1. Gaṇeśa Purāṇa (part 1 of 2)

अध्यायः ०१

श्रीगुरुभ्यो नमः ।। ।। श्रीगणेशाय नमः ।। ।। श्रीसरस्वत्यै नमः ।। ।। श्री रेणुकायै नमः ।। ।। ॐ नमो भगवते कृष्णचन्द्राय ।। ।। अथ महर्षिश्रीवेदव्यासप्रणीतं श्रीगणेश पुराणम् ।। ।। अथ प्रथमोऽध्यायः ।। ॐ नमस्तस्मैगणेशाय ब्रह्मविद्याप्रदायिने । यस्यागस्त्यायतेनाम विघ्नसागरशोषणे ।। ऋषय ऊचुः ।। सूतसूतमहाप्राज्ञ वेदशास्त्रविशारद । सर्वविद्यानिधेत्वत्तोवक्तान्यौनौपलभ्यते

śrīgurubhyo namaḥ || || śrīgaṇeśāya namaḥ || || śrīsarasvatyai namaḥ || || śrī reṇukāyai namaḥ || || ॐ namo bhagavate kṛṣṇacandrāya || || atha maharṣiśrīvedavyāsapraṇītaṃ śrīgaṇeśa purāṇam || || atha prathamo'dhyāyaḥ || ॐ namastasmaigaṇeśāya brahmavidyāpradāyine | yasyāgastyāyatenāma vighnasāgaraśoṣaṇe || ṛṣaya ūcuḥ || sūtasūtamahāprājña vedaśāstraviśārada | sarvavidyānidhetvattovaktānyaunaupalabhyate

जन्मजन्मातरीयंनः स्थितंपुण्यं महत्तरम् । तेन संदर्शनं जातं सर्वज्ञस्यसतस्तव

janmajanmātarīyaṃnaḥ sthitaṃpuṇyaṃ mahattaram | tena saṃdarśanaṃ jātaṃ sarvajñasyasatastava

वयं धन्यतमालोके जीवितं नः सुजीवितम् । पितरो वेदशास्त्राणि तपांस्याश्रम एव च

vayaṃ dhanyatamāloke jīvitaṃ naḥ sujīvitam | pitaro vedaśāstrāṇi tapāṃsyāśrama eva ca

अष्टादश पुराणानि विस्तराच्छ्रावितानिनः । अन्यान्यपिहिनः श्रोतुमिच्छास्तिद्विजसत्तम

aṣṭādaśa purāṇāni vistarācchrāvitāninaḥ | anyānyapihinaḥ śrotumicchāstidvijasattama

शौनकेये महासत्रे सक्ता द्वादशवार्षिके । त्वत्कथामृतपानान्तो नान्यद्विश्रामकारणम्

śaunakeye mahāsatre saktā dvādaśavārṣike | tvatkathāmṛtapānānto nānyadviśrāmakāraṇam

सूत उवाच ।। साधु पृष्टंं महाभागा भवद्भिः पुण्यकर्मभिः । साधूनां समचित्तानां मतिर्लोकोपकारिणी

sūta uvāca || sādhu pṛṣṭaṃṃ mahābhāgā bhavadbhiḥ puṇyakarmabhiḥ | sādhūnāṃ samacittānāṃ matirlokopakāriṇī

ममापि परितोषोस्ति कथानां कथने द्विजाः । अतोहं साधुवृत्तेभ्यः कथयिष्ये विशेषतः

mamāpi paritoṣosti kathānāṃ kathane dvijāḥ | atohaṃ sādhuvṛttebhyaḥ kathayiṣye viśeṣataḥ

अन्यान्युपपुराणानि वर्तन्तेऽष्टादशैव च । गाणेशं नारदीयं च नृसिंहादीन्यथापि च

anyānyupapurāṇāni vartante'ṣṭādaśaiva ca | gāṇeśaṃ nāradīyaṃ ca nṛsiṃhādīnyathāpi ca

गणेशस्य पुराणं यत्तत्रादौ कथयाम्यहम् । दुर्लभं श्रवणं यस्य मत्र्यलोके विशेषतः

gaṇeśasya purāṇaṃ yattatrādau kathayāmyaham | durlabhaṃ śravaṇaṃ yasya matryaloke viśeṣataḥ

यस्य स्मरणमात्रेण कृतकृत्यो भवेन्नरः । प्रभावमस्य गदितुं नेशःशेषश्चतुर्मुखः

yasya smaraṇamātreṇa kṛtakṛtyo bhavennaraḥ | prabhāvamasya gadituṃ neśaḥśeṣaścaturmukhaḥ

संंक्षेपतोन्नब्रवीम्येतत्तथापि भवदाज्ञया । बहुजन्मार्जितैः पुण्यैरस्यतु श्रवणं भवेत्

saṃṃkṣepatonnabravīmyetattathāpi bhavadājñayā | bahujanmārjitaiḥ puṇyairasyatu śravaṇaṃ bhavet

पाखण्डिनां नास्तिकानां नभवेत्पापकर्मिणाम् । नित्यत्वान्निर्गुणत्वाच्च अनादित्वाच्च तत्त्वतः

pākhaṇḍināṃ nāstikānāṃ nabhavetpāpakarmiṇām | nityatvānnirguṇatvācca anāditvācca tattvataḥ

गणेशस्य स्वरूपं तु वक्तुं केनापिनेष्यते । तथाप्युपासनासक्तैः सगुणं तन्निरूप्यते

gaṇeśasya svarūpaṃ tu vaktuṃ kenāpineṣyate | tathāpyupāsanāsaktaiḥ saguṇaṃ tannirūpyate

ॐकाररूपी भगवान् यो वेदादौ प्रतिष्ठितः । यं सदा मुनयोदेवाः स्मरन्तीन्द्रादयोहृदि

ॐkārarūpī bhagavān yo vedādau pratiṣṭhitaḥ | yaṃ sadā munayodevāḥ smarantīndrādayohṛdi

यं पूजयन्ति सततं ब्रह्मेशानेन्द्रविष्णवः । यो हेतुः सर्वजगतां सर्वकारणकारणम्

yaṃ pūjayanti satataṃ brahmeśānendraviṣṇavaḥ | yo hetuḥ sarvajagatāṃ sarvakāraṇakāraṇam

यदाज्ञया कः सृजतेथ विश्वं यदाज्ञया पालयते च विष्णुः । यदाज्ञया संहरते हरोपि यदाज्ञया संभ्रमते दिनेशः

yadājñayā kaḥ sṛjatetha viśvaṃ yadājñayā pālayate ca viṣṇuḥ | yadājñayā saṃharate haropi yadājñayā saṃbhramate dineśaḥ

यदाज्ञया वातिसमीरणोपि यदाज्ञयापः प्रवहन्ति दिक्षु । यदाज्ञया भानि पतन्ति भूमौ यदाज्ञयाग्निज्र्वलति त्रिलोके

yadājñayā vātisamīraṇopi yadājñayāpaḥ pravahanti dikṣu | yadājñayā bhāni patanti bhūmau yadājñayāgnijrvalati triloke

तस्य यच्चरितं गुप्तं कस्यापि न निवेदितम् । तदहं वः प्रवक्ष्यामि सादरं श्रूयतां द्विजाः

tasya yaccaritaṃ guptaṃ kasyāpi na niveditam | tadahaṃ vaḥ pravakṣyāmi sādaraṃ śrūyatāṃ dvijāḥ

ब्रह्मणा कथितं पूर्वं व्यासायामिततेजसे । भृगवे कथितं तेन सोमकान्ताय तेन च

brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ vyāsāyāmitatejase | bhṛgave kathitaṃ tena somakāntāya tena ca

व्रतैर्यज्ञैस्तपोभिश्च दानैस्तीर्थैश्च कोटयः । भवन्ति येषां पुण्यानां तेषां बुद्धिः प्रजायते

vratairyajñaistapobhiśca dānaistīrthaiśca koṭayaḥ | bhavanti yeṣāṃ puṇyānāṃ teṣāṃ buddhiḥ prajāyate

गणेशाख्य पुराणस्य श्रवणे द्विजसत्तमाः । माया येषां न संसारे न दारापत्यभूमिषु

gaṇeśākhya purāṇasya śravaṇe dvijasattamāḥ | māyā yeṣāṃ na saṃsāre na dārāpatyabhūmiṣu

मयूरेश कथायां ते सादरा मुनिसत्तमाः । श्रूयतामस्य महिमा सोमकान्त प्रसङ्गतः

mayūreśa kathāyāṃ te sādarā munisattamāḥ | śrūyatāmasya mahimā somakānta prasaṅgataḥ

सौराष्ट्रे देवनगरे सोमकान्तो भवन्नृपः । वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो धर्मशास्त्रार्थतत्परः

saurāṣṭre devanagare somakānto bhavannṛpaḥ | vedaśāstrārthatattvajño dharmaśāstrārthatatparaḥ

दशनागसहस्राणि हयानां द्विगुणानि च । रथानां षट्सहस्राणि यंयीत मनुयान्ति च

daśanāgasahasrāṇi hayānāṃ dviguṇāni ca | rathānāṃ ṣaṭsahasrāṇi yaṃyīta manuyānti ca

पदातयोप्यसंख्याता अग्निशस्त्रधरास्तथा । कोदण्डधारिणश्चान्ये निषङ्गद्वयधारिणः

padātayopyasaṃkhyātā agniśastradharāstathā | kodaṇḍadhāriṇaścānye niṣaṅgadvayadhāriṇaḥ

बुद्ध्याबृहस्पतिं जिग्ये संपदा धनदञ्चयः । क्षमया पृथिवीं जिग्ये गाम्भीर्येण महोदधिम्

buddhyābṛhaspatiṃ jigye saṃpadā dhanadañcayaḥ | kṣamayā pṛthivīṃ jigye gāmbhīryeṇa mahodadhim

सूर्याचन्द्रमसौ जिग्ये भासाकान्त्याचयोनृपः । प्रतापेनानलं जिग्ये सौन्दर्येण मनोभवम्

sūryācandramasau jigye bhāsākāntyācayonṛpaḥ | pratāpenānalaṃ jigye saundaryeṇa manobhavam

यस्यामात्याः प्रबलिनः पञ्चासन्दृढविक्रमाः । नीतिशास्त्रार्थतत्त्वज्ञाः परराष्ट्रविमर्दिनः

yasyāmātyāḥ prabalinaḥ pañcāsandṛḍhavikramāḥ | nītiśāstrārthatattvajñāḥ pararāṣṭravimardinaḥ

रूपवान्प्रथमस्तत्र विद्याधीशस्तथापरः । क्षेमंकरो ज्ञानगम्यः सुबलः पञ्चमः स्मृतः

rūpavānprathamastatra vidyādhīśastathāparaḥ | kṣemaṃkaro jñānagamyaḥ subalaḥ pañcamaḥ smṛtaḥ

एतैर्नानाविधादेशा आक्रान्ताः स्वपराक्रमात् । एतेति सुन्दरा नाना भूषावस्त्रैरलंकृताः

etairnānāvidhādeśā ākrāntāḥ svaparākramāt | eteti sundarā nānā bhūṣāvastrairalaṃkṛtāḥ

राजकार्य करानित्यं राज्ञः प्रियतमाभृश । तस्य राज्ञो भवद्भार्या सुधर्मा गुणशालिनी

rājakārya karānityaṃ rājñaḥ priyatamābhṛśa | tasya rājño bhavadbhāryā sudharmā guṇaśālinī

तद्रूपमवलोक्यैव रतिरम्भातिलोत्तमाः । लज्जिता न सुखं क्वापि लेभिरे नचमेनिरे

tadrūpamavalokyaiva ratirambhātilottamāḥ | lajjitā na sukhaṃ kvāpi lebhire nacamenire

अनेकरत्नरचितेताटङ्के काञ्चने शुभे । बिभ्रतीकर्णयोः कण्ठे निष्कंमुक्ताफलानि च

anekaratnaracitetāṭaṅke kāñcane śubhe | bibhratīkarṇayoḥ kaṇṭhe niṣkaṃmuktāphalāni ca

कटौरत्नमयींकाञ्चीं तादृशे नूपुरेङ्घ्रिगे । अङ्गुलीयान्युत्तमानि करपादाङ्गुलीषु च

kaṭauratnamayīṃkāñcīṃ tādṛśe nūpureṅghrige | aṅgulīyānyuttamāni karapādāṅgulīṣu ca

वासांस्यनेकवर्णानि महार्हाणि सहस्रशः । भगवद्भजनेदानेसक्ताचातिथिपूजने

vāsāṃsyanekavarṇāni mahārhāṇi sahasraśaḥ | bhagavadbhajanedānesaktācātithipūjane

सेवनेहर्निशं भत्र्तुर्वचने चरता सदा । हेमकण्ठ इतिख्यातः पुत्रो भूवनयोः शुभः

sevaneharniśaṃ bhatrturvacane caratā sadā | hemakaṇṭha itikhyātaḥ putro bhūvanayoḥ śubhaḥ

नागायुतबलोधीमान् विक्रमी शत्रुतापनः । एवमासीत्सोमकान्तः पृथिव्यां राजसत्तमः

nāgāyutabalodhīmān vikramī śatrutāpanaḥ | evamāsītsomakāntaḥ pṛthivyāṃ rājasattamaḥ

सर्वान् राज्ञो वशेकृत्वा चक्रे राज्यं धरातले । नित्यं धर्मरतो यज्वादातात्यागीद्विजोत्तमाः

sarvān rājño vaśekṛtvā cakre rājyaṃ dharātale | nityaṃ dharmarato yajvādātātyāgīdvijottamāḥ

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे सोमकान्तवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe somakāntavarṇanaṃ nāma prathamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०२

अथ द्वितीयोऽध्यायः ।। सूत उवाच ।। श्रूयतामृषयः सर्वे सोमकान्तस्य दुष्कृतम् । अकस्मादभवेत्तस्य गलत्कुष्ठोतिदुःखदः

atha dvitīyo'dhyāyaḥ || sūta uvāca || śrūyatāmṛṣayaḥ sarve somakāntasya duṣkṛtam | akasmādabhavettasya galatkuṣṭhotiduḥkhadaḥ

धर्मशीलस्यराज्ञोथपूर्वकर्मविपाकतः । शुभंवाप्यशुभं कर्म नमुञ्चति नरं क्वचित्

dharmaśīlasyarājñothapūrvakarmavipākataḥ | śubhaṃvāpyaśubhaṃ karma namuñcati naraṃ kvacit

यस्यांयस्यामवस्थायां कृतं भवति कर्म यत् । तस्यांतस्यामवस्थायां भुज्यते प्राणिभिर्ध्रुवम्

yasyāṃyasyāmavasthāyāṃ kṛtaṃ bhavati karma yat | tasyāṃtasyāmavasthāyāṃ bhujyate prāṇibhirdhruvam

दुःखसागरमग्नोभूदप्लवोजलधौ यथा । वेदनामलभद्बह्वीं भुजङ्गेनेव दंशितः

duḥkhasāgaramagnobhūdaplavojaladhau yathā | vedanāmalabhadbahvīṃ bhujaṅgeneva daṃśitaḥ

नानाक्षतसमाकीर्णः स्रवद्रक्तस्ततस्ततः । पूयशोणितवान् राजा कृमिभिर्विह्वलीकृतः ।। अस्थिशेषोभवद्राजा यक्ष्मणे वसमावृतः

nānākṣatasamākīrṇaḥ sravadraktastatastataḥ | pūyaśoṇitavān rājā kṛmibhirvihvalīkṛtaḥ || asthiśeṣobhavadrājā yakṣmaṇe vasamāvṛtaḥ

चिन्तया व्याकुलीभूतः सर्वेन्द्रियरुजान्वितः । ततोमात्यान्जगौराजा मनः संरुद्ध्ययत्नतः

cintayā vyākulībhūtaḥ sarvendriyarujānvitaḥ | tatomātyānjagaurājā manaḥ saṃruddhyayatnataḥ

राजोवाच ।। धिङ्मे राज्यं च रूपं च धिग्बलं जीवितं धनम् । केनेदं कर्मबीजेन व्यसनं समुपस्थितम्

rājovāca || dhiṅme rājyaṃ ca rūpaṃ ca dhigbalaṃ jīvitaṃ dhanam | kenedaṃ karmabījena vyasanaṃ samupasthitam

कान्त्यासोमोजितो येन सोमकान्तस्ततोभवम् । येन मे साधवो दीनाः संत सन्यासिनोपि च

kāntyāsomojito yena somakāntastatobhavam | yena me sādhavo dīnāḥ saṃta sanyāsinopi ca

पालिताः पुत्रवज्जानपदालोकास्तथापरे । येन मे निर्जिता बाणैः शत्रवोघोररूपिणः

pālitāḥ putravajjānapadālokāstathāpare | yena me nirjitā bāṇaiḥ śatravoghorarūpiṇaḥ

येन मे सकलापृथ्वी कृतास्ववशवर्तिनी । सम्यगाराधितोदेवः परमात्मा सदाशिवः

yena me sakalāpṛthvī kṛtāsvavaśavartinī | samyagārādhitodevaḥ paramātmā sadāśivaḥ

दुष्टसङ्गतिहीनेन चित्तनिग्रहकारिणा । येन मे वपुषापूर्वमिष्टगन्धानिषेविताः

duṣṭasaṅgatihīnena cittanigrahakāriṇā | yena me vapuṣāpūrvamiṣṭagandhāniṣevitāḥ

तदिदानीं पूतिगन्धमतोमे जीवितं वृथा । अतोहं काननं यास्ये सर्वेषामभ्यनुज्ञया

tadidānīṃ pūtigandhamatome jīvitaṃ vṛthā | atohaṃ kānanaṃ yāsye sarveṣāmabhyanujñayā

हेमकण्ठ सुतं सर्वे बुद्धिविक्रम संयुतम् । सिञ्चन्तुराज्यहेतोर्मे पालयन्तु पराक्रमैः

hemakaṇṭha sutaṃ sarve buddhivikrama saṃyutam | siñcanturājyahetorme pālayantu parākramaiḥ

इदानीं न प्रदर्शिष्ये मुखं लोके कथञ्चन । न मे राज्यैर्नदारैर्वा जीवितेन श्रियापिवा

idānīṃ na pradarśiṣye mukhaṃ loke kathañcana | na me rājyairnadārairvā jīvitena śriyāpivā

प्रयोजनं महामात्याः करिष्ये स्वहितं वने । सूत उवाच ।। इत्युक्त्वा निपपातोर्व्यां तरुर्वातहतोयथा

prayojanaṃ mahāmātyāḥ kariṣye svahitaṃ vane | sūta uvāca || ityuktvā nipapātorvyāṃ tarurvātahatoyathā

पूयशोणितधर्मौघैर्व्याप्तोसौ द्विजसत्तमाः । कोलाहलो महानासीदमात्यानां च योषिताम्

pūyaśoṇitadharmaughairvyāptosau dvijasattamāḥ | kolāhalo mahānāsīdamātyānāṃ ca yoṣitām

हाहाकारश्च लोकानां क्षणमासीत्सुदारुणः । वस्त्रप्रोंछनवाताद्यैरौषधैः क्षिप्रकारिभिः

hāhākāraśca lokānāṃ kṣaṇamāsītsudāruṇaḥ | vastraproṃchanavātādyairauṣadhaiḥ kṣiprakāribhiḥ

मन्त्रि मन्त्र प्रयोगैस्तं सचेतनमकारयन् । स्वस्थे जाते नृपे तस्मिन्नमात्याः प्राब्रुवन्निदम्

mantri mantra prayogaistaṃ sacetanamakārayan | svasthe jāte nṛpe tasminnamātyāḥ prābruvannidam

अमात्याऊचुः ।। तव प्रसादादमरेन्द्रतुल्यं भुक्तं सुखं सर्वजनेष्वसिद्धम् । कथं त्विदानीं त्वदृतेवसामः कथं जीवेम पशुघ्नतुल्याः

amātyāūcuḥ || tava prasādādamarendratulyaṃ bhuktaṃ sukhaṃ sarvajaneṣvasiddham | kathaṃ tvidānīṃ tvadṛtevasāmaḥ kathaṃ jīvema paśughnatulyāḥ

कतोतु राज्यं तव सूनुरेकः प्रभूत कोशो बलबान् रिपुघ्नः । विहाय सर्वं सुखमद्यराजन्सहैवयामस्तुवनायगन्तुम्

katotu rājyaṃ tava sūnurekaḥ prabhūta kośo balabān ripughnaḥ | vihāya sarvaṃ sukhamadyarājansahaivayāmastuvanāyagantum

सूत उवाच ।। ततः सुधर्मा वचनं जगाद वने नृपं सेवितुमेकवीरा । व्रजेसहानेन प्रधानवर्या प्रशिष्टराज्यं सहमेसुतेन

sūta uvāca || tataḥ sudharmā vacanaṃ jagāda vane nṛpaṃ sevitumekavīrā | vrajesahānena pradhānavaryā praśiṣṭarājyaṃ sahamesutena

दुःखस्य भोक्तानपरोस्ति नैव सुखस्य वा पूर्वकृतस्य जन्तोः । यथा यथा कर्मफलं प्रसक्तं तदेव भोग्यं स्वयमेव तादृक्

duḥkhasya bhoktānaparosti naiva sukhasya vā pūrvakṛtasya jantoḥ | yathā yathā karmaphalaṃ prasaktaṃ tadeva bhogyaṃ svayameva tādṛk

मयापि नानाविध भोगवत्या सुखेन राज्यं परिभुक्तमस्य । स्त्रीणां हि भत्त्र्रा गमनं सहैव परत्रलोके मुनिभिः प्रदिष्टम्

mayāpi nānāvidha bhogavatyā sukhena rājyaṃ paribhuktamasya | strīṇāṃ hi bhattrrā gamanaṃ sahaiva paratraloke munibhiḥ pradiṣṭam

ततः पुत्रो हेमकण्ठो विनीतः शोकसङ्कुलः । उवाच तस्मिन्समये सोमकान्दमिदंवचः

tataḥ putro hemakaṇṭho vinītaḥ śokasaṅkulaḥ | uvāca tasminsamaye somakāndamidaṃvacaḥ

हेमकण्ठ उवाच ।। ननुराज्येन दारैश्च प्राणैर्धनचयैरपि । त्वां विना नृपशार्दूल कृत्यं नैवास्ति यत्क्वचित्

hemakaṇṭha uvāca || nanurājyena dāraiśca prāṇairdhanacayairapi | tvāṃ vinā nṛpaśārdūla kṛtyaṃ naivāsti yatkvacit

विनास्नेहं यथा दीपो विनाप्राणं यथा तनुः । वृथाराज्यं तथा राजं स्त्वां विना धर्मपालक

vināsnehaṃ yathā dīpo vināprāṇaṃ yathā tanuḥ | vṛthārājyaṃ tathā rājaṃ stvāṃ vinā dharmapālaka

सूत उवाच ।। अमात्यानां सुधर्मायाः पुत्रस्य वचनामृतम् । श्रुत्वा हृष्टमना राजा पुत्रं प्रोवाच धर्मतः

sūta uvāca || amātyānāṃ sudharmāyāḥ putrasya vacanāmṛtam | śrutvā hṛṣṭamanā rājā putraṃ provāca dharmataḥ

राजोवाच ।। पितुर्वाक्यरतोनित्यं श्रद्धया श्राद्धकृत्तथा । पिण्डदोयो गयायान्तु स पुत्रः पुत्र उच्यते

rājovāca || piturvākyaratonityaṃ śraddhayā śrāddhakṛttathā | piṇḍadoyo gayāyāntu sa putraḥ putra ucyate

धर्मशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो नीतिज्ञोखिलदोषकृत् । पितृृनुद्धरतेयस्तु पुत्रवान्पुत्र उच्यते

dharmaśāstrārthatattvajño nītijñokhiladoṣakṛt | pitṛृnuddharateyastu putravānputra ucyate

अतोनीत्यासमायुक्तः कुरुराज्यं ममाज्ञया । अमात्ययुक्तः शाधित्वं पुत्रवद्धाखिलाः प्रजाः

atonītyāsamāyuktaḥ kururājyaṃ mamājñayā | amātyayuktaḥ śādhitvaṃ putravaddhākhilāḥ prajāḥ

अहं वनं गमिष्यामि गलत्कुष्ठोऽतिगर्हितः । पत्न्यासुधर्मयासार्धमनुजानीहि सुव्रत

ahaṃ vanaṃ gamiṣyāmi galatkuṣṭho'tigarhitaḥ | patnyāsudharmayāsārdhamanujānīhi suvrata

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०३

अथ तृतीयोऽध्यायः ।। सूत उवाच ।। तत उत्थाय राजा स गृहित्वा दक्षिणेकरे । पुत्रं विवेश हर्म्याग्रं यत्र मन्त्रयते सदा

atha tṛtīyo'dhyāyaḥ || sūta uvāca || tata utthāya rājā sa gṛhitvā dakṣiṇekare | putraṃ viveśa harmyāgraṃ yatra mantrayate sadā

यत्र सिंहासनं दिव्यं काञ्चनं बहुरत्नयुक् । मुक्ताप्रवालरचितं भातिशक्रपदं यथा

yatra siṃhāsanaṃ divyaṃ kāñcanaṃ bahuratnayuk | muktāpravālaracitaṃ bhātiśakrapadaṃ yathā

तत्रासतुः पितापुत्रौ भातोद्वावप्यनेकधा । प्रतिरत्नं गतौ यस्मात्सुमदायवृताविव

tatrāsatuḥ pitāputrau bhātodvāvapyanekadhā | pratiratnaṃ gatau yasmātsumadāyavṛtāviva

आचारं प्रथमं प्राह नीतिं नानाविधां नृपः । पुत्राय करुणायुक्तो यशसे स्वकुलस्य च

ācāraṃ prathamaṃ prāha nītiṃ nānāvidhāṃ nṛpaḥ | putrāya karuṇāyukto yaśase svakulasya ca

सोमकान्त उवाच ।। याममात्रावसिष्टायां निशायां जागृतः पुमान् । त्यक्त्वा शय्यां शुचिस्थाने उपविश्य गुरुं स्मरेत्

somakānta uvāca || yāmamātrāvasiṣṭāyāṃ niśāyāṃ jāgṛtaḥ pumān | tyaktvā śayyāṃ śucisthāne upaviśya guruṃ smaret

देवतां चिन्तयित्वेष्टां प्रणमेत्स्तुतिपूर्वकम् । प्रार्थ्य पृथ्वीं क्षमस्वेति पादस्पर्शं जगन्मये

devatāṃ cintayitveṣṭāṃ praṇametstutipūrvakam | prārthya pṛthvīṃ kṣamasveti pādasparśaṃ jaganmaye

प्रातर्नमामि गणनाथमशेषहेतुं ब्रह्मादिदेववरदं सकलागमाढ्यम् । धर्मार्थकामफलदं जनमोक्षहेतुं वाचामगोचरमनादिमनन्तरूपम्

prātarnamāmi gaṇanāthamaśeṣahetuṃ brahmādidevavaradaṃ sakalāgamāḍhyam | dharmārthakāmaphaladaṃ janamokṣahetuṃ vācāmagocaramanādimanantarūpam

प्रातर्नमामि कमलापतिमुग्रवीर्यं नानावतारनिरतं निजरक्षणाय । क्षीराब्धिवासममराधिपबन्धुमीशं पापापहं रिपुहरं भव मुक्तिहेतुम्

prātarnamāmi kamalāpatimugravīryaṃ nānāvatāranirataṃ nijarakṣaṇāya | kṣīrābdhivāsamamarādhipabandhumīśaṃ pāpāpahaṃ ripuharaṃ bhava muktihetum

प्रातर्नमामि गिरिजापतिमिन्दुमौलिं व्याघ्राजिनांवृतमुदस्तयंमनोजे । नारायणेन्द्रवरदं सुरसिद्धजुष्टं सर्पांस्त्रिशूलडमरूदधतं पुरारिम्

prātarnamāmi girijāpatimindumauliṃ vyāghrājināṃvṛtamudastayaṃmanoje | nārāyaṇendravaradaṃ surasiddhajuṣṭaṃ sarpāṃstriśūlaḍamarūdadhataṃ purārim

प्रातर्नमामि दिननाथमघोपहारं गाढान्धकारहरमुत्तमलोकवन्द्यम् । वेदत्रयात्मकमुदस्तसुरारिमायं ज्ञानैकहेतुमुरुशक्तिमुदारभावम्

prātarnamāmi dinanāthamaghopahāraṃ gāḍhāndhakāraharamuttamalokavandyam | vedatrayātmakamudastasurārimāyaṃ jñānaikahetumuruśaktimudārabhāvam

प्रातर्नमामि गिरिजां भवभूतिहेतुं संसारसिन्धु परपारकरीं त्रिनेत्राम् । तत्त्वादिकारणमुदस्तसुरारिमायां मायामयीं सुरमुनीन्द्रनुतां सुरेशीम्

prātarnamāmi girijāṃ bhavabhūtihetuṃ saṃsārasindhu parapārakarīṃ trinetrām | tattvādikāraṇamudastasurārimāyāṃ māyāmayīṃ suramunīndranutāṃ sureśīm

एवमन्यांश्च संस्मृत्य देवान्मुनिगणांस्तथा । मानसैरुपचारैश्च पूजयित्वा क्षमापयेत्

evamanyāṃśca saṃsmṛtya devānmunigaṇāṃstathā | mānasairupacāraiśca pūjayitvā kṣamāpayet

ततो गच्छेत्सोदपात्रो ग्रामस्य नैर्ऋतीं दिशम् । मृदं गृहित्वा सुश्वेतां ब्राह्मणः क्षत्रियोरुणाम्

tato gacchetsodapātro grāmasya nairṛtīṃ diśam | mṛdaṃ gṛhitvā suśvetāṃ brāhmaṇaḥ kṣatriyoruṇām

वैश्यशूद्रौ तथा श्यामां ननदीतीरतः खनेत् । नोर्वराया न वल्मीकाद् ब्राह्मणागारतः क्वचित्

vaiśyaśūdrau tathā śyāmāṃ nanadītīrataḥ khanet | norvarāyā na valmīkād brāhmaṇāgārataḥ kvacit

तृणादिनाच्छादयित्वा धरां मूत्रपुरीषयोः । कृत्वोत्सर्गं दिवारात्रावुदग्दक्षिणदिङ्मुखः

tṛṇādinācchādayitvā dharāṃ mūtrapurīṣayoḥ | kṛtvotsargaṃ divārātrāvudagdakṣiṇadiṅmukhaḥ

आदौ गुदं प्रमृज्यैव तृणकाष्ठादिना नरः । पञ्चवारं मृदाद्भिश्च क्षालयेत्तदनन्तरम्

ādau gudaṃ pramṛjyaiva tṛṇakāṣṭhādinā naraḥ | pañcavāraṃ mṛdādbhiśca kṣālayettadanantaram

दशवारं वामहस्तं सप्तवारमुभौकरौ । लिङ्गतथैकवारं तु वामहस्तं त्रिवारतः

daśavāraṃ vāmahastaṃ saptavāramubhaukarau | liṅgatathaikavāraṃ tu vāmahastaṃ trivārataḥ

मूत्रोत्सर्गे क्षालयीत द्वौ करौ च द्विवारतः । पादौसदैकवारं तु गृहस्थस्यैवमीरितम्

mūtrotsarge kṣālayīta dvau karau ca dvivārataḥ | pādausadaikavāraṃ tu gṛhasthasyaivamīritam

व्रतवान् द्विगुणं कुर्यास्त्रिगुणं वनगोचरः । यतिश्चतुर्गुणं कुर्याद्गात्रावर्द्धन्तुमौनवान्

vratavān dviguṇaṃ kuryāstriguṇaṃ vanagocaraḥ | yatiścaturguṇaṃ kuryādgātrāvarddhantumaunavān

अर्द्धंपादं दिवारात्रौ शौचं स्त्रीशुद्र एव च । तत आचम्य काष्ठं तु क्षीरकण्टकवृक्षयोः

arddhaṃpādaṃ divārātrau śaucaṃ strīśudra eva ca | tata ācamya kāṣṭhaṃ tu kṣīrakaṇṭakavṛkṣayoḥ

गृहीत्वा प्रार्थनापूर्वं दन्ताञ्जिह्वान्विशोधयेत् । बलमोजोयशस्तेजः पशुबुद्धिधनानि च

gṛhītvā prārthanāpūrvaṃ dantāñjihvānviśodhayet | balamojoyaśastejaḥ paśubuddhidhanāni ca

मेधां ब्रह्मधियं चैव त्वं मे देहि वनस्पते । ततः शीतजलैः स्नानं कृत्वा मलहरं पुरा

medhāṃ brahmadhiyaṃ caiva tvaṃ me dehi vanaspate | tataḥ śītajalaiḥ snānaṃ kṛtvā malaharaṃ purā

ततो मन्त्रैश्च गृह्योक्तैः सन्ध्योपास्तिं ततश्चरेत् । जपं होमं च स्वाध्यायं तर्पणं देवपूजनम्

tato mantraiśca gṛhyoktaiḥ sandhyopāstiṃ tataścaret | japaṃ homaṃ ca svādhyāyaṃ tarpaṇaṃ devapūjanam

वैश्वदेवं तथातिथ्यं भोजनं द्विजसाक्षिकम् । पुराणश्रवणं दानं परनिन्दाविवर्जनम्

vaiśvadevaṃ tathātithyaṃ bhojanaṃ dvijasākṣikam | purāṇaśravaṇaṃ dānaṃ paranindāvivarjanam

परोपकारं कुर्याच्च द्रव्यप्राणवचोमृतैः । परापकारं नोकुर्यादात्मस्तवनमेव च

paropakāraṃ kuryācca dravyaprāṇavacomṛtaiḥ | parāpakāraṃ nokuryādātmastavanameva ca

गुरुद्रोहं वेदनिन्दां नास्तिक्यं पापसेवनम् । अभक्ष्यभक्षणं चैव परदारनिषेवणम्

gurudrohaṃ vedanindāṃ nāstikyaṃ pāpasevanam | abhakṣyabhakṣaṇaṃ caiva paradāraniṣevaṇam

स्वदारवर्जनं चैव कुर्यादृतुगतिं चरेत् । मातापितृगुरुणां च गवांशुश्रूषणं सदा

svadāravarjanaṃ caiva kuryādṛtugatiṃ caret | mātāpitṛguruṇāṃ ca gavāṃśuśrūṣaṇaṃ sadā

दीनान्धकृपणेभ्यश्च दद्यादन्नं सवस्त्रकम् । प्राणात्ययेपि सत्यस्य त्यागं नैव समाचरेत्

dīnāndhakṛpaṇebhyaśca dadyādannaṃ savastrakam | prāṇātyayepi satyasya tyāgaṃ naiva samācaret

ईश्वरानुग्रहोयेषां साधूनां च प्रपालनम् । अपराधानुसारेण धर्मशास्त्रं विलोक्य च

īśvarānugrahoyeṣāṃ sādhūnāṃ ca prapālanam | aparādhānusāreṇa dharmaśāstraṃ vilokya ca

पृष्ट्वा वा पण्डितान्दण्डं कुर्यान्नीतिविशारदः । विश्वासो यस्य नैवस्यात्तत्र नो विश्वसेत्क्वचित्

pṛṣṭvā vā paṇḍitāndaṇḍaṃ kuryānnītiviśāradaḥ | viśvāso yasya naivasyāttatra no viśvasetkvacit

विश्वस्तेत्यन्त विश्वासो नकर्तव्योबुभूषता । कृतवैरेथ विश्वस्ते कदापि न च विश्वसेत्

viśvastetyanta viśvāso nakartavyobubhūṣatā | kṛtavairetha viśvaste kadāpi na ca viśvaset

षड्गुणानां प्रयोगेण वर्धयेद्राष्टमात्मनः । दानं स्वशक्त्या कुर्वीत क्षीणतामन्यथा व्रजेत्

ṣaḍguṇānāṃ prayogeṇa vardhayedrāṣṭamātmanaḥ | dānaṃ svaśaktyā kurvīta kṣīṇatāmanyathā vrajet

परे व्याकुलितेयानमधमं परिचक्षते । चारदृष्टिर्दूतवक्त्रउद्यदण्डो नृपो भवेत्

pare vyākuliteyānamadhamaṃ paricakṣate | cāradṛṣṭirdūtavaktraudyadaṇḍo nṛpo bhavet

दण्डस्यैव भयाल्लोकाः स्वे स्वे धर्मे व्यवस्थिताः । अन्यथा नियमो नस्यात्पारक्यं स्वीयमित्यदः

daṇḍasyaiva bhayāllokāḥ sve sve dharme vyavasthitāḥ | anyathā niyamo nasyātpārakyaṃ svīyamityadaḥ

अधमो यदि निन्देतस्तुवीत यदि वा क्वचित् । नक्रुद्धेन्नचतुष्येच्च किं तया किं तयापि च

adhamo yadi nindetastuvīta yadi vā kvacit | nakruddhennacatuṣyecca kiṃ tayā kiṃ tayāpi ca

पूर्वापकारी यदि च पुनर्वा शरणं व्रजेत् । पूर्वं च धनिको यः स्यात्परिपाल्यः सदैव हि

pūrvāpakārī yadi ca punarvā śaraṇaṃ vrajet | pūrvaṃ ca dhaniko yaḥ syātparipālyaḥ sadaiva hi

मन्त्रगुप्तिः सदाकार्या तन्मूलं राज्यमुच्यते । कामादि षड्रिपून्हित्वा ततोन्यान्विजयीत च

mantraguptiḥ sadākāryā tanmūlaṃ rājyamucyate | kāmādi ṣaḍripūnhitvā tatonyānvijayīta ca

वृत्तिच्छेदं प्रजोच्छेदं देवतोच्छेदमेव च । आरामचैत्ययोश्छेदं न कुयान्नृपसत्तमः

vṛtticchedaṃ prajocchedaṃ devatocchedameva ca | ārāmacaityayośchedaṃ na kuyānnṛpasattamaḥ

पर्वकाले ददेद्दानं यशसे त्यागमेव च । न मित्रवञ्चनां कुर्यात्स्त्रीषु गोप्यं वदेन्न च

parvakāle dadeddānaṃ yaśase tyāgameva ca | na mitravañcanāṃ kuryātstrīṣu gopyaṃ vadenna ca

ऋणतो ब्राह्मणं चैव पङ्कतो गां समुद्धरेत् । अनृतं न वदेत्क्वापि सत्यं क्वापि न हापयेत्

ṛṇato brāhmaṇaṃ caiva paṅkato gāṃ samuddharet | anṛtaṃ na vadetkvāpi satyaṃ kvāpi na hāpayet

अमात्यानां प्रजानाञ्च भृत्यानां चित्तहृद्भवेत् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कुर्याद्देवताभ्यः सदैव च

amātyānāṃ prajānāñca bhṛtyānāṃ cittahṛdbhavet | brāhmaṇebhyo namaskuryāddevatābhyaḥ sadaiva ca

सूत उवाच ।। इत्यन्यदपि शिक्षाप्य हेमकण्ठ सुतं नृपः । आचारं सहधर्मेण नीतिशास्त्रं यथा श्रुतम्

sūta uvāca || ityanyadapi śikṣāpya hemakaṇṭha sutaṃ nṛpaḥ | ācāraṃ sahadharmeṇa nītiśāstraṃ yathā śrutam

क्षेमं करं रूपवन्तं विद्याधीशं तथैव च । आह्वयामास चामात्यान्सुमुहूर्तं विलोक्य च

kṣemaṃ karaṃ rūpavantaṃ vidyādhīśaṃ tathaiva ca | āhvayāmāsa cāmātyānsumuhūrtaṃ vilokya ca

संभारानुपकल्प्यैव नानास्थानगतान्नृपः । ब्राह्मणन्वेदविदुषो यज्ञकर्म सुनिष्ठितान्

saṃbhārānupakalpyaiva nānāsthānagatānnṛpaḥ | brāhmaṇanvedaviduṣo yajñakarma suniṣṭhitān

राज्ञोथमहतोराजपत्नीश्च सुहृदः स्वकान् । आह्वयामास नृपतिः श्रेणीमुख्यांश्च नागरान्

rājñothamahatorājapatnīśca suhṛdaḥ svakān | āhvayāmāsa nṛpatiḥ śreṇīmukhyāṃśca nāgarān

अभिषेकावलोकाय पुत्रस्य रिपुघातिनः । गणेशं पूजयित्वेष्टदेवतां च यथाविधि

abhiṣekāvalokāya putrasya ripughātinaḥ | gaṇeśaṃ pūjayitveṣṭadevatāṃ ca yathāvidhi

वाचयित्वास्वस्त्ययनं मातृपूजनपूर्वकम् । कृत्वाभ्युदयिकं श्राद्धं ब्राह्मणांस्तर्प्यचान्धसा

vācayitvāsvastyayanaṃ mātṛpūjanapūrvakam | kṛtvābhyudayikaṃ śrāddhaṃ brāhmaṇāṃstarpyacāndhasā

कारयित्वा मन्त्रघोषैरभिषेकं सुतस्य सः । उवाच सोमकान्तस्त्रीन्मन्त्रिमुख्यानिदं वचः

kārayitvā mantraghoṣairabhiṣekaṃ sutasya saḥ | uvāca somakāntastrīnmantrimukhyānidaṃ vacaḥ

राजोवाच ।। ममायं सुत इत्येव ममात्याबुद्धिरस्तुवः । भवतामेवहस्तेषु सुत एष निरूपितः

rājovāca || mamāyaṃ suta ityeva mamātyābuddhirastuvaḥ | bhavatāmevahasteṣu suta eṣa nirūpitaḥ

ममानुशासनं यद्वत्कृतं नीतिविशारदैः । तथास्य शासनं कार्यं श्रेणीमुख्यसमन्वितैः

mamānuśāsanaṃ yadvatkṛtaṃ nītiviśāradaiḥ | tathāsya śāsanaṃ kāryaṃ śreṇīmukhyasamanvitaiḥ

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे आचारादिनिरूपणं नाम तृतीयोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe ācārādinirūpaṇaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०४

अथ चतुर्थोऽध्यायः ।। जातृभिषेकेराजासौ चकार द्विजपूजनम् । मणिमुक्ताप्रवालानि ददौ साङ्गं गवायुतम्

atha caturtho'dhyāyaḥ || jātṛbhiṣekerājāsau cakāra dvijapūjanam | maṇimuktāpravālāni dadau sāṅgaṃ gavāyutam

तोषयामास सर्वांस्तान् गजगोश्वधनांशुकैः । नानादेश्यानिवासांसिसुवर्णांतरितानि च

toṣayāmāsa sarvāṃstān gajagośvadhanāṃśukaiḥ | nānādeśyānivāsāṃsisuvarṇāṃtaritāni ca

नानावर्णानि काश्मीर देशजानि महान्ति च । राजभ्योराजपत्नीभ्यो ग्राममुख्येभ्य एव च

nānāvarṇāni kāśmīra deśajāni mahānti ca | rājabhyorājapatnībhyo grāmamukhyebhya eva ca

तदृत्येभ्यो गुणिभ्यश्च ददौ राजा यथार्हतः । अमात्येभ्योददग्वन्यान् ग्रामान् बहुधनान्यपि

tadṛtyebhyo guṇibhyaśca dadau rājā yathārhataḥ | amātyebhyodadagvanyān grāmān bahudhanānyapi

ततो वनं ययौ राजा दुःखशोकसमन्वितः । पूर्वजन्मार्जितैर्दोषैरत्यन्तमलिनोऽशुचिः

tato vanaṃ yayau rājā duḥkhaśokasamanvitaḥ | pūrvajanmārjitairdoṣairatyantamalino'śuciḥ

तस्मिन्प्रयाते लोकानां हाहाकारोमहानभूत् । स्वं स्वं कार्यं विहायैव प्रतिजग्मुर्जनाधिपम्

tasminprayāte lokānāṃ hāhākāromahānabhūt | svaṃ svaṃ kāryaṃ vihāyaiva pratijagmurjanādhipam

अमात्याराजभार्याश्च हेमकण्ठः सुहृद्वृतः । उत्तिष्ठन्प्रपतन्यातःस्खलन्धावन्रुदन्नपि

amātyārājabhāryāśca hemakaṇṭhaḥ suhṛdvṛtaḥ | uttiṣṭhanprapatanyātaḥskhalandhāvanrudannapi

अमात्यानागरास्तन्तु दुःखिताअप्यवारयन् । गव्यूतिद्वितयंगत्वा तस्थौ राजा श्रमान्वितः

amātyānāgarāstantu duḥkhitāapyavārayan | gavyūtidvitayaṃgatvā tasthau rājā śramānvitaḥ

दृष्ट्वा वापीं शीतजलां नानावृक्षसमन्वितम् । उवाच नागरान्सर्वानमात्यान्स्वजनानपि

dṛṣṭvā vāpīṃ śītajalāṃ nānāvṛkṣasamanvitam | uvāca nāgarānsarvānamātyānsvajanānapi

अपराद्धं मयायद्यच्चिरं राज्यं प्रकुर्वता । तत्क्षन्तव्यं नमाम्येष बध्वोंञ्जलिपुटं जनाः

aparāddhaṃ mayāyadyacciraṃ rājyaṃ prakurvatā | tatkṣantavyaṃ namāmyeṣa badhvoṃñjalipuṭaṃ janāḥ

कृपाविधेया पुत्रे मे यदि दैवात्समागते । विज्ञापयामिवः सर्वान्मयिस्नेहोनहीयताम्

kṛpāvidheyā putre me yadi daivātsamāgate | vijñāpayāmivaḥ sarvānmayisnehonahīyatām

गच्छन्तु नगरं सर्वे सस्त्रीवृद्धाः समागताः । पुत्रेण पाल्यमाना मे तिष्ठन्तु विगतज्वराः

gacchantu nagaraṃ sarve sastrīvṛddhāḥ samāgatāḥ | putreṇa pālyamānā me tiṣṭhantu vigatajvarāḥ

अनुजानं तु मां सर्वे सुचित्तोयाम्यहं वनम् । युष्मासुतु प्रयातेषु मनो मे निश्चलं भवेत्

anujānaṃ tu māṃ sarve sucittoyāmyahaṃ vanam | yuṣmāsutu prayāteṣu mano me niścalaṃ bhavet

उपकारं महान्तं मे कुर्वन्तु कृपयाखिलाः । दुःखितोनिष्ठुरं वक्तुंमर्तुकामोपिनोत्सहे

upakāraṃ mahāntaṃ me kurvantu kṛpayākhilāḥ | duḥkhitoniṣṭhuraṃ vaktuṃmartukāmopinotsahe

महत्पापं मयैवैतज्जन्मजन्मान्तरार्जितम् । यद्वियोगो हि राज्यस्य लोकानां हितकारिणाम्

mahatpāpaṃ mayaivaitajjanmajanmāntarārjitam | yadviyogo hi rājyasya lokānāṃ hitakāriṇām

परन्तु किं करोम्येष यद्गलत्कुष्ठवानहम् । सर्वोपि स्वकृतं भुङ्ते सुकृतं दुष्कृतं तथा

parantu kiṃ karomyeṣa yadgalatkuṣṭhavānaham | sarvopi svakṛtaṃ bhuṅte sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ tathā

सूत उवाच ।। इति श्रुत्वा वचो राज्ञो मूर्च्छिता: सुहृदस्तथा । घ्नन्तः केचित्पाणितलैः शिरांसि भृशदुःखिताः

sūta uvāca || iti śrutvā vaco rājño mūrcchitā: suhṛdastathā | ghnantaḥ kecitpāṇitalaiḥ śirāṃsi bhṛśaduḥkhitāḥ

केचित्परस्परंचक्रुरभिज्ञाः पण्डिताश्च ये । सान्त्वनं पूर्वजातानां नृपाणां चरितैर्नृपे

kecitparasparaṃcakrurabhijñāḥ paṇḍitāśca ye | sāntvanaṃ pūrvajātānāṃ nṛpāṇāṃ caritairnṛpe

अनिर्वाच्यामवस्थां तत्समीक्ष्येयुरथापरे । यथास्वरूपेविज्ञाते योगिनो ज्ञानरत्तयः

anirvācyāmavasthāṃ tatsamīkṣyeyurathāpare | yathāsvarūpevijñāte yogino jñānarattayaḥ

दुःखितं सोमकान्तं तं वनं गन्तुं समुत्सुकुम् । नियम्य दुःखं धैर्येण धीराः केचिदथाब्रुवन्

duḥkhitaṃ somakāntaṃ taṃ vanaṃ gantuṃ samutsukum | niyamya duḥkhaṃ dhairyeṇa dhīrāḥ kecidathābruvan

जना ऊचुः ।। पोषयित्वा पालयित्वा ननस्त्वं त्यक्तुमर्हसि । यथा न त्यजते शैत्यं जलमुष्णंतनूनपात्

janā ūcuḥ || poṣayitvā pālayitvā nanastvaṃ tyaktumarhasi | yathā na tyajate śaityaṃ jalamuṣṇaṃtanūnapāt

मर्यादां जलधिर्वापि सूर्यःप्रकाश्यमेव च । कथं वा नगरं यामस्त्वां विना जनवत्सल

maryādāṃ jaladhirvāpi sūryaḥprakāśyameva ca | kathaṃ vā nagaraṃ yāmastvāṃ vinā janavatsala

यथोडुपतिनाहीनं व्योमतारान्वितं नृप । पुरं तद्वन्नशोभेत त्वां विना शत्रुकर्षण

yathoḍupatināhīnaṃ vyomatārānvitaṃ nṛpa | puraṃ tadvannaśobheta tvāṃ vinā śatrukarṣaṇa

सहै वयामस्तीर्थानि द्वित्राणि वयमप्युत । रूपं ते कान्तिमत्कान्त भविता तीर्थ सेवनात्

sahai vayāmastīrthāni dvitrāṇi vayamapyuta | rūpaṃ te kāntimatkānta bhavitā tīrtha sevanāt

ततः सहैवयास्यामो नगरं ध्वजसंकुलम् । हर्षेण महता युक्ता वाद्यबन्दिपुरःसराः

tataḥ sahaivayāsyāmo nagaraṃ dhvajasaṃkulam | harṣeṇa mahatā yuktā vādyabandipuraḥsarāḥ

सूत उवाच ।। इति तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधदूःखसमन्वितः । उवाच राजा तान्नत्वामैवंमैवं पुनः पुनः

sūta uvāca || iti tadvacanaṃ śrutvā krodhadūḥkhasamanvitaḥ | uvāca rājā tānnatvāmaivaṃmaivaṃ punaḥ punaḥ

ततो ब्रवीद्धेमकण्ठः सामात्योवत्सलं नृपम् । स्नेहकारुण्यभावेन विनयेन समन्वितः

tato bravīddhemakaṇṭhaḥ sāmātyovatsalaṃ nṛpam | snehakāruṇyabhāvena vinayena samanvitaḥ

पुत्र उवाच ।। विना त्वां नोत्सहे गन्तुं कर्तुं राज्यं च जीवितुम् । नमया दृष्ट पूर्वस्ते विरहस्तं कथं सेहे

putra uvāca || vinā tvāṃ notsahe gantuṃ kartuṃ rājyaṃ ca jīvitum | namayā dṛṣṭa pūrvaste virahastaṃ kathaṃ sehe

राजोवाच ।। एतदर्थं मया पूर्वं धर्मशास्त्रं सुनीतिमत् । उपदिष्टं तव शुभं न वृथाकर्तुमर्हसि

rājovāca || etadarthaṃ mayā pūrvaṃ dharmaśāstraṃ sunītimat | upadiṣṭaṃ tava śubhaṃ na vṛthākartumarhasi

श्रूयते जामदग्न्येन जननी निहतापुरा । पितृवाक्यानुरोधेन नीतिज्ञेन सुधीमता

śrūyate jāmadagnyena jananī nihatāpurā | pitṛvākyānurodhena nītijñena sudhīmatā

रामस्तु राज्यं त्यक्त्वैव वनं यातः सहानुजः । अपृष्ट्वा कारणं सीतां तत्त्याज लक्ष्मणो वने

rāmastu rājyaṃ tyaktvaiva vanaṃ yātaḥ sahānujaḥ | apṛṣṭvā kāraṇaṃ sītāṃ tattyāja lakṣmaṇo vane

हेमकण्ठ पुरं शीघ्रममात्यैस्त्रिभिरन्वितः । अतो ममाज्ञया गच्छ कुरु राज्यं मयार्पितम्

hemakaṇṭha puraṃ śīghramamātyaistribhiranvitaḥ | ato mamājñayā gaccha kuru rājyaṃ mayārpitam

विज्ञेयथाकार्यसक्ते चित्तं तस्य परात्मनि । यथावस्थापिते वित्ते चित्तं लोकस्य वर्त्तते

vijñeyathākāryasakte cittaṃ tasya parātmani | yathāvasthāpite vitte cittaṃ lokasya varttate

तथामयि वनं याते स्वान्तं मे त्वयिवर्त्तते । दैवयोगेन सुभगो जातोयास्ये पुनर्गृहम्

tathāmayi vanaṃ yāte svāntaṃ me tvayivarttate | daivayogena subhago jātoyāsye punargṛham

भविष्यति तथा धर्मो मद्वाक्यं कारिणस्तव । न तथा सहया तेन तस्माद्गच्छ व्रजामि च

bhaviṣyati tathā dharmo madvākyaṃ kāriṇastava | na tathā sahayā tena tasmādgaccha vrajāmi ca

सूत उवाच ।। अमात्यानागरापुत्रः प्रयातुं कृतमानसाः । कष्टेन महतायुक्ता नमश्चक्रुर्नृपं तदा

sūta uvāca || amātyānāgarāputraḥ prayātuṃ kṛtamānasāḥ | kaṣṭena mahatāyuktā namaścakrurnṛpaṃ tadā

अनज्ञातास्ततस्तेन आशीर्भिभिनन्द्य च । प्रदक्षिणी कृत्य नृपं निवृत्ता नगरंप्रति

anajñātāstatastena āśīrbhibhinandya ca | pradakṣiṇī kṛtya nṛpaṃ nivṛttā nagaraṃprati

अग्रेकृत्वा महासेनां गजाश्वरथपत्तिनाम् । छत्रध्वजयुतोमानी हेमकण्ठोऽगमत्पुरीम्

agrekṛtvā mahāsenāṃ gajāśvarathapattinām | chatradhvajayutomānī hemakaṇṭho'gamatpurīm

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे चतुर्थोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe caturtho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०५

अथ पञ्चमोऽध्यायः ।। ततो मातरमभ्येत्य स्नेहकातरयाधिया । तां जगाद कथं मातस्त्यजसेऽनपराधिनम्

atha pañcamo'dhyāyaḥ || tato mātaramabhyetya snehakātarayādhiyā | tāṃ jagāda kathaṃ mātastyajase'naparādhinam

पुत्र उवाच ।। सहैवयातु पुत्रोयमिति वाच्यस्त्वया पिता । तववाक्यानुरोधेन यदिमांसहनेष्यति

putra uvāca || sahaivayātu putroyamiti vācyastvayā pitā | tavavākyānurodhena yadimāṃsahaneṣyati

तदावां सेवनं कुर्यां न मे राज्ये मतिस्तथा । किं तद्राज्यं सुखं तद्याद्भवद्भ्यांरहितस्यमे

tadāvāṃ sevanaṃ kuryāṃ na me rājye matistathā | kiṃ tadrājyaṃ sukhaṃ tadyādbhavadbhyāṃrahitasyame

सुधर्मोवाच ।। एतावद्दुःखशोकाभ्यां युक्तोराजानमेव च । करिष्यति महाबाहो तस्माद्गच्छ ममाज्ञया

sudharmovāca || etāvadduḥkhaśokābhyāṃ yuktorājānameva ca | kariṣyati mahābāho tasmādgaccha mamājñayā

पातिव्रत्येन धर्मेण परवत्यस्मि बालक । भर्तुरन्यो न देवोस्ति योषितां मान्यएव च

pātivratyena dharmeṇa paravatyasmi bālaka | bharturanyo na devosti yoṣitāṃ mānyaeva ca

सूत उवाच ।। इत्याकर्ण्य नमश्चक्रे मातरं ससुहृत्सुतः । प्रदक्षिणीकृत्य ततोनुज्ञांप्राप्य पुरं ययौ

sūta uvāca || ityākarṇya namaścakre mātaraṃ sasuhṛtsutaḥ | pradakṣiṇīkṛtya tatonujñāṃprāpya puraṃ yayau

अलङ्कृतैर्नागरिकैः पताकाध्वजपल्लवैः । सिक्तमार्गं सुगन्धाढ्यं यथेन्द्रनगरं तथा

alaṅkṛtairnāgarikaiḥ patākādhvajapallavaiḥ | siktamārgaṃ sugandhāḍhyaṃ yathendranagaraṃ tathā

दत्त्वाताम्बूलवासांसि विसृज्य स्वजनान्नृपः । प्रविवेश गृहं श्रीमद्धर्षशोकसमन्वितः

dattvātāmbūlavāsāṃsi visṛjya svajanānnṛpaḥ | praviveśa gṛhaṃ śrīmaddharṣaśokasamanvitaḥ

चकारराज्यं धर्मेण सुतवत्पालयन्प्रजाः । धर्मार्थकाममोक्षेषु यथा शिक्षं मनोदधे

cakārarājyaṃ dharmeṇa sutavatpālayanprajāḥ | dharmārthakāmamokṣeṣu yathā śikṣaṃ manodadhe

ऋषय ऊचुः ।। कथं राजा सोमकान्तः किं वनं समुपागतः । किं सहायश्च किं चक्रे कर्मनो वदविस्तरात्

ṛṣaya ūcuḥ || kathaṃ rājā somakāntaḥ kiṃ vanaṃ samupāgataḥ | kiṃ sahāyaśca kiṃ cakre karmano vadavistarāt

सूत उवाच ।। हंतवः कथयिष्यामि सोमकान्तो यथा वनम् । गत्वा चकारयत्कार्यं सादरं श्रृणुतानघाः

sūta uvāca || haṃtavaḥ kathayiṣyāmi somakānto yathā vanam | gatvā cakārayatkāryaṃ sādaraṃ śrṛṇutānaghāḥ

सुबल ज्ञानगम्याममात्याभ्यां सुधर्मया । धर्मप ! यायुतोरण्यं प्रविवेशदुरासदम्

subala jñānagamyāmamātyābhyāṃ sudharmayā | dharmapa ! yāyutoraṇyaṃ praviveśadurāsadam

अग्रतः प्रकृतियातो मध्येराजाथपृष्ठतः । धर्मपत्नी सुधर्मागात्सीतेवरामपृष्ठतः

agrataḥ prakṛtiyāto madhyerājāthapṛṣṭhataḥ | dharmapatnī sudharmāgātsītevarāmapṛṣṭhataḥ

एकाशनाश्च चत्वार एकचित्तासनालयाः । समदुःखसुखाश्चापि वनाद्वनमुपाययुः

ekāśanāśca catvāra ekacittāsanālayāḥ | samaduḥkhasukhāścāpi vanādvanamupāyayuḥ

क्षुधातृषाश्रमैर्वापि निम्नोन्नतगताध्वभिः । अत्यन्तकर्षितश्छायामाश्रित्योपाविशन्क्वचित्

kṣudhātṛṣāśramairvāpi nimnonnatagatādhvabhiḥ | atyantakarṣitaśchāyāmāśrityopāviśankvacit

पुनर्वनान्तरं गत्वा ददृशुस्ते सरोमहत् । यत्र मातङ्गसदृशा नक्राभान्तिसकच्छपाः

punarvanāntaraṃ gatvā dadṛśuste saromahat | yatra mātaṅgasadṛśā nakrābhāntisakacchapāḥ

तालास्तमालाः सरलाः प्रियालाबकुलाः शुभाः । सरलाः पनसाजम्बुनिम्बाश्वत्थवटादयः

tālāstamālāḥ saralāḥ priyālābakulāḥ śubhāḥ | saralāḥ panasājambunimbāśvatthavaṭādayaḥ

वृक्षानानालताजालैर्वेष्टिताः परितोबभुः । यत्रास्ते तिमिरं गाढं गिरिदर्युदरे यथा

vṛkṣānānālatājālairveṣṭitāḥ paritobabhuḥ | yatrāste timiraṃ gāḍhaṃ giridaryudare yathā

यत्रवायुः सुखस्पर्शः कुमुदोत्पल गन्धवान् । यस्मान्नयन्ति मुनयो विसासन च फलानि च

yatravāyuḥ sukhasparśaḥ kumudotpala gandhavān | yasmānnayanti munayo visāsana ca phalāni ca

यत्र हंसा बकाः श्येनाः सुकाः काकाश्चकोकिलाः । सारिकाश्चक्रवाकाश्च नानारावान्विकुर्वते

yatra haṃsā bakāḥ śyenāḥ sukāḥ kākāścakokilāḥ | sārikāścakravākāśca nānārāvānvikurvate

नयत्रशीतोष्णकरांशु संधिर्नानालतापुष्पकुजाश्रितानाम् । क्षुत्तृड्भयं यत्र न चैव मृत्युः स्वर्गे यथा पुण्यवतां द्विजेन्द्राः

nayatraśītoṣṇakarāṃśu saṃdhirnānālatāpuṣpakujāśritānām | kṣuttṛḍbhayaṃ yatra na caiva mṛtyuḥ svarge yathā puṇyavatāṃ dvijendrāḥ

तत्रगत्वा जलं सर्वे पपुः शीतं श्रमापहम् । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा फलानि बुभुजुश्च ते

tatragatvā jalaṃ sarve papuḥ śītaṃ śramāpaham | snātvā nityakriyāṃ kṛtvā phalāni bubhujuśca te

सुष्वापचक्षणंराजाकच्छेकोमलवालुके । धर्मपत्नी सुधर्मा च पादसंवाहनेस्थिता

suṣvāpacakṣaṇaṃrājākacchekomalavāluke | dharmapatnī sudharmā ca pādasaṃvāhanesthitā

तस्यानुमतमाज्ञाय द्वावमात्यावगच्छताम् । आद्रतुं कन्दमूलानि फलानि च विसानि च

tasyānumatamājñāya dvāvamātyāvagacchatām | ādratuṃ kandamūlāni phalāni ca visāni ca

ददर्श तत्राद्भुतरूपमुग्रं बालं सुधर्मा प्रभयाज्वलन्तम् । उत्कृष्टरूपस्यकृतेस्मरन्तं जातं पुरा बालमितिस्ममेने

dadarśa tatrādbhutarūpamugraṃ bālaṃ sudharmā prabhayājvalantam | utkṛṣṭarūpasyakṛtesmarantaṃ jātaṃ purā bālamitismamene

दृष्ट्वैव सोतं जहृषे सुधर्मा मेने च तं साहितकारिणं च । क्षुब्धं प्रसन्नं हृदयं समीक्ष्यापकारिणं चोपकरं हि वक्ति

dṛṣṭvaiva sotaṃ jahṛṣe sudharmā mene ca taṃ sāhitakāriṇaṃ ca | kṣubdhaṃ prasannaṃ hṛdayaṃ samīkṣyāpakāriṇaṃ copakaraṃ hi vakti

पप्रच्छ तं कश्च कुतश्चयातः कस्यासि पुत्रो जननी च का ते । वदस्व शब्दामृतधारयामे सखेवकर्णौ परतोषयाशु

papraccha taṃ kaśca kutaścayātaḥ kasyāsi putro jananī ca kā te | vadasva śabdāmṛtadhārayāme sakhevakarṇau paratoṣayāśu

सूत उवाच ।। इतिस्मपृष्टः स जगाद बालस्तां राजपुत्रीं सुधयागिरामे । पिता भृगुर्भामिनि मे पुलोमा माता जलार्थी स्वगृहादिहागाम्

sūta uvāca || itismapṛṣṭaḥ sa jagāda bālastāṃ rājaputrīṃ sudhayāgirāme | pitā bhṛgurbhāmini me pulomā mātā jalārthī svagṛhādihāgām

च्यवनः खलु नाम्नाहं पितुराज्ञाकरः शुभे । त्वं च का कतमोयंते कथं वनमिदं गतः

cyavanaḥ khalu nāmnāhaṃ piturājñākaraḥ śubhe | tvaṃ ca kā katamoyaṃte kathaṃ vanamidaṃ gataḥ

स्रवन्ति कथमंगानि वर्षाकालेगिरेरिव । अति दुर्गन्धता चास्य केन वा वद कर्मणा

sravanti kathamaṃgāni varṣākālegireriva | ati durgandhatā cāsya kena vā vada karmaṇā

कृमिभार समाकीर्णममुंवासेवसे कथम् । स्वयंचारुतराभूत्वा सुकुमारी सुलोचना

kṛmibhāra samākīrṇamamuṃvāsevase katham | svayaṃcārutarābhūtvā sukumārī sulocanā

चारु प्रसन्नवदना चारुसर्वांगशोभिनी । कच्चित्पूर्वं न पित्रा ते सुहृद्भिर्भ्रातृभिर्द्विजैः

cāru prasannavadanā cārusarvāṃgaśobhinī | kaccitpūrvaṃ na pitrā te suhṛdbhirbhrātṛbhirdvijaiḥ

