saikadā gaṅgā viṣṇormukhanirīkṣaṇam | sasmitā ca sakāmā ca sakaṭākṣaṃ punaḥ punaḥ

विभुर्जहास तद्वक्त्रं निरीक्ष्य च क्षणं तदा । क्षमां चकार तद्‌ दृष्ट्वा लक्ष्मीर्नैव सरस्वती

vibhurjahāsa tadvaktraṃ nirīkṣya ca kṣaṇaṃ tadā | kṣamāṃ cakāra tad dṛṣṭvā lakṣmīrnaiva sarasvatī

बोधयामास पद्मा तां सत्त्वरूपा च सस्मिता । क्रोधाविष्टा च सा वाणी न च शान्ता बभूव ह

bodhayāmāsa padmā tāṃ sattvarūpā ca sasmitā | krodhāviṣṭā ca sā vāṇī na ca śāntā babhūva ha

उवाच वाणी भर्तारं रक्तास्या रक्तलोचना । कुपिता कामवेगेन शश्वत्प्रस्फुरिताधरा

uvāca vāṇī bhartāraṃ raktāsyā raktalocanā | kupitā kāmavegena śaśvatprasphuritādharā

सरस्वत्युवाच सर्वत्र समताबुद्धिः सद्‍भर्तुः कामिनीं प्रति । धर्मिष्ठस्य वरिष्ठस्य विपरीता खलस्य च

sarasvatyuvāca sarvatra samatābuddhiḥ sadbhartuḥ kāminīṃ prati | dharmiṣṭhasya variṣṭhasya viparītā khalasya ca

ज्ञातं सौभाग्यमधिकं गङ्‌गायां ते गदाधर । कमलायां च तत्तुल्यं न च किञ्चिन्मयि प्रभो

jñātaṃ saubhāgyamadhikaṃ gaṅgāyāṃ te gadādhara | kamalāyāṃ ca tattulyaṃ na ca kiñcinmayi prabho

गङ्‌गायाः पद्मया सार्धं प्रीतिश्चास्ति सुसम्मता । क्षमां चकार तेनेदं विपरीतं हरिप्रिया

gaṅgāyāḥ padmayā sārdhaṃ prītiścāsti susammatā | kṣamāṃ cakāra tenedaṃ viparītaṃ haripriyā

किं जीवनेन मेऽत्रैव दुर्भगायाश्च साम्प्रतम् । निष्कलं जीवनं तस्या या पत्युः प्रेमवञ्चिता

kiṃ jīvanena me'traiva durbhagāyāśca sāmpratam | niṣkalaṃ jīvanaṃ tasyā yā patyuḥ premavañcitā

त्वां सर्वे सत्त्वरूपं च ये वदन्ति मनीषिणः । ते च मूर्खा न वेदज्ञा न जानन्ति मतिं तव

tvāṃ sarve sattvarūpaṃ ca ye vadanti manīṣiṇaḥ | te ca mūrkhā na vedajñā na jānanti matiṃ tava

सरस्वतीवचः श्रुत्वा दृष्ट्वा तां कोपसंयुताम् । मनसा च समालोच्य स जगाम बहिः सभाम्

sarasvatīvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā tāṃ kopasaṃyutām | manasā ca samālocya sa jagāma bahiḥ sabhām

गते नारायणे गङ्‌गामुवाच निर्भयं रुषा । वागधिष्ठातृदेवी सा वाक्यं श्रवणदुष्करम्

gate nārāyaṇe gaṅgāmuvāca nirbhayaṃ ruṣā | vāgadhiṣṭhātṛdevī sā vākyaṃ śravaṇaduṣkaram

हे निर्लज्जे हे सकामे स्वामिगर्वं करोषि किम् । अधिकं स्वामिसौभाग्यं विज्ञापयितुमिच्छसि

he nirlajje he sakāme svāmigarvaṃ karoṣi kim | adhikaṃ svāmisaubhāgyaṃ vijñāpayitumicchasi

मानचूर्णं करिष्यामि तवाद्य हरिसन्निधौ । किं करिष्यति ते कान्तो ममैवं कान्तवल्लभे

mānacūrṇaṃ kariṣyāmi tavādya harisannidhau | kiṃ kariṣyati te kānto mamaivaṃ kāntavallabhe

इत्येवमुक्त्वा गङ्‌गायाः केशं ग्रहीतुमुद्यता । वारयामास तां पद्मा मध्यदेशं समाश्रिता

ityevamuktvā gaṅgāyāḥ keśaṃ grahītumudyatā | vārayāmāsa tāṃ padmā madhyadeśaṃ samāśritā

शशाप वाणी तां पद्मां महाबलवती सती । वृक्षरूपा सरिद्‌रूपा भविष्यसि न संशयः

śaśāpa vāṇī tāṃ padmāṃ mahābalavatī satī | vṛkṣarūpā saridrūpā bhaviṣyasi na saṃśayaḥ

विपरीतं ततो दृष्ट्वा किञ्चिन्नो वक्तुमर्हसि । सन्तिष्ठति सभामध्ये यथा वृक्षो यथा सरित्

viparītaṃ tato dṛṣṭvā kiñcinno vaktumarhasi | santiṣṭhati sabhāmadhye yathā vṛkṣo yathā sarit

शापं श्रुत्वा तु सा देवी न शशाप चुकोप ह । तत्रैव दुःखिता तस्थौ वाणीं धृत्वा करेण च

śāpaṃ śrutvā tu sā devī na śaśāpa cukopa ha | tatraiva duḥkhitā tasthau vāṇīṃ dhṛtvā kareṇa ca

असन्तुष्टां तु तां दृष्ट्वा कोपप्रस्फुरिताधराम् । उवाच गङ्‌गा तां देवीं पद्मां चारक्तलोचनाम्

asantuṣṭāṃ tu tāṃ dṛṣṭvā kopaprasphuritādharām | uvāca gaṅgā tāṃ devīṃ padmāṃ cāraktalocanām

गङ्‌गोवाच त्वमुत्सृज महोग्रां च पद्मे किं मे करिष्यति । दुःशीला मुखरा नष्टा नित्यं वाचालरूपिणी

gaṅgovāca tvamutsṛja mahogrāṃ ca padme kiṃ me kariṣyati | duḥśīlā mukharā naṣṭā nityaṃ vācālarūpiṇī

वागधिष्ठात्री देवीयं सततं कलहप्रिया । यावती योग्यता चास्या यावती शक्तिरेव च

vāgadhiṣṭhātrī devīyaṃ satataṃ kalahapriyā | yāvatī yogyatā cāsyā yāvatī śaktireva ca

तथा करोतु वादं च मया सार्धं च दुर्मुखी । स्वबलं यन्मम बलं विज्ञापयितुमिच्छति

tathā karotu vādaṃ ca mayā sārdhaṃ ca durmukhī | svabalaṃ yanmama balaṃ vijñāpayitumicchati

जानन्तु सर्वे ह्युभयोः प्रभावं विक्रमं सति । इत्येवमुक्त्वा सा देवी वाण्यै शापं ददाविति

jānantu sarve hyubhayoḥ prabhāvaṃ vikramaṃ sati | ityevamuktvā sā devī vāṇyai śāpaṃ dadāviti

सरिक्त्यरूपा भवतु सा या त्वां च शशाप ह । अधोमर्त्यं सा प्रयातु सन्ति यत्रैव पापिनः

sariktyarūpā bhavatu sā yā tvāṃ ca śaśāpa ha | adhomartyaṃ sā prayātu santi yatraiva pāpinaḥ

कलौ तेषां च पापानि ग्रहीष्यति न संशयः । इत्येवं वचनं श्रुत्वा तां शशाप सरस्वती

kalau teṣāṃ ca pāpāni grahīṣyati na saṃśayaḥ | ityevaṃ vacanaṃ śrutvā tāṃ śaśāpa sarasvatī

त्वमेव यास्यसि महीं पापिपापं लभिष्यसि । एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवानाजगाम ह

tvameva yāsyasi mahīṃ pāpipāpaṃ labhiṣyasi | etasminnantare tatra bhagavānājagāma ha

चतुर्भुजश्चतुर्भिश्च पार्षदैश्च चतुर्भुजैः । सरस्वतीं करे धृत्वा वासयामास वक्षसि

caturbhujaścaturbhiśca pārṣadaiśca caturbhujaiḥ | sarasvatīṃ kare dhṛtvā vāsayāmāsa vakṣasi

बोधयामास सर्वज्ञः सर्वज्ञानं पुरातनम् । श्रुत्वा रहस्यं तासां च शापस्य कलहस्य च

bodhayāmāsa sarvajñaḥ sarvajñānaṃ purātanam | śrutvā rahasyaṃ tāsāṃ ca śāpasya kalahasya ca

उवाच दुःखितास्ताश्च वाचं सामयिकीं विभुः । श्रीभगवानुवाच लक्ष्मि त्वं कलया गच्छ धर्मध्वजगृहं शुभे

uvāca duḥkhitāstāśca vācaṃ sāmayikīṃ vibhuḥ | śrībhagavānuvāca lakṣmi tvaṃ kalayā gaccha dharmadhvajagṛhaṃ śubhe

अयोनिसम्भवा भूमौ तस्य कन्या भविष्यसि । तत्रैव दैवदोषेण वृक्षत्वं च लभिष्यसि

ayonisambhavā bhūmau tasya kanyā bhaviṣyasi | tatraiva daivadoṣeṇa vṛkṣatvaṃ ca labhiṣyasi

मदंशस्यासुरस्यैव शङ्‌खचूडस्य कामिनी । भूत्वा पश्चाच्च मत्पत्‍नी भविष्यसि न संशयः

madaṃśasyāsurasyaiva śaṅkhacūḍasya kāminī | bhūtvā paścācca matpatnī bhaviṣyasi na saṃśayaḥ

त्रैलोक्यपावनी नाम्ना तुलसीति च भारते । कलया च सरिद्‍भावं शीघ्रं गच्छ वरानने

trailokyapāvanī nāmnā tulasīti ca bhārate | kalayā ca saridbhāvaṃ śīghraṃ gaccha varānane

भारतं भारतीशापान्नाम्ना पद्मावती भव । गङ्‌गे यास्यसि पश्चात्त्वमंशेन विश्वपावनी

bhārataṃ bhāratīśāpānnāmnā padmāvatī bhava | gaṅge yāsyasi paścāttvamaṃśena viśvapāvanī

भारतं भारतीशापात्पापदाहाय पापिनाम् । भगीरथस्य तपसा तेन नीता सुकल्पिते

bhārataṃ bhāratīśāpātpāpadāhāya pāpinām | bhagīrathasya tapasā tena nītā sukalpite

नाम्ना भागीरथी पूता भविष्यसि महीतले । मदंशस्य समुद्रस्य जाया जायेर्ममाज्ञया

nāmnā bhāgīrathī pūtā bhaviṣyasi mahītale | madaṃśasya samudrasya jāyā jāyermamājñayā

मत्कलांशस्य भूपस्य शन्तनोश्च सुरेश्वरि । गङ्‌गाशापेन कलया भारतं गच्छ भारति

matkalāṃśasya bhūpasya śantanośca sureśvari | gaṅgāśāpena kalayā bhārataṃ gaccha bhārati

कलहस्य फलं भुंक्ष्व सपत्‍नीभ्यां सहाच्युते । स्वयं च ब्रह्मसदने ब्रह्मणः कामिनी भव

kalahasya phalaṃ bhuṃkṣva sapatnībhyāṃ sahācyute | svayaṃ ca brahmasadane brahmaṇaḥ kāminī bhava

गङ्‌गा यातु शिवस्थानमत्र पद्मैव तिष्ठतु । शान्ता च क्रोधरहिता मद्‍भक्ता सत्त्वरूपिणी

gaṅgā yātu śivasthānamatra padmaiva tiṣṭhatu | śāntā ca krodharahitā madbhaktā sattvarūpiṇī

महासाध्वी महाभागा सुशीला धर्मचारिणी । यदंशकलया सर्वा धर्मिष्ठाश्च पतिव्रताः

mahāsādhvī mahābhāgā suśīlā dharmacāriṇī | yadaṃśakalayā sarvā dharmiṣṭhāśca pativratāḥ

शान्तरूपाः सुशीलाश्च प्रतिविश्वेषु पूजिताः । तिस्रो भार्यास्त्रिशीलाश्च त्रयो भृत्याश्च बान्धवाः

śāntarūpāḥ suśīlāśca prativiśveṣu pūjitāḥ | tisro bhāryāstriśīlāśca trayo bhṛtyāśca bāndhavāḥ

ध्रुवं वेदविरुद्धाश्च न ह्येते मङ्‌गलप्रदाः । स्त्रीपुंवच्च गृहे येषां गृहिणां स्त्रीवशः पुमान्

dhruvaṃ vedaviruddhāśca na hyete maṅgalapradāḥ | strīpuṃvacca gṛhe yeṣāṃ gṛhiṇāṃ strīvaśaḥ pumān

निष्फलं च जन्म तेषामशुभं च पदे पदे । मुखे दुष्टा योनिदुष्टा यस्य स्त्री कलहप्रिया

niṣphalaṃ ca janma teṣāmaśubhaṃ ca pade pade | mukhe duṣṭā yoniduṣṭā yasya strī kalahapriyā

अरण्यं तेन गन्तव्यं महारण्यं गृहाद्वरम् । जलानां च स्थलानां च फलानां प्राप्तिरेव च

araṇyaṃ tena gantavyaṃ mahāraṇyaṃ gṛhādvaram | jalānāṃ ca sthalānāṃ ca phalānāṃ prāptireva ca

सततं सुलभा तत्र न तेषां गृह एव च । वरमग्नौ स्थितिर्हिंस्रजन्तूनां सन्निधौ सुखम्

satataṃ sulabhā tatra na teṣāṃ gṛha eva ca | varamagnau sthitirhiṃsrajantūnāṃ sannidhau sukham

ततोऽपि दुःखं पुंसां च दुष्टस्त्रीसन्निधौ ध्रुवम् । व्याधिज्वाला विषज्वाला वरं पुंसां वरानने

tato'pi duḥkhaṃ puṃsāṃ ca duṣṭastrīsannidhau dhruvam | vyādhijvālā viṣajvālā varaṃ puṃsāṃ varānane

दुष्टस्त्रीणां मुखज्वाला मरणादतिरिच्यते । पुंसां च स्त्रीजितां चैव भस्मान्तं शौचमध्रुवम्

duṣṭastrīṇāṃ mukhajvālā maraṇādatiricyate | puṃsāṃ ca strījitāṃ caiva bhasmāntaṃ śaucamadhruvam

यदह्नि कुरुते कर्म न तस्य फलभाग्भवेत् । निन्दितोऽत्र परत्रैव सर्वत्र नरकं व्रजेत्

yadahni kurute karma na tasya phalabhāgbhavet | nindito'tra paratraiva sarvatra narakaṃ vrajet

यशःकीर्तिविहीनो यो जीवन्नपि मृतो हि सः । बह्वीनां च सपत्‍नीनां नैकत्र श्रेयसे स्थितिः

yaśaḥkīrtivihīno yo jīvannapi mṛto hi saḥ | bahvīnāṃ ca sapatnīnāṃ naikatra śreyase sthitiḥ

एकभार्यः सुखी नैव बहुभार्यः कदाचन । गच्छ गङ्‌गे शिवस्थानं ब्रह्मस्थानं सरस्वति

ekabhāryaḥ sukhī naiva bahubhāryaḥ kadācana | gaccha gaṅge śivasthānaṃ brahmasthānaṃ sarasvati

अत्र तिष्ठतु मद्‌गेहे सुशीला कमलालया । सुसाध्या यस्य पत्‍नी च सुशीला च पतिव्रता

atra tiṣṭhatu madgehe suśīlā kamalālayā | susādhyā yasya patnī ca suśīlā ca pativratā

इह स्वर्गे सुखं तस्य धर्मो मोक्षः परत्र च । पतिव्रता यस्य पत्‍नी स च मुक्तः शुचिः सुखी । जीवन्मृतोऽशुचिर्दुःखी दुःशीलापतिरेव च

iha svarge sukhaṃ tasya dharmo mokṣaḥ paratra ca | pativratā yasya patnī sa ca muktaḥ śuciḥ sukhī | jīvanmṛto'śucirduḥkhī duḥśīlāpatireva ca

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे लक्ष्मीगङ्‌गासरस्वतीनां भूलोकेऽवतरणवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe lakṣmīgaṅgāsarasvatīnāṃ bhūloke'vataraṇavarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

गङ्‌गादीनां शापोद्धारवर्णनम् श्रीनारायण उवाच इत्युक्त्वा जगतां नाथो विरराम च नारद । अतीव रुरुदुर्देव्यः समालिङ्‌ग्य परस्परम्

gaṅgādīnāṃ śāpoddhāravarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca ityuktvā jagatāṃ nātho virarāma ca nārada | atīva rurudurdevyaḥ samāliṅgya parasparam

ताश्च सर्वाः समालोक्य क्रमेणोचुस्तदेश्वरम् । कम्पिताः साश्रुनेत्राश्च शोकेन च भयेन च

tāśca sarvāḥ samālokya krameṇocustadeśvaram | kampitāḥ sāśrunetrāśca śokena ca bhayena ca

सरस्वत्युवाच विशापं देहि हे नाथ दुष्टमाजन्मशोचनम् । सत्स्वामिना परित्यक्ताः कुतो जीवन्ति ताः स्त्रियः

sarasvatyuvāca viśāpaṃ dehi he nātha duṣṭamājanmaśocanam | satsvāminā parityaktāḥ kuto jīvanti tāḥ striyaḥ

देहत्यागं करिष्यामि योगेन भारते ध्रुवम् । अत्युन्नतो हि नियतं पातुमर्हति निश्चितम्

dehatyāgaṃ kariṣyāmi yogena bhārate dhruvam | atyunnato hi niyataṃ pātumarhati niścitam

गङ्‌गोवाच अहं केनापराधेन त्वया त्यक्ता जगत्पते । देहत्यागं करिष्यामि निर्दोषाया वधं लभ

gaṅgovāca ahaṃ kenāparādhena tvayā tyaktā jagatpate | dehatyāgaṃ kariṣyāmi nirdoṣāyā vadhaṃ labha

निर्दोषकामिनीत्यागं करोति यो नरो भुवि । स याति नरकं घोरं किन्तु सर्वेश्वरोऽपि वा

nirdoṣakāminītyāgaṃ karoti yo naro bhuvi | sa yāti narakaṃ ghoraṃ kintu sarveśvaro'pi vā

पद्मोवाच नाथ सत्त्वस्वरूपस्त्वं कोपः कथमहो तव । प्रसादं कुरु भार्ये द्वे सदीशस्य क्षमा वरा

padmovāca nātha sattvasvarūpastvaṃ kopaḥ kathamaho tava | prasādaṃ kuru bhārye dve sadīśasya kṣamā varā

भारते भारतीशापाद्यास्यामि कलया ह्यहम् । कियत्कालं स्थितिस्तत्र कदा द्रक्ष्यामि ते पदम्

bhārate bhāratīśāpādyāsyāmi kalayā hyaham | kiyatkālaṃ sthitistatra kadā drakṣyāmi te padam

दास्यन्ति पापिनः पापं सद्यः स्नानावगाहनात् । केन तेन विमुक्ताहमागमिष्यामि ते पदम्

dāsyanti pāpinaḥ pāpaṃ sadyaḥ snānāvagāhanāt | kena tena vimuktāhamāgamiṣyāmi te padam

कलया तुलसीरूपं धर्मध्वजसुता सती । भुक्त्वा कदा लभिष्यामि त्वत्पादाम्बुजमच्युत

kalayā tulasīrūpaṃ dharmadhvajasutā satī | bhuktvā kadā labhiṣyāmi tvatpādāmbujamacyuta

वृक्षरूपा भविष्यामि त्वदधिष्ठातृदेवता । समुद्धरिष्यसि कदा तन्मे ब्रूहि कृपानिधे

vṛkṣarūpā bhaviṣyāmi tvadadhiṣṭhātṛdevatā | samuddhariṣyasi kadā tanme brūhi kṛpānidhe

गङ्‌गा सरस्वतीशापाद्यदि यास्यति भारते । शापेन मुक्ता पापाच्च कदा त्वां च लभिष्यति

gaṅgā sarasvatīśāpādyadi yāsyati bhārate | śāpena muktā pāpācca kadā tvāṃ ca labhiṣyati

गङ्‌गाशापेन वा वाणी यदि यास्यति भारतम् । कदा शापाद्विनिर्मुच्य लभिष्यति पदं तव

gaṅgāśāpena vā vāṇī yadi yāsyati bhāratam | kadā śāpādvinirmucya labhiṣyati padaṃ tava

तां वाणीं ब्रह्मसदनं गङ्‌गां वा शिवमन्दिरम् । गन्तुं वदसि हे नाथ तत्क्षमस्व च ते वचः

tāṃ vāṇīṃ brahmasadanaṃ gaṅgāṃ vā śivamandiram | gantuṃ vadasi he nātha tatkṣamasva ca te vacaḥ

इत्युक्त्वा कमला कान्तपादं धृत्वा ननाम सा । स्वकेशैर्वेष्टनं कृत्वा रुरोद च पुनः पुनः

ityuktvā kamalā kāntapādaṃ dhṛtvā nanāma sā | svakeśairveṣṭanaṃ kṛtvā ruroda ca punaḥ punaḥ

(उवाच पद्मनाभस्तां पद्मां कृत्वा स्ववक्षसि । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यो भक्तानुग्रहकातरः ॥) ॥ श्रीभगवानुवाच त्वद्वाक्यमाचरिष्यामि स्ववाक्यं च सुरेश्वरि । समतां च करिष्यामि शृणु त्वं कमलेक्षणे

(uvāca padmanābhastāṃ padmāṃ kṛtvā svavakṣasi | īṣaddhāsyaprasannāsyo bhaktānugrahakātaraḥ ||) || śrībhagavānuvāca tvadvākyamācariṣyāmi svavākyaṃ ca sureśvari | samatāṃ ca kariṣyāmi śṛṇu tvaṃ kamalekṣaṇe

भारती यातु कलया सरिद्‌रूपा च भारते । अर्धा सा ब्रह्मसदनं स्वयं तिष्ठतु मद्‌गृहे

bhāratī yātu kalayā saridrūpā ca bhārate | ardhā sā brahmasadanaṃ svayaṃ tiṣṭhatu madgṛhe

भगीरथेन सा नीता गङ्‌गा यास्यति भारते । पूतं कर्तुं त्रिभुवनं स्वयं तिष्ठतु मद्‌गृहे

bhagīrathena sā nītā gaṅgā yāsyati bhārate | pūtaṃ kartuṃ tribhuvanaṃ svayaṃ tiṣṭhatu madgṛhe

तत्रैव चन्द्रमौलेश्च मौलिं प्राप्स्यति दुर्लभम् । ततः स्वभावतः पूताप्यतिपूता भविष्यति

tatraiva candramauleśca mauliṃ prāpsyati durlabham | tataḥ svabhāvataḥ pūtāpyatipūtā bhaviṣyati

कलांशांशेन गच्छ त्वं भारते वामलोचने । पद्मावती सरिद्‌रूपा तुलसीवृक्षरूपिणी

kalāṃśāṃśena gaccha tvaṃ bhārate vāmalocane | padmāvatī saridrūpā tulasīvṛkṣarūpiṇī

कलेः पञ्चसहस्रे च गते वर्षे तु मोक्षणम् । युष्माकं सरितां चैव मद्‌गेहे चागमिष्यथ

kaleḥ pañcasahasre ca gate varṣe tu mokṣaṇam | yuṣmākaṃ saritāṃ caiva madgehe cāgamiṣyatha

सम्पदा हेतुभूता च विपत्तिः सर्वदेहिनाम् । विना विपत्तेर्महिमा केषां पद्मभवे भवेत्

sampadā hetubhūtā ca vipattiḥ sarvadehinām | vinā vipattermahimā keṣāṃ padmabhave bhavet

मन्मन्त्रोपासकानां च सतां स्नानावगाहनात् । युष्माकं मोक्षणं पापाद्दर्शनात्स्पर्शनात्तथा

manmantropāsakānāṃ ca satāṃ snānāvagāhanāt | yuṣmākaṃ mokṣaṇaṃ pāpāddarśanātsparśanāttathā

पृथिव्यां यानि तीर्थानि सन्त्यसंख्यानि सुन्दरि । भविष्यन्ति च पूतानि मद्‍भक्तस्पर्शदर्शनात्

pṛthivyāṃ yāni tīrthāni santyasaṃkhyāni sundari | bhaviṣyanti ca pūtāni madbhaktasparśadarśanāt

मन्मन्त्रोपासका भक्ता विभ्रमन्ति च भारते । पूतं कर्तुं तारितुं च सुपवित्रां वसुन्धराम्

manmantropāsakā bhaktā vibhramanti ca bhārate | pūtaṃ kartuṃ tārituṃ ca supavitrāṃ vasundharām

मद्‍भक्ता यत्र तिष्ठन्ति पादं प्रक्षालयन्ति च । तत्स्थानं च महातीर्थं सुपवित्रं भवेद्‌ध्रुवम्

madbhaktā yatra tiṣṭhanti pādaṃ prakṣālayanti ca | tatsthānaṃ ca mahātīrthaṃ supavitraṃ bhaveddhruvam

स्त्रीघ्नो गोघ्नः कृतघ्नश्च ब्रह्मघ्नो गुरुतल्पगः । जीवन्मुक्तो भवेत्पूतो मद्‍भक्तस्पर्शदर्शनात्

strīghno goghnaḥ kṛtaghnaśca brahmaghno gurutalpagaḥ | jīvanmukto bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt

एकादशीविहीनश्च सन्ध्याहीनोऽथ नास्तिकः । नरघाती भवेत्पूतो मद्‍भक्तस्पर्शदर्शनात्

ekādaśīvihīnaśca sandhyāhīno'tha nāstikaḥ | naraghātī bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt

असिजीवी मसीजीवी धावको ग्रामयाचकः । वृषवाहो भवेत्पूतो मद्‍भक्तस्पर्शदर्शनात्

asijīvī masījīvī dhāvako grāmayācakaḥ | vṛṣavāho bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt

विश्वासघाती मित्रघ्नो मिथ्यासाक्ष्यस्य दायकः । स्थाप्याहारी भवेत्पूतो मद्‍भक्तस्पर्शदर्शनात्

viśvāsaghātī mitraghno mithyāsākṣyasya dāyakaḥ | sthāpyāhārī bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt

अत्युग्रवान्दूषकश्च जारकः पुंश्चलीपतिः । पूतश्च वृषलीपुत्रो मद्‍भक्तस्पर्शदर्शनात्

atyugravāndūṣakaśca jārakaḥ puṃścalīpatiḥ | pūtaśca vṛṣalīputro madbhaktasparśadarśanāt

शूद्राणां सूपकारश्च देवलो ग्रामयाजकः । अदीक्षितो भवेत्पूतो मद्‍भक्तस्पर्शदर्शनात्

śūdrāṇāṃ sūpakāraśca devalo grāmayājakaḥ | adīkṣito bhavetpūto madbhaktasparśadarśanāt

पितरं मातरं भार्यां भ्रातरं तनयं सुताम् । गुरोः कुलं च भगिनीं चक्षुर्हीनं च बान्धवम्

pitaraṃ mātaraṃ bhāryāṃ bhrātaraṃ tanayaṃ sutām | guroḥ kulaṃ ca bhaginīṃ cakṣurhīnaṃ ca bāndhavam

श्वश्रूं च श्वशुरं चैव यो न पुष्णाति सुन्दरि । स महापातकी पूतो मद्‍भक्तस्पर्शदर्शनात्

śvaśrūṃ ca śvaśuraṃ caiva yo na puṣṇāti sundari | sa mahāpātakī pūto madbhaktasparśadarśanāt

अश्वत्थनाशकश्चैव मद्‍भक्तनिन्दकस्तथा । शूद्रान्नभोजी विप्रश्च पूतो मद्‍भक्तदर्शनात्

aśvatthanāśakaścaiva madbhaktanindakastathā | śūdrānnabhojī vipraśca pūto madbhaktadarśanāt

देवद्रव्यापहारी च विप्रद्रव्यापहारकः । लाक्षालोहरसानां च विक्रेता दुहितुस्तथा

devadravyāpahārī ca vipradravyāpahārakaḥ | lākṣāloharasānāṃ ca vikretā duhitustathā

महापातकिनश्चैव शूद्राणां शवदाहकः । भवेयुरेते पूताश्च मद्‍भक्तस्पर्शदर्शनात्

mahāpātakinaścaiva śūdrāṇāṃ śavadāhakaḥ | bhaveyurete pūtāśca madbhaktasparśadarśanāt

महालक्ष्मीरुवाच भक्तानां लक्षणं ब्रूहि भक्तानुग्रहकातर । येषां तु दर्शनस्पर्शात्सद्यः पूता नराधमाः

mahālakṣmīruvāca bhaktānāṃ lakṣaṇaṃ brūhi bhaktānugrahakātara | yeṣāṃ tu darśanasparśātsadyaḥ pūtā narādhamāḥ

हरिभक्तिविहीनाश्च महाहङ्‌कारसंयुतः । स्वप्रशंसारता धूर्ताः शठाश्च साधुनिन्दकाः

haribhaktivihīnāśca mahāhaṅkārasaṃyutaḥ | svapraśaṃsāratā dhūrtāḥ śaṭhāśca sādhunindakāḥ

पुनन्ति सर्वतीर्थानि येषां स्नानावगाहनात् । येषां च पादरजसा पूता पादोदकान्मही

punanti sarvatīrthāni yeṣāṃ snānāvagāhanāt | yeṣāṃ ca pādarajasā pūtā pādodakānmahī

येषां संदर्शनं स्पर्शं ये वा वाञ्छन्ति भारते । सर्वेषां परमो लाभो वैष्णवानां समागमः

yeṣāṃ saṃdarśanaṃ sparśaṃ ye vā vāñchanti bhārate | sarveṣāṃ paramo lābho vaiṣṇavānāṃ samāgamaḥ

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः । ते पुनन्त्यपि कालेन विष्णुभक्ताः क्षणादहो

na hyammayāni tīrthāni na devā mṛcchilāmayāḥ | te punantyapi kālena viṣṇubhaktāḥ kṣaṇādaho

सूत उवाव महालक्ष्मीवचः श्रुत्वा लक्ष्मीकान्तश्च सस्मितः । निगूढतत्त्वं कथितुमपि श्रेष्ठोपचक्रमे

sūta uvāva mahālakṣmīvacaḥ śrutvā lakṣmīkāntaśca sasmitaḥ | nigūḍhatattvaṃ kathitumapi śreṣṭhopacakrame

श्रीभगवानुवाच भक्तानां लक्षणं लक्ष्मि गूढं श्रुतिपुराणयोः । पुण्यस्वरूपं पापघ्नं सुखदं भुक्तिमुक्तिदम्

śrībhagavānuvāca bhaktānāṃ lakṣaṇaṃ lakṣmi gūḍhaṃ śrutipurāṇayoḥ | puṇyasvarūpaṃ pāpaghnaṃ sukhadaṃ bhuktimuktidam

सारभूतं गोपनीयं न वक्तव्यं खलेषु च । त्वां पवित्रां प्राणतुल्यां कथयामि निशामय

sārabhūtaṃ gopanīyaṃ na vaktavyaṃ khaleṣu ca | tvāṃ pavitrāṃ prāṇatulyāṃ kathayāmi niśāmaya

गुरुवक्त्राद्विष्णुमन्त्रो यस्य कर्णे पतिष्यति । वदन्ति वेदास्तं चापि पवित्रं च नरोत्तमम्

guruvaktrādviṣṇumantro yasya karṇe patiṣyati | vadanti vedāstaṃ cāpi pavitraṃ ca narottamam

पुरुषाणां शतं पूर्वं तथा तज्जन्ममात्रतः । स्वर्गस्थं नरकस्थं वा मुक्तिमाप्नोति तत्क्षणात्

puruṣāṇāṃ śataṃ pūrvaṃ tathā tajjanmamātrataḥ | svargasthaṃ narakasthaṃ vā muktimāpnoti tatkṣaṇāt

यैः कैश्चिद्यत्र वा जन्म लब्धं येषु च जन्तुषु । जीवन्मुक्तास्तु ते पूता यान्ति काले हरेः पदम्

yaiḥ kaiścidyatra vā janma labdhaṃ yeṣu ca jantuṣu | jīvanmuktāstu te pūtā yānti kāle hareḥ padam

