5. Devī-Bhāgavata Purāṇa (part 5 of 6)

अध्यायः १८

शङ्‌खचूडेन सह तुलस्याः सङ्‌गतिवर्णनम् नारायण उवाच तुलसी परितुष्टा च सुष्वाप हृष्टमानसा । नवयौवनसम्पन्ना वृषध्वजवराङ्‌गना

śaṅkhacūḍena saha tulasyāḥ saṅgativarṇanam nārāyaṇa uvāca tulasī parituṣṭā ca suṣvāpa hṛṣṭamānasā | navayauvanasampannā vṛṣadhvajavarāṅganā

चिक्षेप पञ्चबाणश्च पञ्चबाणांश्च तां प्रति । पुष्पायुधेन सा दग्धा पुष्पचन्दनचर्चिता

cikṣepa pañcabāṇaśca pañcabāṇāṃśca tāṃ prati | puṣpāyudhena sā dagdhā puṣpacandanacarcitā

पुलकाङ्‌कितसर्वाङ्‌गी कम्पितारक्तलोचना । क्षणं सा शुष्कतां प्राप क्षणं मूर्च्छामवाप ह

pulakāṅkitasarvāṅgī kampitāraktalocanā | kṣaṇaṃ sā śuṣkatāṃ prāpa kṣaṇaṃ mūrcchāmavāpa ha

क्षणमुद्विग्नतां प्राप क्षणं तन्द्रां सुखावहाम् । क्षणं च दहनं प्राप क्षणं प्राप प्रसन्नताम्

kṣaṇamudvignatāṃ prāpa kṣaṇaṃ tandrāṃ sukhāvahām | kṣaṇaṃ ca dahanaṃ prāpa kṣaṇaṃ prāpa prasannatām

क्षणं सा चेतनां प्राप क्षणं प्राप विषण्णताम् । उत्तिष्ठन्ती क्षणं तल्पाद्‌ गच्छन्ती निकटे क्षणम्

kṣaṇaṃ sā cetanāṃ prāpa kṣaṇaṃ prāpa viṣaṇṇatām | uttiṣṭhantī kṣaṇaṃ talpād gacchantī nikaṭe kṣaṇam

भ्रमन्ती क्षणमुद्वेगान्निवसन्ती क्षणं पुनः । क्षणमेव समुद्वेगात्सुष्वाप पुनरेव सा

bhramantī kṣaṇamudvegānnivasantī kṣaṇaṃ punaḥ | kṣaṇameva samudvegātsuṣvāpa punareva sā

पुष्पचन्दनतल्पं च तद्‌ बभूवातिकण्टकम् । विषहारि सुखं दिव्यं सुन्दरं च फलं जलम्

puṣpacandanatalpaṃ ca tad babhūvātikaṇṭakam | viṣahāri sukhaṃ divyaṃ sundaraṃ ca phalaṃ jalam

निलयं च बिलाकारं सूक्ष्मवस्त्रं हुताशनः । सिन्दूरपत्रकं चैव व्रणतुल्यं च दुःखदम्

nilayaṃ ca bilākāraṃ sūkṣmavastraṃ hutāśanaḥ | sindūrapatrakaṃ caiva vraṇatulyaṃ ca duḥkhadam

क्षणं ददर्श तन्द्रायां सुवेषं पुरुषं सती । सुन्दरं च युवानं च सस्मितं रसिकेश्वरम्

kṣaṇaṃ dadarśa tandrāyāṃ suveṣaṃ puruṣaṃ satī | sundaraṃ ca yuvānaṃ ca sasmitaṃ rasikeśvaram

चन्दनोक्षितसर्वाङ्‌गं रत्‍नभूषणभूषितम् । आगच्छन्तं माल्यवन्तं पिबन्तं तन्मुखाम्बुजम्

candanokṣitasarvāṅgaṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitam | āgacchantaṃ mālyavantaṃ pibantaṃ tanmukhāmbujam

कथयन्तं रतिकथां ब्रुवन्तं मधुरं मुहुः । सम्भुक्तवन्तं तल्पे च समाश्लिष्यन्तमीप्सितम्

kathayantaṃ ratikathāṃ bruvantaṃ madhuraṃ muhuḥ | sambhuktavantaṃ talpe ca samāśliṣyantamīpsitam

पुनरेव तु गच्छन्तमागच्छन्तं च सन्निधौ । यान्तं क्व यासि प्राणेश तिष्ठत्येवमुवाच सा

punareva tu gacchantamāgacchantaṃ ca sannidhau | yāntaṃ kva yāsi prāṇeśa tiṣṭhatyevamuvāca sā

पुनश्च चेतनां प्राप्य विललाप पुनः पुनः । एवं सा यौवनं प्राप्य तस्थौ तत्रैव नारद

punaśca cetanāṃ prāpya vilalāpa punaḥ punaḥ | evaṃ sā yauvanaṃ prāpya tasthau tatraiva nārada

शङ्‌खचूडो महायोगी जैगीषव्यान्मनोहरम् । कृष्णमन्त्रं च सम्प्राप्य कृत्वा सिद्धं तु पुष्करे

śaṅkhacūḍo mahāyogī jaigīṣavyānmanoharam | kṛṣṇamantraṃ ca samprāpya kṛtvā siddhaṃ tu puṣkare

कवचं च गले बद्ध्वा सर्वमङ्‌गलमङ्‌गलम् । ब्रह्मणश्च वरं प्राप्य यत्ते मनसि वाञ्छितम्

kavacaṃ ca gale baddhvā sarvamaṅgalamaṅgalam | brahmaṇaśca varaṃ prāpya yatte manasi vāñchitam

आज्ञया ब्रह्मणः सोऽपि बदरीं च समाययौ । आगच्छन्तं शङ्‌खचूडं ददर्श तुलसी मुने

ājñayā brahmaṇaḥ so'pi badarīṃ ca samāyayau | āgacchantaṃ śaṅkhacūḍaṃ dadarśa tulasī mune

नवयौवनसम्पन्नं कामदेवसमप्रभम् । श्वेतचम्पकवर्णाभं रत्‍नभूषणभूषितम्

navayauvanasampannaṃ kāmadevasamaprabham | śvetacampakavarṇābhaṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitam

शरत्पार्वणचन्द्रास्यं शरत्पङ्‌कजलोचनम् । रत्‍नसारविनिर्माणविमानस्थं मनोहरम्

śaratpārvaṇacandrāsyaṃ śaratpaṅkajalocanam | ratnasāravinirmāṇavimānasthaṃ manoharam

रत्‍नकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजितम् । पारिजातप्रसूनानां मालावन्तं च सुस्मितम्

ratnakuṇḍalayugmena gaṇḍasthalavirājitam | pārijātaprasūnānāṃ mālāvantaṃ ca susmitam

कस्तूरीकुङ्‌कुमायुक्तं सुगन्धिचन्दनान्वितम् । सा दृष्ट्वा सन्निधावेनं मुखमाच्छाद्य वाससा

kastūrīkuṅkumāyuktaṃ sugandhicandanānvitam | sā dṛṣṭvā sannidhāvenaṃ mukhamācchādya vāsasā

सस्मिता तं निरीक्षन्ती सकटाक्षं पुनः पुनः । बभूवातिनम्रमुखी नवसङ्‌गमलज्जिता

sasmitā taṃ nirīkṣantī sakaṭākṣaṃ punaḥ punaḥ | babhūvātinamramukhī navasaṅgamalajjitā

शरदिन्दुविनिन्द्यैकस्वमुखेन्दुविराजिता । अमूल्यरत्‍ननिर्माणयावकावलिसंयुता

śaradinduvinindyaikasvamukhenduvirājitā | amūlyaratnanirmāṇayāvakāvalisaṃyutā

मणीन्द्रसारनिर्माणक्वणन्मञ्जीररञ्जिता । दधती कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम्

maṇīndrasāranirmāṇakvaṇanmañjīrarañjitā | dadhatī kabarībhāraṃ mālatīmālyasaṃyutam

अमूल्यरत्‍ननिर्माणमकराकृतिकुण्डला । चित्रकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजिता

amūlyaratnanirmāṇamakarākṛtikuṇḍalā | citrakuṇḍalayugmena gaṇḍasthalavirājitā

रत्‍नेन्द्रसारहारेण स्तनमध्यस्थलोज्ज्वला । रत्‍नकङ्‌कणकेयूरशङ्‌खभूषणभूषिता

ratnendrasārahāreṇa stanamadhyasthalojjvalā | ratnakaṅkaṇakeyūraśaṅkhabhūṣaṇabhūṣitā

रत्‍नाङ्‌गुलीयकैर्दिव्यैरङ्‌गुल्यावलिराजिता । दृष्ट्वा तां ललितां रम्यां सुशीलां सुन्दरीं सतीम्

ratnāṅgulīyakairdivyairaṅgulyāvalirājitā | dṛṣṭvā tāṃ lalitāṃ ramyāṃ suśīlāṃ sundarīṃ satīm

उवास तत्समीपे तु मधुरं तामुवाच सः । शङ्खचूड उवाच का त्वं कस्य च कन्या च धन्या मान्या च योषिताम्

uvāsa tatsamīpe tu madhuraṃ tāmuvāca saḥ | śaṅkhacūḍa uvāca kā tvaṃ kasya ca kanyā ca dhanyā mānyā ca yoṣitām

का त्वं मानिनि कल्याणि सर्वकल्याणदायिनि । मौनीभूते किङ्‌करे मां सम्भाषां कुरु सुन्दरि

kā tvaṃ mānini kalyāṇi sarvakalyāṇadāyini | maunībhūte kiṅkare māṃ sambhāṣāṃ kuru sundari

इत्येवं वचनं श्रुत्वा सकामा वामलोचना । सस्मिता नम्रवदना सकामं तमुवाच सा

ityevaṃ vacanaṃ śrutvā sakāmā vāmalocanā | sasmitā namravadanā sakāmaṃ tamuvāca sā

तुलस्युवाच धर्मध्वजसुताहं च तपस्यायां तपोवने । तपस्विन्यहं तिष्ठामि कस्त्वं गच्छ यथासुखम्

tulasyuvāca dharmadhvajasutāhaṃ ca tapasyāyāṃ tapovane | tapasvinyahaṃ tiṣṭhāmi kastvaṃ gaccha yathāsukham

कामिनीं कुलजातां च रहस्येकाकिनीं सतीम् । न पृच्छति कुले जात इत्येवं मे श्रुतौ श्रुतम्

kāminīṃ kulajātāṃ ca rahasyekākinīṃ satīm | na pṛcchati kule jāta ityevaṃ me śrutau śrutam

लम्पटोऽसत्कुले जातो धर्मशास्त्रार्थवर्जितः । येनाश्रुतः श्रुतेरर्थः स कामीच्छति कामिनीम्

lampaṭo'satkule jāto dharmaśāstrārthavarjitaḥ | yenāśrutaḥ śruterarthaḥ sa kāmīcchati kāminīm

आपातमधुरां मत्तामन्तकां पुरुषस्य ताम् । विषकुम्भाकाररूपाममृतास्यां च सन्ततम्

āpātamadhurāṃ mattāmantakāṃ puruṣasya tām | viṣakumbhākārarūpāmamṛtāsyāṃ ca santatam

हृदये क्षुरधाराभां शश्वन्मधुरभाषिणीम् । स्वकार्यपरिनिष्पत्त्यै तत्परा सततं च ताम्

hṛdaye kṣuradhārābhāṃ śaśvanmadhurabhāṣiṇīm | svakāryapariniṣpattyai tatparā satataṃ ca tām