विज्ञातोयं वरः कुष्ठीकृमिभाराकुलोपि च । कथमेनं वृतवती दुर्गमं चागता वनम्

vijñātoyaṃ varaḥ kuṣṭhīkṛmibhārākulopi ca | kathamenaṃ vṛtavatī durgamaṃ cāgatā vanam

सूत उवाच ।। इति पृष्टा सुधर्मा सा मुनिपुत्रेण धीमता । व्याचष्टे सकलं तस्मै शोकहर्षसमन्विता

sūta uvāca || iti pṛṣṭā sudharmā sā muniputreṇa dhīmatā | vyācaṣṭe sakalaṃ tasmai śokaharṣasamanvitā

सुधर्मोवाच ।। सौराष्ट्रदेशे विख्यातं देवताख्यं पुरं महत् । तत्रायं सोमकान्तो मे भर्त्ताराज्यं चकार ह

sudharmovāca || saurāṣṭradeśe vikhyātaṃ devatākhyaṃ puraṃ mahat | tatrāyaṃ somakānto me bharttārājyaṃ cakāra ha

अतिमानीवदान्यश्च शूरोदृढपराक्रमः । असंख्यातबलोपेतो रिपुराष्ट्रविमर्द्दनः

atimānīvadānyaśca śūrodṛḍhaparākramaḥ | asaṃkhyātabalopeto ripurāṣṭravimarddanaḥ

यज्वाति सुन्दरः श्रीमान्सुहृदानंदकारकः । विवेक्तासर्वकार्याणां नीतिशास्त्रविशारदः

yajvāti sundaraḥ śrīmānsuhṛdānaṃdakārakaḥ | vivektāsarvakāryāṇāṃ nītiśāstraviśāradaḥ

राज्यं स्वं बुभुजे राजा बहुकालं द्विजोत्तम । इमामवस्थां संप्राप्तः पूर्वकर्म विपाकतः

rājyaṃ svaṃ bubhuje rājā bahukālaṃ dvijottama | imāmavasthāṃ saṃprāptaḥ pūrvakarma vipākataḥ

अमात्यद्वयसंयुक्तो वनमेतत्समागतः । भ्रमन्तीपृष्ठलग्नास्य पुत्रेराज्यं प्रयच्छतः

amātyadvayasaṃyukto vanametatsamāgataḥ | bhramantīpṛṣṭhalagnāsya putrerājyaṃ prayacchataḥ

सुबलज्ञानगम्याभ्यां प्रकृतिभ्यामिहागता । राज्ञोनुज्ञां समादाय फलार्थं तौ वने गतौ

subalajñānagamyābhyāṃ prakṛtibhyāmihāgatā | rājñonujñāṃ samādāya phalārthaṃ tau vane gatau

इहास्मान् राक्षसाः प्रेताभूतानिमृगपक्षिणः । नानाविधाभीषयन्ति कथं नोभक्षयन्तिन

ihāsmān rākṣasāḥ pretābhūtānimṛgapakṣiṇaḥ | nānāvidhābhīṣayanti kathaṃ nobhakṣayantina

नजाने दुःखभोगाय स्थापयन्त्यग्रतोपि च । दुःखस्यान्तं नपश्यामि कर्मणो दुष्कृतस्य च

najāne duḥkhabhogāya sthāpayantyagratopi ca | duḥkhasyāntaṃ napaśyāmi karmaṇo duṣkṛtasya ca

कटुतिक्ताम्ललवणमधुरस्निग्धभोजने । न तथा रुचिरस्याभूत्परीतस्य द्विजातिभिः

kaṭutiktāmlalavaṇamadhurasnigdhabhojane | na tathā rucirasyābhūtparītasya dvijātibhiḥ

यथेदानीं कन्दमूल कषायाम्लफलादिषु । दरिद्राणां महाहारःपाकोपि भक्षितस्य च

yathedānīṃ kandamūla kaṣāyāmlaphalādiṣu | daridrāṇāṃ mahāhāraḥpākopi bhakṣitasya ca

न तथा श्रीमतां शक्ति रशने पाक एव च । यः शेते कोमले दिव्ये शयनेस्म मनोरमे

na tathā śrīmatāṃ śakti raśane pāka eva ca | yaḥ śete komale divye śayanesma manorame

इदानीं यत्रकुत्रापि पश्यकाल विपर्ययम् । यस्यदिग्व्यापिनश्चासन्नानापरिमलाः शुभाः

idānīṃ yatrakutrāpi paśyakāla viparyayam | yasyadigvyāpinaścāsannānāparimalāḥ śubhāḥ

य आनन्दमये सिन्धौ मग्नोभूत्पण्डितैर्वृतः । पूयशोणितदिग्धस्य पूतिगन्धोपिसांप्रतम्

ya ānandamaye sindhau magnobhūtpaṇḍitairvṛtaḥ | pūyaśoṇitadigdhasya pūtigandhopisāṃpratam

स इदानीं दुःखमये कृमिभिः परिवारितः । कथन्तरेम दुःखाब्धिं नजाने भृगुनन्दन

sa idānīṃ duḥkhamaye kṛmibhiḥ parivāritaḥ | kathantarema duḥkhābdhiṃ najāne bhṛgunandana

भवपोतइवागाधे मज्जन्तं नौरिवार्णवे

bhavapotaivāgādhe majjantaṃ naurivārṇave

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे सुधर्माच्यवनसंवादो नाम पञ्चमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe sudharmācyavanasaṃvādo nāma pañcamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०६

अथ षष्ठोऽध्यायः ।। सूत उवाच ।। इति तद्वचनं श्रुत्वा च्यवनो भृगुनन्दनः । त्वरयास्वमुपादाय कलशं जलसंभृशम्

atha ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || sūta uvāca || iti tadvacanaṃ śrutvā cyavano bhṛgunandanaḥ | tvarayāsvamupādāya kalaśaṃ jalasaṃbhṛśam

दुःखित परदुःखेन तूष्णीमेवा गमद्गृहम् । तं भृगुः परिपप्रच्छ विलंबकारिणं सुतम्

duḥkhita paraduḥkhena tūṣṇīmevā gamadgṛham | taṃ bhṛguḥ paripapraccha vilaṃbakāriṇaṃ sutam

भृगुरुवाच ।। किमपूर्वं त्वया दृष्टं लक्ष्यसे च कितो यथा । विलम्बश्च कथं जातो वद पुत्र ममाग्रतः

bhṛguruvāca || kimapūrvaṃ tvayā dṛṣṭaṃ lakṣyase ca kito yathā | vilambaśca kathaṃ jāto vada putra mamāgrataḥ

पुत्र उवाच ।। सौराष्ट्र देशे विख्याते दैवते नगरे मुने । सोमकान्त इतिख्यातो राजा राजीवलोचनः

putra uvāca || saurāṣṭra deśe vikhyāte daivate nagare mune | somakānta itikhyāto rājā rājīvalocanaḥ

चक्रे राज्यं बहुतिथं धर्मेण पालयन्प्रजाः । दुर्भगत्वं गतो दैवात् पुत्र राज्यं निवेश्यसः

cakre rājyaṃ bahutithaṃ dharmeṇa pālayanprajāḥ | durbhagatvaṃ gato daivāt putra rājyaṃ niveśyasaḥ

पत्न्यासुधर्मयायुक्तो भर्तुराज्ञा भृतापितः । सुबल ज्ञानगम्याभ्यां प्रकृतिभ्यामिहागतः

patnyāsudharmayāyukto bharturājñā bhṛtāpitaḥ | subala jñānagamyābhyāṃ prakṛtibhyāmihāgataḥ

गलत्कुष्ठी कृमियुतो विभ्रमन्दुर्गमं सरः । सहस्रभगताप्राप्तो यथेन्द्रो गौतमान्मुनेः

galatkuṣṭhī kṛmiyuto vibhramandurgamaṃ saraḥ | sahasrabhagatāprāpto yathendro gautamānmuneḥ

क्वसा सुधर्मा चार्वङ्गी क्व गलत्कुष्ठवान्पतिः । इति मे पृच्छतो वृत्तं तदीयं गतवान्क्षणः

kvasā sudharmā cārvaṅgī kva galatkuṣṭhavānpatiḥ | iti me pṛcchato vṛttaṃ tadīyaṃ gatavānkṣaṇaḥ

तदीयैः करुणावाक्यैर्मनो मे कलिलं त्वभूत् । ततोहं कलशं पूर्णं कृत्वा शीघ्रमुपागतः

tadīyaiḥ karuṇāvākyairmano me kalilaṃ tvabhūt | tatohaṃ kalaśaṃ pūrṇaṃ kṛtvā śīghramupāgataḥ

सूत उवाच ।। सर्वं चा कथयत्तस्मै तयायत्कथितं वचः । श्रुत्वातच्च पुनः पुत्रं च्यवनं भृगुरब्रवीत्

sūta uvāca || sarvaṃ cā kathayattasmai tayāyatkathitaṃ vacaḥ | śrutvātacca punaḥ putraṃ cyavanaṃ bhṛgurabravīt

भृगुरुवाच ।। सर्वानानयतान् शीघ्रं पुत्र गच्छ ममाज्ञया । द्रक्ष्यामि कौतुकं तेषां स्वीयं वा दर्शयामि तान्

bhṛguruvāca || sarvānānayatān śīghraṃ putra gaccha mamājñayā | drakṣyāmi kautukaṃ teṣāṃ svīyaṃ vā darśayāmi tān

सूत उवाच ।। इत्थं स चोदितः पित्रा च्यवनः करुणानिधिः । जगाम सरसो भूमिं सुधर्मां द्रष्टुमुत्सुकः

sūta uvāca || itthaṃ sa coditaḥ pitrā cyavanaḥ karuṇānidhiḥ | jagāma saraso bhūmiṃ sudharmāṃ draṣṭumutsukaḥ

तस्मिन्नेव क्षणेमात्यौ फलकन्दभरान्वितौ । सुबल ज्ञानगम्यौ तावागतौ राजसंनिधिम्

tasminneva kṣaṇemātyau phalakandabharānvitau | subala jñānagamyau tāvāgatau rājasaṃnidhim

ततऊचे स तु मुनिः सुधर्मां चारुलोचनाम् । पिता मे स्वाश्रमं सर्वानाकारयति सुव्रते

tataūce sa tu muniḥ sudharmāṃ cārulocanām | pitā me svāśramaṃ sarvānākārayati suvrate

इति तद्वचनं श्रुत्वा सुधर्मा शोकविह्वला । तदैव सावधानात्तनुःप्राणइवागते

iti tadvacanaṃ śrutvā sudharmā śokavihvalā | tadaiva sāvadhānāttanuḥprāṇaivāgate

सुशीला राजपत्नी सा पीत्वा तद्वचनामृतम् । अगमत्सासुचार्वङ्गी प्रकृति द्वय संयुता

suśīlā rājapatnī sā pītvā tadvacanāmṛtam | agamatsāsucārvaṅgī prakṛti dvaya saṃyutā

सोमकान्तेन पतिना मुनि पुत्रसरःसरा । गणेशस्कन्दसहिता शिवेवशिवसंयुता

somakāntena patinā muni putrasaraḥsarā | gaṇeśaskandasahitā śivevaśivasaṃyutā

शुशुभे मार्गमध्ये सा वाचस्पतिपुरःसरा । मन्त्रघोषयुतं प्राप भृगोराश्रम मण्डलम्

śuśubhe mārgamadhye sā vācaspatipuraḥsarā | mantraghoṣayutaṃ prāpa bhṛgorāśrama maṇḍalam

नानापुष्पलताकीर्णं नानापक्षिविनादितम् । मार्जारानकुलाः श्येनागजागावोमयूरकाः

nānāpuṣpalatākīrṇaṃ nānāpakṣivināditam | mārjārānakulāḥ śyenāgajāgāvomayūrakāḥ

भुजंगा पक्षिणः सिंहाव्याघ्राः क्रीडन्ति यत्र च । न च वायुर्भृशं वाति न सूर्यस्तपते भृशम्

bhujaṃgā pakṣiṇaḥ siṃhāvyāghrāḥ krīḍanti yatra ca | na ca vāyurbhṛśaṃ vāti na sūryastapate bhṛśam

न वर्षति भृशं मेघो वर्षते च तदिच्छया । विविशुस्ते हर्षयुता मुनिपुत्र पुरःसराः

na varṣati bhṛśaṃ megho varṣate ca tadicchayā | viviśuste harṣayutā muniputra puraḥsarāḥ

तत्राद्भुतं व्याघ्रमृगाजिनस्थं ददर्श सूर्यप्रतिमं भृगुं तम् । राजाथ पत्नी प्रकृति द्वयं च ननाम बद्धाञ्जलिरब्रवीच्च

tatrādbhutaṃ vyāghramṛgājinasthaṃ dadarśa sūryapratimaṃ bhṛguṃ tam | rājātha patnī prakṛti dvayaṃ ca nanāma baddhāñjalirabravīcca

राजोवाच ।। अद्याशिषो मे सफला द्विजेन्द्र द्विजेरिता धर्मचयस्तपोपि । आजन्मतोहं परिपूत एष पितुर्जनन्याश्च सुजीवितं मे

rājovāca || adyāśiṣo me saphalā dvijendra dvijeritā dharmacayastapopi | ājanmatohaṃ paripūta eṣa piturjananyāśca sujīvitaṃ me

भवदृशिः संप्रति हन्त्ययैनः पूर्वार्जितैः पुण्यचयौः कृतापि । आगामि कल्याणकरी मुनीन्द्र कालत्रये जन्म करोति पूतम्

bhavadṛśiḥ saṃprati hantyayainaḥ pūrvārjitaiḥ puṇyacayauḥ kṛtāpi | āgāmi kalyāṇakarī munīndra kālatraye janma karoti pūtam

सौराष्ट्रदेशे खलु देवताख्ये पुरे कृतं राज्यममोघदृष्टे । भीतेन पापाद्विजदेवतादि पूजाकृता नीतिमता मुनीन्द्रः

saurāṣṭradeśe khalu devatākhye pure kṛtaṃ rājyamamoghadṛṣṭe | bhītena pāpādvijadevatādi pūjākṛtā nītimatā munīndraḥ

आकस्मिकं मे दुरितं किमेतत् प्रादुर्बभूवोग्रतरं दुरन्तम् । येनाहमीदृक् कुदशां प्रणीतो जाने न किंचित्प्रतिकारमत्र

ākasmikaṃ me duritaṃ kimetat prādurbabhūvogrataraṃ durantam | yenāhamīdṛk kudaśāṃ praṇīto jāne na kiṃcitpratikāramatra

अपायतां यान्ति कृता उपाया युष्मत्कृतोपायमुपायमीहे । निर्वैरतां यान्ति हि जातिवैरास्तवाश्रमेवां शरणं प्रपन्नः

apāyatāṃ yānti kṛtā upāyā yuṣmatkṛtopāyamupāyamīhe | nirvairatāṃ yānti hi jātivairāstavāśramevāṃ śaraṇaṃ prapannaḥ

सूत उवाच ।। श्रुत्वेति वचनं तस्य भृगुस्तु करुणायुतः । उवाच सोमकान्तं तं ध्यानेनालोक्य सुव्रतः

sūta uvāca || śrutveti vacanaṃ tasya bhṛgustu karuṇāyutaḥ | uvāca somakāntaṃ taṃ dhyānenālokya suvrataḥ

भृगुरुवाच ।। उपायं वच्मि नृपते नचिन्तां कर्तुमर्हसि । ममाश्रमगतादुःखं नहिर्विन्दन्ति जन्मिनः

bhṛguruvāca || upāyaṃ vacmi nṛpate nacintāṃ kartumarhasi | mamāśramagatāduḥkhaṃ nahirvindanti janminaḥ

जन्मान्तर कृतं चैव दुरितं ते नृपोत्तम । येने मां गमितोवस्थां कथयिष्ये तदप्यहम्

janmāntara kṛtaṃ caiva duritaṃ te nṛpottama | yene māṃ gamitovasthāṃ kathayiṣye tadapyaham

कुर्वन्तु भोजनं सर्वे चिरकालं बुभुक्षिताः । वनाद्वनान्तरां याताः श्रान्ताः क्लान्ताननाभृशम्

kurvantu bhojanaṃ sarve cirakālaṃ bubhukṣitāḥ | vanādvanāntarāṃ yātāḥ śrāntāḥ klāntānanābhṛśam

सूत उवाच ।। इत्युक्त्वा स्नापयामास सुतैलाभ्यङ्गपूर्वकम् । भोजयामास चान्नानि षड्रसानि त्वनेकशः

sūta uvāca || ityuktvā snāpayāmāsa sutailābhyaṅgapūrvakam | bhojayāmāsa cānnāni ṣaḍrasāni tvanekaśaḥ

बुभुजुस्तेपि विश्रान्ता भृगोरमिततेजसः । आज्ञया मुनिवर्यस्य सुस्नाताः सुष्ठ्वलंकृताः

bubhujustepi viśrāntā bhṛgoramitatejasaḥ | ājñayā munivaryasya susnātāḥ suṣṭhvalaṃkṛtāḥ

सुषुपुर्मृदुशय्यायां हित्वा चिन्तां दुरत्ययाम् । मुनिना कल्पितायांते स्वराज्यं गमिताइव

suṣupurmṛduśayyāyāṃ hitvā cintāṃ duratyayām | muninā kalpitāyāṃte svarājyaṃ gamitāiva

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे भृगोराश्रमागमनं नाम षष्ठोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe bhṛgorāśramāgamanaṃ nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्यायः ०७

अथ सप्तमोऽध्यायः ।। ऋषय ऊचुः ।। तत्रगत्वा किमकरोत्सोमकान्तो नृपस्तदा । उपायः कथितः को वा भृगुणा सर्ववेदिना

atha saptamo'dhyāyaḥ || ṛṣaya ūcuḥ || tatragatvā kimakarotsomakānto nṛpastadā | upāyaḥ kathitaḥ ko vā bhṛguṇā sarvavedinā

कथयस्व कथामेतां शृण्वतां नो द्विजोत्तम । नतृप्तिमधिगच्छामः पीत्वा त्वद्वचनामृतम्

kathayasva kathāmetāṃ śṛṇvatāṃ no dvijottama | natṛptimadhigacchāmaḥ pītvā tvadvacanāmṛtam

सूत उवाच ।। सम्यक्पृष्टं महाभागा यूयं तु ज्ञानसागराः । यः कथां तं नप्रयाति श्रोतावक्ताथवाद्विजाः

sūta uvāca || samyakpṛṣṭaṃ mahābhāgā yūyaṃ tu jñānasāgarāḥ | yaḥ kathāṃ taṃ naprayāti śrotāvaktāthavādvijāḥ

लिख्यमानं वाचयति पुस्तकं हरतेपि वा । नृपृच्छति चयः शिष्यो गुरुः पृष्टो न वक्तिचेत्

likhyamānaṃ vācayati pustakaṃ haratepi vā | nṛpṛcchati cayaḥ śiṣyo guruḥ pṛṣṭo na vakticet

उभौ तौ मूकबधिरौ लोकेदृष्टौ द्विजोत्तमाः । श्रृण्वन्तु कथयिष्यामि सोमकान्त कथामतः

ubhau tau mūkabadhirau lokedṛṣṭau dvijottamāḥ | śrṛṇvantu kathayiṣyāmi somakānta kathāmataḥ

तस्यां रात्र्यां व्यतीतायां दिननाथे तथोदिते । स्नानं सन्ध्यां जपं होमं कृत्वा स भृगुसत्तमः

tasyāṃ rātryāṃ vyatītāyāṃ dinanāthe tathodite | snānaṃ sandhyāṃ japaṃ homaṃ kṛtvā sa bhṛgusattamaḥ

स्नाताय कृतजप्याय पत्नीप्रकृतिसंयुजे । पूर्वजन्मकथां तस्मै राज्ञे कथितुमारभत्

snātāya kṛtajapyāya patnīprakṛtisaṃyuje | pūrvajanmakathāṃ tasmai rājñe kathitumārabhat

भृगुरुवाच ।। कोल्हारनगरे रम्ये विन्ध्याचलसमीपतः । चिद्रूप इति विख्यातो वैश्यो बहुधनो भवत्

bhṛguruvāca || kolhāranagare ramye vindhyācalasamīpataḥ | cidrūpa iti vikhyāto vaiśyo bahudhano bhavat

तस्य भार्या तु सुभगा नाम्ना ख्याता सुलोचना । सुशीला दानशीला च पतिवाक्यपरासती

tasya bhāryā tu subhagā nāmnā khyātā sulocanā | suśīlā dānaśīlā ca pativākyaparāsatī

तस्यास्त्वं पुत्रतां यातो भवे पूर्वे नृपोत्तम । कामंद इति ते नाम चक्रतुस्तौ द्विजेरितौ

tasyāstvaṃ putratāṃ yāto bhave pūrve nṛpottama | kāmaṃda iti te nāma cakratustau dvijeritau

अतिस्नेहं दिवारात्रावतिलालनमेकके । वार्धक्यकाल जेतौ तु पितरौ त्ययि चक्रतुः

atisnehaṃ divārātrāvatilālanamekake | vārdhakyakāla jetau tu pitarau tyayi cakratuḥ

विवाहं चक्रतुस्तातु धनकौतुकमङ्गलैः । मृगाक्षी सुकुमाराङ्गी नाम्ना ख्याता कुटुम्बिनी

vivāhaṃ cakratustātu dhanakautukamaṅgalaiḥ | mṛgākṣī sukumārāṅgī nāmnā khyātā kuṭumbinī

अनुरक्ता त्वयि सदा द्विजदेवातिथिप्रिया । बभूव योषिद्योषित्सु रत्नभूतादि सुन्दरी

anuraktā tvayi sadā dvijadevātithipriyā | babhūva yoṣidyoṣitsu ratnabhūtādi sundarī

कुटुम्बिनीति स्वं नाम विदधे सार्थकं तु सा । सप्तपुत्रा पञ्चकन्या पञ्चबाणप्रियानुकिम्

kuṭumbinīti svaṃ nāma vidadhe sārthakaṃ tu sā | saptaputrā pañcakanyā pañcabāṇapriyānukim

ततो बहुतिथे काले पञ्चत्वमगमत्पिता । माता तव सती तेन सहदग्धा दिवङ्गता

tato bahutithe kāle pañcatvamagamatpitā | mātā tava satī tena sahadagdhā divaṅgatā

ततस्त्वंसखिवर्गैस्तद्द्रव्यं नाशितवान्बहु । नीतं नष्टं भक्षितं च विनाशमगवद्धनम्

tatastvaṃsakhivargaistaddravyaṃ nāśitavānbahu | nītaṃ naṣṭaṃ bhakṣitaṃ ca vināśamagavaddhanam

चिन्तया धर्मपत्नी त्वां निराकृतवती भृशम् । न गृहीतं तु तद्वाक्यं ततो विक्रीतवान् गृहम्

cintayā dharmapatnī tvāṃ nirākṛtavatī bhṛśam | na gṛhītaṃ tu tadvākyaṃ tato vikrītavān gṛham

गता सा बालकैः सार्धमनुज्ञाता पितुर्गृहम् । अपत्यपोषणकृते ऋतेत्वां वंशकण्टकम्

gatā sā bālakaiḥ sārdhamanujñātā piturgṛham | apatyapoṣaṇakṛte ṛtetvāṃ vaṃśakaṇṭakam

तत उद्धृत्ततांयात उन्मत्त इव मद्यपः । अन्यायकारी नगरे जातोमत्त इव द्विपः

tata uddhṛttatāṃyāta unmatta iva madyapaḥ | anyāyakārī nagare jātomatta iva dvipaḥ

परस्वहारो वनितासुजारो ग्रामेषुचोरोजनतापकारः । द्यूतेषुवीरो वृजिनौघसारो हिंसाविहारो बलहीन शूरः

parasvahāro vanitāsujāro grāmeṣucorojanatāpakāraḥ | dyūteṣuvīro vṛjinaughasāro hiṃsāvihāro balahīna śūraḥ

ये ये जनास्ते सुखसङ्गतृप्तास्तेभ्यो गृहीत्वा बहुवित्तमादः । निक्षेपतः पितृकतात्सहृद्भ्योमिषात्कुतश्चिनगरस्थितेभ्यः

ye ye janāste sukhasaṅgatṛptāstebhyo gṛhītvā bahuvittamādaḥ | nikṣepataḥ pitṛkatātsahṛdbhyomiṣātkutaścinagarasthitebhyaḥ

शपथाननृतांश्चकर्थनूनमनृतानां प्रमदा जनेषु साक्ष्यम् । इति सर्वजनाः सुभीतिमापुरुरगात्सद्मगतादिवोग्रवीर्यात्

śapathānanṛtāṃścakarthanūnamanṛtānāṃ pramadā janeṣu sākṣyam | iti sarvajanāḥ subhītimāpururagātsadmagatādivogravīryāt

असह्यतां तेन जनस्ययातो गोक्षूरकः पायसगोययैव । राज्ञो गृहित्वानुमतिं जनास्ते निर्वापयामासुरतोपुरात्त्वाम्

asahyatāṃ tena janasyayāto gokṣūrakaḥ pāyasagoyayaiva | rājño gṛhitvānumatiṃ janāste nirvāpayāmāsuratopurāttvām

वनेस्थितस्त्वं बहुजन्तुघाती स्त्रीबालवृद्धान्विनिहंसि नित्यम् । महाजनं वीक्ष्य पलायसे च सिंहं निरीक्ष्येववृकोमृगोवा

vanesthitastvaṃ bahujantughātī strībālavṛddhānvinihaṃsi nityam | mahājanaṃ vīkṣya palāyase ca siṃhaṃ nirīkṣyevavṛkomṛgovā

मत्स्यान्बकान्सारसकुक्कुटांश्च वृकान्मृगान्वानरकोकिलांश्च । हत्वात्सिखड्गान्शशकांश्चगोत्रामुधास्वदेशं वृजिनादपोषः

matsyānbakānsārasakukkuṭāṃśca vṛkānmṛgānvānarakokilāṃśca | hatvātsikhaḍgānśaśakāṃścagotrāmudhāsvadeśaṃ vṛjinādapoṣaḥ

सिंहान्व्याघ्रांश्च जम्बूकान्निःसार्य गिरिगह्वरात् । नानास्थानगताश्चेरान्मेलयित्वा सुदुर्धरान्

siṃhānvyāghrāṃśca jambūkānniḥsārya girigahvarāt | nānāsthānagatāścerānmelayitvā sudurdharān

काष्ठैर्लोष्टैश्च पाषाणैश्चकर्थ गृहमुत्तमम् । विशालं क्रोशविस्तारं नानाकौतुक मण्डितम्

kāṣṭhairloṣṭaiśca pāṣāṇaiścakartha gṛhamuttamam | viśālaṃ krośavistāraṃ nānākautuka maṇḍitam

पित्राभीतेनपत्नी सा प्रापिता बालकैः सह । गुहागतं ते सदनं राजतोजनतोऽपि च

pitrābhītenapatnī sā prāpitā bālakaiḥ saha | guhāgataṃ te sadanaṃ rājatojanato'pi ca

नानालंकारवसना बालका अपि तेजसा । देवाङ्गनेव शुशुभे त्वं चचोरसमन्वितः

nānālaṃkāravasanā bālakā api tejasā | devāṅganeva śuśubhe tvaṃ cacorasamanvitaḥ

त्वं च मार्गे जनान्दीनान् हत्वा हत्वा गुहां गतः । चोरैः सबालयोषिद्भिर्भासिराजेवतद्गतः

tvaṃ ca mārge janāndīnān hatvā hatvā guhāṃ gataḥ | coraiḥ sabālayoṣidbhirbhāsirājevatadgataḥ

कदाचिद् ब्राह्मणो विद्वान् विख्यातोगुणवर्धनः । मध्याह्ने मार्गमध्ये तु त्वयादृष्टः स एककः

kadācid brāhmaṇo vidvān vikhyātoguṇavardhanaḥ | madhyāhne mārgamadhye tu tvayādṛṣṭaḥ sa ekakaḥ

गृहीत्वा दक्षिणं पाणिं तं विप्रं धृतवानसि । स वेपमानस्त्वद्बुद्धिं जानन्धर्षणयातया

gṛhītvā dakṣiṇaṃ pāṇiṃ taṃ vipraṃ dhṛtavānasi | sa vepamānastvadbuddhiṃ jānandharṣaṇayātayā

ऊचे त्वां स्वांतकं मत्वा मूर्च्छितो जीवितेच्छया । अत्यन्तकरुणावाक्यैर्बोधयं स्वांसहेतुकैः

ūce tvāṃ svāṃtakaṃ matvā mūrcchito jīvitecchayā | atyantakaruṇāvākyairbodhayaṃ svāṃsahetukaiḥ

गुणवर्धन उवाच ।। धनवान्सुभगोभूत्वा कथं मां हन्तुमिच्छसि । द्विजं नवोढा भर्तारं शान्तं चानपराधिनम्

guṇavardhana uvāca || dhanavānsubhagobhūtvā kathaṃ māṃ hantumicchasi | dvijaṃ navoḍhā bhartāraṃ śāntaṃ cānaparādhinam

दुर्बुद्धिवासनां त्यक्त्वा सद्धर्मेषु मतिं कुरु । प्रथमामेगता कान्ता प्राप्ता कान्ततरापरा

durbuddhivāsanāṃ tyaktvā saddharmeṣu matiṃ kuru | prathamāmegatā kāntā prāptā kāntatarāparā

स्वाचारापरमोदारा साध्वी सर्वगुणाकरा । पितृृणामनृणार्थाय धर्मसन्तानवृद्धये

svācārāparamodārā sādhvī sarvaguṇākarā | pitṛृṇāmanṛṇārthāya dharmasantānavṛddhaye

कृतासाति प्रयत्नेन गार्हस्थंधर्ममिच्छता । मद्विनातद्विनावांहि जन्मनी भवतो वृथा

kṛtāsāti prayatnena gārhasthaṃdharmamicchatā | madvinātadvināvāṃhi janmanī bhavato vṛthā

पितामेहि भवत्वं च मातापुत्रोप्यहं तव । जीवदाता भयत्राता पिताशास्त्रे निगद्यते

pitāmehi bhavatvaṃ ca mātāputropyahaṃ tava | jīvadātā bhayatrātā pitāśāstre nigadyate

दस्यवोपिहि रक्षन्ति द्विजं वा शरणागतम् । द्विजं योग्यं शरण्यं मामतत्स्त्वं मोक्तुमर्हसि

dasyavopihi rakṣanti dvijaṃ vā śaraṇāgatam | dvijaṃ yogyaṃ śaraṇyaṃ māmatatstvaṃ moktumarhasi

नोचेत्कल्पसहस्रं त्वं निरयान्प्रतिपद्यसे । भोक्तारः सर्व एवैते स्त्रीपुत्राः सुहृदोजनाः

nocetkalpasahasraṃ tvaṃ nirayānpratipadyase | bhoktāraḥ sarva evaite strīputrāḥ suhṛdojanāḥ

न पापभागिनस्त्वे ते सुखिनस्त्वत्प्रतारकाः । कियद्भिर्जन्मभिः पापं भोक्ष्यसे नवितर्कये

na pāpabhāginastve te sukhinastvatpratārakāḥ | kiyadbhirjanmabhiḥ pāpaṃ bhokṣyase navitarkaye

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे सोमकान्तपूर्वजन्मकथनं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe somakāntapūrvajanmakathanaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०८

अथाष्टमोऽध्यायः ।। भृगुरुवाच ।। इति तेनोदितं वाक्यं मुहुर्ग्लानिं प्रकुर्वतः । करुणायुतमाकर्ण्य नोद्भिन्नं हृदयं तव

athāṣṭamo'dhyāyaḥ || bhṛguruvāca || iti tenoditaṃ vākyaṃ muhurglāniṃ prakurvataḥ | karuṇāyutamākarṇya nodbhinnaṃ hṛdayaṃ tava

वज्रात्सारतरं किं नु ब्रह्मणा त्ययि निर्मितम् । हिंसनाद् बहुजन्तूनां मनुष्याणां सहस्रशः

vajrātsārataraṃ kiṃ nu brahmaṇā tyayi nirmitam | hiṃsanād bahujantūnāṃ manuṣyāṇāṃ sahasraśaḥ

अतिनिष्ठुरतां प्राप्तं कृतघ्नस्येव मानसम् । अवोचस्त्वं ततस्तन्तु कृतान्त इव निष्ठुरः

atiniṣṭhuratāṃ prāptaṃ kṛtaghnasyeva mānasam | avocastvaṃ tatastantu kṛtānta iva niṣṭhuraḥ

चोर उवाच ।। किं ते वाक्यचयैर्विप्रः वृथामयि नियोजतैः । अश्रोचरितपाण्डित्यं न्युब्जे कुम्भे यथा जलम्

cora uvāca || kiṃ te vākyacayairvipraḥ vṛthāmayi niyojataiḥ | aśrocaritapāṇḍityaṃ nyubje kumbhe yathā jalam

क्वेयं मम मतिर्मूढ क्वोपदेशस्तवाप्ययम् । तत्त्व चिन्तेव मधुपे साम्प्रतं मे न रोचते

kveyaṃ mama matirmūḍha kvopadeśastavāpyayam | tattva cinteva madhupe sāmprataṃ me na rocate

अर्थासक्तय न क्वापि पितृबन्धुविचारणा । यथा कामातुरस्यापि न भीतिर्हृश्च विद्यते

arthāsaktaya na kvāpi pitṛbandhuvicāraṇā | yathā kāmāturasyāpi na bhītirhṛśca vidyate

शुद्धिः काके द्यूतकारे सत्यंधैर्यं नपुंसके । कामशान्ति स्त्रियां सर्पे क्षमा दृष्ट्वा त्वया नु किम्

śuddhiḥ kāke dyūtakāre satyaṃdhairyaṃ napuṃsake | kāmaśānti striyāṃ sarpe kṣamā dṛṣṭvā tvayā nu kim

अन्तिके त्वं निसृष्टोसि व्यापाररहितस्य मे । विधात्रा दैवयोगेन न त्वां मुञ्चामि कर्हिचित्

antike tvaṃ nisṛṣṭosi vyāpārarahitasya me | vidhātrā daivayogena na tvāṃ muñcāmi karhicit

भृगुरुवाच ।। इत्युक्त्वा शितिं खड्गं हस्तआदाय दक्षिणे । चकर्ताथ शिरस्तस्य बिडाल इव मौषकम्

bhṛguruvāca || ityuktvā śitiṃ khaḍgaṃ hastaādāya dakṣiṇe | cakartātha śirastasya biḍāla iva mauṣakam

एवं ते बह्महत्यानां संख्यां कर्तुं न शक्यते । स्त्रीबालवृद्धजन्तूनां हत्यानां च विशेषतः

evaṃ te bahmahatyānāṃ saṃkhyāṃ kartuṃ na śakyate | strībālavṛddhajantūnāṃ hatyānāṃ ca viśeṣataḥ

संख्यातापरपापानां विभागी जायते यतः । ततो बहुतिथे काले गते कामंदते जरा

saṃkhyātāparapāpānāṃ vibhāgī jāyate yataḥ | tato bahutithe kāle gate kāmaṃdate jarā

अगता कफोग्लानिः स्वेदेहोहिक्काथवेपथुः । अभूत्तन्द्रीचोपविष्टे प्रसुप्तेन च सा भवत्

agatā kaphoglāniḥ svedehohikkāthavepathuḥ | abhūttandrīcopaviṣṭe prasuptena ca sā bhavat

अनादरं च चक्रुस्ते पुत्रा दास्योथसेवकाः । सुहृदश्च सुताश्चापि नप्तारोथापि मित्रकाः

anādaraṃ ca cakruste putrā dāsyothasevakāḥ | suhṛdaśca sutāścāpi naptārothāpi mitrakāḥ

एक एवाभवत्तत्र दृष्टआप्तो रहस्यकृत् । अनिवार्य गतिर्विप्रः स चापि प्रेषितस्त्वया

eka evābhavattatra dṛṣṭaāpto rahasyakṛt | anivārya gatirvipraḥ sa cāpi preṣitastvayā

आकारयितुं सर्वांस्तान् मुनीन् काननवासिनः । ते चापि त्वद्भयादेव द्विजवाक्यात्समागताः

ākārayituṃ sarvāṃstān munīn kānanavāsinaḥ | te cāpi tvadbhayādeva dvijavākyātsamāgatāḥ

अब्रवीस्तान्नमस्कृत्य मत्तो दानानि गृह्यताम् । ते ब्रुवन्न च गृह्णीमो दानानि पतितस्य ते

abravīstānnamaskṛtya matto dānāni gṛhyatām | te bruvanna ca gṛhṇīmo dānāni patitasya te

यजनाध्यापनाद्यौनात्सम्बन्धाद्भाषणादपि । परं सञ्चरते पापं सहयानासनाशनात्

yajanādhyāpanādyaunātsambandhādbhāṣaṇādapi | paraṃ sañcarate pāpaṃ sahayānāsanāśanāt

इति ते भाषणास्त्वां गत्वा च निजमाश्रमम् । सस्नुः सचैलसर्वेपि पावमानीस्ततो जपन्

iti te bhāṣaṇāstvāṃ gatvā ca nijamāśramam | sasnuḥ sacailasarvepi pāvamānīstato japan

ततोनुतापो मनसि जातः कामंदते भृशम् । आमयात्स्वजनैस्त्यागाद्ब्राह्मणैः परिवर्जनात्

tatonutāpo manasi jātaḥ kāmaṃdate bhṛśam | āmayātsvajanaistyāgādbrāhmaṇaiḥ parivarjanāt

जीर्णदेवालयोद्धारे भवत्ते मतिरूर्जिता । धनं स्वं विपुलं वीक्ष्य कुप्यरत्नादि संयुतम्

jīrṇadevālayoddhāre bhavatte matirūrjitā | dhanaṃ svaṃ vipulaṃ vīkṣya kupyaratnādi saṃyutam

ततोनादिः परामूर्तिर्गणेशस्य वने शुभा । जीर्ण देवालये क्षुद्रे स्थिता ते कथिता द्विजैः

tatonādiḥ parāmūrtirgaṇeśasya vane śubhā | jīrṇa devālaye kṣudre sthitā te kathitā dvijaiḥ

ततोऽति विस्तृतं दीर्घं चतुस्तोरणसंयुतम् । चतुर्द्वारं सुरुचिरं चतुःशिखर शोभितम्

tato'ti vistṛtaṃ dīrghaṃ catustoraṇasaṃyutam | caturdvāraṃ suruciraṃ catuḥśikhara śobhitam

नानास्तम्भभितं नाना वेदिभिः परिवारितम् । मुक्ताप्रवालरत्नाद्यैः रचितं रुचिराङ्गणम्

nānāstambhabhitaṃ nānā vedibhiḥ parivāritam | muktāpravālaratnādyaiḥ racitaṃ rucirāṅgaṇam

नानापुष्पद्रुमयुतां नानाफलद्रुमैश्चितम् । चतुर्दिक्षुचारुवारिमयवापी विराजितम्

nānāpuṣpadrumayutāṃ nānāphaladrumaiścitam | caturdikṣucāruvārimayavāpī virājitam

प्रासादं निर्मितवतस्तद्द्रव्यं ते व्ययं गतम् । किञ्चित्स्त्रिया च पुत्रैश्च सुहृद्भिर्बन्धुभिर्हृतम्

prāsādaṃ nirmitavatastaddravyaṃ te vyayaṃ gatam | kiñcitstriyā ca putraiśca suhṛdbhirbandhubhirhṛtam

ततो नाति चिरेकाले पञ्चत्वं च गतो भवान् । याम्यदूतैः कशाघातैर्बद्धः सन्ताडितो भृशम्

tato nāti cirekāle pañcatvaṃ ca gato bhavān | yāmyadūtaiḥ kaśāghātairbaddhaḥ santāḍito bhṛśam

कण्टकैर्विद्धसर्वाङ्गः शिलायां पोथितोपि च । मज्जितो नरके घोरे पूयशोणितकर्दमे

kaṇṭakairviddhasarvāṅgaḥ śilāyāṃ pothitopi ca | majjito narake ghore pūyaśoṇitakardame

एवं नीतस्तुतैर्दूतैश्चित्रगुप्तयमान्तिके । यमेन पृष्टः किं पुण्यमुतभोक्ष्यसि पातकम्

evaṃ nītastutairdūtaiścitraguptayamāntike | yamena pṛṣṭaḥ kiṃ puṇyamutabhokṣyasi pātakam

त्वमवोचः पुण्यमहं पूर्वं भोक्ष्यामि सूर्यज । ततः सौराष्ट्रदेशे त्वं राजत्वेन विनिर्मितः

tvamavocaḥ puṇyamahaṃ pūrvaṃ bhokṣyāmi sūryaja | tataḥ saurāṣṭradeśe tvaṃ rājatvena vinirmitaḥ

इति ते कथितं पूर्वजन्म पापकरं मया । शरणागत कारुण्यात्तपोबल समाश्रयात्

iti te kathitaṃ pūrvajanma pāpakaraṃ mayā | śaraṇāgata kāruṇyāttapobala samāśrayāt

कान्त प्रासादकरणात्सोमकान्तोऽभवोनृपः । कान्तया कान्ततरया भासिकान्त्या शशी यथा

kānta prāsādakaraṇātsomakānto'bhavonṛpaḥ | kāntayā kāntatarayā bhāsikāntyā śaśī yathā

सूत उवाच ।। भृगुणाभिहितं श्रुत्वा सोमकान्तो नृपाधमः । तद्वाक्ये संशयापन्न आसीदश्मेव निष्क्रियः

sūta uvāca || bhṛguṇābhihitaṃ śrutvā somakānto nṛpādhamaḥ | tadvākye saṃśayāpanna āsīdaśmeva niṣkriyaḥ

वेदशास्त्रार्थविदुषो भूतभाविभवद्विदः । तपस्विनो भृगोर्वाक्ये यतः स संशयं दधौ

vedaśāstrārthaviduṣo bhūtabhāvibhavadvidaḥ | tapasvino bhṛgorvākye yataḥ sa saṃśayaṃ dadhau

निरगन्क्षणमात्रेण तस्याङ्गात्पक्षिणो भृशम् । नानावर्णाकृतिधरा बभक्षुर्नृपतिं तदा

niragankṣaṇamātreṇa tasyāṅgātpakṣiṇo bhṛśam | nānāvarṇākṛtidharā babhakṣurnṛpatiṃ tadā

उडीयोड्डीयचञ्चोग्रैर्ददंशुर्नृपशुं दृढैः । उत्कृत्योत्कृत्य मांसानि निजक्षुस्ते मुनिसन्निधौ

uḍīyoḍḍīyacañcograirdadaṃśurnṛpaśuṃ dṛḍhaiḥ | utkṛtyotkṛtya māṃsāni nijakṣuste munisannidhau

ततोतिदुःखित तनुः शरणं पुनरागतः । अवदद्दीनया वाचा भृगुं ज्ञानतपोनिधिम्

tatotiduḥkhita tanuḥ śaraṇaṃ punarāgataḥ | avadaddīnayā vācā bhṛguṃ jñānataponidhim

राजोवाच ।। त्वद्वने जातिवैराणां परस्पर भयं न हि । त्वत्समक्षं कथमिमे मृतं मां मारयन्ति च

rājovāca || tvadvane jātivairāṇāṃ paraspara bhayaṃ na hi | tvatsamakṣaṃ kathamime mṛtaṃ māṃ mārayanti ca

त्वत्पाद प्रवणं दीनं सकुष्ठं शरणागतम् । इदानीं मोचय मुने सर्वसत्वा भयङ्कर

tvatpāda pravaṇaṃ dīnaṃ sakuṣṭhaṃ śaraṇāgatam | idānīṃ mocaya mune sarvasatvā bhayaṅkara

सूत उवाच ।। इत्युक्तः पुनरप्याह भृगुस्तं दीनवत्सलः । मद्वाक्यसंशयादित्थमनुभूतं नृपत्यया

sūta uvāca || ityuktaḥ punarapyāha bhṛgustaṃ dīnavatsalaḥ | madvākyasaṃśayāditthamanubhūtaṃ nṛpatyayā

प्रतीकारं वदिष्यामि स्वस्थो भव क्षणं नृप । मम हुंकार मात्रेण गमिष्यन्ति द्विजा इमे

pratīkāraṃ vadiṣyāmi svastho bhava kṣaṇaṃ nṛpa | mama huṃkāra mātreṇa gamiṣyanti dvijā ime

सूत उवाच ।। द्विजस्य हुंकृतिं श्रुत्वा द्विजाश्चान्तर्हितास्तदा । तुतोष नृपतिश्चापि पत्न्यमात्यसमन्विता

sūta uvāca || dvijasya huṃkṛtiṃ śrutvā dvijāścāntarhitāstadā | tutoṣa nṛpatiścāpi patnyamātyasamanvitā

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे नानापक्षिनिवारणं नामाष्टमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe nānāpakṣinivāraṇaṃ nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ०९

अथ नवमोऽध्यायः ।। सूत उवाच ।। ततो भृगुः क्षणं ध्यात्वा पुनस्तं प्राह भूपतिम् । अत्यन्त विह्वलो दुःखं वीक्ष्यतत्पूर्वकर्मजम्

atha navamo'dhyāyaḥ || sūta uvāca || tato bhṛguḥ kṣaṇaṃ dhyātvā punastaṃ prāha bhūpatim | atyanta vihvalo duḥkhaṃ vīkṣyatatpūrvakarmajam

भृगुरुवाच ।। क्व पाप निकरास्तेतु क्वोपायाः कथिता मया । तथाप्येवं ब्रवीमित्वामुपायमघनाशनम्

bhṛguruvāca || kva pāpa nikarāstetu kvopāyāḥ kathitā mayā | tathāpyevaṃ bravīmitvāmupāyamaghanāśanam

गणेशस्य पुराणं त्वं श्रोष्यसे यदिसत्वरः । तदैव मोक्ष्यसेदुःखसागरान्नात्रसंशयः

gaṇeśasya purāṇaṃ tvaṃ śroṣyase yadisatvaraḥ | tadaiva mokṣyaseduḥkhasāgarānnātrasaṃśayaḥ

इत्युक्त्वा तं गणेशस्य नामाष्टशतमुत्तमम् । जप्त्वा जलं मन्त्रयित्वा सिषेच नृपतिं तदा

ityuktvā taṃ gaṇeśasya nāmāṣṭaśatamuttamam | japtvā jalaṃ mantrayitvā siṣeca nṛpatiṃ tadā

सिक्तमात्रे जले तेन तन्नासारं ध्रतो लघुः । कृष्णास्यः प्रापतद्भूमौ ववृधे तत्क्षणादसौ

siktamātre jale tena tannāsāraṃ dhrato laghuḥ | kṛṣṇāsyaḥ prāpatadbhūmau vavṛdhe tatkṣaṇādasau

सप्ततालप्रमाणोभूद्व्यादितास्यो भयङ्करः । करालजिह्वोरक्ताक्षो दीर्घबाहुर्जटाधरः

saptatālapramāṇobhūdvyāditāsyo bhayaṅkaraḥ | karālajihvoraktākṣo dīrghabāhurjaṭādharaḥ

मुखादुरुवमन्नग्निं क्षणाच्च पूयशोणिते । नेत्राणामन्धतां कुर्वन्नन्धकार इवापरः

mukhāduruvamannagniṃ kṣaṇācca pūyaśoṇite | netrāṇāmandhatāṃ kurvannandhakāra ivāparaḥ

आलोक्य दुद्रुवुः सर्वे तदाश्रम निवासिनः । दंष्ट्रारावैर्दशदिशः पूरयन्तं तमद्भुतम्

ālokya dudruvuḥ sarve tadāśrama nivāsinaḥ | daṃṣṭrārāvairdaśadiśaḥ pūrayantaṃ tamadbhutam

अपृच्छत्तं द्विजवरस्तत्समक्षं तु पूरुषम् । विद्वानपीतिकोसित्वं नाम ते किं वदस्वमे

apṛcchattaṃ dvijavarastatsamakṣaṃ tu pūruṣam | vidvānapītikositvaṃ nāma te kiṃ vadasvame

प्रत्युवाच मुनिं तं तु परिपृष्टो द्विजेनसः । प्राणिमात्रशरीरस्थो नाम्नाहं पापपूरुषः

pratyuvāca muniṃ taṃ tu paripṛṣṭo dvijenasaḥ | prāṇimātraśarīrastho nāmnāhaṃ pāpapūruṣaḥ

त्वन्मत्रजलपातेन निःसृतो राजदेहतः । क्षुधातुरो भक्ष्यमीहेदेहिमह्यं न चेत्तदा

tvanmatrajalapātena niḥsṛto rājadehataḥ | kṣudhāturo bhakṣyamīhedehimahyaṃ na cettadā

भक्षयिष्ये मुनेलोकान् सोमकान्तं तवाग्रतः । वद मे वसतिं रम्यामितोनिःसारितस्य च

bhakṣayiṣye munelokān somakāntaṃ tavāgrataḥ | vada me vasatiṃ ramyāmitoniḥsāritasya ca

ततस्तु बहिरभ्येत्य तमुवाच मुनिः पुनः । अस्मिन् रसातले सरले विरसे वस कोटरे

tatastu bahirabhyetya tamuvāca muniḥ punaḥ | asmin rasātale sarale virase vasa koṭare

गलितानि च पत्राणि भक्षयस्व ममाज्ञया । नोचेत्वां भस्मसात्कुर्यां नानृतं मे वचोधम

galitāni ca patrāṇi bhakṣayasva mamājñayā | nocetvāṃ bhasmasātkuryāṃ nānṛtaṃ me vacodhama

सूत उवाच ।। इति तन्मुवाक्यान्ते शुष्कं स वृक्षमस्पृशत् । भस्मसादभवद्वृक्षोद्विजास्तत्स्पर्शमात्रतः

sūta uvāca || iti tanmuvākyānte śuṣkaṃ sa vṛkṣamaspṛśat | bhasmasādabhavadvṛkṣodvijāstatsparśamātrataḥ

मुनेः संदर्शनाद्भीत तस्मिन् भस्मन्यलीयत । तस्मिन् विलिने स मुनिः सोमकान्तं पुनर्जगौ

muneḥ saṃdarśanādbhīta tasmin bhasmanyalīyata | tasmin viline sa muniḥ somakāntaṃ punarjagau

भृगुरुवाच ।। पुराणश्रवणाद्यत्ते जातं पुण्यं नृपोत्तम । अयं यावच्च्यूततरुरत्रचोतिष्ठते पुनः

bhṛguruvāca || purāṇaśravaṇādyatte jātaṃ puṇyaṃ nṛpottama | ayaṃ yāvaccyūtataruratracotiṣṭhate punaḥ

तापत्संपादयस्मिंस्तद्भस्मन्येव दिने दिने । विवृद्धेस्मिंस्तरौराजन्निष्पापस्त्वं भविष्यसि

tāpatsaṃpādayasmiṃstadbhasmanyeva dine dine | vivṛddhesmiṃstaraurājanniṣpāpastvaṃ bhaviṣyasi

राजोवाच ।। गणेशस्य पुराणं यन्नदृष्टं न च वै श्रुतम् । कुत्र तल्लभ्यते ब्रह्मन्व्याकर्ता तस्य वा मुने

rājovāca || gaṇeśasya purāṇaṃ yannadṛṣṭaṃ na ca vai śrutam | kutra tallabhyate brahmanvyākartā tasya vā mune

मुनिरुवाच ।। ब्रह्मणा कथितं पूर्वं वेदव्यासाय धीमते । व्यासाच्च विदितं मह्यं पुराणं पापनाशनम्

muniruvāca || brahmaṇā kathitaṃ pūrvaṃ vedavyāsāya dhīmate | vyāsācca viditaṃ mahyaṃ purāṇaṃ pāpanāśanam

अहं च ते प्रवक्ष्यामि तीर्थेस्नानं समाचर । श्रोष्ये पुराणमिति च सङ्कल्पं कुरु सुव्रत

ahaṃ ca te pravakṣyāmi tīrthesnānaṃ samācara | śroṣye purāṇamiti ca saṅkalpaṃ kuru suvrata

सूत उवाच ।। भृगुणानोदितः स्नात्वा भृगुतीर्थेति विश्रुते । सोमकान्तोमुदायुक्तस्ततः सङ्कल्पमाचरत्

sūta uvāca || bhṛguṇānoditaḥ snātvā bhṛgutīrtheti viśrute | somakāntomudāyuktastataḥ saṅkalpamācarat

गणेशस्य पुराणं यत्तच्छ्रोष्येद्यप्रभृत्यहम् । सङ्कल्पमात्रे तु कृते बभौ राजा निरामयः

gaṇeśasya purāṇaṃ yattacchroṣyedyaprabhṛtyaham | saṅkalpamātre tu kṛte babhau rājā nirāmayaḥ

भृगुप्रसादान्नीरक्तः कृमिक्षतविसर्जितः । गृहीत्वा तं भृगुरगाद्विस्मितं हर्षितं नृपम्

bhṛguprasādānnīraktaḥ kṛmikṣatavisarjitaḥ | gṛhītvā taṃ bhṛguragādvismitaṃ harṣitaṃ nṛpam

उपविश्यासनेस्वीये दापयत्तस्यचासनम् । उपविष्टो बभाषे तं दिव्यकान्तिर्नृपोत्तमः

upaviśyāsanesvīye dāpayattasyacāsanam | upaviṣṭo babhāṣe taṃ divyakāntirnṛpottamaḥ

राजोवाच ।। भवत्प्रसादात्सकला गरिष्ठा सङ्कल्प मात्रेण गता व्यथा मे । आश्चर्यभूतं सकलं वदस्व पुराणमेतद् द्विरदाननस्य

rājovāca || bhavatprasādātsakalā gariṣṭhā saṅkalpa mātreṇa gatā vyathā me | āścaryabhūtaṃ sakalaṃ vadasva purāṇametad dviradānanasya

भृगुरुवाच ।। श्रृणुष्वावहितो भूत्वा तत्पुराणं वदाम्यहम् । अनन्तपुण्यनिचयैर्यस्य श्रवणगोचरा

bhṛguruvāca || śrṛṇuṣvāvahito bhūtvā tatpurāṇaṃ vadāmyaham | anantapuṇyanicayairyasya śravaṇagocarā

मतिरुत्पद्यते पुंसां नान्यथा पापकारिणाम् । यस्याकर्णनमात्रेण सप्तजन्मार्जितान्यपि

matirutpadyate puṃsāṃ nānyathā pāpakāriṇām | yasyākarṇanamātreṇa saptajanmārjitānyapi

लघुशुष्कार्द्रस्थूलानि पापानि च महान्त्यपि । तत्क्षणाद्विलयं यान्ति गणेशस्य प्रसादतः

laghuśuṣkārdrasthūlāni pāpāni ca mahāntyapi | tatkṣaṇādvilayaṃ yānti gaṇeśasya prasādataḥ

अव्ययस्या प्रमेयस्य निर्गुणस्य निराकृतेः । मनोवागनिरूप्यस्य केवलानन्दरूपिणः

avyayasyā prameyasya nirguṇasya nirākṛteḥ | manovāganirūpyasya kevalānandarūpiṇaḥ

यस्य स्वरूपं नविदुर्ब्रह्मेशानादयः सुराः । सहस्र वदनो यस्य महिमानं न चक्षमः

yasya svarūpaṃ navidurbrahmeśānādayaḥ surāḥ | sahasra vadano yasya mahimānaṃ na cakṣamaḥ

यावद्विशेषविदपि प्रवक्तुं राजसत्तम । मया यथा श्रुतं पूर्वं तत्पुराणं सुपुण्यदम्

yāvadviśeṣavidapi pravaktuṃ rājasattama | mayā yathā śrutaṃ pūrvaṃ tatpurāṇaṃ supuṇyadam

अतीन्द्रियज्ञानवतो व्यासाच्चामिततेजसः । यज्ञविध्वंसशोकार्तो दक्षः सुश्रावमुद्गलात्

atīndriyajñānavato vyāsāccāmitatejasaḥ | yajñavidhvaṃsaśokārto dakṣaḥ suśrāvamudgalāt

यस्य भक्तिर्दृढा राजन् गणेशे सर्वसिद्धिदे । स एतच्छृणुयान्नित्यं न वाच्यं तांदृशेतरे

yasya bhaktirdṛḍhā rājan gaṇeśe sarvasiddhide | sa etacchṛṇuyānnityaṃ na vācyaṃ tāṃdṛśetare

यदि सर्वेपि कुर्वीरन् विघ्नराजस्य सेवनम् । क्व तदा विघ्ननिचया विचरेयुर्यथासुखम्

yadi sarvepi kurvīran vighnarājasya sevanam | kva tadā vighnanicayā vicareyuryathāsukham

दुखान्यनुभवेयुः केनानाविरहजान्युत । चकारेदं पुरा व्यासो भूतभव्यभविष्यवित्

dukhānyanubhaveyuḥ kenānāvirahajānyuta | cakāredaṃ purā vyāso bhūtabhavyabhaviṣyavit

वेदार्थज्ञानरहितान् वेदाध्ययनवर्जितान् । वर्णाश्रमाचारशून्यान् जातिसंकरकारिणः

vedārthajñānarahitān vedādhyayanavarjitān | varṇāśramācāraśūnyān jātisaṃkarakāriṇaḥ

कलौ विलोक्य तु जनान् कुटिलान् पापकारिणः । अष्टादश पुराणानि कृतवान् धर्मगुप्तये

kalau vilokya tu janān kuṭilān pāpakāriṇaḥ | aṣṭādaśa purāṇāni kṛtavān dharmaguptaye

तावन्त्युपपुराणानि ततोर्थान् बुबुधुर्जनाः । तत एव गणेशस्य रूपं जानन्त्यमीजनाः

tāvantyupapurāṇāni tatorthān bubudhurjanāḥ | tata eva gaṇeśasya rūpaṃ jānantyamījanāḥ

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे राजोपदेशकथनं नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe rājopadeśakathanaṃ nāma navamo'dhyāyaḥ

अध्यायः १०

अथ दशमोऽध्यायः ।। भृगुरुवाच ।। नारायणांश संभूतः पाराशर्योमहामुनिः । अतीतानागत ज्ञानी वेदशास्त्रार्थतत्ववित्

atha daśamo'dhyāyaḥ || bhṛguruvāca || nārāyaṇāṃśa saṃbhūtaḥ pārāśaryomahāmuniḥ | atītānāgata jñānī vedaśāstrārthatatvavit

कृत्वा वेदं चतुर्भागं तदर्थ ज्ञानसिद्धये । स्वविद्यामदगर्वेणं पुराणं कर्तुमारभत्

kṛtvā vedaṃ caturbhāgaṃ tadartha jñānasiddhaye | svavidyāmadagarveṇaṃ purāṇaṃ kartumārabhat

समाप्ति साधनं नैव कृतवान् मङ्गलं पुरा । गणेशस्य नतिं वापि स्तुतिं वा तस्य वा क्वचित्

samāpti sādhanaṃ naiva kṛtavān maṅgalaṃ purā | gaṇeśasya natiṃ vāpi stutiṃ vā tasya vā kvacit

ततोविघ्नाभिभूतः सन्नर्थं कंचननास्मरत् । भ्रान्तिरेवा भवत्तस्य लौकिकेऽलौकिकेपथि

tatovighnābhibhūtaḥ sannarthaṃ kaṃcananāsmarat | bhrāntirevā bhavattasya laukike'laukikepathi

नित्यनैमित्तिकेकाम्येश्रौतेस्मार्ते च कर्मणि । व्याख्यातुर्वेदशास्त्राणां सर्वज्ञस्य स तेपि च

nityanaimittikekāmyeśrautesmārte ca karmaṇi | vyākhyāturvedaśāstrāṇāṃ sarvajñasya sa tepi ca

औषधीभिश्च मन्त्रैश्च भग्नवीर्यइवाहिराट् । तस्तं भेस्वात्मनिभृशं तद्धेतुं नाभ्यगच्छत

auṣadhībhiśca mantraiśca bhagnavīryaivāhirāṭ | tastaṃ bhesvātmanibhṛśaṃ taddhetuṃ nābhyagacchata

ततोगच्छत्सत्यलोकं धातारं प्रष्टुमादरात् । विस्मयाक्रान्तहृदयो ह्रीणः पाराशरो मुनिः

tatogacchatsatyalokaṃ dhātāraṃ praṣṭumādarāt | vismayākrāntahṛdayo hrīṇaḥ pārāśaro muniḥ

नमस्कृत्वा देवगणान्देवर्षीन् कमलासनम् । पूजितो ब्रह्मणादत्ते निषसादासने शुभे

namaskṛtvā devagaṇāndevarṣīn kamalāsanam | pūjito brahmaṇādatte niṣasādāsane śubhe

पाणिनाचास्पृशत्पादौ पाराशर्यो महामुनिः । प्रणयावनतो भूत्वा ब्रह्माणं प्रष्टुमारभत्

pāṇinācāspṛśatpādau pārāśaryo mahāmuniḥ | praṇayāvanato bhūtvā brahmāṇaṃ praṣṭumārabhat

व्यास उवाच ।। ब्रह्मन्नद्भुत मे तद्धि किं मे दैवादुपस्थितम् । वेदार्थानि पुराणानि कर्तुं मे बुद्धिरादृता

vyāsa uvāca || brahmannadbhuta me taddhi kiṃ me daivādupasthitam | vedārthāni purāṇāni kartuṃ me buddhirādṛtā

आवीक्षतोखिलाँल्लोकान् ज्ञानाचार विवर्जितान् । कलौकर्मजडांस्तब्धान् नास्तिकान् वेदनिन्दकान्

āvīkṣatokhilām̐llokān jñānācāra vivarjitān | kalaukarmajaḍāṃstabdhān nāstikān vedanindakān

विधिं चैव निषेधं च ज्ञास्यन्ति मम वाक्यतः । ममैवतुगतं ज्ञानं भ्रान्तः क्षीबइवाभवम्

vidhiṃ caiva niṣedhaṃ ca jñāsyanti mama vākyataḥ | mamaivatugataṃ jñānaṃ bhrāntaḥ kṣībaivābhavam

नहेतुं तत्र पश्यामि स्फूर्तिः कापि न जायते । तद्धेतुं स्फूर्तिहेतुं च प्रष्टुं त्वामहमागतः

nahetuṃ tatra paśyāmi sphūrtiḥ kāpi na jāyate | taddhetuṃ sphūrtihetuṃ ca praṣṭuṃ tvāmahamāgataḥ

अन्यं कं शरणं यामि विना त्वां चतुरानन । सर्वज्ञः सर्वकर्ता त्वं मम भ्रान्तिं निवारय

anyaṃ kaṃ śaraṇaṃ yāmi vinā tvāṃ caturānana | sarvajñaḥ sarvakartā tvaṃ mama bhrāntiṃ nivāraya

वदहेतुं मम भ्रान्तेर्नारायणस्वरूपिणः । नित्याचारवतोब्रह्मन् सर्वज्ञस्य सतोपि च

vadahetuṃ mama bhrānternārāyaṇasvarūpiṇaḥ | nityācāravatobrahman sarvajñasya satopi ca

सूत उवाच ।। एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं विचार्य कमलासनः । प्रणतं मुनिमभ्याह प्रहसन् विस्मयन्निव

sūta uvāca || evamākarṇya tadvākyaṃ vicārya kamalāsanaḥ | praṇataṃ munimabhyāha prahasan vismayanniva

ब्रह्मोवाच ।। हंत ते कथयिष्यामि गतिं सूक्ष्मां हि कर्मणाम् । विचार्य म्यक्कर्तव्यं कर्मसाध्वितरच्चयत्

brahmovāca || haṃta te kathayiṣyāmi gatiṃ sūkṣmāṃ hi karmaṇām | vicārya myakkartavyaṃ karmasādhvitaraccayat

अन्यथा कुर्वतः पुंसः कृतं भवति चान्यथा । बुद्ध्यायुक्त्यार्जवेनापि गुरूणि च लघूनि च

anyathā kurvataḥ puṃsaḥ kṛtaṃ bhavati cānyathā | buddhyāyuktyārjavenāpi gurūṇi ca laghūni ca

कार्याणि साधयेद्धीमान् न गर्वान् न च मत्सरात् । वाहन त्वं समापन्नो गर्वेण तु खगेश्वरः

kāryāṇi sādhayeddhīmān na garvān na ca matsarāt | vāhana tvaṃ samāpanno garveṇa tu khageśvaraḥ

मत्सरान् नाशितं सर्वं आबिकेय सुतेन च । मत्सरादेव रामेण क्षत्रमुत्सादितं पुरा

matsarān nāśitaṃ sarvaṃ ābikeya sutena ca | matsarādeva rāmeṇa kṣatramutsāditaṃ purā

