6. Devī-Bhāgavata Purāṇa (part 6 of 6)

अध्यायः १४

विभूतिधारणमाहात्म्यवर्णनम् श्रीनारायण उवाच भस्मदिग्धशरीराय यो ददाति धनं मुदा । तस्य सर्वाणि पापानि विनश्यन्ति न संशयः

vibhūtidhāraṇamāhātmyavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca bhasmadigdhaśarīrāya yo dadāti dhanaṃ mudā | tasya sarvāṇi pāpāni vinaśyanti na saṃśayaḥ

श्रुतयः स्मृतयः सर्वाः पुराणान्यखिलान्यपि । वदन्ति भूतिमाहाम्यं तत्तस्माद्धारयेद्‌द्विजः

śrutayaḥ smṛtayaḥ sarvāḥ purāṇānyakhilānyapi | vadanti bhūtimāhāmyaṃ tattasmāddhārayeddvijaḥ

सितेन भस्मना कुर्यात्त्रिसन्ध्यं यस्त्रिपुण्ड्रकम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

sitena bhasmanā kuryāttrisandhyaṃ yastripuṇḍrakam | sarvapāpavinirmuktaḥ śivaloke mahīyate

योगी सर्वाङ्‌गकं स्तानमापादतलमस्तकम् । त्रिसन्ध्यमाचरेन्नित्यमाशु योगमवाप्नुयात्

yogī sarvāṅgakaṃ stānamāpādatalamastakam | trisandhyamācarennityamāśu yogamavāpnuyāt

भस्मस्नानेन पुरुषः कुलस्योद्धारको भवेत् । भस्मस्नानं जलस्नानादसंख्येयगुणान्वितम्

bhasmasnānena puruṣaḥ kulasyoddhārako bhavet | bhasmasnānaṃ jalasnānādasaṃkhyeyaguṇānvitam

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् । तत्फलं लभते सर्वं भस्मस्नानान्न संशयः

sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam | tatphalaṃ labhate sarvaṃ bhasmasnānānna saṃśayaḥ

महापातकयुक्तो वा युक्तो वाप्युपपातकैः । भस्मस्नानेन तत्सर्वं दहत्यग्निरिवेन्धनम्

mahāpātakayukto vā yukto vāpyupapātakaiḥ | bhasmasnānena tatsarvaṃ dahatyagnirivendhanam

भस्मस्नानात्परं स्नानं पवित्रं नैव विद्यते । एवमुक्तं शिवेनादौ तदा स्नातः स्वयं शिवः

bhasmasnānātparaṃ snānaṃ pavitraṃ naiva vidyate | evamuktaṃ śivenādau tadā snātaḥ svayaṃ śivaḥ

तदाप्रभृति ब्रह्माद्या मुनयश्च शिवार्थिनः । सर्वकर्मसु यत्‍नेन भस्मस्नानं प्रचक्रिरे

tadāprabhṛti brahmādyā munayaśca śivārthinaḥ | sarvakarmasu yatnena bhasmasnānaṃ pracakrire

तस्मादेतच्छिरःस्नानमाग्नेयं यः समाचरेत् । अनेनैव शरीरेण स हि रुद्रो न संशयः

tasmādetacchiraḥsnānamāgneyaṃ yaḥ samācaret | anenaiva śarīreṇa sa hi rudro na saṃśayaḥ

ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा परितृप्ता भवन्ति ते । देवासुरमुनीन्द्रैश्च पूज्या नित्यं न संशयः

ye bhasmadhāriṇaṃ dṛṣṭvā paritṛptā bhavanti te | devāsuramunīndraiśca pūjyā nityaṃ na saṃśayaḥ

भस्मसञ्छन्नसर्वाङ्‌गं दृष्ट्वोत्तिष्ठति यः पुमान् । तं दृष्ट्वा देवराजोऽपि दण्डवत्प्रणमिष्यति

bhasmasañchannasarvāṅgaṃ dṛṣṭvottiṣṭhati yaḥ pumān | taṃ dṛṣṭvā devarājo'pi daṇḍavatpraṇamiṣyati

अभक्ष्यभक्षणं येषां भस्मधारणपूर्वकम् । तेषां तद्‍भक्ष्यमेव स्यान्मुने नात्र विचारणा

abhakṣyabhakṣaṇaṃ yeṣāṃ bhasmadhāraṇapūrvakam | teṣāṃ tadbhakṣyameva syānmune nātra vicāraṇā

यः स्नाति भस्मना नित्यं जले स्नात्वा ततः परम् । ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽऽथवादरात्

yaḥ snāti bhasmanā nityaṃ jale snātvā tataḥ param | brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho''thavādarāt

सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम् । आग्नेयं भस्मना स्नानं यतीनां च विशिष्यते

sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim | āgneyaṃ bhasmanā snānaṃ yatīnāṃ ca viśiṣyate

आर्द्रस्नानाद्वरं भस्मस्नानमार्द्रवधो ध्रुवः । आर्द्रं तु प्रकृतिं विद्यात्प्रकृतिं बन्धनं विदुः

ārdrasnānādvaraṃ bhasmasnānamārdravadho dhruvaḥ | ārdraṃ tu prakṛtiṃ vidyātprakṛtiṃ bandhanaṃ viduḥ

प्रकृतेस्तु प्रहाणाय भस्मना स्नानमिष्यते । भस्मना सदृशं ब्रह्यन्नास्ति लोकत्रयेष्वपि

prakṛtestu prahāṇāya bhasmanā snānamiṣyate | bhasmanā sadṛśaṃ brahyannāsti lokatrayeṣvapi

रक्षार्थं मङ्‌गलार्थं च पवित्रार्थं पुरा सुरैः । भस्म दृष्ट्वा मुने पूर्वं दत्तं देव्यै प्रियेण तु

rakṣārthaṃ maṅgalārthaṃ ca pavitrārthaṃ purā suraiḥ | bhasma dṛṣṭvā mune pūrvaṃ dattaṃ devyai priyeṇa tu

तस्मादेतच्छिरःस्नानमाग्नेयं यः समाचरेत् । भवपाशैर्विनिर्मुक्तः शिवलोके महीयते

tasmādetacchiraḥsnānamāgneyaṃ yaḥ samācaret | bhavapāśairvinirmuktaḥ śivaloke mahīyate

ज्वररक्षःपिशाचाश्च पूतनाकुष्ठगुल्मकाः । भगन्दराणि सर्वाणि चाशीतिर्वातरोगकाः

jvararakṣaḥpiśācāśca pūtanākuṣṭhagulmakāḥ | bhagandarāṇi sarvāṇi cāśītirvātarogakāḥ

चतुःषष्टिः पित्तरोगाः श्लेष्मा सप्तत्रिपञ्चकाः । व्याघ्रचौरभयं चैवाप्यन्ये दुष्टग्रहा अपि

catuḥṣaṣṭiḥ pittarogāḥ śleṣmā saptatripañcakāḥ | vyāghracaurabhayaṃ caivāpyanye duṣṭagrahā api

भस्मस्नानेन नश्यन्ति सिंहेनैव यथा गजाः । शुद्धशीतजलेनैव भस्मना च त्रिपुण्ड्रकम्

bhasmasnānena naśyanti siṃhenaiva yathā gajāḥ | śuddhaśītajalenaiva bhasmanā ca tripuṇḍrakam

यो धारयेत्परं ब्रह्म स प्राप्नोति न संशयः । (भस्मना च त्रिपुण्ड्रं च यः कोऽपि धारयेत्परम् । स ब्रह्मलोकमाप्नोति मुक्तपापो न संशयः ॥) यथाविधि ललाटे वै वह्निवीर्यप्रधारणात्

yo dhārayetparaṃ brahma sa prāpnoti na saṃśayaḥ | (bhasmanā ca tripuṇḍraṃ ca yaḥ ko'pi dhārayetparam | sa brahmalokamāpnoti muktapāpo na saṃśayaḥ ||) yathāvidhi lalāṭe vai vahnivīryapradhāraṇāt

नाशयेल्लिखितां यामीं ललाटस्थां लिपिं ध्रुवम् । कण्ठोपरिकृतं पापं नाशयेत्तत्प्रधारणात्

nāśayellikhitāṃ yāmīṃ lalāṭasthāṃ lipiṃ dhruvam | kaṇṭhoparikṛtaṃ pāpaṃ nāśayettatpradhāraṇāt

कण्ठे च धारणात्कण्ठभोगादिकृतपातकम् । बाह्वोर्बाहुकृतं पापं वक्षसा मनसा कृतम्

kaṇṭhe ca dhāraṇātkaṇṭhabhogādikṛtapātakam | bāhvorbāhukṛtaṃ pāpaṃ vakṣasā manasā kṛtam

नाभ्यां शिश्नकृतं पापं गुदे गुदकृतं हरेत् । पार्श्वयोर्धारणाद्‌ब्रह्मन् परस्त्र्यालिङ्‌गनादिकम्

nābhyāṃ śiśnakṛtaṃ pāpaṃ gude gudakṛtaṃ haret | pārśvayordhāraṇādbrahman parastryāliṅganādikam

तद्‍भस्मधारणं शस्तं सर्वत्रैव त्रिलिङ्‌गकम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां त्रय्यग्नीनां च धारणम्

tadbhasmadhāraṇaṃ śastaṃ sarvatraiva triliṅgakam | brahmaviṣṇumaheśānāṃ trayyagnīnāṃ ca dhāraṇam

गुणलोकत्रयाणां च धारणं तेन वै कृतम् । भस्मच्छन्नो द्विजो विद्वान्महापातकसम्भवैः

guṇalokatrayāṇāṃ ca dhāraṇaṃ tena vai kṛtam | bhasmacchanno dvijo vidvānmahāpātakasambhavaiḥ

दोषैर्वियुज्यते सद्यो मुच्यते च न संशयः । भस्मनिष्ठस्य दह्यन्ते दोषा भस्माग्निसङ्‌गमात्

doṣairviyujyate sadyo mucyate ca na saṃśayaḥ | bhasmaniṣṭhasya dahyante doṣā bhasmāgnisaṅgamāt

भस्मस्नानविशुद्धात्मा आत्मनिष्ठ इति स्मृतः । भस्मना दिग्धसर्वाङ्‌गो भस्मदीप्तत्रिपुण्ड्रकः

bhasmasnānaviśuddhātmā ātmaniṣṭha iti smṛtaḥ | bhasmanā digdhasarvāṅgo bhasmadīptatripuṇḍrakaḥ

भस्मशायी च पुरुषो भस्मनिष्ठ इति स्मृतः । भूतप्रेतपिशाचाद्या रोगाश्चातीव दुःसहाः

bhasmaśāyī ca puruṣo bhasmaniṣṭha iti smṛtaḥ | bhūtapretapiśācādyā rogāścātīva duḥsahāḥ

भस्मनिष्ठस्य सान्निध्याद्विद्रवन्ति न संशयः । भासनाद्‍भसितं प्रोक्तं भस्म कल्मषभक्षणात्

bhasmaniṣṭhasya sānnidhyādvidravanti na saṃśayaḥ | bhāsanādbhasitaṃ proktaṃ bhasma kalmaṣabhakṣaṇāt

भूतिर्भूतिकरी पुंसां रक्षा रक्षाकरी पुरा । त्रिपुण्ड्रधारिणं दृष्ट्वा भूतप्रेतपुरःसराः

bhūtirbhūtikarī puṃsāṃ rakṣā rakṣākarī purā | tripuṇḍradhāriṇaṃ dṛṣṭvā bhūtapretapuraḥsarāḥ

भीताः प्रकम्पिताः शीघ्रं नश्यन्त्येव न संशयः । स्मरणादेव रुद्रस्य यथा पापं प्रणश्यति

bhītāḥ prakampitāḥ śīghraṃ naśyantyeva na saṃśayaḥ | smaraṇādeva rudrasya yathā pāpaṃ praṇaśyati

अप्यकार्यसहस्राणि कृत्वा यः स्नाति भस्मना । तत्सर्वं दहते भस्म यथाग्निस्तेजसा वनम्

apyakāryasahasrāṇi kṛtvā yaḥ snāti bhasmanā | tatsarvaṃ dahate bhasma yathāgnistejasā vanam

कृत्वापि चातुलं पापं मृत्युकालेऽपि यो द्विजः । भस्मस्नायी भवेत्कश्चित्क्षिप्रं पापैः प्रमुच्यते

kṛtvāpi cātulaṃ pāpaṃ mṛtyukāle'pi yo dvijaḥ | bhasmasnāyī bhavetkaścitkṣipraṃ pāpaiḥ pramucyate

भस्मस्नानाद्धि शुद्धात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः । मत्समीपं समागम्य न स भूयोऽभिवर्तते

bhasmasnānāddhi śuddhātmā jitakrodho jitendriyaḥ | matsamīpaṃ samāgamya na sa bhūyo'bhivartate

वनस्पतिगते सोमे भस्मोद्धूलितविग्रहः । अर्चितं शङ्‌करं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

vanaspatigate some bhasmoddhūlitavigrahaḥ | arcitaṃ śaṅkaraṃ dṛṣṭvā sarvapāpaiḥ pramucyate

आयुष्कामोऽथवा विद्वान्भूतिकामोऽथवा नरः । नित्यं वै धारयेद्‍भस्म मोक्षकामी च वै द्विजः

āyuṣkāmo'thavā vidvānbhūtikāmo'thavā naraḥ | nityaṃ vai dhārayedbhasma mokṣakāmī ca vai dvijaḥ

त्रिपुण्ड्रं परमं पुण्यं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । ये घोरा राक्षसाः प्रेता ये चान्ये क्षुद्रजन्तवः

tripuṇḍraṃ paramaṃ puṇyaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam | ye ghorā rākṣasāḥ pretā ye cānye kṣudrajantavaḥ

त्रिपुण्ड्रधारणं दृष्ट्वा पलायन्ते न संशयः । कृत्वा शौचादिकं कर्म स्नात्वा तु विमले जले

tripuṇḍradhāraṇaṃ dṛṣṭvā palāyante na saṃśayaḥ | kṛtvā śaucādikaṃ karma snātvā tu vimale jale

भस्मनोद्धूलनं कार्यमापादतलमस्तकम् । केवलं वारुणं स्नानं देहे बाह्यमलापहम्

bhasmanoddhūlanaṃ kāryamāpādatalamastakam | kevalaṃ vāruṇaṃ snānaṃ dehe bāhyamalāpaham

विभूतिस्तानमनघं बाह्यान्तरमलापहम् । त्यक्त्वापि वारुणं स्नानं तत्परः स्यान्न संशयः

vibhūtistānamanaghaṃ bāhyāntaramalāpaham | tyaktvāpi vāruṇaṃ snānaṃ tatparaḥ syānna saṃśayaḥ

कृतमप्यकृतं सत्यं भस्मस्नानं विना मुने । भस्मस्नानं श्रुतिप्रोक्तमाग्नेयं स्नानमुच्यते

kṛtamapyakṛtaṃ satyaṃ bhasmasnānaṃ vinā mune | bhasmasnānaṃ śrutiproktamāgneyaṃ snānamucyate

अन्तर्बहिश्च संशुद्धं शिवपूजाफलं लभेत् । यद्‌बाह्यमलमात्रस्य नाशकं स्तानमस्ति तत्

antarbahiśca saṃśuddhaṃ śivapūjāphalaṃ labhet | yadbāhyamalamātrasya nāśakaṃ stānamasti tat

तन्नाशयति तीव्रेण प्राणिबाह्यान्तरं मलम् । कृत्वापि कोटिशो नित्यं वारुणं स्नानमादरात्

tannāśayati tīvreṇa prāṇibāhyāntaraṃ malam | kṛtvāpi koṭiśo nityaṃ vāruṇaṃ snānamādarāt

न भवत्येव पूतात्मा भस्मस्नानं विना मुने । यद्‍भस्मस्नानमाहाम्यं तद्वेदो वेद तत्त्वतः

na bhavatyeva pūtātmā bhasmasnānaṃ vinā mune | yadbhasmasnānamāhāmyaṃ tadvedo veda tattvataḥ

यद्वा वेद महादेवः सर्वदेवशिखामणिः । भस्मस्नानमकृत्वैव यः कुर्यात्कर्म वैदिकम्

yadvā veda mahādevaḥ sarvadevaśikhāmaṇiḥ | bhasmasnānamakṛtvaiva yaḥ kuryātkarma vaidikam

स तत्कर्मकलार्धार्धमपि नाप्नोति वस्तुतः । यः करिष्यति यत्‍नेन भस्मस्नानं यथाविधि

sa tatkarmakalārdhārdhamapi nāpnoti vastutaḥ | yaḥ kariṣyati yatnena bhasmasnānaṃ yathāvidhi

स एवैकः सर्वकर्मस्वधिकारी श्रुतिश्रुतः । पावनं पावनानां च भस्मस्नानं श्रुतिश्रुतम्

sa evaikaḥ sarvakarmasvadhikārī śrutiśrutaḥ | pāvanaṃ pāvanānāṃ ca bhasmasnānaṃ śrutiśrutam

न करिष्यति यो मोहात्स महापातकी भवेत् । अनन्तैर्वारुणैः स्नानैर्यत्पुण्यं प्राप्यते द्विजैः

na kariṣyati yo mohātsa mahāpātakī bhavet | anantairvāruṇaiḥ snānairyatpuṇyaṃ prāpyate dvijaiḥ

ततोऽनन्तगुणं पुण्यं भस्मस्नानादवाप्यते । कालत्रयेऽपि कर्तव्यं भस्मस्नानं प्रयत्‍नतः

tato'nantaguṇaṃ puṇyaṃ bhasmasnānādavāpyate | kālatraye'pi kartavyaṃ bhasmasnānaṃ prayatnataḥ

भस्मस्नानं स्मृतं श्रौतं तत्त्यागी पतितो भवेत् । मूत्राद्युत्सर्जनान्ते तु भस्मस्नानं प्रयत्‍नतः

bhasmasnānaṃ smṛtaṃ śrautaṃ tattyāgī patito bhavet | mūtrādyutsarjanānte tu bhasmasnānaṃ prayatnataḥ

कर्तव्यमन्यथा पूता न भविष्यन्ति मानवाः । विधिवत्कृतशौचोऽपि भस्मस्नानं विना द्विजः

kartavyamanyathā pūtā na bhaviṣyanti mānavāḥ | vidhivatkṛtaśauco'pi bhasmasnānaṃ vinā dvijaḥ

न भविष्यति पूतात्मा नाधिकार्यपि कर्मणि । अपानवायुनिर्याते जृम्भणे स्कन्दने क्षुते

na bhaviṣyati pūtātmā nādhikāryapi karmaṇi | apānavāyuniryāte jṛmbhaṇe skandane kṣute

श्लेष्मोद्‌गारेऽपि कर्तव्यं भस्मस्नानं प्रयत्‍नतः । श्रीभस्मस्नानमाहात्म्यस्यैकदेशोऽत्र वर्णितः

śleṣmodgāre'pi kartavyaṃ bhasmasnānaṃ prayatnataḥ | śrībhasmasnānamāhātmyasyaikadeśo'tra varṇitaḥ

पुनश्च सम्प्रवक्ष्यामि भस्मस्नानोत्थितं फलम् । सावधानेन मनसा श्रोतव्यं मुनिपुङ्‌गव

punaśca sampravakṣyāmi bhasmasnānotthitaṃ phalam | sāvadhānena manasā śrotavyaṃ munipuṅgava

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे विभूतिधारणमाहात्म्यवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe vibhūtidhāraṇamāhātmyavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५

त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रधारणविधिवर्णनम् त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रधारणविधिवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्भस्म संशोध्य सादरम् । धारणीयं ललाटादौ त्रिपुण्ड्रं केवलं द्विजैः

tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanam tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca agnirityādibhirmantrairbhasma saṃśodhya sādaram | dhāraṇīyaṃ lalāṭādau tripuṇḍraṃ kevalaṃ dvijaiḥ

ब्रह्मक्षत्रियवैश्याश्च एते सर्वे द्विजाः स्मृताः । तस्माद्‌द्विजैः प्रयत्‍नेन त्रिपुण्ड्रं धार्यमन्वहम्

brahmakṣatriyavaiśyāśca ete sarve dvijāḥ smṛtāḥ | tasmāddvijaiḥ prayatnena tripuṇḍraṃ dhāryamanvaham

यस्योपनयनं ब्रह्मन् स एव द्विज उच्यते । तस्माच्छ्रौतं द्विजैः कार्यं त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम्

yasyopanayanaṃ brahman sa eva dvija ucyate | tasmācchrautaṃ dvijaiḥ kāryaṃ tripuṇḍrasya ca dhāraṇam

विभूतिधारणं त्यक्त्वा यः सत्कर्म समाचरेत् । तत्कृतं चाकृतप्रायं भवत्येव न संशयः

vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yaḥ satkarma samācaret | tatkṛtaṃ cākṛtaprāyaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ

न गायत्र्युपदेशोऽपि भस्मनो धारणं विना । ततो धृत्वैव भस्माङ्‌गे गायत्रीजपमाचरेत्

na gāyatryupadeśo'pi bhasmano dhāraṇaṃ vinā | tato dhṛtvaiva bhasmāṅge gāyatrījapamācaret

गायत्रीं मूलमेवाहुर्ब्राह्मण्ये मुनिपुङ्‌गव । सा भस्मधारणाभावे न केनाप्युपदिश्यते

gāyatrīṃ mūlamevāhurbrāhmaṇye munipuṅgava | sā bhasmadhāraṇābhāve na kenāpyupadiśyate

न तावदधिकारोऽस्ति गायत्रीग्रहणे मुने । यावन्न भस्म भालादौ धृतमग्निसमुद्‍भवम्

na tāvadadhikāro'sti gāyatrīgrahaṇe mune | yāvanna bhasma bhālādau dhṛtamagnisamudbhavam

भस्महीनललाटत्वं न ब्रह्मण्यानुमापकम् । एवमेव मया ब्रह्मन् हेतुरुक्तः सुपुण्यदः

bhasmahīnalalāṭatvaṃ na brahmaṇyānumāpakam | evameva mayā brahman heturuktaḥ supuṇyadaḥ

मन्त्रपूतं सितं भस्म ललाटे परिवर्तते । स एव ब्राह्मणो विद्वान्सत्यं सत्यं मयोच्यते

mantrapūtaṃ sitaṃ bhasma lalāṭe parivartate | sa eva brāhmaṇo vidvānsatyaṃ satyaṃ mayocyate

यस्यास्ति सहजा प्रीतिर्मणिवद्‍भस्मसंग्रहे । स एव ब्राह्मणो ब्रह्मन् सत्यं सत्यं मयोच्यते

yasyāsti sahajā prītirmaṇivadbhasmasaṃgrahe | sa eva brāhmaṇo brahman satyaṃ satyaṃ mayocyate

न यस्य सहजा प्रीतिर्मणिवद्‍भस्मसंग्रहे । स चाण्डाल इति ज्ञेयो जन्मजन्मान्तरे ध्रुवम्

na yasya sahajā prītirmaṇivadbhasmasaṃgrahe | sa cāṇḍāla iti jñeyo janmajanmāntare dhruvam

न यस्य सहजा प्रीतिस्त्रिपुण्ड्रोद्धूलनादिषु । स चाण्डाल इति ज्ञेयः सत्यं सत्यं मयोच्यते

na yasya sahajā prītistripuṇḍroddhūlanādiṣu | sa cāṇḍāla iti jñeyaḥ satyaṃ satyaṃ mayocyate

ये भस्मधारणं त्यक्त्वा भुञ्जन्ते च फलादिकम् । ते सर्वे नरकं घोरं प्राप्नुवन्ति न संशयः

ye bhasmadhāraṇaṃ tyaktvā bhuñjante ca phalādikam | te sarve narakaṃ ghoraṃ prāpnuvanti na saṃśayaḥ

(विभूतिधारणं त्यक्त्वा यः शिवं पूजयिष्यति । स दुर्भगः शिवद्वेष्टा स द्वेषो नरकप्रदः । सर्वकर्मबहिर्भूतो भस्मधारणवर्जितः ॥) विभूतिधारणं त्यक्त्वा कुर्वन् हेमतुलामपि । न तत्फलमवाप्नोति पतितो हि भवेद्धि सः

(vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yaḥ śivaṃ pūjayiṣyati | sa durbhagaḥ śivadveṣṭā sa dveṣo narakapradaḥ | sarvakarmabahirbhūto bhasmadhāraṇavarjitaḥ ||) vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā kurvan hematulāmapi | na tatphalamavāpnoti patito hi bhaveddhi saḥ

यथोपवीतरहितैः सन्ध्या न क्रियते द्विजैः । तथा सन्ध्या न कर्तव्या विभूतिरहितैरपि

yathopavītarahitaiḥ sandhyā na kriyate dvijaiḥ | tathā sandhyā na kartavyā vibhūtirahitairapi

गतोपवीतैः सन्ध्यायां कार्यः प्रतिनिधिः क्वचित् । जपादिकं तु सावित्र्यास्तथैवोपोषणादिकम्

gatopavītaiḥ sandhyāyāṃ kāryaḥ pratinidhiḥ kvacit | japādikaṃ tu sāvitryāstathaivopoṣaṇādikam

विभूतिधारणे त्वन्यो नास्ति प्रतिनिधिः क्वचित् । विभूतिधारणं त्यक्त्वा यदि सन्ध्यां करोति यः

vibhūtidhāraṇe tvanyo nāsti pratinidhiḥ kvacit | vibhūtidhāraṇaṃ tyaktvā yadi sandhyāṃ karoti yaḥ

प्रत्यवैत्येव येनासौ नाधिकारी तदा द्विजः । यथा श्रुत्वान्त्यजो वेदान्प्रत्यवैति तथा द्विजः

pratyavaityeva yenāsau nādhikārī tadā dvijaḥ | yathā śrutvāntyajo vedānpratyavaiti tathā dvijaḥ

प्रत्यवैति न सन्देहः सन्ध्याकृद्‍भस्मवर्जितः । सम्पादनीय यत्‍नेन श्रौतं भस्म सदा द्विजैः

pratyavaiti na sandehaḥ sandhyākṛdbhasmavarjitaḥ | sampādanīya yatnena śrautaṃ bhasma sadā dvijaiḥ

स्मार्तं वा तदभावे तु लौकिकं वा समाहितैः । यादृशं तादृशं वास्तु पवित्रं भस्म सन्ततम्

smārtaṃ vā tadabhāve tu laukikaṃ vā samāhitaiḥ | yādṛśaṃ tādṛśaṃ vāstu pavitraṃ bhasma santatam

धारणीयं प्रयत्‍नेन द्विजैः सन्ध्यादिकर्मसु । न संविशन्ति पापानि भस्मनिष्ठे ततः सदा

dhāraṇīyaṃ prayatnena dvijaiḥ sandhyādikarmasu | na saṃviśanti pāpāni bhasmaniṣṭhe tataḥ sadā

कर्तव्यमपि यत्‍नेन ब्राह्मणैर्भस्मधारणम् । मध्याङ्‌गुलित्रयेणैव स्वदक्षिणकरस्य तु

kartavyamapi yatnena brāhmaṇairbhasmadhāraṇam | madhyāṅgulitrayeṇaiva svadakṣiṇakarasya tu

षडङ्‌गुलायतं मानमपि चाधिकमानकम् । नेत्रयुग्मप्रमाणेन भाले दीप्तं त्रिपुण्ड्रकम्

ṣaḍaṅgulāyataṃ mānamapi cādhikamānakam | netrayugmapramāṇena bhāle dīptaṃ tripuṇḍrakam

कदाचिद्‍भस्मना कुर्यात्स रुद्रो नात्र संशयः । अकारोऽनामिका प्रोक्त उकारो मध्यमाङ्‌गुलिः

kadācidbhasmanā kuryātsa rudro nātra saṃśayaḥ | akāro'nāmikā prokta ukāro madhyamāṅguliḥ

मकारस्तर्जनी तस्मात् त्रिपुण्ड्रं त्रिगुणात्मकम् । त्रिपुण्ड्रं मध्यमातर्जन्यनामाभिरनुलोमतः

makārastarjanī tasmāt tripuṇḍraṃ triguṇātmakam | tripuṇḍraṃ madhyamātarjanyanāmābhiranulomataḥ

अत्र ते कथयाम्येनमितिहासं पुरातनम् । कदाचिदथ दुर्वासाः पितृलोकं गतोऽभवत्

atra te kathayāmyenamitihāsaṃ purātanam | kadācidatha durvāsāḥ pitṛlokaṃ gato'bhavat

भस्मसन्दिग्धसर्वाङ्‌गो रुद्राक्षाभरणान्वितः । शिव शङ्‌कर सर्वात्मञ्छ्रीमातर्जगदम्बिके

bhasmasandigdhasarvāṅgo rudrākṣābharaṇānvitaḥ | śiva śaṅkara sarvātmañchrīmātarjagadambike

नामानीति गृणन्नुच्चैस्तापसानां शिखामणिः । कव्यवाडादयस्ते तु प्रत्युत्थानाभिवादनैः

nāmānīti gṛṇannuccaistāpasānāṃ śikhāmaṇiḥ | kavyavāḍādayaste tu pratyutthānābhivādanaiḥ

आसनाद्युपचारैश्च सम्मानं बहु चक्रिरे । नानाकथाभिरन्योन्यं सम्भाषाञ्चक्रिरे तदा

āsanādyupacāraiśca sammānaṃ bahu cakrire | nānākathābhiranyonyaṃ sambhāṣāñcakrire tadā

तस्मिंस्तु समये कुम्भीपाकस्थानां तु पापिनाम् । घोरः समभवच्छब्दो हा हताः स्मेतिवादिनाम्

tasmiṃstu samaye kumbhīpākasthānāṃ tu pāpinām | ghoraḥ samabhavacchabdo hā hatāḥ smetivādinām

मृताः स्मेति वदन्त्येके दग्धाः स्मेति परे जगुः । छिन्नाः स्मेति विभिन्नाः स्मेत्येवं रोदनकारिणः

mṛtāḥ smeti vadantyeke dagdhāḥ smeti pare jaguḥ | chinnāḥ smeti vibhinnāḥ smetyevaṃ rodanakāriṇaḥ

श्रुत्वा तं करुण शब्दं दुःखितो मुनिराड् हृदि । पप्रच्छ पितृनाथांस्तान्केषां शब्दोऽयमित्यपि

śrutvā taṃ karuṇa śabdaṃ duḥkhito munirāḍ hṛdi | papraccha pitṛnāthāṃstānkeṣāṃ śabdo'yamityapi

ते समूचुर्मुनेऽत्रैव पुरी संयमनी परा । वर्तते यमराडत्र पापिनां भोगदायकः

te samūcurmune'traiva purī saṃyamanī parā | vartate yamarāḍatra pāpināṃ bhogadāyakaḥ

नानादूतैः कालरूपैः कृष्णवर्णेर्भयङ्‌करैः । सहितोऽत्रैव तत्पुर्यां नायको विद्यतेऽनघ

nānādūtaiḥ kālarūpaiḥ kṛṣṇavarṇerbhayaṅkaraiḥ | sahito'traiva tatpuryāṃ nāyako vidyate'nagha

तत्र कुण्डान्यनेकानि पापिनां भोगदानि च । षडशीतिर्घोररूपैर्दूतैः परिवृतानि च

tatra kuṇḍānyanekāni pāpināṃ bhogadāni ca | ṣaḍaśītirghorarūpairdūtaiḥ parivṛtāni ca

तत्र मुख्यतमं कुण्डं कुम्भीपाकाभिधं महत् । वर्तते तद्‌गतानां च यातनानां तु वर्णनम्

tatra mukhyatamaṃ kuṇḍaṃ kumbhīpākābhidhaṃ mahat | vartate tadgatānāṃ ca yātanānāṃ tu varṇanam

कर्तुं न शक्यते कैश्चिदपि वर्षशतैरपि । ये शिवद्रोहिणः सन्ति तथा देवीविनिन्दकाः

kartuṃ na śakyate kaiścidapi varṣaśatairapi | ye śivadrohiṇaḥ santi tathā devīvinindakāḥ

ये विष्णुद्रोहिणः सन्ति पतन्त्यत्रैव ते मुने । ये वेदनिन्दकाः सन्ति सूर्यस्य च गणेशितुः

ye viṣṇudrohiṇaḥ santi patantyatraiva te mune | ye vedanindakāḥ santi sūryasya ca gaṇeśituḥ

ब्राह्मणानां द्रोहिणो ये पतन्त्यत्रैव ते मुने । कामाचाराश्च ये सन्ति तप्तमुद्राङ्‌किताश्च ये

brāhmaṇānāṃ drohiṇo ye patantyatraiva te mune | kāmācārāśca ye santi taptamudrāṅkitāśca ye

त्रिशूलधारिणो ये च पतन्त्यत्रैव ते मुने । मातृपितृगुरुज्येष्ठपुराणस्मृतिनिन्दकाः

triśūladhāriṇo ye ca patantyatraiva te mune | mātṛpitṛgurujyeṣṭhapurāṇasmṛtinindakāḥ

ये धर्मदूषकाः सन्ति पतन्त्यत्रैव ते मुने । तेषामयं महाघोरः शब्दः श्रवणदारुणः

ye dharmadūṣakāḥ santi patantyatraiva te mune | teṣāmayaṃ mahāghoraḥ śabdaḥ śravaṇadāruṇaḥ

श्रूयतेऽस्माभिरनिशं वैराग्यं यच्छ्रुतेर्भवेत् । इति तेषां वचः श्रुत्वा मुनिराट् तद्दिदृक्षया

śrūyate'smābhiraniśaṃ vairāgyaṃ yacchruterbhavet | iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā munirāṭ taddidṛkṣayā

उत्थाय चलितस्तूर्णं ययौ कुण्डसमीपतः । अवाङ्‌मुखो ददर्शाधस्तस्मिन्नेव क्षणे मुने

utthāya calitastūrṇaṃ yayau kuṇḍasamīpataḥ | avāṅmukho dadarśādhastasminneva kṣaṇe mune

तत्रत्यानां पापिनां तु स्वर्गाधिकमभूत्सुखम् । हसन्ति केचिद्‌गायन्ति नृत्यन्ति च तथापरे

tatratyānāṃ pāpināṃ tu svargādhikamabhūtsukham | hasanti kecidgāyanti nṛtyanti ca tathāpare

परस्परं रमन्ते तेऽत्युन्मत्ताः सुखवर्धनात् । मृदङ्‌गमुरजावीणाढक्कादुन्दुभिनिस्वनाः

parasparaṃ ramante te'tyunmattāḥ sukhavardhanāt | mṛdaṅgamurajāvīṇāḍhakkādundubhinisvanāḥ

समुद्‌भूतास्तु मधुराः पञ्चमस्वरभूषिताः । वसन्तवल्लीपुष्पाणां सुगन्धमरुतो ववुः

samudbhūtāstu madhurāḥ pañcamasvarabhūṣitāḥ | vasantavallīpuṣpāṇāṃ sugandhamaruto vavuḥ

मुनिस्तु चकितो दृष्ट्वा यमदूताश्च विस्मिताः । शीघ्रं ते कथयामासुर्धर्मराजाय वेदिने

munistu cakito dṛṣṭvā yamadūtāśca vismitāḥ | śīghraṃ te kathayāmāsurdharmarājāya vedine

महाराज महाश्चर्यमधुनैवाभवद्विभो । स्वर्गादप्यधिकं सौख्यं कुम्भीपाकस्थपापिनाम्

mahārāja mahāścaryamadhunaivābhavadvibho | svargādapyadhikaṃ saukhyaṃ kumbhīpākasthapāpinām

निमित्तं नैव जानीमः कस्मादिदमभूद्विभो । चकिताः स्म वयं सर्वे प्राप्ता देव त्वदन्तिकम्

nimittaṃ naiva jānīmaḥ kasmādidamabhūdvibho | cakitāḥ sma vayaṃ sarve prāptā deva tvadantikam

निशम्य दूतवाणीं तां धर्मराट् शीघ्रमुत्थितः । महामहिषमारूढो ययौ ते यत्र पापिनः

niśamya dūtavāṇīṃ tāṃ dharmarāṭ śīghramutthitaḥ | mahāmahiṣamārūḍho yayau te yatra pāpinaḥ

तां वार्तां प्रेषयामास दूतद्वारामरावतीम् । श्रुत्वा तां देवराजोऽपि प्राप्तो देवगणैः सह

tāṃ vārtāṃ preṣayāmāsa dūtadvārāmarāvatīm | śrutvā tāṃ devarājo'pi prāpto devagaṇaiḥ saha

ब्रह्मलोकात्पद्मजोऽपि वैकुण्ठाद्विष्टरश्रवाः । तत्तल्लोकाच्च दिक्पालाः समाजग्मुर्गणैः सह

brahmalokātpadmajo'pi vaikuṇṭhādviṣṭaraśravāḥ | tattallokācca dikpālāḥ samājagmurgaṇaiḥ saha

परिवार्य स्थिताः सर्वे कुम्भीपाकमितस्ततः । अपश्यंस्तद्‌गताञ्जीवान्स्वर्गाधिकसुखान्त्वितान्

parivārya sthitāḥ sarve kumbhīpākamitastataḥ | apaśyaṃstadgatāñjīvānsvargādhikasukhāntvitān

चकिता एव ते सर्वे न विदुस्तस्य कारणम् । अहो पापस्य भोगार्थं कुण्डमेतद्विनिर्मितम्

cakitā eva te sarve na vidustasya kāraṇam | aho pāpasya bhogārthaṃ kuṇḍametadvinirmitam

तत्र सौख्यं यदा जातं तदा पापात्तु किं भयम् । उच्छिन्ना वेदमर्यादा परमेशकृता कथम्

tatra saukhyaṃ yadā jātaṃ tadā pāpāttu kiṃ bhayam | ucchinnā vedamaryādā parameśakṛtā katham

भगवान् स्वस्य संकल्पं वितथं कृतवान्कथम् । आश्चर्यमेतदाश्चर्यमेतदित्येव भाषिणः

bhagavān svasya saṃkalpaṃ vitathaṃ kṛtavānkatham | āścaryametadāścaryametadityeva bhāṣiṇaḥ

तटस्था अभवन्सर्वे न विदुस्तत्र कारणम् । एतस्मिन्नन्तरे शौरिः सम्मन्त्र्य विबुधादिभिः

taṭasthā abhavansarve na vidustatra kāraṇam | etasminnantare śauriḥ sammantrya vibudhādibhiḥ

ययौ कैश्चित्सुरगणैः सहितः शङ्‌करालयम् । पार्वत्या सहितं देवं कोटिकन्दर्पसुन्दरम्

yayau kaiścitsuragaṇaiḥ sahitaḥ śaṅkarālayam | pārvatyā sahitaṃ devaṃ koṭikandarpasundaram

रमणीयतमाङ्‌गं तं लावण्यखनिमद्‌भुतम् । सदा षोडशवर्षीयं नानालङ्‌कारभूषितम्

ramaṇīyatamāṅgaṃ taṃ lāvaṇyakhanimadbhutam | sadā ṣoḍaśavarṣīyaṃ nānālaṅkārabhūṣitam

नानागणैः परिवृतं लालयन्तं परां शिवाम् । ददर्श चन्द्रमौलिं स चतुर्वेदं ननाम ह

nānāgaṇaiḥ parivṛtaṃ lālayantaṃ parāṃ śivām | dadarśa candramauliṃ sa caturvedaṃ nanāma ha

वृत्तान्तं कथयामास चमत्कृतमतिस्फुटम् । एतस्य कारणं देव न जानीमः कथञ्चन

vṛttāntaṃ kathayāmāsa camatkṛtamatisphuṭam | etasya kāraṇaṃ deva na jānīmaḥ kathañcana

वद तत्कारणं देव सर्वज्ञोऽसि यतः प्रभो । विष्णुवाक्यं तदा श्रुत्वा प्रसन्नमुखपङ्‌कजः

vada tatkāraṇaṃ deva sarvajño'si yataḥ prabho | viṣṇuvākyaṃ tadā śrutvā prasannamukhapaṅkajaḥ

उवाच मधुरं वाक्यं मेघगम्भीरया गिरा । शृणु विष्णो तन्निमित्तं नाश्चर्यं त्वत्र विद्यते

uvāca madhuraṃ vākyaṃ meghagambhīrayā girā | śṛṇu viṣṇo tannimittaṃ nāścaryaṃ tvatra vidyate

भस्मनो महिमैवायं भस्मना किं भवेन्न हि । कुम्भीपाकं गतो द्रष्टुं दुर्वासाः शैवसम्मतः

bhasmano mahimaivāyaṃ bhasmanā kiṃ bhavenna hi | kumbhīpākaṃ gato draṣṭuṃ durvāsāḥ śaivasammataḥ

अवाङ्‌मुखो ददर्शाधस्तदा वायुवशाद्धरे । भालभस्मकणास्तत्र पतिता दैवयोगतः

avāṅmukho dadarśādhastadā vāyuvaśāddhare | bhālabhasmakaṇāstatra patitā daivayogataḥ

तेन जातमिदं सर्वं भस्मनो महिमा त्वयम् । इतः परं तु तत्तीर्थं पितृलोकनिवासिनाम्

tena jātamidaṃ sarvaṃ bhasmano mahimā tvayam | itaḥ paraṃ tu tattīrthaṃ pitṛlokanivāsinām

भविष्यति न सन्देहो यत्र स्नात्वा सुखी भवेत् । पितृतीर्थं तु तन्नाम्नाप्यत ऊर्ध्वं भविष्यति

bhaviṣyati na sandeho yatra snātvā sukhī bhavet | pitṛtīrthaṃ tu tannāmnāpyata ūrdhvaṃ bhaviṣyati

मल्लिङ्‌गस्थापनं तत्र कार्यं देव्याश्च सत्तम । पूजयिष्यन्ति ते तत्र पितृलोकनिवासिनः

malliṅgasthāpanaṃ tatra kāryaṃ devyāśca sattama | pūjayiṣyanti te tatra pitṛlokanivāsinaḥ

त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि तत्र श्रेष्ठमिदं भवेत् । पित्रीश्वरीपूजया तु त्रैलोक्यं पूजितं भवेत्

trailokye yāni tīrthāni tatra śreṣṭhamidaṃ bhavet | pitrīśvarīpūjayā tu trailokyaṃ pūjitaṃ bhavet

श्रीनारायण उवाच इति देववचः श्रुत्वा देवं मूर्ध्ना प्रणम्य च । तदनुज्ञां समादाय ययौ देवान्तिकं हरिः

śrīnārāyaṇa uvāca iti devavacaḥ śrutvā devaṃ mūrdhnā praṇamya ca | tadanujñāṃ samādāya yayau devāntikaṃ hariḥ

तत्सर्वं कथयामास कारणं शङ्‌करोदितम् । साधु साध्विति ते प्रोचुरमरा मौलिचालनैः

tatsarvaṃ kathayāmāsa kāraṇaṃ śaṅkaroditam | sādhu sādhviti te procuramarā maulicālanaiḥ

शशंसुर्भस्ममाहात्म्यं हरिब्रह्मादयः सुराः । पितरश्चैव सन्तुष्टास्तीर्थलाभात्परन्तप

śaśaṃsurbhasmamāhātmyaṃ haribrahmādayaḥ surāḥ | pitaraścaiva santuṣṭāstīrthalābhātparantapa

तत्तीर्थतीरे लिङ्‌गं च देव्या मूर्तिं यथाविधि । स्थापयामासुरमराः पूजयामासुरन्वहम्

tattīrthatīre liṅgaṃ ca devyā mūrtiṃ yathāvidhi | sthāpayāmāsuramarāḥ pūjayāmāsuranvaham

तत्र ये प्राणिनोऽभूवन्पापभोगार्थमास्थिताः । ते विमानं समारुह्य गताः कैलासमण्डलम्

tatra ye prāṇino'bhūvanpāpabhogārthamāsthitāḥ | te vimānaṃ samāruhya gatāḥ kailāsamaṇḍalam

नाम्ना भद्रगणास्ते तु वसन्त्यद्यापि तत्र हि । पुनश्च दूरदेशे तु कुम्भीपाको विनिर्मितः

nāmnā bhadragaṇāste tu vasantyadyāpi tatra hi | punaśca dūradeśe tu kumbhīpāko vinirmitaḥ

निरुद्धं शैवगमनं देवैस्तत्र तु तद्दिनात् । इति ते सर्वमाख्यातं भस्ममाहात्म्यमुत्तमम्

niruddhaṃ śaivagamanaṃ devaistatra tu taddināt | iti te sarvamākhyātaṃ bhasmamāhātmyamuttamam

नातः परतरं किञ्चिदधिकं विद्यते मुने । ऊर्ध्वपुण्ड्रविधिं चैवाप्यधिकारिविभेदतः

nātaḥ parataraṃ kiñcidadhikaṃ vidyate mune | ūrdhvapuṇḍravidhiṃ caivāpyadhikārivibhedataḥ

प्रवक्ष्ये मुनिशार्दूल वैष्णवागमलोकनात् । ऊर्ध्वपुण्ड्रप्रमाणानि दिव्यान्यङ्‌गुलिभेदतः

pravakṣye muniśārdūla vaiṣṇavāgamalokanāt | ūrdhvapuṇḍrapramāṇāni divyānyaṅgulibhedataḥ

वर्णाभिमन्त्रदेवांश्च प्रवक्ष्यामि फलानि च । पर्वताग्रे नदीतीरे शिवक्षेत्रे विशेषतः

varṇābhimantradevāṃśca pravakṣyāmi phalāni ca | parvatāgre nadītīre śivakṣetre viśeṣataḥ

सिन्धुतीरे च वल्मीके तुलसीमूलमाश्रिते । मृद एतास्तु सङ्‌ग्राह्या वर्जयेदन्यमृत्तिकाः

sindhutīre ca valmīke tulasīmūlamāśrite | mṛda etāstu saṅgrāhyā varjayedanyamṛttikāḥ

श्यामं शान्तिकरं प्रोक्तं रक्तं वश्यकरं भवेत् । श्रीकरं पीतमित्याहुर्धर्मदं श्वेतमुच्यते

śyāmaṃ śāntikaraṃ proktaṃ raktaṃ vaśyakaraṃ bhavet | śrīkaraṃ pītamityāhurdharmadaṃ śvetamucyate

अङ्‌गुष्ठः पुष्टिदः प्रोक्तो मध्यमायुष्करी भवेत् । अनामिकान्नदा नित्यं मुक्तिदा च प्रदेशिनी

aṅguṣṭhaḥ puṣṭidaḥ prokto madhyamāyuṣkarī bhavet | anāmikānnadā nityaṃ muktidā ca pradeśinī

एतैरङ्‌गुलिभेदैस्तु कारयेन्न नखैः स्पृशेत् । वर्तिदीपावलिकृतिं वेणपत्राकृतिं तथा

etairaṅgulibhedaistu kārayenna nakhaiḥ spṛśet | vartidīpāvalikṛtiṃ veṇapatrākṛtiṃ tathā

पद्मस्य मुकुलाकारं तथा कुर्यात्प्रयत्‍नतः । मत्स्यकूर्माकृतिं वापि शङ्‌खाकारं ततः परम्

padmasya mukulākāraṃ tathā kuryātprayatnataḥ | matsyakūrmākṛtiṃ vāpi śaṅkhākāraṃ tataḥ param

दशाङ्‌गुलिप्रमाणं तु उत्तमोत्तममुच्यते । नवाङ्‌गुलं मध्यमं स्यादष्टाङ्‌गुलमतः परम्

daśāṅgulipramāṇaṃ tu uttamottamamucyate | navāṅgulaṃ madhyamaṃ syādaṣṭāṅgulamataḥ param

सप्तषट्पञ्चभिः पुण्ड्रं मध्यमं त्रिविधं स्मृतम् । चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलैः पुण्ड्रं कनिष्ठं त्रिविधं भवेत्

saptaṣaṭpañcabhiḥ puṇḍraṃ madhyamaṃ trividhaṃ smṛtam | catustridvyaṅgulaiḥ puṇḍraṃ kaniṣṭhaṃ trividhaṃ bhavet

ललाटे केशवं विद्यान्नारायणमथोदरे । माधवं हृदि विन्यस्य गोविन्दं कण्ठकूपके

lalāṭe keśavaṃ vidyānnārāyaṇamathodare | mādhavaṃ hṛdi vinyasya govindaṃ kaṇṭhakūpake

उदरे दक्षिणे पार्श्वे विष्णुरित्यभिधीयते । तत्पार्श्वबाहुमध्ये च मधुसूदनमेव च

udare dakṣiṇe pārśve viṣṇurityabhidhīyate | tatpārśvabāhumadhye ca madhusūdanameva ca

त्रिविक्रमं कर्णदेशे वामकुक्षौ तु वामनम् । श्रीधरं बाहुके वामे हृषीकेशं तु कर्णके

trivikramaṃ karṇadeśe vāmakukṣau tu vāmanam | śrīdharaṃ bāhuke vāme hṛṣīkeśaṃ tu karṇake

पृष्ठे च पद्मनाभं तु ककुद्दामोदरं स्मरेत् । द्वादशैतानि नामानि वासुदेवेति मूर्धनि

pṛṣṭhe ca padmanābhaṃ tu kakuddāmodaraṃ smaret | dvādaśaitāni nāmāni vāsudeveti mūrdhani

पूजाकाले च होमे च सायं प्रातः समाहितः । नामान्युच्चार्य विधिना धारयेदूर्ध्वपुण्ड्रकम्

pūjākāle ca home ca sāyaṃ prātaḥ samāhitaḥ | nāmānyuccārya vidhinā dhārayedūrdhvapuṇḍrakam

अशुचिर्वाप्यनाचारो मनसा पापमाचरेत् । शुचिरेव भवेन्नित्यं मूर्ध्नि पुण्ड्राङ्‌कितो नरः

aśucirvāpyanācāro manasā pāpamācaret | śucireva bhavennityaṃ mūrdhni puṇḍrāṅkito naraḥ

ऊर्ध्वपुण्ड्रधरो मर्त्यो म्रियते यत्र कुत्रचित् । श्वपाकोऽपि विमानस्थो मम लोके महीयते

ūrdhvapuṇḍradharo martyo mriyate yatra kutracit | śvapāko'pi vimānastho mama loke mahīyate

एकान्तिनो महाभागा मत्स्वरूपविदोऽमलाः । सान्तरालान्प्रकुर्वन्ति पुण्ड्रान्विष्णुपदाकृतीन्

ekāntino mahābhāgā matsvarūpavido'malāḥ | sāntarālānprakurvanti puṇḍrānviṣṇupadākṛtīn

परमैकान्तिनोऽप्येवं मत्पादैकपरायणाः । हरिद्राचूर्णसंयुक्ताञ्छूलाकारांस्तु वामलान्

paramaikāntino'pyevaṃ matpādaikaparāyaṇāḥ | haridrācūrṇasaṃyuktāñchūlākārāṃstu vāmalān

अन्ये तु वैष्णवाः पुण्ड्रानच्छिद्रानपि भक्तितः । प्रकुर्वीरन्दीपपद्मवेणुपत्रोपमाकृतीन्

anye tu vaiṣṇavāḥ puṇḍrānacchidrānapi bhaktitaḥ | prakurvīrandīpapadmaveṇupatropamākṛtīn

अच्छिद्रानपि सच्छिद्रान् कुर्युः केवलवैष्णवाः । अच्छिद्रकरणे तेषां प्रत्यवायो न विद्यते

acchidrānapi sacchidrān kuryuḥ kevalavaiṣṇavāḥ | acchidrakaraṇe teṣāṃ pratyavāyo na vidyate

एकान्तिनां प्रपन्नानां परमैकान्तिनामपि । अच्छिद्रपुण्ड्राकरणे प्रत्यवायो महान्भवेत्

ekāntināṃ prapannānāṃ paramaikāntināmapi | acchidrapuṇḍrākaraṇe pratyavāyo mahānbhavet

ऊर्ध्वपुण्ड्रं तु यः कुर्याद्दण्डाकारं तु शोभनम् । मध्ये छिद्रं वैष्णवाश्च नमोऽन्तैः केशवादिभिः

ūrdhvapuṇḍraṃ tu yaḥ kuryāddaṇḍākāraṃ tu śobhanam | madhye chidraṃ vaiṣṇavāśca namo'ntaiḥ keśavādibhiḥ

100

विमलान्यूर्ध्वपुण्ड्राणि सान्तरालानि यो नरः । करोति विपुलं तत्र मन्दिरं मे करोति सः

vimalānyūrdhvapuṇḍrāṇi sāntarālāni yo naraḥ | karoti vipulaṃ tatra mandiraṃ me karoti saḥ

101

ऊर्ध्वपुण्ड्रस्य मध्ये तु विशाले सुमनोहरे । लक्ष्म्या साकं सहासीनो रमते विष्णुरव्ययः

ūrdhvapuṇḍrasya madhye tu viśāle sumanohare | lakṣmyā sākaṃ sahāsīno ramate viṣṇuravyayaḥ

102

निरन्तरालं यः कुर्यादूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजाधमः । स हि तत्र स्थितं विष्णुं श्रियं चैव व्यपोहति

nirantarālaṃ yaḥ kuryādūrdhvapuṇḍraṃ dvijādhamaḥ | sa hi tatra sthitaṃ viṣṇuṃ śriyaṃ caiva vyapohati

103

अच्छिद्रमूर्ध्वपुण्ड्रं तु यः करोति विमूढधीः । स पर्यायेण तानेति नरकानेकविंशतिम्

acchidramūrdhvapuṇḍraṃ tu yaḥ karoti vimūḍhadhīḥ | sa paryāyeṇa tāneti narakānekaviṃśatim

104

ऋजूनि स्फुटपार्श्वानि सान्तरालानि विन्यसेत् । ऊर्ध्वपुण्ड्राणि दण्डाब्जदीपमत्स्यनिभानि च

ṛjūni sphuṭapārśvāni sāntarālāni vinyaset | ūrdhvapuṇḍrāṇi daṇḍābjadīpamatsyanibhāni ca

105

शिखोपवीतवद्धार्यमूर्ध्वपुण्ड्रं द्विजेन च । विना कृताश्चेद्विफलाः क्रियाः सर्वा महामुने

śikhopavītavaddhāryamūrdhvapuṇḍraṃ dvijena ca | vinā kṛtāścedviphalāḥ kriyāḥ sarvā mahāmune

106

तस्मात्सर्वेषु कार्येषु कार्यं विप्रस्य धीमतः । ऊर्ध्वपुण्ड्रं त्रिशूलं च वर्तुलं चतुरस्रकम्

tasmātsarveṣu kāryeṣu kāryaṃ viprasya dhīmataḥ | ūrdhvapuṇḍraṃ triśūlaṃ ca vartulaṃ caturasrakam

107

अर्धचन्द्रादिकं लिङ्‌गं वेदनिष्ठो न धारयेत् । जन्मना लब्धजातिस्तु वेदपन्थानमाश्रितः

ardhacandrādikaṃ liṅgaṃ vedaniṣṭho na dhārayet | janmanā labdhajātistu vedapanthānamāśritaḥ

108

पुण्ड्रान्तरं भ्रमाद्वापि ललाटे नैव धारयेत् । ख्यातिकान्त्यादिसिद्ध्यर्थं चापि विष्ण्वागमादिषु

puṇḍrāntaraṃ bhramādvāpi lalāṭe naiva dhārayet | khyātikāntyādisiddhyarthaṃ cāpi viṣṇvāgamādiṣu

109

स्थितं पुण्ड्रान्तरं नैव धारयेद्वैदिको जनः । तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं सन्त्यज्य श्रौतं कथमपि भ्रमात्

sthitaṃ puṇḍrāntaraṃ naiva dhārayedvaidiko janaḥ | tiryaktripuṇḍraṃ santyajya śrautaṃ kathamapi bhramāt

110

ललाटे भस्मना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रस्य च धारणम् । विना पुण्ड्रान्तरं मोहाद्धारयन्नारकी भवेत्

lalāṭe bhasmanā tiryaktripuṇḍrasya ca dhāraṇam | vinā puṇḍrāntaraṃ mohāddhārayannārakī bhavet

111

वेदमार्गैकनिष्ठस्तु मोहेनाप्यङ्‌कितो यदि । पतत्येव न सन्देहस्तथा पुण्ड्रान्तरादपि

vedamārgaikaniṣṭhastu mohenāpyaṅkito yadi | patatyeva na sandehastathā puṇḍrāntarādapi

112

नाङ्‌कनं विग्रहे कुर्याद्वेदमार्गं समाश्रितः । श्रौतधर्मैकनिष्ठानां लिङ्‌गं तु श्रौतमेव हि

nāṅkanaṃ vigrahe kuryādvedamārgaṃ samāśritaḥ | śrautadharmaikaniṣṭhānāṃ liṅgaṃ tu śrautameva hi

113

अश्रौतधर्मनिष्ठानामश्रौत लिङ्‌गमीरितम् । देवता वेदसिद्धा यास्तासां लिङ्‌गं तु वैदिकम्

aśrautadharmaniṣṭhānāmaśrauta liṅgamīritam | devatā vedasiddhā yāstāsāṃ liṅgaṃ tu vaidikam

114

अश्रौततन्त्रनिष्ठा यास्तासामश्रौतमेव हि । वेदसिद्धो महादेवः साक्षात्संसारमोचकः

aśrautatantraniṣṭhā yāstāsāmaśrautameva hi | vedasiddho mahādevaḥ sākṣātsaṃsāramocakaḥ

115

भक्तानामुपकाराय श्रौतं लिङ्‌गं दधाति च । वेदसिद्धस्य विष्णोश्च श्रौतं लिङ्‌गं न चेतरत्

bhaktānāmupakārāya śrautaṃ liṅgaṃ dadhāti ca | vedasiddhasya viṣṇośca śrautaṃ liṅgaṃ na cetarat

116

प्रादुर्भावविशेषाणामपि तस्य तदेव हि । श्रौतं लिङ्‌गं तु विज्ञेयं त्रिपुण्ड्रोद्धूलनादिकम्

prādurbhāvaviśeṣāṇāmapi tasya tadeva hi | śrautaṃ liṅgaṃ tu vijñeyaṃ tripuṇḍroddhūlanādikam

117

अश्रौतमूर्ध्वपुण्ड्रादि नैव तिर्यक्त्रिपुण्ड्रकम् । वेदमार्गैकनिष्ठानां वेदोक्तेनैव वर्त्मना

aśrautamūrdhvapuṇḍrādi naiva tiryaktripuṇḍrakam | vedamārgaikaniṣṭhānāṃ vedoktenaiva vartmanā

118

ललाटे भस्मना तिर्यक्त्रिपुण्ड्रं धार्यमेव हि । यस्तु नारायणं देवं प्रपन्नः परमं पदम् । धारयेत्सर्वदा शूलं ललाटे गन्धवारिणा

lalāṭe bhasmanā tiryaktripuṇḍraṃ dhāryameva hi | yastu nārāyaṇaṃ devaṃ prapannaḥ paramaṃ padam | dhārayetsarvadā śūlaṃ lalāṭe gandhavāriṇā

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे त्रिपुण्ड्रोर्ध्वपुण्ड्रधारणविधिवर्णनं नाम पञ्चदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe tripuṇḍrordhvapuṇḍradhāraṇavidhivarṇanaṃ nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १६

सन्ध्योपासननिरूपणम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां पुण्यं सन्ध्योपासनमुत्तमम् । भस्मधारणमाहात्म्यं कथितं चैव विस्तरात्

sandhyopāsananirūpaṇam śrīnārāyaṇa uvāca athātaḥ śrūyatāṃ puṇyaṃ sandhyopāsanamuttamam | bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ kathitaṃ caiva vistarāt

प्रातःसन्ध्याविधानं च कथयिष्यामि तेऽनघ । प्रातःसन्ध्यां सनक्षत्रां मध्याह्ने मध्यभास्कराम्

prātaḥsandhyāvidhānaṃ ca kathayiṣyāmi te'nagha | prātaḥsandhyāṃ sanakṣatrāṃ madhyāhne madhyabhāskarām

ससूर्यां पश्चिमां सन्ध्यां तिस्रः सन्ध्या उपासते । तद्‍भेदानपि वक्ष्यामि शृणु देवर्षिसत्तम

sasūryāṃ paścimāṃ sandhyāṃ tisraḥ sandhyā upāsate | tadbhedānapi vakṣyāmi śṛṇu devarṣisattama

उत्तमा तारकोपेता मध्यमा लुप्ततारका । अधमा सूर्यसहिता प्रातःसन्ध्या त्रिधा मता

uttamā tārakopetā madhyamā luptatārakā | adhamā sūryasahitā prātaḥsandhyā tridhā matā

उत्तमा सूर्यसहिता मध्यमास्तमिते रवौ । अधमा तारकोपेता सायंसन्ध्या त्रिधा मता

uttamā sūryasahitā madhyamāstamite ravau | adhamā tārakopetā sāyaṃsandhyā tridhā matā

विप्रो वृक्षो मूलकान्यत्र सन्ध्या वेदः शाखा धर्मकर्माणि पत्रम् । तस्मान्मूलं यत्‍नतो रक्षणीयं छिन्ने मूले नैव वृक्षो न शाखा

vipro vṛkṣo mūlakānyatra sandhyā vedaḥ śākhā dharmakarmāṇi patram | tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃ chinne mūle naiva vṛkṣo na śākhā

सन्ध्या येन न विज्ञाता सन्ध्या येनानुपासिता । जीवमानो भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चैव जायते

sandhyā yena na vijñātā sandhyā yenānupāsitā | jīvamāno bhavecchūdro mṛtaḥ śvā caiva jāyate

तस्मान्नित्यं प्रकर्तव्यं सन्ध्योपासनमुत्तमम् । तदभावेऽन्यकर्मादावधिकारी भवेन्न हि

tasmānnityaṃ prakartavyaṃ sandhyopāsanamuttamam | tadabhāve'nyakarmādāvadhikārī bhavenna hi

उदयास्तमयादूर्ध्वं यावत्स्याद्‌घटिकात्रयम् । तावत्सन्ध्यामुपासीत प्रायश्चित्तं ततः परम्

udayāstamayādūrdhvaṃ yāvatsyādghaṭikātrayam | tāvatsandhyāmupāsīta prāyaścittaṃ tataḥ param

कालातिक्रमणे जाते चतुर्थार्घ्यं प्रदापयेत् । अथवाष्टशतं देवीं जप्त्वादौ तां समाचरेत्

kālātikramaṇe jāte caturthārghyaṃ pradāpayet | athavāṣṭaśataṃ devīṃ japtvādau tāṃ samācaret

यस्मिन्काले तु यत्कर्म तत्कालाधीश्वरीं च ताम् । सन्ध्यामुपास्य पश्चात्तु तत्कालीनं समाचरेत्

yasminkāle tu yatkarma tatkālādhīśvarīṃ ca tām | sandhyāmupāsya paścāttu tatkālīnaṃ samācaret

गृहे साधारणा प्रोक्ता गोष्ठे वै मध्यमा भवेत् । नदीतीरे चोत्तमा स्याद्देवीगेहे तदुत्तमा

gṛhe sādhāraṇā proktā goṣṭhe vai madhyamā bhavet | nadītīre cottamā syāddevīgehe taduttamā

यतो देव्या उपासेयं ततो देव्यास्तु सन्निधौ । सन्ध्यात्रयं प्रकर्तव्यं तदानन्त्याय कल्पते

yato devyā upāseyaṃ tato devyāstu sannidhau | sandhyātrayaṃ prakartavyaṃ tadānantyāya kalpate

एतस्या अपरं दैवं ब्राह्मणानां च विद्यते । न विष्णूपासना नित्या न शिवोपासना तथा

etasyā aparaṃ daivaṃ brāhmaṇānāṃ ca vidyate | na viṣṇūpāsanā nityā na śivopāsanā tathā

यथा भवेन्महादेव्या गायत्र्याः श्रुतिचोदिता । सर्ववेदसारभूता गायत्र्यास्तु समर्चना

yathā bhavenmahādevyā gāyatryāḥ śruticoditā | sarvavedasārabhūtā gāyatryāstu samarcanā

ब्रह्मादयोऽपि सन्ध्यायां तां ध्यायन्ति जपन्ति च । वेदा जपन्ति तां नित्यं वेदोपास्या ततः स्मृता

brahmādayo'pi sandhyāyāṃ tāṃ dhyāyanti japanti ca | vedā japanti tāṃ nityaṃ vedopāsyā tataḥ smṛtā

तस्मात्सर्वे द्विजाः शाक्ता न शैवा न च वैष्णवाः । आदिशक्तिमुपासन्ते गायत्रीं वेदमातरम्

tasmātsarve dvijāḥ śāktā na śaivā na ca vaiṣṇavāḥ | ādiśaktimupāsante gāyatrīṃ vedamātaram

आचान्तः प्राणमायम्य केशवादिकनामभिः । केशवश्च तथा नारायणो माधव एव च

ācāntaḥ prāṇamāyamya keśavādikanāmabhiḥ | keśavaśca tathā nārāyaṇo mādhava eva ca

गोविन्दो विष्णुरेवाथ मधुसूदन एव च । त्रिविक्रमो वामनश्च श्रीधरोऽपि ततः परम्

govindo viṣṇurevātha madhusūdana eva ca | trivikramo vāmanaśca śrīdharo'pi tataḥ param

हृषीकेशः पद्मनाभो दामोदर अतः परम् । सङ्‌कर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नोऽप्यनिरुद्धकः

hṛṣīkeśaḥ padmanābho dāmodara ataḥ param | saṅkarṣaṇo vāsudevaḥ pradyumno'pyaniruddhakaḥ

पुरुषोत्तमाधोक्षजौ च नारसिंहोऽप्युतस्तथा । जनार्दन उपेन्द्रश्च हरिः कृष्णोऽन्तिमस्तथा

puruṣottamādhokṣajau ca nārasiṃho'pyutastathā | janārdana upendraśca hariḥ kṛṣṇo'ntimastathā

ॐकारपूर्वकं नाम चतुर्विंशतिसङ्‌ख्यया । स्वाहान्तैः प्राशयेद्वारि नमोऽन्तैः स्पर्शयेत्तथा

ॐkārapūrvakaṃ nāma caturviṃśatisaṅkhyayā | svāhāntaiḥ prāśayedvāri namo'ntaiḥ sparśayettathā

केशवादित्रिभिः पीत्वा द्वाभ्यां प्रक्षालयेत्करौ । मुखं प्रक्षालयेद्द्वाभ्यां द्वाभ्यामुन्मार्जनं तथा

keśavāditribhiḥ pītvā dvābhyāṃ prakṣālayetkarau | mukhaṃ prakṣālayeddvābhyāṃ dvābhyāmunmārjanaṃ tathā

एकेन पाणिं सम्प्रोक्ष्य पादावपि शिरोऽपि च । सङ्कर्षणादिदेवानां द्वादशाङ्गानि संस्पृशेत्

ekena pāṇiṃ samprokṣya pādāvapi śiro'pi ca | saṅkarṣaṇādidevānāṃ dvādaśāṅgāni saṃspṛśet

दक्षिणेनोदकं पीत्वा वामेन संस्पृशेद्‌बुध: । तावन्न शुध्यते तोयं यावद्वामेन न स्पृशेत्

dakṣiṇenodakaṃ pītvā vāmena saṃspṛśedbudha: | tāvanna śudhyate toyaṃ yāvadvāmena na spṛśet

गोकर्णाकृतिहस्तेन माषमात्रं जलं पिबेत् । ततो न्यूनाधिकं पीत्वा सुरापायी भवेद्‌द्विजः

gokarṇākṛtihastena māṣamātraṃ jalaṃ pibet | tato nyūnādhikaṃ pītvā surāpāyī bhaveddvijaḥ

संहताङ्गुलिना तोयं पाणिना दक्षिणेन तु । मुक्ताङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यां शेषेणाचमनं विदुः

saṃhatāṅgulinā toyaṃ pāṇinā dakṣiṇena tu | muktāṅguṣṭhakaniṣṭhābhyāṃ śeṣeṇācamanaṃ viduḥ

प्राणायामं ततः कृत्वा प्रणवस्मृतिपूर्वकम् । गायत्रीं शिरसा सार्धं तुरीयपदसंयुताम्

prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā praṇavasmṛtipūrvakam | gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ turīyapadasaṃyutām

दक्षिणे रेचयेद्वायुं वामेन पूरितोदरम् । कुम्भेन धारयेन्नित्यं प्राणायामं विदुर्बुधा:

dakṣiṇe recayedvāyuṃ vāmena pūritodaram | kumbhena dhārayennityaṃ prāṇāyāmaṃ vidurbudhā:

पीडयेद्दक्षिणां नाडीमङ्गुष्ठेन तथोत्तराम् । कनिष्ठानामिकाभ्यां तु मध्यमां तर्जनीं त्यजेत्

pīḍayeddakṣiṇāṃ nāḍīmaṅguṣṭhena tathottarām | kaniṣṭhānāmikābhyāṃ tu madhyamāṃ tarjanīṃ tyajet

रेचक: पूरकश्चैव प्राणायामोऽथ कुम्भक: । प्रोच्यते सर्वशास्त्रेषु योगिभिर्यतमानसै:

recaka: pūrakaścaiva prāṇāyāmo'tha kumbhaka: | procyate sarvaśāstreṣu yogibhiryatamānasai:

रेचकः सृजते वायुं पूरकः पूरयेत्तु तम् । साम्येन संस्थितिर्यत्तत्कुम्भकः परिकीर्तितः

recakaḥ sṛjate vāyuṃ pūrakaḥ pūrayettu tam | sāmyena saṃsthitiryattatkumbhakaḥ parikīrtitaḥ