कार्यार्थे स्वामिवशगामन्यथैवावशां सदा । स्वान्तर्मलिनरूपां च प्रसन्नवदनेक्षणाम्

kāryārthe svāmivaśagāmanyathaivāvaśāṃ sadā | svāntarmalinarūpāṃ ca prasannavadanekṣaṇām

श्रुतौ पुराणे यासां च चरित्रमतिदूषितम् । तासु को विश्वसेत्प्राज्ञः प्रज्ञावांश्च दुराशयः

śrutau purāṇe yāsāṃ ca caritramatidūṣitam | tāsu ko viśvasetprājñaḥ prajñāvāṃśca durāśayaḥ

तासां को वा रिपुर्मित्रं प्रार्थयन्ति नवं नवम् । दृष्ट्वा सुवेषं पुरुषमिच्छन्ति हृदये सदा

tāsāṃ ko vā ripurmitraṃ prārthayanti navaṃ navam | dṛṣṭvā suveṣaṃ puruṣamicchanti hṛdaye sadā

बाह्ये स्वार्थं सतीत्वं च ज्ञापयन्ती प्रयत्‍नतः । शश्वत्कामा च रामा च कामाधारा मनोहरा

bāhye svārthaṃ satītvaṃ ca jñāpayantī prayatnataḥ | śaśvatkāmā ca rāmā ca kāmādhārā manoharā

बाह्ये छलात्खेदयन्ती स्वान्तर्मैथुनमानसा । कान्तं हसन्ती रहसि बाह्येऽतीव सुलज्जिता

bāhye chalātkhedayantī svāntarmaithunamānasā | kāntaṃ hasantī rahasi bāhye'tīva sulajjitā

मानिनी मैथुनाभावे कोपना कलहाङ्‌कुरा । सुप्रीता भूरिसम्भोगात्स्वल्पमैथुनदुःखिता

māninī maithunābhāve kopanā kalahāṅkurā | suprītā bhūrisambhogātsvalpamaithunaduḥkhitā

सुमिष्टान्नाच्छीततोयादाकाङ्‌क्षन्ती च मानसे । सुन्दरं रसिकं कान्तं युवानं गुणिनं सदा

sumiṣṭānnācchītatoyādākāṅkṣantī ca mānase | sundaraṃ rasikaṃ kāntaṃ yuvānaṃ guṇinaṃ sadā

सुतात्परमभिस्नेहं कुर्वती रसिकोपरि । प्राणाधिकं प्रियतमं सम्भोगकुशलं प्रियम्

sutātparamabhisnehaṃ kurvatī rasikopari | prāṇādhikaṃ priyatamaṃ sambhogakuśalaṃ priyam

पश्यन्ती रिपुतुल्यं च वृद्धं वा मैथुनाक्षमम् । कलहं कुर्वती शश्वत्तेन सार्धं सुकोपना

paśyantī riputulyaṃ ca vṛddhaṃ vā maithunākṣamam | kalahaṃ kurvatī śaśvattena sārdhaṃ sukopanā

वाचया भक्षयन्ती तं सर्प आखुमिवोल्बणम् । दुःसाहसस्वरूपा च सर्वदोषाश्रया सदा

vācayā bhakṣayantī taṃ sarpa ākhumivolbaṇam | duḥsāhasasvarūpā ca sarvadoṣāśrayā sadā

ब्रह्मविष्णुशिवादीनां दुःसाध्या मोहरूपिणी । तपोमार्गार्गला शश्वन्मोक्षद्वारकपाटिका

brahmaviṣṇuśivādīnāṃ duḥsādhyā moharūpiṇī | tapomārgārgalā śaśvanmokṣadvārakapāṭikā

हरेर्भक्तिव्यवहिता सर्वमायाकरण्डिका । संसारकारागारे च शश्वन्निगडरूपिणी

harerbhaktivyavahitā sarvamāyākaraṇḍikā | saṃsārakārāgāre ca śaśvannigaḍarūpiṇī

इन्द्रजालस्वरूपा च मिथ्या च स्वप्नरूपिणी । बिभ्रती बाह्यसौन्दर्यमधोऽङ्‌गमतिकुत्सितम्

indrajālasvarūpā ca mithyā ca svapnarūpiṇī | bibhratī bāhyasaundaryamadho'ṅgamatikutsitam

नानाविण्मूत्रपूयानामाधारं मलसंयुतम् । दुर्गन्धिदोषसंयुक्तं रक्तारक्तमसंस्कृतम्

nānāviṇmūtrapūyānāmādhāraṃ malasaṃyutam | durgandhidoṣasaṃyuktaṃ raktāraktamasaṃskṛtam

मायारूपा मायिनां च विधिना निर्मिता पुरा । विषरूपा मुमुक्षूणामदृश्याप्यभिवाञ्छताम्

māyārūpā māyināṃ ca vidhinā nirmitā purā | viṣarūpā mumukṣūṇāmadṛśyāpyabhivāñchatām

इत्युक्त्वा तुलसी तं तु विरराम च नारद । सस्मितः शङ्‌खचूडश्च प्रवक्तुमुपचक्रमे

ityuktvā tulasī taṃ tu virarāma ca nārada | sasmitaḥ śaṅkhacūḍaśca pravaktumupacakrame

शङ्खचूड उवाच त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् । किञ्चित्सत्यमलीकं च किञ्चिन्मत्तो निशामय

śaṅkhacūḍa uvāca tvayā yatkathitaṃ devi na ca sarvamalīkakam | kiñcitsatyamalīkaṃ ca kiñcinmatto niśāmaya

निर्मितं द्विविधं धात्रा स्त्रीरूपं सर्वमोहनम् । कृत्वा रूपं वास्तवं च प्रशस्यं चाप्रशंसितम्

nirmitaṃ dvividhaṃ dhātrā strīrūpaṃ sarvamohanam | kṛtvā rūpaṃ vāstavaṃ ca praśasyaṃ cāpraśaṃsitam

लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा सावित्री राधिकादिका । सृष्टिसूत्रस्वरूपा च आद्या सृष्टिर्विनिर्मिता

lakṣmīḥ sarasvatī durgā sāvitrī rādhikādikā | sṛṣṭisūtrasvarūpā ca ādyā sṛṣṭirvinirmitā

एतासामंशरूपं च स्त्रीरूपं वास्तवं स्मृतम् । तत्प्रशस्यं यशोरूपं सर्वमङ्‌गलकारकम्

etāsāmaṃśarūpaṃ ca strīrūpaṃ vāstavaṃ smṛtam | tatpraśasyaṃ yaśorūpaṃ sarvamaṅgalakārakam

शतरूपा देवहूती स्वधा स्वाहा च दक्षिणा । छायावती रोहिणी च वरुणानी शची तथा

śatarūpā devahūtī svadhā svāhā ca dakṣiṇā | chāyāvatī rohiṇī ca varuṇānī śacī tathā

कुबेरस्य च पत्‍नी याप्यदितिश्च दितिस्तथा । लोपामुद्रानसूया च कोटभी तुलसी तथा

kuberasya ca patnī yāpyaditiśca ditistathā | lopāmudrānasūyā ca koṭabhī tulasī tathā

अहल्यारुन्धती मेना तारा मन्दोदरी तथा । दमयन्ती वेदवती गङ्‌गा च मनसा तथा

ahalyārundhatī menā tārā mandodarī tathā | damayantī vedavatī gaṅgā ca manasā tathā

पुष्टिस्तुष्टिः स्मृतिर्मेधा कालिका च वसुन्धरा । षष्ठी मङ्‌गलचण्डी च मूर्तिश्च धर्मकामिनी

puṣṭistuṣṭiḥ smṛtirmedhā kālikā ca vasundharā | ṣaṣṭhī maṅgalacaṇḍī ca mūrtiśca dharmakāminī

स्वस्तिः श्रद्धा च शान्तिश्च कान्तिः क्षान्तिस्तथा परा । निद्रा तन्द्रा क्षुत्पिपासा सन्ध्या रात्रिदिनानि च

svastiḥ śraddhā ca śāntiśca kāntiḥ kṣāntistathā parā | nidrā tandrā kṣutpipāsā sandhyā rātridināni ca

सम्पत्तिर्धृतिकीर्ती च क्रिया शोभा प्रभा शिवा । यत्स्त्रीरूपं च सम्भूतमुत्तमं तु युगे युगे

sampattirdhṛtikīrtī ca kriyā śobhā prabhā śivā | yatstrīrūpaṃ ca sambhūtamuttamaṃ tu yuge yuge

कलाकलांशरूपं च स्वर्वेश्यादिकमेव च । तदप्रशस्यं विश्वेषु पुंश्चलीरूपमेव च

kalākalāṃśarūpaṃ ca svarveśyādikameva ca | tadapraśasyaṃ viśveṣu puṃścalīrūpameva ca

सत्त्वप्रधानं यद्‌रूपं तद्युक्तं च प्रभावतः । तदुत्तमं च विश्वेषु साध्वीरूपं प्रशंसितम्

sattvapradhānaṃ yadrūpaṃ tadyuktaṃ ca prabhāvataḥ | taduttamaṃ ca viśveṣu sādhvīrūpaṃ praśaṃsitam

तद्वास्तवं च विज्ञेयं प्रवदन्ति मनीषिणः । रजोरूपं तमोरूपं कलासु विविधं स्मृतम्

tadvāstavaṃ ca vijñeyaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ | rajorūpaṃ tamorūpaṃ kalāsu vividhaṃ smṛtam

मध्यमा रजसश्चांशास्तास्तु भोगेषु लोलुपाः । सुखसम्भोगवश्याश्च स्वकार्ये निरताः सदा

madhyamā rajasaścāṃśāstāstu bhogeṣu lolupāḥ | sukhasambhogavaśyāśca svakārye niratāḥ sadā

कपटा मोहकारिण्यो धर्मार्थविमुखाः सदा । रजोरूपस्य साध्वीत्वमतो नैवोपजायते

kapaṭā mohakāriṇyo dharmārthavimukhāḥ sadā | rajorūpasya sādhvītvamato naivopajāyate

इदं मध्यमरूपं च प्रवदन्ति मनीषिणः । तमोरूपं दुर्निवार्यमधमं तद्विदुर्बुधाः

idaṃ madhyamarūpaṃ ca pravadanti manīṣiṇaḥ | tamorūpaṃ durnivāryamadhamaṃ tadvidurbudhāḥ

न पृच्छति कुले जातः पण्डितश्च परस्त्रियम् । निर्जने निर्जले वापि रहस्यपि परस्त्रियम्

na pṛcchati kule jātaḥ paṇḍitaśca parastriyam | nirjane nirjale vāpi rahasyapi parastriyam

आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना । गान्धर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने

āgacchāmi tvatsamīpamājñayā brahmaṇo'dhunā | gāndharveṇa vivāhena tvāṃ grahīṣyāmi śobhane

अहमेव शङ्‌खचूडो देवविद्रावकारकः । दनुवंश्यो विशेषेण सुदामाहं हरेः पुरा

ahameva śaṅkhacūḍo devavidrāvakārakaḥ | danuvaṃśyo viśeṣeṇa sudāmāhaṃ hareḥ purā

अहमष्टसु गोपेषु गोपोऽपि पार्षदेषु च । अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः

ahamaṣṭasu gopeṣu gopo'pi pārṣadeṣu ca | adhunā dānavendro'haṃ rādhikāyāśca śāpataḥ