योनादि निधनोदेवो जगत्कर्ता जगन्मयः । जगद्धाता जगद्धर्ता सदसद्व्यक्तमव्ययम्

yonādi nidhanodevo jagatkartā jaganmayaḥ | jagaddhātā jagaddhartā sadasadvyaktamavyayam

यो कर्तुमन्यथाकर्तुं शक्तः कर्तुं च सर्वदा । यस्याज्ञा वशगा नित्यं देवा इन्द्रपुरोगमाः

yo kartumanyathākartuṃ śaktaḥ kartuṃ ca sarvadā | yasyājñā vaśagā nityaṃ devā indrapurogamāḥ

अहं विष्णुश्च रुद्रश्च सूर्याग्निवरुणादयः । यो विघ्नहर्ता भक्तानां विघ्नकर्तेतरस्य च

ahaṃ viṣṇuśca rudraśca sūryāgnivaruṇādayaḥ | yo vighnahartā bhaktānāṃ vighnakartetarasya ca

तस्मिंस्त्वं कृतवान् गर्वं स्वविद्याबलसंश्रयात् । सर्वज्ञताभिमानेन न कृतं पूजनं त्वया

tasmiṃstvaṃ kṛtavān garvaṃ svavidyābalasaṃśrayāt | sarvajñatābhimānena na kṛtaṃ pūjanaṃ tvayā

स्मरणं वा गणेशस्य प्रारम्भेन्यस्य वा तथा । न कृतं च त्वया व्यास तेन भ्रान्तिस्तवानघ

smaraṇaṃ vā gaṇeśasya prārambhenyasya vā tathā | na kṛtaṃ ca tvayā vyāsa tena bhrāntistavānagha

आरम्भे सर्वकार्याणां प्रवेशे वापि निर्गमे । श्रौतेस्मार्त्तेलौकिकेयोस्मृतोविघ्नं करोति च

ārambhe sarvakāryāṇāṃ praveśe vāpi nirgame | śrautesmārttelaukikeyosmṛtovighnaṃ karoti ca

यमाहुः परमानन्दं यमाहुः परमां गतिम् । यमाहुः परमं ब्रह्म वेदशास्त्रार्थदर्शिनः ।। तं गच्छ शरणं वत्स द्विरदाननमादरात्

yamāhuḥ paramānandaṃ yamāhuḥ paramāṃ gatim | yamāhuḥ paramaṃ brahma vedaśāstrārthadarśinaḥ || taṃ gaccha śaraṇaṃ vatsa dviradānanamādarāt

स चेत्प्रसन्ने भगवान् वाञ्छितं ते करिष्यति । नोचेद्वर्षसहस्रेण न स्ववाञ्छामवाप्स्यति

sa cetprasanne bhagavān vāñchitaṃ te kariṣyati | nocedvarṣasahasreṇa na svavāñchāmavāpsyati

व्यास उवाच ।। को सौ गणेशः किं चास्य रूपं वेद्यं कथं च तत् । कस्य वायं प्रसन्नोभूत्पूर्वं हि चतुरानन

vyāsa uvāca || ko sau gaṇeśaḥ kiṃ cāsya rūpaṃ vedyaṃ kathaṃ ca tat | kasya vāyaṃ prasannobhūtpūrvaṃ hi caturānana

कतिवाह्यवताराश्च किं किं कार्यं च वै कृतम् । पूर्वं च पूजितः केन कस्मिन् काले स्मृतोपि च

kativāhyavatārāśca kiṃ kiṃ kāryaṃ ca vai kṛtam | pūrvaṃ ca pūjitaḥ kena kasmin kāle smṛtopi ca

मम विक्षिप्त चित्तस्य पृच्छतः प्रपितामह । एतत्सर्वं सुविस्तार्य ब्रूहि मे करुणानिधे

mama vikṣipta cittasya pṛcchataḥ prapitāmaha | etatsarvaṃ suvistārya brūhi me karuṇānidhe

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे व्यासप्रश्नवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe vyāsapraśnavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ

अध्यायः ११

अथैकादशोऽध्यायः ।। भृगुरुवाच ।। जगादभूयश्चतुराननस्तमेवं कृत प्रश्न विवक्षयाथ । क्रमेण सर्वं कथयामितेहं गणेश मन्त्रान्बहुधा विचार्य

athaikādaśo'dhyāyaḥ || bhṛguruvāca || jagādabhūyaścaturānanastamevaṃ kṛta praśna vivakṣayātha | krameṇa sarvaṃ kathayāmitehaṃ gaṇeśa mantrānbahudhā vicārya

ब्रह्मोवाच ।। अनन्ता हि मुने मन्त्रा गणेशस्य महात्मनः । उपासनं वदिष्यामि शीघ्रं सिद्धिकरस्य ते

brahmovāca || anantā hi mune mantrā gaṇeśasya mahātmanaḥ | upāsanaṃ vadiṣyāmi śīghraṃ siddhikarasya te

सप्तकोटि महामन्त्रा गणेशस्यागमेस्थिताः । तद्रहस्यं शिवोवेदकिञ्चिकिञ्चिदहं मुने

saptakoṭi mahāmantrā gaṇeśasyāgamesthitāḥ | tadrahasyaṃ śivovedakiñcikiñcidahaṃ mune

षडक्षरैकाक्षरयोः श्रेष्ठत्वं तेषु विद्यते । ययोः स्मरणमात्रेण सर्वसिद्धिःकरे भवेत्

ṣaḍakṣaraikākṣarayoḥ śreṣṭhatvaṃ teṣu vidyate | yayoḥ smaraṇamātreṇa sarvasiddhiḥkare bhavet

जीवन्मुक्ताभवन्त्येव यदुपासनया मुने । त एव धन्यास्ते पूज्यास्तेनमस्याः सुरैरपि

jīvanmuktābhavantyeva yadupāsanayā mune | ta eva dhanyāste pūjyāstenamasyāḥ surairapi

यदुपासनयादास्यं येषां कुर्वन्ति सिद्धयः । इच्छाविहाराः सर्वज्ञा नानारूपा भवन्ति ते

yadupāsanayādāsyaṃ yeṣāṃ kurvanti siddhayaḥ | icchāvihārāḥ sarvajñā nānārūpā bhavanti te

ये कुर्वन्ति गणेशस्य भक्तिं भावसमन्विताः । न येषां भक्तिलेशोपि तेषां जन्म निरर्थकम्

ye kurvanti gaṇeśasya bhaktiṃ bhāvasamanvitāḥ | na yeṣāṃ bhaktileśopi teṣāṃ janma nirarthakam

नालोकयेन् मुखं तेषां विमुखा ये गजानने । तेषां दर्शनमात्रेण विघ्नानिस्युः पदे पदे

nālokayen mukhaṃ teṣāṃ vimukhā ye gajānane | teṣāṃ darśanamātreṇa vighnānisyuḥ pade pade

विघ्नान्युपशमं यान्ति तदुपासक दर्शनात् । नमस्यन्ति च भूतानि स्थावराणि चराणि च

vighnānyupaśamaṃ yānti tadupāsaka darśanāt | namasyanti ca bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca

अतस्तेहं प्रवक्ष्यामि मन्त्रमेकाक्षरं शुभम् । तदनुष्ठान मात्रेण वाञ्छितं समवाप्स्यसि

atastehaṃ pravakṣyāmi mantramekākṣaraṃ śubham | tadanuṣṭhāna mātreṇa vāñchitaṃ samavāpsyasi

अनुष्ठानं प्रवक्ष्यामि यथोक्तं शम्भुना मम । स्नानं कृत्वा धौतवस्त्रे परिधाय शुचिर्नरः

anuṣṭhānaṃ pravakṣyāmi yathoktaṃ śambhunā mama | snānaṃ kṛtvā dhautavastre paridhāya śucirnaraḥ

चैलाजिनकुशैःकृत्वा स्वासनं साधकः सुधीः । तस्मिन् स्थित्वा भूतसुद्धिं प्राणानां स्थापनं तथा

cailājinakuśaiḥkṛtvā svāsanaṃ sādhakaḥ sudhīḥ | tasmin sthitvā bhūtasuddhiṃ prāṇānāṃ sthāpanaṃ tathā

अन्तर्बहिर्मातृकाणां न्यासं कृत्वात्वतन्द्रितः । प्राणायामं ततः कृत्वा मूलमन्त्रं जपन् हृदि

antarbahirmātṛkāṇāṃ nyāsaṃ kṛtvātvatandritaḥ | prāṇāyāmaṃ tataḥ kṛtvā mūlamantraṃ japan hṛdi

मन्त्र सन्ध्यामुपासीत आगमोक्तां यथाविधि । आपादमस्तकं देवं ध्यात्वानिश्चलचेतसा

mantra sandhyāmupāsīta āgamoktāṃ yathāvidhi | āpādamastakaṃ devaṃ dhyātvāniścalacetasā

मानसैरुपचारैस्तं पूजयेत्सुसमाहितः । ततो जपेद्यथाशक्ति पुरश्चरणमार्गतः

mānasairupacāraistaṃ pūjayetsusamāhitaḥ | tato japedyathāśakti puraścaraṇamārgataḥ

अनुकूलोभवेद्यावद्वरं दातुं गजाननः । स्वरूपं दर्शयेद्यावत्तावज्जपपरो भवेत्

anukūlobhavedyāvadvaraṃ dātuṃ gajānanaḥ | svarūpaṃ darśayedyāvattāvajjapaparo bhavet

भृगुरुवाच ।। एवमुक्त्वा मुनिं ब्रह्मा विलोक्य शुभवासरम् । एकाक्षरं मन्त्रराजमेकार्णं गणपस्य च

bhṛguruvāca || evamuktvā muniṃ brahmā vilokya śubhavāsaram | ekākṣaraṃ mantrarājamekārṇaṃ gaṇapasya ca

अशिक्षयत्तदा सर्वं सम्भ्रान्तं मुनिसत्तमम् । ब्रह्मोवाच ।। सूर्यकोटिप्रतीकाशं वरं दातुं समागमत्

aśikṣayattadā sarvaṃ sambhrāntaṃ munisattamam | brahmovāca || sūryakoṭipratīkāśaṃ varaṃ dātuṃ samāgamat

यदाद्रक्ष्यसितं देवं तदाचित्तं स्थिरी कुरु । ममैव हृदये नित्यं स्थिरो भव गजानन

yadādrakṣyasitaṃ devaṃ tadācittaṃ sthirī kuru | mamaiva hṛdaye nityaṃ sthiro bhava gajānana

याचस्वेति वरं तस्मात् स ते दास्यत्य संशयम् । हृदिस्थिते तत्र देवे दिव्यं ज्ञानमवाप्स्यसि

yācasveti varaṃ tasmāt sa te dāsyatya saṃśayam | hṛdisthite tatra deve divyaṃ jñānamavāpsyasi

भूतं भावि भवद्घैव ज्ञास्यसि त्वमशेषतः । हित्वा भ्रान्तिं दृढां वत्स नानाग्रन्थान् करिष्यति

bhūtaṃ bhāvi bhavadghaiva jñāsyasi tvamaśeṣataḥ | hitvā bhrāntiṃ dṛḍhāṃ vatsa nānāgranthān kariṣyati

व्यास उवाच ।। गता भ्रान्तिर्ममपितरुपदेशे कृते त्वया । अनुष्ठानं करिष्यामि पितामह तवाज्ञया

vyāsa uvāca || gatā bhrāntirmamapitarupadeśe kṛte tvayā | anuṣṭhānaṃ kariṣyāmi pitāmaha tavājñayā

ब्रह्मोवाच ।। एकान्ते निर्जने देशे व्यग्रता हेतु वर्जिते । अनुष्ठानं कुरुविभो गजाननमनुस्मरन्

brahmovāca || ekānte nirjane deśe vyagratā hetu varjite | anuṣṭhānaṃ kuruvibho gajānanamanusmaran

नास्तिके निन्दके क्रूरे नाचारे च खले शठे । न वक्तव्यो मन्त्रराजस्तादृशे शरणागते

nāstike nindake krūre nācāre ca khale śaṭhe | na vaktavyo mantrarājastādṛśe śaraṇāgate

दृढभक्तौ श्रद्दधाने विनीते वेदवादिनि । साकांक्षेनिरनुक्रोशे शास्त्रज्ञे च प्रकाशय

dṛḍhabhaktau śraddadhāne vinīte vedavādini | sākāṃkṣeniranukrośe śāstrajñe ca prakāśaya

प्रापयत्येव नरकान् दशपूर्वान् दशापरान् । मन्त्रराजस्तु वक्तारमप्रकाश्येप्रकाशितः

prāpayatyeva narakān daśapūrvān daśāparān | mantrarājastu vaktāramaprakāśyeprakāśitaḥ

योजयेद्भक्तिपूर्वं तु स लभेदीप्सितं फलम् । पुत्रपौत्रसमायुक्तो धनधान्यसमन्वितः

yojayedbhaktipūrvaṃ tu sa labhedīpsitaṃ phalam | putrapautrasamāyukto dhanadhānyasamanvitaḥ

एकदन्त प्रभावेन लब्ध्वाज्ञानं सुनिर्मलम् । इह भुक्त्वाखिलान् भोगानन्ते मोक्षमवाप्नुयात्

ekadanta prabhāvena labdhvājñānaṃ sunirmalam | iha bhuktvākhilān bhogānante mokṣamavāpnuyāt

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे मन्त्रकथनं नामैकादशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe mantrakathanaṃ nāmaikādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १२

अथ द्वादशोऽध्यायः ।। सूत उवाच ।। इति श्रुत्वा तु वचनं निर्गतं ब्रह्मणोमुखात् । हर्षेण महतायुक्तो मुनिः पप्रच्छ तं पुनः

atha dvādaśo'dhyāyaḥ || sūta uvāca || iti śrutvā tu vacanaṃ nirgataṃ brahmaṇomukhāt | harṣeṇa mahatāyukto muniḥ papraccha taṃ punaḥ

व्यास उवाच ।। अवधानं मया प्राप्तं पीत्वावागमृतं तव । इदानीं श्रोतुमिच्छामि मन्त्रराजमिमंपितः

vyāsa uvāca || avadhānaṃ mayā prāptaṃ pītvāvāgamṛtaṃ tava | idānīṃ śrotumicchāmi mantrarājamimaṃpitaḥ

को जजाप कथं सिद्धिमवाप च गजाननात् । एतं मे संशयं च्छिन्धि त्वत्तोन्योनास्ति मे गुरुः

ko jajāpa kathaṃ siddhimavāpa ca gajānanāt | etaṃ me saṃśayaṃ cchindhi tvattonyonāsti me guruḥ

भृगुरुवाच ।। इत्येवं मुनिना पृष्टोसौ जगाद वदतां वरः । कृपयावनतं ब्रह्मा तं व्यासं राजसत्तम

bhṛguruvāca || ityevaṃ muninā pṛṣṭosau jagāda vadatāṃ varaḥ | kṛpayāvanataṃ brahmā taṃ vyāsaṃ rājasattama

ब्रह्मोवाच ।। साधुसाधु त्वया पृष्टं पुण्यवानसि साम्प्रतम् । नह्यपुण्यवतां ब्रह्मन् कथायाः श्रवणेरतिः

brahmovāca || sādhusādhu tvayā pṛṣṭaṃ puṇyavānasi sāmpratam | nahyapuṇyavatāṃ brahman kathāyāḥ śravaṇeratiḥ

उपासनामार्गमिमं सम्यक्त्वां बोधयाम्यहम् । स्निग्धे प्रज्ञाधिके शिष्ये यतो गोप्यं न किञ्चन

upāsanāmārgamimaṃ samyaktvāṃ bodhayāmyaham | snigdhe prajñādhike śiṣye yato gopyaṃ na kiñcana

ॐकाररूपीभगवानुक्तस्ते गणनायकः । यथा सर्वेषु कार्येषु पूज्यते सौ विनायकः

ॐkārarūpībhagavānuktaste gaṇanāyakaḥ | yathā sarveṣu kāryeṣu pūjyate sau vināyakaḥ

निर्विघ्नकामनावद्भिर्नोचेद्विघ्नं करोति सः । तथोंकारबीजयुक्त ॐकारपल्लवान्विताः

nirvighnakāmanāvadbhirnocedvighnaṃ karoti saḥ | tathoṃkārabījayukta ॐkārapallavānvitāḥ

मन्त्राः सर्वागमेप्रोक्ता अन्ये ये निष्फलाश्च ते । सदसद्व्यक्तमव्यक्तं सर्वं हि गणनायकः

mantrāḥ sarvāgameproktā anye ye niṣphalāśca te | sadasadvyaktamavyaktaṃ sarvaṃ hi gaṇanāyakaḥ

एवं सर्वे देवसिद्धमुनिराक्षसकिन्नराः । गन्धर्वाश्चारणानागायक्षगुह्यकमानवाः

evaṃ sarve devasiddhamunirākṣasakinnarāḥ | gandharvāścāraṇānāgāyakṣaguhyakamānavāḥ

उपासका गणेशस्य सर्वेलोकाश्चराचराः । अतएव गणेशाद्धि परं किञ्चिन्नविद्यते ।। इदानीं कथयिष्यामि कथामेकां पुरातनीम्

upāsakā gaṇeśasya sarvelokāścarācarāḥ | ataeva gaṇeśāddhi paraṃ kiñcinnavidyate || idānīṃ kathayiṣyāmi kathāmekāṃ purātanīm

मन्त्रराज जपेनायं यथा तुष्टो गजाननः । कदाचिद्दैवयोगेन प्रलये समुपस्थिते

mantrarāja japenāyaṃ yathā tuṣṭo gajānanaḥ | kadāciddaivayogena pralaye samupasthite

वायुभिः पर्वताभिन्नाः पतिताः परितोदिशम् । तपन्ति द्वादशादित्याः शोषयित्वा जलं महत्

vāyubhiḥ parvatābhinnāḥ patitāḥ paritodiśam | tapanti dvādaśādityāḥ śoṣayitvā jalaṃ mahat

ज्वालामाली महावह्निरखिलं ज्वलयत्यपि । संवर्तका महामेघा वर्षन्ति परितोजलम्

jvālāmālī mahāvahnirakhilaṃ jvalayatyapi | saṃvartakā mahāmeghā varṣanti paritojalam

हस्तिहस्तोपमाभिस्तु धाराभिर्द्विजसत्तम । उल्लङ्घयन्ति मर्यादां सागराः सरितोपि च

hastihastopamābhistu dhārābhirdvijasattama | ullaṅghayanti maryādāṃ sāgarāḥ saritopi ca

एवं सर्वे विनश्यन्ति आब्रह्मस्थावरादयः । एवं मायामये नष्टे विकारेसौ गजाननः

evaṃ sarve vinaśyanti ābrahmasthāvarādayaḥ | evaṃ māyāmaye naṣṭe vikāresau gajānanaḥ

अणुभ्योणुतरं रूपं कृत्वा क्वापि व्यवस्थितः । ततः काले बहुतरेगतेन्ध तमसावृते

aṇubhyoṇutaraṃ rūpaṃ kṛtvā kvāpi vyavasthitaḥ | tataḥ kāle bahutaregatendha tamasāvṛte

एकाक्षरं पुनर्ब्रह्म नादयुक्तमजायत । वैकारिकं पुनारूपं यदानन्दमयं स्थितम्

ekākṣaraṃ punarbrahma nādayuktamajāyata | vaikārikaṃ punārūpaṃ yadānandamayaṃ sthitam

मायाविकारमासाद्यतदेवाभूद्गजाननः । तत एव च संभूता गुणाः सत्वंरजस्तमः

māyāvikāramāsādyatadevābhūdgajānanaḥ | tata eva ca saṃbhūtā guṇāḥ satvaṃrajastamaḥ

ततस्त्रयः समुत्पन्ना विष्णुर्ब्रह्मा हरोपि च । मायया रचितं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्

tatastrayaḥ samutpannā viṣṇurbrahmā haropi ca | māyayā racitaṃ sarvaṃ trailokyaṃ sacarācaram

ततस्तन्मायया भ्रान्ता बभ्रमुस्ते सुरास्त्रयः । तमेव जनकं स्वस्य द्रष्टुं प्रष्टुं समुत्सुकाः

tatastanmāyayā bhrāntā babhramuste surāstrayaḥ | tameva janakaṃ svasya draṣṭuṃ praṣṭuṃ samutsukāḥ

किमस्माभिः कर्मकार्यमिति जिज्ञासया मुने । एकविंशति स्वर्गाणि पूर्वमूर्ध्वं विलोक्यते

kimasmābhiḥ karmakāryamiti jijñāsayā mune | ekaviṃśati svargāṇi pūrvamūrdhvaṃ vilokyate

अन्तरीक्षं तथा तिर्यक् पश्चात् पातालमाययुः । अदृष्ट्वा परमात्मानं तपश्चेरुस्ततो भृशम्

antarīkṣaṃ tathā tiryak paścāt pātālamāyayuḥ | adṛṣṭvā paramātmānaṃ tapaścerustato bhṛśam

निराहारा जपपरा दिव्यवर्ष सहस्रकम् । श्रान्ताः खेदमनुप्राप्तास्ततस्ते पृथिवीं पुनः

nirāhārā japaparā divyavarṣa sahasrakam | śrāntāḥ khedamanuprāptāstataste pṛthivīṃ punaḥ

विचिन्वतो ययुर्द्रष्टुं वनान्युपवनानि च । सरितः सागरान् शैलान् शिखराणि गुहापि च

vicinvato yayurdraṣṭuṃ vanānyupavanāni ca | saritaḥ sāgarān śailān śikharāṇi guhāpi ca

ततो जलाशयं ते तु महान्तं ददृशुः सुराः । नानाजलचरैर्वृक्षैः पक्षिभिर्विविधैर्युतम्

tato jalāśayaṃ te tu mahāntaṃ dadṛśuḥ surāḥ | nānājalacarairvṛkṣaiḥ pakṣibhirvividhairyutam

बलाकाभिश्चक्रवाकैर्हंसैः कारण्डकैरपि । नादितं नलिनीजालं बिसखण्डाशनेरतैः

balākābhiścakravākairhaṃsaiḥ kāraṇḍakairapi | nāditaṃ nalinījālaṃ bisakhaṇḍāśanerataiḥ

स्नात्वा विश्रम्य तत्तीरे समुत्तीर्य पुरो ययुः । नानावीचि समायुक्तं महान्तं तं जलाशयम्

snātvā viśramya tattīre samuttīrya puro yayuḥ | nānāvīci samāyuktaṃ mahāntaṃ taṃ jalāśayam

सुदुस्तरतरं पुंसां झषनक्रसमाकुलम् । ईक्षांचक्रु सुदुर्दर्शं प्रलयानल सन्निभम्

sudustarataraṃ puṃsāṃ jhaṣanakrasamākulam | īkṣāṃcakru sudurdarśaṃ pralayānala sannibham

कोटिसूर्यप्रतिकाशं तेजाराशिं पुरो मुने । चिन्तामापुः परां ते तु तेजसा हृतदृष्टयः

koṭisūryapratikāśaṃ tejārāśiṃ puro mune | cintāmāpuḥ parāṃ te tu tejasā hṛtadṛṣṭayaḥ

ततो गगन मार्गेण तेजो मध्याद्विनिर्गताः । क्षुधातृषापरिश्रान्ता निश्वसंतो मुहुर्मुहुः

tato gagana mārgeṇa tejo madhyādvinirgatāḥ | kṣudhātṛṣāpariśrāntā niśvasaṃto muhurmuhuḥ

निन्दन्तश्च शपन्तश्च स्वात्मानं जातसाध्वसाः । ततोति करुणाविष्टो लोकाध्यक्षो खिलार्थवित्

nindantaśca śapantaśca svātmānaṃ jātasādhvasāḥ | tatoti karuṇāviṣṭo lokādhyakṣo khilārthavit

दर्शयामास तान् रूपं मनोनयन नन्दनम् । पादाङ्गुलीनखश्रीभिर्जितरक्ताब्जकेसरम्

darśayāmāsa tān rūpaṃ manonayana nandanam | pādāṅgulīnakhaśrībhirjitaraktābjakesaram

रक्ताम्बर प्रभावात्तु जितसन्ध्यार्कमण्डलम् । कटिसूत्रप्रभाजालैर्जितहेमाद्रिशेखरम्

raktāmbara prabhāvāttu jitasandhyārkamaṇḍalam | kaṭisūtraprabhājālairjitahemādriśekharam

खड्गखेटधनुःशक्तिशोभिचारुचतुर्भुजम् । सुवासं पूर्णिमाचन्द्र जितकान्ति मुखाम्बुजम्

khaḍgakheṭadhanuḥśaktiśobhicārucaturbhujam | suvāsaṃ pūrṇimācandra jitakānti mukhāmbujam

अहर्निशं प्रभायुक्तं पद्मचारु सुलोचनम् । अनेकसूर्यशोभाजिन्मुकुटभ्राजिमस्तकम्

aharniśaṃ prabhāyuktaṃ padmacāru sulocanam | anekasūryaśobhājinmukuṭabhrājimastakam

नानाताराङ्कित व्योम कान्तिजिदुत्तरीयकम् । वराहदंष्ट्राशोभाजिदेकदन्त विराजितम्

nānātārāṅkita vyoma kāntijiduttarīyakam | varāhadaṃṣṭrāśobhājidekadanta virājitam

ऐरावतादि दिक्पाल भयकारिसु पुष्करम् । दृष्ट्वैव सहसा देवं प्रणेमुस्तेमुदामुने । पादाम्बुजमुपस्पृश्य ततस्तोत्रं प्रचक्रमुः

airāvatādi dikpāla bhayakārisu puṣkaram | dṛṣṭvaiva sahasā devaṃ praṇemustemudāmune | pādāmbujamupaspṛśya tatastotraṃ pracakramuḥ

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे गजाननदर्शनं नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe gajānanadarśanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १३

अथ त्रयोदशोऽध्यायः ।। व्यास उवाच ।। पञ्चास्य चतुरास्यश्च सहस्रमस्तकोपि च । गजास्यं वरदं देवं कथमेते प्रतुष्ठुवुः

atha trayodaśo'dhyāyaḥ || vyāsa uvāca || pañcāsya caturāsyaśca sahasramastakopi ca | gajāsyaṃ varadaṃ devaṃ kathamete pratuṣṭhuvuḥ

ब्रह्मोवाच ।। प्रसादोन्मुख विघ्नेश कृपापाङ्ग निरीक्षणात् । प्राप्तबुद्धि प्रसादास्ते केशास्तंनुनुवुस्तदा

brahmovāca || prasādonmukha vighneśa kṛpāpāṅga nirīkṣaṇāt | prāptabuddhi prasādāste keśāstaṃnunuvustadā

ब्रह्मविष्णुमहेशा ऊचुः ।। अजं निर्विकल्पं निराकारमेकं निरानन्दमद्वैतमानन्द पूर्णम् । परं निर्गुणं निर्विशेषं निरीहं परब्रह्मरूपं गणेशं भजेम

brahmaviṣṇumaheśā ūcuḥ || ajaṃ nirvikalpaṃ nirākāramekaṃ nirānandamadvaitamānanda pūrṇam | paraṃ nirguṇaṃ nirviśeṣaṃ nirīhaṃ parabrahmarūpaṃ gaṇeśaṃ bhajema

गुणातीतमाद्यं चिदानन्दरूपं चिदाभासकं सर्वगं ज्ञानगम्यमम् । मुनिध्येयमाकाशरूपं परेशं परब्रह्मरूपं गणेशं भजेम

guṇātītamādyaṃ cidānandarūpaṃ cidābhāsakaṃ sarvagaṃ jñānagamyamam | munidhyeyamākāśarūpaṃ pareśaṃ parabrahmarūpaṃ gaṇeśaṃ bhajema

जगत्कारणं कारणज्ञानरूपं सुरादिं सुखादिं युगादिं गणेशम् । जगद्व्यापिनं विश्ववन्द्यं सुरेशं परब्रह्मरूपं गणेशं भजेम

jagatkāraṇaṃ kāraṇajñānarūpaṃ surādiṃ sukhādiṃ yugādiṃ gaṇeśam | jagadvyāpinaṃ viśvavandyaṃ sureśaṃ parabrahmarūpaṃ gaṇeśaṃ bhajema

रजोयोगतो ब्रह्मरूपं श्रुतिज्ञं सदाकार्यसक्तं हृदाचिन्त्यरूपम् । जगत्कारकं सर्वविद्यानिधानं परब्रह्मरूपं गणेशं नतास्मः

rajoyogato brahmarūpaṃ śrutijñaṃ sadākāryasaktaṃ hṛdācintyarūpam | jagatkārakaṃ sarvavidyānidhānaṃ parabrahmarūpaṃ gaṇeśaṃ natāsmaḥ

सदासत्त्वयोगं मुदाक्रीडमानं सुरारीन्हरन्तं जगत्पालयन्तम् । अनेकावतारं निजाज्ञानहारं सदाविष्णुरूपं गणेशं नमामः

sadāsattvayogaṃ mudākrīḍamānaṃ surārīnharantaṃ jagatpālayantam | anekāvatāraṃ nijājñānahāraṃ sadāviṣṇurūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ

तमोयोगिनं रुद्ररूपं त्रिनेत्रं जगद्धारकं तारकं ज्ञानहेतुम् । अनेकागमैःस्वं जनं बोधयन्तं सदाशर्वरूपं गणेशं नमामः

tamoyoginaṃ rudrarūpaṃ trinetraṃ jagaddhārakaṃ tārakaṃ jñānahetum | anekāgamaiḥsvaṃ janaṃ bodhayantaṃ sadāśarvarūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ

तमस्तोमहारं जनाज्ञानहारं त्रयीवेदसारं परब्रह्मपारम् । मुनिज्ञानकारं विदूरेविकारं सदाब्रह्मरूपं गणेशं नमामः

tamastomahāraṃ janājñānahāraṃ trayīvedasāraṃ parabrahmapāram | munijñānakāraṃ vidūrevikāraṃ sadābrahmarūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ

निजैरोषधीस्तर्पयन्तं करोघैः सरौघान्कलाभिः सुधास्राविणीभिः । दिनेशांशु सन्तापहारं द्विजेशं शशाङ्कस्वरूपं गणेशं नमामः

nijairoṣadhīstarpayantaṃ karoghaiḥ saraughānkalābhiḥ sudhāsrāviṇībhiḥ | dineśāṃśu santāpahāraṃ dvijeśaṃ śaśāṅkasvarūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ

प्रकाशस्वरूपं नभोवायुरूपं विकारादिहेतुं कलाकालभुतम् । अनेकक्रियानेकशक्तिस्वरूपं सदाशक्तिरूपं गणेशं नमामः

prakāśasvarūpaṃ nabhovāyurūpaṃ vikārādihetuṃ kalākālabhutam | anekakriyānekaśaktisvarūpaṃ sadāśaktirūpaṃ gaṇeśaṃ namāmaḥ

प्रधानस्वरूपं महतत्वरूपं धरावारिरूपं दिगीशादिरूपम् । असत्सत्स्वरूपं जगद्धेतुभूतं सदाविश्वरूपं गणेशं नतास्मः

pradhānasvarūpaṃ mahatatvarūpaṃ dharāvārirūpaṃ digīśādirūpam | asatsatsvarūpaṃ jagaddhetubhūtaṃ sadāviśvarūpaṃ gaṇeśaṃ natāsmaḥ

त्वदीये मनःस्थापयेदङ्घ्रियुग्मे जनोविघ्नसङ्घान् नपीडां लभेत । लसत्सूर्यबिम्बे विशाले स्थितोयं जनोध्वान्त पीडां कथं वा लभेत

tvadīye manaḥsthāpayedaṅghriyugme janovighnasaṅghān napīḍāṃ labheta | lasatsūryabimbe viśāle sthitoyaṃ janodhvānta pīḍāṃ kathaṃ vā labheta

वयं भ्रामिताः सर्वथा ज्ञानयोगादलब्धातवाङ्घ्रि बहून्वर्षपूगान् । इदानीमवाप्तास्तवैव प्रसादात् प्रपन्नान् सदा पाहि विश्वंभराद्य

vayaṃ bhrāmitāḥ sarvathā jñānayogādalabdhātavāṅghri bahūnvarṣapūgān | idānīmavāptāstavaiva prasādāt prapannān sadā pāhi viśvaṃbharādya

ब्रह्मोवाच ।। एवं स्तुतो गणेशस्तु संतुष्टोभून्महामुने । कृपया परयोपेतोभिधातुं तान् प्रचक्रमे

brahmovāca || evaṃ stuto gaṇeśastu saṃtuṣṭobhūnmahāmune | kṛpayā parayopetobhidhātuṃ tān pracakrame

गणेश उवाच ।। यदर्थं क्लेशिता यूयं यदर्थमिहचागताः । प्रीतोहमनयास्तुत्या वरंमत्तोवृणीततम्

gaṇeśa uvāca || yadarthaṃ kleśitā yūyaṃ yadarthamihacāgatāḥ | prītohamanayāstutyā varaṃmattovṛṇītatam

कृतं च मम यत् स्तोत्रं भवद्भिर्भावितात्मभिः । स्तोत्रराजमितिख्यातं भविष्यति ममाज्ञया

kṛtaṃ ca mama yat stotraṃ bhavadbhirbhāvitātmabhiḥ | stotrarājamitikhyātaṃ bhaviṣyati mamājñayā

इदं यः पठेत् प्रातरुत्थायधीमां स्त्रिसन्ध्यं सदा भक्तियुक्तो विशुद्धः । सपुत्रान् श्रियं सर्वकामान् लभेत परब्रह्मरूपो भवेदन्तकाले

idaṃ yaḥ paṭhet prātarutthāyadhīmāṃ strisandhyaṃ sadā bhaktiyukto viśuddhaḥ | saputrān śriyaṃ sarvakāmān labheta parabrahmarūpo bhavedantakāle

ब्रह्मोवाच ।। इति तद्वचनं श्रुत्वा सन्तुष्टास्ते तमब्रुवन् । तदीक्षया रजःसत्त्वतमोगुणसमुद्भवाः

brahmovāca || iti tadvacanaṃ śrutvā santuṣṭāste tamabruvan | tadīkṣayā rajaḥsattvatamoguṇasamudbhavāḥ

त्रयऊचुः ।। यदि तुष्टोसि देवेश सृष्टिसंहारकारक । तवाङ्घ्रि कमलेनोस्तु भक्तिरव्यचिभारिणी

trayaūcuḥ || yadi tuṣṭosi deveśa sṛṣṭisaṃhārakāraka | tavāṅghri kamalenostu bhaktiravyacibhāriṇī

किं चास्मांभिः प्रकर्तव्यमाज्ञापयतु नो भवान् । अयमेव वरोस्माकं वाञ्छितोद्विरदानन

kiṃ cāsmāṃbhiḥ prakartavyamājñāpayatu no bhavān | ayameva varosmākaṃ vāñchitodviradānana

इति श्रुत्वा वचस्तेषां पुनः प्राह गजाननः । भविष्यति महाभागा मयिभक्तिर्दृढाहिवः

iti śrutvā vacasteṣāṃ punaḥ prāha gajānanaḥ | bhaviṣyati mahābhāgā mayibhaktirdṛḍhāhivaḥ

संकष्टानि यथा यूयं तरिष्यथ महान्त्यपि । भवत् ख्यात्यै प्रवक्ष्यामि कार्याणि च पृथक् पृथक्

saṃkaṣṭāni yathā yūyaṃ tariṣyatha mahāntyapi | bhavat khyātyai pravakṣyāmi kāryāṇi ca pṛthak pṛthak

सृष्टिकर्ता भव ब्रह्मन् रजोगुण समुद्भवः । पालनं कुरु विष्णोत्वं व्यापकः सत्त्वसंश्रयः

sṛṣṭikartā bhava brahman rajoguṇa samudbhavaḥ | pālanaṃ kuru viṣṇotvaṃ vyāpakaḥ sattvasaṃśrayaḥ

हर संहर सर्वं त्वं तमोगुण समुद्भवः । ब्रह्मोवाच ।। वेदशास्त्रपुराणानि सृष्टिसामर्थ्यमेव च

hara saṃhara sarvaṃ tvaṃ tamoguṇa samudbhavaḥ | brahmovāca || vedaśāstrapurāṇāni sṛṣṭisāmarthyameva ca

ददौ गणेशोन्यां विद्यां ब्रह्मणे परमात्मने । विष्णवे भगवान् प्रादात् योगात्स्वच्छन्द रूपताम्

dadau gaṇeśonyāṃ vidyāṃ brahmaṇe paramātmane | viṣṇave bhagavān prādāt yogātsvacchanda rūpatām

एकाक्षरं षडर्णं च मन्त्रं सर्वागमांस्तथा । हराय भगवान्प्रादाच्छक्तिं संहरणेपि च

ekākṣaraṃ ṣaḍarṇaṃ ca mantraṃ sarvāgamāṃstathā | harāya bhagavānprādācchaktiṃ saṃharaṇepi ca

ततोब्रह्मादीनमनास्त्रैलोक्येशं जगद्गुरुम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा वरदं तमिभाननम्

tatobrahmādīnamanāstrailokyeśaṃ jagadgurum | uvāca prāñjalirbhūtvā varadaṃ tamibhānanam

ब्रह्मोवाच ।। यथागृहीतशक्तिस्तु वाच्यावाच्यं विवक्तिन । तथानेकविधां सृष्टिमदृष्ट्वा क्वापि किञ्चन

brahmovāca || yathāgṛhītaśaktistu vācyāvācyaṃ vivaktina | tathānekavidhāṃ sṛṣṭimadṛṣṭvā kvāpi kiñcana

कर्त्तुं वापि विभोराज्ञा विभेदं कथमुत्सहे । इतः कूप इतोवापीत्येवं प्राप्तं मया कथम्

karttuṃ vāpi vibhorājñā vibhedaṃ kathamutsahe | itaḥ kūpa itovāpītyevaṃ prāptaṃ mayā katham

ततो गजाननः प्राह दिव्यं चक्षुः प्रदायतम् । ब्रह्माणं वेदशास्त्रज्ञं तथा व्याकुलितं प्रभुः

tato gajānanaḥ prāha divyaṃ cakṣuḥ pradāyatam | brahmāṇaṃ vedaśāstrajñaṃ tathā vyākulitaṃ prabhuḥ

गजानन उवाच ।। बहिरन्तः शरीरेमे संख्यातीतानि पद्मज । ब्रह्माण्डानि त्वमद्यैव विभ्रमन्ति विलोकय

gajānana uvāca || bahirantaḥ śarīreme saṃkhyātītāni padmaja | brahmāṇḍāni tvamadyaiva vibhramanti vilokaya

ब्रह्मोवाच ।। ततो गजाननेना सौ स्वोदरे श्वासवायुना । नीतो ददर्श धातापि ब्रह्माण्डानि त्वनेकशः ।। औदुम्बराणीवतरौ तेषु वा मशकानिव

brahmovāca || tato gajānanenā sau svodare śvāsavāyunā | nīto dadarśa dhātāpi brahmāṇḍāni tvanekaśaḥ || audumbarāṇīvatarau teṣu vā maśakāniva

भेदयामास तत्रैकं परमेण स्वतेजसा । तदन्तः सकलां सृष्टिं ददर्श कमलासनः

bhedayāmāsa tatraikaṃ parameṇa svatejasā | tadantaḥ sakalāṃ sṛṣṭiṃ dadarśa kamalāsanaḥ

ब्रह्माणं चा परं तत्र विष्णुमिन्द्रं प्रजापतिम् । शंकरं भाष्करं वायुं वनानि सरितोम्बुपम्

brahmāṇaṃ cā paraṃ tatra viṣṇumindraṃ prajāpatim | śaṃkaraṃ bhāṣkaraṃ vāyuṃ vanāni saritombupam

सागरान् यक्षगन्धर्वानप्सरः किन्नरोरगान् । ऋषीन्पुण्यजनान्साध्यान्मनुष्यान्पर्वतान्द्रुमान्

sāgarān yakṣagandharvānapsaraḥ kinnaroragān | ṛṣīnpuṇyajanānsādhyānmanuṣyānparvatāndrumān

उद्भिजान्जारजान्जन्तून् स्वेदजानण्डजानपि । पृथ्वीं च सप्तपातालान्यव्ययान्येकविंशतिम्

udbhijānjārajānjantūn svedajānaṇḍajānapi | pṛthvīṃ ca saptapātālānyavyayānyekaviṃśatim

ददर्श विश्वं चाहं वै भावाभावं चराचरम्

dadarśa viśvaṃ cāhaṃ vai bhāvābhāvaṃ carācaram

यद्यद्ब्रह्मा भेदयामास चाण्डं तस्मिंस्तस्मिन् सर्वमेवं ददर्श । दृष्ट्वा भ्रान्तिं पूर्ववत्संप्रपेदे तेषामन्तं सर्वथा नाध्यगच्छत्

yadyadbrahmā bhedayāmāsa cāṇḍaṃ tasmiṃstasmin sarvamevaṃ dadarśa | dṛṣṭvā bhrāntiṃ pūrvavatsaṃprapede teṣāmantaṃ sarvathā nādhyagacchat

न स्थातुं नैव वा गन्तुं शशाक कमलासनः । उपविश्य ततो ब्रह्मा तुष्टावद्विरदाननम्

na sthātuṃ naiva vā gantuṃ śaśāka kamalāsanaḥ | upaviśya tato brahmā tuṣṭāvadviradānanam

ब्रह्मोवाच ।। वन्दे देवं देवदेवं गणेशं ब्रह्मण्डानां नैव संख्यायदंगे । अभ्रोडुनां सागरे वा झषाणां कः संख्याता शर्कराणां च तीरे

brahmovāca || vande devaṃ devadevaṃ gaṇeśaṃ brahmaṇḍānāṃ naiva saṃkhyāyadaṃge | abhroḍunāṃ sāgare vā jhaṣāṇāṃ kaḥ saṃkhyātā śarkarāṇāṃ ca tīre

लज्जा नमेत्रास्ति सुरेन्द्रवन्द्य पादारविन्दं तव यद्विलोक्य । भ्रान्तो भवं ज्ञाननिधौ प्रसन्ने मोक्षोपि तुच्छः किमुतान्यवार्त्ता

lajjā nametrāsti surendravandya pādāravindaṃ tava yadvilokya | bhrānto bhavaṃ jñānanidhau prasanne mokṣopi tucchaḥ kimutānyavārttā

दृष्टं च नानार्थ युतं सुरेश ब्रह्माण्डकूटं जठरे त्वदीये । स्थातुं बहिर्गन्तुमपीहनेशस्त्वदन्यदेवं शरणं नवेद्मि

dṛṣṭaṃ ca nānārtha yutaṃ sureśa brahmāṇḍakūṭaṃ jaṭhare tvadīye | sthātuṃ bahirgantumapīhaneśastvadanyadevaṃ śaraṇaṃ navedmi

ततः प्रसन्नो भगवाननन्तो वै गजाननः । बहिर्निष्कासयामास ब्रह्माणं खिन्नमानसम्

tataḥ prasanno bhagavānananto vai gajānanaḥ | bahirniṣkāsayāmāsa brahmāṇaṃ khinnamānasam

नासिकारन्ध्र मार्गेण हरिं तदनुयायिनम् । तामसं च हरं देवो ब्रह्मणासह संगतम्

nāsikārandhra mārgeṇa hariṃ tadanuyāyinam | tāmasaṃ ca haraṃ devo brahmaṇāsaha saṃgatam

निःसारयामास विभुः श्रुतिरन्ध्राद्गजाननः । शयातेस्मतदंगेता बुभौहरिहरौसुखम्

niḥsārayāmāsa vibhuḥ śrutirandhrādgajānanaḥ | śayātesmatadaṃgetā bubhauhariharausukham

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे ब्रह्मस्तुति वर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe brahmastuti varṇanaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १४

अथ चतुर्दशोऽध्यायः ।। राजोवाच ।। ततः किमकरोद् ब्रह्मा वीक्ष्यांडानि सहस्रशः । कथं च सृष्टिमकरोदाज्ञां प्राप्य गजाननात्

atha caturdaśo'dhyāyaḥ || rājovāca || tataḥ kimakarod brahmā vīkṣyāṃḍāni sahasraśaḥ | kathaṃ ca sṛṣṭimakarodājñāṃ prāpya gajānanāt

भृगुरुवाच ।। अभवद्गर्वसंपन्नः स्वात्मन्येवं विचारयत् । वेद्मिशास्त्राणिवेदांश्च पुराणान्यागमानपि

bhṛguruvāca || abhavadgarvasaṃpannaḥ svātmanyevaṃ vicārayat | vedmiśāstrāṇivedāṃśca purāṇānyāgamānapi

ज्ञानविज्ञानसंपन्नः शापानुग्रहशक्तिमान् । ब्रह्माण्डानि च दृष्टानि सृष्टीनां रचनास्तथा

jñānavijñānasaṃpannaḥ śāpānugrahaśaktimān | brahmāṇḍāni ca dṛṣṭāni sṛṣṭīnāṃ racanāstathā

इदानीं सृष्टिकरणेऽशक्यं मे नैव किञ्चन । इत्येवं गर्वसम्पन्ने सृष्ट्यर्थं कमलोद्भवे

idānīṃ sṛṣṭikaraṇe'śakyaṃ me naiva kiñcana | ityevaṃ garvasampanne sṛṣṭyarthaṃ kamalodbhave

विघ्ना नानाविधा भूप प्रादुरासन्सहस्रशः । तं वेष्टयित्वा ब्रह्माणं स्थिताः परमदारुणाः

vighnā nānāvidhā bhūpa prādurāsansahasraśaḥ | taṃ veṣṭayitvā brahmāṇaṃ sthitāḥ paramadāruṇāḥ

यथामत्ताः पुष्परसैः सरधा मधुजालकम् । त्रिनेत्राः पञ्चहस्ताश्च कूपास्याः सप्तपाणयः

yathāmattāḥ puṣparasaiḥ saradhā madhujālakam | trinetrāḥ pañcahastāśca kūpāsyāḥ saptapāṇayaḥ

त्र्यन्ध्रयः पञ्चतुण्डाश्च सप्ततुण्डाः षडङ्घ्रयः । दशास्याः पञ्चपादाश्च तालदन्ता वृकोदराः

tryandhrayaḥ pañcatuṇḍāśca saptatuṇḍāḥ ṣaḍaṅghrayaḥ | daśāsyāḥ pañcapādāśca tāladantā vṛkodarāḥ

नानारूपा महासत्वाः संख्यातुं न च ते क्षमाः । चकम्पे द्रुहिणस्तेषां नानारावान्निशम्यतान्

nānārūpā mahāsatvāḥ saṃkhyātuṃ na ca te kṣamāḥ | cakampe druhiṇasteṣāṃ nānārāvānniśamyatān

केचित्तं मुष्टिभिर्जघ्नुर्नेमुश्चनुनुवुः परे । चतुःशिखासु संगृह्य दोलयामासुरादरात्

kecittaṃ muṣṭibhirjaghnurnemuścanunuvuḥ pare | catuḥśikhāsu saṃgṛhya dolayāmāsurādarāt

चत्वार्यपि मुखान्यस्य जहसुस्तं तथापरे । निनिन्दुश्च प्रशंसां च चक्रुः केचिन्सिषेविरे

catvāryapi mukhānyasya jahasustaṃ tathāpare | nininduśca praśaṃsāṃ ca cakruḥ kecinsiṣevire

मोचयामासुरपरे बबन्धुरपरे पुनः । मोचितुं पुनरप्यन्ये विचकर्षुरितस्ततः

mocayāmāsurapare babandhurapare punaḥ | mocituṃ punarapyanye vicakarṣuritastataḥ

आलिलिंगुश्च तं केचिच्चुचुम्बुः शिशुवत्परे । अष्टश्मश्रुषुतं धृत्वा ननर्ते कोष्टहस्तवान्

āliliṃguśca taṃ keciccucumbuḥ śiśuvatpare | aṣṭaśmaśruṣutaṃ dhṛtvā nanarte koṣṭahastavān

एवं स परवान् ब्रह्मा चिन्ताशोक समन्वितः । अखर्वं सृष्टिगर्वं तं तत्याज हृदिसंगतम्

evaṃ sa paravān brahmā cintāśoka samanvitaḥ | akharvaṃ sṛṣṭigarvaṃ taṃ tatyāja hṛdisaṃgatam

जगाम महतीं मूर्छां निराशः स्वस्यजीवने । मुहूर्तमात्रे तु गते सस्मार मनसा विभुम् ।। प्रार्थयामास कारुण्याद्रुदन्निव गजाननम्

jagāma mahatīṃ mūrchāṃ nirāśaḥ svasyajīvane | muhūrtamātre tu gate sasmāra manasā vibhum || prārthayāmāsa kāruṇyādrudanniva gajānanam

ब्रह्मोवाच ।। न चायुष्यं स्वल्पं विविध जनने सक्त मनसो, न मे तत्त्वज्ञानं भवजलधितारं सुविमलम् । जनुर्भूमौ लब्ध्वा तव भजनतो यामि परमां, कदा भुक्तिं मुक्तिं निरुपम सुखां वा खिलगुरो

brahmovāca || na cāyuṣyaṃ svalpaṃ vividha janane sakta manaso, na me tattvajñānaṃ bhavajaladhitāraṃ suvimalam | janurbhūmau labdhvā tava bhajanato yāmi paramāṃ, kadā bhuktiṃ muktiṃ nirupama sukhāṃ vā khilaguro

त्वत्कटाक्षामृतेनाक्तो भक्तः सीदति ते विभो । इयं लज्जातवैवास्तां न मे मृत्युश्चिरायुषः

tvatkaṭākṣāmṛtenākto bhaktaḥ sīdati te vibho | iyaṃ lajjātavaivāstāṃ na me mṛtyuścirāyuṣaḥ

भृगुरुवाच ।। इत्यसौ प्रार्थयन्नेव शुश्राव गगनेरिताम् । गिरं तपस्वेति ततः प्रार्थयामास तां पुनः

bhṛguruvāca || ityasau prārthayanneva śuśrāva gaganeritām | giraṃ tapasveti tataḥ prārthayāmāsa tāṃ punaḥ

अन्तर्हिताश्च ते विघ्नाः श्रुतायां नभसोगिरि । नानारूपा महावीर्या मुक्त्वा तं कमलासनम्

antarhitāśca te vighnāḥ śrutāyāṃ nabhasogiri | nānārūpā mahāvīryā muktvā taṃ kamalāsanam

स मुक्तश्चिन्तयामास पद्मयोनिर्महायशाः । विनामन्त्रं विनास्थानं कथं तप्स्ये तपो महत्

sa muktaścintayāmāsa padmayonirmahāyaśāḥ | vināmantraṃ vināsthānaṃ kathaṃ tapsye tapo mahat

इति व्याकुल चित्तोसौ बभ्राम जलमध्यतः । अनन्य मनसा ध्यायन् गजाननमनामयम्

iti vyākula cittosau babhrāma jalamadhyataḥ | ananya manasā dhyāyan gajānanamanāmayam

मुकुटेन विराजन्तं मुक्तारत्नयुजा शुभम् । रक्तचन्दन लिप्ताङ्गं सिन्दूरारुणमस्तकम्

mukuṭena virājantaṃ muktāratnayujā śubham | raktacandana liptāṅgaṃ sindūrāruṇamastakam

मुक्तादामलसत्कण्ठं सर्पयज्ञोपवीतिनम् । अनर्घ्य रत्नघटित बाहुभूषणभूषितम्

muktādāmalasatkaṇṭhaṃ sarpayajñopavītinam | anarghya ratnaghaṭita bāhubhūṣaṇabhūṣitam

स्फुरन्मरकतभ्राजदंगुलीयक शोभितम् । महा हि वेष्टित बृहन्नाभिशोभिमहोदरम्

sphuranmarakatabhrājadaṃgulīyaka śobhitam | mahā hi veṣṭita bṛhannābhiśobhimahodaram

विचित्र रत्नखचित कटिसूत्र विराजितम् । सुवर्णसूत्र विलसद्रक्तवस्त्रसमारतम्

vicitra ratnakhacita kaṭisūtra virājitam | suvarṇasūtra vilasadraktavastrasamāratam

भालचन्द्रं लसद्दन्तन्त शोभाराजत्करं परम् । एवं ध्यायति तस्मिंस्तु पुनरेव नभो वचः

bhālacandraṃ lasaddantanta śobhārājatkaraṃ param | evaṃ dhyāyati tasmiṃstu punareva nabho vacaḥ

उदियाय वटं पश्य वटं पश्येति सुन्दरम् । श्रुत्वेति वचनं ब्रह्मा पुनश्चिन्तामवाप सः

udiyāya vaṭaṃ paśya vaṭaṃ paśyeti sundaram | śrutveti vacanaṃ brahmā punaścintāmavāpa saḥ

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखण्डे ब्रह्मचिन्तावर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṇḍe brahmacintāvarṇanaṃ nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्यायः १५

अध्याय १५ प्रारंभः – भृगुरुवाच ॥ व्यासायाकथयच्चाग्रे ब्रह्मा लोकपितामहः । सोमकांत प्रवक्ष्यामि कथां शृणुत सादरम्

adhyāya 15 prāraṃbhaḥ – bhṛguruvāca || vyāsāyākathayaccāgre brahmā lokapitāmahaḥ | somakāṃta pravakṣyāmi kathāṃ śṛṇuta sādaram

ब्रह्मोवाच ॥ ततोऽहं सुमहत्स्वप्नं ददर्श मुनिसत्तम। भ्रमता भ्रमता व्योम जले दृष्टो वटो महान्

brahmovāca || tato'haṃ sumahatsvapnaṃ dadarśa munisattama| bhramatā bhramatā vyoma jale dṛṣṭo vaṭo mahān

महावातातपाद्भिस्तु नष्टे स्थावरजंगमे । अवशिष्ट: कथमयमेक एव वटो महान्

mahāvātātapādbhistu naṣṭe sthāvarajaṃgame | avaśiṣṭa: kathamayameka eva vaṭo mahān

एवं संशयमापन्नस्तत् पत्रे बालकं लघुम् । चतुर्बाहुं समुकुटं कुंडलाभ्यां विराजितम्

evaṃ saṃśayamāpannastat patre bālakaṃ laghum | caturbāhuṃ samukuṭaṃ kuṃḍalābhyāṃ virājitam

मणिमुक्तामयं दाम बिभ्रत्कंठे सुशोभितम् । अर्धचन्द्र रक्तवस्त्रं कटिसूत्रं तथैव च

maṇimuktāmayaṃ dāma bibhratkaṃṭhe suśobhitam | ardhacandra raktavastraṃ kaṭisūtraṃ tathaiva ca

एकदन्तं नखपुर्गजास्यं तेजसा ज्वलत् । दृष्ट्वैवं तर्कयामास बालकं कथमत्र वै

ekadantaṃ nakhapurgajāsyaṃ tejasā jvalat | dṛṣṭvaivaṃ tarkayāmāsa bālakaṃ kathamatra vai

पुष्करेण च तद्बालं जलं मन्मस्तकेऽक्षिपत् । ततोऽहमाजहासोच्चैश्चिंतानंद समन्वितः

puṣkareṇa ca tadbālaṃ jalaṃ manmastake'kṣipat | tato'hamājahāsoccaiściṃtānaṃda samanvitaḥ

मय्या हसति बालः स उत्ततार वटात्ततः । स ममांकं समागत्य मंजुवाक्यं जगाद ह

mayyā hasati bālaḥ sa uttatāra vaṭāttataḥ | sa mamāṃkaṃ samāgatya maṃjuvākyaṃ jagāda ha

बाल उवाच ॥ लघोर्लघुतरोऽसि त्वं वृथा वृद्धोऽपि मूढधीः । विघ्नैरभिहतोऽसि त्वं सृष्टिचिंता समावृतः

bāla uvāca || laghorlaghutaro'si tvaṃ vṛthā vṛddho'pi mūḍhadhīḥ | vighnairabhihato'si tvaṃ sṛṣṭiciṃtā samāvṛtaḥ

1.15.10

तपश्चिंता परो नित्यं बिभ्रमं जलमध्यगः । सर्वं चिंताहरं तेऽहमुपायं चतुरानन

tapaściṃtā paro nityaṃ bibhramaṃ jalamadhyagaḥ | sarvaṃ ciṃtāharaṃ te'hamupāyaṃ caturānana

उपादिशामि ते मंत्रमेकाक्षरमिमं मम । पुरश्चरण मार्गेण दशलक्षं जपस्व तम्

upādiśāmi te maṃtramekākṣaramimaṃ mama | puraścaraṇa mārgeṇa daśalakṣaṃ japasva tam

ततः प्रत्यक्षतां यास्ये दास्ये सामर्थ्यमुत्तमम् । दृष्ट्वैवं स्वप्नमाश्चर्यं प्रतिबुद्धोऽभवं ह्यहम्

tataḥ pratyakṣatāṃ yāsye dāsye sāmarthyamuttamam | dṛṣṭvaivaṃ svapnamāścaryaṃ pratibuddho'bhavaṃ hyaham

शुशोच च कदा मे स्याद्दर्शनं परमेशितुः । दृष्टस्वप्नोऽभवं मग्न आनंदमय सागरे

śuśoca ca kadā me syāddarśanaṃ parameśituḥ | dṛṣṭasvapno'bhavaṃ magna ānaṃdamaya sāgare

ततः स्नात्वा परं मंत्रं जजाप बहुवासरम् । एकपादेन कमले तिष्ठन् ध्यायन् गजाननम्

tataḥ snātvā paraṃ maṃtraṃ jajāpa bahuvāsaram | ekapādena kamale tiṣṭhan dhyāyan gajānanam

जितेन्द्रियो जिताहारः काष्ठपाषाणवत् स्थिरः । दिव्यवर्षसहस्रं स तपस्तेपे परं महत्

jitendriyo jitāhāraḥ kāṣṭhapāṣāṇavat sthiraḥ | divyavarṣasahasraṃ sa tapastepe paraṃ mahat

ततो मे मुखतो ज्वालाः प्रादुरासन् दुरासदाः । ताभिः सर्वाणि भूतानि पीडामापुः सुदारुणाम्

tato me mukhato jvālāḥ prādurāsan durāsadāḥ | tābhiḥ sarvāṇi bhūtāni pīḍāmāpuḥ sudāruṇām

ततो गजाननो दृष्ट्वा तां निष्ठां मम सुदृढाम् । तुतोष परया भक्त्या प्रादुरासीत्ततः पुरः

tato gajānano dṛṣṭvā tāṃ niṣṭhāṃ mama sudṛḍhām | tutoṣa parayā bhaktyā prādurāsīttataḥ puraḥ

कोटि सूर्य समान श्रीर्ज्वालामालीव हव्यभुक् । दहन्निव त्रिलोकीं स संहरन्निव रोदसी

koṭi sūrya samāna śrīrjvālāmālīva havyabhuk | dahanniva trilokīṃ sa saṃharanniva rodasī

परशुकमलधारी दिव्य माया विभूषः । सकल दुरितहारी सर्व सौन्दर्य कोशः । करिवर मुख शोभी भक्तवांछा प्रपोषः । सुर मनुज मुनीनां सर्व विघ्नैक नाशः

paraśukamaladhārī divya māyā vibhūṣaḥ | sakala duritahārī sarva saundarya kośaḥ | karivara mukha śobhī bhaktavāṃchā prapoṣaḥ | sura manuja munīnāṃ sarva vighnaika nāśaḥ

1.15.20

तेजोराशिमहं दृष्ट्वा चकम्पे व्यास सन्मुने । चिंतामवाप परमां व्यग्रचित्तो जपाच्च्युतः

tejorāśimahaṃ dṛṣṭvā cakampe vyāsa sanmune | ciṃtāmavāpa paramāṃ vyagracitto japāccyutaḥ

आच्छादितानीक्षणानि स्मृतिश्च विलयं गता । दृष्ट्वेदृशीमवस्थां तां शीघ्रं प्राहाथ विघ्नराट्

ācchāditānīkṣaṇāni smṛtiśca vilayaṃ gatā | dṛṣṭvedṛśīmavasthāṃ tāṃ śīghraṃ prāhātha vighnarāṭ

गणेश उवाच ॥ न भयं कुरु लोकेश स एवाहं समागतः । येन ते मन्त्र आदेशि स्वप्न एकाक्षरः शुभः

gaṇeśa uvāca || na bhayaṃ kuru lokeśa sa evāhaṃ samāgataḥ | yena te mantra ādeśi svapna ekākṣaraḥ śubhaḥ

तेन सिद्धिरनुप्राप्ता वरं दातुं समागतः । सौम्यभावप्रपन्नोऽस्मि वरं वरय सुव्रत

tena siddhiranuprāptā varaṃ dātuṃ samāgataḥ | saumyabhāvaprapanno'smi varaṃ varaya suvrata

दास्यामि ते प्रसन्नोऽहं यद्यत्ते हृदि वर्तते । मयि प्रसन्ने सर्वं तद् भविता नात्र संशयः

dāsyāmi te prasanno'haṃ yadyatte hṛdi vartate | mayi prasanne sarvaṃ tad bhavitā nātra saṃśayaḥ

मुनिरुवाच ॥ इत्थं निशम्य गणनाथ वचो विशुद्धं ब्रह्मा जहर्ष परमप्रसमीक्षमाणः । नत्वा चराचरगुरूं सकलैः शिरोभिः प्राह प्रसन्नहृदयः सफलं जनुर्मे

muniruvāca || itthaṃ niśamya gaṇanātha vaco viśuddhaṃ brahmā jaharṣa paramaprasamīkṣamāṇaḥ | natvā carācaragurūṃ sakalaiḥ śirobhiḥ prāha prasannahṛdayaḥ saphalaṃ janurme

ब्रह्मोवाच ॥ यो वेदानां सशास्त्राणां ज्ञानिनां योगिनामपि । सर्वोपनिषदां चैव गोचरो न कदाचन

brahmovāca || yo vedānāṃ saśāstrāṇāṃ jñānināṃ yogināmapi | sarvopaniṣadāṃ caiva gocaro na kadācana

स पुण्यनिचयैर्मेऽद्य यातः प्रत्यक्षतां विभुः । अनादि निधनोऽनंतोऽप्रमेयो निर्गुणोऽपि च

sa puṇyanicayairme'dya yātaḥ pratyakṣatāṃ vibhuḥ | anādi nidhano'naṃto'prameyo nirguṇo'pi ca

यदि प्रसन्नो देवेश विघ्नेश करुणाकर । तव भक्तिं दृढां देहि यया दुःख न नः स्पृशेत्

yadi prasanno deveśa vighneśa karuṇākara | tava bhaktiṃ dṛḍhāṃ dehi yayā duḥkha na naḥ spṛśet

इदानीं देहि सामर्थ्यं नाना निर्माणने मम । विघ्नानि च शमं यान्तु यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो

idānīṃ dehi sāmarthyaṃ nānā nirmāṇane mama | vighnāni ca śamaṃ yāntu yadi tuṣṭo'si me prabho

1.15.30

स्मृतमात्रः सदा मे त्वं सर्वं कार्यं समापय । अन्ते मुक्तिं स्थिरां देहि ज्ञानं च विमलं मम

smṛtamātraḥ sadā me tvaṃ sarvaṃ kāryaṃ samāpaya | ante muktiṃ sthirāṃ dehi jñānaṃ ca vimalaṃ mama

गजानन उवाच ॥ एवमस्तु कुरुष्व त्वं सृष्टिं नानाविधां बहुम । मां स्मृत्वा सर्व विघ्नानि नाशं यास्यन्ति सर्वतः

gajānana uvāca || evamastu kuruṣva tvaṃ sṛṣṭiṃ nānāvidhāṃ bahuma | māṃ smṛtvā sarva vighnāni nāśaṃ yāsyanti sarvataḥ

दृढा भक्तिः शुभं ज्ञानं मत्प्रसादा द्भविष्यति । निःशंकं कुरु कार्याणि सर्वाणि चतुरानन

dṛḍhā bhaktiḥ śubhaṃ jñānaṃ matprasādā dbhaviṣyati | niḥśaṃkaṃ kuru kāryāṇi sarvāṇi caturānana

मुनिरूवाच ॥ एवं लब्धवरो ब्रह्मा पूजयामास तं विभुम् । यद्यच्चिते ऽचिंतयत् स तत्तदेवोपतिष्ठते

munirūvāca || evaṃ labdhavaro brahmā pūjayāmāsa taṃ vibhum | yadyaccite 'ciṃtayat sa tattadevopatiṣṭhate

पूजार्थं देवदेवस्य गणेशस्य प्रसादतः । दक्षिणावसरे द्वे तु कन्यके समुपस्थिते

pūjārthaṃ devadevasya gaṇeśasya prasādataḥ | dakṣiṇāvasare dve tu kanyake samupasthite