नीलोत्पलदलश्यामं नाभिमध्ये प्रतिष्ठितम् । चतुर्भुजं महात्मानं पूरके चिन्तयेद्धरिम्

nīlotpaladalaśyāmaṃ nābhimadhye pratiṣṭhitam | caturbhujaṃ mahātmānaṃ pūrake cintayeddharim

कुम्भके तु हृदि स्थाने ध्यायेत्तु कमलासनम् । प्रजापतिं जगन्नाथं चतुर्वक्त्रं पितामहम्

kumbhake tu hṛdi sthāne dhyāyettu kamalāsanam | prajāpatiṃ jagannāthaṃ caturvaktraṃ pitāmaham

रेचके शङ्‌करं ध्यायेल्ललाटस्थं महेश्वरम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं निर्मलं पापनाशनम्

recake śaṅkaraṃ dhyāyellalāṭasthaṃ maheśvaram | śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ nirmalaṃ pāpanāśanam

पूरके विष्णुसायुज्यं कुम्भके ब्रह्मणो गतिम् । रेचकेन तृतीयं तु प्राप्नुयादीश्वरं परम्

pūrake viṣṇusāyujyaṃ kumbhake brahmaṇo gatim | recakena tṛtīyaṃ tu prāpnuyādīśvaraṃ param

पौराणाचमनाद्यं च प्रोक्तं देवर्षिसत्तम । श्रौतमाचमनाद्यं च शृणु पापापहं मुने

paurāṇācamanādyaṃ ca proktaṃ devarṣisattama | śrautamācamanādyaṃ ca śṛṇu pāpāpahaṃ mune

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य गायत्रीं तु तदित्यृचम् । पादादौ व्याहृतीस्तिस्रः श्रौताचमनमुच्यते

praṇavaṃ pūrvamuccārya gāyatrīṃ tu tadityṛcam | pādādau vyāhṛtīstisraḥ śrautācamanamucyate

गायत्रीं शिरसा सार्धं जपेद्‌व्याहृतिपूर्विकाम् । प्रतिप्रणवसंयुक्तां त्रितयं प्राणसंयमः

gāyatrīṃ śirasā sārdhaṃ japedvyāhṛtipūrvikām | pratipraṇavasaṃyuktāṃ tritayaṃ prāṇasaṃyamaḥ

(सलक्षणं तु प्राणानामायामं कीर्त्यतेऽधुना । नानापापैकशमनं महापुण्यफलप्रदम् ॥) पञ्चाङ्‌गुलीभिर्नासाग्रं पीडयेत्प्रणवेन तु । सर्वपापहरा मुद्रा वानप्रस्थगृहस्थयोः

(salakṣaṇaṃ tu prāṇānāmāyāmaṃ kīrtyate'dhunā | nānāpāpaikaśamanaṃ mahāpuṇyaphalapradam ||) pañcāṅgulībhirnāsāgraṃ pīḍayetpraṇavena tu | sarvapāpaharā mudrā vānaprasthagṛhasthayoḥ

कनिष्ठानामिकाङ्‌गुष्ठैर्यतेश्च ब्रह्मचारिणः । आपो हि ष्ठेति तिसृभिः प्रोक्षणं स्यात्कुशोदकैः

kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairyateśca brahmacāriṇaḥ | āpo hi ṣṭheti tisṛbhiḥ prokṣaṇaṃ syātkuśodakaiḥ

ऋगन्ते मार्जनं कुर्यात्पादान्ते वा समाहितः । नवप्रणवयुक्तेन आपो हि ष्ठेत्यनेन तु

ṛgante mārjanaṃ kuryātpādānte vā samāhitaḥ | navapraṇavayuktena āpo hi ṣṭhetyanena tu

नश्येदघं मार्जनेन संवत्सरसमुद्‍भवम् । तत आचमनं कृत्वा सूर्यश्चेति पिबेदपः

naśyedaghaṃ mārjanena saṃvatsarasamudbhavam | tata ācamanaṃ kṛtvā sūryaśceti pibedapaḥ

अन्तःकरणसम्भिन्नं पापं तस्य विनश्यति । प्रणवेन व्याहृतिभिर्गायत्र्या प्रणवाद्यया

antaḥkaraṇasambhinnaṃ pāpaṃ tasya vinaśyati | praṇavena vyāhṛtibhirgāyatryā praṇavādyayā

आपो हि ष्ठेति सूक्तेन मार्जनं चैव कारयेत् । उद्धृत्य दक्षिणे हस्ते जलं गोकर्णवत्कृते

āpo hi ṣṭheti sūktena mārjanaṃ caiva kārayet | uddhṛtya dakṣiṇe haste jalaṃ gokarṇavatkṛte

नीत्वा तं नासिकाग्रं तु वामकुक्षौ स्मरेदघम् । पुरुषं कृष्णवर्णं च ऋतं चेति पठेत्ततः

nītvā taṃ nāsikāgraṃ tu vāmakukṣau smaredagham | puruṣaṃ kṛṣṇavarṇaṃ ca ṛtaṃ ceti paṭhettataḥ

द्रुपदां वा ऋचं पश्चाद्दक्षनासापुटेन च । श्वासमार्गेण तं पापमानयेत्करवारिणि

drupadāṃ vā ṛcaṃ paścāddakṣanāsāpuṭena ca | śvāsamārgeṇa taṃ pāpamānayetkaravāriṇi

नावलोक्यैव तद्वारि वामभागेऽश्मनि क्षिपेत् । निष्पापं तु शरीरं मे सञ्जातमिति भावयेत्

nāvalokyaiva tadvāri vāmabhāge'śmani kṣipet | niṣpāpaṃ tu śarīraṃ me sañjātamiti bhāvayet

उत्थाय तु ततः पादौ द्वौ समौ सन्नियोजयेत् । जलाञ्जलिं गृहीत्वा तु तर्जन्यङ्‌गुष्ठवर्जितम्

utthāya tu tataḥ pādau dvau samau sanniyojayet | jalāñjaliṃ gṛhītvā tu tarjanyaṅguṣṭhavarjitam

वीक्ष्य भानुं क्षिपेद्वारि गायत्र्या चाभिमन्त्रितम् । त्रिवारं मुनिशार्दूल विधिरेषोऽर्घ्यमोचने

vīkṣya bhānuṃ kṣipedvāri gāyatryā cābhimantritam | trivāraṃ muniśārdūla vidhireṣo'rghyamocane

ततः प्रदक्षिणां कुर्यादसावादित्यमन्त्रतः । मध्याह्ने सकृदेव स्यात्सन्ध्ययोस्तु त्रिवारतः

tataḥ pradakṣiṇāṃ kuryādasāvādityamantrataḥ | madhyāhne sakṛdeva syātsandhyayostu trivārataḥ

ईषन्नग्रः प्रभाते तु मध्याह्ने दण्डवत्स्थितः । आसने चोपविष्टस्तु द्विजः सायं क्षिपेदपः

īṣannagraḥ prabhāte tu madhyāhne daṇḍavatsthitaḥ | āsane copaviṣṭastu dvijaḥ sāyaṃ kṣipedapaḥ

उदकं प्रक्षिपेद्यस्मात्तत्कारणमतः शृणु । त्रिंशत्कोट्यो महावीरा मन्देहा नाम राक्षसाः

udakaṃ prakṣipedyasmāttatkāraṇamataḥ śṛṇu | triṃśatkoṭyo mahāvīrā mandehā nāma rākṣasāḥ

कृतघ्ना दारुणा घोराः सूर्यमिच्छन्ति खादितुम् । ततो देवगणाः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः

kṛtaghnā dāruṇā ghorāḥ sūryamicchanti khāditum | tato devagaṇāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ

उपासते महासन्ध्यां प्रक्षिपन्त्युदकाञ्जलिम् । दह्यन्ते तेन दैत्यास्ते वज्रीभूतेन वारिणा

upāsate mahāsandhyāṃ prakṣipantyudakāñjalim | dahyante tena daityāste vajrībhūtena vāriṇā

एतस्मात्कारणाद्विप्राः सन्ध्यां नित्यमुपासते । महापुण्यस्य जननं सन्ध्योपासनमीरितम्

etasmātkāraṇādviprāḥ sandhyāṃ nityamupāsate | mahāpuṇyasya jananaṃ sandhyopāsanamīritam

अर्घ्याङ्‌गभूतमन्त्रोऽयं प्रोच्यते शृणु नारद । यदुच्चारणमात्रेण साङ्‌गं सन्ध्याफलं भवेत्

arghyāṅgabhūtamantro'yaṃ procyate śṛṇu nārada | yaduccāraṇamātreṇa sāṅgaṃ sandhyāphalaṃ bhavet

सोऽहमर्कोऽस्म्यहं ज्योतिरात्मा ज्योतिरहं शिवः । आत्मज्योतिरहं शुक्लः सर्वज्योती रसोऽस्म्यहम्

so'hamarko'smyahaṃ jyotirātmā jyotirahaṃ śivaḥ | ātmajyotirahaṃ śuklaḥ sarvajyotī raso'smyaham

आगच्छ वरदे देवि गायत्रि ब्रह्मरूपिणि । जपानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रविश्य हृदयं मम

āgaccha varade devi gāyatri brahmarūpiṇi | japānuṣṭhānasiddhyarthaṃ praviśya hṛdayaṃ mama

उत्तिष्ठ देवि गन्तव्यं पुनरागमनाय च । अर्घ्येषु देवि गन्तव्यं प्रविश्य हृदयं मम

uttiṣṭha devi gantavyaṃ punarāgamanāya ca | arghyeṣu devi gantavyaṃ praviśya hṛdayaṃ mama

ततः शुद्धस्थले नैजमासनं स्थापयेद्‌बुधः । तत्रारुह्य जपेत्पश्चाद्‌गायत्रीं वेदमातरम्

tataḥ śuddhasthale naijamāsanaṃ sthāpayedbudhaḥ | tatrāruhya japetpaścādgāyatrīṃ vedamātaram

अत्रैव खेचरी मुद्रा प्राणायामोत्तरं मुने । प्रातःसन्ध्याविधाने च कीर्तिता मुनिपुङ्‌गव

atraiva khecarī mudrā prāṇāyāmottaraṃ mune | prātaḥsandhyāvidhāne ca kīrtitā munipuṅgava

तन्नामार्थं प्रवक्ष्यामि सादरं शृणु नारद । चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे गता

tannāmārthaṃ pravakṣyāmi sādaraṃ śṛṇu nārada | cittaṃ carati khe yasmājjihvā carati khe gatā

भ्रुवोरन्तर्गता दृष्टिर्मुद्रा भवति खेचरी । न चासनं सिद्धसमं न कुम्भसदृशोऽनिलः

bhruvorantargatā dṛṣṭirmudrā bhavati khecarī | na cāsanaṃ siddhasamaṃ na kumbhasadṛśo'nilaḥ

न खेचरीसमा मुद्रा सत्यं सत्यं च नारद । घण्टावत्पणवोच्चाराद्वायुं निर्जित्य यत्‍नतः

na khecarīsamā mudrā satyaṃ satyaṃ ca nārada | ghaṇṭāvatpaṇavoccārādvāyuṃ nirjitya yatnataḥ

स्थिरासने स्थिरो भूत्वा निरहङ्‌कारनिर्ममः । लक्षणं नारद मुने शृणु सिद्धासनस्य च

sthirāsane sthiro bhūtvā nirahaṅkāranirmamaḥ | lakṣaṇaṃ nārada mune śṛṇu siddhāsanasya ca

योनिस्थानकमङ्‌घ्रिमूलघटितं कृत्वा दृढं विन्यसे- न्मेढ्रे पादमथैकमेव हृदयं कृत्वा समं विग्रहम् । स्थाणुः संयमितेन्द्रियोऽचलदृशा पश्यन्भ्रुवोरन्तरं तिष्ठत्येतदतीव योगिसुखदं सिद्धासनं प्रोच्यते

yonisthānakamaṅghrimūlaghaṭitaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ vinyase- nmeḍhre pādamathaikameva hṛdayaṃ kṛtvā samaṃ vigraham | sthāṇuḥ saṃyamitendriyo'caladṛśā paśyanbhruvorantaraṃ tiṣṭhatyetadatīva yogisukhadaṃ siddhāsanaṃ procyate

आयातु वरदा देवी अक्षरं ब्रह्मसम्मितम् । गायत्री छन्दसां मातरिदं ब्रह्म जुषस्व मे

āyātu varadā devī akṣaraṃ brahmasammitam | gāyatrī chandasāṃ mātaridaṃ brahma juṣasva me

यदह्ना कुरुते पापं तदह्ना प्रतिमुच्यते । यद्‌रात्र्या कुरुते पापं तद्‌रात्र्या प्रतिमुच्यते

yadahnā kurute pāpaṃ tadahnā pratimucyate | yadrātryā kurute pāpaṃ tadrātryā pratimucyate

सर्ववर्णे महादेवि सन्ध्याविद्ये सरस्वति । अजरे अमरे देवि सर्वदेवि नमोऽस्तु ते

sarvavarṇe mahādevi sandhyāvidye sarasvati | ajare amare devi sarvadevi namo'stu te

तेजोऽसीत्यादिमन्त्रेण देवीमावाहयेत्ततः । यत्कृतं त्वदनुष्ठानं तत्सर्वं पूर्णमस्तु मे

tejo'sītyādimantreṇa devīmāvāhayettataḥ | yatkṛtaṃ tvadanuṣṭhānaṃ tatsarvaṃ pūrṇamastu me

ततः शापविमोक्षाय विधानं सम्यगाचरेत् । ब्रह्मशापस्ततो विश्वामित्रस्य च तथैव च

tataḥ śāpavimokṣāya vidhānaṃ samyagācaret | brahmaśāpastato viśvāmitrasya ca tathaiva ca

वसिष्ठशाप इत्येतत्त्रिविधं शापलक्षणम् । ब्रह्मणः स्मरणेनैव ब्रह्मशापो निवर्तते

vasiṣṭhaśāpa ityetattrividhaṃ śāpalakṣaṇam | brahmaṇaḥ smaraṇenaiva brahmaśāpo nivartate

विश्वामित्रस्मरणतो विश्वामित्रस्य शापतः । वसिष्ठस्मरणादेव तस्य शापो विनश्यति

viśvāmitrasmaraṇato viśvāmitrasya śāpataḥ | vasiṣṭhasmaraṇādeva tasya śāpo vinaśyati

हृत्पद्ममध्ये पुरुषं प्रमाणं सत्यात्मकं सर्वजगत्स्वरूपम् । ध्यायामि नित्यं परमात्मसंज्ञं चिद्‌रूपमेकं वचसामगम्यम्

hṛtpadmamadhye puruṣaṃ pramāṇaṃ satyātmakaṃ sarvajagatsvarūpam | dhyāyāmi nityaṃ paramātmasaṃjñaṃ cidrūpamekaṃ vacasāmagamyam

अथ न्यासविधिं वक्ष्ये सन्ध्याया अङ्गसम्भवम् । ॐकारं पूर्ववद्योज्यं ततो मन्त्रानुदीरयेत्

atha nyāsavidhiṃ vakṣye sandhyāyā aṅgasambhavam | ॐkāraṃ pūrvavadyojyaṃ tato mantrānudīrayet

भूरित्युक्त्वा च पादाभ्यां नम इत्येव चोच्चरेत् । भुवः पूर्वं तु जानुभ्यां स्व: कटिभ्यां नमो वदेत्

bhūrityuktvā ca pādābhyāṃ nama ityeva coccaret | bhuvaḥ pūrvaṃ tu jānubhyāṃ sva: kaṭibhyāṃ namo vadet

महर्नाभ्यै जनश्चैव हदयाय ततस्तपः । कण्ठाय च ततः सत्यं ललाटे परिकीर्तयेत्

maharnābhyai janaścaiva hadayāya tatastapaḥ | kaṇṭhāya ca tataḥ satyaṃ lalāṭe parikīrtayet

अङ्गुष्ठाभ्यां तत्सवितुस्तर्जनीभ्यां वरेण्यकम् । भर्गो देवस्य मध्याभ्यां धीमहीत्येव कीर्तयेत्

aṅguṣṭhābhyāṃ tatsavitustarjanībhyāṃ vareṇyakam | bhargo devasya madhyābhyāṃ dhīmahītyeva kīrtayet

अनामाभ्यां कनिष्ठाभ्यां धियो यो न: पदं वदेत् । प्रचोदयात्करपृष्ठतलयोर्विन्यसेत्सुधी:

anāmābhyāṃ kaniṣṭhābhyāṃ dhiyo yo na: padaṃ vadet | pracodayātkarapṛṣṭhatalayorvinyasetsudhī:

ब्रह्मात्मने तत्सवितुर्हृदयाय नमस्तथा । विष्ण्वात्मने वरेण्यं च शिरसे नम इत्यपि

brahmātmane tatsaviturhṛdayāya namastathā | viṣṇvātmane vareṇyaṃ ca śirase nama ityapi

भर्गो देवस्थ रुद्रात्मने शिखायै प्रकीर्तितम् । शक्त्यात्मने धीमहीति कवचाय ततः परम्

bhargo devastha rudrātmane śikhāyai prakīrtitam | śaktyātmane dhīmahīti kavacāya tataḥ param

कालात्मने धियो यो नो नेत्रत्रय उदीरितम् । प्रचोदयाच्च सर्वात्मनेऽस्त्राय परिकीर्तितम्

kālātmane dhiyo yo no netratraya udīritam | pracodayācca sarvātmane'strāya parikīrtitam

अक्षरन्यासमेवाग्रे कथयामि महामुने । गायत्रीवर्णसम्भूतन्यास: पापहरः पर:

akṣaranyāsamevāgre kathayāmi mahāmune | gāyatrīvarṇasambhūtanyāsa: pāpaharaḥ para:

प्रणवं पूर्वमुच्चार्य वर्णन्यासः प्रकीर्तितः । तत्कारमादावुच्चार्य पादाङ्गुष्ठद्वये न्यसेत्

praṇavaṃ pūrvamuccārya varṇanyāsaḥ prakīrtitaḥ | tatkāramādāvuccārya pādāṅguṣṭhadvaye nyaset

सकारं गुल्फयोस्तद्वद्‌विकारं जङ्घयोर्न्यसेत् । जान्वोस्तुकारं विन्यस्य ऊर्वोश्चैव वकारकम्

sakāraṃ gulphayostadvadvikāraṃ jaṅghayornyaset | jānvostukāraṃ vinyasya ūrvoścaiva vakārakam

रेकारं च गुदे न्यस्य णिकारं लिङ्ग एव च । कट्यां यकारमेवात्र भकारं नाभिमण्डले

rekāraṃ ca gude nyasya ṇikāraṃ liṅga eva ca | kaṭyāṃ yakāramevātra bhakāraṃ nābhimaṇḍale

गोकारं हृदये न्यस्य देकारं स्तनयोर्द्वयोः । वकारं हृदि विन्यस्य स्यकारं कण्ठकूपके

gokāraṃ hṛdaye nyasya dekāraṃ stanayordvayoḥ | vakāraṃ hṛdi vinyasya syakāraṃ kaṇṭhakūpake

धीकारं मुखदेशे तु मकारं तालुदेशके । हिकारं नासिकाग्रे तु धिकारं नेत्रमण्डले

dhīkāraṃ mukhadeśe tu makāraṃ tāludeśake | hikāraṃ nāsikāgre tu dhikāraṃ netramaṇḍale

भ्रूमध्ये चैव योकारं योकारं च ललाटके । नकारं वै पूर्वमुखे प्रकारं दक्षिणे मुखे

bhrūmadhye caiva yokāraṃ yokāraṃ ca lalāṭake | nakāraṃ vai pūrvamukhe prakāraṃ dakṣiṇe mukhe

चोकारं पश्चिममुखे दकारं चोत्तरे मुखे । याकारं मूर्ध्नि विन्यस्य तकारं व्यापकं न्यसेत्

cokāraṃ paścimamukhe dakāraṃ cottare mukhe | yākāraṃ mūrdhni vinyasya takāraṃ vyāpakaṃ nyaset

एतन्न्यासविधिं केचिन्नेच्छन्ति जपतत्पराः । ततो ध्यायेन्महादेवीं जगन्मातरमम्बिकाम्

etannyāsavidhiṃ kecinnecchanti japatatparāḥ | tato dhyāyenmahādevīṃ jaganmātaramambikām

भास्वज्जपाप्रसूनाभां कुमारीं परमेश्वरीम् । रक्ताम्बुजासनारूढां रक्तगन्धानुलेपनाम्

bhāsvajjapāprasūnābhāṃ kumārīṃ parameśvarīm | raktāmbujāsanārūḍhāṃ raktagandhānulepanām

रक्तमाल्याम्बरधरां चतुरास्यां चतुर्भुजाम् । द्विनेत्रां स्रुक्स्रुवो मालां कुण्डिकां चैव बिभ्रतीम्

raktamālyāmbaradharāṃ caturāsyāṃ caturbhujām | dvinetrāṃ sruksruvo mālāṃ kuṇḍikāṃ caiva bibhratīm

सर्वाभरणसन्दीप्तामृग्वेदाध्यायिनीं पराम् । हंसपत्रामाहवनीयमध्यस्थां ब्रह्मदेवताम्

sarvābharaṇasandīptāmṛgvedādhyāyinīṃ parām | haṃsapatrāmāhavanīyamadhyasthāṃ brahmadevatām

चतुष्पदामष्टकुक्षिं सप्तशीर्षां महेश्वरीम् । अग्निवक्त्रां रुद्रशिखां विष्णुचित्तां तु भावयेत्

catuṣpadāmaṣṭakukṣiṃ saptaśīrṣāṃ maheśvarīm | agnivaktrāṃ rudraśikhāṃ viṣṇucittāṃ tu bhāvayet

ब्रह्मा तु कवचं यस्या गोत्रं सांख्यायनं स्मृतम् । आदित्यमण्डलान्तःस्थां ध्यायेद्देवीं महेश्वरीम्

brahmā tu kavacaṃ yasyā gotraṃ sāṃkhyāyanaṃ smṛtam | ādityamaṇḍalāntaḥsthāṃ dhyāyeddevīṃ maheśvarīm

एवं ध्यात्वा विधानेन गायत्रीं वेदमातरम् । ततो मुद्राः प्रकुर्वीत देव्याः प्रीतिकराः शुभाः

evaṃ dhyātvā vidhānena gāyatrīṃ vedamātaram | tato mudrāḥ prakurvīta devyāḥ prītikarāḥ śubhāḥ

सुमुखं सपुटं चैव विततं विस्तृतं तथा । द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुष्कं पञ्चकं तथा

sumukhaṃ sapuṭaṃ caiva vitataṃ vistṛtaṃ tathā | dvimukhaṃ trimukhaṃ caiva catuṣkaṃ pañcakaṃ tathā

100

षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाञ्जलिकं तथा । शकटं यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम्

ṣaṇmukhādhomukhaṃ caiva vyāpakāñjalikaṃ tathā | śakaṭaṃ yamapāśaṃ ca grathitaṃ sanmukhonmukham

101

विलम्बं मुष्टिकं चैव मत्स्यं कूर्मं वराहकम् । सिंहाक्रान्तं महाक्रान्तं मुद्‌गरं पल्लवं तथा

vilambaṃ muṣṭikaṃ caiva matsyaṃ kūrmaṃ varāhakam | siṃhākrāntaṃ mahākrāntaṃ mudgaraṃ pallavaṃ tathā

102

चतुर्विंशतिमुद्राश्च गायत्र्याः सम्प्रदर्शयेत् । शताक्षरां च गायत्रीं सकृदावर्तयेत्सुधीः

caturviṃśatimudrāśca gāyatryāḥ sampradarśayet | śatākṣarāṃ ca gāyatrīṃ sakṛdāvartayetsudhīḥ

103

चतुर्विंशत्यक्षराणि गायत्र्या कीर्तितानि हि । जातवेदसनाम्नीं च ऋचमुच्चारयेत्ततः

caturviṃśatyakṣarāṇi gāyatryā kīrtitāni hi | jātavedasanāmnīṃ ca ṛcamuccārayettataḥ

104

त्र्यम्बकस्यर्चमावृत्य गायत्री शतवर्णका । भवतीयं महापुण्या सकृज्जप्या बुधैरियम्

tryambakasyarcamāvṛtya gāyatrī śatavarṇakā | bhavatīyaṃ mahāpuṇyā sakṛjjapyā budhairiyam

105

ॐकारं पूर्वमुच्चार्य भूर्भुवः स्वस्तथैव च । चतुर्विंशत्यक्षरां च गायत्रीं प्रोच्चरेत्ततः

ॐkāraṃ pūrvamuccārya bhūrbhuvaḥ svastathaiva ca | caturviṃśatyakṣarāṃ ca gāyatrīṃ proccarettataḥ

106

एवं नित्यं जपं कुर्याद्‌ब्राह्मणो विप्रपुङ्‌गवः । स समग्रं फलं प्राप्य सन्ध्यायाः सुखमेधते

evaṃ nityaṃ japaṃ kuryādbrāhmaṇo viprapuṅgavaḥ | sa samagraṃ phalaṃ prāpya sandhyāyāḥ sukhamedhate

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे सन्ध्योपासननिरूपणं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe sandhyopāsananirūpaṇaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १७

सन्ध्यादिकृत्यवर्णनम् श्रीनारायण उवाच भिन्नपादा तु गायत्री ब्रह्महत्याप्रणाशिनी । अभिन्नपादा गायत्री ब्रह्महत्यां प्रयच्छति

sandhyādikṛtyavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca bhinnapādā tu gāyatrī brahmahatyāpraṇāśinī | abhinnapādā gāyatrī brahmahatyāṃ prayacchati

अच्छिन्नपादागायत्रीजपं कुर्वन्ति ये द्विजाः । अथोमुखाश्च तिष्ठन्ति कल्पकोटिशतानि च

acchinnapādāgāyatrījapaṃ kurvanti ye dvijāḥ | athomukhāśca tiṣṭhanti kalpakoṭiśatāni ca

सम्पुटैका षडोङ्‌कारा गायत्री विविधा मता । धर्मशास्त्रपुराणेषु इतिहासेषु सुव्रत

sampuṭaikā ṣaḍoṅkārā gāyatrī vividhā matā | dharmaśāstrapurāṇeṣu itihāseṣu suvrata

पञ्चप्रणवसंयुक्तां जपेदित्यनुशासनम् । जपसंख्याष्टभागान्ते पादो जप्यस्तुरीयकः

pañcapraṇavasaṃyuktāṃ japedityanuśāsanam | japasaṃkhyāṣṭabhāgānte pādo japyasturīyakaḥ

स द्विजः परमो ज्ञेयः परं सायुज्यमाप्नुयात् । अन्यथा प्रजपेद्यस्तु स जपो विफलो भवेत्

sa dvijaḥ paramo jñeyaḥ paraṃ sāyujyamāpnuyāt | anyathā prajapedyastu sa japo viphalo bhavet

सम्पुटैका षडोङ्‌कारा भवेत्सा ऊर्ध्वरेतसाम् । गृहस्थो ब्रह्मचारी वा मोक्षार्थी तुरीयां जपेत्

sampuṭaikā ṣaḍoṅkārā bhavetsā ūrdhvaretasām | gṛhastho brahmacārī vā mokṣārthī turīyāṃ japet

तुरीयपादो गायत्र्याः परोरजसे सावदोम् । ध्यानमस्य प्रवक्ष्यामि जपसाङ्‌गफलप्रदम्

turīyapādo gāyatryāḥ parorajase sāvadom | dhyānamasya pravakṣyāmi japasāṅgaphalapradam

हृदि विकसितपद्मं सार्कसोमाग्निबिम्बं प्रणवमयमचिन्त्यं यस्य पीतं प्रकल्प्यम् । अचलपरमसूक्ष्मं ज्योतिराकाशसारं भवतु मम मुदेऽसौ सच्चिदानन्दरूपः

hṛdi vikasitapadmaṃ sārkasomāgnibimbaṃ praṇavamayamacintyaṃ yasya pītaṃ prakalpyam | acalaparamasūkṣmaṃ jyotirākāśasāraṃ bhavatu mama mude'sau saccidānandarūpaḥ

त्रिशूलयोनी सुरभिमक्षमालां च लिङ्‌गकम् । अम्बुजं च महामुद्रामिति सप्त प्रदर्शयेत्

triśūlayonī surabhimakṣamālāṃ ca liṅgakam | ambujaṃ ca mahāmudrāmiti sapta pradarśayet

या सन्ध्या सैव गायत्री सच्चिदानन्दरूपिणी । भक्त्या तां ब्राह्मणो नित्यं पूजयेच्च नमेत्ततः

yā sandhyā saiva gāyatrī saccidānandarūpiṇī | bhaktyā tāṃ brāhmaṇo nityaṃ pūjayecca namettataḥ

ध्यातस्य पूजां कुर्वीत पञ्चभिश्चोपचारकैः । लं पृथिव्यात्मने गन्धमर्पयामि नमो नमः

dhyātasya pūjāṃ kurvīta pañcabhiścopacārakaiḥ | laṃ pṛthivyātmane gandhamarpayāmi namo namaḥ

हमाकाशात्मने पुष्पं चार्पयामि नमो नमः । यं च वाय्वात्मने धूपं चार्पयामि ततो वदेत्

hamākāśātmane puṣpaṃ cārpayāmi namo namaḥ | yaṃ ca vāyvātmane dhūpaṃ cārpayāmi tato vadet

रं च वह्न्यात्मने दीपमर्पयामि ततो वदेत् । वममृतात्मने तस्मै नैवेद्यमपि चार्पयेत्

raṃ ca vahnyātmane dīpamarpayāmi tato vadet | vamamṛtātmane tasmai naivedyamapi cārpayet

यं रं लं वं हमिति च पुष्पाञ्जलिमथार्पयेत् । एवं पूजां विधायाथ चान्ते मुद्राः प्रदर्शयेत्

yaṃ raṃ laṃ vaṃ hamiti ca puṣpāñjalimathārpayet | evaṃ pūjāṃ vidhāyātha cānte mudrāḥ pradarśayet

ध्यायेत्तु मनसा देवीं मन्त्रमुच्चारयेच्छनैः । न कम्पयेच्छिरो ग्रीवा दन्तान्नैव प्रकाशयेत्

dhyāyettu manasā devīṃ mantramuccārayecchanaiḥ | na kampayecchiro grīvā dantānnaiva prakāśayet

विधिनाष्टोत्तरशतमष्टाविंशतिरेव वा । दशवारमशक्तो वा नातो न्यूनं कदाचन

vidhināṣṭottaraśatamaṣṭāviṃśatireva vā | daśavāramaśakto vā nāto nyūnaṃ kadācana

तत उद्वासयेद्देवीमुत्तमेत्यनुवाकतः । न गायत्रीं जपेद्विद्वाञ्जलमध्ये कथञ्चन

tata udvāsayeddevīmuttametyanuvākataḥ | na gāyatrīṃ japedvidvāñjalamadhye kathañcana

यतः साग्निमुखी प्रोक्तेत्याहुः केचिन्महर्षयः । सुरभिर्ज्ञानशूर्पं च कूर्मो योनिश्च पङ्‌कजम्

yataḥ sāgnimukhī proktetyāhuḥ kecinmaharṣayaḥ | surabhirjñānaśūrpaṃ ca kūrmo yoniśca paṅkajam

लिङ्‌गं निर्वाणकं चैव जपान्तेऽष्टौ प्रदर्शयेत् । यदक्षरपदभ्रष्टं स्वरव्यञ्जनवर्जितम्

liṅgaṃ nirvāṇakaṃ caiva japānte'ṣṭau pradarśayet | yadakṣarapadabhraṣṭaṃ svaravyañjanavarjitam

तत्सर्वं क्षम्यतां देवि कश्यपप्रियवादिनि । गायत्रीतर्पणं चातः करणीयं महामुने

tatsarvaṃ kṣamyatāṃ devi kaśyapapriyavādini | gāyatrītarpaṇaṃ cātaḥ karaṇīyaṃ mahāmune

गायत्री छन्द आख्यातं विश्वामित्रऋषिः स्मृतः । सविता देवता प्रोक्ता विनियोगश्च तर्पणे

gāyatrī chanda ākhyātaṃ viśvāmitraṛṣiḥ smṛtaḥ | savitā devatā proktā viniyogaśca tarpaṇe

भूरित्युक्त्वा च ऋग्वेदपुरुषं तर्पयामि च । भुव इत्येतदुक्त्वा च यजुर्वेदमथो वदेत्

bhūrityuktvā ca ṛgvedapuruṣaṃ tarpayāmi ca | bhuva ityetaduktvā ca yajurvedamatho vadet

स्वर्व्याहृतिं समुक्त्वा च सामवेदं समुच्चरेत् । मह इत्येतदुक्त्वान्तेऽथर्ववेदं च तर्पयेत्

svarvyāhṛtiṃ samuktvā ca sāmavedaṃ samuccaret | maha ityetaduktvānte'tharvavedaṃ ca tarpayet

जनः पदान्त इतिहासपुराणमितीरयेत् । तपः सर्वागमं चैव पुरुषं तर्पयामि च

janaḥ padānta itihāsapurāṇamitīrayet | tapaḥ sarvāgamaṃ caiva puruṣaṃ tarpayāmi ca

सत्यं च सत्यलोकाख्यपुरुषं तर्पयामि च । ॐ भूर्भूर्लोकपुरुषं तर्पयामि ततो वदेत्

satyaṃ ca satyalokākhyapuruṣaṃ tarpayāmi ca | ॐ bhūrbhūrlokapuruṣaṃ tarpayāmi tato vadet

भुवश्चेति भुवर्लोकपुरुषं तर्पयामि च । स्वः स्वर्गलोकपुरुषं तर्पयामि ततः परम्

bhuvaśceti bhuvarlokapuruṣaṃ tarpayāmi ca | svaḥ svargalokapuruṣaṃ tarpayāmi tataḥ param

ॐभूरेकपदा नाम गायत्रीं तर्पयामि च । भुवो द्विपदां गायत्रीं तर्पयामीति कीर्तयेत्

ॐbhūrekapadā nāma gāyatrīṃ tarpayāmi ca | bhuvo dvipadāṃ gāyatrīṃ tarpayāmīti kīrtayet

स्वश्च त्रिपदां गायत्रीं तर्पयामि ततो वदेत् । ॐभूर्भुवः स्वश्चेति तथा गायत्रीं च चतुष्पदाम्

svaśca tripadāṃ gāyatrīṃ tarpayāmi tato vadet | ॐbhūrbhuvaḥ svaśceti tathā gāyatrīṃ ca catuṣpadām

उषसीं चैव गायत्रीं सावित्रीं च सरस्वतीम् । वेदानां मातरं पृथ्वीमजां चैव तु कौशिकीम्

uṣasīṃ caiva gāyatrīṃ sāvitrīṃ ca sarasvatīm | vedānāṃ mātaraṃ pṛthvīmajāṃ caiva tu kauśikīm

साङ्‌कृतिं वै सार्वजितिं गायत्रीं तर्पणे वदेत् । तर्पणान्ते च शान्त्यर्थं जातवेदसमीरयेत्

sāṅkṛtiṃ vai sārvajitiṃ gāyatrīṃ tarpaṇe vadet | tarpaṇānte ca śāntyarthaṃ jātavedasamīrayet

मानस्तोकेति मन्त्रं च शान्त्यर्थं प्रजपेत्सुधीः । ततोऽपि त्र्यम्बको मन्त्रः शान्त्यर्थः परिकीर्तितः

mānastoketi mantraṃ ca śāntyarthaṃ prajapetsudhīḥ | tato'pi tryambako mantraḥ śāntyarthaḥ parikīrtitaḥ

तच्छंयोरिति मन्त्रं च जपेच्छान्त्यर्थमेव तु । अतो देवा इति द्वाभ्यां सर्वाङ्‌गस्पर्शनं चरेत्

tacchaṃyoriti mantraṃ ca japecchāntyarthameva tu | ato devā iti dvābhyāṃ sarvāṅgasparśanaṃ caret

स्योनापृथिविमन्त्रेण भूम्यै कुर्यात्प्रणामकम् । यथाविधि च गोत्रादीनुच्चरेद्‌द्विजसत्तमः

syonāpṛthivimantreṇa bhūmyai kuryātpraṇāmakam | yathāvidhi ca gotrādīnuccareddvijasattamaḥ

एवं विधानं सन्ध्यायाः प्रातःकाले प्रकीर्तितम् । सन्ध्याकर्म समाप्यान्तेऽप्यग्निहोत्रं स्वयं हुनेत्

evaṃ vidhānaṃ sandhyāyāḥ prātaḥkāle prakīrtitam | sandhyākarma samāpyānte'pyagnihotraṃ svayaṃ hunet

पञ्चायतनपूजां च ततः कुर्यात्समाहितः । शिवां शिवं गणपतिं सूर्यं विष्णुं तथार्चयेत्

pañcāyatanapūjāṃ ca tataḥ kuryātsamāhitaḥ | śivāṃ śivaṃ gaṇapatiṃ sūryaṃ viṣṇuṃ tathārcayet

पौरुषेण तु सूक्तेन व्याहृत्या वा समाहितः । मूलमन्त्रेण वा कुर्याद्‌ह्रीश्च ते इति मन्त्रतः

pauruṣeṇa tu sūktena vyāhṛtyā vā samāhitaḥ | mūlamantreṇa vā kuryādhrīśca te iti mantrataḥ

भवानीं तु यजेन्मध्ये तथैशान्यां तु माधवम् । आग्नेय्यां गिरिजानाथं गणेशं रक्षसां दिशि

bhavānīṃ tu yajenmadhye tathaiśānyāṃ tu mādhavam | āgneyyāṃ girijānāthaṃ gaṇeśaṃ rakṣasāṃ diśi

वायव्यामर्चयेत्सूर्यमिति देवस्थितिक्रमः । षोडशानुपचारांश्च षोडशर्ग्भिर्हरेन्नरः

vāyavyāmarcayetsūryamiti devasthitikramaḥ | ṣoḍaśānupacārāṃśca ṣoḍaśargbhirharennaraḥ

देवीमभ्यर्च्य पुरतो यजेदन्याननुक्रमात् । न देवीपूजनात्पुण्यमधिकं क्वचिदीक्ष्यते

devīmabhyarcya purato yajedanyānanukramāt | na devīpūjanātpuṇyamadhikaṃ kvacidīkṣyate

अत एव तु सन्ध्यासु सन्ध्योपास्तिः श्रुतीरिता । नाक्षतैरर्चयेर्द्विष्णुं न तुलस्या गणेश्वरम्

ata eva tu sandhyāsu sandhyopāstiḥ śrutīritā | nākṣatairarcayerdviṣṇuṃ na tulasyā gaṇeśvaram

दूर्वाभिर्नार्चयेद्दुर्गां केतकैर्न महेश्वरम् । मल्लिकाजातिकुसुमं कुटजं पनसं तथा

dūrvābhirnārcayeddurgāṃ ketakairna maheśvaram | mallikājātikusumaṃ kuṭajaṃ panasaṃ tathā

किंशुकं बकुलं कुन्दं लोध्रं तु करवीरकम् । शिंशपाऽपराजितापुष्पं बब्धूकागस्त्यपुष्पके

kiṃśukaṃ bakulaṃ kundaṃ lodhraṃ tu karavīrakam | śiṃśapā'parājitāpuṣpaṃ babdhūkāgastyapuṣpake

मदन्तं सिन्दुवारं च पालाशकुसुमं तथा । दूर्वाङ्कुरं बिल्वदलं कुशमञ्जरिकां तथा

madantaṃ sinduvāraṃ ca pālāśakusumaṃ tathā | dūrvāṅkuraṃ bilvadalaṃ kuśamañjarikāṃ tathā

शल्लकीमाधवीपुष्पमर्कमन्दारपुष्पकम् । केतकीं कर्णिकारं च कदम्बकुसुमं तथा

śallakīmādhavīpuṣpamarkamandārapuṣpakam | ketakīṃ karṇikāraṃ ca kadambakusumaṃ tathā

पुन्नागश्चम्पकस्तद्वद्यूथिकातगरौ तथा । एवमादीनि पुष्पाणि देवीप्रियकराणि च

punnāgaścampakastadvadyūthikātagarau tathā | evamādīni puṣpāṇi devīpriyakarāṇi ca

गुग्गुलस्य भवेद्धूपो दीपः स्यात्तिलतैलतः । कृत्वेत्थं देवतापूजां ततो मूलमनुं जपेत्

guggulasya bhaveddhūpo dīpaḥ syāttilatailataḥ | kṛtvetthaṃ devatāpūjāṃ tato mūlamanuṃ japet

एवं पूजां समाप्यैव वेदाभ्यासं चरेद्‌बुधः । ततः स्ववृत्त्या कुर्वीत पोष्यवर्गार्थसाधनम् । तृतीयदिनभागे तु नियमेन विचक्षणः

evaṃ pūjāṃ samāpyaiva vedābhyāsaṃ caredbudhaḥ | tataḥ svavṛttyā kurvīta poṣyavargārthasādhanam | tṛtīyadinabhāge tu niyamena vicakṣaṇaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे सन्ध्यादिकृत्यवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe sandhyādikṛtyavarṇanaṃ nāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १८

बृहद्रथकथानकम् नारद उवाच पूजाविशेषं श्रीदेव्याः श्रोतुमिच्छामि मानद । येनाश्रितेन मनुजः कृतकृत्यत्वमावहेत्

bṛhadrathakathānakam nārada uvāca pūjāviśeṣaṃ śrīdevyāḥ śrotumicchāmi mānada | yenāśritena manujaḥ kṛtakṛtyatvamāvahet

श्रीनारायण उवाच देवर्षे शृणु वक्ष्यामि श्रीमत्सु पूजनक्रमम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं साक्षात्समस्तापन्निवारणम्

śrīnārāyaṇa uvāca devarṣe śṛṇu vakṣyāmi śrīmatsu pūjanakramam | bhuktimuktipradaṃ sākṣātsamastāpannivāraṇam

आचम्य मौनी सङ्‌कल्प्य भूतशुद्ध्यादिकं चरेत् । मातृकान्यासपूर्वं तु षडङ्‌गन्यासमाचरेत्

ācamya maunī saṅkalpya bhūtaśuddhyādikaṃ caret | mātṛkānyāsapūrvaṃ tu ṣaḍaṅganyāsamācaret

शङ्‌खस्य स्थापनं कृत्वा सामान्यार्घ्यं विधाय च । पूजाद्रव्याणि चास्त्रेण प्रोक्षयेन्मतिमान्नरः

śaṅkhasya sthāpanaṃ kṛtvā sāmānyārghyaṃ vidhāya ca | pūjādravyāṇi cāstreṇa prokṣayenmatimānnaraḥ

गुरोरनुज्ञामादाय ततः पूजां समारभेत् । पीठपूजां पुरा कृत्वा देवीं ध्यायेत्ततः परम्

guroranujñāmādāya tataḥ pūjāṃ samārabhet | pīṭhapūjāṃ purā kṛtvā devīṃ dhyāyettataḥ param

आसनाद्युपचारैश्च भक्तिप्रेमयुतः सदा । स्नापयेत्परदेवीं तां पञ्चामृतरसादिभिः

āsanādyupacāraiśca bhaktipremayutaḥ sadā | snāpayetparadevīṃ tāṃ pañcāmṛtarasādibhiḥ

पौण्ड्रेक्षुरसपूर्णैस्तु कलशैः शतसंख्यकैः । स्तापयेद्यो महेशानीं न स भूयोऽभिजायते

pauṇḍrekṣurasapūrṇaistu kalaśaiḥ śatasaṃkhyakaiḥ | stāpayedyo maheśānīṃ na sa bhūyo'bhijāyate

यश्च चूतरसैरेवं स्नापयेज्जगदम्बिकाम् । वेदपारायणं कृत्वा रसेनेक्षूद्‍भवेन वा

yaśca cūtarasairevaṃ snāpayejjagadambikām | vedapārāyaṇaṃ kṛtvā rasenekṣūdbhavena vā

तद्‌गेहं न त्यजेन्नित्यं रमा चैव सरस्वती । यस्तु द्राक्षारसेनैव वेदपारायणं चरन्

tadgehaṃ na tyajennityaṃ ramā caiva sarasvatī | yastu drākṣārasenaiva vedapārāyaṇaṃ caran

अभिषिञ्चेन्महेशानीं सकुटुम्बो नरोत्तमः । रसरेणुप्रमाणं च देवीलोके महीयते

abhiṣiñcenmaheśānīṃ sakuṭumbo narottamaḥ | rasareṇupramāṇaṃ ca devīloke mahīyate

कर्पूरागुरुकाश्मीरकस्तूरीपङ्‌कपङ्‌किलैः । सलिलैः स्नापयेद्देवीं वेदपारायणं चरन्

karpūrāgurukāśmīrakastūrīpaṅkapaṅkilaiḥ | salilaiḥ snāpayeddevīṃ vedapārāyaṇaṃ caran

भस्मीभवन्ति पापानि शतजन्मार्जितानि च । यो दुग्धकलशैर्देवीं स्तापयेद्वेदपाठतः

bhasmībhavanti pāpāni śatajanmārjitāni ca | yo dugdhakalaśairdevīṃ stāpayedvedapāṭhataḥ

आकल्पं स वसेन्नित्यं तस्मिन् वै क्षीरसागरे । यस्तु दध्नाभिषिञ्चेत्तां दधिकुल्यापतिर्भवेत्

ākalpaṃ sa vasennityaṃ tasmin vai kṣīrasāgare | yastu dadhnābhiṣiñcettāṃ dadhikulyāpatirbhavet

मधुना च धृतेनैव तथा शर्करयापि च । स्नापयेन्मधुकुल्यादिनदीनां स पतिर्भवेत्

madhunā ca dhṛtenaiva tathā śarkarayāpi ca | snāpayenmadhukulyādinadīnāṃ sa patirbhavet

सहस्रकलशैर्देवीं स्नापयन्भक्तितत्परः । इह लोके सुखी भूत्वाप्यन्यलोके सुखी भवेत्

sahasrakalaśairdevīṃ snāpayanbhaktitatparaḥ | iha loke sukhī bhūtvāpyanyaloke sukhī bhavet

क्षौमं वस्त्रद्वयं दत्त्वा वायुलोकं स गच्छति । रत्‍ननिर्मितभूषाणां दाता निधिपतिर्भवेत्

kṣaumaṃ vastradvayaṃ dattvā vāyulokaṃ sa gacchati | ratnanirmitabhūṣāṇāṃ dātā nidhipatirbhavet

काश्मीरचन्दनं दत्त्वा कस्तूरीबिन्दुभूषितम् । तथा सीमन्तसिन्दूरं चरणेऽलक्तपत्रकम्

kāśmīracandanaṃ dattvā kastūrībindubhūṣitam | tathā sīmantasindūraṃ caraṇe'laktapatrakam

इन्द्रासने समारूढो भवेद्देवपतिः परः । पुष्पाणि विविधान्याहुः पूजाकर्मणि साधवः

indrāsane samārūḍho bhaveddevapatiḥ paraḥ | puṣpāṇi vividhānyāhuḥ pūjākarmaṇi sādhavaḥ

तानि दत्त्वा यथालाभं कैलासं लभते स्वयम् । बिल्वपत्राण्यमोघानि यो दद्यात्परशक्तये

tāni dattvā yathālābhaṃ kailāsaṃ labhate svayam | bilvapatrāṇyamoghāni yo dadyātparaśaktaye

तस्य दुःखं कदाचिच्च क्वचिच्च न भविष्यति । बिल्वपत्रत्रये रक्तचन्दनेन तु संल्लिखेत्

tasya duḥkhaṃ kadācicca kvacicca na bhaviṣyati | bilvapatratraye raktacandanena tu saṃllikhet

मायाबीजत्रयं यत्‍नात्सुस्फुटं चातिसुन्दरम् । मायाबीजादिकं नाम चतुर्थ्यन्तं समुच्चरेत्

māyābījatrayaṃ yatnātsusphuṭaṃ cātisundaram | māyābījādikaṃ nāma caturthyantaṃ samuccaret

नमोऽन्तं परया भक्त्या देवीचरणपङ्‌कजे । समर्पयेन्महादेव्यै कोमलं तच्च पत्रकम्

namo'ntaṃ parayā bhaktyā devīcaraṇapaṅkaje | samarpayenmahādevyai komalaṃ tacca patrakam

य एवं कुरुते भक्त्या मनुत्वं लभते हि सः । यस्तु कोटिदलैरेवं कोमलैरतिनिर्मलैः

ya evaṃ kurute bhaktyā manutvaṃ labhate hi saḥ | yastu koṭidalairevaṃ komalairatinirmalaiḥ

पूजयेद्‌भुवनेशानीं ब्रह्माण्डाधिपतिर्भवेत् । कुन्दपुष्पैर्नवीनैस्तु लुलितैरष्टगन्धतः

pūjayedbhuvaneśānīṃ brahmāṇḍādhipatirbhavet | kundapuṣpairnavīnaistu lulitairaṣṭagandhataḥ

कोटिसङ्‌ख्यैः पूजयेत्तु प्राजापत्यं लभेद्‌ध्रुवम् । मल्लिकामालतीपुष्पैरष्टगन्धेन लोलितैः

koṭisaṅkhyaiḥ pūjayettu prājāpatyaṃ labheddhruvam | mallikāmālatīpuṣpairaṣṭagandhena lolitaiḥ

कोटिसङ्‌ख्यैः पूजया तु जायते स चतुर्मुखः । दशकोटिभिरप्येवं तैरेव कुसुमैर्मुने

koṭisaṅkhyaiḥ pūjayā tu jāyate sa caturmukhaḥ | daśakoṭibhirapyevaṃ taireva kusumairmune

विष्णुत्वं लभते मर्त्यो यत्सुरेष्वपि दुर्लभम् । विष्णुनैतद्‌व्रतं पूर्वं कृतं स्वपदलब्धये

viṣṇutvaṃ labhate martyo yatsureṣvapi durlabham | viṣṇunaitadvrataṃ pūrvaṃ kṛtaṃ svapadalabdhaye

शतकोटिभिरप्येवं सूत्रात्मत्वं व्रजेद्‌ध्रुवम् । व्रतमेतत्पुरा सम्यक्कृतं भक्त्या प्रयत्‍नतः

śatakoṭibhirapyevaṃ sūtrātmatvaṃ vrajeddhruvam | vratametatpurā samyakkṛtaṃ bhaktyā prayatnataḥ

तेन व्रतप्रभावेण हिरण्योदरतां व्रजेत् । जपाकुसुमपुष्पस्य बन्धूककुसुमस्य च

tena vrataprabhāveṇa hiraṇyodaratāṃ vrajet | japākusumapuṣpasya bandhūkakusumasya ca

दाडिमीकुसुमस्यापि विधिरेष उदीरितः । एवमन्यानि पुष्पाणि श्रीदेव्यै विधिनार्पयेत्

dāḍimīkusumasyāpi vidhireṣa udīritaḥ | evamanyāni puṣpāṇi śrīdevyai vidhinārpayet

तस्य पुण्यफलस्यान्तं न जानातीश्वरोऽपि सः । तत्तदृतूद्‍भवैः पुष्पैर्नामसाहस्रसंख्यया

tasya puṇyaphalasyāntaṃ na jānātīśvaro'pi saḥ | tattadṛtūdbhavaiḥ puṣpairnāmasāhasrasaṃkhyayā

समर्पयेन्महादेव्यै प्रतिवर्षमतन्द्रितः । य एवं कुरुते भक्त्या महापातकसंयुतः

samarpayenmahādevyai prativarṣamatandritaḥ | ya evaṃ kurute bhaktyā mahāpātakasaṃyutaḥ

उपपातकयुक्तोऽपि मुच्यते सर्वपातकैः । देहान्ते श्रीपदाम्भोजं दुर्लभं देवसत्तमैः

upapātakayukto'pi mucyate sarvapātakaiḥ | dehānte śrīpadāmbhojaṃ durlabhaṃ devasattamaiḥ

प्राप्नोति साधकवरो मुने नास्त्यत्र संशयः । कृष्णागुरुं सकर्पूरं चन्दनेन समन्वितम्

prāpnoti sādhakavaro mune nāstyatra saṃśayaḥ | kṛṣṇāguruṃ sakarpūraṃ candanena samanvitam

सिल्हकं चाज्यसंयुक्तं गुग्गुलेन समन्वितम् । धूपं दद्यान्महादेव्यै येन स्याद्धूपितं गृहम्

silhakaṃ cājyasaṃyuktaṃ guggulena samanvitam | dhūpaṃ dadyānmahādevyai yena syāddhūpitaṃ gṛham

तेन प्रसन्ना देवेशी ददाति भुवनत्रयम् । दीपं कर्पूरखण्डैश्च दद्याद्देव्यै निरन्तरम्

tena prasannā deveśī dadāti bhuvanatrayam | dīpaṃ karpūrakhaṇḍaiśca dadyāddevyai nirantaram

सूर्यलोकमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा । शतदीपांस्तथा दद्यात्सहस्रान्वा समाहितः

sūryalokamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā | śatadīpāṃstathā dadyātsahasrānvā samāhitaḥ

नैवेद्यं पुरतो देव्याः स्थापयेत्पर्वताकृतिम् । लेह्यैश्चोष्यैस्तथा पेयैः षड्‌रसैस्तु समाहितैः

naivedyaṃ purato devyāḥ sthāpayetparvatākṛtim | lehyaiścoṣyaistathā peyaiḥ ṣaḍrasaistu samāhitaiḥ

नानाफलानि दिव्यानि स्वादूनि रसवन्ति च । स्वर्णपात्रस्थितान्नानि दद्याद्देव्यै निरन्तरम्

nānāphalāni divyāni svādūni rasavanti ca | svarṇapātrasthitānnāni dadyāddevyai nirantaram

तृप्तायां श्रीमहादेव्यां भवेत्तृप्तं जगत्त्रयम् । यतस्तदात्मकं सर्वं रज्जौ सर्पो यथा तथा

tṛptāyāṃ śrīmahādevyāṃ bhavettṛptaṃ jagattrayam | yatastadātmakaṃ sarvaṃ rajjau sarpo yathā tathā

ततः पानीयकं दद्याच्छुभं गङ्‌गाजलं महत् । कर्पूरवालासंयुक्तं शीतलं कलशस्थितम्

tataḥ pānīyakaṃ dadyācchubhaṃ gaṅgājalaṃ mahat | karpūravālāsaṃyuktaṃ śītalaṃ kalaśasthitam

ताम्बूलं च ततो देव्यै कर्पूरशकलान्वितम् । एलालवङ्‌गसंयुक्तं मुखसौगन्ध्यदायकम्

tāmbūlaṃ ca tato devyai karpūraśakalānvitam | elālavaṅgasaṃyuktaṃ mukhasaugandhyadāyakam

दद्याद्देव्यै महाभक्त्या येन देवी प्रसीदति । मृदङ्‌गवीणामुरजढक्कादुन्दुभिनिःस्वनैः

dadyāddevyai mahābhaktyā yena devī prasīdati | mṛdaṅgavīṇāmurajaḍhakkādundubhiniḥsvanaiḥ

तोषयेज्जगतां धात्रीं गायनैरतिमोहनैः । वेदपारायणैः स्तोत्रैः पुराणादिभिरप्युत

toṣayejjagatāṃ dhātrīṃ gāyanairatimohanaiḥ | vedapārāyaṇaiḥ stotraiḥ purāṇādibhirapyuta

छत्रं च चामरे द्वे च दद्याद्देव्यै समाहितः । राजोपचारान् श्रीदेव्यै नित्यमेव समर्पयेत्

chatraṃ ca cāmare dve ca dadyāddevyai samāhitaḥ | rājopacārān śrīdevyai nityameva samarpayet

प्रदक्षिणां नमस्कारं कुर्याद्देव्या अनेकधा । क्षमापयेज्जगद्धात्रीं जगदम्बां मुहुर्मुहुः

pradakṣiṇāṃ namaskāraṃ kuryāddevyā anekadhā | kṣamāpayejjagaddhātrīṃ jagadambāṃ muhurmuhuḥ

सकृत्स्मरणमात्रेण यत्र देवी प्रसीदति । एतादृशोपचारैश्च प्रसीदेदत्र कः स्मयः

sakṛtsmaraṇamātreṇa yatra devī prasīdati | etādṛśopacāraiśca prasīdedatra kaḥ smayaḥ

स्वभावतो भवेन्माता पुत्रेऽतिकरुणावती । तेन भक्तौ कृतायां तु वक्तव्यं किं ततः परम्

svabhāvato bhavenmātā putre'tikaruṇāvatī | tena bhaktau kṛtāyāṃ tu vaktavyaṃ kiṃ tataḥ param

अत्र ते कथयिष्यामि पुरावृत्तं सनातनम् । बृहद्रथस्य राजर्षेः प्रियं भक्तिप्रदायकम्

atra te kathayiṣyāmi purāvṛttaṃ sanātanam | bṛhadrathasya rājarṣeḥ priyaṃ bhaktipradāyakam

चक्रवाकोऽभवत्पक्षी क्वचिद्देशे हिमालये । भ्रमन्नानाविधान्देशान्ययौ काशीपुरं प्रति

cakravāko'bhavatpakṣī kvaciddeśe himālaye | bhramannānāvidhāndeśānyayau kāśīpuraṃ prati

अन्नपूर्णामहास्थाने प्रारब्धवशतो द्विजः । जगाम लीलया तत्र कणलोभादनाथवत्

annapūrṇāmahāsthāne prārabdhavaśato dvijaḥ | jagāma līlayā tatra kaṇalobhādanāthavat

कृत्वा प्रदक्षिणामेकां जगाम स विहायसा । देशान्तरं विहायैव पुरीं मुक्तिप्रदायिनीम्

kṛtvā pradakṣiṇāmekāṃ jagāma sa vihāyasā | deśāntaraṃ vihāyaiva purīṃ muktipradāyinīm

कालान्तरे ममारासौ गतः स्वर्गपुरीं प्रति । बुभुजे विषयान्सर्वान् दिव्यरूपधरो युवा

kālāntare mamārāsau gataḥ svargapurīṃ prati | bubhuje viṣayānsarvān divyarūpadharo yuvā

कल्पद्वयं तथा भुक्त्वा पुनः प्राप भुवं प्रति । क्षत्रियाणां कुले जन्म प्राप सर्वोत्तमोत्तमम्

kalpadvayaṃ tathā bhuktvā punaḥ prāpa bhuvaṃ prati | kṣatriyāṇāṃ kule janma prāpa sarvottamottamam

बृहद्रथेति नाम्नाभूत्प्रसिद्धः क्षितिमण्डले । महायज्वा धार्मिकश्च सत्यवादी जितेन्द्रियः

bṛhadratheti nāmnābhūtprasiddhaḥ kṣitimaṇḍale | mahāyajvā dhārmikaśca satyavādī jitendriyaḥ

त्रिकालज्ञः सार्वभौमो यमी परपुरञ्जयः । पूर्वजन्मस्मृतिस्तस्य वर्तते दुर्लभा भुवि

trikālajñaḥ sārvabhaumo yamī parapurañjayaḥ | pūrvajanmasmṛtistasya vartate durlabhā bhuvi

इति श्रुत्वा किंवदन्तीं मुनयः समुपागताः । कृतातिथ्या नृपेन्द्रेण विष्टरेषूषुरेव ते

iti śrutvā kiṃvadantīṃ munayaḥ samupāgatāḥ | kṛtātithyā nṛpendreṇa viṣṭareṣūṣureva te

पप्रच्छुर्मुनयः सर्वे संशयोऽस्ति महान्नृप । केन पुण्यप्रभावेण पूर्वजन्मस्मृतिस्तव

papracchurmunayaḥ sarve saṃśayo'sti mahānnṛpa | kena puṇyaprabhāveṇa pūrvajanmasmṛtistava

त्रिकालज्ञानमेवापि केन पुण्यप्रभावतः । ज्ञानं तवेति तज्ज्ञातुमागताः स्म तवान्तिकम्

trikālajñānamevāpi kena puṇyaprabhāvataḥ | jñānaṃ taveti tajjñātumāgatāḥ sma tavāntikam

वद निर्व्याजया वृत्त्या तदस्माकं यथातथम् । श्रीनारायण उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा राजा परमधार्मिकः

vada nirvyājayā vṛttyā tadasmākaṃ yathātatham | śrīnārāyaṇa uvāca iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā rājā paramadhārmikaḥ

उवाच सकलं ब्रह्मन् त्रिकालज्ञानकारणम् । श्रूयतां मुनयः सर्वे मम ज्ञानस्य कारणम्

uvāca sakalaṃ brahman trikālajñānakāraṇam | śrūyatāṃ munayaḥ sarve mama jñānasya kāraṇam

चक्रवाकः स्थितः पूर्वं नीचयोनिगतोऽपि वा । अज्ञानतोऽपि कृतवानन्नपूर्णाप्रदक्षिणाम्

cakravākaḥ sthitaḥ pūrvaṃ nīcayonigato'pi vā | ajñānato'pi kṛtavānannapūrṇāpradakṣiṇām

तेन पुण्यप्रभावेण स्वर्गे कल्पद्वयस्थितिः । त्रिकालज्ञानताप्यस्मिन्नभूज्जन्मनि सुव्रताः

tena puṇyaprabhāveṇa svarge kalpadvayasthitiḥ | trikālajñānatāpyasminnabhūjjanmani suvratāḥ

को वेद जगदम्बायाः पदस्मृतिफलं कियत् । स्मृत्वा तन्महिमानं तु पतन्त्यश्रूणि मेऽनिशम्

ko veda jagadambāyāḥ padasmṛtiphalaṃ kiyat | smṛtvā tanmahimānaṃ tu patantyaśrūṇi me'niśam

धिगस्तु जन्म तेषां वै कृतघ्नानां तु पापिनाम् । ये सर्वमातरं देवीं स्वोपास्यां न भजन्ति हि

dhigastu janma teṣāṃ vai kṛtaghnānāṃ tu pāpinām | ye sarvamātaraṃ devīṃ svopāsyāṃ na bhajanti hi

न शिवोपासना नित्या न विष्णूपासना तथा । नित्योपास्तिः परा देव्या नित्या श्रुत्यैव चोदिता

na śivopāsanā nityā na viṣṇūpāsanā tathā | nityopāstiḥ parā devyā nityā śrutyaiva coditā

किं मया बहु वक्तव्यं स्थाने संशयवर्जिते । सेवनीयं पदाम्भोजं भगवत्या निरन्तरम्

kiṃ mayā bahu vaktavyaṃ sthāne saṃśayavarjite | sevanīyaṃ padāmbhojaṃ bhagavatyā nirantaram

नातः परतरं किञ्चिदधिकं जगतीतले । सेवनीया परा देवी निर्गुणा सगुणाथवा

nātaḥ parataraṃ kiñcidadhikaṃ jagatītale | sevanīyā parā devī nirguṇā saguṇāthavā

श्रीनारायण उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा राजर्षेर्धार्मिकस्य च । प्रसन्नहृदयाः सर्वे गताः स्वस्वनिकेतनम्

śrīnārāyaṇa uvāca iti tasya vacaḥ śrutvā rājarṣerdhārmikasya ca | prasannahṛdayāḥ sarve gatāḥ svasvaniketanam

एवंप्रभावा सा देवी तत्पूजायाः फलं कियत् । अस्तीति केन प्रष्टव्यं वक्तव्यं वा न केनचित्

evaṃprabhāvā sā devī tatpūjāyāḥ phalaṃ kiyat | astīti kena praṣṭavyaṃ vaktavyaṃ vā na kenacit

येषां तु जन्मसाफल्यं तेषां श्रद्धा तु जायते । येषां तु जन्मसाङ्‌कर्यं तेषां श्रद्धा न जायते

yeṣāṃ tu janmasāphalyaṃ teṣāṃ śraddhā tu jāyate | yeṣāṃ tu janmasāṅkaryaṃ teṣāṃ śraddhā na jāyate

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे देवीमाहाम्ये बृहद्रथकथानकं नामाष्टादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe devīmāhāmye bṛhadrathakathānakaṃ nāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १९

मध्याह्नसंध्यावर्णनम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् सन्ध्यां माध्याह्निकीं शुभाम् । यदनुष्ठानतोऽपूर्वं जायतेऽत्युत्तमं फलम्

madhyāhnasaṃdhyāvarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca athātaḥ śrūyatāṃ brahman sandhyāṃ mādhyāhnikīṃ śubhām | yadanuṣṭhānato'pūrvaṃ jāyate'tyuttamaṃ phalam

सावित्रीं युवतीं श्वेतवर्णां चैव त्रिलोचनाम् । वरदां चाक्षमालाढ्यां त्रिशूलाभयहस्तकाम्

sāvitrīṃ yuvatīṃ śvetavarṇāṃ caiva trilocanām | varadāṃ cākṣamālāḍhyāṃ triśūlābhayahastakām

वृषारूढां यजुर्वेदसंहितां रुद्रदेवताम् । तमोगुणयुतां चैव भुवर्लोकव्यवस्थिताम्

vṛṣārūḍhāṃ yajurvedasaṃhitāṃ rudradevatām | tamoguṇayutāṃ caiva bhuvarlokavyavasthitām

आदित्यमार्गसंचारकर्त्रीं मायां नमाम्यहम् । आदिदेवीमथ ध्यात्वाऽऽचमनादि च पूर्ववत्

ādityamārgasaṃcārakartrīṃ māyāṃ namāmyaham | ādidevīmatha dhyātvā''camanādi ca pūrvavat

अथ चार्घ्यप्रकरणं पुष्पाणि चिनुयात्ततः । तदलाभे बिल्वपत्रं तोयेन मिश्रयेत्ततः

atha cārghyaprakaraṇaṃ puṣpāṇi cinuyāttataḥ | tadalābhe bilvapatraṃ toyena miśrayettataḥ

ऊर्ध्वं च सूर्याभिमुखं क्षिप्त्वार्घ्यं प्रतिपादयेत् । प्रातःसन्ध्यादिवत्सर्वमुपसंहारपूर्वकम्

ūrdhvaṃ ca sūryābhimukhaṃ kṣiptvārghyaṃ pratipādayet | prātaḥsandhyādivatsarvamupasaṃhārapūrvakam

मध्याह्ने केचिदिच्छन्ति सावित्रीं तु तदित्यृचम् । असम्प्रदायं तत्कर्म कार्यहानिस्तु जायते

madhyāhne kecidicchanti sāvitrīṃ tu tadityṛcam | asampradāyaṃ tatkarma kāryahānistu jāyate

कारणं सन्ध्ययोश्चात्र मन्देहा नाम राक्षसाः । भक्षितुं सूर्यमिच्छन्ति कारणं श्रुतिचोदितम्

kāraṇaṃ sandhyayoścātra mandehā nāma rākṣasāḥ | bhakṣituṃ sūryamicchanti kāraṇaṃ śruticoditam

अतस्तु कारणाद्विप्रः सन्ध्यां कुर्यात्प्रयत्‍नतः । सन्ध्ययोरुभयोर्नित्यं गायत्र्या प्रणवेन च

atastu kāraṇādvipraḥ sandhyāṃ kuryātprayatnataḥ | sandhyayorubhayornityaṃ gāyatryā praṇavena ca

अम्भस्तु प्रक्षिपेत्तेन नान्यथा श्रुतिघातकः । आकृष्णेनेति मन्त्रेण पुष्पैर्वाम्बुविमिश्रितम्

ambhastu prakṣipettena nānyathā śrutighātakaḥ | ākṛṣṇeneti mantreṇa puṣpairvāmbuvimiśritam

अलाभे बिल्वदूर्वादिपत्रेणोक्तेन पूर्वकम् । अर्ध्यं दद्यात्प्रयत्‍नेन साङ्‌गं सन्ध्याफलं लभेत्

alābhe bilvadūrvādipatreṇoktena pūrvakam | ardhyaṃ dadyātprayatnena sāṅgaṃ sandhyāphalaṃ labhet

अत्रैव तर्पणं वक्ष्ये शृणु देवर्षिसत्तम । भुवः पुनः पूरुषं तु तर्पयामि नमो नमः

atraiva tarpaṇaṃ vakṣye śṛṇu devarṣisattama | bhuvaḥ punaḥ pūruṣaṃ tu tarpayāmi namo namaḥ

यजुर्वेदं तर्पयामि मण्डलं तर्पयामि च । हिरण्यगर्भं च तथान्तरात्मानं तथैव च

yajurvedaṃ tarpayāmi maṇḍalaṃ tarpayāmi ca | hiraṇyagarbhaṃ ca tathāntarātmānaṃ tathaiva ca

सावित्रीं च ततो देवमातरं साङ्‌कृतिं तथा । सन्ध्यां तथैव युवतीं रुद्राणीं नीमृजां तथा

sāvitrīṃ ca tato devamātaraṃ sāṅkṛtiṃ tathā | sandhyāṃ tathaiva yuvatīṃ rudrāṇīṃ nīmṛjāṃ tathā

सर्वार्थानां सिद्धिकरीं सर्वमन्त्रार्थसिद्धिदाम् । भूर्भुवः स्वः पूरुषं तु इति मध्याह्नतर्पणम्

sarvārthānāṃ siddhikarīṃ sarvamantrārthasiddhidām | bhūrbhuvaḥ svaḥ pūruṣaṃ tu iti madhyāhnatarpaṇam

उदुत्यमिति सूक्तेन सूर्योपस्थानमेव च । चित्रं देवानामिति च सूर्योपस्थानमाचरेत्

udutyamiti sūktena sūryopasthānameva ca | citraṃ devānāmiti ca sūryopasthānamācaret

ततो जपं प्रकुर्वीत मन्त्रसाधनतत्परः । जपस्यापि प्रकारं तु वक्ष्यामि शृणु नारद

tato japaṃ prakurvīta mantrasādhanatatparaḥ | japasyāpi prakāraṃ tu vakṣyāmi śṛṇu nārada