जातिस्मरोऽहं जानामि कृष्णमन्त्रप्रभावतः । जातिस्मरा त्वं तुलसी सम्भुक्ता हरिणा पुरा

jātismaro'haṃ jānāmi kṛṣṇamantraprabhāvataḥ | jātismarā tvaṃ tulasī sambhuktā hariṇā purā

त्वमेव राधिकाकोपाज्जातासि भारते भुवि । त्वां सम्भोक्तुमुत्सुकोऽहं नालं राधाभयात्ततः

tvameva rādhikākopājjātāsi bhārate bhuvi | tvāṃ sambhoktumutsuko'haṃ nālaṃ rādhābhayāttataḥ

इत्येवमुक्त्वा स पुमान्विरराम महामुने । सस्मितं तुलसी तुष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे

ityevamuktvā sa pumānvirarāma mahāmune | sasmitaṃ tulasī tuṣṭā pravaktumupacakrame

तुलस्युवाच एवंविधो बुधो नित्यं विश्वेषु च प्रशंसितः । कान्तमेवंविधं कान्ता शश्वदिच्छति कामतः

tulasyuvāca evaṃvidho budho nityaṃ viśveṣu ca praśaṃsitaḥ | kāntamevaṃvidhaṃ kāntā śaśvadicchati kāmataḥ

त्वयाहमधुना सत्यं विचारेण पराजिता । स निन्दितश्चाप्यशुचिर्यः पुमांश्च स्त्रिया जितः

tvayāhamadhunā satyaṃ vicāreṇa parājitā | sa ninditaścāpyaśuciryaḥ pumāṃśca striyā jitaḥ

निन्दन्ति पितरो देवा बान्धवाः स्त्रीजितं नरम् । स्त्रीजितं मनसा माता पिता भ्राता च निन्दति

nindanti pitaro devā bāndhavāḥ strījitaṃ naram | strījitaṃ manasā mātā pitā bhrātā ca nindati

शुद्धो विप्रो दशाहेन जातके मृतके यथा । भूमिपो द्वादशाहेन वैश्यः पञ्चदशाहतः

śuddho vipro daśāhena jātake mṛtake yathā | bhūmipo dvādaśāhena vaiśyaḥ pañcadaśāhataḥ

शूद्रो मासेन वेदेषु मातृवद्धीनसङ्‌करः । अशुचिः स्त्रीजितः शुद्ध्येच्चितादहनकालतः

śūdro māsena vedeṣu mātṛvaddhīnasaṅkaraḥ | aśuciḥ strījitaḥ śuddhyeccitādahanakālataḥ

न गह्णन्तीच्छया तस्य पितरः पिण्डतर्पणम् । न गह्णन्त्येव देवाश्च तस्य पुष्पजलादिकम्

na gahṇantīcchayā tasya pitaraḥ piṇḍatarpaṇam | na gahṇantyeva devāśca tasya puṣpajalādikam

किं वा ज्ञानेन तपसा जपहोमप्रपूजनैः । किं विद्यया च यशसा स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्

kiṃ vā jñānena tapasā japahomaprapūjanaiḥ | kiṃ vidyayā ca yaśasā strībhiryasya mano hṛtam

विद्याप्रभावज्ञानार्थं मया त्वं च परीक्षितः । कृत्वा परीक्षां कान्तस्य वृणोति कामिनी वरम्

vidyāprabhāvajñānārthaṃ mayā tvaṃ ca parīkṣitaḥ | kṛtvā parīkṣāṃ kāntasya vṛṇoti kāminī varam

वराय गुणहीनाय वृद्धायाज्ञानिने तथा । दरिद्राय च मूर्खाय रोगिणे कुत्सिताय च

varāya guṇahīnāya vṛddhāyājñānine tathā | daridrāya ca mūrkhāya rogiṇe kutsitāya ca

अत्यन्तकोपयुक्ताय वात्यन्तदुर्मुखाय च । पङ्‌गवे चाङ्‌गहीनाय चान्धाय बधिराय च

atyantakopayuktāya vātyantadurmukhāya ca | paṅgave cāṅgahīnāya cāndhāya badhirāya ca

जडाय चैव मूकाय क्लीबतुल्याय पापिने । ब्रह्महत्यां लभेत्सोऽपि स्वकन्यां प्रददाति यः

jaḍāya caiva mūkāya klībatulyāya pāpine | brahmahatyāṃ labhetso'pi svakanyāṃ pradadāti yaḥ

शान्ताय गुणिने चैव यूने च विदुषेऽपि च । साधवे च सुतां दत्त्वा दशयज्ञफलं लभेत्

śāntāya guṇine caiva yūne ca viduṣe'pi ca | sādhave ca sutāṃ dattvā daśayajñaphalaṃ labhet

यः कन्यापालनं कृत्वा करोति यदि विक्रयम् । विक्रेता धनलोभेन कुम्भीपाकं स गच्छति

yaḥ kanyāpālanaṃ kṛtvā karoti yadi vikrayam | vikretā dhanalobhena kumbhīpākaṃ sa gacchati

कन्यामूत्रं पुरीषं च तत्र भक्षति पातकी । कृमिभिर्दंशितः काकैर्यावदिन्द्राश्चतुर्दश

kanyāmūtraṃ purīṣaṃ ca tatra bhakṣati pātakī | kṛmibhirdaṃśitaḥ kākairyāvadindrāścaturdaśa

तदन्ते व्याधिसंयुक्तः स लभेज्जन्म निश्चितम् । विक्रीणाति मांसभारं वहत्येव दिवानिशम्

tadante vyādhisaṃyuktaḥ sa labhejjanma niścitam | vikrīṇāti māṃsabhāraṃ vahatyeva divāniśam

इत्येवमुक्त्वा तुलसी विरराम तपोनिधे । ब्रह्मोवाच किं करोषि शङ्‌खचूड संवादमनया सह

ityevamuktvā tulasī virarāma taponidhe | brahmovāca kiṃ karoṣi śaṅkhacūḍa saṃvādamanayā saha

गान्धर्वेण विवाहेन त्वं चास्या ग्रहणं कुरु । पुरुषेष्वसि रत्‍नं त्वं स्त्रीषु रत्‍नं त्वियं सती

gāndharveṇa vivāhena tvaṃ cāsyā grahaṇaṃ kuru | puruṣeṣvasi ratnaṃ tvaṃ strīṣu ratnaṃ tviyaṃ satī

विदग्धाया विदग्धेन सङ्‌गमो गुणवान्भवेत् । निर्विरोधसुखं राजन् को वा त्यजति दुर्लभम्

vidagdhāyā vidagdhena saṅgamo guṇavānbhavet | nirvirodhasukhaṃ rājan ko vā tyajati durlabham

योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशयः । किं परीक्षसि त्वं कान्तमीदृशं गुणिनं सति

yo'virodhasukhatyāgī sa paśurnātra saṃśayaḥ | kiṃ parīkṣasi tvaṃ kāntamīdṛśaṃ guṇinaṃ sati

देवानामसुराणां च दानवानां विमर्दकम् । यथा लक्ष्मीश्च लक्ष्मीशे यथा कृष्णे च राधिका

devānāmasurāṇāṃ ca dānavānāṃ vimardakam | yathā lakṣmīśca lakṣmīśe yathā kṛṣṇe ca rādhikā

यथा मयि च सावित्री भवानी च भवे यथा । यथा धरा वराहे च दक्षिणा च यथाध्वरे

yathā mayi ca sāvitrī bhavānī ca bhave yathā | yathā dharā varāhe ca dakṣiṇā ca yathādhvare

द्यथात्रेरनसूया च दमयन्ती यथा नले । रोहिणी च यथा चन्द्रे यथा कामे रतिः सती

dyathātreranasūyā ca damayantī yathā nale | rohiṇī ca yathā candre yathā kāme ratiḥ satī

यथादितिः कश्यपे च वसिष्ठेऽरुन्धती सखी । यथाहल्या गौतमे च देवहूतिश्च कर्दमे

yathāditiḥ kaśyape ca vasiṣṭhe'rundhatī sakhī | yathāhalyā gautame ca devahūtiśca kardame

यथा बृहस्पतौ तारा शतरूपा मनौ यथा । यथा च दक्षिणा यज्ञे यथा स्वाहा हुताशने

yathā bṛhaspatau tārā śatarūpā manau yathā | yathā ca dakṣiṇā yajñe yathā svāhā hutāśane

यथा शची महेन्द्रे च यथा पुष्टिर्गणेश्वरे । देवसेना यथा स्कन्दे धर्मे भूर्तिर्यथा सती

yathā śacī mahendre ca yathā puṣṭirgaṇeśvare | devasenā yathā skande dharme bhūrtiryathā satī

सौभाग्या सुप्रिया त्वं च शङ्‌खचूडे तथा भव । अनेन सार्धं सुचिरं सुन्दरेण च सुन्दरि

saubhāgyā supriyā tvaṃ ca śaṅkhacūḍe tathā bhava | anena sārdhaṃ suciraṃ sundareṇa ca sundari

100

स्थाने स्थाने विहारं च यथेच्छं कुरु सन्ततम् । पश्चात्प्राप्यसि गोलोके श्रीकृष्णं पुनरेव च । चतुर्भुजं च वैकुण्ठे शङ्‌खचूडे मृते सति

sthāne sthāne vihāraṃ ca yathecchaṃ kuru santatam | paścātprāpyasi goloke śrīkṛṣṇaṃ punareva ca | caturbhujaṃ ca vaikuṇṭhe śaṅkhacūḍe mṛte sati

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे शङ्‌खचूडेन सह तुलस्याः सङ्‌गतिवर्णनं नामाष्टादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe śaṅkhacūḍena saha tulasyāḥ saṅgativarṇanaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १९

शङ्‌खचूडेन सह तुलसीसङ्‌गमवर्णनम् नारद उवाच विचित्रमिदमाख्यानं भवता समुदाहृतम् । श्रुतेन येन मे तृप्तिर्न कदापि हि जायते

śaṅkhacūḍena saha tulasīsaṅgamavarṇanam nārada uvāca vicitramidamākhyānaṃ bhavatā samudāhṛtam | śrutena yena me tṛptirna kadāpi hi jāyate

ततः परं तु यज्जातं तत्त्वं वद महामते । श्रीनारायण उवाच इत्येवमाशिषं दत्त्वा स्वालयं च ययौ विधिः

tataḥ paraṃ tu yajjātaṃ tattvaṃ vada mahāmate | śrīnārāyaṇa uvāca ityevamāśiṣaṃ dattvā svālayaṃ ca yayau vidhiḥ

गान्धर्वेण विवाहेन जगृहे तां च दानवः । स्वर्गे दुन्दुभिवाद्यं च पुष्पवृष्टिर्बभूव ह

gāndharveṇa vivāhena jagṛhe tāṃ ca dānavaḥ | svarge dundubhivādyaṃ ca puṣpavṛṣṭirbabhūva ha

स रेमे रामया सार्धं वासगेहे मनोरमे । मूर्च्छां सा प्राप तुलसी नवसङ्‌गमसङ्‌गता

sa reme rāmayā sārdhaṃ vāsagehe manorame | mūrcchāṃ sā prāpa tulasī navasaṅgamasaṅgatā

निमग्ना निर्जले साध्वी सम्भोगसुखसागरे । चतुःषष्टिकलामानं चतुःषष्टिविधं सुखम्

nimagnā nirjale sādhvī sambhogasukhasāgare | catuḥṣaṣṭikalāmānaṃ catuḥṣaṣṭividhaṃ sukham

कामशास्त्रे यन्निरुक्तं रसिकानां यथेप्सितम् । अङ्‌गप्रत्यङ्‌गसंश्लेषपूर्वकं स्त्रीमनोहरम्

kāmaśāstre yanniruktaṃ rasikānāṃ yathepsitam | aṅgapratyaṅgasaṃśleṣapūrvakaṃ strīmanoharam