मद्‍भक्तियुक्तो मर्त्यश्च स मुक्तो मद्‌गुणान्वितः । मद्‌गुणाधीनवृत्तिर्यः कथाविष्टश्च सन्ततम्

madbhaktiyukto martyaśca sa mukto madguṇānvitaḥ | madguṇādhīnavṛttiryaḥ kathāviṣṭaśca santatam

मद्‌गुणश्रुतिमात्रेण सानन्दः पुलकान्वितः । सगद्‌गदः साश्रुनेत्रः स्वात्मविस्मृत एव च

madguṇaśrutimātreṇa sānandaḥ pulakānvitaḥ | sagadgadaḥ sāśrunetraḥ svātmavismṛta eva ca

न वाञ्छति सुखं मुक्तिं सालोक्यादिचतुष्टयम् । ब्रह्मत्वममरत्वं वा तद्वाञ्छा मम सेवने

na vāñchati sukhaṃ muktiṃ sālokyādicatuṣṭayam | brahmatvamamaratvaṃ vā tadvāñchā mama sevane

इन्द्रत्वं च मनुत्वं च ब्रह्मत्वं च सुदुर्लभम् । स्वर्गराज्यादिभोगं च स्वप्नेऽपि च न वाञ्छति

indratvaṃ ca manutvaṃ ca brahmatvaṃ ca sudurlabham | svargarājyādibhogaṃ ca svapne'pi ca na vāñchati

भ्रमन्ति भारते भक्तास्तादृग्जन्म सुदुर्लभम् । मद्‌गुणश्रवणाः श्राव्यगानैर्नित्यं मुदान्विताः

bhramanti bhārate bhaktāstādṛgjanma sudurlabham | madguṇaśravaṇāḥ śrāvyagānairnityaṃ mudānvitāḥ

ते यान्ति च महीं पूत्वा नरं तीर्थं ममालयम् । इत्येवं कथितं सर्वं पद्मे कुरु यथोचितम् । तदाज्ञया तास्तच्चक्रुर्हरिस्तस्थौ सुखासने

te yānti ca mahīṃ pūtvā naraṃ tīrthaṃ mamālayam | ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ padme kuru yathocitam | tadājñayā tāstaccakrurharistasthau sukhāsane

इति श्रीमद्देवीभागवते महापूराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां नवमस्कन्धे गङ्‌गादीनां शापोद्धारवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpūrāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ navamaskandhe gaṅgādīnāṃ śāpoddhāravarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

नारायणनारदसंवादे कलिमाहात्म्यवर्णनम् श्रीनारायण उवाच सरस्वती पुण्यक्षेत्रमाजगाम च भारते । गङ्‌गाशापेन कलया स्वयं तस्थौ हरेः पदे

nārāyaṇanāradasaṃvāde kalimāhātmyavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca sarasvatī puṇyakṣetramājagāma ca bhārate | gaṅgāśāpena kalayā svayaṃ tasthau hareḥ pade

भारती भारतं गत्वा ब्राह्मी च ब्रह्मणः प्रिया । वाण्यधिष्ठातृदेवी सा तेन वाणी प्रकीर्तिता

bhāratī bhārataṃ gatvā brāhmī ca brahmaṇaḥ priyā | vāṇyadhiṣṭhātṛdevī sā tena vāṇī prakīrtitā

सरो वाप्यां च स्रोतस्तु सर्वत्रैव हि दृश्यते । हरिः सरस्वांस्तस्येयं तेन नाम्ना सरस्वती

saro vāpyāṃ ca srotastu sarvatraiva hi dṛśyate | hariḥ sarasvāṃstasyeyaṃ tena nāmnā sarasvatī

सरस्वती नदी सा च तीर्थरूपातिपावनी । पापिनां पापदाहाय ज्वलदग्निस्वरूपिणी

sarasvatī nadī sā ca tīrtharūpātipāvanī | pāpināṃ pāpadāhāya jvaladagnisvarūpiṇī

पश्चाद्‍भागीरथी नीता महीं भगीरथेन च । सा वै जगाम कलया वाणीशापेन नारद

paścādbhāgīrathī nītā mahīṃ bhagīrathena ca | sā vai jagāma kalayā vāṇīśāpena nārada

तत्रैव समये तां च दधार शिरसा शिवः । वेगं सोढुमयं शक्तो भुवः प्रार्थनया विभुः

tatraiva samaye tāṃ ca dadhāra śirasā śivaḥ | vegaṃ soḍhumayaṃ śakto bhuvaḥ prārthanayā vibhuḥ

पद्मा जगाम कलया सा च पद्मावती नदी । भारतं भारतीशापात्स्वयं तस्थौ हरेः पदे

padmā jagāma kalayā sā ca padmāvatī nadī | bhārataṃ bhāratīśāpātsvayaṃ tasthau hareḥ pade

ततोऽन्यया सा कलया लेभे जन्म च भारते । धर्मध्वजसुता लक्ष्मीर्विख्याता तुलसीति च

tato'nyayā sā kalayā lebhe janma ca bhārate | dharmadhvajasutā lakṣmīrvikhyātā tulasīti ca

पुरा सरस्वतीशापात्पश्चाच्च हरिशापतः । बभूव वृक्षरूपा सा कलया विश्वपावनी

purā sarasvatīśāpātpaścācca hariśāpataḥ | babhūva vṛkṣarūpā sā kalayā viśvapāvanī

कलेः पञ्चसहस्रं च वर्षं स्थित्वा तु भारते । जग्मुस्ताश्च सरिद्‌रूपं विहाय श्रीहरेः पदम्

kaleḥ pañcasahasraṃ ca varṣaṃ sthitvā tu bhārate | jagmustāśca saridrūpaṃ vihāya śrīhareḥ padam

यानि सर्वाणि तीर्थानि काशीं वृन्दावनं विना । यास्यन्ति सार्धं ताभिश्च वैकुण्ठमाज्ञया हरेः

yāni sarvāṇi tīrthāni kāśīṃ vṛndāvanaṃ vinā | yāsyanti sārdhaṃ tābhiśca vaikuṇṭhamājñayā hareḥ

शालग्रामः शक्तिशिवौ जगन्नाथश्च भारतम् । कलेर्दशसहस्रान्ते त्यक्त्वा यान्ति निजं पदम्

śālagrāmaḥ śaktiśivau jagannāthaśca bhāratam | kalerdaśasahasrānte tyaktvā yānti nijaṃ padam

साधवश्च पुराणानि शङ्‌खानि श्राद्धतर्पणे । वेदोक्तानि च कर्माणि ययुस्तैः सार्धमेव च

sādhavaśca purāṇāni śaṅkhāni śrāddhatarpaṇe | vedoktāni ca karmāṇi yayustaiḥ sārdhameva ca

देवपूजा देवनाम तत्कीर्तिगुणकीर्तनम् । वेदाङ्‌गानि च शास्त्राणि ययुस्तैः सार्धमेव च

devapūjā devanāma tatkīrtiguṇakīrtanam | vedāṅgāni ca śāstrāṇi yayustaiḥ sārdhameva ca

सन्तश्च सत्यधर्मश्च वेदाश्च ग्रामदेवताः । व्रतं तपश्चानशनं ययुस्तैः सार्धमेव च

santaśca satyadharmaśca vedāśca grāmadevatāḥ | vrataṃ tapaścānaśanaṃ yayustaiḥ sārdhameva ca

वामाचाररताः सर्वे मिथ्याकपटसंयुताः । तुलसीरहिता पूजा भविष्यति ततः परम्

vāmācāraratāḥ sarve mithyākapaṭasaṃyutāḥ | tulasīrahitā pūjā bhaviṣyati tataḥ param

शठाः क्रूरा दाम्भिकाश्च महाहङ्‌कारसंयुताः । चोराश्च हिंसकाः सर्वे भविष्यन्ति ततः परम्

śaṭhāḥ krūrā dāmbhikāśca mahāhaṅkārasaṃyutāḥ | corāśca hiṃsakāḥ sarve bhaviṣyanti tataḥ param

पुंसो भेदः स्त्रीविभेदो विवाहो वापि निर्भयः । स्वस्वामिभेदो वस्तूनां भविष्यति ततः परम्

puṃso bhedaḥ strīvibhedo vivāho vāpi nirbhayaḥ | svasvāmibhedo vastūnāṃ bhaviṣyati tataḥ param

सर्वे स्त्रीवशगाः पुंसः पुश्चल्यश्च गृहे गृहे । तर्जनैर्भर्त्सनैः शश्वत्स्वामिनं ताडयन्ति च

sarve strīvaśagāḥ puṃsaḥ puścalyaśca gṛhe gṛhe | tarjanairbhartsanaiḥ śaśvatsvāminaṃ tāḍayanti ca

गृहेश्वरी च गृहिणी गृही भृत्याधिकोऽधमः । चेटीदाससमौ वध्वाः श्वश्रूश्च श्वशुरस्तथा

gṛheśvarī ca gṛhiṇī gṛhī bhṛtyādhiko'dhamaḥ | ceṭīdāsasamau vadhvāḥ śvaśrūśca śvaśurastathā

कर्तारो बलिनो गेहे योनिसम्बन्धिबान्धवाः । विद्यासम्बन्धिभिः सार्धं सम्भाषापि न विद्यते

kartāro balino gehe yonisambandhibāndhavāḥ | vidyāsambandhibhiḥ sārdhaṃ sambhāṣāpi na vidyate

यथापरिचिता लोकास्तथा पुंसश्च बान्धवाः । सर्वकर्माक्षमाः पुंसो योषितामाज्ञया विना

yathāparicitā lokāstathā puṃsaśca bāndhavāḥ | sarvakarmākṣamāḥ puṃso yoṣitāmājñayā vinā

ब्रह्मक्षत्रविशः शूद्रा जात्याचारविवर्जिताः । सन्ध्या च यज्ञसूत्रं च भवेल्लुप्तं न संशयः

brahmakṣatraviśaḥ śūdrā jātyācāravivarjitāḥ | sandhyā ca yajñasūtraṃ ca bhavelluptaṃ na saṃśayaḥ

म्लेच्छाचारा भविष्यन्ति वर्णाश्चत्वार एव च । म्लेच्छशास्त्रं पठिष्यन्ति स्वशास्त्राणि विहाय च

mlecchācārā bhaviṣyanti varṇāścatvāra eva ca | mlecchaśāstraṃ paṭhiṣyanti svaśāstrāṇi vihāya ca

ब्रह्मक्षत्रविशां वंशाः शूद्राणां सेवकाः कलौ । सूपकारा धावकाश्च वृषवाहाश्च सर्वशः

brahmakṣatraviśāṃ vaṃśāḥ śūdrāṇāṃ sevakāḥ kalau | sūpakārā dhāvakāśca vṛṣavāhāśca sarvaśaḥ

सत्यहीना जनाः सर्वे सस्यहीना च मेदिनी । फलहीनाश्च तरवोऽपत्यहीनाश्च योषितः

satyahīnā janāḥ sarve sasyahīnā ca medinī | phalahīnāśca taravo'patyahīnāśca yoṣitaḥ

क्षीरहीनास्तथा गावः क्षीरं सर्पिर्विवर्जितम् । दम्पती प्रीतिहीनौ च गृहिणः सत्यवर्जिताः

kṣīrahīnāstathā gāvaḥ kṣīraṃ sarpirvivarjitam | dampatī prītihīnau ca gṛhiṇaḥ satyavarjitāḥ

प्रतापहीना भूपाश्च प्रजाश्च करपीडिताः । जलहीना महानद्यो दीर्घिकाकन्दरादयः

pratāpahīnā bhūpāśca prajāśca karapīḍitāḥ | jalahīnā mahānadyo dīrghikākandarādayaḥ

धर्महीना पुण्यहीना वर्णाश्चत्वार एव च । लक्षेषु पुण्यवान्कोऽपि न तिष्ठति ततः परम्

dharmahīnā puṇyahīnā varṇāścatvāra eva ca | lakṣeṣu puṇyavānko'pi na tiṣṭhati tataḥ param

कुत्सिता विकृताकारा नरा नार्यश्च बालकाः । कुवार्ता कुत्सितः शब्दो भविष्यति ततः परम्

kutsitā vikṛtākārā narā nāryaśca bālakāḥ | kuvārtā kutsitaḥ śabdo bhaviṣyati tataḥ param

केचिद्‌ग्रामाश्च नगरा नरशून्या भयानकाः । केचित्स्वल्पकुटीरेण नरेण च समन्विताः

kecidgrāmāśca nagarā naraśūnyā bhayānakāḥ | kecitsvalpakuṭīreṇa nareṇa ca samanvitāḥ

अरण्यानि भविष्यन्ति ग्रामेषु नगरेषु च । अरण्यवासिनः सर्वे जनाश्च करपीडिताः

araṇyāni bhaviṣyanti grāmeṣu nagareṣu ca | araṇyavāsinaḥ sarve janāśca karapīḍitāḥ

सस्यानि च भविष्यन्ति तडागेषु नदीषु च । प्रकृष्टवंशजा हीना भविष्यन्ति कलौ युगे

sasyāni ca bhaviṣyanti taḍāgeṣu nadīṣu ca | prakṛṣṭavaṃśajā hīnā bhaviṣyanti kalau yuge

अलीकवादिनो धूर्ताः शठाश्चासत्यवादिनः । प्रकृष्टानि च क्षेत्राणि सस्यहीनानि नारद

alīkavādino dhūrtāḥ śaṭhāścāsatyavādinaḥ | prakṛṣṭāni ca kṣetrāṇi sasyahīnāni nārada

हीनाः प्रकृष्टा धनिनो देवभक्ताश्च नास्तिकाः । हिंसकाश्च दयाहीना पौराश्च नरघातिनः

hīnāḥ prakṛṣṭā dhanino devabhaktāśca nāstikāḥ | hiṃsakāśca dayāhīnā paurāśca naraghātinaḥ

वामना व्याधियुक्ताश्च नरा नार्यश्च सर्वतः । स्वल्पायुषो गदायुक्ता यौवनै रहिताः कलौ

vāmanā vyādhiyuktāśca narā nāryaśca sarvataḥ | svalpāyuṣo gadāyuktā yauvanai rahitāḥ kalau

पलिताः षोडशे वर्षे महावृद्धाश्च विंशतौ । अष्टवर्षा च युवती रजोयुक्ता च गर्भिणी

palitāḥ ṣoḍaśe varṣe mahāvṛddhāśca viṃśatau | aṣṭavarṣā ca yuvatī rajoyuktā ca garbhiṇī

वत्सरान्तप्रसूता स्त्री षोडशे च जरान्विता । पतिपुत्रवती काचित्सर्वा वन्ध्याः कलौ युगे

vatsarāntaprasūtā strī ṣoḍaśe ca jarānvitā | patiputravatī kācitsarvā vandhyāḥ kalau yuge

कन्याविक्रयिणः सर्वे वर्णाश्चत्वार एव च । मातृजायावधूनां च जारोपेतान्नभक्षकाः

kanyāvikrayiṇaḥ sarve varṇāścatvāra eva ca | mātṛjāyāvadhūnāṃ ca jāropetānnabhakṣakāḥ

कन्यानां भगिनीनां वा जारोपात्तानजीविनः । हरेर्नाम्नां विक्रयिणो भविष्यन्ति कलौ युगे

kanyānāṃ bhaginīnāṃ vā jāropāttānajīvinaḥ | harernāmnāṃ vikrayiṇo bhaviṣyanti kalau yuge

स्वयमुत्सृज्य दानं च कीर्तिवर्धनहेतवे । ततः पश्चात्स्वदानं च स्वयमुल्लङ्‌घयिष्यति

svayamutsṛjya dānaṃ ca kīrtivardhanahetave | tataḥ paścātsvadānaṃ ca svayamullaṅghayiṣyati

देववृत्तिं ब्रह्मवत्तिं वृत्तिं गुरुकुलस्य च । स्वदत्तां परदत्तां वा सर्वमुल्लङ्‌घयिष्यति

devavṛttiṃ brahmavattiṃ vṛttiṃ gurukulasya ca | svadattāṃ paradattāṃ vā sarvamullaṅghayiṣyati

कन्यकागामिनः केचित्केचिच्च श्वश्रुगामिनः । केचिद्वधूगामिनश्च केचिद्वै सर्वगामिनः

kanyakāgāminaḥ kecitkecicca śvaśrugāminaḥ | kecidvadhūgāminaśca kecidvai sarvagāminaḥ

भगिनीगामिनः केचित्सपत्‍नीमातृगामिनः । भ्रातृजायागामिनश्च भविष्यन्ति कलौ युगे

bhaginīgāminaḥ kecitsapatnīmātṛgāminaḥ | bhrātṛjāyāgāminaśca bhaviṣyanti kalau yuge

अगम्यागमनं चैव करिष्यन्ति गृहे गृहे । मातृयोनिं परित्यज्य विहरिष्यन्ति सर्वतः

agamyāgamanaṃ caiva kariṣyanti gṛhe gṛhe | mātṛyoniṃ parityajya vihariṣyanti sarvataḥ

पत्‍नीनां निर्णयो नास्ति भर्तॄणां च कलौ युगे । प्रजानां चैव ग्रामाणां वस्तुनां च विशेषतः

patnīnāṃ nirṇayo nāsti bhartṝṇāṃ ca kalau yuge | prajānāṃ caiva grāmāṇāṃ vastunāṃ ca viśeṣataḥ

अलीकवादिनः सर्वे सर्वे चौराश्च लम्पटाः । परस्परं हिंसकाश्च सर्वे च नरघातिनः

alīkavādinaḥ sarve sarve caurāśca lampaṭāḥ | parasparaṃ hiṃsakāśca sarve ca naraghātinaḥ

ब्रह्मक्षत्रविशां वंशा भविष्यन्ति च पापिनः । लाक्षा लोहरसानां च व्यापारं लवणस्य च

brahmakṣatraviśāṃ vaṃśā bhaviṣyanti ca pāpinaḥ | lākṣā loharasānāṃ ca vyāpāraṃ lavaṇasya ca

वृषवाहा विप्रवंशाः शूद्राणां शवदाहिनः । शूद्रान्नभोजिनः सर्वे सर्वे च वृषलीरताः

vṛṣavāhā vipravaṃśāḥ śūdrāṇāṃ śavadāhinaḥ | śūdrānnabhojinaḥ sarve sarve ca vṛṣalīratāḥ

पञ्चयज्ञविहीनाश्च कुहूरात्रौ च भोजिनः । यज्ञसूत्रविहीनाश्च संध्याशौचविहीनकाः

pañcayajñavihīnāśca kuhūrātrau ca bhojinaḥ | yajñasūtravihīnāśca saṃdhyāśaucavihīnakāḥ

पुंश्चली वार्धुषाजीवा कुट्टनी च रजस्वला । विप्राणां रन्धनागारे भविष्यति च पाचिका

puṃścalī vārdhuṣājīvā kuṭṭanī ca rajasvalā | viprāṇāṃ randhanāgāre bhaviṣyati ca pācikā

अन्नानां नियमो नास्ति योनीनां च विशेषतः । आश्रमाणां जनानां च सर्वे म्लेच्छाः कलौ युगे

annānāṃ niyamo nāsti yonīnāṃ ca viśeṣataḥ | āśramāṇāṃ janānāṃ ca sarve mlecchāḥ kalau yuge

एवं कलौ सम्प्रवृत्ते सर्वं म्लेच्छमयं भवेत् । हस्तप्रमाणे वृक्षे च अङ्‌गुष्ठे चैव मानवे

evaṃ kalau sampravṛtte sarvaṃ mlecchamayaṃ bhavet | hastapramāṇe vṛkṣe ca aṅguṣṭhe caiva mānave

विप्रस्य विष्णुयशसः पुत्रः कल्किर्भविष्यति । नारायणकलांशश्च भगवान् बलिनां वरः

viprasya viṣṇuyaśasaḥ putraḥ kalkirbhaviṣyati | nārāyaṇakalāṃśaśca bhagavān balināṃ varaḥ

दीर्घेण करवालेन दीर्घघोटकवाहनः । म्लेच्छशून्यां च पृथिवीं त्रिरात्रेण करिष्यति

dīrgheṇa karavālena dīrghaghoṭakavāhanaḥ | mlecchaśūnyāṃ ca pṛthivīṃ trirātreṇa kariṣyati

निर्म्लेच्छां वसुधां कृत्वा चान्तर्धानं करिष्यति । अराजका च वसुधा दस्युग्रस्ता भविष्यति

nirmlecchāṃ vasudhāṃ kṛtvā cāntardhānaṃ kariṣyati | arājakā ca vasudhā dasyugrastā bhaviṣyati

स्थूलाप्रमाणा षड्‌रात्रं वर्षधाराऽऽप्लुता मही । लोकशून्या वृक्षशून्या गृहशून्या भविष्यति

sthūlāpramāṇā ṣaḍrātraṃ varṣadhārā''plutā mahī | lokaśūnyā vṛkṣaśūnyā gṛhaśūnyā bhaviṣyati

ततश्च द्वादशादित्याः करिष्यन्त्युदयं मुने । प्राप्नोति शुष्कतां पृथ्वी समा तेषां च तेजसा

tataśca dvādaśādityāḥ kariṣyantyudayaṃ mune | prāpnoti śuṣkatāṃ pṛthvī samā teṣāṃ ca tejasā

कलौ गते च दुर्धर्षे प्रवृत्ते च कृते युगे । तपःसत्त्वसमायुक्तो धर्मः पूर्णो भविष्यति

kalau gate ca durdharṣe pravṛtte ca kṛte yuge | tapaḥsattvasamāyukto dharmaḥ pūrṇo bhaviṣyati

तपस्विनश्च धर्मिष्ठा वेदज्ञा ब्राह्मणा भुवि । पतिव्रताश्च धर्मिष्ठा योषितश्च गृहे गृहे

tapasvinaśca dharmiṣṭhā vedajñā brāhmaṇā bhuvi | pativratāśca dharmiṣṭhā yoṣitaśca gṛhe gṛhe

राजानः क्षत्रियाः सर्वे विप्रभक्ता मनस्विनः । प्रतापवन्तो धर्मिष्ठाः पुण्यकर्मरताः सदा

rājānaḥ kṣatriyāḥ sarve viprabhaktā manasvinaḥ | pratāpavanto dharmiṣṭhāḥ puṇyakarmaratāḥ sadā

वैश्या वाणिज्यनिरता विप्रभक्ताश्च धार्मिकाः । शूद्राश्च पुण्यशीलाश्च धर्मिष्ठा विप्रसेविनः

vaiśyā vāṇijyaniratā viprabhaktāśca dhārmikāḥ | śūdrāśca puṇyaśīlāśca dharmiṣṭhā viprasevinaḥ

विप्रक्षत्रविशां वंशा देवीभक्तिपरायणाः । देवीमन्त्ररताः सर्वे देवीध्यानपरायणाः

viprakṣatraviśāṃ vaṃśā devībhaktiparāyaṇāḥ | devīmantraratāḥ sarve devīdhyānaparāyaṇāḥ

श्रुतिस्मृतिपुराणज्ञाः पुमांस ऋतुगामिनः । लेशो नास्ति ह्यधर्मस्य पूर्णो धर्मः कृते युगे

śrutismṛtipurāṇajñāḥ pumāṃsa ṛtugāminaḥ | leśo nāsti hyadharmasya pūrṇo dharmaḥ kṛte yuge

धर्मस्त्रिपाच्च त्रेतायां द्विपाच्च द्वापरे ततः । कलौ वृत्ते चैकपाच्च सर्वलुप्तिस्ततः परम्

dharmastripācca tretāyāṃ dvipācca dvāpare tataḥ | kalau vṛtte caikapācca sarvaluptistataḥ param

वाराः सप्त तथा विप्र तिथयः षोडश स्मृताः । तथा द्वादश मासाश्च ऋतवश्च षडेव च

vārāḥ sapta tathā vipra tithayaḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ | tathā dvādaśa māsāśca ṛtavaśca ṣaḍeva ca

द्वौ पक्षौ चायने द्वे च चतुर्भिः प्रहरैर्दिनम् । चतुर्भिः प्रहरै रात्रिर्मासस्त्रिंशद्दिनैस्तथा

dvau pakṣau cāyane dve ca caturbhiḥ praharairdinam | caturbhiḥ praharai rātrirmāsastriṃśaddinaistathā

वर्षं पञ्चविधं ज्ञेयं कालसंख्याविधिक्रमे । यथा चायान्ति यान्त्येव यथा युगचतुष्टयम्

varṣaṃ pañcavidhaṃ jñeyaṃ kālasaṃkhyāvidhikrame | yathā cāyānti yāntyeva yathā yugacatuṣṭayam

वर्षे पूर्णे नराणां च देवानां च दिवानिशम् । शतत्रये षष्ठ्यधिके नराणां च युगे गते

varṣe pūrṇe narāṇāṃ ca devānāṃ ca divāniśam | śatatraye ṣaṣṭhyadhike narāṇāṃ ca yuge gate

देवानां च युगं ज्ञेयं कालसंख्याविदां मतम् । मन्वन्तरं तु दिव्यानां युगानामेकसप्ततिः

devānāṃ ca yugaṃ jñeyaṃ kālasaṃkhyāvidāṃ matam | manvantaraṃ tu divyānāṃ yugānāmekasaptatiḥ

मन्वन्तरसमं ज्ञेयमायुष्यञ्च शचीपतेः । अष्टाविंशतिमे चेन्द्रे गते ब्रह्मदिवानिशम्

manvantarasamaṃ jñeyamāyuṣyañca śacīpateḥ | aṣṭāviṃśatime cendre gate brahmadivāniśam

अष्टोत्तरशते वर्षे गते पातश्च ब्रह्मणः । प्रलयः प्राकृतो ज्ञेयस्तत्रादृष्टा वसुन्धरा

aṣṭottaraśate varṣe gate pātaśca brahmaṇaḥ | pralayaḥ prākṛto jñeyastatrādṛṣṭā vasundharā

जलप्लुतानि विश्वानि ब्रह्मविष्णुशिवादयः । ऋषयो ज्ञानिनः सर्वे लीनाः सत्ये चिदात्मनि

jalaplutāni viśvāni brahmaviṣṇuśivādayaḥ | ṛṣayo jñāninaḥ sarve līnāḥ satye cidātmani

तत्रैव प्रकृतिर्लीना तत्र प्राकृतिको लयः । लये प्राकृतिके जाते पाते च ब्रह्मणो मुने

tatraiva prakṛtirlīnā tatra prākṛtiko layaḥ | laye prākṛtike jāte pāte ca brahmaṇo mune

निमेषमात्रं कालश्च श्रीदेव्याः प्रोच्यते मुने । एवं नश्यन्ति सर्वाणि ब्रह्माण्डान्यखिलानि च

nimeṣamātraṃ kālaśca śrīdevyāḥ procyate mune | evaṃ naśyanti sarvāṇi brahmāṇḍānyakhilāni ca

निमेषान्तरकालेन पुनः सृष्टिक्रमेण च । एवं कतिविधा सृष्टिर्लयः कतिविधोऽपि वा

nimeṣāntarakālena punaḥ sṛṣṭikrameṇa ca | evaṃ katividhā sṛṣṭirlayaḥ katividho'pi vā

कति कल्पा गतायाताः संख्यां जानाति कः पुमान् । सृष्टीनां च लयानां च ब्रह्माण्डानां च नारद

kati kalpā gatāyātāḥ saṃkhyāṃ jānāti kaḥ pumān | sṛṣṭīnāṃ ca layānāṃ ca brahmāṇḍānāṃ ca nārada

ब्रह्मादीनां च ब्रह्माण्डे संख्यां जानाति कः पुमान् । ब्रह्माण्डानां च सर्वेषामीश्वरश्चैक एव सः

brahmādīnāṃ ca brahmāṇḍe saṃkhyāṃ jānāti kaḥ pumān | brahmāṇḍānāṃ ca sarveṣāmīśvaraścaika eva saḥ

सर्वेषां परमात्मा च सच्चिदानन्दरूपधृक् । ब्रह्मादयश्च तस्यांशास्तस्यांशश्च महाविराट्

sarveṣāṃ paramātmā ca saccidānandarūpadhṛk | brahmādayaśca tasyāṃśāstasyāṃśaśca mahāvirāṭ

तस्यांशश्च विराट् क्षुद्रः सैवेयं प्रकृतिः परा । तस्याः सकाशात्सञ्जातोऽप्यर्धनारीश्वरस्ततः

tasyāṃśaśca virāṭ kṣudraḥ saiveyaṃ prakṛtiḥ parā | tasyāḥ sakāśātsañjāto'pyardhanārīśvarastataḥ

सैव कृष्णो द्विधाभूतो द्विभुजश्च चतुर्भुजः । चतुर्भुजश्च वैकुण्ठे गोलोके द्विभुजः स्वयम्

saiva kṛṣṇo dvidhābhūto dvibhujaśca caturbhujaḥ | caturbhujaśca vaikuṇṭhe goloke dvibhujaḥ svayam

ब्रह्मादितृणपर्यन्तं सर्वं प्राकृतिकं भवेत् । यद्यत्प्राकृतिकं सृष्टं सर्वं नश्वरमेव च

brahmāditṛṇaparyantaṃ sarvaṃ prākṛtikaṃ bhavet | yadyatprākṛtikaṃ sṛṣṭaṃ sarvaṃ naśvarameva ca

एवंविधं सृष्टिहेतुं सत्यं नित्यं सनातनम् । स्वेच्छामयं परं ब्रह्म निर्गुणं प्रकृतेः परम्

evaṃvidhaṃ sṛṣṭihetuṃ satyaṃ nityaṃ sanātanam | svecchāmayaṃ paraṃ brahma nirguṇaṃ prakṛteḥ param

निरुपाधि निराकारं भक्तानुग्रहकातरम् । करोति ब्रह्मा ब्रह्माण्डं यज्ज्ञानात्कमलोद्‍भवः

nirupādhi nirākāraṃ bhaktānugrahakātaram | karoti brahmā brahmāṇḍaṃ yajjñānātkamalodbhavaḥ

शिवो मृत्युज्जयश्चैव संहर्ता सर्वसत्त्ववित् । यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा सर्वेशस्तु तपो महान्

śivo mṛtyujjayaścaiva saṃhartā sarvasattvavit | yajjñānādyasya tapasā sarveśastu tapo mahān

महाविभूतियुक्तश्च सर्वज्ञः सर्वदर्शनः । सर्वव्यापी सर्वपाता प्रदाता सर्वसम्पदाम्

mahāvibhūtiyuktaśca sarvajñaḥ sarvadarśanaḥ | sarvavyāpī sarvapātā pradātā sarvasampadām

विष्णुः सर्वेश्वरः श्रीमान् यद्‍भक्त्या यस्य सेवया । महामाया च प्रकृतिः सर्वशक्तिमयीश्वरी

viṣṇuḥ sarveśvaraḥ śrīmān yadbhaktyā yasya sevayā | mahāmāyā ca prakṛtiḥ sarvaśaktimayīśvarī

सैव प्रोक्ता भगवती सच्चिदानन्दरूपिणी । यज्ज्ञानाद्यस्य तपसा यद्‍भक्त्या यस्य सेवया

saiva proktā bhagavatī saccidānandarūpiṇī | yajjñānādyasya tapasā yadbhaktyā yasya sevayā

सावित्री देवमाता च वेदाधिष्ठातृदेवता । पूज्या द्विजानां वेदज्ञा यज्ज्ञानाद्यस्य सेवया

sāvitrī devamātā ca vedādhiṣṭhātṛdevatā | pūjyā dvijānāṃ vedajñā yajjñānādyasya sevayā

सर्वविद्याधिदेवी सा पूज्या च विदुषां परा । यत्सेवया यत्तपसा सर्वविश्वेषु पूजिता

sarvavidyādhidevī sā pūjyā ca viduṣāṃ parā | yatsevayā yattapasā sarvaviśveṣu pūjitā

सर्वग्रामाधिदेवी सा सर्वसम्पत्प्रदायिनी । सर्वेश्वरी सर्ववन्द्या सर्वेषां पुत्रदायिनी

sarvagrāmādhidevī sā sarvasampatpradāyinī | sarveśvarī sarvavandyā sarveṣāṃ putradāyinī

सर्वस्तुता च सर्वज्ञा सर्वदुर्गार्तिनाशिनी । कृष्णवामांशसम्भूता कृष्णप्राणाधिदेवता

sarvastutā ca sarvajñā sarvadurgārtināśinī | kṛṣṇavāmāṃśasambhūtā kṛṣṇaprāṇādhidevatā