चारुप्रसन्न नयन वदनैः सुविराजते। अनेक रत्नखचित नानालंकार शोभिते

cāruprasanna nayana vadanaiḥ suvirājate| aneka ratnakhacita nānālaṃkāra śobhite

दिव्यगन्धयुते दिव्य वस्त्र माला विभूषते । ते तस्मै दक्षिणार्थं स कल्पयामास पद्मभूः

divyagandhayute divya vastra mālā vibhūṣate | te tasmai dakṣiṇārthaṃ sa kalpayāmāsa padmabhūḥ

रंभागर्भेण नीराज्यं दिव्यपुष्पांजलिं ददौ । सहस्रनामभिः स्तुत्वा प्रदक्षिणमथाकरोत

raṃbhāgarbheṇa nīrājyaṃ divyapuṣpāṃjaliṃ dadau | sahasranāmabhiḥ stutvā pradakṣiṇamathākarota

नमस्य प्रार्थयामास दीनानां शंकरो भव । एवं संपूजितस्तेन ब्रह्मणा परमेष्ठिना

namasya prārthayāmāsa dīnānāṃ śaṃkaro bhava | evaṃ saṃpūjitastena brahmaṇā parameṣṭhinā

ततः प्रसन्नो भगवान् विघ्नहर्ता गजाननः । सिद्धिबुद्धी गृहीत्वा ते अन्तर्धानमगाद्विभुः

tataḥ prasanno bhagavān vighnahartā gajānanaḥ | siddhibuddhī gṛhītvā te antardhānamagādvibhuḥ

550

कस्ततः कारयामास सृष्टिं पूर्ववदायताम् । आज्ञया परमेशस्य प्रसादाच्च प्रसन्नधीः ॥१.१५.४०॥ (

kastataḥ kārayāmāsa sṛṣṭiṃ pūrvavadāyatām | ājñayā parameśasya prasādācca prasannadhīḥ ||1.15.40|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे गजाननपूजानिरूपणंनाम पंचदशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe gajānanapūjānirūpaṇaṃnāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १६-२०

अध्याय १६ प्रारंभः – राजोवाच ॥ श्रुत्वा कथां गणेशस्य हर्षश्चेतसि जायते । पुनश्च वद विप्रर्षे न तप्यामि कथामृतम्

adhyāya 16 prāraṃbhaḥ – rājovāca || śrutvā kathāṃ gaṇeśasya harṣaścetasi jāyate | punaśca vada viprarṣe na tapyāmi kathāmṛtam

अन्तर्हिते भगवति गणेशे परमात्मनि । कथं विनिर्ममे सृष्टिं ब्रह्मा तद्वर्णय प्रभो

antarhite bhagavati gaṇeśe paramātmani | kathaṃ vinirmame sṛṣṭiṃ brahmā tadvarṇaya prabho

यच्चाग्रे कथयामास व्यासायाख्यानकं विधिः । तदहं विस्तरेणैव श्रोतुमिच्छामि सन्मुने

yaccāgre kathayāmāsa vyāsāyākhyānakaṃ vidhiḥ | tadahaṃ vistareṇaiva śrotumicchāmi sanmune

भृगुरुवाच ॥ सिद्धक्षेत्रस्य माहात्म्यं व्यासायाकथयत्प्रभुः । आनुपूर्व्येण तत्तेऽहं कथयिष्येऽसृजच्च यत्

bhṛguruvāca || siddhakṣetrasya māhātmyaṃ vyāsāyākathayatprabhuḥ | ānupūrvyeṇa tatte'haṃ kathayiṣye'sṛjacca yat

स ब्रह्मा निर्ममे पूर्वं मनसा सप्त पुत्रकान् । आह तान् सृष्टिसाहाय्यं सृजध्वं स्वस्वबुद्धितः

sa brahmā nirmame pūrvaṃ manasā sapta putrakān | āha tān sṛṣṭisāhāyyaṃ sṛjadhvaṃ svasvabuddhitaḥ

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा तपसे कृत निश्चयाः । तपस्तप्त्वा सुविपुलं परं ब्रह्म समागताः

te tu tadvacanaṃ śrutvā tapase kṛta niścayāḥ | tapastaptvā suvipulaṃ paraṃ brahma samāgatāḥ

ततोऽन्यान् कल्पयामास सप्तपुत्रान् प्रजापतिः । तेऽत्यन्त ज्ञानसंपन्ना न चक्रुः सृष्टिमुत्तमाम्

tato'nyān kalpayāmāsa saptaputrān prajāpatiḥ | te'tyanta jñānasaṃpannā na cakruḥ sṛṣṭimuttamām

मत्तः स्वयं समारेभे सनकादीन् विलोक्य तान् । मुखतो ब्राह्मणानग्निमसृजत् कमलासनः

mattaḥ svayaṃ samārebhe sanakādīn vilokya tān | mukhato brāhmaṇānagnimasṛjat kamalāsanaḥ

बाहुरुपादतोऽन्यां स्त्रीन् वर्णाश्चन्द्रमसं ह्रदः । चक्षुभ्यां च रविं श्रोत्रान् मारुतं प्राणमेव च

bāhurupādato'nyāṃ strīn varṇāścandramasaṃ hradaḥ | cakṣubhyāṃ ca raviṃ śrotrān mārutaṃ prāṇameva ca

1.16.10

अन्तरिक्षं तथा नाभेः शिरसो दिवमेव च । भूमिं पद्भ्यां दिश: श्रोत्रादन्याँल्लोकानकल्पयत्

antarikṣaṃ tathā nābheḥ śiraso divameva ca | bhūmiṃ padbhyāṃ diśa: śrotrādanyām̐llokānakalpayat

अन्यदुच्चावचं विश्वं स्थावरं जंगमं च यत् । समुद्रान् सरितः शैलां तृण गुल्म महीरुहान्

anyaduccāvacaṃ viśvaṃ sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ca yat | samudrān saritaḥ śailāṃ tṛṇa gulma mahīruhān

ततः कतिपयाहः सु गतेषु मुनिसत्तमाः । निद्रितस्य महाविष्णोः श्रोत्राज्जातौ महासुरौ

tataḥ katipayāhaḥ su gateṣu munisattamāḥ | nidritasya mahāviṣṇoḥ śrotrājjātau mahāsurau

मधु कैटभ नामानौ विख्यातो भुवनत्रये। दंष्ट्राकरालवदनौ पिंगाक्षौ दीर्घनासिकौ

madhu kaiṭabha nāmānau vikhyāto bhuvanatraye| daṃṣṭrākarālavadanau piṃgākṣau dīrghanāsikau

महाकायौ महासारावत्युच्चौ पर्वताविव । वर्षा मुदिर शब्दौ तौ गर्जन्तौ भृशगर्वितौ

mahākāyau mahāsārāvatyuccau parvatāviva | varṣā mudira śabdau tau garjantau bhṛśagarvitau

वचोभिर्बहुभिर्दुष्टो धिक्कारं तस्य चक्रतुः। विप्रान् देवान् ऋषीन् साधून् शास्त्राणि च निनिन्दतुः

vacobhirbahubhirduṣṭo dhikkāraṃ tasya cakratuḥ| viprān devān ṛṣīn sādhūn śāstrāṇi ca ninindatuḥ

तयोः शब्देन धरणी चकम्पे शेष एव च । उद्विग्नभासित् सकलं ब्रह्मांडं स्वनस्तयोः

tayoḥ śabdena dharaṇī cakampe śeṣa eva ca | udvignabhāsit sakalaṃ brahmāṃḍaṃ svanastayoḥ

ततस्तौ क्रोध रक्ताक्षौ कं तं खादितुमुद्यतौ। ततोऽसौ वरदां देवीं विष्णु मोहनकारिणीम्

tatastau krodha raktākṣau kaṃ taṃ khāditumudyatau| tato'sau varadāṃ devīṃ viṣṇu mohanakāriṇīm

विष्णुनेत्रगतां निद्रां तुष्टाव कमलासनः । मधुकैटभनाशाय प्रबोधाय हरेरपि

viṣṇunetragatāṃ nidrāṃ tuṣṭāva kamalāsanaḥ | madhukaiṭabhanāśāya prabodhāya harerapi

गजानन प्रसादेन विष्णु हस्तात्तयोर्वधम् । ज्ञात्वा सम्यग् विचार्यैव चिंता हर्ष समन्वितः

gajānana prasādena viṣṇu hastāttayorvadham | jñātvā samyag vicāryaiva ciṃtā harṣa samanvitaḥ

1.16.20

ब्रह्मोवाच ॥ स्वाहा स्वधा रूपधरा सुधा त्वं मात्रार्धं मात्रा स्वरूपिणी च । कर्त्री च हर्त्री जननी जनस्य सतोऽसतः शक्तिरसि त्वमेव

brahmovāca || svāhā svadhā rūpadharā sudhā tvaṃ mātrārdhaṃ mātrā svarūpiṇī ca | kartrī ca hartrī jananī janasya sato'sataḥ śaktirasi tvameva

श्रुतिः स्वरा कालरात्रिरनादि निधना क्षपा। जगन्माता जगद्धात्री सृष्टि स्थित्यंतकारिणी

śrutiḥ svarā kālarātriranādi nidhanā kṣapā| jaganmātā jagaddhātrī sṛṣṭi sthityaṃtakāriṇī

सावित्री च तथा संध्या महामाया तृषा क्षुधा । सर्वेषां वस्तुजातानां शक्तिस्त्वमसि पार्वति

sāvitrī ca tathā saṃdhyā mahāmāyā tṛṣā kṣudhā | sarveṣāṃ vastujātānāṃ śaktistvamasi pārvati

त्रैलोक्यकर्ता त्वन्नाथो दैत्यदानवसूदनः । निद्रया व्याप्तलित्तौऽसौ ज्ञानविज्ञानवान्हरिः

trailokyakartā tvannātho daityadānavasūdanaḥ | nidrayā vyāptalittau'sau jñānavijñānavānhariḥ

जगदुत्पाद्यते येन पाल्यते हियतेपि च । सोऽपि त्वयाऽवताराणां संकटे विनियोज्यते

jagadutpādyate yena pālyate hiyatepi ca | so'pi tvayā'vatārāṇāṃ saṃkaṭe viniyojyate

दुष्टात्मानौ मोहयैतौ त्वं दैत्यौ मधुकैटभौ । हन्तुमेतौ दुराधर्षौ ज्ञानमस्य प्रदीयताम्

duṣṭātmānau mohayaitau tvaṃ daityau madhukaiṭabhau | hantumetau durādharṣau jñānamasya pradīyatām

अहमाराधितश्चाभ्यां पूर्वजन्मन् यतद्रितम् । वरान् बहुविधान् प्रादामवध्यौ मम तावुभौ

ahamārādhitaścābhyāṃ pūrvajanman yatadritam | varān bahuvidhān prādāmavadhyau mama tāvubhau

तयोरुच्चावचां शब्दा ततोऽहमसहं बहु। मामेव हंतुकामौ तौ स्तुतौ नानाविधै स्तवैः

tayoruccāvacāṃ śabdā tato'hamasahaṃ bahu| māmeva haṃtukāmau tau stutau nānāvidhai stavaiḥ

598

तथापि मद्वधात्तौ न निवृत्तौ दुष्टभावतः । अतस्त्वां प्रार्थये देवि विष्णु बोधन हेतवे ॥२८॥ (

tathāpi madvadhāttau na nivṛttau duṣṭabhāvataḥ | atastvāṃ prārthaye devi viṣṇu bodhana hetave ||28|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे देवीप्रार्थनं नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe devīprārthanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्याय १७ प्रारंभः – यावत्तिष्ठते विष्णुस्तावत्ताभ्यां त्रिविष्टपम् । आक्रांतमिन्द्रसदनम् याम्यं कौबेरमेव च

adhyāya 17 prāraṃbhaḥ – yāvattiṣṭhate viṣṇustāvattābhyāṃ triviṣṭapam | ākrāṃtamindrasadanam yāmyaṃ kauberameva ca

तौ दृष्ट्वा सर्वतो देवाः पलायनपरा बभुः । निपेतुर्बभ्रमुः केचिन् मुमूर्च्छुश्च स्खलुः परे

tau dṛṣṭvā sarvato devāḥ palāyanaparā babhuḥ | nipeturbabhramuḥ kecin mumūrcchuśca skhaluḥ pare

ततो देव्या विनिर्मुक्तो निद्रया हरिरीश्वरः । आश्वास्य सर्वं देवांस्तां स्तांभ्यां युद्धं चकार ह

tato devyā vinirmukto nidrayā harirīśvaraḥ | āśvāsya sarvaṃ devāṃstāṃ stāṃbhyāṃ yuddhaṃ cakāra ha

आक्रमं सर्वदेवानां कृतं ताभ्यां निवारितुम् । शेषादि स वै नागानां मुनीनां यक्षरक्षसाम्

ākramaṃ sarvadevānāṃ kṛtaṃ tābhyāṃ nivāritum | śeṣādi sa vai nāgānāṃ munīnāṃ yakṣarakṣasām

शुशुभे स हरिस्तत्र शंखचक्रगदाधरः। किरीट कुंडलधरो नीलमेघ घनच्छविः

śuśubhe sa haristatra śaṃkhacakragadādharaḥ| kirīṭa kuṃḍaladharo nīlamegha ghanacchaviḥ

ततः स भगवान् शंखं प्रदध्मौ भृश वेगवान् । तेन शब्देन महता क्षोभयामास रोदसी

tataḥ sa bhagavān śaṃkhaṃ pradadhmau bhṛśa vegavān | tena śabdena mahatā kṣobhayāmāsa rodasī

पांचजन्यस्वनं श्रुत्वा बिभिदै हृदयं तयोः । ततस्तौ भयसंविग्नौ परस्परमथोचतुः

pāṃcajanyasvanaṃ śrutvā bibhidai hṛdayaṃ tayoḥ | tatastau bhayasaṃvignau parasparamathocatuḥ

भूमंडलं च पातालं स्वर्गाणामेकविंशतिः । आक्रान्ताः सम्यगावाभ्यां तदाऽयं न श्रुतः स्वनः

bhūmaṃḍalaṃ ca pātālaṃ svargāṇāmekaviṃśatiḥ | ākrāntāḥ samyagāvābhyāṃ tadā'yaṃ na śrutaḥ svanaḥ

वज्रसारमयं येन चकंपे हदयं द्वयोः । तस्मादनेन योद्धव्यं पुरुषेण बलीयसा

vajrasāramayaṃ yena cakaṃpe hadayaṃ dvayoḥ | tasmādanena yoddhavyaṃ puruṣeṇa balīyasā

1.17.10

रणकंडूति शांत्यर्थं विजयायेतराय वा । रिपुमेनं हनिष्यावो गच्छावो वा पुनर्भवम्

raṇakaṃḍūti śāṃtyarthaṃ vijayāyetarāya vā | ripumenaṃ haniṣyāvo gacchāvo vā punarbhavam

एवं तौ निश्चयं कृत्वा युयुत्सुं हरिमूचतुः । रणकंडूति शांत्यर्थं दृष्टोऽसि पुरूषोत्तम

evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā yuyutsuṃ harimūcatuḥ | raṇakaṃḍūti śāṃtyarthaṃ dṛṣṭo'si purūṣottama

कथमुत्तमतां यासि आवयोर्दृष्टिगोचरः । मुनिरुवाच ॥ इति वाक्यं तयोः श्रुत्वा जगाद विष्टरश्रवाः

kathamuttamatāṃ yāsi āvayordṛṣṭigocaraḥ | muniruvāca || iti vākyaṃ tayoḥ śrutvā jagāda viṣṭaraśravāḥ

हरिरुवाच ॥ सम्यगुक्तं महादैत्यौ यथेष्टं युध्यतं मया। न हि कामयते कश्चिन्मरणं स्वयमा मनः

hariruvāca || samyaguktaṃ mahādaityau yatheṣṭaṃ yudhyataṃ mayā| na hi kāmayate kaścinmaraṇaṃ svayamā manaḥ

तावूचतुः । चतुर्भुजोऽसि देवेश बाहुयुद्धं ददस्व नौ । मुनिरुवाच ॥ एवमुक्तो हरिस्ताभ्यां तथेत्याह मुदान्वितः

tāvūcatuḥ | caturbhujo'si deveśa bāhuyuddhaṃ dadasva nau | muniruvāca || evamukto haristābhyāṃ tathetyāha mudānvitaḥ

त्यक्त्वायुधानि युयुधे द्वाभ्यामेकच्चतुर्भुजः । जघ्नतुस्तौ शिरो मूर्ध्ना जंघाभिरथ जंघयोः । कूपरो कूपरैः स्वीयैर्बाहु बाहुभिरेव च

tyaktvāyudhāni yuyudhe dvābhyāmekaccaturbhujaḥ | jaghnatustau śiro mūrdhnā jaṃghābhiratha jaṃghayoḥ | kūparo kūparaiḥ svīyairbāhu bāhubhireva ca

गुल्फौ गुल्फैः कटिं ताभ्यां नासिकाभ्यां च नासिकाम् । मुष्टिभ्यां मुष्टिदेशं च पृष्ठाभ्यां पृष्ठमेव च

gulphau gulphaiḥ kaṭiṃ tābhyāṃ nāsikābhyāṃ ca nāsikām | muṣṭibhyāṃ muṣṭideśaṃ ca pṛṣṭhābhyāṃ pṛṣṭhameva ca

आस्फोटनविकर्षाभ्यां बाहुभिर्मंडलैरपि । एवं परस्परं युद्धं प्रापर्तत चिरं तदा

āsphoṭanavikarṣābhyāṃ bāhubhirmaṃḍalairapi | evaṃ parasparaṃ yuddhaṃ prāpartata ciraṃ tadā

सहस्रं पंचगुणितमतिक्रान्तं महामुने। वर्षाणां न तु तौ जेतुं शशाक हरिरीश्वरः। ततो दधार रूपं स गांधर्वं गीतकोविदम्

sahasraṃ paṃcaguṇitamatikrāntaṃ mahāmune| varṣāṇāṃ na tu tau jetuṃ śaśāka harirīśvaraḥ| tato dadhāra rūpaṃ sa gāṃdharvaṃ gītakovidam

गत्वा वनांतरं चारू वीणागानं चकारः सः । हरिणाः श्वापदा लोका देव गन्धर्व राक्षसाः

gatvā vanāṃtaraṃ cārū vīṇāgānaṃ cakāraḥ saḥ | hariṇāḥ śvāpadā lokā deva gandharva rākṣasāḥ

1.17.20

स्व स्व व्यापाररहिता सर्वे तत्परतां ययुः । आलापं तस्य गिरिशः कैलासे श्रुतवान्मुहुः

sva sva vyāpārarahitā sarve tatparatāṃ yayuḥ | ālāpaṃ tasya giriśaḥ kailāse śrutavānmuhuḥ

निकुंभं पुष्पदंतं च जगाद भगनेत्रहा । एतमानयतं शीघ्रं योऽसौ गायति कानने

nikuṃbhaṃ puṣpadaṃtaṃ ca jagāda bhaganetrahā | etamānayataṃ śīghraṃ yo'sau gāyati kānane

तौ गत्वा दर्शनं तस्य गृहीत्वा वै तमूचतुः । तव गीतस्वनं श्रुत्वा शंकरो हर्षनिर्भरः

tau gatvā darśanaṃ tasya gṛhītvā vai tamūcatuḥ | tava gītasvanaṃ śrutvā śaṃkaro harṣanirbharaḥ

त्वां समाह्वयते देवो गानं श्रुंतुं तवानघ । आवाभ्यां सह याहि त्वं शीघ्र याम तदंतिकम्

tvāṃ samāhvayate devo gānaṃ śruṃtuṃ tavānagha | āvābhyāṃ saha yāhi tvaṃ śīghra yāma tadaṃtikam

तयोर्वाक्यमिति श्रुत्वा गंधर्वो हरिभक्तिमान् । ताभ्यां सह ययौ तत्र यत्र देवो महेश्वरः

tayorvākyamiti śrutvā gaṃdharvo haribhaktimān | tābhyāṃ saha yayau tatra yatra devo maheśvaraḥ

ददर्श पार्वतीकांतं चंद्रार्धकृतशेखरम् । गजचर्म परीधानं रुंडमाला विभूषितम्

dadarśa pārvatīkāṃtaṃ caṃdrārdhakṛtaśekharam | gajacarma parīdhānaṃ ruṃḍamālā vibhūṣitam

राजत् पिंगटजटाभारं सर्पयज्ञोपवीतिनम् । ननाम भुवि विश्वेशं प्रणतार्तिविनाशनम्

rājat piṃgaṭajaṭābhāraṃ sarpayajñopavītinam | nanāma bhuvi viśveśaṃ praṇatārtivināśanam

उत्थाप्य गिरिशः स्वेन पाणिना तदधोक्षजम् । आसनं च ददौ तस्मै पूजयामास शंकरः

utthāpya giriśaḥ svena pāṇinā tadadhokṣajam | āsanaṃ ca dadau tasmai pūjayāmāsa śaṃkaraḥ

ततो जगाद स हरिरद्य मे सफलं जनुः । यतोऽद्य दर्शनं तेऽभूद्धर्मकामार्थमोक्षदम्

tato jagāda sa hariradya me saphalaṃ januḥ | yato'dya darśanaṃ te'bhūddharmakāmārthamokṣadam

तोषयामास तं देवं गंधर्वो गानतत्परम् । वीणारवैः कलपदैरालापैर्विविधैरपि

toṣayāmāsa taṃ devaṃ gaṃdharvo gānatatparam | vīṇāravaiḥ kalapadairālāpairvividhairapi

1.17.30

स्कंदं गणेश्वरं देवीं पार्वतीं च सुरानृषीन् । ततो महेश्वरः प्रीत्या लिलिंग प्रकटं हरिम्

skaṃdaṃ gaṇeśvaraṃ devīṃ pārvatīṃ ca surānṛṣīn | tato maheśvaraḥ prītyā liliṃga prakaṭaṃ harim

शंख चक्र गदा पद्म पीतांबरधरं शुभम् । उवाच च हरे मत्तो वृणु कामानशेषतः

śaṃkha cakra gadā padma pītāṃbaradharaṃ śubham | uvāca ca hare matto vṛṇu kāmānaśeṣataḥ

दास्यामि तव गानेन परा मुदमुपागतः । भृगुरुवाच ॥ तत ऊचे स्वभूस्तं तु वृत्तान्तं दैत्ययोः परम्

dāsyāmi tava gānena parā mudamupāgataḥ | bhṛguruvāca || tata ūce svabhūstaṃ tu vṛttāntaṃ daityayoḥ param

हरिरुवाच ॥ मयि क्षीराब्धिशयने निद्रिते मधुकैटभौ । उत्पन्नौ कर्णमलतो ब्रह्माणं भक्षितुं गतौ

hariruvāca || mayi kṣīrābdhiśayane nidrite madhukaiṭabhau | utpannau karṇamalato brahmāṇaṃ bhakṣituṃ gatau

तेन निद्रा स्तुता भर्ग तयाऽहं प्रतिबोधितः । युद्धं च कृतवांस्ताभ्यां मल्ल लीलामुपागतः

tena nidrā stutā bharga tayā'haṃ pratibodhitaḥ | yuddhaṃ ca kṛtavāṃstābhyāṃ malla līlāmupāgataḥ

नास्मि शक्ताविलेतुं तौ तत एतत्कृतं मया । इदानीं तद्वधोपायं वद मे करुणानिधे

nāsmi śaktāviletuṃ tau tata etatkṛtaṃ mayā | idānīṃ tadvadhopāyaṃ vada me karuṇānidhe

भर्ग उवाच ।। विनायकमनर्च्यैव गतोऽसि रणभूमिकाम् । शक्तिहीनश्च तेनासि सुभृशं क्लेशवानपि

bharga uvāca || vināyakamanarcyaiva gato'si raṇabhūmikām | śaktihīnaśca tenāsi subhṛśaṃ kleśavānapi

गणेशं पूजयित्वैव व्रज युद्धाय मारिष । स च तौ मायया मोह्य वशतां प्रापयिष्यति

gaṇeśaṃ pūjayitvaiva vraja yuddhāya māriṣa | sa ca tau māyayā mohya vaśatāṃ prāpayiṣyati

मत्प्रसादेन दुष्टौ तौ वधिष्यसि न संशयः । हरिरुवात्र ।। कथं विनायकं देवमुपासे भर्ग तद्वद

matprasādena duṣṭau tau vadhiṣyasi na saṃśayaḥ | hariruvātra || kathaṃ vināyakaṃ devamupāse bharga tadvada

ईश्वर उवाच ॥ उक्ता गणेश्वरस्यैव मंत्रणां सप्तकोटयः । तत्रापि च महामंत्रास्तेष्वप्येकाक्षरो महान्

īśvara uvāca || uktā gaṇeśvarasyaiva maṃtraṇāṃ saptakoṭayaḥ | tatrāpi ca mahāmaṃtrāsteṣvapyekākṣaro mahān

1.17.40

षडक्षरश्च भगवं स्तयोरेकं वदामि ते । तत एकाक्षरं त्यक्त्वा सिद्धारिचक्रयोगतः

ṣaḍakṣaraśca bhagavaṃ stayorekaṃ vadāmi te | tata ekākṣaraṃ tyaktvā siddhāricakrayogataḥ

ऋणं धनं शोधयित्वा तं जगाद षडक्षरम् । महामंत्रं गणेशस्य सर्वसिद्धिप्रदं शुभम्

ṛṇaṃ dhanaṃ śodhayitvā taṃ jagāda ṣaḍakṣaram | mahāmaṃtraṃ gaṇeśasya sarvasiddhipradaṃ śubham

640

अस्यानुष्ठानमात्रेण कार्यं ते सिद्धिमेष्यति । ततो जगाम स हरिरनुष्ठानाय सत्वरः ॥४२॥ (

asyānuṣṭhānamātreṇa kāryaṃ te siddhimeṣyati | tato jagāma sa hariranuṣṭhānāya satvaraḥ ||42|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे मंत्रोपदेशोनाम सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe maṃtropadeśonāma saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्याय १८ प्रारंभः – सोमकांत उवाच ॥ कथं जजाप हरिः कुत्र वा मंत्रमुत्तमम् । सिद्धिं चावाप स कथं वद ने तत् सविस्तरम्

adhyāya 18 prāraṃbhaḥ – somakāṃta uvāca || kathaṃ jajāpa hariḥ kutra vā maṃtramuttamam | siddhiṃ cāvāpa sa kathaṃ vada ne tat savistaram

भृगुरुवाच ॥ सिद्धिक्षेत्रमिति ख्यातं भुवि सिद्धिकरं परम् । तत्र गत्वा महाविष्णुस्तताप परमं तपः

bhṛguruvāca || siddhikṣetramiti khyātaṃ bhuvi siddhikaraṃ param | tatra gatvā mahāviṣṇustatāpa paramaṃ tapaḥ

ध्यायन् विनायकं देवं षडक्षरविधानतः । आराधयामास तदा जित्वा खानि प्रयत्नतः

dhyāyan vināyakaṃ devaṃ ṣaḍakṣaravidhānataḥ | ārādhayāmāsa tadā jitvā khāni prayatnataḥ

बाणास्त्रेण तु कृत्वैव पूर्वं दिग्बंधमादृतः । भूतशुद्धिं विधायैव प्राणानां स्थापनं तथा

bāṇāstreṇa tu kṛtvaiva pūrvaṃ digbaṃdhamādṛtaḥ | bhūtaśuddhiṃ vidhāyaiva prāṇānāṃ sthāpanaṃ tathā

कृत्वांतर्मातृका न्यासमाधारादि क्रमेण तु । बहिश्च मातृका न्यासं मस्तकादि क्रमेण च

kṛtvāṃtarmātṛkā nyāsamādhārādi krameṇa tu | bahiśca mātṛkā nyāsaṃ mastakādi krameṇa ca

प्राणानायम्य मूलेन ध्यात्वा देवं गजाननम् । आवाहनादि मुद्राभिः पूजयित्वा मनोमयैः ॥॥ द्रव्यैर्नानाविधैश्चैव षोडशैश्चौपचारकैः । जजाप परमं मंत्रं विष्णुर्योगेश्वरेश्वरः

prāṇānāyamya mūlena dhyātvā devaṃ gajānanam | āvāhanādi mudrābhiḥ pūjayitvā manomayaiḥ |||| dravyairnānāvidhaiścaiva ṣoḍaśaiścaupacārakaiḥ | jajāpa paramaṃ maṃtraṃ viṣṇuryogeśvareśvaraḥ

गते वर्षशते काले परमात्मा गणाधिपः । प्रत्यक्षतां ययौ तस्य कोटिसूर्याग्निसन्निभः

gate varṣaśate kāle paramātmā gaṇādhipaḥ | pratyakṣatāṃ yayau tasya koṭisūryāgnisannibhaḥ

अति प्रसन्नहृदयो बभाषे गरुडध्वजम् । याचस्व त्वं वरान्मत्तो यांस्त्वं कामयसे हरे

ati prasannahṛdayo babhāṣe garuḍadhvajam | yācasva tvaṃ varānmatto yāṃstvaṃ kāmayase hare

1.18.10

ददामि तानहं सर्वांस्तपसाऽनेन तोषितः । पूर्वमेवार्चितः स्यां चेद्विजयस्ते ध्रुवं भवेत्

dadāmi tānahaṃ sarvāṃstapasā'nena toṣitaḥ | pūrvamevārcitaḥ syāṃ cedvijayaste dhruvaṃ bhavet

हरिरुवाच ॥ ब्रह्मेशानाविन्द्रमुख्याश्च देवां यं त्वां द्रष्टुं नैव शक्तास्तपोभिः । तं त्वां नानारूपमेकस्करूपं पश्ये व्यक्ताव्यक्त रूपं गणेशम्

hariruvāca || brahmeśānāvindramukhyāśca devāṃ yaṃ tvāṃ draṣṭuṃ naiva śaktāstapobhiḥ | taṃ tvāṃ nānārūpamekaskarūpaṃ paśye vyaktāvyakta rūpaṃ gaṇeśam

त्वं योऽणुभ्योऽणु स्वरूपो महद्भ्यो व्योमा दिभ्यस्त्वं महान्सत्वरूपः । सृष्टिं चान्तं पालनं त्वं करोषि वारंवारं प्राणिनां दैवयोगात्

tvaṃ yo'ṇubhyo'ṇu svarūpo mahadbhyo vyomā dibhyastvaṃ mahānsatvarūpaḥ | sṛṣṭiṃ cāntaṃ pālanaṃ tvaṃ karoṣi vāraṃvāraṃ prāṇināṃ daivayogāt

सर्वस्यात्मा सर्वगं सर्वशक्तिः सर्वव्यापी सर्वकर्ता परेशः । सर्व द्रष्टा संहारकर्ता पाता धाता विश्वनेता पिताऽपि

sarvasyātmā sarvagaṃ sarvaśaktiḥ sarvavyāpī sarvakartā pareśaḥ | sarva draṣṭā saṃhārakartā pātā dhātā viśvanetā pitā'pi

एतादृशस्य ते देव दर्शनान्मम सिद्धयः । संभविष्यन्ति सर्वत्र तथाऽप्येकं वदामि ते

etādṛśasya te deva darśanānmama siddhayaḥ | saṃbhaviṣyanti sarvatra tathā'pyekaṃ vadāmi te

ममैव योगनिद्रान्ते श्रुतेर्मलसमुद्भवौ। मधुकैटभौ महासत्वौ कं खादितुमुद्यतौ

mamaiva yoganidrānte śrutermalasamudbhavau| madhukaiṭabhau mahāsatvau kaṃ khāditumudyatau

ताभ्यामहं ततो युद्धं कृतवान् बहुवत्सरम् । ततः क्षीणबलं स्वाऽहं शरणं समुपागतः । अतो यथा तयोर्मत्तो वधः स्यात्तद्विचार्यताम्

tābhyāmahaṃ tato yuddhaṃ kṛtavān bahuvatsaram | tataḥ kṣīṇabalaṃ svā'haṃ śaraṇaṃ samupāgataḥ | ato yathā tayormatto vadhaḥ syāttadvicāryatām

अन्येषामपि दैत्यानां जयेन यश उत्तमम् । देहि मे परमेशान भक्तिं ते ह्यनपायिनीम्

anyeṣāmapi daityānāṃ jayena yaśa uttamam | dehi me parameśāna bhaktiṃ te hyanapāyinīm

यया मे कीर्तिरतुलां त्रैलोक्यं पावयिष्यति । गणेश उवाच ॥ यद्यत्ते प्रार्थितं विष्णो तत्तत्ते भविता ध्रुवम्

yayā me kīrtiratulāṃ trailokyaṃ pāvayiṣyati | gaṇeśa uvāca || yadyatte prārthitaṃ viṣṇo tattatte bhavitā dhruvam

यशो बलं परा कीर्तिरविघ्नश्च भनिष्यति । मुनिरुवाच ॥ एवमुक्त्वा महाविष्णुं तत्रैवान्तर्दधे विभुः

yaśo balaṃ parā kīrtiravighnaśca bhaniṣyati | muniruvāca || evamuktvā mahāviṣṇuṃ tatraivāntardadhe vibhuḥ

1.18.20

तत आनंदपूर्णोऽसौ मेने तावसुरौ जितौ। प्रासादं निर्ममे तत्र स्फाटिकं भूरि रत्नकम्

tata ānaṃdapūrṇo'sau mene tāvasurau jitau| prāsādaṃ nirmame tatra sphāṭikaṃ bhūri ratnakam

लसत्कांचन शिखरं चतुःद्वारं सुशोभनम् । प्रतिमां स्थापयामास गंडकीयोपलैः कृताम्

lasatkāṃcana śikharaṃ catuḥdvāraṃ suśobhanam | pratimāṃ sthāpayāmāsa gaṃḍakīyopalaiḥ kṛtām

देवाश्च मुनयः सिद्धिर्विनायक इति प्रथाम् । चक्रुरत्र यतः सिद्धिः प्राप्तेयं हरिणा शुभा

devāśca munayaḥ siddhirvināyaka iti prathām | cakruratra yataḥ siddhiḥ prāpteyaṃ hariṇā śubhā

सिद्धक्षेत्रं ततस्तत्तु पप्रथे भुवि सर्वशः । ततो जगाम स हरिर्यत्र तौ मधुकैटभौ

siddhakṣetraṃ tatastattu paprathe bhuvi sarvaśaḥ | tato jagāma sa hariryatra tau madhukaiṭabhau

दृष्ट्वा तौ हरिमायांतं जहसतुर्निनिन्दतुः । मेघश्यामं मुखं तेऽद्य दर्शितं नौ कुतः पुनः

dṛṣṭvā tau harimāyāṃtaṃ jahasaturninindatuḥ | meghaśyāmaṃ mukhaṃ te'dya darśitaṃ nau kutaḥ punaḥ

आवां तु ते महामुक्तिं दास्यावोऽतः पुनः किल । लघुतां च प्रयातोऽसि किमर्थं रणमागतः

āvāṃ tu te mahāmuktiṃ dāsyāvo'taḥ punaḥ kila | laghutāṃ ca prayāto'si kimarthaṃ raṇamāgataḥ

हरिरुवाच ॥ सहसा दहते सर्वं लघुरेव हुताशनः । लघुदीपो महद्रात्रौ यथा संहरते तमः

hariruvāca || sahasā dahate sarvaṃ laghureva hutāśanaḥ | laghudīpo mahadrātrau yathā saṃharate tamaḥ

तथा वामहमद्यैव शक्तो नाशाय दुर्मदौ । मुनिरुवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वाऽति क्रुद्धौ मधुकैटभौ

tathā vāmahamadyaiva śakto nāśāya durmadau | muniruvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā'ti kruddhau madhukaiṭabhau

सहसा जघ्नतुर्विष्णुं मुष्टिभ्यां हृदये भृशम् । ततः पुनर्मल्लयुद्धं तयोस्तस्य व्यवर्धत

sahasā jaghnaturviṣṇuṃ muṣṭibhyāṃ hṛdaye bhṛśam | tataḥ punarmallayuddhaṃ tayostasya vyavardhata

युद्ध्वा बहुदिनं ताभ्यां वरं दातुं सुमुत्सुकः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा हरिस्तौ मधुकैटभौ

yuddhvā bahudinaṃ tābhyāṃ varaṃ dātuṃ sumutsukaḥ | uvāca ślakṣṇayā vācā haristau madhukaiṭabhau

1.18.30

मम प्रहारान्हि युवां सहार्थ बहुलाः समाः । युवयोः पुरुषार्थेन प्रीतोऽहं दैत्यपुंगवौ

mama prahārānhi yuvāṃ sahārtha bahulāḥ samāḥ | yuvayoḥ puruṣārthena prīto'haṃ daityapuṃgavau

युवयोः सदृशौ नैव संभूतौ न भविष्यतः। तावूचतुः । अस्मत्तस्त्वं वरान् ब्रूहि दास्यावस्तान्हरे बहून्

yuvayoḥ sadṛśau naiva saṃbhūtau na bhaviṣyataḥ| tāvūcatuḥ | asmattastvaṃ varān brūhi dāsyāvastānhare bahūn

आवां हि तव युद्धेन संतुष्टौ च भृशं त्वयि । मुनिरुवाच॥ तयोर्वचनमाकर्ण्य मायामोहितयोर्हरिः

āvāṃ hi tava yuddhena saṃtuṣṭau ca bhṛśaṃ tvayi | muniruvāca|| tayorvacanamākarṇya māyāmohitayorhariḥ

श्रुत्वा बभाण सैत्यौ मे वरान्दातुं समुद्यतौ । तदा मे वध्यतां यातं वर एष वृतो मया

śrutvā babhāṇa saityau me varāndātuṃ samudyatau | tadā me vadhyatāṃ yātaṃ vara eṣa vṛto mayā

तदा सर्वं जलमयं दृष्ट्वा तौ मधुकैटभौ। ऊचतुः परमप्रीतौ तव हस्तान्मृतिः शुभा

tadā sarvaṃ jalamayaṃ dṛṣṭvā tau madhukaiṭabhau| ūcatuḥ paramaprītau tava hastānmṛtiḥ śubhā

अन्ते त्वचिंतनात्सद्यो मुक्तिं यान्ति सनातनीम् । यत्र नोर्वी जलमयी तत्र नौ जहि माधव

ante tvaciṃtanātsadyo muktiṃ yānti sanātanīm | yatra norvī jalamayī tatra nau jahi mādhava

सर्वं त्यजावो नो सत्यं सत्ये सर्वं प्रतिष्ठितम् । मुनिरुवाच ॥ तयोरित्थं वचः श्रुत्वा जघने तौ दधार ह

sarvaṃ tyajāvo no satyaṃ satye sarvaṃ pratiṣṭhitam | muniruvāca || tayoritthaṃ vacaḥ śrutvā jaghane tau dadhāra ha

चक्रेण क्षुरधारेण चिच्छेद शिरसी तयोः । ततो देवा मुमुदिरे ववर्षुः कुसुमानि च

cakreṇa kṣuradhāreṇa ciccheda śirasī tayoḥ | tato devā mumudire vavarṣuḥ kusumāni ca

गन्धर्वा ननृतुः सर्वे जगुरप्सरसां गणाः । ततस्तु विष्णुरभ्येत्य ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्

gandharvā nanṛtuḥ sarve jagurapsarasāṃ gaṇāḥ | tatastu viṣṇurabhyetya brahmāṇaṃ parameṣṭhinam

कथयामास वृत्तात्तं सर्वं हर्षविनिर्भरः । हरिरुवाच ॥ यदाऽशक्तो विजेतुं तौ तदाहं गिरिशं गतः

kathayāmāsa vṛttāttaṃ sarvaṃ harṣavinirbharaḥ | hariruvāca || yadā'śakto vijetuṃ tau tadāhaṃ giriśaṃ gataḥ

1.18.40

शंकरेणोपदिष्टोऽहं षडर्णमन्त्रमुत्तमम् । आराधयमहं तेन देवं विघ्नेश्वरं विभुम्

śaṃkareṇopadiṣṭo'haṃ ṣaḍarṇamantramuttamam | ārādhayamahaṃ tena devaṃ vighneśvaraṃ vibhum

तेन दत्ता वरा महयं नाना कामफलप्रदाः । तत्प्रभावान् मया दुष्टौ निहतौ मधुकैटभौ

tena dattā varā mahayaṃ nānā kāmaphalapradāḥ | tatprabhāvān mayā duṣṭau nihatau madhukaiṭabhau

स्तुतः संपूजितः सोऽथ तदैवान्तर्दधे विभुः । विज्ञातो महिमा तस्य गणेशस्य महात्मनः

stutaḥ saṃpūjitaḥ so'tha tadaivāntardadhe vibhuḥ | vijñāto mahimā tasya gaṇeśasya mahātmanaḥ

शंकरस्य प्रसादेन हनिष्ये दैत्य दानवान् । देवाश्च मुनयः सर्वे स्तुत्वा देवं गजाननम्

śaṃkarasya prasādena haniṣye daitya dānavān | devāśca munayaḥ sarve stutvā devaṃ gajānanam

ब्रह्माणं शकरं मां च ययुः स्वं स्वं निकेतनम् । य इदं शृणुयान्नित्यं माहात्म्यं पापनाशनम्

brahmāṇaṃ śakaraṃ māṃ ca yayuḥ svaṃ svaṃ niketanam | ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ māhātmyaṃ pāpanāśanam

685

कस्मादपि भयं न स्याल्लभते सार्वकामिकम् ॥४५॥ (

kasmādapi bhayaṃ na syāllabhate sārvakāmikam ||45|| (

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे सिद्धक्षेत्रोत्पत्तिकथनंनामाष्टादशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe siddhakṣetrotpattikathanaṃnāmāṣṭādaśo'dhyāyaḥ

अध्याय १९ प्रारंभः – भृगुरुवाच ॥ श्रुत्वाख्यानमिदं व्यासः षडर्णविधिमप्यथ । पुनरूचे विधातारं नाति पूर्णाशयो यथा

adhyāya 19 prāraṃbhaḥ – bhṛguruvāca || śrutvākhyānamidaṃ vyāsaḥ ṣaḍarṇavidhimapyatha | punarūce vidhātāraṃ nāti pūrṇāśayo yathā

व्यास उवाच ॥ सिद्धक्षेत्रस्य माहात्म्यं गणनाथस्य चैव हि। श्रुतं पापहरं सर्वं कामदं पुण्यवर्द्धनम्

vyāsa uvāca || siddhakṣetrasya māhātmyaṃ gaṇanāthasya caiva hi| śrutaṃ pāpaharaṃ sarvaṃ kāmadaṃ puṇyavarddhanam

पुनश्च वद मे ब्रह्मन् विनायक कथानकम् । तृप्तिं न याति परमां पिबन्नपि कथामृतम्

punaśca vada me brahman vināyaka kathānakam | tṛptiṃ na yāti paramāṃ pibannapi kathāmṛtam

ब्रह्मोवाच ॥ पाराशर्य महाख्यानं कथयामि तवाग्रतः । सर्वदेवाधिदेवस्य गणेशस्य विभोः शुभम्

brahmovāca || pārāśarya mahākhyānaṃ kathayāmi tavāgrataḥ | sarvadevādhidevasya gaṇeśasya vibhoḥ śubham

विदर्भदेशे राजाऽभूद्दानशूरो महाबली । नाम्ना भीम इति ख्यातो दाता भीम पराक्रमी

vidarbhadeśe rājā'bhūddānaśūro mahābalī | nāmnā bhīma iti khyāto dātā bhīma parākramī

कौंडिण्यनगरे तस्य निवासोऽभून्महामते । सामन्ताः करदा यस्य करदा इतरे नृपाः । वाजिनां वारणानां च पत्तीनां कोटयो दश

kauṃḍiṇyanagare tasya nivāso'bhūnmahāmate | sāmantāḥ karadā yasya karadā itare nṛpāḥ | vājināṃ vāraṇānāṃ ca pattīnāṃ koṭayo daśa

रथानामग्रतो यान्तं यान्ति तत्पृष्टतोऽपि च । ब्राह्मणानां सहस्राणि यमाश्रित्य मुदं ययुः । तस्य भार्या महाभागा नाम्नाऽभूच्चारुहासिनी

rathānāmagrato yāntaṃ yānti tatpṛṣṭato'pi ca | brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi yamāśritya mudaṃ yayuḥ | tasya bhāryā mahābhāgā nāmnā'bhūccāruhāsinī

विकसत् पद्मवदना मृगशावाक्षिलोचना । ब्रह्मण्या दैवतपरा नित्यं धर्मपरायणा । पतिव्रता पतिप्राणा पतिवाक्यरता सदा

vikasat padmavadanā mṛgaśāvākṣilocanā | brahmaṇyā daivataparā nityaṃ dharmaparāyaṇā | pativratā patiprāṇā pativākyaratā sadā

अपुत्रा दैवयोगेन जाता सा वरवर्णिनी। तां निरीक्ष्य तदा भीमश्चारुसर्वांगशोभिनीम्

aputrā daivayogena jātā sā varavarṇinī| tāṃ nirīkṣya tadā bhīmaścārusarvāṃgaśobhinīm

1.19.10

अवदद्दुःखितो वाक्यं पुत्रहीनो नृपोत्तमः । सर्वं राज्यं परित्यज्य गन्तव्यं वनमुत्तमम्

avadadduḥkhito vākyaṃ putrahīno nṛpottamaḥ | sarvaṃ rājyaṃ parityajya gantavyaṃ vanamuttamam

अपुत्रस्य गतिर्नैव स्वर्गो वा सुखमेव च । देवा हव्यं न गृह्णन्ति पितरः कव्यमेव च

aputrasya gatirnaiva svargo vā sukhameva ca | devā havyaṃ na gṛhṇanti pitaraḥ kavyameva ca

वृथा मे जननी जन्म पिता गेहं धनं कुलम् । विफलं सकलं कर्म विना पुत्रेण निश्चितम्

vṛthā me jananī janma pitā gehaṃ dhanaṃ kulam | viphalaṃ sakalaṃ karma vinā putreṇa niścitam

स एव निश्चयं कृत्वा द्वामात्यौ समाह्वयत् । मनोरंजन नामैकः सुमन्तुर्नामकोऽपरः

sa eva niścayaṃ kṛtvā dvāmātyau samāhvayat | manoraṃjana nāmaikaḥ sumanturnāmako'paraḥ

आन्वीक्षिकीं त्रयीं वार्तां जानतौ षोडशीः कलाः। आगत्य तत्क्षणादेव नृपं तं नेमतुर्मुने

ānvīkṣikīṃ trayīṃ vārtāṃ jānatau ṣoḍaśīḥ kalāḥ| āgatya tatkṣaṇādeva nṛpaṃ taṃ nematurmune

तावुवाच ततो भीमो राज्यं मे परिपाल्यताम् । मम वा मम पत्न्या वा दुरितं पूर्वजन्मजम्

tāvuvāca tato bhīmo rājyaṃ me paripālyatām | mama vā mama patnyā vā duritaṃ pūrvajanmajam

तेन नौ नास्ति सन्तानमुभयंत्र सुखावहम् । यद्यहं पुनरागन्ता तदा तन्मन दीयताम्

tena nau nāsti santānamubhayaṃtra sukhāvaham | yadyahaṃ punarāgantā tadā tanmana dīyatām

नो चेदुभाभ्यां मे राज्यं विभज्य परिगृह्यताम् । एवं निश्चित्य स नृपः स्वस्तिवाचनपूर्वकम्

no cedubhābhyāṃ me rājyaṃ vibhajya parigṛhyatām | evaṃ niścitya sa nṛpaḥ svastivācanapūrvakam

कृत्वा दानानि बहुशो ब्राह्मणेभ्यो ययौ पुरात् । सपत्नीको नृपवरोऽमात्याभ्यां सह नागरैः

kṛtvā dānāni bahuśo brāhmaṇebhyo yayau purāt | sapatnīko nṛpavaro'mātyābhyāṃ saha nāgaraiḥ

गव्यूतिमात्रं गत्वा तु विससर्जाखिलांस्तदा । अमात्यावूचतु राजन्नावां यावः सहैव ते

gavyūtimātraṃ gatvā tu visasarjākhilāṃstadā | amātyāvūcatu rājannāvāṃ yāvaḥ sahaiva te

1.19.20

सुह्रदो नागराश्चैनं रुरुदुर्भृशदुःखिताः । तानुवाच न भी: कार्याऽमात्यौ वोऽधिपती कृतौ

suhrado nāgarāścainaṃ rurudurbhṛśaduḥkhitāḥ | tānuvāca na bhī: kāryā'mātyau vo'dhipatī kṛtau

यथाऽहं वस्तथैवैतौ पालनं स करिष्यतः । इति तान् समनुश्वास्य तावुवाच पुनर्नृपः

yathā'haṃ vastathaivaitau pālanaṃ sa kariṣyataḥ | iti tān samanuśvāsya tāvuvāca punarnṛpaḥ

दत्तं राज्यं भवद्भ्यां मे रक्षतं सर्वथा पुरम् । इति सर्वान् विसृज्यैव सपत्नीको ययौ पुरात्

dattaṃ rājyaṃ bhavadbhyāṃ me rakṣataṃ sarvathā puram | iti sarvān visṛjyaiva sapatnīko yayau purāt

भ्रममाणो ददर्शैकं कासारं कमलैर्युतम् । पुष्पितं द्रुमसंशोभि नाना जलचरान्वितम्

bhramamāṇo dadarśaikaṃ kāsāraṃ kamalairyutam | puṣpitaṃ drumasaṃśobhi nānā jalacarānvitam

ततोऽस्य निकटे रम्यमाश्रमं पश्यतः शुभम् । राजा च राजपत्नी च सर्वानन्दविवर्धनम्

tato'sya nikaṭe ramyamāśramaṃ paśyataḥ śubham | rājā ca rājapatnī ca sarvānandavivardhanam

यत्र वैरं न चक्रुस्ते जातिवैरा गजादयः । सिंहाश्च नकुलाः सर्पा विडाला मूषकादयः

yatra vairaṃ na cakruste jātivairā gajādayaḥ | siṃhāśca nakulāḥ sarpā viḍālā mūṣakādayaḥ

ददर्शतुस्तत्र मुनिं विश्वामित्रं कुशासने । शिष्यैः परिवृतं शान्तं वेदाध्ययनतत्परैः

dadarśatustatra muniṃ viśvāmitraṃ kuśāsane | śiṣyaiḥ parivṛtaṃ śāntaṃ vedādhyayanatatparaiḥ

प्रणिपत्य महात्मानं कृतांजलिपुटावुभौ । पुनःपुनर्नमस्कारान् पादौ धृत्वा प्रचक्रतुः

praṇipatya mahātmānaṃ kṛtāṃjalipuṭāvubhau | punaḥpunarnamaskārān pādau dhṛtvā pracakratuḥ

उत्थाप्य मुनिशार्दूलो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा विज्ञातार्थो नृपं तदा

utthāpya muniśārdūlo viśvāmitrastaponidhiḥ | uvāca ślakṣṇayā vācā vijñātārtho nṛpaṃ tadā

विश्वामित्र उवाच ॥ भविता ते सुतो राजन् गुणयुक्तो सहायशाः । कुतस्त्वमागतः किं ते नगरं नाम तद्वद

viśvāmitra uvāca || bhavitā te suto rājan guṇayukto sahāyaśāḥ | kutastvamāgataḥ kiṃ te nagaraṃ nāma tadvada

1.19.30

ततस्ते पापनाशार्थं यतिष्ये नृपसत्तम । भीम उवाच । विदर्भ विषये स्वामिन् कौंडिन्यं नगरं मम

tataste pāpanāśārthaṃ yatiṣye nṛpasattama | bhīma uvāca | vidarbha viṣaye svāmin kauṃḍinyaṃ nagaraṃ mama

भीम इत्येव नाम पत्नीयं चारुहासिनी । पुत्रार्थं च कृतो यत्नस्तपो दानव्रतादिभिः

bhīma ityeva nāma patnīyaṃ cāruhāsinī | putrārthaṃ ca kṛto yatnastapo dānavratādibhiḥ

नागता करुणा दैवे पूर्वजन्मकृतादघात् । त्यक्त्वा राज्यं वने यातौ दृष्ट्वौ त्वच्चरणौ मुने

nāgatā karuṇā daive pūrvajanmakṛtādaghāt | tyaktvā rājyaṃ vane yātau dṛṣṭvau tvaccaraṇau mune

भ्रमन् वनानि बहुशो दैवेनेहोपसादितः । साधूनां संगतिः सद्यो पदाति फलमुत्तमम्

bhraman vanāni bahuśo daivenehopasāditaḥ | sādhūnāṃ saṃgatiḥ sadyo padāti phalamuttamam

अतो मे भवदाशीर्भिर्जातः पुत्रो न संशयः । विद्या व्रत तपोदान यज्ञ स्वाध्यायकारिणः

ato me bhavadāśīrbhirjātaḥ putro na saṃśayaḥ | vidyā vrata tapodāna yajña svādhyāyakāriṇaḥ

दया दमवतस्तेऽद्य नाशीर्व्यर्था भवेन्मुने। परंतु कलुषं मे किं पूर्वजन्म कृतं मुने

dayā damavataste'dya nāśīrvyarthā bhavenmune| paraṃtu kaluṣaṃ me kiṃ pūrvajanma kṛtaṃ mune

वद तत्र प्रतिकारं सर्वज्ञोऽसि मतो मम । ब्रह्मोवाच ॥ इति तस्य वचः श्रुत्वा विश्वामित्रो महामुनिः । तस्मै राज्ञे पूर्वकथां कथयामास सादरम्

vada tatra pratikāraṃ sarvajño'si mato mama | brahmovāca || iti tasya vacaḥ śrutvā viśvāmitro mahāmuniḥ | tasmai rājñe pūrvakathāṃ kathayāmāsa sādaram

विश्वामित्र उवाच ॥ कुलधर्मास्त्वया त्यक्ताः श्रीमदान्धेन दुर्मते । वेदे शास्त्रे पुराणे च लौकिके च प्रतिष्ठिताः

viśvāmitra uvāca || kuladharmāstvayā tyaktāḥ śrīmadāndhena durmate | vede śāstre purāṇe ca laukike ca pratiṣṭhitāḥ

ते सर्वे पूर्वजा नित्यं पुपूजुर्गणनायकम् । तस्य क्रोधवशान्नैव सन्ततिस्तव जायते

te sarve pūrvajā nityaṃ pupūjurgaṇanāyakam | tasya krodhavaśānnaiva santatistava jāyate

येन ते कुलदेवत्वं संप्राप्तोऽसौ गजाननः । भणे तत्ते महावीर शृणु सादरमादितः

yena te kuladevatvaṃ saṃprāpto'sau gajānanaḥ | bhaṇe tatte mahāvīra śṛṇu sādaramāditaḥ

1.19.40

सप्तमः पुरुष स्वत्तः पूर्वं भीमो नृपोऽभमत् । रूपवान् धनसंपन्नो वल्लभो नाम सत्तमः । तस्यापि बहुकालेन शिशुरेकोऽभवन्नृप

saptamaḥ puruṣa svattaḥ pūrvaṃ bhīmo nṛpo'bhamat | rūpavān dhanasaṃpanno vallabho nāma sattamaḥ | tasyāpi bahukālena śiśureko'bhavannṛpa

अथ तस्याभवद्देहौ मूको बधिर एव च । अति दुर्गंधवत् पूय स्राववान् कुब्ज एव च

atha tasyābhavaddehau mūko badhira eva ca | ati durgaṃdhavat pūya srāvavān kubja eva ca

तं दृष्ट्वा जननी त्वस्य कमला दुःखिता भृशम् । अचिन्तयत् स्वांतमध्ये लोके सम्यगपुत्रता

taṃ dṛṣṭvā jananī tvasya kamalā duḥkhitā bhṛśam | acintayat svāṃtamadhye loke samyagaputratā

नैतादृशं पुत्रवत्वं श्लाघ्यं दुःखकरं भृशम् । मरणं मे विधात्रा किं नास्य वा क्रियतेऽधुना

naitādṛśaṃ putravatvaṃ ślāghyaṃ duḥkhakaraṃ bhṛśam | maraṇaṃ me vidhātrā kiṃ nāsya vā kriyate'dhunā

कथं वा मुखद्याहं दर्शयिष्ये सुहृज्जनान् । एवं विलपती दुःखाद्रुरोद भृशदारुणम्

kathaṃ vā mukhadyāhaṃ darśayiṣye suhṛjjanān | evaṃ vilapatī duḥkhādruroda bhṛśadāruṇam

श्रुत्वा तद्रुदितं भर्ता सूतिकागारमागमत् । दृष्ट्वा तथाविधं गालं भृश पत्नीं च दुःखिताम्

śrutvā tadruditaṃ bhartā sūtikāgāramāgamat | dṛṣṭvā tathāvidhaṃ gālaṃ bhṛśa patnīṃ ca duḥkhitām

बभाण मृदुवाक्येन सांत्वयन् कर्म मार्गवित् । मा दुःखं कुरु कल्याणि कर्मणां गतिरीदृशी

babhāṇa mṛduvākyena sāṃtvayan karma mārgavit | mā duḥkhaṃ kuru kalyāṇi karmaṇāṃ gatirīdṛśī

पूर्वजन्मकृतात् पापाज्जायते दुःखभाङ्नरः । दुःखवान्सुखमाप्नोति सुखवानपि तत्पुन:

pūrvajanmakṛtāt pāpājjāyate duḥkhabhāṅnaraḥ | duḥkhavānsukhamāpnoti sukhavānapi tatpuna:

न हि शोच्यो हि बालोऽयं समीचीनो भविष्यति । यथाऽस्य पूर्ववृत्तं स्यात्तथैवास्य भविष्यति

na hi śocyo hi bālo'yaṃ samīcīno bhaviṣyati | yathā'sya pūrvavṛttaṃ syāttathaivāsya bhaviṣyati

वयं च प्रयतिष्यामो मणि मंत्र महौषधैः । तपोभिश्च जपैर्देवपूजा यात्रा विधानतः

vayaṃ ca prayatiṣyāmo maṇi maṃtra mahauṣadhaiḥ | tapobhiśca japairdevapūjā yātrā vidhānataḥ

1.19.50

सम्यक् कर्तुं शिशुं सुभ्रु प्रस्तुतं यत्समाचर । एवं प्रबोधिता साध्वी त्यक्त्वा शोकं शिशुं ततः

samyak kartuṃ śiśuṃ subhru prastutaṃ yatsamācara | evaṃ prabodhitā sādhvī tyaktvā śokaṃ śiśuṃ tataḥ

क्षालयित्वा जलैस्तं तु जहर्ष सखिभिः सह । सर्वमाभ्युदयं चक्रे पुत्रस्य जननोचितम्

kṣālayitvā jalaistaṃ tu jaharṣa sakhibhiḥ saha | sarvamābhyudayaṃ cakre putrasya jananocitam

737

पूजयामास विप्रान् स सा तत् पत्नीरनेकशः ॥५२॥ (

pūjayāmāsa viprān sa sā tat patnīranekaśaḥ ||52|| (

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे कमलापुत्र वर्णनं नामैकोनविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe kamalāputra varṇanaṃ nāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय २० प्रारंभः – ब्रह्मोवाच ॥ ततः स ब्राह्मणान् साधून् दैवज्ञान् वेदनिष्ठितान्। आकार्य प्रतिपूज्यादौ रत्नवासोधनादिभिः

adhyāya 20 prāraṃbhaḥ – brahmovāca || tataḥ sa brāhmaṇān sādhūn daivajñān vedaniṣṭhitān| ākārya pratipūjyādau ratnavāsodhanādibhiḥ

पृष्ट्वा तान्दक्ष इत्येव नाम चक्रे सुतस्य सः । जप मंत्र प्रयोगांश्च चकारौषध संवयान्

pṛṣṭvā tāndakṣa ityeva nāma cakre sutasya saḥ | japa maṃtra prayogāṃśca cakārauṣadha saṃvayān

स्वयं च द्वादशाब्दानि चकार परमं तपः । पुत्ररोगविमुक्त्यर्थं स्वसंतानस्य वृद्धये

svayaṃ ca dvādaśābdāni cakāra paramaṃ tapaḥ | putrarogavimuktyarthaṃ svasaṃtānasya vṛddhaye

नापश्यद्रोगनिर्मुक्तं पुत्रं तं स सदा नृपः । तदा निर्वेदमापन्नो जगाद क्रोधमूर्छितः

nāpaśyadroganirmuktaṃ putraṃ taṃ sa sadā nṛpaḥ | tadā nirvedamāpanno jagāda krodhamūrchitaḥ

गच्छ मे भवनाद्राज्ञि कमले पुत्रसंयुता। नेमं पुत्रं न च त्वाहं द्रष्टुं शक्त इतःपरम्

gaccha me bhavanādrājñi kamale putrasaṃyutā| nemaṃ putraṃ na ca tvāhaṃ draṣṭuṃ śakta itaḥparam

इति निर्भर्त्सिता तेन वल्लभेन तदा सुतम् । आदाय कमला तस्मान्नगरात् प्रस्थिता वनम्

iti nirbhartsitā tena vallabhena tadā sutam | ādāya kamalā tasmānnagarāt prasthitā vanam

रुदती शोकसंविग्ना दुःखिताऽश्रुप्रमार्जती। वहन्ती पृष्ठभागे तं क्षुत्तृट्शमविकशिता

rudatī śokasaṃvignā duḥkhitā'śrupramārjatī| vahantī pṛṣṭhabhāge taṃ kṣuttṛṭśamavikaśitā

ग्रामाद्ग्रामान्तरं याता भिक्षाचारा भृशातुरा। तस्करैर्लुंठितं तस्या वसनं भूषणादिकम्

grāmādgrāmāntaraṃ yātā bhikṣācārā bhṛśāturā| taskarairluṃṭhitaṃ tasyā vasanaṃ bhūṣaṇādikam

ततो ग्रामान्तरं गत्वा न्यस्य पुत्रं शिवालये। भिक्षायै पुरमध्ये सा बभ्राम नृपवल्लभा

tato grāmāntaraṃ gatvā nyasya putraṃ śivālaye| bhikṣāyai puramadhye sā babhrāma nṛpavallabhā

1.20.10

कदाचित् सह पुत्रेण भिक्षितुं सा पुरं ययौ । कस्यचिद् द्विजमुख्यस्य वायुस्पर्शेन सोऽर्भकः

kadācit saha putreṇa bhikṣituṃ sā puraṃ yayau | kasyacid dvijamukhyasya vāyusparśena so'rbhakaḥ

भक्तेरतिशयात् साक्षात्कृतो लंबोदरेण सः । चक्षुष्मान् श्रुतिसंपन्नो दिव्यदेहोऽभवत्तदा

bhakteratiśayāt sākṣātkṛto laṃbodareṇa saḥ | cakṣuṣmān śrutisaṃpanno divyadeho'bhavattadā

जहर्ष कमला त्यक्त्वा सर्वं दुःखं निरीक्ष्य तम् । मंजुलां सुखदां वाचमुच्चरन्तं मुहुर्मुहुः

jaharṣa kamalā tyaktvā sarvaṃ duḥkhaṃ nirīkṣya tam | maṃjulāṃ sukhadāṃ vācamuccarantaṃ muhurmuhuḥ

तर्कयामास कमला मणिमंत्रमहौषधैः । अनुष्ठानैर्महाहोमैर्न सम्यग्यो बभूव ह

tarkayāmāsa kamalā maṇimaṃtramahauṣadhaiḥ | anuṣṭhānairmahāhomairna samyagyo babhūva ha

स कथं मारुतस्पर्शात् समीचीनोऽभवत्सुतः । अथ तं पुरुषं क्वाहं द्रक्ष्ये दुष्कर्मनाशनम्

sa kathaṃ mārutasparśāt samīcīno'bhavatsutaḥ | atha taṃ puruṣaṃ kvāhaṃ drakṣye duṣkarmanāśanam

इत्युक्त्वा सुतमालिंग्य सा तस्थौ विगतज्वरा। तमादाय गता भिक्षां कर्तुं तन्नगरे पुनः

ityuktvā sutamāliṃgya sā tasthau vigatajvarā| tamādāya gatā bhikṣāṃ kartuṃ tannagare punaḥ

नागरा भोजयामासुरुभावामन्त्र्य सादरम् । नाना पक्वान्नशाकाद्यैः शर्कराघृतपायसैः

nāgarā bhojayāmāsurubhāvāmantrya sādaram | nānā pakvānnaśākādyaiḥ śarkarāghṛtapāyasaiḥ

एवं प्रतिदिनं तौ तु भुक्त्वाऽनुदिवसं मुदा । आपतुर्धनवस्त्राणि नूतनानि वराणि च

evaṃ pratidinaṃ tau tu bhuktvā'nudivasaṃ mudā | āpaturdhanavastrāṇi nūtanāni varāṇi ca

तमपृच्छन्नागरिक: पितुस्ते नाम वै वद । को देशः किं पुरं ज्ञातिः का च ते वृत्तमेव च

tamapṛcchannāgarika: pituste nāma vai vada | ko deśaḥ kiṃ puraṃ jñātiḥ kā ca te vṛttameva ca