तत्सर्वं रसशृङ्‌गारं चकार रसिकेश्वरः । अतीव रम्यदेशे च सर्वजन्तुविवर्जिते

tatsarvaṃ rasaśṛṅgāraṃ cakāra rasikeśvaraḥ | atīva ramyadeśe ca sarvajantuvivarjite

पुष्पचन्दनतल्पे च पुष्पचन्दनवायुना । पुष्पोद्याने नदीतीरे पुष्पचन्दनचर्चिते

puṣpacandanatalpe ca puṣpacandanavāyunā | puṣpodyāne nadītīre puṣpacandanacarcite

गहीत्वा रसिको रासे पुष्पचन्दनचर्चिताम् । भूषितो भूषणेनैव रत्‍नभूषणभूषिताम्

gahītvā rasiko rāse puṣpacandanacarcitām | bhūṣito bhūṣaṇenaiva ratnabhūṣaṇabhūṣitām

सुरते विरतिर्नास्ति तयोः सुरतिविज्ञयोः । जहार मानसं भर्तुर्लोलया लीलया सती

surate viratirnāsti tayoḥ surativijñayoḥ | jahāra mānasaṃ bharturlolayā līlayā satī

चेतनां रसिकायाश्च जहार रसभाववित् । वक्षसश्चन्दनं राज्ञस्तिलकं विजहार सा

cetanāṃ rasikāyāśca jahāra rasabhāvavit | vakṣasaścandanaṃ rājñastilakaṃ vijahāra sā

स च जहार तस्याश्च सिन्दूरं बिन्दुपत्रकम् । तद्वक्षस्युरोजे च नखरेखां ददौ मुदा

sa ca jahāra tasyāśca sindūraṃ bindupatrakam | tadvakṣasyuroje ca nakharekhāṃ dadau mudā

सा ददौ तद्वामपार्श्वे करभूषणलक्षणम् । राजा तदोष्ठपुटके ददौ रदनदंशनम्

sā dadau tadvāmapārśve karabhūṣaṇalakṣaṇam | rājā tadoṣṭhapuṭake dadau radanadaṃśanam

तद्‌गण्डयुगले सा च प्रददौ तच्चतुर्गुणम् । आलिङ्‌गनं चुम्बनं च जङ्‌घादिमर्दनं तथा

tadgaṇḍayugale sā ca pradadau taccaturguṇam | āliṅganaṃ cumbanaṃ ca jaṅghādimardanaṃ tathā

एवं परस्परं क्रीडां चक्रतुस्तौ विजानतौ । सुरते विरते तौ च समुत्थाय परस्परम्

evaṃ parasparaṃ krīḍāṃ cakratustau vijānatau | surate virate tau ca samutthāya parasparam

सुवेषं चक्रतुस्तत्र यद्यन्मनसि वाञ्छितम् । चन्दनैः कुङ्‌कुमारक्तैः सा तस्य तिलकं ददौ

suveṣaṃ cakratustatra yadyanmanasi vāñchitam | candanaiḥ kuṅkumāraktaiḥ sā tasya tilakaṃ dadau

सर्वाङ्‌गे सुन्दरे रम्ये चकार चानुलेपनम् । सुवासं चैव ताम्बूलं वह्निशुद्धे च वाससी

sarvāṅge sundare ramye cakāra cānulepanam | suvāsaṃ caiva tāmbūlaṃ vahniśuddhe ca vāsasī

पारिजातस्य कुसुमं जरारोगहरं परम् । अमूल्यरत्‍ननिर्माणमङ्‌गुलीयकमुत्तमम्

pārijātasya kusumaṃ jarārogaharaṃ param | amūlyaratnanirmāṇamaṅgulīyakamuttamam

सुन्दरं च मणिवरं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् । दासी तवाहमित्येवं समुच्चार्य पुनः पुनः

sundaraṃ ca maṇivaraṃ triṣu lokeṣu durlabham | dāsī tavāhamityevaṃ samuccārya punaḥ punaḥ

ननाम परया भक्त्या स्वामिनं गुणशालिनम् । सस्मिता तन्मुखाम्भोजं लोचनाभ्यां पुनः पुनः

nanāma parayā bhaktyā svāminaṃ guṇaśālinam | sasmitā tanmukhāmbhojaṃ locanābhyāṃ punaḥ punaḥ

निमेषरहिताभ्यां चाप्यपश्यत्कामसुन्दरम् । स च तां च समाकृष्य चकार वक्षसि प्रियाम्

nimeṣarahitābhyāṃ cāpyapaśyatkāmasundaram | sa ca tāṃ ca samākṛṣya cakāra vakṣasi priyām

सस्मितं वाससाच्छन्नं ददर्श मुखपङ्‌कजम् । चुचुम्ब कठिने गण्डे बिम्बोष्ठौ पुनरेव च

sasmitaṃ vāsasācchannaṃ dadarśa mukhapaṅkajam | cucumba kaṭhine gaṇḍe bimboṣṭhau punareva ca

ददौ तस्यै वस्त्रयुग्मं वरुणादाहृतं च यत् । तदाहृतां रत्‍नमालां त्रिषु लोकेषु दुर्लभाम्

dadau tasyai vastrayugmaṃ varuṇādāhṛtaṃ ca yat | tadāhṛtāṃ ratnamālāṃ triṣu lokeṣu durlabhām

ददौ मञ्जीरयुग्मं च स्वाहाया आहृतं च यत् । केयूरयुग्मं छायाया रोहिण्याश्चैव कुण्डलम्

dadau mañjīrayugmaṃ ca svāhāyā āhṛtaṃ ca yat | keyūrayugmaṃ chāyāyā rohiṇyāścaiva kuṇḍalam

अङ्‌गुलीयकरत्‍नानि रत्याश्च करभूषणम् । शङ्‌खं च रुचिरं चित्रं यद्दत्तं विश्वकर्मणा

aṅgulīyakaratnāni ratyāśca karabhūṣaṇam | śaṅkhaṃ ca ruciraṃ citraṃ yaddattaṃ viśvakarmaṇā

विचित्रपद्मकश्रेणीं शय्यां चापि सुदुर्लभाम् । भूषणानि च दत्त्वा स भूपो हासं चकार ह

vicitrapadmakaśreṇīṃ śayyāṃ cāpi sudurlabhām | bhūṣaṇāni ca dattvā sa bhūpo hāsaṃ cakāra ha

निर्ममे कबरीभारे तस्या माङ्‌गल्यभूषणम् । सुचित्रं पत्रकं गण्डमण्डलेऽस्याः समं तथा

nirmame kabarībhāre tasyā māṅgalyabhūṣaṇam | sucitraṃ patrakaṃ gaṇḍamaṇḍale'syāḥ samaṃ tathā

चन्द्रलेखात्रिभिर्युक्तं चन्दनेन सुगन्धिना । परीतं परितश्चित्रैः सार्धं कुङ्‌कुमबिन्दुभिः

candralekhātribhiryuktaṃ candanena sugandhinā | parītaṃ paritaścitraiḥ sārdhaṃ kuṅkumabindubhiḥ

ज्वलत्प्रदीपाकारं च सिन्दूरतिलकं ददौ । तत्पादपद्मयुगले स्थलपद्मविनिन्दिते

jvalatpradīpākāraṃ ca sindūratilakaṃ dadau | tatpādapadmayugale sthalapadmavinindite

चित्रालक्तकरागं च नखरेषु ददौ मुदा । स्ववक्षसि मुहुर्न्यस्य सरागं चरणाम्बुजम्

citrālaktakarāgaṃ ca nakhareṣu dadau mudā | svavakṣasi muhurnyasya sarāgaṃ caraṇāmbujam

हे देवि तव दासोऽहमित्युच्चार्य पुनः पुनः । रत्‍नभूषितहस्तेन तां च कृत्वा स्ववक्षसि

he devi tava dāso'hamityuccārya punaḥ punaḥ | ratnabhūṣitahastena tāṃ ca kṛtvā svavakṣasi

तपोवनं परित्यज्य राजा स्थानान्तरं ययौ । मलये देवनिलये शैले शैले तपोवने

tapovanaṃ parityajya rājā sthānāntaraṃ yayau | malaye devanilaye śaile śaile tapovane

स्थाने स्थानेऽतिरम्ये च पुष्पोद्याने च निर्जने । कन्दरे कन्दरे सिन्धुतीरे चैवातिसुन्दरे

sthāne sthāne'tiramye ca puṣpodyāne ca nirjane | kandare kandare sindhutīre caivātisundare

पुष्पभद्रानदीतीरे नीरवातमनोहरे । पुलिने पुलिने दिव्ये नद्यां नद्यां नदे नदे

puṣpabhadrānadītīre nīravātamanohare | puline puline divye nadyāṃ nadyāṃ nade nade

मधौ मधुकराणां च मधुरध्वनिनादिते । विस्पन्दने सुरसने नन्दने गन्धमादने

madhau madhukarāṇāṃ ca madhuradhvaninādite | vispandane surasane nandane gandhamādane

देवोद्याने नन्दने च चित्रचन्दनकानने । चम्पकानां केतकीनां माधवीनां च माधवे

devodyāne nandane ca citracandanakānane | campakānāṃ ketakīnāṃ mādhavīnāṃ ca mādhave

कुन्दानां मालतीनां च कुमुदाम्भोजकानने । कल्पवृक्षे कल्पवृक्षे पारिजातवने वने

kundānāṃ mālatīnāṃ ca kumudāmbhojakānane | kalpavṛkṣe kalpavṛkṣe pārijātavane vane

निर्जने काञ्चने स्थाने धन्ये काञ्चनपर्वते । काञ्चीवने किञ्जलके कञ्चुके काञ्चनाकरे

nirjane kāñcane sthāne dhanye kāñcanaparvate | kāñcīvane kiñjalake kañcuke kāñcanākare

पुष्पचन्दनतल्पेषु पुंस्कोकिलरुतश्रुते । पुष्पचन्दनसंयुक्तः पुष्पचन्दनवायुना

puṣpacandanatalpeṣu puṃskokilarutaśrute | puṣpacandanasaṃyuktaḥ puṣpacandanavāyunā

कामुक्या कामुकः कामात्स रेमे रामया सह । न हि तृप्तो दानवेन्द्रस्तृप्तिं नैव जगाम सा

kāmukyā kāmukaḥ kāmātsa reme rāmayā saha | na hi tṛpto dānavendrastṛptiṃ naiva jagāma sā

हविषा कृष्णवर्त्मेव ववृधे मदनस्तयोः । तया सह समागत्य स्वाश्रमं दानवस्ततः

haviṣā kṛṣṇavartmeva vavṛdhe madanastayoḥ | tayā saha samāgatya svāśramaṃ dānavastataḥ

रम्यं क्रीडालयं गत्वा विजहार पुनः पुनः । एवं स बुभुजे राज्यं शङ्‌खचूडः प्रतापवान्

ramyaṃ krīḍālayaṃ gatvā vijahāra punaḥ punaḥ | evaṃ sa bubhuje rājyaṃ śaṅkhacūḍaḥ pratāpavān

एकमन्वन्तरं पूर्णं राजराजेश्वरो महान् । देवानामसुराणां च दानवानां च सन्ततम्

ekamanvantaraṃ pūrṇaṃ rājarājeśvaro mahān | devānāmasurāṇāṃ ca dānavānāṃ ca santatam