कृष्णप्राणाधिका प्रेम्णा राधिका शक्तिसेवया । सर्वाधिकं च रूपं च सौभाग्यं मानगौरवे

kṛṣṇaprāṇādhikā premṇā rādhikā śaktisevayā | sarvādhikaṃ ca rūpaṃ ca saubhāgyaṃ mānagaurave

कृष्णवक्षःस्थलस्थानं पत्‍नीत्वे प्राप सेवया । तपश्चकार सा पूर्वं शतशृङ्‌गे च पर्वते

kṛṣṇavakṣaḥsthalasthānaṃ patnītve prāpa sevayā | tapaścakāra sā pūrvaṃ śataśṛṅge ca parvate

दिव्यवर्षसहस्रं च पतिं प्राप्त्यर्थमेव च । जाते शक्तिप्रसादे तु दृष्ट्वा चन्द्रकलोपमाम्

divyavarṣasahasraṃ ca patiṃ prāptyarthameva ca | jāte śaktiprasāde tu dṛṣṭvā candrakalopamām

कृष्णो वक्षःस्थले कृत्वा रुरोद कृपया विभुः । वरं तस्यै ददौ सारं सर्वेषामपि दुर्लभम्

kṛṣṇo vakṣaḥsthale kṛtvā ruroda kṛpayā vibhuḥ | varaṃ tasyai dadau sāraṃ sarveṣāmapi durlabham

मम वक्षःस्थले तिष्ठ मम भक्ता च शाश्वती । सौभाग्येन च मानेन प्रेम्णाथो गौरवेण च

mama vakṣaḥsthale tiṣṭha mama bhaktā ca śāśvatī | saubhāgyena ca mānena premṇātho gauraveṇa ca

त्वं मे श्रेष्ठा च ज्येष्ठा च प्रेयसी सर्वयोषिताम् । वरिष्ठा च गरिष्ठा च संस्तुता पूजिता मया

tvaṃ me śreṣṭhā ca jyeṣṭhā ca preyasī sarvayoṣitām | variṣṭhā ca gariṣṭhā ca saṃstutā pūjitā mayā

सततं तव साध्योऽहं वश्यश्च प्राणवल्लभे । इत्युक्त्वा च जगन्नाथश्चकार ललनां ततः

satataṃ tava sādhyo'haṃ vaśyaśca prāṇavallabhe | ityuktvā ca jagannāthaścakāra lalanāṃ tataḥ

100

सपत्‍नीरहितां तां च चकार प्राणवल्लभाम् । अन्या या याश्च ता देव्यः पूजिताः शक्तिसेवया

sapatnīrahitāṃ tāṃ ca cakāra prāṇavallabhām | anyā yā yāśca tā devyaḥ pūjitāḥ śaktisevayā

101

तपस्तु यादृशं यासां तादृक्तादृक्फलं मुने । दिव्यवर्षसहस्रं च तपस्तप्त्वा हिमाचले

tapastu yādṛśaṃ yāsāṃ tādṛktādṛkphalaṃ mune | divyavarṣasahasraṃ ca tapastaptvā himācale

102

दुर्गा च तत्पदं ध्यात्वा सर्वपूज्या बभूव ह । सरस्वती तपस्तप्त्वा पर्वते गन्धमादने

durgā ca tatpadaṃ dhyātvā sarvapūjyā babhūva ha | sarasvatī tapastaptvā parvate gandhamādane

103

लक्षवर्षं च दिव्यं च सर्ववन्द्या बभूव सा । लक्ष्मीर्युगशतं दिव्यं तपस्तप्त्वा च पुष्करे

lakṣavarṣaṃ ca divyaṃ ca sarvavandyā babhūva sā | lakṣmīryugaśataṃ divyaṃ tapastaptvā ca puṣkare

104

सर्वसम्पत्प्रदात्री च जाता देवीनिषेवणात् । सावित्री मलये तप्त्वा पूज्या वन्द्या बभूव सा

sarvasampatpradātrī ca jātā devīniṣevaṇāt | sāvitrī malaye taptvā pūjyā vandyā babhūva sā

105

षष्टिवर्षसहस्रं च दिव्यं ध्यात्वा च तत्पदम् । शतमन्वन्तरं तप्तं शङ्‌करेण पुरा विभो

ṣaṣṭivarṣasahasraṃ ca divyaṃ dhyātvā ca tatpadam | śatamanvantaraṃ taptaṃ śaṅkareṇa purā vibho

106

शतमन्वन्तरं चेदं ब्रह्मा शक्तिं जजाप ह । शतमन्वन्तरं विष्णुस्तप्त्वा पाता बभूव ह

śatamanvantaraṃ cedaṃ brahmā śaktiṃ jajāpa ha | śatamanvantaraṃ viṣṇustaptvā pātā babhūva ha

107

दशमन्वन्तरं तप्त्वा श्रीकृष्णः परमं तपः । गोलोकं प्राप्तवान्दिव्यं मोदतेऽद्यापि यत्र हि

daśamanvantaraṃ taptvā śrīkṛṣṇaḥ paramaṃ tapaḥ | golokaṃ prāptavāndivyaṃ modate'dyāpi yatra hi

108

दशमन्वन्तरं धर्मस्तप्त्वा वै भक्तिसंयुतः । सर्वप्राणः सर्वपूज्यः सर्वाधारो बभूव सः

daśamanvantaraṃ dharmastaptvā vai bhaktisaṃyutaḥ | sarvaprāṇaḥ sarvapūjyaḥ sarvādhāro babhūva saḥ

109

एवं देव्याश्च तपसा सर्वे देवाश्च पूजिताः । मुनयो मनवो भूपा ब्राह्मणाश्चैव पूजिताः

evaṃ devyāśca tapasā sarve devāśca pūjitāḥ | munayo manavo bhūpā brāhmaṇāścaiva pūjitāḥ

110

एवं ते कथितं सर्वं पुराणं सयथागमम् । गुरुवक्त्राद्यथा ज्ञातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

evaṃ te kathitaṃ sarvaṃ purāṇaṃ sayathāgamam | guruvaktrādyathā jñātaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे नारायणनारदसंवादे कलिमाहात्म्यवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde kalimāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

भूमिस्तोत्रवर्णनम् नारद उवाच देव्या निमेषमात्रेण ब्रह्मणः पात एव च । तस्य पातः प्राकृतिकः प्रलयः परिकीर्तितः

bhūmistotravarṇanam nārada uvāca devyā nimeṣamātreṇa brahmaṇaḥ pāta eva ca | tasya pātaḥ prākṛtikaḥ pralayaḥ parikīrtitaḥ

प्रलये प्राकृते चोक्ता तत्रादृष्टा वसुन्धरा । जलप्लुतानि विश्वानि सर्वे लीनाः परात्मनि

pralaye prākṛte coktā tatrādṛṣṭā vasundharā | jalaplutāni viśvāni sarve līnāḥ parātmani

वसुन्धरा तिरोभूता कुत्र वा सा च तिष्ठति । सृष्टेर्विधानसमये साविर्भूता कथं पुनः

vasundharā tirobhūtā kutra vā sā ca tiṣṭhati | sṛṣṭervidhānasamaye sāvirbhūtā kathaṃ punaḥ

कथं बभूव सा धन्या मान्या सर्वाश्रया जया । तस्याश्च जन्मकथनं वद मङ्‌गलकारणम्

kathaṃ babhūva sā dhanyā mānyā sarvāśrayā jayā | tasyāśca janmakathanaṃ vada maṅgalakāraṇam

श्रीनारायण उवाच सर्वादिसृष्टौ सर्वेषां जन्म देव्या इति श्रुतिः । आविर्भावस्तिरोभावः सर्वेषु प्रलयेषु च

śrīnārāyaṇa uvāca sarvādisṛṣṭau sarveṣāṃ janma devyā iti śrutiḥ | āvirbhāvastirobhāvaḥ sarveṣu pralayeṣu ca

श्रूयतां वसुधाजन्म सर्वमङ्‌गलकारणम् । विघ्ननिघ्नकरं पापनाशनं पुण्यवर्धनम्

śrūyatāṃ vasudhājanma sarvamaṅgalakāraṇam | vighnanighnakaraṃ pāpanāśanaṃ puṇyavardhanam

अहो केचिद्वदन्तीति मधुकैटभमेदसा । बभूव वसुधा धन्या तद्विरुद्धमतः शृणु

aho kecidvadantīti madhukaiṭabhamedasā | babhūva vasudhā dhanyā tadviruddhamataḥ śṛṇu

ऊचतुस्तौ पुरा विष्णुं तुष्टौ युद्धेन तेजसा । आवां वध्यौ न यत्रोर्वी पाथसा संवृतेति च

ūcatustau purā viṣṇuṃ tuṣṭau yuddhena tejasā | āvāṃ vadhyau na yatrorvī pāthasā saṃvṛteti ca

तयोर्जीवनकाले न प्रत्यक्षा साभवत्स्फुटम् । ततो बभूव मेदश्च मरणानन्तरं तयोः

tayorjīvanakāle na pratyakṣā sābhavatsphuṭam | tato babhūva medaśca maraṇānantaraṃ tayoḥ

मेदिनीति च विख्यातेत्युक्तमेतन्मतं शृणु । जलधौता कृता पूर्वं वर्धिता मेदसा यतः

medinīti ca vikhyātetyuktametanmataṃ śṛṇu | jaladhautā kṛtā pūrvaṃ vardhitā medasā yataḥ

कथयामि ते तज्जन्म सार्थकं सर्वमङ्‌गलम् । पुरा श्रुतं यच्छ्रुत्युक्तं धर्मवक्त्राच्च पुष्करे

kathayāmi te tajjanma sārthakaṃ sarvamaṅgalam | purā śrutaṃ yacchrutyuktaṃ dharmavaktrācca puṣkare

महाविराट्शरीरस्य जलस्थस्य चिरं स्फुटम् । मनो बभूव कालेन सर्वाङ्‌गव्यापकं ध्रुवम्

mahāvirāṭśarīrasya jalasthasya ciraṃ sphuṭam | mano babhūva kālena sarvāṅgavyāpakaṃ dhruvam

तच्च प्रविष्टं सर्वेषां तल्लोम्नां विवरेषु च । कालेन महता पश्चाद्‌ बभूव वसुधा मुने

tacca praviṣṭaṃ sarveṣāṃ tallomnāṃ vivareṣu ca | kālena mahatā paścād babhūva vasudhā mune

प्रत्येकं प्रतिलोम्नां च कूपेषु संस्थिता सदा । आविर्भूता तिरोभूता सजला च पुनः पुनः

pratyekaṃ pratilomnāṃ ca kūpeṣu saṃsthitā sadā | āvirbhūtā tirobhūtā sajalā ca punaḥ punaḥ

आविर्भूता सृष्टिकाले तज्जलोपर्युपस्थिता । प्रलये च तिरोभूता जलस्याभ्यन्तरे स्थिता

āvirbhūtā sṛṣṭikāle tajjaloparyupasthitā | pralaye ca tirobhūtā jalasyābhyantare sthitā

प्रतिविश्वेषु वसुधा शैलकाननसंयुता । सप्तसागरसंयुक्ता सप्तद्वीपसमन्विता

prativiśveṣu vasudhā śailakānanasaṃyutā | saptasāgarasaṃyuktā saptadvīpasamanvitā

हेमाद्रिमेरुसंयुक्ता ग्रहचन्द्रार्कसंयुता । ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च सुरैर्लोकैस्तदाज्ञया

hemādrimerusaṃyuktā grahacandrārkasaṃyutā | brahmaviṣṇuśivādyaiśca surairlokaistadājñayā

पुण्यतीर्थसमायुक्ता पुण्यभारतसंयुता । काञ्चनीभूमिसंयुक्ता सप्तस्वर्गसमन्विता

puṇyatīrthasamāyuktā puṇyabhāratasaṃyutā | kāñcanībhūmisaṃyuktā saptasvargasamanvitā

पातालसप्तं तदधस्तदूर्ध्वं ब्रह्मलोकतः । ध्रुवलोकश्च तत्रैव सर्वं विश्वं च तत्र वै

pātālasaptaṃ tadadhastadūrdhvaṃ brahmalokataḥ | dhruvalokaśca tatraiva sarvaṃ viśvaṃ ca tatra vai

एवं सर्वाणि विश्वानि पृथिव्यां निर्मितानि च । नश्वराणि च विश्वानि सर्वाणि कृत्रिमाणि वै

evaṃ sarvāṇi viśvāni pṛthivyāṃ nirmitāni ca | naśvarāṇi ca viśvāni sarvāṇi kṛtrimāṇi vai

प्रलये प्राकृते चैव ब्रह्मणश्च निपातने । महाविराडादिसृष्टौ सृष्टः कृष्णेन चात्मना

pralaye prākṛte caiva brahmaṇaśca nipātane | mahāvirāḍādisṛṣṭau sṛṣṭaḥ kṛṣṇena cātmanā

नित्यौ च स्थितिप्रलयौ काष्ठाकालेश्वरैः सह । नित्याधिष्ठातृदेवी सा वाराहे पूजिता सुरैः

nityau ca sthitipralayau kāṣṭhākāleśvaraiḥ saha | nityādhiṣṭhātṛdevī sā vārāhe pūjitā suraiḥ

मुनिभिर्मनुभिर्विप्रैर्गन्धर्वादिभिरेव च । विष्णोर्वराहरूपस्य पत्‍नी सा श्रुतिसम्मता

munibhirmanubhirviprairgandharvādibhireva ca | viṣṇorvarāharūpasya patnī sā śrutisammatā

तत्पुत्रो मङ्‌गलो ज्ञेयो घटेशो मङ्‌गलात्मजः । नारद उवाच पूजिता केन रुपेण वाराहे च सुरैर्मही

tatputro maṅgalo jñeyo ghaṭeśo maṅgalātmajaḥ | nārada uvāca pūjitā kena rupeṇa vārāhe ca surairmahī

वाराहे चैव वाराही सर्वैः सर्वाश्रया सती । मूलप्रकृतिसम्भूता पञ्चीकरणमार्गतः

vārāhe caiva vārāhī sarvaiḥ sarvāśrayā satī | mūlaprakṛtisambhūtā pañcīkaraṇamārgataḥ

तस्याः पूजाविधानं चाप्यधश्चोर्ध्वमनेकशः । मङ्‌गलं मङ्‌गलस्यापि जन्म वासं वद प्रभो

tasyāḥ pūjāvidhānaṃ cāpyadhaścordhvamanekaśaḥ | maṅgalaṃ maṅgalasyāpi janma vāsaṃ vada prabho

श्रीनारायण उवाच वाराहे च वराहश्च ब्रह्मणा संस्तुतः पुरा । उद्दधार महीं हत्वा हिरण्याक्षं रसातलम्

śrīnārāyaṇa uvāca vārāhe ca varāhaśca brahmaṇā saṃstutaḥ purā | uddadhāra mahīṃ hatvā hiraṇyākṣaṃ rasātalam

जले तां स्थापयामास पद्मपत्रं यथा हृदे । तत्रैव निर्ममे ब्रह्मा विश्वं सर्वं मनोहरम्

jale tāṃ sthāpayāmāsa padmapatraṃ yathā hṛde | tatraiva nirmame brahmā viśvaṃ sarvaṃ manoharam

दृष्ट्वा तदधिदेवीं च सकामां कामुको हरिः । वराहरूपी भगवान् कोटिसूर्यसमप्रभः

dṛṣṭvā tadadhidevīṃ ca sakāmāṃ kāmuko hariḥ | varāharūpī bhagavān koṭisūryasamaprabhaḥ

कृत्वा रतिकलां सर्वां मूर्तिं च सुमनोहराम् । क्रीडाञ्चकार रहसि दिव्यवर्षमहर्निशम्

kṛtvā ratikalāṃ sarvāṃ mūrtiṃ ca sumanoharām | krīḍāñcakāra rahasi divyavarṣamaharniśam

सुखसम्भोगसंस्पर्शान्मूर्च्छां सम्प्राप सुन्दरी । विदग्धाया विदग्धेन सङ्‌गमोऽतिसुखप्रदः

sukhasambhogasaṃsparśānmūrcchāṃ samprāpa sundarī | vidagdhāyā vidagdhena saṅgamo'tisukhapradaḥ

विष्णुस्तदङ्‌गसंश्लेषाद्‌ बुबुधे न दिवानिशम् । वर्षान्ते चेतनां प्राप्य कामी तत्याज कामुकीम्

viṣṇustadaṅgasaṃśleṣād bubudhe na divāniśam | varṣānte cetanāṃ prāpya kāmī tatyāja kāmukīm

पूर्वरूपं वराहं च दधार स च लीलया । पूजाञ्चकार तां देवीं ध्यात्वा च धरणीं सतीम्

pūrvarūpaṃ varāhaṃ ca dadhāra sa ca līlayā | pūjāñcakāra tāṃ devīṃ dhyātvā ca dharaṇīṃ satīm

धूपैर्दीपैश्च नैवेद्यैः सिन्दूरैरनुलेपनैः । वस्त्रैः पुष्पैश्च बलिभिः सम्पूज्योवाच तां हरिः

dhūpairdīpaiśca naivedyaiḥ sindūrairanulepanaiḥ | vastraiḥ puṣpaiśca balibhiḥ sampūjyovāca tāṃ hariḥ

श्रीभगवानुवाच सर्वाधारा भव शुभे सर्वैः सम्पूजिता सुखम् । मुनिभिर्मनुभिर्देवैः सिद्धैश्च दानवादिभिः

śrībhagavānuvāca sarvādhārā bhava śubhe sarvaiḥ sampūjitā sukham | munibhirmanubhirdevaiḥ siddhaiśca dānavādibhiḥ

अम्बुवाचीत्यागदिने गृहारम्भे प्रवेशने । वापीतडागारम्भे च गृहे च कृषिकर्मणि

ambuvācītyāgadine gṛhārambhe praveśane | vāpītaḍāgārambhe ca gṛhe ca kṛṣikarmaṇi

तव पूजां करिष्यन्ति मद्वरेण सुरादयः । मूढा ये न करिष्यन्ति यास्यन्ति नरकं च ते

tava pūjāṃ kariṣyanti madvareṇa surādayaḥ | mūḍhā ye na kariṣyanti yāsyanti narakaṃ ca te

वसुधोवाच वहामि सर्वं वाराहरूपेणाहं तवाज्ञया । लीलामात्रेण भगवन् विश्वं च सचराचरम्

vasudhovāca vahāmi sarvaṃ vārāharūpeṇāhaṃ tavājñayā | līlāmātreṇa bhagavan viśvaṃ ca sacarācaram

मुक्तां शुक्तिं हरेरर्चां शिवलिङ्‌गं शिवां तथा । शङ्‌खं प्रदीपं यन्त्रं च माणिक्यं हीरकं तथा

muktāṃ śuktiṃ harerarcāṃ śivaliṅgaṃ śivāṃ tathā | śaṅkhaṃ pradīpaṃ yantraṃ ca māṇikyaṃ hīrakaṃ tathā

यज्ञसूत्रं च पुष्पं च पुस्तकं तुलसीदलम् । जपमालां पुष्पमालां कर्पूरं च सुवर्णकम्

yajñasūtraṃ ca puṣpaṃ ca pustakaṃ tulasīdalam | japamālāṃ puṣpamālāṃ karpūraṃ ca suvarṇakam

गोरोचनं चन्दनं च शालग्रामजलं तथा । एतान्वोडुमशक्ताहं क्लिष्टा च भगवञ्छृणु

gorocanaṃ candanaṃ ca śālagrāmajalaṃ tathā | etānvoḍumaśaktāhaṃ kliṣṭā ca bhagavañchṛṇu

श्रीभगवानुवाच द्रव्याण्येतानि ये मूढा अर्पयिष्यन्ति सुन्दरि । यास्यन्ति कालसूत्रं ते दिव्यं वर्षशतं त्वयि

śrībhagavānuvāca dravyāṇyetāni ye mūḍhā arpayiṣyanti sundari | yāsyanti kālasūtraṃ te divyaṃ varṣaśataṃ tvayi

इत्येवमुक्त्वा भगवान् विरराम च नारद । बभूव तेन गर्भेण तेजस्वी मङ्‌गलग्रहः

ityevamuktvā bhagavān virarāma ca nārada | babhūva tena garbheṇa tejasvī maṅgalagrahaḥ

पूजाञ्चक्रुः पृथिव्याश्च ते सर्वे चाज्ञया हरेः । कण्वशाखोक्तध्यानेन तुष्टुवुश्च स्तवेन ते

pūjāñcakruḥ pṛthivyāśca te sarve cājñayā hareḥ | kaṇvaśākhoktadhyānena tuṣṭuvuśca stavena te

ददुर्मूलेन मन्त्रेण नैवेद्यादिकमेव च । संस्तुता त्रिषु लोकेषु पूजिता सा बभूव ह

dadurmūlena mantreṇa naivedyādikameva ca | saṃstutā triṣu lokeṣu pūjitā sā babhūva ha

नारद उवाच किं ध्यानं स्तवनं तस्या मूलमन्त्रं च किं वद । गूढं सर्वपुराणेषु श्रोतुं कौतूहलं मम

nārada uvāca kiṃ dhyānaṃ stavanaṃ tasyā mūlamantraṃ ca kiṃ vada | gūḍhaṃ sarvapurāṇeṣu śrotuṃ kautūhalaṃ mama

श्रीनारायण उवाच आदौ च पृथिवी देवी वराहेण च पूजिता । ततो हि ब्रह्मणा पश्चामृजिता पृथिवी तदा

śrīnārāyaṇa uvāca ādau ca pṛthivī devī varāheṇa ca pūjitā | tato hi brahmaṇā paścāmṛjitā pṛthivī tadā

ततः सर्वैर्मुनीन्द्रैश्च मनुभिर्मानवादिभिः । ध्यानं च स्तवनं मन्त्रं शृणु वक्ष्यामि नारद

tataḥ sarvairmunīndraiśca manubhirmānavādibhiḥ | dhyānaṃ ca stavanaṃ mantraṃ śṛṇu vakṣyāmi nārada

ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं वसुधायै स्वाहेत्यनेन मन्त्रेण विष्णुना पूजिता पुरा । श्वेतपङ्‌कजवर्णाभां शरच्चन्द्रनिभाननाम्

ॐ hrīṃ śrīṃ klīṃ vasudhāyai svāhetyanena mantreṇa viṣṇunā pūjitā purā | śvetapaṅkajavarṇābhāṃ śaraccandranibhānanām

चन्दनोत्क्षिप्तसर्वाङ्‌गीं रत्‍नभूषणभूषिताम् । रत्‍नाधारां रत्‍नगर्भां रत्‍नाकरसमन्विताम्

candanotkṣiptasarvāṅgīṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitām | ratnādhārāṃ ratnagarbhāṃ ratnākarasamanvitām

वह्निशुद्धांशुकाधानां सस्मितां वन्दितां भजे । ध्यानेनानेन सा देवी सर्वैश्च पूजिताभवत्

vahniśuddhāṃśukādhānāṃ sasmitāṃ vanditāṃ bhaje | dhyānenānena sā devī sarvaiśca pūjitābhavat

स्तवनं शृणु विप्रेन्द्र कण्वशाखोक्तमेव च । श्रीनारायण उवाच जये जये जलाधारे जलशीले जलप्रदे

stavanaṃ śṛṇu viprendra kaṇvaśākhoktameva ca | śrīnārāyaṇa uvāca jaye jaye jalādhāre jalaśīle jalaprade

यज्ञसूकरजाये त्वं जयं देहि जयावहे । मङ्‌गले मङ्‌गलाधारे माङ्‌गल्ये मङ्‌गलप्रदे

yajñasūkarajāye tvaṃ jayaṃ dehi jayāvahe | maṅgale maṅgalādhāre māṅgalye maṅgalaprade

मङ्‌गलार्थं मङ्‌गलेशे मङ्‌गलं देहि मे भवे । सर्वाधारे च सर्वज्ञे सर्वशक्तिसमन्विते

maṅgalārthaṃ maṅgaleśe maṅgalaṃ dehi me bhave | sarvādhāre ca sarvajñe sarvaśaktisamanvite

सर्वकामप्रदे देवि सर्वेष्टं देहि मे भवे । पुण्यस्वरूपे पुण्यानां बीजरूपे सनातनि

sarvakāmaprade devi sarveṣṭaṃ dehi me bhave | puṇyasvarūpe puṇyānāṃ bījarūpe sanātani

पुण्याश्रये पुण्यवतामालये पुण्यदे भवे । सर्वसस्यालये सर्वसस्याढ्ये सर्वसस्यदे

puṇyāśraye puṇyavatāmālaye puṇyade bhave | sarvasasyālaye sarvasasyāḍhye sarvasasyade

सर्वसस्यहरे काले सर्वसस्यात्मिके भवे । भूमे भूमिपसर्वस्वे भूमिपालपरायणे

sarvasasyahare kāle sarvasasyātmike bhave | bhūme bhūmipasarvasve bhūmipālaparāyaṇe

भूमिपानां सुखकरे भूमिं देहि च भूमिदे । इदं स्तोत्रं महापुण्यं प्रातरुत्थाय यः पठेत्

bhūmipānāṃ sukhakare bhūmiṃ dehi ca bhūmide | idaṃ stotraṃ mahāpuṇyaṃ prātarutthāya yaḥ paṭhet

कोटिजन्मसु स भवेद्‌ बलवान्भूमिपेश्वरः । भूमिदानकृतं पुण्यं लभ्यते पठनाज्जनैः

koṭijanmasu sa bhaved balavānbhūmipeśvaraḥ | bhūmidānakṛtaṃ puṇyaṃ labhyate paṭhanājjanaiḥ

भूमिदानहरात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । अम्बुवाचीभूकरणपापात्स मुच्यते ध्रुवम्

bhūmidānaharātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ | ambuvācībhūkaraṇapāpātsa mucyate dhruvam

अन्यकूपे कूपखननपापात्स मुच्यते ध्रुवम् । परभूमिहरात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः

anyakūpe kūpakhananapāpātsa mucyate dhruvam | parabhūmiharātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ

भूमौ वीर्यत्यागपापाद्‌भूमौ दीपादिस्थापनात् । पापेन मुच्यते सोऽपि स्तोत्रस्य पठनान्मुने

bhūmau vīryatyāgapāpādbhūmau dīpādisthāpanāt | pāpena mucyate so'pi stotrasya paṭhanānmune

अश्वमेधशतं पुण्यं लभते नात्र संशयः । भूमिदेव्या महास्तोत्रं सर्वकल्याणकारकम्

aśvamedhaśataṃ puṇyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ | bhūmidevyā mahāstotraṃ sarvakalyāṇakārakam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे भूमिस्तोत्रवर्णनं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe bhūmistotravarṇanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

पृथिव्युपाख्याने नरकफलप्राप्तिवर्णनम् नारद उवाच भूमिदानकृतं पुण्यं पापं तद्धरणेन च । परभूहरणात्पापं परकूपे खनने तथा

pṛthivyupākhyāne narakaphalaprāptivarṇanam nārada uvāca bhūmidānakṛtaṃ puṇyaṃ pāpaṃ taddharaṇena ca | parabhūharaṇātpāpaṃ parakūpe khanane tathā

अम्बुवाच्यां भूखनने वीर्यस्य त्याग एव च । दीपादिस्थापनात्पापं श्रोतुमिच्छामि यत्‍नतः

ambuvācyāṃ bhūkhanane vīryasya tyāga eva ca | dīpādisthāpanātpāpaṃ śrotumicchāmi yatnataḥ

अन्यद्वा पृथिवीजन्यं पापं यत्पृच्छते परम् । यदस्ति तत्प्रतीकारं वद वेदविदांवर

anyadvā pṛthivījanyaṃ pāpaṃ yatpṛcchate param | yadasti tatpratīkāraṃ vada vedavidāṃvara

श्रीनारायण उवाच वितस्तिमात्रभूमिं च यो ददाति च भारते । सन्ध्यापूताय विप्राय स याति शिवमन्दिरम्

śrīnārāyaṇa uvāca vitastimātrabhūmiṃ ca yo dadāti ca bhārate | sandhyāpūtāya viprāya sa yāti śivamandiram

भूमिं च सर्वसस्याढ्यां ब्राह्मणाय ददाति च । भूमिरेणुप्रमाणाब्दमन्ते विष्णुपदे स्थितिः

bhūmiṃ ca sarvasasyāḍhyāṃ brāhmaṇāya dadāti ca | bhūmireṇupramāṇābdamante viṣṇupade sthitiḥ

ग्रामं भूमिं च धान्यं च ब्राह्मणाय ददाति यः । सर्वपापाद्विनिर्मुक्तौ चोभौ देवीपुरःस्थितौ

grāmaṃ bhūmiṃ ca dhānyaṃ ca brāhmaṇāya dadāti yaḥ | sarvapāpādvinirmuktau cobhau devīpuraḥsthitau

भूमिदानं च तत्काले यः साधुश्चानुमोदते । स च प्रयाति वैकुण्ठे मित्रगोत्रसमन्वितः

bhūmidānaṃ ca tatkāle yaḥ sādhuścānumodate | sa ca prayāti vaikuṇṭhe mitragotrasamanvitaḥ

स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेत्तु यः । स तिष्ठति कालसूत्रे यावच्चन्द्रदिवाकरौ

svadattāṃ paradattāṃ vā brahmavṛttiṃ harettu yaḥ | sa tiṣṭhati kālasūtre yāvaccandradivākarau

तत्युत्रपौत्रप्रभृतिर्भूमिहीनः श्रिया हतः । पुत्रहीनो दरिद्रश्च घोरं याति च रौरवम्

tatyutrapautraprabhṛtirbhūmihīnaḥ śriyā hataḥ | putrahīno daridraśca ghoraṃ yāti ca rauravam

गवां मार्गं विनिष्कृष्य यश्च सस्यं ददाति च । दिव्यं वर्षशतं चैव कुम्भीपाके च तिष्ठति

gavāṃ mārgaṃ viniṣkṛṣya yaśca sasyaṃ dadāti ca | divyaṃ varṣaśataṃ caiva kumbhīpāke ca tiṣṭhati

गोष्ठं तडागं निष्कृष्य मार्गे सस्यं ददाति यः । स तिष्ठत्यसिपत्रे च यावदिन्द्राश्चतुर्दश

goṣṭhaṃ taḍāgaṃ niṣkṛṣya mārge sasyaṃ dadāti yaḥ | sa tiṣṭhatyasipatre ca yāvadindrāścaturdaśa

पञ्चपिण्डाननुद्धृत्य परकूपे च स्नाति यः । प्राप्नोति नरकं चैव स्नानं निष्फलमेव च

pañcapiṇḍānanuddhṛtya parakūpe ca snāti yaḥ | prāpnoti narakaṃ caiva snānaṃ niṣphalameva ca

कामी भूमौ च रहसि वीर्यत्यागं करोति यः । भूमिरेणुप्रमाणं च वर्षं तिष्ठति रौरवे

kāmī bhūmau ca rahasi vīryatyāgaṃ karoti yaḥ | bhūmireṇupramāṇaṃ ca varṣaṃ tiṣṭhati raurave

अम्बुवाच्यां भूकरणं यः करोति च मानवः । स याति कृमिदंशं च स्थितिस्तत्र चतुर्युगम्

ambuvācyāṃ bhūkaraṇaṃ yaḥ karoti ca mānavaḥ | sa yāti kṛmidaṃśaṃ ca sthitistatra caturyugam

परकीये लुप्तकूपे कूपं मूढः करोति यः । पुष्करिण्यां च लुप्तायां पुष्करिणीं ददाति यः

parakīye luptakūpe kūpaṃ mūḍhaḥ karoti yaḥ | puṣkariṇyāṃ ca luptāyāṃ puṣkariṇīṃ dadāti yaḥ

सर्वं फलं परस्यैव तप्तकुण्डं व्रजेच्च सः । तत्र तिष्ठति सन्तप्तो यावदिन्द्राश्चतुर्दश

sarvaṃ phalaṃ parasyaiva taptakuṇḍaṃ vrajecca saḥ | tatra tiṣṭhati santapto yāvadindrāścaturdaśa

परकीये तडागे च पङ्‌कमुद्धृत्य चोन्मृजेत् । रेणुप्रमाणवर्षं च ब्रह्मलोके वसेन्नरः

parakīye taḍāge ca paṅkamuddhṛtya conmṛjet | reṇupramāṇavarṣaṃ ca brahmaloke vasennaraḥ