कृत्वोत्तानौ करौ प्रातः सायं चाधः करौ तथा । मध्याह्ने हृदयस्थौ तु कृत्वा जपमुदीरयेत्

kṛtvottānau karau prātaḥ sāyaṃ cādhaḥ karau tathā | madhyāhne hṛdayasthau tu kṛtvā japamudīrayet

पर्वद्वयमनामिक्याः कनिष्ठादिक्रमेण तु । तर्जनीमूलपर्यन्तं करमाला प्रकीर्तिता

parvadvayamanāmikyāḥ kaniṣṭhādikrameṇa tu | tarjanīmūlaparyantaṃ karamālā prakīrtitā

गोघ्नः पितृघ्नो मातृघ्नो भ्रूणहा गुरुतल्पगः । ब्रह्मस्वक्षेत्रहारी च यश्च विप्रः सुरां पिबेत्

goghnaḥ pitṛghno mātṛghno bhrūṇahā gurutalpagaḥ | brahmasvakṣetrahārī ca yaśca vipraḥ surāṃ pibet

स गायत्र्या सहस्रेण पूतो भवति मानवः । मानसं वाचिकं पापं विषयेन्द्रियसङ्‌गजम्

sa gāyatryā sahasreṇa pūto bhavati mānavaḥ | mānasaṃ vācikaṃ pāpaṃ viṣayendriyasaṅgajam

तत्किल्बिषं नाशयति त्रीणि जन्मानि मानवः । गायत्रीं यो न जानाति वृथा तस्य परिश्रमः

tatkilbiṣaṃ nāśayati trīṇi janmāni mānavaḥ | gāyatrīṃ yo na jānāti vṛthā tasya pariśramaḥ

पठेच्च चतुरो वेदान् गायत्रीं चैकतो जपेत् । वेदानां चावृतेस्तद्वद्‌गायत्रीजप उत्तमः

paṭhecca caturo vedān gāyatrīṃ caikato japet | vedānāṃ cāvṛtestadvadgāyatrījapa uttamaḥ

इति मध्याह्नसन्ध्यायाः प्रकारः कीर्तितो मया । अतः परं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मयज्ञविधिक्रमम्

iti madhyāhnasandhyāyāḥ prakāraḥ kīrtito mayā | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi brahmayajñavidhikramam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे मध्याह्नसंध्यावर्णनं नामैकोनविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe madhyāhnasaṃdhyāvarṇanaṃ nāmaikonaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २०

ब्रह्मयज्ञादिकीर्तनम् श्रीनारायण उवाच त्रिराचम्य द्विजः पूर्वं द्विर्मार्जनमथाचरेत् । उपस्पृशेत्सव्यपाणिं पादौ च प्रोक्षयेत्ततः

brahmayajñādikīrtanam śrīnārāyaṇa uvāca trirācamya dvijaḥ pūrvaṃ dvirmārjanamathācaret | upaspṛśetsavyapāṇiṃ pādau ca prokṣayettataḥ

शिरसि चक्षुषि तथा नासायां श्रोत्रदेशके । हृदये च तथा मौलौ प्रोक्षणं सम्यगाचरेत्

śirasi cakṣuṣi tathā nāsāyāṃ śrotradeśake | hṛdaye ca tathā maulau prokṣaṇaṃ samyagācaret

देशकालौ समुच्चार्य ब्रह्मयज्ञमथाचरेत् । द्वौ दर्भौ दक्षिणे हस्ते वामे त्रीनासने सकृत्

deśakālau samuccārya brahmayajñamathācaret | dvau darbhau dakṣiṇe haste vāme trīnāsane sakṛt

उपवीते शिखायां च पादमूले सकृत्सकृत् । विमुक्तये सर्वपापक्षयार्थं चैवमेव हि

upavīte śikhāyāṃ ca pādamūle sakṛtsakṛt | vimuktaye sarvapāpakṣayārthaṃ caivameva hi

सूत्रोक्तदेवताप्रीत्यै ब्रह्मयज्ञं करोम्यहम् । गायत्रीं त्रिर्जपेत्पूर्वं चाग्निमीळे ततः परम्

sūtroktadevatāprītyai brahmayajñaṃ karomyaham | gāyatrīṃ trirjapetpūrvaṃ cāgnimīḷe tataḥ param

यदङ्‌गेति ततः प्रोच्य अग्निर्वै इति कीर्तयेत् । अथ महाव्रतं चैव पन्था एतच्च कीर्तयेत्

yadaṅgeti tataḥ procya agnirvai iti kīrtayet | atha mahāvrataṃ caiva panthā etacca kīrtayet

अथातः संहितायाश्च विदा मघवदित्यपि । महाव्रतस्येति तथा इषे त्वोर्जे इतीव हि

athātaḥ saṃhitāyāśca vidā maghavadityapi | mahāvratasyeti tathā iṣe tvorje itīva hi

अग्न आयाहि चेत्येवं शन्तो देवीरितीति च । अथ तस्य समाम्नायो वृद्धिरादैजितीव हि

agna āyāhi cetyevaṃ śanto devīritīti ca | atha tasya samāmnāyo vṛddhirādaijitīva hi

अथ शिक्षां प्रवक्ष्यामि पञ्चसंवत्सरेति च । मयरसतजभनेत्येव गौर्ग्मा इत्येव कीर्तयेत्

atha śikṣāṃ pravakṣyāmi pañcasaṃvatsareti ca | mayarasatajabhanetyeva gaurgmā ityeva kīrtayet

अथातो धर्मजिज्ञासा अथातो ब्रह्म इत्यपि । तच्छंयोरिति च प्रोच्य ब्रह्मणे नम इत्यपि

athāto dharmajijñāsā athāto brahma ityapi | tacchaṃyoriti ca procya brahmaṇe nama ityapi

तर्पणं चैव देवानां ततः कुर्यात्प्रदक्षिणम् । प्रजापतिश्च ब्रह्मा च वेदा देवास्तथर्षयः

tarpaṇaṃ caiva devānāṃ tataḥ kuryātpradakṣiṇam | prajāpatiśca brahmā ca vedā devāstatharṣayaḥ

सर्वाणि चैव छन्दांसि तथोङ्‌कारस्तथैव च । वषट्कारो व्याहृतयः सावित्री च ततः परम्

sarvāṇi caiva chandāṃsi tathoṅkārastathaiva ca | vaṣaṭkāro vyāhṛtayaḥ sāvitrī ca tataḥ param

गायत्री चैव यज्ञाश्च द्यावापृथिवी इत्यपि । अन्तरिक्षं त्वहोरात्राणि च सांख्या अतः परम्

gāyatrī caiva yajñāśca dyāvāpṛthivī ityapi | antarikṣaṃ tvahorātrāṇi ca sāṃkhyā ataḥ param

सिद्धाः समुद्रा नद्यश्च गिरयश्च ततः परम् । क्षेत्रौषधिवनस्पत्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा

siddhāḥ samudrā nadyaśca girayaśca tataḥ param | kṣetrauṣadhivanaspatyo gandharvāpsarasastathā

नागा वयांसि गावश्च साध्या विप्रास्तथैव च । यक्षा रक्षांसि भूतानीत्येवमन्तानि कीर्तयेत्

nāgā vayāṃsi gāvaśca sādhyā viprāstathaiva ca | yakṣā rakṣāṃsi bhūtānītyevamantāni kīrtayet

अथो निवीती भूत्वा च ऋषीन्सन्तर्पयेदपि । शतर्चिनो माध्यमाश्च गृत्समदस्तथैव च

atho nivītī bhūtvā ca ṛṣīnsantarpayedapi | śatarcino mādhyamāśca gṛtsamadastathaiva ca

विश्वामित्रो वामदेवोऽत्रिर्भरद्वाज एव च । वसिष्ठश्च प्रगाथश्च पावमान्यस्ततः परम्

viśvāmitro vāmadevo'trirbharadvāja eva ca | vasiṣṭhaśca pragāthaśca pāvamānyastataḥ param

क्षुद्रसूक्ता महासूक्ताः सनकश्च सनन्दनः । सनातनस्तथैवात्र सनत्कुमार एव च

kṣudrasūktā mahāsūktāḥ sanakaśca sanandanaḥ | sanātanastathaivātra sanatkumāra eva ca

कपिलासुरिनामानौ वोहलिः पञ्चशीर्षकः । प्राचीनावीतिना तच्च कर्तव्यमथ तर्पणम्

kapilāsurināmānau vohaliḥ pañcaśīrṣakaḥ | prācīnāvītinā tacca kartavyamatha tarpaṇam

सुमन्तुर्जैमिनिर्वैशम्पायनः पैलसूत्रयुक् । भाष्यभारतपूर्वं च महाभारत इत्यपि

sumanturjaiminirvaiśampāyanaḥ pailasūtrayuk | bhāṣyabhāratapūrvaṃ ca mahābhārata ityapi

धर्माचार्या इमे सर्वे तृप्यन्त्विति च कीर्तयेत् । जानन्ति बाहविगार्ग्यगौतमाश्चैव शाकलः

dharmācāryā ime sarve tṛpyantviti ca kīrtayet | jānanti bāhavigārgyagautamāścaiva śākalaḥ

बाभ्रव्यमाण्डव्ययुतोमाण्डूकेयस्ततः परम् । गार्गी वाचक्नवी चैव वडवा प्रातिथेयिका

bābhravyamāṇḍavyayutomāṇḍūkeyastataḥ param | gārgī vācaknavī caiva vaḍavā prātitheyikā

सुलभायुक्तमैत्रेयी कहोलश्च ततः परम् । कौषीतकं महाकौषीतकं वै तर्पयेत्ततः

sulabhāyuktamaitreyī kaholaśca tataḥ param | kauṣītakaṃ mahākauṣītakaṃ vai tarpayettataḥ

भारद्वाजं च पैङ्‌ग्यं च महापैङ्‌ग्यं सुयज्ञकम् । सांख्यायनमैतरेयं महैतरेयमेव च

bhāradvājaṃ ca paiṅgyaṃ ca mahāpaiṅgyaṃ suyajñakam | sāṃkhyāyanamaitareyaṃ mahaitareyameva ca

बाष्कलं शाकलं चैव सुजातवक्त्रमेव च । औदवाहिं च सौजामिं शौनकं चाश्वलायनम्

bāṣkalaṃ śākalaṃ caiva sujātavaktrameva ca | audavāhiṃ ca saujāmiṃ śaunakaṃ cāśvalāyanam

ये चान्ये सर्व आचार्यास्ते सर्वे तृप्तिमाप्नुयुः । ये के चास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः

ye cānye sarva ācāryāste sarve tṛptimāpnuyuḥ | ye ke cāsmatkule jātā aputrā gotriṇo mṛtāḥ

ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम् । एवं ते ब्रह्मयज्ञस्य विधिरुक्तो महामुने

te gṛhṇantu mayā dattaṃ vastraniṣpīḍanodakam | evaṃ te brahmayajñasya vidhirukto mahāmune

यश्चायं कुरुते ब्रह्मयज्ञस्य विधिमुत्तमम् । सर्ववेदाङ्‌गपाठस्य फलमाप्नोति साधकः

yaścāyaṃ kurute brahmayajñasya vidhimuttamam | sarvavedāṅgapāṭhasya phalamāpnoti sādhakaḥ

वैश्वदेवं ततः कुर्यान्नित्यश्राद्धं तथैव च । अतिथिभ्योऽन्नदानं च नित्यमेव समाचरेत्

vaiśvadevaṃ tataḥ kuryānnityaśrāddhaṃ tathaiva ca | atithibhyo'nnadānaṃ ca nityameva samācaret

गोग्रासं च ततो दत्त्वा भुञ्जीत ब्राह्मणैः सह । अह्नस्तु पञ्चमे भागे प्रकुर्यादेतदुत्तमम्

gogrāsaṃ ca tato dattvā bhuñjīta brāhmaṇaiḥ saha | ahnastu pañcame bhāge prakuryādetaduttamam

इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठसप्तमकौ नयेत् । अष्टमे लोकयात्रा तु बहिः सन्ध्यां ततः पुनः

itihāsapurāṇādyaiḥ ṣaṣṭhasaptamakau nayet | aṣṭame lokayātrā tu bahiḥ sandhyāṃ tataḥ punaḥ

अथ सायन्तनीं सन्ध्यां प्रवक्ष्यामि महामुने । यदनुष्ठानमात्रेण महामाया प्रसीदति

atha sāyantanīṃ sandhyāṃ pravakṣyāmi mahāmune | yadanuṣṭhānamātreṇa mahāmāyā prasīdati

आचम्य प्राणानायम्य साधकः स्थिरमानसः । बद्धपद्मासनो योगी सायंकाले स्थिरो भवेत्

ācamya prāṇānāyamya sādhakaḥ sthiramānasaḥ | baddhapadmāsano yogī sāyaṃkāle sthiro bhavet

श्रुतिस्मृत्यादिकर्मादौ सगर्भः प्राणसंयमः । अगर्भो ध्यानमात्रं तु स चामन्त्रः प्रकीर्तितः

śrutismṛtyādikarmādau sagarbhaḥ prāṇasaṃyamaḥ | agarbho dhyānamātraṃ tu sa cāmantraḥ prakīrtitaḥ

भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा नान्यथा कर्म कीर्तितम् । सलक्षो देवतां ध्यात्वा पूरकुम्भकरेचकैः

bhūtaśuddhyādikaṃ kṛtvā nānyathā karma kīrtitam | salakṣo devatāṃ dhyātvā pūrakumbhakarecakaiḥ

ध्यानं प्रकुर्यात्सन्ध्यायां सायंकाले विचक्षणः । वृद्धां सरस्वतीं देवीं कृष्णाङ्‌गीं कृष्णवाससम्

dhyānaṃ prakuryātsandhyāyāṃ sāyaṃkāle vicakṣaṇaḥ | vṛddhāṃ sarasvatīṃ devīṃ kṛṣṇāṅgīṃ kṛṣṇavāsasam

शङ्‌खचक्रगदापद्महस्तां गरुडवाहनाम् । नानारत्‍नलसद्‍भूषां क्वणन्मञ्जीरमेखलाम्

śaṅkhacakragadāpadmahastāṃ garuḍavāhanām | nānāratnalasadbhūṣāṃ kvaṇanmañjīramekhalām

अनर्घ्यरत्‍नमुकुटां तारहारावलीयुताम् । ताटङ्‌कबद्धमाणिक्यकान्तिशोभिकपोलकाम्

anarghyaratnamukuṭāṃ tārahārāvalīyutām | tāṭaṅkabaddhamāṇikyakāntiśobhikapolakām

पीताम्बरधरां देवीं सच्चिदानन्दरूपिणीम् । सामवेदेन सहितां संयुतां सत्त्ववर्त्मना

pītāmbaradharāṃ devīṃ saccidānandarūpiṇīm | sāmavedena sahitāṃ saṃyutāṃ sattvavartmanā

व्यवस्थितां च स्वर्लोके आदित्यपय्हगामिनीम् । आवाहयाम्यहं देवीमायान्तीं सूर्यमण्डलात्

vyavasthitāṃ ca svarloke ādityapayhagāminīm | āvāhayāmyahaṃ devīmāyāntīṃ sūryamaṇḍalāt

एवं ध्यात्वा च तां देवीं सन्ध्यासङ्‌कल्पमाचरेत् । आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण अग्निश्चेति तथैव च

evaṃ dhyātvā ca tāṃ devīṃ sandhyāsaṅkalpamācaret | āpo hi ṣṭheti mantreṇa agniśceti tathaiva ca

विदध्यादाचमनकं शेषं पूर्ववदीरितम् । गायत्रीमन्त्रमुक्च्चार्य श्रीनारायणप्रीतये

vidadhyādācamanakaṃ śeṣaṃ pūrvavadīritam | gāyatrīmantramukccārya śrīnārāyaṇaprītaye

अर्घ्यं दद्याच्च सूर्याय साधकः शुद्धमानसः । उभौ पादौ समौ कृत्वा हस्ते धूत्वा जलाञ्जलिम्

arghyaṃ dadyācca sūryāya sādhakaḥ śuddhamānasaḥ | ubhau pādau samau kṛtvā haste dhūtvā jalāñjalim

देवं ध्यात्वा मण्डलस्थं क्षिपेदर्घ्यं ततः क्रमात् । अर्घ्यं दद्यात्तु यो नीरे मूढात्मा ज्ञानवर्जितः

devaṃ dhyātvā maṇḍalasthaṃ kṣipedarghyaṃ tataḥ kramāt | arghyaṃ dadyāttu yo nīre mūḍhātmā jñānavarjitaḥ

उल्लङ्घ्य स्मृतिमन्त्रांश्च प्रायश्चित्ती भवेद्‌द्विजः । ततः सूर्यमुपस्थायाप्यसावादित्यमन्त्रतः

ullaṅghya smṛtimantrāṃśca prāyaścittī bhaveddvijaḥ | tataḥ sūryamupasthāyāpyasāvādityamantrataḥ

गायत्र्याश्च जपं कुर्यादुपविश्य ततो बृसीम् । सहस्रं वा तदर्धं वा श्रीदेवीध्यानपूर्वकम्

gāyatryāśca japaṃ kuryādupaviśya tato bṛsīm | sahasraṃ vā tadardhaṃ vā śrīdevīdhyānapūrvakam

यथा प्रातः पुनस्तद्वदुपस्थानादिकं चरेत् । सायं सन्ध्यातर्पणे च क्रमेण परिकीर्तयेत्

yathā prātaḥ punastadvadupasthānādikaṃ caret | sāyaṃ sandhyātarpaṇe ca krameṇa parikīrtayet

वसिष्ठो ऋषिरेवात्र सरस्वत्याः प्रकीर्तितः । देवता विष्णुरूपा सा छन्दश्चैव सरस्वती

vasiṣṭho ṛṣirevātra sarasvatyāḥ prakīrtitaḥ | devatā viṣṇurūpā sā chandaścaiva sarasvatī

सायंकालीनसन्ध्यायास्तर्पणे विनियोगकः । स्वरित्युक्त्वा च पुरुषं सामवेदं तथैव च

sāyaṃkālīnasandhyāyāstarpaṇe viniyogakaḥ | svarityuktvā ca puruṣaṃ sāmavedaṃ tathaiva ca

मण्डलं चेति सम्प्रोच्य हिरण्यगर्भकं तथा । तथैव परमात्मानं ततोऽपि च सरस्वतीम्

maṇḍalaṃ ceti samprocya hiraṇyagarbhakaṃ tathā | tathaiva paramātmānaṃ tato'pi ca sarasvatīm

वेदमातरमेवात्र सङ्‌कृतिं तद्वदेव च । सन्ध्यां वृद्धां तथा विष्णुरूपिणीमुषसीं तथा

vedamātaramevātra saṅkṛtiṃ tadvadeva ca | sandhyāṃ vṛddhāṃ tathā viṣṇurūpiṇīmuṣasīṃ tathā

निर्मृजीं च तथा सर्वसिद्धीनां कारिणीं तथा । सर्वमन्त्राधिपतिकां भूर्भुवः स्वश्च पूरुषम्

nirmṛjīṃ ca tathā sarvasiddhīnāṃ kāriṇīṃ tathā | sarvamantrādhipatikāṃ bhūrbhuvaḥ svaśca pūruṣam

इत्येवं तर्पणं कार्यं सन्ध्यायाः श्रुतिसम्मतम् । सायं सन्ध्याविधानं च कथितं पापनाशनम्

ityevaṃ tarpaṇaṃ kāryaṃ sandhyāyāḥ śrutisammatam | sāyaṃ sandhyāvidhānaṃ ca kathitaṃ pāpanāśanam

सर्वदुःखहरं व्याधिनाशकं मोक्षदं तथा । सदाचारेषु सन्ध्यायाः प्राधान्यं मुनिपुङ्‌गव । सन्ध्याचरणतो देवी भक्ताभीष्टं प्रयच्छति

sarvaduḥkhaharaṃ vyādhināśakaṃ mokṣadaṃ tathā | sadācāreṣu sandhyāyāḥ prādhānyaṃ munipuṅgava | sandhyācaraṇato devī bhaktābhīṣṭaṃ prayacchati

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे ब्रह्मयज्ञादिकीर्तनं नाम विंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe brahmayajñādikīrtanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २१

गायत्रीपुरश्चरणविधिकथनम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् गायत्र्या पापनाशनम् । पुरश्चरणकं पुण्यं यथैष्टफलदायकम्

gāyatrīpuraścaraṇavidhikathanam śrīnārāyaṇa uvāca athātaḥ śrūyatāṃ brahman gāyatryā pāpanāśanam | puraścaraṇakaṃ puṇyaṃ yathaiṣṭaphaladāyakam

पर्वताग्रे नदीतीरे बिल्वमूले जलाशये । गोष्ठे देवालयेऽश्वत्थे उद्याने तुलसीवने

parvatāgre nadītīre bilvamūle jalāśaye | goṣṭhe devālaye'śvatthe udyāne tulasīvane

पुण्यक्षेत्रे गुरोः पार्श्वे चित्तैकाग्र्यस्थलेऽपि च । पुरश्चरणकृन्मन्त्री सिध्यत्येव न संशयः

puṇyakṣetre guroḥ pārśve cittaikāgryasthale'pi ca | puraścaraṇakṛnmantrī sidhyatyeva na saṃśayaḥ

यस्य कस्यापि मन्त्रस्य पुरश्चरणमारभेत् । व्याहृतित्रयसंयुक्तां गायत्रीं चायुतं जपेत्

yasya kasyāpi mantrasya puraścaraṇamārabhet | vyāhṛtitrayasaṃyuktāṃ gāyatrīṃ cāyutaṃ japet

नृसिंहार्कवराहाणां तान्त्रिकं वैदिकं तथा । विना जप्त्वा तु गायत्रीं तत्सर्वं निष्कलं भवेत्

nṛsiṃhārkavarāhāṇāṃ tāntrikaṃ vaidikaṃ tathā | vinā japtvā tu gāyatrīṃ tatsarvaṃ niṣkalaṃ bhavet

सर्वे शाक्ता द्विजाः प्रोक्ता न शैवा न च वैष्णवाः । आदिशक्तिमुपासन्ते गायत्रीं वेदमातरम्

sarve śāktā dvijāḥ proktā na śaivā na ca vaiṣṇavāḥ | ādiśaktimupāsante gāyatrīṃ vedamātaram

मन्त्रं संशोध्य यत्‍नेन पुरश्चरणतत्परः । मन्त्रशोधनपूर्वाङ्‌गमात्मशोधनमुत्तमम्

mantraṃ saṃśodhya yatnena puraścaraṇatatparaḥ | mantraśodhanapūrvāṅgamātmaśodhanamuttamam

आत्मतत्त्वशोधनाय त्रिलक्षं प्रजपेद्‌बुधः । अथवा चैकलक्षं तु श्रुतिप्रोक्तेन वर्त्मना

ātmatattvaśodhanāya trilakṣaṃ prajapedbudhaḥ | athavā caikalakṣaṃ tu śrutiproktena vartmanā

आत्मशुद्धिं विना कर्तुर्जपहोमादिकाः क्रियाः । निष्फलास्तास्तु विज्ञेयाः कारणं श्रुतिचोदितम्

ātmaśuddhiṃ vinā karturjapahomādikāḥ kriyāḥ | niṣphalāstāstu vijñeyāḥ kāraṇaṃ śruticoditam

तपसा तापयेद्देहं पितृदेवांश्च तर्पयेत् । तपसा स्वर्गमाप्नोति तपसा विन्दते महत्

tapasā tāpayeddehaṃ pitṛdevāṃśca tarpayet | tapasā svargamāpnoti tapasā vindate mahat

क्षत्रियो बाहुवीर्येण तरेदापद आत्मनः । धनेन वैश्यः शूद्रस्तु जपहोमैर्द्विजोत्तमः

kṣatriyo bāhuvīryeṇa taredāpada ātmanaḥ | dhanena vaiśyaḥ śūdrastu japahomairdvijottamaḥ

अतएव तु विप्रेन्द्र तपः कुर्यात्प्रयत्‍नतः । शरीरशोषणं प्राहुस्तापसास्तप उत्तमम्

ataeva tu viprendra tapaḥ kuryātprayatnataḥ | śarīraśoṣaṇaṃ prāhustāpasāstapa uttamam

शोधयेद्विधिमार्गेण कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः । अथान्नशुद्धिकरणं वक्ष्यामि शृणु नारद

śodhayedvidhimārgeṇa kṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ | athānnaśuddhikaraṇaṃ vakṣyāmi śṛṇu nārada

अयाचितोञ्छशुक्लाख्यभिक्षावृत्तिचतुष्टयम् । तान्त्रिकैर्वैदिकैश्चैवं प्रोक्तान्नस्य विशुद्धता

ayācitoñchaśuklākhyabhikṣāvṛtticatuṣṭayam | tāntrikairvaidikaiścaivaṃ proktānnasya viśuddhatā

भिक्षान्नं शुद्धमानीय कृत्वा भागचतुष्टयम् । एकं भागं द्विजेभ्यस्तु गोग्रासस्तु द्वितीयकः

bhikṣānnaṃ śuddhamānīya kṛtvā bhāgacatuṣṭayam | ekaṃ bhāgaṃ dvijebhyastu gogrāsastu dvitīyakaḥ

अतिथिभ्यस्तृतीयस्तु तदूर्ध्वं तु स्वभार्ययोः । आश्रमस्य यथा यस्य कृत्वा ग्रासविधिं क्रमात्

atithibhyastṛtīyastu tadūrdhvaṃ tu svabhāryayoḥ | āśramasya yathā yasya kṛtvā grāsavidhiṃ kramāt

आदौ क्षिप्त्वा तु गोमूत्रं यथाशक्ति यथाक्रमम् । तदूर्ध्वं ग्राससंख्या स्याद्वानप्रस्थगृहस्थयोः

ādau kṣiptvā tu gomūtraṃ yathāśakti yathākramam | tadūrdhvaṃ grāsasaṃkhyā syādvānaprasthagṛhasthayoḥ

कुक्कुटाण्डप्रमाणं तु ग्रासमानं विधीयते । अष्टौ ग्रासा गृहस्थस्य वनस्थस्य तदर्धकम्

kukkuṭāṇḍapramāṇaṃ tu grāsamānaṃ vidhīyate | aṣṭau grāsā gṛhasthasya vanasthasya tadardhakam

ब्रह्मचारी यथेष्टं च गोमूत्रं विधिपूर्वकम् । प्रोक्षणं नववारं च षड्वारं च त्रिवारकम्

brahmacārī yatheṣṭaṃ ca gomūtraṃ vidhipūrvakam | prokṣaṇaṃ navavāraṃ ca ṣaḍvāraṃ ca trivārakam

निश्छिद्रं च करं कृत्वा सावित्रीं च तदित्यृचम् । मन्त्रमुच्चार्य मनसा प्रोक्षणे विधिरुच्यते

niśchidraṃ ca karaṃ kṛtvā sāvitrīṃ ca tadityṛcam | mantramuccārya manasā prokṣaṇe vidhirucyate

चौरो वा यदि चाण्डालो वैश्यः क्षत्रस्तथैव च । अन्नं दद्यात्तु यः कश्चिदधमो विधिरुच्यते

cauro vā yadi cāṇḍālo vaiśyaḥ kṣatrastathaiva ca | annaṃ dadyāttu yaḥ kaścidadhamo vidhirucyate

शूद्रान्नं शूद्रसम्पर्कं शूद्रेण च सहाशनम् । ते यान्ति नरकं घोरं यावच्चन्द्रदिवाकरौ

śūdrānnaṃ śūdrasamparkaṃ śūdreṇa ca sahāśanam | te yānti narakaṃ ghoraṃ yāvaccandradivākarau

गायत्रीच्छन्दो मन्त्रस्य यथासंख्याक्षराणि च । तावल्लक्षाणि कर्तव्यं पुरश्चरणकं तथा

gāyatrīcchando mantrasya yathāsaṃkhyākṣarāṇi ca | tāvallakṣāṇi kartavyaṃ puraścaraṇakaṃ tathā

द्वात्रिंशल्लक्षमानं तु विश्वामित्रमतं तथा । जीवहीनो यथा देहः सर्वकर्मसु न क्षमः

dvātriṃśallakṣamānaṃ tu viśvāmitramataṃ tathā | jīvahīno yathā dehaḥ sarvakarmasu na kṣamaḥ

पुरश्चरणहीनस्तु तथा मन्त्रः प्रकीर्तितः । ज्येष्ठाषाढौ भाद्रपदं पौषं तु मलमासकम्

puraścaraṇahīnastu tathā mantraḥ prakīrtitaḥ | jyeṣṭhāṣāḍhau bhādrapadaṃ pauṣaṃ tu malamāsakam

अङ्‌गारं शनिवारं च व्यतीपातं च वैधृतिम् । अष्टमीं नवमीं षष्ठीं चतुर्थीं च त्रयोदशीम्

aṅgāraṃ śanivāraṃ ca vyatīpātaṃ ca vaidhṛtim | aṣṭamīṃ navamīṃ ṣaṣṭhīṃ caturthīṃ ca trayodaśīm

चतुर्दशीममावास्यां प्रदोषं च तथा निशाम् । यमाग्निरुद्रसर्पेन्द्रवसुश्रवणजन्मभम्

caturdaśīmamāvāsyāṃ pradoṣaṃ ca tathā niśām | yamāgnirudrasarpendravasuśravaṇajanmabham

मेषकर्कतुलाकुम्भान्मकरं चैव वर्जयेत् । सर्वाण्येतानि वर्ज्यानि पुरश्चरणकर्मणि

meṣakarkatulākumbhānmakaraṃ caiva varjayet | sarvāṇyetāni varjyāni puraścaraṇakarmaṇi

चन्द्रतारानुकूले च शुक्लपक्षे विशेषतः । पुरश्चरणकं कुर्यान्मन्त्रसिद्धिः प्रजायते

candratārānukūle ca śuklapakṣe viśeṣataḥ | puraścaraṇakaṃ kuryānmantrasiddhiḥ prajāyate

स्वस्तिवाचनकं कुर्यान्नान्दीश्राद्धं यथाविधि । विप्रान्सन्तर्प्य यत्‍नेन भोजनाच्छादनादिभिः

svastivācanakaṃ kuryānnāndīśrāddhaṃ yathāvidhi | viprānsantarpya yatnena bhojanācchādanādibhiḥ

आरभेत्तु ततः पश्चादनुज्ञानपुरःसरम् । प्रत्यङ्‌मुखः शिवस्थाने द्विजश्चान्यतमे जपेत्

ārabhettu tataḥ paścādanujñānapuraḥsaram | pratyaṅmukhaḥ śivasthāne dvijaścānyatame japet

काशीपुरी च केदारो महाकालोऽथ नासिकम् । त्र्यम्बकं च महाक्षेत्रं पञ्च दीपा इमे भुवि

kāśīpurī ca kedāro mahākālo'tha nāsikam | tryambakaṃ ca mahākṣetraṃ pañca dīpā ime bhuvi

सर्वत्रैव हि दीपस्तु कूर्मासनमिति स्मृतम् । प्रारम्भदिनमारभ्य समाप्तिदिवसावधि

sarvatraiva hi dīpastu kūrmāsanamiti smṛtam | prārambhadinamārabhya samāptidivasāvadhi

न न्यूनं नातिरिक्तं च जपं कुर्याद्दिने दिने । नैरन्तर्येण कुर्वन्ति पुरश्चर्यां मुनीश्वराः

na nyūnaṃ nātiriktaṃ ca japaṃ kuryāddine dine | nairantaryeṇa kurvanti puraścaryāṃ munīśvarāḥ

प्रातरारभ्य विधिवज्जपेन्मध्यदिनावधि । मनःसंहरणं शौचं ध्यानं मन्त्रार्थचिन्तनम्

prātarārabhya vidhivajjapenmadhyadināvadhi | manaḥsaṃharaṇaṃ śaucaṃ dhyānaṃ mantrārthacintanam

gāyatrīcchando mantrasya yathāsaṃkhyākṣarāṇi ca | tāvallakṣāṇi kartavyaṃ puraścaraṇakaṃ tathā

जुहुयात्तद्दशांशेन सघृतेन पयोऽन्धसा । तिलैः पत्रैः प्रसूनैश्च यवैश्च मधुरान्वितैः

juhuyāttaddaśāṃśena saghṛtena payo'ndhasā | tilaiḥ patraiḥ prasūnaiśca yavaiśca madhurānvitaiḥ

कुर्याद्दशांशतो होमं ततः सिद्धो भवेन्मनुः । गायत्री चैव संसेव्या धर्मकामार्थमोक्षदा

kuryāddaśāṃśato homaṃ tataḥ siddho bhavenmanuḥ | gāyatrī caiva saṃsevyā dharmakāmārthamokṣadā

नित्ये नैमित्तिके काम्ये त्रितये तु परायणः । गायत्र्यास्तु परं नास्ति इह लोके परत्र च

nitye naimittike kāmye tritaye tu parāyaṇaḥ | gāyatryāstu paraṃ nāsti iha loke paratra ca

मध्याह्नमितभुङ्‌ मौनी त्रिःस्नानार्चनतत्परः । जले लक्षत्रयं धीमाननन्यमानसक्रियः

madhyāhnamitabhuṅ maunī triḥsnānārcanatatparaḥ | jale lakṣatrayaṃ dhīmānananyamānasakriyaḥ

कर्मणा यो जपेत्पश्चात्कर्मभिः स्वेच्छयापि वा । यावत्कार्यं न सिध्येत्तु तावत्कुर्याज्जपादिकम्

karmaṇā yo japetpaścātkarmabhiḥ svecchayāpi vā | yāvatkāryaṃ na sidhyettu tāvatkuryājjapādikam

सामान्यकाम्यकर्मादौ यथावद्विधिरुच्यते । आदित्यस्योदये स्नात्वा सहस्रं प्रत्यहं जपेत्

sāmānyakāmyakarmādau yathāvadvidhirucyate | ādityasyodaye snātvā sahasraṃ pratyahaṃ japet

आयुरारोग्यमैश्वर्यं धनं च लभते ध्रुवम् । षण्मासं वा त्रिमासं वा वर्षान्ते सिद्धिमाप्नुयात्

āyurārogyamaiśvaryaṃ dhanaṃ ca labhate dhruvam | ṣaṇmāsaṃ vā trimāsaṃ vā varṣānte siddhimāpnuyāt

पद्मानां लक्षहोमेन घृताक्तानां हुताशने । प्राप्नोति निखिलं मोक्षं सिध्यत्येव न संशयः

padmānāṃ lakṣahomena ghṛtāktānāṃ hutāśane | prāpnoti nikhilaṃ mokṣaṃ sidhyatyeva na saṃśayaḥ

मन्त्रसिद्धिं विना कर्तुर्जपहोमादिकाः क्रियाः । काम्यं वा यदि वा मोक्षः सर्वं तनिष्फलं भवेत्

mantrasiddhiṃ vinā karturjapahomādikāḥ kriyāḥ | kāmyaṃ vā yadi vā mokṣaḥ sarvaṃ taniṣphalaṃ bhavet

पञ्चविंशतिलक्षेण दध्ना क्षीरेण वा हुतात् । स्वदेहे सिध्यते जन्तुर्महर्षीणां मतं तथा

pañcaviṃśatilakṣeṇa dadhnā kṣīreṇa vā hutāt | svadehe sidhyate janturmaharṣīṇāṃ mataṃ tathā

अष्टाङ्‌गयोगसिद्ध्या च नरः प्राप्नोति यत्फलम् । तत्फलं सिद्धिमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

aṣṭāṅgayogasiddhyā ca naraḥ prāpnoti yatphalam | tatphalaṃ siddhimāpnoti nātra kāryā vicāraṇā

शक्तो वापि त्वशक्तो वा आहारं नियतं चरेत् । षण्मासात्तस्य सिद्धिः स्याद्‌गुरुभक्तिरतः सदा

śakto vāpi tvaśakto vā āhāraṃ niyataṃ caret | ṣaṇmāsāttasya siddhiḥ syādgurubhaktirataḥ sadā

एकाहं पञ्चगव्याशी चैकाहं मारुताशनः । एकाहं ब्राह्मणान्नाशी गायत्रीजपकृद्‍भवेत्

ekāhaṃ pañcagavyāśī caikāhaṃ mārutāśanaḥ | ekāhaṃ brāhmaṇānnāśī gāyatrījapakṛdbhavet

स्नात्वा गङ्‌गादितीर्थेषु शतमन्तर्जले जपेत् । शतेनापस्ततः पीत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

snātvā gaṅgāditīrtheṣu śatamantarjale japet | śatenāpastataḥ pītvā sarvapāpaiḥ pramucyate

चान्द्रायणादिकृच्छ्रस्य फलं प्राप्नोति निश्चितम् । राजा वा यदि वा विप्रस्तपः कुर्यात्स्वके गृहे

cāndrāyaṇādikṛcchrasya phalaṃ prāpnoti niścitam | rājā vā yadi vā viprastapaḥ kuryātsvake gṛhe

गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथवापि च । अधिकारपरत्वेन फलं यज्ञादिपूर्वकम्

gṛhastho brahmacārī vā vānaprastho'thavāpi ca | adhikāraparatvena phalaṃ yajñādipūrvakam

श्रौतस्मार्तादिकं कर्म क्रियते मोक्षकाङ्‌क्षिभिः । साग्निकश्च सदाचारो विद्वद्‍भिश्च सुशिक्षितः

śrautasmārtādikaṃ karma kriyate mokṣakāṅkṣibhiḥ | sāgnikaśca sadācāro vidvadbhiśca suśikṣitaḥ

ततः कुर्यात्प्रयत्‍नेन फलमूलोदकादिभिः । भिक्षान्नं शुद्धमश्नीयादष्टौ ग्रासान्स्वयं भुजेत्

tataḥ kuryātprayatnena phalamūlodakādibhiḥ | bhikṣānnaṃ śuddhamaśnīyādaṣṭau grāsānsvayaṃ bhujet

एवं पुरश्चरणकं कृत्वा मन्त्रसिद्धिमवाप्नुयात् । देवर्षे यदनुष्ठानाद्दारिद्र्यं विलयं व्रजेत् । यच्छ्रुत्वापि च पुण्यानां महतीं सिद्धिमाप्नुयात्

evaṃ puraścaraṇakaṃ kṛtvā mantrasiddhimavāpnuyāt | devarṣe yadanuṣṭhānāddāridryaṃ vilayaṃ vrajet | yacchrutvāpi ca puṇyānāṃ mahatīṃ siddhimāpnuyāt

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे गायत्रीपुरश्चरणविधिकथनं नामैएकविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe gāyatrīpuraścaraṇavidhikathanaṃ nāmaiekaviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २२

वैश्वदेवादिविधिनिरूपणम् श्रीनारायण उवाच अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वैश्वदेवविधानकम् । पुरश्चर्याप्रसङ्‌गेन ममापि स्मृतिमागतम्

vaiśvadevādividhinirūpaṇam śrīnārāyaṇa uvāca athātaḥ śrūyatāṃ brahman vaiśvadevavidhānakam | puraścaryāprasaṅgena mamāpi smṛtimāgatam

देवयज्ञो ब्रह्मयज्ञो भूतयज्ञस्तथैव च । पितृयज्ञो मनुष्यस्य यज्ञश्चैव तु पञ्चमः

devayajño brahmayajño bhūtayajñastathaiva ca | pitṛyajño manuṣyasya yajñaścaiva tu pañcamaḥ

पञ्चसूना गृहस्थस्य चुल्ली पेषण्युपस्करः । कण्डणी चोदकुम्भश्च तेषां पापस्य शान्तये

pañcasūnā gṛhasthasya cullī peṣaṇyupaskaraḥ | kaṇḍaṇī codakumbhaśca teṣāṃ pāpasya śāntaye

न चुल्ल्यां नायसे पात्रे न भूमौ न च खर्परे । वैश्वदेवं प्रकुर्वीत कुण्डे वा स्थण्डिलेऽपि वा

na cullyāṃ nāyase pātre na bhūmau na ca kharpare | vaiśvadevaṃ prakurvīta kuṇḍe vā sthaṇḍile'pi vā

न पाणिना न शूर्पेण न च मेध्याजिनादिभिः । मुखेनोपधमेदग्निं मुखादेव व्यजायत

na pāṇinā na śūrpeṇa na ca medhyājinādibhiḥ | mukhenopadhamedagniṃ mukhādeva vyajāyata

पटकेन भवेद्व्याधिः शूर्पेण धननाशनम् । पाणिना मृत्युमाप्नोति कर्मसिद्धिर्मुखेन तु

paṭakena bhavedvyādhiḥ śūrpeṇa dhananāśanam | pāṇinā mṛtyumāpnoti karmasiddhirmukhena tu

फलैर्दधिघृतैः कुर्यान्मूलशाकोदकादिभिः । अलाभे येन केनापि काष्ठमूलतृणादिभिः

phalairdadhighṛtaiḥ kuryānmūlaśākodakādibhiḥ | alābhe yena kenāpi kāṣṭhamūlatṛṇādibhiḥ

जुहुयात्सर्पिषाभ्यक्तं तैलक्षारविवर्जितम् । दध्यक्तं वा पायसाक्तं तदभावेऽम्भसापि वा

juhuyātsarpiṣābhyaktaṃ tailakṣāravivarjitam | dadhyaktaṃ vā pāyasāktaṃ tadabhāve'mbhasāpi vā

शुष्कैः पर्युषितैः कुष्ठी उच्छिष्टेन द्विषां वशी । रुक्षैर्द्ररिद्रतां याति क्षारं हुत्वा व्रजत्यधः

śuṣkaiḥ paryuṣitaiḥ kuṣṭhī ucchiṣṭena dviṣāṃ vaśī | rukṣairdraridratāṃ yāti kṣāraṃ hutvā vrajatyadhaḥ

अङ्‌गारान्भस्ममिश्रांस्तु निर्हृत्योत्तरतोऽनलात् । जुहुयाद्वैश्वदेवं तु न क्षारादिविमिश्रितम्

aṅgārānbhasmamiśrāṃstu nirhṛtyottarato'nalāt | juhuyādvaiśvadevaṃ tu na kṣārādivimiśritam

अकृत्वा वैश्वदेवं तु यो भुङ्‌क्ते मूढधीर्द्विजः । स मूढो नरकं याति कालसूत्रमवाक्शिराः

akṛtvā vaiśvadevaṃ tu yo bhuṅkte mūḍhadhīrdvijaḥ | sa mūḍho narakaṃ yāti kālasūtramavākśirāḥ

शाकं वा यदि वा पत्रं मूलं वा यदि वा फलम् । सङ्‌कल्पयेद्यदाहारं तेनाग्नौ जुहुयादपि

śākaṃ vā yadi vā patraṃ mūlaṃ vā yadi vā phalam | saṅkalpayedyadāhāraṃ tenāgnau juhuyādapi

अकृते वैश्वदेवे तु भिक्षौ भिक्षार्थमागते । उद्धृत्य वैश्वदेवार्थं भिक्षां दत्त्वा विसर्जयेत्

akṛte vaiśvadeve tu bhikṣau bhikṣārthamāgate | uddhṛtya vaiśvadevārthaṃ bhikṣāṃ dattvā visarjayet

वैश्वदेवकृतं दोषं शक्तो भिक्षुर्व्यपोहितुम् । न तु भिक्षुकृतं दोषं वैश्वदेवो व्यपोहति

vaiśvadevakṛtaṃ doṣaṃ śakto bhikṣurvyapohitum | na tu bhikṣukṛtaṃ doṣaṃ vaiśvadevo vyapohati

यतिश्च ब्रह्मचारी च पक्वान्नस्वामिनावुभौ । तयोरन्नमदत्त्वा तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत्

yatiśca brahmacārī ca pakvānnasvāmināvubhau | tayorannamadattvā tu bhuktvā cāndrāyaṇaṃ caret

वैश्वदेवानन्तरं च गोग्रासं प्रतिपादयेत् । तद्विधानं प्रवक्ष्यामि शृणु देवर्षिपूजित

vaiśvadevānantaraṃ ca gogrāsaṃ pratipādayet | tadvidhānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu devarṣipūjita

सुरभिर्वैष्णवी माता नित्यं विष्णुपदे स्थिता । गोग्रासं च मया दत्तं सुरभे प्रतिगृह्यताम्

surabhirvaiṣṇavī mātā nityaṃ viṣṇupade sthitā | gogrāsaṃ ca mayā dattaṃ surabhe pratigṛhyatām

गोभ्यश्च नम इत्येव पूजां कृत्वा गवेऽर्पयेत् । गोग्रासेन तु गोमाता सुरभिः सम्प्रसीदति

gobhyaśca nama ityeva pūjāṃ kṛtvā gave'rpayet | gogrāsena tu gomātā surabhiḥ samprasīdati

ततो गोदोहनं कालं तिष्ठेच्चैव गृहाङ्‌गणे । अतिथिर्यस्य भग्नाशो गृहात्प्रतिनिवर्तते

tato godohanaṃ kālaṃ tiṣṭheccaiva gṛhāṅgaṇe | atithiryasya bhagnāśo gṛhātpratinivartate

स तस्मै दुष्कृतं दत्त्वा पुण्यमादाय गच्छति । माता पिता गुरुर्भ्राता प्रजा दासः समाश्रितः

sa tasmai duṣkṛtaṃ dattvā puṇyamādāya gacchati | mātā pitā gururbhrātā prajā dāsaḥ samāśritaḥ

अभ्यागतोऽतिथिश्चाग्निरेते पोष्या उदाहृताः । एवं ज्ञात्वा तु यो मोहान्न करोति गृहाश्रमम्

abhyāgato'tithiścāgnirete poṣyā udāhṛtāḥ | evaṃ jñātvā tu yo mohānna karoti gṛhāśramam

तस्य नायं तु न परो लोको भवति धर्मतः । यत्फलं सोमयागेन प्राप्नोति धनवान्द्विजः

tasya nāyaṃ tu na paro loko bhavati dharmataḥ | yatphalaṃ somayāgena prāpnoti dhanavāndvijaḥ

सम्यक् पञ्चमहायज्ञैर्दरिद्रस्तेन चाप्नुयात् । अथ प्राणाग्निहोत्रं तु वक्ष्यामि मुनिपुङ्‌गव

samyak pañcamahāyajñairdaridrastena cāpnuyāt | atha prāṇāgnihotraṃ tu vakṣyāmi munipuṅgava

यज्ज्ञात्वा मुच्यते जन्तुर्जन्ममृत्युजरादिभिः । परिज्ञानेन मुच्यन्ते नराः पातककिल्बिषैः

yajjñātvā mucyate janturjanmamṛtyujarādibhiḥ | parijñānena mucyante narāḥ pātakakilbiṣaiḥ

विधिना भुज्यते येन मुच्येत स ऋणत्रयात् । कुलान्युद्धरते विप्रो नरकानेकविंशतिम्

vidhinā bhujyate yena mucyeta sa ṛṇatrayāt | kulānyuddharate vipro narakānekaviṃśatim

सर्वयज्ञफलप्राप्तिः सर्वलोकेषु गच्छति । हृत्पुण्डरीकमरणिर्मनो मन्धानसंज्ञकम्

sarvayajñaphalaprāptiḥ sarvalokeṣu gacchati | hṛtpuṇḍarīkamaraṇirmano mandhānasaṃjñakam

वायुरज्ज्वा मथेदग्निं चक्षुरध्वर्युरेव च । तर्जनीमध्यमाङ्‌गुष्ठैः प्राणस्यैवाहुतिं क्षिपेत्

vāyurajjvā mathedagniṃ cakṣuradhvaryureva ca | tarjanīmadhyamāṅguṣṭhaiḥ prāṇasyaivāhutiṃ kṣipet

मध्यमानामिकाङ्‌गुष्ठैरपानस्याहुतिं क्षिपेत् । कनिष्ठानामिकाङ्‌गुष्ठैर्व्यानस्य तदनन्तरम्

madhyamānāmikāṅguṣṭhairapānasyāhutiṃ kṣipet | kaniṣṭhānāmikāṅguṣṭhairvyānasya tadanantaram

कनिष्ठातर्जन्यङ्‌गुष्ठैरुदानस्याहुतिं क्षिपेत् । सर्वाङ्‌गुलैर्गृहीत्वान्नं समानस्याहुतिं क्षिपेत्

kaniṣṭhātarjanyaṅguṣṭhairudānasyāhutiṃ kṣipet | sarvāṅgulairgṛhītvānnaṃ samānasyāhutiṃ kṣipet

स्वाहान्तान्प्रणवाद्यांश्च नाममन्त्रांश्च वै पठेत् । मुखे चाहवनीयस्तु हृदये गार्हपत्यकः

svāhāntānpraṇavādyāṃśca nāmamantrāṃśca vai paṭhet | mukhe cāhavanīyastu hṛdaye gārhapatyakaḥ

नाभौ च दक्षिणाग्निः स्यादधः सभ्यावसथ्यकौ । वाग्घोता प्राण उद्‌गाता चक्षुरध्वर्युरेव च

nābhau ca dakṣiṇāgniḥ syādadhaḥ sabhyāvasathyakau | vāgghotā prāṇa udgātā cakṣuradhvaryureva ca

मनो ब्रह्मा भवेच्छ्रोत्रमाग्नीध्रस्थान एव च । अहङ्‌कारः पशुश्चात्र प्रणवः पय ईरितम्

mano brahmā bhavecchrotramāgnīdhrasthāna eva ca | ahaṅkāraḥ paśuścātra praṇavaḥ paya īritam

बुद्धिश्च पत्‍नी सम्प्रोक्ता यदधीनो गृहाश्रमी । उरो वेदिस्तु रोमाणि दर्भाः स्युः स्रुक्स्रुवौ करौ

buddhiśca patnī samproktā yadadhīno gṛhāśramī | uro vedistu romāṇi darbhāḥ syuḥ sruksruvau karau

प्राणमन्त्रस्य च ऋषी रुक्मवर्णः क्षुधाग्निकः । देवतादित्य एवात्र गायत्रीच्छन्द उच्यते

prāṇamantrasya ca ṛṣī rukmavarṇaḥ kṣudhāgnikaḥ | devatāditya evātra gāyatrīcchanda ucyate

प्राणाय च तथा स्वाहा मन्त्रान्ते कीर्तयेदपि । इदमादित्यदेवाय न ममेति वदेदपि

prāṇāya ca tathā svāhā mantrānte kīrtayedapi | idamādityadevāya na mameti vadedapi

अपानमन्त्रस्य तथा गोक्षीरधवलाकृतिः । श्रद्धाग्निऋषिरेवात्र सोमो वै देवता स्मृता

apānamantrasya tathā gokṣīradhavalākṛtiḥ | śraddhāgniṛṣirevātra somo vai devatā smṛtā

उष्णिक्छन्दस्तथापानाय स्वाहेत्यपि कीर्तयेत् । सोमायेदं च न ममेत्यत्रोहः परिकीर्तितः

uṣṇikchandastathāpānāya svāhetyapi kīrtayet | somāyedaṃ ca na mametyatrohaḥ parikīrtitaḥ

व्यानमन्त्रस्य चाख्यातोऽम्बुजवर्णहुताशनः । ऋषिरुक्तो देवताग्निरनुष्टुप् छन्द ईरितम्

vyānamantrasya cākhyāto'mbujavarṇahutāśanaḥ | ṛṣirukto devatāgniranuṣṭup chanda īritam

व्यानाय च तथा स्वाहाग्नयेदं न ममेत्यपि । उदानमन्त्रस्य तथा शक्रगोपसवर्णकः

vyānāya ca tathā svāhāgnayedaṃ na mametyapi | udānamantrasya tathā śakragopasavarṇakaḥ

ऋषिरग्निः समाख्यातो वायुर्वै देवता स्मृता । बृहतीच्छन्द आख्यातमुदानाय च पूर्ववत्

ṛṣiragniḥ samākhyāto vāyurvai devatā smṛtā | bṛhatīcchanda ākhyātamudānāya ca pūrvavat

वायवे चेदं न मम एवं चैवोच्चरेद् द्विजः । समानवायुमन्त्रस्य विद्युद्वर्णो विरूपकः

vāyave cedaṃ na mama evaṃ caivoccared dvijaḥ | samānavāyumantrasya vidyudvarṇo virūpakaḥ

ऋषिरग्निः समाख्यातः पर्जन्यो देवता मता । पङ्‌क्तिश्छन्दः समाख्यातं समानाय च पूर्ववत्

ṛṣiragniḥ samākhyātaḥ parjanyo devatā matā | paṅktiśchandaḥ samākhyātaṃ samānāya ca pūrvavat

पर्जन्यायेदमित्युक्त्वा षष्ठीं चैवाहुतिं क्षिपेत् । वैश्वानरो महानग्निर्ऋषिर्वै परिकीर्तितः

parjanyāyedamityuktvā ṣaṣṭhīṃ caivāhutiṃ kṣipet | vaiśvānaro mahānagnirṛṣirvai parikīrtitaḥ

गायत्रीच्छन्द आख्यातं देवस्त्वात्मा भवेदपि । स्वाहान्तो मन्त्र आख्यातः परमात्मन उच्चरेत्

gāyatrīcchanda ākhyātaṃ devastvātmā bhavedapi | svāhānto mantra ākhyātaḥ paramātmana uccaret

इदं न मम चेत्येवं जातं प्राणाग्निहोत्रकम् । एतज्ज्ञात्वा विधिं कृत्वा ब्रह्मभूयाय कल्पते । प्राणाग्निहोत्रविद्येयं संक्षेपात्कथिता हि ते

idaṃ na mama cetyevaṃ jātaṃ prāṇāgnihotrakam | etajjñātvā vidhiṃ kṛtvā brahmabhūyāya kalpate | prāṇāgnihotravidyeyaṃ saṃkṣepātkathitā hi te

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे वैश्वदेवादिविधिनिरूपणं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe vaiśvadevādividhinirūpaṇaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २३

तप्तकृच्छ्रादिलक्षणवर्णनम् श्रीनारायण उवाच अमृतापिधानमित्येवमुच्चार्य साधकोत्तमः । उच्छिष्टभाग्भ्यः पात्रान्नं दद्यादन्ते विचक्षणः

taptakṛcchrādilakṣaṇavarṇanam śrīnārāyaṇa uvāca amṛtāpidhānamityevamuccārya sādhakottamaḥ | ucchiṣṭabhāgbhyaḥ pātrānnaṃ dadyādante vicakṣaṇaḥ

ये के चास्मत्कुले जाता दासदास्योऽनकाङ्‌क्षिणः । ते सर्वे तृप्तिमायान्तु मया दत्तेन भूतले

ye ke cāsmatkule jātā dāsadāsyo'nakāṅkṣiṇaḥ | te sarve tṛptimāyāntu mayā dattena bhūtale

रौरवेऽपुण्यनिलये पद्मार्बुदनिवासिनाम् । अर्थिनामुदकं दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु

raurave'puṇyanilaye padmārbudanivāsinām | arthināmudakaṃ dattamakṣayyamupatiṣṭhatu

पवित्रग्रन्थिमुत्सृज्य मण्डले भुवि निक्षिपेत् । पात्रे तु निक्षिपेद्यस्तु स विप्रः प‍ङ्‌क्तिदूषकः

pavitragranthimutsṛjya maṇḍale bhuvi nikṣipet | pātre tu nikṣipedyastu sa vipraḥ paṅktidūṣakaḥ

उच्छिष्टस्तेन संस्पृष्टः शुना शूद्रेण च द्विजः । उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति

ucchiṣṭastena saṃspṛṣṭaḥ śunā śūdreṇa ca dvijaḥ | upoṣya rajanīmekāṃ pañcagavyena śudhyati

अनुच्छिष्टेन संस्पृष्टैः स्नानमेव विधीयते । एकाहुतिप्रदानेन कोटियज्ञफलं लभेत्

anucchiṣṭena saṃspṛṣṭaiḥ snānameva vidhīyate | ekāhutipradānena koṭiyajñaphalaṃ labhet

पञ्चभिः पञ्चकोटीनां तदनन्तफलं स्मृतम् । प्राणाग्निहोत्रवेत्रे यो ह्यन्नदानं करोति च

pañcabhiḥ pañcakoṭīnāṃ tadanantaphalaṃ smṛtam | prāṇāgnihotravetre yo hyannadānaṃ karoti ca

दातुश्चैव तु यत्पुण्यं भोक्तुश्चैव तु यत्फलम् । प्राप्नुतस्तौ तदेव द्वावुभौ तौ स्वर्गगामिनौ

dātuścaiva tu yatpuṇyaṃ bhoktuścaiva tu yatphalam | prāpnutastau tadeva dvāvubhau tau svargagāminau

सपवित्रकरो भुङ्‌क्ते यस्तु विप्रो विधानतः । ग्रासे ग्रासे फलं तस्य पञ्चगव्यसमं भवेत्

sapavitrakaro bhuṅkte yastu vipro vidhānataḥ | grāse grāse phalaṃ tasya pañcagavyasamaṃ bhavet

पूजाकालत्रये नित्यं जपस्तर्पणमेव च । होमो ब्राह्मणभुक्तिश्च पुरश्चरणमुच्यते

pūjākālatraye nityaṃ japastarpaṇameva ca | homo brāhmaṇabhuktiśca puraścaraṇamucyate

अधःशयानो धर्मात्मा जितक्रोधो जितेन्द्रियः । लघुमिष्टहिताशी च विनीतः शान्तचेतसा

adhaḥśayāno dharmātmā jitakrodho jitendriyaḥ | laghumiṣṭahitāśī ca vinītaḥ śāntacetasā

नित्यं त्रिषवणस्नायी नित्यं स शुभभाषणः । स्त्रीशूद्रपतितत्व्रात्यनास्तिकोच्छिष्टभाषणम्

nityaṃ triṣavaṇasnāyī nityaṃ sa śubhabhāṣaṇaḥ | strīśūdrapatitatvrātyanāstikocchiṣṭabhāṣaṇam

चाण्डालभाषणं चैव न कुर्यान्मुनिसत्तम । नत्वा नैव च भाषेत जपहोमार्चनादिषु

cāṇḍālabhāṣaṇaṃ caiva na kuryānmunisattama | natvā naiva ca bhāṣeta japahomārcanādiṣu

मैथुनस्य तथालापं तद्‌गोष्ठीमपि वर्जयेत् । कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा

maithunasya tathālāpaṃ tadgoṣṭhīmapi varjayet | karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā

सर्वत्र मैथुनत्यागो ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते । राज्ञश्चैव गृहस्थस्य ब्रह्मचर्यमुदाहृतम्

sarvatra maithunatyāgo brahmacaryaṃ pracakṣate | rājñaścaiva gṛhasthasya brahmacaryamudāhṛtam

ऋतुस्तातेषु दारेषु सङ्‌गतिर्या विधानतः । संस्कृतायां सवर्णायामृतुं दृष्ट्वा प्रयत्‍नतः

ṛtustāteṣu dāreṣu saṅgatiryā vidhānataḥ | saṃskṛtāyāṃ savarṇāyāmṛtuṃ dṛṣṭvā prayatnataḥ

रात्रौ तु गमनं कार्यं ब्रह्मचर्यं हरेन्न तत् । ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि

rātrau tu gamanaṃ kāryaṃ brahmacaryaṃ harenna tat | ṛṇatrayamasaṃśodhya tvanutpādya sutānapi

तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः । अजागलस्य यज्जन्म तज्जन्म श्रुतिचोदितम्

tathā yajñānaniṣṭvā ca mokṣamicchanvrajatyadhaḥ | ajāgalasya yajjanma tajjanma śruticoditam

अतः कार्यं तु विप्रेन्द्र ऋणत्रयविशोधनम् । ते देवानामृषीणां च पितॄणामृणिनस्तथा

ataḥ kāryaṃ tu viprendra ṛṇatrayaviśodhanam | te devānāmṛṣīṇāṃ ca pitṝṇāmṛṇinastathā

ऋषिभ्यो ब्रह्मचर्येण पितृभ्यस्तु तिलोदकैः । मुच्येद्यज्ञेन देवेभ्यः स्वाश्रमं धर्ममाचरेत्

ṛṣibhyo brahmacaryeṇa pitṛbhyastu tilodakaiḥ | mucyedyajñena devebhyaḥ svāśramaṃ dharmamācaret

क्षीराहारी फलाशी वा शाकाशी वा हविष्यभुक् । भिक्षाशी वा जपेद्विद्वान्कृच्छ्रचान्द्रायणादिकृत्

kṣīrāhārī phalāśī vā śākāśī vā haviṣyabhuk | bhikṣāśī vā japedvidvānkṛcchracāndrāyaṇādikṛt

लवणं क्षारमम्लं च गृञ्जनं कांस्यभोजनम् । ताम्बूलं च द्विभुक्तं च दुष्टवासः प्रमत्तनम्

lavaṇaṃ kṣāramamlaṃ ca gṛñjanaṃ kāṃsyabhojanam | tāmbūlaṃ ca dvibhuktaṃ ca duṣṭavāsaḥ pramattanam

श्रुतिस्मृतिविरोधं च जपं रात्रौ विवर्जयेत् । वृथा न कालं गमयेद्‌द्यूतस्त्रीस्वापवादतः

śrutismṛtivirodhaṃ ca japaṃ rātrau vivarjayet | vṛthā na kālaṃ gamayeddyūtastrīsvāpavādataḥ

गमयेद्देवतापूजास्तोत्रागमविलोकनैः । भूशय्या ब्रह्मचारित्वं मौनचर्या तथैव च

gamayeddevatāpūjāstotrāgamavilokanaiḥ | bhūśayyā brahmacāritvaṃ maunacaryā tathaiva ca

नित्यं त्रिषवणस्नानं शूद्रकर्मविवर्जनम् । नित्यपूजा नित्यदानमानन्दस्तुतिकीर्तनम्

nityaṃ triṣavaṇasnānaṃ śūdrakarmavivarjanam | nityapūjā nityadānamānandastutikīrtanam

नैमित्तिकार्चनं चैव विश्वासो गुरुदेवयोः । जपनिष्ठस्य धर्मा ये द्वादशैते सुसिद्धिदाः

naimittikārcanaṃ caiva viśvāso gurudevayoḥ | japaniṣṭhasya dharmā ye dvādaśaite susiddhidāḥ

नित्यं सूर्यमुपस्थाय तस्य चाभिमुखो जपेत् । देवताप्रतिमादौ वा वह्नौ वाभ्यर्च्य तन्मुखः

nityaṃ sūryamupasthāya tasya cābhimukho japet | devatāpratimādau vā vahnau vābhyarcya tanmukhaḥ

स्नानपूजाजपध्यानहोमतर्पणतत्परः । निष्कामो देवतायां च सर्वकर्मनिवेदकः

snānapūjājapadhyānahomatarpaṇatatparaḥ | niṣkāmo devatāyāṃ ca sarvakarmanivedakaḥ

एवमादींश्च नियमान्पुरश्चरणकृच्चरेत् । तस्माद्‌द्विजः प्रसन्नात्मा जपहोमपरायणः

evamādīṃśca niyamānpuraścaraṇakṛccaret | tasmāddvijaḥ prasannātmā japahomaparāyaṇaḥ

तपस्यध्ययने युक्तो भवेद्‌भूतानुकम्पकः । तपसा स्वर्गमाप्नोति तपसा विन्दते महत्

tapasyadhyayane yukto bhavedbhūtānukampakaḥ | tapasā svargamāpnoti tapasā vindate mahat

तपोयुक्तस्य सिध्यन्ति कर्माणि नियतात्मनः । विद्वेषणं संहरणं मारणं रोगनाशनम्

tapoyuktasya sidhyanti karmāṇi niyatātmanaḥ | vidveṣaṇaṃ saṃharaṇaṃ māraṇaṃ roganāśanam

येन येनाथ ऋषिणा यदर्थं देवताः स्तुताः । स स कामः समृद्ध्येत तेषां तेषां तथा तथा

yena yenātha ṛṣiṇā yadarthaṃ devatāḥ stutāḥ | sa sa kāmaḥ samṛddhyeta teṣāṃ teṣāṃ tathā tathā

तानि कर्माणि वक्ष्यामि विधानानि च कर्मणाम् । पुरश्चरणमादौ च कर्मणां सिद्धिकारकम्

tāni karmāṇi vakṣyāmi vidhānāni ca karmaṇām | puraścaraṇamādau ca karmaṇāṃ siddhikārakam

स्वाध्यायाभ्यसनस्यादौ प्राजापत्यं चरेद्‌द्विजः । केशश्मश्रुलोमनखान् वापयित्वा ततः शुचिः

svādhyāyābhyasanasyādau prājāpatyaṃ careddvijaḥ | keśaśmaśrulomanakhān vāpayitvā tataḥ śuciḥ

तिष्ठेदहनि रात्रौ तु शुचिरासीत वाग्यतः । सत्यवादी पवित्राणि जपेद्व्याहृतयस्तथा

tiṣṭhedahani rātrau tu śucirāsīta vāgyataḥ | satyavādī pavitrāṇi japedvyāhṛtayastathā

ज्येकाराद्यास्तु ता जप्त्वा सावित्रीं च तदित्यृचम् । आपो हि ष्ठेति सूक्तं च पवित्रं पापनाशनम्

jyekārādyāstu tā japtvā sāvitrīṃ ca tadityṛcam | āpo hi ṣṭheti sūktaṃ ca pavitraṃ pāpanāśanam

पुनन्त्यः स्वस्तिमत्यश्च पावमान्यस्तथैव च । सर्वत्रैतत्प्रयोक्तव्यमादावन्ते च कर्मणाम्

punantyaḥ svastimatyaśca pāvamānyastathaiva ca | sarvatraitatprayoktavyamādāvante ca karmaṇām

आसहस्रादाशताद्वाप्यादशादथवा जपेत् । अकारं व्याहृतीस्तिस्रः सावित्रीमथवायुतम्

āsahasrādāśatādvāpyādaśādathavā japet | akāraṃ vyāhṛtīstisraḥ sāvitrīmathavāyutam

तर्पयित्वाद्‌‍भिराचार्यानृषींश्छन्दांसि देवताः । अनार्येण न भाषेत शूद्रेणापि न गर्हितैः

tarpayitvādbhirācāryānṛṣīṃśchandāṃsi devatāḥ | anāryeṇa na bhāṣeta śūdreṇāpi na garhitaiḥ

नापि चोदक्यया वध्वा पतितैर्नान्त्यजैर्नृभिः । न देवब्राह्मणद्विष्टैर्नाचार्यगुरुनिन्दकैः

nāpi codakyayā vadhvā patitairnāntyajairnṛbhiḥ | na devabrāhmaṇadviṣṭairnācāryagurunindakaiḥ

न मातृपितृविद्विष्टैर्नावमन्येत कञ्चन । कृच्छ्राणामेष सर्वेषां विधिरुक्तोऽनुपूर्वशः

na mātṛpitṛvidviṣṭairnāvamanyeta kañcana | kṛcchrāṇāmeṣa sarveṣāṃ vidhirukto'nupūrvaśaḥ

प्राजापत्यस्य कृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च । पराकस्य च कृच्छ्रस्य विधिश्चान्द्रायणस्य च

prājāpatyasya kṛcchrasya tathā sāntapanasya ca | parākasya ca kṛcchrasya vidhiścāndrāyaṇasya ca

पञ्चभिः पातकैः सर्वैर्दुष्कृतैश्च प्रमुच्यते । तप्तकृच्छ्रेण सर्वाणि पापानि दहति क्षणात्

pañcabhiḥ pātakaiḥ sarvairduṣkṛtaiśca pramucyate | taptakṛcchreṇa sarvāṇi pāpāni dahati kṣaṇāt

त्रिभिश्चान्द्रायणैः पूतो ब्रह्मलोकं समश्नुते । अष्टभिर्देवताः साक्षात्पश्येत वरदास्तदा

tribhiścāndrāyaṇaiḥ pūto brahmalokaṃ samaśnute | aṣṭabhirdevatāḥ sākṣātpaśyeta varadāstadā

छन्दांसि दशभिर्ज्ञात्वा सर्वान्कामान्समश्नुते । त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम्

chandāṃsi daśabhirjñātvā sarvānkāmānsamaśnute | tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam

त्र्यहं परं च नाश्नीयात्प्राजापत्यं चरेद्‌द्विजः । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम्

tryahaṃ paraṃ ca nāśnīyātprājāpatyaṃ careddvijaḥ | gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam

एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् । एकैकं ग्रासमश्नीयादहानि त्रीणि पूर्ववत्

ekarātropavāsaśca kṛcchraṃ sāntapanaṃ smṛtam | ekaikaṃ grāsamaśnīyādahāni trīṇi pūrvavat

त्र्यहं चोपवसेदित्थमतिकृच्छ्रं चरेद्‌द्विजः । एवमेव त्रिभिर्युक्तं महासान्तपनं स्मृतम्

tryahaṃ copavaseditthamatikṛcchraṃ careddvijaḥ | evameva tribhiryuktaṃ mahāsāntapanaṃ smṛtam

तप्तकृच्छ्रं चरन्विप्रो जलक्षीरघृतानिलान् । प्रतित्र्यहं पिबेदुष्णान्सकृत्स्नायी समाहितः

taptakṛcchraṃ caranvipro jalakṣīraghṛtānilān | pratitryahaṃ pibeduṣṇānsakṛtsnāyī samāhitaḥ

नियतस्तु पिबेदापः प्राजापत्यविधिः स्मृतः । यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम्

niyatastu pibedāpaḥ prājāpatyavidhiḥ smṛtaḥ | yatātmano'pramattasya dvādaśāhamabhojanam

पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापप्रणोदनः । एकैकं तु ग्रसेत्पिण्डं कृष्णे शुक्ले च वर्धयेत्

parāko nāma kṛcchro'yaṃ sarvapāpapraṇodanaḥ | ekaikaṃ tu grasetpiṇḍaṃ kṛṣṇe śukle ca vardhayet