इति तद्गिरमाकर्ण्य दक्षो नाम तमब्रवीत् । ततो मातरमागम्य पितरं नगरं कुलम्

iti tadgiramākarṇya dakṣo nāma tamabravīt | tato mātaramāgamya pitaraṃ nagaraṃ kulam

1.20.20

वृत्तं च परिपपृच्छ ततस्तं पुनरब्रवीत् । कर्नाटे भानुनगरे वल्लभो मे पिता महान्

vṛttaṃ ca paripapṛccha tatastaṃ punarabravīt | karnāṭe bhānunagare vallabho me pitā mahān

क्षत्रियो बलसंपन्नः ख्यातो रिपुबलार्दनः । तस्येयं कमला जाया सुतोऽहं दक्षसंज्ञकः

kṣatriyo balasaṃpannaḥ khyāto ripubalārdanaḥ | tasyeyaṃ kamalā jāyā suto'haṃ dakṣasaṃjñakaḥ

उत्पन्नोऽहं यदा ब्रह्मन्नन्धो बधिर एव च । अनेक क्षतसंपन्नो माता त्यक्तुं तदोद्यता

utpanno'haṃ yadā brahmannandho badhira eva ca | aneka kṣatasaṃpanno mātā tyaktuṃ tadodyatā

पित्रा निषेधिता सा च यत्नं बहु तथाऽकरोत् । द्वादशाब्दं तपस्तप्त्वा पिता पुण्यं न्यवेदयत्

pitrā niṣedhitā sā ca yatnaṃ bahu tathā'karot | dvādaśābdaṃ tapastaptvā pitā puṇyaṃ nyavedayat

न च मे पाटवं देहे पश्यति स्म पिता यदा। तदा विसर्जयामास मातरं मां च नागर

na ca me pāṭavaṃ dehe paśyati sma pitā yadā| tadā visarjayāmāsa mātaraṃ māṃ ca nāgara

अध्यायाः १६-२० (cont. 2)

इति सर्वं जगौ तस्मै दक्षो मातृमुखोद्गतम् । अत्राहं सुभगो जातो वायुस्पर्शेन कस्यचित्

iti sarvaṃ jagau tasmai dakṣo mātṛmukhodgatam | atrāhaṃ subhago jāto vāyusparśena kasyacit

श्रुत्वैवं तु गते तस्मिन् पुरुषे पुरवासिनि । दक्षो जगाम त्वरितो मातरं प्रति नन्दयन्

śrutvaivaṃ tu gate tasmin puruṣe puravāsini | dakṣo jagāma tvarito mātaraṃ prati nandayan

ततस्तन्नगरे तौ द्वावुपदिष्टौ द्विजन्मना । गणेशाराधनविधौ करुणायुत चेतसा

tatastannagare tau dvāvupadiṣṭau dvijanmanā | gaṇeśārādhanavidhau karuṇāyuta cetasā

ततः सा कमला दक्षो निर्वाणं परमास्थितौ । एकांगुष्ठेन तपसा गणेशाराधने रतौ

tataḥ sā kamalā dakṣo nirvāṇaṃ paramāsthitau | ekāṃguṣṭhena tapasā gaṇeśārādhane ratau

देवनाम चतुर्थ्यन्तमोंकार पल्लवान्वितम् । अष्टाक्षरं परं मंत्रं जपन्तौ भक्तितत्परौ

devanāma caturthyantamoṃkāra pallavānvitam | aṣṭākṣaraṃ paraṃ maṃtraṃ japantau bhaktitatparau

1.20.30

वायुभक्षौ शुष्कतनू निरीक्ष्य भगवांस्तदा। आविरासीत्तयोरग्रे करूणाब्धिर्विनायकः

vāyubhakṣau śuṣkatanū nirīkṣya bhagavāṃstadā| āvirāsīttayoragre karūṇābdhirvināyakaḥ

चतुर्भुजो महाकायो वारणास्योऽतिसुंदरः । अनेक सूर्यसंकाशो निशि सूर्य इवोदितः

caturbhujo mahākāyo vāraṇāsyo'tisuṃdaraḥ | aneka sūryasaṃkāśo niśi sūrya ivoditaḥ

रत्नकांचनमुक्तावन् मुकुटभ्राजिमस्तकः । पीतकौशेयवसनो हाटकांगदभूषणः

ratnakāṃcanamuktāvan mukuṭabhrājimastakaḥ | pītakauśeyavasano hāṭakāṃgadabhūṣaṇaḥ

एकजानु निपातेन सन्निविष्टो महासने । कटिसूत्र कांचनीयं मुद्रिकां रत्नसंयुताम्

ekajānu nipātena sanniviṣṭo mahāsane | kaṭisūtra kāṃcanīyaṃ mudrikāṃ ratnasaṃyutām

महार्हि जठरे बिभ्रदेकदंतं गजार्धकम् । एवं रूपं ददृशतुः पुनश्च द्विजरूपिणम्

mahārhi jaṭhare bibhradekadaṃtaṃ gajārdhakam | evaṃ rūpaṃ dadṛśatuḥ punaśca dvijarūpiṇam

जगाद स द्विजस्तौ तु भवन्निर्वाणतोषितः । आगतोऽहं वरं दातुं वृणुतं मनसेप्सितम्

jagāda sa dvijastau tu bhavannirvāṇatoṣitaḥ | āgato'haṃ varaṃ dātuṃ vṛṇutaṃ manasepsitam

विश्वामित्र उवाच ॥ एवं प्रसन्ने विघ्नेशे प्रत्यक्षे द्विजरूपतः । ननाम परया भक्त्याऽभणद् बद्धांजलिश्च तम्

viśvāmitra uvāca || evaṃ prasanne vighneśe pratyakṣe dvijarūpataḥ | nanāma parayā bhaktyā'bhaṇad baddhāṃjaliśca tam

दक्ष उवाच ॥ पूर्वजन्मकृतं पुण्यं फलितं मे द्विजोत्तम । यन्मयाऽदर्शि रूपं ते द्विविधं परमं महत्

dakṣa uvāca || pūrvajanmakṛtaṃ puṇyaṃ phalitaṃ me dvijottama | yanmayā'darśi rūpaṃ te dvividhaṃ paramaṃ mahat

वैनायकं च वैप्रं च जन्म मेऽजनि सार्थकम् । कारणानां परं त्वं च कारणं छन्दसामपि

vaināyakaṃ ca vaipraṃ ca janma me'jani sārthakam | kāraṇānāṃ paraṃ tvaṃ ca kāraṇaṃ chandasāmapi

परं ज्ञेयं परं ब्रह्म श्रुतिमृग्यं सनातनम् । त्वमेव साक्षी सर्वस्व सर्वस्यान्तर्बहिस्तथा

paraṃ jñeyaṃ paraṃ brahma śrutimṛgyaṃ sanātanam | tvameva sākṣī sarvasva sarvasyāntarbahistathā

1.20.40

त्वमेव कर्ता कार्याणां लघुस्थूल शरीरिणाम् । नाना रूप्येकरूपी त्वं निरूपश्च निराकृतिः

tvameva kartā kāryāṇāṃ laghusthūla śarīriṇām | nānā rūpyekarūpī tvaṃ nirūpaśca nirākṛtiḥ

त्वमेव शंकरो विष्णुस्त्वमेवेन्द्रोऽनलोऽर्यमा। भूवायुखस्वरूपोऽपि जल सोमर्क्ष रूपवान्

tvameva śaṃkaro viṣṇustvamevendro'nalo'ryamā| bhūvāyukhasvarūpo'pi jala somarkṣa rūpavān

विश्वकर्ता विश्वपाता विश्वसंहारकारकः । चराचर गुरोर्गोप्ता ज्ञानविज्ञानवानपि

viśvakartā viśvapātā viśvasaṃhārakārakaḥ | carācara gurorgoptā jñānavijñānavānapi

भूतं भावि भवच्चैव त्वमेवेन्द्रियदेवताः । कला काष्ठा मुहूर्ताश्च श्रीर्धृतिः कान्तिरेव च

bhūtaṃ bhāvi bhavaccaiva tvamevendriyadevatāḥ | kalā kāṣṭhā muhūrtāśca śrīrdhṛtiḥ kāntireva ca

त्वमेव सांख्य योगश्च शास्त्राणि श्रुतिरेव च । पुराणानि चतुःषष्टि कला उपनिषत्तथा

tvameva sāṃkhya yogaśca śāstrāṇi śrutireva ca | purāṇāni catuḥṣaṣṭi kalā upaniṣattathā

त्वमेव ब्राह्मणो वैश्यः क्षत्रियः शूद्र एव च । देशो विदेशस्त्वं क्षेत्रं पुण्यक्षेत्राणि यान्युत

tvameva brāhmaṇo vaiśyaḥ kṣatriyaḥ śūdra eva ca | deśo videśastvaṃ kṣetraṃ puṇyakṣetrāṇi yānyuta

त्वं प्रमेयोऽप्रमेयश्च योगिनां ज्ञानगोचरः । त्वमेव स्वर्गः पातालं वनान्युपवनानि च

tvaṃ prameyo'prameyaśca yogināṃ jñānagocaraḥ | tvameva svargaḥ pātālaṃ vanānyupavanāni ca

ओषध्योऽथ लतावृक्ष कन्दमूलफलानि च । अंडजा जारजा जीवाः स्वेदजा उद्भिजा अपि

oṣadhyo'tha latāvṛkṣa kandamūlaphalāni ca | aṃḍajā jārajā jīvāḥ svedajā udbhijā api

कामः क्रोधः क्षुधा लोभो दम्भो दर्पो दया क्षमा । निद्रा तन्द्री विलासश्च हर्षः शोकस्त्वमेव च

kāmaḥ krodhaḥ kṣudhā lobho dambho darpo dayā kṣamā | nidrā tandrī vilāsaśca harṣaḥ śokastvameva ca

विश्वामित्र उवाच ॥ इति दक्षवचः श्रुत्वा सुप्रसन्नो विनायकः । मेघगंभीरया वाचा स्मयन्निव जगाद तम्

viśvāmitra uvāca || iti dakṣavacaḥ śrutvā suprasanno vināyakaḥ | meghagaṃbhīrayā vācā smayanniva jagāda tam

1.20.50

गजानन उवाच ॥ प्रीतोऽहं ते महाभाग स्तुत्या गंभीरयाऽनया । वरं दातुं समुत्कंठस्तथापि न ददामि ते

gajānana uvāca || prīto'haṃ te mahābhāga stutyā gaṃbhīrayā'nayā | varaṃ dātuṃ samutkaṃṭhastathāpi na dadāmi te

यद्यहं वरदः स्यां ते क्रुध्येद् भक्तो ममोपरि। स एव दास्यति वरं यदैकस्य प्रभंजनात्

yadyahaṃ varadaḥ syāṃ te krudhyed bhakto mamopari| sa eva dāsyati varaṃ yadaikasya prabhaṃjanāt

दिव्यं देहमनुप्राप्तश्चक्षु श्रोत्र समन्वितः । जातस्त्वं तस्य नामापि वदामि मुद्गलेति च

divyaṃ dehamanuprāptaścakṣu śrotra samanvitaḥ | jātastvaṃ tasya nāmāpi vadāmi mudgaleti ca

स ध्यातमात्रो विप्रेशः स्वरूपं दर्शयिष्यति । यान्यान् कामयसे कामान् स ते सर्वान् प्रदास्यति

sa dhyātamātro vipreśaḥ svarūpaṃ darśayiṣyati | yānyān kāmayase kāmān sa te sarvān pradāsyati

इत्युक्त्वा परमात्माऽसौ तत्रैवान्तरधीयत । तस्मिन्नन्तर्हिते दक्षो रुरोद भृशदुःखितः

ityuktvā paramātmā'sau tatraivāntaradhīyata | tasminnantarhite dakṣo ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ

दरिद्रेण निधौ लब्धे गते तस्मिन्यथैव सः । गतायां गवि वत्सो वा रोरवीति यथा भृशम्

daridreṇa nidhau labdhe gate tasminyathaiva saḥ | gatāyāṃ gavi vatso vā roravīti yathā bhṛśam

793

मुंचन्नश्रूणि नेत्राभ्यां पपात धरणीतले। क्व गतः क्व गत इति मुहुर्जल्पन्विनायकः ॥५६॥ (

muṃcannaśrūṇi netrābhyāṃ papāta dharaṇītale| kva gataḥ kva gata iti muhurjalpanvināyakaḥ ||56|| (

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे दक्षस्तुतिर्नाम विंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe dakṣastutirnāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः २१-२५

अध्याय २१ प्रारंभः- विश्वामित्र उवाच ॥ इतस्ततो भ्रमन् धावन् वल्लभस्यात्मजस्तदा । न विदेह गतं वस्त्रं भूषणं चातिविह्वलः

adhyāya 21 prāraṃbhaḥ- viśvāmitra uvāca || itastato bhraman dhāvan vallabhasyātmajastadā | na videha gataṃ vastraṃ bhūṣaṇaṃ cātivihvalaḥ

पप्रच्छ ब्राह्मणान्मार्गे वृक्षांश्चैव विनायकम् । विनायको गतः कुत्र क्वचिद् दृष्टो गदंतु मे

papraccha brāhmaṇānmārge vṛkṣāṃścaiva vināyakam | vināyako gataḥ kutra kvacid dṛṣṭo gadaṃtu me

स एवं भ्रान्तहृदयो भ्रमच्चक्षु नृपोत्तम । निपपात धरापृष्ठे क्षणं विगतचेतनः

sa evaṃ bhrāntahṛdayo bhramaccakṣu nṛpottama | nipapāta dharāpṛṣṭhe kṣaṇaṃ vigatacetanaḥ

एतस्मिन्नंतरे स्वप्नेऽपश्यद् ब्राह्मणमग्रतः । दत्तं तवेप्सितं बाल मुद्गलेन मया हि तत्

etasminnaṃtare svapne'paśyad brāhmaṇamagrataḥ | dattaṃ tavepsitaṃ bāla mudgalena mayā hi tat

यत्त्वया याचितं पूर्वं विघ्नेशाद् दृष्टिगोचरात् । इत्युक्त्वा प्रस्थिते तस्मिन् ब्राह्मणे नृपसत्तम

yattvayā yācitaṃ pūrvaṃ vighneśād dṛṣṭigocarāt | ityuktvā prasthite tasmin brāhmaṇe nṛpasattama

सुप्तोत्थित इव प्रायो दक्षो हृष्टमनाऽभवत् । कस्मैचित् परिपप्रच्छ त्वरिताय द्विजातये

suptotthita iva prāyo dakṣo hṛṣṭamanā'bhavat | kasmaicit paripapraccha tvaritāya dvijātaye

अन्तिकं दर्शितं तेन बहुशिष्योपशोभितम् । मुद्गलस्यातिभक्तस्य गजाननरतस्य च । आश्रमं परमं दिव्यं सर्वसत्वाभयप्रदम्

antikaṃ darśitaṃ tena bahuśiṣyopaśobhitam | mudgalasyātibhaktasya gajānanaratasya ca | āśramaṃ paramaṃ divyaṃ sarvasatvābhayapradam

मुद्गलं मनसा ध्यायन् भ्रमन्यातस्तदाश्रमम् । नानाश्चर्ययुतं रम्यमलकानन्दनातिगम्

mudgalaṃ manasā dhyāyan bhramanyātastadāśramam | nānāścaryayutaṃ ramyamalakānandanātigam

ददर्श मुद्गलं तत्र परार्ध्यासनगं द्विजं । वेदवेदांगतत्वज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम्

dadarśa mudgalaṃ tatra parārdhyāsanagaṃ dvijaṃ | vedavedāṃgatatvajñaṃ sarvaśāstraviśāradam

1.21.10

योगाभ्यासबलैर्नाना रूपिणं सूर्यतेजसम् । वैनायकीं महामूर्तिं रत्नकांचननिर्मिताम्

yogābhyāsabalairnānā rūpiṇaṃ sūryatejasam | vaināyakīṃ mahāmūrtiṃ ratnakāṃcananirmitām

चतुर्भुजां त्रिनयनां नानालंकार शोभिनीम् । उपचारैः षोडशभिः पूजयंतं विधानतः

caturbhujāṃ trinayanāṃ nānālaṃkāra śobhinīm | upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayaṃtaṃ vidhānataḥ

ननाम दक्षस्तं दृष्ट्वा दंडवत् पृथिवीतले। मुंचन्नश्रूणि नेत्राभ्यां निश्वसंश्च मुहुर्मुहुः

nanāma dakṣastaṃ dṛṣṭvā daṃḍavat pṛthivītale| muṃcannaśrūṇi netrābhyāṃ niśvasaṃśca muhurmuhuḥ

विश्वामित्र उवाच ॥ पप्रच्छ मुद्गलस्तं तु कस्त्वं कस्मादिहागतः । नुदामि दुःखं किं तेऽस्ति वद सर्वमशेषतः

viśvāmitra uvāca || papraccha mudgalastaṃ tu kastvaṃ kasmādihāgataḥ | nudāmi duḥkhaṃ kiṃ te'sti vada sarvamaśeṣataḥ

एवं विप्रवचः श्रुत्वा कमलानन्दनस्तदा। सावधानमना भूत्वा जगाद द्विजपुंगवम्

evaṃ vipravacaḥ śrutvā kamalānandanastadā| sāvadhānamanā bhūtvā jagāda dvijapuṃgavam

दक्ष उवाच ॥ सत्यमेव वदे ब्रह्मन्नभिप्रायं तवान्तिके । कर्णाटदेशे राजाऽभून्नगरे भानुसंज्ञिके

dakṣa uvāca || satyameva vade brahmannabhiprāyaṃ tavāntike | karṇāṭadeśe rājā'bhūnnagare bhānusaṃjñike

वल्लभो नाम नीतिज्ञो ज्ञानी दाता दयान्वित: । तस्य पत्नी तु कमला जनयामास मां यदा

vallabho nāma nītijño jñānī dātā dayānvita: | tasya patnī tu kamalā janayāmāsa māṃ yadā

तदा दुर्गन्धिक्षतयुक् शोणितस्राविनासिकः । अंधः कुब्जः कर्णहीनः शब्दहीनः श्वसन्बहु

tadā durgandhikṣatayuk śoṇitasrāvināsikaḥ | aṃdhaḥ kubjaḥ karṇahīnaḥ śabdahīnaḥ śvasanbahu

अभवन्नागरा दृष्ट्वा त्यजैनमिति चाब्रुवन् । पिता मे द्वादशाब्दानि नानायत्नमथाकरोत्

abhavannāgarā dṛṣṭvā tyajainamiti cābruvan | pitā me dvādaśābdāni nānāyatnamathākarot

शरीरपाटवार्थं मे नालभत्तन्महेश्वरात् । उपायं स ततो मां च मातरं कमलां च मे

śarīrapāṭavārthaṃ me nālabhattanmaheśvarāt | upāyaṃ sa tato māṃ ca mātaraṃ kamalāṃ ca me

1.21.20

बहिर्निष्कासयामास निर्दयेनान्तरात्मना । ततो मे जननी खेदादटमाना पुरं पुरम्

bahirniṣkāsayāmāsa nirdayenāntarātmanā | tato me jananī khedādaṭamānā puraṃ puram

आगत्य कौंडिन्यपुरं महा सह क्षुधार्दिता । भिक्षाटने क्रियमाणे पूर्वपुण्यप्रभावतः

āgatya kauṃḍinyapuraṃ mahā saha kṣudhārditā | bhikṣāṭane kriyamāṇe pūrvapuṇyaprabhāvataḥ

अभवद्दर्शनं तेषामन्धस्येव यथा दृशिः । तव गात्रभवाद्वायोः स्पर्शाद्दोषा गता मम

abhavaddarśanaṃ teṣāmandhasyeva yathā dṛśiḥ | tava gātrabhavādvāyoḥ sparśāddoṣā gatā mama

रघुनाथांघ्रिसंस्पर्शादहल्याया यथा पुरा। दिव्यदेहं समापन्नः प्रसादात्तव सुव्रत

raghunāthāṃghrisaṃsparśādahalyāyā yathā purā| divyadehaṃ samāpannaḥ prasādāttava suvrata

न मया विदितं किचिज्जनन्या मे निवेदितम् । अहं च विस्मितो भूत्वा निश्चयं कृतवान् हृदि

na mayā viditaṃ kicijjananyā me niveditam | ahaṃ ca vismito bhūtvā niścayaṃ kṛtavān hṛdi

यदंग वायुस्पर्शेन दिव्यदेहमहं गतः । तद्दर्शनं यदा स्यान्मे तदा देहं धराम्यहम्

yadaṃga vāyusparśena divyadehamahaṃ gataḥ | taddarśanaṃ yadā syānme tadā dehaṃ dharāmyaham

एवं भ्रमन्बहुदिनं ततोऽसौ करुणानिधिः । आविरासीन् मत्पुरतः कोटिसूर्यसमप्रभः

evaṃ bhramanbahudinaṃ tato'sau karuṇānidhiḥ | āvirāsīn matpurataḥ koṭisūryasamaprabhaḥ

उभयोस्तपसा तुष्टो देवदेवो गजाननः । तं दृष्ट्वा कमला कामान् संप्राप्ता मनसीप्सितान्

ubhayostapasā tuṣṭo devadevo gajānanaḥ | taṃ dṛṣṭvā kamalā kāmān saṃprāptā manasīpsitān

ततो मामब्रवीद्देवः प्रसन्नो मंजुलां गिरम् । यदर्थं नियमं कृत्वा भ्रमन्खेदमुपागतः

tato māmabravīddevaḥ prasanno maṃjulāṃ giram | yadarthaṃ niyamaṃ kṛtvā bhramankhedamupāgataḥ

सोऽहं ते दर्शनं यातो मुद्गलो ब्राह्मणोत्तम । श्रुत्वा तद्वचनं हृष्टमभवन्मानसं मम

so'haṃ te darśanaṃ yāto mudgalo brāhmaṇottama | śrutvā tadvacanaṃ hṛṣṭamabhavanmānasaṃ mama

1.21.30

ततो गजाननमहं स्तुतवान् विविधैः स्तवैः । उवाच सुप्रसन्नात्मा वरं वृणु महामते

tato gajānanamahaṃ stutavān vividhaiḥ stavaiḥ | uvāca suprasannātmā varaṃ vṛṇu mahāmate

अहं चाकथयं तस्मै यद्यन्मे मनसीप्सितम् । ततो ब्राह्मणरूपं तत् त्यक्त्वाऽन्यद्रूपमादधे

ahaṃ cākathayaṃ tasmai yadyanme manasīpsitam | tato brāhmaṇarūpaṃ tat tyaktvā'nyadrūpamādadhe

चतुर्भुजं महाकायं मुकुटाटोपमस्तकम् । परशुं कमलं मालां मोदकानावहत्करैः

caturbhujaṃ mahākāyaṃ mukuṭāṭopamastakam | paraśuṃ kamalaṃ mālāṃ modakānāvahatkaraiḥ

दिव्याम्बरधरं भ्राजद्विषाण करपुष्करम् । कुंडले प्रावहच्छ्रुत्योः सूर्यबिम्बे इवापरे

divyāmbaradharaṃ bhrājadviṣāṇa karapuṣkaram | kuṃḍale prāvahacchrutyoḥ sūryabimbe ivāpare

दिव्यालंकारसंयुक्तं भुजंगवलयोदरम् । देवर्षि गंधर्वगणैः किन्नरैरुपशोभितम्

divyālaṃkārasaṃyuktaṃ bhujaṃgavalayodaram | devarṣi gaṃdharvagaṇaiḥ kinnarairupaśobhitam

तत आनन्दपूर्णोऽहं दृष्ट्वा रूपं तथाऽभवम् । पूर्णचंद्रं यथा दृष्ट्वा पूर्णो भवति वारिधिः । तेनोक्तं मुद्गल: सर्वान् कामांस्ते परिपूर्यति

tata ānandapūrṇo'haṃ dṛṣṭvā rūpaṃ tathā'bhavam | pūrṇacaṃdraṃ yathā dṛṣṭvā pūrṇo bhavati vāridhiḥ | tenoktaṃ mudgala: sarvān kāmāṃste paripūryati

तदेवांतर्हितं रूपं दृष्टं यावन्न सादरम् । यथा स्वप्नगतं सर्वं जागरे नैव दृश्यते

tadevāṃtarhitaṃ rūpaṃ dṛṣṭaṃ yāvanna sādaram | yathā svapnagataṃ sarvaṃ jāgare naiva dṛśyate

ततोऽहं नितरां खिन्नो न्यपतं भुवि मूर्च्छितः। प्रतिलभ्य ततः संज्ञां वरं वृण्विति संस्मरन्

tato'haṃ nitarāṃ khinno nyapataṃ bhuvi mūrcchitaḥ| pratilabhya tataḥ saṃjñāṃ varaṃ vṛṇviti saṃsmaran

ययाचे देवदेवेशं सर्वव्यापिनमीश्वरम् । गृहे मे सुस्थिरा लक्ष्मीर्भक्तिर्मे तादृशी तव

yayāce devadeveśaṃ sarvavyāpinamīśvaram | gṛhe me susthirā lakṣmīrbhaktirme tādṛśī tava

दृष्टश्चेत् पूर्वपुण्येन द्वयमेतत् प्रदीयताम् । ततोऽहं श्रुतवान्दत्तमिति वाचं नभोगताम्

dṛṣṭaścet pūrvapuṇyena dvayametat pradīyatām | tato'haṃ śrutavāndattamiti vācaṃ nabhogatām

1.21.40

ततो हृष्टमना विप्र तव सान्निध्यमागतः । मुद्गलस्त्वं द्विपास्योऽसौ द्विपास्यस्त्वं स मुद्गलः

tato hṛṣṭamanā vipra tava sānnidhyamāgataḥ | mudgalastvaṃ dvipāsyo'sau dvipāsyastvaṃ sa mudgalaḥ

इति मे मनसि स्पष्टं भाति सर्वं गजाननः । भृगुरुवाच॥ इति तद्वचनं श्रुत्वा मुद्गलो वाक्यमब्रवीत्

iti me manasi spaṣṭaṃ bhāti sarvaṃ gajānanaḥ | bhṛguruvāca|| iti tadvacanaṃ śrutvā mudgalo vākyamabravīt

सभाग्यः कृतकृत्योऽसि भक्तिमान् कमलासुत । महिमा तव भक्तेर्हि वक्तुं शक्यो न केनचित्

sabhāgyaḥ kṛtakṛtyo'si bhaktimān kamalāsuta | mahimā tava bhakterhi vaktuṃ śakyo na kenacit

तपामि सुदृढं चाहं दशवर्षशतं तपः । न म एतादृशो देवो दृष्ट आसीत् कदाचन

tapāmi sudṛḍhaṃ cāhaṃ daśavarṣaśataṃ tapaḥ | na ma etādṛśo devo dṛṣṭa āsīt kadācana

यः सर्वजगतां नाथश्चराचर गुरोर्गुरुः । यो रजः सत्व तमसां नेना नित्यं गुणाश्रयः

yaḥ sarvajagatāṃ nāthaścarācara gurorguruḥ | yo rajaḥ satva tamasāṃ nenā nityaṃ guṇāśrayaḥ

यो ब्रह्मशिवविष्णूनां शरीराणि करोति हि । भूतानां च विभूतीनां मात्रेन्द्रिय धियामपि

yo brahmaśivaviṣṇūnāṃ śarīrāṇi karoti hi | bhūtānāṃ ca vibhūtīnāṃ mātrendriya dhiyāmapi

यं न देवा विदुः सम्यक् न वेदा नर्षयोऽपि च । एवं गजाननं त्वं हि प्रत्यक्षं दृष्टवान् स्फुटम्

yaṃ na devā viduḥ samyak na vedā narṣayo'pi ca | evaṃ gajānanaṃ tvaṃ hi pratyakṣaṃ dṛṣṭavān sphuṭam

अहं त्वच्चरणौ वन्दे यतस्त्वं भक्मिान्परः । ततः परस्परं तौ तु नेमतुश्चालिलिंगतुः

ahaṃ tvaccaraṇau vande yatastvaṃ bhakmiाnparaḥ | tataḥ parasparaṃ tau tu nematuścāliliṃgatuḥ

गुरुबंधू चिरंकालमेकचित्तौ समागतौ। तत एकाक्षरं मंत्रं संजप ध्यानपूर्वकम्

gurubaṃdhū ciraṃkālamekacittau samāgatau| tata ekākṣaraṃ maṃtraṃ saṃjapa dhyānapūrvakam

मुद्गलो राजपुत्राय नम्रायोपदिदेश ह। उवाच चैनं भूयोऽपि मंत्रस्यास्य दिनेदिने

mudgalo rājaputrāya namrāyopadideśa ha| uvāca cainaṃ bhūyo'pi maṃtrasyāsya dinedine

1.21.50

अनुष्ठानं कुरुष्व त्वं प्रसन्नस्ते भविष्यति । गजाननो ददेत् कामान् मनसा वांछितांस्त्वया

anuṣṭhānaṃ kuruṣva tvaṃ prasannaste bhaviṣyati | gajānano dadet kāmān manasā vāṃchitāṃstvayā

एनं चेत्त्यजसे मन्त्रं सर्वशो नाशमेष्यसि । यद्यस्य भक्ति सुचिरं लोकेऽस्मिन् विचरिष्यसि

enaṃ cettyajase mantraṃ sarvaśo nāśameṣyasi | yadyasya bhakti suciraṃ loke'smin vicariṣyasi

845

इन्द्रादिलोकपालानां गणो वश्यत्वमेष्यति । इह भुक्त्वाऽखिलान् भोगानन्ते मोक्षमवाप्स्यसि ॥५२॥ (

indrādilokapālānāṃ gaṇo vaśyatvameṣyati | iha bhuktvā'khilān bhogānante mokṣamavāpsyasi ||52|| (

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे मन्त्रोपदेशवर्णनं नामैकविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe mantropadeśavarṇanaṃ nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय २२ प्रारंभः – राजोवाच ॥ आश्चर्यभूतं कथितं दक्षपुत्रस्य चेष्टितम् । विस्मयो मे महांस्तत्र संजातो मुनिसत्तम

adhyāya 22 prāraṃbhaḥ – rājovāca || āścaryabhūtaṃ kathitaṃ dakṣaputrasya ceṣṭitam | vismayo me mahāṃstatra saṃjāto munisattama

अंधः कुब्जः स्रवद्रक्तः पूतिगन्धसमन्वितः । वाचा विहीनोऽमेध्यश्च श्वासमात्रावशेषितः

aṃdhaḥ kubjaḥ sravadraktaḥ pūtigandhasamanvitaḥ | vācā vihīno'medhyaśca śvāsamātrāvaśeṣitaḥ

कथं मुद्गल देहोत्थ वायुना दिव्यदेहभाक् । संजातः केन पुण्येन मुक्तो वा पातकात् कुतः

kathaṃ mudgala dehottha vāyunā divyadehabhāk | saṃjātaḥ kena puṇyena mukto vā pātakāt kutaḥ

दिव्यवर्षसहस्रं यस्तताप परमं तपः । कथं तस्याभवन्नैव दर्शनं देवकांक्षितम्

divyavarṣasahasraṃ yastatāpa paramaṃ tapaḥ | kathaṃ tasyābhavannaiva darśanaṃ devakāṃkṣitam

कथं वल्लभपुत्राय देवदेव इभाननः । प्रत्यक्षोऽभूद्विना क्लेशः स च कः पूर्वजन्मनि

kathaṃ vallabhaputrāya devadeva ibhānanaḥ | pratyakṣo'bhūdvinā kleśaḥ sa ca kaḥ pūrvajanmani

एतत्संशय जातं मे नुद सर्वज्ञ ते नमः । न तृप्यामि पिबन्नित्यं गजानन कथामृतम्

etatsaṃśaya jātaṃ me nuda sarvajña te namaḥ | na tṛpyāmi pibannityaṃ gajānana kathāmṛtam

विश्वामित्र उवाच ॥ सम्यक् पृष्टं त्वया राजन् संशयच्छेदनाय ते । वदामि निखिलं सम्यक् शृणुष्वैकमना नृप

viśvāmitra uvāca || samyak pṛṣṭaṃ tvayā rājan saṃśayacchedanāya te | vadāmi nikhilaṃ samyak śṛṇuṣvaikamanā nṛpa

सिंधुदेशेऽति विख्याता पल्ली नाम्ना ऽभवत्पुरी। तस्यामासीद्धनी वैश्यः श्रेष्ठः कल्याणसंज्ञकः

siṃdhudeśe'ti vikhyātā pallī nāmnā 'bhavatpurī| tasyāmāsīddhanī vaiśyaḥ śreṣṭhaḥ kalyāṇasaṃjñakaḥ

वदान्यः कुशलो धीमान् द्विजदेवपरायणः । इन्दुमतीति विख्याता पत्नी तस्य शुभानना

vadānyaḥ kuśalo dhīmān dvijadevaparāyaṇaḥ | indumatīti vikhyātā patnī tasya śubhānanā

1.22.10

पतिव्रता पतिप्राणा पतिवाक्यपरायणा । तयोः कालेन संजातो गुणवान् पुत्र उत्तमः

pativratā patiprāṇā pativākyaparāyaṇā | tayoḥ kālena saṃjāto guṇavān putra uttamaḥ

कल्याणः प्रददौ धेनूर्वस्त्रालंकरणानि च । ब्राह्मणेभ्योऽथ रत्नानि कांचनं भूरिदक्षिणाम्

kalyāṇaḥ pradadau dhenūrvastrālaṃkaraṇāni ca | brāhmaṇebhyo'tha ratnāni kāṃcanaṃ bhūridakṣiṇām

ज्योतिर्विद्भिर्निगदितं नाम चक्रे सुतस्य सः । बल्लाल इति विख्यातं बलदेव्याच्छुभं (बलदय्वाच्छुभं) तदा

jyotirvidbhirnigaditaṃ nāma cakre sutasya saḥ | ballāla iti vikhyātaṃ baladevyācchubhaṃ (baladayvācchubhaṃ) tadā

स च कालेन महता वयस्यैश्च समन्वितः । देवपूजारतो नित्यं ग्रामाद् बहिरयान्मदा

sa ca kālena mahatā vayasyaiśca samanvitaḥ | devapūjārato nityaṃ grāmād bahirayānmadā

एकदा ते वनं याता बल्लाल प्रमुखाः सुता । नाना क्रीडारताः स्नाता उपले स्थाप्य सुन्दरम्

ekadā te vanaṃ yātā ballāla pramukhāḥ sutā | nānā krīḍāratāḥ snātā upale sthāpya sundaram

गणेशबुद्ध्या संपूज्य दुर्वाकुरं सुपल्लवैः । केचिद्ध्यानरतास्तस्य नाम जाप्यं प्रचक्रिरे

gaṇeśabuddhyā saṃpūjya durvākuraṃ supallavaiḥ | keciddhyānaratāstasya nāma jāpyaṃ pracakrire

केचिच्च ननृतुस्तत्र यथेष्टं देवभक्तितः । केचिच्च गानकुशला जगुर्देवस्य तुष्टये

kecicca nanṛtustatra yatheṣṭaṃ devabhaktitaḥ | kecicca gānakuśalā jagurdevasya tuṣṭaye

केचित्काष्ठैः पल्लवैश्च मंडपं चक्रुरोजसा। केचिद्भित्तिपरीवेषं केचित्प्रासादमुत्तमम्

kecitkāṣṭhaiḥ pallavaiśca maṃḍapaṃ cakrurojasā| kecidbhittiparīveṣaṃ kecitprāsādamuttamam

केचिन्मानसपूजाभिः केचित्पुष्पलतादिभिः । धूपं दीपं च नैवेद्यं फलतांबूलदक्षिणाः

kecinmānasapūjābhiḥ kecitpuṣpalatādibhiḥ | dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ phalatāṃbūladakṣiṇāḥ

निवेद्य पुपुजुस्तस्मै मुदा परमया युताः । केचिच्च पंडिता भूत्वा पुराणान्यब्रुवंस्तथा

nivedya pupujustasmai mudā paramayā yutāḥ | kecicca paṃḍitā bhūtvā purāṇānyabruvaṃstathā

1.22.20

व्याचक्रुर्धर्मशास्त्राणि ग्रंथानन्यांश्च केचन । एवं देवरताः सर्वे निन्युर्वै दिवसान्बहून्

vyācakrurdharmaśāstrāṇi graṃthānanyāṃśca kecana | evaṃ devaratāḥ sarve ninyurvai divasānbahūn

न क्षुधा न तृषां कोऽपि जानन्देवस्य भक्तितः। एकदा जनकास्तेषां कल्याणवैश्यमन्वयुः

na kṣudhā na tṛṣāṃ ko'pi jānandevasya bhaktitaḥ| ekadā janakāsteṣāṃ kalyāṇavaiśyamanvayuḥ

अब्रुवन् रोषिताः सर्वे स्वबल्लालं निवारय । शिशून् सर्वान् समाहूय वनं याति दिने दिने

abruvan roṣitāḥ sarve svaballālaṃ nivāraya | śiśūn sarvān samāhūya vanaṃ yāti dine dine

नायान्ति प्रातराशाय मध्याह्ने निशामुखे । कृशा नो बालका जाताः स्वसुतं शिक्षायाधुना

nāyānti prātarāśāya madhyāhne niśāmukhe | kṛśā no bālakā jātāḥ svasutaṃ śikṣāyādhunā

नो चेद्वयं निबद्ध्वैनं ताडयामः इतः परम् । पुराधिपमथाभ्येत्य त्वां बहिः करवामहि

no cedvayaṃ nibaddhvainaṃ tāḍayāmaḥ itaḥ param | purādhipamathābhyetya tvāṃ bahiḥ karavāmahi

इति तेषां वचः श्रुत्वाऽश्रुतपूर्वं कदाचन । रोषावेशात्स कल्याणो जपाकुसुमलोचनः

iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā'śrutapūrvaṃ kadācana | roṣāveśātsa kalyāṇo japākusumalocanaḥ

महान्तं दंडमादाय ताडनार्थं सुतं ययौ। दण्डाघातेन गत्वैव मंडपं प्रबभंज ह

mahāntaṃ daṃḍamādāya tāḍanārthaṃ sutaṃ yayau| daṇḍāghātena gatvaiva maṃḍapaṃ prababhaṃja ha

बालकाश्च ततः सर्वे जग्मुर्दश दिशो नृप । एक एव स बल्लालो दृढभक्त्या स्थिरोऽभवत्

bālakāśca tataḥ sarve jagmurdaśa diśo nṛpa | eka eva sa ballālo dṛḍhabhaktyā sthiro'bhavat

दृढमुष्ट्या स तं धृत्वा दंडेनाताड्यद् भृशम् । यथा सर्वशरीरात्तु धाराः शोणितसंभवाः

dṛḍhamuṣṭyā sa taṃ dhṛtvā daṃḍenātāḍyad bhṛśam | yathā sarvaśarīrāttu dhārāḥ śoṇitasaṃbhavāḥ

प्रादुरासन् वारिधारा वर्षाकाले यथा गिरे । चिक्षेप दूरतः पश्चाद्देवं सिंदूरसुंदरम्

prādurāsan vāridhārā varṣākāle yathā gire | cikṣepa dūrataḥ paścāddevaṃ siṃdūrasuṃdaram

1.22.30

बबंध तं सुतं वृक्षे वल्लीपाशशतैर्दृढम् । पुत्रस्नेहं परित्यज्य यमदूत इवापरः

babaṃdha taṃ sutaṃ vṛkṣe vallīpāśaśatairdṛḍham | putrasnehaṃ parityajya yamadūta ivāparaḥ

मुक्तो दन्तैर्न हस्ताभ्यां पादाभ्यां न यथा भवेत् । उवाच पश्चात्तं पुत्रं देवस्त्वां मोचयिष्यति

mukto dantairna hastābhyāṃ pādābhyāṃ na yathā bhavet | uvāca paścāttaṃ putraṃ devastvāṃ mocayiṣyati

स दाता भोजनं पानं गोपनं च करिष्यति । यदि चेद् गृहमायासि तदा सत्यं मरिष्यसि

sa dātā bhojanaṃ pānaṃ gopanaṃ ca kariṣyati | yadi ced gṛhamāyāsi tadā satyaṃ mariṣyasi

मुनिरुवाच ॥ विभज्य देवालयमाशु यातः कल्याणवैश्योऽतिरुषानिविष्ट: । स्वमन्दिरं बध्य वने स्वपुत्रं दैवस्य योगादभवत् सुदुष्टः

muniruvāca || vibhajya devālayamāśu yātaḥ kalyāṇavaiśyo'tiruṣāniviṣṭa: | svamandiraṃ badhya vane svaputraṃ daivasya yogādabhavat suduṣṭaḥ

तस्मिन्प्रयाते स च वैश्यपुत्रः शुशोच देवं मनसा विचिन्त्य । विघ्नारिरित्येव कथं नु देव नामाभवत् सर्वजनेषु गीतम्

tasminprayāte sa ca vaiśyaputraḥ śuśoca devaṃ manasā vicintya | vighnārirityeva kathaṃ nu deva nāmābhavat sarvajaneṣu gītam

दुष्टांश्च विघ्नानि न नाशयेस्त्वं दुष्टान्तकत्वेन कथं प्रसिद्धः । शेषोऽवनिं वा सविताऽथ दीप्तिं चन्द्रोऽमृतं वह्निरथोष्णतां च

duṣṭāṃśca vighnāni na nāśayestvaṃ duṣṭāntakatvena kathaṃ prasiddhaḥ | śeṣo'vaniṃ vā savitā'tha dīptiṃ candro'mṛtaṃ vahnirathoṣṇatāṃ ca

त्यजेत्स्वभक्तान्न च संत्यजेथा वेदेषु शास्त्रेषु कथं प्रसिद्धिः । एवं विलप्याथ निजं शशाप कल्याणसंज्ञं पितरं सुदुष्टं

tyajetsvabhaktānna ca saṃtyajethā vedeṣu śāstreṣu kathaṃ prasiddhiḥ | evaṃ vilapyātha nijaṃ śaśāpa kalyāṇasaṃjñaṃ pitaraṃ suduṣṭaṃ

येनेदं मम विध्वस्तं देवालयमनुत्तमम् । गणेशमूर्तिविक्षेपं ताडनं च ममाकरोत्

yenedaṃ mama vidhvastaṃ devālayamanuttamam | gaṇeśamūrtivikṣepaṃ tāḍanaṃ ca mamākarot

स चान्धो बधिरः कुब्जो मूको भवति निश्चितम् । यदि मे सुदृढा भक्तिर्द्विरदानन उत्तमा

sa cāndho badhiraḥ kubjo mūko bhavati niścitam | yadi me sudṛḍhā bhaktirdviradānana uttamā

तदोक्तं मम सत्यं स्यात्तस्य सर्वं मयोदितम् । न बद्धे भक्तिमनसी शक्तोऽसौ देहबन्धने

tadoktaṃ mama satyaṃ syāttasya sarvaṃ mayoditam | na baddhe bhaktimanasī śakto'sau dehabandhane

1.22.40

अनन्यबुद्ध्या परिचिन्त्य देवं, त्यजामि देहं विजने वनेऽस्मिन् । पलायनं नैव कृतं यदैव, तदैव देहोऽर्पित एष देवे

ananyabuddhyā paricintya devaṃ, tyajāmi dehaṃ vijane vane'smin | palāyanaṃ naiva kṛtaṃ yadaiva, tadaiva deho'rpita eṣa deve

तस्यैवं निश्चयं बुद्ध्वा प्रादुरासीद्गजाननः । ब्राह्मणस्य स्वरूपेण बल्लालस्य प्रभावतः

tasyaivaṃ niścayaṃ buddhvā prādurāsīdgajānanaḥ | brāhmaṇasya svarūpeṇa ballālasya prabhāvataḥ

यथा निशातमोपाये च्छ्रीमूर्य उदयाचले। तथैव बन्धनान्यस्य तेजसा शिथिलानि च

yathā niśātamopāye cchrīmūrya udayācale| tathaiva bandhanānyasya tejasā śithilāni ca

जातानि तत एनं स नमश्चक्रेथ दंडवत् । देहस्य चारुता जाता न क्षतं न च शोणितम्

jātāni tata enaṃ sa namaścakretha daṃḍavat | dehasya cārutā jātā na kṣataṃ na ca śoṇitam

ज्ञानं च निर्मलं जातं देवदेवस्य दर्शनात् । तुष्टाव विविधैर्वाक्यैर्यथामति गजाननम्

jñānaṃ ca nirmalaṃ jātaṃ devadevasya darśanāt | tuṣṭāva vividhairvākyairyathāmati gajānanam

बल्लाल उवाच ॥ त्वमेव माताऽसि पिताऽसि बन्धुस्त्वमेव कर्ताऽसि चराचरस्य । निर्मासि दुष्टांश्च खलांश्च साधून्योनौ वियोनौ विनियुंक्ष्यथापि

ballāla uvāca || tvameva mātā'si pitā'si bandhustvameva kartā'si carācarasya | nirmāsi duṣṭāṃśca khalāṃśca sādhūnyonau viyonau viniyuṃkṣyathāpi

त्वमेव दिक् चक्र नभोधराब्धि, गिरीन्द्र कालानल वायुरूपः । रवीन्दु ताराग्रह लोकपाल वर्णेन्द्रियार्थोषधि धातुरूपः

tvameva dik cakra nabhodharābdhi, girīndra kālānala vāyurūpaḥ | ravīndu tārāgraha lokapāla varṇendriyārthoṣadhi dhāturūpaḥ

मुनिरुवाच ॥ इति स्तुतिं समाकर्ण्य सुप्रसन्नो गजाननः । आलिंग्य निजभक्तं तमुवाच घननिस्वनः

muniruvāca || iti stutiṃ samākarṇya suprasanno gajānanaḥ | āliṃgya nijabhaktaṃ tamuvāca ghananisvanaḥ

गजानन उवाच ॥ प्रासादो येन भग्नो मे नरके स पतिष्यति । तव शापोऽपि तस्यैवं भविष्यति ममाज्ञया

gajānana uvāca || prāsādo yena bhagno me narake sa patiṣyati | tava śāpo'pi tasyaivaṃ bhaviṣyati mamājñayā

अन्धोऽथ बधिरः कुब्जो मूकोऽसृक्स्रावसंयुतः । मम शापं समासाद्य भविष्यति न संशयः

andho'tha badhiraḥ kubjo mūko'sṛksrāvasaṃyutaḥ | mama śāpaṃ samāsādya bhaviṣyati na saṃśayaḥ

1.22.50

पिता समातृकं चैनं करिष्यति गृहाद् बहिः । अन्यत्ते वांछितं ब्रूहि दुष्प्रापमपि ते ददे

pitā samātṛkaṃ cainaṃ kariṣyati gṛhād bahiḥ | anyatte vāṃchitaṃ brūhi duṣprāpamapi te dade

मुनिरुवाच ॥ बल्लालोऽथाब्रवीद्देवं त्वयि भक्तिर्दृढाऽस्तु मे । अस्मिन्क्षेत्रे स्थिरो भूत्वा लोकान् रक्षस्व विघ्नतः

muniruvāca || ballālo'thābravīddevaṃ tvayi bhaktirdṛḍhā'stu me | asminkṣetre sthiro bhūtvā lokān rakṣasva vighnataḥ

गणेश उवाच ॥ त्वन्नामपूर्व मन्नाम भविष्यति जने शुभम् । बल्लाल विनायकेति नगरे सुप्रतिष्ठितम्

gaṇeśa uvāca || tvannāmapūrva mannāma bhaviṣyati jane śubham | ballāla vināyaketi nagare supratiṣṭhitam

मयि चित्तं स्थिरं ते स्याद् भक्तिरव्यभिचारिणी। यात्रा मम करिष्यन्ति नगरे पल्लिसंज्ञिके

mayi cittaṃ sthiraṃ te syād bhaktiravyabhicāriṇī| yātrā mama kariṣyanti nagare pallisaṃjñike

भाद्रपदशुक्लचतुर्थ्यां ये तेषां कामान्ददाम्यहम्

bhādrapadaśuklacaturthyāṃ ye teṣāṃ kāmāndadāmyaham

भृगुरुवाच ॥ इति दत्वा वरं देवस्तत्रैवान्तरधीयत । ततो विनायकं स्थाप्य बल्लालो ब्राह्मणैः सह

bhṛguruvāca || iti datvā varaṃ devastatraivāntaradhīyata | tato vināyakaṃ sthāpya ballālo brāhmaṇaiḥ saha

प्रासादं कारयामास नाना शोभासमन्वितम्। विश्वामित्र उवाच ॥ बल्लालवैनायकेति कथितं ते कथानकम्

prāsādaṃ kārayāmāsa nānā śobhāsamanvitam| viśvāmitra uvāca || ballālavaināyaketi kathitaṃ te kathānakam

902

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तः कामानवाप्नुयात ॥५७॥ (

yacchrutvā sarvapāpebhyo muktaḥ kāmānavāpnuyāta ||57|| (

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे बल्लालविनायककथनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe ballālavināyakakathanaṃ nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय २३ प्रारंभः – भृगुरूवाच ॥ विश्वामित्रवचः श्रुत्वा भीमः पप्रच्छ तं पुनः । वैश्यचरितवार्तायाः श्रवणे परमोत्सुकः

adhyāya 23 prāraṃbhaḥ – bhṛgurūvāca || viśvāmitravacaḥ śrutvā bhīmaḥ papraccha taṃ punaḥ | vaiśyacaritavārtāyāḥ śravaṇe paramotsukaḥ

सोमकान्त नृपश्रेष्ठ कथयामि शृणुष्व तत् । भीम उवाच ॥ श्रुतं दक्षस्य चरितं विश्रान्तं मम मानसम्

somakānta nṛpaśreṣṭha kathayāmi śṛṇuṣva tat | bhīma uvāca || śrutaṃ dakṣasya caritaṃ viśrāntaṃ mama mānasam

कथं कल्याणवैश्यस्य गतिरासीद्वदस्व ताम् । विश्वामित्र उवाच ॥ शृणुष्वैकमना भीम कथामेतां वदामि ते

kathaṃ kalyāṇavaiśyasya gatirāsīdvadasva tām | viśvāmitra uvāca || śṛṇuṣvaikamanā bhīma kathāmetāṃ vadāmi te

बल्लालशापात् कल्याणदेहात् सुस्राव शोणितम् । असंख्य क्षतसंयुक्तः स्रावो वाधिर्यमंधता

ballālaśāpāt kalyāṇadehāt susrāva śoṇitam | asaṃkhya kṣatasaṃyuktaḥ srāvo vādhiryamaṃdhatā

मूकता पूतिगन्धित्वं जातं तस्य दुरात्मनः । ददर्शेन्दुमती तस्य दशामाकस्मिकीं ततः

mūkatā pūtigandhitvaṃ jātaṃ tasya durātmanaḥ | dadarśendumatī tasya daśāmākasmikīṃ tataḥ

किमिदं किमिदं कस्माज्जातमेवं शुशोच तम् । ज्ञानिनोऽस्य वदान्यस्य देवद्विजरतस्य च

kimidaṃ kimidaṃ kasmājjātamevaṃ śuśoca tam | jñānino'sya vadānyasya devadvijaratasya ca

धर्मशास्त्रार्थनिष्ठस्य स्वदारपरितोषिणः । अवस्थेयं कथं जाता मम भर्तुर्निरेनसः

dharmaśāstrārthaniṣṭhasya svadāraparitoṣiṇaḥ | avastheyaṃ kathaṃ jātā mama bharturnirenasaḥ

मुनिरुवाच ॥ एवं विलप्य बहुधा निश्वसन्ती पुनः पुनः

muniruvāca || evaṃ vilapya bahudhā niśvasantī punaḥ punaḥ

तेन बद्धं वने पुत्रं निशम्य रुदती मुहुः। पौरेः सह ययौ तत्र यत्र बद्धो वने सुतः

tena baddhaṃ vane putraṃ niśamya rudatī muhuḥ| paureḥ saha yayau tatra yatra baddho vane sutaḥ

1.23.10

तत्र देवालयं देवं ददर्श गणनायकम्

tatra devālayaṃ devaṃ dadarśa gaṇanāyakam

चतुर्भुजं त्रिनयनं सिन्दूरारुणविग्रहम् । बल्लालं च सुतं तत्र पूजयन्तं गजाननम्

caturbhujaṃ trinayanaṃ sindūrāruṇavigraham | ballālaṃ ca sutaṃ tatra pūjayantaṃ gajānanam

मुक्तं निर्व्रणमव्यंगं निरीक्ष्य पुरवासिनः । उवाचेन्दुमती क्रुद्धा भर्त्सयन्ती पुनःपुनः

muktaṃ nirvraṇamavyaṃgaṃ nirīkṣya puravāsinaḥ | uvācendumatī kruddhā bhartsayantī punaḥpunaḥ

कथं प्रतारिता तथ्यवादिभिर्भर्तृसन्निधौ । तादृशं तं परित्यज्य पुत्रस्नेहादिहागता

kathaṃ pratāritā tathyavādibhirbhartṛsannidhau | tādṛśaṃ taṃ parityajya putrasnehādihāgatā

पश्यंतु देवभक्तिं मे पुत्रं कुर्वन्तमीदृशीम् । मुनिरुवाच ॥ विस्मिताः सर्व एवैते न किंचित् प्रोचुरण्वपि

paśyaṃtu devabhaktiṃ me putraṃ kurvantamīdṛśīm | muniruvāca || vismitāḥ sarva evaite na kiṃcit procuraṇvapi

केचिदूचुर्महाभक्तेर्महिमा केन गम्यते । वीक्ष्य सिंदूररक्तांगं रक्तचन्दनचर्चितम्

kecidūcurmahābhaktermahimā kena gamyate | vīkṣya siṃdūraraktāṃgaṃ raktacandanacarcitam

रक्ताम्बरं रक्तपुष्पमालाभिरुपशोभितम् । निर्ममं निरहंकारमशुंडमिव विघ्नपम्

raktāmbaraṃ raktapuṣpamālābhirupaśobhitam | nirmamaṃ nirahaṃkāramaśuṃḍamiva vighnapam

निरीक्ष्य तादृशं पुत्रं त्यक्त्वा शोकं ननन्द सा । आलिलिंग तदा तं तु स्नेहनुतपयोधरा

nirīkṣya tādṛśaṃ putraṃ tyaktvā śokaṃ nananda sā | āliliṃga tadā taṃ tu snehanutapayodharā

आह तं स्वगृहं याव पितुस्ते श्यसनं महत् । उत्थितं तत्र किचित्तं कुरूपायं महामते

āha taṃ svagṛhaṃ yāva pituste śyasanaṃ mahat | utthitaṃ tatra kicittaṃ kurūpāyaṃ mahāmate

आवां धन्यतमौ लोके ययोः पुत्रस्त्वमीदृशः । सर्वांग क्षतवान् रक्तस्राववान् पूतिगंधवान्

āvāṃ dhanyatamau loke yayoḥ putrastvamīdṛśaḥ | sarvāṃga kṣatavān raktasrāvavān pūtigaṃdhavān

1.23.20

श्यामास्यः कृशतायुक्तो बधिरोऽथान्ध एव च । एवंविधः पिता तेऽस्ति तं निवेदितुमागता

śyāmāsyaḥ kṛśatāyukto badhiro'thāndha eva ca | evaṃvidhaḥ pitā te'sti taṃ niveditumāgatā

पितृधर्मेण तेन त्वं तावितोऽनर्थकृद्यपि । तत्रापराधो नैवास्ति श्रुतिस्मतिपुराणतः

pitṛdharmeṇa tena tvaṃ tāvito'narthakṛdyapi | tatrāparādho naivāsti śrutismatipurāṇataḥ

पुत्रधर्मान्निरीक्षस्व कुर्वारोग्य विचारणम् । त्वया श्लाघ्यतमो लोके पिता ते पितृवत्सल

putradharmānnirīkṣasva kurvārogya vicāraṇam | tvayā ślāghyatamo loke pitā te pitṛvatsala

माता पितृवचः कार्यं सत्पुत्रेण यशस्विना । पूजनं च तयोः कार्यं पोषणं पालनं तथा

mātā pitṛvacaḥ kāryaṃ satputreṇa yaśasvinā | pūjanaṃ ca tayoḥ kāryaṃ poṣaṇaṃ pālanaṃ tathā

औषधान्मन्त्रतश्चापि देवताप्रार्थनादपि । उपायं कुरु पुत्र त्वं मयि दृष्टिं निवेशय

auṣadhānmantrataścāpi devatāprārthanādapi | upāyaṃ kuru putra tvaṃ mayi dṛṣṭiṃ niveśaya

यशस्ते भविता लोके सौभाग्यं मम बालक । इति तस्या वचः श्रुत्वा बल्लालो वाक्यमब्रवीत्

yaśaste bhavitā loke saubhāgyaṃ mama bālaka | iti tasyā vacaḥ śrutvā ballālo vākyamabravīt

बल्लाल उवाच ॥ कस्य माता पिता कस्य कस्य पुत्रोऽथवा सुहृत् । विघ्नराज कृतं सर्वं मानुषस्यखिलं स्मृतम्

ballāla uvāca || kasya mātā pitā kasya kasya putro'thavā suhṛt | vighnarāja kṛtaṃ sarvaṃ mānuṣasyakhilaṃ smṛtam

तस्मान्मम पिता भद्रे माता देवो विनायकः । यो यथा कुरुते कर्म स तथा फलमश्नुते । मया समर्पितो जीवो देवदेवे गजानने

tasmānmama pitā bhadre mātā devo vināyakaḥ | yo yathā kurute karma sa tathā phalamaśnute | mayā samarpito jīvo devadeve gajānane

तेन जीवस्तथा ज्ञानं मम दत्तं सुभक्तितः । प्रासादभंजनाद्देवक्षेपणात्ताडनान्मम । विनायकातिभक्तस्य तथा प्राप्तं फलं शुभे

tena jīvastathā jñānaṃ mama dattaṃ subhaktitaḥ | prāsādabhaṃjanāddevakṣepaṇāttāḍanānmama | vināyakātibhaktasya tathā prāptaṃ phalaṃ śubhe

विचार्यमाणे न त्वं मे माता वा स पिताऽपि च । सर्वस्य हि पिता देवो माता देवो गजाननः

vicāryamāṇe na tvaṃ me mātā vā sa pitā'pi ca | sarvasya hi pitā devo mātā devo gajānanaḥ

1.23.30

स एव ज्ञानस्त्राता संहर्ता कालरूपवान् । सर्वस्वरूपो देवेन्द्रो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः

sa eva jñānastrātā saṃhartā kālarūpavān | sarvasvarūpo devendro brahmaviṣṇuśivātmakaḥ

वृथा मयेन दुष्टेन ताडनं निर्घृणेन च । कृतं देवस्य विक्षेपः प्रासादस्यापि भंजनम्

vṛthā mayena duṣṭena tāḍanaṃ nirghṛṇena ca | kṛtaṃ devasya vikṣepaḥ prāsādasyāpi bhaṃjanam

तस्यास्य दर्शने दोषः पतितस्य महान्भवेत् । स्नेहं त्यक्वा मदीयं त्वं पतिं स्वं परिषेवय

tasyāsya darśane doṣaḥ patitasya mahānbhavet | snehaṃ tyakvā madīyaṃ tvaṃ patiṃ svaṃ pariṣevaya

विश्वामित्र उवाच ॥ इति पुत्रवचः श्रुत्वा सा तं पुनरथाब्रवीत् । मातोवाच ॥ कृपयाऽनुग्रहात् स्नेहादुच्छापं वक्तुमर्हसि

viśvāmitra uvāca || iti putravacaḥ śrutvā sā taṃ punarathābravīt | mātovāca || kṛpayā'nugrahāt snehāducchāpaṃ vaktumarhasi

पुत्र उवाच ॥ भवान्तरेऽस्य जननी भवितासि वरार्थिनी। अयमेतादृशः पुत्रो भविता तव सुव्रते

putra uvāca || bhavāntare'sya jananī bhavitāsi varārthinī| ayametādṛśaḥ putro bhavitā tava suvrate

कल्याण नामा भविता वल्लभः क्षत्रियर्षभः । कमलेति च विख्याता नाम्ना त्वं च भविष्यसि

kalyāṇa nāmā bhavitā vallabhaḥ kṣatriyarṣabhaḥ | kamaleti ca vikhyātā nāmnā tvaṃ ca bhaviṣyasi

दक्ष इत्येव पुत्रस्य नाम ख्यातं भविष्यति । ततो द्वादश वर्षाणि वल्लभस्तप्स्यते तपः

dakṣa ityeva putrasya nāma khyātaṃ bhaviṣyati | tato dvādaśa varṣāṇi vallabhastapsyate tapaḥ

अन्धतां बधिरत्वं च क्षतानि मूकतां तथा । व्यपनेतुं तु दक्षस्य परं नियममास्थितः

andhatāṃ badhiratvaṃ ca kṣatāni mūkatāṃ tathā | vyapanetuṃ tu dakṣasya paraṃ niyamamāsthitaḥ

अलब्ध्वा स फलं तस्मात्सुपुत्रां त्वां शुभानने । निराकरिष्यते गेहाद्विदेशस्था भविष्यसि

alabdhvā sa phalaṃ tasmātsuputrāṃ tvāṃ śubhānane | nirākariṣyate gehādvideśasthā bhaviṣyasi

कस्यचिद् द्विजवर्यस्य द्विरदाननचेतसः । दैवात् स्पर्शेन भद्रे ते सम्यक्पुत्रो भविष्यति

kasyacid dvijavaryasya dviradānanacetasaḥ | daivāt sparśena bhadre te samyakputro bhaviṣyati

1.23.40

तत्रैव गणनाथस्य दर्शनं च भविष्यति । तदा स दिव्यदेहत्वं प्राप्स्यते द्विरदाननात्

tatraiva gaṇanāthasya darśanaṃ ca bhaviṣyati | tadā sa divyadehatvaṃ prāpsyate dviradānanāt

इति सर्वं समाख्यातमुच्छापकारणं शुभे। भविष्यं कथितं तेऽद्य यथेष्टं गम्यतां त्वया

iti sarvaṃ samākhyātamucchāpakāraṇaṃ śubhe| bhaviṣyaṃ kathitaṃ te'dya yatheṣṭaṃ gamyatāṃ tvayā

विश्वामित्र उवाच ॥ एवं निराकृता तेन जननी निरगात्तदा । दुःखशोकसमायुक्ता किंचिद्धर्षयुताऽपि च

viśvāmitra uvāca || evaṃ nirākṛtā tena jananī niragāttadā | duḥkhaśokasamāyuktā kiṃciddharṣayutā'pi ca

स चारुरोह तद्दिव्यं विमानं भक्तिभावितम् । गजाननेन विहितम् बल्लालोऽथागमद्दिवम्

sa cāruroha taddivyaṃ vimānaṃ bhaktibhāvitam | gajānanena vihitam ballālo'thāgamaddivam

इति ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिव त्वया। या गतिस्तेन वैश्येन संप्राप्ता जन्मनोर्द्वयोः

iti te sarvamākhyātaṃ yat pṛṣṭo'hamiva tvayā| yā gatistena vaiśyena saṃprāptā janmanordvayoḥ

947

यथा जगाद बल्लालः सर्वं तदभवत्तदा । सा जज्ञे कमला भूत्वा सोऽभवत् क्षत्रियर्षभः ॥४५॥ (

yathā jagāda ballālaḥ sarvaṃ tadabhavattadā | sā jajñe kamalā bhūtvā so'bhavat kṣatriyarṣabhaḥ ||45|| (

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे भविष्यकथनं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe bhaviṣyakathanaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय २४ प्रारंभः – भीम उवाच ॥ दक्षेण मुनिशार्दूल राजपुत्रेण धीमता । अनुष्ठानं कृतं कुत्र कथं वा कस्य वा मुने

adhyāya 24 prāraṃbhaḥ – bhīma uvāca || dakṣeṇa muniśārdūla rājaputreṇa dhīmatā | anuṣṭhānaṃ kṛtaṃ kutra kathaṃ vā kasya vā mune

एतद्विस्तार्य ब्रूहि त्वं शृण्वंस्तृप्याम्यहं न च । विश्वामित्र उवाच ॥ अविदूरे पुरस्तस्याः कौंडिन्यस्य महावनम्

etadvistārya brūhi tvaṃ śṛṇvaṃstṛpyāmyahaṃ na ca | viśvāmitra uvāca || avidūre purastasyāḥ kauṃḍinyasya mahāvanam

रम्यं नानावृक्षयुतं नानाश्वापदसंकुलम् । नानापक्षिगणैर्युक्तं लताजालविराजितम्

ramyaṃ nānāvṛkṣayutaṃ nānāśvāpadasaṃkulam | nānāpakṣigaṇairyuktaṃ latājālavirājitam

सन्मनो निर्मलपयः सरोवापीविराजितम् । जीर्णप्रासादमध्यस्थ गजानन विराजितम्

sanmano nirmalapayaḥ sarovāpīvirājitam | jīrṇaprāsādamadhyastha gajānana virājitam