पिण्डं पित्रे भूमिभर्तुर्न प्रदाय च मानवः । श्राद्धं करोति यो मूढो नरकं याति निश्चितम्

piṇḍaṃ pitre bhūmibharturna pradāya ca mānavaḥ | śrāddhaṃ karoti yo mūḍho narakaṃ yāti niścitam

भूमौ दीपं योऽर्पयति स चान्धः सप्तजन्मसु । भूमौ शङ्‌खं च संस्थाप्य कुष्ठं जन्मान्तरे लभेत्

bhūmau dīpaṃ yo'rpayati sa cāndhaḥ saptajanmasu | bhūmau śaṅkhaṃ ca saṃsthāpya kuṣṭhaṃ janmāntare labhet

मुक्तां माणिक्यहीरौ च सुवर्णं च मणिं तथा । पञ्च संस्थापयेद्‌भूमौ स चान्धः सप्तजन्मसु

muktāṃ māṇikyahīrau ca suvarṇaṃ ca maṇiṃ tathā | pañca saṃsthāpayedbhūmau sa cāndhaḥ saptajanmasu

शिवलिङ्‌गं शिवामर्चां यश्चार्पयति भूतले । शतमन्वन्तरं यावत्कृमिभक्षः स तिष्ठति

śivaliṅgaṃ śivāmarcāṃ yaścārpayati bhūtale | śatamanvantaraṃ yāvatkṛmibhakṣaḥ sa tiṣṭhati

शङ्‌खं यन्त्रं शिलातोयं पुष्पं च तुलसीदलम् । यश्चार्पयति भूमौ च स तिष्ठेन्नरके ध्रुवम्

śaṅkhaṃ yantraṃ śilātoyaṃ puṣpaṃ ca tulasīdalam | yaścārpayati bhūmau ca sa tiṣṭhennarake dhruvam

जपमालां पुष्पमालां कर्पूरं रोचनं तथा । यो मूढश्चार्पयेद्‌भूमौ स याति नरकं ध्रुवम्

japamālāṃ puṣpamālāṃ karpūraṃ rocanaṃ tathā | yo mūḍhaścārpayedbhūmau sa yāti narakaṃ dhruvam

भूमौ चन्दनकाष्ठं च रुद्राक्षं कुशमूलकम् । संस्थाप्य भूमौ नरके वसेन्मन्वन्तरावधि

bhūmau candanakāṣṭhaṃ ca rudrākṣaṃ kuśamūlakam | saṃsthāpya bhūmau narake vasenmanvantarāvadhi

पुस्तकं यज्ञसूत्रं च भूमौ संस्थापयेन्नरः । न भवेद्विप्रयोनौ च तस्य जन्मान्तरे जनिः

pustakaṃ yajñasūtraṃ ca bhūmau saṃsthāpayennaraḥ | na bhavedviprayonau ca tasya janmāntare janiḥ

ब्रह्महत्यासमं पापमिह वै लभते ध्रुवम् । ग्रन्धियुक्तं यज्ञसूत्रं पूज्यं च सर्ववर्णकैः

brahmahatyāsamaṃ pāpamiha vai labhate dhruvam | grandhiyuktaṃ yajñasūtraṃ pūjyaṃ ca sarvavarṇakaiḥ

यज्ञं कृत्वा तु यो भूमिं क्षीरेण न हि सिञ्चति । स याति तप्तभूमिं च सन्तप्तः सप्तजन्मसु

yajñaṃ kṛtvā tu yo bhūmiṃ kṣīreṇa na hi siñcati | sa yāti taptabhūmiṃ ca santaptaḥ saptajanmasu

भूकम्पे ग्रहणे यो हि करोति खननं भुवः । जन्मान्तरे महापापो ह्यङ्‌गहीनो भवेद्‌ ध्रुवम्

bhūkampe grahaṇe yo hi karoti khananaṃ bhuvaḥ | janmāntare mahāpāpo hyaṅgahīno bhaved dhruvam

भवनं यत्र सर्वेषां भूमिस्तेन प्रकीर्तिता । काश्यपी कश्यपस्येयमचला स्थिररूपतः

bhavanaṃ yatra sarveṣāṃ bhūmistena prakīrtitā | kāśyapī kaśyapasyeyamacalā sthirarūpataḥ

विश्वम्भरा धारणाच्चानन्तानन्तस्वरूपतः । पृथिवी पृथुकन्यात्वाद्विस्तृतत्वान्महामुने

viśvambharā dhāraṇāccānantānantasvarūpataḥ | pṛthivī pṛthukanyātvādvistṛtatvānmahāmune

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे पृथिव्युपाख्याने नरकफलप्राप्तिवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe pṛthivyupākhyāne narakaphalaprāptivarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

गङ्‌गोपाख्यानवर्णनम् नारद उवाच

gaṅgopākhyānavarṇanam nārada uvāca

श्रुतं पृथिव्युपाख्यानमतीव सुमनोहरम् ।। गंगोपाख्यानमधुना वद वेदविदां वर

śrutaṃ pṛthivyupākhyānamatīva sumanoharam || gaṃgopākhyānamadhunā vada vedavidāṃ vara

भारते भारतीशापात्सा जगाम सुरेश्वरी ।। विष्णु स्वरूपा परमा स्वयं विष्णुपदीति च

bhārate bhāratīśāpātsā jagāma sureśvarī || viṣṇu svarūpā paramā svayaṃ viṣṇupadīti ca

कथं कुत्र युगे केन प्रार्थिता प्रेरिता पुरा ।। तत्क्रमं श्रोतुमिच्छामि पापघ्नं पुण्यदं शुभम्

kathaṃ kutra yuge kena prārthitā preritā purā || tatkramaṃ śrotumicchāmi pāpaghnaṃ puṇyadaṃ śubham

श्रीनारायण उवाच ।। राजराजेश्वरः श्रीमान्सगरः सूर्यवंशजः ।। तस्य भार्या च वैदर्भी शैब्या च द्वे मनोहरे

śrīnārāyaṇa uvāca || rājarājeśvaraḥ śrīmānsagaraḥ sūryavaṃśajaḥ || tasya bhāryā ca vaidarbhī śaibyā ca dve manohare

तत्पत्न्यामेकपुत्रश्च बभूव सुमनोहरः ।। असमंज इति ख्यातः शैब्यायां कुलवर्धनः

tatpatnyāmekaputraśca babhūva sumanoharaḥ || asamaṃja iti khyātaḥ śaibyāyāṃ kulavardhanaḥ

अन्या चाऽऽराधयामास शंकरं पुत्र कामुकी।। बभूव गर्भस्तस्याश्च हरस्य च वरेण ह

anyā cā''rādhayāmāsa śaṃkaraṃ putra kāmukī|| babhūva garbhastasyāśca harasya ca vareṇa ha

गते शताब्दे पूर्णे च मांसपिंडं सुषाव सा ।। तद्दृष्ट्वा सा शिवं ध्यात्वा रुरोदोच्चैः पुनः पुनः

gate śatābde pūrṇe ca māṃsapiṃḍaṃ suṣāva sā || taddṛṣṭvā sā śivaṃ dhyātvā rurodoccaiḥ punaḥ punaḥ

शंभुर्ब्राह्मणरूपेण तत्समीपं जगाम ह ।। चकार संविभज्यैतत्पिडं षष्टिसहस्रधा

śaṃbhurbrāhmaṇarūpeṇa tatsamīpaṃ jagāma ha || cakāra saṃvibhajyaitatpiḍaṃ ṣaṣṭisahasradhā

सर्वे बभूवुः पुत्राश्च महाबलपराक्रमाः ।। ग्रीष्ममध्याह्नमार्तंडप्रभामुष्टकलेवराः

sarve babhūvuḥ putrāśca mahābalaparākramāḥ || grīṣmamadhyāhnamārtaṃḍaprabhāmuṣṭakalevarāḥ

9.11.10

कपिलस्य मुनेः शापाद्बभूवुर्भस्मसाच्च ते ।। राजा रुरोद तच्छुत्वा जगाम गहने वने

kapilasya muneḥ śāpādbabhūvurbhasmasācca te || rājā ruroda tacchutvā jagāma gahane vane

तपश्चकाराऽसमंजो गंगानयनकारणात् ।। लक्षवर्षं तपस्तप्त्वा ममार कालयोगतः

tapaścakārā'samaṃjo gaṃgānayanakāraṇāt || lakṣavarṣaṃ tapastaptvā mamāra kālayogataḥ

अंशुमांस्तस्य तनयो गंगानयनकारणात् ।। तपः कृत्वा लक्षवर्षं ममार कालयोगतः

aṃśumāṃstasya tanayo gaṃgānayanakāraṇāt || tapaḥ kṛtvā lakṣavarṣaṃ mamāra kālayogataḥ

भगीरथस्तस्य पुत्रो महाभागवतः सुधीः ।। वैष्णवो विष्णुभक्तश्च गुणवानजरामरः

bhagīrathastasya putro mahābhāgavataḥ sudhīḥ || vaiṣṇavo viṣṇubhaktaśca guṇavānajarāmaraḥ

तपः कृत्वा लक्षवर्षं गंगानयनकारणात् ।। ददर्श कृष्णं ग्रीष्म स्थसूर्यकोटिसमप्रभम्

tapaḥ kṛtvā lakṣavarṣaṃ gaṃgānayanakāraṇāt || dadarśa kṛṣṇaṃ grīṣma sthasūryakoṭisamaprabham

द्विभुजं मुरलीहस्तं किशोरगोपवेषिणम् ।। गोपालसुन्दरीरूपं भक्तानुग्रहरूपिणम्

dvibhujaṃ muralīhastaṃ kiśoragopaveṣiṇam || gopālasundarīrūpaṃ bhaktānugraharūpiṇam

स्वेच्छामयं परं ब्रह्म परिपूर्णतमं प्रभुम् ।। ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च स्तुतं मुनिगणैर्नुतम्

svecchāmayaṃ paraṃ brahma paripūrṇatamaṃ prabhum || brahmaviṣṇuśivādyaiśca stutaṃ munigaṇairnutam

निर्लिप्तं साक्षिरूपं च निर्गुणं प्रकृतेः परम् ।। ईषद्धास्य प्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारणम्

nirliptaṃ sākṣirūpaṃ ca nirguṇaṃ prakṛteḥ param || īṣaddhāsya prasannāsyaṃ bhaktānugrahakāraṇam

वह्निशुद्धांशुकाधानं रलभूषणभूषितम् ।। तुष्टाव दृष्ट्वा नृपतिः प्रणम्य च पुनः पुनः

vahniśuddhāṃśukādhānaṃ ralabhūṣaṇabhūṣitam || tuṣṭāva dṛṣṭvā nṛpatiḥ praṇamya ca punaḥ punaḥ

लीलया च वरं प्राप वांछितं वंशता रणम् ।। कृत्वा च स्तवनं दिव्यं पुलकांकितविग्रहः

līlayā ca varaṃ prāpa vāṃchitaṃ vaṃśatā raṇam || kṛtvā ca stavanaṃ divyaṃ pulakāṃkitavigrahaḥ

9.11.20

श्रीभगवानुवाच ।। भारतं भारतीशापाद्गच्छ शीघ्रं सुरेश्वरि ।। सगरस्य सुतान्सर्वान्वृतान्कुरु ममाज्ञया

śrībhagavānuvāca || bhārataṃ bhāratīśāpādgaccha śīghraṃ sureśvari || sagarasya sutānsarvānvṛtānkuru mamājñayā

त्वत्स्पर्शवायुनाः पूता यास्यंति मम मंदिरम् ।। बिभ्रतो मम मूर्तीश्च दिव्यस्यंदनगामिनः

tvatsparśavāyunāḥ pūtā yāsyaṃti mama maṃdiram || bibhrato mama mūrtīśca divyasyaṃdanagāminaḥ

मत्पार्षदा भविष्यंति सर्व कालं निरामयाः ।। समुच्छिद्य कर्मभोगान्कृताञ्जन्मनिजन्मनि

matpārṣadā bhaviṣyaṃti sarva kālaṃ nirāmayāḥ || samucchidya karmabhogānkṛtāñjanmanijanmani

कोटिजन्मार्जितं पापं भारते यत्कृतं नृभिः ।। गंगाया वात स्पर्शेन नश्यतीति श्रुतौ श्रुतम्

koṭijanmārjitaṃ pāpaṃ bhārate yatkṛtaṃ nṛbhiḥ || gaṃgāyā vāta sparśena naśyatīti śrutau śrutam

स्पर्शनाद्दर्शनाद्देव्याः पुण्यं दशगुणं ततः ।। मौसलस्नानमात्रेण सामान्यदिवसे नृणाम्

sparśanāddarśanāddevyāḥ puṇyaṃ daśaguṇaṃ tataḥ || mausalasnānamātreṇa sāmānyadivase nṛṇām

शतकोटिजन्मपापं नश्यतीति श्रुतौ श्रुतम् ।। यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्या दिकानि च

śatakoṭijanmapāpaṃ naśyatīti śrutau śrutam || yāni kāni ca pāpāni brahmahatyā dikāni ca

जन्मसंख्यार्जितान्येव कामतोऽपि कृतानि च ।। तानि सर्वाणि नश्यंति मौसलस्नानतो नृणाम्

janmasaṃkhyārjitānyeva kāmato'pi kṛtāni ca || tāni sarvāṇi naśyaṃti mausalasnānato nṛṇām

पुण्याहस्नानतः पुण्यं वेदा नैव वदंति च ।। किंचिद्वदंति ते विप्र फलमेव यथागमम्

puṇyāhasnānataḥ puṇyaṃ vedā naiva vadaṃti ca || kiṃcidvadaṃti te vipra phalameva yathāgamam

ब्रह्मविष्णुशिवाद्याश्च सर्वं नैव वदंति च ।। सामान्यदिवसस्नानसंकल्पं शृणु सुन्दरि

brahmaviṣṇuśivādyāśca sarvaṃ naiva vadaṃti ca || sāmānyadivasasnānasaṃkalpaṃ śṛṇu sundari

पुण्यं दशगुणं चैव मौसलस्नानतः परम् ।। ततस्त्रिंशद्गुणं पुण्यं रविसंक्रमणे दिने

puṇyaṃ daśaguṇaṃ caiva mausalasnānataḥ param || tatastriṃśadguṇaṃ puṇyaṃ ravisaṃkramaṇe dine

9.11.30

अमायां चापि तत्तुल्यं द्विगुणं दक्षिणायने ।। ततो दशगुणं पुण्यं नराणामुत्तरायणे

amāyāṃ cāpi tattulyaṃ dviguṇaṃ dakṣiṇāyane || tato daśaguṇaṃ puṇyaṃ narāṇāmuttarāyaṇe

चतुर्मास्यां पौर्णमास्यामनंतं पुण्यमेव च ।। अक्षयायां तत्तुल्यं चैतद्वेदे निरूपितम्

caturmāsyāṃ paurṇamāsyāmanaṃtaṃ puṇyameva ca || akṣayāyāṃ tattulyaṃ caitadvede nirūpitam

असंख्यपुण्यफलदमेतेषु स्नानदानकम् ।। सामान्यदिवसस्नानाद्दानाच्छतगुणं फलम्

asaṃkhyapuṇyaphaladameteṣu snānadānakam || sāmānyadivasasnānāddānācchataguṇaṃ phalam

मन्वतराद्यायां तिथौ युगाद्यायां तथैव च ।। माघस्यासित सप्तम्यां भीष्माष्टम्यां तथैव च

manvatarādyāyāṃ tithau yugādyāyāṃ tathaiva ca || māghasyāsita saptamyāṃ bhīṣmāṣṭamyāṃ tathaiva ca

अथाप्यशोकाष्टम्यां च नवम्यां च तथा हरेः ।। ततोऽपि द्विगुणं पुण्यं नंदायां तव दुर्लभम्

athāpyaśokāṣṭamyāṃ ca navamyāṃ ca tathā hareḥ || tato'pi dviguṇaṃ puṇyaṃ naṃdāyāṃ tava durlabham

दशहरादशम्यां तु युगाद्यादिसमं फलम् ।। नंदासमं च वारुण्यां महर्त्वे(?) चतुर्गुणम्

daśaharādaśamyāṃ tu yugādyādisamaṃ phalam || naṃdāsamaṃ ca vāruṇyāṃ mahartve(?) caturguṇam

ततश्चतुर्गुणं पुण्यं द्विमहत्पूर्वके सति ।। पुण्यं कोटिगुणं चैव सामान्यस्नानतोऽपि यत्

tataścaturguṇaṃ puṇyaṃ dvimahatpūrvake sati || puṇyaṃ koṭiguṇaṃ caiva sāmānyasnānato'pi yat

चंद्रोपरागसमये सूर्ये दशगुणं ततः ।। पुण्यमर्धोदये काले ततः शतगुणं फलम्

caṃdroparāgasamaye sūrye daśaguṇaṃ tataḥ || puṇyamardhodaye kāle tataḥ śataguṇaṃ phalam

इत्येवमुक्त्वा देवेशो विरराम तयोः पुरः ।। तमुवाच ततो गंगा भक्तिनम्रात्सकंधरा

ityevamuktvā deveśo virarāma tayoḥ puraḥ || tamuvāca tato gaṃgā bhaktinamrātsakaṃdharā

गंगोवाच ।। यामि चेद्भारतं नाथ भारती शापतः पुराः ।। तवाज्ञया च राजेंद्र तपसा चैव सांप्रतम्

gaṃgovāca || yāmi cedbhārataṃ nātha bhāratī śāpataḥ purāḥ || tavājñayā ca rājeṃdra tapasā caiva sāṃpratam

9.11.40

दास्यंति पापिनो मह्यं पापानि यानि कानि च ।। तानि मे केन नश्यंति तमुपायं वद प्रभो

dāsyaṃti pāpino mahyaṃ pāpāni yāni kāni ca || tāni me kena naśyaṃti tamupāyaṃ vada prabho

कतिकालं परिमितं स्थितिर्मे तत्र भारते ।। कदा यास्यामि देवेश तद्विष्णोः परमं पदम्

katikālaṃ parimitaṃ sthitirme tatra bhārate || kadā yāsyāmi deveśa tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

ममान्यद्वाछितं यद्यत्सर्वं जानासि सर्ववित् ।। सर्वान्तरात्मन्सर्वज्ञ तदुपायं वद प्रभो

mamānyadvāchitaṃ yadyatsarvaṃ jānāsi sarvavit || sarvāntarātmansarvajña tadupāyaṃ vada prabho

श्रीभगवानुवाच ।। जानामि वांछितं गंगे तव सर्वं सुरेश्वरि ।। पतिस्ते द्रवरूपाया लवणोदो भविष्यति

śrībhagavānuvāca || jānāmi vāṃchitaṃ gaṃge tava sarvaṃ sureśvari || patiste dravarūpāyā lavaṇodo bhaviṣyati

स ममांश स्वरूपश्च त्वं च लक्ष्मीस्वरूपिणी ।। पिदग्धाया विदग्धेन संगमो गुणवान्भुवि

sa mamāṃśa svarūpaśca tvaṃ ca lakṣmīsvarūpiṇī || pidagdhāyā vidagdhena saṃgamo guṇavānbhuvi

यावत्यः संति नद्यश्च भारत्याद्याश्च भारते ।। सौभाग्या त्वं च तास्वेव लवणोदस्य सौरते

yāvatyaḥ saṃti nadyaśca bhāratyādyāśca bhārate || saubhāgyā tvaṃ ca tāsveva lavaṇodasya saurate

अद्यप्रभृति देवेशि कलेः पंचसहस्रकम् ।। वर्षं स्थितिस्ते भारत्याः शापेन भारते भुवि

adyaprabhṛti deveśi kaleḥ paṃcasahasrakam || varṣaṃ sthitiste bhāratyāḥ śāpena bhārate bhuvi

नित्यं त्वमब्धिना सार्थं करिष्यसि रहो रतिम् ।। त्वमेव रसिका देवी रसिकेंद्रेण संयुता

nityaṃ tvamabdhinā sārthaṃ kariṣyasi raho ratim || tvameva rasikā devī rasikeṃdreṇa saṃyutā

त्वां स्तोष्यन्ति च स्तोत्रेण भगीरथकृतेन च ।। भारतस्था जनाः सर्वे पूर्णयिष्यंति भक्तितः

tvāṃ stoṣyanti ca stotreṇa bhagīrathakṛtena ca || bhāratasthā janāḥ sarve pūrṇayiṣyaṃti bhaktitaḥ

कण्वशाखोक्त ध्यानेन ध्यात्वा त्वां पूजयिष्यति ।। यः स्तौति प्रणयेन्नित्यं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

kaṇvaśākhokta dhyānena dhyātvā tvāṃ pūjayiṣyati || yaḥ stauti praṇayennityaṃ so'śvamedhaphalaṃ labhet

9.11.50

गंगा गंगेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि ।। मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

gaṃgā gaṃgeti yo brūyādyojanānāṃ śatairapi || mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati

सहस्रपापिनां स्नानाद्यत्पापं ते भविष्यति ।। प्रकृतेर्भक्तसंस्पर्शादेव तद्धि विनंक्ष्यति

sahasrapāpināṃ snānādyatpāpaṃ te bhaviṣyati || prakṛterbhaktasaṃsparśādeva taddhi vinaṃkṣyati

पापिनां तु सहस्राणां शवस्पर्शेन यत्त्वयि ।। तन्मन्त्रोपासकस्नानात्तदघं च विनंक्ष्यति

pāpināṃ tu sahasrāṇāṃ śavasparśena yattvayi || tanmantropāsakasnānāttadaghaṃ ca vinaṃkṣyati

तत्रैव त्वमधिष्ठानं करिष्यस्यघमोचनम् ।। सार्धं सरिद्भिः श्रेष्ठाभिः सरस्वत्यादिभिः शुभे

tatraiva tvamadhiṣṭhānaṃ kariṣyasyaghamocanam || sārdhaṃ saridbhiḥ śreṣṭhābhiḥ sarasvatyādibhiḥ śubhe

तत्तु तीर्थं भवेत्सद्यो यत्र तद्गुणकीर्तनम् ।। त्वद्रेणुस्पर्शमात्रेण पूतो भवति पातकी

tattu tīrthaṃ bhavetsadyo yatra tadguṇakīrtanam || tvadreṇusparśamātreṇa pūto bhavati pātakī

रेणुप्रमाणवर्षं च देवेलोके वसेद् धुवम् ।। ज्ञानेन त्वयि ये भक्त्या मन्नामस्मृतिपूर्वकम्

reṇupramāṇavarṣaṃ ca develoke vased dhuvam || jñānena tvayi ye bhaktyā mannāmasmṛtipūrvakam

समुत्सृजंति प्राणांश्च ते गच्छन्ति हरेः पदम् ।। पार्षदप्रवरास्ते च भविष्यंति हरेश्चिरम्

samutsṛjaṃti prāṇāṃśca te gacchanti hareḥ padam || pārṣadapravarāste ca bhaviṣyaṃti hareściram

लयं प्राकृतिकं ते च द्रक्ष्यंति चाप्य संख्यकम् ।। मृतस्य बहुपुण्येन तच्छवं त्वयि विन्यसेत्

layaṃ prākṛtikaṃ te ca drakṣyaṃti cāpya saṃkhyakam || mṛtasya bahupuṇyena tacchavaṃ tvayi vinyaset

प्रयाति स च वैकुण्ठं यावदह्नः स्थितिस्त्वयि ।। कायव्यूहं ततः कृत्वा भोजयित्वा स्वकर्मकम्

prayāti sa ca vaikuṇṭhaṃ yāvadahnaḥ sthitistvayi || kāyavyūhaṃ tataḥ kṛtvā bhojayitvā svakarmakam

तस्मै ददामि सारूप्यं करोमि तं च पार्षदम् ।। अज्ञानी त्वज्जलस्पर्शाद्यदि प्राणान्समुत्सृजेत्

tasmai dadāmi sārūpyaṃ karomi taṃ ca pārṣadam || ajñānī tvajjalasparśādyadi prāṇānsamutsṛjet

9.11.60

तस्मै ददामि सालोक्यं करोमि तं च पार्षदम् ।। अन्यत्र वा त्यजेत्प्राणांस्त्वन्नामस्मृतिपूर्वकम्

tasmai dadāmi sālokyaṃ karomi taṃ ca pārṣadam || anyatra vā tyajetprāṇāṃstvannāmasmṛtipūrvakam

तस्मै ददामि सालोक्यं यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।। अन्यत्र वा त्यजेत्प्राणांस्त्वन्नामस्मृतिपूर्वकम्

tasmai dadāmi sālokyaṃ yāvadvai brahmaṇo vayaḥ || anyatra vā tyajetprāṇāṃstvannāmasmṛtipūrvakam

तस्मै ददामि सारूप्यमसंख्यं प्राकृतं लयम् ।। रत्नेंद्रसार निर्माणयानेन सह पार्षदैः

tasmai dadāmi sārūpyamasaṃkhyaṃ prākṛtaṃ layam || ratneṃdrasāra nirmāṇayānena saha pārṣadaiḥ

सद्यः प्रयाति गोलोकं मम तुल्यो भवेद् धुवम्।। तीर्थेऽप्यर्थे मरणे विशेषो नास्ति कश्चन

sadyaḥ prayāti golokaṃ mama tulyo bhaved dhuvam|| tīrthe'pyarthe maraṇe viśeṣo nāsti kaścana

मन्मंत्रोपासकानां तु नित्यं नैवेद्यभोजिनाम्।। पूतं कर्तुं स शक्तो हि लीलया भुवनत्रयम्

manmaṃtropāsakānāṃ tu nityaṃ naivedyabhojinām|| pūtaṃ kartuṃ sa śakto hi līlayā bhuvanatrayam

रत्नेंद्रसार यानेन गोलोकं संप्रयांति च।। मद्भक्ता बांधवा येषां तेऽपि पश्वादयोऽपि हि

ratneṃdrasāra yānena golokaṃ saṃprayāṃti ca|| madbhaktā bāṃdhavā yeṣāṃ te'pi paśvādayo'pi hi

प्रयांति रत्नयानेन गोलोकं चातिदुर्लभम् ।। यत्र यत्र स्मृतास्ते च ज्ञानेन ज्ञानिनः सति

prayāṃti ratnayānena golokaṃ cātidurlabham || yatra yatra smṛtāste ca jñānena jñāninaḥ sati

जीवन्मुक्ताश्च ते पूता मद्भक्ते संविधानतः ।। इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तां च प्रत्युवाच भगीरथम्

jīvanmuktāśca te pūtā madbhakte saṃvidhānataḥ || ityuktvā śrīharistāṃ ca pratyuvāca bhagīratham

स्तुहि गंगामिमां भक्त्या पूजां च कुरु सांप्रतम् ।। भगीरथस्तां तुष्टाव पूजयामास भक्तितः

stuhi gaṃgāmimāṃ bhaktyā pūjāṃ ca kuru sāṃpratam || bhagīrathastāṃ tuṣṭāva pūjayāmāsa bhaktitaḥ

कौथुमोक्तेन ध्यानेन स्तोत्रेणापि पुनः पुनः ।। प्रणनाम च श्रीकृष्णं परमात्मानमीश्वरम्

kauthumoktena dhyānena stotreṇāpi punaḥ punaḥ || praṇanāma ca śrīkṛṣṇaṃ paramātmānamīśvaram

9.11.70

भगीरथश्च गंगा च सोंऽतर्धानं चकार ह ।। नारद उवाच ।। केन ध्यानेन स्तोत्रेण केन पूजाक्रमेण च

bhagīrathaśca gaṃgā ca soṃ'tardhānaṃ cakāra ha || nārada uvāca || kena dhyānena stotreṇa kena pūjākrameṇa ca

पूजां चकार नृपतिर्वद वेदविदां वर ।। श्रीनारायण उवाच ।। स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा धृत्वा धौते च वाससी

pūjāṃ cakāra nṛpatirvada vedavidāṃ vara || śrīnārāyaṇa uvāca || snātvā nityakriyāṃ kṛtvā dhṛtvā dhaute ca vāsasī

संपूज्य देवषट्कं च संयतो भक्तिपूर्वकम् ।। गणेशं च दिनेशं च वह्नि विष्णुं शिवं शिवाम्

saṃpūjya devaṣaṭkaṃ ca saṃyato bhaktipūrvakam || gaṇeśaṃ ca dineśaṃ ca vahni viṣṇuṃ śivaṃ śivām

संपूज्य देवषट्कं च सोऽधिकारी च पूजने ।। गणेशं विघ्ननाशाय आरोग्याय दिवाकरम्

saṃpūjya devaṣaṭkaṃ ca so'dhikārī ca pūjane || gaṇeśaṃ vighnanāśāya ārogyāya divākaram

वह्निं शौचाय विष्णुं च लक्ष्म्यर्थं पूजयेन्नरः ।। शिवं ज्ञानाय ज्ञानेशं शिवां च मुक्तिसिद्धये

vahniṃ śaucāya viṣṇuṃ ca lakṣmyarthaṃ pūjayennaraḥ || śivaṃ jñānāya jñāneśaṃ śivāṃ ca muktisiddhaye

संपूज्यैताँल्लभेत्प्राज्ञो विपरीतमतोऽन्यथा ।। दध्यावनेन ध्यानेन तद्ध्यानं शृणु नारद

saṃpūjyaitām̐llabhetprājño viparītamato'nyathā || dadhyāvanena dhyānena taddhyānaṃ śṛṇu nārada

इति श्रीदेवीभागवते म० नवमस्कन्धे एकादशोऽध्यायः

iti śrīdevībhāgavate ma0 navamaskandhe ekādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

गङ्‌गोपाख्यानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच ।। ध्यानं च कण्व शाखोक्तं सर्वं पापप्रणाशनम् ।। श्वेतपंकजवर्णाभां गंगां पापप्रणाशिनीम्

gaṅgopākhyānavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca || dhyānaṃ ca kaṇva śākhoktaṃ sarvaṃ pāpapraṇāśanam || śvetapaṃkajavarṇābhāṃ gaṃgāṃ pāpapraṇāśinīm

कृष्णविग्रहसम्भूतां कृष्णतुल्यां परां सतीम् ।। वह्निशुद्धांशुकाधानां रत्नभूषणभूषिताम्

kṛṣṇavigrahasambhūtāṃ kṛṣṇatulyāṃ parāṃ satīm || vahniśuddhāṃśukādhānāṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitām

शरत्पूर्णेंदुशतकमृष्टशोभाकरां पराम् ।। ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम्

śaratpūrṇeṃduśatakamṛṣṭaśobhākarāṃ parām || īṣaddhāsyaprasannāsyāṃ śaśvatsusthirayauvanām

नारायणप्रियां शांतां तत्सौभाग्यसमन्विताम् ।। बिभ्रतीं कबरीभारं मालती माल्य संयुतम्

nārāyaṇapriyāṃ śāṃtāṃ tatsaubhāgyasamanvitām || bibhratīṃ kabarībhāraṃ mālatī mālya saṃyutam

सिंदूरबिंदुललितं सार्धं चन्दनबिंदुभिः ।। कस्तूरीपत्रकं गंडे नानाचित्रसमन्वितम्

siṃdūrabiṃdulalitaṃ sārdhaṃ candanabiṃdubhiḥ || kastūrīpatrakaṃ gaṃḍe nānācitrasamanvitam

पक्वबिंबविनिंद्याच्छ चार्वोष्ठपुटमुत्तमम्।। मुक्तापंक्तिप्रभामुष्टदंतपंक्तिमनोरमम्

pakvabiṃbaviniṃdyāccha cārvoṣṭhapuṭamuttamam|| muktāpaṃktiprabhāmuṣṭadaṃtapaṃktimanoramam

सुचारुवक्त्रनयनं सकटाक्षं मनोहरम् ।। कठिनं श्रीफलाकारं स्तनयुग्मं च बिभ्रतीम्

sucāruvaktranayanaṃ sakaṭākṣaṃ manoharam || kaṭhinaṃ śrīphalākāraṃ stanayugmaṃ ca bibhratīm

बृहच्छ्रोणिं सुकठिनां रंभास्तंभविनिंदिताम् ।। स्थलपद्मप्रभामुष्टपदपद्मयुगं वरम्

bṛhacchroṇiṃ sukaṭhināṃ raṃbhāstaṃbhaviniṃditām || sthalapadmaprabhāmuṣṭapadapadmayugaṃ varam