अमावास्यां न भुञ्जीत एवं चान्द्रायणे विधिः । उपस्पृश्य त्रिषवणमेतच्चान्द्रायणं स्मृतम्

amāvāsyāṃ na bhuñjīta evaṃ cāndrāyaṇe vidhiḥ | upaspṛśya triṣavaṇametaccāndrāyaṇaṃ smṛtam

चतुरः प्रातरश्नीयाद्विप्रः पिण्डात्कृताह्निकः । चतुरोऽस्तमिते सूर्ये शिशुचान्द्रायणं स्मृतम्

caturaḥ prātaraśnīyādvipraḥ piṇḍātkṛtāhnikaḥ | caturo'stamite sūrye śiśucāndrāyaṇaṃ smṛtam

अष्टावष्टौ समश्नीयात्पिण्डान्मध्यन्दिने स्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचान्द्रायणं व्रतम्

aṣṭāvaṣṭau samaśnīyātpiṇḍānmadhyandine sthite | niyatātmā haviṣyasya yaticāndrāyaṇaṃ vratam

एतद्रुद्रास्तथादित्या वसवश्च चरन्ति हि । सर्वे कुशलिनो देवा मरुतश्च भुवा सह

etadrudrāstathādityā vasavaśca caranti hi | sarve kuśalino devā marutaśca bhuvā saha

एकैकं सप्तरात्रेण पुनाति विधिवत्कृतम् । त्वगसृक्‌पिशितास्थीनि मेदोमज्जावसास्तथा

ekaikaṃ saptarātreṇa punāti vidhivatkṛtam | tvagasṛkpiśitāsthīni medomajjāvasāstathā

एकैकं सप्तरात्रेण शुध्यत्येव न संशयः । एभिर्व्रतैर्विपूतात्मा कर्म कुर्वीत नित्यशः

ekaikaṃ saptarātreṇa śudhyatyeva na saṃśayaḥ | ebhirvratairvipūtātmā karma kurvīta nityaśaḥ

एवं शुद्धस्य कर्माणि सिध्यन्त्येव न संशयः । शुद्धात्मा कर्म कुर्वीत सत्यवादी जितेन्द्रियः

evaṃ śuddhasya karmāṇi sidhyantyeva na saṃśayaḥ | śuddhātmā karma kurvīta satyavādī jitendriyaḥ

इष्टान्कामांस्ततः सर्वान्सम्प्राप्नोति न संशयः । त्रिरात्रमेवोपवसेद्रहितः सर्वकर्मणा

iṣṭānkāmāṃstataḥ sarvānsamprāpnoti na saṃśayaḥ | trirātramevopavasedrahitaḥ sarvakarmaṇā

त्रीणि नक्तानि वा कुर्यात्ततः कर्म समारभेत् । एवं विधानं कथितं पुरश्चर्याफलप्रदम्

trīṇi naktāni vā kuryāttataḥ karma samārabhet | evaṃ vidhānaṃ kathitaṃ puraścaryāphalapradam

गायत्र्याश्च पुरश्चर्यां सर्वकामप्रदायिनी । कथिता तव देवर्षे महापापविनाशिनी

gāyatryāśca puraścaryāṃ sarvakāmapradāyinī | kathitā tava devarṣe mahāpāpavināśinī

आदौ कुर्याद्‌व्रतं मन्त्री देहशोधनकारकम् । पुरश्चर्यां ततः कुर्यात्समस्तफलभाग्भवेत्

ādau kuryādvrataṃ mantrī dehaśodhanakārakam | puraścaryāṃ tataḥ kuryātsamastaphalabhāgbhavet

इति ते कथितं गुह्यं पुरश्चर्याविधानकम् । एतत्परस्मै नो वाच्यं श्रुतिसारं यतः स्मृतम्

iti te kathitaṃ guhyaṃ puraścaryāvidhānakam | etatparasmai no vācyaṃ śrutisāraṃ yataḥ smṛtam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे तप्तकृच्छ्रादिलक्षणवर्णनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe taptakṛcchrādilakṣaṇavarṇanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायः २४

प्रातश्चिन्तनम् नारद उवाच नारायण महाभाग गायत्र्यास्तु समासतः । शान्त्यादिकान्प्रयोगांस्तु वदस्व करुणानिधे

prātaścintanam nārada uvāca nārāyaṇa mahābhāga gāyatryāstu samāsataḥ | śāntyādikānprayogāṃstu vadasva karuṇānidhe

श्रीनारायण उवाच अतिगुह्यमिदं पृष्टं त्वया ब्रह्यतनूद्‍भव । न कस्यापि च वक्तव्यं दुष्टाय पिशुनाय च

śrīnārāyaṇa uvāca atiguhyamidaṃ pṛṣṭaṃ tvayā brahyatanūdbhava | na kasyāpi ca vaktavyaṃ duṣṭāya piśunāya ca

अथ शान्तिः पयोऽक्ताभिः समिद्‌‍भिर्जुहुयाद् द्विजः । शमीसमिद्‌‍भिः शाम्यन्ति भूतरोगग्रहादयः

atha śāntiḥ payo'ktābhiḥ samidbhirjuhuyād dvijaḥ | śamīsamidbhiḥ śāmyanti bhūtarogagrahādayaḥ

आर्द्राभिः क्षीरवृक्षस्य समिद्‌‍भिर्जुहुयाद् द्विजः । जुहुयाच्छकलैर्वापि भूतरोगादिशान्तये

ārdrābhiḥ kṣīravṛkṣasya samidbhirjuhuyād dvijaḥ | juhuyācchakalairvāpi bhūtarogādiśāntaye

जलेन तर्पयेत्सूर्यं पाणिभ्यां शान्तिमाप्नुयात् । जानुदघ्ने जले जप्त्वा सर्वान्दोषाञ्छमं नयेत्

jalena tarpayetsūryaṃ pāṇibhyāṃ śāntimāpnuyāt | jānudaghne jale japtvā sarvāndoṣāñchamaṃ nayet

कण्ठदघ्ने जले जप्त्वा मुच्येत्प्राणान्तिकाद्‍भयात् । सर्वेभ्यः शान्तिकर्मभ्यो निमज्याप्सु जपः स्मृतः

kaṇṭhadaghne jale japtvā mucyetprāṇāntikādbhayāt | sarvebhyaḥ śāntikarmabhyo nimajyāpsu japaḥ smṛtaḥ

सौवर्णे राजते वापि पात्रे ताम्रमयेऽपि वा । क्षीरवृक्षमये वापि निर्व्रणे मृण्मयेऽपि वा

sauvarṇe rājate vāpi pātre tāmramaye'pi vā | kṣīravṛkṣamaye vāpi nirvraṇe mṛṇmaye'pi vā

सहस्रं पञ्चगव्येन हुत्वा सुज्वलितेऽनले । क्षीरवृक्षमयैः काष्ठैः शेषं सम्पादयेच्छनैः

sahasraṃ pañcagavyena hutvā sujvalite'nale | kṣīravṛkṣamayaiḥ kāṣṭhaiḥ śeṣaṃ sampādayecchanaiḥ

प्रत्याहुतिं स्पृशञ्जप्त्वा सहस्रं पात्रसंस्थितम् । तेन तं प्रोक्षयेद्देशं कुशैर्मन्त्रमनुस्मरन्

pratyāhutiṃ spṛśañjaptvā sahasraṃ pātrasaṃsthitam | tena taṃ prokṣayeddeśaṃ kuśairmantramanusmaran

बलिं किरंस्ततस्तस्मिन्ध्यायेत्तु परदेवताम् । अभिचारसमुत्पन्ना कृत्या पापं च नश्यति

baliṃ kiraṃstatastasmindhyāyettu paradevatām | abhicārasamutpannā kṛtyā pāpaṃ ca naśyati

देवभूतपिशाचाद्यान् यद्येवं कुरुते वशे । गृहं ग्रामं पुरं राष्ट्रं सर्वं तेभ्यो विमुच्यते

devabhūtapiśācādyān yadyevaṃ kurute vaśe | gṛhaṃ grāmaṃ puraṃ rāṣṭraṃ sarvaṃ tebhyo vimucyate

निखने मुच्यते तेभ्यो लिखने मध्यतोऽपि च । मण्डले शूलमालिख्य पूर्वोक्ते च क्रमेऽपि वा

nikhane mucyate tebhyo likhane madhyato'pi ca | maṇḍale śūlamālikhya pūrvokte ca krame'pi vā

अभिमन्त्र्य सहस्रं तन्निखनेत्सर्वशान्तये । सौवर्णं राजतं वापि कुम्भं ताम्रमयं च वा

abhimantrya sahasraṃ tannikhanetsarvaśāntaye | sauvarṇaṃ rājataṃ vāpi kumbhaṃ tāmramayaṃ ca vā

मृण्मयं वा नवं दिव्यं सूत्रवेष्टितमव्रणम् । स्थण्डिले सैकते स्थाप्य पूरयेन्मन्त्रविज्जलैः

mṛṇmayaṃ vā navaṃ divyaṃ sūtraveṣṭitamavraṇam | sthaṇḍile saikate sthāpya pūrayenmantravijjalaiḥ

दिग्भ्य आहृत्य तीर्थानि चतसृभ्यो द्विजोत्तमैः । एलाचन्दनकर्पूरजातीपाटलमल्लिकाः

digbhya āhṛtya tīrthāni catasṛbhyo dvijottamaiḥ | elācandanakarpūrajātīpāṭalamallikāḥ

बिल्वपत्रं तथा क्रान्तां देवीं व्रीहियवांस्तिलान् । सर्षपान्क्षीरवृक्षाणां प्रवालानि च निक्षिपेत्

bilvapatraṃ tathā krāntāṃ devīṃ vrīhiyavāṃstilān | sarṣapānkṣīravṛkṣāṇāṃ pravālāni ca nikṣipet

सर्वाण्यभिविधायैव कुशकूर्चसमन्वितम् । स्नातः समाहितो विप्रः सहस्रं मन्त्रयेद् बुधः

sarvāṇyabhividhāyaiva kuśakūrcasamanvitam | snātaḥ samāhito vipraḥ sahasraṃ mantrayed budhaḥ

दिक्षु सौरानधीयीरन्मन्त्रान्विप्रास्त्रयीविदः । प्रोक्षयेत्पाययेदेनं नीरं तेनाभिषिञ्चयेत्

dikṣu saurānadhīyīranmantrānviprāstrayīvidaḥ | prokṣayetpāyayedenaṃ nīraṃ tenābhiṣiñcayet

भूतरोगाभिचारेभ्यः स निर्मुक्तः सुखी भवेत् । अभिषेकेण मुच्येत मृत्योरास्यगतो नरः

bhūtarogābhicārebhyaḥ sa nirmuktaḥ sukhī bhavet | abhiṣekeṇa mucyeta mṛtyorāsyagato naraḥ

अवश्यं कारयेद्विद्वान्‍राजा दीर्घं जिजीविषुः । गावो देयाश्च ऋत्विग्भ्य अभिषेके शतं मुने

avaśyaṃ kārayedvidvānrājā dīrghaṃ jijīviṣuḥ | gāvo deyāśca ṛtvigbhya abhiṣeke śataṃ mune

दक्षिणा येन वा तुष्टिर्यथाशक्त्याथवा भवेत् । जपेदश्वत्थमालभ्य मन्दवारे शतं द्विजः

dakṣiṇā yena vā tuṣṭiryathāśaktyāthavā bhavet | japedaśvatthamālabhya mandavāre śataṃ dvijaḥ

भूतरोगाभिचारेभ्यो मुच्यते महतो भयात् । गुडूच्याः पर्वविच्छिन्नाः पयोऽक्ता जुहुयाद् द्विजः

bhūtarogābhicārebhyo mucyate mahato bhayāt | guḍūcyāḥ parvavicchinnāḥ payo'ktā juhuyād dvijaḥ

एवं मृत्युञ्जयो होमः सर्वव्याधिविनाशनः । आम्रस्य जुहुयात्पत्रैः पयोऽक्तैर्ज्वरशान्तये

evaṃ mṛtyuñjayo homaḥ sarvavyādhivināśanaḥ | āmrasya juhuyātpatraiḥ payo'ktairjvaraśāntaye

वचाभिः पयसाक्ताभिः क्षयं हुत्वा विनाशयेत् । मधुत्रितयहोमेन राजयक्ष्मा विनश्यति

vacābhiḥ payasāktābhiḥ kṣayaṃ hutvā vināśayet | madhutritayahomena rājayakṣmā vinaśyati

निवेद्य भास्करायान्नं पायसं होमपूर्वकम् । राजयक्ष्माभिभूतं च प्राशयेच्छान्तिमाप्नुयात्

nivedya bhāskarāyānnaṃ pāyasaṃ homapūrvakam | rājayakṣmābhibhūtaṃ ca prāśayecchāntimāpnuyāt

लताः पर्वसु विच्छिद्य सोमस्य जुहुयाद् द्विजः । सोमे सूर्येण संयुक्ते पयोऽक्ताः क्षयशान्तये

latāḥ parvasu vicchidya somasya juhuyād dvijaḥ | some sūryeṇa saṃyukte payo'ktāḥ kṣayaśāntaye

कुसुमैः शङ्‌खवृक्षस्य हुत्वा कुष्ठं विनाशयेत् । अपस्मारविनाशः स्यादपामार्गस्य तण्डुलैः

kusumaiḥ śaṅkhavṛkṣasya hutvā kuṣṭhaṃ vināśayet | apasmāravināśaḥ syādapāmārgasya taṇḍulaiḥ

क्षीरवृक्षसमिद्धोमादुन्मादोऽपि विनश्यति । औदुम्बरसमिद्धोमादतिमेहः क्षयं व्रजेत्

kṣīravṛkṣasamiddhomādunmādo'pi vinaśyati | audumbarasamiddhomādatimehaḥ kṣayaṃ vrajet

प्रमेहं शमयेद्धुत्वा मधुनेक्षुरसेन वा । मधुत्रितयहोमेन नयेच्छान्तिं मसूरिकाम्

pramehaṃ śamayeddhutvā madhunekṣurasena vā | madhutritayahomena nayecchāntiṃ masūrikām

कपिलासर्पिषा हुत्वा नयेच्छान्तिं मसूरिकाम् । उदुम्बरवटाश्वत्थैर्गोगजाश्वामयं हरेत्

kapilāsarpiṣā hutvā nayecchāntiṃ masūrikām | udumbaravaṭāśvatthairgogajāśvāmayaṃ haret

पिपीलिमधुवल्मीके गृहे जाते शतं शतम् । शमीसमिद्‌‍भिरन्नेन सर्पिषा जुहुयाद् द्विजः

pipīlimadhuvalmīke gṛhe jāte śataṃ śatam | śamīsamidbhirannena sarpiṣā juhuyād dvijaḥ

तदुत्थं शान्तिमायाति शेषैस्तत्र बलिं हरेत् । अभ्रस्तनितभूकम्पालक्ष्यादौ वनवेतसः

tadutthaṃ śāntimāyāti śeṣaistatra baliṃ haret | abhrastanitabhūkampālakṣyādau vanavetasaḥ

सप्ताहं जुहुयादेवं राष्ट्रे राज्यं सुखी भवेत् । यां दिशं शतजप्तेन लोष्ठेनाभिप्रताडयेत्

saptāhaṃ juhuyādevaṃ rāṣṭre rājyaṃ sukhī bhavet | yāṃ diśaṃ śatajaptena loṣṭhenābhipratāḍayet

ततोऽग्निमारुतारिभ्यो भयं तस्य विनश्यति । मनसैव जपेदेनां बद्धो मुच्येत बन्धनात्

tato'gnimārutāribhyo bhayaṃ tasya vinaśyati | manasaiva japedenāṃ baddho mucyeta bandhanāt

भूतरोगविषादिभ्यः स्पृशञ्जप्त्वा विमोचयेत् । भूतादिभ्यो विमुच्येत जलं पीत्वाभिमन्त्रितम्

bhūtarogaviṣādibhyaḥ spṛśañjaptvā vimocayet | bhūtādibhyo vimucyeta jalaṃ pītvābhimantritam

अभिमन्त्र्य शतं भस्म न्यसेद्‌भूतादिशान्तये । शिरसा धारयेद्‍भस्म मन्त्रयित्वा तदित्यृचा

abhimantrya śataṃ bhasma nyasedbhūtādiśāntaye | śirasā dhārayedbhasma mantrayitvā tadityṛcā

सर्वव्याधिविनिर्मुक्तः सुखी जीवेच्छतं समाः । अशक्तः कारयेच्छान्तिं विप्रं दत्त्वा तु दक्षिणाम्

sarvavyādhivinirmuktaḥ sukhī jīvecchataṃ samāḥ | aśaktaḥ kārayecchāntiṃ vipraṃ dattvā tu dakṣiṇām

अथ पुष्टिं श्रियं लक्ष्मीं पुष्पैर्हुत्वाप्नुयाद् द्विजः । श्रीकामो जुहुयात्पद्मै रक्तैः श्रियमवाप्नुयात्

atha puṣṭiṃ śriyaṃ lakṣmīṃ puṣpairhutvāpnuyād dvijaḥ | śrīkāmo juhuyātpadmai raktaiḥ śriyamavāpnuyāt

हुत्वा श्रियमवाप्नोति जातीपुष्पैर्नवैः शुभैः । शालितण्डुलहोमेन श्रियमाप्नोति पुष्कलाम्

hutvā śriyamavāpnoti jātīpuṣpairnavaiḥ śubhaiḥ | śālitaṇḍulahomena śriyamāpnoti puṣkalām

समिद्‌‍भिर्बिल्ववृक्षस्य हुत्वा श्रियमवाप्नुयात् । बिल्वस्य शकलैर्हुत्वा पत्रैः पुष्पैः फलैरपि

samidbhirbilvavṛkṣasya hutvā śriyamavāpnuyāt | bilvasya śakalairhutvā patraiḥ puṣpaiḥ phalairapi

श्रियमाप्नोति परमां मूलस्य शकलैरपि । समिद्‌‍भिर्बिल्ववृक्षस्य पायसेन च सर्पिषा

śriyamāpnoti paramāṃ mūlasya śakalairapi | samidbhirbilvavṛkṣasya pāyasena ca sarpiṣā

शतं शतं च सप्ताहं हुत्वा श्रियमवाप्नुयात् । लाजैस्त्रिमधुरोपेतैर्होमे कन्यामवाप्नुयात्

śataṃ śataṃ ca saptāhaṃ hutvā śriyamavāpnuyāt | lājaistrimadhuropetairhome kanyāmavāpnuyāt

अनेन विधिना कन्या वरमाप्नोति वाञ्छितम् । रक्तोत्पलशतं हुत्वा सप्ताहं हेम चाप्नुयात्

anena vidhinā kanyā varamāpnoti vāñchitam | raktotpalaśataṃ hutvā saptāhaṃ hema cāpnuyāt

सूर्यबिम्बे जलं हुत्वा जलस्थं हेम चाप्नुयात् । अन्नं हुत्वाप्नुयादन्नं व्रीहीन्व्रीहिपतिर्भवेत्

sūryabimbe jalaṃ hutvā jalasthaṃ hema cāpnuyāt | annaṃ hutvāpnuyādannaṃ vrīhīnvrīhipatirbhavet

करीषचूर्णैर्वत्सस्य हुत्वा पशुमवाप्नुयात् । प्रियङ्‌गुपायसाज्यैश्च भवेद्धोमादिभिः प्रजा

karīṣacūrṇairvatsasya hutvā paśumavāpnuyāt | priyaṅgupāyasājyaiśca bhaveddhomādibhiḥ prajā

निवेद्य भास्करायान्नं पायसं होमपूर्वकम् । भोजयेत्तदृतुस्नातां पुत्रं परमवाप्नुयात्

nivedya bhāskarāyānnaṃ pāyasaṃ homapūrvakam | bhojayettadṛtusnātāṃ putraṃ paramavāpnuyāt

सप्ररोहाभिरार्द्राभिरायुर्हुत्वा समाप्नुयात् । समिद्‌‍भिः क्षीरवृक्षस्य हुत्वायुषमवाप्नुयात्

saprarohābhirārdrābhirāyurhutvā samāpnuyāt | samidbhiḥ kṣīravṛkṣasya hutvāyuṣamavāpnuyāt

सप्ररोहाभिरार्द्राभी रक्ताभिर्मधुरत्रयैः । व्रीहीणां च शतं हुत्वा हेम चायुरवाप्नुयात्

saprarohābhirārdrābhī raktābhirmadhuratrayaiḥ | vrīhīṇāṃ ca śataṃ hutvā hema cāyuravāpnuyāt

सुवर्णकुड्मलं हुत्वा शतमायुरवाप्नुयात् । दूर्वाभिः पयसा वापि मधुना सर्पिषापि वा

suvarṇakuḍmalaṃ hutvā śatamāyuravāpnuyāt | dūrvābhiḥ payasā vāpi madhunā sarpiṣāpi vā

शतं शतं च सप्ताहमपमृत्युं व्यपोहति । शमीसमिद्‌‍भिरन्नेन पयसा वा च सर्पिषा

śataṃ śataṃ ca saptāhamapamṛtyuṃ vyapohati | śamīsamidbhirannena payasā vā ca sarpiṣā

शतं शतं च सप्ताहमपमृत्युं व्यपोहति । न्यग्रोधसमिधो हुत्वा पायसं होमयेत्ततः

śataṃ śataṃ ca saptāhamapamṛtyuṃ vyapohati | nyagrodhasamidho hutvā pāyasaṃ homayettataḥ

शतं शतं च सप्ताहमपमृत्युं व्यपोहति । क्षीराहारो जपेन्मृत्योः सप्ताहाद्विजयी भवेत्

śataṃ śataṃ ca saptāhamapamṛtyuṃ vyapohati | kṣīrāhāro japenmṛtyoḥ saptāhādvijayī bhavet

अनश्नन्वाग्यतो जप्त्वा त्रिरात्रं मुच्यते यमात् । निमज्ज्याप्सु जपेदेवं सद्यो मृत्योर्विमुच्यते

anaśnanvāgyato japtvā trirātraṃ mucyate yamāt | nimajjyāpsu japedevaṃ sadyo mṛtyorvimucyate

जपेद् बिल्वं समाश्रित्य मासं राज्यमवाप्नुयात् । बिल्वं हुत्वाप्नुयाद्‌राज्यं समूलफलपल्लवम्

japed bilvaṃ samāśritya māsaṃ rājyamavāpnuyāt | bilvaṃ hutvāpnuyādrājyaṃ samūlaphalapallavam

हुत्वा पद्मशतं मासं राज्यमाप्नोत्यकण्टकम् । यवागूं ग्राममाप्नोति हुत्वा शालिसमन्वितम्

hutvā padmaśataṃ māsaṃ rājyamāpnotyakaṇṭakam | yavāgūṃ grāmamāpnoti hutvā śālisamanvitam

अश्वत्थसमिधो हुत्वा युद्धादौ जयमाप्नुयात् । अर्कस्य समिधो हुत्वा सर्वत्र विजयी भवेत्

aśvatthasamidho hutvā yuddhādau jayamāpnuyāt | arkasya samidho hutvā sarvatra vijayī bhavet

संयुक्तैः पयसा पत्रैः पुष्पैर्वा वेतसस्य च । पायसेन शतं हुत्वा सप्ताहं वृष्टिमाप्नुयात्

saṃyuktaiḥ payasā patraiḥ puṣpairvā vetasasya ca | pāyasena śataṃ hutvā saptāhaṃ vṛṣṭimāpnuyāt

नाभिदघ्ने जले जप्त्वा सप्ताहं वृष्टिमाप्नुयात् । जले भस्मशतं हुत्वा महावृष्टिं निवारयेत्

nābhidaghne jale japtvā saptāhaṃ vṛṣṭimāpnuyāt | jale bhasmaśataṃ hutvā mahāvṛṣṭiṃ nivārayet

पालाशाभिरवाप्नोति समिद्‌‍भिर्ब्रह्मवर्चसम् । पलाशकुसुमैर्हुत्वा सर्वमिष्टमवाप्नुयात्

pālāśābhiravāpnoti samidbhirbrahmavarcasam | palāśakusumairhutvā sarvamiṣṭamavāpnuyāt

पयो हुत्वाऽऽप्नुयान्मेधामाज्यं बुद्धिमवाप्नुयात् । अभिमन्त्र्य पिबेद् ब्राह्मं रसं मेधामवाप्नुयात्

payo hutvā''pnuyānmedhāmājyaṃ buddhimavāpnuyāt | abhimantrya pibed brāhmaṃ rasaṃ medhāmavāpnuyāt

पुष्पहोमे भवेद्वासस्तन्तुभिस्तद्विधं पटम् । लवणं मधुसम्मिश्रं हुत्वेष्टं वशमानयेत्

puṣpahome bhavedvāsastantubhistadvidhaṃ paṭam | lavaṇaṃ madhusammiśraṃ hutveṣṭaṃ vaśamānayet

नयेदिष्टं वशं हुत्वा लक्ष्मीपुष्पैर्मधुप्लुतैः । नित्यमञ्जलिनाऽऽत्मानमभिषिञ्चेज्जले स्थितः

nayediṣṭaṃ vaśaṃ hutvā lakṣmīpuṣpairmadhuplutaiḥ | nityamañjalinā''tmānamabhiṣiñcejjale sthitaḥ

मतिमारोग्यमायुष्यमग्र्यं स्वास्थ्यमवाप्नुयात् । कुर्याद्विप्रोऽन्यमुद्दिश्य सोऽपि पुष्टिमवाप्नुयात्

matimārogyamāyuṣyamagryaṃ svāsthyamavāpnuyāt | kuryādvipro'nyamuddiśya so'pi puṣṭimavāpnuyāt

अथ चारुविधिर्मासं सहस्रं प्रत्यहं जपेत् । आयुष्कामः शुचौ देशे प्राप्नुयादायुरूत्तमम्

atha cāruvidhirmāsaṃ sahasraṃ pratyahaṃ japet | āyuṣkāmaḥ śucau deśe prāpnuyādāyurūttamam

आयुरारोग्यकामस्तु जपेन्मासद्वयं द्विजः । भवेदायुष्यमारोग्यं श्रियै मासत्रयं जपेत्

āyurārogyakāmastu japenmāsadvayaṃ dvijaḥ | bhavedāyuṣyamārogyaṃ śriyai māsatrayaṃ japet

आयुः श्रीपुत्रदाराद्याश्चतुर्भिश्च यशो जपात् । पुत्रदारायुरारोग्यं श्रियं विद्यां च पञ्चभिः

āyuḥ śrīputradārādyāścaturbhiśca yaśo japāt | putradārāyurārogyaṃ śriyaṃ vidyāṃ ca pañcabhiḥ

एवमेवोत्तरान्कामान् मासैरेवोत्तरैर्व्रजेत् । एकपादो जपेदूर्ध्वबाहुः स्थित्वा निराश्रयः

evamevottarānkāmān māsairevottarairvrajet | ekapādo japedūrdhvabāhuḥ sthitvā nirāśrayaḥ

मासं शतत्रयं विप्रः सर्वान्कामानवाप्नुयात् । एवं शतोत्तरं जप्त्वा सहस्रं सर्वमाप्नुयात्

māsaṃ śatatrayaṃ vipraḥ sarvānkāmānavāpnuyāt | evaṃ śatottaraṃ japtvā sahasraṃ sarvamāpnuyāt

रुद्ध्वा प्राणमपानं च जपेन्मासं शतत्रयम् । यदिच्छेत्तदवाप्नोति सहस्रात्परमाप्नुयात्

ruddhvā prāṇamapānaṃ ca japenmāsaṃ śatatrayam | yadicchettadavāpnoti sahasrātparamāpnuyāt

एकपादो जपेदूर्ध्वबाहू रुद्ध्वानिलं वशः । मासं शतमवाप्नोति यदिच्छेदिति कौशिकः

ekapādo japedūrdhvabāhū ruddhvānilaṃ vaśaḥ | māsaṃ śatamavāpnoti yadicchediti kauśikaḥ

एवं शतत्रयं जप्त्वा सहस्रं सर्वमाप्नुयात् । निमज्ज्याप्सु जपेन्मासं शतमिष्टमवाप्नुयात्

evaṃ śatatrayaṃ japtvā sahasraṃ sarvamāpnuyāt | nimajjyāpsu japenmāsaṃ śatamiṣṭamavāpnuyāt

एवं शतत्रयं जप्त्वा सहस्रं सर्वमाप्नुयात् । एकपादो जपेदूर्ध्वबाहू रुद्ध्वा निराश्रयः

evaṃ śatatrayaṃ japtvā sahasraṃ sarvamāpnuyāt | ekapādo japedūrdhvabāhū ruddhvā nirāśrayaḥ

नक्तमश्नन् हविष्यान्नं वत्सरादृषितामियात् । गीरमोघा भवेदेवं जप्त्वा संवत्सरद्वयम्

naktamaśnan haviṣyānnaṃ vatsarādṛṣitāmiyāt | gīramoghā bhavedevaṃ japtvā saṃvatsaradvayam

त्रिवत्सरं जपेदेवं भवेत्त्रैकालदर्शनम् । आयाति भगवान्देवश्चतुःसंवत्सरं जपेत्

trivatsaraṃ japedevaṃ bhavettraikāladarśanam | āyāti bhagavāndevaścatuḥsaṃvatsaraṃ japet

पञ्चभिर्वत्सरैरेवमणिमादिगुणो भवेत् । एवं षड्वत्सरं जप्त्वा कामरूपित्वमाप्नुयात्

pañcabhirvatsarairevamaṇimādiguṇo bhavet | evaṃ ṣaḍvatsaraṃ japtvā kāmarūpitvamāpnuyāt

सप्तिभिर्वत्सरैरेवममरत्वमवाप्नुयात् । मनुत्वं नवभिः सिद्धमिन्द्रत्वं दशभिर्भवेत्

saptibhirvatsarairevamamaratvamavāpnuyāt | manutvaṃ navabhiḥ siddhamindratvaṃ daśabhirbhavet

एकादशभिराप्नोति प्राजापत्यं सुवत्सरैः । बह्मत्वं प्राप्नुयादेवं जप्त्वा द्वादशवत्सरान्

ekādaśabhirāpnoti prājāpatyaṃ suvatsaraiḥ | bahmatvaṃ prāpnuyādevaṃ japtvā dvādaśavatsarān

एतेनैव जिता लोकास्तपसा नारदादिभिः । शाकमन्ये परे मूलं फलमन्ये पयः परे

etenaiva jitā lokāstapasā nāradādibhiḥ | śākamanye pare mūlaṃ phalamanye payaḥ pare

घृतमन्ये परे सोममपरे चरुवृत्तयः । ऋषयः पक्षमश्नन्ति केचिद्‍भैक्ष्याशिनोऽहनि

ghṛtamanye pare somamapare caruvṛttayaḥ | ṛṣayaḥ pakṣamaśnanti kecidbhaikṣyāśino'hani

हविष्यमपरेऽश्नन्तः कुर्वन्त्येव परं तपः । अथ शुद्ध्यै रहस्यानां त्रिसहस्रं जपेद् द्विजः

haviṣyamapare'śnantaḥ kurvantyeva paraṃ tapaḥ | atha śuddhyai rahasyānāṃ trisahasraṃ japed dvijaḥ

मासं शुद्धो भवेत्स्तेयात्सुवर्णस्य द्विजोत्तमः । जपेन्मासं त्रिसाहस्रं सुरापः शुद्धिमाप्नुयात्

māsaṃ śuddho bhavetsteyātsuvarṇasya dvijottamaḥ | japenmāsaṃ trisāhasraṃ surāpaḥ śuddhimāpnuyāt

मासं जपेत् त्रिसाहस्रं शुचिः स्याद् गुरुतल्पगः । त्रिसहस्रं जपेन्मासं कुटीं कृत्वा वने वसन्

māsaṃ japet trisāhasraṃ śuciḥ syād gurutalpagaḥ | trisahasraṃ japenmāsaṃ kuṭīṃ kṛtvā vane vasan

ब्रह्महा मुच्यते पापादिति कौशिकभाषितम् । द्वादशाहं निमज्ज्याप्सु सहस्रं प्रत्यहं जपेत्

brahmahā mucyate pāpāditi kauśikabhāṣitam | dvādaśāhaṃ nimajjyāpsu sahasraṃ pratyahaṃ japet

मुच्येरन्नंहसः सर्वे महापातकिनो द्विजाः । त्रिसाहस्रं जपेन्मासं प्राणानायम्य वाग्यतः

mucyerannaṃhasaḥ sarve mahāpātakino dvijāḥ | trisāhasraṃ japenmāsaṃ prāṇānāyamya vāgyataḥ

महापातकयुक्तो वा मुच्यते महतो भयात् । प्राणायामसहस्रेण ब्रह्महापि विशुध्यति

mahāpātakayukto vā mucyate mahato bhayāt | prāṇāyāmasahasreṇa brahmahāpi viśudhyati

षट्कृत्वस्त्वभ्यसेदूर्ध्वं प्राणापानौ समाहितः । प्राणायामो भवेदेष सर्वपापप्रणाशनः

ṣaṭkṛtvastvabhyasedūrdhvaṃ prāṇāpānau samāhitaḥ | prāṇāyāmo bhavedeṣa sarvapāpapraṇāśanaḥ

सहस्रमभ्यसेन्मासं क्षितिपः शुचितामियात् । द्वादशाहं त्रिसाहस्रं जपेद्धि गोवधे द्विजः

sahasramabhyasenmāsaṃ kṣitipaḥ śucitāmiyāt | dvādaśāhaṃ trisāhasraṃ japeddhi govadhe dvijaḥ

अगम्यागमनस्तेयहननाभक्ष्यभक्षणे । दशसाहस्रमभ्यस्ता गायत्री शोधयेद् द्विजम्

agamyāgamanasteyahananābhakṣyabhakṣaṇe | daśasāhasramabhyastā gāyatrī śodhayed dvijam

प्राणायामशतं कृत्वा मुच्यते सर्वकिल्विषात् । सर्वेषामेव पापानां सङ्‌करे सति शुद्धये

prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā mucyate sarvakilviṣāt | sarveṣāmeva pāpānāṃ saṅkare sati śuddhaye

सहस्रमभ्यसेन्मासं नित्यजापी वने वसन् । उपवाससमं जप्यं त्रिसहस्रं तदित्यृचम्

sahasramabhyasenmāsaṃ nityajāpī vane vasan | upavāsasamaṃ japyaṃ trisahasraṃ tadityṛcam

चतुर्विंशतिसाहस्रमभ्यस्तात्कृच्छ्रसंज्ञिता । चतुःषष्टिसहस्राणि चान्द्रायणसमानि तु

caturviṃśatisāhasramabhyastātkṛcchrasaṃjñitā | catuḥṣaṣṭisahasrāṇi cāndrāyaṇasamāni tu

शतकृत्वोऽभ्यसेन्नित्यं प्राणानायम्य सन्ध्ययोः । तदित्यृचमवाप्नोति सर्वपापक्षयं परम्

śatakṛtvo'bhyasennityaṃ prāṇānāyamya sandhyayoḥ | tadityṛcamavāpnoti sarvapāpakṣayaṃ param

निमज्ज्याप्सु जपेन्नित्यं शतकृत्वस्तदित्यृचम् । ध्यायन्देवीं सूर्यरूपां सर्वपापैः प्रमुच्यते

nimajjyāpsu japennityaṃ śatakṛtvastadityṛcam | dhyāyandevīṃ sūryarūpāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate

इति ते सम्यगाख्याताः शान्तिशुद्ध्यादिकल्पनाः । रहस्यातिरहस्याश्च गोपनीयास्त्वया सदा

iti te samyagākhyātāḥ śāntiśuddhyādikalpanāḥ | rahasyātirahasyāśca gopanīyāstvayā sadā

इति संक्षेपतः प्रोक्तः सदाचारस्य संग्रहः । विधिनाऽऽचरणादस्य माया दुर्गा प्रसीदति

iti saṃkṣepataḥ proktaḥ sadācārasya saṃgrahaḥ | vidhinā''caraṇādasya māyā durgā prasīdati

नैमित्तिकं च नित्यं च काम्यं कर्म यथाविधि । आचरेन्मनुजः सोऽयं भुक्तिमुक्तिफलाप्तिभाक्

naimittikaṃ ca nityaṃ ca kāmyaṃ karma yathāvidhi | ācarenmanujaḥ so'yaṃ bhuktimuktiphalāptibhāk

आचारः प्रथमो धर्मो धर्मस्य प्रभुरीश्वरी । इत्युक्तं सर्वशास्त्रेषु सदाचारफलं महत्

ācāraḥ prathamo dharmo dharmasya prabhurīśvarī | ityuktaṃ sarvaśāstreṣu sadācāraphalaṃ mahat

आचारवान्सदा पूतः सदैवाचारवान्मसुखी । आचारवान्सदा धन्यः सत्यं सत्यं च नारद

ācāravānsadā pūtaḥ sadaivācāravānmasukhī | ācāravānsadā dhanyaḥ satyaṃ satyaṃ ca nārada

देवीप्रसादजनकं सदाचारविधानकम् । यदपि शृणुयान्मर्त्यो महासम्पत्तिसौख्यभाक्

devīprasādajanakaṃ sadācāravidhānakam | yadapi śṛṇuyānmartyo mahāsampattisaukhyabhāk

100

सदाचारेण सिद्धेच्च ऐहिकामुष्मिकं सुखम् । तदेव ते मया प्रोक्तं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

sadācāreṇa siddhecca aihikāmuṣmikaṃ sukham | tadeva te mayā proktaṃ kimanyacchrotumicchasi

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां एकादशस्कन्धे सदाचारनिरूपणं नाम चतुर्विंशोध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe sadācāranirūpaṇaṃ nāma caturviṃśodhyāyaḥ

अध्यायः ०१

गायत्रीविचारः नारद उवाच सदाचारविधिर्देव भवता वर्णितः प्रभो । तस्याप्यतुलमाहात्म्यं सर्वपापविनाशनम्

gāyatrīvicāraḥ nārada uvāca sadācāravidhirdeva bhavatā varṇitaḥ prabho | tasyāpyatulamāhātmyaṃ sarvapāpavināśanam

श्रुतं भवन्मुखाम्भोजच्युतं देवीकथामृतम् । व्रतानि यानि चोक्तानि चान्द्रायणमुखानि ते

śrutaṃ bhavanmukhāmbhojacyutaṃ devīkathāmṛtam | vratāni yāni coktāni cāndrāyaṇamukhāni te

दुःखसाध्यानि जानीमः कर्तृसाध्यानि तानि च । तदस्मात्साम्प्रतं यत्तु सुखसाध्यं शरीरिणाम्

duḥkhasādhyāni jānīmaḥ kartṛsādhyāni tāni ca | tadasmātsāmprataṃ yattu sukhasādhyaṃ śarīriṇām

देवीप्रसादजनकं शुभानुष्ठानसिद्धिदम् । तत्कर्म वद मे स्वामिन् कृपापूर्वं सुरेश्वर

devīprasādajanakaṃ śubhānuṣṭhānasiddhidam | tatkarma vada me svāmin kṛpāpūrvaṃ sureśvara

सदाचारविधौ यश्च गायत्रीविधिरीरितः । तस्मिन्मुख्यतमं किं स्यात्किं वा पुण्याधिकप्रदम्

sadācāravidhau yaśca gāyatrīvidhirīritaḥ | tasminmukhyatamaṃ kiṃ syātkiṃ vā puṇyādhikapradam

ये गायत्रीगता वर्णास्तत्त्वसंख्यास्त्वयेरिताः । तेषां के ऋषयः प्रोक्ताः कानि छन्दांसि वै मुने

ye gāyatrīgatā varṇāstattvasaṃkhyāstvayeritāḥ | teṣāṃ ke ṛṣayaḥ proktāḥ kāni chandāṃsi vai mune

तेषां का देवताः प्रोक्ताः सर्वं कथय मे प्रभो । महत्कौतूहलं मे च मानसे परिवर्तते

teṣāṃ kā devatāḥ proktāḥ sarvaṃ kathaya me prabho | mahatkautūhalaṃ me ca mānase parivartate

श्रीनारायणाय उवाच कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादनुष्ठानादिकं तथा । गायत्रीमात्रनिष्ठस्तु कृतकृत्यो भवेद्‌द्विजः

śrīnārāyaṇāya uvāca kuryādanyanna vā kuryādanuṣṭhānādikaṃ tathā | gāyatrīmātraniṣṭhastu kṛtakṛtyo bhaveddvijaḥ

सन्ध्यासु चार्घ्यदानं च गायत्रीजपमेव च । सहस्रत्रितयं कुर्वन्सुरैः पूज्यो भवेन्मुने

sandhyāsu cārghyadānaṃ ca gāyatrījapameva ca | sahasratritayaṃ kurvansuraiḥ pūjyo bhavenmune

न्यासान्करोतु वा मा वा गायत्रीमेव चाभ्यसेत् । ध्यात्वा निर्व्याजया वृत्त्या सच्चिदानन्दरूपिणीम्

nyāsānkarotu vā mā vā gāyatrīmeva cābhyaset | dhyātvā nirvyājayā vṛttyā saccidānandarūpiṇīm

यदक्षरैकसंसिद्धेः स्पर्धते ब्राह्मणोत्तमः । हरिशङ्‌करकञ्जोत्थसूर्यचन्द्रहुताशनैः

yadakṣaraikasaṃsiddheḥ spardhate brāhmaṇottamaḥ | hariśaṅkarakañjotthasūryacandrahutāśanaiḥ

अथातः श्रूयतां ब्रह्मन् वर्णऋष्यादिकांस्तथा । छन्दांसि देवतास्तद्वत्क्रमात्तत्त्वानि चैव हि

athātaḥ śrūyatāṃ brahman varṇaṛṣyādikāṃstathā | chandāṃsi devatāstadvatkramāttattvāni caiva hi

वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठः शुक्रः कण्वः पराशरः । विश्वामित्रो महातेजाः कपिलः शौनको महान्

vāmadevo'trirvasiṣṭhaḥ śukraḥ kaṇvaḥ parāśaraḥ | viśvāmitro mahātejāḥ kapilaḥ śaunako mahān

याज्ञवल्क्यो भरद्वाजो जमदग्निस्तपोनिधिः । गौतमो मुद्‌गलश्चैव वेदव्यासश्च लोमशः

yājñavalkyo bharadvājo jamadagnistaponidhiḥ | gautamo mudgalaścaiva vedavyāsaśca lomaśaḥ

अगस्त्यः कौशिको वत्सः पुलस्त्यो माण्डुकस्तथा । दुर्वासास्तपसां श्रेष्ठो नारदः कश्यपस्तथा

agastyaḥ kauśiko vatsaḥ pulastyo māṇḍukastathā | durvāsāstapasāṃ śreṣṭho nāradaḥ kaśyapastathā

इत्येते ऋषयः प्रोक्ता वर्णानां क्रमशो मुने । गायत्र्युष्णिगनुष्टुप् च बृहती पङ्‌‌क्तिरेव च

ityete ṛṣayaḥ proktā varṇānāṃ kramaśo mune | gāyatryuṣṇiganuṣṭup ca bṛhatī paṅktireva ca

त्रिष्टुभं जगती चैव तथातिजगती मता । शक्वर्यतिशक्वरी च धृतिश्चातिधृतिस्तथा

triṣṭubhaṃ jagatī caiva tathātijagatī matā | śakvaryatiśakvarī ca dhṛtiścātidhṛtistathā

विराट्प्रस्तारपङ्‌‌क्तिश्च कृतिः प्रकृतिराकृतिः । विकृतिः सकृतिश्चैवाक्षरपङ्‌क्तिस्तथैव च

virāṭprastārapaṅktiśca kṛtiḥ prakṛtirākṛtiḥ | vikṛtiḥ sakṛtiścaivākṣarapaṅktistathaiva ca

भूर्भुवः स्वरितिच्छन्दस्तथा ज्योतिष्मती स्मृतम् । इत्येतानि च छन्दांसि कीर्तितानि महामुने

bhūrbhuvaḥ svariticchandastathā jyotiṣmatī smṛtam | ityetāni ca chandāṃsi kīrtitāni mahāmune

दैवतानि शृणु प्राज्ञ तेषामेवानुपूर्वशः । आग्नेयं प्रथमं प्रोक्तं प्राजापत्यं द्वितीयकम्

daivatāni śṛṇu prājña teṣāmevānupūrvaśaḥ | āgneyaṃ prathamaṃ proktaṃ prājāpatyaṃ dvitīyakam

तृतीयं च तथा सौम्यमीशानं च चतुर्थकम् । सावित्रं पञ्चमं प्रोक्तं षष्ठमादित्यदैवतम्

tṛtīyaṃ ca tathā saumyamīśānaṃ ca caturthakam | sāvitraṃ pañcamaṃ proktaṃ ṣaṣṭhamādityadaivatam

बार्हस्पत्यं सप्तमं तु मैत्रावरुणमष्टमम् । नवमं भगदैवत्यं दशमं चार्यमेश्वरम्

bārhaspatyaṃ saptamaṃ tu maitrāvaruṇamaṣṭamam | navamaṃ bhagadaivatyaṃ daśamaṃ cāryameśvaram

गणेशमेकादशकं त्वाष्ट्रं द्वादशकं स्मृतम् । पौष्णं त्रयोदशं प्रोक्तमैन्द्राग्नं च चतुर्दशम्

gaṇeśamekādaśakaṃ tvāṣṭraṃ dvādaśakaṃ smṛtam | pauṣṇaṃ trayodaśaṃ proktamaindrāgnaṃ ca caturdaśam

वायव्यं पञ्चदशकं वामदैव्यं च षोडशम् । मैत्रावरुणिदैवत्यं प्रोक्तं सप्तदशाक्षरम्

vāyavyaṃ pañcadaśakaṃ vāmadaivyaṃ ca ṣoḍaśam | maitrāvaruṇidaivatyaṃ proktaṃ saptadaśākṣaram

अष्टादशं वैश्वदेवमूनविंशं तु मातृकम् । वैष्णवं विंशतितमं वसुदैवतमीरितम्

aṣṭādaśaṃ vaiśvadevamūnaviṃśaṃ tu mātṛkam | vaiṣṇavaṃ viṃśatitamaṃ vasudaivatamīritam

एकविंशतिसंख्याकं द्वाविंशं रुद्रदैवतम् । त्रयोविंशं च कौबेरमाश्विनं तत्त्वसंख्यकम्

ekaviṃśatisaṃkhyākaṃ dvāviṃśaṃ rudradaivatam | trayoviṃśaṃ ca kauberamāśvinaṃ tattvasaṃkhyakam

चतुर्विंशतिवर्णानां देवतानां च सङ्‌ग्रहः । कथितः परमश्रेष्ठो महापापैकशोधनः । यदाकर्णनमात्रेण साङ्‌गं जाप्यफलं मुने

caturviṃśativarṇānāṃ devatānāṃ ca saṅgrahaḥ | kathitaḥ paramaśreṣṭho mahāpāpaikaśodhanaḥ | yadākarṇanamātreṇa sāṅgaṃ jāpyaphalaṃ mune

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे गायत्रीविचारो नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe gāyatrīvicāro nāma prathamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२

गायत्रिशक्त्यादिप्रतिपादनम् श्रीनारायण उवाच वर्णानां शक्तयः काश्च ताः शृणुष्व महामुने । वामदेवी प्रिया सत्या विश्वा भद्रविलासिनी

gāyatriśaktyādipratipādanam śrīnārāyaṇa uvāca varṇānāṃ śaktayaḥ kāśca tāḥ śṛṇuṣva mahāmune | vāmadevī priyā satyā viśvā bhadravilāsinī

प्रभावती जया शान्ता कान्ता दुर्गा सरस्वती । विद्रुमा च विशालेशा व्यापिनी विमला तथा

prabhāvatī jayā śāntā kāntā durgā sarasvatī | vidrumā ca viśāleśā vyāpinī vimalā tathā

तमोऽपहारिणी सूक्ष्मा विश्वयोनिर्जया वशा । पद्मालया परा शोभा भद्रा च त्रिपदा स्मृता

tamo'pahāriṇī sūkṣmā viśvayonirjayā vaśā | padmālayā parā śobhā bhadrā ca tripadā smṛtā

चतुर्विंशतिवर्णानां शक्तयः समुदाहृताः । अतः परं वर्णवर्णान्व्याहरामि यथातथम्

caturviṃśativarṇānāṃ śaktayaḥ samudāhṛtāḥ | ataḥ paraṃ varṇavarṇānvyāharāmi yathātatham

चम्पका अतसीपुष्पसन्निभं विद्रुमं तथा । स्फटिकाकारकं चैव पद्मपुष्पसमप्रभम्

campakā atasīpuṣpasannibhaṃ vidrumaṃ tathā | sphaṭikākārakaṃ caiva padmapuṣpasamaprabham

तरुणादित्यसङ्‌काशं शङ्‌खकुन्देन्दुसन्निभम् । प्रवालपद्यपत्राभं पद्मरागसमप्रभम्

taruṇādityasaṅkāśaṃ śaṅkhakundendusannibham | pravālapadyapatrābhaṃ padmarāgasamaprabham

इन्द्रनीलमणिप्रख्यं मौक्तिकं कुङ्‌कुमप्रभम् । अञ्जनाभं च रक्तं च वैदूर्यं क्षौद्रसन्निभम्

indranīlamaṇiprakhyaṃ mauktikaṃ kuṅkumaprabham | añjanābhaṃ ca raktaṃ ca vaidūryaṃ kṣaudrasannibham

हारिद्रं कुन्ददुग्धाभं रविकान्तिसमप्रभम् । शुकपुच्छनिभं तद्वच्छतपत्रनिभं तथा

hāridraṃ kundadugdhābhaṃ ravikāntisamaprabham | śukapucchanibhaṃ tadvacchatapatranibhaṃ tathā

केतकीपुष्पसंकाशं मल्लिकाकुसुमप्रभम् । करवीरश्च इत्येते क्रमेण परिकीर्तिताः

ketakīpuṣpasaṃkāśaṃ mallikākusumaprabham | karavīraśca ityete krameṇa parikīrtitāḥ

वर्णाः प्रोक्ताश्च वर्णानां महापापविशोधनाः । पृथिव्यापस्तथा तेजो वायुराकाश एव च

varṇāḥ proktāśca varṇānāṃ mahāpāpaviśodhanāḥ | pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśa eva ca

गन्धो रसश्च रूपं च शब्दः स्पर्शस्तथैव च । उपस्थं पायुपादं च पाणी वागपि च क्रमात्

gandho rasaśca rūpaṃ ca śabdaḥ sparśastathaiva ca | upasthaṃ pāyupādaṃ ca pāṇī vāgapi ca kramāt

प्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्श्रोत्रं च ततः परम् । प्राणोऽपानस्तथा व्यानः समानश्च ततः परम्

prāṇaṃ jihvā ca cakṣuśca tvakśrotraṃ ca tataḥ param | prāṇo'pānastathā vyānaḥ samānaśca tataḥ param

तत्त्वान्येतानि वर्णानां क्रमशः कीर्तितानि तु । अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्णमुद्राः कमेण तु

tattvānyetāni varṇānāṃ kramaśaḥ kīrtitāni tu | ataḥ paraṃ pravakṣyāmi varṇamudrāḥ kameṇa tu

सुमुखं सम्पुटं चैव विततं विस्मृतं तथा । द्विमुखं त्रिमुखं चैव चतुःपञ्चमुखं तथा

sumukhaṃ sampuṭaṃ caiva vitataṃ vismṛtaṃ tathā | dvimukhaṃ trimukhaṃ caiva catuḥpañcamukhaṃ tathā

षण्मुखाधोमुखं चैव व्यापकाज्जलिकं तथा । शकटं यमपाशं च ग्रथितं सन्मुखोन्मुखम्

ṣaṇmukhādhomukhaṃ caiva vyāpakājjalikaṃ tathā | śakaṭaṃ yamapāśaṃ ca grathitaṃ sanmukhonmukham

vilambaṃ muṣṭikaṃ caiva matsyaṃ kūrmaṃ varāhakam | siṃhākrāntaṃ mahākrāntaṃ mudgaraṃ pallavaṃ tathā

त्रिशूलयोनी सुरभिश्चाक्षमाला च लिङ्‌गकम् । अम्बुजं च महामुद्रास्तुर्यरूपाः प्रकीर्तिताः

triśūlayonī surabhiścākṣamālā ca liṅgakam | ambujaṃ ca mahāmudrāsturyarūpāḥ prakīrtitāḥ

इत्येताः कीर्तिता मुद्रा वर्णानां ते महामुने । महापापक्षयकराः कीर्तिदाः कान्तिदा मुने

ityetāḥ kīrtitā mudrā varṇānāṃ te mahāmune | mahāpāpakṣayakarāḥ kīrtidāḥ kāntidā mune

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादस्कन्धे गायत्रिशक्त्यादिप्रतिपादनं नाम द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaskandhe gāyatriśaktyādipratipādanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

गायत्रीमन्त्रकवचवर्णनम् नारद उवाच स्वामिन्सर्वजगन्नाथ संशयोऽस्ति मम प्रभो । चतुःषष्टिकलाभिज्ञ पातकाद्योगविद्वर

gāyatrīmantrakavacavarṇanam nārada uvāca svāminsarvajagannātha saṃśayo'sti mama prabho | catuḥṣaṣṭikalābhijña pātakādyogavidvara

मुच्यते केन पुण्येन ब्रह्मरूपः कथं भवेत् । देहश्च देवतारूपो मन्त्ररूपो विशेषतः

mucyate kena puṇyena brahmarūpaḥ kathaṃ bhavet | dehaśca devatārūpo mantrarūpo viśeṣataḥ

कर्म तच्छ्रोतुमिच्छामि न्यासं च विधिपूर्वकम् । ऋषिश्छन्दोऽधिदैवं च ध्यानं च विधिवद्विभो

karma tacchrotumicchāmi nyāsaṃ ca vidhipūrvakam | ṛṣiśchando'dhidaivaṃ ca dhyānaṃ ca vidhivadvibho

श्रीनारायण उवाच अस्त्येकं परमं गुह्यं गायत्रीकवचं तथा । पठनाद्धारणान्मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते

śrīnārāyaṇa uvāca astyekaṃ paramaṃ guhyaṃ gāyatrīkavacaṃ tathā | paṭhanāddhāraṇānmartyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate

सर्वान्कामानवाप्नोति देवीरूपश्च जायते । गायत्रीकवचस्यास्य ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

sarvānkāmānavāpnoti devīrūpaśca jāyate | gāyatrīkavacasyāsya brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

ऋषयो ऋग्यजुःसामाथर्वश्छन्दांसि नारद । ब्रह्मरूपा देवतोक्ता गायत्री परमा कला

ṛṣayo ṛgyajuḥsāmātharvaśchandāṃsi nārada | brahmarūpā devatoktā gāyatrī paramā kalā

तद्‌बीजं भर्ग इत्येषा शक्तिरुक्ता मनीषिभिः । कीलकं च धियः प्रोक्तं मोक्षार्थे विनियोजनम्

tadbījaṃ bharga ityeṣā śaktiruktā manīṣibhiḥ | kīlakaṃ ca dhiyaḥ proktaṃ mokṣārthe viniyojanam

चतुर्भिर्हृदयं प्रोक्तं त्रिभिर्वर्णेः शिरः स्मृतम् । चतुर्भिः स्याच्छिखा पश्चात् त्रिभिस्तु कवचं स्मृतम्

caturbhirhṛdayaṃ proktaṃ tribhirvarṇeḥ śiraḥ smṛtam | caturbhiḥ syācchikhā paścāt tribhistu kavacaṃ smṛtam

चतुर्भिर्नेत्रमुद्दिष्टं चतुर्भिः स्यात्तदस्त्रकम् । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि साधकाभीष्टदायकम्

caturbhirnetramuddiṣṭaṃ caturbhiḥ syāttadastrakam | atha dhyānaṃ pravakṣyāmi sādhakābhīṣṭadāyakam

मुक्ताविद्रुमहेमनीलधवलच्छायैर्मुखैस्त्रीक्षणै- र्युक्तामिन्दुनिबद्धरत्‍नमुकुटां तत्त्वार्थवर्णात्मिकाम् । गायत्रीं वरदाभयाङ्‌कुशकशाः शुभ्रं कपालं गुणं शङ्‌खं चक्रमथारविन्दयुगलं हस्तैर्वहन्तीं भजे

muktāvidrumahemanīladhavalacchāyairmukhaistrīkṣaṇai- ryuktāmindunibaddharatnamukuṭāṃ tattvārthavarṇātmikām | gāyatrīṃ varadābhayāṅkuśakaśāḥ śubhraṃ kapālaṃ guṇaṃ śaṅkhaṃ cakramathāravindayugalaṃ hastairvahantīṃ bhaje

गायत्री पूर्वतः पातु सावित्री पातु दक्षिणे । ब्रह्मसन्ध्या तु मे पश्चादुत्तरायां सरस्वती

gāyatrī pūrvataḥ pātu sāvitrī pātu dakṣiṇe | brahmasandhyā tu me paścāduttarāyāṃ sarasvatī

पार्वती मे दिशं रक्षेत्पावकीं जलशायिनी । यातुधानी दिशं रक्षेद्‌यातुधानभयङ्‌करी

pārvatī me diśaṃ rakṣetpāvakīṃ jalaśāyinī | yātudhānī diśaṃ rakṣedyātudhānabhayaṅkarī

पावमानी दिशं रक्षेत्पवमानविलासिनी । दिशं रौद्री च मे पातु रुद्राणी रुद्ररूपिणी

pāvamānī diśaṃ rakṣetpavamānavilāsinī | diśaṃ raudrī ca me pātu rudrāṇī rudrarūpiṇī

ऊर्ध्वं ब्रह्माणी मे रक्षेदधस्ताद्वैष्णवी तथा । एवं दश दिशो रक्षेत्सर्वाङ्‌गं भुवनेश्वरी

ūrdhvaṃ brahmāṇī me rakṣedadhastādvaiṣṇavī tathā | evaṃ daśa diśo rakṣetsarvāṅgaṃ bhuvaneśvarī

तत्पदं पातु मे पादौ जङ्‌घे मे सवितुः पदम् । वरेण्यं कटिदेशे तु नाभिं भर्गस्तथैव च

tatpadaṃ pātu me pādau jaṅghe me savituḥ padam | vareṇyaṃ kaṭideśe tu nābhiṃ bhargastathaiva ca

देवस्य मे तद्धृदयं धीमहीति च गल्लयोः । धियः पदं च मे नेत्रे यः पदं मे ललाटकम्

devasya me taddhṛdayaṃ dhīmahīti ca gallayoḥ | dhiyaḥ padaṃ ca me netre yaḥ padaṃ me lalāṭakam

नः पातु मे पदं मूर्ध्नि शिखायां मे प्रचोदयात् । तत्पदं पातु मूर्धानं सकारः पातु भालकम्

naḥ pātu me padaṃ mūrdhni śikhāyāṃ me pracodayāt | tatpadaṃ pātu mūrdhānaṃ sakāraḥ pātu bhālakam

चक्षुषी तु विकारार्णस्तुकारस्तु कपोलयोः । नासापुटं वकारार्णो रेकारस्तु मुखे तथा

cakṣuṣī tu vikārārṇastukārastu kapolayoḥ | nāsāpuṭaṃ vakārārṇo rekārastu mukhe tathā

णिकार ऊर्ध्वमोष्ठं तु यकारस्त्वधरोष्ठकम् । आस्यमध्ये भकारार्णो र्गोकारश्चिबुके तथा

ṇikāra ūrdhvamoṣṭhaṃ tu yakārastvadharoṣṭhakam | āsyamadhye bhakārārṇo rgokāraścibuke tathā

देकारः कण्ठदेशे तु वकारः स्कन्धदेशकम् । स्यकारो दक्षिणं हस्तं धीकारो वामहस्तकम्

dekāraḥ kaṇṭhadeśe tu vakāraḥ skandhadeśakam | syakāro dakṣiṇaṃ hastaṃ dhīkāro vāmahastakam

मकारो हृदयं रक्षेद्धिकार उदरे तथा । धिकारो नाभिदेशे तु योकारस्तु कटिं तथा

makāro hṛdayaṃ rakṣeddhikāra udare tathā | dhikāro nābhideśe tu yokārastu kaṭiṃ tathā

गुह्यं रक्षतु योकार ऊरू द्वौ नः पदाक्षरम् । प्रकारो जानुनी रक्षेच्चोकारो जङ्‌घदेशकम्

guhyaṃ rakṣatu yokāra ūrū dvau naḥ padākṣaram | prakāro jānunī rakṣeccokāro jaṅghadeśakam

दकारं गुल्फदेशे तु यकारः पदयुग्मकम् । तकारव्यञ्जनं चैव सर्वाङ्‌गं मे सदावतु

dakāraṃ gulphadeśe tu yakāraḥ padayugmakam | takāravyañjanaṃ caiva sarvāṅgaṃ me sadāvatu

इदं तु कवचं दिव्यं बाधाशतविनाशनम् । चतुःषष्टिकलाविद्यादायकं मोक्षकारकम्

idaṃ tu kavacaṃ divyaṃ bādhāśatavināśanam | catuḥṣaṣṭikalāvidyādāyakaṃ mokṣakārakam

मुच्यते सर्वपापेभ्यः परं ब्रह्माधिगच्छति । पठनाच्छ्रवणाद्वापि गोसहस्रफलं लभेत्

mucyate sarvapāpebhyaḥ paraṃ brahmādhigacchati | paṭhanācchravaṇādvāpi gosahasraphalaṃ labhet

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां द्वादशस्कन्धे गायत्रीमन्त्रकवचवर्णनं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ dvādaśaskandhe gāyatrīmantrakavacavarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

गायत्रीहृदयम् नारद उवाच भगवन् देवदेवेश भूतभव्यजगत्प्रभो । कवचं च श्रुतं दिव्यं गायत्रीमन्त्रविग्रहम्

gāyatrīhṛdayam nārada uvāca bhagavan devadeveśa bhūtabhavyajagatprabho | kavacaṃ ca śrutaṃ divyaṃ gāyatrīmantravigraham

अधुना श्रोतुमिच्छामि गायत्रीहृदयं परम् । यद्धारणाद्‍भवेत्युण्यं गायत्रीजपतोऽखिलम्

adhunā śrotumicchāmi gāyatrīhṛdayaṃ param | yaddhāraṇādbhavetyuṇyaṃ gāyatrījapato'khilam

श्रीनारायण उवाच देव्याश्च हृदयं प्रोक्तं नारदाथर्वणे स्फुटम् । तदेवाहं प्रवक्ष्यामि रहस्यातिरहस्यकम्

śrīnārāyaṇa uvāca devyāśca hṛdayaṃ proktaṃ nāradātharvaṇe sphuṭam | tadevāhaṃ pravakṣyāmi rahasyātirahasyakam

विराड्रूपां महादेवीं गायत्रीं वेदमातरम् । ध्यात्वा तस्यास्त्वथाङ्‌गेषु ध्यायेदेताश्च देवताः

virāḍrūpāṃ mahādevīṃ gāyatrīṃ vedamātaram | dhyātvā tasyāstvathāṅgeṣu dhyāyedetāśca devatāḥ

पिण्डब्रह्माण्डयोरैक्याद्‍भावयेत्स्वतनौ तथा । देवीरूपे निजे देहे तन्मयत्वाय साधकः

piṇḍabrahmāṇḍayoraikyādbhāvayetsvatanau tathā | devīrūpe nije dehe tanmayatvāya sādhakaḥ

नादेवोऽभ्यर्चयेद्देवमिति वेदविदो विदुः । ततोऽभेदाय काये स्वे भावयेद्देवता इमाः

nādevo'bhyarcayeddevamiti vedavido viduḥ | tato'bhedāya kāye sve bhāvayeddevatā imāḥ

अथ तत्सम्प्रवक्ष्यामि तन्मयत्वमथो भवेत् । गायत्रीहृदयस्यास्याप्यहमेव ऋषिः स्मृतः

atha tatsampravakṣyāmi tanmayatvamatho bhavet | gāyatrīhṛdayasyāsyāpyahameva ṛṣiḥ smṛtaḥ

गायत्रीच्छन्द उद्दिष्टं देवता परमेश्वरी । पूर्वोक्तेन प्रकारेण कुर्यादङ्‌गानि षट्क्रमात् । आसने विजने देशे ध्यायेदेकाग्रमानसः

gāyatrīcchanda uddiṣṭaṃ devatā parameśvarī | pūrvoktena prakāreṇa kuryādaṅgāni ṣaṭkramāt | āsane vijane deśe dhyāyedekāgramānasaḥ

न्यासः द्यौर्मूर्ध्नि दैवतम् । दन्तपङ्‌क्तावश्विनौ । उभे सन्ध्ये चोष्ठौ । मुखमग्निः । जिह्वा सरस्वती । ग्रीवायां तु बृहस्पतिः । स्तनयोर्वसवोऽष्टौ । बाह्वोर्मरुतः । हृदये पर्जन्यः । आकाशमुदरम् । नाभावन्तरिक्षम् । कट्यो- रिन्द्राग्नी । जघने विज्ञानघनः प्रजापतिः । कैलास- मलये ऊरू । विश्वेदेवा जान्वोः । जङ्‌घायां कौशिकः । गुह्यमयने । ऊरू पितरः । पादौ पृथिवी । वनस्पत- योऽङ्‌गुलीषु । ऋषयो रोमाणि । नखानि मुहूर्तानि । अस्थिषु ग्रहाः । असृङ्‌मांसमृतवः । संवत्सरा वै निमिषम् । अहोरात्रावादित्यश्चन्द्रमाः । प्रवरां दिव्यां गायत्रीं सहस्रनेत्रां शरणमहं प्रपद्ये । ॐ तत्सवितुर्वरेण्याय नमः । ॐ तत्पूर्वाजयाय नमः । तत्प्रातरादित्याय नमः । तत्प्रातरादित्यप्रतिष्ठायै नमः । प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयति । सायंप्रातरधीयानो अपापो भवति । सर्वतीर्थेषु स्नातो भवति । सर्वैर्देवैर्ज्ञातो भवति । अवाच्यवचनात्पूतो भवति । अभक्ष्यभक्षणात्पूतो भवति । अभोज्यभोजनापूतो भवति । अचोष्यचोष- णात्पूतो भवति । असाध्यसाधनात्पूतो भवति । दुष्प्रतिग्रहशतसहस्रात्पूतो भवति । सर्वप्रतिग्रहात्पूतो भवति । पङ्‌क्तिदूषणात्पूतो भवति । अनृतवचनात्पूतो भवति । अथाब्रह्मचारी ब्रह्मचारी भवति । अनेन हृदयेनाधीतेन क्रतुसहस्रेणेष्टं भवति । षष्टिशत- सहस्रगायत्र्या जप्यानि फलानि भवन्ति । अष्टौ ब्राह्मणान्सम्यग्ग्राहयेत् । तस्य सिद्धिर्भवति । य इदं नित्यमधीयानो ब्राह्मणः प्रातः शुचिः सर्वपापैः प्रमुच्यत इति । ब्रह्मलोके महीयते । इत्याह भगवान् श्रीनारायणः । इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे गायत्रीहृदयं नाम चतुर्थोऽध्यायः

अध्यायः ०५

श्रीगायत्रीस्तोत्रवर्णनम् नारद उवाव भक्तानुकम्पिन् सर्वज्ञ हृदयं पापनाशनम् । गायत्र्याः कथितं तस्माद्‌गायत्र्याः स्तोत्रमीरय

śrīgāyatrīstotravarṇanam nārada uvāva bhaktānukampin sarvajña hṛdayaṃ pāpanāśanam | gāyatryāḥ kathitaṃ tasmādgāyatryāḥ stotramīraya

श्रीनारायण उवाच आदिशक्ते जगन्मातर्भक्तानुग्रहकारिणि । सर्वत्र व्यापिकेऽनन्ते श्रीसन्ध्ये ते नमोऽस्तु ते

śrīnārāyaṇa uvāca ādiśakte jaganmātarbhaktānugrahakāriṇi | sarvatra vyāpike'nante śrīsandhye te namo'stu te

त्वमेव सन्ध्या गायत्री सावित्री च सरस्वती । बाह्मी च वैष्णवी रौद्री रक्ता श्वेता सितेतरा

tvameva sandhyā gāyatrī sāvitrī ca sarasvatī | bāhmī ca vaiṣṇavī raudrī raktā śvetā sitetarā

प्रातर्बाला च मध्याह्ने यौवनस्था भवेत्पुनः । वृद्धा सायं भगवती चिन्त्यते मुनिभिः सदा

prātarbālā ca madhyāhne yauvanasthā bhavetpunaḥ | vṛddhā sāyaṃ bhagavatī cintyate munibhiḥ sadā

हंसस्था गरुडारूढा तथा वृषभवाहिनी । ऋग्वेदाध्यायिनी भूमौ दृश्यते या तपस्विभिः

haṃsasthā garuḍārūḍhā tathā vṛṣabhavāhinī | ṛgvedādhyāyinī bhūmau dṛśyate yā tapasvibhiḥ

यजुर्वेदं पठन्ती च अन्तरिक्षे विराजते । सा सामगापि सर्वेषु भ्राम्यमाणा तथा भुवि

yajurvedaṃ paṭhantī ca antarikṣe virājate | sā sāmagāpi sarveṣu bhrāmyamāṇā tathā bhuvi