गन्धर्वाणां किन्नराणां राक्षसानां च शान्तिदः । हृताधिकारा देवाश्च चरन्ति भिक्षुका यथा

gandharvāṇāṃ kinnarāṇāṃ rākṣasānāṃ ca śāntidaḥ | hṛtādhikārā devāśca caranti bhikṣukā yathā

ते सर्वेऽतिविषण्णाश्च प्रजग्मुर्ब्रह्मणः सभाम् । वृत्तान्तं कथयामासू रुरुदुश्च भृशं मुहुः

te sarve'tiviṣaṇṇāśca prajagmurbrahmaṇaḥ sabhām | vṛttāntaṃ kathayāmāsū ruruduśca bhṛśaṃ muhuḥ

तदा ब्रह्मा सुरैः सार्धं जगाम शङ्‌करालयम् । सर्वेशं कथयामास विधाता चन्द्रशेखरम्

tadā brahmā suraiḥ sārdhaṃ jagāma śaṅkarālayam | sarveśaṃ kathayāmāsa vidhātā candraśekharam

ब्रह्मा शिवश्च तैः सार्धं वैकुण्ठं च जगाम ह । दुर्लभं परमं धाम जरामृत्युहरं परम्

brahmā śivaśca taiḥ sārdhaṃ vaikuṇṭhaṃ ca jagāma ha | durlabhaṃ paramaṃ dhāma jarāmṛtyuharaṃ param

सम्प्राप च वरं द्वारमाश्रमाणां हरेरहो । ददर्श द्वारपालांश्च रत्‍नसिंहासनस्थितान्

samprāpa ca varaṃ dvāramāśramāṇāṃ hareraho | dadarśa dvārapālāṃśca ratnasiṃhāsanasthitān

शोभितान्पीतवस्त्रैश्च रत्‍नभूषणभूषितान् । वनमालान्वितान्सर्वान् श्यामसुन्दरविग्रहान्

śobhitānpītavastraiśca ratnabhūṣaṇabhūṣitān | vanamālānvitānsarvān śyāmasundaravigrahān

शङ्‌खचक्रगदापद्मधरांश्चैव चतुर्भुजान् । सस्मितान्स्मेरवक्त्रास्यान्पद्मनेत्रान्मनोहरान्

śaṅkhacakragadāpadmadharāṃścaiva caturbhujān | sasmitānsmeravaktrāsyānpadmanetrānmanoharān

ब्रह्मा तान्कथयामास वृत्तान्तं गमनार्थकम् । तेऽनुज्ञां च ददुस्तस्मै प्रविवेश तदाज्ञया

brahmā tānkathayāmāsa vṛttāntaṃ gamanārthakam | te'nujñāṃ ca dadustasmai praviveśa tadājñayā

एवं षोडश द्वाराणि निरीक्ष्य कमलोद्‍भवः । देवैः सार्धं तानतीत्य प्रविवेश हरेः सभाम्

evaṃ ṣoḍaśa dvārāṇi nirīkṣya kamalodbhavaḥ | devaiḥ sārdhaṃ tānatītya praviveśa hareḥ sabhām

देवर्षिभिः परिवृतां पार्षदैश्च चतुर्भुजैः । नारायणस्वरूपैश्च सर्वैः कौस्तुभभूषितैः

devarṣibhiḥ parivṛtāṃ pārṣadaiśca caturbhujaiḥ | nārāyaṇasvarūpaiśca sarvaiḥ kaustubhabhūṣitaiḥ

नवेन्दुमण्डलाकारां चतुरस्रां मनोहराम् । मणीन्द्रहारनिर्माणां हीरासारसुशोभिताम्

navendumaṇḍalākārāṃ caturasrāṃ manoharām | maṇīndrahāranirmāṇāṃ hīrāsārasuśobhitām

अमूल्यरत्‍नखचितां रचितां स्वेच्छया हरेः । माणिक्यमालाजालाभां मुक्तापङ्‌क्तिविभूषिताम्

amūlyaratnakhacitāṃ racitāṃ svecchayā hareḥ | māṇikyamālājālābhāṃ muktāpaṅktivibhūṣitām

मण्डितां मण्डलाकारै रत्‍नदर्पणकोटिभिः । विचित्रैश्चित्ररेखाभिर्नानाचित्रविचित्रिताम्

maṇḍitāṃ maṇḍalākārai ratnadarpaṇakoṭibhiḥ | vicitraiścitrarekhābhirnānācitravicitritām

पद्मरागेन्द्ररचितां रुचिरां मणिपङ्‌कजैः । सोपानशतकैर्युक्तां स्यमन्तकविनिर्मितैः

padmarāgendraracitāṃ rucirāṃ maṇipaṅkajaiḥ | sopānaśatakairyuktāṃ syamantakavinirmitaiḥ

पट्टसूत्रग्रन्थियुक्तैश्चारुचन्दनपल्लवैः । इन्द्रनीलस्तम्भवर्यैर्वेष्टितां सुमनोहराम्

paṭṭasūtragranthiyuktaiścārucandanapallavaiḥ | indranīlastambhavaryairveṣṭitāṃ sumanoharām

सद्‌रत्‍नपूर्णकुम्भानां समूहैश्च समन्विताम् । पारिजातप्रसूनानां मालाजालैर्विराजिताम्

sadratnapūrṇakumbhānāṃ samūhaiśca samanvitām | pārijātaprasūnānāṃ mālājālairvirājitām

कस्तूरीकुङ्‌कुमारक्तैः सुगन्धिचन्दनद्रुमैः । सुसंस्कृतां तु सर्वत्र वासितां गन्धवायुना

kastūrīkuṅkumāraktaiḥ sugandhicandanadrumaiḥ | susaṃskṛtāṃ tu sarvatra vāsitāṃ gandhavāyunā

विद्याधरीसमूहानां नृत्यजालैर्विराजिताम् । सहस्रयोजनायामां परिपूर्णां च किङ्‌करैः

vidyādharīsamūhānāṃ nṛtyajālairvirājitām | sahasrayojanāyāmāṃ paripūrṇāṃ ca kiṅkaraiḥ

ददर्श श्रीहरिं ब्रह्मा शङ्‌करश्च सुरैः सह । वसन्तं तन्मध्यदेशे यथेन्दुं तारकावृतम्

dadarśa śrīhariṃ brahmā śaṅkaraśca suraiḥ saha | vasantaṃ tanmadhyadeśe yathenduṃ tārakāvṛtam

अमूल्यरत्‍ननिर्माणचित्रसिंहासने स्थितम् । किरीटिनं कुण्डलिनं वनमालाविभूषितम्

amūlyaratnanirmāṇacitrasiṃhāsane sthitam | kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ vanamālāvibhūṣitam

चन्दनोक्षितसर्वाङ्‌गं बिभ्रतं केलिपङ्‌कजम् । पुरतो नृत्यगीतं च पश्यन्तं सस्मितं मुदा

candanokṣitasarvāṅgaṃ bibhrataṃ kelipaṅkajam | purato nṛtyagītaṃ ca paśyantaṃ sasmitaṃ mudā

शान्तं सरस्वतीकान्तं लक्ष्मीधृतपदाम्बुजम् । लक्ष्म्या प्रदत्तं ताम्बूलं भुक्तवन्तं सुवासितम्

śāntaṃ sarasvatīkāntaṃ lakṣmīdhṛtapadāmbujam | lakṣmyā pradattaṃ tāmbūlaṃ bhuktavantaṃ suvāsitam

गङ्‌गया परया भक्त्या सेवितं श्वेतचामरैः । सर्वैश्च स्तूयमानं च भक्तिनम्रात्मकन्धरैः

gaṅgayā parayā bhaktyā sevitaṃ śvetacāmaraiḥ | sarvaiśca stūyamānaṃ ca bhaktinamrātmakandharaiḥ

एवं विशिष्टं तं दृष्ट्वा परिपूर्णतमं प्रभुम् । ब्रह्मादयः सुराः सर्वे प्रणम्य तुष्टुवुस्तदा

evaṃ viśiṣṭaṃ taṃ dṛṣṭvā paripūrṇatamaṃ prabhum | brahmādayaḥ surāḥ sarve praṇamya tuṣṭuvustadā

पुलकाञ्चितसर्वाङ्‌गाः साश्रुनेत्राश्च गद्‌गदाः । भक्ताश्च परया भक्त्या भीता नम्रात्मकन्धराः

pulakāñcitasarvāṅgāḥ sāśrunetrāśca gadgadāḥ | bhaktāśca parayā bhaktyā bhītā namrātmakandharāḥ

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विधाता जगतामपि । वृत्तान्तं कथयामास विनयेन हरेः पुरः

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā vidhātā jagatāmapi | vṛttāntaṃ kathayāmāsa vinayena hareḥ puraḥ

हरिस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वज्ञः सर्वभाववित् । प्रहस्योवाच ब्रह्माणं रहस्यं च मनोहरम्

haristadvacanaṃ śrutvā sarvajñaḥ sarvabhāvavit | prahasyovāca brahmāṇaṃ rahasyaṃ ca manoharam

श्रीभगवानुवाच शङ्‌खचूडस्य वृत्तान्तं सर्वं जानामि पद्मज । मद्‍भक्तस्य च गोपस्य महातेजस्विनः पुरा

śrībhagavānuvāca śaṅkhacūḍasya vṛttāntaṃ sarvaṃ jānāmi padmaja | madbhaktasya ca gopasya mahātejasvinaḥ purā

शृणु तत्सर्ववृत्तान्तमितिहासं पुरातनम् । गोलोकस्यैव चरितं पापघ्नं पुण्यकारकम्

śṛṇu tatsarvavṛttāntamitihāsaṃ purātanam | golokasyaiva caritaṃ pāpaghnaṃ puṇyakārakam

सुदामा नाम गोपश्च पार्षदप्रवरो मम । स प्राप दानवीं योनिं राधाशापात्सुदारुणात्

sudāmā nāma gopaśca pārṣadapravaro mama | sa prāpa dānavīṃ yoniṃ rādhāśāpātsudāruṇāt

तत्रैकदाहमगमं स्वालयाद्‌रासमण्डलम् । विरजामपि नीत्वा च मम प्राणाधिका परा

tatraikadāhamagamaṃ svālayādrāsamaṇḍalam | virajāmapi nītvā ca mama prāṇādhikā parā

सा मां विरजया सार्धं विज्ञाय किङ्‌करीमुखात् । पश्चात्क्रुद्धा साजगाम न ददर्श च तत्र माम्

sā māṃ virajayā sārdhaṃ vijñāya kiṅkarīmukhāt | paścātkruddhā sājagāma na dadarśa ca tatra mām

विरजां च नदीरूपां मां ज्ञात्वा च तिरोहितम् । पुनर्जगाम सा दृष्ट्वा स्वालयं सखिभिः सह

virajāṃ ca nadīrūpāṃ māṃ jñātvā ca tirohitam | punarjagāma sā dṛṣṭvā svālayaṃ sakhibhiḥ saha

मां दृष्ट्वा मन्दिरे देवी सुदाम्ना सहितं पुरा । भृशं सा भर्त्सयामास मौनीभूतं च सुस्थिरम्

māṃ dṛṣṭvā mandire devī sudāmnā sahitaṃ purā | bhṛśaṃ sā bhartsayāmāsa maunībhūtaṃ ca susthiram

तच्छ्रुत्वासहमानश्च सुदामा तां चुकोप ह । स च तां भर्त्सयामास कोपेन मम सनिधौ

tacchrutvāsahamānaśca sudāmā tāṃ cukopa ha | sa ca tāṃ bhartsayāmāsa kopena mama sanidhau