रत्नपादुक संयुक्तं कुंकुमाक्तं सयावकम् ।। देवेंद्रमौलिमंदारमकरंदकणारुणम्

ratnapāduka saṃyuktaṃ kuṃkumāktaṃ sayāvakam || deveṃdramaulimaṃdāramakaraṃdakaṇāruṇam

9.12.10

सुरसिद्धमुनींद्रैश्च दत्तार्घसंयुतं सदा ।। तपस्विमौलिनिकरभ्रमरश्रेणिसंयुतम्

surasiddhamunīṃdraiśca dattārghasaṃyutaṃ sadā || tapasvimaulinikarabhramaraśreṇisaṃyutam

मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां कामिनां सर्वभोगदम् ।। वरां वरेण्यां वरदां भक्तानुग्रहकारिणीम्

muktipradaṃ mumukṣūṇāṃ kāmināṃ sarvabhogadam || varāṃ vareṇyāṃ varadāṃ bhaktānugrahakāriṇīm

श्रीविष्णोः पददात्रीं च भजे विष्णुपदीं सतीम् ।। इत्यनेनैव ध्यानेन ध्यात्वा त्रिपथगां शुभाम्

śrīviṣṇoḥ padadātrīṃ ca bhaje viṣṇupadīṃ satīm || ityanenaiva dhyānena dhyātvā tripathagāṃ śubhām

दत्त्वा संपूजयेद्ब्रह्मन्नुपचाराणि षोडश ।। आसनं पाद्यमर्घं च स्नानीयं चाऽनुलेपनम्

dattvā saṃpūjayedbrahmannupacārāṇi ṣoḍaśa || āsanaṃ pādyamarghaṃ ca snānīyaṃ cā'nulepanam

धूपदीपं च नैवेद्यं तांबूलं शीतलं जलम् ।। वसनं भूषण माल्यं गंधमाचमनीयकम्

dhūpadīpaṃ ca naivedyaṃ tāṃbūlaṃ śītalaṃ jalam || vasanaṃ bhūṣaṇa mālyaṃ gaṃdhamācamanīyakam

मनोहरं सुतल्पं च देयान्येतानि षोडश ।। दत्त्वा भक्त्या च प्रणमेत्संस्तूय संपुटांजलिः

manoharaṃ sutalpaṃ ca deyānyetāni ṣoḍaśa || dattvā bhaktyā ca praṇametsaṃstūya saṃpuṭāṃjaliḥ

संपूज्यैवं प्रकारेण सोऽश्वमेधफलं लभेत् ।। नारद उवाच ।। श्रोतुमिच्छामि देवेश लक्ष्मीकांत जगत्पते

saṃpūjyaivaṃ prakāreṇa so'śvamedhaphalaṃ labhet || nārada uvāca || śrotumicchāmi deveśa lakṣmīkāṃta jagatpate

विष्णोर्विष्णुपदीस्तोत्रं पापघ्नं पुण्यकारकम् ।। श्रीनारायण उवाच ।। शृणु नारद वक्ष्यामि पापघ्नं पुण्यकारकम्

viṣṇorviṣṇupadīstotraṃ pāpaghnaṃ puṇyakārakam || śrīnārāyaṇa uvāca || śṛṇu nārada vakṣyāmi pāpaghnaṃ puṇyakārakam

शिवसंगीतसंमुग्ध श्रीकृष्णांगसमुद्भवाम् ।। राधांगद्रवसंयुक्तां तां गंगां प्रणमाम्यहम्

śivasaṃgītasaṃmugdha śrīkṛṣṇāṃgasamudbhavām || rādhāṃgadravasaṃyuktāṃ tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

यज्जन्म सृष्टेरादौ च गोलोके रासमंडले ।। सन्निधाने शंकरस्य तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

yajjanma sṛṣṭerādau ca goloke rāsamaṃḍale || sannidhāne śaṃkarasya tāṃ gaṅgāṃ praṇamāmyaham

9.12.20

गोपैर्गोपीभिराकीर्णे शुभे राधामहोत्सवे ।। कार्त्तिकी पूर्णिमायां च तां गंगां प्रणमाम्यहम्

gopairgopībhirākīrṇe śubhe rādhāmahotsave || kārttikī pūrṇimāyāṃ ca tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

कोटियोजन विस्तीर्णा दैर्घ्ये लक्षगुणा ततः ।। समावृता या गोलोके तां गंगां प्रणमाम्यहम्

koṭiyojana vistīrṇā dairghye lakṣaguṇā tataḥ || samāvṛtā yā goloke tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

षष्टिलक्षयोजना या ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा ।। समावृता या वैकुण्ठे तां गंगां प्रणमाम्यहम्

ṣaṣṭilakṣayojanā yā tato dairghye caturguṇā || samāvṛtā yā vaikuṇṭhe tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

त्रिंशल्लक्षयोजना या दैर्घ्ये पंचगुणा ततः ।। आवृता ब्रह्मलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्

triṃśallakṣayojanā yā dairghye paṃcaguṇā tataḥ || āvṛtā brahmaloke yā tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

त्रिंशल्लक्षयोजना या दैर्घ्ये चतुर्गुणा ततः ।। आवृता शिवलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्

triṃśallakṣayojanā yā dairghye caturguṇā tataḥ || āvṛtā śivaloke yā tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये सप्तगुणा ततः ।। आवृता ध्रुवलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्

lakṣayojanavistīrṇā dairghye saptaguṇā tataḥ || āvṛtā dhruvaloke yā tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये पंचगुणा ततः ।। आवृता चंद्रलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्

lakṣayojanavistīrṇā dairghye paṃcaguṇā tataḥ || āvṛtā caṃdraloke yā tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

षष्टिसहस्रयोजना या दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।। आवृता सूर्यलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्

ṣaṣṭisahasrayojanā yā dairghye daśaguṇā tataḥ || āvṛtā sūryaloke yā tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये पंचगुणा ततः ।। आवृता या तपोलोके तां गंगां प्रणमाम्यहम्

lakṣayojanavistīrṇā dairghye paṃcaguṇā tataḥ || āvṛtā yā tapoloke tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

सहस्र योजनायामा दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।। आवृता जनलोके या तां गंगां प्रणमाम्यहम्

sahasra yojanāyāmā dairghye daśaguṇā tataḥ || āvṛtā janaloke yā tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

9.12.30

दशलक्षयोजना या दैर्घ्ये पंचगुणा ततः ।। आवृता या महर्लोके तां गंगां प्रणमाम्यहम्

daśalakṣayojanā yā dairghye paṃcaguṇā tataḥ || āvṛtā yā maharloke tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

सहस्रयोजनायामा दैर्घ्ये शतगुणा ततः ।। आवृता या च कैलासे तां गंगां प्रणमाम्यहम्

sahasrayojanāyāmā dairghye śataguṇā tataḥ || āvṛtā yā ca kailāse tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

शतयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये दशगुणा ततः ।। मंदाकिनी येंद्रलोके तां गंगां प्रणमाम्यहम्

śatayojanavistīrṇā dairghye daśaguṇā tataḥ || maṃdākinī yeṃdraloke tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

पाताले भोगवती चैव विस्तीर्णा दशयोजना ।। ततो दशगुणा दैर्घ्ये तां गंगां प्रणमाम्यहम्

pātāle bhogavatī caiva vistīrṇā daśayojanā || tato daśaguṇā dairghye tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

क्रोशैकमात्रविस्तीर्णा ततः क्षीणा च कुत्रचित् ।। क्षितौ चालकनन्दा या तां गंगां प्रणमाम्यहम्

krośaikamātravistīrṇā tataḥ kṣīṇā ca kutracit || kṣitau cālakanandā yā tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

सत्ये या क्षीरवर्णा च त्रेतायामिंदुसन्निभा ।। द्वापरे चन्दनाभा या तां गंगां प्रणमाम्यहम्

satye yā kṣīravarṇā ca tretāyāmiṃdusannibhā || dvāpare candanābhā yā tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

जलप्रभा कलौ या च नाऽन्यत्र पृथिवीतले ।। स्वर्गे च नित्यं क्षीराभा तां गंगां प्रणमाम्यहम्

jalaprabhā kalau yā ca nā'nyatra pṛthivītale || svarge ca nityaṃ kṣīrābhā tāṃ gaṃgāṃ praṇamāmyaham

यत्तोयकणिकास्पर्शे पापिनां ज्ञानसंभवः ।। ब्रह्महत्यादिकं पापं कोटिजन्मार्जितं दहेत्

yattoyakaṇikāsparśe pāpināṃ jñānasaṃbhavaḥ || brahmahatyādikaṃ pāpaṃ koṭijanmārjitaṃ dahet

इत्येवं कथिता ब्रह्मन्गंगापद्यैकविशतिः ।। स्तोत्ररूपं च परमं पापघ्नं पुण्यजीवनम्

ityevaṃ kathitā brahmangaṃgāpadyaikaviśatiḥ || stotrarūpaṃ ca paramaṃ pāpaghnaṃ puṇyajīvanam

नित्यं यो हि पठेद्भक्त्या संपूज्य च सुरेश्वरीम् ।। सोऽश्वमेधफलं नित्यं लभते नात्र संशयः

nityaṃ yo hi paṭhedbhaktyā saṃpūjya ca sureśvarīm || so'śvamedhaphalaṃ nityaṃ labhate nātra saṃśayaḥ

9.12.40

अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्स्त्रियम् ।। रोगात्प्रमुच्यते रोगी बंधान्मुक्तो भवेद् ध्रुवम्

aputro labhate putraṃ bhāryāhīno labhetstriyam || rogātpramucyate rogī baṃdhānmukto bhaved dhruvam

अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पंडितः ।। यः पठेत्प्रातरुत्थाय गंगास्तोत्रमिदं शुभम्

aspaṣṭakīrtiḥ suyaśā mūrkho bhavati paṃḍitaḥ || yaḥ paṭhetprātarutthāya gaṃgāstotramidaṃ śubham

शुभं भवेच्च दुःस्वप्ने गगास्नानफलं लभेत् ।। श्रीनारायण उवाच ।। स्तोत्रेणानेन गंगां च स्तुत्वा चैव भगीरथ

śubhaṃ bhavecca duḥsvapne gagāsnānaphalaṃ labhet || śrīnārāyaṇa uvāca || stotreṇānena gaṃgāṃ ca stutvā caiva bhagīratha

जगाम तां गृहीत्वा च यत्र नष्टाश्च सागराः ।। वैकुण्ठं ते ययुस्तूर्णं गंगाया स्पर्शवायुना

jagāma tāṃ gṛhītvā ca yatra naṣṭāśca sāgarāḥ || vaikuṇṭhaṃ te yayustūrṇaṃ gaṃgāyā sparśavāyunā

भगीरथेन सा नीता तेन भागीरथी स्मृता ।। इत्येवं कथितं सर्वं गंगोपाख्यानमुत्तमम्

bhagīrathena sā nītā tena bhāgīrathī smṛtā || ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ gaṃgopākhyānamuttamam

पुण्यदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि ।। नारद उवाच ।। कथं गंगा त्रिपथगा जाता भुवनपावनी

puṇyadaṃ mokṣadaṃ sāraṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi || nārada uvāca || kathaṃ gaṃgā tripathagā jātā bhuvanapāvanī

कुत्र वा केन विधिना तत्सर्वं वद मे प्रभो ।। तत्रस्थाश्च जना ये ये ते च किं चक्रुरुत्तमम्

kutra vā kena vidhinā tatsarvaṃ vada me prabho || tatrasthāśca janā ye ye te ca kiṃ cakruruttamam

एतत्सर्वं तु विस्तीर्णं कृत्वा वक्तुमिहार्हसि ।। नारायण उवाच ।। कार्तिक्यां पूर्णिमायां तु राधायाः सुमहोत्सवः

etatsarvaṃ tu vistīrṇaṃ kṛtvā vaktumihārhasi || nārāyaṇa uvāca || kārtikyāṃ pūrṇimāyāṃ tu rādhāyāḥ sumahotsavaḥ

कृष्णः संपूज्य तां राधामुवास रासमण्डले ।। कृष्णेन पूजितां सा तु संपूज्य दृष्टमानसाः

kṛṣṇaḥ saṃpūjya tāṃ rādhāmuvāsa rāsamaṇḍale || kṛṣṇena pūjitāṃ sā tu saṃpūjya dṛṣṭamānasāḥ

ऊषुर्ब्रह्मादयः सर्वे ऋषयः शौनकादयः ।। एतस्मिन्नंतरे कृष्णसंगीता च सरस्वती

ūṣurbrahmādayaḥ sarve ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ || etasminnaṃtare kṛṣṇasaṃgītā ca sarasvatī

9.12.50

जगौ सुन्दरतालेन वीणया च मनोहरम् ।। तुष्टो ब्रह्मा ददौ तस्यै रत्नेंद्रसारहारकम्

jagau sundaratālena vīṇayā ca manoharam || tuṣṭo brahmā dadau tasyai ratneṃdrasārahārakam

शिवो मणींद्रसारं तु सर्वब्रह्माण्ड दुर्लभम् ।। कृष्णः कौस्तुभरत्नं च सर्वरत्नात्परं वरम्

śivo maṇīṃdrasāraṃ tu sarvabrahmāṇḍa durlabham || kṛṣṇaḥ kaustubharatnaṃ ca sarvaratnātparaṃ varam

अमूल्यरत्ननिर्माणं हारसारं च राधिका ।। नारायणश्च भगवान्ददौ मालां मनोहराम्

amūlyaratnanirmāṇaṃ hārasāraṃ ca rādhikā || nārāyaṇaśca bhagavāndadau mālāṃ manoharām

अमूल्यरत्ननिर्माणं लक्ष्मीः कनककुंडलम् ।। विष्णुमाया भगवती मूलप्रकृतिरीश्वरी

amūlyaratnanirmāṇaṃ lakṣmīḥ kanakakuṃḍalam || viṣṇumāyā bhagavatī mūlaprakṛtirīśvarī

दुर्गा नारायणीशाना ब्रह्मभक्तिं सुदुर्लभाम् ।। धर्मबुद्धिं च धर्मश्च यशश्च विपुलं भवे

durgā nārāyaṇīśānā brahmabhaktiṃ sudurlabhām || dharmabuddhiṃ ca dharmaśca yaśaśca vipulaṃ bhave

वह्निशुद्धांशुकं वह्निर्वायुश्च मणिनूपुरान् ।। एतस्मिन्नंतरे शंभुर्ब्रह्मणा प्रेरितो मुहुः

vahniśuddhāṃśukaṃ vahnirvāyuśca maṇinūpurān || etasminnaṃtare śaṃbhurbrahmaṇā prerito muhuḥ

जगौ श्रीकृष्णसंगीतं ससोल्लाससमन्वितम् ।। मूर्च्छां प्रापुः सुराः सर्वे चित्रपुत्तलिका यथा

jagau śrīkṛṣṇasaṃgītaṃ sasollāsasamanvitam || mūrcchāṃ prāpuḥ surāḥ sarve citraputtalikā yathā

कष्टेन चेतनां प्राप्य ददृशू रासमंडले ।। स्थलं सर्वं जलाकीर्णं राधाकृष्णविहीनकम्

kaṣṭena cetanāṃ prāpya dadṛśū rāsamaṃḍale || sthalaṃ sarvaṃ jalākīrṇaṃ rādhākṛṣṇavihīnakam

अत्युच्चै रुरुदुः सर्वे गोपा गोप्यः सुरा द्विजाः ।। ध्यानेन ब्रह्मा बुबुधे सर्वं तीर्थमभीप्सितम्

atyuccai ruruduḥ sarve gopā gopyaḥ surā dvijāḥ || dhyānena brahmā bubudhe sarvaṃ tīrthamabhīpsitam

गतश्च राधया सार्धं श्रीकृष्णो द्रवतामिति ।। ततो ब्रह्मादयः सर्वे तुष्टुवुः परमेश्वरात्

gataśca rādhayā sārdhaṃ śrīkṛṣṇo dravatāmiti || tato brahmādayaḥ sarve tuṣṭuvuḥ parameśvarāt

9.12.60

स्वमूर्तिं दर्शय विभो वांछितं वरमेव नः ।। एतस्मिन्नंतरे तत्र वाग्बभूवाशरीरिणी

svamūrtiṃ darśaya vibho vāṃchitaṃ varameva naḥ || etasminnaṃtare tatra vāgbabhūvāśarīriṇī

तामेव शुश्रुवुः सर्वे सुव्यक्तां मधुरान्विताम् ।। सर्वात्माऽहमियं शक्तिर्भक्तानुग्रह विग्रहा

tāmeva śuśruvuḥ sarve suvyaktāṃ madhurānvitām || sarvātmā'hamiyaṃ śaktirbhaktānugraha vigrahā

ममाप्यस्याश्च देहेन कर्त्तव्यं च किमावयोः ।। मनवो मानवाः सर्वे मुनयश्चैव वैष्णवाः

mamāpyasyāśca dehena karttavyaṃ ca kimāvayoḥ || manavo mānavāḥ sarve munayaścaiva vaiṣṇavāḥ

मन्मन्त्रपूता मां द्रष्टुमागमिष्यंति मत्पदम् ।। मूर्तिं द्रष्टुं च सुव्यक्तां यदीच्छत सुरेश्वराः

manmantrapūtā māṃ draṣṭumāgamiṣyaṃti matpadam || mūrtiṃ draṣṭuṃ ca suvyaktāṃ yadīcchata sureśvarāḥ

करोतु शंभुस्तत्रैवं मदीयं वाक्यपालनम् ।। स्वयं विधातस्त्वं बह्मन्नाज्ञां कुरु जगद्गुरुम्

karotu śaṃbhustatraivaṃ madīyaṃ vākyapālanam || svayaṃ vidhātastvaṃ bahmannājñāṃ kuru jagadgurum

कर्तुं शास्त्रविशेषं च वेदांगं सुमनोहरम् ।। अपूर्वमन्त्रनिकरैः सर्वाभीष्टफलप्रदैः

kartuṃ śāstraviśeṣaṃ ca vedāṃgaṃ sumanoharam || apūrvamantranikaraiḥ sarvābhīṣṭaphalapradaiḥ

स्तोत्रैश्च च निकरैर्ध्यानैर्युतं पूजाविधिक्रमैः ।। मन्मन्त्रकवचस्तोत्रं कृत्वा यत्नेन गोपनम्

stotraiśca ca nikarairdhyānairyutaṃ pūjāvidhikramaiḥ || manmantrakavacastotraṃ kṛtvā yatnena gopanam

भवंति विमुखा येन जना मां तत्करिष्यति ।। सहस्रेषु शतेष्वेको मन्मंत्रोपासको भवेत्

bhavaṃti vimukhā yena janā māṃ tatkariṣyati || sahasreṣu śateṣveko manmaṃtropāsako bhavet

जना मन्मंत्रपूताश्च गमिष्यंति च मत्पदम् ।। अन्यथा न भविष्यंति सर्वे गोलोकवासिनः

janā manmaṃtrapūtāśca gamiṣyaṃti ca matpadam || anyathā na bhaviṣyaṃti sarve golokavāsinaḥ

निष्फलं भविता सर्वं ब्रह्मांडं चैव ब्रह्मणः ।। जनाः पंच प्रकाराश्च युक्ताः स्रष्टुं भवे भवे

niṣphalaṃ bhavitā sarvaṃ brahmāṃḍaṃ caiva brahmaṇaḥ || janāḥ paṃca prakārāśca yuktāḥ sraṣṭuṃ bhave bhave

9.12.70

पृथिवीवासिनः कचित्केचित्स्वर्गनिवासिनः ।। इदं कर्तुं महादेवः करोति देवसंसदि

pṛthivīvāsinaḥ kacitkecitsvarganivāsinaḥ || idaṃ kartuṃ mahādevaḥ karoti devasaṃsadi

प्रतिज्ञां सुदृढां सद्य स्ततो मूर्तिं च द्रक्ष्यति ।। इत्येवमुक्त्वा गगने विरराम सनातनः

pratijñāṃ sudṛḍhāṃ sadya stato mūrtiṃ ca drakṣyati || ityevamuktvā gagane virarāma sanātanaḥ

तच्छुत्वा जगतां धाता तमुवाच शिवं मुदा ।। ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ज्ञानेशो ज्ञानिनः वरः

tacchutvā jagatāṃ dhātā tamuvāca śivaṃ mudā || brahmaṇo vacanaṃ śrutvā jñāneśo jñāninaḥ varaḥ

गंगातोयं करे कृत्वा स्वीकारं च चकार सः ।। संयुक्तं विष्णुमायाया मंत्रौघैः शास्त्रमुत्तमम्

gaṃgātoyaṃ kare kṛtvā svīkāraṃ ca cakāra saḥ || saṃyuktaṃ viṣṇumāyāyā maṃtraughaiḥ śāstramuttamam

वेदसारं करिष्यामि प्रतिज्ञापालनाय च ।। गंगातोयमुपस्पृश्य मिथ्या यदि वदेज्जनः

vedasāraṃ kariṣyāmi pratijñāpālanāya ca || gaṃgātoyamupaspṛśya mithyā yadi vadejjanaḥ

स याति कालसूत्रं च यावद्वै ब्रह्मणो वयः ।। इत्युक्ते शंकरे ब्रह्मन्गोलोके सुरसंसदि

sa yāti kālasūtraṃ ca yāvadvai brahmaṇo vayaḥ || ityukte śaṃkare brahmangoloke surasaṃsadi

आविर्बभूव श्रीकृष्णो राधया सहितस्ततः ।। तं सुदृष्ट्वा च संहृष्टास्तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम्

āvirbabhūva śrīkṛṣṇo rādhayā sahitastataḥ || taṃ sudṛṣṭvā ca saṃhṛṣṭāstuṣṭuvuḥ puruṣottamam

परमानन्दपूर्णाश्च चक्रुश्च पुनरुत्सवम् ।। कालेन शंभुर्भगवान्मुक्तिदीपं चकार सः

paramānandapūrṇāśca cakruśca punarutsavam || kālena śaṃbhurbhagavānmuktidīpaṃ cakāra saḥ

इत्येवं कथितं सर्वं सुगोप्यं च सुदुर्लभम् ।। स एव द्रवरूपा सा गंगा गोलोकसंभवा

ityevaṃ kathitaṃ sarvaṃ sugopyaṃ ca sudurlabham || sa eva dravarūpā sā gaṃgā golokasaṃbhavā

राधाकृष्णांगसंभूता भुक्तिमुक्तिफलप्रदा ।। स्थाने स्थाने स्थापिता सा कृष्णेन च परात्मना

rādhākṛṣṇāṃgasaṃbhūtā bhuktimuktiphalapradā || sthāne sthāne sthāpitā sā kṛṣṇena ca parātmanā

कृष्णस्वरूपा परमा सर्वब्रह्मांडपूजिता ।। इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे नवमस्कन्धे द्वादशोऽध्यायः

kṛṣṇasvarūpā paramā sarvabrahmāṃḍapūjitā || iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe navamaskandhe dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३

गङ्‌गोपाख्यानवर्णनम् नारद उवाच कलेः पञ्चसहस्राब्दे समतीते सुरेश्वर । क्व गता सा महाभाग तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

gaṅgopākhyānavarṇanam nārada uvāca kaleḥ pañcasahasrābde samatīte sureśvara | kva gatā sā mahābhāga tanme vyākhyātumarhasi

श्रीनारायण उवाच भारतं भारतीशापात्समागत्येश्वरेच्छया । जगाम तत्र वैकुण्ठे शापान्ते पुनरेव सा

śrīnārāyaṇa uvāca bhārataṃ bhāratīśāpātsamāgatyeśvarecchayā | jagāma tatra vaikuṇṭhe śāpānte punareva sā

भारती भारतं त्यक्त्वा तज्जगाम हरेः पदम् । पद्मावती च शापान्ते गङ्‌गा सा चैव नारद

bhāratī bhārataṃ tyaktvā tajjagāma hareḥ padam | padmāvatī ca śāpānte gaṅgā sā caiva nārada

गङ्‌गा सरस्वती लक्ष्यीश्चैतास्तिस्रः प्रिया हरेः । तुलसीसहिता ब्रह्मंश्चतस्रः कीर्तिताः श्रुतौ

gaṅgā sarasvatī lakṣyīścaitāstisraḥ priyā hareḥ | tulasīsahitā brahmaṃścatasraḥ kīrtitāḥ śrutau

नारद उवाच केनोपायेन सा देवी विष्णुपादाब्जसम्भवा । ब्रह्मकमण्डलुस्था च श्रुता शिवप्रिया च सा

nārada uvāca kenopāyena sā devī viṣṇupādābjasambhavā | brahmakamaṇḍalusthā ca śrutā śivapriyā ca sā

बभूव सा मुनिश्रेष्ठ गङ्‌गा नारायणप्रिया । अहो केन प्रकारेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

babhūva sā muniśreṣṭha gaṅgā nārāyaṇapriyā | aho kena prakāreṇa tanme vyākhyātumarhasi

श्रीनारायण उवाच पुरा बभूव गोलोके सा गङ्‌गा द्रवरूपिणी । राधाकृष्णाङ्‌गसम्भूता तदंशा तत्स्वरूपिणी

śrīnārāyaṇa uvāca purā babhūva goloke sā gaṅgā dravarūpiṇī | rādhākṛṣṇāṅgasambhūtā tadaṃśā tatsvarūpiṇī

द्रवाधिष्ठातृदेवी या रूपेणाप्रतिमा भुवि । नवयौवनसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता

dravādhiṣṭhātṛdevī yā rūpeṇāpratimā bhuvi | navayauvanasampannā sarvābharaṇabhūṣitā

शरन्मध्याह्नपद्मास्या सस्मिता सुमनोहरा । तप्तकाञ्चनवर्णाभा शरच्चन्द्रसमप्रभा

śaranmadhyāhnapadmāsyā sasmitā sumanoharā | taptakāñcanavarṇābhā śaraccandrasamaprabhā

स्निग्धप्रभातिसुस्निग्धा शुद्धसत्त्वस्वरूपिणी । सुपीनकठिनश्रोणिः सुनितम्बयुगंधरा

snigdhaprabhātisusnigdhā śuddhasattvasvarūpiṇī | supīnakaṭhinaśroṇiḥ sunitambayugaṃdharā

पीनोन्नतं सुकठिनं स्तनयुग्मं सुवर्तुलम् । सुचारुनेत्रयुगलं सुकटाक्षं सुवंक्रिमम्

pīnonnataṃ sukaṭhinaṃ stanayugmaṃ suvartulam | sucārunetrayugalaṃ sukaṭākṣaṃ suvaṃkrimam

वंक्रिमं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम् । सिन्दूरबिन्दुललितं सार्धं चन्दनबिन्दुभिः

vaṃkrimaṃ kabarībhāraṃ mālatīmālyasaṃyutam | sindūrabindulalitaṃ sārdhaṃ candanabindubhiḥ

कस्तूरीपत्रिकायुक्तं गण्डयुग्मं मनोरमम् । बन्धूककुसुमाकारमधरोष्ठं च सुन्दरम्

kastūrīpatrikāyuktaṃ gaṇḍayugmaṃ manoramam | bandhūkakusumākāramadharoṣṭhaṃ ca sundaram

पक्वदाडिमबीजाभदन्तपंक्तिसमुज्ज्वलम् । वाससी वह्निशुद्धे च नीवीयुक्ते च बिभ्रती

pakvadāḍimabījābhadantapaṃktisamujjvalam | vāsasī vahniśuddhe ca nīvīyukte ca bibhratī

सा सकामा कृष्णपार्श्वे समुवास सुलज्जिता । वाससा मुखमाच्छाद्य लोचनाभ्यां विभोर्मुखम्

sā sakāmā kṛṣṇapārśve samuvāsa sulajjitā | vāsasā mukhamācchādya locanābhyāṃ vibhormukham

निमेषरहिताभ्यां च पिबन्ती सततं मुदा । प्रफुल्लवदना हर्षान्नवसङ्‌गमलालसा

nimeṣarahitābhyāṃ ca pibantī satataṃ mudā | praphullavadanā harṣānnavasaṅgamalālasā

मूर्च्छिता प्रभुरूपेण पुलकाङ्‌कितविग्रहा । एतस्मिन्नन्तरे तत्र विद्यमाना च राधिका

mūrcchitā prabhurūpeṇa pulakāṅkitavigrahā | etasminnantare tatra vidyamānā ca rādhikā

गोपीत्रिंशत्कोटियुक्ता चन्द्रकोटिसमप्रभा । कोपेनारक्तपद्मास्या रक्तपङ्‌कजलोचना

gopītriṃśatkoṭiyuktā candrakoṭisamaprabhā | kopenāraktapadmāsyā raktapaṅkajalocanā

पीतचम्पकवर्णाभा गजेन्द्रमन्दगामिनी । अमूल्यरत्‍ननिर्माणनानाभूषणभूषिता

pītacampakavarṇābhā gajendramandagāminī | amūlyaratnanirmāṇanānābhūṣaṇabhūṣitā

अमूल्यरत्‍नखचितममूल्यं वह्निशौचकम् । पीतवस्त्रस्य युगलं नीवीयुक्तं च बिभ्रती

amūlyaratnakhacitamamūlyaṃ vahniśaucakam | pītavastrasya yugalaṃ nīvīyuktaṃ ca bibhratī

स्थलपद्मप्रभामुष्टं कोमलं च सुरञ्जितम् । कृष्णदत्तार्घ्यसंयुक्तं विन्यसन्ती पदाम्बुजम्

sthalapadmaprabhāmuṣṭaṃ komalaṃ ca surañjitam | kṛṣṇadattārghyasaṃyuktaṃ vinyasantī padāmbujam

रत्‍नेन्द्रसारनिर्माणविमानादवरुह्य सा । सेव्यमाना च ऋषिभिः श्वेतचामरवायुना

ratnendrasāranirmāṇavimānādavaruhya sā | sevyamānā ca ṛṣibhiḥ śvetacāmaravāyunā

कस्तूरीबिन्दुभिर्युक्तं चन्दनेन समन्वितम् । दीप्तदीपप्रभाकारं सिन्दूरं बिन्दुशोभितम्

kastūrībindubhiryuktaṃ candanena samanvitam | dīptadīpaprabhākāraṃ sindūraṃ binduśobhitam

दधती भालमध्ये च सीमन्ताधःस्थलोज्ज्वले । पारिजातप्रसूनानां मालायुक्तं सुवंक्रिमम्

dadhatī bhālamadhye ca sīmantādhaḥsthalojjvale | pārijātaprasūnānāṃ mālāyuktaṃ suvaṃkrimam

सुचारुकबरीभारं कम्पयन्ती सुकम्पिता । सुचारुरागसंयुक्तमोष्ठं कम्पयती रुषा

sucārukabarībhāraṃ kampayantī sukampitā | sucārurāgasaṃyuktamoṣṭhaṃ kampayatī ruṣā

गत्वोवास कृष्णपार्श्वे रत्‍नसिंहासने शुभे । सखीनां च समूहैश्च परिपूर्णा विभोः प्रिया

gatvovāsa kṛṣṇapārśve ratnasiṃhāsane śubhe | sakhīnāṃ ca samūhaiśca paripūrṇā vibhoḥ priyā

तां दृष्ट्वा च समुत्तस्थौ कृष्णः सादरपूर्वकम् । सम्भाष्य मधुरालापैः सस्मितश्च ससंभ्रमः

tāṃ dṛṣṭvā ca samuttasthau kṛṣṇaḥ sādarapūrvakam | sambhāṣya madhurālāpaiḥ sasmitaśca sasaṃbhramaḥ

प्रणेमुरतिसन्त्रस्ता गोपा नम्रात्मकन्धराः । तुष्टुवुस्ते च भक्त्या च तुष्टाव परमेश्वरः

praṇemuratisantrastā gopā namrātmakandharāḥ | tuṣṭuvuste ca bhaktyā ca tuṣṭāva parameśvaraḥ

उत्थाय गङ्‌गा सहसा स्तुतिं बहु चकार सा । कुशलं परिपप्रच्छ भीतातिविनयेन च

utthāya gaṅgā sahasā stutiṃ bahu cakāra sā | kuśalaṃ paripapraccha bhītātivinayena ca

नम्रभागस्थिता त्रस्ता शुष्ककण्ठोष्ठतालुका । ध्यानेन शरणायत्ता श्रीकृष्णचरणाम्बुजे

namrabhāgasthitā trastā śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukā | dhyānena śaraṇāyattā śrīkṛṣṇacaraṇāmbuje