रुद्रलोकं गता त्वं हि विष्णुलोकनिवासिनी । त्वमेव ब्रह्मणो लोकेऽमर्त्यानुग्रहकारिणी ॥ ७ ॥ ॥ सप्तर्षिप्रीतिजननी माया बहुवरप्रदा । शिवयोः करनेत्रोत्था ह्यश्रुस्वेदसमुद्‍भवा

rudralokaṃ gatā tvaṃ hi viṣṇulokanivāsinī | tvameva brahmaṇo loke'martyānugrahakāriṇī || 7 || || saptarṣiprītijananī māyā bahuvarapradā | śivayoḥ karanetrotthā hyaśrusvedasamudbhavā

आनन्दजननी दुर्गा दशधा परिपढ्यते । वरेण्या वरदा चैव वरिष्ठा वरवर्णिनी

ānandajananī durgā daśadhā paripaḍhyate | vareṇyā varadā caiva variṣṭhā varavarṇinī

गरिष्ठा च वरार्हा च वरारोहा च सप्तमी । नीलगङ्‌गा तथा सन्ध्या सर्वदा भोगमोक्षदा

gariṣṭhā ca varārhā ca varārohā ca saptamī | nīlagaṅgā tathā sandhyā sarvadā bhogamokṣadā

भागीरथी मर्त्यलोके पाताले भोगवत्यपि । त्रिलोकवाहिनी देवी स्थानत्रयनिवासिनी

bhāgīrathī martyaloke pātāle bhogavatyapi | trilokavāhinī devī sthānatrayanivāsinī

भूर्लोकस्था त्वमेवासि धरित्री लोकधारिणी । भुवो लोके वायुशक्तिः स्वर्लोके तेजसां निधिः

bhūrlokasthā tvamevāsi dharitrī lokadhāriṇī | bhuvo loke vāyuśaktiḥ svarloke tejasāṃ nidhiḥ

महर्लोके महासिद्धिर्जनलोके जनेत्यपि । तपस्विनी तपोलोके सत्यलोके तु सत्यवाक्

maharloke mahāsiddhirjanaloke janetyapi | tapasvinī tapoloke satyaloke tu satyavāk

कमला विष्णुलोके च गायत्री ब्रह्मलोकदा । रुद्रलोके स्थिता गौरी हरार्धाङ्‌गनिवासिनी

kamalā viṣṇuloke ca gāyatrī brahmalokadā | rudraloke sthitā gaurī harārdhāṅganivāsinī

अहमो महतश्चैव प्रकृतिस्त्वं हि गीयसे । साम्यावस्थात्मिका त्वं हि शबलब्रह्मरूपिणी

ahamo mahataścaiva prakṛtistvaṃ hi gīyase | sāmyāvasthātmikā tvaṃ hi śabalabrahmarūpiṇī

ततः परा परा शक्तिः परमा त्वं हि गीयसे । इच्छाशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिस्त्रिशक्तिदा

tataḥ parā parā śaktiḥ paramā tvaṃ hi gīyase | icchāśaktiḥ kriyāśaktirjñānaśaktistriśaktidā

गङ्‌गा च यमुना चैव विपाशा च सरस्वती । सरयूर्देविका सिन्धुर्नर्मदैरावती तथा

gaṅgā ca yamunā caiva vipāśā ca sarasvatī | sarayūrdevikā sindhurnarmadairāvatī tathā

गोदावरी शतद्रूश्च कावेरी देवलोकगा । कौशिकी चन्द्रभागा च वितस्ता च सरस्वती

godāvarī śatadrūśca kāverī devalokagā | kauśikī candrabhāgā ca vitastā ca sarasvatī

गण्डकी तापिनी तोया गोमती वेत्रवत्यपि । इडा च पिङ्‌गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका

gaṇḍakī tāpinī toyā gomatī vetravatyapi | iḍā ca piṅgalā caiva suṣumṇā ca tṛtīyakā

गान्धारी हस्तिजिह्वा च पूषापूषा तथैव च । अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्‌खिनी प्राणवाहिनी

gāndhārī hastijihvā ca pūṣāpūṣā tathaiva ca | alambuṣā kuhūścaiva śaṅkhinī prāṇavāhinī

नाडी च त्वं शरीरस्था गीयसे प्राक्तनैर्बुधैः । हृत्पद्मस्था प्राणशक्तिः कण्ठस्था स्वप्ननायिका

nāḍī ca tvaṃ śarīrasthā gīyase prāktanairbudhaiḥ | hṛtpadmasthā prāṇaśaktiḥ kaṇṭhasthā svapnanāyikā

तालुस्था त्वं सदाधारा बिन्दुस्था बिन्दुमालिनी । मूले तु कुण्डलीशक्तिर्व्यापिनी केशमूलगा

tālusthā tvaṃ sadādhārā bindusthā bindumālinī | mūle tu kuṇḍalīśaktirvyāpinī keśamūlagā

शिखामध्यासना त्वं हि शिखाग्रे तु मनोन्मनी । किमन्यद्‌बहुनोक्तेन यत्किञ्चिज्जगतीत्रये

śikhāmadhyāsanā tvaṃ hi śikhāgre tu manonmanī | kimanyadbahunoktena yatkiñcijjagatītraye

तत्सर्वं त्वं महादेवि श्रिये सन्ध्ये नमोऽस्तु ते । इतीदं कीर्तितं स्तोत्रं सन्ध्यायां बहुपुण्यदम्

tatsarvaṃ tvaṃ mahādevi śriye sandhye namo'stu te | itīdaṃ kīrtitaṃ stotraṃ sandhyāyāṃ bahupuṇyadam

महापापप्रशमनं महासिद्धिविधायकम् । य इदं कीर्तयेत्स्तोत्रं सन्ध्याकाले समाहितः

mahāpāpapraśamanaṃ mahāsiddhividhāyakam | ya idaṃ kīrtayetstotraṃ sandhyākāle samāhitaḥ

अपुत्रः प्राप्नुयात्युत्रं धनार्थी धनमाप्नुयात् । सर्वतीर्थतपोदानयज्ञयोगफलं लभेत्

aputraḥ prāpnuyātyutraṃ dhanārthī dhanamāpnuyāt | sarvatīrthatapodānayajñayogaphalaṃ labhet

भोगान्भुक्त्वा चिरं कालमन्ते मोक्षमवाप्नुयात् । तपस्विभिः कृतं स्तोत्रं स्नानकाले तु यः पठेत्

bhogānbhuktvā ciraṃ kālamante mokṣamavāpnuyāt | tapasvibhiḥ kṛtaṃ stotraṃ snānakāle tu yaḥ paṭhet

यत्र कुत्र जले मग्नः सन्ध्यामज्जनजं फलम् । लभते नात्र सन्देहः सत्यं सत्यं च नारद

yatra kutra jale magnaḥ sandhyāmajjanajaṃ phalam | labhate nātra sandehaḥ satyaṃ satyaṃ ca nārada

शृणुयाद्योऽपि तद्‍भक्त्या स तु पापात्प्रमुच्यते । पीयूषसदृशं वाक्यं सन्ध्योक्तं नारदेरितम्

śṛṇuyādyo'pi tadbhaktyā sa tu pāpātpramucyate | pīyūṣasadṛśaṃ vākyaṃ sandhyoktaṃ nāraderitam

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे श्रीगायत्रीस्तोत्रवर्णनं नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe śrīgāyatrīstotravarṇanaṃ nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

गायत्रीसहस्रनामस्तोत्रवर्णनम् नारद उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । श्रुतिस्मृतिपुराणानां रहस्यं त्वन्मुखाच्छ्रुतम्

gāyatrīsahasranāmastotravarṇanam nārada uvāca bhagavansarvadharmajña sarvaśāstraviśārada | śrutismṛtipurāṇānāṃ rahasyaṃ tvanmukhācchrutam

सर्वपापहरं देव येन विद्या प्रवर्तते । केन वा ब्रह्मविज्ञानं किं नु वा मोक्षसाधनम्

sarvapāpaharaṃ deva yena vidyā pravartate | kena vā brahmavijñānaṃ kiṃ nu vā mokṣasādhanam

ब्राह्मणानां गतिः केन केन वा मृत्युनाशनम् । ऐहिकामुष्मिकफलं केन वा पद्मलोचन

brāhmaṇānāṃ gatiḥ kena kena vā mṛtyunāśanam | aihikāmuṣmikaphalaṃ kena vā padmalocana

वक्तुमर्हस्यशेषेण सर्वं निखिलमादितः । श्रीनारायण उवाच साधु साधु महाप्राज्ञ सम्यक् पृष्टं त्वयानघ

vaktumarhasyaśeṣeṇa sarvaṃ nikhilamāditaḥ | śrīnārāyaṇa uvāca sādhu sādhu mahāprājña samyak pṛṣṭaṃ tvayānagha

शृणु वक्ष्यामि यत्‍नेन गायत्र्यष्टसहस्रकम् । नाम्नां शुभानां दिव्यानां सर्वपापविनाशनम्

śṛṇu vakṣyāmi yatnena gāyatryaṣṭasahasrakam | nāmnāṃ śubhānāṃ divyānāṃ sarvapāpavināśanam

सृष्ट्यादौ यद्‍भगवता पूर्वं प्रोक्तं ब्रवीमि ते । अष्टोत्तरसहस्रस्य ऋषिर्ब्रह्मा प्रकीर्तितः

sṛṣṭyādau yadbhagavatā pūrvaṃ proktaṃ bravīmi te | aṣṭottarasahasrasya ṛṣirbrahmā prakīrtitaḥ

छन्दोऽनुष्टुप् तथा देवी गायत्री देवता स्मृता । हलो बीजानि तस्यैव स्वराः शक्तय ईरिताः

chando'nuṣṭup tathā devī gāyatrī devatā smṛtā | halo bījāni tasyaiva svarāḥ śaktaya īritāḥ

अङ्‌गन्यासकरन्यासावुच्येते मातृकाक्षरैः । अथ ध्यानं प्रवक्ष्यामि साधकानां हिताय वै

aṅganyāsakaranyāsāvucyete mātṛkākṣaraiḥ | atha dhyānaṃ pravakṣyāmi sādhakānāṃ hitāya vai

रक्तश्वेतहिरण्यनीलधवलैर्युक्तां त्रिनेत्रोज्ज्वलां रक्तां रक्तनवस्रजं मणिगणैर्युक्तां कुमारीमिमाम् । गायत्रीं कमलासनां करतलव्यानद्धकुण्डाम्बुजां पद्माक्षीं च वरस्रजं च दधतीं हंसाधिरूढां भजे

raktaśvetahiraṇyanīladhavalairyuktāṃ trinetrojjvalāṃ raktāṃ raktanavasrajaṃ maṇigaṇairyuktāṃ kumārīmimām | gāyatrīṃ kamalāsanāṃ karatalavyānaddhakuṇḍāmbujāṃ padmākṣīṃ ca varasrajaṃ ca dadhatīṃ haṃsādhirūḍhāṃ bhaje

अचिन्त्यलक्षणाव्यक्ताप्यर्थमातृमहेश्वरी । अमृतार्णवमध्यस्थाप्यजिता चापराजिता

acintyalakṣaṇāvyaktāpyarthamātṛmaheśvarī | amṛtārṇavamadhyasthāpyajitā cāparājitā

अणिमादिगुणाधाराप्यर्कमण्डलसंस्थिता । अजराजापराधर्मा अक्षसूत्रधराधरा

aṇimādiguṇādhārāpyarkamaṇḍalasaṃsthitā | ajarājāparādharmā akṣasūtradharādharā

अकारादिक्षकारान्ताप्यरिषड्वर्गभेदिनी । अञ्जनाद्रिप्रतीकाशाप्यञ्जनाद्रिनिवासिनी

akārādikṣakārāntāpyariṣaḍvargabhedinī | añjanādripratīkāśāpyañjanādrinivāsinī

अदितिश्चाजपाविद्याप्यरविन्दनिभेक्षणा । अन्तर्बहिःस्थिताविद्याध्वंसिनी चान्तरात्मिका

aditiścājapāvidyāpyaravindanibhekṣaṇā | antarbahiḥsthitāvidyādhvaṃsinī cāntarātmikā

अजा चाजमुखावासाप्यरविन्दनिभानना । अर्धमात्रार्थदानज्ञाप्यरिमण्डलमर्दिनी

ajā cājamukhāvāsāpyaravindanibhānanā | ardhamātrārthadānajñāpyarimaṇḍalamardinī

असुरघ्नीह्यमावास्याप्यलक्ष्मीघ्न्यन्त्यजार्चिता । आदिलक्ष्मीश्चादिशक्तिराकृतिश्चायतानना

asuraghnīhyamāvāsyāpyalakṣmīghnyantyajārcitā | ādilakṣmīścādiśaktirākṛtiścāyatānanā

आदित्यपदवीचाराप्यादित्यपरिसेविता । आचार्यावर्तनाचाराप्यादिमूर्तिनिवासिनी

ādityapadavīcārāpyādityaparisevitā | ācāryāvartanācārāpyādimūrtinivāsinī

आग्नेयी चामरी चाद्या चाराध्या चासनस्थिता । आधारनिलयाधारा चाकाशान्तनिवासिनी

āgneyī cāmarī cādyā cārādhyā cāsanasthitā | ādhāranilayādhārā cākāśāntanivāsinī

आद्याक्षरसमायुक्ता चान्तराकाशरूपिणी । आदित्यमण्डलगता चान्तरध्वान्तनाशिनी

ādyākṣarasamāyuktā cāntarākāśarūpiṇī | ādityamaṇḍalagatā cāntaradhvāntanāśinī

इन्दिरा चेष्टदा चेष्टा चेन्दीवरनिभेक्षणा । इरावती चेन्द्रपदा चेन्द्राणी चेन्दुरूपिणी

indirā ceṣṭadā ceṣṭā cendīvaranibhekṣaṇā | irāvatī cendrapadā cendrāṇī cendurūpiṇī

इक्षुकोदण्डसंयुक्ता चेषुसन्धानकारिणी । इन्द्रनीलसमाकारा चेडापिङ्‌गलरूपिणी

ikṣukodaṇḍasaṃyuktā ceṣusandhānakāriṇī | indranīlasamākārā ceḍāpiṅgalarūpiṇī

इन्द्राक्षी चेश्वरी देवी चेहात्रयविवर्जिता । उमा चोषा ह्युडुनिभा उर्वारुकफलानना

indrākṣī ceśvarī devī cehātrayavivarjitā | umā coṣā hyuḍunibhā urvārukaphalānanā

उडुप्रभा चोडुमती ह्युडुपा ह्युडुमध्यगा । ऊर्ध्वं चाप्यूर्ध्वकेशी चाप्यूर्ध्वाधोगतिभेदिनी

uḍuprabhā coḍumatī hyuḍupā hyuḍumadhyagā | ūrdhvaṃ cāpyūrdhvakeśī cāpyūrdhvādhogatibhedinī

ऊर्ध्वबाहुप्रिया चोर्मिमालावाग्ग्रन्थदायिनी । ऋतं चर्षिर्ऋतुमती ऋषिदेवनमस्कृता

ūrdhvabāhupriyā cormimālāvāggranthadāyinī | ṛtaṃ carṣirṛtumatī ṛṣidevanamaskṛtā

ऋग्वेदा ऋणहर्त्री च ऋषिमण्डलचारिणी । ऋद्धिदा ऋजुमार्गस्था ऋजुधर्मा ऋतुप्रदा

ṛgvedā ṛṇahartrī ca ṛṣimaṇḍalacāriṇī | ṛddhidā ṛjumārgasthā ṛjudharmā ṛtupradā

ऋग्वेदनिलया ऋज्वी लुप्तधर्मप्रवर्तिनी । लूतारिवरसम्भूता लूतादिविषहारिणी

ṛgvedanilayā ṛjvī luptadharmapravartinī | lūtārivarasambhūtā lūtādiviṣahāriṇī

एकाक्षरा चैकमात्रा चैका चैकैकनिष्ठिता । ऐन्द्री ह्यैरावतारूढा चैहिकामुष्मिकप्रदा

ekākṣarā caikamātrā caikā caikaikaniṣṭhitā | aindrī hyairāvatārūḍhā caihikāmuṣmikapradā

ओङ्‌कारा ह्योषधी चोता चोतप्रोतनिवासिनी । और्वा ह्यौषधसम्पन्ना औपासनफलप्रदा

oṅkārā hyoṣadhī cotā cotaprotanivāsinī | aurvā hyauṣadhasampannā aupāsanaphalapradā

अण्डमध्यस्थिता देवी चाःकारमनुरूपिणी । कात्यायनी कालरात्रिः कामाक्षी कामसुन्दरी

aṇḍamadhyasthitā devī cāḥkāramanurūpiṇī | kātyāyanī kālarātriḥ kāmākṣī kāmasundarī

कमला कामिनी कान्ता कामदा कालकण्ठिनी । करिकुम्भस्तनभरा करवीरसुवासिनी

kamalā kāminī kāntā kāmadā kālakaṇṭhinī | karikumbhastanabharā karavīrasuvāsinī

कल्याणी कुण्डलवती कुरुक्षेत्रनिवासिनी । कुरुविन्ददलाकारा कुण्डली कुमुदालया

kalyāṇī kuṇḍalavatī kurukṣetranivāsinī | kuruvindadalākārā kuṇḍalī kumudālayā

कालजिह्वा करालास्या कालिका कालरूपिणी । कमनीयगुणा कान्तिः कलाधारा कुमुद्वती

kālajihvā karālāsyā kālikā kālarūpiṇī | kamanīyaguṇā kāntiḥ kalādhārā kumudvatī

कौशिकी कमलाकारा कामचारप्रभञ्जिनी । कौमारी करुणापाङ्‌गी ककुबन्ता करिप्रिया

kauśikī kamalākārā kāmacāraprabhañjinī | kaumārī karuṇāpāṅgī kakubantā karipriyā

केसरी केशवनुता कदम्बकुसुमप्रिया । कालिन्दी कालिका काञ्ची कलशोद्‍भवसंस्तुता

kesarī keśavanutā kadambakusumapriyā | kālindī kālikā kāñcī kalaśodbhavasaṃstutā

काममाता क्रतुमती कामरूपा कृपावती । कुमारी कुण्डनिलया किराती कीरवाहना

kāmamātā kratumatī kāmarūpā kṛpāvatī | kumārī kuṇḍanilayā kirātī kīravāhanā

कैकेयी कोकिलालापा केतकी कुसुमप्रिया । कमण्डलुधरा काली कर्मनिर्मूलकारिणी

kaikeyī kokilālāpā ketakī kusumapriyā | kamaṇḍaludharā kālī karmanirmūlakāriṇī

कलहंसगतिः कक्षा कृतकौतुकमङ्‌गला । कस्तूरीतिलका कम्रा करीन्द्रगमना कुहूः

kalahaṃsagatiḥ kakṣā kṛtakautukamaṅgalā | kastūrītilakā kamrā karīndragamanā kuhūḥ

कर्पूरलेपना कृष्णा कपिला कुहराश्रया । कूटस्था कुधरा कम्रा कुक्षिस्थाखिलविष्टपा

karpūralepanā kṛṣṇā kapilā kuharāśrayā | kūṭasthā kudharā kamrā kukṣisthākhilaviṣṭapā

खड्गखेटकरा खर्वा खेचरी खगवाहना । खट्वाङ्‌गधारिणी ख्याता खगराजोपरिस्थिता

khaḍgakheṭakarā kharvā khecarī khagavāhanā | khaṭvāṅgadhāriṇī khyātā khagarājoparisthitā

खलघ्नी खण्डितजरा खण्डाख्यानप्रदायिनी । खण्डेन्दुतिलका गङ्‌गा गणेशगुहपूजिता

khalaghnī khaṇḍitajarā khaṇḍākhyānapradāyinī | khaṇḍendutilakā gaṅgā gaṇeśaguhapūjitā

गायत्री गोमती गीता गान्धारी गानलोलुपा । गौतमी गामिनी गाथा गन्धर्वाप्सरसेविता

gāyatrī gomatī gītā gāndhārī gānalolupā | gautamī gāminī gāthā gandharvāpsarasevitā

गोविन्दचरणाक्रान्ता गुणत्रयविभाविता । गन्धर्वी गह्वरी गोत्रा गिरीशा गहना गमी

govindacaraṇākrāntā guṇatrayavibhāvitā | gandharvī gahvarī gotrā girīśā gahanā gamī

गुहावासा गुणवती गुरुपापप्रणाशिनी । गुर्वी गुणवती गुह्या गोप्तव्या गुणदायिनी

guhāvāsā guṇavatī gurupāpapraṇāśinī | gurvī guṇavatī guhyā goptavyā guṇadāyinī

गिरिजा गुह्यमातङ्‌गी गरुडध्वजवल्लभा । गर्वापहारिणी गोदा गोकुलस्था गदाधरा

girijā guhyamātaṅgī garuḍadhvajavallabhā | garvāpahāriṇī godā gokulasthā gadādharā

गोकर्णनिलयासक्ता गुह्यमण्डलवर्तिनी । घर्मदा घनदा घण्टा घोरदानवमर्दिनी

gokarṇanilayāsaktā guhyamaṇḍalavartinī | gharmadā ghanadā ghaṇṭā ghoradānavamardinī

घृणिमन्त्रमयी घोषा घनसम्पातदायिनी । घण्टारवप्रिया घ्राणा घृणिसन्तुष्टकारिणी

ghṛṇimantramayī ghoṣā ghanasampātadāyinī | ghaṇṭāravapriyā ghrāṇā ghṛṇisantuṣṭakāriṇī

घनारिमण्डला घूर्णा घृताची घनवेगिनी । ज्ञानधातुमयी चर्चा चर्चिता चारुहासिनी

ghanārimaṇḍalā ghūrṇā ghṛtācī ghanaveginī | jñānadhātumayī carcā carcitā cāruhāsinī

चटुला चण्डिका चित्रा चित्रमाल्यविभूषिता । चतुर्भुजा चारुदन्ता चातुरी चरितप्रदा

caṭulā caṇḍikā citrā citramālyavibhūṣitā | caturbhujā cārudantā cāturī caritapradā

चूलिका चित्रवस्त्रान्ता चन्द्रमःकर्णकुण्डला । चन्द्रहासा चारुदात्री चकोरी चन्द्रहासिनी

cūlikā citravastrāntā candramaḥkarṇakuṇḍalā | candrahāsā cārudātrī cakorī candrahāsinī

चन्द्रिका चन्द्रधात्री च चौरी चौरा च चण्डिका । चञ्चद्वाग्वादिनी चन्द्रचूडा चोरविनाशिनी

candrikā candradhātrī ca caurī caurā ca caṇḍikā | cañcadvāgvādinī candracūḍā coravināśinī

चारुचन्दनलिप्ताङ्‌गी चञ्चच्चामरवीजिता । चारुमध्या चारुगतिश्चन्दिला चन्द्ररूपिणी

cārucandanaliptāṅgī cañcaccāmaravījitā | cārumadhyā cārugatiścandilā candrarūpiṇī

चारुहोमप्रिया चार्वाचरिता चक्रबाहुका । चन्द्रमण्डलमध्यस्था चन्द्रमण्डलदर्पणा

cāruhomapriyā cārvācaritā cakrabāhukā | candramaṇḍalamadhyasthā candramaṇḍaladarpaṇā

चक्रवाकस्तनी चेष्टा चित्रा चारुविलासिनी । चित्स्वरूपा चन्द्रवती चन्द्रमाश्चन्दनप्रिया

cakravākastanī ceṣṭā citrā cāruvilāsinī | citsvarūpā candravatī candramāścandanapriyā

चोदयित्री चिरप्रज्ञा चातका चारुहेतुकी । छत्रयाता छत्रधरा छाया छन्दःपरिच्छदा

codayitrī ciraprajñā cātakā cāruhetukī | chatrayātā chatradharā chāyā chandaḥparicchadā

छायादेवीच्छिद्रनखा छन्नेन्द्रियविसर्पिणी । छन्दोऽनुष्टुप्प्रतिष्ठान्ता छिद्रोपद्रवभेदिनी

chāyādevīcchidranakhā channendriyavisarpiṇī | chando'nuṣṭuppratiṣṭhāntā chidropadravabhedinī

छेदा छत्रेश्वरी छिन्ना छुरिका छेदनप्रिया । जननी जन्मरहिता जातवेदा जगन्मयी

chedā chatreśvarī chinnā churikā chedanapriyā | jananī janmarahitā jātavedā jaganmayī

जाह्नवी जटिला जेत्री जरामरणवर्जिता । जम्बूद्वीपवती ज्वाला जयन्ती जलशालिनी

jāhnavī jaṭilā jetrī jarāmaraṇavarjitā | jambūdvīpavatī jvālā jayantī jalaśālinī

जितेन्द्रिया जितक्रोधा जितामित्रा जगत्प्रिया । जातरूपमयी जिह्वा जानकी जगती जरा

jitendriyā jitakrodhā jitāmitrā jagatpriyā | jātarūpamayī jihvā jānakī jagatī jarā

जनित्री जह्नुतनया जगत्त्रयहितैषिणी । ज्वालामुखी जपवती ज्वरघ्नी जितविष्टपा

janitrī jahnutanayā jagattrayahitaiṣiṇī | jvālāmukhī japavatī jvaraghnī jitaviṣṭapā

जिताक्रान्तमयी ज्वाला जाग्रती ज्वरदेवता । ज्वलन्ती जलदा ज्येष्ठा ज्याघोषास्फोटदिङ्‌मुखी

jitākrāntamayī jvālā jāgratī jvaradevatā | jvalantī jaladā jyeṣṭhā jyāghoṣāsphoṭadiṅmukhī

जम्भिनी जृम्भणा जृम्भा ज्वलन्माणिक्यकुण्डला । झिंझिका झणनिर्घोषा झंझामारुतवेगिनी

jambhinī jṛmbhaṇā jṛmbhā jvalanmāṇikyakuṇḍalā | jhiṃjhikā jhaṇanirghoṣā jhaṃjhāmārutaveginī

झल्लरीवाद्यकुशला ञरूपा ञभुजा स्मृता । टङ्‌कबाणसमायुक्ता टङ्‌किनी टङ्‌कभेदिनी

jhallarīvādyakuśalā ñarūpā ñabhujā smṛtā | ṭaṅkabāṇasamāyuktā ṭaṅkinī ṭaṅkabhedinī

टङ्‌कीगणकृताघोषा टङ्कनीयमहोरसा । टङ्‌कारकारिणी देवी ठठशब्दनिनादिनी

ṭaṅkīgaṇakṛtāghoṣā ṭaṅkanīyamahorasā | ṭaṅkārakāriṇī devī ṭhaṭhaśabdaninādinī

डामरी डाकिनी डिम्भा डुण्डुमारैकनिर्जिता । डामरीतन्त्रमार्गस्था डमड्डमरुनादिनी

ḍāmarī ḍākinī ḍimbhā ḍuṇḍumāraikanirjitā | ḍāmarītantramārgasthā ḍamaḍḍamarunādinī

डिण्डीरवसहा डिम्भलसत्क्रीडापरायणा । ढुण्ढिविघ्नेशजननी ढक्काहस्ता ढिलिव्रजा

ḍiṇḍīravasahā ḍimbhalasatkrīḍāparāyaṇā | ḍhuṇḍhivighneśajananī ḍhakkāhastā ḍhilivrajā

नित्यज्ञाना निरुपमा निर्गुणा नर्मदा नदी । त्रिगुणा त्रिपदा तन्त्री तुलसीतरुणातरुः

nityajñānā nirupamā nirguṇā narmadā nadī | triguṇā tripadā tantrī tulasītaruṇātaruḥ

त्रिविक्रमपदाक्रान्ता तुरीयपदगामिनी । तरुणादित्यसङ्‌काशा तामसी तुहिना तुरा

trivikramapadākrāntā turīyapadagāminī | taruṇādityasaṅkāśā tāmasī tuhinā turā

त्रिकालज्ञानसम्पन्ना त्रिवेणी च त्रिलोचना । त्रिशक्तिस्त्रिपुरा तुङ्‌गा तुरङ्‌गवदना तथा

trikālajñānasampannā triveṇī ca trilocanā | triśaktistripurā tuṅgā turaṅgavadanā tathā

तिमिङ्‌गिलगिला तीव्रा त्रिस्रोता तामसादिनी । तन्त्रमन्त्रविशेषज्ञा तनुमध्या त्रिविष्टपा

timiṅgilagilā tīvrā trisrotā tāmasādinī | tantramantraviśeṣajñā tanumadhyā triviṣṭapā

त्रिसन्ध्या त्रिस्तनी तोषासंस्था तालप्रतापिनी । ताटङ्‌किनी तुषाराभा तुहिनाचलवासिनी

trisandhyā tristanī toṣāsaṃsthā tālapratāpinī | tāṭaṅkinī tuṣārābhā tuhinācalavāsinī

तन्तुजालसमायुक्ता तारहारावलिप्रिया । तिलहोमप्रिया तीर्था तमालकुसुमाकृतिः

tantujālasamāyuktā tārahārāvalipriyā | tilahomapriyā tīrthā tamālakusumākṛtiḥ

तारका त्रियुता तन्वी त्रिशङ्‌कुपरिवारिता । तलोदरी तिलाभूषा ताटङ्‌कप्रियवाहिनी

tārakā triyutā tanvī triśaṅkuparivāritā | talodarī tilābhūṣā tāṭaṅkapriyavāhinī

त्रिजटा तित्तिरी तृष्णा त्रिविधा तरुणाकृतिः । तप्तकाञ्चनसंकाशा तप्तकाञ्चनभूषणा

trijaṭā tittirī tṛṣṇā trividhā taruṇākṛtiḥ | taptakāñcanasaṃkāśā taptakāñcanabhūṣaṇā

त्रैयम्बका त्रिवर्गा च त्रिकालज्ञानदायिनी । तर्पणा तृप्तिदा तृप्ता तामसी तुम्बुरुस्तुता

traiyambakā trivargā ca trikālajñānadāyinī | tarpaṇā tṛptidā tṛptā tāmasī tumburustutā

तार्क्ष्यस्था त्रिगुणाकारा त्रिभङ्‌गी तनुवल्लरिः । थात्कारी थारवा थान्ता दोहिनी दीनवत्सला

tārkṣyasthā triguṇākārā tribhaṅgī tanuvallariḥ | thātkārī thāravā thāntā dohinī dīnavatsalā

दानवान्तकरी दुर्गा दुर्गासुरनिबर्हिणी । देवरीतिर्दिवारात्रिर्द्रौपदी दुन्दुभिस्वना

dānavāntakarī durgā durgāsuranibarhiṇī | devarītirdivārātrirdraupadī dundubhisvanā

देवयानी दुरावासा दारिद्र्योद्‍भेदिनी दिवा । दामोदरप्रिया दीप्ता दिग्वासा दिग्विमोहिनी

devayānī durāvāsā dāridryodbhedinī divā | dāmodarapriyā dīptā digvāsā digvimohinī

दण्डकारण्यनिलया दण्डिनी देवपूजिता । देववन्द्या दिविषदा द्वेषिणी दानवाकृतिः

daṇḍakāraṇyanilayā daṇḍinī devapūjitā | devavandyā diviṣadā dveṣiṇī dānavākṛtiḥ

दीनानाथस्तुता दीक्षा दैवतादिस्वरूपिणी । धात्री धनुर्धरा धेनुर्धारिणी धर्मचारिणी

dīnānāthastutā dīkṣā daivatādisvarūpiṇī | dhātrī dhanurdharā dhenurdhāriṇī dharmacāriṇī

धरंधरा धराधारा धनदा धान्यदोहिनी । धर्मशीला धनाध्यक्षा धनुर्वेदविशारदा

dharaṃdharā dharādhārā dhanadā dhānyadohinī | dharmaśīlā dhanādhyakṣā dhanurvedaviśāradā

धृतिर्धन्या धृतपदा धर्मराजप्रिया ध्रुवा । धूमावती धूमकेशी धर्मशास्त्रप्रकाशिनी

dhṛtirdhanyā dhṛtapadā dharmarājapriyā dhruvā | dhūmāvatī dhūmakeśī dharmaśāstraprakāśinī

नन्दा नन्दप्रिया निद्रा नृनुता नन्दनात्मिका । नर्मदा नलिनी नीला नीलकण्ठसमाश्रया

nandā nandapriyā nidrā nṛnutā nandanātmikā | narmadā nalinī nīlā nīlakaṇṭhasamāśrayā

नारायणप्रिया नित्या निर्मला निर्गुणा निधिः । निराधारा निरुपमा नित्यशुद्धा निरञ्जना

nārāyaṇapriyā nityā nirmalā nirguṇā nidhiḥ | nirādhārā nirupamā nityaśuddhā nirañjanā

नादबिन्दुकलातीता नादबिन्दुकलात्मिका । नृसिंहिनी नगधरा नृपनागविभूषिता

nādabindukalātītā nādabindukalātmikā | nṛsiṃhinī nagadharā nṛpanāgavibhūṣitā

नरकक्लेशशमनी नारायणपदोद्‍भवा । निरवद्या निराकारा नारदप्रियकारिणी

narakakleśaśamanī nārāyaṇapadodbhavā | niravadyā nirākārā nāradapriyakāriṇī

नानाज्योतिःसमाख्याता निधिदा निर्मलात्मिका । नवसूत्रधरा नीतिर्निरुपद्रवकारिणी

nānājyotiḥsamākhyātā nidhidā nirmalātmikā | navasūtradharā nītirnirupadravakāriṇī

नन्दजा नवरत्‍नाढ्या नैमिषारण्यवासिनी । नवनीतप्रिया नारी नीलजीमूतनिःस्वना

nandajā navaratnāḍhyā naimiṣāraṇyavāsinī | navanītapriyā nārī nīlajīmūtaniḥsvanā

निमेषिणी नदीरूपा नीलग्रीवा निशीश्वरी । नामावलिर्निशुम्भघ्नी नागलोकनिवासिनी

nimeṣiṇī nadīrūpā nīlagrīvā niśīśvarī | nāmāvalirniśumbhaghnī nāgalokanivāsinī

नवजाम्बूनदप्रख्या नागलोकाधिदेवता । नूपुराक्रान्तचरणा नरचित्तप्रमोदिनी

navajāmbūnadaprakhyā nāgalokādhidevatā | nūpurākrāntacaraṇā naracittapramodinī

निमग्नारक्तनयना निर्घातसमनिःस्वना । नन्दनोद्याननिलया निर्व्यूहोपरिचारिणी

nimagnāraktanayanā nirghātasamaniḥsvanā | nandanodyānanilayā nirvyūhoparicāriṇī

पार्वती परमोदारा परब्रह्मात्मिका परा । पञ्चकोशविनिर्मुक्ता पञ्चपातकनाशिनी

pārvatī paramodārā parabrahmātmikā parā | pañcakośavinirmuktā pañcapātakanāśinī

परचित्तविधानज्ञा पञ्चिका पञ्चरूपिणी । पूर्णिमा परमा प्रीतिः परतेजः प्रकाशिनी

paracittavidhānajñā pañcikā pañcarūpiṇī | pūrṇimā paramā prītiḥ paratejaḥ prakāśinī

पुराणी पौरुषी पुण्या पुण्डरीकनिभेक्षणा । पातालतलनिर्मग्ना प्रीता प्रीतिविवर्धिनी

purāṇī pauruṣī puṇyā puṇḍarīkanibhekṣaṇā | pātālatalanirmagnā prītā prītivivardhinī

पावनी पादसहिता पेशला पवनाशिनी । प्रजापतिः परिश्रान्ता पर्वतस्तनमण्डला

pāvanī pādasahitā peśalā pavanāśinī | prajāpatiḥ pariśrāntā parvatastanamaṇḍalā

पद्मप्रिया पद्मसंस्था पद्माक्षी पद्मसम्भवा । पद्मपत्रा पद्मपदा पद्मिनी प्रियभाषिणी

padmapriyā padmasaṃsthā padmākṣī padmasambhavā | padmapatrā padmapadā padminī priyabhāṣiṇī

पशुपाशविनिर्मुक्ता पुरन्ध्री पुरवासिनी । पुष्कला पुरुषा पर्वा पारिजातसुमप्रिया

paśupāśavinirmuktā purandhrī puravāsinī | puṣkalā puruṣā parvā pārijātasumapriyā

पतिव्रता पवित्राङ्‌गी पुष्पहासपरायणा । प्रज्ञावतीसुता पौत्री पुत्रपूज्या पयस्विनी

pativratā pavitrāṅgī puṣpahāsaparāyaṇā | prajñāvatīsutā pautrī putrapūjyā payasvinī

पट्टिपाशधरा पङ्‌क्तिः पितृलोकप्रदायिनी । पुराणी पुण्यशीला च प्रणतार्तिविनाशिनी

paṭṭipāśadharā paṅktiḥ pitṛlokapradāyinī | purāṇī puṇyaśīlā ca praṇatārtivināśinī

प्रद्युम्नजननी पुष्टा पितामहपरिग्रहा । पुण्डरीकपुरावासा पुण्डरीकसमानना

pradyumnajananī puṣṭā pitāmahaparigrahā | puṇḍarīkapurāvāsā puṇḍarīkasamānanā

पृथुजङ्‌घा पृथुभुजा पृथुपादा पृथूदरी । प्रवालशोभा पिङ्‌गाक्षी पीतवासाः प्रचापला

pṛthujaṅghā pṛthubhujā pṛthupādā pṛthūdarī | pravālaśobhā piṅgākṣī pītavāsāḥ pracāpalā

100

प्रसवा पुष्टिदा पुण्या प्रतिष्ठा प्रणवागतिः । पञ्चवर्णा पञ्चवाणी पञ्चिका पञ्जरस्थिता

prasavā puṣṭidā puṇyā pratiṣṭhā praṇavāgatiḥ | pañcavarṇā pañcavāṇī pañcikā pañjarasthitā

101

परमाया परज्योतिः परप्रीतिः परागतिः । पराकाष्ठा परेशानी पावनी पावकद्युतिः

paramāyā parajyotiḥ paraprītiḥ parāgatiḥ | parākāṣṭhā pareśānī pāvanī pāvakadyutiḥ

102

पुण्यभद्रा परिच्छेद्या पुष्पहासा पृथूदरी । पीताङ्‌गी पीतवसना पीतशय्या पिशाचिनी

puṇyabhadrā paricchedyā puṣpahāsā pṛthūdarī | pītāṅgī pītavasanā pītaśayyā piśācinī

103

पीतक्रिया पिशाचघ्नी पाटलाक्षी पटुक्रिया । पञ्चभक्षप्रियाचारा पूतनाप्राणघातिनी

pītakriyā piśācaghnī pāṭalākṣī paṭukriyā | pañcabhakṣapriyācārā pūtanāprāṇaghātinī

104

पुन्नागवनमध्यस्था पुण्यतीर्थनिषेविता । पञ्चाङ्‌गी च पराशक्तिः परमाह्लादकारिणी

punnāgavanamadhyasthā puṇyatīrthaniṣevitā | pañcāṅgī ca parāśaktiḥ paramāhlādakāriṇī

105

पुष्पकाण्डस्थिता पूषा पोषिताखिलविष्टपा । पानप्रिया पञ्चशिखा पन्नगोपरिशायिनी

puṣpakāṇḍasthitā pūṣā poṣitākhilaviṣṭapā | pānapriyā pañcaśikhā pannagopariśāyinī

106

पञ्चमात्रात्मिका पृथ्वी पथिका पृथुदोहिनी । पुराणन्यायमीमांसा पाटली पुष्पगन्धिनी

pañcamātrātmikā pṛthvī pathikā pṛthudohinī | purāṇanyāyamīmāṃsā pāṭalī puṣpagandhinī

107

पुण्यप्रजा पारदात्री परमार्गैकगोचरा । प्रवालशोभा पूर्णाशा प्रणवा पल्लवोदरी

puṇyaprajā pāradātrī paramārgaikagocarā | pravālaśobhā pūrṇāśā praṇavā pallavodarī

108

फलिनी फलदा फल्गुः फूत्कारी फलकाकृतिः । फणीन्द्रभोगशयना फणिमण्डलमण्डिता

phalinī phaladā phalguḥ phūtkārī phalakākṛtiḥ | phaṇīndrabhogaśayanā phaṇimaṇḍalamaṇḍitā

109

बालबाला बहुमता बालातपनिभांशुका । बलभद्रप्रिया वन्द्या वडवा बुद्धिसंस्तुता

bālabālā bahumatā bālātapanibhāṃśukā | balabhadrapriyā vandyā vaḍavā buddhisaṃstutā

110

बन्दीदेवी बिलवती बडिशघ्नी बलिप्रिया । बान्धवी बोधिता बुद्धिर्बन्धूककुसुमप्रिया

bandīdevī bilavatī baḍiśaghnī balipriyā | bāndhavī bodhitā buddhirbandhūkakusumapriyā

111

बालभानुप्रभाकारा ब्राह्मी ब्राह्मणदेवता । बृहस्पतिस्तुता वृन्दा वृन्दावनविहारिणी

bālabhānuprabhākārā brāhmī brāhmaṇadevatā | bṛhaspatistutā vṛndā vṛndāvanavihāriṇī

112

बालाकिनी बिलाहारा बिलवासा बहूदका । बहुनेत्रा बहुपदा बहुकर्णावतंसिका

bālākinī bilāhārā bilavāsā bahūdakā | bahunetrā bahupadā bahukarṇāvataṃsikā

113

बहुबाहुयुता बीजरूपिणी बहुरूपिणी । बिन्दुनादकलातीता बिन्दुनादस्वरूपिणी

bahubāhuyutā bījarūpiṇī bahurūpiṇī | bindunādakalātītā bindunādasvarūpiṇī

114

बद्धगोधाङ्‌गुलित्राणा बदर्याश्रमवासिनी । बृन्दारका बृहत्स्कन्धा बृहती बाणपातिनी

baddhagodhāṅgulitrāṇā badaryāśramavāsinī | bṛndārakā bṛhatskandhā bṛhatī bāṇapātinī

115

वृन्दाध्यक्षा बहुनुता वनिता बहुविक्रमा । बद्धपद्मासनासीना बिल्वपत्रतलस्थिता

vṛndādhyakṣā bahunutā vanitā bahuvikramā | baddhapadmāsanāsīnā bilvapatratalasthitā

116

बोधिद्रुमनिजावासा बडिस्था बिन्दुदर्पणा । बाला बाणासनवती वडवानलवेगिनी

bodhidrumanijāvāsā baḍisthā bindudarpaṇā | bālā bāṇāsanavatī vaḍavānalaveginī

117

ब्रह्माण्डबहिरन्तःस्था ब्रह्मकङ्‌कणसूत्रिणी । भवानी भीषणवती भाविनी भयहारिणी

brahmāṇḍabahirantaḥsthā brahmakaṅkaṇasūtriṇī | bhavānī bhīṣaṇavatī bhāvinī bhayahāriṇī

118

भद्रकाली भुजङ्‌गाक्षी भारती भारताशया । भैरवी भीषणाकारा भूतिदा भूतिमालिनी

bhadrakālī bhujaṅgākṣī bhāratī bhāratāśayā | bhairavī bhīṣaṇākārā bhūtidā bhūtimālinī

119

भामिनी भोगनिरता भद्रदा भूरिविक्रमा । भूतवासा भृगुलता भार्गवी भूसुरार्चिता

bhāminī bhoganiratā bhadradā bhūrivikramā | bhūtavāsā bhṛgulatā bhārgavī bhūsurārcitā

120

भागीरथी भोगवती भवनस्था भिषग्वरा । भामिनी भोगिनी भाषा भवानी भूरिदक्षिणा

bhāgīrathī bhogavatī bhavanasthā bhiṣagvarā | bhāminī bhoginī bhāṣā bhavānī bhūridakṣiṇā

121

भर्गात्मिका भीमवती भवबन्धविमोचिनी । भजनीया भूतधात्रीरञ्जिता भुवनेश्वरी

bhargātmikā bhīmavatī bhavabandhavimocinī | bhajanīyā bhūtadhātrīrañjitā bhuvaneśvarī

122

भुजङ्‌गवलया भीमा भेरुण्डा भागधेयिनी । माता माया मधुमती मधुजिह्वा मधुप्रिया

bhujaṅgavalayā bhīmā bheruṇḍā bhāgadheyinī | mātā māyā madhumatī madhujihvā madhupriyā

123

महादेवी महाभागा मालिनी मीनलोचना । मायातीता मधुमती मधुमांसा मधुद्रवा

mahādevī mahābhāgā mālinī mīnalocanā | māyātītā madhumatī madhumāṃsā madhudravā

124

मानवी मधुसम्भूता मिथिलापुरवासिनी । मधुकैटभसंहर्त्री मेदिनी मेघमालिनी

mānavī madhusambhūtā mithilāpuravāsinī | madhukaiṭabhasaṃhartrī medinī meghamālinī

125

मन्दोदरी महामाया मैथिली मसृणप्रिया । महालक्ष्मीर्महाकाली महाकन्या महेश्वरी

mandodarī mahāmāyā maithilī masṛṇapriyā | mahālakṣmīrmahākālī mahākanyā maheśvarī

126

माहेन्द्री मेरुतनया मन्दारकुसुमार्चिता । मञ्जुमञ्जीरचरणा मोक्षदा मञ्जुभाषिणी

māhendrī merutanayā mandārakusumārcitā | mañjumañjīracaraṇā mokṣadā mañjubhāṣiṇī

127

मधुरद्राविणी मुद्रा मलया मलयान्विता । मेधा मरकतश्यामा मागधी मेनकात्मजा

madhuradrāviṇī mudrā malayā malayānvitā | medhā marakataśyāmā māgadhī menakātmajā

128

महामारी महावीरा महाश्यामा मनुस्तुता । मातृका मिहिराभासा मुकुन्दपदविक्रमा

mahāmārī mahāvīrā mahāśyāmā manustutā | mātṛkā mihirābhāsā mukundapadavikramā

129

मूलाधारस्थिता मुग्धा मणिपूरकवासिनी । मृगाक्षी महिषारूढा महिषासुरमर्दिनी

mūlādhārasthitā mugdhā maṇipūrakavāsinī | mṛgākṣī mahiṣārūḍhā mahiṣāsuramardinī

130

योगासना योगगम्या योगा यौवनकाश्रया । यौवनी युद्धमध्यस्था यमुना युगधारिणी

yogāsanā yogagamyā yogā yauvanakāśrayā | yauvanī yuddhamadhyasthā yamunā yugadhāriṇī

131

यक्षिणी योगयुक्ता च यक्षराजप्रसूतिनी । यात्रा यानविधानज्ञा यदुवंशसमुद्‍भवा

yakṣiṇī yogayuktā ca yakṣarājaprasūtinī | yātrā yānavidhānajñā yaduvaṃśasamudbhavā

132

यकारादिहकारान्ता याजुषी यज्ञरूपिणी । यामिनी योगनिरता यातुधानभयङ्‌करी

yakārādihakārāntā yājuṣī yajñarūpiṇī | yāminī yoganiratā yātudhānabhayaṅkarī

133

रुक्मिणी रमणी रामा रेवती रेणुका रतिः । रौद्री रौद्रप्रियाकारा राममाता रतिप्रिया

rukmiṇī ramaṇī rāmā revatī reṇukā ratiḥ | raudrī raudrapriyākārā rāmamātā ratipriyā

134

रोहिणी राज्यदा रेवा रमा राजीवलोचना । राकेशी रूपसम्पन्ना रत्‍नसिंहासनस्थिता

rohiṇī rājyadā revā ramā rājīvalocanā | rākeśī rūpasampannā ratnasiṃhāsanasthitā

135

रक्तमाल्याम्बरधरा रक्तगन्धानुलेपना । राजहंससमारूढा रम्भा रक्तबलिप्रिया

raktamālyāmbaradharā raktagandhānulepanā | rājahaṃsasamārūḍhā rambhā raktabalipriyā

136

रमणीययुगाधारा राजिताखिलभूतला । रुरुचर्मपरीधाना रथिनी रत्‍नमालिका

ramaṇīyayugādhārā rājitākhilabhūtalā | rurucarmaparīdhānā rathinī ratnamālikā

137

रोगेशी रोगशमनी राविणी रोमहर्षिणी । रामचन्द्रपदाक्रान्ता रावणच्छेदकारिणी

rogeśī rogaśamanī rāviṇī romaharṣiṇī | rāmacandrapadākrāntā rāvaṇacchedakāriṇī

138

रत्‍नवस्त्रपरिच्छन्ना रथस्था रुक्मभूषणा । लज्जाधिदेवता लोला ललिता लिङ्‌गधारिणी

ratnavastraparicchannā rathasthā rukmabhūṣaṇā | lajjādhidevatā lolā lalitā liṅgadhāriṇī

139

लक्ष्मीर्लोला लुप्तविषा लोकिनी लोकविश्रुता । लज्जा लम्बोदरी देवी ललना लोकधारिणी

lakṣmīrlolā luptaviṣā lokinī lokaviśrutā | lajjā lambodarī devī lalanā lokadhāriṇī

140

वरदा वन्दिता विद्या वैष्णवी विमलाकृतिः । वाराही विरजा वर्षा वरलक्ष्मीर्विलासिनी

varadā vanditā vidyā vaiṣṇavī vimalākṛtiḥ | vārāhī virajā varṣā varalakṣmīrvilāsinī

141

विनता व्योममध्यस्था वारिजासनसंस्थिता । वारुणी वेणुसम्भूता वीतिहोत्रा विरूपिणी

vinatā vyomamadhyasthā vārijāsanasaṃsthitā | vāruṇī veṇusambhūtā vītihotrā virūpiṇī

142

वायुमण्डलमध्यस्था विष्णुरूपा विधिप्रिया । विष्णुपत्‍नी विष्णुमती विशालाक्षी वसुन्धरा

vāyumaṇḍalamadhyasthā viṣṇurūpā vidhipriyā | viṣṇupatnī viṣṇumatī viśālākṣī vasundharā

143

वामदेवप्रिया वेला वज्रिणी वसुदोहिनी । वेदाक्षरपरीताङ्‌गी वाजपेयफलप्रदा

vāmadevapriyā velā vajriṇī vasudohinī | vedākṣaraparītāṅgī vājapeyaphalapradā

144

वासवी वामजननी वैकुण्ठनिलया वरा । व्यासप्रिया वर्मधरा वाल्मीकिपरिसेविता

vāsavī vāmajananī vaikuṇṭhanilayā varā | vyāsapriyā varmadharā vālmīkiparisevitā

145

शाकम्भरी शिवा शान्ता शारदा शरणागतिः । शातोदरी शुभाचारा शुम्भासुरविमर्दिनी

śākambharī śivā śāntā śāradā śaraṇāgatiḥ | śātodarī śubhācārā śumbhāsuravimardinī

146

शोभावती शिवाकारा शङ्‌करार्धशरीरिणी । शोणा शुभाशया शुभ्रा शिरःसन्धानकारिणी

śobhāvatī śivākārā śaṅkarārdhaśarīriṇī | śoṇā śubhāśayā śubhrā śiraḥsandhānakāriṇī

147

शरावती शरानन्दा शरज्ज्योत्स्ना शुभानना । शरभा शूलिनी शुद्धा शबरी शुकवाहना

śarāvatī śarānandā śarajjyotsnā śubhānanā | śarabhā śūlinī śuddhā śabarī śukavāhanā

148

श्रीमती श्रीधरानन्दा श्रवणानन्ददायिनी । शर्वाणी शर्वरीवन्द्या षड्भाषा षड्‌ऋतुप्रिया

śrīmatī śrīdharānandā śravaṇānandadāyinī | śarvāṇī śarvarīvandyā ṣaḍbhāṣā ṣaḍṛtupriyā

149

षडाधारस्थिता देवी षण्मुखप्रियकारिणी । षडङ्‌गरूपसुमतिसुरासुरनमस्कृता

ṣaḍādhārasthitā devī ṣaṇmukhapriyakāriṇī | ṣaḍaṅgarūpasumatisurāsuranamaskṛtā

150

सरस्वती सदाधारा सर्वमङ्‌गलकारिणी । सामगानप्रिया सूक्ष्मा सावित्री सामसम्भवा

sarasvatī sadādhārā sarvamaṅgalakāriṇī | sāmagānapriyā sūkṣmā sāvitrī sāmasambhavā

151

सर्वावासा सदानन्दा सुस्तनी सागराम्बरा । सर्वैश्वर्यप्रिया सिद्धिः साधुबन्धुपराक्रमा

sarvāvāsā sadānandā sustanī sāgarāmbarā | sarvaiśvaryapriyā siddhiḥ sādhubandhuparākramā

152

सप्तर्षिमण्डलगता सोममण्डलवासिनी । सर्वज्ञा सान्द्रकरुणा समानाधिकवर्जिता

saptarṣimaṇḍalagatā somamaṇḍalavāsinī | sarvajñā sāndrakaruṇā samānādhikavarjitā

153

सर्वोत्तुङ्‌गा सङ्‌गहीना सद्‌गुणा सकलेष्टदा । सरघा सूर्यतनया सुकेशी सोमसंहतिः

sarvottuṅgā saṅgahīnā sadguṇā sakaleṣṭadā | saraghā sūryatanayā sukeśī somasaṃhatiḥ

154

हिरण्यवर्णा हरिणी ह्रींकारी हंसवाहिनी । क्षौमवस्त्रपरीताङ्‌गी क्षीराब्धितनया क्षमा

hiraṇyavarṇā hariṇī hrīṃkārī haṃsavāhinī | kṣaumavastraparītāṅgī kṣīrābdhitanayā kṣamā

155

गायत्री चैव सावित्री पार्वती च सरस्वती । वेदगर्भा वरारोहा श्रीगायत्री पराम्बिका

gāyatrī caiva sāvitrī pārvatī ca sarasvatī | vedagarbhā varārohā śrīgāyatrī parāmbikā

156

इति साहस्रकं नाम्नां गायत्र्याश्चैव नारद । पुण्यदं सर्वपापघ्नं महासम्पत्तिदायकम्

iti sāhasrakaṃ nāmnāṃ gāyatryāścaiva nārada | puṇyadaṃ sarvapāpaghnaṃ mahāsampattidāyakam

157

एवं नामानि गायत्र्यास्तोषोत्पत्तिकराणि हि । अष्टम्यां च विशेषेण पठितव्यं द्विजैः सह

evaṃ nāmāni gāyatryāstoṣotpattikarāṇi hi | aṣṭamyāṃ ca viśeṣeṇa paṭhitavyaṃ dvijaiḥ saha

158

जपं कृत्वा होमपूजाध्यानं कृत्वा विशेषतः । यस्मै कस्मै न दातव्यं गायत्र्यास्तु विशेषतः

japaṃ kṛtvā homapūjādhyānaṃ kṛtvā viśeṣataḥ | yasmai kasmai na dātavyaṃ gāyatryāstu viśeṣataḥ

159

सुभक्ताय सुशिष्याय वक्तव्यं भूसुराय वै । भ्रष्टेभ्यः साधकेभ्यश्च बान्धवेभ्यो न दर्शयेत्

subhaktāya suśiṣyāya vaktavyaṃ bhūsurāya vai | bhraṣṭebhyaḥ sādhakebhyaśca bāndhavebhyo na darśayet

160

यद्‌गृहे लिखितं शास्त्रं भयं तस्य न कस्यचित् । चञ्चलापि स्थिरा भूत्वा कमला तत्र तिष्ठति

yadgṛhe likhitaṃ śāstraṃ bhayaṃ tasya na kasyacit | cañcalāpi sthirā bhūtvā kamalā tatra tiṣṭhati

161

इदं रहस्यं परमं गुह्याद्‌गुह्यतरं महत् । पुण्यप्रदं मनुष्याणां दरिद्राणां निधिप्रदम्

idaṃ rahasyaṃ paramaṃ guhyādguhyataraṃ mahat | puṇyapradaṃ manuṣyāṇāṃ daridrāṇāṃ nidhipradam

162

मोक्षप्रदं मुमुक्षूणां कामिनां सर्वकामदम् । रोगाद्वै मुच्यते रोगी बद्धो मुच्येत बन्धनात्

mokṣapradaṃ mumukṣūṇāṃ kāmināṃ sarvakāmadam | rogādvai mucyate rogī baddho mucyeta bandhanāt

163

बह्महत्यासुरापानसुवर्णस्तेयिनो नराः । गुरुतल्पगतो वापि पातकान्मुच्यते सकृत्

bahmahatyāsurāpānasuvarṇasteyino narāḥ | gurutalpagato vāpi pātakānmucyate sakṛt

164

असत्प्रतिग्रहाच्चैवाभक्ष्यभक्षाद्विशेषतः । पाखण्डानृतमुख्येभ्यः पठनादेव मुच्यते

asatpratigrahāccaivābhakṣyabhakṣādviśeṣataḥ | pākhaṇḍānṛtamukhyebhyaḥ paṭhanādeva mucyate

165

इदं रहस्यममलं मयोक्तं पद्मजोद्‍भव । ब्रह्मसायुज्यदं नॄणां सत्यं सत्यं न संशयः

idaṃ rahasyamamalaṃ mayoktaṃ padmajodbhava | brahmasāyujyadaṃ nṝṇāṃ satyaṃ satyaṃ na saṃśayaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे गायत्रीसहस्रनामस्तोत्रवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe gāyatrīsahasranāmastotravarṇanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

मन्त्रदीक्षाविधिवर्णनम् नारद उवाच श्रुतं सहस्रनामाख्यं श्रीगायत्र्याः फलप्रदम् । स्तोत्रं महोन्नतिकरं महाभाग्यकरं परम्

mantradīkṣāvidhivarṇanam nārada uvāca śrutaṃ sahasranāmākhyaṃ śrīgāyatryāḥ phalapradam | stotraṃ mahonnatikaraṃ mahābhāgyakaraṃ param

अधुना श्रोतुमिच्छामि दीक्षालक्षणमुत्तमम् । विना येन न सिध्येत देवीमन्त्रेऽधिकारिता

adhunā śrotumicchāmi dīkṣālakṣaṇamuttamam | vinā yena na sidhyeta devīmantre'dhikāritā

ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां विशां स्त्रीणां तथैव च । सामान्यविधिना सर्वं विस्तरेण वद प्रभो

brāhmaṇānāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāṃ strīṇāṃ tathaiva ca | sāmānyavidhinā sarvaṃ vistareṇa vada prabho

श्रीनारायण उवाच शृणु दीक्षां प्रवक्ष्यामि शिष्याणां भावितात्मनाम् । देवाग्निगुरुपूजादावधिकारो यया भवेत्

śrīnārāyaṇa uvāca śṛṇu dīkṣāṃ pravakṣyāmi śiṣyāṇāṃ bhāvitātmanām | devāgnigurupūjādāvadhikāro yayā bhavet

दिव्यं ज्ञानं हि या दद्यात्कुर्यात्पापक्षयं तु या । सैव दीक्षेति सम्प्रोक्ता वेदतन्त्रविशारदैः

divyaṃ jñānaṃ hi yā dadyātkuryātpāpakṣayaṃ tu yā | saiva dīkṣeti samproktā vedatantraviśāradaiḥ

अवश्यं सा तु कर्तव्या यतो बहुफला मता । गुरुशिष्यावुभावत्राप्यतिशुद्धावपेक्षितौ

avaśyaṃ sā tu kartavyā yato bahuphalā matā | guruśiṣyāvubhāvatrāpyatiśuddhāvapekṣitau

गुरुस्तु विधिवत्प्रातः कृत्यं सर्वं विधाय च । स्नानसन्ध्यादिकं सर्वं यथाविधि विधाय च

gurustu vidhivatprātaḥ kṛtyaṃ sarvaṃ vidhāya ca | snānasandhyādikaṃ sarvaṃ yathāvidhi vidhāya ca

कमण्डलुकरो मौनी गृहं यायात्सरित्तटात् । यागमण्डपमासाद्य विशेत्तत्रासने वरे

kamaṇḍalukaro maunī gṛhaṃ yāyātsarittaṭāt | yāgamaṇḍapamāsādya viśettatrāsane vare

आचम्य प्राणानायम्य गन्धपुष्पविमिश्रितम् । सप्तवारास्त्रमन्त्रेण जप्तं वारि सुसाधयेत्

ācamya prāṇānāyamya gandhapuṣpavimiśritam | saptavārāstramantreṇa japtaṃ vāri susādhayet

वारिणा तेन मतिमानस्त्रमन्त्रं समुच्चरन् । प्रोक्षयेद्‌द्वारमखिलं ततः पूजां समाचरेत्

vāriṇā tena matimānastramantraṃ samuccaran | prokṣayeddvāramakhilaṃ tataḥ pūjāṃ samācaret

ऊर्ध्वोदुम्बरके देवं गणनाथं तथा श्रियम् । सरस्वतीं नाममन्त्रैः पूजयेद्‌गन्धपुष्पकैः

ūrdhvodumbarake devaṃ gaṇanāthaṃ tathā śriyam | sarasvatīṃ nāmamantraiḥ pūjayedgandhapuṣpakaiḥ

द्वारदक्षिणशाखायां गङ्‌गां विघ्नेशमर्चयेत् । द्वारस्य वामशाखायां क्षेत्रपालं च सूर्यजाम्

dvāradakṣiṇaśākhāyāṃ gaṅgāṃ vighneśamarcayet | dvārasya vāmaśākhāyāṃ kṣetrapālaṃ ca sūryajām

देहल्यां पूजयेदस्त्रदेवतामस्त्रमन्त्रतः । सर्वं देवीमयं दृश्यमिति सञ्चिन्त्य सर्वतः

dehalyāṃ pūjayedastradevatāmastramantrataḥ | sarvaṃ devīmayaṃ dṛśyamiti sañcintya sarvataḥ

दिव्यानुत्सारयेद्विघ्नानस्त्रमन्त्रजपेन तु । अन्तरिक्षगतान्विघ्नान्पादघातैस्तु भूमिगान्

divyānutsārayedvighnānastramantrajapena tu | antarikṣagatānvighnānpādaghātaistu bhūmigān

वामशाखां स्पृशन्पश्चात्प्रविशेद्दक्षिणाङ्घ्रिणा । प्रविश्य कुम्भं संस्थाप्य सामान्यार्घ्यं विधाय च

vāmaśākhāṃ spṛśanpaścātpraviśeddakṣiṇāṅghriṇā | praviśya kumbhaṃ saṃsthāpya sāmānyārghyaṃ vidhāya ca

तेन चार्घ्यजलेनापि नैर्ऋत्यां दिशि पूजयेत् । वास्तुनाथं पद्मयोनिं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः

tena cārghyajalenāpi nairṛtyāṃ diśi pūjayet | vāstunāthaṃ padmayoniṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ

ततः कुर्यात्पञ्चगव्यं तेन चार्घ्योदकेन च । तोरणस्तम्भपर्यन्तं प्रोक्षयेन्मण्डपं गुरुः

tataḥ kuryātpañcagavyaṃ tena cārghyodakena ca | toraṇastambhaparyantaṃ prokṣayenmaṇḍapaṃ guruḥ

सर्वं देवीमयं चेदं भावयेन्मनसा किल । मूलमन्त्रं जपन्भक्त्या प्रोक्षणं स्याच्छराणुना

sarvaṃ devīmayaṃ cedaṃ bhāvayenmanasā kila | mūlamantraṃ japanbhaktyā prokṣaṇaṃ syāccharāṇunā

शरमन्त्रं समुच्चार्य ताडयेन्मण्डपक्षमाम् । हुंमन्त्रं तु समुच्चार्य कुर्यादभ्युक्षणं ततः

śaramantraṃ samuccārya tāḍayenmaṇḍapakṣamām | huṃmantraṃ tu samuccārya kuryādabhyukṣaṇaṃ tataḥ

धूपयेदन्तरं धूपैर्विकिरान् विकिरेत्ततः । मार्जयेत्तांस्तु मार्जन्या कुशनिर्मितया पुनः

dhūpayedantaraṃ dhūpairvikirān vikirettataḥ | mārjayettāṃstu mārjanyā kuśanirmitayā punaḥ

ईशानदिशि तत्पुञ्जं कृत्वा संस्थापयेन्मुने । पुण्याहवाचनं कृत्वा दीनानाथांश्च तोषयेत्

īśānadiśi tatpuñjaṃ kṛtvā saṃsthāpayenmune | puṇyāhavācanaṃ kṛtvā dīnānāthāṃśca toṣayet

विशेन्मृद्वासने पश्चान्नमस्कृत्य गुरुं निजम् । प्राङ्मुखो विधिवद्ध्यात्वा देयमन्त्रस्य देवताम्

viśenmṛdvāsane paścānnamaskṛtya guruṃ nijam | prāṅmukho vidhivaddhyātvā deyamantrasya devatām

भूतशुद्ध्यादिकं कृत्वा पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना । ऋष्यादिन्यासकं कुर्याद्देयमन्त्रस्य वै मुने

bhūtaśuddhyādikaṃ kṛtvā pūrvoktenaiva vartmanā | ṛṣyādinyāsakaṃ kuryāddeyamantrasya vai mune

न्यसेन्मुनिं तु शिरसि मुखे छन्दः समीरितम् । देवतां हृदयाम्भोजे गुह्ये बीजं तु पादयोः

nyasenmuniṃ tu śirasi mukhe chandaḥ samīritam | devatāṃ hṛdayāmbhoje guhye bījaṃ tu pādayoḥ

शक्तिं विन्यस्य पश्चात्तु तालत्रयरवात्ततः । दिग्बन्धं कारयेत्पश्चाच्छोटिकाभिस्त्रिभिर्नरः

śaktiṃ vinyasya paścāttu tālatrayaravāttataḥ | digbandhaṃ kārayetpaścācchoṭikābhistribhirnaraḥ

प्राणायामं ततः कृत्वा मूलमन्त्रमनुस्मरन् । मातृकां विन्यसेद्देहे तत्प्रकारस्तथोच्यते

prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā mūlamantramanusmaran | mātṛkāṃ vinyaseddehe tatprakārastathocyate

ॐ अं नम इति प्रोच्य न्यसेच्छिरसि मन्त्रवित् । एवमेव तु सर्वेषु न्यसेत्स्थानेषु वै मुने

ॐ aṃ nama iti procya nyasecchirasi mantravit | evameva tu sarveṣu nyasetsthāneṣu vai mune

मूलमन्त्रं षडङ्गं च न्यसेदङ्गेषु सत्तमः । अङ्गुष्ठादिष्वङ्गुलीषु हृदयादिषु च क्रमात्

mūlamantraṃ ṣaḍaṅgaṃ ca nyasedaṅgeṣu sattamaḥ | aṅguṣṭhādiṣvaṅgulīṣu hṛdayādiṣu ca kramāt

नमः स्वाहावषड्युक्तैर्हुंवौषट्फट्पदान्वितैः । प्रणवादियुतैर्मन्त्रैः षड्भिरेव षडङ्गकम्

namaḥ svāhāvaṣaḍyuktairhuṃvauṣaṭphaṭpadānvitaiḥ | praṇavādiyutairmantraiḥ ṣaḍbhireva ṣaḍaṅgakam

वर्णन्यासादिकं पश्चान्मूलमन्त्रस्य योजयेत् । स्थानेषु तत्तत्कल्पोक्तेष्विति न्यासविधिः स्मृतः

varṇanyāsādikaṃ paścānmūlamantrasya yojayet | sthāneṣu tattatkalpokteṣviti nyāsavidhiḥ smṛtaḥ

ततो निजे शरीरेऽस्मिंश्चिन्तयेदासनं शुभम् । दक्षांसे च न्यसेद्धर्मं वामांसे ज्ञानमेव च

tato nije śarīre'smiṃścintayedāsanaṃ śubham | dakṣāṃse ca nyaseddharmaṃ vāmāṃse jñānameva ca

वामोरौ चापि वैराग्यं दक्षोरावथ विन्यसेत् । ऐश्वर्यं मुखदेशे तु मुने ध्यायेदधर्मकम्

vāmorau cāpi vairāgyaṃ dakṣorāvatha vinyaset | aiśvaryaṃ mukhadeśe tu mune dhyāyedadharmakam

वामपार्श्वे नाभिदेशे दक्षपार्श्वे तथा पुनः । नञादीश्चापि ज्ञानादीन्पूर्वोक्तानेव विन्यसेत्

vāmapārśve nābhideśe dakṣapārśve tathā punaḥ | nañādīścāpi jñānādīnpūrvoktāneva vinyaset

पादा धर्मादयः प्रोक्ताः पीठस्य मुनिसत्तम । अधर्माद्यास्तु गात्राणि स्मृतानि मुनिपुङ्गवैः

pādā dharmādayaḥ proktāḥ pīṭhasya munisattama | adharmādyāstu gātrāṇi smṛtāni munipuṅgavaiḥ

मध्येऽनन्तं हृदि स्थाने न्यसेन्मृद्वासने स्थले । प्रपञ्चपद्मं विमलं तस्मिन्सूर्येन्दुपावकान्

madhye'nantaṃ hṛdi sthāne nyasenmṛdvāsane sthale | prapañcapadmaṃ vimalaṃ tasminsūryendupāvakān

न्यसेत्कलायुतान्मन्त्री संक्षेपात्ता वदाम्यहम् । सूर्यस्य द्वादश कलास्ता इन्दोः षोडश स्मृताः

nyasetkalāyutānmantrī saṃkṣepāttā vadāmyaham | sūryasya dvādaśa kalāstā indoḥ ṣoḍaśa smṛtāḥ

दश वह्नेः कलाः प्रोक्तास्ताभिर्युक्तांस्तु तान्स्मरेत् । सत्त्वं रजस्तमश्चैव न्यसेत्तेषामथोपरि

daśa vahneḥ kalāḥ proktāstābhiryuktāṃstu tānsmaret | sattvaṃ rajastamaścaiva nyasetteṣāmathopari

आत्मानमन्तरात्मानं परमात्मानमेव च । ज्ञानात्मानं न्यसेद्विद्वानित्थं पीठस्य कल्पना