तच्छ्रुत्वा कोपयुक्ता सा रक्तपङ्‌कजलोचना । बहिष्कर्तुं चकाराज्ञां संत्रस्तं मम संसदि

tacchrutvā kopayuktā sā raktapaṅkajalocanā | bahiṣkartuṃ cakārājñāṃ saṃtrastaṃ mama saṃsadi

सखीलक्षं समुत्तस्थौ दुर्वारं तेजसोल्बणम् । बहिश्चकार तं तूर्णं जल्पन्तं च पुनः पुनः

sakhīlakṣaṃ samuttasthau durvāraṃ tejasolbaṇam | bahiścakāra taṃ tūrṇaṃ jalpantaṃ ca punaḥ punaḥ

सा च तत्ताडनं तासां श्रुत्वा रुष्टा शशाप ह । याहि रे दानवीं योनिमित्येवं दारुणं वचः

sā ca tattāḍanaṃ tāsāṃ śrutvā ruṣṭā śaśāpa ha | yāhi re dānavīṃ yonimityevaṃ dāruṇaṃ vacaḥ

तं गच्छन्तं शपन्तं च रुदन्तं मां प्रणम्य च । वारयामास तुष्टा सा रुदती कृपया पुनः

taṃ gacchantaṃ śapantaṃ ca rudantaṃ māṃ praṇamya ca | vārayāmāsa tuṣṭā sā rudatī kṛpayā punaḥ

हे वत्स तिष्ठ मा गच्छ क्व यासीति पुनः पुनः । समुच्चार्य च तत्पश्चाज्जगाम सा च विक्लवम्

he vatsa tiṣṭha mā gaccha kva yāsīti punaḥ punaḥ | samuccārya ca tatpaścājjagāma sā ca viklavam

गोप्यश्च रुरुदुः सर्वा गोपाश्चापि सुदुःखिताः । ते सर्वे राधिका चापि तत्पश्चाद्‌ बोधिता मया

gopyaśca ruruduḥ sarvā gopāścāpi suduḥkhitāḥ | te sarve rādhikā cāpi tatpaścād bodhitā mayā

आयास्यति क्षणार्धेन कृत्वा शापस्य पालनम् । सुदामंस्त्वमिहागच्छेत्युक्त्वा सा च निवारिता

āyāsyati kṣaṇārdhena kṛtvā śāpasya pālanam | sudāmaṃstvamihāgacchetyuktvā sā ca nivāritā

गोलोकस्य क्षणार्धेन चैकं मन्वन्तरं भवेत् । पृथिव्यां जगतां धातरित्येव वचनं ध्रुवम्

golokasya kṣaṇārdhena caikaṃ manvantaraṃ bhavet | pṛthivyāṃ jagatāṃ dhātarityeva vacanaṃ dhruvam

इत्येवं शङ्‌खचूडश्च पुनस्तत्रैव यास्यति । महाबलिष्ठो योगेशः सर्वमायाविशारदः

ityevaṃ śaṅkhacūḍaśca punastatraiva yāsyati | mahābaliṣṭho yogeśaḥ sarvamāyāviśāradaḥ

मम शूलं गृहीत्वा च शीघ्रं गच्छत भारतम् । शिवः करोतु संहारं मम शूलेन रक्षसः

mama śūlaṃ gṛhītvā ca śīghraṃ gacchata bhāratam | śivaḥ karotu saṃhāraṃ mama śūlena rakṣasaḥ

ममैव कवचं कण्ठे सर्वमङ्‌गलकारकम् । बिभर्ति दानवः शश्वत्संसारे विजयी ततः

mamaiva kavacaṃ kaṇṭhe sarvamaṅgalakārakam | bibharti dānavaḥ śaśvatsaṃsāre vijayī tataḥ

तस्मिन् ब्रह्मन् स्थिते चैव न कोऽपि हिंसितुं क्षमः । तद्याचनां करिष्यामि विप्ररूपोऽहमेव च

tasmin brahman sthite caiva na ko'pi hiṃsituṃ kṣamaḥ | tadyācanāṃ kariṣyāmi viprarūpo'hameva ca

सतीत्वहानिस्तत्पत्‍न्या यत्र काले भविष्यति । तत्रैव काले तन्मृत्युरिति दत्तो वरस्त्वया

satītvahānistatpatnyā yatra kāle bhaviṣyati | tatraiva kāle tanmṛtyuriti datto varastvayā

तत्पत्‍न्याश्चोदरे वीर्यमर्पयिष्यामि निश्चितम् । तत्क्षणे चैव तन्मृत्युर्भविष्यति न संशयः

tatpatnyāścodare vīryamarpayiṣyāmi niścitam | tatkṣaṇe caiva tanmṛtyurbhaviṣyati na saṃśayaḥ

पश्चात्सा देहमुत्सज्य भविष्यति मम प्रिया । इत्युक्त्वा जगतां नाथो ददौ शूलं हराय च

paścātsā dehamutsajya bhaviṣyati mama priyā | ityuktvā jagatāṃ nātho dadau śūlaṃ harāya ca

शूलं दत्त्वा ययौ शीघ्रं हरिरभ्यन्तरे मुदा । भारतं च ययुर्देवा ब्रह्यरुद्रपुरोगमाः

śūlaṃ dattvā yayau śīghraṃ harirabhyantare mudā | bhārataṃ ca yayurdevā brahyarudrapurogamāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे शङ्‌खचूडेन सह तुलसीसङ्‌गमवर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe śaṅkhacūḍena saha tulasīsaṅgamavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय २०

शङ्‌खचूडेन सह देवानां सङ्ग्रामोद्योगवर्णनम् श्रीनारायण उवाच ब्रह्मा शिवं संनियोज्य संहारे दानवस्य च । जगाम स्वालयं तूर्णं यथास्थानं सुरोत्तमाः

śaṅkhacūḍena saha devānāṃ saṅgrāmodyogavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca brahmā śivaṃ saṃniyojya saṃhāre dānavasya ca | jagāma svālayaṃ tūrṇaṃ yathāsthānaṃ surottamāḥ

चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहरे । तत्र तस्थौ महादेवो देवविस्तारहेतवे

candrabhāgānadītīre vaṭamūle manohare | tatra tasthau mahādevo devavistārahetave

दूतं कृत्वा चित्ररथं गन्धर्वेश्वरमीप्सितम् । शीघ्रं प्रस्थापयामास शङ्‌खचूडान्तिकं मुदा

dūtaṃ kṛtvā citrarathaṃ gandharveśvaramīpsitam | śīghraṃ prasthāpayāmāsa śaṅkhacūḍāntikaṃ mudā

सर्वेश्वराज्ञया शीघ्रं ययौ तन्नगरं परम् । महेन्द्रनगरोत्कृष्टं कुबेरभवनाधिकम्

sarveśvarājñayā śīghraṃ yayau tannagaraṃ param | mahendranagarotkṛṣṭaṃ kuberabhavanādhikam

पञ्चयोजनविस्तीर्णं दैर्घ्ये तद् द्विगुणं भवेत् । स्फटिकाकारमणिभिर्निर्मितं यानवेष्टितम्

pañcayojanavistīrṇaṃ dairghye tad dviguṇaṃ bhavet | sphaṭikākāramaṇibhirnirmitaṃ yānaveṣṭitam

सप्तभिः परिखाभिश्च दुर्गमाभिः समन्वितम् । ज्वलदग्निनिभैः शश्वत्कल्पितं रत्‍नकोटिभिः

saptabhiḥ parikhābhiśca durgamābhiḥ samanvitam | jvaladagninibhaiḥ śaśvatkalpitaṃ ratnakoṭibhiḥ

युक्तं च वीथीशतकैर्मणिवेदिविचित्रितैः । परितो वणिजां सौधैर्नानावस्तुविराजितैः

yuktaṃ ca vīthīśatakairmaṇivedivicitritaiḥ | parito vaṇijāṃ saudhairnānāvastuvirājitaiḥ

सिन्दूराकारमणिभिर्निर्मितैश्च विचित्रितैः । भूषितं भूषितैर्दिव्यैराश्रमैः शतकोटिभिः

sindūrākāramaṇibhirnirmitaiśca vicitritaiḥ | bhūṣitaṃ bhūṣitairdivyairāśramaiḥ śatakoṭibhiḥ

गत्वा ददर्श तन्मध्ये शङ्‌खचूडालयं परम् । अतीव वलयाकारं यथा पूर्णेन्दुमण्डलम्

gatvā dadarśa tanmadhye śaṅkhacūḍālayaṃ param | atīva valayākāraṃ yathā pūrṇendumaṇḍalam

ज्वलदग्निशिखाक्ताभिः परिखाभिश्चतसृभिः । तद्दुर्गमं च शत्रूणामन्येषां सुगमं सुखम्

jvaladagniśikhāktābhiḥ parikhābhiścatasṛbhiḥ | taddurgamaṃ ca śatrūṇāmanyeṣāṃ sugamaṃ sukham

अत्युच्चैर्गगनस्पर्शिमणिशृङ्‌गविराजितम् । राजितं द्वादशद्वारैर्द्वारपालसमन्वितम्

atyuccairgaganasparśimaṇiśṛṅgavirājitam | rājitaṃ dvādaśadvārairdvārapālasamanvitam

मणीन्द्रसारनिर्माणैः शोभितं लक्षमन्दिरैः । शोभितं रत्‍नसोपानै रत्‍नस्तम्भविराजितम्

maṇīndrasāranirmāṇaiḥ śobhitaṃ lakṣamandiraiḥ | śobhitaṃ ratnasopānai ratnastambhavirājitam

तद् दृष्ट्वा पुष्पदन्तोऽपि वरं द्वारं ददर्श सः । द्वारे नियुक्तं पुरुषं शूलहस्तं च सस्मितम्

tad dṛṣṭvā puṣpadanto'pi varaṃ dvāraṃ dadarśa saḥ | dvāre niyuktaṃ puruṣaṃ śūlahastaṃ ca sasmitam

तिष्ठन्तं पिङ्‌गलाक्षं च ताम्रवर्णं भयङ्‌करम् । कथयामास वृत्तान्तं जगाम तदनुज्ञया

tiṣṭhantaṃ piṅgalākṣaṃ ca tāmravarṇaṃ bhayaṅkaram | kathayāmāsa vṛttāntaṃ jagāma tadanujñayā

अतिक्रम्य च तद्द्वारं जगामाभ्यन्तरं पुनः । न कोऽपि रक्षति श्रुत्वा दूतरूपं रणस्य च

atikramya ca taddvāraṃ jagāmābhyantaraṃ punaḥ | na ko'pi rakṣati śrutvā dūtarūpaṃ raṇasya ca

गत्वा सोऽभ्यन्तरद्वारं द्वारपालमुवाच ह । रणस्य सर्ववृत्तान्तं विज्ञापयत माचिरम्

gatvā so'bhyantaradvāraṃ dvārapālamuvāca ha | raṇasya sarvavṛttāntaṃ vijñāpayata māciram

स च तं कथयित्वा च दूतो गन्तुमुवाच ह । स गत्वा शङ्‌खचूडं तं ददर्श सुमनोहरम्

sa ca taṃ kathayitvā ca dūto gantumuvāca ha | sa gatvā śaṅkhacūḍaṃ taṃ dadarśa sumanoharam

राजमण्डलमध्यस्थं स्वर्णसिंहासने स्थितम् । मणीन्द्ररचितं दिव्यं रत्‍नदण्डसमन्वितम्

rājamaṇḍalamadhyasthaṃ svarṇasiṃhāsane sthitam | maṇīndraracitaṃ divyaṃ ratnadaṇḍasamanvitam