तां हृत्पद्मस्थितां कृष्णो भीतायै चाभयं ददौ । बभूव स्थिरचित्ता सा सर्वेश्वरवरेण च

tāṃ hṛtpadmasthitāṃ kṛṣṇo bhītāyai cābhayaṃ dadau | babhūva sthiracittā sā sarveśvaravareṇa ca

ऊर्ध्वसिंहासनस्थां च राधां गङ्‌गा ददर्श सा । सुस्निग्धां सुखदृश्यां च ज्वलन्तीं ब्रह्मतेजसा

ūrdhvasiṃhāsanasthāṃ ca rādhāṃ gaṅgā dadarśa sā | susnigdhāṃ sukhadṛśyāṃ ca jvalantīṃ brahmatejasā

असंख्यब्रह्मणः कर्त्रीमादिसृष्टेः सनातनीम् । सदा द्वादशवर्षीयां कन्याभिनवयौवनाम्

asaṃkhyabrahmaṇaḥ kartrīmādisṛṣṭeḥ sanātanīm | sadā dvādaśavarṣīyāṃ kanyābhinavayauvanām

विश्ववृन्दे निरुपमां रूपेण च गुणेन च । शान्तां कान्तामनन्तां तामाद्यन्तरहितां सतीम्

viśvavṛnde nirupamāṃ rūpeṇa ca guṇena ca | śāntāṃ kāntāmanantāṃ tāmādyantarahitāṃ satīm

शुभां सुभद्रां सुभगां स्वामिसौभाग्यसंयुताम् । सौन्दर्यसुन्दरीं श्रेष्ठां सर्वासु सुन्दरीषु च

śubhāṃ subhadrāṃ subhagāṃ svāmisaubhāgyasaṃyutām | saundaryasundarīṃ śreṣṭhāṃ sarvāsu sundarīṣu ca

कृष्णार्धाङ्‌गां कृष्णसमां तेजसा वयसा त्विषा । पूजितां च महालक्ष्मीं लक्ष्म्या लक्ष्मीश्वरेण च

kṛṣṇārdhāṅgāṃ kṛṣṇasamāṃ tejasā vayasā tviṣā | pūjitāṃ ca mahālakṣmīṃ lakṣmyā lakṣmīśvareṇa ca

प्रच्छाद्यमानां प्रभया सभामीशस्य सुप्रभाम् । सखीदत्तं च ताम्बूलं भुक्तवन्तीं च दुर्लभम्

pracchādyamānāṃ prabhayā sabhāmīśasya suprabhām | sakhīdattaṃ ca tāmbūlaṃ bhuktavantīṃ ca durlabham

अजन्यां सर्वजननीं धन्यां मान्यां च मानिनीम् । कृष्णप्राणाधिदेवीं च प्राणप्रियतमां रमाम्

ajanyāṃ sarvajananīṃ dhanyāṃ mānyāṃ ca māninīm | kṛṣṇaprāṇādhidevīṃ ca prāṇapriyatamāṃ ramām

दृष्ट्वा रासेश्वरीं तृप्तिं न जगाम सुरेश्वरी । निमेषरहिताभ्यां च लोचनाभ्यां पपौ च ताम्

dṛṣṭvā rāseśvarīṃ tṛptiṃ na jagāma sureśvarī | nimeṣarahitābhyāṃ ca locanābhyāṃ papau ca tām

एतस्मिन्नन्तरे राधा जगदीशमुवाच सा । वाचा मधुरया शान्ता विनीता सस्मिता मुने

etasminnantare rādhā jagadīśamuvāca sā | vācā madhurayā śāntā vinītā sasmitā mune

राधोवाच केयं प्राणेश कल्याणी सस्मिता त्वन्मुखाम्बुजम् । पश्यन्ती सस्मितं पार्श्वे सकामा वक्रलोचना

rādhovāca keyaṃ prāṇeśa kalyāṇī sasmitā tvanmukhāmbujam | paśyantī sasmitaṃ pārśve sakāmā vakralocanā

मूर्च्छां प्राप्नोति रूपेण पुलकाङ्‌कितविग्रहा । वस्त्रेण मुखमाच्छाद्य निरीक्षन्ती पुनः पुनः

mūrcchāṃ prāpnoti rūpeṇa pulakāṅkitavigrahā | vastreṇa mukhamācchādya nirīkṣantī punaḥ punaḥ

त्वं चापि तां संनिरीक्ष्य सकामः सस्मितः सदा । मयि जीवति गोलोके भूता दुर्वृत्तिरीदृशी

tvaṃ cāpi tāṃ saṃnirīkṣya sakāmaḥ sasmitaḥ sadā | mayi jīvati goloke bhūtā durvṛttirīdṛśī

त्वमेव चैव दुर्वृत्तं वारं वारं करोषि च । क्षमां करोमि प्रेम्णा च स्त्रीजातिः स्निग्धमानसा

tvameva caiva durvṛttaṃ vāraṃ vāraṃ karoṣi ca | kṣamāṃ karomi premṇā ca strījātiḥ snigdhamānasā

संगृह्येमां प्रियामिष्टां गोलोकाद्‌ गच्छ लम्पट । अन्यथा न हि ते भद्रं भविष्यति व्रजेश्वर

saṃgṛhyemāṃ priyāmiṣṭāṃ golokād gaccha lampaṭa | anyathā na hi te bhadraṃ bhaviṣyati vrajeśvara

दृष्टस्त्वं विरजायुक्तो मया चन्दनकानने । क्षमा कृता मया पूर्वं सखीनां वचनादहो

dṛṣṭastvaṃ virajāyukto mayā candanakānane | kṣamā kṛtā mayā pūrvaṃ sakhīnāṃ vacanādaho

त्वया मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं पुरा । देहं तत्याज विरजा नदीरूपा बभूव सा

tvayā macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ purā | dehaṃ tatyāja virajā nadīrūpā babhūva sā

कोटियोजनविस्तीर्णा ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा । अद्यापि विद्यमाना सा तव सत्कीर्तिरूपिणी

koṭiyojanavistīrṇā tato dairghye caturguṇā | adyāpi vidyamānā sā tava satkīrtirūpiṇī

गृहं मयि गतायां च पुनर्गत्वा तदन्तिके । उच्चै रुरोद विरजे विरजे चेति संस्मरन्

gṛhaṃ mayi gatāyāṃ ca punargatvā tadantike | uccai ruroda viraje viraje ceti saṃsmaran

तदा तोयात्समुत्थाय सा योगात्सिद्धयोगिनी । सालङ्‌कारा मूर्तिमती ददौ तुभ्यं च दर्शनम्

tadā toyātsamutthāya sā yogātsiddhayoginī | sālaṅkārā mūrtimatī dadau tubhyaṃ ca darśanam

ततस्तां च समाक्षिप्य वीर्याधानं कृतं त्वया । ततो बभूवुस्तस्यां च समुद्राः सप्त एव च

tatastāṃ ca samākṣipya vīryādhānaṃ kṛtaṃ tvayā | tato babhūvustasyāṃ ca samudrāḥ sapta eva ca

दृष्टस्त्वं शोभया गोप्या युक्तश्चम्पककानने । सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया

dṛṣṭastvaṃ śobhayā gopyā yuktaścampakakānane | sadyo macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ tvayā

शोभा देहं परित्यज्य जगाम चन्द्रमण्डले । ततस्तस्याः शरीरं च स्निग्धं तेजो बभूव ह

śobhā dehaṃ parityajya jagāma candramaṇḍale | tatastasyāḥ śarīraṃ ca snigdhaṃ tejo babhūva ha

संविभज्य त्वया दत्तं हृदयेन विदूयता । रत्‍नाय किञ्चित्स्वर्णाय किञ्चिन्मणिवराय च

saṃvibhajya tvayā dattaṃ hṛdayena vidūyatā | ratnāya kiñcitsvarṇāya kiñcinmaṇivarāya ca

किञ्चित्स्त्रीणां मुखाब्जेभ्यः किञ्चिद्राज्ञे च किञ्चन । किञ्चित्किसलयेभ्यश्च पुष्पेभ्यश्चापि किञ्चन

kiñcitstrīṇāṃ mukhābjebhyaḥ kiñcidrājñe ca kiñcana | kiñcitkisalayebhyaśca puṣpebhyaścāpi kiñcana

किञ्चित्कलेभ्यः पक्वेभ्यः सस्येभ्यश्चापि किञ्चन । नृपदेवगृहेभ्यश्च संस्कृतेभ्यश्च किञ्चन

kiñcitkalebhyaḥ pakvebhyaḥ sasyebhyaścāpi kiñcana | nṛpadevagṛhebhyaśca saṃskṛtebhyaśca kiñcana

किञ्चिन्नूतनपत्रेभ्यो दुग्धेभ्यश्चापि किञ्चन । दृष्टस्त्वं प्रभया गोप्या युक्तो वृन्दावने वने

kiñcinnūtanapatrebhyo dugdhebhyaścāpi kiñcana | dṛṣṭastvaṃ prabhayā gopyā yukto vṛndāvane vane

सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया । प्रभा देहं परित्यज्य जगाम सूर्यमण्डले

sadyo macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ tvayā | prabhā dehaṃ parityajya jagāma sūryamaṇḍale

ततस्तस्याः शरीरं च तीव्रं तेजो बभूव ह । संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुरा

tatastasyāḥ śarīraṃ ca tīvraṃ tejo babhūva ha | saṃvibhajya tvayā dattaṃ premṇā prarudatā purā

विसृष्टं चक्षुषोः कृष्ण लज्जया मद्‍भयेन च । हुताशनाय किञ्चिच्च यक्षेभ्यश्चापि किञ्चन

visṛṣṭaṃ cakṣuṣoḥ kṛṣṇa lajjayā madbhayena ca | hutāśanāya kiñcicca yakṣebhyaścāpi kiñcana

किञ्चित्पुरुषसिंहेभ्यो देवेभ्यश्चापि किञ्चन । किञ्चिद्विष्णुजनेभ्यश्च नागेभ्योऽपि च किञ्चन

kiñcitpuruṣasiṃhebhyo devebhyaścāpi kiñcana | kiñcidviṣṇujanebhyaśca nāgebhyo'pi ca kiñcana

ब्राह्मणेभ्यो मुनिभ्यश्च तपस्विभ्यश्च किञ्चन । स्त्रीभ्यः सौभाग्ययुक्ताभ्यो यशस्विभ्यश्च किञ्चन

brāhmaṇebhyo munibhyaśca tapasvibhyaśca kiñcana | strībhyaḥ saubhāgyayuktābhyo yaśasvibhyaśca kiñcana

तत्तु दत्त्वा च सर्वेभ्यः पूर्वं प्ररुदितं त्वया । शान्तिगोप्या युतस्त्वं च दृष्टोऽसि रासमण्डले

tattu dattvā ca sarvebhyaḥ pūrvaṃ praruditaṃ tvayā | śāntigopyā yutastvaṃ ca dṛṣṭo'si rāsamaṇḍale

वसन्ते पुष्पशय्यायां माल्यवांश्चन्दनोक्षितः । रत्‍नप्रदीपैर्युक्ते च रत्‍ननिर्माणमन्दिरे

vasante puṣpaśayyāyāṃ mālyavāṃścandanokṣitaḥ | ratnapradīpairyukte ca ratnanirmāṇamandire

रत्‍नभूषणभूषाढ्यो रत्‍नभूषितया सह । तया दत्तं च ताम्बूलं भुक्तवांश्च पुरा विभो

ratnabhūṣaṇabhūṣāḍhyo ratnabhūṣitayā saha | tayā dattaṃ ca tāmbūlaṃ bhuktavāṃśca purā vibho

सद्यो मच्छब्दमात्रेण तिरोधानं कृतं त्वया । शान्तिर्देहं परित्यज्य भिया लीना त्वयि प्रभो

sadyo macchabdamātreṇa tirodhānaṃ kṛtaṃ tvayā | śāntirdehaṃ parityajya bhiyā līnā tvayi prabho

ततस्तस्याः शरीरं च गुणश्रेष्ठं बभूव ह । संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुरा

tatastasyāḥ śarīraṃ ca guṇaśreṣṭhaṃ babhūva ha | saṃvibhajya tvayā dattaṃ premṇā prarudatā purā

विश्वे तु विपिने किञ्चिद्ब्रह्मणे च मयि प्रभो । शुद्धसत्त्वस्वरूपायै किञ्चिल्लक्ष्म्यै पुरा विभो

viśve tu vipine kiñcidbrahmaṇe ca mayi prabho | śuddhasattvasvarūpāyai kiñcillakṣmyai purā vibho

त्वन्मन्त्रोपासकेभ्यश्च शाक्तेभ्यश्चापि किञ्चन । तपस्विभ्यश्च धर्माय धर्मिष्ठेभ्यश्च किञ्चन

tvanmantropāsakebhyaśca śāktebhyaścāpi kiñcana | tapasvibhyaśca dharmāya dharmiṣṭhebhyaśca kiñcana

मया पूर्वं च त्वं दृष्टो गोप्या च क्षमया सह । सुवेषयुक्तो मालावान् गन्धचन्दनचर्चितः

mayā pūrvaṃ ca tvaṃ dṛṣṭo gopyā ca kṣamayā saha | suveṣayukto mālāvān gandhacandanacarcitaḥ

रत्‍नभूषितया गन्धचन्दनोक्षितया सह । सुखेन मूर्च्छितस्तल्पे पुष्पचन्दनचर्चिते

ratnabhūṣitayā gandhacandanokṣitayā saha | sukhena mūrcchitastalpe puṣpacandanacarcite

श्लिष्टो निद्रितया सद्यः सुखेन नवसङ्‌गमात् । मया प्रबोधिता सा च भवांश्च स्मरणं कुरु

śliṣṭo nidritayā sadyaḥ sukhena navasaṅgamāt | mayā prabodhitā sā ca bhavāṃśca smaraṇaṃ kuru

गृहीतं पीतवस्त्रं च मुरली च मनोहरा । वनमालाकौस्तुभश्चाप्यमूल्यं रत्‍नकुण्डलम्

gṛhītaṃ pītavastraṃ ca muralī ca manoharā | vanamālākaustubhaścāpyamūlyaṃ ratnakuṇḍalam

पश्चात्प्रदत्तं प्रेम्णा च सखीनां वचनादहो । लज्जया कृष्णवर्णोऽभूद्‍भवान् पापेन यः प्रभो

paścātpradattaṃ premṇā ca sakhīnāṃ vacanādaho | lajjayā kṛṣṇavarṇo'bhūdbhavān pāpena yaḥ prabho

क्षमा देहं परित्यज्य लज्जया पृथिवीं गता । ततस्तस्याः शरीरं च गुणश्रेष्ठं बभूव ह

kṣamā dehaṃ parityajya lajjayā pṛthivīṃ gatā | tatastasyāḥ śarīraṃ ca guṇaśreṣṭhaṃ babhūva ha

संविभज्य त्वया दत्तं प्रेम्णा प्ररुदता पुनः । किञ्चिद्दत्तं विष्णवे च वैष्णवेभ्यश्च किञ्चन

saṃvibhajya tvayā dattaṃ premṇā prarudatā punaḥ | kiñciddattaṃ viṣṇave ca vaiṣṇavebhyaśca kiñcana

धार्मिकेभ्यश्च धर्माय दुर्बलेभ्यश्च किञ्चन । तपस्विभ्योऽपि देवेभ्यः पण्डितेभ्यश्च किञ्चन

dhārmikebhyaśca dharmāya durbalebhyaśca kiñcana | tapasvibhyo'pi devebhyaḥ paṇḍitebhyaśca kiñcana

एतत्ते कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । त्वद्‌गुणं चैव बहुशो न जानामि परं प्रभो

etatte kathitaṃ sarvaṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi | tvadguṇaṃ caiva bahuśo na jānāmi paraṃ prabho

इत्येवमुक्त्वा सा राधा रक्तपङ्‌कजलोचना । गङ्‌गां वक्तुं समारेभे नम्रास्यां लज्जितां सतीम्

ityevamuktvā sā rādhā raktapaṅkajalocanā | gaṅgāṃ vaktuṃ samārebhe namrāsyāṃ lajjitāṃ satīm

गङ्‌गा रहस्यं विज्ञाय योगेन सिद्धयोगिनी । तिरोभूय सभामध्ये स्वजलं प्रविवेश सा

gaṅgā rahasyaṃ vijñāya yogena siddhayoginī | tirobhūya sabhāmadhye svajalaṃ praviveśa sā

राधा योगेन विज्ञाय सर्वत्रावस्थितां च ताम् । पानं कर्तुं समारेभे गण्डूषात्सिद्धयोगिनी

rādhā yogena vijñāya sarvatrāvasthitāṃ ca tām | pānaṃ kartuṃ samārebhe gaṇḍūṣātsiddhayoginī

गङ्‌गा रहस्यं विज्ञाय योगेन सिद्धयोगिनी । श्रीकृष्णचरणाम्भोजे विवेश शरणं ययौ

gaṅgā rahasyaṃ vijñāya yogena siddhayoginī | śrīkṛṣṇacaraṇāmbhoje viveśa śaraṇaṃ yayau

गोलोके सा च वैकुण्ठे ब्रह्मलोकादिके तथा । ददर्श राधा सर्वत्र नैव गङ्‌गां ददर्श सा

goloke sā ca vaikuṇṭhe brahmalokādike tathā | dadarśa rādhā sarvatra naiva gaṅgāṃ dadarśa sā

सर्वत्र जलशून्यं च शुष्कपङ्‌कं च गोलकम् । जलजन्तुसमूहैश्च मृतदेहैः समन्वितम्

sarvatra jalaśūnyaṃ ca śuṣkapaṅkaṃ ca golakam | jalajantusamūhaiśca mṛtadehaiḥ samanvitam

ब्रह्मविष्णुशिवानन्तधर्मेन्द्रेन्दुदिवाकराः । मनवो मुनयः सर्वे देवसिद्धतपस्विनः

brahmaviṣṇuśivānantadharmendrendudivākarāḥ | manavo munayaḥ sarve devasiddhatapasvinaḥ

गोलोकं च समाजग्मुः शुष्ककण्ठोष्ठतालुकाः । सर्वे प्रणेमुर्गोविन्दं सर्वेशं प्रकृतेः परम्

golokaṃ ca samājagmuḥ śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukāḥ | sarve praṇemurgovindaṃ sarveśaṃ prakṛteḥ param

वरं वरेण्यं वरदं वरिष्ठं वरकारणम् । गोपिकागोपवृन्दानां सर्वेषां प्रवरं प्रभुम्

varaṃ vareṇyaṃ varadaṃ variṣṭhaṃ varakāraṇam | gopikāgopavṛndānāṃ sarveṣāṃ pravaraṃ prabhum

निरीहं च निराकारं निर्लिप्तं च निराश्रयम् । निर्गुणं च निरुत्साहं निर्विकारं निरञ्जनम्

nirīhaṃ ca nirākāraṃ nirliptaṃ ca nirāśrayam | nirguṇaṃ ca nirutsāhaṃ nirvikāraṃ nirañjanam

स्वेच्छामयं च साकारं भक्तानुग्रहकारकम् । सत्त्वस्वरूपं सत्येशं साक्षिरूपं सनातनम्

svecchāmayaṃ ca sākāraṃ bhaktānugrahakārakam | sattvasvarūpaṃ satyeśaṃ sākṣirūpaṃ sanātanam

परं परेशं परमं परमात्मानमीश्वरम् । प्रणम्य तुष्टुवुः सर्वे भक्तिनम्रात्मकन्धराः

paraṃ pareśaṃ paramaṃ paramātmānamīśvaram | praṇamya tuṣṭuvuḥ sarve bhaktinamrātmakandharāḥ

सगद्‌गदाः साश्रुनेत्राः पुलकाङ्‌कितविग्रहाः । सर्वे संस्तूय सर्वेशं भगवन्तं परात्परम्

sagadgadāḥ sāśrunetrāḥ pulakāṅkitavigrahāḥ | sarve saṃstūya sarveśaṃ bhagavantaṃ parātparam

ज्योतिर्मयं परं ब्रह्म सर्वकारणकारणम् । अमूल्यरत्‍ननिर्माणचित्रसिंहासनस्थितम्

jyotirmayaṃ paraṃ brahma sarvakāraṇakāraṇam | amūlyaratnanirmāṇacitrasiṃhāsanasthitam

सेव्यमानं च गोपालैः श्वेतचामरवायुना । गोपालिकानृत्यगीतं पश्यन्तं सस्मितं मुदा

sevyamānaṃ ca gopālaiḥ śvetacāmaravāyunā | gopālikānṛtyagītaṃ paśyantaṃ sasmitaṃ mudā

प्राणाधिकप्रियतमं राधावक्षःस्थलस्थितम् । तया प्रदत्तं ताम्बूलं भुक्तवन्तं सुवासितम्

prāṇādhikapriyatamaṃ rādhāvakṣaḥsthalasthitam | tayā pradattaṃ tāmbūlaṃ bhuktavantaṃ suvāsitam

परिपूर्णतमं रासे ददृशुश्च सुरेश्वरम् । मुनयो मनवः सिद्धास्तापसाश्च तपस्विनः

paripūrṇatamaṃ rāse dadṛśuśca sureśvaram | munayo manavaḥ siddhāstāpasāśca tapasvinaḥ

प्रहृष्टमनसः सर्वे जग्मुः परमविस्मयम् । परस्परं समालोक्य प्रोचुस्ते च चतुर्मुखम्

prahṛṣṭamanasaḥ sarve jagmuḥ paramavismayam | parasparaṃ samālokya procuste ca caturmukham

निवेदितं जगन्नाथं स्वाभिप्रायमभीप्सितम् । ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुं कृत्वा स्वदक्षिणे

niveditaṃ jagannāthaṃ svābhiprāyamabhīpsitam | brahmā tadvacanaṃ śrutvā viṣṇuṃ kṛtvā svadakṣiṇe

वामतो वामदेवं च जगाम कृष्णसन्निधिम् । परमानन्दयुक्तं च परमानन्दरूपिणीम्

vāmato vāmadevaṃ ca jagāma kṛṣṇasannidhim | paramānandayuktaṃ ca paramānandarūpiṇīm

सर्वं कृष्णमयं धाता ददर्श रासमण्डले । सर्वं समानवेषं च समानासनसंस्थितम्

sarvaṃ kṛṣṇamayaṃ dhātā dadarśa rāsamaṇḍale | sarvaṃ samānaveṣaṃ ca samānāsanasaṃsthitam

100

द्विभुजं मुरलीहस्तं वनमालाविभूषितम् । मयूरपिच्छचूडं च कौस्तुभेन विराजितम्

dvibhujaṃ muralīhastaṃ vanamālāvibhūṣitam | mayūrapicchacūḍaṃ ca kaustubhena virājitam

101

अतीव कमनीयं च सुन्दरं शान्तविग्रहम् । गुणभूषणरूपेण तेजसा वयसा त्विषा

atīva kamanīyaṃ ca sundaraṃ śāntavigraham | guṇabhūṣaṇarūpeṇa tejasā vayasā tviṣā

102

परिपूर्णतमं सर्वं सर्वैश्वर्यसमन्वितम् । किं सेव्यं सेवकं किं वा दृष्ट्वा निर्वक्तुमक्षमः

paripūrṇatamaṃ sarvaṃ sarvaiśvaryasamanvitam | kiṃ sevyaṃ sevakaṃ kiṃ vā dṛṣṭvā nirvaktumakṣamaḥ

103

क्षणं तेजः स्वरूपं च रूपं तत्र स्थितं क्षणम् । निराकारं च साकारं ददर्श द्विविधं क्षणम्

kṣaṇaṃ tejaḥ svarūpaṃ ca rūpaṃ tatra sthitaṃ kṣaṇam | nirākāraṃ ca sākāraṃ dadarśa dvividhaṃ kṣaṇam

104

एकमेव क्षणं कृष्णं राधया रहितं परम् । प्रत्येकासनसंस्थं च तया सार्धं च तत्क्षणम्

ekameva kṣaṇaṃ kṛṣṇaṃ rādhayā rahitaṃ param | pratyekāsanasaṃsthaṃ ca tayā sārdhaṃ ca tatkṣaṇam

105

राधारूपधरं कृष्णं कृष्णरूपं कलत्रकम् । किं स्त्रीरूपं च पुरुषं विधाता ध्यातुमक्षमः

rādhārūpadharaṃ kṛṣṇaṃ kṛṣṇarūpaṃ kalatrakam | kiṃ strīrūpaṃ ca puruṣaṃ vidhātā dhyātumakṣamaḥ

106

हृत्पद्मस्थं च श्रीकृष्णं ध्यात्वा ध्यानेन चक्षुषा । चकार स्तवनं भक्त्या परिहारमनेकधा

hṛtpadmasthaṃ ca śrīkṛṣṇaṃ dhyātvā dhyānena cakṣuṣā | cakāra stavanaṃ bhaktyā parihāramanekadhā

107

ततः स्वचक्षुरुन्मील्य पुनश्च तदनुज्ञया । ददर्श कृष्णमेकं च राधावक्षःस्थलस्थितम्

tataḥ svacakṣurunmīlya punaśca tadanujñayā | dadarśa kṛṣṇamekaṃ ca rādhāvakṣaḥsthalasthitam

108

स्वपार्षदैः परिवृतं गोपीमण्डलमण्डितम् । पुनः प्रणेमुस्तं दृष्ट्वा तुष्टुवुः परमेश्वरम्

svapārṣadaiḥ parivṛtaṃ gopīmaṇḍalamaṇḍitam | punaḥ praṇemustaṃ dṛṣṭvā tuṣṭuvuḥ parameśvaram

109

तदभिप्रायमाज्ञाय तानुवाच रमेश्वरः । सर्वात्मा स च सर्वज्ञः सर्वेशः सर्वभावनः

tadabhiprāyamājñāya tānuvāca rameśvaraḥ | sarvātmā sa ca sarvajñaḥ sarveśaḥ sarvabhāvanaḥ

110

श्रीभगवानुवाच आगच्छ कुशलं ब्रह्मन्नागच्छ कमलापते । इहागच्छ महादेव शश्वत्कुशलमस्तु वः

śrībhagavānuvāca āgaccha kuśalaṃ brahmannāgaccha kamalāpate | ihāgaccha mahādeva śaśvatkuśalamastu vaḥ

111

आगता हि महाभागा गङ्‌गानयनकारणात् । गङ्‌गा च चरणाम्भोजे भयेन शरणं गता

āgatā hi mahābhāgā gaṅgānayanakāraṇāt | gaṅgā ca caraṇāmbhoje bhayena śaraṇaṃ gatā

112

राधेमां पातुमिच्छन्ती दृष्ट्वा मत्सन्निधानतः । दास्यामीमां च भवतां यूयं कुरुत निर्भयाम्

rādhemāṃ pātumicchantī dṛṣṭvā matsannidhānataḥ | dāsyāmīmāṃ ca bhavatāṃ yūyaṃ kuruta nirbhayām

113

श्रीकृष्णस्य वचः श्रुत्वा सस्मितः कमलोद्‍भवः । तुष्टाव राधामाराध्यां श्रीकृष्णपरिपूजिताम्

śrīkṛṣṇasya vacaḥ śrutvā sasmitaḥ kamalodbhavaḥ | tuṣṭāva rādhāmārādhyāṃ śrīkṛṣṇaparipūjitām

114

वक्त्रैश्चतुर्भिः संस्तूय भक्तिनम्रात्मकन्धरः । धाता चतुर्णां वेदानामुवाच चतुराननः

vaktraiścaturbhiḥ saṃstūya bhaktinamrātmakandharaḥ | dhātā caturṇāṃ vedānāmuvāca caturānanaḥ

115

चतुरानन उवाच गङ्‌गा त्वदङ्‌गसम्भूता प्रभोश्च रासमण्डले । युवयोर्द्रवरूपा सा मुग्धयोः शङ्‌करस्वनात्

caturānana uvāca gaṅgā tvadaṅgasambhūtā prabhośca rāsamaṇḍale | yuvayordravarūpā sā mugdhayoḥ śaṅkarasvanāt

116

कृष्णांशा च त्वदंशा च त्वत्कन्यासदृशी प्रिया । त्वन्मन्त्रग्रहणं कृत्वा करोतु तव पूजनम्

kṛṣṇāṃśā ca tvadaṃśā ca tvatkanyāsadṛśī priyā | tvanmantragrahaṇaṃ kṛtvā karotu tava pūjanam

भविष्यति पतिस्तस्या वैकुण्ठेशश्चतुर्भुजः । भूस्थायाः कलया तस्याः पतिर्लवणवारिधिः ॥ १ रे

bhaviṣyati patistasyā vaikuṇṭheśaścaturbhujaḥ | bhūsthāyāḥ kalayā tasyāḥ patirlavaṇavāridhiḥ || 1 re

118

गोलोकस्था च या गङ्‌गा सर्वत्रस्था तथाम्बिके । तदम्बिका त्वं देवेशी सर्वदा सा त्वदात्मजा

golokasthā ca yā gaṅgā sarvatrasthā tathāmbike | tadambikā tvaṃ deveśī sarvadā sā tvadātmajā

119

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा स्वीचकार च सस्मिता । वहिर्बभूव सा कृष्णपादाङ्‌गुष्ठनखाग्रतः

brahmaṇo vacanaṃ śrutvā svīcakāra ca sasmitā | vahirbabhūva sā kṛṣṇapādāṅguṣṭhanakhāgrataḥ

120

तत्रैव सत्कृता शान्ता तस्थौ तेषां च मध्यतः । उवास तोयादुत्थाय तदधिष्ठातृदेवता

tatraiva satkṛtā śāntā tasthau teṣāṃ ca madhyataḥ | uvāsa toyādutthāya tadadhiṣṭhātṛdevatā

121

तत्तोयं ब्रह्मणा किञ्चित्स्थापितं च कमण्डलौ । किञ्चिद्दधार शिरसि चन्द्रार्धकृतशेखरः

tattoyaṃ brahmaṇā kiñcitsthāpitaṃ ca kamaṇḍalau | kiñciddadhāra śirasi candrārdhakṛtaśekharaḥ

122

गङ्‌गायै राधिकामन्त्रं प्रददौ कमलोद्‍भवः । तत्स्तोत्रं कवचं पूजां विधानं ध्यानमेव च

gaṅgāyai rādhikāmantraṃ pradadau kamalodbhavaḥ | tatstotraṃ kavacaṃ pūjāṃ vidhānaṃ dhyānameva ca

123

सर्वं तत्सामवेदोक्तं पुरश्चर्याक्रमं तथा । गङ्‌गा तामेव सम्पूज्य वैकुण्ठं प्रययौ सह

sarvaṃ tatsāmavedoktaṃ puraścaryākramaṃ tathā | gaṅgā tāmeva sampūjya vaikuṇṭhaṃ prayayau saha

124

लक्ष्मीः सरस्वती गङ्‌गा तुलसी विश्वपावनी । एता नारायणस्यैव चतस्रो योषितो मुने

lakṣmīḥ sarasvatī gaṅgā tulasī viśvapāvanī | etā nārāyaṇasyaiva catasro yoṣito mune

125

अथ तं सस्मितः कृष्णो ब्रह्माणं समुवाच सः । सर्वकालस्य वृत्तान्तं दुर्बोधमविपश्चितम्

atha taṃ sasmitaḥ kṛṣṇo brahmāṇaṃ samuvāca saḥ | sarvakālasya vṛttāntaṃ durbodhamavipaścitam

126

श्रीकृष्ण उवाच गृहाण गङ्‌गां हे ब्रह्मन् हे विष्णो हे महेश्वर । शृणु कालस्य वृत्तान्तं मत्तो ब्रह्मन्निशामय

śrīkṛṣṇa uvāca gṛhāṇa gaṅgāṃ he brahman he viṣṇo he maheśvara | śṛṇu kālasya vṛttāntaṃ matto brahmanniśāmaya

127

यूयं च येऽन्ये देवाश्च मुनयो मनवस्तथा । सिद्धा यशस्विनश्चैव ये येऽत्रैव समागताः

yūyaṃ ca ye'nye devāśca munayo manavastathā | siddhā yaśasvinaścaiva ye ye'traiva samāgatāḥ

128

एते जीवन्ति गोलोके कालचक्रविवर्जिते । जलाप्लुते सर्वविश्वं जातं कल्पक्षयोऽधुना

ete jīvanti goloke kālacakravivarjite | jalāplute sarvaviśvaṃ jātaṃ kalpakṣayo'dhunā