ātmānamantarātmānaṃ paramātmānameva ca | jñānātmānaṃ nyasedvidvānitthaṃ pīṭhasya kalpanā

अमुकासनाय नम इति मन्त्रेण साधकः । आसनं पूजयित्वा तु तस्मिन्ध्यायेत्पराम्बिकाम्

amukāsanāya nama iti mantreṇa sādhakaḥ | āsanaṃ pūjayitvā tu tasmindhyāyetparāmbikām

कल्पोक्तविधिना मन्त्री देयमन्त्रस्य देवताम् । मानसैरुपचारैश्च पूजयेत्तां यथाविधि

kalpoktavidhinā mantrī deyamantrasya devatām | mānasairupacāraiśca pūjayettāṃ yathāvidhi

मुद्राः प्रदर्शयेद्विद्वान्कल्पोक्ता मोदकारिकाः । याभिर्विरचिताभिस्तु मोदो देव्यास्तु जायते

mudrāḥ pradarśayedvidvānkalpoktā modakārikāḥ | yābhirviracitābhistu modo devyāstu jāyate

श्रीनारायण उवाच ततः स्ववामभागाग्रे षट्कोणोपरि वर्तुलम् । चतुरस्रयुतं सम्यङ्‌मध्ये मण्डलमालिखेत्

śrīnārāyaṇa uvāca tataḥ svavāmabhāgāgre ṣaṭkoṇopari vartulam | caturasrayutaṃ samyaṅmadhye maṇḍalamālikhet

मध्ये त्रिकोणं संलिख्य शङ्खमुद्रां प्रदर्शयेत् । षडङ्गानि च षट्कोणेष्वर्चयेत्कुसुमादिभिः

madhye trikoṇaṃ saṃlikhya śaṅkhamudrāṃ pradarśayet | ṣaḍaṅgāni ca ṣaṭkoṇeṣvarcayetkusumādibhiḥ

अग्न्यादिषु तु कोणेषु षडङ्गार्चनमाचरेत् । आधारपात्रमादाय शङ्खस्य मुनिसत्तम

agnyādiṣu tu koṇeṣu ṣaḍaṅgārcanamācaret | ādhārapātramādāya śaṅkhasya munisattama

अस्त्रमन्त्रेण सम्प्रोक्ष्य स्थापयेत्तत्र मण्डले । मं वह्निमण्डलायोक्त्वा ततो दशकलात्मने

astramantreṇa samprokṣya sthāpayettatra maṇḍale | maṃ vahnimaṇḍalāyoktvā tato daśakalātmane

अमुकदेव्या अर्घ्यपात्रस्थानाय नम इत्यपि । मन्त्रोऽयमुक्तः शङ्खस्याप्याधारस्थापने बुधैः

amukadevyā arghyapātrasthānāya nama ityapi | mantro'yamuktaḥ śaṅkhasyāpyādhārasthāpane budhaiḥ

आधारे पूर्वमारभ्य प्रदक्षिणक्रमेण तु । दश वह्निकलाः पूज्या वह्निमण्डलसंस्थिताः

ādhāre pūrvamārabhya pradakṣiṇakrameṇa tu | daśa vahnikalāḥ pūjyā vahnimaṇḍalasaṃsthitāḥ

ततो वै मूलमन्त्रेण प्रोक्षितं शङ्खमुत्तमम् । स्थापयेत्तत्र चाधारे मूलमन्त्रमनुस्मरन्

tato vai mūlamantreṇa prokṣitaṃ śaṅkhamuttamam | sthāpayettatra cādhāre mūlamantramanusmaran

अं सूर्यमण्डलायोक्त्वा द्वादशान्ते कलात्मने । अमुकदेव्यर्घ्यपात्राय नम इत्युच्चरेत्ततः

aṃ sūryamaṇḍalāyoktvā dvādaśānte kalātmane | amukadevyarghyapātrāya nama ityuccarettataḥ

शं शङ्खाय पदं प्रोच्य नम इत्येतदुच्चरेत् । प्रोक्षयेत्तेन तं शङ्खं तस्मिन्द्वादश पूजयेत्

śaṃ śaṅkhāya padaṃ procya nama ityetaduccaret | prokṣayettena taṃ śaṅkhaṃ tasmindvādaśa pūjayet

सूर्यस्य द्वादश कलास्तपन्याद्या यथाक्रमम् । विलोममातृकां प्रोच्य मूलमन्त्रं विलोमकम्

sūryasya dvādaśa kalāstapanyādyā yathākramam | vilomamātṛkāṃ procya mūlamantraṃ vilomakam

जलैरापूरयेच्छङ्खं तत्र चेन्दोः कलां न्यसेत् । ॐ सोममण्डलायोक्त्वान्ते षोडशकलात्मने

jalairāpūrayecchaṅkhaṃ tatra cendoḥ kalāṃ nyaset | ॐ somamaṇḍalāyoktvānte ṣoḍaśakalātmane

अमुकार्घ्यामृतायेति हृन्मन्त्रान्तो मनुः स्मृतः । पूजयेन्मनुना तेन जलं तु सृणिमुद्रया

amukārghyāmṛtāyeti hṛnmantrānto manuḥ smṛtaḥ | pūjayenmanunā tena jalaṃ tu sṛṇimudrayā

तीर्थान्यावाह्य तत्रैवाप्यष्टकृत्वो जपेन्मनुम् । षडङ्गानि जले न्यस्य हृदा संपूजयेदपः

tīrthānyāvāhya tatraivāpyaṣṭakṛtvo japenmanum | ṣaḍaṅgāni jale nyasya hṛdā saṃpūjayedapaḥ

अष्टकृत्वो जपेन्मूलं छादयेन्मत्स्यमुद्रया । ततो दक्षिणदिग्भागे शङ्खस्य प्रोक्षणीं न्यसेत्

aṣṭakṛtvo japenmūlaṃ chādayenmatsyamudrayā | tato dakṣiṇadigbhāge śaṅkhasya prokṣaṇīṃ nyaset

शङ्खाम्बु किञ्चिन्निक्षिप्य प्रोक्षयेत्तेन सर्वतः । पूजाद्रव्यं निजात्मानं विशुद्धं भावयेत्ततः

śaṅkhāmbu kiñcinnikṣipya prokṣayettena sarvataḥ | pūjādravyaṃ nijātmānaṃ viśuddhaṃ bhāvayettataḥ

श्रीनारायणाय उवाच ततः स्वपुरतो वेद्यां सर्वतोभद्रमण्डलम् । संलिख्य कर्णिकामध्यं पूरयेच्छालितण्डुलैः

śrīnārāyaṇāya uvāca tataḥ svapurato vedyāṃ sarvatobhadramaṇḍalam | saṃlikhya karṇikāmadhyaṃ pūrayecchālitaṇḍulaiḥ

आस्तीर्य दर्भांस्तत्रैव न्यसेत्कूर्चं सलक्षणम् । आधारशक्तिमारभ्य पीठमन्वन्तमर्चयेत्

āstīrya darbhāṃstatraiva nyasetkūrcaṃ salakṣaṇam | ādhāraśaktimārabhya pīṭhamanvantamarcayet

निर्व्रणं कुम्भमादायाप्यस्त्राद्भिः क्षालितान्तरम् । तन्तुना वेष्टयेत्तं तु त्रिगुणेनारुणेन च

nirvraṇaṃ kumbhamādāyāpyastrādbhiḥ kṣālitāntaram | tantunā veṣṭayettaṃ tu triguṇenāruṇena ca

नवरत्‍नोदरं कूर्चयुतं गन्धादिपूजितम् । स्थापयेत्तत्र पीठे तु तारमन्त्रेण देशिकः

navaratnodaraṃ kūrcayutaṃ gandhādipūjitam | sthāpayettatra pīṭhe tu tāramantreṇa deśikaḥ

ऐक्यं कुम्भस्य पीठस्य भावयेत्पूरयेत्ततः । मातृकां प्रतिलोमेन जपंस्तीर्थोदकैर्मुने

aikyaṃ kumbhasya pīṭhasya bhāvayetpūrayettataḥ | mātṛkāṃ pratilomena japaṃstīrthodakairmune

मूलमन्त्रं च सञ्जप्य पूरयेद्‌देवताधिया । अश्वत्थपनसाम्राणां कोमलैर्नवपल्लवैः

mūlamantraṃ ca sañjapya pūrayeddevatādhiyā | aśvatthapanasāmrāṇāṃ komalairnavapallavaiḥ

छादयेत्कुम्भवदनं चषकं सफलाक्षतम् । संस्थापयेत मतिमान् वस्त्रयुग्मेन वेष्टयेत्

chādayetkumbhavadanaṃ caṣakaṃ saphalākṣatam | saṃsthāpayeta matimān vastrayugmena veṣṭayet

प्राणस्थापनमन्त्रेण प्राणस्थापनमाचरेत् । आवाहनादिमुद्राभिर्मोदयेद्देवतां पराम्

prāṇasthāpanamantreṇa prāṇasthāpanamācaret | āvāhanādimudrābhirmodayeddevatāṃ parām

ध्यायेत्तां परमेशानीं कल्पोक्तेन प्रकारतः । स्वागतं कुशलप्रश्नं देव्या अग्रे समुच्चरेत्

dhyāyettāṃ parameśānīṃ kalpoktena prakārataḥ | svāgataṃ kuśalapraśnaṃ devyā agre samuccaret

पाद्यं दद्यात्ततोऽप्यर्घ्यं ततश्चाचमनीयकम् । मधुपर्कं च साभ्यङ्गं देव्यै स्नानं निवेदयेत्

pādyaṃ dadyāttato'pyarghyaṃ tataścācamanīyakam | madhuparkaṃ ca sābhyaṅgaṃ devyai snānaṃ nivedayet

वाससी च ततो दद्याद्‌रक्ते क्षौमे सुनिर्मले । नानामणिगणाकीर्णानाकल्पान्कल्पयेत्ततः

vāsasī ca tato dadyādrakte kṣaume sunirmale | nānāmaṇigaṇākīrṇānākalpānkalpayettataḥ

मनुना पुटितैर्वर्णैर्मातृकाया विधानतः । देव्या अङ्गेषु विन्यस्य चन्दनाद्यैः समर्चयेत्

manunā puṭitairvarṇairmātṛkāyā vidhānataḥ | devyā aṅgeṣu vinyasya candanādyaiḥ samarcayet

गन्धः कालागुरुभवः कर्पूरेण समन्वितः । काश्मीरं चन्दनं चापि कस्तूरीसहितं मुने

gandhaḥ kālāgurubhavaḥ karpūreṇa samanvitaḥ | kāśmīraṃ candanaṃ cāpi kastūrīsahitaṃ mune

कुन्दपुष्पादिपुष्पाणि परदेव्यै समर्पयेत् । धूपोऽगुरुपुरुव्रातोशीरचन्दनशर्कराः

kundapuṣpādipuṣpāṇi paradevyai samarpayet | dhūpo'gurupuruvrātośīracandanaśarkarāḥ

मधुमिश्राः स्मृता देव्याः प्रिया धूपात्मना सदा । दीपाननेकान्दत्त्वाथ नैवेद्यं दर्शयेत्सुधीः

madhumiśrāḥ smṛtā devyāḥ priyā dhūpātmanā sadā | dīpānanekāndattvātha naivedyaṃ darśayetsudhīḥ

प्रतिद्रव्यं जलं दद्यात्प्रोक्षणीस्थं न चान्यथा । ततः कुर्यादङ्गपूजां कल्पोक्तावरणानि च

pratidravyaṃ jalaṃ dadyātprokṣaṇīsthaṃ na cānyathā | tataḥ kuryādaṅgapūjāṃ kalpoktāvaraṇāni ca

साङ्गां देवीमथाभ्यर्च्य वैश्वदेवं ततश्चरेत् । दक्षिणे स्थण्डिलं कृत्वा तत्राधाय हुताशनम्

sāṅgāṃ devīmathābhyarcya vaiśvadevaṃ tataścaret | dakṣiṇe sthaṇḍilaṃ kṛtvā tatrādhāya hutāśanam

मूर्तिस्थां देवतां तत्रावाह्य संपूज्य च क्रमात् । तारव्याहृतिभिर्हुत्वा मूलमन्त्रेण वै ततः

mūrtisthāṃ devatāṃ tatrāvāhya saṃpūjya ca kramāt | tāravyāhṛtibhirhutvā mūlamantreṇa vai tataḥ

पञ्चविंशतिवारं तु पायसेन ससर्पिषा । हुनेत्पश्चाद्व्याहृतिभिः पुनश्च जुहुयान्मुने

pañcaviṃśativāraṃ tu pāyasena sasarpiṣā | hunetpaścādvyāhṛtibhiḥ punaśca juhuyānmune

गन्धाद्यैरर्चयित्वा च देवीं पीठे तु योजयेत् । वह्निं विसृज्य हविषा परितो विकिरेद्‌बलिम्

gandhādyairarcayitvā ca devīṃ pīṭhe tu yojayet | vahniṃ visṛjya haviṣā parito vikiredbalim

देवतायाः पार्षदेभ्यो गन्धपुष्पादिसंयुतान् । पञ्चोपचारान्दत्त्वाथ ताम्बूलं छत्रचामरे

devatāyāḥ pārṣadebhyo gandhapuṣpādisaṃyutān | pañcopacārāndattvātha tāmbūlaṃ chatracāmare

दद्याद्देव्यै ततो मन्त्रं सहस्रावृत्तितो जपेत् । जपं समर्प्य चैशान्यां विकिरे दिशि संस्थिते

dadyāddevyai tato mantraṃ sahasrāvṛttito japet | japaṃ samarpya caiśānyāṃ vikire diśi saṃsthite

कर्करीं स्थापयेत्तस्यां दुर्गामावाह्य पूजयेत् । रक्ष रक्षेति चोच्चार्य नालमुक्तेन वारिणा

karkarīṃ sthāpayettasyāṃ durgāmāvāhya pūjayet | rakṣa rakṣeti coccārya nālamuktena vāriṇā

अस्त्रमन्त्रं जपन्देशं सेचयेत्तु प्रदक्षिणम् । कर्करीं स्थापयेत्स्थाने पूजयेच्चास्त्रदेवताम्

astramantraṃ japandeśaṃ secayettu pradakṣiṇam | karkarīṃ sthāpayetsthāne pūjayeccāstradevatām

पश्चाद्‌गुरुस्तु शिष्येण सह भुञ्जीत वाग्यतः । तस्यां रात्रौ तु तद्वेद्यां निद्रां कुर्यात्प्रयत्‍नतः

paścādgurustu śiṣyeṇa saha bhuñjīta vāgyataḥ | tasyāṃ rātrau tu tadvedyāṃ nidrāṃ kuryātprayatnataḥ

श्रीनारायण उवाच ततः कुण्डस्य संस्कारं स्थण्डिलस्य च वा मुने । प्रवक्ष्यामि समासेन यथाविधि विधानतः

śrīnārāyaṇa uvāca tataḥ kuṇḍasya saṃskāraṃ sthaṇḍilasya ca vā mune | pravakṣyāmi samāsena yathāvidhi vidhānataḥ

मूलमन्त्रं समुच्चार्य वीक्षयेदस्त्रमन्त्रतः । प्रोक्षयेत्ताडनं कुर्यात्तेनैव कवचेन तु

mūlamantraṃ samuccārya vīkṣayedastramantrataḥ | prokṣayettāḍanaṃ kuryāttenaiva kavacena tu

अभ्युक्षणं समुद्दिष्टं तिस्रस्तिस्रस्ततः परम् । प्रागग्रा उदगग्राश्च लिखेल्लेखाः समन्ततः

abhyukṣaṇaṃ samuddiṣṭaṃ tisrastisrastataḥ param | prāgagrā udagagrāśca likhellekhāḥ samantataḥ

प्रणवेन समभ्युक्ष्य पीठं देव्याः समर्चयेत् । आधारशक्तिमारभ्य पीठमन्त्रावसानकम्

praṇavena samabhyukṣya pīṭhaṃ devyāḥ samarcayet | ādhāraśaktimārabhya pīṭhamantrāvasānakam

तस्मिन्पीठे समावाह्य शिवौ परमकारणौ । गन्धाद्यैरुपचारैश्च पूजयेत्तौ समाहितः

tasminpīṭhe samāvāhya śivau paramakāraṇau | gandhādyairupacāraiśca pūjayettau samāhitaḥ

देवीं ध्यायेदृतुस्नातां संसक्तां शङ्‌करेण तु । कामातुरां तयोः क्रीडां किञ्चित्कालं विभावयेत्

devīṃ dhyāyedṛtusnātāṃ saṃsaktāṃ śaṅkareṇa tu | kāmāturāṃ tayoḥ krīḍāṃ kiñcitkālaṃ vibhāvayet

अथ वह्निं समादाय पात्रेण पुरतो न्यसेत् । क्रव्यादांशं परित्यज्य पूर्वोक्तैर्वीक्षणादिभिः

atha vahniṃ samādāya pātreṇa purato nyaset | kravyādāṃśaṃ parityajya pūrvoktairvīkṣaṇādibhiḥ

संस्कृत्य वह्निं रं बीजमुच्चार्य तदनन्तरम् । चैतन्यं योजयेत्तस्मिन्प्रणवेनाभिमन्त्रयेत्

saṃskṛtya vahniṃ raṃ bījamuccārya tadanantaram | caitanyaṃ yojayettasminpraṇavenābhimantrayet

सप्तवारं ततो धेनुमुद्रां सन्दर्शयेद्‌गुरुः । शरेण रक्षितं कृत्वा तनुत्रेणावगुण्ठयेत्

saptavāraṃ tato dhenumudrāṃ sandarśayedguruḥ | śareṇa rakṣitaṃ kṛtvā tanutreṇāvaguṇṭhayet

अर्चितं त्रिः परिभ्राम्य प्रादक्षिण्येन सत्तमः । कुण्डोपरि जपंस्तारं जानुस्पृष्टमहीतलः

arcitaṃ triḥ paribhrāmya prādakṣiṇyena sattamaḥ | kuṇḍopari japaṃstāraṃ jānuspṛṣṭamahītalaḥ

शिवबीजधिया देव्या योनौ वह्निं विनिक्षिपेत् । आचामयेत्ततो देवं देवीं च जगदम्बिकाम्

śivabījadhiyā devyā yonau vahniṃ vinikṣipet | ācāmayettato devaṃ devīṃ ca jagadambikām

चित्पिङ्‌गल हनदहपचयुग्मं ततः परम् । सर्वज्ञाज्ञापय स्वाहा मन्त्रोऽयं वह्निदीपने

citpiṅgala hanadahapacayugmaṃ tataḥ param | sarvajñājñāpaya svāhā mantro'yaṃ vahnidīpane

अग्निं प्रज्वलितं वन्दे जातवेदं हुताशनम् । सुवर्णवर्णममलं समिद्धं विश्वतोमुखम्

agniṃ prajvalitaṃ vande jātavedaṃ hutāśanam | suvarṇavarṇamamalaṃ samiddhaṃ viśvatomukham

मन्त्रेणानेन तं वह्निं स्तुवीत परमादरात् । ततो न्यसेद्वह्निमन्त्रं षडङ्गं देशिकोत्तमः

mantreṇānena taṃ vahniṃ stuvīta paramādarāt | tato nyasedvahnimantraṃ ṣaḍaṅgaṃ deśikottamaḥ

सहस्रार्चिः स्वस्तिपूर्ण उत्तिष्ठपुरुषः स्मृतः । धूमव्यापी सप्तजिह्वो धनुर्धर इति क्रमात्

sahasrārciḥ svastipūrṇa uttiṣṭhapuruṣaḥ smṛtaḥ | dhūmavyāpī saptajihvo dhanurdhara iti kramāt

जातियुक्ताः षडङ्गाः स्युः पूर्वस्थानेषु विन्यसेत् । ध्यायेद्वह्निं हेमवर्णं त्रिनेत्रं पद्मसंस्थितम्

jātiyuktāḥ ṣaḍaṅgāḥ syuḥ pūrvasthāneṣu vinyaset | dhyāyedvahniṃ hemavarṇaṃ trinetraṃ padmasaṃsthitam

इष्टशक्तिस्वस्तिकाभीर्धारकं मङ्गलं परम् । परिषिञ्चेत्ततः कुण्डं मेखलोपरि मन्त्रवित्

iṣṭaśaktisvastikābhīrdhārakaṃ maṅgalaṃ param | pariṣiñcettataḥ kuṇḍaṃ mekhalopari mantravit

दर्भैः परिस्तरेत्पश्चात्परिधीन्विन्यसेदथ । त्रिकोणवृत्तषट्कोणं साष्टपत्रं सभूपुरम्

darbhaiḥ paristaretpaścātparidhīnvinyasedatha | trikoṇavṛttaṣaṭkoṇaṃ sāṣṭapatraṃ sabhūpuram

100

यन्त्रं विभावयेद्वह्नेः पूर्वं वा संलिखेदथ । तन्मध्ये पूजयेद्वह्निं मन्त्रेणानेन वै मुने

yantraṃ vibhāvayedvahneḥ pūrvaṃ vā saṃlikhedatha | tanmadhye pūjayedvahniṃ mantreṇānena vai mune

101

वैश्वानर ततो जातवेदः पश्चादिहावह । लोहिताक्षपदं प्रोक्त्वा सर्वकर्माणि साधय

vaiśvānara tato jātavedaḥ paścādihāvaha | lohitākṣapadaṃ proktvā sarvakarmāṇi sādhaya

102

वह्निजायान्तको मन्त्रस्तेन वह्निं तु पूजयेत् । मध्ये षट्स्वपि कोणेषु हिरण्या गगना तथा

vahnijāyāntako mantrastena vahniṃ tu pūjayet | madhye ṣaṭsvapi koṇeṣu hiraṇyā gaganā tathā

103

रक्ता कृष्णा सुप्रभा च बहुरूपातिरक्तिका । पूजयेत्सप्तजिह्वास्ताः केसरेष्वङ्गपूजनम्

raktā kṛṣṇā suprabhā ca bahurūpātiraktikā | pūjayetsaptajihvāstāḥ kesareṣvaṅgapūjanam

104

दलेषु पूजयेन्मूर्तीः शक्तिस्वस्तिकधारिणी । जातवेदाः सप्तजिह्वो हव्यवाहन एव च

daleṣu pūjayenmūrtīḥ śaktisvastikadhāriṇī | jātavedāḥ saptajihvo havyavāhana eva ca

105

अश्वोदरजसंज्ञोऽन्यः पुनर्वैश्वानराह्वयः । कौमारतेजाः स्याद्विश्वमुखो देवमुखः स्मृतः

aśvodarajasaṃjño'nyaḥ punarvaiśvānarāhvayaḥ | kaumāratejāḥ syādviśvamukho devamukhaḥ smṛtaḥ

106

ताराग्नये पदाद्याः स्युर्नत्यन्ता वह्निमूर्तयः । लोकपालांश्चतुर्दिक्षु वज्राद्यायुधसंयुतान्

tārāgnaye padādyāḥ syurnatyantā vahnimūrtayaḥ | lokapālāṃścaturdikṣu vajrādyāyudhasaṃyutān

107

श्रीनारायण उवाच ततः स्रुक्स्रुवसंस्कारावाज्यसंस्कार एव च । कृत्वा होमं ततः कुर्यात्स्रुवेणादाय वै घृतम्

śrīnārāyaṇa uvāca tataḥ sruksruvasaṃskārāvājyasaṃskāra eva ca | kṛtvā homaṃ tataḥ kuryātsruveṇādāya vai ghṛtam

108

दक्षिणाद्‌घृतभागात्तु वह्नेर्दक्षिणलोचने । जुहुयादग्नये स्वाहेत्येवं वै वामतोऽन्यतः

dakṣiṇādghṛtabhāgāttu vahnerdakṣiṇalocane | juhuyādagnaye svāhetyevaṃ vai vāmato'nyataḥ

109

सोमाय स्वाहेति मध्याद्‌घृतमादाय सत्तम । अग्नीषोमाभ्यां स्वाहेति मध्यनेत्रे हुनेत्ततः

somāya svāheti madhyādghṛtamādāya sattama | agnīṣomābhyāṃ svāheti madhyanetre hunettataḥ

110

पुनर्दक्षिणभागात्तु घृतमादाय वै मुखे । अग्नये स्विष्टकृत्स्वाहेत्यनेनैव हुनेत्ततः

punardakṣiṇabhāgāttu ghṛtamādāya vai mukhe | agnaye sviṣṭakṛtsvāhetyanenaiva hunettataḥ

111

सताराभिर्व्याहृतिभिर्जुहुयादथ साधकः । जुहुयादग्निमन्त्रेण त्रिवारं तु ततः परम्

satārābhirvyāhṛtibhirjuhuyādatha sādhakaḥ | juhuyādagnimantreṇa trivāraṃ tu tataḥ param

112

ततस्तु प्रणवेनैवाप्यष्टावष्टौ घृताहुतीः । गर्भाधानादिसंस्कारकृते तु जुहुयान्मुने

tatastu praṇavenaivāpyaṣṭāvaṣṭau ghṛtāhutīḥ | garbhādhānādisaṃskārakṛte tu juhuyānmune

113

गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनं ततः । जातकर्म नामकर्माप्युपनिष्क्रमणं तथा

garbhādhānaṃ puṃsavanaṃ sīmantonnayanaṃ tataḥ | jātakarma nāmakarmāpyupaniṣkramaṇaṃ tathā

114

अन्नाशनं तथा चूडा व्रतबन्धस्तथैव च । महानाम्न्यं व्रतं पश्चात्तथौपनिषदं व्रतम्

annāśanaṃ tathā cūḍā vratabandhastathaiva ca | mahānāmnyaṃ vrataṃ paścāttathaupaniṣadaṃ vratam

115

गोदानोद्वाहकौ प्रोक्ताः संस्काराः श्रुतिचोदिताः । ततः शिवं पार्वतीं च पूजयित्वा विसर्जयेत्

godānodvāhakau proktāḥ saṃskārāḥ śruticoditāḥ | tataḥ śivaṃ pārvatīṃ ca pūjayitvā visarjayet

116

जुहुयात्पञ्च समिधो वह्निमुद्दिश्य साधकः । पश्चादावरणानां चाप्येकैकामाहुतिं हुनेत्

juhuyātpañca samidho vahnimuddiśya sādhakaḥ | paścādāvaraṇānāṃ cāpyekaikāmāhutiṃ hunet

117

घृतं स्रुचि समादाय चतुर्वारं स्रुवेण च । पिधाय तां तु तेनैव मुने तिष्ठन्निजासने

ghṛtaṃ sruci samādāya caturvāraṃ sruveṇa ca | pidhāya tāṃ tu tenaiva mune tiṣṭhannijāsane

118

वौषडन्तेन मनुना वह्नेस्तु जुहुयात्ततः । महागणेशमन्त्रेण जुहुयादाहुतीर्दश

vauṣaḍantena manunā vahnestu juhuyāttataḥ | mahāgaṇeśamantreṇa juhuyādāhutīrdaśa

119

वह्नौ पीठं समभ्यर्च्य देयमन्त्रस्य देवताम् । वह्नौ ध्यात्वा तु तद्वक्त्रे पञ्चविंशतिसंख्यया

vahnau pīṭhaṃ samabhyarcya deyamantrasya devatām | vahnau dhyātvā tu tadvaktre pañcaviṃśatisaṃkhyayā

120

मूलमन्त्रेण जुहुयाद्वक्त्रैकीकरणाय च । वह्निदेवतयोरैक्यं भावयन्नात्मना सह

mūlamantreṇa juhuyādvaktraikīkaraṇāya ca | vahnidevatayoraikyaṃ bhāvayannātmanā saha

121

एकीभूतं भावयेत्तु ततस्तु साधकोत्तमः । षडङ्‌गं देवतानां च जुहुयादाहुतीः पृथक्

ekībhūtaṃ bhāvayettu tatastu sādhakottamaḥ | ṣaḍaṅgaṃ devatānāṃ ca juhuyādāhutīḥ pṛthak

122

एकादशैव जुहुयादाहुतीर्मुनिसत्तम । एतेन नाडीसन्धानं वह्निदेवतयोर्मुने

ekādaśaiva juhuyādāhutīrmunisattama | etena nāḍīsandhānaṃ vahnidevatayormune

123

एकैकक्रमयोगेनाप्यावृत्तीनां तथैव च । एकैकक्रमयोगेन घृतेन जुहुयान्मुने

ekaikakramayogenāpyāvṛttīnāṃ tathaiva ca | ekaikakramayogena ghṛtena juhuyānmune

124

ततः कल्पोक्तद्रव्यैस्तु जुहुयादथवा तिलैः । देवतामूलमन्त्रेण गजान्तकसहस्रकम्

tataḥ kalpoktadravyaistu juhuyādathavā tilaiḥ | devatāmūlamantreṇa gajāntakasahasrakam

125

एवं हुत्वा ततो देवीं सन्तुष्टां भावयेन्मुने । तथैवावृतिदेवीश्च वह्न्याद्या देवता अपि

evaṃ hutvā tato devīṃ santuṣṭāṃ bhāvayenmune | tathaivāvṛtidevīśca vahnyādyā devatā api

126

ततः शिष्यं च सुस्नातं कृतसम्यादिकक्रियम् । वस्त्रद्वययुतं स्वर्णाभरणेन समन्वितम्

tataḥ śiṣyaṃ ca susnātaṃ kṛtasamyādikakriyam | vastradvayayutaṃ svarṇābharaṇena samanvitam

127

कमण्डलुकरं शुद्धं कुण्डस्यान्तिकमानयेत् । नमस्कृत्य ततः शिष्यो गुरूनथ सभासदः

kamaṇḍalukaraṃ śuddhaṃ kuṇḍasyāntikamānayet | namaskṛtya tataḥ śiṣyo gurūnatha sabhāsadaḥ

128

कुलदेवं नमस्कृत्य विशेत्तत्राथ विष्टरे । गुरुस्ततस्तु तं शिष्यं कृपादृष्ट्या विलोकयेत्

kuladevaṃ namaskṛtya viśettatrātha viṣṭare | gurustatastu taṃ śiṣyaṃ kṛpādṛṣṭyā vilokayet

129

तच्चैतन्यं निजे देहे भावयेत्सङ्‌गतं त्विति । ततः शिष्यतनुस्थानामध्वनां परिशोधनम्

taccaitanyaṃ nije dehe bhāvayetsaṅgataṃ tviti | tataḥ śiṣyatanusthānāmadhvanāṃ pariśodhanam

130

कुर्यात्तु होमतो विद्वान्दिव्यदृष्ट्यवलोकनात् । येन जायेत शुद्धात्मा योग्यो देवाद्यनुग्रहे

kuryāttu homato vidvāndivyadṛṣṭyavalokanāt | yena jāyeta śuddhātmā yogyo devādyanugrahe

131

श्रीनारायण उवाच तनौ ध्यायेत्तु शिष्यस्य षडध्वनः कमेण तु । पादयोस्तु कलाध्वानमन्धौ तत्त्वाध्वकं पुनः

śrīnārāyaṇa uvāca tanau dhyāyettu śiṣyasya ṣaḍadhvanaḥ kameṇa tu | pādayostu kalādhvānamandhau tattvādhvakaṃ punaḥ

132

नाभौ तु भुवनाध्वानं वर्णाध्वानं तथा हृदि । पदाध्वानं तथा भाले मन्त्राध्वानं तु मूर्धनि

nābhau tu bhuvanādhvānaṃ varṇādhvānaṃ tathā hṛdi | padādhvānaṃ tathā bhāle mantrādhvānaṃ tu mūrdhani

133

शिष्यं स्पृशंस्तु कूर्चेन तिलैराज्यपरिप्लुतैः । शोधयाम्यमुमध्वानं स्वाहेति मनुमुच्चरन्

śiṣyaṃ spṛśaṃstu kūrcena tilairājyapariplutaiḥ | śodhayāmyamumadhvānaṃ svāheti manumuccaran

134

ताराढ्यं जुहुयादष्टवारं प्रत्यध्वमेव हि । षडध्वनस्ततस्तांस्तु लीनान् ब्रह्मणि भावयेत्

tārāḍhyaṃ juhuyādaṣṭavāraṃ pratyadhvameva hi | ṣaḍadhvanastatastāṃstu līnān brahmaṇi bhāvayet

135

पुनरुत्पादयेत्तस्मात्सृष्टिमार्गेण वै गुरुः । आत्मस्थितं तच्चैतन्यं पुनः शिष्ये तु योजयेत्

punarutpādayettasmātsṛṣṭimārgeṇa vai guruḥ | ātmasthitaṃ taccaitanyaṃ punaḥ śiṣye tu yojayet

136

पूर्णाहुतिं ततो हुत्वा देवतां कलशे नयेत् । पुनर्व्याहृतिभिर्हुत्वा वह्नेरङ्गाहुतीस्तथा

pūrṇāhutiṃ tato hutvā devatāṃ kalaśe nayet | punarvyāhṛtibhirhutvā vahneraṅgāhutīstathā

137

एकैकशो गुरुर्दत्त्वा विसृजेद्वह्निमात्मनि । ततः शिष्यस्य नेत्रे तु बध्नीयाद्वाससा गुरुः

ekaikaśo gururdattvā visṛjedvahnimātmani | tataḥ śiṣyasya netre tu badhnīyādvāsasā guruḥ

138

नेत्रमन्त्रेण तं शिष्यं कुण्डतो मण्डलं नयेत् । पुष्पाञ्जलिं मुख्यदेव्यां कारयेच्छिष्यहस्ततः

netramantreṇa taṃ śiṣyaṃ kuṇḍato maṇḍalaṃ nayet | puṣpāñjaliṃ mukhyadevyāṃ kārayecchiṣyahastataḥ

139

नेत्रबन्धं निराकृत्य वेशयेत्कुशविष्टरे । भूतशुद्धिं शिष्यदेहे कुर्यात्प्रोक्तेन वर्त्मना

netrabandhaṃ nirākṛtya veśayetkuśaviṣṭare | bhūtaśuddhiṃ śiṣyadehe kuryātproktena vartmanā

140

मन्त्रोदितांस्तथा न्यासान्कृत्वा शिष्यतनौ ततः । मण्डले वेशयेच्छिष्यमन्यस्मिन्कुम्भसंस्थितान्

mantroditāṃstathā nyāsānkṛtvā śiṣyatanau tataḥ | maṇḍale veśayecchiṣyamanyasminkumbhasaṃsthitān

141

पल्लवाञ्छिष्यशिरसि विन्यसेन्मातृकां जपेत् । कलशस्थजलैः शिष्यं स्नापयेद्देवतात्मकैः

pallavāñchiṣyaśirasi vinyasenmātṛkāṃ japet | kalaśasthajalaiḥ śiṣyaṃ snāpayeddevatātmakaiḥ

142

वर्धनीजलसेकं च कुर्याद्‌रक्षार्थमञ्जसा । ततः शिष्यः समुत्थाय वाससी परिधाय च

vardhanījalasekaṃ ca kuryādrakṣārthamañjasā | tataḥ śiṣyaḥ samutthāya vāsasī paridhāya ca

143

कृतभस्मावलेपश्च संविशेद्‌गुरुसन्निधौ । ततो गुरुः स्वकीयात्तु हृदयान्निर्गतां शिवाम्

kṛtabhasmāvalepaśca saṃviśedgurusannidhau | tato guruḥ svakīyāttu hṛdayānnirgatāṃ śivām

144

प्रविष्टां शिष्यहृदये भावयेत्करुणानिधिः । पूजयेद्‌गन्धपुष्पाद्यैरैक्यं वै भावयंस्तयोः

praviṣṭāṃ śiṣyahṛdaye bhāvayetkaruṇānidhiḥ | pūjayedgandhapuṣpādyairaikyaṃ vai bhāvayaṃstayoḥ

145

ततस्त्रिंशो दक्षकर्णे शिष्यस्योपदिशेद्‌गुरुः । महामन्त्रं महादेव्याः स्वहस्तं शिरसि न्यसन्

tatastriṃśo dakṣakarṇe śiṣyasyopadiśedguruḥ | mahāmantraṃ mahādevyāḥ svahastaṃ śirasi nyasan

146

अष्टोत्तरशतं मन्त्रं शिष्योऽपि प्रजपेन्मुने । दण्डवत्प्रणमेद्‌भूमौ तं गुरुं देवतात्मकम्

aṣṭottaraśataṃ mantraṃ śiṣyo'pi prajapenmune | daṇḍavatpraṇamedbhūmau taṃ guruṃ devatātmakam

147

सर्वस्वमर्पयेत्तस्मै यावज्जीवमनन्यधीः । ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दत्त्वा ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत्

sarvasvamarpayettasmai yāvajjīvamananyadhīḥ | ṛtvigbhyo dakṣiṇāṃ dattvā brāhmaṇāṃścāpi bhojayet

148

सुवासिनीः कुमारीश्च बटुकांश्चैव सर्वशः । दीनानाथान्दरिद्रांश्च वित्तशाठ्यविवर्जितः

suvāsinīḥ kumārīśca baṭukāṃścaiva sarvaśaḥ | dīnānāthāndaridrāṃśca vittaśāṭhyavivarjitaḥ

149

कृतार्थतां स्वस्य बुद्ध्वा नित्यमाराधयेन्मनुम् । इति ते कथितः सम्यग्दीक्षाविधिरनुत्तमः

kṛtārthatāṃ svasya buddhvā nityamārādhayenmanum | iti te kathitaḥ samyagdīkṣāvidhiranuttamaḥ

150

विमृश्यैतदशेषेण भज देवीपदाम्बुजम् । नान्यस्तु परमो धर्मो ब्राह्मणस्यात्र विद्यते

vimṛśyaitadaśeṣeṇa bhaja devīpadāmbujam | nānyastu paramo dharmo brāhmaṇasyātra vidyate

151

वैदिकः स्वस्वगृह्योक्तक्रमेणोपदिशेन्मनुम् । तान्त्रिकस्तन्त्ररीत्या तु स्थितिरेषा सनातनी

vaidikaḥ svasvagṛhyoktakrameṇopadiśenmanum | tāntrikastantrarītyā tu sthitireṣā sanātanī

152

तत्तदुक्तप्रयोगांस्ते ते ते कुर्युर्न चान्यथा । श्रीनारायण उवाच इति सर्वं मयाख्यातं यत्पृष्टं नारद त्वया

tattaduktaprayogāṃste te te kuryurna cānyathā | śrīnārāyaṇa uvāca iti sarvaṃ mayākhyātaṃ yatpṛṣṭaṃ nārada tvayā

153

अतः परं पराम्बाया भज नित्यं पदाम्बुजम् । नित्यमाराध्य तच्चाहं निर्वृतिं परमां गतः

ataḥ paraṃ parāmbāyā bhaja nityaṃ padāmbujam | nityamārādhya taccāhaṃ nirvṛtiṃ paramāṃ gataḥ

154

व्यास उवाच इति राजन्नारदाय प्रोक्त्वा सर्वमनुत्तमम् । समाधिमीलिताक्षस्तु दध्यौ देवीपदाम्बुजम्

vyāsa uvāca iti rājannāradāya proktvā sarvamanuttamam | samādhimīlitākṣastu dadhyau devīpadāmbujam

155

नारायणस्तु भगवान् मुनिवर्यशिखामणिः । नारदोऽपि ततो नत्वा गुरुं नारायणं परम् । जगाम सद्यस्तपसे देवीदर्शनलालसः

nārāyaṇastu bhagavān munivaryaśikhāmaṇiḥ | nārado'pi tato natvā guruṃ nārāyaṇaṃ param | jagāma sadyastapase devīdarśanalālasaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे मन्त्रदीक्षाविधिवर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe mantradīkṣāvidhivarṇanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

पराशक्तेराविर्भाववर्णनम् जनमेजय उवाच भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रवतांवर । द्विजातीनां तु सर्वेषां शक्त्युपास्तिः श्रुतीरिता

parāśakterāvirbhāvavarṇanam janamejaya uvāca bhagavansarvadharmajña sarvaśāstravatāṃvara | dvijātīnāṃ tu sarveṣāṃ śaktyupāstiḥ śrutīritā

सन्ध्याकालत्रयेऽन्यस्मिन् काले नित्यतया विभो । तां विहाय द्विजाः कस्माद्‌गृह्णीयुश्चान्यदेवताः

sandhyākālatraye'nyasmin kāle nityatayā vibho | tāṃ vihāya dvijāḥ kasmādgṛhṇīyuścānyadevatāḥ

दृश्यन्ते वैष्णवाः केचिद्‌गाणपत्यास्तथापरे । कापालिकाश्चीनमार्गरता वल्कलधारिणः

dṛśyante vaiṣṇavāḥ kecidgāṇapatyāstathāpare | kāpālikāścīnamārgaratā valkaladhāriṇaḥ

दिगम्बरास्तथा बौद्धाश्चार्वार्का एवमादयः । दृश्यन्ते बहवो लोके वेदश्रद्धाविवर्जिताः

digambarāstathā bauddhāścārvārkā evamādayaḥ | dṛśyante bahavo loke vedaśraddhāvivarjitāḥ

किमत्र कारणं ब्रह्मंस्तद्‍भवान् वक्तुमर्हति । बुद्धिमन्तः पण्डिताश्च नानातर्कविचक्षणाः

kimatra kāraṇaṃ brahmaṃstadbhavān vaktumarhati | buddhimantaḥ paṇḍitāśca nānātarkavicakṣaṇāḥ

अपि सन्त्येव वेदेषु श्रद्धया तु विवर्जिताः । न हि कश्चित्स्वकल्याणं बुद्ध्या हातुमिहेच्छति

api santyeva vedeṣu śraddhayā tu vivarjitāḥ | na hi kaścitsvakalyāṇaṃ buddhyā hātumihecchati

किमत्र कारणं तस्माद्वद वेदविदांवर । मणिद्वीपस्य महिमा वर्णितो भवता पुरा

kimatra kāraṇaṃ tasmādvada vedavidāṃvara | maṇidvīpasya mahimā varṇito bhavatā purā

कीदृक् तदस्ति यद्देव्याः परं स्थानं महत्तरम् । तच्चापि वद भक्ताय श्रद्दधानाय मेऽनघ

kīdṛk tadasti yaddevyāḥ paraṃ sthānaṃ mahattaram | taccāpi vada bhaktāya śraddadhānāya me'nagha

प्रसन्नास्तु वदन्त्येव गुरवो गुह्यमप्युत । सूत उवाच इति राज्ञो वचः श्रुत्वा भगवान् बादरायणः

prasannāstu vadantyeva guravo guhyamapyuta | sūta uvāca iti rājño vacaḥ śrutvā bhagavān bādarāyaṇaḥ

निजगाद ततः सर्वं क्रमेणैव मुनीश्वराः । यच्छ्रुत्वा तु द्विजातीनां वेदश्रद्धा विवर्धते

nijagāda tataḥ sarvaṃ krameṇaiva munīśvarāḥ | yacchrutvā tu dvijātīnāṃ vedaśraddhā vivardhate

व्यास उवाच सम्यक्पृष्टं त्वया राजन् समये समयोचितम् । वुद्धिमानसि वेदेषु श्रद्धावांश्चैव लक्ष्यसे

vyāsa uvāca samyakpṛṣṭaṃ tvayā rājan samaye samayocitam | vuddhimānasi vedeṣu śraddhāvāṃścaiva lakṣyase

पूर्वं मदोद्धता दैत्या देवैर्युद्धं तु चक्रिरे । शतवर्षं महाराज महाविस्मयकारकम्

pūrvaṃ madoddhatā daityā devairyuddhaṃ tu cakrire | śatavarṣaṃ mahārāja mahāvismayakārakam

नानाशस्त्रप्रहरणं नानामायाविचित्रितम् । जगत्क्षयकरं नूनं तेषां युद्धमभून्नृप

nānāśastrapraharaṇaṃ nānāmāyāvicitritam | jagatkṣayakaraṃ nūnaṃ teṣāṃ yuddhamabhūnnṛpa

पराशक्तिकृपावेशाद्देवैर्दैत्या जिता युधि । भुवं स्वर्गं परित्यज्य गताः पातालवेश्मनि

parāśaktikṛpāveśāddevairdaityā jitā yudhi | bhuvaṃ svargaṃ parityajya gatāḥ pātālaveśmani

ततः प्रहर्षिता देवाः स्वपराक्रमवर्णनम् । चक्रुः परस्परं मोहात्साभिमानाः समन्ततः

tataḥ praharṣitā devāḥ svaparākramavarṇanam | cakruḥ parasparaṃ mohātsābhimānāḥ samantataḥ

जयोऽस्माकं कुतो न स्यादस्माकं महिमा यतः । सर्वोत्तरः कुत्र दैत्याः पामरा निष्पराक्रमाः

jayo'smākaṃ kuto na syādasmākaṃ mahimā yataḥ | sarvottaraḥ kutra daityāḥ pāmarā niṣparākramāḥ

सृष्टिस्थितिक्षयकरा वयं सर्वे यशस्विनः । अस्मदग्रे पामराणां दैत्यानां चैव का कथा

sṛṣṭisthitikṣayakarā vayaṃ sarve yaśasvinaḥ | asmadagre pāmarāṇāṃ daityānāṃ caiva kā kathā

पराशक्तिप्रभावं ते न ज्ञात्वा मोहमागताः । तेषामनुग्रहं कर्तुं तदैव जगदम्बिका

parāśaktiprabhāvaṃ te na jñātvā mohamāgatāḥ | teṣāmanugrahaṃ kartuṃ tadaiva jagadambikā

प्रादुरासीत्कृपापूर्णा यक्षरूपेण भूमिप । कोटिसूर्यप्रतीकाशं चन्द्रकोटिसुशीतलम्

prādurāsītkṛpāpūrṇā yakṣarūpeṇa bhūmipa | koṭisūryapratīkāśaṃ candrakoṭisuśītalam

विद्युत्कोटिसमानाभं हस्तपादादिवर्जितम् । अदृष्टपूर्वं तद्‌दृष्ट्वा तेजः परमसुन्दरम्

vidyutkoṭisamānābhaṃ hastapādādivarjitam | adṛṣṭapūrvaṃ taddṛṣṭvā tejaḥ paramasundaram

सविस्मयास्तदा प्रोचुः किमिदं किमिदं त्विति । दैत्यानां चेष्टितं किं वा माया कापि महीयसी

savismayāstadā procuḥ kimidaṃ kimidaṃ tviti | daityānāṃ ceṣṭitaṃ kiṃ vā māyā kāpi mahīyasī

केनचिन्निर्मिता वाथ देवानां स्मयकारिणी । सम्भूय ते तदा सर्वे विचारं चक्रुरुत्तमम्

kenacinnirmitā vātha devānāṃ smayakāriṇī | sambhūya te tadā sarve vicāraṃ cakruruttamam

यक्षस्य निकटे गत्वा प्रष्टव्यं कस्त्वमित्यपि । बलाबलं ततो ज्ञात्वा कर्तव्या तु प्रतिक्रिया

yakṣasya nikaṭe gatvā praṣṭavyaṃ kastvamityapi | balābalaṃ tato jñātvā kartavyā tu pratikriyā

ततो वह्निं समाहूय प्रोवाचेन्द्रः सुराधिपः । गच्छ वह्ने त्वमस्माकं यतोऽसि मुखमुत्तमम्

tato vahniṃ samāhūya provācendraḥ surādhipaḥ | gaccha vahne tvamasmākaṃ yato'si mukhamuttamam

ततो गत्वा तु जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि । सहस्राक्षवचः श्रुत्वा स्वपराक्रमगर्भितम्

tato gatvā tu jānīhi kimidaṃ yakṣamityapi | sahasrākṣavacaḥ śrutvā svaparākramagarbhitam

वेगात्स निर्गतो वह्निर्ययौ यक्षस्य सन्निधौ । तदा प्रोवाच यक्षस्तं त्वं कोऽसीति हुताशनम्

vegātsa nirgato vahniryayau yakṣasya sannidhau | tadā provāca yakṣastaṃ tvaṃ ko'sīti hutāśanam

वीर्यं च त्वयि किं यत्तद्वद सर्वं ममाग्रतः । अग्निरस्मि तथा जातवेदा अस्मीति सोऽब्रवीत्

vīryaṃ ca tvayi kiṃ yattadvada sarvaṃ mamāgrataḥ | agnirasmi tathā jātavedā asmīti so'bravīt

सर्वस्य दहने शक्तिर्मयि विश्वस्य तिष्ठति । तदा यक्षं परं तेजस्तदग्रे निदधौ तृणम्

sarvasya dahane śaktirmayi viśvasya tiṣṭhati | tadā yakṣaṃ paraṃ tejastadagre nidadhau tṛṇam

दहैनं यदि ते शक्तिर्विश्वस्य दहनेऽस्ति हि । तदा सर्वबलेनैवाकरोद्यत्‍नं हुताशनः

dahainaṃ yadi te śaktirviśvasya dahane'sti hi | tadā sarvabalenaivākarodyatnaṃ hutāśanaḥ

न शशाक तृणं दग्धुं लज्जितोऽगात्सुरान्प्रति । पृष्टे देवैस्तु वृत्तान्ते सर्वं प्रोवाच हव्यभुक्

na śaśāka tṛṇaṃ dagdhuṃ lajjito'gātsurānprati | pṛṣṭe devaistu vṛttānte sarvaṃ provāca havyabhuk

वृथाभिमानो ह्यस्माकं सर्वेशत्वादिके सुराः । ततस्तु वृत्रहा वायुं समाहूयेदमब्रवीत्

vṛthābhimāno hyasmākaṃ sarveśatvādike surāḥ | tatastu vṛtrahā vāyuṃ samāhūyedamabravīt

त्वयि प्रोतं जगत्सर्वं त्वच्चेष्टाभिस्तु चेष्टितम् । त्वं प्राणरूपः सर्वेषां सर्वशक्तिविधारकः

tvayi protaṃ jagatsarvaṃ tvacceṣṭābhistu ceṣṭitam | tvaṃ prāṇarūpaḥ sarveṣāṃ sarvaśaktividhārakaḥ

त्वमेव गत्वा जानीहि किमिदं यक्षमित्यपि । नान्यः कोऽपि समर्थोऽस्ति ज्ञातुं यक्षं परं महः

tvameva gatvā jānīhi kimidaṃ yakṣamityapi | nānyaḥ ko'pi samartho'sti jñātuṃ yakṣaṃ paraṃ mahaḥ

सहस्राक्षवचः श्रुत्वा गुणगौरवगुम्फितम् । साभिमानो जगामाशु यत्र यक्षं विराजते

sahasrākṣavacaḥ śrutvā guṇagauravagumphitam | sābhimāno jagāmāśu yatra yakṣaṃ virājate

यक्षं दृष्ट्वा ततो वायुं प्रोवाच मृदुभाषया । कोऽसि त्वं त्वयि का शक्तिर्वद सर्वं ममाग्रतः

yakṣaṃ dṛṣṭvā tato vāyuṃ provāca mṛdubhāṣayā | ko'si tvaṃ tvayi kā śaktirvada sarvaṃ mamāgrataḥ

ततो यक्षवचः श्रुत्वा गर्वेण मरुदब्रवीत् । मातरिश्वाहमस्मीति वायुरस्मीति चाब्रवीत्

tato yakṣavacaḥ śrutvā garveṇa marudabravīt | mātariśvāhamasmīti vāyurasmīti cābravīt

वीर्यं तु मयि सर्वस्य चालने ग्रहणेऽस्ति हि । मच्चेष्टया जगत्सर्वं सर्वव्यापारवद्‍भवेत्

vīryaṃ tu mayi sarvasya cālane grahaṇe'sti hi | macceṣṭayā jagatsarvaṃ sarvavyāpāravadbhavet

इति श्रुत्वा वायुवाणीं निजगाद परं महः । तृणमेतत्तवाग्रे यत्तच्चालय यथेप्सितम्

iti śrutvā vāyuvāṇīṃ nijagāda paraṃ mahaḥ | tṛṇametattavāgre yattaccālaya yathepsitam

नोचेद्‌गर्वं विहायैनं लज्जितो गच्छ वासवम् । श्रुत्वा यक्षवचो वायुः सर्वशक्तिसमन्वितः

nocedgarvaṃ vihāyainaṃ lajjito gaccha vāsavam | śrutvā yakṣavaco vāyuḥ sarvaśaktisamanvitaḥ

उद्योगमकरोत्तच्च स्वस्थानान्न चचाल ह । लज्जितोऽगाद्देवपार्श्वे हित्वा गर्वं स चानिलः

udyogamakarottacca svasthānānna cacāla ha | lajjito'gāddevapārśve hitvā garvaṃ sa cānilaḥ

वृत्तान्तमवदत्सर्वं गर्वनिर्वापकारणम् । नैतञ्ज्ञातुं समर्थाः स्म मिथ्यागर्वाभिमानिनः

vṛttāntamavadatsarvaṃ garvanirvāpakāraṇam | naitañjñātuṃ samarthāḥ sma mithyāgarvābhimāninaḥ

अलौकिकं भाति यक्षं तेजः परमदारुणम् । ततः सर्वे सुरगणाः सहस्राक्षं समूचिरे

alaukikaṃ bhāti yakṣaṃ tejaḥ paramadāruṇam | tataḥ sarve suragaṇāḥ sahasrākṣaṃ samūcire

देवराडसि यस्मात्त्वं यक्षं जानीहि तत्त्वतः । तत इन्द्रो महागर्वात्तद्यक्षं समुपाद्रवत्

devarāḍasi yasmāttvaṃ yakṣaṃ jānīhi tattvataḥ | tata indro mahāgarvāttadyakṣaṃ samupādravat

प्राद्रवच्च परं तेजो यक्षरूपं परात्परम् । अन्तर्धानं ततः प्राप तद्यक्षं वासवाग्रतः

prādravacca paraṃ tejo yakṣarūpaṃ parātparam | antardhānaṃ tataḥ prāpa tadyakṣaṃ vāsavāgrataḥ

अतीव लज्जितो जातो वासवो देवराडपि । यक्षसम्भाषणाभावाल्लघुत्वं प्राप चेतसि

atīva lajjito jāto vāsavo devarāḍapi | yakṣasambhāṣaṇābhāvāllaghutvaṃ prāpa cetasi

अतः परं न गन्तव्यं मया तु सुरसंसदि । किं मया तत्र वक्तव्यं स्वलघुत्वं सुरान्प्रति

ataḥ paraṃ na gantavyaṃ mayā tu surasaṃsadi | kiṃ mayā tatra vaktavyaṃ svalaghutvaṃ surānprati

देहत्यागो वरस्तस्मान्मानो हि महतां धनम् । माने नष्टे जीवितं तु मृतितुल्यं न संशयः

dehatyāgo varastasmānmāno hi mahatāṃ dhanam | māne naṣṭe jīvitaṃ tu mṛtitulyaṃ na saṃśayaḥ

इति निश्चित्य तत्रैव गर्वं हित्वा सुरेश्वरः । चरित्रमीदृशं यस्य तमेव शरणं गतः

iti niścitya tatraiva garvaṃ hitvā sureśvaraḥ | caritramīdṛśaṃ yasya tameva śaraṇaṃ gataḥ

तस्मिन्नेव क्षणे जाता व्योमवाणी नभस्तले । मायाबीजं सहस्राक्ष जप तेन सुखी भव

tasminneva kṣaṇe jātā vyomavāṇī nabhastale | māyābījaṃ sahasrākṣa japa tena sukhī bhava

ततो जजाप परमं मायाबीजं परात्परम् । लक्षवर्षं निराहारो ध्यानमीलितलोचनः

tato jajāpa paramaṃ māyābījaṃ parātparam | lakṣavarṣaṃ nirāhāro dhyānamīlitalocanaḥ

अकस्माच्चैत्रमासीयनवम्यां मध्यगे रवौ । तदेवाविरभूत्तेजस्तस्मिन्नेव स्थले पुनः

akasmāccaitramāsīyanavamyāṃ madhyage ravau | tadevāvirabhūttejastasminneva sthale punaḥ

तेजोमण्डलमध्ये तु कुमारीं नवयौवनाम् । भास्वज्जपाप्रसूनाभां बालकोटिरविप्रभाम्

tejomaṇḍalamadhye tu kumārīṃ navayauvanām | bhāsvajjapāprasūnābhāṃ bālakoṭiraviprabhām

बालशीतांशमुकुटां वस्त्रान्तर्व्यञ्जितस्तनीम् । चतुर्भिर्वरहस्तैस्तु वरपाशाङ्‌कुशाभयान्

bālaśītāṃśamukuṭāṃ vastrāntarvyañjitastanīm | caturbhirvarahastaistu varapāśāṅkuśābhayān

दधानां रमणीयाङ्‌गीं कोमलाङ्‌गलतां शिवाम् । भक्तकल्पद्रुमामम्बां नानाभूषणभूषिताम्

dadhānāṃ ramaṇīyāṅgīṃ komalāṅgalatāṃ śivām | bhaktakalpadrumāmambāṃ nānābhūṣaṇabhūṣitām

त्रिनेत्रां मल्लिकामालाकबरीजूटशोभिताम् । चतुर्दिक्षु चतुर्वेदैर्मूर्तिमद्‌भिरभिष्टुताम्

trinetrāṃ mallikāmālākabarījūṭaśobhitām | caturdikṣu caturvedairmūrtimadbhirabhiṣṭutām

दन्तच्छटाभिरभितः पद्मरागीकृतक्षमाम् । प्रसन्तस्मेरवदनां कोटिकन्दर्पसुन्दराम्

dantacchaṭābhirabhitaḥ padmarāgīkṛtakṣamām | prasantasmeravadanāṃ koṭikandarpasundarām

रक्ताम्बरपरीधानां रक्तचन्दनचर्चिताम् । उमाभिधानां पुरतो देवीं हैमवतीं शिवाम्

raktāmbaraparīdhānāṃ raktacandanacarcitām | umābhidhānāṃ purato devīṃ haimavatīṃ śivām

निर्व्याजकरुणामूर्तिं सर्वकारणकारणाम् । ददर्श वासवस्तत्र प्रेमगद्‌गदितान्तरः

nirvyājakaruṇāmūrtiṃ sarvakāraṇakāraṇām | dadarśa vāsavastatra premagadgaditāntaraḥ

प्रेमाश्रुपूर्णनयनो रोमाञ्चिततनुस्ततः । दण्डवत्प्रणनामाथ पादयोर्जगदीशितुः

premāśrupūrṇanayano romāñcitatanustataḥ | daṇḍavatpraṇanāmātha pādayorjagadīśituḥ

तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैर्भक्तिसन्नतकन्धरः । उवाच परमप्रीतः किमिदं यक्षमित्यपि

tuṣṭāva vividhaiḥ stotrairbhaktisannatakandharaḥ | uvāca paramaprītaḥ kimidaṃ yakṣamityapi

प्रादुर्भूतं च कस्मात्तद्वद सर्वं सुशोभने । इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रोवाच करुणार्णवा

prādurbhūtaṃ ca kasmāttadvada sarvaṃ suśobhane | iti tasya vacaḥ śrutvā provāca karuṇārṇavā

रूपं मदीयं ब्रह्मैतत्सर्वकारणकारणम् । मायाधिष्ठानभूतं तु सर्वसाक्षि निरामयम्

rūpaṃ madīyaṃ brahmaitatsarvakāraṇakāraṇam | māyādhiṣṭhānabhūtaṃ tu sarvasākṣi nirāmayam

सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति तपांसि सर्वाणि च यद्वदन्ति । यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति तत्ते पदं संग्रहेण ब्रवीमि

sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti | yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgraheṇa bravīmi

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म तदेवाहुश्च ह्रींमयम् । द्वे बीजे मम मन्त्रौ स्तो मुख्यत्वेन सुरोत्तम

omityekākṣaraṃ brahma tadevāhuśca hrīṃmayam | dve bīje mama mantrau sto mukhyatvena surottama

भागद्वयवती यस्मात्सृजामि सकलं जगत् । तत्रैकभागः सम्प्रोक्तः सच्चिदानन्दनामकः

bhāgadvayavatī yasmātsṛjāmi sakalaṃ jagat | tatraikabhāgaḥ samproktaḥ saccidānandanāmakaḥ

मायाप्रकृतिसंज्ञस्तु द्वितीयो भाग ईरितः । सा च माया परा शक्तिः शक्तिमत्यहमीश्वरी

māyāprakṛtisaṃjñastu dvitīyo bhāga īritaḥ | sā ca māyā parā śaktiḥ śaktimatyahamīśvarī

चन्द्रस्य चन्द्रिकेवेयं ममाभिन्नत्वमागता । साम्यावस्थात्मिका चैषा माया मम सुरोत्तम

candrasya candrikeveyaṃ mamābhinnatvamāgatā | sāmyāvasthātmikā caiṣā māyā mama surottama

प्रलये सर्वजगतो मदभिन्नैव तिष्ठति । प्राणिकर्मपरीपाकवशतः पुनरेव हि

pralaye sarvajagato madabhinnaiva tiṣṭhati | prāṇikarmaparīpākavaśataḥ punareva hi

रूपं तदेवमव्यक्तं व्यक्तीभावमुपैति च । अन्तर्मुखा तु यावस्था सा मायेत्यभिधीयते

rūpaṃ tadevamavyaktaṃ vyaktībhāvamupaiti ca | antarmukhā tu yāvasthā sā māyetyabhidhīyate

बहिर्मुखा तु या माया तमःशब्देन सोच्यते । बहिर्मुखात्तमोरूपाज्जायते सत्त्वसम्भवः

bahirmukhā tu yā māyā tamaḥśabdena socyate | bahirmukhāttamorūpājjāyate sattvasambhavaḥ

रजोगुणस्तदैव स्यात्सर्गादौ सुरसत्तम । गुणत्रयात्मकाः प्रोक्ता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः

rajoguṇastadaiva syātsargādau surasattama | guṇatrayātmakāḥ proktā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ

रजोगुणाधिको ब्रह्मा विष्णुः सत्त्वाधिको भवेत् । तमोगुणाधिको रुद्रः सर्वकारणरूपधृक्

rajoguṇādhiko brahmā viṣṇuḥ sattvādhiko bhavet | tamoguṇādhiko rudraḥ sarvakāraṇarūpadhṛk

स्थूलदेहो भवेद्‌ब्रह्मा लिङ्‌गदेहो हरिः स्मृतः । रुद्रस्तु कारणो देहस्तुरीया त्वहमेव हि

sthūladeho bhavedbrahmā liṅgadeho hariḥ smṛtaḥ | rudrastu kāraṇo dehasturīyā tvahameva hi

साम्यावस्था तु या प्रोक्ता सर्वान्तर्यामिरूपिणी । अत ऊर्ध्वं परं ब्रह्म मद्‌रूपं रूपवर्जितम्

sāmyāvasthā tu yā proktā sarvāntaryāmirūpiṇī | ata ūrdhvaṃ paraṃ brahma madrūpaṃ rūpavarjitam

निर्गुणं सगुणं चेति द्विधा मद्‌रूपमुच्यते । निर्गुणं मायया हीनं सगुणं मायया युतम्

nirguṇaṃ saguṇaṃ ceti dvidhā madrūpamucyate | nirguṇaṃ māyayā hīnaṃ saguṇaṃ māyayā yutam

साहं सर्वं जगत्सृष्ट्वा तदन्तः सम्प्रविश्य च । प्रेरयाम्यनिशं जीवं यथाकर्म यथाश्रुतम्

sāhaṃ sarvaṃ jagatsṛṣṭvā tadantaḥ sampraviśya ca | prerayāmyaniśaṃ jīvaṃ yathākarma yathāśrutam

सृष्टिस्थितितिरोधाने प्रेरयाम्यहमेव हि । ब्रह्माणं च तथा विष्णुं रुद्रं वै कारणात्मकम्

sṛṣṭisthititirodhāne prerayāmyahameva hi | brahmāṇaṃ ca tathā viṣṇuṃ rudraṃ vai kāraṇātmakam

मद्‍भयाद्वाति पवनो भीत्या सूर्यश्च गच्छति । इन्द्राग्निमृत्यवस्तद्वत्साहं सर्वोत्तमा स्मृता

madbhayādvāti pavano bhītyā sūryaśca gacchati | indrāgnimṛtyavastadvatsāhaṃ sarvottamā smṛtā

मत्प्रसादाद्‍भवद्‌भिस्तु जयो लब्धोऽस्ति सर्वथा । युष्मानहं नर्तयामि काष्ठपुत्तलिकोपमान्

matprasādādbhavadbhistu jayo labdho'sti sarvathā | yuṣmānahaṃ nartayāmi kāṣṭhaputtalikopamān

कदाचिद्देवविजयं दैत्यानां विजयं क्वचित् । स्वतन्त्रा स्वेच्छया सर्वं कुर्वे कर्मानुरोधतः

kadāciddevavijayaṃ daityānāṃ vijayaṃ kvacit | svatantrā svecchayā sarvaṃ kurve karmānurodhataḥ

तां मां सर्वात्मिकां यूयं विस्मृत्य निजगर्वतः । अहङ्‌कारावृतात्मानो मोहमाप्ता दुरन्तकम्

tāṃ māṃ sarvātmikāṃ yūyaṃ vismṛtya nijagarvataḥ | ahaṅkārāvṛtātmāno mohamāptā durantakam

अनुग्रहं ततः कर्तुं युष्मद्देहादनुत्तमम् । निःसृतं सहसा तेजो मदीयं यक्षमित्यपि

anugrahaṃ tataḥ kartuṃ yuṣmaddehādanuttamam | niḥsṛtaṃ sahasā tejo madīyaṃ yakṣamityapi

अतः परं सर्वभावैर्हित्वा गर्वं तु देहजम् । मामेव शरणं यात सच्चिदानन्दरूपिणीम्

ataḥ paraṃ sarvabhāvairhitvā garvaṃ tu dehajam | māmeva śaraṇaṃ yāta saccidānandarūpiṇīm

व्यास उवाच इत्युक्त्या च महादेवी मूलप्रकृतिरीश्वरी । अन्तर्धानं गता सद्यो भक्त्या देवैरभिष्टुता

vyāsa uvāca ityuktyā ca mahādevī mūlaprakṛtirīśvarī | antardhānaṃ gatā sadyo bhaktyā devairabhiṣṭutā

ततः सर्वे स्वगर्वं तु विहाय पदपङ्‌कजम् । सम्यगाराधयामासुर्भगवत्याः परात्परम्

tataḥ sarve svagarvaṃ tu vihāya padapaṅkajam | samyagārādhayāmāsurbhagavatyāḥ parātparam

त्रिसन्ध्यं सर्वदा सर्वे गायत्रीजपतत्पराः । यज्ञभागादिभिः सर्वे देवीं नित्यं सिषेविरे

trisandhyaṃ sarvadā sarve gāyatrījapatatparāḥ | yajñabhāgādibhiḥ sarve devīṃ nityaṃ siṣevire

एवं सत्ययुगे सर्वे गायत्रीजपतत्पराः । तारहृल्लेखयोश्चापि जपे निष्णातमानसाः

evaṃ satyayuge sarve gāyatrījapatatparāḥ | tārahṛllekhayoścāpi jape niṣṇātamānasāḥ

न विष्णूपासना नित्या वेदेनोक्ता तु कुत्रचित् । न विष्णुदीक्षा नित्यास्ति शिवस्यापि तथैव च

na viṣṇūpāsanā nityā vedenoktā tu kutracit | na viṣṇudīkṣā nityāsti śivasyāpi tathaiva ca

गायत्र्युपासना नित्या सर्ववेदैः समीरिता । यया विना त्वधःपातो ब्राह्मणस्यास्ति सर्वथा

gāyatryupāsanā nityā sarvavedaiḥ samīritā | yayā vinā tvadhaḥpāto brāhmaṇasyāsti sarvathā

तावता कृतकृत्यत्वं नान्यापेक्षा द्विजस्य हि । गायत्रीमात्रनिष्णातो द्विजो मोक्षमवाप्नुयात्

tāvatā kṛtakṛtyatvaṃ nānyāpekṣā dvijasya hi | gāyatrīmātraniṣṇāto dvijo mokṣamavāpnuyāt

कुर्यादन्यन्न वा कुर्यादिति प्राह मनुः स्वयम् । विहाय तां तु गायत्रीं विष्णूपास्तिपरायणः

kuryādanyanna vā kuryāditi prāha manuḥ svayam | vihāya tāṃ tu gāyatrīṃ viṣṇūpāstiparāyaṇaḥ

शिवोपास्तिरतो विप्रो नरकं याति सर्वथा । तस्मादाद्ययुगे राजन् गायत्रीजपतत्पराः । देवीपदाम्बुजरता आसन्सर्वे द्विजोत्तमाः

śivopāstirato vipro narakaṃ yāti sarvathā | tasmādādyayuge rājan gāyatrījapatatparāḥ | devīpadāmbujaratā āsansarve dvijottamāḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां द्वादशस्कन्धे पराशक्तेराविर्भाववर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ dvādaśaskandhe parāśakterāvirbhāvavarṇanaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

ब्राह्मणादीनां गायत्रीभिन्नान्यदेवोपासनाश्रद्धाहेतुनिरूपणम् व्यास उवाच कदाचिदथ काले तु दशपञ्चसमा विभो । प्राणिनां कर्मवशतो न ववर्ष शतक्रतुः

brāhmaṇādīnāṃ gāyatrībhinnānyadevopāsanāśraddhāhetunirūpaṇam vyāsa uvāca kadācidatha kāle tu daśapañcasamā vibho | prāṇināṃ karmavaśato na vavarṣa śatakratuḥ

अनावृष्ट्यातिदुर्भिक्षमभवत्क्षयकारकम् । गहे गृहे शवानां तु संख्या कर्तुं न शक्यते

anāvṛṣṭyātidurbhikṣamabhavatkṣayakārakam | gahe gṛhe śavānāṃ tu saṃkhyā kartuṃ na śakyate