रत्‍नकृत्रिमपुष्पैश्च प्रशस्तैः शोभितं सदा । भृत्येन मस्तकन्यस्तं स्वर्णच्छत्रं मनोहरम्

ratnakṛtrimapuṣpaiśca praśastaiḥ śobhitaṃ sadā | bhṛtyena mastakanyastaṃ svarṇacchatraṃ manoharam

सेवितं पार्षदगणै रुचिरैः श्वेतचामरैः । सुवेषं सुन्दरं रम्यं रत्‍नभूषणभूषितम्

sevitaṃ pārṣadagaṇai ruciraiḥ śvetacāmaraiḥ | suveṣaṃ sundaraṃ ramyaṃ ratnabhūṣaṇabhūṣitam

माल्येन लेपनं सूक्ष्मं सुवस्त्रं दधतं मुने । दानवेन्द्रैः परिवृतं सुवेषैश्च त्रिकोटिभिः

mālyena lepanaṃ sūkṣmaṃ suvastraṃ dadhataṃ mune | dānavendraiḥ parivṛtaṃ suveṣaiśca trikoṭibhiḥ

शतकोटिभिरन्यैश्च भ्रमद्‌भिरस्त्रपाणिभिः । एवंभूतञ्च तं दृष्ट्वा पुष्पदन्तः सविस्मयः

śatakoṭibhiranyaiśca bhramadbhirastrapāṇibhiḥ | evaṃbhūtañca taṃ dṛṣṭvā puṣpadantaḥ savismayaḥ

उवाच स च वृत्तान्तं यदुक्तं शङ्‌करेण च । पुष्पदन्त उवाच राजेन्द्र शिवभृत्योऽहं पुष्पदन्ताभिधः प्रभो

uvāca sa ca vṛttāntaṃ yaduktaṃ śaṅkareṇa ca | puṣpadanta uvāca rājendra śivabhṛtyo'haṃ puṣpadantābhidhaḥ prabho

यदुक्तं शङ्‌करेणैव तद् ब्रवीमि निशामय । राज्यं देहि च देवानामधिकारं च साम्प्रतम्

yaduktaṃ śaṅkareṇaiva tad bravīmi niśāmaya | rājyaṃ dehi ca devānāmadhikāraṃ ca sāmpratam

देवाश्च शरणापन्ना देवेशं श्रीहरिं परम् । हरिर्दत्त्वास्य शूलं च तेन प्रस्थापितः शिवः

devāśca śaraṇāpannā deveśaṃ śrīhariṃ param | harirdattvāsya śūlaṃ ca tena prasthāpitaḥ śivaḥ

पुष्पभद्रानदीतीरे वटमूले त्रिलोचनः । विषयं देहि तेषां च युद्धं वा कुरु निश्चितम्

puṣpabhadrānadītīre vaṭamūle trilocanaḥ | viṣayaṃ dehi teṣāṃ ca yuddhaṃ vā kuru niścitam

गत्वा वक्ष्यामि किं शम्भुमथ तद्वद मामपि । दूतस्य वचनं श्रुत्वा शङ्‌खचूडः प्रहस्य च

gatvā vakṣyāmi kiṃ śambhumatha tadvada māmapi | dūtasya vacanaṃ śrutvā śaṅkhacūḍaḥ prahasya ca

प्रभातेऽहं गमिष्यामि त्वं च गच्छेत्युवाच ह । स गत्वोवाच तं तूर्णं वटमूलस्थमीश्वरम्

prabhāte'haṃ gamiṣyāmi tvaṃ ca gacchetyuvāca ha | sa gatvovāca taṃ tūrṇaṃ vaṭamūlasthamīśvaram

शङ्‌खचूडस्य वचनं तदीयं तन्मुखोदितम् । एतस्मिन्नन्तरे स्कन्द आजगाम शिवान्तिकम्

śaṅkhacūḍasya vacanaṃ tadīyaṃ tanmukhoditam | etasminnantare skanda ājagāma śivāntikam

वीरभद्रश्च नन्दी च महाकालः सुभद्रकः । विशालाक्षश्च बाणश्च पिङ्‌गलाक्षो विकम्पनः

vīrabhadraśca nandī ca mahākālaḥ subhadrakaḥ | viśālākṣaśca bāṇaśca piṅgalākṣo vikampanaḥ

विरूपो विकृतिश्चैव मणिभद्रश्च बाष्कलः । कपिलाख्यो दीर्घदंष्ट्रो विकटस्ताम्रलोचनः

virūpo vikṛtiścaiva maṇibhadraśca bāṣkalaḥ | kapilākhyo dīrghadaṃṣṭro vikaṭastāmralocanaḥ

कालकण्ठो बलीभद्रः कालजिह्नः कुटीचरः । बलोन्मत्तो रणश्लाघी दुर्जयो दुर्गमस्तथा

kālakaṇṭho balībhadraḥ kālajihnaḥ kuṭīcaraḥ | balonmatto raṇaślāghī durjayo durgamastathā

अष्टौ च भैरवा रौद्रा रुद्राश्चैकादश स्मृताः । वसवोऽष्टौ वासवश्च आदित्या द्वादश स्मृताः

aṣṭau ca bhairavā raudrā rudrāścaikādaśa smṛtāḥ | vasavo'ṣṭau vāsavaśca ādityā dvādaśa smṛtāḥ

हुताशनश्च चन्द्रश्च विश्वकर्माश्विनौ च तौ । कुबेरश्च यमश्चैव जयन्तो नलकूबरः

hutāśanaśca candraśca viśvakarmāśvinau ca tau | kuberaśca yamaścaiva jayanto nalakūbaraḥ

वायुश्च वरुणश्चैव लुधश्च मङ्‌गलस्तथा । धर्मश्च शनिरीशानः कामदेवश्च वीर्यवान्

vāyuśca varuṇaścaiva ludhaśca maṅgalastathā | dharmaśca śanirīśānaḥ kāmadevaśca vīryavān

उग्रदंष्ट्रा चोग्रदण्डा कोटरा कैटभी तथा । स्वयं चाष्टभुजा देवी भद्रकाली भयङ्‌करी

ugradaṃṣṭrā cogradaṇḍā koṭarā kaiṭabhī tathā | svayaṃ cāṣṭabhujā devī bhadrakālī bhayaṅkarī

रत्‍नेन्द्रसारनिर्माणविमानोपरि संस्थिता । रक्तवस्त्रपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना

ratnendrasāranirmāṇavimānopari saṃsthitā | raktavastraparīdhānā raktamālyānulepanā

नृत्यन्ती च हसन्ती च गायन्ती सुस्वरं मुदा । अभयं ददाति भक्तेभ्योऽभया सा च भयं रिपुम्

nṛtyantī ca hasantī ca gāyantī susvaraṃ mudā | abhayaṃ dadāti bhaktebhyo'bhayā sā ca bhayaṃ ripum

बिभ्रती विकटां जिह्वां सुलोलां योजनायताम् । शङ्‌खचक्रगदापद्मखड्गचर्मधनुःशरान्

bibhratī vikaṭāṃ jihvāṃ sulolāṃ yojanāyatām | śaṅkhacakragadāpadmakhaḍgacarmadhanuḥśarān

खर्परं वर्तुलाकारं गम्भीरं योजनायतम् । त्रिशूलं गगनस्पर्शि शक्तिं च योजनायताम्

kharparaṃ vartulākāraṃ gambhīraṃ yojanāyatam | triśūlaṃ gaganasparśi śaktiṃ ca yojanāyatām

मुद्‌गरं मुसलं वज्रं खेटं फलकमुज्ज्वलम् । वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रं वाह्नेयं नागपाशकम्

mudgaraṃ musalaṃ vajraṃ kheṭaṃ phalakamujjvalam | vaiṣṇavāstraṃ vāruṇāstraṃ vāhneyaṃ nāgapāśakam

नारायणास्त्रं गान्धर्वं ब्रह्मास्त्रं गारुडं तथा । पर्जन्यास्त्रं पाशुपतं जृम्भणास्त्रं च पार्वतम्

nārāyaṇāstraṃ gāndharvaṃ brahmāstraṃ gāruḍaṃ tathā | parjanyāstraṃ pāśupataṃ jṛmbhaṇāstraṃ ca pārvatam

माहेश्वरास्त्रं वायव्यं दण्डं सम्मोहनं तथा । अव्यर्थमस्त्रकं दिव्यं दिव्यास्त्रशतकं परम्

māheśvarāstraṃ vāyavyaṃ daṇḍaṃ sammohanaṃ tathā | avyarthamastrakaṃ divyaṃ divyāstraśatakaṃ param

आगत्य तत्र तस्थौ च योगिनीनां त्रिकोटिभिः । सार्धं च डाकिनीनां च विकटानां त्रिकोटिभिः

āgatya tatra tasthau ca yoginīnāṃ trikoṭibhiḥ | sārdhaṃ ca ḍākinīnāṃ ca vikaṭānāṃ trikoṭibhiḥ

भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः । वेताला राक्षसाश्चैव यक्षाश्चैव तु किन्नराः

bhūtapretapiśācāśca kūṣmāṇḍā brahmarākṣasāḥ | vetālā rākṣasāścaiva yakṣāścaiva tu kinnarāḥ

ताभिश्चैव सह स्कन्दः प्रणम्य चन्द्रशेखरम् । पितुः पार्श्वे सहायार्थं समुवास तदाज्ञया

tābhiścaiva saha skandaḥ praṇamya candraśekharam | pituḥ pārśve sahāyārthaṃ samuvāsa tadājñayā

अथ दूते गते तत्र शङ्‌खचूडः प्रतापवान् । उवाच तुलसीं वार्तां गत्वाभ्यन्तरमेव च

atha dūte gate tatra śaṅkhacūḍaḥ pratāpavān | uvāca tulasīṃ vārtāṃ gatvābhyantarameva ca

रणवार्तां च सा श्रुत्वा शुष्ककण्ठोष्ठतालुका । उवाच मधुरं साध्वी हृदयेन विदूयता

raṇavārtāṃ ca sā śrutvā śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukā | uvāca madhuraṃ sādhvī hṛdayena vidūyatā

तुलस्युवाच हे प्राणबन्धो हे नाथ तिष्ठ मे वक्षसि क्षणम् । हे प्राणाधिष्ठातृदेव रक्ष मे जीवितं क्षणम्

tulasyuvāca he prāṇabandho he nātha tiṣṭha me vakṣasi kṣaṇam | he prāṇādhiṣṭhātṛdeva rakṣa me jīvitaṃ kṣaṇam

भुंक्ष्व जन्म समासाद्य यन्मे मनसि वाञ्छितम् । पश्यामि त्वां क्षणं किञ्चिल्लोचनाभ्यां च सादरम्

bhuṃkṣva janma samāsādya yanme manasi vāñchitam | paśyāmi tvāṃ kṣaṇaṃ kiñcillocanābhyāṃ ca sādaram

आन्दोलयन्ते प्राणा मे मनो दग्धं च सन्ततम् । दुःस्वप्नश्च मया दृष्टश्चाद्यैव चरमे निशि

āndolayante prāṇā me mano dagdhaṃ ca santatam | duḥsvapnaśca mayā dṛṣṭaścādyaiva carame niśi

तुलसीवचनं श्रुत्वा भुक्त्या पीत्वा नृपेश्वर । उवाच वचनं प्राज्ञो हितं सत्यं यथोचितम्

tulasīvacanaṃ śrutvā bhuktyā pītvā nṛpeśvara | uvāca vacanaṃ prājño hitaṃ satyaṃ yathocitam