129

ब्रह्माद्या येऽन्यविश्वस्थास्ते विलीनाधुना मयि । वैकुण्ठं च विना सर्वं जलमग्नं च पद्मज

brahmādyā ye'nyaviśvasthāste vilīnādhunā mayi | vaikuṇṭhaṃ ca vinā sarvaṃ jalamagnaṃ ca padmaja

130

गत्वा सृष्टिं कुरु पुनर्ब्रह्मलोकादिकं भवम् । स्वं ब्रह्माण्डं विरचय पश्चाद्‌ गङ्‌गा प्रयास्यति

gatvā sṛṣṭiṃ kuru punarbrahmalokādikaṃ bhavam | svaṃ brahmāṇḍaṃ viracaya paścād gaṅgā prayāsyati

131

एवमन्येषु विश्वेषु सृष्टौ ब्रह्मादिकं पुनः । करोम्यहं पुनः सृष्टिं गच्छ शीघ्रं सुरैः सह

evamanyeṣu viśveṣu sṛṣṭau brahmādikaṃ punaḥ | karomyahaṃ punaḥ sṛṣṭiṃ gaccha śīghraṃ suraiḥ saha

132

गतो बहुतरः कालो युष्माकं च चतुर्मुखाः । गताः कतिविधास्ते च भविष्यन्ति च वेधसः

gato bahutaraḥ kālo yuṣmākaṃ ca caturmukhāḥ | gatāḥ katividhāste ca bhaviṣyanti ca vedhasaḥ

133

इत्युक्त्वा राधिकानाथो जगामान्तःपुरे मुने । देवा गत्वा पुनः सृष्टिं चक्रुरेव प्रयत्‍नतः

ityuktvā rādhikānātho jagāmāntaḥpure mune | devā gatvā punaḥ sṛṣṭiṃ cakrureva prayatnataḥ

134

गोलोके च स्थिता गङ्‌गा वैकुण्ठे शिवलोकके । ब्रह्मलोके स्थितान्यत्र यत्र यत्र पुरः स्थिता

goloke ca sthitā gaṅgā vaikuṇṭhe śivalokake | brahmaloke sthitānyatra yatra yatra puraḥ sthitā

135

तत्रैव सा गता गङ्‌गा चाज्ञया परमात्मनः । निर्गता विष्णुपादाब्जात्तेन विष्णुपदी स्मृता

tatraiva sā gatā gaṅgā cājñayā paramātmanaḥ | nirgatā viṣṇupādābjāttena viṣṇupadī smṛtā

136

इत्येवं कथितं ब्रह्मन् गङ्‌गोपाख्यानमुत्तमम् । सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

ityevaṃ kathitaṃ brahman gaṅgopākhyānamuttamam | sukhadaṃ mokṣadaṃ sāraṃ kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे गङ्‌गोपाख्यानवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe gaṅgopākhyānavarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४

गङ्‌गायाः कृष्णपत्‍नीत्ववर्णनम् नारद उवाच लक्ष्मीः सरस्वती गङ्‌गा तुलसी विश्वपावनी । एता नारायणस्यैव चतस्रश्च प्रिया इति

gaṅgāyāḥ kṛṣṇapatnītvavarṇanam nārada uvāca lakṣmīḥ sarasvatī gaṅgā tulasī viśvapāvanī | etā nārāyaṇasyaiva catasraśca priyā iti

गङ्‌गा जगाम वैकुण्ठमिदमेव श्रुतं मया । कथं सा तस्य पत्‍नी च बभूवेति च न श्रुतम्

gaṅgā jagāma vaikuṇṭhamidameva śrutaṃ mayā | kathaṃ sā tasya patnī ca babhūveti ca na śrutam

श्रीनारायण उवाच गङ्‌गा जगाम वैकुण्ठं तत्पश्चाज्जगतां विधिः । गत्वोवाच तया सार्धं प्रणम्य जगदीश्वरम्

śrīnārāyaṇa uvāca gaṅgā jagāma vaikuṇṭhaṃ tatpaścājjagatāṃ vidhiḥ | gatvovāca tayā sārdhaṃ praṇamya jagadīśvaram

ब्रह्मोवाच राधाकृष्णाङ्‌गसम्भूता या देवी द्रवरूपिणी । नवयौवनसम्पन्ना सुशीला सुन्दरी वरा

brahmovāca rādhākṛṣṇāṅgasambhūtā yā devī dravarūpiṇī | navayauvanasampannā suśīlā sundarī varā

शुद्धसत्त्वस्वरूपा च क्रोधाहङ्‌कारवर्जिता । तदङ्‌गसम्भवा नान्यं वृणोतीयं च तं विना

śuddhasattvasvarūpā ca krodhāhaṅkāravarjitā | tadaṅgasambhavā nānyaṃ vṛṇotīyaṃ ca taṃ vinā

तत्रातिमानिनी राधा सा च तेजस्विनी वरा । समुद्युक्ता पातुमिमां भीतेयं बुद्धिपूर्वकम्

tatrātimāninī rādhā sā ca tejasvinī varā | samudyuktā pātumimāṃ bhīteyaṃ buddhipūrvakam

विवेश चरणाम्भोजे कृष्णस्य परमात्मनः । सर्वत्र गोलकं शुष्कं दृष्ट्वाहमगमं तदा

viveśa caraṇāmbhoje kṛṣṇasya paramātmanaḥ | sarvatra golakaṃ śuṣkaṃ dṛṣṭvāhamagamaṃ tadā

गोलोके यत्र कृष्णश्च सर्ववृत्तान्तप्राप्तये । सर्वान्तरात्मा सर्वेषां ज्ञात्वाभिप्रायमेव च

goloke yatra kṛṣṇaśca sarvavṛttāntaprāptaye | sarvāntarātmā sarveṣāṃ jñātvābhiprāyameva ca

बहिश्चकार गङ्‌गा च पादाङ्‌गुष्ठनखाग्रतः । दत्त्वास्यै राधिकामन्त्रं पूरयित्वा च गोलकम्

bahiścakāra gaṅgā ca pādāṅguṣṭhanakhāgrataḥ | dattvāsyai rādhikāmantraṃ pūrayitvā ca golakam

प्रणम्य तां च राधेशं गृहीत्वात्रागमं प्रभो । गान्धर्वेण विवाहेन गृहाणेमां सुरेश्वरीम्

praṇamya tāṃ ca rādheśaṃ gṛhītvātrāgamaṃ prabho | gāndharveṇa vivāhena gṛhāṇemāṃ sureśvarīm

सुरेश्वरेषु रसिको रसिकेयं समागता । त्वं रत्‍नं पुंसु देवेश स्त्रीरत्‍नं स्त्रीष्वियं सती

sureśvareṣu rasiko rasikeyaṃ samāgatā | tvaṃ ratnaṃ puṃsu deveśa strīratnaṃ strīṣviyaṃ satī

विदग्धया विदग्धेन सङ्‌गमो गुणवान् भवेत् । उपस्थितां स्वयं कन्यां न गृह्णातीह यः पुमान्

vidagdhayā vidagdhena saṅgamo guṇavān bhavet | upasthitāṃ svayaṃ kanyāṃ na gṛhṇātīha yaḥ pumān

तं विहाय महालक्ष्मी रुष्टा याति न संशयः । यो भवेत्पण्डितः सो ऽपि प्रकृतिं नावमन्यते

taṃ vihāya mahālakṣmī ruṣṭā yāti na saṃśayaḥ | yo bhavetpaṇḍitaḥ so 'pi prakṛtiṃ nāvamanyate

सर्वे प्राकृतिकाः पुंसः कामिन्यः प्रकृतेः कलाः । त्वमेव भगवान्नाथो निर्गुणः प्रकृतेः परः

sarve prākṛtikāḥ puṃsaḥ kāminyaḥ prakṛteḥ kalāḥ | tvameva bhagavānnātho nirguṇaḥ prakṛteḥ paraḥ

अर्धाङ्‌गं द्विभुजः कृष्णो योऽर्धाङ्‌गेन चतुर्भुजः । कृष्णवामाङ्‌गसम्भूता बभूव राधिका पुरा

ardhāṅgaṃ dvibhujaḥ kṛṣṇo yo'rdhāṅgena caturbhujaḥ | kṛṣṇavāmāṅgasambhūtā babhūva rādhikā purā

दक्षिणांशः स्वयं सा च वामांशः कमला तथा । तेनेयं त्वां वृणोत्येव यतस्त्वद्देहसम्भवा

dakṣiṇāṃśaḥ svayaṃ sā ca vāmāṃśaḥ kamalā tathā | teneyaṃ tvāṃ vṛṇotyeva yatastvaddehasambhavā

एकाङ्‌गं चैव स्त्रीपुंसोर्यथा प्रकृतिपूरुषौ । इत्येवमुक्त्वा धाता तां तं समर्प्य जगाम सः

ekāṅgaṃ caiva strīpuṃsoryathā prakṛtipūruṣau | ityevamuktvā dhātā tāṃ taṃ samarpya jagāma saḥ

गान्धर्वेण विवाहेन तां जग्राह हरिः स्वयम् । नारायणः करं धृत्वा पुष्पचन्दनचर्चितम्

gāndharveṇa vivāhena tāṃ jagrāha hariḥ svayam | nārāyaṇaḥ karaṃ dhṛtvā puṣpacandanacarcitam

रेमे रमापतिस्तत्र गङ्‌गया सहितो मुदा । गङ्‌गा पृथ्वीं गता या सा स्वस्थानं पुनरागता

reme ramāpatistatra gaṅgayā sahito mudā | gaṅgā pṛthvīṃ gatā yā sā svasthānaṃ punarāgatā

निर्गता विष्णुपादाब्जात्तेन विष्णुपदीति च । मूर्च्छां सम्प्राप सा देवी नवसङ्‌गमलीलया

nirgatā viṣṇupādābjāttena viṣṇupadīti ca | mūrcchāṃ samprāpa sā devī navasaṅgamalīlayā

रसिका सुखसम्भोगाद्‌रसिकेश्वरसंयुता । तां दृष्ट्वा दुःखिता वाणी पद्मया वर्जितापि च

rasikā sukhasambhogādrasikeśvarasaṃyutā | tāṃ dṛṣṭvā duḥkhitā vāṇī padmayā varjitāpi ca

नित्यमीर्ष्यति तां वाणी न च गङ्‌गा सरस्वतीम् । गङ्‌गा शशाप कोपेन भारते च हरिप्रिया

nityamīrṣyati tāṃ vāṇī na ca gaṅgā sarasvatīm | gaṅgā śaśāpa kopena bhārate ca haripriyā

गङ्‌गया सह तस्यैव तिस्रो भार्या रमापतेः । सार्धं तुलस्या पश्चाच्च चतस्रश्चाभवन्मुने

gaṅgayā saha tasyaiva tisro bhāryā ramāpateḥ | sārdhaṃ tulasyā paścācca catasraścābhavanmune

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे गङ्‌गायाः कृष्णपत्‍नीत्ववर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe gaṅgāyāḥ kṛṣṇapatnītvavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५

नारायणनारदसंवादे शक्तिप्रादुर्भावः नारद उवाच नारायणप्रिया साध्वी कथं सा च बभूव ह । तुलसी कुत्र सम्भूता का वा सा पूर्वजन्मनि

nārāyaṇanāradasaṃvāde śaktiprādurbhāvaḥ nārada uvāca nārāyaṇapriyā sādhvī kathaṃ sā ca babhūva ha | tulasī kutra sambhūtā kā vā sā pūrvajanmani

कस्य वा सा कुले जाता कस्य कन्या कुले सती । केन वा तपसा सा च सम्प्राप्ता प्रकृतेः परम्

kasya vā sā kule jātā kasya kanyā kule satī | kena vā tapasā sā ca samprāptā prakṛteḥ param

निर्विकारं निरीहं च सर्वविश्वस्वरूपकम् । नारायणं परं ब्रह्म परमेश्वरमीश्वरम्

nirvikāraṃ nirīhaṃ ca sarvaviśvasvarūpakam | nārāyaṇaṃ paraṃ brahma parameśvaramīśvaram

सर्वाराध्यं च सर्वेशं सर्वज्ञं सर्वकारणम् । सर्वाधारं सर्वरूपं सर्वेषां परिपालकम्

sarvārādhyaṃ ca sarveśaṃ sarvajñaṃ sarvakāraṇam | sarvādhāraṃ sarvarūpaṃ sarveṣāṃ paripālakam

कथमेतादृशी देवी वृक्षत्वं समवाप ह । कथं साप्यसुरग्रस्ता सम्बभूव तपस्विनी

kathametādṛśī devī vṛkṣatvaṃ samavāpa ha | kathaṃ sāpyasuragrastā sambabhūva tapasvinī

सुस्निग्धं मे मनो लोलं प्रेरयन्मां मुहुर्मुहुः । छेत्तुमर्हसि सन्देहं सर्वं सन्देहभञ्जन

susnigdhaṃ me mano lolaṃ prerayanmāṃ muhurmuhuḥ | chettumarhasi sandehaṃ sarvaṃ sandehabhañjana

श्रीनारायण उवाच मनुश्च दक्षसावर्णिः पुण्यवान् वैष्णवः शुचिः । यशस्वी कीर्तिमांश्चैव विष्णोरंशसमुद्‍भवः

śrīnārāyaṇa uvāca manuśca dakṣasāvarṇiḥ puṇyavān vaiṣṇavaḥ śuciḥ | yaśasvī kīrtimāṃścaiva viṣṇoraṃśasamudbhavaḥ

तत्पुत्रो ब्रह्मसावर्णिर्धर्मिष्ठो वैष्णवः शुचिः । तत्पुत्रो धर्मसावर्णिर्वैष्णवश्च जितेन्द्रियः

tatputro brahmasāvarṇirdharmiṣṭho vaiṣṇavaḥ śuciḥ | tatputro dharmasāvarṇirvaiṣṇavaśca jitendriyaḥ

तत्पुत्रो रुद्रसावर्णिर्भक्तिमान्विजितेन्द्रियः । तत्पुत्रो देवसावर्णिर्विष्णुव्रतपरायणः

tatputro rudrasāvarṇirbhaktimānvijitendriyaḥ | tatputro devasāvarṇirviṣṇuvrataparāyaṇaḥ

तत्पुत्र इन्द्रसावर्णिर्महाविष्णुपरायणः । वृषध्वजश्च तत्पुत्रो वृषध्वजपरायणः ॥ १० ॥ (वृक्षध्वज पाठभेद) यस्याश्रमे स्वयं शम्भुरासीद्देवयुगत्रयम् । पुत्रादपि परः स्नेहो नृपे तस्मिञ्छिवस्य च

tatputra indrasāvarṇirmahāviṣṇuparāyaṇaḥ | vṛṣadhvajaśca tatputro vṛṣadhvajaparāyaṇaḥ || 10 || (vṛkṣadhvaja pāṭhabheda) yasyāśrame svayaṃ śambhurāsīddevayugatrayam | putrādapi paraḥ sneho nṛpe tasmiñchivasya ca

न च नारायणं मेने न लक्ष्मीं न सरस्वतीम् । पूजां च सर्वदेवानां दूरीभूता चकार सः

na ca nārāyaṇaṃ mene na lakṣmīṃ na sarasvatīm | pūjāṃ ca sarvadevānāṃ dūrībhūtā cakāra saḥ

भाद्रे मासि महालक्ष्मीपूजां मत्तो बभञ्ज ह । तथा माघीयपञ्चम्यां विस्मृता सर्वदैवतैः

bhādre māsi mahālakṣmīpūjāṃ matto babhañja ha | tathā māghīyapañcamyāṃ vismṛtā sarvadaivataiḥ

पापः सरस्वतीपूजां दूरीभूता चकार सः । यज्ञं च विष्णुपूजां च निन्दन्तं तं दिवाकरः

pāpaḥ sarasvatīpūjāṃ dūrībhūtā cakāra saḥ | yajñaṃ ca viṣṇupūjāṃ ca nindantaṃ taṃ divākaraḥ

चुकोप देवो भूपेन्द्रं शशाप शिवकारणात् । भ्रष्टश्रीस्त्वञ्च भवेति तं शशाप दिवाकरः

cukopa devo bhūpendraṃ śaśāpa śivakāraṇāt | bhraṣṭaśrīstvañca bhaveti taṃ śaśāpa divākaraḥ

शूलं गृहीत्वा तं सूर्यमधावच्छङ्‌करः स्वयम् । पित्रा सार्धं दिनेशश्च ब्रह्माणं शरणं ययौ

śūlaṃ gṛhītvā taṃ sūryamadhāvacchaṅkaraḥ svayam | pitrā sārdhaṃ dineśaśca brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayau

शिवस्त्रिशूलहस्तश्च ब्रह्मलोकं ययौ क्रुधा । ब्रह्मा सूर्यं पुरस्कृत्य वैकुण्ठं च ययौ भिया

śivastriśūlahastaśca brahmalokaṃ yayau krudhā | brahmā sūryaṃ puraskṛtya vaikuṇṭhaṃ ca yayau bhiyā

ब्रह्मकश्यपमार्तण्डाः सन्त्रस्ताः शुष्कतालुकाः । नारायणं च सर्वेशं ते ययुः शरणं भिया

brahmakaśyapamārtaṇḍāḥ santrastāḥ śuṣkatālukāḥ | nārāyaṇaṃ ca sarveśaṃ te yayuḥ śaraṇaṃ bhiyā

मूर्छा प्रणेमुस्ते गत्वा तुष्टुवुश्च पुनः पुनः । सर्वं निवेदनं चक्रुर्भयस्य कारणं हरौ

mūrchā praṇemuste gatvā tuṣṭuvuśca punaḥ punaḥ | sarvaṃ nivedanaṃ cakrurbhayasya kāraṇaṃ harau

नारायणश्च कृपया तेभ्यश्च ह्यभयं ददौ । स्थिरा भवत हे भीता भयं किञ्च मयि स्थिते

nārāyaṇaśca kṛpayā tebhyaśca hyabhayaṃ dadau | sthirā bhavata he bhītā bhayaṃ kiñca mayi sthite

स्मरन्ति ये यत्र तत्र मां विपत्तौ भयान्विताः । तांस्तत्र गत्वा रक्षामि चक्रहस्तस्त्वरान्वितः

smaranti ye yatra tatra māṃ vipattau bhayānvitāḥ | tāṃstatra gatvā rakṣāmi cakrahastastvarānvitaḥ

पाताहं जगतां देवाः कर्ता च सततं सदा । स्रष्टा च ब्रह्मरूपेण संहर्ता शिवरूपतः

pātāhaṃ jagatāṃ devāḥ kartā ca satataṃ sadā | sraṣṭā ca brahmarūpeṇa saṃhartā śivarūpataḥ

शिवोऽहं त्वमहं चापि सूर्योऽहं त्रिगुणात्मकः । विधाय नानारूपं च करोमि सृष्टिपालनम्

śivo'haṃ tvamahaṃ cāpi sūryo'haṃ triguṇātmakaḥ | vidhāya nānārūpaṃ ca karomi sṛṣṭipālanam

यूयं गच्छत भद्रं वो भविष्यति भयं कुतः । अद्यप्रभृति मद्वरेण भयं वो नास्ति शङ्‌करात्

yūyaṃ gacchata bhadraṃ vo bhaviṣyati bhayaṃ kutaḥ | adyaprabhṛti madvareṇa bhayaṃ vo nāsti śaṅkarāt

सर्वेशो वै स भगवाच्छङ्‌करश्च सतां पतिः । भक्ताधीनश्च भक्तानां भक्तात्मा भक्तवत्सलः

sarveśo vai sa bhagavācchaṅkaraśca satāṃ patiḥ | bhaktādhīnaśca bhaktānāṃ bhaktātmā bhaktavatsalaḥ

सुदर्शनः शिवश्चैव मम प्राणाधिकः प्रियः । ब्रह्माण्डेषु न तेजस्वी हे ब्रह्मन्ननयोः परः

sudarśanaḥ śivaścaiva mama prāṇādhikaḥ priyaḥ | brahmāṇḍeṣu na tejasvī he brahmannanayoḥ paraḥ

शक्तः स्रष्टुं महादेवः सूर्यकोटिं च लीलया । कोटिं च ब्रह्मणामेवं नासाध्यं शूलिनः प्रभोः

śaktaḥ sraṣṭuṃ mahādevaḥ sūryakoṭiṃ ca līlayā | koṭiṃ ca brahmaṇāmevaṃ nāsādhyaṃ śūlinaḥ prabhoḥ

बाह्यज्ञानं नैव किञ्चिद्ध्यायते मां दिवानिशम् । मन्मन्त्रान्मद्‌गुणान्भक्त्या पञ्चवक्त्रेण गायति

bāhyajñānaṃ naiva kiñciddhyāyate māṃ divāniśam | manmantrānmadguṇānbhaktyā pañcavaktreṇa gāyati

अहमेवं चिन्तयामि तत्कल्याणं दिवानिशम् । ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्

ahamevaṃ cintayāmi tatkalyāṇaṃ divāniśam | ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham

शिवस्वरूपो भगवाञ्छिवाधिष्ठातृदेवता । शिवं भवति तस्माच्च शिवं तेन विदुर्बुधाः

śivasvarūpo bhagavāñchivādhiṣṭhātṛdevatā | śivaṃ bhavati tasmācca śivaṃ tena vidurbudhāḥ

एतस्मिन्नन्तरे तत्र जगाम शङ्‌करः स्थितः । शूलहस्तो वृषारूढो रक्तपङ्‌कजलोचनः

etasminnantare tatra jagāma śaṅkaraḥ sthitaḥ | śūlahasto vṛṣārūḍho raktapaṅkajalocanaḥ

अवरुह्य वृषात्तूर्णं भक्तिनम्रात्मकन्धरः । ननाम भक्त्या तं शान्तं लक्ष्मीकान्तं परात्परम्

avaruhya vṛṣāttūrṇaṃ bhaktinamrātmakandharaḥ | nanāma bhaktyā taṃ śāntaṃ lakṣmīkāntaṃ parātparam

रत्‍नसिंहासनस्थं च रत्‍नालङ्‌कारभूषितम् । किरीटिनं कुण्डलिनं चक्रिणं वनमालिनम्

ratnasiṃhāsanasthaṃ ca ratnālaṅkārabhūṣitam | kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ cakriṇaṃ vanamālinam

नवीननीरदश्यामं सुन्दरं च चतुर्भुजम् । चतुर्भुजैः सेवितं च श्वेतचामरवायुना

navīnanīradaśyāmaṃ sundaraṃ ca caturbhujam | caturbhujaiḥ sevitaṃ ca śvetacāmaravāyunā

चन्दनोक्षितसर्वाङ्‌गं भूषितं पीतवाससम् । लक्ष्मीप्रदत्तताम्बूलं भुक्तवन्तं च नारद

candanokṣitasarvāṅgaṃ bhūṣitaṃ pītavāsasam | lakṣmīpradattatāmbūlaṃ bhuktavantaṃ ca nārada

विद्याधरीनृत्यगीतं पश्यन्तं सस्मितं सदा । ईश्वरं परमात्मानं भक्तानुग्रहविग्रहम्

vidyādharīnṛtyagītaṃ paśyantaṃ sasmitaṃ sadā | īśvaraṃ paramātmānaṃ bhaktānugrahavigraham

तं ननाम महादेवो ब्रह्मणा नमितश्च सः । ननाम सूर्यो भक्त्या च सन्त्रस्तश्चन्द्रशेखरम्

taṃ nanāma mahādevo brahmaṇā namitaśca saḥ | nanāma sūryo bhaktyā ca santrastaścandraśekharam

कश्यपश्च महाभक्त्या तुष्टाव च ननाम च । शिवः संस्तूय सर्वेशं समुवास सुखासने

kaśyapaśca mahābhaktyā tuṣṭāva ca nanāma ca | śivaḥ saṃstūya sarveśaṃ samuvāsa sukhāsane

सुखासने सुखासीनं विश्रान्तं चन्द्रशेखरम् । श्वेतचामरवातेन सेवितं विष्णुपार्षदैः

sukhāsane sukhāsīnaṃ viśrāntaṃ candraśekharam | śvetacāmaravātena sevitaṃ viṣṇupārṣadaiḥ

पीयूषतुल्यमधुरं वचनं सुमनोहरम् । विष्णुरुवाच आगतोऽसि कथं चात्र वद कोपस्य कारणम्

pīyūṣatulyamadhuraṃ vacanaṃ sumanoharam | viṣṇuruvāca āgato'si kathaṃ cātra vada kopasya kāraṇam

महादेव उवाच वृषध्वजं च मद्‍भक्तं मम प्राणाधिकं प्रियम् । सूर्यः शशाप इति मे प्रकोपस्य तु कारणम्

mahādeva uvāca vṛṣadhvajaṃ ca madbhaktaṃ mama prāṇādhikaṃ priyam | sūryaḥ śaśāpa iti me prakopasya tu kāraṇam

पुत्रवत्सलशोकेन सूर्यं हन्तुं समुद्यतः । स ब्रह्माणं प्रपन्नश्च सूर्यश्च स विधिस्त्वयि

putravatsalaśokena sūryaṃ hantuṃ samudyataḥ | sa brahmāṇaṃ prapannaśca sūryaśca sa vidhistvayi

त्वयि ये शरणापन्ना ध्यानेन वचसापि वा । निरापदो विशङ्‌कास्ते जरा मृत्युश्च तैर्जितः

tvayi ye śaraṇāpannā dhyānena vacasāpi vā | nirāpado viśaṅkāste jarā mṛtyuśca tairjitaḥ

प्रत्यक्षं शरणापन्नास्तत्फलं किं वदामि भोः । हरिस्मृतिश्चाभयदा सर्वमङ्‌गलदा सदा

pratyakṣaṃ śaraṇāpannāstatphalaṃ kiṃ vadāmi bhoḥ | harismṛtiścābhayadā sarvamaṅgaladā sadā

किं मे भक्तस्य भविता तन्मे ब्रूहि जगत्प्रभो । श्रीहतस्यास्य मूढस्य सूर्यशापेन हेतुना

kiṃ me bhaktasya bhavitā tanme brūhi jagatprabho | śrīhatasyāsya mūḍhasya sūryaśāpena hetunā

विष्णुरुवाच कालोऽतियातो दैवेन युगानामेकविंशतिः । वैकुण्ठं घटिकार्धेन शीघ्रं गच्छ त्वमालयम्

viṣṇuruvāca kālo'tiyāto daivena yugānāmekaviṃśatiḥ | vaikuṇṭhaṃ ghaṭikārdhena śīghraṃ gaccha tvamālayam

वृषध्वजो मृतः कालाद्दुर्निवार्यात्सुदारुणात् । रथध्वजश्च तत्पुत्रो मृतः सोऽपि श्रिया हतः

vṛṣadhvajo mṛtaḥ kālāddurnivāryātsudāruṇāt | rathadhvajaśca tatputro mṛtaḥ so'pi śriyā hataḥ

तत्पुत्रौ च महाभागौ धर्मध्वजकुशध्वजौ । हृतश्रियौ सूर्यशापात्स्मृतौ परमवैष्णवौ

tatputrau ca mahābhāgau dharmadhvajakuśadhvajau | hṛtaśriyau sūryaśāpātsmṛtau paramavaiṣṇavau

राज्यभ्रष्टौ श्रिया भ्रष्टौ कमलातपसा रतौ । तयोश्च भार्ययोर्लक्ष्मीः कलया च भविष्यति

rājyabhraṣṭau śriyā bhraṣṭau kamalātapasā ratau | tayośca bhāryayorlakṣmīḥ kalayā ca bhaviṣyati

सम्पद्युक्तौ तदा तौ च नृपश्रेष्ठौ भविष्यतः । मृतस्ते सेवकः शम्भो गच्छ यूयं च गच्छत

sampadyuktau tadā tau ca nṛpaśreṣṭhau bhaviṣyataḥ | mṛtaste sevakaḥ śambho gaccha yūyaṃ ca gacchata

इत्युक्त्वा च सलक्ष्मीकः सभातोऽभ्यन्तरंगतः । देवा जग्मुः सम्प्रहृष्टाः स्वाश्रमं परया मुदा । शिवश्च तपसे शीघ्रं परिपूर्णतमो ययौ

ityuktvā ca salakṣmīkaḥ sabhāto'bhyantaraṃgataḥ | devā jagmuḥ samprahṛṣṭāḥ svāśramaṃ parayā mudā | śivaśca tapase śīghraṃ paripūrṇatamo yayau

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे नारायणनारदसंवादे शक्तिप्रादुर्भावो नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde śaktiprādurbhāvo nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६

महालक्षम्या वेदवतीरूपेण राजगृहे जन्मवर्णनम् श्रीनारायण उवाच लक्ष्मीं तौ च समाराध्य चोग्रेण तपसा मुने । वरमिष्टं च प्रत्येकं सम्प्रापतुरभीप्सितम्

mahālakṣamyā vedavatīrūpeṇa rājagṛhe janmavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca lakṣmīṃ tau ca samārādhya cogreṇa tapasā mune | varamiṣṭaṃ ca pratyekaṃ samprāpaturabhīpsitam

महालक्ष्मीवरेणैव तौ पृथ्वीशौ बभूवतुः । पुण्यवन्तौ पुत्रवन्तौ धर्मध्वजकुशध्वजौ

mahālakṣmīvareṇaiva tau pṛthvīśau babhūvatuḥ | puṇyavantau putravantau dharmadhvajakuśadhvajau

कुशध्वजस्य पत्‍नी च देवी मालावती सती । सा सुषाव च कालेन कमलांशां सुतां सतीम्

kuśadhvajasya patnī ca devī mālāvatī satī | sā suṣāva ca kālena kamalāṃśāṃ sutāṃ satīm

सा च भूयिष्ठकालेन ज्ञानयुक्ता बभूव ह । कृत्वा वेदध्वनिं स्पष्टमुत्तस्थौ सूतिकागृहात्

sā ca bhūyiṣṭhakālena jñānayuktā babhūva ha | kṛtvā vedadhvaniṃ spaṣṭamuttasthau sūtikāgṛhāt

वेदध्वनिं सा चकार जातमात्रेण कन्यका । तस्मात्तां च वेदवतीं प्रवदन्ति मनीषिणः

vedadhvaniṃ sā cakāra jātamātreṇa kanyakā | tasmāttāṃ ca vedavatīṃ pravadanti manīṣiṇaḥ

जातमात्रेण सुस्नाता जगाम तपसे वनम् । सर्वैर्निषिद्धा यत्‍नेन नारायणपरायणा

jātamātreṇa susnātā jagāma tapase vanam | sarvairniṣiddhā yatnena nārāyaṇaparāyaṇā

एकमन्वन्तरं चैव पुष्करे च तपस्विनी । अत्युग्रां च तपस्यां च लीलया हि चकार सा

ekamanvantaraṃ caiva puṣkare ca tapasvinī | atyugrāṃ ca tapasyāṃ ca līlayā hi cakāra sā

तथापि पुष्टा न क्लिष्टा नवयौवनसंयुता । सुश्राव सा च सहसा सुवाचमशरीरिणीम्

tathāpi puṣṭā na kliṣṭā navayauvanasaṃyutā | suśrāva sā ca sahasā suvācamaśarīriṇīm

जन्मान्तरे च ते भर्ता भविष्यति हरिः स्वयम् । ब्रह्मादिभिर्दुराराध्यं पतिं लप्स्यसि सुन्दरि

janmāntare ca te bhartā bhaviṣyati hariḥ svayam | brahmādibhirdurārādhyaṃ patiṃ lapsyasi sundari

इति श्रुत्वा च सा हृष्टा चकार ह पुनस्तपः । अतीव निर्जनस्थाने पर्वते गन्धमादने

iti śrutvā ca sā hṛṣṭā cakāra ha punastapaḥ | atīva nirjanasthāne parvate gandhamādane

तत्रैव सुचिरं तप्त्वा विश्वस्य समुवास सा । ददर्श पुरतस्तत्र रावणं दुर्निवारणम्

tatraiva suciraṃ taptvā viśvasya samuvāsa sā | dadarśa puratastatra rāvaṇaṃ durnivāraṇam

दृष्ट्वा सातिथिभक्त्या च पाद्यं तस्मै ददौ किल । सुस्वादुभूतं च फलं जलं चापि सुशीतलम्

dṛṣṭvā sātithibhaktyā ca pādyaṃ tasmai dadau kila | susvādubhūtaṃ ca phalaṃ jalaṃ cāpi suśītalam