केचिदश्वान्वराहान्वा भक्षयन्ति क्षुधार्दिताः । शवानि च मनुष्याणां भक्षयन्त्यपरे जनाः

kecidaśvānvarāhānvā bhakṣayanti kṣudhārditāḥ | śavāni ca manuṣyāṇāṃ bhakṣayantyapare janāḥ

बालकं बालजननी स्त्रियं पुरुष एव च । भक्षितुं चलिताः सर्वे क्षुधया पीडिता नराः

bālakaṃ bālajananī striyaṃ puruṣa eva ca | bhakṣituṃ calitāḥ sarve kṣudhayā pīḍitā narāḥ

ब्राह्मणा बहवस्तत्र विचारं चक्रुरुत्तमम् । तपोधनो गौतमोऽस्ति स नः खेदं हरिष्यति

brāhmaṇā bahavastatra vicāraṃ cakruruttamam | tapodhano gautamo'sti sa naḥ khedaṃ hariṣyati

सर्वैर्मिलित्वा गन्तव्यं गौतमस्याश्रमेऽधुना । गायत्रीजपसंसक्तगौतमस्याश्रमेऽधुना

sarvairmilitvā gantavyaṃ gautamasyāśrame'dhunā | gāyatrījapasaṃsaktagautamasyāśrame'dhunā

सुभिक्षं श्रूयते तत्र प्राणिनो बहवो गताः । एवं विमृश्य भूदेवाः साग्निहोत्राः कुटुम्बिनः

subhikṣaṃ śrūyate tatra prāṇino bahavo gatāḥ | evaṃ vimṛśya bhūdevāḥ sāgnihotrāḥ kuṭumbinaḥ

सगोधनाः सदासाश्च गौतमस्याश्रमं ययुः । पूर्वदेशाद्ययुः केचित्केचिद्दक्षिणदेशतः

sagodhanāḥ sadāsāśca gautamasyāśramaṃ yayuḥ | pūrvadeśādyayuḥ kecitkeciddakṣiṇadeśataḥ

पाश्चात्या औत्तराहाश्च नानादिग्भ्यः समाययुः । दृष्ट्वा समाजं विप्राणां प्रणनाम स गौतमः

pāścātyā auttarāhāśca nānādigbhyaḥ samāyayuḥ | dṛṣṭvā samājaṃ viprāṇāṃ praṇanāma sa gautamaḥ

आसनाद्युपचारैश्च पूजयामास वाडवान् । चकार कुशलप्रश्नं ततश्चागमकारणम्

āsanādyupacāraiśca pūjayāmāsa vāḍavān | cakāra kuśalapraśnaṃ tataścāgamakāraṇam

ते सर्वे स्वस्ववृत्तान्तं कथयामासुरुत्स्मयाः । दृष्ट्वा तान्दुःखितान्विप्रानभयं दत्तवान्मुनिः

te sarve svasvavṛttāntaṃ kathayāmāsurutsmayāḥ | dṛṣṭvā tānduḥkhitānviprānabhayaṃ dattavānmuniḥ

युष्माकमेतत्सदनं भवद्दासोऽस्मि सर्वथा । का चिन्ता भवतां विप्रा मयि दासे विराजति

yuṣmākametatsadanaṃ bhavaddāso'smi sarvathā | kā cintā bhavatāṃ viprā mayi dāse virājati

धन्योऽहमस्मिन्समये यूयं सर्वे तपोधनाः । येषां दर्शनमात्रेण दुष्कृतं सुकृतायते

dhanyo'hamasminsamaye yūyaṃ sarve tapodhanāḥ | yeṣāṃ darśanamātreṇa duṣkṛtaṃ sukṛtāyate

ते सर्वे पादरजसा पावयन्ति गृहं मम । को मदन्यो भवेद्‌धन्यो भवतां समनुग्रहात्

te sarve pādarajasā pāvayanti gṛhaṃ mama | ko madanyo bhaveddhanyo bhavatāṃ samanugrahāt

स्थेयं सर्वैः सुखेनैव सन्ध्याजपपरायणैः । व्यास उवाच इति सर्वान्ममाश्वास्य गौतमो मुनिराट् ततः

stheyaṃ sarvaiḥ sukhenaiva sandhyājapaparāyaṇaiḥ | vyāsa uvāca iti sarvānmamāśvāsya gautamo munirāṭ tataḥ

गायत्रीं प्रार्थयामास भक्तिसन्नतकन्धरः । नमो देवि महाविद्ये वेदमातः परात्परे

gāyatrīṃ prārthayāmāsa bhaktisannatakandharaḥ | namo devi mahāvidye vedamātaḥ parātpare

व्याहृत्यादिमहामन्त्ररूपे प्रणवरूपिणि । साम्यावस्थात्मिके मातर्नमो ह्रींकाररूपिणि

vyāhṛtyādimahāmantrarūpe praṇavarūpiṇi | sāmyāvasthātmike mātarnamo hrīṃkārarūpiṇi

स्वाहास्वधास्वरूपे त्वां नमामि सकलार्थदाम् । भक्तकल्पलतां देवीमवस्थात्रयसाक्षिणीम्

svāhāsvadhāsvarūpe tvāṃ namāmi sakalārthadām | bhaktakalpalatāṃ devīmavasthātrayasākṣiṇīm

तुर्यातीतस्वरूपां च सच्चिदानन्दरूपिणीम् । सर्ववेदान्तसंवेद्यां सूर्यमण्डलवासिनीम्

turyātītasvarūpāṃ ca saccidānandarūpiṇīm | sarvavedāntasaṃvedyāṃ sūryamaṇḍalavāsinīm

प्रातर्बालां रक्तवर्णां मध्याह्ने युवतीं पराम् । सायाह्ने कृष्णवर्णां तां वृद्धां नित्यं नमाम्यहम्

prātarbālāṃ raktavarṇāṃ madhyāhne yuvatīṃ parām | sāyāhne kṛṣṇavarṇāṃ tāṃ vṛddhāṃ nityaṃ namāmyaham

सर्वभूतारणे देवि क्षमस्व परमेश्वरि । इति स्तुता जगन्माता प्रत्यक्षं दर्शनं ददौ

sarvabhūtāraṇe devi kṣamasva parameśvari | iti stutā jaganmātā pratyakṣaṃ darśanaṃ dadau

पूर्णपात्रं ददौ तस्मै येन स्यात्सर्वपोषणम् । उवाच मुनिमम्बा सा यं यं कामं त्वमिच्छसि

pūrṇapātraṃ dadau tasmai yena syātsarvapoṣaṇam | uvāca munimambā sā yaṃ yaṃ kāmaṃ tvamicchasi

तस्य पूर्तिकरं पात्रं मया दत्तं भविष्यति । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवी गायत्री परमा कला

tasya pūrtikaraṃ pātraṃ mayā dattaṃ bhaviṣyati | ityuktvāntardadhe devī gāyatrī paramā kalā

अन्नानां राशयस्तस्मानिर्गताः पर्वतोपमाः । षड्रसा विविधा राजंस्तृणानि विविधानि च

annānāṃ rāśayastasmānirgatāḥ parvatopamāḥ | ṣaḍrasā vividhā rājaṃstṛṇāni vividhāni ca

भूषणानि च दिव्यानि क्षौमानि वसनानि च । यज्ञानां च समारम्भाः पात्राणि विविधानि च

bhūṣaṇāni ca divyāni kṣaumāni vasanāni ca | yajñānāṃ ca samārambhāḥ pātrāṇi vividhāni ca

यद्यदिष्टमभूद्‌राजन् मुनेस्तस्य महात्मनः । तत्सर्वं निर्गतं तस्माद्‌गायत्रीपूर्णपात्रतः

yadyadiṣṭamabhūdrājan munestasya mahātmanaḥ | tatsarvaṃ nirgataṃ tasmādgāyatrīpūrṇapātrataḥ

अथाहूय मुनीन्सर्वान्मुनिराड् गौतमस्तदा । धनं धान्यं भूषणानि वसनानि ददौ मुदा

athāhūya munīnsarvānmunirāḍ gautamastadā | dhanaṃ dhānyaṃ bhūṣaṇāni vasanāni dadau mudā

गोमहिष्यादिपशवो निर्गताः पूर्णपात्रतः । निर्गतान्यज्ञसम्भारान्स्रुक्स्रुवप्रभृतीन्ददौ

gomahiṣyādipaśavo nirgatāḥ pūrṇapātrataḥ | nirgatānyajñasambhārānsruksruvaprabhṛtīndadau

ते सर्वे मिलिता यज्ञांश्चक्रिरे मुनिवाक्यतः । स्थानं तदेव भूयिष्ठमभवत्स्वर्गसन्निभम्

te sarve militā yajñāṃścakrire munivākyataḥ | sthānaṃ tadeva bhūyiṣṭhamabhavatsvargasannibham

यत्किञ्चित् त्रिषु लोकेषु सुन्दरं वस्तु दृश्यते । तत्सर्वं तत्र निष्पन्नं गायत्रीदत्तपात्रतः

yatkiñcit triṣu lokeṣu sundaraṃ vastu dṛśyate | tatsarvaṃ tatra niṣpannaṃ gāyatrīdattapātrataḥ

देवाङ्‌गनासमा दाराः शोभन्ते भूषणादिभिः । मुनयो देवसदृशा वस्त्रचन्दनभूषणैः

devāṅganāsamā dārāḥ śobhante bhūṣaṇādibhiḥ | munayo devasadṛśā vastracandanabhūṣaṇaiḥ

नित्योत्सवः प्रववृते मुनेराश्रममण्डले । न रोगादिभयं किञ्चिन्न च दैत्यभयं क्वचित्

nityotsavaḥ pravavṛte munerāśramamaṇḍale | na rogādibhayaṃ kiñcinna ca daityabhayaṃ kvacit

स मुनेराश्रमो जातः समन्ताच्छतयोजनः । अन्ये च प्राणिनो येऽपि तेऽपि तत्र समागताः

sa munerāśramo jātaḥ samantācchatayojanaḥ | anye ca prāṇino ye'pi te'pi tatra samāgatāḥ

तांश्च सर्वान्पुपोषायं दत्त्वाभयमथात्मवान् । नानाविधैर्महायज्ञैर्विधिवत्कल्पितैः सुराः

tāṃśca sarvānpupoṣāyaṃ dattvābhayamathātmavān | nānāvidhairmahāyajñairvidhivatkalpitaiḥ surāḥ

सन्तोषं परमं प्रापुर्मुनेश्चैव जगुर्यशः । सभायां वृत्रहा भूयो जगौ श्लोकं महायशाः

santoṣaṃ paramaṃ prāpurmuneścaiva jaguryaśaḥ | sabhāyāṃ vṛtrahā bhūyo jagau ślokaṃ mahāyaśāḥ

अहो अयं नः किल कल्पपादपो मनोरथान्पूरयति प्रतिष्ठितः । नोचेदकाण्डे क्व हविर्वपा वा सुदुर्लभा यत्र तु जीवनाशा

aho ayaṃ naḥ kila kalpapādapo manorathānpūrayati pratiṣṭhitaḥ | nocedakāṇḍe kva havirvapā vā sudurlabhā yatra tu jīvanāśā

इत्थं द्वादशवर्षाणि पुपोष मुनिपुङ्‌गवान् । पुत्रवन्मुनिराड् गर्वगन्धेन परिवर्जितः

itthaṃ dvādaśavarṣāṇi pupoṣa munipuṅgavān | putravanmunirāḍ garvagandhena parivarjitaḥ

गायत्र्याः परमं स्थानं चकार मुनिसत्तमः । यत्र सर्वैर्मुनिवरैः पूज्यते जगदम्बिका

gāyatryāḥ paramaṃ sthānaṃ cakāra munisattamaḥ | yatra sarvairmunivaraiḥ pūjyate jagadambikā

त्रिकालं परया भक्त्या पुरश्चरणकर्मभिः । अद्यापि यत्र देवी सा प्रातर्बाला तु दृश्यते

trikālaṃ parayā bhaktyā puraścaraṇakarmabhiḥ | adyāpi yatra devī sā prātarbālā tu dṛśyate

मध्याह्ने युवती वृद्धा सायंकाले तु दृश्यते । तत्रैकदा समायातो नारदो मुनिसत्तमः

madhyāhne yuvatī vṛddhā sāyaṃkāle tu dṛśyate | tatraikadā samāyāto nārado munisattamaḥ

रणयन्महतीं गायन्गायत्र्याः परमान्गुणान् । निषसाद सभामध्ये मुनीनां भावितात्मनाम्

raṇayanmahatīṃ gāyangāyatryāḥ paramānguṇān | niṣasāda sabhāmadhye munīnāṃ bhāvitātmanām

गौतमादिभिरत्युच्चैः पूजितः शान्तमानसः । कथाश्चकार विविधा यशसो गौतमस्य च

gautamādibhiratyuccaiḥ pūjitaḥ śāntamānasaḥ | kathāścakāra vividhā yaśaso gautamasya ca

ब्रह्मर्षे देवसदसि देवराट् तव यद्यशः । जगौ बहुविधं स्वच्छं मुनिपोषणजं परम्

brahmarṣe devasadasi devarāṭ tava yadyaśaḥ | jagau bahuvidhaṃ svacchaṃ munipoṣaṇajaṃ param

श्रुत्वा शचीपतेर्वाणीं त्वां द्रष्टुमहमागतः । धन्योऽसि त्वं मुनिश्रेष्ठ जगदम्बाप्रसादतः

śrutvā śacīpatervāṇīṃ tvāṃ draṣṭumahamāgataḥ | dhanyo'si tvaṃ muniśreṣṭha jagadambāprasādataḥ

इत्युक्त्वा मुनिवर्यं तं गायत्रीसदनं ययौ । ददर्श जगदम्बां तां प्रेमोत्फुल्लविलोचनः

ityuktvā munivaryaṃ taṃ gāyatrīsadanaṃ yayau | dadarśa jagadambāṃ tāṃ premotphullavilocanaḥ

तुष्टाव विधिवद्देवीं जगाम त्रिदिवं पुनः । अथ तत्र स्थिता ये ते ब्राह्मणा मुनिपोषिताः

tuṣṭāva vidhivaddevīṃ jagāma tridivaṃ punaḥ | atha tatra sthitā ye te brāhmaṇā munipoṣitāḥ

उत्कर्षं तु मुनेः श्रुत्वासूयया खेदमागताः । यथास्य न यशो भूयात्कर्तव्यं सर्वथैव हि

utkarṣaṃ tu muneḥ śrutvāsūyayā khedamāgatāḥ | yathāsya na yaśo bhūyātkartavyaṃ sarvathaiva hi

काले समागते पश्चादिति सर्वैस्तु निश्चितम् । ततः कालेन कियताप्यभूद्‌वृष्टिर्धरातले

kāle samāgate paścāditi sarvaistu niścitam | tataḥ kālena kiyatāpyabhūdvṛṣṭirdharātale

सुभिक्षमभवत्सर्वदेशेषु नृपसत्तम । श्रुत्वा वार्तां सुभिक्षस्य मिलिताः सर्ववाडवाः

subhikṣamabhavatsarvadeśeṣu nṛpasattama | śrutvā vārtāṃ subhikṣasya militāḥ sarvavāḍavāḥ

गौतमं शप्तुमुद्योगं हा हा राजन् प्रचक्रिरे । धन्यौ तेषां च पितरौ ययोरुत्पत्तिरीदृशी

gautamaṃ śaptumudyogaṃ hā hā rājan pracakrire | dhanyau teṣāṃ ca pitarau yayorutpattirīdṛśī

कालस्य महिमा राजन् वक्तुं केन हि शक्यते । गौर्निर्मिता माययैका मुमूर्षुर्जरती नृप

kālasya mahimā rājan vaktuṃ kena hi śakyate | gaurnirmitā māyayaikā mumūrṣurjaratī nṛpa

जगाम सा च शालायां होमकाले मुनेस्तदा । हुंहुंशब्दैर्वारिता सा प्राणांस्तत्याज तत्क्षणे

jagāma sā ca śālāyāṃ homakāle munestadā | huṃhuṃśabdairvāritā sā prāṇāṃstatyāja tatkṣaṇe

गौर्हतानेन दुष्टेनेत्येवं ते चुक्रुशुर्द्विजाः । होमं समाप्य मुनिराङ्‌ विस्मयं परमं गतः

gaurhatānena duṣṭenetyevaṃ te cukruśurdvijāḥ | homaṃ samāpya munirāṅ vismayaṃ paramaṃ gataḥ

समाधिमीलिताक्षः संश्चिन्तयामास कारणम् । कृतं सर्वं द्विजैरेतदिति ज्ञात्वा तदैव सः

samādhimīlitākṣaḥ saṃścintayāmāsa kāraṇam | kṛtaṃ sarvaṃ dvijairetaditi jñātvā tadaiva saḥ

दधार कोपं परमं प्रलये रुद्रकोपवत् । शशाप च ऋषीन्सर्वान्कोपसंरक्तलोचनः

dadhāra kopaṃ paramaṃ pralaye rudrakopavat | śaśāpa ca ṛṣīnsarvānkopasaṃraktalocanaḥ

वेदमातरि गायत्र्यां तद्ध्याने तन्मनोर्जपे । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वथा ब्राह्मणाधमाः

vedamātari gāyatryāṃ taddhyāne tanmanorjape | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvathā brāhmaṇādhamāḥ

वेदे वेदोक्तयज्ञेषु तद्वार्तासु तथैव च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

vede vedoktayajñeṣu tadvārtāsu tathaiva ca | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

शिवे शिवस्य मन्त्रे च शिवशास्त्रे तथैव च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

śive śivasya mantre ca śivaśāstre tathaiva ca | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

मूलप्रकृत्याः श्रीदेव्यास्तद्ध्याने तत्कथासु च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

mūlaprakṛtyāḥ śrīdevyāstaddhyāne tatkathāsu ca | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

देवीमन्त्रे तथा देव्याः स्थानेऽनुष्ठानकर्मणि । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

devīmantre tathā devyāḥ sthāne'nuṣṭhānakarmaṇi | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

देव्युत्सवदिदृक्षायां देवीनामानुकीर्तने । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

devyutsavadidṛkṣāyāṃ devīnāmānukīrtane | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

देवीभक्तस्य सान्निध्ये देवीभक्तार्चने तथा । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

devībhaktasya sānnidhye devībhaktārcane tathā | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

शिवोत्सवदिदृक्षायां शिवभक्तस्य पूजने । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

śivotsavadidṛkṣāyāṃ śivabhaktasya pūjane | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

रुद्राक्षं बिल्वपत्रे च तथा शुद्धे च भस्मनि । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

rudrākṣaṃ bilvapatre ca tathā śuddhe ca bhasmani | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

श्रौतस्मार्तसदाचारे ज्ञानमार्गे तथैव च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

śrautasmārtasadācāre jñānamārge tathaiva ca | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

अद्वैतज्ञाननिष्ठायां शान्तिदान्त्यादिसाधने । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

advaitajñānaniṣṭhāyāṃ śāntidāntyādisādhane | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

नित्यकर्माद्यनुष्ठानेऽप्यग्निहोत्रादिसाधने । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

nityakarmādyanuṣṭhāne'pyagnihotrādisādhane | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

स्वाध्यायाध्ययने चैव तथा प्रवचनेऽपि च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

svādhyāyādhyayane caiva tathā pravacane'pi ca | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

गोदानादिषु दानेषु पितृश्राद्धेषु चैव हि । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

godānādiṣu dāneṣu pitṛśrāddheṣu caiva hi | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

कृच्छ्रचान्द्रायणे चैव प्रायश्चित्ते तथैव च । भवतानुन्मुखा यूयं सर्वदा ब्राह्मणाधमाः

kṛcchracāndrāyaṇe caiva prāyaścitte tathaiva ca | bhavatānunmukhā yūyaṃ sarvadā brāhmaṇādhamāḥ

श्रीदेवीभिन्नदेवेषु श्रद्धाभक्तिसमन्विताः । शङ्‌खचक्राद्यङ्‌किताश्च भवत ब्राह्मणाधमाः

śrīdevībhinnadeveṣu śraddhābhaktisamanvitāḥ | śaṅkhacakrādyaṅkitāśca bhavata brāhmaṇādhamāḥ

कापालिकमतासक्ता बौद्धशास्त्ररताः सदा । पाखण्डाचारनिरता भवत ब्राह्मणाधमाः

kāpālikamatāsaktā bauddhaśāstraratāḥ sadā | pākhaṇḍācāraniratā bhavata brāhmaṇādhamāḥ

पितृमातृसुताभ्रातृकन्याविक्रयिणस्तथा । भार्याविकयिणस्तद्वद्‍भवत ब्राह्मणाधमाः

pitṛmātṛsutābhrātṛkanyāvikrayiṇastathā | bhāryāvikayiṇastadvadbhavata brāhmaṇādhamāḥ

वेदविक्रयिणस्तद्वत्तीर्थविक्रयिणस्तथा । धर्मविक्रयिणस्तद्वद्‍भवत ब्राह्मणाधमाः

vedavikrayiṇastadvattīrthavikrayiṇastathā | dharmavikrayiṇastadvadbhavata brāhmaṇādhamāḥ

पाञ्चरात्रे कामशास्त्रे तथा कापालिके मते । बौद्धे श्रद्धायुता यूयं भवत ब्राह्मणाधमाः

pāñcarātre kāmaśāstre tathā kāpālike mate | bauddhe śraddhāyutā yūyaṃ bhavata brāhmaṇādhamāḥ

मातृकन्यागामिनश्च भगिनीगामिनस्तथा । परस्त्रीलम्पटाः सर्वे भवत ब्राह्मणाधमाः

mātṛkanyāgāminaśca bhaginīgāminastathā | parastrīlampaṭāḥ sarve bhavata brāhmaṇādhamāḥ

युष्माकं वंशजाताश्च स्त्रियश्च पुरुषास्तथा । मद्दत्तशापदग्धास्ते भविष्यन्ति भवत्समाः

yuṣmākaṃ vaṃśajātāśca striyaśca puruṣāstathā | maddattaśāpadagdhāste bhaviṣyanti bhavatsamāḥ

किं मया बहुनोक्तेन मूलप्रकृतिरीश्वरी । गायत्री परमा भूयाद्युष्मासु खलु कोपिता

kiṃ mayā bahunoktena mūlaprakṛtirīśvarī | gāyatrī paramā bhūyādyuṣmāsu khalu kopitā

अन्धकूपादिकुण्डेषु युष्माकं स्यात्सदा स्थितिः । व्यास उवाच वाग्दण्डमीदृशं कृत्वाप्युपस्पृश्य जलं ततः

andhakūpādikuṇḍeṣu yuṣmākaṃ syātsadā sthitiḥ | vyāsa uvāca vāgdaṇḍamīdṛśaṃ kṛtvāpyupaspṛśya jalaṃ tataḥ

जगाम दर्शनार्थं च गायत्र्याः परमोस्तुकः । प्रणनाम महादेवीं सापि देवी परात्परा

jagāma darśanārthaṃ ca gāyatryāḥ paramostukaḥ | praṇanāma mahādevīṃ sāpi devī parātparā

ब्राह्मणानां कृतिं दृष्ट्वा स्मयं चित्ते चकार ह । अद्यापि तस्या वदनं स्मययुक्तं च दृश्यते

brāhmaṇānāṃ kṛtiṃ dṛṣṭvā smayaṃ citte cakāra ha | adyāpi tasyā vadanaṃ smayayuktaṃ ca dṛśyate

उवाच मुनिवर्यं तं स्मयमानमुखाम्बुजा । भुजङ्‌गायार्पितं दुग्धं विषायैवोपजायते

uvāca munivaryaṃ taṃ smayamānamukhāmbujā | bhujaṅgāyārpitaṃ dugdhaṃ viṣāyaivopajāyate

शान्तिं कुरु महाभाग कर्मणो गतिरीदृशी । इति देवीं प्रणम्याथ ततोऽगात्स्वाश्रमं प्रति

śāntiṃ kuru mahābhāga karmaṇo gatirīdṛśī | iti devīṃ praṇamyātha tato'gātsvāśramaṃ prati

ततो विप्रैः शापदग्धैर्विस्मृता वेदराशयः । गायत्री विस्मृता सर्वैस्तदद्‌भुतमिवाभवत्

tato vipraiḥ śāpadagdhairvismṛtā vedarāśayaḥ | gāyatrī vismṛtā sarvaistadadbhutamivābhavat

ते सर्वेऽथ मिलित्वा तु पश्चात्तापयुतास्तथा । प्रणेमुर्मुनिवर्यं तं दण्डवत्पतिता भुवि

te sarve'tha militvā tu paścāttāpayutāstathā | praṇemurmunivaryaṃ taṃ daṇḍavatpatitā bhuvi

नोचुः किञ्चन वाक्यं तु लज्जयाधोमुखाः स्थिताः । प्रसीदेति प्रसीदेति प्रसीदेति पुनः पुनः

nocuḥ kiñcana vākyaṃ tu lajjayādhomukhāḥ sthitāḥ | prasīdeti prasīdeti prasīdeti punaḥ punaḥ

प्रार्थयामासुरभितः परिवार्य मुनीश्वरम् । करुणापूर्णहृदयो मुनिस्तान्समुवाच ह

prārthayāmāsurabhitaḥ parivārya munīśvaram | karuṇāpūrṇahṛdayo munistānsamuvāca ha

कृष्णावतारपर्यन्तं कुम्भीपाके भवेत्स्थितिः । न मे वाक्यं मृषा भूयादिति जानीथ सर्वथा

kṛṣṇāvatāraparyantaṃ kumbhīpāke bhavetsthitiḥ | na me vākyaṃ mṛṣā bhūyāditi jānītha sarvathā

ततः परं कलियुगे भुवि जन्म भवेद्धि वाम् । मदुक्तं सर्वमेतत्तु भवेदेव न चान्यथा

tataḥ paraṃ kaliyuge bhuvi janma bhaveddhi vām | maduktaṃ sarvametattu bhavedeva na cānyathā

मच्छापस्य विमोक्षार्थं युष्माकं स्याद्यदीषणा । तर्हि सेव्यं सदा सर्वैर्गायत्रीपदपङ्‌कजम्

macchāpasya vimokṣārthaṃ yuṣmākaṃ syādyadīṣaṇā | tarhi sevyaṃ sadā sarvairgāyatrīpadapaṅkajam

व्यास उवाच इति सर्वान्विसृज्याथ गौतमो मुनिसत्तमः । प्रारब्धामिति मत्वा तु चित्ते शान्तिं जगाम ह

vyāsa uvāca iti sarvānvisṛjyātha gautamo munisattamaḥ | prārabdhāmiti matvā tu citte śāntiṃ jagāma ha

एतस्मात्कारणाद्‌राजन् गते कृष्णे तु धीमति । कलौ युगे प्रवृत्ते तु कुम्भीपाकात्तु निर्गताः

etasmātkāraṇādrājan gate kṛṣṇe tu dhīmati | kalau yuge pravṛtte tu kumbhīpākāttu nirgatāḥ

भुवि जाता ब्राह्मणाश्च शापदग्धाः पुरा तु ये । सन्ध्यात्रयविहीनाश्च गायत्रीभक्तिवर्जिताः

bhuvi jātā brāhmaṇāśca śāpadagdhāḥ purā tu ye | sandhyātrayavihīnāśca gāyatrībhaktivarjitāḥ

वेदभक्तिविहीनाश्च पाखण्डमतगामिनः । अग्निहोत्रादिसत्कर्मस्वधास्वाहाविवर्जिताः

vedabhaktivihīnāśca pākhaṇḍamatagāminaḥ | agnihotrādisatkarmasvadhāsvāhāvivarjitāḥ

मूलप्रकृतिमव्यक्तां नैव जानन्ति कर्हिचित् । तप्तमुद्राङ्‌किताः केचित्कामाचाररताः परे

mūlaprakṛtimavyaktāṃ naiva jānanti karhicit | taptamudrāṅkitāḥ kecitkāmācāraratāḥ pare

कापालिकाः कौलिकाश्च बौद्धा जैनास्तथापरे । पण्डिता अपि ते सर्वे दुराचारप्रवर्तकाः

kāpālikāḥ kaulikāśca bauddhā jaināstathāpare | paṇḍitā api te sarve durācārapravartakāḥ

लम्पटाः परदारेषु दुराचारपरायणाः । कुम्भीपाकं पुनः सर्वे यास्यन्ति निजकर्मभिः

lampaṭāḥ paradāreṣu durācāraparāyaṇāḥ | kumbhīpākaṃ punaḥ sarve yāsyanti nijakarmabhiḥ

तस्मात्सर्वात्मना राजन् संसेव्या परमेश्वरी । न विष्णूपासना नित्या न शिवोपासना तथा

tasmātsarvātmanā rājan saṃsevyā parameśvarī | na viṣṇūpāsanā nityā na śivopāsanā tathā

नित्या चोपासना शक्तेर्यां विना तु पतत्यधः । सर्वमुक्तं समासेन यत्पृष्टं तत्त्वयानघ

nityā copāsanā śakteryāṃ vinā tu patatyadhaḥ | sarvamuktaṃ samāsena yatpṛṣṭaṃ tattvayānagha

100

अतः परं मणिद्वीपवर्णनं शृणु सुन्दरम् । यत्परं स्थानमाद्याया भुवनेश्या भवारणेः

ataḥ paraṃ maṇidvīpavarṇanaṃ śṛṇu sundaram | yatparaṃ sthānamādyāyā bhuvaneśyā bhavāraṇeḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे ब्राह्मणादीनां गायत्रीभिन्नान्यदेवोपासनाश्रद्धाहेतुनिरूपणं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe brāhmaṇādīnāṃ gāyatrībhinnānyadevopāsanāśraddhāhetunirūpaṇaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

मणिद्वीपवर्णनम् व्यास उवाच ब्रह्मलोकादूर्ध्वभागे सर्वलोकोऽस्ति यः श्रुतः । मणिद्वीपः स एवास्ति यत्र देवी विराजते

maṇidvīpavarṇanam vyāsa uvāca brahmalokādūrdhvabhāge sarvaloko'sti yaḥ śrutaḥ | maṇidvīpaḥ sa evāsti yatra devī virājate

सर्वस्मादधिको यस्मात्सर्वलोकस्ततः स्मृतः । पुरा पराम्बयैवायं कल्पितो मनसेच्छया

sarvasmādadhiko yasmātsarvalokastataḥ smṛtaḥ | purā parāmbayaivāyaṃ kalpito manasecchayā

सर्वादौ निजवासार्थं प्रकृत्या मूलभूतया । कैलासादधिको लोको वैकुण्ठादपि चोत्तमः

sarvādau nijavāsārthaṃ prakṛtyā mūlabhūtayā | kailāsādadhiko loko vaikuṇṭhādapi cottamaḥ

गोलोकादपि सर्वस्मात्सर्वलोकोऽधिकः स्मृतः । न तत्समं त्रिलोक्यां तु सुन्दरं विद्यते क्वचित्

golokādapi sarvasmātsarvaloko'dhikaḥ smṛtaḥ | na tatsamaṃ trilokyāṃ tu sundaraṃ vidyate kvacit

छत्रीभूतं त्रिजगतो भवसन्तापनाशकम् । छायाभूतं तदेवास्ति ब्रह्माण्डानां तु सत्तम

chatrībhūtaṃ trijagato bhavasantāpanāśakam | chāyābhūtaṃ tadevāsti brahmāṇḍānāṃ tu sattama

बहुयोजनविस्तीर्णो गम्भीरस्तावदेव हि । मणिद्वीपस्य परितो वर्तते तु सुधोदधिः

bahuyojanavistīrṇo gambhīrastāvadeva hi | maṇidvīpasya parito vartate tu sudhodadhiḥ

मरुत्सङ्‌घट्टनोत्कीर्णतरङ्‌ग शतसङ्‌कुलः । रत्‍नाच्छवालुकायुक्तो झषशङ्‌खसमाकुलः

marutsaṅghaṭṭanotkīrṇataraṅga śatasaṅkulaḥ | ratnācchavālukāyukto jhaṣaśaṅkhasamākulaḥ

वीचिसङ्‌घर्षसञ्जातलहरीकणशीतलः । नानाध्वजसमायुक्तनानापोतगतागतैः

vīcisaṅgharṣasañjātalaharīkaṇaśītalaḥ | nānādhvajasamāyuktanānāpotagatāgataiḥ

विराजमानः परितस्तीररत्‍नद्रुमो महान् । तदुत्तरमयोधातुनिर्मितो गगने ततः

virājamānaḥ paritastīraratnadrumo mahān | taduttaramayodhātunirmito gagane tataḥ

सप्तयोजनविस्तीर्णः प्राकारो वर्तते महान् । नानाशस्त्रप्रहरणा नानायुद्धविशारदाः

saptayojanavistīrṇaḥ prākāro vartate mahān | nānāśastrapraharaṇā nānāyuddhaviśāradāḥ

रक्षका निवसन्त्यत्र मोदमानाः समन्ततः । चतुर्द्वारसमायुक्तो द्वारपालशतान्वितः

rakṣakā nivasantyatra modamānāḥ samantataḥ | caturdvārasamāyukto dvārapālaśatānvitaḥ

नानागणैः परिवृतो देवीभक्तियुतैर्नृप । दर्शनार्थं समायान्ति ये देवा जगदीशितुः

nānāgaṇaiḥ parivṛto devībhaktiyutairnṛpa | darśanārthaṃ samāyānti ye devā jagadīśituḥ

तेषां गणा वसन्त्यत्र वाहनानि च तत्र हि । विमानशतसङ्‌घर्षघण्टास्वनसमाकुलः

teṣāṃ gaṇā vasantyatra vāhanāni ca tatra hi | vimānaśatasaṅgharṣaghaṇṭāsvanasamākulaḥ

हयहेषाखराघातबधिरीकृतदिङ्‌मुखः । गणैः किलकिलारावैर्वेत्रहस्तैश्च ताडिताः

hayaheṣākharāghātabadhirīkṛtadiṅmukhaḥ | gaṇaiḥ kilakilārāvairvetrahastaiśca tāḍitāḥ

सेवका देवसङ्‌घानां भ्राजन्ते तत्र भूमिप । तस्मिन्कोलाहले राजन्न शब्दः केनचित्क्वचित्

sevakā devasaṅghānāṃ bhrājante tatra bhūmipa | tasminkolāhale rājanna śabdaḥ kenacitkvacit

कस्यचिच्छ्रूयतेऽत्यन्तं नानाध्वनिसमाकुले । पदे पदे मिष्टवारिपरिपूर्णसरांसि च

kasyacicchrūyate'tyantaṃ nānādhvanisamākule | pade pade miṣṭavāriparipūrṇasarāṃsi ca

वाटिका विविधा राजन् रत्‍नद्रुमविराजिताः । तदुत्तरं महासारधातुनिर्मितमण्डलः

vāṭikā vividhā rājan ratnadrumavirājitāḥ | taduttaraṃ mahāsāradhātunirmitamaṇḍalaḥ

सालोऽपरो महानस्ति गगनस्पर्शि यच्छिरः । तेजसा स्याच्छतगुणः पूर्वसालादयं परः

sālo'paro mahānasti gaganasparśi yacchiraḥ | tejasā syācchataguṇaḥ pūrvasālādayaṃ paraḥ

गोपुरद्वारसहितो बहुवृक्षसमन्वितः । या वृक्षजातयः सन्ति सर्वास्तास्तत्र सन्ति च

gopuradvārasahito bahuvṛkṣasamanvitaḥ | yā vṛkṣajātayaḥ santi sarvāstāstatra santi ca

निरन्तरं पुष्पयुताः सदा फलसमन्विताः । नवपल्लवसंयुक्ताः परसौरभसङ्‌कुलाः

nirantaraṃ puṣpayutāḥ sadā phalasamanvitāḥ | navapallavasaṃyuktāḥ parasaurabhasaṅkulāḥ

पनसा बकुला लोध्राः कर्णिकाराश्च शिंशपाः । देवदारुकाञ्चनारा आम्राश्चैव सुमेरवः

panasā bakulā lodhrāḥ karṇikārāśca śiṃśapāḥ | devadārukāñcanārā āmrāścaiva sumeravaḥ

लिकुचा हिङ्‌गुलाश्चैला लवङ्‌गाः कट्फलास्तथा । पाटला मुचुकुन्दाश्च फलिन्यो जघनेफलाः

likucā hiṅgulāścailā lavaṅgāḥ kaṭphalāstathā | pāṭalā mucukundāśca phalinyo jaghanephalāḥ

तालास्तमालाः सालाश्च कङ्‌कोला नागभद्रकाः । पुन्नागाः पीलवः साल्वका वै कर्पूरशाखिनः

tālāstamālāḥ sālāśca kaṅkolā nāgabhadrakāḥ | punnāgāḥ pīlavaḥ sālvakā vai karpūraśākhinaḥ

अश्वकर्णा हस्तिकर्णास्तालपर्णाश्च दाडिमाः । गणिका बन्धुजीवाश्च जम्बीराश्च कुरण्डकाः

aśvakarṇā hastikarṇāstālaparṇāśca dāḍimāḥ | gaṇikā bandhujīvāśca jambīrāśca kuraṇḍakāḥ

चाम्पेया बन्धुजीवाश्च तथा वै कनकद्रुमाः । कालागुरुद्रुमाश्चैव तथा चन्दनपादपाः

cāmpeyā bandhujīvāśca tathā vai kanakadrumāḥ | kālāgurudrumāścaiva tathā candanapādapāḥ

खर्जूरा यूथिकास्तालपर्ण्यश्चैव तथेक्षवः । क्षीरवृक्षाश्च खदिराश्चिञ्जाभल्लातकास्तथा

kharjūrā yūthikāstālaparṇyaścaiva tathekṣavaḥ | kṣīravṛkṣāśca khadirāściñjābhallātakāstathā

रुचकाः कुटजा वृक्षा बिल्ववृक्षास्तथैव च । तुलसीनां वनान्येवं मल्लिकानां तथैव च

rucakāḥ kuṭajā vṛkṣā bilvavṛkṣāstathaiva ca | tulasīnāṃ vanānyevaṃ mallikānāṃ tathaiva ca

इत्यादितरुजातीनां वनान्युपवनानि च । नानावापीशतैर्युक्तान्येवं सन्ति धराधिप

ityāditarujātīnāṃ vanānyupavanāni ca | nānāvāpīśatairyuktānyevaṃ santi dharādhipa

कोकिलारावसंयुक्ता गुञ्जद्‌भ्रमरभूषिताः । निर्यासस्राविणः सर्वे स्निग्धच्छायास्तरूत्तमाः

kokilārāvasaṃyuktā guñjadbhramarabhūṣitāḥ | niryāsasrāviṇaḥ sarve snigdhacchāyāstarūttamāḥ

नानाऋतुभवा वृक्षा नानापक्षिसमाकुलाः । नानारसस्राविणीभिर्नदीभिरतिशोभिताः

nānāṛtubhavā vṛkṣā nānāpakṣisamākulāḥ | nānārasasrāviṇībhirnadībhiratiśobhitāḥ

पारावतशुकव्रातसारिकापक्षमारुतैः । हंसपक्षसमुद्‌भूतावातव्रातैश्चलद्द्रुमम्

pārāvataśukavrātasārikāpakṣamārutaiḥ | haṃsapakṣasamudbhūtāvātavrātaiścaladdrumam

सुगन्धग्राहिपवनपूरितं तद्वनोत्तमम् । सहितं हरिणीयूथैर्धावमानैरितस्ततः

sugandhagrāhipavanapūritaṃ tadvanottamam | sahitaṃ hariṇīyūthairdhāvamānairitastataḥ

नृत्यद्‌बर्हिकदम्बस्य केकारावैः सुखप्रदैः । नादितं तद्वनं दिव्यं मधुस्रावि समन्ततः

nṛtyadbarhikadambasya kekārāvaiḥ sukhapradaiḥ | nāditaṃ tadvanaṃ divyaṃ madhusrāvi samantataḥ

कांस्यसालादुत्तरे तु ताम्रसालः प्रकीर्तितः । चतुरस्रसमाकार उन्नत्या सप्तयोजनः

kāṃsyasālāduttare tu tāmrasālaḥ prakīrtitaḥ | caturasrasamākāra unnatyā saptayojanaḥ

द्वयोस्तु सालयोर्मध्ये सम्प्रोक्ता कल्पवाटिका । येषां तरूणां पुष्पाणि काञ्चनाभानि भूमिप

dvayostu sālayormadhye samproktā kalpavāṭikā | yeṣāṃ tarūṇāṃ puṣpāṇi kāñcanābhāni bhūmipa

पत्राणि काञ्चनाभानि रत्‍नबीजफलानि च । दशयोजनगन्धो हि प्रसर्पति समन्ततः

patrāṇi kāñcanābhāni ratnabījaphalāni ca | daśayojanagandho hi prasarpati samantataḥ

तद्वनं रक्षितं राजन् वसन्तेनर्तुनानिशम् । पुष्पसिंहासनासीनः पुष्पच्छत्रविराजितः

tadvanaṃ rakṣitaṃ rājan vasantenartunāniśam | puṣpasiṃhāsanāsīnaḥ puṣpacchatravirājitaḥ

पुष्पभूषाभूषितश्च पुष्पासवविघूर्णितः । मधुश्रीर्माधवश्रीश्च द्वे भार्ये तस्य सम्मते

puṣpabhūṣābhūṣitaśca puṣpāsavavighūrṇitaḥ | madhuśrīrmādhavaśrīśca dve bhārye tasya sammate

क्रीडतः स्मेरवदने सुमस्तबककन्दुकैः । अतीव रम्यं विपिनं मधुस्रावि समन्ततः

krīḍataḥ smeravadane sumastabakakandukaiḥ | atīva ramyaṃ vipinaṃ madhusrāvi samantataḥ

दशयोजनपर्यन्तं कुसुमामोदवायुना । पूरितं दिव्यगन्धर्वैः साङ्‌गनैर्गानलोलुपैः

daśayojanaparyantaṃ kusumāmodavāyunā | pūritaṃ divyagandharvaiḥ sāṅganairgānalolupaiḥ

शोभितं तद्वनं दिव्यं मत्तकोकिलनादितम् । वसन्तलक्ष्मीसंयुक्तं कामिकामप्रवर्धनम्

śobhitaṃ tadvanaṃ divyaṃ mattakokilanāditam | vasantalakṣmīsaṃyuktaṃ kāmikāmapravardhanam

ताम्रसालादुत्तरत्र सीससालः प्रकीर्तितः । समुच्छ्रायः स्मृतोऽप्यस्य सप्तयोजनसंख्यया

tāmrasālāduttaratra sīsasālaḥ prakīrtitaḥ | samucchrāyaḥ smṛto'pyasya saptayojanasaṃkhyayā

सन्तानवाटिकामध्ये सालयोस्तु द्वयोर्नृप । दशयोजनगन्धस्तु प्रसूनानां समन्ततः

santānavāṭikāmadhye sālayostu dvayornṛpa | daśayojanagandhastu prasūnānāṃ samantataḥ

हिरण्याभानि कुसुमान्युत्फुल्लानि निरन्तरम् । अमृतद्रवसंयुक्तफलानि मधुराणि च

hiraṇyābhāni kusumānyutphullāni nirantaram | amṛtadravasaṃyuktaphalāni madhurāṇi ca

ग्रीष्मर्तुर्नायकस्तस्या वाटिकाया नृपोत्तम । शुक्रश्रीश्च शुचिश्रीश्च द्वे भार्ये तस्य सम्मते

grīṣmarturnāyakastasyā vāṭikāyā nṛpottama | śukraśrīśca śuciśrīśca dve bhārye tasya sammate

सन्तापत्रस्तलोकास्तु वृक्षमूलेषु संस्थिताः । नानासिद्धैः परिवृतो नानादेवैः समन्वितः

santāpatrastalokāstu vṛkṣamūleṣu saṃsthitāḥ | nānāsiddhaiḥ parivṛto nānādevaiḥ samanvitaḥ

विलासिनीनां वृन्दैस्तु चन्दनद्रवपङ्‌किलैः । पुष्पमालाभूषितैस्तु तालवृन्तकराम्बुजैः

vilāsinīnāṃ vṛndaistu candanadravapaṅkilaiḥ | puṣpamālābhūṣitaistu tālavṛntakarāmbujaiḥ

प्राकारः शोभितो राजञ्छीतलाम्बुनिषेविभिः । सीससालादुत्तरत्राप्यारकूटमयः शुभः

prākāraḥ śobhito rājañchītalāmbuniṣevibhiḥ | sīsasālāduttaratrāpyārakūṭamayaḥ śubhaḥ

प्राकारो वर्तते राजन् मुनियोजनदैर्घ्यवान् । हरिचन्दनवृक्षाणां वाटी मध्ये तयोः स्मृता

prākāro vartate rājan muniyojanadairghyavān | haricandanavṛkṣāṇāṃ vāṭī madhye tayoḥ smṛtā

सालयोरधिनाथस्तु वर्षर्तुर्मेघवाहनः । विद्युत्पिङ्‌गलनेत्रश्च जीमूतकवचः स्मृतः

sālayoradhināthastu varṣarturmeghavāhanaḥ | vidyutpiṅgalanetraśca jīmūtakavacaḥ smṛtaḥ

वज्रनिर्घोषमुखरश्चेन्द्रधन्वा समन्ततः । सहस्रशो वारिधारा मुञ्चन्नास्ते गणावृतः

vajranirghoṣamukharaścendradhanvā samantataḥ | sahasraśo vāridhārā muñcannāste gaṇāvṛtaḥ

नभःश्रीश्च नभस्यश्रीः स्वरस्या रस्यमालिनी । अम्बा दुला निरत्‍निश्चाभ्रमन्ती मेघयन्तिका

nabhaḥśrīśca nabhasyaśrīḥ svarasyā rasyamālinī | ambā dulā niratniścābhramantī meghayantikā

वर्षयन्ती चिपुणिका वारिधारा च सम्मताः । वर्षर्तोर्द्वादश प्रोक्ताः शक्तयो मदविह्वलाः

varṣayantī cipuṇikā vāridhārā ca sammatāḥ | varṣartordvādaśa proktāḥ śaktayo madavihvalāḥ

नवपल्लववृक्षाश्च नवीनलतिकान्विताः । हरितानि तृणान्येव वेष्टिता यैर्धराखिला

navapallavavṛkṣāśca navīnalatikānvitāḥ | haritāni tṛṇānyeva veṣṭitā yairdharākhilā

नदीनदप्रवाहाश्च प्रवहन्ति च वेगतः । सरांसि कलुषाम्बूनि रागिचित्तसमानि च

nadīnadapravāhāśca pravahanti ca vegataḥ | sarāṃsi kaluṣāmbūni rāgicittasamāni ca

वसन्ति देवाः सिद्धाश्च ये देवीकर्मकारिणः । वापीकूपतडागाश्च ये देव्यर्थं समर्पिताः

vasanti devāḥ siddhāśca ye devīkarmakāriṇaḥ | vāpīkūpataḍāgāśca ye devyarthaṃ samarpitāḥ

ते गणा निवसन्त्यत्र सविलासाश्च साङ्‌गनाः । आरकूटमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान्

te gaṇā nivasantyatra savilāsāśca sāṅganāḥ | ārakūṭamayādagre saptayojanadairghyavān

पञ्चलोहात्मकः सालो मध्ये मन्दारवाटिका । नानापुष्पलताकीर्णा नानापल्लवशोभिता

pañcalohātmakaḥ sālo madhye mandāravāṭikā | nānāpuṣpalatākīrṇā nānāpallavaśobhitā

अधिष्ठातात्र सम्प्रोक्तः शरद्‌ऋतुरनामयः । इषुलक्ष्मीरूर्जलक्ष्मीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते

adhiṣṭhātātra samproktaḥ śaradṛturanāmayaḥ | iṣulakṣmīrūrjalakṣmīrdve bhārye tasya sammate

नानासिद्धा वसन्त्यत्र साङ्‌गनाः सपरिच्छदाः । पञ्चलोहमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान्

nānāsiddhā vasantyatra sāṅganāḥ saparicchadāḥ | pañcalohamayādagre saptayojanadairghyavān

दीप्यमानो महाशृङ्‌गैर्वर्तते रौप्यसालकः । पारिजाताटवीमध्ये प्रसूनस्तबकान्विता

dīpyamāno mahāśṛṅgairvartate raupyasālakaḥ | pārijātāṭavīmadhye prasūnastabakānvitā

दशयोजनगन्धीनि कुसुमानि समन्ततः । मोदयन्ति गणान्सर्वान्ये देवीकर्मकारिणः

daśayojanagandhīni kusumāni samantataḥ | modayanti gaṇānsarvānye devīkarmakāriṇaḥ

तत्राधिनाथः सम्प्रोक्तो हेमन्तर्तुर्महोज्ज्वलः । सगणः सायुधः सर्वान् रागिणो रञ्जयन्नृप

tatrādhināthaḥ samprokto hemantarturmahojjvalaḥ | sagaṇaḥ sāyudhaḥ sarvān rāgiṇo rañjayannṛpa

सहश्रीश्च सहस्यश्रीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते । वसन्ति तत्र सिद्धाश्च ये देवीव्रतकारिणः

sahaśrīśca sahasyaśrīrdve bhārye tasya sammate | vasanti tatra siddhāśca ye devīvratakāriṇaḥ

रौप्यसालमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान् । सौवर्णसालः सम्प्रोक्तस्तप्तहाटककल्पितः

raupyasālamayādagre saptayojanadairghyavān | sauvarṇasālaḥ samproktastaptahāṭakakalpitaḥ

मध्ये कदम्बवाटी तु पुष्पपल्लवशोभिता । कदम्बमदिराधाराः प्रवर्तन्ते सहस्रशः

madhye kadambavāṭī tu puṣpapallavaśobhitā | kadambamadirādhārāḥ pravartante sahasraśaḥ

याभिर्निपीतपीताभिर्निजानन्दोऽनुभूयते । तत्राधिनाथः सम्प्रोक्तः शैशिरर्तुर्महोदयः

yābhirnipītapītābhirnijānando'nubhūyate | tatrādhināthaḥ samproktaḥ śaiśirarturmahodayaḥ

तपःश्रीश्च तपस्यश्रीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते । मोदमानः सहैताभ्यां वर्तते शिशिराकृतिः

tapaḥśrīśca tapasyaśrīrdve bhārye tasya sammate | modamānaḥ sahaitābhyāṃ vartate śiśirākṛtiḥ

नानाविलाससंयुक्तो नानागणसमावृतः । निवसन्ति महासिद्धा ये देवीदानकारिणः

nānāvilāsasaṃyukto nānāgaṇasamāvṛtaḥ | nivasanti mahāsiddhā ye devīdānakāriṇaḥ

नानाभोगसमुत्पन्नमहानन्दसमन्विताः । साङ्‌गनाः परिवारैस्तु सङ्‌घशः परिवारिताः

nānābhogasamutpannamahānandasamanvitāḥ | sāṅganāḥ parivāraistu saṅghaśaḥ parivāritāḥ

स्वर्णसालमयादग्रे मुनियोजनदैर्घ्यवान् । पुष्परागमयः सालः कुङ्‌कुमारुणविग्रहः

svarṇasālamayādagre muniyojanadairghyavān | puṣparāgamayaḥ sālaḥ kuṅkumāruṇavigrahaḥ

पुष्परागमयी भूमिर्वनान्युपवनानि च । रत्‍नवृक्षालवालाश्च पुष्परागमयाः स्मृताः

puṣparāgamayī bhūmirvanānyupavanāni ca | ratnavṛkṣālavālāśca puṣparāgamayāḥ smṛtāḥ

प्राकारो यस्य रत्‍नस्य तद्रत्‍नरचिता द्रुमाः । वनभूः पक्षिणश्चैव रत्‍नवर्णजलानि च

prākāro yasya ratnasya tadratnaracitā drumāḥ | vanabhūḥ pakṣiṇaścaiva ratnavarṇajalāni ca

मण्डपा मण्डपस्तम्भाः सरांसि कमलानि च । प्राकारे तत्र यद्यत्स्यात्तत्सर्वं तत्समं भवेत्

maṇḍapā maṇḍapastambhāḥ sarāṃsi kamalāni ca | prākāre tatra yadyatsyāttatsarvaṃ tatsamaṃ bhavet

परिभाषेयमुद्दिष्टा रत्‍नसालादिषु प्रभो । तेजसा स्याल्लक्षगुणः पूर्वसालात्परो नृप

paribhāṣeyamuddiṣṭā ratnasālādiṣu prabho | tejasā syāllakṣaguṇaḥ pūrvasālātparo nṛpa

दिक्पाला निवसन्त्यत्र प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनाम् । दिक्पालानां समष्ट्यात्मरूपाः स्फूर्जद्वरायुधाः

dikpālā nivasantyatra pratibrahmāṇḍavartinām | dikpālānāṃ samaṣṭyātmarūpāḥ sphūrjadvarāyudhāḥ

पूर्वाशायां समुत्तुङ्‌गशृङ्‌गा पूरमरावती । नानोपवनसंयुक्तो महेन्द्रस्तत्र राजते

pūrvāśāyāṃ samuttuṅgaśṛṅgā pūramarāvatī | nānopavanasaṃyukto mahendrastatra rājate

स्वर्गशोभा च या स्वर्गे यावती स्यात्ततोऽधिका । समष्टिशतनेत्रस्य सहस्रगुणतः स्मृता

svargaśobhā ca yā svarge yāvatī syāttato'dhikā | samaṣṭiśatanetrasya sahasraguṇataḥ smṛtā

ऐरावतसमारूढो वज्रहस्तः प्रतापवान् । देवसेनापरिवृतो राजतेऽत्र शतक्रतुः

airāvatasamārūḍho vajrahastaḥ pratāpavān | devasenāparivṛto rājate'tra śatakratuḥ

देवाङ्‌गनागणयुता शची तत्र विराजते । वह्निकोणे वह्निपुरी वह्निपूःसदृशी नृप

devāṅganāgaṇayutā śacī tatra virājate | vahnikoṇe vahnipurī vahnipūḥsadṛśī nṛpa

स्वाहास्वधासमायुक्तो वह्निस्तत्र विराजते । निजवाहनभूषाढ्यो निजदेवगणैर्वृतः

svāhāsvadhāsamāyukto vahnistatra virājate | nijavāhanabhūṣāḍhyo nijadevagaṇairvṛtaḥ

याम्याशायां यमपुरी तत्र दण्डधरो महान् । स्वभटैर्वेष्टितो राजन् चित्रगुप्तपुरोगमैः

yāmyāśāyāṃ yamapurī tatra daṇḍadharo mahān | svabhaṭairveṣṭito rājan citraguptapurogamaiḥ

निजशक्तियुतो भास्वत्तनयोऽस्ति यमो महान् । नैर्ऋत्यां दिशि राक्षस्यां राक्षसैः परिवारितः

nijaśaktiyuto bhāsvattanayo'sti yamo mahān | nairṛtyāṃ diśi rākṣasyāṃ rākṣasaiḥ parivāritaḥ

खड्गधारी स्फुरन्नास्ते निर्ऋतिर्निजशक्तियुक् । वारुण्यां वरुणो राजा पाशधारी प्रतापवान्

khaḍgadhārī sphurannāste nirṛtirnijaśaktiyuk | vāruṇyāṃ varuṇo rājā pāśadhārī pratāpavān

महाझषसमारूढो वारुणीमधुविह्वलः । निजशक्तिसमायुक्तो निजयादोगणान्वितः

mahājhaṣasamārūḍho vāruṇīmadhuvihvalaḥ | nijaśaktisamāyukto nijayādogaṇānvitaḥ

समास्ते वारुणे लोके वरुणानीरताकुलः । वायुकोणे वायुलोको वायुस्तत्राधितिष्ठति

samāste vāruṇe loke varuṇānīratākulaḥ | vāyukoṇe vāyuloko vāyustatrādhitiṣṭhati

वायुसाधनसंसिद्धयोगिभिः परिवारितः । ध्वजहस्तो विशालाक्षो मृगवाहनसंस्थितः

vāyusādhanasaṃsiddhayogibhiḥ parivāritaḥ | dhvajahasto viśālākṣo mṛgavāhanasaṃsthitaḥ

मरुद्‌गणैः परिवृतो निजशक्तिसमन्वितः । उत्तरस्यां दिशि महान् यक्षलोकोऽस्ति भूमिप

marudgaṇaiḥ parivṛto nijaśaktisamanvitaḥ | uttarasyāṃ diśi mahān yakṣaloko'sti bhūmipa

यक्षाधिराजस्तत्रास्ते वृद्धिऋद्ध्यादिशक्तिभिः । नवभिर्निधिभिर्युक्तस्तुन्दिलो धननायकः

yakṣādhirājastatrāste vṛddhiṛddhyādiśaktibhiḥ | navabhirnidhibhiryuktastundilo dhananāyakaḥ

मणिभद्रः पूर्णभद्रो मणिमान्मणिकन्धरः । मणिभूषो मणिस्रग्वी मणिकार्मुकधारकः

maṇibhadraḥ pūrṇabhadro maṇimānmaṇikandharaḥ | maṇibhūṣo maṇisragvī maṇikārmukadhārakaḥ

इत्यादियक्षसेनानीसहितो निजशक्तियुक् । ईशानकोणे सम्प्रोक्तो रुद्रलोको महत्तरः

ityādiyakṣasenānīsahito nijaśaktiyuk | īśānakoṇe samprokto rudraloko mahattaraḥ

अनर्घ्यरत्‍नखचितो यत्र रुद्रोऽधिदैवतम् । मन्युमान्दीप्तनयनो बद्धपृष्ठमहेषुधिः

anarghyaratnakhacito yatra rudro'dhidaivatam | manyumāndīptanayano baddhapṛṣṭhamaheṣudhiḥ

स्फूर्जद्धनुर्वामहस्तोऽधिज्यधन्वभिराधृतः । स्वसमानैरसंख्यातरुद्रैः शूलवरायुधैः

sphūrjaddhanurvāmahasto'dhijyadhanvabhirādhṛtaḥ | svasamānairasaṃkhyātarudraiḥ śūlavarāyudhaiḥ

विकृतास्यैः करालास्यैर्वमद्वह्निभिरास्यतः । दशहस्तैः शतकरैः सहस्रभुजसंयुतैः

vikṛtāsyaiḥ karālāsyairvamadvahnibhirāsyataḥ | daśahastaiḥ śatakaraiḥ sahasrabhujasaṃyutaiḥ

दशपादैर्दशग्रीवैस्त्रिनेत्रैरुग्रमूर्तिभिः । अन्तरिक्षचरा ये च ये च भूमिचरा स्मृताः

daśapādairdaśagrīvaistrinetrairugramūrtibhiḥ | antarikṣacarā ye ca ye ca bhūmicarā smṛtāḥ

रुद्राध्याये स्मृता रुद्रास्तैः सर्वैश्च समावृतः । रुद्राणीकोटिसहितो भद्रकाल्यादिमातृभिः

rudrādhyāye smṛtā rudrāstaiḥ sarvaiśca samāvṛtaḥ | rudrāṇīkoṭisahito bhadrakālyādimātṛbhiḥ

नानाशक्तिसमाविष्टडामर्यादिगणावृतः । वीरभद्रादिसहितो रुद्रो राजन् विराजते

nānāśaktisamāviṣṭaḍāmaryādigaṇāvṛtaḥ | vīrabhadrādisahito rudro rājan virājate

मुण्डमालाधरो नागवलयो नागकन्धरः । व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरीयकः

muṇḍamālādharo nāgavalayo nāgakandharaḥ | vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottarīyakaḥ

चिताभस्माङ्‌ग लिप्ताङ्‌गः प्रमथादिगणावृतः । निनदड्डमरुध्वानैर्बधिरीकृतदिङ्‌मुखः

citābhasmāṅga liptāṅgaḥ pramathādigaṇāvṛtaḥ | ninadaḍḍamarudhvānairbadhirīkṛtadiṅmukhaḥ

100

अट्टहासास्फोटशब्दैः सन्त्रासितनभस्तलः । भूतसङ्‌घसमाविष्टो भूतावासो महेश्वरः । ईशानदिक्पतिः सोऽयं नाम्ना चेशान एव च

aṭṭahāsāsphoṭaśabdaiḥ santrāsitanabhastalaḥ | bhūtasaṅghasamāviṣṭo bhūtāvāso maheśvaraḥ | īśānadikpatiḥ so'yaṃ nāmnā ceśāna eva ca

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे मणिद्वीपवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe maṇidvīpavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

पद्मरागादिमणिविनिर्मितप्राकारवर्णनम् व्यास उवाच पुष्परागमयादग्रे कुङ्‌कुमारुणविग्रहः । पद्मरागमयः सालो मध्ये भूश्चैव तादृशी

padmarāgādimaṇivinirmitaprākāravarṇanam vyāsa uvāca puṣparāgamayādagre kuṅkumāruṇavigrahaḥ | padmarāgamayaḥ sālo madhye bhūścaiva tādṛśī

दशयोजनवान्दैर्घ्ये गोपुरद्वारसंयुतः । तन्मणिस्तम्भसंयुक्ता मण्डपाः शतशो नृप

daśayojanavāndairghye gopuradvārasaṃyutaḥ | tanmaṇistambhasaṃyuktā maṇḍapāḥ śataśo nṛpa

मध्ये भुवि समासीनाश्चतुःषष्टिमिताः कलाः । नानायुधधरा वीरा रत्‍नभूषणभूषिताः

madhye bhuvi samāsīnāścatuḥṣaṣṭimitāḥ kalāḥ | nānāyudhadharā vīrā ratnabhūṣaṇabhūṣitāḥ

प्रत्येकलोकस्तासां तु तत्तल्लोकस्य नायकाः । समन्तात्पद्मरागस्य परिवार्य स्थिताः सदा

pratyekalokastāsāṃ tu tattallokasya nāyakāḥ | samantātpadmarāgasya parivārya sthitāḥ sadā

स्वस्वलोकजनैर्जुष्टाः स्वस्ववाहनहेतिभिः । तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु त्वं जनमेजय

svasvalokajanairjuṣṭāḥ svasvavāhanahetibhiḥ | tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu tvaṃ janamejaya

पिङ्‌गलाक्षी विशालाक्षी समृद्धिर्वृद्धिरेव च । श्रद्धा स्वाहा स्वधाभिख्या माया संज्ञा वसुन्धरा

piṅgalākṣī viśālākṣī samṛddhirvṛddhireva ca | śraddhā svāhā svadhābhikhyā māyā saṃjñā vasundharā

त्रिलोकधात्री सावित्री गायत्री त्रिदशेश्वरी । सुरूपा बहुरूपा च स्कन्दमाताच्युतप्रिया

trilokadhātrī sāvitrī gāyatrī tridaśeśvarī | surūpā bahurūpā ca skandamātācyutapriyā

विमला चामला तद्वदरुणी पुनरारुणी । प्रकृतिर्विकृतिः सृष्टिः स्थितिः संहृतिरेव च

vimalā cāmalā tadvadaruṇī punarāruṇī | prakṛtirvikṛtiḥ sṛṣṭiḥ sthitiḥ saṃhṛtireva ca

सन्ध्या माता सती हंसी मर्दिका वज्रिका परा । देवमाता भगवती देवकी कमलासना

sandhyā mātā satī haṃsī mardikā vajrikā parā | devamātā bhagavatī devakī kamalāsanā

त्रिमुखी सप्तमुख्यन्या सुरासुरविमर्दिनी । लम्बोष्ठी चोर्ध्वकेशी च बहुशीर्षा वृकोदरी

trimukhī saptamukhyanyā surāsuravimardinī | lamboṣṭhī cordhvakeśī ca bahuśīrṣā vṛkodarī

रथरेखाह्वया पश्चाच्छशिरेखा तथापरा । गगनवेगा पवनवेगा वेगा चैव ततः परम्

ratharekhāhvayā paścācchaśirekhā tathāparā | gaganavegā pavanavegā vegā caiva tataḥ param

अग्रे भुवनपाला स्यात्तत्पश्चान्मदनातुरा । अनङ्‌गानङ्‌गमथना तथैवानङ्‌गमेखला

agre bhuvanapālā syāttatpaścānmadanāturā | anaṅgānaṅgamathanā tathaivānaṅgamekhalā

अनङ्‌गकुसुमा पश्चाद्विश्वरूपा सुरादिका । क्षयङ्‌करी भवेच्छक्तिरक्षोभ्या च ततः परम्

anaṅgakusumā paścādviśvarūpā surādikā | kṣayaṅkarī bhavecchaktirakṣobhyā ca tataḥ param

सत्यवादिन्यथ प्रोक्ता बहुरूपा शुचितव्रता । उदाराख्या च वागीशी चतुःषष्टिमिताः स्मृताः

satyavādinyatha proktā bahurūpā śucitavratā | udārākhyā ca vāgīśī catuḥṣaṣṭimitāḥ smṛtāḥ

ज्वलज्जिह्नाननाः सर्वा वमन्त्यो वह्निमुल्बणम् । जलं पिबामः सकलं संहरामो विभावसुम्

jvalajjihnānanāḥ sarvā vamantyo vahnimulbaṇam | jalaṃ pibāmaḥ sakalaṃ saṃharāmo vibhāvasum

पवनं स्तम्भयामोऽद्य भक्षयामोऽखिलं जगत् । इति वाचं संगिरन्ते क्रोधसंरक्तलोचनाः

pavanaṃ stambhayāmo'dya bhakṣayāmo'khilaṃ jagat | iti vācaṃ saṃgirante krodhasaṃraktalocanāḥ

चापबाणधराः सर्वा युद्धायैवोत्सुकाः सदा । दंष्ट्राकटकटारावैर्बधिरीकृतदिङ्‌मुखाः

cāpabāṇadharāḥ sarvā yuddhāyaivotsukāḥ sadā | daṃṣṭrākaṭakaṭārāvairbadhirīkṛtadiṅmukhāḥ

पिङ्‌गोर्ध्वकेश्यः सम्प्रोक्ताश्चापबाणकराः सदा । शताक्षौहिणिका सेनाप्येकैकस्याः प्रकीर्तिता

piṅgordhvakeśyaḥ samproktāścāpabāṇakarāḥ sadā | śatākṣauhiṇikā senāpyekaikasyāḥ prakīrtitā

एकैकशक्तेः सामर्थ्यं लक्षब्रह्माण्डनाशने । शताक्षौहिणिका सेना तादृशी नृपसत्तम

ekaikaśakteḥ sāmarthyaṃ lakṣabrahmāṇḍanāśane | śatākṣauhiṇikā senā tādṛśī nṛpasattama

किं न कुर्याज्जगत्यस्मिन्नशक्यं वक्तुमेव तत् । सर्वापि युद्धसामग्री तस्मिन्साले स्थिता मुने

kiṃ na kuryājjagatyasminnaśakyaṃ vaktumeva tat | sarvāpi yuddhasāmagrī tasminsāle sthitā mune

रथानां गणना नास्ति हयानां करिणां तथा । शस्त्राणां गणना तद्वद्‌गणानां गणना तथा

rathānāṃ gaṇanā nāsti hayānāṃ kariṇāṃ tathā | śastrāṇāṃ gaṇanā tadvadgaṇānāṃ gaṇanā tathā

पद्मरागमयादग्रे गोमेदमणिनिर्मितः । दशयोजनदैर्घ्येण प्राकारो वर्तते महान्

padmarāgamayādagre gomedamaṇinirmitaḥ | daśayojanadairghyeṇa prākāro vartate mahān

भास्वज्जपाप्रसूनाभो मध्यभूस्तस्य तादृशी । गोमेदकल्पितान्येव तद्वासिसदनानि च

bhāsvajjapāprasūnābho madhyabhūstasya tādṛśī | gomedakalpitānyeva tadvāsisadanāni ca

पक्षिणः स्तम्भवर्याश्च वृक्षा वाप्यः सरांसि च । गोमेदकल्पिता एव कुङ्‌कुमारुणविग्रहाः

pakṣiṇaḥ stambhavaryāśca vṛkṣā vāpyaḥ sarāṃsi ca | gomedakalpitā eva kuṅkumāruṇavigrahāḥ

तन्मध्यस्था महादेव्यो द्वात्रिंशच्छक्तयः स्मृताः । नानाशस्त्रप्रहरणा गोमेदमणिभूषिताः

tanmadhyasthā mahādevyo dvātriṃśacchaktayaḥ smṛtāḥ | nānāśastrapraharaṇā gomedamaṇibhūṣitāḥ

प्रत्येकलोकवासिन्यः परिवार्य समन्ततः । गोमेदसाले सन्नद्धाः पिशाचवदना नृप

pratyekalokavāsinyaḥ parivārya samantataḥ | gomedasāle sannaddhāḥ piśācavadanā nṛpa

स्वर्लोकवासिभिर्नित्यं पूजिताश्चक्रबाहवः । क्रोधरक्तेक्षणा भिन्धि पचच्छिन्धि दहेति च

svarlokavāsibhirnityaṃ pūjitāścakrabāhavaḥ | krodharaktekṣaṇā bhindhi pacacchindhi daheti ca

वदन्ति सततं वाचं युद्धोत्सुकहृदन्तराः । एकैकस्या महाशक्तेर्दशाक्षौहिणिका मता

vadanti satataṃ vācaṃ yuddhotsukahṛdantarāḥ | ekaikasyā mahāśakterdaśākṣauhiṇikā matā

सेना तत्राप्येकशक्तिर्लक्षब्रह्माण्डनाशिनी । तादृशीनां महासेना वर्णनीया कथं नृप

senā tatrāpyekaśaktirlakṣabrahmāṇḍanāśinī | tādṛśīnāṃ mahāsenā varṇanīyā kathaṃ nṛpa