तत्र स्थित्वा तपश्चक्रे गजाननसुतोषकम् । मुद्गलेनोपदिष्टेन मन्त्रेणैकाक्षरेण सः

tatra sthitvā tapaścakre gajānanasutoṣakam | mudgalenopadiṣṭena mantreṇaikākṣareṇa saḥ

तोषयामास तं देवं वर्षैर्द्वादशसंमितैः । स्नानैर्वस्त्रैः सुगंधैश्च माल्यैर्धूपैश्च दीपकैः

toṣayāmāsa taṃ devaṃ varṣairdvādaśasaṃmitaiḥ | snānairvastraiḥ sugaṃdhaiśca mālyairdhūpaiśca dīpakaiḥ

नैवेद्यं कन्दमूलैश्च भक्षणीयैरकल्पयत् । मनसा कल्पयामास दक्षिणां क्षत्रियर्षभः

naivedyaṃ kandamūlaiśca bhakṣaṇīyairakalpayat | manasā kalpayāmāsa dakṣiṇāṃ kṣatriyarṣabhaḥ

एवं तस्यागमन्भूप दिनानि त्वेकविंशतिः । ततः प्रभातसमये स्वयमेवं ददर्श सः

evaṃ tasyāgamanbhūpa dināni tvekaviṃśatiḥ | tataḥ prabhātasamaye svayamevaṃ dadarśa saḥ

एकं महामतंगं च सिंदूराक्तं सुशोभितम् । मदस्राविसुगंडाभ्यां सुंदरं गिरिसन्निभम्

ekaṃ mahāmataṃgaṃ ca siṃdūrāktaṃ suśobhitam | madasrāvisugaṃḍābhyāṃ suṃdaraṃ girisannibham

1.24.10

चारुप्रसन्नवदनं दन्तशोभिमहत्करम । भ्रमरालिसमाकीर्णं गजाननमिवापरम् । तेन तत्कंठदेशे तु रत्नमाला समर्पिता

cāruprasannavadanaṃ dantaśobhimahatkarama | bhramarālisamākīrṇaṃ gajānanamivāparam | tena tatkaṃṭhadeśe tu ratnamālā samarpitā

तत उत्थाप्य तं स्कन्धे स्थापयामास दन्तिराट् । स दन्ती नगरं यातः पताका ध्वजशोभितम्

tata utthāpya taṃ skandhe sthāpayāmāsa dantirāṭ | sa dantī nagaraṃ yātaḥ patākā dhvajaśobhitam

ततः स प्रतिबुद्धः सन्पपृच्छ जननीं निजाम् । कमले वद मातस्त्वमस्याभिप्रायमद्य मे

tataḥ sa pratibuddhaḥ sanpapṛccha jananīṃ nijām | kamale vada mātastvamasyābhiprāyamadya me

आरोहणं गजस्कन्धे शुभं वा यदि वाऽशुभम् । कमलोवाच ॥ धन्यस्त्वमसि दृष्टोऽयं गजरूपी विनायकः

ārohaṇaṃ gajaskandhe śubhaṃ vā yadi vā'śubham | kamalovāca || dhanyastvamasi dṛṣṭo'yaṃ gajarūpī vināyakaḥ

आरोहणफलं राज्यप्राप्तिरेव न संशयः । दक्ष उवाच ॥ यदि राज्यस्य प्राप्तिः स्यात्तदा तुभ्यं ददाम्यहम्

ārohaṇaphalaṃ rājyaprāptireva na saṃśayaḥ | dakṣa uvāca || yadi rājyasya prāptiḥ syāttadā tubhyaṃ dadāmyaham

नरयानं तथा ग्रामान् दीदिकां मौक्तिकं स्रजम् । धर्मं च कारयिष्यामि गवाष्टा पददानतः

narayānaṃ tathā grāmān dīdikāṃ mauktikaṃ srajam | dharmaṃ ca kārayiṣyāmi gavāṣṭā padadānataḥ

व्रतानि नियमांश्चैव दानान्यन्यान्यनेकशः । मुनिरुवाच ॥ श्रुत्वेत्थं कमला हृष्टा जगाद तनयं प्रति

vratāni niyamāṃścaiva dānānyanyānyanekaśaḥ | muniruvāca || śrutvetthaṃ kamalā hṛṣṭā jagāda tanayaṃ prati

964

त्वयि राज्यस्थिते पुत्र परमानन्दता मम । सद्धर्मे रमतां चेतः सतः सारभृतस्तव । आयुष्य विपुलं तेऽस्तु द्विजदेवार्चने रतिः ॥१७॥ (

tvayi rājyasthite putra paramānandatā mama | saddharme ramatāṃ cetaḥ sataḥ sārabhṛtastava | āyuṣya vipulaṃ te'stu dvijadevārcane ratiḥ ||17|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे स्वप्नकथनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe svapnakathanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय २५ प्रारंभ:- विश्वामित्र उवाच ॥ शृणु राजन् महाश्चर्यं दैवकालकृतं शुभम् । कौंडिन्ये नगरे राजा चंद्रसेनो महामतिः

adhyāya 25 prāraṃbha:- viśvāmitra uvāca || śṛṇu rājan mahāścaryaṃ daivakālakṛtaṃ śubham | kauṃḍinye nagare rājā caṃdraseno mahāmatiḥ

स्वकर्मपरिपाकेन निधनं कालयोगतः। अगमद्दिव्ययानेन धर्मबाहुल्यतो दिवम्

svakarmaparipākena nidhanaṃ kālayogataḥ| agamaddivyayānena dharmabāhulyato divam

तच्च नागरिकाः श्रुत्वा हाहाकारं प्रचक्रिरे। धावमाना ययुस्तत्र त्यक्त्वा कार्याण्यनेकशः

tacca nāgarikāḥ śrutvā hāhākāraṃ pracakrire| dhāvamānā yayustatra tyaktvā kāryāṇyanekaśaḥ

शिरांसि च विनिघ्नंतः पाणिभिः शोककर्शिताः । चस्खलुश्च पतन्तश्च ददृशुः प्रेतभूपतिम्

śirāṃsi ca vinighnaṃtaḥ pāṇibhiḥ śokakarśitāḥ | caskhaluśca patantaśca dadṛśuḥ pretabhūpatim

नेमुः पादौ प्रगृहयैव दुःखमोहवशं गताः । केचिद्धस्तं गृहीत्वैव स्वस्वमूर्ध्निन्यवेशयन्

nemuḥ pādau pragṛhayaiva duḥkhamohavaśaṃ gatāḥ | keciddhastaṃ gṛhītvaiva svasvamūrdhninyaveśayan

रुरुदुः सुस्वरं केचित्पाणिपृष्टमुखस्वनाः । मृता इव निपेतुश्च स्नेहातिशयतोऽपरे

ruruduḥ susvaraṃ kecitpāṇipṛṣṭamukhasvanāḥ | mṛtā iva nipetuśca snehātiśayato'pare

तस्य पत्नी तु सुलभा रुरोद करुणस्वरा । पाणिभ्यां निघ्नती स्वीयं हृदयं भृशदुःखिता

tasya patnī tu sulabhā ruroda karuṇasvarā | pāṇibhyāṃ nighnatī svīyaṃ hṛdayaṃ bhṛśaduḥkhitā

विकीर्णभूषणा मूर्च्छामागता पतितः भुवि । समानव्यसनाभिः सा पुरस्त्रीभिर्धृता तदा

vikīrṇabhūṣaṇā mūrcchāmāgatā patitaḥ bhuvi | samānavyasanābhiḥ sā purastrībhirdhṛtā tadā

विललाप तदा कान्ता चन्द्रसेनस्य सुंदरी। निर्लज्जा निरनुक्रोशा नाथ नाथेति जल्पती

vilalāpa tadā kāntā candrasenasya suṃdarī| nirlajjā niranukrośā nātha nātheti jalpatī

1.25.10

रे धातर्न दया तेऽस्ति बालवच्चरितं तव । युनक्षि स्नेहभावेन विनियुंक्ष्य कृतार्थकम्

re dhātarna dayā te'sti bālavaccaritaṃ tava | yunakṣi snehabhāvena viniyuṃkṣya kṛtārthakam

राजन्न पृष्ट्वा क्व गतो वद मां करुणानिधे । दिने दिने वदस्येव यामि भद्रासनं प्रिये

rājanna pṛṣṭvā kva gato vada māṃ karuṇānidhe | dine dine vadasyeva yāmi bhadrāsanaṃ priye

अद्य निष्ठुरतां केन गमितोऽस्यागसा मम । तत्क्षमस्व नमाम्येषा जनमध्ये गतत्रपा

adya niṣṭhuratāṃ kena gamito'syāgasā mama | tatkṣamasva namāmyeṣā janamadhye gatatrapā

नय मां यत्र यातोऽसि प्रियां ते प्रियकारिणीम् । त्रिलोकीं पश्यतीं शून्यामपुत्रां पतिता विना

naya māṃ yatra yāto'si priyāṃ te priyakāriṇīm | trilokīṃ paśyatīṃ śūnyāmaputrāṃ patitā vinā

मुनिरुवाच ॥ सुमन्तुः प्रकृतिस्तस्य मनोरंजन एव च । द्वावप्यवोदितां ता किं राजस्य भविष्यति

muniruvāca || sumantuḥ prakṛtistasya manoraṃjana eva ca | dvāvapyavoditāṃ tā kiṃ rājasya bhaviṣyati

आवाभ्याविचार्यैव क्व गतो नृपसत्तम । कस्मान्न वदसे राजन् किमर्थं मौनमास्थितः

āvābhyāvicāryaiva kva gato nṛpasattama | kasmānna vadase rājan kimarthaṃ maunamāsthitaḥ

न पश्यसि प्रियां भार्यामनाथामिव विह्वलाम् । सहैव यावो नृपते त्यक्त्वा सर्वं गृहाश्रमम्

na paśyasi priyāṃ bhāryāmanāthāmiva vihvalām | sahaiva yāvo nṛpate tyaktvā sarvaṃ gṛhāśramam

अनाथं नगरं तेऽद्य राष्ट्रं वा कोऽथ पास्यति

anāthaṃ nagaraṃ te'dya rāṣṭraṃ vā ko'tha pāsyati

मुनिरुवाच ॥ एतस्मिन्नंतरे तत्र बभाण ब्राह्मणः सुधीः

muniruvāca || etasminnaṃtare tatra babhāṇa brāhmaṇaḥ sudhīḥ

वेदशास्त्रार्थतत्वज्ञः प्रस्तुतं निष्ठुरं वचः । सर्वे स्वार्थपरा यूयं नाप्तः कश्चन विद्यते

vedaśāstrārthatatvajñaḥ prastutaṃ niṣṭhuraṃ vacaḥ | sarve svārthaparā yūyaṃ nāptaḥ kaścana vidyate

1.25.20

सुहृदां रोदनाश्रूणि मुखे प्रेतस्य यान्ति हि । पृथिव्यां भारतां याति प्राणहीनं कलेवरम्

suhṛdāṃ rodanāśrūṇi mukhe pretasya yānti hi | pṛthivyāṃ bhāratāṃ yāti prāṇahīnaṃ kalevaram

ब्रह्मांडगोलके को नु मृतमन्योऽनुगच्छति । इयं च सुलभा राज्ञी रोदते जीविताशया

brahmāṃḍagolake ko nu mṛtamanyo'nugacchati | iyaṃ ca sulabhā rājñī rodate jīvitāśayā

यस्या मनोऽनुगत्यर्थं न सा रोदिति कर्हिचित् । यूयं सर्वे नागरिकाः स्वकार्यगमनाकुलाः

yasyā mano'nugatyarthaṃ na sā roditi karhicit | yūyaṃ sarve nāgarikāḥ svakāryagamanākulāḥ

अध्यायाः २१-२५ (cont. 2)

सूर्यवंश्याः सोमवंश्या ये राजानो मृता न किम् । तस्मादुत्थाय सर्वेऽपि राज्ञः कुर्वन्तु संस्कृतिम्

sūryavaṃśyāḥ somavaṃśyā ye rājāno mṛtā na kim | tasmādutthāya sarve'pi rājñaḥ kurvantu saṃskṛtim

मृतसंस्कारकारी यः स एवाप्तो न चापरः । । एतदर्थं हि लोकस्य ज्यायसी पुत्रगृध्नुता

mṛtasaṃskārakārī yaḥ sa evāpto na cāparaḥ | | etadarthaṃ hi lokasya jyāyasī putragṛdhnutā

तस्मादानीयतां धर्मपुत्रो वाऽप्यन्य एव च । स हि क्रियामारभतु सर्वैर्देयस्तिलांजलि:

tasmādānīyatāṃ dharmaputro vā'pyanya eva ca | sa hi kriyāmārabhatu sarvairdeyastilāṃjali:

मुनिरुवाच ॥ ततस्ते नागराः सर्वे द्वावमात्यौ स्त्रियश्च ताः । प्रबोधिता ब्राह्मणेन चक्रुस्तस्यौर्ध्वदेहिकम्

muniruvāca || tataste nāgarāḥ sarve dvāvamātyau striyaśca tāḥ | prabodhitā brāhmaṇena cakrustasyaurdhvadehikam

सुमंतुना कृतं सर्वं सर्वैर्दत्तस्तिलांजलिः । पुनः स्नात्वा तु ते सर्वे नगरं विविशुश्चिरात्

sumaṃtunā kṛtaṃ sarvaṃ sarvairdattastilāṃjaliḥ | punaḥ snātvā tu te sarve nagaraṃ viviśuścirāt

अश्नन्ति पिचुमन्दस्य पत्रं नत्वेश्वरं जनाः । सान्त्वयित्वा तु सुलभां ययुः स्वं स्वं निकेतनम्

aśnanti picumandasya patraṃ natveśvaraṃ janāḥ | sāntvayitvā tu sulabhāṃ yayuḥ svaṃ svaṃ niketanam

त्रयोदशाहे निर्वृत्ते राज्ञ्यै दत्त्वाऽम्बराणि ते। चक्रुस्ते भोजनं प्रीत्या प्रत्यहं बहुवासरम्

trayodaśāhe nirvṛtte rājñyai dattvā'mbarāṇi te| cakruste bhojanaṃ prītyā pratyahaṃ bahuvāsaram

1.25.30

एकदा नागराः सर्वे द्वावमात्यौ नृपप्रिया । सर्वे संशयिता आसन् प्रजापालन कर्मणि

ekadā nāgarāḥ sarve dvāvamātyau nṛpapriyā | sarve saṃśayitā āsan prajāpālana karmaṇi

एतस्मिन्नंतरे तत्र मुद्गलो मुनिराययौ। उवाच सर्वाशयविदस्य राज्ञो महागजः

etasminnaṃtare tatra mudgalo munirāyayau| uvāca sarvāśayavidasya rājño mahāgajaḥ

गहनो नाम गृह्णातु मालां पुष्करनिर्मिताम् । समाजे यस्य कंठे तां निक्षिपेत्स नृपो भवेत्

gahano nāma gṛhṇātu mālāṃ puṣkaranirmitām | samāje yasya kaṃṭhe tāṃ nikṣipetsa nṛpo bhavet

997

तथेति च तदा सर्वे साधु साध्वित्यपूजयन् । अतीन्द्रिय ज्ञानवतो वचो मुद्गलशर्मणः ॥३३॥ (

tatheti ca tadā sarve sādhu sādhvityapūjayan | atīndriya jñānavato vaco mudgalaśarmaṇaḥ ||33|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे पंचविशोऽध्याय:

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe paṃcaviśo'dhyāya:

अध्यायाः २६-३०

अध्याय २६ प्रारंभः – विश्वामित्र उवाच ॥ एकस्मिन्दिवसे शुभग्रहयुते लग्ने शुभे वासरे। योगे चारुफले जने च नगरे नानाविधे मेलिते । मालां रत्नमयीं ददौ नरपते राज्ञी करेणोः करे । संप्रार्थ्य द्विरदं कुरुष्व नृपतिं लोकेषु यस्ते मतः

adhyāya 26 prāraṃbhaḥ – viśvāmitra uvāca || ekasmindivase śubhagrahayute lagne śubhe vāsare| yoge cāruphale jane ca nagare nānāvidhe melite | mālāṃ ratnamayīṃ dadau narapate rājñī kareṇoḥ kare | saṃprārthya dviradaṃ kuruṣva nṛpatiṃ lokeṣu yaste mataḥ

तामाज्ञां प्रतिगृहय वारणपतिः संरंजितो धातुभिर्बभ्राम द्विजबन्दिचारणगणैराशासितः सर्वतः । नानावाद्यकरैर्वृतो नृपभटै राज्यार्थिभिः पूरूषै। जिघ्रन् सर्वजनं सभापरिगतं यातो बहिः पत्तनात्

tāmājñāṃ pratigṛhaya vāraṇapatiḥ saṃraṃjito dhātubhirbabhrāma dvijabandicāraṇagaṇairāśāsitaḥ sarvataḥ | nānāvādyakarairvṛto nṛpabhaṭai rājyārthibhiḥ pūrūṣai| jighran sarvajanaṃ sabhāparigataṃ yāto bahiḥ pattanāt

नार्यस्तन्नगरे शिशूनथ पतीन् कृत्वा पुरोऽवस्थितान् । सज्यार्थं विविधा नराश्च बहुधा श्रेणीमुखाश्च स्थिताः । ते सर्वे विमनस्कतां परिगताः स्वं स्वं गृहं चागता । यातेऽस्मिन् गहने करिण्यथ पुरो याता बहिश्चापरे

nāryastannagare śiśūnatha patīn kṛtvā puro'vasthitān | sajyārthaṃ vividhā narāśca bahudhā śreṇīmukhāśca sthitāḥ | te sarve vimanaskatāṃ parigatāḥ svaṃ svaṃ gṛhaṃ cāgatā | yāte'smin gahane kariṇyatha puro yātā bahiścāpare

गजस्तु यातः कमलासुतं तं संपूजयन्तं द्विरदाननं तम् । दृष्ट्वैव तस्मिन्निदधे स मालां पश्यत्सु लोकेषु सुरेषु नाके

gajastu yātaḥ kamalāsutaṃ taṃ saṃpūjayantaṃ dviradānanaṃ tam | dṛṣṭvaiva tasminnidadhe sa mālāṃ paśyatsu lokeṣu sureṣu nāke

वस्त्राणि माल्यानि च भूषणानि दक्षाय दत्तानि तदैव लोकैः । ज्ञात्वा मतं पौरजनस्य राजा राज्ञः प्रकृत्योरुभयोस्तदैव

vastrāṇi mālyāni ca bhūṣaṇāni dakṣāya dattāni tadaiva lokaiḥ | jñātvā mataṃ paurajanasya rājā rājñaḥ prakṛtyorubhayostadaiva

ववंदुर्वाद्यसंघाश्च दिव्या भौमा अनेकशः। मुमुचुः पुष्पवर्षं ते देवा हर्षयुताः शुभम्

vavaṃdurvādyasaṃghāśca divyā bhaumā anekaśaḥ| mumucuḥ puṣpavarṣaṃ te devā harṣayutāḥ śubham

उपविष्टास्तदा लोका यथास्थानं यथाक्रमम् । नेमुश्च तं दक्षनृपममात्यद्वय संयुतम्

upaviṣṭāstadā lokā yathāsthānaṃ yathākramam | nemuśca taṃ dakṣanṛpamamātyadvaya saṃyutam

ताम्बूलानि च वस्त्राणि जनेभ्यः प्रददौ नृपः । ब्राह्मणान् पूजयित्वैव दत्त्वा दानान्यनेकशः

tāmbūlāni ca vastrāṇi janebhyaḥ pradadau nṛpaḥ | brāhmaṇān pūjayitvaiva dattvā dānānyanekaśaḥ

संपूज्य मातरे तां तु वस्त्रालंकरणादिभिः। दापयामास दानानि ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि

saṃpūjya mātare tāṃ tu vastrālaṃkaraṇādibhiḥ| dāpayāmāsa dānāni brāhmaṇebhyo yathāvidhi

1.26.10

नरयाने समारोप्य स्वयमारुरुहे गजम् । अलंकृतं सिक्तमार्गं पताकाध्वजसंयुतम्

narayāne samāropya svayamāruruhe gajam | alaṃkṛtaṃ siktamārgaṃ patākādhvajasaṃyutam

अश्वारुढावमात्यौ तौ पुरस्कृत्य ययौ पुरम् । स्तुवन्ति बन्दिनः पौरा नृत्यन्त्यप्सरसः पुरः । गंधर्वा गाननिष्णाता धावित्वा यान्त्यमुं पुरः

aśvāruḍhāvamātyau tau puraskṛtya yayau puram | stuvanti bandinaḥ paurā nṛtyantyapsarasaḥ puraḥ | gaṃdharvā gānaniṣṇātā dhāvitvā yāntyamuṃ puraḥ

जयशब्दैर्नमः शब्दो वाद्यशब्दोऽगमद्दिवम् । नृपद्वारं समासाद्य नत्वा केचिद्गृहं ययुः

jayaśabdairnamaḥ śabdo vādyaśabdo'gamaddivam | nṛpadvāraṃ samāsādya natvā kecidgṛhaṃ yayuḥ

सभायां विविशुः सर्वे संख्यातीता नृपास्तदा । नृयानं प्रेषयामास मुद्गलाय महामतिः

sabhāyāṃ viviśuḥ sarve saṃkhyātītā nṛpāstadā | nṛyānaṃ preṣayāmāsa mudgalāya mahāmatiḥ

छत्रं ध्वजं चामरं च सुमन्तुं प्रकृतिं तथा । आयान्तं मुद्गलं दृष्ट्वा स्वासनात्पुरतो ययौ

chatraṃ dhvajaṃ cāmaraṃ ca sumantuṃ prakṛtiṃ tathā | āyāntaṃ mudgalaṃ dṛṣṭvā svāsanātpurato yayau

सकिरीटेन शिरसा पादयोः प्रणनाम तम् । न्यवेशयत् स्वासने तं तेनाज्ञप्तोऽन्य आसने

sakirīṭena śirasā pādayoḥ praṇanāma tam | nyaveśayat svāsane taṃ tenājñapto'nya āsane

उपविष्टो राजसंघैः पूजयामास तं मुनिम् । गां चापि प्रददौ तत्र ब्राह्मणाय महामतिः

upaviṣṭo rājasaṃghaiḥ pūjayāmāsa taṃ munim | gāṃ cāpi pradadau tatra brāhmaṇāya mahāmatiḥ

उवाच तं नृपो दक्षो भो मुद्गल महामुने । अद्य ते महिमा ज्ञातो लोकैरेतैर्महानयम्

uvāca taṃ nṛpo dakṣo bho mudgala mahāmune | adya te mahimā jñāto lokairetairmahānayam

शरीरे चारुता राज्यप्राप्तिश्च त्वत्प्रसादतः । क्व साऽवस्था पूर्वतनोः क्वेदृगराज्यं महामुने

śarīre cārutā rājyaprāptiśca tvatprasādataḥ | kva sā'vasthā pūrvatanoḥ kvedṛgarājyaṃ mahāmune

विनायकमहं जाने त्वामेव मुनिसत्तम । पुनर्मे मस्तके ब्रह्मन्निधेहि करपंकजम्

vināyakamahaṃ jāne tvāmeva munisattama | punarme mastake brahmannidhehi karapaṃkajam

1.26.20

येनाहं सर्वकामानां भाजनं स्याच्चिरं मुने । विश्वामित्र उवाच ॥ आकर्ण्य वचने तस्य मुद्गलोऽथाब्रवीच्च तम्

yenāhaṃ sarvakāmānāṃ bhājanaṃ syācciraṃ mune | viśvāmitra uvāca || ākarṇya vacane tasya mudgalo'thābravīcca tam

न ते भयं रिपुकृतं भविष्यति कदाचन । यं यं कामयसे कामं सर्वतस्ते भविष्यति

na te bhayaṃ ripukṛtaṃ bhaviṣyati kadācana | yaṃ yaṃ kāmayase kāmaṃ sarvataste bhaviṣyati

ततस्तस्मै ददौ ग्रामान् वासो रत्न धनादिकम् । अन्येषां ब्राह्मणानां च गोधनान्यंशुकानि च

tatastasmai dadau grāmān vāso ratna dhanādikam | anyeṣāṃ brāhmaṇānāṃ ca godhanānyaṃśukāni ca

आशीर्भिरभिनन्द्याथ ययुस्ते ब्राह्मणा गृहम् । अमात्याभ्यां गृहेभ्यश्च ददौ ग्रामाननेकशः

āśīrbhirabhinandyātha yayuste brāhmaṇā gṛham | amātyābhyāṃ gṛhebhyaśca dadau grāmānanekaśaḥ

प्रासादं कारयामास गणेशस्य बृहत्तरम् । कुंडिने नगरे तस्मिन् प्राक्तनं संस्थितं लघुम् । विसर्जयामास सभां प्रविवेश गृहं नृपः

prāsādaṃ kārayāmāsa gaṇeśasya bṛhattaram | kuṃḍine nagare tasmin prāktanaṃ saṃsthitaṃ laghum | visarjayāmāsa sabhāṃ praviveśa gṛhaṃ nṛpaḥ

आययौ वल्लभस्तत्र श्रुत्वा वार्तां जनेरिताम् । वीरसेनो नरपतिः स्वां सुतां पतिमिच्छतीम्

āyayau vallabhastatra śrutvā vārtāṃ janeritām | vīraseno narapatiḥ svāṃ sutāṃ patimicchatīm

ददौ तस्मै स्वप्नगतं गणेशस्याज्ञया शुभम् । दक्षाय राज्ञे महते त्रिलोकश्रुतकीर्तये

dadau tasmai svapnagataṃ gaṇeśasyājñayā śubham | dakṣāya rājñe mahate trilokaśrutakīrtaye

तस्मात्तस्याऽभवत्पुत्रो बृहद्भानुरिति श्रुतः । ततोऽभवत् खड्गधरः सुलभस्तत् सुतोऽभवत्

tasmāttasyā'bhavatputro bṛhadbhānuriti śrutaḥ | tato'bhavat khaḍgadharaḥ sulabhastat suto'bhavat

पद्माकरस्तत्तनयो वपुर्दीप्तस्तु तत्सुतः । चित्रसेनस्तत्सुतोऽऽभूच्चित्रसेनात्त्वमेव हि

padmākarastattanayo vapurdīptastu tatsutaḥ | citrasenastatsuto''bhūccitrasenāttvameva hi

ब्रह्मोवाच ॥ विश्वामित्रमुखात्सर्वं श्रुत्वा वंशपरंपराम् । ततः स नरशार्दूलो भीमो नाम महीपतिः

brahmovāca || viśvāmitramukhātsarvaṃ śrutvā vaṃśaparaṃparām | tataḥ sa naraśārdūlo bhīmo nāma mahīpatiḥ

1.26.30

संतोष्य तं मुनिं प्रार्थ्य पप्रच्छ द्विजपुंगवम् । भीम उवाच ॥ विनायकः कदा मे स्यात् सुप्रसन्नो महामुने

saṃtoṣya taṃ muniṃ prārthya papraccha dvijapuṃgavam | bhīma uvāca || vināyakaḥ kadā me syāt suprasanno mahāmune

1028

तमुपायं वद विभो येन मे तदनुग्रहः । कदाऽहं कृतकृत्यः स्यां दृष्ट्वा देवं गजाननम् ॥३१॥ (

tamupāyaṃ vada vibho yena me tadanugrahaḥ | kadā'haṃ kṛtakṛtyaḥ syāṃ dṛṣṭvā devaṃ gajānanam ||31|| (

इति श्रीगणेशपुराणे उपासना खंडे परंपरावर्णनं नाम षड्विंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanā khaṃḍe paraṃparāvarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय २७ प्रारंभः- व्यास उवाच ॥ क उपायस्तु मुनिना विश्वामित्रेण धीमता। कृपावता तु भीमाय कथितस्तं वदस्व मे। मन्मनोमोहपटलं मृत्योरिव विनिःसृतम्

adhyāya 27 prāraṃbhaḥ- vyāsa uvāca || ka upāyastu muninā viśvāmitreṇa dhīmatā| kṛpāvatā tu bhīmāya kathitastaṃ vadasva me| manmanomohapaṭalaṃ mṛtyoriva viniḥsṛtam

तत्कथामृतपानेन पितामह मृता यथा। ब्रह्मोवाच ॥ भीमाय कथितस्तेन य उपायः शृणुष्व तम् । एकाक्षरं महामंत्रं भीमायाकथयन्मुनि

tatkathāmṛtapānena pitāmaha mṛtā yathā| brahmovāca || bhīmāya kathitastena ya upāyaḥ śṛṇuṣva tam | ekākṣaraṃ mahāmaṃtraṃ bhīmāyākathayanmuni

पाराशर्य मुनिश्रेष्ठ कथयामि शृणुष्व तम् । उवाच तं प्रसन्नात्मा विश्वामित्रः सुधर्मवित्

pārāśarya muniśreṣṭha kathayāmi śṛṇuṣva tam | uvāca taṃ prasannātmā viśvāmitraḥ sudharmavit

विश्वामित्र उवाच ॥ अनेनाराधय विभुं दैवतं गणनायकम् । अनुष्ठानं कुरुष्व प्रासादे दक्षनिर्मिते । विनायकः प्रसन्नस्ते सर्वान्कामान् प्रदास्यति

viśvāmitra uvāca || anenārādhaya vibhuṃ daivataṃ gaṇanāyakam | anuṣṭhānaṃ kuruṣva prāsāde dakṣanirmite | vināyakaḥ prasannaste sarvānkāmān pradāsyati

धर्ममर्थं तथा कामं मोक्षमन्यदपेक्षितम् । गच्छ वा स्वपुरं भीम चिन्तां कामपि मा कुरु

dharmamarthaṃ tathā kāmaṃ mokṣamanyadapekṣitam | gaccha vā svapuraṃ bhīma cintāṃ kāmapi mā kuru

ब्रह्मोवाच ॥ इत्युक्तः स तदा तेन तं प्रणम्य ययौ नृपः । सपत्नीको ददर्शाथ पत्तनं स्वं जहर्ष च

brahmovāca || ityuktaḥ sa tadā tena taṃ praṇamya yayau nṛpaḥ | sapatnīko dadarśātha pattanaṃ svaṃ jaharṣa ca

अमात्यौ सेनया सार्द्धं नागरैरीयतुर्नृपम् । आलिलिंगुर्नृपं केचिन्नेमुर्दूरात्तथान्तिके

amātyau senayā sārddhaṃ nāgarairīyaturnṛpam | āliliṃgurnṛpaṃ kecinnemurdūrāttathāntike

प्रविवेश पुरं राजा सर्वैः साकं ध्वजालिमत्। सिक्तमार्गं चारुगंधं नानावादित्रशब्दितम्

praviveśa puraṃ rājā sarvaiḥ sākaṃ dhvajālimat| siktamārgaṃ cārugaṃdhaṃ nānāvāditraśabditam

ऊचुः परस्परं लोकाः पुरीयं शोभतेऽधुना। यथा नारी पतिं प्राप्य यथाऽन्धो वापि सदृशम्

ūcuḥ parasparaṃ lokāḥ purīyaṃ śobhate'dhunā| yathā nārī patiṃ prāpya yathā'ndho vāpi sadṛśam

1.27.10

इति शृण्वन्नृयानस्थस्तथा सा चारूहासिनी । वस्त्रालंकारशोभाढ्यौ स्तूयमानौ मुदान्वितौ

iti śṛṇvannṛyānasthastathā sā cārūhāsinī | vastrālaṃkāraśobhāḍhyau stūyamānau mudānvitau

उभौ विविशतू रम्यं पुरं नानर्द्धिसंकुलम् । विसृज्य सर्वलोकं तौ वस्त्रालंकार मौक्तिकैः

ubhau viviśatū ramyaṃ puraṃ nānarddhisaṃkulam | visṛjya sarvalokaṃ tau vastrālaṃkāra mauktikaiḥ

तांबूलैस्तेषु यातेषु भवनं स्वमगच्छताम् । ततः शुभे दिने राजा दक्षप्रासादमागतम्

tāṃbūlaisteṣu yāteṣu bhavanaṃ svamagacchatām | tataḥ śubhe dine rājā dakṣaprāsādamāgatam

यत्कौंडिन्यपुरेऽकारि पुरा दक्षेण धीमता। तत्रार्चयामास विभुं सर्वदा तं विनायकम् । उपवासपरो नित्यं तन्मंत्रमवलोडयन्

yatkauṃḍinyapure'kāri purā dakṣeṇa dhīmatā| tatrārcayāmāsa vibhuṃ sarvadā taṃ vināyakam | upavāsaparo nityaṃ tanmaṃtramavaloḍayan

भोजने शयने याने वचने श्वसनेपि च । तमेव चिंतयन्नित्यमनन्यमनसा नृपः

bhojane śayane yāne vacane śvasanepi ca | tameva ciṃtayannityamananyamanasā nṛpaḥ

जले स्थले नभोमार्गे स्वर्गे देवे नरे द्रुमे । भक्ष्ये पेये नृपोऽपश्यद्विनायकमनुत्तमम्

jale sthale nabhomārge svarge deve nare drume | bhakṣye peye nṛpo'paśyadvināyakamanuttamam

यं यं पश्यति तं नौति दृढालिंगनतत्परः । नगरे तं जनाः सर्वे पिशाच इति मेनिरे

yaṃ yaṃ paśyati taṃ nauti dṛḍhāliṃganatatparaḥ | nagare taṃ janāḥ sarve piśāca iti menire

ततो विनायकोऽभ्येत्य धृत्वा पाणितले नृपम् । आह तं नृप मुक्तोऽसि किं वांछसि वदस्व तत्

tato vināyako'bhyetya dhṛtvā pāṇitale nṛpam | āha taṃ nṛpa mukto'si kiṃ vāṃchasi vadasva tat

तमुवाच नृपो नान्यं जाने त्वच्चरणाम्बुजात् । ततो विनायकः प्राह पुत्रस्ते चारुदर्शनः

tamuvāca nṛpo nānyaṃ jāne tvaccaraṇāmbujāt | tato vināyakaḥ prāha putraste cārudarśanaḥ

भविता मत्प्रसादेन गुणी स्वर्णतनुर्नृप। व्रज स्वं भवनं देवद्विजपूजापरो भव

bhavitā matprasādena guṇī svarṇatanurnṛpa| vraja svaṃ bhavanaṃ devadvijapūjāparo bhava

1.27.20

स गत्वा भवनं राजा तच्चकार तथैव च । देवानां ब्राह्मणानां च पूजनं तर्पणं तथा

sa gatvā bhavanaṃ rājā taccakāra tathaiva ca | devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca pūjanaṃ tarpaṇaṃ tathā

अकरोत्सर्वभावेन गणेशः प्रीयतामिति । अल्पेनैव तु कालेन पुत्रस्तस्याभवच्छुभः

akarotsarvabhāvena gaṇeśaḥ prīyatāmiti | alpenaiva tu kālena putrastasyābhavacchubhaḥ

ददौ दानान्यनेकानि पुत्रजन्मनिमित्ततः । रुक्मांगदेति नामास्य चक्रे द्विजवरोदितम्

dadau dānānyanekāni putrajanmanimittataḥ | rukmāṃgadeti nāmāsya cakre dvijavaroditam

ववृधे बालको नित्यं शुक्लपक्षे यथा शशी । चकार गुरुसात्तं स शिक्षार्थं नृपतिः सुतम्

vavṛdhe bālako nityaṃ śuklapakṣe yathā śaśī | cakāra gurusāttaṃ sa śikṣārthaṃ nṛpatiḥ sutam

स च श्रवणमात्रेण जग्राह गुरुणोदितम् । सर्वविद्यानिधानेन दत्तं यत्कपिलेन च

sa ca śravaṇamātreṇa jagrāha guruṇoditam | sarvavidyānidhānena dattaṃ yatkapilena ca

सोऽपि विद्यानिधिरभूद् गजकर्ण इवापरः । रूक्मांगदोऽति बलवान् सर्वशास्त्रविशारदः

so'pi vidyānidhirabhūd gajakarṇa ivāparaḥ | rūkmāṃgado'ti balavān sarvaśāstraviśāradaḥ

तस्मै पट्टाभिषेकं स चकार गुणराशये। ददौ च द्विजमुख्येभ्यो दासोरत्न धनानि च

tasmai paṭṭābhiṣekaṃ sa cakāra guṇarāśaye| dadau ca dvijamukhyebhyo dāsoratna dhanāni ca

ततोऽधिकां महाभक्तिं सोऽपि चक्रे विनायके । जजापैकाक्षरं मन्त्रं पितुः प्राप्तं दिने दिने

tato'dhikāṃ mahābhaktiṃ so'pi cakre vināyake | jajāpaikākṣaraṃ mantraṃ pituḥ prāptaṃ dine dine

एकस्मिन्दिवसेऽरण्यं युवराजा विवेश ह । मृगयां व्यचरद्भूस्ति जघान नवयान्मृगान्

ekasmindivase'raṇyaṃ yuvarājā viveśa ha | mṛgayāṃ vyacaradbhūsti jaghāna navayānmṛgān

1057

अतिश्रान्तो ददर्शाथ मुनेः कस्यचिदाश्रमम् । नानावृक्षलताजालं त्यक्तवैरमृगान्वितम् ॥२९॥ (

atiśrānto dadarśātha muneḥ kasyacidāśramam | nānāvṛkṣalatājālaṃ tyaktavairamṛgānvitam ||29|| (

इति श्री गणेशपुराणे उपासनाखंडे रुक्मांगदाभिषेकवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe rukmāṃgadābhiṣekavarṇanaṃ nāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ

ब्रह्मोवाच ।। ततो रुक्मांगदोऽपश्यदृषिं वाचक्नविं शुभम् । मुकुन्दां तस्य पत्नीं च स्निग्ध मंजुल भाषिणीम्

brahmovāca || tato rukmāṃgado'paśyadṛṣiṃ vācaknaviṃ śubham | mukundāṃ tasya patnīṃ ca snigdha maṃjula bhāṣiṇīm

अतिश्रान्तो नरपतिर्नमश्चक्रे उभावपि । तस्मिन्मुनौ गते स्नातुं ययाचे नृपसत्तमः

atiśrānto narapatirnamaścakre ubhāvapi | tasminmunau gate snātuṃ yayāce nṛpasattamaḥ

मातुर्मुकुन्दे मे देहि शीतलं जलमुत्तमम् । विना जलं मम प्राणा गमिष्यन्ति यमक्षयम्

māturmukunde me dehi śītalaṃ jalamuttamam | vinā jalaṃ mama prāṇā gamiṣyanti yamakṣayam

आकर्ण्य तस्य वाचं सा जगाद मदनातुरा । त्वादृशं पुरूषं क्वापि मारादप्यति सुन्दरम्

ākarṇya tasya vācaṃ sā jagāda madanāturā | tvādṛśaṃ purūṣaṃ kvāpi mārādapyati sundaram

न देवेषु न नागेषु यक्षगंधर्व पुंजयोः । पश्यामि चारु सर्वागं मते मे हृदयं त्वयि

na deveṣu na nāgeṣu yakṣagaṃdharva puṃjayoḥ | paśyāmi cāru sarvāgaṃ mate me hṛdayaṃ tvayi

अत्यासक्तं त्वदधरामृतपाने च देहि तत् । मुनिरुवाच ।। व्यलीकं स तु श्रुत्वैव श्रान्तत्वाद् भृशदुःखित

atyāsaktaṃ tvadadharāmṛtapāne ca dehi tat | muniruvāca || vyalīkaṃ sa tu śrutvaiva śrāntatvād bhṛśaduḥkhita

तिलोत्तमोत्तमां तां स जितेन्द्रिय तया जगौ । त्यज प्रौढिं न मे चित्तं पारदार्यं विगर्हिते

tilottamottamāṃ tāṃ sa jitendriya tayā jagau | tyaja prauḍhiṃ na me cittaṃ pāradāryaṃ vigarhite

विनायक प्रभावेण सक्तं नैवात्र कर्हिचित् । न जलं पातुमिच्छामि त्वया दत्तं सुदुष्टया

vināyaka prabhāveṇa saktaṃ naivātra karhicit | na jalaṃ pātumicchāmi tvayā dattaṃ suduṣṭayā

ऋषेराश्रम इत्येवं यातो यास्य इतोऽशुभे । तं गन्तुमुद्यतं पाणिं धृत्वा ऽब्रवीवद्धदातुरा

ṛṣerāśrama ityevaṃ yāto yāsya ito'śubhe | taṃ gantumudyataṃ pāṇiṃ dhṛtvā 'bravīvaddhadāturā

1.28.10

मुकुन्दोवाच ।। बलात्कारेण योऽन्यस्य स्त्रियं धर्षितुमिच्छति । स एव नरकं याति न स्वयं यातितामपि

mukundovāca || balātkāreṇa yo'nyasya striyaṃ dharṣitumicchati | sa eva narakaṃ yāti na svayaṃ yātitāmapi

कृते त्रेतायुगे ब्रह्मा स्त्रीणां स्वातन्त्र्यमभ्यधात् । न करोषि यदा वाक्यं तदा भस्म भविष्यसि

kṛte tretāyuge brahmā strīṇāṃ svātantryamabhyadhāt | na karoṣi yadā vākyaṃ tadā bhasma bhaviṣyasi

अथवा राज्यविभ्रष्टं करिष्ये वनचारिणम् । मुनिरुवाच ।। इत्युक्त्वा धावमाना सा काममार्गणपीडिता ।। १२ । । रभसाऽऽलिंगयामास चुचुम्बे वदनं हठात् । ततो रूक्मांगदस्तां तु बलाच्चिक्षेप दूरतः

athavā rājyavibhraṣṭaṃ kariṣye vanacāriṇam | muniruvāca || ityuktvā dhāvamānā sā kāmamārgaṇapīḍitā || 12 | | rabhasā''liṃgayāmāsa cucumbe vadanaṃ haṭhāt | tato rūkmāṃgadastāṃ tu balāccikṣepa dūrataḥ

मूर्छिता पतिता भूमौ रम्भेव मरुता हता । उत्थितां तां तदा प्राह परदार विरक्तधीः

mūrchitā patitā bhūmau rambheva marutā hatā | utthitāṃ tāṃ tadā prāha paradāra viraktadhīḥ

रुक्मांगदो महाभागे मुनिपत्न्यविवेकिनि । परपुंसि मनो यस्याः सा वै निरयभाग्भवेत्

rukmāṃgado mahābhāge munipatnyavivekini | parapuṃsi mano yasyāḥ sā vai nirayabhāgbhavet

न मे मनश्चलेत् क्वापि यदि शुष्येन् महोदधिः । एवं निराकृता तेन तं शशाप रुषान्विता ।। १

na me manaścalet kvāpi yadi śuṣyen mahodadhiḥ | evaṃ nirākṛtā tena taṃ śaśāpa ruṣānvitā || 1

ययाऽहं कष्टमगमं तथा त्वं कुष्ठभाग्भव । यतस्ते वज्रात् सारभूतं न च द्रुतम्

yayā'haṃ kaṣṭamagamaṃ tathā tvaṃ kuṣṭhabhāgbhava | yataste vajrāt sārabhūtaṃ na ca drutam

इत्थं वदतीं तां राजा निर्भर्त्स्य बहुधा ततः । त्वरया निर्गतस्तस्मादाश्रमाद् भृशदुःखितः ।। १

itthaṃ vadatīṃ tāṃ rājā nirbhartsya bahudhā tataḥ | tvarayā nirgatastasmādāśramād bhṛśaduḥkhitaḥ || 1

स्वं ददर्श शरीरं स श्वेतं बक शरीरवत् । कुष्ठरोगयुतं कान्त्या हीनं च भृश कुत्सितम् ।। १

svaṃ dadarśa śarīraṃ sa śvetaṃ baka śarīravat | kuṣṭharogayutaṃ kāntyā hīnaṃ ca bhṛśa kutsitam || 1

1.28.20

चिन्तार्णवे तदा मग्न इदमाह गजाननम् । किमपराद्धं मया तेऽद्य कथमत्रागतोऽ प्यहम्

cintārṇave tadā magna idamāha gajānanam | kimaparāddhaṃ mayā te'dya kathamatrāgato' pyaham

प्राप्तः कथं नु दुष्टाया मुनिपत्न्या समागमम् । त्वया नूनं सिद्धिपते दुष्टाः संवर्धिता भृशम् ।।२

prāptaḥ kathaṃ nu duṣṭāyā munipatnyā samāgamam | tvayā nūnaṃ siddhipate duṣṭāḥ saṃvardhitā bhṛśam ||2

अवताराश्च साधूनां रक्षणाय बिभर्षि हि । इयं न नाशिता दुष्टा स्वैरिणी रुपगर्विता

avatārāśca sādhūnāṃ rakṣaṇāya bibharṣi hi | iyaṃ na nāśitā duṣṭā svairiṇī rupagarvitā

कथं मम शरीरं तत् कांचनस्पर्द्धि सुंदरम् । इवामवस्थां संप्राप्तः केन वा दुष्टकर्मणा

kathaṃ mama śarīraṃ tat kāṃcanasparddhi suṃdaram | ivāmavasthāṃ saṃprāptaḥ kena vā duṣṭakarmaṇā

तव भक्ति यथा पूर्वं सदा कुर्वे यथाविधि । त्वदन्यं नैव शरणं यामि नाथ गजानन

tava bhakti yathā pūrvaṃ sadā kurve yathāvidhi | tvadanyaṃ naiva śaraṇaṃ yāmi nātha gajānana

नेदं शरीरं वक्त्रं वा दर्शयिष्ये जनं प्रति । प्रायोपवेशनेनेदं शोषयिष्ये कलेवरम्

nedaṃ śarīraṃ vaktraṃ vā darśayiṣye janaṃ prati | prāyopaveśanenedaṃ śoṣayiṣye kalevaram

निश्चित्यैवं नरपतिरास न्यग्रोधसन्निधौ । भृत्या इतस्ततो धावन्नेक्षन्ते स्म च तं नृपम् ।।२

niścityaivaṃ narapatirāsa nyagrodhasannidhau | bhṛtyā itastato dhāvannekṣante sma ca taṃ nṛpam ||2

1084

प्रवृत्तायां निशायां च जग्मुः स्वं स्वं निकेतनम् । स्वामि सेवकयोर्जाता गतिश्चक्राह्वयोरिव ।। २७।। (

pravṛttāyāṃ niśāyāṃ ca jagmuḥ svaṃ svaṃ niketanam | svāmi sevakayorjātā gatiścakrāhvayoriva || 27|| (

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे प्रायोपवेशनं नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe prāyopaveśanaṃ nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

मुनिरुवाच ।। तस्मिन्वटे समासीनः कस्मिश्चिद्दिवसे नृपः । दूराद्ददर्श देवर्षि नारदं मुनिपुंगवम्

muniruvāca || tasminvaṭe samāsīnaḥ kasmiściddivase nṛpaḥ | dūrāddadarśa devarṣi nāradaṃ munipuṃgavam

ननाम प्रार्थयामास क्षणं विश्राम्यतामिति । उत्ततार नभोमार्गान्नारदः करुणानिधिः

nanāma prārthayāmāsa kṣaṇaṃ viśrāmyatāmiti | uttatāra nabhomārgānnāradaḥ karuṇānidhiḥ

पूजयित्वा यथाशक्ति प्रपच्छ मुनिमादरात् । अहं रुक्मांगदो नाम भीमपुत्रो महाबलः

pūjayitvā yathāśakti prapaccha munimādarāt | ahaṃ rukmāṃgado nāma bhīmaputro mahābalaḥ

मृगयां व्यचरन्वाचक्नवेराश्रममागतः । जलयाच्चा कृता तत्र तृषितेन मयाऽनघ

mṛgayāṃ vyacaranvācaknaverāśramamāgataḥ | jalayāccā kṛtā tatra tṛṣitena mayā'nagha

तस्य पत्नी भृशं नष्टा कामार्ता मामचुंबत । तस्मिन्मुनौ गते स्नातुं दुष्टभावेन चेतसा

tasya patnī bhṛśaṃ naṣṭā kāmārtā māmacuṃbata | tasminmunau gate snātuṃ duṣṭabhāvena cetasā

उवाच मां भजस्वेति कामबाण प्रपीडिता । जितेन्द्रिय तया देव प्रसादात्सा निराकृता

uvāca māṃ bhajasveti kāmabāṇa prapīḍitā | jitendriya tayā deva prasādātsā nirākṛtā

अशपद् दुःखिताऽत्यन्तं सा मां निष्ठुर चेतसा । कुष्ठी भव महादुष्ट सकामां त्यजसे यतः

aśapad duḥkhitā'tyantaṃ sā māṃ niṣṭhura cetasā | kuṣṭhī bhava mahāduṣṭa sakāmāṃ tyajase yataḥ

श्रुत्वैवं नष्टवचनं निर्गतोऽहं तदाश्रमात् । श्वेतकुष्ठी तदा जातो वद मे निष्कृतिं मुने

śrutvaivaṃ naṣṭavacanaṃ nirgato'haṃ tadāśramāt | śvetakuṣṭhī tadā jāto vada me niṣkṛtiṃ mune

वियोगान्मम भीमोऽपि मग्नः स्याद् दुःखसागरे । श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य नारदः प्राह विश्ववित्

viyogānmama bhīmo'pi magnaḥ syād duḥkhasāgare | śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya nāradaḥ prāha viśvavit

1.29.10

उपायं तस्य कुष्ठस्य नाशाय करुणायुतः । नारद उवाच ।। आगच्छता मया मार्गे दृष्टमाश्चर्यमुत्तमम्

upāyaṃ tasya kuṣṭhasya nāśāya karuṇāyutaḥ | nārada uvāca || āgacchatā mayā mārge dṛṣṭamāścaryamuttamam

विदर्भे नगरं ख्यातं कदम्बमिति संज्ञया । तत्प्रासादे मया दृष्टा मूर्ति वैनायकी शुभा

vidarbhe nagaraṃ khyātaṃ kadambamiti saṃjñayā | tatprāsāde mayā dṛṣṭā mūrti vaināyakī śubhā

चिंतामणिरिति ख्याता सर्वेषां सर्वकामदा । तस्याग्रतो महाकुंडं गणेश पदपूर्वकम्

ciṃtāmaṇiriti khyātā sarveṣāṃ sarvakāmadā | tasyāgrato mahākuṃḍaṃ gaṇeśa padapūrvakam

कश्चिच्छूद्रो महाकुष्ठी जराजर्जरितो नृप । तीर्थयात्रा प्रसंगेन कदम्बपुरमागतः

kaścicchūdro mahākuṣṭhī jarājarjarito nṛpa | tīrthayātrā prasaṃgena kadambapuramāgataḥ

गणेशकुंडे स्नात्वैव दिव्यदेहमवाप सः । विनायकस्वरूपैस्तु गणैरानतितम्बरात्

gaṇeśakuṃḍe snātvaiva divyadehamavāpa saḥ | vināyakasvarūpaistu gaṇairānatitambarāt

विमानवरमारुह्य स गतः स्थानमुत्तमम् । यत्र गत्वा न शोचन्ति न पतन्ति पुनः क्वचित् ।। १

vimānavaramāruhya sa gataḥ sthānamuttamam | yatra gatvā na śocanti na patanti punaḥ kvacit || 1

दृष्टो मयैव राजेन्द्र तत्र स्नानाय सांप्रतम् । स्नात्वा देवं समभ्यर्च चिन्तितार्थप्रदं विभुम् ।। १

dṛṣṭo mayaiva rājendra tatra snānāya sāṃpratam | snātvā devaṃ samabhyarca cintitārthapradaṃ vibhum || 1

देहि दानानि विप्रेभ्य सद्यः पूतो भविष्यसि । जीर्णां त्वचं परित्यज्य सुरूपी भुजगो यथा

dehi dānāni viprebhya sadyaḥ pūto bhaviṣyasi | jīrṇāṃ tvacaṃ parityajya surūpī bhujago yathā

ब्रह्मोवाच ।। इति वाणीं नारदोक्तां निशम्य नृपसत्तम । न किंचिदुक्तवान् वाक्यं मग्न आनंदसागरे

brahmovāca || iti vāṇīṃ nāradoktāṃ niśamya nṛpasattama | na kiṃciduktavān vākyaṃ magna ānaṃdasāgare

गंतुं समुद्यते तस्मिन्नारदे मुनिपुंगवे । प्रणिपत्य ततोऽपृच्छत् प्रपूज्य च मुनिं पुनः ।। १

gaṃtuṃ samudyate tasminnārade munipuṃgave | praṇipatya tato'pṛcchat prapūjya ca muniṃ punaḥ || 1

1.29.20

रुक्मांगद उवाच ।। तस्मिन्क्षेत्रे पुरा केन सिद्धिः प्राप्ता शुभानघ

rukmāṃgada uvāca || tasminkṣetre purā kena siddhiḥ prāptā śubhānagha

मूर्तिश्च स्थापिता केन मणिरत्नमयी शुभा । वैनायकीति मे शंस परं कौतूहलं मुने ।।२

mūrtiśca sthāpitā kena maṇiratnamayī śubhā | vaināyakīti me śaṃsa paraṃ kautūhalaṃ mune ||2

भवादृशानां साधूनां परोपकरणे मतिः । अन्यथा भ्रमणे कृत्यं न लोकेषु प्रदृश्यते ।।२

bhavādṛśānāṃ sādhūnāṃ paropakaraṇe matiḥ | anyathā bhramaṇe kṛtyaṃ na lokeṣu pradṛśyate ||2

लोकेषु वर्षते मेघः शेषेण ध्रियते धरा । उपकाराय सूर्योऽपि भ्रमते हर्निशं द्विज ।।२

lokeṣu varṣate meghaḥ śeṣeṇa dhriyate dharā | upakārāya sūryo'pi bhramate harniśaṃ dvija ||2

समस्य सर्वभूतेषु सर्वज्ञस्य तवाग्रतः । अनभिज्ञेन मूढेन किं वक्तव्यं दयानिधे

samasya sarvabhūteṣu sarvajñasya tavāgrataḥ | anabhijñena mūḍhena kiṃ vaktavyaṃ dayānidhe

पृच्छे तथापि देवर्षे संशयच्छेदनाय वै । नारद उवाच ।। साधु पृष्टं त्वया भूप लोकानुग्रहकारक

pṛcche tathāpi devarṣe saṃśayacchedanāya vai | nārada uvāca || sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhūpa lokānugrahakāraka

1110

तृप्तोहं तव वाक्येन सर्वं च कथयामि ते ।। २६।। (

tṛptohaṃ tava vākyena sarvaṃ ca kathayāmi te || 26|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे नारदागमनं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ।।२

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe nāradāgamanaṃ nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ ||2

अध्याय ३० प्रारंभः – नारद उवाच ॥ कदाचिदमरावत्यां शक्रं दृष्टुं गतोऽस्म्यहम् । स मां संपूज्य विधिवदुवाचावनतो भृशम्

adhyāya 30 prāraṃbhaḥ – nārada uvāca || kadācidamarāvatyāṃ śakraṃ dṛṣṭuṃ gato'smyaham | sa māṃ saṃpūjya vidhivaduvācāvanato bhṛśam

इन्द्र उवाच ॥ किंचिदाश्चर्यभूतं मे संतोषाय मुने वद। भ्रमसे सर्वलोकांस्त्वं विदितं सर्वमस्ति ते

indra uvāca || kiṃcidāścaryabhūtaṃ me saṃtoṣāya mune vada| bhramase sarvalokāṃstvaṃ viditaṃ sarvamasti te

नारद उवाच ॥ मृत्युलोके मया दृष्टो गौतमस्याश्रमो महान् । नाना वृक्षलताजालैर्नानाक्षिगणैर्युतः

nārada uvāca || mṛtyuloke mayā dṛṣṭo gautamasyāśramo mahān | nānā vṛkṣalatājālairnānākṣigaṇairyutaḥ

अहिल्यासहितं तत्र गौतमं दृष्टवानहम् । रूपं विलोक्य तस्यास्तु जातोऽहं कामविह्वलः

ahilyāsahitaṃ tatra gautamaṃ dṛṣṭavānaham | rūpaṃ vilokya tasyāstu jāto'haṃ kāmavihvalaḥ

यस्या रूपेण सावित्री शची लक्ष्मी गिरीन्द्रजा। उर्वशी मेनका रम्भा लोके ख्याता तिलोत्तमा

yasyā rūpeṇa sāvitrī śacī lakṣmī girīndrajā| urvaśī menakā rambhā loke khyātā tilottamā

केशाबाला ययाऽकारि साऽनसूयाऽप्यरून्धती। छाया संज्ञा रवेर्भार्या कश्यपस्य च याऽदितिः

keśābālā yayā'kāri sā'nasūyā'pyarūndhatī| chāyā saṃjñā raverbhāryā kaśyapasya ca yā'ditiḥ

सदृशी नैव काऽपिस्यान्नागपत्नीषु वा क्वचित् । न च मे रोचते गानं न पूजा न च भोजनम्

sadṛśī naiva kā'pisyānnāgapatnīṣu vā kvacit | na ca me rocate gānaṃ na pūjā na ca bhojanam

ब्रह्मचर्य च मे स्वीयं निद्रां च न लभे क्वचित् । त्वरावानहमायातो दृष्टुं साध्वमरावतीम्

brahmacarya ca me svīyaṃ nidrāṃ ca na labhe kvacit | tvarāvānahamāyāto dṛṣṭuṃ sādhvamarāvatīm

तुच्छां पश्य इमां देवीं विना ताममरावतीम् । नारद उवाच ॥ इति शक्रं ब्रुवन्नन्तर्हितोऽहं नृपते वर

tucchāṃ paśya imāṃ devīṃ vinā tāmamarāvatīm | nārada uvāca || iti śakraṃ bruvannantarhito'haṃ nṛpate vara

1.30.10

अन्तर्हिते मयि तदा मद्वाक्यं मनसा स्मरन् । जम्भभेदी मत्सकेतु विद्धो मूर्छामवाप सः

antarhite mayi tadā madvākyaṃ manasā smaran | jambhabhedī matsaketu viddho mūrchāmavāpa saḥ

पश्ये कदा मुनेर्भार्यां गौतमस्येत्य चिन्तयत् । कदाऽधरामृतं प्राप्य मुच्येयं मदनानलात्

paśye kadā munerbhāryāṃ gautamasyetya cintayat | kadā'dharāmṛtaṃ prāpya mucyeyaṃ madanānalāt

जीवितुं नैव पश्येऽन्यं तदाश्लेषं विना शुभम् । एवं निश्चित्य संकल्पं गौतमोऽभूत्स जम्भहा

jīvituṃ naiva paśye'nyaṃ tadāśleṣaṃ vinā śubham | evaṃ niścitya saṃkalpaṃ gautamo'bhūtsa jambhahā

चितयन्नेव तां मार्गे मुनेराश्रममाययौ। ददर्श तामहल्यां तु स्नातुं याते स गौतमे

citayanneva tāṃ mārge munerāśramamāyayau| dadarśa tāmahalyāṃ tu snātuṃ yāte sa gautame

अभ्यंतरगतः प्रोचे प्रिये शय्यां शुभां कुरु । सा चोवाच जपं त्यक्त्वा कथमद्यागतो गृहम्

abhyaṃtaragataḥ proce priye śayyāṃ śubhāṃ kuru | sā covāca japaṃ tyaktvā kathamadyāgato gṛham

दिवैव सुरतेच्छां किं कुरुषेऽतिविगर्हिताम् । गौतम उवाच ॥ अहं स्नातुं गतो यावत्तावद्देवा वराप्सराः

divaiva suratecchāṃ kiṃ kuruṣe'tivigarhitām | gautama uvāca || ahaṃ snātuṃ gato yāvattāvaddevā varāpsarāḥ

तत्रैव स्नातुमायाता जाता नग्नाऽक्षिगोचरा । बिम्बाधरा सुचार्वंगी चारुपीन पयोधरा

tatraiva snātumāyātā jātā nagnā'kṣigocarā | bimbādharā sucārvaṃgī cārupīna payodharā

न लग्नं मे मनो देवि जपे कामास्त्र पीडितम्। ततोऽहमाश्रमं यातो रति देहि प्रियेऽधुना

na lagnaṃ me mano devi jape kāmāstra pīḍitam| tato'hamāśramaṃ yāto rati dehi priye'dhunā

नोचेत्कामाग्निना दग्धं मृतं मां क्व नु पश्यसि । शपे त्वां प्रव्रजिष्ये वा निग्रहीष्ये मनोभृशम्

nocetkāmāgninā dagdhaṃ mṛtaṃ māṃ kva nu paśyasi | śape tvāṃ pravrajiṣye vā nigrahīṣye manobhṛśam

अहल्योवाच । स्वाध्यायं देवपूजां च त्यक्त्वा किं प्रार्थ्यते रतिः । नोचितं तव ब्रह्मर्षे तथाऽप्याज्ञां करोम्यहम्

ahalyovāca | svādhyāyaṃ devapūjāṃ ca tyaktvā kiṃ prārthyate ratiḥ | nocitaṃ tava brahmarṣe tathā'pyājñāṃ karomyaham

1.30.20

भर्तुः शुश्रूषणादन्यो धर्मो नास्ति स्त्रियाः क्वचित् । नारद उवाच । स्वराकृति स्वभावैः सा ज्ञात्वा तं स्वामिनं निजम्

bhartuḥ śuśrūṣaṇādanyo dharmo nāsti striyāḥ kvacit | nārada uvāca | svarākṛti svabhāvaiḥ sā jñātvā taṃ svāminaṃ nijam

विवेश शयने रन्तुमहल्या सह वज्रिणा। निःशंकं चुम्बनाश्लेष नीवीविस्रंसनादिभिः

viveśa śayane rantumahalyā saha vajriṇā| niḥśaṃkaṃ cumbanāśleṣa nīvīvisraṃsanādibhiḥ

आकृत्या गौतमस्यैवं चिक्रीडे जम्भहा तया। दिव्यान्गन्धानुपाघ्राय चकिता शंकिता भृशम्

ākṛtyā gautamasyaivaṃ cikrīḍe jambhahā tayā| divyāngandhānupāghrāya cakitā śaṃkitā bhṛśam

तर्कयामास मनसि किमयं कूटरुपवान् । कलंकोऽयं मम भृशं चन्द्रस्येव भवेन्नु किम्

tarkayāmāsa manasi kimayaṃ kūṭarupavān | kalaṃko'yaṃ mama bhṛśaṃ candrasyeva bhavennu kim

उभे कुले मे नष्टे किं दुष्टस्यास्य तु संगमात् । दर्शयिष्ये कथं लोकेऽयशःश्यामं मुखं त्विदम्

ubhe kule me naṣṭe kiṃ duṣṭasyāsya tu saṃgamāt | darśayiṣye kathaṃ loke'yaśaḥśyāmaṃ mukhaṃ tvidam

नयिष्यति गतिं कां मे प्रियो भर्ता तु मां मुनिः। पप्रच्छ तं शठं कोपात् कोऽसि त्वं कूटरुपधृक्

nayiṣyati gatiṃ kāṃ me priyo bhartā tu māṃ muniḥ| papraccha taṃ śaṭhaṃ kopāt ko'si tvaṃ kūṭarupadhṛk

विश्वस्ता स्वामिरूपेण वद नो चेच्छपामि ते । इत्युक्तः शापभीतोऽसा आविश्चक्रे निजं वपुः

viśvastā svāmirūpeṇa vada no cecchapāmi te | ityuktaḥ śāpabhīto'sā āviścakre nijaṃ vapuḥ

दिव्याभरण संयुक्तं किरीट कटकान्वितम् । कुंडलाद्भुत दीप्ताभिर्विलसन्मुखपंकजम्

divyābharaṇa saṃyuktaṃ kirīṭa kaṭakānvitam | kuṃḍalādbhuta dīptābhirvilasanmukhapaṃkajam

उवाच स ततस्तां तु विद्धि मां त्वं शचीपतिम्। लावण्यदर्शनात्तेऽहं विह्वलो मदनाग्निना

uvāca sa tatastāṃ tu viddhi māṃ tvaṃ śacīpatim| lāvaṇyadarśanātte'haṃ vihvalo madanāgninā

न लेभे कुत्रचिच्छर्म तत इत्थं कृतं मया। इतोऽपि मां भजस्व त्वं त्रैलोक्येश्वरमादरात्

na lebhe kutraciccharma tata itthaṃ kṛtaṃ mayā| ito'pi māṃ bhajasva tvaṃ trailokyeśvaramādarāt

1.30.30

श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य मुनिपत्नी रुषान्विता। वमन्तीव मुखाज्ज्वालां जगाद त्रिदशाधिपम्

śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya munipatnī ruṣānvitā| vamantīva mukhājjvālāṃ jagāda tridaśādhipam