तच्च भुक्त्वा स पापिष्ठश्चोवास तत्समीपतः । चकार प्रश्नमिति तां का त्वं कल्याणि वर्तसे

tacca bhuktvā sa pāpiṣṭhaścovāsa tatsamīpataḥ | cakāra praśnamiti tāṃ kā tvaṃ kalyāṇi vartase

तां दृष्ट्वा स वरारोहां पीनश्रोणिपयोधराम् । शरत्पद्मोत्सवास्यां च सस्मितां सुदतीं सतीम्

tāṃ dṛṣṭvā sa varārohāṃ pīnaśroṇipayodharām | śaratpadmotsavāsyāṃ ca sasmitāṃ sudatīṃ satīm

मूर्च्छामवाप कृपणः कामबाणप्रपीडितः । स करेण समाकृष्य शृङ्‌गारं कर्तुमुद्यतः

mūrcchāmavāpa kṛpaṇaḥ kāmabāṇaprapīḍitaḥ | sa kareṇa samākṛṣya śṛṅgāraṃ kartumudyataḥ

सती चुकोप दृष्ट्वा तं स्तम्भितं च चकार ह । स जडो हस्तपादैश्च किञ्चिद्वक्तुं न च क्षमः

satī cukopa dṛṣṭvā taṃ stambhitaṃ ca cakāra ha | sa jaḍo hastapādaiśca kiñcidvaktuṃ na ca kṣamaḥ

तुष्टाव मनसा देवीं प्रययौ पद्मलोचनाम् । सा तुष्टा तस्य स्तवनं सुकृतं च चकार ह

tuṣṭāva manasā devīṃ prayayau padmalocanām | sā tuṣṭā tasya stavanaṃ sukṛtaṃ ca cakāra ha

सा शशाप मदर्थे त्वं विनंक्ष्यसि सबान्धवः । स्पृष्टाहं च त्वया कामाद्‌ बलं चाप्यवलोकय

sā śaśāpa madarthe tvaṃ vinaṃkṣyasi sabāndhavaḥ | spṛṣṭāhaṃ ca tvayā kāmād balaṃ cāpyavalokaya

इत्युक्त्वा सा च योगेन देहत्यागं चकार ह । गङ्‌गायां तां च संन्यस्य स्वगृहं रावणो ययौ

ityuktvā sā ca yogena dehatyāgaṃ cakāra ha | gaṅgāyāṃ tāṃ ca saṃnyasya svagṛhaṃ rāvaṇo yayau

अहो किमद्‍भुतं दृष्टं किं कृतं वानयाधुना । इति सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य विललाप पुनः पुनः

aho kimadbhutaṃ dṛṣṭaṃ kiṃ kṛtaṃ vānayādhunā | iti sañcintya sañcintya vilalāpa punaḥ punaḥ

सा च कालान्तरे साध्वी बभूव जनकात्मजा । सीतादेवीति विख्याता यदर्थे रावणो हतः

sā ca kālāntare sādhvī babhūva janakātmajā | sītādevīti vikhyātā yadarthe rāvaṇo hataḥ

महातपस्विनी सा च तपसा पूर्वजन्मतः । लेभे रामं च भर्तारं परिपूर्णतमं हरिम्

mahātapasvinī sā ca tapasā pūrvajanmataḥ | lebhe rāmaṃ ca bhartāraṃ paripūrṇatamaṃ harim

सम्प्राप तपसाऽऽराध्य दुराराध्यं जगत्पतिम् । सा रमा सुचिरं रेमे रामेण सह सुन्दरी

samprāpa tapasā''rādhya durārādhyaṃ jagatpatim | sā ramā suciraṃ reme rāmeṇa saha sundarī

जातिस्मरा न स्मरति तपसश्च क्लमं पुरा । सुखेन तज्जहौ सर्वं दुःखं चापि सुखं फले

jātismarā na smarati tapasaśca klamaṃ purā | sukhena tajjahau sarvaṃ duḥkhaṃ cāpi sukhaṃ phale

नानाप्रकारविभवं चकार सुचिरं सती । सम्प्राप्य सुकुमारं तमतीव नवयौवना

nānāprakāravibhavaṃ cakāra suciraṃ satī | samprāpya sukumāraṃ tamatīva navayauvanā

गुणिनं रसिकं शान्तं कान्तं देवमनुत्तमम् । स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरं तथा लेभे यथेप्सितम्

guṇinaṃ rasikaṃ śāntaṃ kāntaṃ devamanuttamam | strīṇāṃ manojñaṃ ruciraṃ tathā lebhe yathepsitam

पितुः सत्यपालनार्थं सत्यसन्धो रघूद्वहः । जगाम काननं पश्चात्कालेन च बलीयसा

pituḥ satyapālanārthaṃ satyasandho raghūdvahaḥ | jagāma kānanaṃ paścātkālena ca balīyasā

तस्थौ समुद्रनिकटे सीतया लक्ष्मणेन च । ददर्श तत्र वह्निं च विप्ररूपधरं हरिः

tasthau samudranikaṭe sītayā lakṣmaṇena ca | dadarśa tatra vahniṃ ca viprarūpadharaṃ hariḥ

रामं च दुःखितं दृष्ट्वा स च दुःखी बभूव ह । उवाच किञ्चित्सत्येष्टं सत्यं सत्यपरायणः

rāmaṃ ca duḥkhitaṃ dṛṣṭvā sa ca duḥkhī babhūva ha | uvāca kiñcitsatyeṣṭaṃ satyaṃ satyaparāyaṇaḥ

द्विज उवाच भगवच्छ्रूयतां राम कालोऽयं यदुपस्थितः । सीताहरणकालोऽयं तवैव समुपस्थितः

dvija uvāca bhagavacchrūyatāṃ rāma kālo'yaṃ yadupasthitaḥ | sītāharaṇakālo'yaṃ tavaiva samupasthitaḥ

दैवं च दुर्निवार्यं च न च दैवात्परो बली । जगत्प्रसूं मयि न्यस्य छायां रक्षान्तिकेऽधुना

daivaṃ ca durnivāryaṃ ca na ca daivātparo balī | jagatprasūṃ mayi nyasya chāyāṃ rakṣāntike'dhunā

दास्यामि सीतां तुभ्यं च परीक्षासमये पुनः । देवैः प्रस्थापितोऽहं च न च विप्रो हुताशनः

dāsyāmi sītāṃ tubhyaṃ ca parīkṣāsamaye punaḥ | devaiḥ prasthāpito'haṃ ca na ca vipro hutāśanaḥ

रामस्तद्वचनं श्रुत्वा न प्रकाश्य च लक्ष्मणम् । स्वीकारं वचसश्चक्रे हृदयेन विदूयता

rāmastadvacanaṃ śrutvā na prakāśya ca lakṣmaṇam | svīkāraṃ vacasaścakre hṛdayena vidūyatā

वह्निर्योगेन सीताया मायासीतां चकार ह । तत्तुल्यगुणसर्वाङ्‌गां ददौ रामाय नारद

vahniryogena sītāyā māyāsītāṃ cakāra ha | tattulyaguṇasarvāṅgāṃ dadau rāmāya nārada

सीतां गृहीत्वा स ययौ गोप्यं वक्तुं निषिध्य च । लक्ष्मणो नैव बुबुधे गोप्यमन्यस्य का कथा

sītāṃ gṛhītvā sa yayau gopyaṃ vaktuṃ niṣidhya ca | lakṣmaṇo naiva bubudhe gopyamanyasya kā kathā

एतस्मिन्नन्तरे रामो ददर्श कानकं मृगम् । सीता तं प्रेरयामास तदर्थे यत्‍नपूर्वकम्

etasminnantare rāmo dadarśa kānakaṃ mṛgam | sītā taṃ prerayāmāsa tadarthe yatnapūrvakam

संन्यस्य लक्ष्मणं रामो जानक्या रक्षणे वने । स्वयं जगाम तूर्णं तं विव्याध सायकेन च

saṃnyasya lakṣmaṇaṃ rāmo jānakyā rakṣaṇe vane | svayaṃ jagāma tūrṇaṃ taṃ vivyādha sāyakena ca

लक्ष्मणेति च शब्दं स कृत्वा च मायया मृगः । प्राणांस्तत्याज सहसा पुरो दृष्ट्वा हरिं स्मरन्

lakṣmaṇeti ca śabdaṃ sa kṛtvā ca māyayā mṛgaḥ | prāṇāṃstatyāja sahasā puro dṛṣṭvā hariṃ smaran

मृगदेहं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च । रत्‍ननिर्माणयानेन वैकुण्ठं स जगाम ह

mṛgadehaṃ parityajya divyarūpaṃ vidhāya ca | ratnanirmāṇayānena vaikuṇṭhaṃ sa jagāma ha

वैकुण्ठलोकद्वार्यासीत्किङ्‌करो द्वारपालयोः । पुनर्जगाम तद्द्वारमादेशाद्‌ द्वारपालयोः

vaikuṇṭhalokadvāryāsītkiṅkaro dvārapālayoḥ | punarjagāma taddvāramādeśād dvārapālayoḥ

अथ शब्दं च सा श्रुत्वा लक्ष्मणेति च विक्लवम् । तं हि सा प्रेरयामास लक्ष्मणं रामसन्निधौ

atha śabdaṃ ca sā śrutvā lakṣmaṇeti ca viklavam | taṃ hi sā prerayāmāsa lakṣmaṇaṃ rāmasannidhau

गते च लक्ष्मणे रामं रावणो दुर्निवारणः । सीतां गृहीत्वा प्रययौ लङ्‌कामेव स्वलीलया

gate ca lakṣmaṇe rāmaṃ rāvaṇo durnivāraṇaḥ | sītāṃ gṛhītvā prayayau laṅkāmeva svalīlayā

विषसाद च रामश्च वने दृष्ट्वा च लक्ष्मणम् । तूर्णं च स्वाश्रमं गत्वा सीतां नैव ददर्श सः

viṣasāda ca rāmaśca vane dṛṣṭvā ca lakṣmaṇam | tūrṇaṃ ca svāśramaṃ gatvā sītāṃ naiva dadarśa saḥ

मूर्च्छां सम्प्राप सुचिरं विललाप भृशं पुनः । पुनः पुनश्च बभ्राम तदन्वेषणपूर्वकम्

mūrcchāṃ samprāpa suciraṃ vilalāpa bhṛśaṃ punaḥ | punaḥ punaśca babhrāma tadanveṣaṇapūrvakam

कालेन प्राप्य तद्वार्तां गोदावरीनदीतटे । सहायान्वानरात्कृत्वा बबन्ध सागरं हरिः

kālena prāpya tadvārtāṃ godāvarīnadītaṭe | sahāyānvānarātkṛtvā babandha sāgaraṃ hariḥ

लङ्‌कां गत्वा रघुश्रेष्ठो जघान सायकेन च । कालेन प्राप्य तं हत्वा रावणं बान्धवैः सह

laṅkāṃ gatvā raghuśreṣṭho jaghāna sāyakena ca | kālena prāpya taṃ hatvā rāvaṇaṃ bāndhavaiḥ saha

तां च वह्निपरीक्षां च कारयामास सत्वरम् । हुताशस्तत्र काले तु वास्तवीं जानकीं ददौ

tāṃ ca vahniparīkṣāṃ ca kārayāmāsa satvaram | hutāśastatra kāle tu vāstavīṃ jānakīṃ dadau

उवाच छाया वह्निं च रामं च विनयान्विता । करिष्यामीति किमहं तदुपायं वदस्व मे

uvāca chāyā vahniṃ ca rāmaṃ ca vinayānvitā | kariṣyāmīti kimahaṃ tadupāyaṃ vadasva me

श्रीरामाग्नी ऊचतुः त्वं गच्छ तपसे देवि पुष्करं च सुपुण्यदम् । कृत्वा तपस्या तत्रैव स्वर्गलक्ष्मीर्भविष्यसि

śrīrāmāgnī ūcatuḥ tvaṃ gaccha tapase devi puṣkaraṃ ca supuṇyadam | kṛtvā tapasyā tatraiva svargalakṣmīrbhaviṣyasi

सा च तद्वचनं श्रुत्वा प्रतप्य पुष्करे तपः । दिव्यं त्रिलक्षवर्षं च स्वर्गलक्ष्मीर्बभूव ह

sā ca tadvacanaṃ śrutvā pratapya puṣkare tapaḥ | divyaṃ trilakṣavarṣaṃ ca svargalakṣmīrbabhūva ha

सा च कालेन तपसा यज्ञकुण्डसमुद्‍भवा । कामिनी पाण्डवानां च द्रौपदी द्रुपदात्मजा

sā ca kālena tapasā yajñakuṇḍasamudbhavā | kāminī pāṇḍavānāṃ ca draupadī drupadātmajā

कृते युगे वेदवती कुशध्वजसुता शुभा । त्रेतायां रामपत्‍नी च सीतेति जनकात्मजा

kṛte yuge vedavatī kuśadhvajasutā śubhā | tretāyāṃ rāmapatnī ca sīteti janakātmajā

तच्छाया द्रौपदी देवी द्वापरे द्रुपदात्मजा । त्रिहायणी च सा प्रोक्ता विद्यमाना युगत्रये

tacchāyā draupadī devī dvāpare drupadātmajā | trihāyaṇī ca sā proktā vidyamānā yugatraye

नारद उवाच प्रियाः पञ्च कथं तस्या बभूवुर्मुनिपुङ्‌गव । इति मच्चित्तसंदेहं भञ्ज संदेहभञ्जन

nārada uvāca priyāḥ pañca kathaṃ tasyā babhūvurmunipuṅgava | iti maccittasaṃdehaṃ bhañja saṃdehabhañjana

श्रीनारायण उवाच लङ्‌कायां वास्तवी सीता रामं सम्प्राप नारद । रूपयौवनसम्पन्ना छाया च बहुचिन्तया

śrīnārāyaṇa uvāca laṅkāyāṃ vāstavī sītā rāmaṃ samprāpa nārada | rūpayauvanasampannā chāyā ca bahucintayā

रामाग्न्योराज्ञया तप्तुमुपास्ते शङ्‌करं परम् । कामातुरा पतिव्यग्रा प्रार्थयन्ती पुनः पुनः

rāmāgnyorājñayā taptumupāste śaṅkaraṃ param | kāmāturā pativyagrā prārthayantī punaḥ punaḥ

पतिं देहि पतिं देहि पतिं देहि त्रिलोचन । पतिं देहि पतिं देहि पञ्चवारं चकार सा

patiṃ dehi patiṃ dehi patiṃ dehi trilocana | patiṃ dehi patiṃ dehi pañcavāraṃ cakāra sā

शिवस्तत्प्रार्थनां श्रुत्वा प्रहस्य रसिकेश्वरः । प्रिये तव प्रियाः पञ्च भविष्यन्ति वरं ददौ

śivastatprārthanāṃ śrutvā prahasya rasikeśvaraḥ | priye tava priyāḥ pañca bhaviṣyanti varaṃ dadau

तेन सा पाण्डवानां च बभूव कामिनी प्रिया । इति ते कथितं सर्वं प्रस्तावं वास्तवं शृणु

tena sā pāṇḍavānāṃ ca babhūva kāminī priyā | iti te kathitaṃ sarvaṃ prastāvaṃ vāstavaṃ śṛṇu

अथ सम्प्राप्य लङ्‌कायां सीतां रामो मनोहराम् । विभीषणाय तां लङ्‌कां दत्त्वायोध्यां ययौ पुनः

atha samprāpya laṅkāyāṃ sītāṃ rāmo manoharām | vibhīṣaṇāya tāṃ laṅkāṃ dattvāyodhyāṃ yayau punaḥ

एकादशसहस्राब्दं कृत्वा राज्यं च भारते । जगाम सर्वैर्लोकैश्च सार्धं वैकुण्ठमेव च

ekādaśasahasrābdaṃ kṛtvā rājyaṃ ca bhārate | jagāma sarvairlokaiśca sārdhaṃ vaikuṇṭhameva ca

कमलांशा वेदवती कमलायां विवेश सा । कथितं पुण्यमाख्यानं पुण्यदं पापनाशनम्

kamalāṃśā vedavatī kamalāyāṃ viveśa sā | kathitaṃ puṇyamākhyānaṃ puṇyadaṃ pāpanāśanam

सततं मूर्तिमन्तश्च वेदाश्चत्वार एव च । सन्ति यस्याश्च जिह्वाग्रे सा च वेदवती श्रुता

satataṃ mūrtimantaśca vedāścatvāra eva ca | santi yasyāśca jihvāgre sā ca vedavatī śrutā

धर्मध्वजसुताख्यानं निबोध कथयामि ते

dharmadhvajasutākhyānaṃ nibodha kathayāmi te

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे महालक्षम्या वेदवतीरूपेण राजगृहे जन्मवर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe mahālakṣamyā vedavatīrūpeṇa rājagṛhe janmavarṇanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १७

धर्मध्वजसुतातुलस्युपाख्यानवर्णनम् श्रीनारायण उवाच धर्मध्वजस्य पत्‍नी माधवीति च विश्रुता । नृपेण सार्धं सारामे रेमे च गन्धमादने

dharmadhvajasutātulasyupākhyānavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca dharmadhvajasya patnī mādhavīti ca viśrutā | nṛpeṇa sārdhaṃ sārāme reme ca gandhamādane

शय्यां रतिकरीं कृत्वा पुष्पचन्दनचर्चिताम् । चन्दनालिप्तसर्वाङ्‌गीं पुष्पचन्दनवायुना

śayyāṃ ratikarīṃ kṛtvā puṣpacandanacarcitām | candanāliptasarvāṅgīṃ puṣpacandanavāyunā

स्त्रीरत्‍नमतिचार्वङ्‌गी रत्‍नभूषणभूषिता । कामुकी रसिका सृष्टा रसिकेन च संयुता

strīratnamaticārvaṅgī ratnabhūṣaṇabhūṣitā | kāmukī rasikā sṛṣṭā rasikena ca saṃyutā

सुरते विरतिर्नास्ति तयोः सुरतिविज्ञयोः । गतं देववर्षशतं न ज्ञातं च दिवानिशम्

surate viratirnāsti tayoḥ surativijñayoḥ | gataṃ devavarṣaśataṃ na jñātaṃ ca divāniśam

ततो राजा मतिं प्राप्य सुरताद्विरराम च । कामुकी सुन्दरी किञ्चिन्न च तृप्तिं जगाम सा

tato rājā matiṃ prāpya suratādvirarāma ca | kāmukī sundarī kiñcinna ca tṛptiṃ jagāma sā

दधार गर्भं सा सद्यो दैवादब्दशतं सती । श्रीगर्भा श्रीयुता सा च सम्बभूव दिने दिने

dadhāra garbhaṃ sā sadyo daivādabdaśataṃ satī | śrīgarbhā śrīyutā sā ca sambabhūva dine dine

शुभे क्षणे शुभदिने शुभयोगे च संयुते । शुभलग्ने शुभांशे च शुभस्वामिग्रहान्विते

śubhe kṣaṇe śubhadine śubhayoge ca saṃyute | śubhalagne śubhāṃśe ca śubhasvāmigrahānvite

कार्तिकीपूर्णिमायां तु सितवारे च पाद्मज । सुषाव सा च पद्मांशां पद्मिनीं तां मनोहराम्

kārtikīpūrṇimāyāṃ tu sitavāre ca pādmaja | suṣāva sā ca padmāṃśāṃ padminīṃ tāṃ manoharām

शरत्पार्वणचन्द्रास्यां शरत्पङ्‌कजलोचनाम् । पक्वबिम्बाधरोष्ठीं च पश्यन्तीं सस्मितां गृहम्

śaratpārvaṇacandrāsyāṃ śaratpaṅkajalocanām | pakvabimbādharoṣṭhīṃ ca paśyantīṃ sasmitāṃ gṛham

हस्तपादतलारक्तां निम्ननाभिं मनोरमाम् । तदधस्त्रिवलीयुक्तां नितम्बयुगवर्तुलाम्

hastapādatalāraktāṃ nimnanābhiṃ manoramām | tadadhastrivalīyuktāṃ nitambayugavartulām

शीते सुखोष्णसर्वाङ्‌गीं ग्रीष्मे च सुखशीतलाम् । श्यामां सुकेशीं रुचिरां न्यग्रोधपरिमण्डलाम्

śīte sukhoṣṇasarvāṅgīṃ grīṣme ca sukhaśītalām | śyāmāṃ sukeśīṃ rucirāṃ nyagrodhaparimaṇḍalām

पीतचम्पकवर्णाभां सुन्दरीष्वेव सुन्दरीम् । नरा नार्यश्च तां दृष्ट्वा तुलनां दातुमक्षमाः

pītacampakavarṇābhāṃ sundarīṣveva sundarīm | narā nāryaśca tāṃ dṛṣṭvā tulanāṃ dātumakṣamāḥ

तेन नाम्ना च तुलसीं तां वदन्ति मनीषिणः । सा च भूयिष्ठमानेन योग्या स्त्री प्रकृतिर्यथा

tena nāmnā ca tulasīṃ tāṃ vadanti manīṣiṇaḥ | sā ca bhūyiṣṭhamānena yogyā strī prakṛtiryathā

सर्वैर्निषिद्धा तपसे जगाम बदरीवनम् । तत्र देवाब्दलक्षं च चकार परमं तपः

sarvairniṣiddhā tapase jagāma badarīvanam | tatra devābdalakṣaṃ ca cakāra paramaṃ tapaḥ

मनसा नारायणः स्वामी भवितेति च निश्चिता । ग्रीष्मे पञ्चतपाः शीते तोयवस्त्रा च प्रावृषि

manasā nārāyaṇaḥ svāmī bhaviteti ca niścitā | grīṣme pañcatapāḥ śīte toyavastrā ca prāvṛṣi

आसनस्था वृष्टिधाराः सहन्तीति दिवानिशम् । विंशत्सहस्रवर्षं च फलतोयाशना च सा

āsanasthā vṛṣṭidhārāḥ sahantīti divāniśam | viṃśatsahasravarṣaṃ ca phalatoyāśanā ca sā

त्रिंशत्सहस्रवर्षं च पत्राहारा तपस्विनी । चत्वारिंशत्सहस्राब्दं वाय्वाहारा कृशोदरी

triṃśatsahasravarṣaṃ ca patrāhārā tapasvinī | catvāriṃśatsahasrābdaṃ vāyvāhārā kṛśodarī

ततो दशसहस्राब्दं निराहारा बभूव सा । निर्लक्ष्यां चैकपादस्थां दृष्ट्वा तां कमलोद्‍भवः

tato daśasahasrābdaṃ nirāhārā babhūva sā | nirlakṣyāṃ caikapādasthāṃ dṛṣṭvā tāṃ kamalodbhavaḥ

समाययौ वरं दातुं परं बदरिकाश्रमम् । चतुर्मुखं च सा दृष्ट्वा ननाम हंसवाहनम्

samāyayau varaṃ dātuṃ paraṃ badarikāśramam | caturmukhaṃ ca sā dṛṣṭvā nanāma haṃsavāhanam

तामुवाच जगत्कर्ता विधाता जगतामपि । ब्रह्मोवाच वरं वृणीष्व तुलसि यत्ते मनसि वाच्छितम्

tāmuvāca jagatkartā vidhātā jagatāmapi | brahmovāca varaṃ vṛṇīṣva tulasi yatte manasi vācchitam

हरिभक्तिं हरेर्दास्यमजरामरतामपि । तुलस्युवाच शृणु तात प्रवक्ष्यामि यन्मे मनसि वाञ्छितम्

haribhaktiṃ harerdāsyamajarāmaratāmapi | tulasyuvāca śṛṇu tāta pravakṣyāmi yanme manasi vāñchitam

सर्वज्ञस्यापि पुरतः का लज्जा मम साम्प्रतम् । अहं तु तुलसी गोपी गोलोकेऽहं स्थिता पुरा

sarvajñasyāpi purataḥ kā lajjā mama sāmpratam | ahaṃ tu tulasī gopī goloke'haṃ sthitā purā

कृष्णप्रिया किंकरी च तदंशा तत्सखी प्रिया । गोविन्दरतिसम्भुक्तामतृप्तां मां च मूर्च्छिताम्

kṛṣṇapriyā kiṃkarī ca tadaṃśā tatsakhī priyā | govindaratisambhuktāmatṛptāṃ māṃ ca mūrcchitām

रासेश्वरी समागत्य ददर्श रासमण्डले । गोविन्दं भर्त्सयामास मां शशाप रुषान्विता

rāseśvarī samāgatya dadarśa rāsamaṇḍale | govindaṃ bhartsayāmāsa māṃ śaśāpa ruṣānvitā

याहि त्वं मानवीं योनिमित्येवं च शशाप ह । मामुवाच स गोविन्दो मदंशं च चतुर्भुजम्

yāhi tvaṃ mānavīṃ yonimityevaṃ ca śaśāpa ha | māmuvāca sa govindo madaṃśaṃ ca caturbhujam

लभिष्यसि तपस्तप्त्वा भारते ब्रह्मणो वरात् । इत्येवमुक्त्वा देवेशोऽप्यन्तर्धानं चकार सः

labhiṣyasi tapastaptvā bhārate brahmaṇo varāt | ityevamuktvā deveśo'pyantardhānaṃ cakāra saḥ

देव्या भिया तनुं त्यक्त्वा प्राप्तं जन्म गुरो भुवि । अहं नारायणं कान्तं शान्तं सुन्दरविग्रहम्

devyā bhiyā tanuṃ tyaktvā prāptaṃ janma guro bhuvi | ahaṃ nārāyaṇaṃ kāntaṃ śāntaṃ sundaravigraham

साम्प्रतं तं पतिं लब्धुं वरये त्वं च देहि मे । ब्रह्मदेव उवाच सुदामा नाम गोपश्च श्रीकृष्णाङ्‌गसमुद्‍भवः

sāmprataṃ taṃ patiṃ labdhuṃ varaye tvaṃ ca dehi me | brahmadeva uvāca sudāmā nāma gopaśca śrīkṛṣṇāṅgasamudbhavaḥ

तदंशश्चातितेजस्वी लेभे जन्म च भारते । साम्प्रतं राधिकाशापाद्दनुवंशसमुद्‍भवः

tadaṃśaścātitejasvī lebhe janma ca bhārate | sāmprataṃ rādhikāśāpāddanuvaṃśasamudbhavaḥ

शङ्‌खचूडेति विख्यातस्त्रैलोक्ये न च तत्समः । गोलोके त्वां पुरा दृष्ट्वा कामोन्मथितमानसः

śaṅkhacūḍeti vikhyātastrailokye na ca tatsamaḥ | goloke tvāṃ purā dṛṣṭvā kāmonmathitamānasaḥ

विलम्भितुं न शशाक राधिकायाः प्रभावतः । स च जातिस्मरस्तस्मात्सदामाभूच्च सागरे

vilambhituṃ na śaśāka rādhikāyāḥ prabhāvataḥ | sa ca jātismarastasmātsadāmābhūcca sāgare

जातिस्मरा त्वमपि सा सर्वं जानासि सुन्दरि । अधुना तस्य पत्‍नी त्वं सम्भविष्यसि शोभने

jātismarā tvamapi sā sarvaṃ jānāsi sundari | adhunā tasya patnī tvaṃ sambhaviṣyasi śobhane

पश्चान्नारायणं शान्तं कान्तमेव वरिष्यसि । शापान्नारायणस्यैव कलया दैवयोगतः

paścānnārāyaṇaṃ śāntaṃ kāntameva variṣyasi | śāpānnārāyaṇasyaiva kalayā daivayogataḥ

भविष्यसि वृक्षरूपा त्वं पूता विश्वपावनी । प्रधाना सर्वपुष्पेषु विष्णुप्राणाधिका भवेः

bhaviṣyasi vṛkṣarūpā tvaṃ pūtā viśvapāvanī | pradhānā sarvapuṣpeṣu viṣṇuprāṇādhikā bhaveḥ

त्वया विना च सर्वेषां पूजा च विफला भवेत् । वृन्दावने वृक्षरूपा नाम्ना वृन्दावनीति च

tvayā vinā ca sarveṣāṃ pūjā ca viphalā bhavet | vṛndāvane vṛkṣarūpā nāmnā vṛndāvanīti ca

त्वत्पत्रैर्गोपिगोपाश्च पूजयिष्यन्ति माधवम् । वृक्षाधिदेवीरूपेण सार्धं कृष्णेन सन्ततम्

tvatpatrairgopigopāśca pūjayiṣyanti mādhavam | vṛkṣādhidevīrūpeṇa sārdhaṃ kṛṣṇena santatam

विहरिष्यसि गोपेन स्वच्छन्दं मद्वरेण च । इत्येवं वचनं श्रुत्वा सस्मिता हृष्टमानसा

vihariṣyasi gopena svacchandaṃ madvareṇa ca | ityevaṃ vacanaṃ śrutvā sasmitā hṛṣṭamānasā

प्रणनाम च ब्रह्माणं तं च किञ्चिदुवाच सा । तुलस्युवाच यथा मे द्विभुजे कृष्णे वाञ्छा च श्यामसुन्दरे

praṇanāma ca brahmāṇaṃ taṃ ca kiñciduvāca sā | tulasyuvāca yathā me dvibhuje kṛṣṇe vāñchā ca śyāmasundare

सत्यं ब्रवीमि हे तात न तथा च चतुर्भुजे । अतृप्ताहं च गोविन्दे दैवाच्छृङ्‌गारभङ्‌गतः

satyaṃ bravīmi he tāta na tathā ca caturbhuje | atṛptāhaṃ ca govinde daivācchṛṅgārabhaṅgataḥ

गोविन्दस्यैव वचनात्प्रार्थयामि चतुर्भुजम् । त्वत्प्रसादेन गोविन्दं पुनरेव सुदुर्लभम्

govindasyaiva vacanātprārthayāmi caturbhujam | tvatprasādena govindaṃ punareva sudurlabham

ध्रुवमेव लभिष्यामि राधाभीतिं प्रमोचय । ब्रह्यदेव उवाच गृहाण राधिकामन्त्रं ददामि षोडशाक्षरम्

dhruvameva labhiṣyāmi rādhābhītiṃ pramocaya | brahyadeva uvāca gṛhāṇa rādhikāmantraṃ dadāmi ṣoḍaśākṣaram

तस्याश्च प्राणतुल्या त्वं मद्वरेण भविष्यसि । शृङ्‌गारं युवयोर्गोप्यं न ज्ञास्यति च राधिका

tasyāśca prāṇatulyā tvaṃ madvareṇa bhaviṣyasi | śṛṅgāraṃ yuvayorgopyaṃ na jñāsyati ca rādhikā

राधासमा त्वं सुभगे गोविन्दस्य भविष्यसि । इत्येवमुक्त्वा दत्त्वा च देव्या वै षोडशाक्षरम्

rādhāsamā tvaṃ subhage govindasya bhaviṣyasi | ityevamuktvā dattvā ca devyā vai ṣoḍaśākṣaram

मन्त्रं चैव जगद्धाता स्तोत्रं च कवचं परम् । सर्वं पूजाविधानं च पुरश्चर्याविधिक्रमम्

mantraṃ caiva jagaddhātā stotraṃ ca kavacaṃ param | sarvaṃ pūjāvidhānaṃ ca puraścaryāvidhikramam

परां शुभाशिषं चैव पूजां चैव चकार सा । बभूव सिद्धा सा देवी तत्प्रसादाद्रमा यथा

parāṃ śubhāśiṣaṃ caiva pūjāṃ caiva cakāra sā | babhūva siddhā sā devī tatprasādādramā yathā

सिद्धं मन्त्रेण तुलसी वरं प्राप यथोदितम् । बुभुजे च महाभोगं यद्विश्वेषु च दुर्लभम्

siddhaṃ mantreṇa tulasī varaṃ prāpa yathoditam | bubhuje ca mahābhogaṃ yadviśveṣu ca durlabham

प्रसन्नमनसा देवी तत्याज तपसः क्लमम् । सिद्धे फले नराणां च दुःखं च सुखमुत्तमम्

prasannamanasā devī tatyāja tapasaḥ klamam | siddhe phale narāṇāṃ ca duḥkhaṃ ca sukhamuttamam

भुक्त्या पीत्वा च सन्तुष्टा शयनं च चकार सा । तल्पे मनोरमे तत्र पुष्पचन्दनचर्चिते

bhuktyā pītvā ca santuṣṭā śayanaṃ ca cakāra sā | talpe manorame tatra puṣpacandanacarcite

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे नारायणनारदसंवादे धर्मध्वजसुतातुलस्युपाख्यानवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde dharmadhvajasutātulasyupākhyānavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