रथानां नैव गणना वाहनानां तथैव च । सर्वयुद्धसमारम्भस्तत्र देव्या विराजते

rathānāṃ naiva gaṇanā vāhanānāṃ tathaiva ca | sarvayuddhasamārambhastatra devyā virājate

तासां नामानि वक्ष्यामि पापनाशकराणि च । विद्याह्रीपुष्टयः प्रज्ञा सिनीवाली कुहूस्तथा

tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi pāpanāśakarāṇi ca | vidyāhrīpuṣṭayaḥ prajñā sinīvālī kuhūstathā

रुद्रा वीर्या प्रभा नन्दा पोषिणी ऋद्धिदा शुभा । कालरात्रिर्महारात्रिर्भद्रकाली कपर्दिनी

rudrā vīryā prabhā nandā poṣiṇī ṛddhidā śubhā | kālarātrirmahārātrirbhadrakālī kapardinī

विकृतिर्दण्डिमुण्डिन्यौ सेन्दुखण्डा शिखण्डिनी । निशुम्भशुम्भमथिनी महिषासुरमर्दिनी

vikṛtirdaṇḍimuṇḍinyau sendukhaṇḍā śikhaṇḍinī | niśumbhaśumbhamathinī mahiṣāsuramardinī

इन्द्राणी चैव रुद्राणी शङ्‌करार्धशरीरिणी । नारी नारायणी चैव त्रिशूलिन्यपि पालिनी

indrāṇī caiva rudrāṇī śaṅkarārdhaśarīriṇī | nārī nārāyaṇī caiva triśūlinyapi pālinī

अम्बिका ह्लादिनी पश्चादित्येवं शक्तयः स्मृताः । यद्येताः कुपिता देव्यस्तदा ब्रह्माण्डनाशनम्

ambikā hlādinī paścādityevaṃ śaktayaḥ smṛtāḥ | yadyetāḥ kupitā devyastadā brahmāṇḍanāśanam

पराजयो न चैतासां कदाचित्क्वचिदस्ति हि । गोमेदकमयादग्रे सद्वज्रमणिनिर्मितः

parājayo na caitāsāṃ kadācitkvacidasti hi | gomedakamayādagre sadvajramaṇinirmitaḥ

दशयोजनतुङ्‌गोऽसौ गोपुरद्वारसंयुतः । कपाटशृङ्‌खलाबद्धो नववृक्षसमुज्ज्वलः

daśayojanatuṅgo'sau gopuradvārasaṃyutaḥ | kapāṭaśṛṅkhalābaddho navavṛkṣasamujjvalaḥ

सालस्तन्मध्यभूम्यादि सर्वं हीरमयं स्मृतम् । गृहाणि वीथयो रथ्या महामार्गाङ्‌गणानि च

sālastanmadhyabhūmyādi sarvaṃ hīramayaṃ smṛtam | gṛhāṇi vīthayo rathyā mahāmārgāṅgaṇāni ca

वृक्षालवालतरवः सारङ्‌गा अपि तादृशाः । दीर्घिकाश्रेणयो वाप्यस्तडागाः कूपसंयुताः

vṛkṣālavālataravaḥ sāraṅgā api tādṛśāḥ | dīrghikāśreṇayo vāpyastaḍāgāḥ kūpasaṃyutāḥ

तत्र श्रीभुवनेश्वर्या वसन्ति परिचारिकाः । एकैका लक्षदासीभिः सेविता मदगर्विताः

tatra śrībhuvaneśvaryā vasanti paricārikāḥ | ekaikā lakṣadāsībhiḥ sevitā madagarvitāḥ

तालवृन्तधराः काश्चिच्चषकाढ्यकराम्बुजाः । काश्चित्ताम्बूलपात्राणि धारयन्त्योऽतिगर्विताः

tālavṛntadharāḥ kāściccaṣakāḍhyakarāmbujāḥ | kāścittāmbūlapātrāṇi dhārayantyo'tigarvitāḥ

काश्चित्तच्छत्रधारिण्यश्चामराणां विधारिकाः । नानावस्त्रधराः काश्चित्काश्चित्पुष्पकराम्बुजाः

kāścittacchatradhāriṇyaścāmarāṇāṃ vidhārikāḥ | nānāvastradharāḥ kāścitkāścitpuṣpakarāmbujāḥ

नानादर्शकराः काश्चित्काश्चित्कुङ्‌कुमलेपनम् । धारयन्त्यः कज्जलं च सिन्दूरचषकं पराः

nānādarśakarāḥ kāścitkāścitkuṅkumalepanam | dhārayantyaḥ kajjalaṃ ca sindūracaṣakaṃ parāḥ

काश्चिच्चित्रकनिर्मात्र्यः पादसंवाहने रताः । काश्चित्तु भूषाकारिण्यो नानाभूषाधराः पराः

kāściccitrakanirmātryaḥ pādasaṃvāhane ratāḥ | kāścittu bhūṣākāriṇyo nānābhūṣādharāḥ parāḥ

पुष्पभूषणनिर्मात्र्यः पुष्पशृङ्‌गारकारिकाः । नानाविलासचतुरा बह्व्य एवंविधाः पराः

puṣpabhūṣaṇanirmātryaḥ puṣpaśṛṅgārakārikāḥ | nānāvilāsacaturā bahvya evaṃvidhāḥ parāḥ

निबद्धपरिधानीया युवत्यः सकला अपि । देवीकृपालेशवशात्तुच्छीकृतजगत्त्रयाः

nibaddhaparidhānīyā yuvatyaḥ sakalā api | devīkṛpāleśavaśāttucchīkṛtajagattrayāḥ

एता दूत्यः स्मृता देव्यः शृङ्‌गारमदगर्विताः । तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु मे नृपसत्तम

etā dūtyaḥ smṛtā devyaḥ śṛṅgāramadagarvitāḥ | tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu me nṛpasattama

अनङ्‌गरूपा प्रथमाप्यनङ्‌गमदना परा । तृतीया तु ततः प्रोक्ता सुन्दरी मदनातुरा

anaṅgarūpā prathamāpyanaṅgamadanā parā | tṛtīyā tu tataḥ proktā sundarī madanāturā

ततो भुवनवेगा स्यात्तथा भुवनपालिका । स्यात्सर्वशिशिरानङ्‌गवदनानङ्‌गमेखला

tato bhuvanavegā syāttathā bhuvanapālikā | syātsarvaśiśirānaṅgavadanānaṅgamekhalā

विद्युद्दामसमानाङ्‌ग्यः क्वणत्काञ्चीगुणान्विताः । रणन्मञ्जीरचरणा बहिरन्तरितस्ततः

vidyuddāmasamānāṅgyaḥ kvaṇatkāñcīguṇānvitāḥ | raṇanmañjīracaraṇā bahirantaritastataḥ

धावमानास्तु शोभन्ते सर्वा विद्युल्लतोपमाः । कुशलाः सर्वकार्येषु वेत्रहस्ताः समन्ततः

dhāvamānāstu śobhante sarvā vidyullatopamāḥ | kuśalāḥ sarvakāryeṣu vetrahastāḥ samantataḥ

अष्टदिक्षु तथैतासां प्राकाराद्‌बहिरेव च । सदनानि विराजन्ते नानावाहनहेतिभिः

aṣṭadikṣu tathaitāsāṃ prākārādbahireva ca | sadanāni virājante nānāvāhanahetibhiḥ

वज्रसालादग्रभागे सालो वैदूर्यनिर्मितः । दशयोजनतुङ्‌गोऽसौ गोपुरद्वारभूषितः

vajrasālādagrabhāge sālo vaidūryanirmitaḥ | daśayojanatuṅgo'sau gopuradvārabhūṣitaḥ

वैदूर्यभूमिः सर्वापि गृहाणि विविधानि च । वीथ्यो रथ्या महामार्गाः सर्वे वैदूर्यनिर्मिताः

vaidūryabhūmiḥ sarvāpi gṛhāṇi vividhāni ca | vīthyo rathyā mahāmārgāḥ sarve vaidūryanirmitāḥ

वापीकूपतडागाश्च स्रवन्तीनां तटानि च । बालुका चैव सर्वापि वैदूर्यमणिनिर्मिता

vāpīkūpataḍāgāśca sravantīnāṃ taṭāni ca | bālukā caiva sarvāpi vaidūryamaṇinirmitā

तत्राष्टदिक्षु परितो ब्राह्म्यादीनां च मण्डलम् । निजैर्गणैः परिवृतं भ्राजते नृपसत्तम

tatrāṣṭadikṣu parito brāhmyādīnāṃ ca maṇḍalam | nijairgaṇaiḥ parivṛtaṃ bhrājate nṛpasattama

प्रतिब्रह्माण्डमातॄणां ताः समष्टय ईरिताः । ब्राह्मी माहेश्वरी चैव कौमारी वैष्णवी तथा

pratibrahmāṇḍamātṝṇāṃ tāḥ samaṣṭaya īritāḥ | brāhmī māheśvarī caiva kaumārī vaiṣṇavī tathā

वाराही च तथेन्द्राणी चामुण्डा सप्त मातरः । अष्टमी तु महालक्ष्मीर्नाम्ना प्रोक्तास्तु मातरः

vārāhī ca tathendrāṇī cāmuṇḍā sapta mātaraḥ | aṣṭamī tu mahālakṣmīrnāmnā proktāstu mātaraḥ

ब्रह्मरुद्रादिदेवानां समाकारास्तु ताः स्मृताः । जगत्कल्याणकारिण्यः स्वस्वसेनासमावृताः

brahmarudrādidevānāṃ samākārāstu tāḥ smṛtāḥ | jagatkalyāṇakāriṇyaḥ svasvasenāsamāvṛtāḥ

तत्सालस्य चतुर्द्वार्षु वाहनानि महेशितुः । सज्जानि नृपते सन्ति सालङ्‌काराणि नित्यशः

tatsālasya caturdvārṣu vāhanāni maheśituḥ | sajjāni nṛpate santi sālaṅkārāṇi nityaśaḥ

दन्तिनः कोटिशो वाहाः कोटिशः शिबिकास्तथा । हंसाः सिंहाश्च गरुडा मयूरा वृषभास्तथा

dantinaḥ koṭiśo vāhāḥ koṭiśaḥ śibikāstathā | haṃsāḥ siṃhāśca garuḍā mayūrā vṛṣabhāstathā

तैर्युक्ताः स्यन्दनास्तद्वत्कोटिशो नृपनन्दन । पार्ष्णिग्राहसमायुक्ता ध्वजैराकाशचुम्बिनः

tairyuktāḥ syandanāstadvatkoṭiśo nṛpanandana | pārṣṇigrāhasamāyuktā dhvajairākāśacumbinaḥ

कोटिशस्तु विमानानि नानाचिह्नान्वितानि च । नानावादित्रयुक्तानि महाध्वजयुतानि च

koṭiśastu vimānāni nānācihnānvitāni ca | nānāvāditrayuktāni mahādhvajayutāni ca

वैदूर्यमणिसालस्याप्यग्रे सालः परः स्मृतः । दशयोजनतुङ्‌गोऽसाविन्द्रनीलाश्मनिर्मितः

vaidūryamaṇisālasyāpyagre sālaḥ paraḥ smṛtaḥ | daśayojanatuṅgo'sāvindranīlāśmanirmitaḥ

तन्मध्यभूस्तथा वीथ्यो महामार्गा गृहाणि च । वापीकूपतडागाश्च सर्वे तन्मणिनिर्मिताः

tanmadhyabhūstathā vīthyo mahāmārgā gṛhāṇi ca | vāpīkūpataḍāgāśca sarve tanmaṇinirmitāḥ

तत्र पद्मं तु सम्प्रोक्तं बहुयोजनविस्तृतम् । षोडशारं दीप्यमानं सुदर्शनमिवापरम्

tatra padmaṃ tu samproktaṃ bahuyojanavistṛtam | ṣoḍaśāraṃ dīpyamānaṃ sudarśanamivāparam

तत्र षोडशशक्तीनां स्थानानि विविधानि च । सर्वोपस्करयुक्तानि समृद्धानि वसन्ति हि

tatra ṣoḍaśaśaktīnāṃ sthānāni vividhāni ca | sarvopaskarayuktāni samṛddhāni vasanti hi

तासां नामानि वक्ष्यामि शृणु मे नृपसत्तम । कराली विकराली च तथोमा च सरस्वती

tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi śṛṇu me nṛpasattama | karālī vikarālī ca tathomā ca sarasvatī

श्रीदुर्गोषा तथा लक्ष्मीः श्रुतिश्चैव स्मृतिर्धृतिः । श्रद्धा मेधा मतिः कान्तिरार्या षोडश शक्तयः

śrīdurgoṣā tathā lakṣmīḥ śrutiścaiva smṛtirdhṛtiḥ | śraddhā medhā matiḥ kāntirāryā ṣoḍaśa śaktayaḥ

नीलजीमूतसंकाशाः करवालकराम्बुजाः । समाः खेटकधारिण्यो युद्धोपक्रान्तमानसाः

nīlajīmūtasaṃkāśāḥ karavālakarāmbujāḥ | samāḥ kheṭakadhāriṇyo yuddhopakrāntamānasāḥ

सेनान्यः सकला एताः श्रीदेव्या जगदीशितुः । प्रतिब्रह्माण्डसंस्थानां शक्तीनां नायिकाः स्मृताः

senānyaḥ sakalā etāḥ śrīdevyā jagadīśituḥ | pratibrahmāṇḍasaṃsthānāṃ śaktīnāṃ nāyikāḥ smṛtāḥ

ब्रह्माण्डक्षोभकारिण्यो देवीशक्त्युपबृंहिताः । नानारथसमारूढा नानाशक्तिभिरन्विताः

brahmāṇḍakṣobhakāriṇyo devīśaktyupabṛṃhitāḥ | nānārathasamārūḍhā nānāśaktibhiranvitāḥ

एतत्पराक्रमं वक्तुं सहस्रास्योऽपि न क्षमः । इन्द्रनीलमहासालादग्रे तु बहुविस्तृतः

etatparākramaṃ vaktuṃ sahasrāsyo'pi na kṣamaḥ | indranīlamahāsālādagre tu bahuvistṛtaḥ

मुक्ताप्राकार उदितो दशयोजनदैर्घ्यवान् । मध्यभूः पूर्ववत्प्रोक्ता तन्मध्येऽष्टदलाम्बुजम्

muktāprākāra udito daśayojanadairghyavān | madhyabhūḥ pūrvavatproktā tanmadhye'ṣṭadalāmbujam

मुक्तामणिगणाकीर्णं विस्तृतं तु सकेसरम् । तत्र देवीसमाकारा देव्यायुधधराः सदा

muktāmaṇigaṇākīrṇaṃ vistṛtaṃ tu sakesaram | tatra devīsamākārā devyāyudhadharāḥ sadā

सम्प्रोक्ता अष्टमन्त्रिण्यो जगद्वार्ताप्रबोधिकाः । देवीसमानभोगास्ता इङ्‌गितज्ञास्तु पण्डिताः

samproktā aṣṭamantriṇyo jagadvārtāprabodhikāḥ | devīsamānabhogāstā iṅgitajñāstu paṇḍitāḥ

कुशलाः सर्वकार्येषु स्वामिकार्यपरायणाः । देव्यभिप्रायबोध्यस्ताश्चतुरा अतिसुन्दराः

kuśalāḥ sarvakāryeṣu svāmikāryaparāyaṇāḥ | devyabhiprāyabodhyastāścaturā atisundarāḥ

नानाशक्तिसमायुक्ताः प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनाम् । प्राणिनां ताः समाचारं ज्ञानशक्त्या विदन्ति च

nānāśaktisamāyuktāḥ pratibrahmāṇḍavartinām | prāṇināṃ tāḥ samācāraṃ jñānaśaktyā vidanti ca

तासां नामानि वक्ष्यामि मत्तः शृणु नृपोत्तम । अनङ्‌गकुसुमा प्रोक्ताप्यनङ्‌गकुसुमातुरा

tāsāṃ nāmāni vakṣyāmi mattaḥ śṛṇu nṛpottama | anaṅgakusumā proktāpyanaṅgakusumāturā

अनङ्‌गमदना तद्वदनङ्‌गमदनातुरा । भुवनपाला गगनवेगा चैव ततः परम्

anaṅgamadanā tadvadanaṅgamadanāturā | bhuvanapālā gaganavegā caiva tataḥ param

शशिरेखा च गगनरेखा चैव ततः परम् । पाशाङ्‌कुशवराभीतिधरा अरुणविग्रहाः

śaśirekhā ca gaganarekhā caiva tataḥ param | pāśāṅkuśavarābhītidharā aruṇavigrahāḥ

विश्वसम्बन्धिनीं वार्तां बोधयन्ति प्रतिक्षणम् । मुक्तासालादग्रभागे महामारकतोऽपरः

viśvasambandhinīṃ vārtāṃ bodhayanti pratikṣaṇam | muktāsālādagrabhāge mahāmārakato'paraḥ

सालोत्तमः समुद्दिष्टो दशयोजनदैर्घ्यवान् । नानासौभाग्यसंयुक्तो नानाभोगसमन्वितः

sālottamaḥ samuddiṣṭo daśayojanadairghyavān | nānāsaubhāgyasaṃyukto nānābhogasamanvitaḥ

मध्यभूस्तादृशी प्रोक्ता सदनानि तथैव च । षट्कोणमत्र विस्तीर्णं कोणस्था देवताः शृणु

madhyabhūstādṛśī proktā sadanāni tathaiva ca | ṣaṭkoṇamatra vistīrṇaṃ koṇasthā devatāḥ śṛṇu

पूर्वकोणे चतुर्वक्त्रो गायत्रीसहितो विधिः । कुण्डिकाक्षगुणाभीतिदण्डायुधधरः परः

pūrvakoṇe caturvaktro gāyatrīsahito vidhiḥ | kuṇḍikākṣaguṇābhītidaṇḍāyudhadharaḥ paraḥ

तदायुधधरा देवी गायत्री परदेवता । वेदाः सर्वे मूर्तिमन्तः शास्त्राणि विविधानि च

tadāyudhadharā devī gāyatrī paradevatā | vedāḥ sarve mūrtimantaḥ śāstrāṇi vividhāni ca

स्मृतयश्च पुराणानि मूर्तिमन्ति वसन्ति हि । ये ब्रह्मविग्रहाः सन्ति गायत्रीविग्रहाश्च ये

smṛtayaśca purāṇāni mūrtimanti vasanti hi | ye brahmavigrahāḥ santi gāyatrīvigrahāśca ye

व्याहृतीनां विग्रहाश्च ते नित्यं तत्र सन्ति हि । रक्षःकोणे शङ्‌खचक्रगदाम्बुजकराम्बुजा

vyāhṛtīnāṃ vigrahāśca te nityaṃ tatra santi hi | rakṣaḥkoṇe śaṅkhacakragadāmbujakarāmbujā

सावित्री वर्तते तत्र महाविष्णुश्च तादृशः । ये विष्णुविग्रहाः सन्ति मत्स्यकूर्मादयोऽखिलाः

sāvitrī vartate tatra mahāviṣṇuśca tādṛśaḥ | ye viṣṇuvigrahāḥ santi matsyakūrmādayo'khilāḥ

सावित्रीविग्रहा ये च ते सर्वे तत्र सन्ति हि । वायुकोणे परश्वक्षमालाभयवरान्वितः

sāvitrīvigrahā ye ca te sarve tatra santi hi | vāyukoṇe paraśvakṣamālābhayavarānvitaḥ

महारुद्रो वर्ततेऽत्र सरस्वत्यपि तादृशी । ये ये तु रुद्रभेदाः स्युर्दक्षिणास्यादयो नृप

mahārudro vartate'tra sarasvatyapi tādṛśī | ye ye tu rudrabhedāḥ syurdakṣiṇāsyādayo nṛpa

गौरीभेदाश्च ये सर्वे ते तत्र निवसन्ति हि । चतुःषष्ट्यागमा ये च ये चान्येऽप्यागमाः स्मृताः

gaurībhedāśca ye sarve te tatra nivasanti hi | catuḥṣaṣṭyāgamā ye ca ye cānye'pyāgamāḥ smṛtāḥ

ते सर्वे मूर्तिमन्तश्च तत्रैव निवसन्ति हि । अग्निकोणे रत्‍नकुम्भं तथा मणिकरण्डकम्

te sarve mūrtimantaśca tatraiva nivasanti hi | agnikoṇe ratnakumbhaṃ tathā maṇikaraṇḍakam

दधानो निजहस्ताभ्यां कुबेरो धनदायकः । नानावीथीसमायुक्तो महालक्ष्मीसमन्वितः

dadhāno nijahastābhyāṃ kubero dhanadāyakaḥ | nānāvīthīsamāyukto mahālakṣmīsamanvitaḥ

देव्या निधिपतिस्त्वास्ते स्वगुणैः परिवेष्टितः । वारुणे तु महाकोणे मदनो रतिसंयुतः

devyā nidhipatistvāste svaguṇaiḥ pariveṣṭitaḥ | vāruṇe tu mahākoṇe madano ratisaṃyutaḥ

पाशाङ्‌कुशधनुर्बाणधरो नित्यं विराजते । शृङ्‌गारा मूर्तिमन्तस्तु तत्र सन्निहिताः सदा

pāśāṅkuśadhanurbāṇadharo nityaṃ virājate | śṛṅgārā mūrtimantastu tatra sannihitāḥ sadā

ईशानकोणे विघ्नेशो नित्यं पुष्टिसमन्वितः । पाशाङ्‌कुशधरो वीरो विघ्नहर्ता विराजते

īśānakoṇe vighneśo nityaṃ puṣṭisamanvitaḥ | pāśāṅkuśadharo vīro vighnahartā virājate

विभूतयो गणेशस्य या याः सन्ति नृपोत्तम । ताः सर्वा निवसन्त्यत्र महैश्वर्यसमन्विताः

vibhūtayo gaṇeśasya yā yāḥ santi nṛpottama | tāḥ sarvā nivasantyatra mahaiśvaryasamanvitāḥ

प्रतिब्रह्माण्डसंस्थानां ब्रह्मादीनां समष्टयः । एते ब्रह्मादयः प्रोक्ताः सेवन्ते जगदीश्वरीम्

pratibrahmāṇḍasaṃsthānāṃ brahmādīnāṃ samaṣṭayaḥ | ete brahmādayaḥ proktāḥ sevante jagadīśvarīm

100

महामारकतस्याग्रे शतयोजनदैर्घ्यवान् । प्रवालसालोऽस्त्यपरः कुङ्‌कुमारुणविग्रहः

mahāmārakatasyāgre śatayojanadairghyavān | pravālasālo'styaparaḥ kuṅkumāruṇavigrahaḥ

101

मध्यभूस्तादृशी प्रोक्ता सदनानि च पूर्ववत् । तन्मध्ये पञ्चभूतानां स्वामिन्यः पञ्च सन्ति च

madhyabhūstādṛśī proktā sadanāni ca pūrvavat | tanmadhye pañcabhūtānāṃ svāminyaḥ pañca santi ca

102

हृल्लेखा गगना रक्ता चतुर्थी तु करालिका । महोच्छुष्मा पञ्चमी च पञ्चभूतसमप्रभाः

hṛllekhā gaganā raktā caturthī tu karālikā | mahocchuṣmā pañcamī ca pañcabhūtasamaprabhāḥ

103

पाशाङ्‌कुशवराभीतिधारिण्योऽमितभूषणाः । देवीसमानवेषाढ्या नवयौवनगर्विताः

pāśāṅkuśavarābhītidhāriṇyo'mitabhūṣaṇāḥ | devīsamānaveṣāḍhyā navayauvanagarvitāḥ

104

प्रवालसालादग्रे तु नवरत्‍नविनिर्मितः । बहुयोजनविस्तीर्णो महासालोऽस्ति भूमिप

pravālasālādagre tu navaratnavinirmitaḥ | bahuyojanavistīrṇo mahāsālo'sti bhūmipa

105

तत्र चाम्नायदेवीनां सदनानि बहून्यपि । नवरत्‍नमयान्येव तडागाश्च सरांसि च

tatra cāmnāyadevīnāṃ sadanāni bahūnyapi | navaratnamayānyeva taḍāgāśca sarāṃsi ca

106

श्रीदेव्या येऽवताराः स्युस्ते तत्र निवसन्ति हि । महाविद्या महाभेदाः सन्ति तत्रैव भूमिप

śrīdevyā ye'vatārāḥ syuste tatra nivasanti hi | mahāvidyā mahābhedāḥ santi tatraiva bhūmipa

107

निजावरणदेवीभिर्निजभूषणवाहनैः । सर्वदेव्यो विराजन्ते कोटिसूर्यसमप्रभाः

nijāvaraṇadevībhirnijabhūṣaṇavāhanaiḥ | sarvadevyo virājante koṭisūryasamaprabhāḥ

108

सप्तकोटिमहामन्त्रदेवताः सन्ति तत्र हि । नवरत्‍नमयादग्रे चिन्तामणिगृहं महत्

saptakoṭimahāmantradevatāḥ santi tatra hi | navaratnamayādagre cintāmaṇigṛhaṃ mahat

109

तत्रत्यं वस्तुमात्रं तु चिन्तामणिविनिर्मितम् । सूर्योद्‌गारोपलैस्तद्वच्चन्द्रोद्‌गारोपलैस्तथा

tatratyaṃ vastumātraṃ tu cintāmaṇivinirmitam | sūryodgāropalaistadvaccandrodgāropalaistathā

110

विद्युत्प्रभोपलैः स्तम्भाः कल्पितास्तु सहस्रशः । येषां प्रभाभिरन्तःस्थं वस्तु किञ्चिन्न दृश्यते

vidyutprabhopalaiḥ stambhāḥ kalpitāstu sahasraśaḥ | yeṣāṃ prabhābhirantaḥsthaṃ vastu kiñcinna dṛśyate

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां द्वादशस्कन्धे पद्मरागादिमणिविनिर्मितप्राकारवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ dvādaśaskandhe padmarāgādimaṇivinirmitaprākāravarṇanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

मणिद्वीपवर्णनम् व्यास उवाच तदेव देवीसदनं मध्यभागे विराजते । सहस्रस्तम्भसंयुक्ताश्चत्वारस्तेषु मण्डपाः

maṇidvīpavarṇanam vyāsa uvāca tadeva devīsadanaṃ madhyabhāge virājate | sahasrastambhasaṃyuktāścatvārasteṣu maṇḍapāḥ

शृङ्‌गारमण्डपश्चैको मुक्तिमण्डप एव च । ज्ञानमण्डपसंज्ञस्तु तृतीयः परिकीर्तितः

śṛṅgāramaṇḍapaścaiko muktimaṇḍapa eva ca | jñānamaṇḍapasaṃjñastu tṛtīyaḥ parikīrtitaḥ

एकान्तमण्डपश्चैव चतुर्थः परिकीर्तितः । नानावितानसंयुक्ता नानाधूपैस्तु धूपिताः

ekāntamaṇḍapaścaiva caturthaḥ parikīrtitaḥ | nānāvitānasaṃyuktā nānādhūpaistu dhūpitāḥ

कोटिसूर्यसमाः कान्त्या भ्राजन्ते मण्डपाः शुभाः । तन्मण्डपानां परितः काश्मीरवनिका स्मृता

koṭisūryasamāḥ kāntyā bhrājante maṇḍapāḥ śubhāḥ | tanmaṇḍapānāṃ paritaḥ kāśmīravanikā smṛtā

मल्लिकाकुन्दवनिका यत्र पुष्कलकाः स्थिताः । असंख्याता मृगमदैः पूरितास्तत्स्रवा नृप

mallikākundavanikā yatra puṣkalakāḥ sthitāḥ | asaṃkhyātā mṛgamadaiḥ pūritāstatsravā nṛpa

महापद्माटवी तद्वद्‌रत्‍नसोपाननिर्मिता । सुधारसेन सम्पूर्णा गुञ्जन्मत्तमधुव्रता

mahāpadmāṭavī tadvadratnasopānanirmitā | sudhārasena sampūrṇā guñjanmattamadhuvratā

हंसकारण्डवाकीर्णा गन्धपूरितदिक्तटा । वनिकानां सुगन्धैस्तु मणिद्वीपं सुवासितम्

haṃsakāraṇḍavākīrṇā gandhapūritadiktaṭā | vanikānāṃ sugandhaistu maṇidvīpaṃ suvāsitam

शृङ्‌गारमण्डपे देव्यो गायन्ति विविधैः स्वरैः । सभासदो देववरा मध्ये श्रीजगदम्बिका

śṛṅgāramaṇḍape devyo gāyanti vividhaiḥ svaraiḥ | sabhāsado devavarā madhye śrījagadambikā

मुक्तिमण्डपमध्ये तु मोचयत्यनिशं शिवा । ज्ञानोपदेशं कुरुते तृतीये नृप मण्डपे

muktimaṇḍapamadhye tu mocayatyaniśaṃ śivā | jñānopadeśaṃ kurute tṛtīye nṛpa maṇḍape

चतुर्थमण्डपे चैव जगद्‌रक्षाविचिन्तनम् । मन्त्रिणीसहिता नित्यं करोति जगदम्बिका

caturthamaṇḍape caiva jagadrakṣāvicintanam | mantriṇīsahitā nityaṃ karoti jagadambikā

चिन्तामणिगृहे राजञ्छक्तितत्त्वात्मकैः परैः । सोपानैर्दशभिर्युक्तो मञ्चकोऽप्यधिराजते

cintāmaṇigṛhe rājañchaktitattvātmakaiḥ paraiḥ | sopānairdaśabhiryukto mañcako'pyadhirājate

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च ईश्वरश्च सदाशिवः । एते मञ्चखुराः प्रोक्ताः फलकस्तु सदाशिवः

brahmā viṣṇuśca rudraśca īśvaraśca sadāśivaḥ | ete mañcakhurāḥ proktāḥ phalakastu sadāśivaḥ

तस्योपरि महादेवो भुवनेशो विराजते । या देवी निजलीलार्थं द्विधाभूता बभूव ह

tasyopari mahādevo bhuvaneśo virājate | yā devī nijalīlārthaṃ dvidhābhūtā babhūva ha

सृष्ट्यादौ तु स एवायं तदर्धाङ्‌गो महेश्वरः । कन्दर्पदर्पनाशोद्यत्कोटिकन्दर्पसुन्दरः

sṛṣṭyādau tu sa evāyaṃ tadardhāṅgo maheśvaraḥ | kandarpadarpanāśodyatkoṭikandarpasundaraḥ

पञ्चवक्त्रस्त्रिनेत्रश्च मणिभूषणभूषितः । हरिणाभीतिपरशून् वरं च निजबाहुभिः

pañcavaktrastrinetraśca maṇibhūṣaṇabhūṣitaḥ | hariṇābhītiparaśūn varaṃ ca nijabāhubhiḥ

दधानः षोडशाब्दोऽसौ देवः सर्वेश्वरो महान् । कोटिसूर्यप्रतीकाशश्चन्द्रकोटिसुशीतलः

dadhānaḥ ṣoḍaśābdo'sau devaḥ sarveśvaro mahān | koṭisūryapratīkāśaścandrakoṭisuśītalaḥ

शुद्धस्फटिकसंकाशस्त्रिनेत्रः शीतलद्युतिः । वामाङ्‌गे सन्निषण्णास्य देवी श्रीभुवनेश्वरी

śuddhasphaṭikasaṃkāśastrinetraḥ śītaladyutiḥ | vāmāṅge sanniṣaṇṇāsya devī śrībhuvaneśvarī

नवरत्‍नगणाकीर्णकाञ्चीदामविराजिता । तप्तकाञ्चनसन्नद्धवैदूर्याङ्‌गदभूषणा

navaratnagaṇākīrṇakāñcīdāmavirājitā | taptakāñcanasannaddhavaidūryāṅgadabhūṣaṇā

कनच्छ्रीचक्रताटङ्‌कविटङ्‌कवदनाम्बुजा । ललाटकान्तिविभवविजितार्थसुधाकरा

kanacchrīcakratāṭaṅkaviṭaṅkavadanāmbujā | lalāṭakāntivibhavavijitārthasudhākarā

बिम्बकान्तितिरस्कारिरदच्छदविराजिता । लसत्कुङ्‌कुमकस्तुरीतिलकोद्‍भासितानना

bimbakāntitiraskāriradacchadavirājitā | lasatkuṅkumakasturītilakodbhāsitānanā

दिव्यचूडामणिस्फारचञ्चच्चन्द्रकसूर्यका । उद्यत्कविसमस्वच्छनासाभरणभासुरा

divyacūḍāmaṇisphāracañcaccandrakasūryakā | udyatkavisamasvacchanāsābharaṇabhāsurā

चिन्ताकलम्बितस्वच्छमुक्तागुच्छविराजिता । पाटीरपङ्‌ककर्पूरकुङ्‌कुमालङ्‌कृतस्तनी

cintākalambitasvacchamuktāgucchavirājitā | pāṭīrapaṅkakarpūrakuṅkumālaṅkṛtastanī

विचित्रविविधाकल्पा कम्बुसंकाशकन्धरा । दाडिमीफलबीजाभदन्तपङ्‌क्तिविराजिता

vicitravividhākalpā kambusaṃkāśakandharā | dāḍimīphalabījābhadantapaṅktivirājitā

अनर्घ्यरत्‍नघटितमुकुटाञ्चितमस्तका । मत्तालिमालाविलसदलकाढ्यमुखाम्बुजा

anarghyaratnaghaṭitamukuṭāñcitamastakā | mattālimālāvilasadalakāḍhyamukhāmbujā

कलङ्‌ककार्श्यनिर्मुक्तशरच्चन्द्रनिभानना । जाह्नवीसलिलावर्तशोभिनाभिविभूषिता

kalaṅkakārśyanirmuktaśaraccandranibhānanā | jāhnavīsalilāvartaśobhinābhivibhūṣitā

माणिक्यशकलाबद्धमुद्रिकाङ्‌गुलिभूषिता । पुण्डरीकदलाकारनयनत्रयसुन्दरी

māṇikyaśakalābaddhamudrikāṅgulibhūṣitā | puṇḍarīkadalākāranayanatrayasundarī

कल्पिताच्छमहारागपद्मरागोज्ज्वलप्रभा । रत्‍नकिङ्‌किणिकायुक्तरत्‍नकङ्‌कणशोभिता

kalpitācchamahārāgapadmarāgojjvalaprabhā | ratnakiṅkiṇikāyuktaratnakaṅkaṇaśobhitā

मणिमुक्तासरापारलसत्पदकसन्ततिः । रत्‍नाङ्‌गुलिप्रविततप्रभाजाललसत्करा

maṇimuktāsarāpāralasatpadakasantatiḥ | ratnāṅgulipravitataprabhājālalasatkarā

कञ्चुकीगुम्फितापारनानारत्‍नततिद्युतिः । मल्लिकामोदिधम्मिल्लमल्लिकालिसरावृता

kañcukīgumphitāpāranānāratnatatidyutiḥ | mallikāmodidhammillamallikālisarāvṛtā

सुवृत्तनिबिडोत्तुङ्‌गकुचभारालसा शिवा । वरपाशाङ्‌कुशाभीतिलसद्बाहुचतुष्टया

suvṛttanibiḍottuṅgakucabhārālasā śivā | varapāśāṅkuśābhītilasadbāhucatuṣṭayā

सर्वशृङ्‌गारवेषाढ्या सुकुमाराङ्‌गवल्लरी । सौन्दर्यधारासर्वस्वा निर्व्याजकरुणामयी

sarvaśṛṅgāraveṣāḍhyā sukumārāṅgavallarī | saundaryadhārāsarvasvā nirvyājakaruṇāmayī

निजसंलापमाधुर्यविनिर्भर्त्सितकच्छपी । कोटिकोटिरवीन्दूनां कान्तिं या बिभ्रती परा

nijasaṃlāpamādhuryavinirbhartsitakacchapī | koṭikoṭiravīndūnāṃ kāntiṃ yā bibhratī parā

नानासखीभिर्दासीभिस्तथा देवाङ्‌गनादिभिः । सर्वाभिर्देवताभिस्तु समन्तात्परिवेष्टिता

nānāsakhībhirdāsībhistathā devāṅganādibhiḥ | sarvābhirdevatābhistu samantātpariveṣṭitā

इच्छाशक्त्या ज्ञानशक्त्या क्रियाशक्त्या समन्विता । लज्जा तुष्टिस्तथा पुष्टिः कीर्तिः कान्तिः क्षमा दया

icchāśaktyā jñānaśaktyā kriyāśaktyā samanvitā | lajjā tuṣṭistathā puṣṭiḥ kīrtiḥ kāntiḥ kṣamā dayā

बुद्धिर्मेधा स्मृतिर्लक्ष्मीर्मूर्तिमत्योऽङ्‌गनाः स्मृताः । जया च विजया चैवाप्यजिता चापराजिता

buddhirmedhā smṛtirlakṣmīrmūrtimatyo'ṅganāḥ smṛtāḥ | jayā ca vijayā caivāpyajitā cāparājitā

नित्या विलासिनी दोग्ध्री त्वघोरा मङ्‌गला नव । पीठशक्तय एतास्तु सेवन्ते यां पराम्बिकाम्

nityā vilāsinī dogdhrī tvaghorā maṅgalā nava | pīṭhaśaktaya etāstu sevante yāṃ parāmbikām

यस्यास्तु पार्श्वभागे स्तो निधी तौ शङ्‌खपद्मकौ । नवरत्‍नवहा नद्यस्तथा वै काञ्चनस्रवाः

yasyāstu pārśvabhāge sto nidhī tau śaṅkhapadmakau | navaratnavahā nadyastathā vai kāñcanasravāḥ

सप्तधातुवहा नद्यो निधिभ्यां तु विनिर्गताः । सुधासिन्ध्वन्तगामिन्यस्ताः सर्वा नृपसत्तम

saptadhātuvahā nadyo nidhibhyāṃ tu vinirgatāḥ | sudhāsindhvantagāminyastāḥ sarvā nṛpasattama

सा देवी भुवनेशानी तद्वामाङ्‌के विराजते । सर्वेशत्वं महेशस्य यत्सङ्‌गादेव नान्यथा

sā devī bhuvaneśānī tadvāmāṅke virājate | sarveśatvaṃ maheśasya yatsaṅgādeva nānyathā

चिन्तामणिगृहस्यास्य प्रमाणं शृणु भूमिप । सहस्रयोजनायामं महान्तस्तत्प्रचक्षते

cintāmaṇigṛhasyāsya pramāṇaṃ śṛṇu bhūmipa | sahasrayojanāyāmaṃ mahāntastatpracakṣate

तदुत्तरे महाशालाः पूर्वस्माद्‌द्विगुणाः स्मृताः । अन्तरिक्षगतं त्वेतन्निराधारं विराजते

taduttare mahāśālāḥ pūrvasmāddviguṇāḥ smṛtāḥ | antarikṣagataṃ tvetannirādhāraṃ virājate

सङ्‌कोचश्च विकासश्च जायतेऽस्य निरन्तरम् । पटवत्कार्यवशतः प्रलये सर्जने तथा

saṅkocaśca vikāsaśca jāyate'sya nirantaram | paṭavatkāryavaśataḥ pralaye sarjane tathā

शालानां चैव सर्वेषां सर्वकान्तिपरावधि । चिन्तामणिगृहं प्रोक्तं यत्र देवी महोमयी

śālānāṃ caiva sarveṣāṃ sarvakāntiparāvadhi | cintāmaṇigṛhaṃ proktaṃ yatra devī mahomayī

ये ये उपासकाः सन्ति प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनः । देवेषु नागलोकेषु मनुष्येष्वितरेषु च

ye ye upāsakāḥ santi pratibrahmāṇḍavartinaḥ | deveṣu nāgalokeṣu manuṣyeṣvitareṣu ca

श्रीदेव्यास्ते च सर्वेऽपि व्रजन्त्यत्रैव भूमिप । देवीक्षेत्रे ये त्यजन्ति प्राणान्देव्यर्चने रताः

śrīdevyāste ca sarve'pi vrajantyatraiva bhūmipa | devīkṣetre ye tyajanti prāṇāndevyarcane ratāḥ

ते सर्वे यान्ति तत्रैव यत्र देवी महोत्सवा । घृतकुल्या दुग्धकुल्या दधिकुल्या मधुस्रवाः

te sarve yānti tatraiva yatra devī mahotsavā | ghṛtakulyā dugdhakulyā dadhikulyā madhusravāḥ

स्यन्दन्ति सरितः सर्वास्तथामृतवहाः पराः । द्राक्षारसवहाः काश्चिज्जम्बूरसवहाः पराः

syandanti saritaḥ sarvāstathāmṛtavahāḥ parāḥ | drākṣārasavahāḥ kāścijjambūrasavahāḥ parāḥ

आम्रेक्षुरसवाहिन्यो नद्यस्तास्तु सहस्रशः । मनोरथफला वृक्षा वाप्यः कूपास्तथैव च

āmrekṣurasavāhinyo nadyastāstu sahasraśaḥ | manorathaphalā vṛkṣā vāpyaḥ kūpāstathaiva ca

यथेष्टपानफलदा न न्यूनं किञ्चिदस्ति हि । न रोगपलितं वापि जरा वापि कदाचन

yatheṣṭapānaphaladā na nyūnaṃ kiñcidasti hi | na rogapalitaṃ vāpi jarā vāpi kadācana

न चिन्ता न च मात्सर्यं कामक्रोधादिकं तथा । सर्वे युवानः सस्त्रीका सहस्रादित्यवर्चसः

na cintā na ca mātsaryaṃ kāmakrodhādikaṃ tathā | sarve yuvānaḥ sastrīkā sahasrādityavarcasaḥ

भजन्ति सततं देवीं तत्र श्रीभुवनेश्वरीम् । केचित्सलोकतापन्नाः केचित्सामीप्यतां गताः

bhajanti satataṃ devīṃ tatra śrībhuvaneśvarīm | kecitsalokatāpannāḥ kecitsāmīpyatāṃ gatāḥ

सरूपतां गताः केचित्सार्ष्टितां च परे गताः । या यास्तु देवतास्तत्र प्रतिब्रह्माण्डवर्तिनाम्

sarūpatāṃ gatāḥ kecitsārṣṭitāṃ ca pare gatāḥ | yā yāstu devatāstatra pratibrahmāṇḍavartinām

समष्टयः स्थितास्तास्तु सेवन्ते जगदीश्वरीम् । सप्तकोटिमहामन्त्रा मूर्तिमन्त उपासते

samaṣṭayaḥ sthitāstāstu sevante jagadīśvarīm | saptakoṭimahāmantrā mūrtimanta upāsate

महाविद्याश्च सकलाः साम्यावस्थात्मिकां शिवाम् । कारणब्रह्मरूपां तां मायाशबलविग्रहाम्

mahāvidyāśca sakalāḥ sāmyāvasthātmikāṃ śivām | kāraṇabrahmarūpāṃ tāṃ māyāśabalavigrahām

इत्थं राजन् मया प्रोक्तं मणिद्वीपं महत्तरम् । न सूर्यचन्द्रौ नो विद्युत्कोटयोऽग्निस्तथैव च

itthaṃ rājan mayā proktaṃ maṇidvīpaṃ mahattaram | na sūryacandrau no vidyutkoṭayo'gnistathaiva ca

एतस्य भासा कोट्यंशकोट्यंशेनापि ते समाः । क्यचिद्विद्रुमसकाशं क्वचिन्मरकतच्छवि

etasya bhāsā koṭyaṃśakoṭyaṃśenāpi te samāḥ | kyacidvidrumasakāśaṃ kvacinmarakatacchavi

विद्युद्‍भानुसमच्छायं मध्यसूर्यसमं क्वचित् । विद्युत्कोटिमहाधारा सारकान्तिततं क्वचित्

vidyudbhānusamacchāyaṃ madhyasūryasamaṃ kvacit | vidyutkoṭimahādhārā sārakāntitataṃ kvacit

क्वचित्सिन्दूरनीलेन्द्रमाणिक्यसदृशच्छवि । हीरसारमहागर्भधगद्धगितदिक्तटम्

kvacitsindūranīlendramāṇikyasadṛśacchavi | hīrasāramahāgarbhadhagaddhagitadiktaṭam

कान्त्या दावानलसमं तप्तकाञ्चनसन्निभम् । क्वचिच्चन्द्रोपलोद्‌गारं सूर्योद्‌गारं च कुत्रचित्

kāntyā dāvānalasamaṃ taptakāñcanasannibham | kvaciccandropalodgāraṃ sūryodgāraṃ ca kutracit

रत्‍नशृङ्‌गिसमायुक्तं रत्‍नप्राकारगोपुरम् । रत्‍नपत्रै रत्‍नफलैर्वक्षैश्च परिमण्डितम्

ratnaśṛṅgisamāyuktaṃ ratnaprākāragopuram | ratnapatrai ratnaphalairvakṣaiśca parimaṇḍitam

नृत्यन्मयूरसङ्‌घैश्च कपोतरणितोज्ज्वलम् । कोकिलाकाकलीलापैः शुकलापैश्च शोभितम्

nṛtyanmayūrasaṅghaiśca kapotaraṇitojjvalam | kokilākākalīlāpaiḥ śukalāpaiśca śobhitam

सुरम्यरमणीयाम्बुलक्षावधिसरोवृतम् । तन्मध्यभागविलसद्विकचद्‌रत्‍नपङ्‌कजैः

suramyaramaṇīyāmbulakṣāvadhisarovṛtam | tanmadhyabhāgavilasadvikacadratnapaṅkajaiḥ

सुगन्धिभिः समन्तात्तु वासितं शतयोजनम् । मन्दमारुतसम्भिन्नचलद्द्रुमसमाकुलम्

sugandhibhiḥ samantāttu vāsitaṃ śatayojanam | mandamārutasambhinnacaladdrumasamākulam

चिन्तामणिसमूहानां ज्योतिषा वितताम्बरम् । रत्‍नप्रभाभिरभितो धगद्धगितदिक्तटम्

cintāmaṇisamūhānāṃ jyotiṣā vitatāmbaram | ratnaprabhābhirabhito dhagaddhagitadiktaṭam

वृक्षवातमहागन्धवातवातसुपूरितम् । धूपधूपायितं राजन् मणिदीपायुतोज्ज्वलम्

vṛkṣavātamahāgandhavātavātasupūritam | dhūpadhūpāyitaṃ rājan maṇidīpāyutojjvalam

मणिजालकसच्छिद्रतरलोदरकान्तिभिः । दिङ्‌मोहजनकं चैतद्दर्पणोदरसंयुतम्

maṇijālakasacchidrataralodarakāntibhiḥ | diṅmohajanakaṃ caitaddarpaṇodarasaṃyutam

ऐश्वर्यस्य समग्रस्य शृङ्‌गारस्याखिलस्य च । सर्वज्ञतायाः सर्वायास्तेजसश्चाखिलस्य वै

aiśvaryasya samagrasya śṛṅgārasyākhilasya ca | sarvajñatāyāḥ sarvāyāstejasaścākhilasya vai

पराक्रमस्य सर्वस्य सर्वोत्तमगुणस्य च । सकलाया दयायाश्च समाप्तिरिह भूपते

parākramasya sarvasya sarvottamaguṇasya ca | sakalāyā dayāyāśca samāptiriha bhūpate

राज्ञ आनन्दमारभ्य ब्रह्मलोकान्तभूमिषु । आनन्दा ये स्थिताः सर्वे तेऽत्रैवान्तर्भवन्ति हि

rājña ānandamārabhya brahmalokāntabhūmiṣu | ānandā ye sthitāḥ sarve te'traivāntarbhavanti hi

इति ते वर्णितं राजन् मणिद्वीपं महत्तरम् । महादेव्याः परं स्थानं सर्वलोकोत्तमोत्तमम्

iti te varṇitaṃ rājan maṇidvīpaṃ mahattaram | mahādevyāḥ paraṃ sthānaṃ sarvalokottamottamam

एतस्य स्मरणात्सद्यः सर्वं पापं विनश्यति । प्राणोत्क्रमणसन्धौ तु स्मृत्वा तत्रैव गच्छति

etasya smaraṇātsadyaḥ sarvaṃ pāpaṃ vinaśyati | prāṇotkramaṇasandhau tu smṛtvā tatraiva gacchati

अध्यायपञ्चकं त्वेतत्पठेन्नित्यं समाहितः । भूतप्रेतपिशाचादिबाधा तत्र भवेन्न हि

adhyāyapañcakaṃ tvetatpaṭhennityaṃ samāhitaḥ | bhūtapretapiśācādibādhā tatra bhavenna hi

नवीनगृहनिर्माणे वास्तुयागे तथैव च । पठितव्यं प्रयत्‍नेन कल्याणं तेन जायते

navīnagṛhanirmāṇe vāstuyāge tathaiva ca | paṭhitavyaṃ prayatnena kalyāṇaṃ tena jāyate

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां सहितायां द्वादशस्कन्धे मणिद्वीपवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ sahitāyāṃ dvādaśaskandhe maṇidvīpavarṇanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३

जनमेजयेनाम्बामखकरण-देवीभागवतश्रवणपूर्वकं स्वपित्रुद्धारवर्णनम् व्यास उवाच इति ते कथितं भूप यद्यत्पृष्टं त्वयानघ । नारायणेन यत्प्रोक्तं नारदाय महात्मने

janamejayenāmbāmakhakaraṇa-devībhāgavataśravaṇapūrvakaṃ svapitruddhāravarṇanam vyāsa uvāca iti te kathitaṃ bhūpa yadyatpṛṣṭaṃ tvayānagha | nārāyaṇena yatproktaṃ nāradāya mahātmane

श्रुत्वैतत्तु महादेव्याः पुराणं परमाद्‍भुतम् । कृतकृत्यो भवेन्मर्त्यो देव्याः प्रियतमो हि सः

śrutvaitattu mahādevyāḥ purāṇaṃ paramādbhutam | kṛtakṛtyo bhavenmartyo devyāḥ priyatamo hi saḥ

कुरु चाम्बामखं राजन् स्वपित्रुद्धरणाय वै । खिन्नोऽसि येन राजेन्द्र पितुर्ज्ञात्वा तु दुर्गतिम्

kuru cāmbāmakhaṃ rājan svapitruddharaṇāya vai | khinno'si yena rājendra piturjñātvā tu durgatim

गृहाण त्वं महादेव्या मन्त्रं सर्वोत्तमोत्तमम् । यथाविधिविधानेन जन्मसाफल्यदायकम्

gṛhāṇa tvaṃ mahādevyā mantraṃ sarvottamottamam | yathāvidhividhānena janmasāphalyadāyakam

सूत उवाच तच्छ्रुत्वा नृपशार्दूलः प्रार्थयित्वा मुनीश्वरम् । तस्मादेव महामन्त्रं देवीप्रणवसंज्ञकम्

sūta uvāca tacchrutvā nṛpaśārdūlaḥ prārthayitvā munīśvaram | tasmādeva mahāmantraṃ devīpraṇavasaṃjñakam

दीक्षाविधिं विधानेन जग्राह नृपसत्तमः । तत आहूय धौम्यादीन्नवरात्रसमागमे

dīkṣāvidhiṃ vidhānena jagrāha nṛpasattamaḥ | tata āhūya dhaumyādīnnavarātrasamāgame

अम्बायज्ञं चकाराशु वित्तशाढ्यविवर्जितः । ब्राह्मणैः पाठयामास पुराणं त्वेतदुत्तमम्

ambāyajñaṃ cakārāśu vittaśāḍhyavivarjitaḥ | brāhmaṇaiḥ pāṭhayāmāsa purāṇaṃ tvetaduttamam

श्रीदेव्यग्रेऽम्बिकाप्रीत्यै देवीभागवतं परम् । ब्राह्मणान्भोजयामासाप्यसंख्यातान्सुवासिनीः

śrīdevyagre'mbikāprītyai devībhāgavataṃ param | brāhmaṇānbhojayāmāsāpyasaṃkhyātānsuvāsinīḥ

कुमारीर्वटुकादींश्च दीनानाथांस्तथैव च । द्रव्यप्रदानैस्तान्सर्वान् सन्तोष्य वसुधाधिपः

kumārīrvaṭukādīṃśca dīnānāthāṃstathaiva ca | dravyapradānaistānsarvān santoṣya vasudhādhipaḥ

समाप्य यज्ञं संस्थाने संस्थितो यावदेव हि । तावदेव हि चाकाशान्नारदः समवातरत्

samāpya yajñaṃ saṃsthāne saṃsthito yāvadeva hi | tāvadeva hi cākāśānnāradaḥ samavātarat

रणयन्महतीं वीणां ज्वलदग्निशिखोपमः । ससम्भमः समुत्थाय दृष्ट्वा तं नारदं मुनिम्

raṇayanmahatīṃ vīṇāṃ jvaladagniśikhopamaḥ | sasambhamaḥ samutthāya dṛṣṭvā taṃ nāradaṃ munim

आसनाद्युपचारैश्च पूजयामास भूमिपः । कृत्वा तु कुशलप्रश्नं पप्रच्छागमकारणम्

āsanādyupacāraiśca pūjayāmāsa bhūmipaḥ | kṛtvā tu kuśalapraśnaṃ papracchāgamakāraṇam

राजोवाच कुत आगमनं साधो ब्रूहि किं करवाणि ते । सनाथोऽहं कृतार्थोऽहं त्वदागमनकारणात्

rājovāca kuta āgamanaṃ sādho brūhi kiṃ karavāṇi te | sanātho'haṃ kṛtārtho'haṃ tvadāgamanakāraṇāt

इति राज्ञो वचः श्रुत्वा प्रोवाच मुनिसत्तमः । अद्याश्चर्यं मया दृष्टं देवलोके नृपोत्तम

iti rājño vacaḥ śrutvā provāca munisattamaḥ | adyāścaryaṃ mayā dṛṣṭaṃ devaloke nṛpottama

तन्निवेदयितुं प्राप्तस्त्वत्सकाशे सुविस्मितः । पिता ते दुर्गतिं प्राप्तो निजकर्मविपर्ययात्

tannivedayituṃ prāptastvatsakāśe suvismitaḥ | pitā te durgatiṃ prāpto nijakarmaviparyayāt

स एवायं दिव्यरूपवपुर्भूत्वाधुनैव हि । देवदेवैः स्तुतः सम्यगप्सरोभिः समन्ततः

sa evāyaṃ divyarūpavapurbhūtvādhunaiva hi | devadevaiḥ stutaḥ samyagapsarobhiḥ samantataḥ

विमानवरमारुह्य मणिद्वीपं गतोऽभवत् । देवीभागवतस्यास्य श्रवणोत्थफलेन च

vimānavaramāruhya maṇidvīpaṃ gato'bhavat | devībhāgavatasyāsya śravaṇotthaphalena ca

अम्बामखफलेनापि पिता ते सुगतिं गतः । धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि जीवितं सफलं तव

ambāmakhaphalenāpi pitā te sugatiṃ gataḥ | dhanyo'si kṛtakṛtyo'si jīvitaṃ saphalaṃ tava

नरकादुद्धृतस्तातस्त्वया तु कुलभूषण । देवलोके स्फीतकीर्तिस्तवाद्य विपुलाभवत्

narakāduddhṛtastātastvayā tu kulabhūṣaṇa | devaloke sphītakīrtistavādya vipulābhavat

सूत उवाच नारदोक्तं समाकर्ण्य प्रेमगद्‌गदितान्तरः । पपात पादाम्बुजयोर्व्यासस्याद्‌भुतकर्मणः

sūta uvāca nāradoktaṃ samākarṇya premagadgaditāntaraḥ | papāta pādāmbujayorvyāsasyādbhutakarmaṇaḥ

तवानुग्रहतो देव कृतार्थोऽहं महामुने । किं मया प्रतिकर्तव्यं नमस्कारादृते तव

tavānugrahato deva kṛtārtho'haṃ mahāmune | kiṃ mayā pratikartavyaṃ namaskārādṛte tava

अनुग्राह्यः सदैवाहमेवमेव त्वया मुने । इति राज्ञो वचः श्रुत्वाप्याशीर्भिरभिनन्द्य च

anugrāhyaḥ sadaivāhamevameva tvayā mune | iti rājño vacaḥ śrutvāpyāśīrbhirabhinandya ca

उवाच वचनं श्लक्ष्णं भगवान् बादरायणः । राजन्सर्वं परित्यज्य भज देवीपदाम्बुजम्

uvāca vacanaṃ ślakṣṇaṃ bhagavān bādarāyaṇaḥ | rājansarvaṃ parityajya bhaja devīpadāmbujam

देवीभागवतं चैव पठ नित्यं समाहितः । अम्बामखं सदा भक्त्या कुरु नित्यमतन्द्रितः

devībhāgavataṃ caiva paṭha nityaṃ samāhitaḥ | ambāmakhaṃ sadā bhaktyā kuru nityamatandritaḥ

अनायासेन तेन त्वं मोक्ष्यसे भवबन्धनात् । सन्त्यन्यानि पुराणानि हरिरुद्रमुखानि च

anāyāsena tena tvaṃ mokṣyase bhavabandhanāt | santyanyāni purāṇāni harirudramukhāni ca

देवीभागवतस्यास्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् । सारमेतत्पुराणानां वेदानां चैव सर्वशः

devībhāgavatasyāsya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm | sārametatpurāṇānāṃ vedānāṃ caiva sarvaśaḥ

मूलप्रकृतिरेवैषा यत्र तु प्रतिपाद्यते । समं तेन पुराणं स्यात्कथमन्यन्नृपोत्तम

mūlaprakṛtirevaiṣā yatra tu pratipādyate | samaṃ tena purāṇaṃ syātkathamanyannṛpottama

पाठे वेदसमं पुण्यं यस्य स्याज्जनमेजय । पठितव्यं प्रयत्‍नेन तदेव विबुधोत्तमैः

pāṭhe vedasamaṃ puṇyaṃ yasya syājjanamejaya | paṭhitavyaṃ prayatnena tadeva vibudhottamaiḥ

इत्युक्त्वा नृपवर्यं तं जगाम मुनिराट् ततः । जग्मुश्चैव यथास्थानं धौम्यादिमुनयोऽमलाः

ityuktvā nṛpavaryaṃ taṃ jagāma munirāṭ tataḥ | jagmuścaiva yathāsthānaṃ dhaumyādimunayo'malāḥ

देवीभागवतस्यैव प्रशंसां चक्रुरुत्तमाम् । राजा शशास धरणीं ततः सन्तुष्टमानसः । देवीभागवतं चैव पठच्छृण्वन्तिरन्तरम्

devībhāgavatasyaiva praśaṃsāṃ cakruruttamām | rājā śaśāsa dharaṇīṃ tataḥ santuṣṭamānasaḥ | devībhāgavataṃ caiva paṭhacchṛṇvantirantaram

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादलसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे जनमेजयेनाम्बामखकरण-देवीभागवतश्रवणपूर्वकं स्वपित्रुद्धारवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādalasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe janamejayenāmbāmakhakaraṇa-devībhāgavataśravaṇapūrvakaṃ svapitruddhāravarṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४

श्रीमद्देवीभागवतमहापुराण-श्रवणफलवर्णनम् सूत उवाच अर्धश्लोकात्मकं यत्तु देवीवक्त्राब्जनिर्गतम् । श्रीमद्‍भागवतं नाम वेदसिद्धान्तबोधकम्

śrīmaddevībhāgavatamahāpurāṇa-śravaṇaphalavarṇanam sūta uvāca ardhaślokātmakaṃ yattu devīvaktrābjanirgatam | śrīmadbhāgavataṃ nāma vedasiddhāntabodhakam

उपदिष्टं विष्णुवे यद्वटपत्रनिवासिने । शतकोटिप्रविस्तीर्णं तत्कृतं ब्रह्मणा पुरा

upadiṣṭaṃ viṣṇuve yadvaṭapatranivāsine | śatakoṭipravistīrṇaṃ tatkṛtaṃ brahmaṇā purā

तत्सारमेकतः कृत्वा व्यासेन शुकहेतवे । अष्टादशसहस्रं तु द्वादशस्कन्धसंयुतम्

tatsāramekataḥ kṛtvā vyāsena śukahetave | aṣṭādaśasahasraṃ tu dvādaśaskandhasaṃyutam

देवीभागवतं नाम पुराणं ग्रथितं पुरा । अद्यापि देवलोके तद्‌बहुविस्तीर्णमस्ति हि

devībhāgavataṃ nāma purāṇaṃ grathitaṃ purā | adyāpi devaloke tadbahuvistīrṇamasti hi

नानेन सदृशं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् । पदे पदेऽश्वमेधस्य फलमाप्नोति मानवः

nānena sadṛśaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam | pade pade'śvamedhasya phalamāpnoti mānavaḥ

पौराणिकं पूजयित्वा वस्त्राद्याभरणादिभिः । व्यासबुद्ध्या तन्मुखात्तु श्रुत्वैतत्समुपोषितः

paurāṇikaṃ pūjayitvā vastrādyābharaṇādibhiḥ | vyāsabuddhyā tanmukhāttu śrutvaitatsamupoṣitaḥ

लिखित्वा निजहस्तेन लेखकेनाथवा मुने । प्रौष्ठपद्यां पौर्णमास्यां हेमसिंहसमन्वितम्

likhitvā nijahastena lekhakenāthavā mune | prauṣṭhapadyāṃ paurṇamāsyāṃ hemasiṃhasamanvitam

दद्यात्पौराणिकायाथ दक्षिणां च पयस्विनीम् । सालङ्‌कृतां सवत्सां च कपिलां हेममालिनीम्

dadyātpaurāṇikāyātha dakṣiṇāṃ ca payasvinīm | sālaṅkṛtāṃ savatsāṃ ca kapilāṃ hemamālinīm

भोजयेद्ब्राह्मणानन्तेऽप्यध्यायपरिसम्मितान् । सुवासिनीस्तावतीश्च कुमारीर्बटुकैः सह

bhojayedbrāhmaṇānante'pyadhyāyaparisammitān | suvāsinīstāvatīśca kumārīrbaṭukaiḥ saha

देवीबुद्ध्या पूजयेत्तान्वसनाभरणादिभिः । पायसान्नवरेणापि गन्धस्रक्कुसुमादिभिः

devībuddhyā pūjayettānvasanābharaṇādibhiḥ | pāyasānnavareṇāpi gandhasrakkusumādibhiḥ

पुराणदानेनैतेन भूदानस्य फलं लभेत् । इहलोके सुखी भूत्वाप्यन्ते देवीपुरं व्रजेत्

purāṇadānenaitena bhūdānasya phalaṃ labhet | ihaloke sukhī bhūtvāpyante devīpuraṃ vrajet

नित्यं यः शृणुयाद्‍भक्त्या देवीभागवतं परम् । न तस्य दुर्लभं किञ्चित्कदाचित्क्वचिदस्ति हि

nityaṃ yaḥ śṛṇuyādbhaktyā devībhāgavataṃ param | na tasya durlabhaṃ kiñcitkadācitkvacidasti hi

अपुत्रो लभते पुत्रान्धनार्थी धनमाप्नुयात् । विद्यार्थी प्राप्नुयाद्विद्यां कीर्तिमण्डितभूतलः

aputro labhate putrāndhanārthī dhanamāpnuyāt | vidyārthī prāpnuyādvidyāṃ kīrtimaṇḍitabhūtalaḥ

वन्ध्या वा काकवन्ध्या वा मृतवन्ध्या च याङ्‌गना । श्रवणादस्य तद्दोषान्निवर्तेत न संशयः

vandhyā vā kākavandhyā vā mṛtavandhyā ca yāṅganā | śravaṇādasya taddoṣānnivarteta na saṃśayaḥ

यद्‌गेहे पुस्तकं चैतत्पूजितं यदि तिष्ठति । तद्‌गेहं न त्यजेन्नित्यं रमा चैव सरस्वती

yadgehe pustakaṃ caitatpūjitaṃ yadi tiṣṭhati | tadgehaṃ na tyajennityaṃ ramā caiva sarasvatī

नेक्षन्ते तत्र वेतालडाकिनीराक्षसादयः । ज्वरितं तु नरं स्पृष्ट्वा पठेदेतत्समाहितः

nekṣante tatra vetālaḍākinīrākṣasādayaḥ | jvaritaṃ tu naraṃ spṛṣṭvā paṭhedetatsamāhitaḥ

मण्डलान्नाशमाप्नोति ज्वरो दाहसमन्वितः । शतावृत्त्यास्य पठनात्क्षयरोगो विनश्यति

maṇḍalānnāśamāpnoti jvaro dāhasamanvitaḥ | śatāvṛttyāsya paṭhanātkṣayarogo vinaśyati

प्रतिसन्ध्यं पठेद्यस्तु सन्ध्यां कृत्वा समाहितः । एकैकमस्य चाध्यायं स नरो ज्ञानवान्भवेत्

pratisandhyaṃ paṭhedyastu sandhyāṃ kṛtvā samāhitaḥ | ekaikamasya cādhyāyaṃ sa naro jñānavānbhavet

शकुनांश्चैव वीक्षेत कार्याकार्येषु चैव हि । तत्प्रकारः पुरस्तात्तु कथितोऽस्ति मया मुने

śakunāṃścaiva vīkṣeta kāryākāryeṣu caiva hi | tatprakāraḥ purastāttu kathito'sti mayā mune

नवरात्रे पठेन्नित्यं शारदीयेऽतिभक्तितः । तस्याम्बिका तु सन्तुष्टा ददातीच्छाधिकं फलम्

navarātre paṭhennityaṃ śāradīye'tibhaktitaḥ | tasyāmbikā tu santuṣṭā dadātīcchādhikaṃ phalam

वैष्णवैश्चैव शैवैश्च रमोमा प्रीयते सदा । सौरैश्च गाणपत्यैश्च स्वेष्टशक्तेश्च तुष्टये

vaiṣṇavaiścaiva śaivaiśca ramomā prīyate sadā | sauraiśca gāṇapatyaiśca sveṣṭaśakteśca tuṣṭaye

पठितव्यं प्रयत्‍नेन नवरात्रचतुष्टये । वैदिकैर्निजगायत्रीप्रीतये नित्यशो मुने

paṭhitavyaṃ prayatnena navarātracatuṣṭaye | vaidikairnijagāyatrīprītaye nityaśo mune

पठितव्यं प्रयत्‍नेन विरोधो नात्र कस्यचित् । उपासना तु सर्वेषां शक्तियुक्तास्ति सर्वदा

paṭhitavyaṃ prayatnena virodho nātra kasyacit | upāsanā tu sarveṣāṃ śaktiyuktāsti sarvadā

तच्छक्तेरेव तोषार्थं पठितव्यं सदा द्विजैः । स्त्रीशूद्रो न पठेदेतत्कदापि च विमोहितः

tacchaktereva toṣārthaṃ paṭhitavyaṃ sadā dvijaiḥ | strīśūdro na paṭhedetatkadāpi ca vimohitaḥ

शृणुयाद्‌द्विजवक्त्रात्तु नित्यमेवेति च स्थितिः । किं पुनर्बहुनोक्तेन सारं वक्ष्यामि तत्त्वतः

śṛṇuyāddvijavaktrāttu nityameveti ca sthitiḥ | kiṃ punarbahunoktena sāraṃ vakṣyāmi tattvataḥ

वेदसारमिदं पुण्यं पुराणं द्विजसत्तमाः । वेदपाठसमं पाठे श्रवणे च तथैव हि

vedasāramidaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ dvijasattamāḥ | vedapāṭhasamaṃ pāṭhe śravaṇe ca tathaiva hi

सच्चिदानन्दरूपां तां गायत्रीप्रतिपादिताम् । नमामि ह्रींमयीं देवीं धियो यो नः प्रचोदयात्

saccidānandarūpāṃ tāṃ gāyatrīpratipāditām | namāmi hrīṃmayīṃ devīṃ dhiyo yo naḥ pracodayāt

इति सूतवचः श्रुत्वा नैमिषीयास्तपोधनाः । पूजयामासुरत्युच्चैः सूतं पौराणिकोत्तमम्

iti sūtavacaḥ śrutvā naimiṣīyāstapodhanāḥ | pūjayāmāsuratyuccaiḥ sūtaṃ paurāṇikottamam

प्रसन्नहृदयाः सर्वे देवीपादाम्बुजार्चकाः । निर्वृतिं परमां प्राप्ताः पुराणस्य प्रभावतः

prasannahṛdayāḥ sarve devīpādāmbujārcakāḥ | nirvṛtiṃ paramāṃ prāptāḥ purāṇasya prabhāvataḥ

नमश्चक्रुः पुनः सूतं क्षमाप्य च मुहुर्मुहुः । संसारवारिधेस्तात प्लवोऽस्माकं त्वमेव हि

namaścakruḥ punaḥ sūtaṃ kṣamāpya ca muhurmuhuḥ | saṃsāravāridhestāta plavo'smākaṃ tvameva hi

इति स मुनिवराणामग्रतः श्रावयित्वा सकलनिगमगुह्यं दौर्गमेतत्पुराणम् । नतमथ मुनिसङ्‌घं वर्धयित्वाऽऽशिषाम्बा- चरणकमलभृङ्‌गो निर्जगामाथ सूतः

iti sa munivarāṇāmagrataḥ śrāvayitvā sakalanigamaguhyaṃ daurgametatpurāṇam | natamatha munisaṅghaṃ vardhayitvā''śiṣāmbā- caraṇakamalabhṛṅgo nirjagāmātha sūtaḥ

इति श्रीमद्देवीभागवते महापुराणेऽष्टादशसाहस्र्यां संहितायां द्वादशस्कन्धे श्रीमद्देवीभागवतमहापुराण-श्रवणफलवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīmaddevībhāgavate mahāpurāṇe'ṣṭādaśasāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvādaśaskandhe śrīmaddevībhāgavatamahāpurāṇa-śravaṇaphalavarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