अस्य ते वपुषो मूढ मद्भर्तरि समागते। अवस्था का भवेन्मन्द न जानेऽहं शतक्रतो

asya te vapuṣo mūḍha madbhartari samāgate| avasthā kā bhavenmanda na jāne'haṃ śatakrato

1142

पातिव्रत्यं त्वया भग्नं दुष्ट पापीयसा मम । कामवस्थां गमिष्यामि शापाद् गौतमवाग्भवात् ॥३२॥ (

pātivratyaṃ tvayā bhagnaṃ duṣṭa pāpīyasā mama | kāmavasthāṃ gamiṣyāmi śāpād gautamavāgbhavāt ||32|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडेऽहल्याधर्षणं नाम त्रिंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe'halyādharṣaṇaṃ nāma triṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ३१-३५

अध्याय ३१ प्रारंभ : - रूक्मांगद उवाच । आगते गौतमे को वा वृत्तान्तोऽभून्महामुने । वद मे सकलं तं तु जिज्ञासा महती मम

adhyāya 31 prāraṃbha : - rūkmāṃgada uvāca | āgate gautame ko vā vṛttānto'bhūnmahāmune | vada me sakalaṃ taṃ tu jijñāsā mahatī mama

नारद उवाच । नित्यकर्म समाप्यैव स्वाश्रमं गौतमो ययौ। आकार्यं निजपत्नीं तां देहि पादोदकं मम

nārada uvāca | nityakarma samāpyaiva svāśramaṃ gautamo yayau| ākāryaṃ nijapatnīṃ tāṃ dehi pādodakaṃ mama

किमर्थं नागताऽद्य त्वं संमुखं मम पूर्ववत् । नानीतमासनं कस्मात्कथं चाटु न भाषसे

kimarthaṃ nāgatā'dya tvaṃ saṃmukhaṃ mama pūrvavat | nānītamāsanaṃ kasmātkathaṃ cāṭu na bhāṣase

श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य वेपमाना लतेव सा । अधोमुखी विनिर्गम्य मुहुर्तान्मुनिमाययौ

śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya vepamānā lateva sā | adhomukhī vinirgamya muhurtānmunimāyayau

साष्टांगं पतिता भूमौ तत्पादौ परिमस्तका । विह्वला शापभीता सा शनैरथ जगौ मुनिम्

sāṣṭāṃgaṃ patitā bhūmau tatpādau parimastakā | vihvalā śāpabhītā sā śanairatha jagau munim

उषसि त्वं प्रयातोऽसि स्नानं कर्तुं निजं विधिम् । तवरूपधरो दुष्टो देवेन्द्रो मामुवाच ह

uṣasi tvaṃ prayāto'si snānaṃ kartuṃ nijaṃ vidhim | tavarūpadharo duṣṭo devendro māmuvāca ha

दृष्टा वराऽप्सरोभ्योऽपि सुंदरी कामिनी मया । न मे मनो जपे दैवे विधौ नित्ये स्थिरं भवेत् । परावृत्यागतस्तस्माद्रतिं मे देहि शोभने

dṛṣṭā varā'psarobhyo'pi suṃdarī kāminī mayā | na me mano jape daive vidhau nitye sthiraṃ bhavet | parāvṛtyāgatastasmādratiṃ me dehi śobhane

त्वमेवेति मया भान्त्या कृतं वाक्यं तथैव तत् । दिव्यगन्धानुपाघ्राय विकल्पो मेऽभवत्पुनः

tvameveti mayā bhāntyā kṛtaṃ vākyaṃ tathaiva tat | divyagandhānupāghrāya vikalpo me'bhavatpunaḥ

दुरात्मन् कोऽसि नो ब्रूहि नोचेद्भस्म भविष्यसि । इति शापभयाज्जातः प्रकटो बलसूदनः

durātman ko'si no brūhi nocedbhasma bhaviṣyasi | iti śāpabhayājjātaḥ prakaṭo balasūdanaḥ

1.31.10

तावदेव भवद्वाक्यं श्रुतं तु मुनिसत्तम । लज्जयाऽनागता शीघ्रमपराधं क्षमस्व मे

tāvadeva bhavadvākyaṃ śrutaṃ tu munisattama | lajjayā'nāgatā śīghramaparādhaṃ kṣamasva me

स्वयं निवेदनेऽदोषो दोषोऽपर निवेदने । मन्त्रायुर्गृहरुध्रश्री रतयश्चौषधानि च

svayaṃ nivedane'doṣo doṣo'para nivedane | mantrāyurgṛharudhraśrī ratayaścauṣadhāni ca

मानापमान दानानि प्रकटानि न कारयेत् । इत्थं निशम्य स मुनिः कोपव्याकुलितेन्द्रियः

mānāpamāna dānāni prakaṭāni na kārayet | itthaṃ niśamya sa muniḥ kopavyākulitendriyaḥ

शशाप वनिनां स्वीयां दुःशीलां त्वं शिला भव । नाज्ञासीर्मे स्वरुपं तं स्वभावं चेष्टितानि च

śaśāpa vanināṃ svīyāṃ duḥśīlāṃ tvaṃ śilā bhava | nājñāsīrme svarupaṃ taṃ svabhāvaṃ ceṣṭitāni ca

परे पुंसि निमग्नं ते यतश्चेतोऽतिकामुके । यदा दाशरथी रामो भ्रमद्राजा वने वने

pare puṃsi nimagnaṃ te yataśceto'tikāmuke | yadā dāśarathī rāmo bhramadrājā vane vane

तस्यांघ्रिस्पर्शनादेव स्वं रूपं प्रतिपत्स्यसे । नारद उवाच । तदैव सा शिला जाता तपोनिधिवचोबलात्

tasyāṃghrisparśanādeva svaṃ rūpaṃ pratipatsyase | nārada uvāca | tadaiva sā śilā jātā taponidhivacobalāt

तस्या शापं समाकर्ण्य चकम्पे पाकशासनः । प्रकम्पनस्य संयोगाद्धिमवत् पर्वतो यथा

tasyā śāpaṃ samākarṇya cakampe pākaśāsanaḥ | prakampanasya saṃyogāddhimavat parvato yathā

तर्कयामास मनसि कथं कार्यं मयाऽधुना। समुद्रमध्ये कूपे वा तडागे कमलेऽथवा

tarkayāmāsa manasi kathaṃ kāryaṃ mayā'dhunā| samudramadhye kūpe vā taḍāge kamale'thavā

लीनो भूत्वा तदा स्थास्ये तदा ज्ञास्यति मां मुनिः । अतो बिडालरूपेण विचचार स वज्रभृत

līno bhūtvā tadā sthāsye tadā jñāsyati māṃ muniḥ | ato biḍālarūpeṇa vicacāra sa vajrabhṛta

गौतमस्तमचक्षाणो गृहे द्वारि तथाश्रमे । क्व गतो दानवरिपुर्यो मे भार्याविदूषकः

gautamastamacakṣāṇo gṛhe dvāri tathāśrame | kva gato dānavaripuryo me bhāryāvidūṣakaḥ

1.31.20

ध्यानेन बुबुधे तं तु क्षणेन मुनिसत्त्मः । न ते भस्म करिष्यामि देवेन्द्रोऽसि यतः खलः

dhyānena bubudhe taṃ tu kṣaṇena munisattmaḥ | na te bhasma kariṣyāmi devendro'si yataḥ khalaḥ

शपामि त्वां शचीभर्तः सहस्रभगवान्भव । श्रुतवान्वचनं यावद्रोषेण मुनिनेरितम्

śapāmi tvāṃ śacībhartaḥ sahasrabhagavānbhava | śrutavānvacanaṃ yāvadroṣeṇa munineritam

तावद्ददर्श स्वं देहं सहस्रभग चिह्नितम् । ततो दुःखार्णवे मग्नः शुशोच बलवृत्रहा

tāvaddadarśa svaṃ dehaṃ sahasrabhaga cihnitam | tato duḥkhārṇave magnaḥ śuśoca balavṛtrahā

इन्द्र उवाच । अहं शिक्षापितो वृद्धैर्नाना धर्माननेकशः । वृद्धानां वचनं यन्मे न विचारितमादरात्

indra uvāca | ahaṃ śikṣāpito vṛddhairnānā dharmānanekaśaḥ | vṛddhānāṃ vacanaṃ yanme na vicāritamādarāt

स्व बुद्धीर्हितकृत्सर्वा विनाशाय परेरिता । गुरोर्गरीयसी बुद्धिः क्षयदा कामिनीमतिः

sva buddhīrhitakṛtsarvā vināśāya pareritā | gurorgarīyasī buddhiḥ kṣayadā kāminīmatiḥ

कुतो नारदवाक्येन यातोऽहं तामनिंदिताम् । देवराजो भवन्नास्यं लोकानां दर्शये कथम्

kuto nāradavākyena yāto'haṃ tāmaniṃditām | devarājo bhavannāsyaṃ lokānāṃ darśaye katham

दिव्यदेहो गतः क्वाद्य निजभार्यां वदे नु किम् । धिङ्ग्मां च धिक्स्मरं येन प्रापितो गर्हितां दशाम्

divyadeho gataḥ kvādya nijabhāryāṃ vade nu kim | dhiṅgmāṃ ca dhiksmaraṃ yena prāpito garhitāṃ daśām

प्राणिभिर्भुज्यते कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम् । तिर्यग् योनिं समासाद्य क्षपयिष्येऽघमात्मनः

prāṇibhirbhujyate karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham | tiryag yoniṃ samāsādya kṣapayiṣye'ghamātmanaḥ

1170

नलिनी कुड्मले तिष्ठे हीन्द्र गोपकरूपधृक । ॥२८॥ (

nalinī kuḍmale tiṣṭhe hīndra gopakarūpadhṛka | ||28|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे शक्रशापवर्णनं नामैकत्रिंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe śakraśāpavarṇanaṃ nāmaikatriṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ३२ प्रारंभ :- नारद उवाच । शक्रे तु नलिनीं याते तत्पुरं त्वहमागतः । बृहस्पतिपुरोगांस्तांस्तत्रापश्यं स्थितान् सुरान्

adhyāya 32 prāraṃbha :- nārada uvāca | śakre tu nalinīṃ yāte tatpuraṃ tvahamāgataḥ | bṛhaspatipurogāṃstāṃstatrāpaśyaṃ sthitān surān

तेभ्यो ह्यकथयं सर्वमुभयोः शापकारणम् । अहल्याया महेन्द्रस्य संयोगं च विरूपताम्

tebhyo hyakathayaṃ sarvamubhayoḥ śāpakāraṇam | ahalyāyā mahendrasya saṃyogaṃ ca virūpatām

सहस्रभगतां यातः शक्रो गौतमशापतः । अहल्याधर्षणाद्देवास्तत्संगात्सा शिलाऽभवत्

sahasrabhagatāṃ yātaḥ śakro gautamaśāpataḥ | ahalyādharṣaṇāddevāstatsaṃgātsā śilā'bhavat

ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा ते नारदोक्तं तत् सर्वे देवाः शुचान्विताः। अतिदुःखाद्रुदन्तस्ते निश्वासोच्छवास विभ्रमैः

brahmovāca | śrutvā te nāradoktaṃ tat sarve devāḥ śucānvitāḥ| atiduḥkhādrudantaste niśvāsocchavāsa vibhramaiḥ

देवा ऊचुः । येनाकारि शतं यज्ञा दानवा येन निर्जिताः । त्रैलोक्यं पालितं येन भुक्तमैन्द्रं पदं शुभम्

devā ūcuḥ | yenākāri śataṃ yajñā dānavā yena nirjitāḥ | trailokyaṃ pālitaṃ yena bhuktamaindraṃ padaṃ śubham

पूजिता बहवो देवा ब्राह्मणा ब्रह्मवित्तमाः । भुक्ता नानाविधा भोगा अन्येषामतिदुर्लभाः

pūjitā bahavo devā brāhmaṇā brahmavittamāḥ | bhuktā nānāvidhā bhogā anyeṣāmatidurlabhāḥ

कुत्र स्थास्यत्यसौ देवो भोक्ष्यते स्वप्स्यते कथम् । कमद्य शरणं यामः स्वकृते तत्कृतेऽपि वा

kutra sthāsyatyasau devo bhokṣyate svapsyate katham | kamadya śaraṇaṃ yāmaḥ svakṛte tatkṛte'pi vā

पालयिष्यति कांऽस्मान्वै पदमैन्द्रं शचीं तथा । कथं प्रसन्नतां यायाद् गौतमो मुनिसत्तमः

pālayiṣyati kāṃ'smānvai padamaindraṃ śacīṃ tathā | kathaṃ prasannatāṃ yāyād gautamo munisattamaḥ

स्वीयभार्या वियुक्तःसंस्तत्कृतागः स्मरन् रूषा । अन्योपायं न पश्यामो गौतमस्य प्रसादतः

svīyabhāryā viyuktaḥsaṃstatkṛtāgaḥ smaran rūṣā | anyopāyaṃ na paśyāmo gautamasya prasādataḥ

1.32.10

तस्मान्नारद यास्यामो गौतमं सान्वितुं मुनिम् । एवं ते निर्ययुर्देवा नारदेन समन्विताः

tasmānnārada yāsyāmo gautamaṃ sānvituṃ munim | evaṃ te niryayurdevā nāradena samanvitāḥ

गौतमं ते समासाद्य बद्धांजलिपुटा मुनिम् । तुष्टवुर्विविधैर्वाक्यै स्तमेव शरणं गताः

gautamaṃ te samāsādya baddhāṃjalipuṭā munim | tuṣṭavurvividhairvākyai stameva śaraṇaṃ gatāḥ

देवा ऊचुः । तव प्रभावं वक्तुं नो मुने शक्तिर्न विद्यते । गरिमाणं वदेत् को नु मेरोर्हिमवतोऽपि च । वृष्टिधारा रजो भूमेर्गंगायाः सिकता अपि

devā ūcuḥ | tava prabhāvaṃ vaktuṃ no mune śaktirna vidyate | garimāṇaṃ vadet ko nu merorhimavato'pi ca | vṛṣṭidhārā rajo bhūmergaṃgāyāḥ sikatā api

कमम्बुधेर्गुणान्विष्णोर् गणयेत्को नु मूढधीः । प्रातरेवोप्तबीजानां मध्याह्ने सस्यसंपदः

kamambudherguṇānviṣṇor gaṇayetko nu mūḍhadhīḥ | prātarevoptabījānāṃ madhyāhne sasyasaṃpadaḥ

संपादितास्त्वया पूर्वमविता ऋषिसत्तमाः। वालखिल्यैर्यजिं कृत्वा पर इन्द्रो विनिर्मितः

saṃpāditāstvayā pūrvamavitā ṛṣisattamāḥ| vālakhilyairyajiṃ kṛtvā para indro vinirmitaḥ

ब्रह्मादिभिः प्रार्थितास्ते पक्षिणां तमकल्पयन् । पयसां निधिरेकेन प्राशितश्चुलकेन यत्

brahmādibhiḥ prārthitāste pakṣiṇāṃ tamakalpayan | payasāṃ nidhirekena prāśitaśculakena yat

अपरा सृष्टिरारब्धा गाधिपुत्रेण धीमता । स्तम्भितो भुज इन्द्रस्य च्यवनेन महात्मना

aparā sṛṣṭirārabdhā gādhiputreṇa dhīmatā | stambhito bhuja indrasya cyavanena mahātmanā

तस्मात्सर्वात्मना पुंसां भवतां सेवनं नतिः । दर्शनं भाषणं पूजा स्पर्शनं पापनाशनम्

tasmātsarvātmanā puṃsāṃ bhavatāṃ sevanaṃ natiḥ | darśanaṃ bhāṣaṇaṃ pūjā sparśanaṃ pāpanāśanam

उपकारेरतानां च दीनानुग्रहकारिणाम् । इन्द्रार्थे शरणं यातान्कृपां कर्तुं त्वमर्हसि

upakāreratānāṃ ca dīnānugrahakāriṇām | indrārthe śaraṇaṃ yātānkṛpāṃ kartuṃ tvamarhasi

गौतम उवाच । भवतां दर्शनं चर्मचक्षुषां नैव जायते । मम पुण्येन जातं तत् कामसंपादनं नृणाम्

gautama uvāca | bhavatāṃ darśanaṃ carmacakṣuṣāṃ naiva jāyate | mama puṇyena jātaṃ tat kāmasaṃpādanaṃ nṛṇām

1.32.20

जन्माश्रम तपोदानं देह आत्मा व्रतानि च । सार्थकानी क्षणेनैव जातानि भवतां खलु

janmāśrama tapodānaṃ deha ātmā vratāni ca | sārthakānī kṣaṇenaiva jātāni bhavatāṃ khalu

इदानीं प्रार्थितं किं वस्तन्निरुप्यं ममाग्रतः । शक्यं चेत्तत् करिष्येऽहं भवत्स्मृतिबलेन तत्

idānīṃ prārthitaṃ kiṃ vastannirupyaṃ mamāgrataḥ | śakyaṃ cettat kariṣye'haṃ bhavatsmṛtibalena tat

मुनिरुवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा जहृषुस्ते दिवौकसः । चन्द्रोदये यथा हर्षं प्राप्नोति जलधिः स्फुटम्

muniruvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā jahṛṣuste divaukasaḥ | candrodaye yathā harṣaṃ prāpnoti jaladhiḥ sphuṭam

यथा वा बालभाषाभिः पितरौ मुदमीयतुः । प्रार्थनां चक्रिरे सर्वे गौतमं तं महामुनिम्

yathā vā bālabhāṣābhiḥ pitarau mudamīyatuḥ | prārthanāṃ cakrire sarve gautamaṃ taṃ mahāmunim

देवा ऊचुः । ईश्वरस्यापराधेन कामो भस्मत्वमागतः । आगस्कारी त्वया शक्रो न च प्राणैर्वियोजितः

devā ūcuḥ | īśvarasyāparādhena kāmo bhasmatvamāgataḥ | āgaskārī tvayā śakro na ca prāṇairviyojitaḥ

इदानीं स यथास्थानं स्वकीयं प्राप्नुयान्मुने । क्षमित्वा तस्य चागांसि सर्वेषां वचनाद्धि नः

idānīṃ sa yathāsthānaṃ svakīyaṃ prāpnuyānmune | kṣamitvā tasya cāgāṃsi sarveṣāṃ vacanāddhi naḥ

कृते तस्मिन्प्रसादे तु सर्वेषां वांछितं भवेत् । नारद उवाच । श्रुत्वा देवसमूहस्य वचनानि स गौतमः

kṛte tasminprasāde tu sarveṣāṃ vāṃchitaṃ bhavet | nārada uvāca | śrutvā devasamūhasya vacanāni sa gautamaḥ

प्रहस्य प्रत्युवाचेदं सर्वान् देवगणान्प्रति । गौतम उवाच । नामापि तस्य न ग्राहयं पतितस्य कृतागसः

prahasya pratyuvācedaṃ sarvān devagaṇānprati | gautama uvāca | nāmāpi tasya na grāhayaṃ patitasya kṛtāgasaḥ

कपटस्य शठस्यापि दुष्टस्याप्यविवेकिनः । अनुतापविहीनस्य निष्कृतिर्नैव विद्यते

kapaṭasya śaṭhasyāpi duṣṭasyāpyavivekinaḥ | anutāpavihīnasya niṣkṛtirnaiva vidyate

तथापि भवतां वाक्यात्करिष्ये तत्प्रियं सुराः । भवन्तोऽपि यदा रुष्टास्तदा शापः पतेन्ययि

tathāpi bhavatāṃ vākyātkariṣye tatpriyaṃ surāḥ | bhavanto'pi yadā ruṣṭāstadā śāpaḥ patenyayi

1.32.30

पूतो भवति जन्तुर्हि बहुभिर्यो ऽनुगृह्यते । अत एकं वदे मन्त्रं तस्मै तं प्रदिशन्तु च

pūto bhavati janturhi bahubhiryo 'nugṛhyate | ata ekaṃ vade mantraṃ tasmai taṃ pradiśantu ca

सर्वकर्ता सर्वहर्ता सर्वपाता कृपानिधिः । विनायको देवदेवो ब्रह्मविष्णुशिवात्मकः

sarvakartā sarvahartā sarvapātā kṛpānidhiḥ | vināyako devadevo brahmaviṣṇuśivātmakaḥ

षडक्षरस्तस्य मन्त्रो महासिद्धि प्रदायकः। उपदेशे कृते तस्य दिव्यदेहो भवेत्तु सः

ṣaḍakṣarastasya mantro mahāsiddhi pradāyakaḥ| upadeśe kṛte tasya divyadeho bhavettu saḥ

भगानि तस्य यावन्ति तावन्नेत्रो भविष्यति । स्वराज्यं प्राप्स्यते शक्र इति सत्यं वदामि वः

bhagāni tasya yāvanti tāvannetro bhaviṣyati | svarājyaṃ prāpsyate śakra iti satyaṃ vadāmi vaḥ

अभिधाय सुरानित्थं तूष्णीमासीत्स गौतमः। तं च ते पूजयित्वा तु नमश्चक्रुर्मुदान्विताः

abhidhāya surānitthaṃ tūṣṇīmāsītsa gautamaḥ| taṃ ca te pūjayitvā tu namaścakrurmudānvitāḥ

प्रदक्षिणीकृत्य पुनः प्राप्यानुज्ञां ययुः सुराः । प्रशंसन्तो मुनिं तत्र यत्रास्ते बलवृत्रहा

pradakṣiṇīkṛtya punaḥ prāpyānujñāṃ yayuḥ surāḥ | praśaṃsanto muniṃ tatra yatrāste balavṛtrahā

1206

गौतमा ज्ञानसंपन्नात् सात्विकोऽन्यो न वर्तते ॥३६॥ (

gautamā jñānasaṃpannāt sātviko'nyo na vartate ||36|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे मन्त्रकथनं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe mantrakathanaṃ nāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ३३ प्रारंभः – नारद उवाच । ऊचुर्देवा वृत्रहणं बहिर्याहि शतक्रतो। वयं हि सहितास्तत्र नारदेन सुरर्षिणा

adhyāya 33 prāraṃbhaḥ – nārada uvāca | ūcurdevā vṛtrahaṇaṃ bahiryāhi śatakrato| vayaṃ hi sahitāstatra nāradena surarṣiṇā

तं गत्वा गौतममुनिं प्रसाद्य त्वामिहागताः । उपायस्तेन कथितो वरो दत्तस्तवापि च

taṃ gatvā gautamamuniṃ prasādya tvāmihāgatāḥ | upāyastena kathito varo dattastavāpi ca

दोषे जाते स्वयं सन्तः ख्यापयन्ति जनेषु तम् । तत्र प्रतिविधिं सम्यक्कुर्वन्ति तन्निरर्थकम्

doṣe jāte svayaṃ santaḥ khyāpayanti janeṣu tam | tatra pratividhiṃ samyakkurvanti tannirarthakam

आच्छादने दोषवृद्धिः ख्यापने तु लये भवेत् । तस्मात्त्वमपि देवेन्द्र बहिरागत्य तं वद

ācchādane doṣavṛddhiḥ khyāpane tu laye bhavet | tasmāttvamapi devendra bahirāgatya taṃ vada

देवर्षिं प्रति तं ब्रूहि कुरूपायं मुनीरितम् । वैनायकं महामन्त्रं गृहाण त्वं षडक्षरम्

devarṣiṃ prati taṃ brūhi kurūpāyaṃ munīritam | vaināyakaṃ mahāmantraṃ gṛhāṇa tvaṃ ṣaḍakṣaram

ब्रह्मा ददर्श चांगुष्ठुं विवाहे गिरिजेशयोः । चस्कन्द स तदा रेतो लज्जितोऽवाङ्मुखो गतः

brahmā dadarśa cāṃguṣṭhuṃ vivāhe girijeśayoḥ | caskanda sa tadā reto lajjito'vāṅmukho gataḥ

ज्ञात्वा महेशः कृतवान्निर्दोषं तमुपायतः । इति वाणीं स श्रुत्वैव देवर्षिगणनिर्मिताम्

jñātvā maheśaḥ kṛtavānnirdoṣaṃ tamupāyataḥ | iti vāṇīṃ sa śrutvaiva devarṣigaṇanirmitām

आजगाम बहिः शक्रो नलिनीकोशतो नृप। सर्वेषां तत्र देवानां श्रुत्वा वाक्यानि सादरम्

ājagāma bahiḥ śakro nalinīkośato nṛpa| sarveṣāṃ tatra devānāṃ śrutvā vākyāni sādaram

पूयशोणितदिग्धांगो मलिनः पूतिगन्धवान् । दृष्ट्वा तथाविधं देवा नेमुः सर्वे सुरेश्वरम

pūyaśoṇitadigdhāṃgo malinaḥ pūtigandhavān | dṛṣṭvā tathāvidhaṃ devā nemuḥ sarve sureśvarama

1.33.10

आच्छाद्य घ्राणरन्ध्राणि वस्त्राग्रैर्नृपसत्तम । सुस्नातं पुनराचान्तं तमिन्द्रं वाक्पतिस्तदा

ācchādya ghrāṇarandhrāṇi vastrāgrairnṛpasattama | susnātaṃ punarācāntaṃ tamindraṃ vākpatistadā

षडक्षरं महामन्त्रं गणेशस्योपदिष्टवान् । उपदेशे कृते तेन दिव्यदेहोऽभवच्च सः

ṣaḍakṣaraṃ mahāmantraṃ gaṇeśasyopadiṣṭavān | upadeśe kṛte tena divyadeho'bhavacca saḥ

सहस्रनयनः श्रीमान्बभौ सूर्यं इवाकरः । ततो वाद्यनिनादैश्च जयशब्र्दैर्दिवौकसाम्

sahasranayanaḥ śrīmānbabhau sūryaṃ ivākaraḥ | tato vādyaninādaiśca jayaśabrdairdivaukasām

गन्धर्वाणां गानरवैर्नादिता विदिशो दिशः । मुमुचुः पुष्पवर्णाणि सर्वे देवा मुदान्विताः

gandharvāṇāṃ gānaravairnāditā vidiśo diśaḥ | mumucuḥ puṣpavarṇāṇi sarve devā mudānvitāḥ

आशिषोऽथ ददुः सर्वे मुनयो नारदादयः । आलिलिंगुर्मुदा देवास्तुष्टुवुश्चापरे च तम्

āśiṣo'tha daduḥ sarve munayo nāradādayaḥ | āliliṃgurmudā devāstuṣṭuvuścāpare ca tam

केऽप्यूचुस्तं सुमनसः सनाथा हि वयं त्वया । विना त्वां नैव शोभामो विना चंद्रं नभो यथा

ke'pyūcustaṃ sumanasaḥ sanāthā hi vayaṃ tvayā | vinā tvāṃ naiva śobhāmo vinā caṃdraṃ nabho yathā

विना स्वपितरौ बाला न सुखं यान्ति सर्वथा। तथा विना वयं त्वां हि लभामः शर्म न क्वचित्

vinā svapitarau bālā na sukhaṃ yānti sarvathā| tathā vinā vayaṃ tvāṃ hi labhāmaḥ śarma na kvacit

मुनिरुवाच । श्रुत्वेत्थं देववचनं जहर्ष च शतक्रतुः । उवाच च प्रसन्नात्मा तथ्यं वाक्यं सुरान्प्रति

muniruvāca | śrutvetthaṃ devavacanaṃ jaharṣa ca śatakratuḥ | uvāca ca prasannātmā tathyaṃ vākyaṃ surānprati

इन्द्र उवाच । मया कृतं कर्म सुदुष्करं यद् देवर्षिवाक्येन विमोहितेन । लब्धं फलं दुःसहमद्य सर्वैरुद्धारितोऽहं दुरितप्रकोपात्

indra uvāca | mayā kṛtaṃ karma suduṣkaraṃ yad devarṣivākyena vimohitena | labdhaṃ phalaṃ duḥsahamadya sarvairuddhārito'haṃ duritaprakopāt

नमामि सर्वानमरप्रबर्हाँनृषींश्च सर्वान् सुगुरु प्रभावान् । उद्धर्तुमात्मानमतोऽखिला मां, संत्रातुमर्हाः शरणं प्रपन्नम्

namāmi sarvānamaraprabarhām̐nṛṣīṃśca sarvān suguru prabhāvān | uddhartumātmānamato'khilā māṃ, saṃtrātumarhāḥ śaraṇaṃ prapannam

1.33.20

कथं प्रयत्नो रचितो भवद्भिः, प्रसादनायास्य हि गौतमस्य । कथं नु मन्त्रं परमं मदर्थे, स उक्तवांस्तत् कथयन्तु सर्वे

kathaṃ prayatno racito bhavadbhiḥ, prasādanāyāsya hi gautamasya | kathaṃ nu mantraṃ paramaṃ madarthe, sa uktavāṃstat kathayantu sarve

देवा ऊचुः । मुनिं पुरस्कृत्य गुरुं वयं च, गता मुनिं तं प्रणिपत्य सम्यक् । प्रसादितो वागमृतैर्विचित्रैः , स याच्यमानोऽप्यवदत् स्वमन्त्रम्

devā ūcuḥ | muniṃ puraskṛtya guruṃ vayaṃ ca, gatā muniṃ taṃ praṇipatya samyak | prasādito vāgamṛtairvicitraiḥ , sa yācyamāno'pyavadat svamantram

यस्योपदेशेन सहस्रनेत्रो, जातो भवान्सर्व सुखाय देव । प्रयाहि देव त्वमरावतीं स्वां, प्रशाधि सर्वान् विबुधांश्च लोकान्

yasyopadeśena sahasranetro, jāto bhavānsarva sukhāya deva | prayāhi deva tvamarāvatīṃ svāṃ, praśādhi sarvān vibudhāṃśca lokān

इन्द्र उवाच । नाहं प्रयास्ये स्वपुरीं प्रसादं, विना गणेशस्य सुरर्षिवर्याः । व्रजन्तु यूयं कृतसाधुकृत्या, धामानि दिव्यानि मुदा रमन्तः

indra uvāca | nāhaṃ prayāsye svapurīṃ prasādaṃ, vinā gaṇeśasya surarṣivaryāḥ | vrajantu yūyaṃ kṛtasādhukṛtyā, dhāmāni divyāni mudā ramantaḥ

1230

एतावताऽलं प्रकटीकृतोऽहं, लज्जाविलीनो बहुदुर्गतिश्च । प्रसादितो यन्मुनिरुग्रतेजा, भवत् प्रसादाद् बहुनेत्रता मे २४ (

etāvatā'laṃ prakaṭīkṛto'haṃ, lajjāvilīno bahudurgatiśca | prasādito yanmunirugratejā, bhavat prasādād bahunetratā me 24 (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे त्रयस्त्रिंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe trayastriṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ३४ प्रारंभ :- नारद उवाच । कदंबवृक्षस्य तले निधाय, नासाग्रदृष्टिं परमासने सः । मनो निरुध्याथ जजाप मन्त्रं, षडक्षरं जम्भरिपुर्नरेन्द्र

adhyāya 34 prāraṃbha :- nārada uvāca | kadaṃbavṛkṣasya tale nidhāya, nāsāgradṛṣṭiṃ paramāsane saḥ | mano nirudhyātha jajāpa mantraṃ, ṣaḍakṣaraṃ jambharipurnarendra

सहस्रवर्षाणि गतानि तस्य, मरुत्पते मारुत भक्षणस्य। वल्मीक गुल्मानि शरीरदेशे, जातानि वै भूधरवस्थिरस्य

sahasravarṣāṇi gatāni tasya, marutpate māruta bhakṣaṇasya| valmīka gulmāni śarīradeśe, jātāni vai bhūdharavasthirasya

ततः प्रसन्नो भगवान् गणेशो, यः सर्वगः सर्वविदुर तेजाः । स्वतेजसा बह्वि शशीनतेजां, स्याच्छादयन्सर्व विलोचनानि

tataḥ prasanno bhagavān gaṇeśo, yaḥ sarvagaḥ sarvavidura tejāḥ | svatejasā bahvi śaśīnatejāṃ, syācchādayansarva vilocanāni

चतुर्भुजो रत्नकिरीट माली, चावंगदः कुंडलमंडिगंड: । मुक्तामयं दाम च नूपुरे च, बिभ्रन् महा कटिसूत्रमुच्चैः

caturbhujo ratnakirīṭa mālī, cāvaṃgadaḥ kuṃḍalamaṃḍigaṃḍa: | muktāmayaṃ dāma ca nūpure ca, bibhran mahā kaṭisūtramuccaiḥ

यः पुष्कराक्षः पृथु पुष्करोऽपि, बृहत्करः पुष्करशालिमालः । आविर्बभूवाखिल देवमूर्तिः सिन्दूरशालि पुरतो मथोनः

yaḥ puṣkarākṣaḥ pṛthu puṣkaro'pi, bṛhatkaraḥ puṣkaraśālimālaḥ | āvirbabhūvākhila devamūrtiḥ sindūraśāli purato mathonaḥ

तं दृष्ट्वा भयभीतोऽभूत् किमिदं किमिवागतम् । कथं च जीवितं मे स्यादस्थिप्राणमयस्य च

taṃ dṛṣṭvā bhayabhīto'bhūt kimidaṃ kimivāgatam | kathaṃ ca jīvitaṃ me syādasthiprāṇamayasya ca

विघ्नोऽयं किं महानद्य न जाने केन निर्मितः । स्वेदस्रावि शरीरं मे कम्पते बोधिपत्रवत्

vighno'yaṃ kiṃ mahānadya na jāne kena nirmitaḥ | svedasrāvi śarīraṃ me kampate bodhipatravat

इत्थं विक्लवितं तस्य बुबुधेऽखिलदृग्विभुः । विनायको महेन्द्रं तमुवाच मंजुलं वचः

itthaṃ viklavitaṃ tasya bubudhe'khiladṛgvibhuḥ | vināyako mahendraṃ tamuvāca maṃjulaṃ vacaḥ

विनायक उवाच । मा भयं कुरु देवेश मां न वेत्सि कथं सुर । यन्निर्गुणं निर्विकारं चिदानन्दं सनातनम्

vināyaka uvāca | mā bhayaṃ kuru deveśa māṃ na vetsi kathaṃ sura | yannirguṇaṃ nirvikāraṃ cidānandaṃ sanātanam

1.34.10

कारणातीतमव्यक्तं जगत्कारणकारणम् । यं ध्यायसि सदा देवं मन्त्रेणानेन निश्चलः

kāraṇātītamavyaktaṃ jagatkāraṇakāraṇam | yaṃ dhyāyasi sadā devaṃ mantreṇānena niścalaḥ

श्रान्तोऽसि बहु कालं त्वम् इति प्रत्यक्षतां गतः । तपसाऽनेन तुष्टोऽहं वरं दातुमिहागतः

śrānto'si bahu kālaṃ tvam iti pratyakṣatāṃ gataḥ | tapasā'nena tuṣṭo'haṃ varaṃ dātumihāgataḥ

ब्रह्मांडानामनन्तानामुत्पत्ति प्रलयावनम् । मत्त एवेति विद्धि त्वं वृणु यद्वांछसेऽनघ

brahmāṃḍānāmanantānāmutpatti pralayāvanam | matta eveti viddhi tvaṃ vṛṇu yadvāṃchase'nagha

नारद उवाच । श्रुत्वा तस्य वचो रम्यं बुबुधे बलभेदनः । भगवन्ते महाकायं देवदेवं विनायकम्

nārada uvāca | śrutvā tasya vaco ramyaṃ bubudhe balabhedanaḥ | bhagavante mahākāyaṃ devadevaṃ vināyakam

ननाम परया भक्त्या तत उत्थाय सत्वरः । अवीवदच्छचीकान्तः प्रत्यक्षं ब्रह्मरूपिणम्

nanāma parayā bhaktyā tata utthāya satvaraḥ | avīvadacchacīkāntaḥ pratyakṣaṃ brahmarūpiṇam

इन्द्र उवाच । ब्रह्मादयोऽपि नो देवा विदुस्त्वां सदिगीश्वराः। गुणांस्तव महाबाहो सष्टिस्थित्यन्तकारिणः

indra uvāca | brahmādayo'pi no devā vidustvāṃ sadigīśvarāḥ| guṇāṃstava mahābāho saṣṭisthityantakāriṇaḥ

पदं तु कृत्रिमं मह्यं शतयज्ञसमुद्भवम् । दत्तं तत्राप्यन्तराया भवन्ति बहुधा मम

padaṃ tu kṛtrimaṃ mahyaṃ śatayajñasamudbhavam | dattaṃ tatrāpyantarāyā bhavanti bahudhā mama

मया कथं तु विज्ञेयो महिमा ते गजानन । यस्य तेऽनुग्रहः पूर्णो भविष्यति महेश्वर

mayā kathaṃ tu vijñeyo mahimā te gajānana | yasya te'nugrahaḥ pūrṇo bhaviṣyati maheśvara

स एव महिमानं ते जानीयाद्विघ्नकारण । तस्य ते गुणरूपाणि वक्तुं शक्तिर्भविष्यति

sa eva mahimānaṃ te jānīyādvighnakāraṇa | tasya te guṇarūpāṇi vaktuṃ śaktirbhaviṣyati

निराधारोऽखिलाधारो नित्यज्ञानोऽजरोऽमरः । नित्यानन्देन संपूर्णो मायावी क्षर एव च

nirādhāro'khilādhāro nityajñāno'jaro'maraḥ | nityānandena saṃpūrṇo māyāvī kṣara eva ca

1.34.20

अक्षरः परमात्मा च विश्वरूपोऽखिलेश्वरः । उग्रैस्तपोभिस्त्वां ज्ञात्वा निर्वृत्ता सनकादयः

akṣaraḥ paramātmā ca viśvarūpo'khileśvaraḥ | ugraistapobhistvāṃ jñātvā nirvṛttā sanakādayaḥ

षडक्षरप्रभावेण दृष्टोसि परमेश्वर । पुराऽयं ब्रह्मणादिष्टो मन्त्रो मेऽनुग्रहेण वै

ṣaḍakṣaraprabhāveṇa dṛṣṭosi parameśvara | purā'yaṃ brahmaṇādiṣṭo mantro me'nugraheṇa vai

उक्तवांश्चैव मां ब्रह्मा यदाऽमुं विस्मरिष्यसि । तदैव भ्रश्यसे स्थानाद्दुर्दशां चैव यास्यसि

uktavāṃścaiva māṃ brahmā yadā'muṃ vismariṣyasi | tadaiva bhraśyase sthānāddurdaśāṃ caiva yāsyasi

नतो मयाऽति लुब्धेन दुर्भाग्यंवशगेन ते। धर्षिता मुनिपत्नी सा ततो दुर्गतिमाप्तवान्

nato mayā'ti lubdhena durbhāgyaṃvaśagena te| dharṣitā munipatnī sā tato durgatimāptavān

पुनश्च धिषणोक्तेन तेन मंत्रेण दृष्टवान् । स्वरूपं तव देवेश सहस्रनयनोऽधुना

punaśca dhiṣaṇoktena tena maṃtreṇa dṛṣṭavān | svarūpaṃ tava deveśa sahasranayano'dhunā

अन्यमेकं वरं याचे यतस्त्वं चिन्तितार्थदः। इदं कदम्बनगरं चिन्तामणिपुरं त्विति

anyamekaṃ varaṃ yāce yatastvaṃ cintitārthadaḥ| idaṃ kadambanagaraṃ cintāmaṇipuraṃ tviti

अनुष्ठानफलं प्राप्तं यत्ते दृढपदाम्बुजम् । इदानीं तु वरं याचे यं तं मे देहि विघ्नप

anuṣṭhānaphalaṃ prāptaṃ yatte dṛḍhapadāmbujam | idānīṃ tu varaṃ yāce yaṃ taṃ me dehi vighnapa

तव विस्मरणं देव न भवेन्मे तथा कुरु । मनो मे रमतां तव पादाम्बुजे विभो

tava vismaraṇaṃ deva na bhavenme tathā kuru | mano me ramatāṃ tava pādāmbuje vibho

अद्यप्रभृति लोकेऽस्मिन् ख्यातिं यातु गजानन । चिन्तामणीति तीर्थं तु सरश्च प्रथतामिदम्

adyaprabhṛti loke'smin khyātiṃ yātu gajānana | cintāmaṇīti tīrthaṃ tu saraśca prathatāmidam

अस्मिन्स्नानेन दानेन धर्मकामार्थमुक्तयः । जनानां सिद्धयः सन्तु प्रसादात्ते जगद्गुरो

asminsnānena dānena dharmakāmārthamuktayaḥ | janānāṃ siddhayaḥ santu prasādātte jagadguro

1.34.30

मुनिरुवाच । आकर्ण्य वचनं शाक्रं मेघगंभारनिस्वनः। उवाच श्लक्ष्णया वाचा विघ्नेशो जगतां पतिः

muniruvāca | ākarṇya vacanaṃ śākraṃ meghagaṃbhāranisvanaḥ| uvāca ślakṣṇayā vācā vighneśo jagatāṃ patiḥ

विनायक उवाच । इदं संपत्स्यते सर्वं यत्त्वया प्रार्थितं विभो । अन्य एको वरस्तेऽस्तु स्वपदे त्वं स्थिरो भव

vināyaka uvāca | idaṃ saṃpatsyate sarvaṃ yattvayā prārthitaṃ vibho | anya eko varaste'stu svapade tvaṃ sthiro bhava

अविस्मृतश्च सततं मम तेऽस्तु सुरेश्वर । यदा च संकटं ते स्यात्तदा मां स्मर वासर

avismṛtaśca satataṃ mama te'stu sureśvara | yadā ca saṃkaṭaṃ te syāttadā māṃ smara vāsara

आविर्भावेन ते कार्यं सर्वं संपादयेऽनिशम्। इदं चिन्तामणिपुरं ख्यातं भुवि भविष्यति

āvirbhāvena te kāryaṃ sarvaṃ saṃpādaye'niśam| idaṃ cintāmaṇipuraṃ khyātaṃ bhuvi bhaviṣyati

कदम्बपुरमित्येतत्तीर्थं चिन्तामणीति च । अत्र स्नानेन सर्वेषां सिद्धयोऽपि करे स्थिताः

kadambapuramityetattīrthaṃ cintāmaṇīti ca | atra snānena sarveṣāṃ siddhayo'pi kare sthitāḥ

चिंतितं च प्रदास्यामि चिंतामणिविनायकः। नारद उवाच । एवं वरं ततो लब्ध्वा स्वतःसिंधुमानयद्धरिः

ciṃtitaṃ ca pradāsyāmi ciṃtāmaṇivināyakaḥ| nārada uvāca | evaṃ varaṃ tato labdhvā svataḥsiṃdhumānayaddhariḥ

कृत्वाभिषेकं तद्द्वारा पूजयामास तं विभुम् । गजाननं महाभागं परिवारसमन्वितम्

kṛtvābhiṣekaṃ taddvārā pūjayāmāsa taṃ vibhum | gajānanaṃ mahābhāgaṃ parivārasamanvitam

पूजितः सुरनाथेन तत्रैवान्तर्दधे विभुः । स्थापयामास शक्रोऽपि स्फाटिकां मूर्तिमादरात्

pūjitaḥ suranāthena tatraivāntardadhe vibhuḥ | sthāpayāmāsa śakro'pi sphāṭikāṃ mūrtimādarāt

वैनायकीं शुभां दिव्यां सर्वावयवसुंदराम् । कारयामास विपुलम् प्रासादं रत्नकांचनैः

vaināyakīṃ śubhāṃ divyāṃ sarvāvayavasuṃdarām | kārayāmāsa vipulam prāsādaṃ ratnakāṃcanaiḥ

नत्वा प्रदक्षिणीकृत्य शक्रः स्वं पदमभ्यगात् । तदेतद्भुवि विख्यातं चिंतामणिसरो महत्

natvā pradakṣiṇīkṛtya śakraḥ svaṃ padamabhyagāt | tadetadbhuvi vikhyātaṃ ciṃtāmaṇisaro mahat

1.34.40

अद्यापि सा शुभजला गंगा शक्रस्य शासनात् । कृत्वाऽभिषेकं तन्मूर्तौ याति स्वं धाम सर्वदा

adyāpi sā śubhajalā gaṃgā śakrasya śāsanāt | kṛtvā'bhiṣekaṃ tanmūrtau yāti svaṃ dhāma sarvadā

एवं ते क्षेत्र महिमा कथितोऽद्भुतदर्शनः । सर्वदोषहरः श्रीमान् सर्वकामप्रदः शुभ

evaṃ te kṣetra mahimā kathito'dbhutadarśanaḥ | sarvadoṣaharaḥ śrīmān sarvakāmapradaḥ śubha

तत्र गत्वा महीपाल स्नानं कुरु यथाविधि । सर्वदोषविनिर्मुक्तो भविष्यसि न संशयः

tatra gatvā mahīpāla snānaṃ kuru yathāvidhi | sarvadoṣavinirmukto bhaviṣyasi na saṃśayaḥ

1273

ब्रह्मोवाच । ततो ययौ मुनिः शीघ्रमनुपृच्छ्य च तं नृपम् । आशीर्भिरभिनन्द्यैव स रुक्मांगदमादरात् । ॥४३॥ (

brahmovāca | tato yayau muniḥ śīghramanupṛcchya ca taṃ nṛpam | āśīrbhirabhinandyaiva sa rukmāṃgadamādarāt | ||43|| (

इति श्री गणेशपुराण उपांसनाखंडे चिंतामणितीर्थवर्णनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

व्यास उवाच । देवर्षौ तु गते तस्मिन्नृपः किमकरोत्तदा । रुक्मांगदो मे कथय कथामेतां मनोरमाम्

vyāsa uvāca | devarṣau tu gate tasminnṛpaḥ kimakarottadā | rukmāṃgado me kathaya kathāmetāṃ manoramām

ब्रह्मोवाच । कृत्वोपदेशं सुमहान्तमेव गते मुनौ नारद नाम्नि पुत्र । रुक्मांगदो हर्षयुतो ददर्श सेनां स्वकीयां चतुरंगिणीताम्

brahmovāca | kṛtvopadeśaṃ sumahāntameva gate munau nārada nāmni putra | rukmāṃgado harṣayuto dadarśa senāṃ svakīyāṃ caturaṃgiṇītām

तयाऽपि दृष्टो नृपतिर्विरूपो यः स्वर्णकान्तो रतिभर्तृरूपः । आसीत् पुरेत्थं कथमेष जातः, संशय्य पप्रच्छ नृपं निमित्तम्

tayā'pi dṛṣṭo nṛpatirvirūpo yaḥ svarṇakānto ratibhartṛrūpaḥ | āsīt puretthaṃ kathameṣa jātaḥ, saṃśayya papraccha nṛpaṃ nimittam

सेनान्य ऊचुः । गिरीन्वनानि सरितो भ्रान्त्वा च वयमागतः । क्षुत्तृट्परीता राजेन्द्र त्वद्दर्शन समुत्सुकाः

senānya ūcuḥ | girīnvanāni sarito bhrāntvā ca vayamāgataḥ | kṣuttṛṭparītā rājendra tvaddarśana samutsukāḥ

पदे पदे प्रपश्यन्तः संप्राप्तास्ते पदाम्बुजम् । इमामवस्थां दृष्टवा ते दुःखाद् दुःखतरं गताः

pade pade prapaśyantaḥ saṃprāptāste padāmbujam | imāmavasthāṃ dṛṣṭavā te duḥkhād duḥkhataraṃ gatāḥ

किं निमित्तमभूत्तन्नः कथयस्व नृपोत्तम । नृप उवाच । अहमग्रे समायातस्तृषितः क्षुधितश्च ह ।। ६। । अपश्यं पुरतः शीघ्रं वाचक्नवि गृहाश्रमम् । तत्र गत्वा मया दृष्ट्वा तस्य पत्नी शुभानना । ।७। । नाम्ना मुकुंदेति शुभा याचिता सा जलं मया । सा तु दुष्टा स्वैरिणी च मामुवाचाशुभं वचः

kiṃ nimittamabhūttannaḥ kathayasva nṛpottama | nṛpa uvāca | ahamagre samāyātastṛṣitaḥ kṣudhitaśca ha || 6| | apaśyaṃ purataḥ śīghraṃ vācaknavi gṛhāśramam | tatra gatvā mayā dṛṣṭvā tasya patnī śubhānanā | |7| | nāmnā mukuṃdeti śubhā yācitā sā jalaṃ mayā | sā tu duṣṭā svairiṇī ca māmuvācāśubhaṃ vacaḥ

रतिं कुरु मया सार्धं नो चेच्छापं ददामि ते । निराकृता मया सा तु बलाच्छुद्धेन चेतसा

ratiṃ kuru mayā sārdhaṃ no cecchāpaṃ dadāmi te | nirākṛtā mayā sā tu balācchuddhena cetasā

1.35.10

तद् भर्तरि गते स्नातुं सा मां दुष्टाऽशपद्रुषा । ततस्तु वृक्षमूलेऽहमुपविष्टो हि दुःखितः

tad bhartari gate snātuṃ sā māṃ duṣṭā'śapadruṣā | tatastu vṛkṣamūle'hamupaviṣṭo hi duḥkhitaḥ

प्रभावात् पूर्वपुण्यस्य दृष्टवान् नारदं मुनिम् । तेन मे कथितोऽरिष्टनाशको विधिरुत्तमः

prabhāvāt pūrvapuṇyasya dṛṣṭavān nāradaṃ munim | tena me kathito'riṣṭanāśako vidhiruttamaḥ

चिन्तामणि क्षेत्रगतो गणेशतीर्थ संश्रितः । महिमा कथितस्तेन तस्य तीर्थस्य विस्तरात्

cintāmaṇi kṣetragato gaṇeśatīrtha saṃśritaḥ | mahimā kathitastena tasya tīrthasya vistarāt

तत्र स्नानं समाख्यातं मुनिना दिव्यचक्षुषा । अतः स्नातुं गमिष्यामि स्वदोषस्यापनुत्तये

tatra snānaṃ samākhyātaṃ muninā divyacakṣuṣā | ataḥ snātuṃ gamiṣyāmi svadoṣasyāpanuttaye

यान्तु सर्वे मया सार्धं तत्र स्नातुं यदीच्छथ । स्नात्वा दत्त्वा यथाशक्ति संपूज्य च विनायकम्

yāntu sarve mayā sārdhaṃ tatra snātuṃ yadīcchatha | snātvā dattvā yathāśakti saṃpūjya ca vināyakam

पूतास्तयोः प्रभावेण यास्यामः स्वपुरं ततः । क उवाच । इति ते निश्चयं बुद्ध्वा जग्मू राजपुरःसराः। दृष्टवा तीर्थं गणेशाख्यं दिव्यदेहो बभौ नृपः

pūtāstayoḥ prabhāveṇa yāsyāmaḥ svapuraṃ tataḥ | ka uvāca | iti te niścayaṃ buddhvā jagmū rājapuraḥsarāḥ| dṛṣṭavā tīrthaṃ gaṇeśākhyaṃ divyadeho babhau nṛpaḥ

तप्तकांचनवर्णाभो यथापूर्वं मुनीश्वर । ततो रुक्मांगदो मेने नारदोक्तमृतं वचः

taptakāṃcanavarṇābho yathāpūrvaṃ munīśvara | tato rukmāṃgado mene nāradoktamṛtaṃ vacaḥ

तत्र स्नात्वा ददौ दानान्यनेकानि नृपस्तदा । रुक्मांगदो ब्राह्मणेभ्यो मुदा परमया युतः ।। १७। । विनायकं पूजयित्वा तेजोराशिं ददर्श सः । विमानमर्कप्रतिमं ब्राह्मणाः सेवकाश्च ते ।। १

tatra snātvā dadau dānānyanekāni nṛpastadā | rukmāṃgado brāhmaṇebhyo mudā paramayā yutaḥ || 17| | vināyakaṃ pūjayitvā tejorāśiṃ dadarśa saḥ | vimānamarkapratimaṃ brāhmaṇāḥ sevakāśca te || 1

विनायकगणैर्जुंष्टमप्सरः किन्नरैर्युतम् । नत्वा नृपस्तान् पप्रच्छ के यूयं कुत आगताः ।। १

vināyakagaṇairjuṃṣṭamapsaraḥ kinnarairyutam | natvā nṛpastān papraccha ke yūyaṃ kuta āgatāḥ || 1

दूताः कस्य किमत्रास्ति कार्यं तद्ब्रूत सादरम् । ब्रह्मोवाच – श्रुत्वा नृपतिवाक्यानि मंजुलानि विमानगा ।।१.३५.२

dūtāḥ kasya kimatrāsti kāryaṃ tadbrūta sādaram | brahmovāca – śrutvā nṛpativākyāni maṃjulāni vimānagā ||1.35.2

दूता विनायकस्योचुर्धन्योसि नृपसत्तम । येन ते सर्वभावेन ध्यातश्चिंतामणिः प्रभु ।।२

dūtā vināyakasyocurdhanyosi nṛpasattama | yena te sarvabhāvena dhyātaściṃtāmaṇiḥ prabhu ||2

तीर्थयात्रा कृता सम्यग्दानं दत्वा यथाविधि । चिन्तामणिः पूजितश्च कृतकृत्योऽसि सांप्रतम् ।।२

tīrthayātrā kṛtā samyagdānaṃ datvā yathāvidhi | cintāmaṇiḥ pūjitaśca kṛtakṛtyo'si sāṃpratam ||2

चिन्तितस्य प्रदानाद्धि चिन्तामणिरयं स्मृतः । वयं च कृतकृत्याः स्मो दर्शनात्तव सुव्रत

cintitasya pradānāddhi cintāmaṇirayaṃ smṛtaḥ | vayaṃ ca kṛtakṛtyāḥ smo darśanāttava suvrata

महिमानं न जानीमस्तव भक्तेर्नृपोत्तम । कः येन वचसा बुद्ध्या जीवस्याप्यर्पणेन च

mahimānaṃ na jānīmastava bhakternṛpottama | kaḥ yena vacasā buddhyā jīvasyāpyarpaṇena ca

आराधितास्त्वया देव सर्वब्रह्मांडनायक। । विनायकस्तस्य दूतास्तेन च प्रेषिता नृप

ārādhitāstvayā deva sarvabrahmāṃḍanāyaka| | vināyakastasya dūtāstena ca preṣitā nṛpa

उत्सुकः स उवाचास्मान् मद्भक्तं शीघ्रयायिनः । रुक्मांगदं विमानेन आनयन्तु ममान्तिकम्

utsukaḥ sa uvācāsmān madbhaktaṃ śīghrayāyinaḥ | rukmāṃgadaṃ vimānena ānayantu mamāntikam

इति श्रुत्वा वयं याता आरोहस्व नभोगमम् । याहि शीघ्रतरं देव सहास्माभिर्विनायकम्

iti śrutvā vayaṃ yātā ārohasva nabhogamam | yāhi śīghrataraṃ deva sahāsmābhirvināyakam

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचस्तेषामाह रूक्मांगदो नृपः । क्वाहं मन्दमतिर्दूता क्व चाखंडित विग्रहः

brahmovāca | iti śrutvā vacasteṣāmāha rūkmāṃgado nṛpaḥ | kvāhaṃ mandamatirdūtā kva cākhaṃḍita vigrahaḥ

अप्रमेयेऽप्रतर्क्यश्च चिन्मात्रो विभुरव्ययः । सर्गस्थित्यप्ययानां यः कारणं कारणातिगः

aprameye'pratarkyaśca cinmātro vibhuravyayaḥ | sargasthityapyayānāṃ yaḥ kāraṇaṃ kāraṇātigaḥ

1.35.30

तस्यादरो मयि कथं न जाने तीर्थजं फलम् । जन्मान्तरगतं कि मे फलितं पुण्यमुत्तमम्

tasyādaro mayi kathaṃ na jāne tīrthajaṃ phalam | janmāntaragataṃ ki me phalitaṃ puṇyamuttamam

तेन वो दर्शनं जातमग्रेऽति फलदं शुभम् । यूयं धन्यतरा येषां प्रत्यक्षोऽहर्निशं विभुः

tena vo darśanaṃ jātamagre'ti phaladaṃ śubham | yūyaṃ dhanyatarā yeṣāṃ pratyakṣo'harniśaṃ vibhuḥ

इत्युक्त्वा पूजयामास नत्वा चरणपंकजम् । प्रार्थयामास सर्वांस्तान्पिता मम नृपोत्तम । ब्रह्मण्यः सत्यवादी च भीमो भीमपराक्रमः ।।३

ityuktvā pūjayāmāsa natvā caraṇapaṃkajam | prārthayāmāsa sarvāṃstānpitā mama nṛpottama | brahmaṇyaḥ satyavādī ca bhīmo bhīmaparākramaḥ ||3

विना तं कथमायामि मातरं चारुहासिनीम् । तयाऽप्याराधितो देवो देवदेवो विनायकः

vinā taṃ kathamāyāmi mātaraṃ cāruhāsinīm | tayā'pyārādhito devo devadevo vināyakaḥ

जन्मावधि न चान्यं सा मनुते देवतांतरम् । दूत उवाच । एवं चेत्तर्हि तीर्थे ऽस्मिन्कुरु स्नानं तयोरपि । श्रेयस्तस्मै च तस्य च पित्रे मात्रे प्रदीयताम्

janmāvadhi na cānyaṃ sā manute devatāṃtaram | dūta uvāca | evaṃ cettarhi tīrthe 'sminkuru snānaṃ tayorapi | śreyastasmai ca tasya ca pitre mātre pradīyatām

ततस्तावपि नेष्यामो विमानवरमास्थितौ ।।३

tatastāvapi neṣyāmo vimānavaramāsthitau ||3

ब्रह्मोवाच । इति तद् वचनं श्रुत्वा कृत्वा प्रतिकृतिं कुशैः । कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः पुरा । ।।३

brahmovāca | iti tad vacanaṃ śrutvā kṛtvā pratikṛtiṃ kuśaiḥ | kuśo'si kuśaputro'si brahmaṇā nirmitaḥ purā | ||3

त्वयि स्नाते तु स स्नातो यस्येदं ग्रन्थिबंधनम् । एवं मन्त्रं समुच्चार्य सर्वेषामानुपूर्वशः

tvayi snāte tu sa snāto yasyedaṃ granthibaṃdhanam | evaṃ mantraṃ samuccārya sarveṣāmānupūrvaśaḥ

ग्राम्याणां सर्वलोकानां चक्रे स्नानविधिं नृप । चिन्तामणि क्षेत्रगतं तीर्थे गाणेश संज्ञके

grāmyāṇāṃ sarvalokānāṃ cakre snānavidhiṃ nṛpa | cintāmaṇi kṣetragataṃ tīrthe gāṇeśa saṃjñake

1.35.40

ततो रुक्मांगदो राजा सबलो दूतवाक्यतः । विमानवरमारुह्य कौंडिन्यं पुरमाययौ

tato rukmāṃgado rājā sabalo dūtavākyataḥ | vimānavaramāruhya kauṃḍinyaṃ puramāyayau

वाद्यघोषैर्ब्रह्मघोषैर्गन्धर्वाप्सरसां रवैः । नादितं गगनं तेन विमानेन दिशो दश ।।४

vādyaghoṣairbrahmaghoṣairgandharvāpsarasāṃ ravaiḥ | nāditaṃ gaganaṃ tena vimānena diśo daśa ||4

मातापितृभ्यां प्रददौ श्रेयो रुक्मांगदो नृपः । सर्वेषामेव लोकानां स्नानश्रेयो विनायके

mātāpitṛbhyāṃ pradadau śreyo rukmāṃgado nṛpaḥ | sarveṣāmeva lokānāṃ snānaśreyo vināyake

दत्तमात्रे तु कौशेय स्नानजे श्रेयसि ध्रुवम् । विनायकाज्ञयाऽन्यानि विमानानि समाययुः

dattamātre tu kauśeya snānaje śreyasi dhruvam | vināyakājñayā'nyāni vimānāni samāyayuḥ

प्रत्येकं ते समारुढा एकेकं गगनेचरम् । एवं रुक्मांगदो भीमस्तन्माता चारुहासिनी

pratyekaṃ te samāruḍhā ekekaṃ gaganecaram | evaṃ rukmāṃgado bhīmastanmātā cāruhāsinī

सर्वे लोका ययुस्तत्र यत्र देवो विनायकः । एवं तन्नगरं सर्वमाबालश्वपचावधि

sarve lokā yayustatra yatra devo vināyakaḥ | evaṃ tannagaraṃ sarvamābālaśvapacāvadhi

पुण्याद् गणेशतीर्थस्य स्नानजात् स्वर्गतिं गतम् । क उवाच। इति ते कथितं सर्वं यद्यत् पृष्टं त्वया मुने

puṇyād gaṇeśatīrthasya snānajāt svargatiṃ gatam | ka uvāca| iti te kathitaṃ sarvaṃ yadyat pṛṣṭaṃ tvayā mune

चिन्तामणि क्षेत्रगतं माहात्म्यं तीर्थसम्भवम् । यः शृणोति नरो भक्त्या सोऽपि तद् गतिमाप्नुयात्

cintāmaṇi kṣetragataṃ māhātmyaṃ tīrthasambhavam | yaḥ śṛṇoti naro bhaktyā so'pi tad gatimāpnuyāt

1320

इति श्रीगणेशपुराण उपासना खंडे कादम्बपुरगतवर्णनं नाम पंचत्रिंशत्तमोऽध्यायः (

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanā khaṃḍe kādambapuragatavarṇanaṃ nāma paṃcatriṃśattamo'dhyāyaḥ (

अध्यायाः ३६-४०

व्यास उवाच । श्रुतं गणेशतीर्थस्य माहात्म्यं कमलासन । रुक्मांगदस्य चरितं कौण्डिन्य पुरवासिनाम्

vyāsa uvāca | śrutaṃ gaṇeśatīrthasya māhātmyaṃ kamalāsana | rukmāṃgadasya caritaṃ kauṇḍinya puravāsinām

तथापि ब्रूहि मे ब्रह्मन् मुकुंदाचरितं शुभं । ब्रह्मोवाच । गते रूक्मांगदे सा तु जज्वाल मदनाग्निना

tathāpi brūhi me brahman mukuṃdācaritaṃ śubhaṃ | brahmovāca | gate rūkmāṃgade sā tu jajvāla madanāgninā

दावाग्निना यथा ग्रीष्मे महावनस्थला सुत । मुकुंदा नालभच्छर्म वने शीतल मारुते

dāvāgninā yathā grīṣme mahāvanasthalā suta | mukuṃdā nālabhaccharma vane śītala mārute

लतापुष्पमये स्थाने चंद्रचंदनवोऽपि च । तस्या न रोचते हास्यं गीतं नृत्यं कथान्तरम्

latāpuṣpamaye sthāne caṃdracaṃdanavo'pi ca | tasyā na rocate hāsyaṃ gītaṃ nṛtyaṃ kathāntaram

अन्नं जलं विह्वलापास्सचित्ताया मुनीश्वर । क्षुत्तृट् श्रमेण तस्यास्तु क्षणं निद्रा समाययौ

annaṃ jalaṃ vihvalāpāssacittāyā munīśvara | kṣuttṛṭ śrameṇa tasyāstu kṣaṇaṃ nidrā samāyayau

तामिंद्रो बुबुधे कांता प्रसुप्ता विजने वने । कामातुरा विह्वला च रूक्मांगद कृते सुत

tāmiṃdro bubudhe kāṃtā prasuptā vijane vane | kāmāturā vihvalā ca rūkmāṃgada kṛte suta

धृत्वा रौक्मांगदं रूपं बुभुजे कामुकां तु ताम् । आलिलिंग मुदा शक्रो मुकुंदा जहृषे भृशम्

dhṛtvā raukmāṃgadaṃ rūpaṃ bubhuje kāmukāṃ tu tām | āliliṃga mudā śakro mukuṃdā jahṛṣe bhṛśam

साऽपि रुक्मांगदं तं तु चुचुम्बे सुभृशं सुत । सोऽपि तस्याः कुचौ पीनौ ममर्द दृढमुष्टिना

sā'pi rukmāṃgadaṃ taṃ tu cucumbe subhṛśaṃ suta | so'pi tasyāḥ kucau pīnau mamarda dṛḍhamuṣṭinā

व्यंशुकां व्यंशुको रेमे निःशंकं स तया सह । ततः सा लज्जमानेव स्वगृहं प्रत्यपद्यत

vyaṃśukāṃ vyaṃśuko reme niḥśaṃkaṃ sa tayā saha | tataḥ sā lajjamāneva svagṛhaṃ pratyapadyata

इंद्रो रूक्मांगदो भूतस्तत्रैवान्तर्दधे सुत । मेने रुक्मांगदो भुक्तस्ततो गर्भं दधौ तु सा ।। १.३६..

iṃdro rūkmāṃgado bhūtastatraivāntardadhe suta | mene rukmāṃgado bhuktastato garbhaṃ dadhau tu sā || 1.36..