शंखचूड उवाच कालेन योजितं सर्वं कर्मभोगनिबन्धनम् । शुभ हर्षः सुखं दुःखं भयं शोकश्च मङ्‌गलम्

śaṃkhacūḍa uvāca kālena yojitaṃ sarvaṃ karmabhoganibandhanam | śubha harṣaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ bhayaṃ śokaśca maṅgalam

काले भवन्ति वृक्षाश्च स्कन्धवन्तश्च कालतः । क्रमेण पुष्पवन्तश्च फलवन्तश्च कालतः

kāle bhavanti vṛkṣāśca skandhavantaśca kālataḥ | krameṇa puṣpavantaśca phalavantaśca kālataḥ

तेषां फलानि पक्वानि प्रभवन्त्येव कालतः । ते सर्वे फलिताः काले पातं यान्ति च कालतः

teṣāṃ phalāni pakvāni prabhavantyeva kālataḥ | te sarve phalitāḥ kāle pātaṃ yānti ca kālataḥ

काले भवन्ति विश्वानि काले नश्यन्ति सुन्दरि । कालात्स्त्रष्टा च सृजति पाता पाति च कालतः

kāle bhavanti viśvāni kāle naśyanti sundari | kālātstraṣṭā ca sṛjati pātā pāti ca kālataḥ

संहर्ता संहरेत्काले क्रमेण सञ्चरन्ति ते । ब्रह्मविष्णुशिवादीनामीश्वरः प्रकृतिः परा

saṃhartā saṃharetkāle krameṇa sañcaranti te | brahmaviṣṇuśivādīnāmīśvaraḥ prakṛtiḥ parā

स्रष्टा पाता च संहर्ता स चात्मा कालनर्तकः । काले स एव प्रकृतिं स्वाभिन्नां स्वेच्छया प्रभुः

sraṣṭā pātā ca saṃhartā sa cātmā kālanartakaḥ | kāle sa eva prakṛtiṃ svābhinnāṃ svecchayā prabhuḥ

निर्माय कृतवान्सर्वान्विश्वस्थांश्च चराचरान् । सर्वेशः सर्वरूपश्च सर्वात्मा परमेश्वरः

nirmāya kṛtavānsarvānviśvasthāṃśca carācarān | sarveśaḥ sarvarūpaśca sarvātmā parameśvaraḥ

जनं जनेन जनिता जनं पाति जनेन यः । जनं जनेन हरते तं देवं भज साम्प्रतम्

janaṃ janena janitā janaṃ pāti janena yaḥ | janaṃ janena harate taṃ devaṃ bhaja sāmpratam

यस्याज्ञया वाति वातः शीघ्रगामी च साम्प्रतम् । यस्याज्ञया च तपनस्तपत्येव यथाक्षणम्

yasyājñayā vāti vātaḥ śīghragāmī ca sāmpratam | yasyājñayā ca tapanastapatyeva yathākṣaṇam

यथाक्षणं वर्षतीन्द्रो मृत्युश्चरति जन्तुषु । यथाक्षणं दहत्यग्निश्चन्द्रो भ्रमति शीतवान्

yathākṣaṇaṃ varṣatīndro mṛtyuścarati jantuṣu | yathākṣaṇaṃ dahatyagniścandro bhramati śītavān

मृत्योर्मृत्युं कालकालं यमस्य च यमं परम् । विभुं स्रष्टुश्च स्रष्टारं मातुश्च मातृकं भवे

mṛtyormṛtyuṃ kālakālaṃ yamasya ca yamaṃ param | vibhuṃ sraṣṭuśca sraṣṭāraṃ mātuśca mātṛkaṃ bhave

संहर्तारं च संहर्तुस्तं देवं शरणं व्रज । को वा बन्धुश्च केषां वा सर्वबन्धुं भज प्रिये

saṃhartāraṃ ca saṃhartustaṃ devaṃ śaraṇaṃ vraja | ko vā bandhuśca keṣāṃ vā sarvabandhuṃ bhaja priye

अहं को वा च त्वं का वा विधिना योजितः पुरा । त्वया सार्धं कर्मणा च पुनस्तेन वियोजितः

ahaṃ ko vā ca tvaṃ kā vā vidhinā yojitaḥ purā | tvayā sārdhaṃ karmaṇā ca punastena viyojitaḥ

अज्ञानी कातरः शोके विपत्तौ न च पण्डितः । सुखे दुःखे भ्रमत्येव कालनेमिक्रमेण च

ajñānī kātaraḥ śoke vipattau na ca paṇḍitaḥ | sukhe duḥkhe bhramatyeva kālanemikrameṇa ca

नारायणं तं सर्वेशं कान्तं यास्यसि निश्चितम् । तपः कृतं यदर्थं च पुरा बदरिकाश्रमे

nārāyaṇaṃ taṃ sarveśaṃ kāntaṃ yāsyasi niścitam | tapaḥ kṛtaṃ yadarthaṃ ca purā badarikāśrame

मया त्वं तपसा लब्धा ब्रह्मणस्तु वरेण च । हर्यर्थे यत्तव तपो हरिं प्राप्स्यसि कामिनि

mayā tvaṃ tapasā labdhā brahmaṇastu vareṇa ca | haryarthe yattava tapo hariṃ prāpsyasi kāmini

वृन्दावने च गोविन्दं गोलोके त्वं लभिष्यसि । अहंयास्यामि तल्लोकं तनुं त्यक्त्वा च दानवीम्

vṛndāvane ca govindaṃ goloke tvaṃ labhiṣyasi | ahaṃyāsyāmi tallokaṃ tanuṃ tyaktvā ca dānavīm

तत्र द्रक्ष्यसि मां त्वं च द्रक्ष्यामि त्वां च साम्प्रतम् । अगमं राधिकाशापाद्‍भारतं च सुदुर्लभम्

tatra drakṣyasi māṃ tvaṃ ca drakṣyāmi tvāṃ ca sāmpratam | agamaṃ rādhikāśāpādbhārataṃ ca sudurlabham

पुनर्यास्यामि तत्रैव कः शोको मे शृणु प्रिये । त्वं च देहं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च

punaryāsyāmi tatraiva kaḥ śoko me śṛṇu priye | tvaṃ ca dehaṃ parityajya divyarūpaṃ vidhāya ca

तत्कालं प्राप्स्यसि हरिं मा कान्ते कातरा भव । इत्युक्त्वा च दिनान्ते च तया सार्धं मनोहरम्

tatkālaṃ prāpsyasi hariṃ mā kānte kātarā bhava | ityuktvā ca dinānte ca tayā sārdhaṃ manoharam

सुष्वाप शोभने तल्पे पुष्पचन्दनचर्चिते । नानाप्रकारविभवं चकार रत्‍नमन्दिरे

suṣvāpa śobhane talpe puṣpacandanacarcite | nānāprakāravibhavaṃ cakāra ratnamandire

रत्‍नप्रदीपसंयुक्ते स्त्रीरत्‍नं प्राप्य सुन्दरीम् । निनाय रजनीं राजा कीडाकौतुकमङ्‌गलैः

ratnapradīpasaṃyukte strīratnaṃ prāpya sundarīm | nināya rajanīṃ rājā kīḍākautukamaṅgalaiḥ

कृत्वा वक्षसि तां कान्तां रुदतीमतिदुःखिताम् । कृशोदरीं निराहारा निमग्नां शोकसागरे

kṛtvā vakṣasi tāṃ kāntāṃ rudatīmatiduḥkhitām | kṛśodarīṃ nirāhārā nimagnāṃ śokasāgare

पुनस्तां बोधयामास दिव्यज्ञानेन ज्ञानवित् । पुरा कृष्णेन यद्दत्तं भाण्डीरे तत्त्वमुत्तमम्

punastāṃ bodhayāmāsa divyajñānena jñānavit | purā kṛṣṇena yaddattaṃ bhāṇḍīre tattvamuttamam

स च तस्यै ददौ सर्वं सर्वशोकहरं परम् । ज्ञानं सम्प्राप्य सा देवी प्रसन्तवदनेक्षणा

sa ca tasyai dadau sarvaṃ sarvaśokaharaṃ param | jñānaṃ samprāpya sā devī prasantavadanekṣaṇā

क्रीडां चकार हर्षेण सर्वं मत्वेति नश्वरम् । तौ दम्पती च क्रीडन्तौ निमग्नौ सुखसागरे

krīḍāṃ cakāra harṣeṇa sarvaṃ matveti naśvaram | tau dampatī ca krīḍantau nimagnau sukhasāgare

पुलकाञ्चितसर्वाङ्‌गौ मूर्च्छितो निर्जने मुने । अङ्‌गप्रत्यङ्‌गसंयुक्तौ सुप्रीतौ सुरतोत्सको

pulakāñcitasarvāṅgau mūrcchito nirjane mune | aṅgapratyaṅgasaṃyuktau suprītau suratotsako

एकाङ्‌गौ च तथा तौ द्वौ चार्धनारीश्वरो यथा । प्राणेश्वरं च तुलसी मेने प्राणाधिकं परम्

ekāṅgau ca tathā tau dvau cārdhanārīśvaro yathā | prāṇeśvaraṃ ca tulasī mene prāṇādhikaṃ param

प्राणाधिकां च तां मेने राजा प्राणेश्वरीं सतीम् । तौ स्थितौ सुखसुप्तौ च तन्द्रितौ सुन्दरौ समौ

prāṇādhikāṃ ca tāṃ mene rājā prāṇeśvarīṃ satīm | tau sthitau sukhasuptau ca tandritau sundarau samau

सुवेषौ सुखसम्भोगादचेष्टौ सुमनोहरौ । क्षणं सुचेतनौ तौ च कथयन्तौ रसाश्रयात्

suveṣau sukhasambhogādaceṣṭau sumanoharau | kṣaṇaṃ sucetanau tau ca kathayantau rasāśrayāt

कथां मनोरमां दिव्यां हसन्तौ च क्षणं पुनः । क्षणं च केलिसंयुक्तौ रसभावसमन्वितौ

kathāṃ manoramāṃ divyāṃ hasantau ca kṣaṇaṃ punaḥ | kṣaṇaṃ ca kelisaṃyuktau rasabhāvasamanvitau

सुरते विरतिर्नास्ति तौ तद्विषयपण्डितौ । सततं जययुक्तौ द्वौ क्षणं नैव पराजितौ

surate viratirnāsti tau tadviṣayapaṇḍitau | satataṃ jayayuktau dvau kṣaṇaṃ naiva parājitau

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां नवमस्कन्धे नारायणनारदसंवादे शङ्‌खचूडेन सह देवानां सङ्ग्रामोद्योगवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ navamaskandhe nārāyaṇanāradasaṃvāde śaṅkhacūḍena saha devānāṃ saṅgrāmodyogavarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २०

चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहरे । तत्र तस्थौ महादेवो देवविस्तारहेतवे

candrabhāgānadītīre vaṭamūle manohare | tatra tasthau mahādevo devavistārahetave

dūtaṃ kṛtvā citrarathaṃ gandharveśvaramīpsitam | śīghraṃ prasthāpayāmāsa śaṅkhacūḍāntikaṃ mudā

sarveśvarājñayā śīghraṃ yayau tannagaraṃ param | mahendranagarotkṛṣṭaṃ kuberabhavanādhikam

पञ्चयोजनविस्तीर्णं दैर्घ्ये तद्‌ द्विगुणं भवेत् । स्फटिकाकारमणिभिर्निर्मितं यानवेष्टितम्