सुषुवे नवमे मासि सुवेलायां सुतं शुभम् । चारुसर्वानवद्यांगं रूपेण मदनातिगम्

suṣuve navame māsi suvelāyāṃ sutaṃ śubham | cārusarvānavadyāṃgaṃ rūpeṇa madanātigam

तस्य शब्देन महता धरण्या पतितस्य तु । सनादं दशदिग्वृंदमभूत्खं भूरसातलम्

tasya śabdena mahatā dharaṇyā patitasya tu | sanādaṃ daśadigvṛṃdamabhūtkhaṃ bhūrasātalam

पक्षिणो बभ्रमुः सर्वे उड्डीयोड्डीय सर्वतः । वाचक्नविः समायातस्त्यक्त्वा स्वनित्यकर्म च ।। १३ । । मुकुंदाचरितं तेन नैव बुद्धं कदाचन। जातकर्मादिकं सर्वं चकार भृषहर्षितः

pakṣiṇo babhramuḥ sarve uḍḍīyoḍḍīya sarvataḥ | vācaknaviḥ samāyātastyaktvā svanityakarma ca || 13 | | mukuṃdācaritaṃ tena naiva buddhaṃ kadācana| jātakarmādikaṃ sarvaṃ cakāra bhṛṣaharṣitaḥ

ददौ दानं यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः । दशाहे तु व्यतीते स नामकर्माकरोन्मुनिः

dadau dānaṃ yathāśakti brāhmaṇebhyo yathārhataḥ | daśāhe tu vyatīte sa nāmakarmākaronmuniḥ

गृत्समेत्यनुज्ञातो ज्योतिःशास्त्रपरैर्द्विजै । ततस्तु पंचमेऽब्देऽस्य व्रतबन्धं चकार ह ।। १

gṛtsametyanujñāto jyotiḥśāstraparairdvijai | tatastu paṃcame'bde'sya vratabandhaṃ cakāra ha || 1

वेदव्रतानि चत्वारि चकार बटुकस्य सः । सकृन्निगदमात्रेण गृह्णाति ब्रह्मतेजसा

vedavratāni catvāri cakāra baṭukasya saḥ | sakṛnnigadamātreṇa gṛhṇāti brahmatejasā

वेदशास्त्रनिधिर्जातः स्वकर्म कुशलोऽपि च । कदाचित् सुमहूर्ते तु पिता वाचक्नविः सुतम् ।। १ ८। । गणानां त्वेति ऋङ्मन्त्रं महांतमुपदिष्टवान् । उवाच च महामन्त्रो वैदिकोऽखिल सिद्धिदः ।। १

vedaśāstranidhirjātaḥ svakarma kuśalo'pi ca | kadācit sumahūrte tu pitā vācaknaviḥ sutam || 1 8| | gaṇānāṃ tveti ṛṅmantraṃ mahāṃtamupadiṣṭavān | uvāca ca mahāmantro vaidiko'khila siddhidaḥ || 1

आगमोक्तेषु मन्त्रेषु सर्वेषु श्रेष्ठ एव च । ध्यात्वा गजाननं देवं जपैनं स्थिरमानसः ।।१.३६.२

āgamokteṣu mantreṣu sarveṣu śreṣṭha eva ca | dhyātvā gajānanaṃ devaṃ japainaṃ sthiramānasaḥ ||1.36.2

परां सिद्धिं समाप्यैव ख्यातिं लोके गमिष्यसि । ततो गृत्समदो विप्रो मन्त्रं प्राप्य पितुर्मुखात्

parāṃ siddhiṃ samāpyaiva khyātiṃ loke gamiṣyasi | tato gṛtsamado vipro mantraṃ prāpya piturmukhāt

अनुष्ठानरतो भूत्वा जपध्यान परोऽभवत् । एवं बहुतिथे काले गते तु मुनिपुंगवे । तस्मिन् मगधदेशे यो राजा मगधसंज्ञितः ।।२२ । । चारुरूपा महामानी दानशूरोऽरिमर्दनः । नानालंकार शोभाढ्यो महार्हासन संश्रितः ।।२ ३ । । सुधर्मासनगो धीरः पुरुहूत इवापरः । चतुरंबलोपेतो ज्ञानी पंडितमानदः

anuṣṭhānarato bhūtvā japadhyāna paro'bhavat | evaṃ bahutithe kāle gate tu munipuṃgave | tasmin magadhadeśe yo rājā magadhasaṃjñitaḥ ||22 | | cārurūpā mahāmānī dānaśūro'rimardanaḥ | nānālaṃkāra śobhāḍhyo mahārhāsana saṃśritaḥ ||2 3 | | sudharmāsanago dhīraḥ puruhūta ivāparaḥ | caturaṃbalopeto jñānī paṃḍitamānadaḥ

अमात्यौ द्वौ ज्ञाननिधी वाचस्पत्यधिकौ गुणौः। अम्बिका नाम भार्याऽस्य चारुरूपा गुणाधिका

amātyau dvau jñānanidhī vācaspatyadhikau guṇauḥ| ambikā nāma bhāryā'sya cārurūpā guṇādhikā

पतिव्रता महाभागा शापानुग्रहणे क्षमा । तस्य राज्ञः पितुश्राद्धे समाजग्मुर्महर्षयः ।।२

pativratā mahābhāgā śāpānugrahaṇe kṣamā | tasya rājñaḥ pituśrāddhe samājagmurmaharṣayaḥ ||2

राज्ञाहूता वसिष्ठात्रि प्रमुखाः श्रुतिपारगाः । आकारितो गृत्समदस्तपस्वी शुचिमानसः

rājñāhūtā vasiṣṭhātri pramukhāḥ śrutipāragāḥ | ākārito gṛtsamadastapasvī śucimānasaḥ

ततः शास्त्र प्रसंगेन प्रौढि गृत्समदोऽवदत् । तमत्रि धिग्धिगित्येवमब्रवीन् मुनिसंन्निधौ

tataḥ śāstra prasaṃgena prauḍhi gṛtsamado'vadat | tamatri dhigdhigityevamabravīn munisaṃnnidhau

तपस्वीति भवान्मान्यो न मुनिस्त्वं यतस्तव । जन्म रूक्मांगदाज्जातं राजपुत्राद्विचारय

tapasvīti bhavānmānyo na munistvaṃ yatastava | janma rūkmāṃgadājjātaṃ rājaputrādvicāraya

नास्मत्समक्षो पूजार्हं इतो गच्छ स्वमाश्रमम् । इत्यत्रिवचनं श्रुत्वा क्रोधदीप्त इव ज्वलन् ।।१.३६.३

nāsmatsamakṣo pūjārhaṃ ito gaccha svamāśramam | ityatrivacanaṃ śrutvā krodhadīpta iva jvalan ||1.36.3

दहन्निव त्रिलोकीं स भक्षयन्निव तान्मुनीन् । अपेर त्वपलायन्त सिंहं दृष्ट्वा यथा मृगाः

dahanniva trilokīṃ sa bhakṣayanniva tānmunīn | apera tvapalāyanta siṃhaṃ dṛṣṭvā yathā mṛgāḥ

उवाच तत्र सदसि वसिष्ठादीन् मुनीन्प्रति । गृत्समद उवाच । यर्हि रुक्मांगदस्याहं न भवेयं मुनीश्वराः । तदा शापाग्निना युष्मान्कुर्यां भस्मावशेषितान् ।।३

uvāca tatra sadasi vasiṣṭhādīn munīnprati | gṛtsamada uvāca | yarhi rukmāṃgadasyāhaṃ na bhaveyaṃ munīśvarāḥ | tadā śāpāgninā yuṣmānkuryāṃ bhasmāvaśeṣitān ||3

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तान्मुनीन् सर्वान् प्रययौ मातरं प्रति । पप्रच्छ तां गृत्समदो वद दुष्टेऽतिकामुके ।।३

brahmovāca | ityuktvā tānmunīn sarvān prayayau mātaraṃ prati | papraccha tāṃ gṛtsamado vada duṣṭe'tikāmuke ||3

मुकुंदे वद मे तात नो चेद् भस्म भविष्यसि । आकर्ण्येवं वचस्तस्य चकम्पे भृशविह्वला

mukuṃde vada me tāta no ced bhasma bhaviṣyasi | ākarṇyevaṃ vacastasya cakampe bhṛśavihvalā

मुकुंदा मारूतेनेव कदली कुड्मलान्विता। उवाच दीनया वाचा बद्धांजलिपुटा सती

mukuṃdā mārūteneva kadalī kuḍmalānvitā| uvāca dīnayā vācā baddhāṃjalipuṭā satī

मुकुंदोवाच । मृगयासक्तचित्तोऽभूद्धृष्टसार्थो नृपोत्तमः । त्रैलोक्यसुभगो दृष्टो मया रूक्मांगदः शुभः ।। ३

mukuṃdovāca | mṛgayāsaktacitto'bhūddhṛṣṭasārtho nṛpottamaḥ | trailokyasubhago dṛṣṭo mayā rūkmāṃgadaḥ śubhaḥ || 3

अनुष्ठानरते वाचक्नवौ मे भर्तरि प्रिये । अनिवार्याः स्त्रिय इति स्मृत्वा वाक्यं विधीरितम्

anuṣṭhānarate vācaknavau me bhartari priye | anivāryāḥ striya iti smṛtvā vākyaṃ vidhīritam

तस्मिन् नृपे सक्तमना जाताऽस्मि स पिता तव । श्रुत्वेत्थं वचनं तस्या मौनवान्स ययौ मुनिः ।। ३८। । लज्जयाऽधोमुखः शापमभ्यधाज्जननीं प्रति ।। पुत्र उवाच । दुष्टे मूढे पापरते कानने कंटकी भव ।।३

tasmin nṛpe saktamanā jātā'smi sa pitā tava | śrutvetthaṃ vacanaṃ tasyā maunavānsa yayau muniḥ || 38| | lajjayā'dhomukhaḥ śāpamabhyadhājjananīṃ prati || putra uvāca | duṣṭe mūḍhe pāparate kānane kaṃṭakī bhava ||3

1.36.40

असंख्येय फला सर्वे प्राणिभिः परिवर्जिता । साऽपि शापं ददौ तस्मै क्रोधाविष्टा सुताय हि

asaṃkhyeya phalā sarve prāṇibhiḥ parivarjitā | sā'pi śāpaṃ dadau tasmai krodhāviṣṭā sutāya hi

जननी त्वमनादृत्य यतः शप्ता खलु त्वया । अतः शपामि त्वां पुत्र त्वत्तः पुत्रोऽति दारुणः ।।४ १ । । त्रैलोक्यभयदो दैत्यो भविष्यति महाबलः । एवं शशपतुस्तौ तु मातापुत्रौ परस्परम्

jananī tvamanādṛtya yataḥ śaptā khalu tvayā | ataḥ śapāmi tvāṃ putra tvattaḥ putro'ti dāruṇaḥ ||4 1 | | trailokyabhayado daityo bhaviṣyati mahābalaḥ | evaṃ śaśapatustau tu mātāputrau parasparam

क उवाच । सा तदैव शरीरं तत् त्यक्त्वाऽभूद् बदरी वने । वर्जिता पक्षिसंघातै जरिजैरंडजैरपि ।।८

ka uvāca | sā tadaiva śarīraṃ tat tyaktvā'bhūd badarī vane | varjitā pakṣisaṃghātai jarijairaṃḍajairapi ||8

ततोऽन्तरिक्षे वागासीदिन्द्राद् गृत्समदो ह्यभूत्। स तु गृत्समदो ब्रह्मन्ननुष्ठानाय जग्मिवान्

tato'ntarikṣe vāgāsīdindrād gṛtsamado hyabhūt| sa tu gṛtsamado brahmannanuṣṭhānāya jagmivān

इदं गृत्समदाख्यानं यः शृणोति नरोत्तमः । न स संकटमाप्नोति वांछितं लभतेऽखिलम्

idaṃ gṛtsamadākhyānaṃ yaḥ śṛṇoti narottamaḥ | na sa saṃkaṭamāpnoti vāṃchitaṃ labhate'khilam

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे गृत्समदोपाख्यानं नाम षट्त्रिशत्तमोऽध्यायः ।।३

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe gṛtsamadopākhyānaṃ nāma ṣaṭtriśattamo'dhyāyaḥ ||3

ब्रह्मोवाच। भ्रमन्मुनि ददर्शाग्रे वनं पुष्पकसंज्ञितम्। नानाद्रुमलताकीर्णं पुष्पप्राकारशोभितम्

brahmovāca| bhramanmuni dadarśāgre vanaṃ puṣpakasaṃjñitam| nānādrumalatākīrṇaṃ puṣpaprākāraśobhitam

शोभितं निर्झरजलैर्निर्जरैर्मुनिसत्तमै । ननाम तान् गृत्समदो न्यवसच्च तदाज्ञया

śobhitaṃ nirjharajalairnirjarairmunisattamai | nanāma tān gṛtsamado nyavasacca tadājñayā

तत्र स्नात्वा जपं चक्रे पादांगुष्ठाग्रधिष्टितः । स्थिरेण मनसा ध्यायन्देवं विघ्नेश्वरं विभुम्

tatra snātvā japaṃ cakre pādāṃguṣṭhāgradhiṣṭitaḥ | sthireṇa manasā dhyāyandevaṃ vighneśvaraṃ vibhum

नासाग्र न्यस्तदृष्टिः सन्निरीक्षन्न दिशोदिश । जितेन्द्रियो जितश्वासो जितात्मा मारुताशनः

nāsāgra nyastadṛṣṭiḥ sannirīkṣanna diśodiśa | jitendriyo jitaśvāso jitātmā mārutāśanaḥ

दिव्यवर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम् । उन्मील्य नयनं पश्यद्यदा गृत्समदो मुनिः

divyavarṣasahasraṃ sa tapastepe sudāruṇam | unmīlya nayanaṃ paśyadyadā gṛtsamado muniḥ

तदा नेत्रोद्भवो वह्नीस्त्रिदशान्पर्यतापयत् । शशंकिरे तदा देवाः कस्यायं पदभाग्भवेत

tadā netrodbhavo vahnīstridaśānparyatāpayat | śaśaṃkire tadā devāḥ kasyāyaṃ padabhāgbhaveta

अपरं गलितं पत्रं भक्षयन्नेकमेव च । यत्नमास्थाय परमं स्थाणुभूतोऽति निश्चलः

aparaṃ galitaṃ patraṃ bhakṣayannekameva ca | yatnamāsthāya paramaṃ sthāṇubhūto'ti niścalaḥ

दशपंचसहस्राणि तेपे निश्चलमानसः । ततो विनायको दृष्ट्वा तपनं तस्य दुर्घटम्

daśapaṃcasahasrāṇi tepe niścalamānasaḥ | tato vināyako dṛṣṭvā tapanaṃ tasya durghaṭam

अनुग्रहाय तस्याथ प्रादुरासीत् सुदीप्तिमान् । यथा धेनुर्वत्सरवं श्रुत्वा धावति सत्वरम्

anugrahāya tasyātha prādurāsīt sudīptimān | yathā dhenurvatsaravaṃ śrutvā dhāvati satvaram

तथा विनायको देवः शीघ्रं गृत्समदं ययौ । भासयंस्तेजसा विश्वं सहस्ररविसन्निभः ।। १.३७.१

tathā vināyako devaḥ śīghraṃ gṛtsamadaṃ yayau | bhāsayaṃstejasā viśvaṃ sahasraravisannibhaḥ || 1.37.1

चलत्कर्णतालो बृहद्दन्तिलीलो मुदा चारूखेलो लसच्चन्द्रभालः । बृहत्पद्ममालो जगत्कार्यमूलः करकंजनालो नमत्सविमेलः ।। १

calatkarṇatālo bṛhaddantilīlo mudā cārūkhelo lasaccandrabhālaḥ | bṛhatpadmamālo jagatkāryamūlaḥ karakaṃjanālo namatsavimelaḥ || 1

सिंहारूढो दशभुजो व्यालयज्ञोपवीतवान् । कुंकुमागरु कस्तूरी चारूचंदन चर्चितः

siṃhārūḍho daśabhujo vyālayajñopavītavān | kuṃkumāgaru kastūrī cārūcaṃdana carcitaḥ

सिद्धिबुद्धि युतः श्रीमान् कोटिसूर्याधिक द्युतिः । अनिर्वाच्य स्वरूपोऽपि लोलयाऽऽसीत्पुरो मुने ।। १

siddhibuddhi yutaḥ śrīmān koṭisūryādhika dyutiḥ | anirvācya svarūpo'pi lolayā''sītpuro mune || 1

तत्तेजसा ह्रतं तेजा मुनेस्तस्य महात्मनः । ब्रध्नस्य तेजसा यद्वन् नाक्षत्रं चंद्रजं महः

tattejasā hrataṃ tejā munestasya mahātmanaḥ | bradhnasya tejasā yadvan nākṣatraṃ caṃdrajaṃ mahaḥ

निमील्य नयने सोऽथ चकम्पे भृशविह्वलः । पपात मूर्छितो भूमौ विस्मृत ध्यानमंगलः

nimīlya nayane so'tha cakampe bhṛśavihvalaḥ | papāta mūrchito bhūmau vismṛta dhyānamaṃgalaḥ

पुनश्च मनसा ध्यायन् गजाननमनामयम् । मनसा तर्कयन् विघ्नं निमित्तं व्याकुलो मुनिः

punaśca manasā dhyāyan gajānanamanāmayam | manasā tarkayan vighnaṃ nimittaṃ vyākulo muniḥ

किमेतत् क्षोभजननं सहसा समुपस्थितम् । अद्यप्रभृति यत्तप्तं तत्कथं मे वृथा गतम्

kimetat kṣobhajananaṃ sahasā samupasthitam | adyaprabhṛti yattaptaṃ tatkathaṃ me vṛthā gatam

पाहि देवेश सर्वात्मन् विघ्नादस्माद् भयानकात् । त्वामृते शरणं यामि कमन्यं जगदीश्वरम्

pāhi deveśa sarvātman vighnādasmād bhayānakāt | tvāmṛte śaraṇaṃ yāmi kamanyaṃ jagadīśvaram

महद्दुःखं सदा देव प्राप्तं केन च हेतुना । नास्मत् पंक्तौ पूजनीय इति यद्वहते मनः

mahadduḥkhaṃ sadā deva prāptaṃ kena ca hetunā | nāsmat paṃktau pūjanīya iti yadvahate manaḥ

1.37.20

ब्रह्मोवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा जगाद स विनायकः । गणेश उवाच । अनुग्रहाय संप्राप्तं विद्धि मां गणनायकम्

brahmovāca | iti tadvacanaṃ śrutvā jagāda sa vināyakaḥ | gaṇeśa uvāca | anugrahāya saṃprāptaṃ viddhi māṃ gaṇanāyakam

सनकादिभिरप्राप्यं चिरं नियममास्थितैः । त्यक्त्वा भयं ब्रूहि यत्ते वांछितं मुनिसत्तम ।।२

sanakādibhiraprāpyaṃ ciraṃ niyamamāsthitaiḥ | tyaktvā bhayaṃ brūhi yatte vāṃchitaṃ munisattama ||2

एकांगुष्ठेन तपसा तोषितोऽहं त्वयाऽनिशम् । ब्रह्मोवाच । निशम्येत्थं वचस्तस्य देवदेवस्य शोभनम्

ekāṃguṣṭhena tapasā toṣito'haṃ tvayā'niśam | brahmovāca | niśamyetthaṃ vacastasya devadevasya śobhanam

दंडवत् प्रणनामैनं निजानंद परिप्लुतः । उवाच परमप्रीतो वरदं तं विनायकम्

daṃḍavat praṇanāmainaṃ nijānaṃda pariplutaḥ | uvāca paramaprīto varadaṃ taṃ vināyakam

गृत्समद उवाच । अद्य मे सफलं जन्म तपसो नियमस्य च । अखंडानंदरूपो यो ब्रह्मभूयो निराकृतिः । ।२४। । मुंचन्नश्रूणि नेत्राभ्यां मानदेन ननर्त च। चिदानंदघनो वेद शास्त्राणामप्यगोचरः

सद्यो दृष्टो मया साक्षादतः किं प्रार्थये विभो । तवाज्ञया तथाऽप्येकं प्रार्थये द्विरदानन

sadyo dṛṣṭo mayā sākṣādataḥ kiṃ prārthaye vibho | tavājñayā tathā'pyekaṃ prārthaye dviradānana

चतुरशीति लक्षासु योनिषु श्रेष्ठतासु च । मनुष्याणां महाभाग वर्णास्तत्र महत्तराः

caturaśīti lakṣāsu yoniṣu śreṣṭhatāsu ca | manuṣyāṇāṃ mahābhāga varṇāstatra mahattarāḥ

तत्रापि ब्राह्मणाः श्रेष्ठास्तत्रापि ज्ञानिनः पराः । ज्ञानिष्वनुष्ठानपरास्तेषु च ब्रह्मवेदिनः

tatrāpi brāhmaṇāḥ śreṣṭhāstatrāpi jñāninaḥ parāḥ | jñāniṣvanuṣṭhānaparāsteṣu ca brahmavedinaḥ

ब्रह्मज्ञानं तथा ज्ञानं देहि मे जगदीश्वर । त्वयि भक्तिं च सुदृढामविस्मरणमेव च ।।२

brahmajñānaṃ tathā jñānaṃ dehi me jagadīśvara | tvayi bhaktiṃ ca sudṛḍhāmavismaraṇameva ca ||2

तव भक्तेषु सर्वेषु श्रेष्ठतां च गजानन । अन्यं चैकं वरं याचे तं च मे देहि शंकर ।। १.३७.३० । । तव भक्त्यैकनिलयं त्रैलोक्याकर्षण क्षमम् । विख्यातं त्रिषु लोकेषु नमस्यं सुरमानुषैः ।।३

tava bhakteṣu sarveṣu śreṣṭhatāṃ ca gajānana | anyaṃ caikaṃ varaṃ yāce taṃ ca me dehi śaṃkara || 1.37.30 | | tava bhaktyaikanilayaṃ trailokyākarṣaṇa kṣamam | vikhyātaṃ triṣu lokeṣu namasyaṃ suramānuṣaiḥ ||3

एवं मां कुरु विघ्नेश यदि तुष्टोऽखिलार्थकृत्। वनं च पुष्पकं नाम्ना ख्यातिं यातु सुरेश्वर ।।३ २ ।।* अस्मिन् स्थित्वा च भक्तानां कामान्पूरय नित्यदा । इदं च पुष्पकपुरं चतुर्दिक्षु विशेषतः

evaṃ māṃ kuru vighneśa yadi tuṣṭo'khilārthakṛt| vanaṃ ca puṣpakaṃ nāmnā khyātiṃ yātu sureśvara ||3 2 || asmin sthitvā ca bhaktānāṃ kāmānpūraya nityadā | idaṃ ca puṣpakapuraṃ caturdikṣu viśeṣataḥ*

गणेशपुरमित्येवं प्रथां यातु गजानन । ब्रह्मोवाच । इति तद्वचन श्रुत्वा जगाद द्विरदाननः

gaṇeśapuramityevaṃ prathāṃ yātu gajānana | brahmovāca | iti tadvacana śrutvā jagāda dviradānanaḥ

गणेश उवाच । साधु साधु महाबाहो प्रसन्ने मयि दुर्लभम् । भक्तानां त्रिषु लोकेषु न किंचिन् मुनिपुंगव ।। ३

gaṇeśa uvāca | sādhu sādhu mahābāho prasanne mayi durlabham | bhaktānāṃ triṣu lokeṣu na kiṃcin munipuṃgava || 3

2.23.1

त्वया यत्प्रार्थितं विप्र तत्ते सर्वं भविष्यति । विप्रत्वं दुर्लभतरं प्रसन्नेन मयार्पितम् ।। ३६ । । गणानां त्वेति मन्त्रस्य वैदिकस्य यतस्त्वया । * (ऋ.

tvayā yatprārthitaṃ vipra tatte sarvaṃ bhaviṣyati | vipratvaṃ durlabhataraṃ prasannena mayārpitam || 36 | | gaṇānāṃ tveti mantrasya vaidikasya yatastvayā | * (ṛ.

जपः कृतो मुनेस्तस्त्वमृषिरस्य भविष्यसि

japaḥ kṛto munestastvamṛṣirasya bhaviṣyasi

ब्रह्मादिषु च देवेषु वसिष्ठादि मुनिष्वपि । ख्यातिं यास्यसि सर्वत्र परं श्रैष्ठयमुपागतः

brahmādiṣu ca deveṣu vasiṣṭhādi muniṣvapi | khyātiṃ yāsyasi sarvatra paraṃ śraiṣṭhayamupāgataḥ

1.37.40

सर्वेष्वारब्ध कार्येषु पूर्वं ते मम चापरम् । स्मरणं ये करिष्यन्ति तेषां सिद्धिर्भविष्यति ।। ३९। । कृते ज्ञानाद्दैवतर्षि च्छन्दसां कर्म निष्फलम् । पुत्रश्च बलवान् सर्वं देवानां सुभयंकरः

sarveṣvārabdha kāryeṣu pūrvaṃ te mama cāparam | smaraṇaṃ ye kariṣyanti teṣāṃ siddhirbhaviṣyati || 39| | kṛte jñānāddaivatarṣi cchandasāṃ karma niṣphalam | putraśca balavān sarvaṃ devānāṃ subhayaṃkaraḥ

भविष्यति महाख्यातिं त्रिषु लोकेषु यास्यति । अजेयः सर्वदेवानां विना रुद्रं भविष्यति ।।४

bhaviṣyati mahākhyātiṃ triṣu lokeṣu yāsyati | ajeyaḥ sarvadevānāṃ vinā rudraṃ bhaviṣyati ||4

मद्भक्तो मद्गतप्राणो मन्निष्ठो मत्परायणः । इदं च नगरं देव युगे पुष्पक संज्ञितम्

madbhakto madgataprāṇo manniṣṭho matparāyaṇaḥ | idaṃ ca nagaraṃ deva yuge puṣpaka saṃjñitam

त्रेतायां मणिपूरं च भानकं द्वापरेऽपि च । कलौ तु भद्रकं नाम ख्यातं लोके भविष्यति

tretāyāṃ maṇipūraṃ ca bhānakaṃ dvāpare'pi ca | kalau tu bhadrakaṃ nāma khyātaṃ loke bhaviṣyati

अत्र स्नानेन दानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात् । ब्रह्मोवाच । एवं दत्वा वरांस्तस्मै तत्रैवान्तर्दधे विभुः

atra snānena dānena sarvānkāmānavāpnuyāt | brahmovāca | evaṃ datvā varāṃstasmai tatraivāntardadhe vibhuḥ

तस्मिन्नंतर्हिते तत्र स्थापयामास वै मुनिः। गणेशमूर्ति प्रासादं कारयामास सुन्दरम्

tasminnaṃtarhite tatra sthāpayāmāsa vai muniḥ| gaṇeśamūrti prāsādaṃ kārayāmāsa sundaram

वरदेति च तन्नाम स्थापयामास शाश्वतम् । सिद्धिस्थानं च तत्रासीद् गणेशस्य प्रसादतः

varadeti ca tannāma sthāpayāmāsa śāśvatam | siddhisthānaṃ ca tatrāsīd gaṇeśasya prasādataḥ

कामान्पुष्णाणि सर्वेषां पुष्पकं क्षेत्रमित्यपि । पूजयामास तां मूर्तिं भक्तिभावसमन्वितः

kāmānpuṣṇāṇi sarveṣāṃ puṣpakaṃ kṣetramityapi | pūjayāmāsa tāṃ mūrtiṃ bhaktibhāvasamanvitaḥ

1413

इमां कथां यः शृणुयान् मुनीन्द्र श्रीविघ्नराजस्य वरप्रकाशाम्। सभेत कामानरिपलान् गणेश भक्तिं दृढां संसृतिमोचनीं च । ४८ (

imāṃ kathāṃ yaḥ śṛṇuyān munīndra śrīvighnarājasya varaprakāśām| sabheta kāmānaripalān gaṇeśa bhaktiṃ dṛḍhāṃ saṃsṛtimocanīṃ ca | 48 (

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे वरदाख्यानं नाम सप्तत्रिंशत्तमोध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe varadākhyānaṃ nāma saptatriṃśattamodhyāyaḥ

(१.३७.३२ पुष्पके प्रासादे चतुःषष्टिः स्तम्भाः भवन्ति। किमेते ६४ स्तम्भाः ६४ कलानां रूपाः सन्ति, अयं अन्वेषणीयः) व्यास उवाच । ततो गृत्समदस्यासीत् कथं वृत्तिः सुरेश्वर । तन्ममाचक्ष्व यत्नेन श्रद्दधानस्य पद्मज

(1.37.32 puṣpake prāsāde catuḥṣaṣṭiḥ stambhāḥ bhavanti| kimete 64 stambhāḥ 64 kalānāṃ rūpāḥ santi, ayaṃ anveṣaṇīyaḥ) vyāsa uvāca | tato gṛtsamadasyāsīt kathaṃ vṛttiḥ sureśvara | tanmamācakṣva yatnena śraddadhānasya padmaja

ब्रह्मोवाच । ततः सर्वे मुनिगणा मानयामासुरादरात् । ब्रह्मन् मुनिवरश्रेष्ठं नेमुर्गृत्समदं च तम्

brahmovāca | tataḥ sarve munigaṇā mānayāmāsurādarāt | brahman munivaraśreṣṭhaṃ nemurgṛtsamadaṃ ca tam

वरदानाद् गणेशस्य वव्रुस्तं यज्ञकर्मणि । सर्वारम्भे गणेशस्य पूजनादौ च सस्मरः

varadānād gaṇeśasya vavrustaṃ yajñakarmaṇi | sarvārambhe gaṇeśasya pūjanādau ca sasmaraḥ

एवं विख्यातिमगमत् स मुनिर्गणनायके । भक्तिं परमिकां चक्रे जपन्मंत्रं सुनिश्चलः

evaṃ vikhyātimagamat sa munirgaṇanāyake | bhaktiṃ paramikāṃ cakre japanmaṃtraṃ suniścalaḥ

कदाचित् स मुनिर्व्यास चुक्षुवे बलमुत्तरम् । दिशो नभश्च पृथिवीं नादयन् गिरिगह्वरान्

kadācit sa munirvyāsa cukṣuve balamuttaram | diśo nabhaśca pṛthivīṃ nādayan girigahvarān

अपश्यत् पुरतो यावत् तावद्बालं भयंकरम् । रक्तवर्णं महानादं जपाकुसुमसन्निभम्

apaśyat purato yāvat tāvadbālaṃ bhayaṃkaram | raktavarṇaṃ mahānādaṃ japākusumasannibham

तेजोराशिं च मुष्णंतं नेत्रालोकपथं मुहुः । दृष्ट्वा स तादृशं बालं चकम्पे भयविह्वलः

tejorāśiṃ ca muṣṇaṃtaṃ netrālokapathaṃ muhuḥ | dṛṣṭvā sa tādṛśaṃ bālaṃ cakampe bhayavihvalaḥ

तर्कयामास मनसा विघ्नः कोऽयमिहागतः ।। न जाने गणनाथेन दत्त पुत्रो ममाद्भुतः

tarkayāmāsa manasā vighnaḥ ko'yamihāgataḥ || na jāne gaṇanāthena datta putro mamādbhutaḥ

पश्यति स्म पुनः सोऽमुं चारुवक्त्रं सुलोचनम् । चारु रूक्मांगदं चारु मुकुटं चारुनूपुरम्

paśyati sma punaḥ so'muṃ cāruvaktraṃ sulocanam | cāru rūkmāṃgadaṃ cāru mukuṭaṃ cārunūpuram

1.38.10

चारुणा कटिसूत्रेण राजत्कटितटं सुतम् । पप्रच्छ तं मुनिः कोऽसि कस्यासि किं चिकीर्षसि

cāruṇā kaṭisūtreṇa rājatkaṭitaṭaṃ sutam | papraccha taṃ muniḥ ko'si kasyāsi kiṃ cikīrṣasi

क्व च ते पितरौ स्थानं वद तेजोनिधेऽर्भक । क उवाच । श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य जगाद बालको मुनिम्

kva ca te pitarau sthānaṃ vada tejonidhe'rbhaka | ka uvāca | śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya jagāda bālako munim

बालक उवाच । भूतभाविभवज्ज्ञानी किं मां त्वं परिपृच्छसि । तथाऽप्याज्ञावशो वच्मि क्षुतात्तव जनिर्मम

bālaka uvāca | bhūtabhāvibhavajjñānī kiṃ māṃ tvaṃ paripṛcchasi | tathā'pyājñāvaśo vacmi kṣutāttava janirmama

त्वमेव जनको माता कृपां कुरु ममोपरी । पालयस्व पितर्मां त्वं दिनानि कतिचिन्मुने

tvameva janako mātā kṛpāṃ kuru mamoparī | pālayasva pitarmāṃ tvaṃ dināni katicinmune

त्रैलोक्याक्रमणे शक्तो देवेन्द्रं वशवर्तिनम् । करिष्यामि न सन्देहो वीक्ष्यसे पौरूषं मम

trailokyākramaṇe śakto devendraṃ vaśavartinam | kariṣyāmi na sandeho vīkṣyase paurūṣaṃ mama

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भयहर्षं समन्वितः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिर्गृत्समदो वचः

brahmovāca | ityākarṇya vacastasya bhayaharṣaṃ samanvitaḥ | uvāca ślakṣṇayā vācā munirgṛtsamado vacaḥ

यद्ययं जातमात्रोऽपि शक्तस्त्रैलोक्य कर्षणे । तस्मादस्य प्रदास्यामि स्वं मन्त्रं स्वात्मजस्य हि

yadyayaṃ jātamātro'pi śaktastrailokya karṣaṇe | tasmādasya pradāsyāmi svaṃ mantraṃ svātmajasya hi

येनास्य वांछितं देवः परितुष्टो विनायकः । प्रदास्यति जगन्नाथो मम कीर्तिर्भविष्यति

yenāsya vāṃchitaṃ devaḥ parituṣṭo vināyakaḥ | pradāsyati jagannātho mama kīrtirbhaviṣyati

एवं संचिंत्य मनसा तस्मै स्वं मन्त्रमादिशत् । गणानां त्वेति तं चाह कुर्वनुष्ठानमादरात् ।। १

evaṃ saṃciṃtya manasā tasmai svaṃ mantramādiśat | gaṇānāṃ tveti taṃ cāha kurvanuṣṭhānamādarāt || 1

जपस्व वैदिकं मंत्रं चित्तं स्थाप्य गजानने । संतुष्टस्ते यदा पुत्र सर्वान् कामान् प्रदास्यति ।। १

japasva vaidikaṃ maṃtraṃ cittaṃ sthāpya gajānane | saṃtuṣṭaste yadā putra sarvān kāmān pradāsyati || 1

एवं प्राप्त महामंत्रो जगाम तपसे वनम् । एकांगुष्ठेनावतस्थे निराहारो जितेन्द्रियः । ।१.३८.२

evaṃ prāpta mahāmaṃtro jagāma tapase vanam | ekāṃguṣṭhenāvatasthe nirāhāro jitendriyaḥ | |1.38.2

ध्यायन् गजाननं देवं मनसा निश्चेलन सः । जपतस्तस्य वर्षाणि सार्धायुतमितानि च

dhyāyan gajānanaṃ devaṃ manasā niścelana saḥ | japatastasya varṣāṇi sārdhāyutamitāni ca

गतानि तस्य मुखतो बभूवाग्निर्दिशो ज्वलन । भयं बभूव देवानां दैत्यानां तलवासिनाम्

gatāni tasya mukhato babhūvāgnirdiśo jvalana | bhayaṃ babhūva devānāṃ daityānāṃ talavāsinām

ततस्तत् तपसा तुष्ट आविरासीद् गजाननः । दिशो वितिमिराः कुर्वंश्छादयन् भानुमंडलम् ।।२

tatastat tapasā tuṣṭa āvirāsīd gajānanaḥ | diśo vitimirāḥ kurvaṃśchādayan bhānumaṃḍalam ||2

भ्रामयन् पुष्पकरं चारू सुविषाणं मुदा युतः । तद्बृंहित रवं श्रुत्वा बालको विह्वलग्निव

bhrāmayan puṣpakaraṃ cārū suviṣāṇaṃ mudā yutaḥ | tadbṛṃhita ravaṃ śrutvā bālako vihvalagniva

उन्मील्य नेत्रे सोऽपश्यद्देवं तं पुरतः स्थितम् । चतुर्भुजं महाकायं नानाभूषा विभूषितम्

unmīlya netre so'paśyaddevaṃ taṃ purataḥ sthitam | caturbhujaṃ mahākāyaṃ nānābhūṣā vibhūṣitam

परशुं कमलं माला मोदकान् बिभ्रतं करैः । तेजसा धर्षितस्तस्य धैर्यं कृत्वा ननाम सः ।।२

paraśuṃ kamalaṃ mālā modakān bibhrataṃ karaiḥ | tejasā dharṣitastasya dhairyaṃ kṛtvā nanāma saḥ ||2

बद्धांजलिपुटो भूत्वा प्रार्थयामास तं विभुम् । बालक उवाच । किं मां धर्षयसे देव भक्तं त्वां शरणागतम्

baddhāṃjalipuṭo bhūtvā prārthayāmāsa taṃ vibhum | bālaka uvāca | kiṃ māṃ dharṣayase deva bhaktaṃ tvāṃ śaraṇāgatam

भव सौम्यतरो देव देहि मेऽखिलवांछितम् । ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य संजहार स्वकं महः

bhava saumyataro deva dehi me'khilavāṃchitam | brahmovāca | ityākarṇya vacastasya saṃjahāra svakaṃ mahaḥ

उवाच परमप्रीतो सावधान भवार्भक । यं ध्यायसि दिवारात्रो सोऽहं ते वरदोऽधुना

uvāca paramaprīto sāvadhāna bhavārbhaka | yaṃ dhyāyasi divārātro so'haṃ te varado'dhunā

ममेदं परमं रूपं स्वप्रकाशं जगन्मयम् । न विदुर्ब्रह्म रुद्राद्याः कुतो वेत्स्यन्ति मानवाः ।।१.३८.३

mamedaṃ paramaṃ rūpaṃ svaprakāśaṃ jaganmayam | na vidurbrahma rudrādyāḥ kuto vetsyanti mānavāḥ ||1.38.3

देवाश्च मुनयः सर्वे न च राजर्षयोऽपरे । नासुराः सिद्धगन्धर्वा न नागा न च दानवः

devāśca munayaḥ sarve na ca rājarṣayo'pare | nāsurāḥ siddhagandharvā na nāgā na ca dānavaḥ

सोऽहं तव तपोबद्धो वरं दातुमिहागतः । वरयस्व वरान्मत्तो यान्यांस्त्वं मनसेच्छसि

so'haṃ tava tapobaddho varaṃ dātumihāgataḥ | varayasva varānmatto yānyāṃstvaṃ manasecchasi

स उवाच ततो बालो धन्योऽहं तव दर्शनात् । पिता धन्यतरो मेऽद्य सार्थकं जन्म मे तपः ।।३

sa uvāca tato bālo dhanyo'haṃ tava darśanāt | pitā dhanyataro me'dya sārthakaṃ janma me tapaḥ ||3

स्तुतिं कर्तुं न जानामि बालभावात्सुरेश्वर । यतस्त्वं सर्वजगतां कर्ता पाताऽपहारकः

stutiṃ kartuṃ na jānāmi bālabhāvātsureśvara | yatastvaṃ sarvajagatāṃ kartā pātā'pahārakaḥ

त्वद् भासा भासयत्येव रविरग्निश्च चन्द्रमाः । चराचरं चेतयसे स्वमाहात्म्यान् महामते

tvad bhāsā bhāsayatyeva raviragniśca candramāḥ | carācaraṃ cetayase svamāhātmyān mahāmate

महिमानं महान्तं ते केशा अपि न यं विदुः । यदि मे वरदोऽसि त्वं तन्मे देहि गजानन ।। ३

mahimānaṃ mahāntaṃ te keśā api na yaṃ viduḥ | yadi me varado'si tvaṃ tanme dehi gajānana || 3

त्रैलोक्याकर्षणे शक्तिं विशिष्टां देहि मे विभो । देवदानवगन्धर्व मनुष्योरगराक्षसा

trailokyākarṣaṇe śaktiṃ viśiṣṭāṃ dehi me vibho | devadānavagandharva manuṣyoragarākṣasā

वश्या मम सदा सन्तु मुनिकिन्नर चारणाः। मनसा चिन्तितं यन्मे तत्तत् सिध्यतु सर्वदा ।।३

vaśyā mama sadā santu munikinnara cāraṇāḥ| manasā cintitaṃ yanme tattat sidhyatu sarvadā ||3

इंद्रादयो लोकपालाः सेवां कुर्वन्तु मे सदा । इह भोगाननेकान्मे मुक्तिं चान्ते प्रयच्छ च ।। ३

iṃdrādayo lokapālāḥ sevāṃ kurvantu me sadā | iha bhogānanekānme muktiṃ cānte prayaccha ca || 3

1.38.40

अन्यं च ते वरं याचे पुरमेतत् तवाज्ञया । प्रथां यातु यतश्चात्र तपमुग्रं तपो मया

anyaṃ ca te varaṃ yāce purametat tavājñayā | prathāṃ yātu yataścātra tapamugraṃ tapo mayā

गणेशपुरमिति च ख्यातिं यातु जनेष्टदम् ।। गणेश उवाच । त्रयाणामपि लोकानामाक्रमं त्वं करिष्यसि

gaṇeśapuramiti ca khyātiṃ yātu janeṣṭadam || gaṇeśa uvāca | trayāṇāmapi lokānāmākramaṃ tvaṃ kariṣyasi

सर्वेभ्यो न भयं तेऽस्ति सर्वे वश्याश्च ते सदा । आयसं कांचनं रौप्यं मया दत्तं पुरत्रयम्

sarvebhyo na bhayaṃ te'sti sarve vaśyāśca te sadā | āyasaṃ kāṃcanaṃ raupyaṃ mayā dattaṃ puratrayam

अभेद्यं सर्वदेवानां कामगं शंकर विना । त्रिपुरेति च ते नाम ख्यातिं लोके गमिष्यति

abhedyaṃ sarvadevānāṃ kāmagaṃ śaṃkara vinā | tripureti ca te nāma khyātiṃ loke gamiṣyati

यदैकेन च बाणेन शिवो भेत्स्यति ते पुरम् । तदैव यास्यसे मुक्तिं नात्र कार्या विचारणा

yadaikena ca bāṇena śivo bhetsyati te puram | tadaiva yāsyase muktiṃ nātra kāryā vicāraṇā

अन्यत्ते वांछितं सर्वं मत्प्रसादाद् भविष्यति । ब्रह्मोवाच । दत्त्वेत्थं स वरान्देवस्तत्रैवान्तर्दधे विभुः। विषादमगमद्देव वियोगात् त्रिपुरासुरः

anyatte vāṃchitaṃ sarvaṃ matprasādād bhaviṣyati | brahmovāca | dattvetthaṃ sa varāndevastatraivāntardadhe vibhuḥ| viṣādamagamaddeva viyogāt tripurāsuraḥ

1459

हर्षं च विपुलं लेभे वरान्प्राप्य यथेप्सितान्। त्रैलोक्यविजयं कर्तुं यतते स्म ततो बलात् ।।४६।। (

harṣaṃ ca vipulaṃ lebhe varānprāpya yathepsitān| trailokyavijayaṃ kartuṃ yatate sma tato balāt ||46|| (

इति श्रीगणेशपुराणे उपासनाखंडे वरप्रदानं नामाष्टत्रिंशत्तमोऽध्याय

iti śrīgaṇeśapurāṇe upāsanākhaṃḍe varapradānaṃ nāmāṣṭatriṃśattamo'dhyāya

व्यास उवाच । ततः किमकरोद् ब्रह्मस्त्रिपुरो वरदर्पितः । तत्सर्वं कौतुकं महयं वक्तुमर्हस्यशेषतः

vyāsa uvāca | tataḥ kimakarod brahmastripuro varadarpitaḥ | tatsarvaṃ kautukaṃ mahayaṃ vaktumarhasyaśeṣataḥ

ब्रह्मोवाच । ततः काश्मीर पाषाणभवां मूर्तिं गजाननीम । स्थापयामास विधिवद् ब्रह्मणैर्मन्त्रकोविदैः

brahmovāca | tataḥ kāśmīra pāṣāṇabhavāṃ mūrtiṃ gajānanīma | sthāpayāmāsa vidhivad brahmaṇairmantrakovidaiḥ

महांतं कांचनं दिव्यं मणिमुक्ता विभूषितम् । गणेशपुरमध्ये स प्रासादं कृतवान्शुभम्

mahāṃtaṃ kāṃcanaṃ divyaṃ maṇimuktā vibhūṣitam | gaṇeśapuramadhye sa prāsādaṃ kṛtavānśubham

उपचारैः षोडशभिः पूजयामास तं विभुम् । नमस्कारैरसंख्यातैः स्तुतिभिः प्रार्थनैरपि

upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayāmāsa taṃ vibhum | namaskārairasaṃkhyātaiḥ stutibhiḥ prārthanairapi

क्षमाप्य देवदेवेशमनुज्ञोप्य ययौ बहिः । ददौ दानान्यनेकानि ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः

kṣamāpya devadeveśamanujñopya yayau bahiḥ | dadau dānānyanekāni brāhmaṇebhyo yathārhataḥ

ततस्तदभवत्स्थानं बंगाले त्रिपुरस्य ह । गणेशपुरमित्येवं सर्वेषां सर्वसिद्धिदम्

tatastadabhavatsthānaṃ baṃgāle tripurasya ha | gaṇeśapuramityevaṃ sarveṣāṃ sarvasiddhidam

ततः स त्रिपुरो दैत्यो गजानन वरोद्धतः । नृलोकान्पालयामास देवानामाक्रमे रतः

tataḥ sa tripuro daityo gajānana varoddhataḥ | nṛlokānpālayāmāsa devānāmākrame rataḥ

पदातयस्तुरंगाश्च गजाश्च रथिनस्तथा । दशदिग्भ्यो ययुस्तं तु सेवार्थं बलवत्तराः

padātayasturaṃgāśca gajāśca rathinastathā | daśadigbhyo yayustaṃ tu sevārthaṃ balavattarāḥ

राजानः सेवका जाता आनुकूल्येन तस्य ह । प्रतिकूला गता मृत्युं युद्धं कर्तुं मनीश्वराः

rājānaḥ sevakā jātā ānukūlyena tasya ha | pratikūlā gatā mṛtyuṃ yuddhaṃ kartuṃ manīśvarāḥ

1.39.10

एवमाक्रम्य भूखंड ततोऽगादमरावतीम् । तत इंद्रो देवगणै नौंनायुद्ध करे वृतः

evamākramya bhūkhaṃḍa tato'gādamarāvatīm | tata iṃdro devagaṇai nauṃnāyuddha kare vṛtaḥ

ऐरावत समारूढो ययौ युद्धाय दंशितः । सोऽपि सेनां त्रिधा चक्रे चतुरंगां महाबलः

airāvata samārūḍho yayau yuddhāya daṃśitaḥ | so'pi senāṃ tridhā cakre caturaṃgāṃ mahābalaḥ

भीमकायं महादैत्यं वज्रदंष्ट्रं च दानवम् । धनुर्युद्धे गदायुद्धे शस्त्रयुद्धे च कोविदम्

bhīmakāyaṃ mahādaityaṃ vajradaṃṣṭraṃ ca dānavam | dhanuryuddhe gadāyuddhe śastrayuddhe ca kovidam

अस्त्रयुद्धे मल्लयुद्धे निष्णातं दैत्यपुंगवम् । भीमकायमवोचत्स नृलोकस्याधिपो भव

astrayuddhe mallayuddhe niṣṇātaṃ daityapuṃgavam | bhīmakāyamavocatsa nṛlokasyādhipo bhava

कालकूटं वज्रदंष्ट्रं जगाद त्रिपुरो बली । त्रिभागयाऽनया याहि सेनया त्वं रसातलम्

kālakūṭaṃ vajradaṃṣṭraṃ jagāda tripuro balī | tribhāgayā'nayā yāhi senayā tvaṃ rasātalam

शेषमुख्यान सर्वनागान् वशान्कुरु ममायज्ञा। अहं त्रिभागया शक्रमाक्रमिष्येऽखिलान्सुरान्

śeṣamukhyāna sarvanāgān vaśānkuru mamāyajñā| ahaṃ tribhāgayā śakramākramiṣye'khilānsurān

भौमकायो वज्रदंष्ट्रो यथाज्ञप्तो प्रतस्थतुः । चतुरंगबलैर्युक्तः स्वयं नन्दनमाययौ

bhaumakāyo vajradaṃṣṭro yathājñapto pratasthatuḥ | caturaṃgabalairyuktaḥ svayaṃ nandanamāyayau

दिव्यान् वृक्षान् बभंजुस्ते वार्यमाणास्तु सैनिकाः ।। तत्र स्थित्वा दैत्यराजो दूतान् शक्राय प्राहिणोत् । अत्रा नयन्तु तं शक्रं दर्शनाय त्वरान्विताः वदन्तु मम वाक्यं वा मृत्युलोकं व्रजाधुना

divyān vṛkṣān babhaṃjuste vāryamāṇāstu sainikāḥ || tatra sthitvā daityarājo dūtān śakrāya prāhiṇot | atrā nayantu taṃ śakraṃ darśanāya tvarānvitāḥ vadantu mama vākyaṃ vā mṛtyulokaṃ vrajādhunā

तत्र त्वां पालयिष्यामि साम्ना देह्यमरावतीम् यदि युद्धे च ते बुद्धिस्तदा शीघ्रं प्रयाहि माम्

tatra tvāṃ pālayiṣyāmi sāmnā dehyamarāvatīm yadi yuddhe ca te buddhistadā śīghraṃ prayāhi mām

1.39.20

ते गत्वा शक्रमाचख्युस्त्रिपुरासुर चेष्टितम् । श्रुत्वेत्थं वचनं तेषां वज्राहत इवाचल

te gatvā śakramācakhyustripurāsura ceṣṭitam | śrutvetthaṃ vacanaṃ teṣāṃ vajrāhata ivācala

चकम्पे चाचलरिपुर्वायुनेव यथा तरुः । चिन्तया व्याकुलीभूतः किमेतदिति चिन्तयन्

cakampe cācalaripurvāyuneva yathā taruḥ | cintayā vyākulībhūtaḥ kimetaditi cintayan

क्रोधानलेन जज्बाल संरक्ताखिललोचनः । कुर्वन्भस्मेव लोकानां शोषयन्निव वारिधीन्

krodhānalena jajbāla saṃraktākhilalocanaḥ | kurvanbhasmeva lokānāṃ śoṣayanniva vāridhīn

उवाच दूतान् गच्छन्तु यान्तु युद्धाय सत्वराः । स्वयमैरावतारूढो जगर्ज सुरशत्रुहा

uvāca dūtān gacchantu yāntu yuddhāya satvarāḥ | svayamairāvatārūḍho jagarja suraśatruhā

तेन नादेन महता क्षोभयन्भुवनत्रयम् । श्रुत्वा तद्वचनं ते तु गता दूतः यथागतम्

tena nādena mahatā kṣobhayanbhuvanatrayam | śrutvā tadvacanaṃ te tu gatā dūtaḥ yathāgatam

विबुधाश्चापि सन्नद्धा नानाशस्रासिपाणयः । भिण्डिपालकराः केचित् केचिच्छक्त्यृष्टिपाणयः

vibudhāścāpi sannaddhā nānāśasrāsipāṇayaḥ | bhiṇḍipālakarāḥ kecit kecicchaktyṛṣṭipāṇayaḥ

मुद्गरासिधराः केचिद्धनुर्बाणकराः परे । गदाखेटकराः केचित् केचित्तु दंडपाणयः

mudgarāsidharāḥ keciddhanurbāṇakarāḥ pare | gadākheṭakarāḥ kecit kecittu daṃḍapāṇayaḥ

एवं देवगणैर्युक्तो वज्रभृन्निर्ययौ बहिः । कृतस्वस्त्ययनो विप्रैर्नाना वादित्र निस्वनैः

evaṃ devagaṇairyukto vajrabhṛnniryayau bahiḥ | kṛtasvastyayano viprairnānā vāditra nisvanaiḥ

त्रिपुरो दूतवाक्येन ज्ञात्वा युद्धोद्यमं तु तम् । सन्नद्धामकरोत्सेनां प्रहृष्टां चतुरंगिणीम्

tripuro dūtavākyena jñātvā yuddhodyamaṃ tu tam | sannaddhāmakarotsenāṃ prahṛṣṭāṃ caturaṃgiṇīm

असंख्यातां समादाय ह्यारूढोऽभि निर्ययौ । परस्परं ददृशतुस्ते सेने वीरभूषणे

asaṃkhyātāṃ samādāya hyārūḍho'bhi niryayau | parasparaṃ dadṛśatuste sene vīrabhūṣaṇe

1.39.30

कोलाहलो महानासीद् बृंहितैर्ह्रेषितैरपि । क्ष्वेडितै रथघोषैश्च वाद्यघोषैरनेकधा

kolāhalo mahānāsīd bṛṃhitairhreṣitairapi | kṣveḍitai rathaghoṣaiśca vādyaghoṣairanekadhā

ततो हुंकारमात्रेण नोदितास्त्रिपुरेण ते । वीरा युयुधिरे देवैः स संमर्दो महानभूत्

tato huṃkāramātreṇa noditāstripureṇa te | vīrā yuyudhire devaiḥ sa saṃmardo mahānabhūt

नाभूत् स्वपर बोधोऽपि जघ्नुरेव परस्परम् । एवं सुतुमुले जन्ये मृतास्ते दानवा बहु

nābhūt svapara bodho'pi jaghnureva parasparam | evaṃ sutumule janye mṛtāste dānavā bahu

सुमनसोऽपि पतिता दैत्यशस्त्र प्रपीडिताः। बभुस्ते सैनिकास्तत्र पुष्पिता इव किंशुकाः

sumanaso'pi patitā daityaśastra prapīḍitāḥ| babhuste sainikāstatra puṣpitā iva kiṃśukāḥ

अशय्याः शयिताः केचिदंघ्रिहीनास्तथाऽपरे। क्रमेलका गजाध्यक्षा रथाश्वाश्च पदातिनः

aśayyāḥ śayitāḥ kecidaṃghrihīnāstathā'pare| kramelakā gajādhyakṣā rathāśvāśca padātinaḥ

ततः पलायनपरा दैत्या याता दिशो दश । सिंहं दृष्ट्वैव सहसा मृगा जीवनकांक्षिणः

tataḥ palāyanaparā daityā yātā diśo daśa | siṃhaṃ dṛṣṭvaiva sahasā mṛgā jīvanakāṃkṣiṇaḥ

ततो निवार्य तत्सैन्यं वृन्दारकरिपुः स्वयम् । क्रोधानल महाज्वालो गर्जन्मेघ इवापरः

tato nivārya tatsainyaṃ vṛndārakaripuḥ svayam | krodhānala mahājvālo garjanmegha ivāparaḥ

शत्रुसान्निध्यमगमद् भक्षयन्निव रोदसी । स्वखड्गेनाहनतीव्रं हस्तं वज्रधरं हरेः

śatrusānnidhyamagamad bhakṣayanniva rodasī | svakhaḍgenāhanatīvraṃ hastaṃ vajradharaṃ hareḥ

वज्रं पपात तद्धस्तात् तदद्भुतमिवाभवत् । तदा दाया हनद्दैत्यस्तेनैवैरावतं गजम्

vajraṃ papāta taddhastāt tadadbhutamivābhavat | tadā dāyā hanaddaityastenaivairāvataṃ gajam

ऐरावतः प्रहारेण पलायनपरो ययौ । ततो जघान स हरिर्मुष्टिना दैत्यपुंगवम्

airāvataḥ prahāreṇa palāyanaparo yayau | tato jaghāna sa harirmuṣṭinā daityapuṃgavam

1.39.40

सक्षणं पतितो भूमौ तत उत्थाय वेगवान् । जघान मुष्टिना शक्रं धरण्यां तमपातयत्

sakṣaṇaṃ patito bhūmau tata utthāya vegavān | jaghāna muṣṭinā śakraṃ dharaṇyāṃ tamapātayat

तत उत्थाय मघवा दैत्यं प्राह रुषान्वितः । इदानीं मल्लयुद्धाय सज्जीभवासुरेश्वर

tata utthāya maghavā daityaṃ prāha ruṣānvitaḥ | idānīṃ mallayuddhāya sajjībhavāsureśvara

ततः स विस्मयाविष्ट उवाच बलगर्वितः । किमर्थत्वं निजप्राणे निर्दयोऽसि सुरेश्वर

tataḥ sa vismayāviṣṭa uvāca balagarvitaḥ | kimarthatvaṃ nijaprāṇe nirdayo'si sureśvara

कृमिकीटपतंगानां प्राणोऽतीव प्रियो मतः । गच्छ देव धरण्यां ते स्थानं दत्तं मया शुभम्

kṛmikīṭapataṃgānāṃ prāṇo'tīva priyo mataḥ | gaccha deva dharaṇyāṃ te sthānaṃ dattaṃ mayā śubham

ब्रह्मोवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा जगाद बलवृत्रहा। यद्यहं जीविताच्वांहि मोचयामि न चेद्रिपो

brahmovāca | iti tadvacanaṃ śrutvā jagāda balavṛtrahā| yadyahaṃ jīvitācvāṃhi mocayāmi na cedripo

तदाऽहं धरणीं यामि त्वदाज्ञा वशगोऽधम । त्वमेव हतमूर्धाऽद्य धरणीं यास्यसे खल

tadā'haṃ dharaṇīṃ yāmi tvadājñā vaśago'dhama | tvameva hatamūrdhā'dya dharaṇīṃ yāsyase khala

वदत्येवं तु देवेन्द्र दैन्येन्द्रो निजघान तम् । मुष्टिना हृदये दुष्टस्ततो युद्धमभूत्तयोः

vadatyevaṃ tu devendra dainyendro nijaghāna tam | muṣṭinā hṛdaye duṣṭastato yuddhamabhūttayoḥ

चाणूरकृष्णयोर्यद्वत् परस्पर जयैषिणोः । हृदयं हृदयेनैव हस्तं हस्तेन जघ्नतुः

cāṇūrakṛṣṇayoryadvat paraspara jayaiṣiṇoḥ | hṛdayaṃ hṛdayenaiva hastaṃ hastena jaghnatuḥ

जानुभ्यां जानुनी चोरू ताभ्यां तौ च निजघ्नतुः । मस्तकं मस्तकेनैव कूर्परं कूर्परेण तु

jānubhyāṃ jānunī corū tābhyāṃ tau ca nijaghnatuḥ | mastakaṃ mastakenaiva kūrparaṃ kūrpareṇa tu

पृष्टं पृष्टेन पादाभ्यां पादौ तावभिजघ्नतुः । पादौ गृहीत्वा दैत्योऽस्य भ्रामयित्वा मुहुर्मुहुः

pṛṣṭaṃ pṛṣṭena pādābhyāṃ pādau tāvabhijaghnatuḥ | pādau gṛhītvā daityo'sya bhrāmayitvā muhurmuhuḥ

1.39.50

तत्याज दूरतः शक्रं यथा न ज्ञायते क्वचित् । आरुरोह स्वयं तं तु चतुर्दन्तं गजेश्वरम्

tatyāja dūrataḥ śakraṃ yathā na jñāyate kvacit | āruroha svayaṃ taṃ tu caturdantaṃ gajeśvaram

ततो देवगणाः सर्वे हिमवद् गिरिगह्वरम् । ययुः शक्रं विचिन्वन्तो दैत्यसंत्रासतापिताः

tato devagaṇāḥ sarve himavad girigahvaram | yayuḥ śakraṃ vicinvanto daityasaṃtrāsatāpitāḥ

कुत्र वा पतितो देवो द्रक्ष्यामो वा कथं विभुम् । एवं संचिंतयन्तस्ते भ्रमंतो ददृशुश्च तम्

kutra vā patito devo drakṣyāmo vā kathaṃ vibhum | evaṃ saṃciṃtayantaste bhramaṃto dadṛśuśca tam

अधोमुखं समायान्तं देवेन्द्रं तं तदैव ह । प्रणेमुर्देवसंघास्तमालिलिंगस्तथाऽपरे

adhomukhaṃ samāyāntaṃ devendraṃ taṃ tadaiva ha | praṇemurdevasaṃghāstamāliliṃgastathā'pare

पूजयामासुरपरे बीजयामास कश्चन । पादसंवाहनं चास्य चक्रुः केचन भक्तितः

pūjayāmāsurapare bījayāmāsa kaścana | pādasaṃvāhanaṃ cāsya cakruḥ kecana bhaktitaḥ

तत्रैव न्यवसन् सर्वे गुप्तरूपाः सुरास्तदा । दैत्यस्त्वैरावतारूढो ययौ ताममरावतीम्

tatraiva nyavasan sarve guptarūpāḥ surāstadā | daityastvairāvatārūḍho yayau tāmamarāvatīm

अध्यायाः ३६-४० (cont. 2)

देवस्थानानि दैत्यानामिंद्रासन गतः स्वयम् । ददौ विभज्य प्रत्येकं मानपूर्वं सुरद्विषाम्

devasthānāni daityānāmiṃdrāsana gataḥ svayam | dadau vibhajya pratyekaṃ mānapūrvaṃ suradviṣām

1516

दिव्य वादित्रनिर्घोषैः शृण्वन् गांधर्वनिस्वनान् । किन्नरैः सेव्यमानस्तु रेमे चाप्सरसां गणैः ५७ (

divya vāditranirghoṣaiḥ śṛṇvan gāṃdharvanisvanān | kinnaraiḥ sevyamānastu reme cāpsarasāṃ gaṇaiḥ 57 (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे इन्द्रपराजयो नामैकोन चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe indraparājayo nāmaikona catvāriṃśo'dhyāyaḥ

ब्रह्मोवाच । आक्रम्य देवधिष्ण्यानि दैत्योऽगाद् ब्रह्मणः पदम् । पराक्रमं दैत्यकृतं श्रुत्वा देवमुखात्परा

brahmovāca | ākramya devadhiṣṇyāni daityo'gād brahmaṇaḥ padam | parākramaṃ daityakṛtaṃ śrutvā devamukhātparā

ब्रह्मा ययौ नाभिपद्मं विष्णुः क्षीरनिधिं ययौ । दैत्यस्य मानसौ पुत्रौ प्रचंडश्चंड एव च

brahmā yayau nābhipadmaṃ viṣṇuḥ kṣīranidhiṃ yayau | daityasya mānasau putrau pracaṃḍaścaṃḍa eva ca

प्रचंडं स्थापयामास ब्रह्मलोकेऽधिनायकम् । ततश्चंडं च वैकुंठे चकार स्वामिनं स्वयम्

pracaṃḍaṃ sthāpayāmāsa brahmaloke'dhināyakam | tataścaṃḍaṃ ca vaikuṃṭhe cakāra svāminaṃ svayam

ततः कैलासमगमत् तं च दौर्भ्यामचालयत् । भयभीता च गिरिजा लिलिंगे शंकरं भृशम्

tataḥ kailāsamagamat taṃ ca daurbhyāmacālayat | bhayabhītā ca girijā liliṃge śaṃkaraṃ bhṛśam

ततः कैलासमगमद्युद्धाकांक्षी महासुरः । तेन तुष्टो महादेवो दैत्यस्य पौरुषेण च

tataḥ kailāsamagamadyuddhākāṃkṣī mahāsuraḥ | tena tuṣṭo mahādevo daityasya pauruṣeṇa ca

बहिर्ययौ वरं दातुं निजभक्तं सुखप्रदः । ददर्श त्रिपुरं दैत्यं वरं वृण्वित्यथाब्रवीत्

bahiryayau varaṃ dātuṃ nijabhaktaṃ sukhapradaḥ | dadarśa tripuraṃ daityaṃ varaṃ vṛṇvityathābravīt

स वव्रे यदि तुष्टोऽसि देहि कैलासमद्य मे । गच्छ मन्दारशिखरं यावन्मम मनोरथः

sa vavre yadi tuṣṭo'si dehi kailāsamadya me | gaccha mandāraśikharaṃ yāvanmama manorathaḥ

शंकरोऽपि ददौ तस्मै कैलासं स्वल्पकालिने । स्वयं जगाम गिरिशो मन्दाराद्रिं गणैर्वृतः

śaṃkaro'pi dadau tasmai kailāsaṃ svalpakāline | svayaṃ jagāma giriśo mandārādriṃ gaṇairvṛtaḥ

कैलासशिखरारूढो जहर्ष त्रिपुरासुरः। एवं देवान्वशे कृत्वा पुनरायाद्रसातलम्

kailāsaśikharārūḍho jaharṣa tripurāsuraḥ| evaṃ devānvaśe kṛtvā punarāyādrasātalam

1.40.10

भीमकायोऽपि बलवान् भूमंडल गतो बलात् । वशे चकार नृपतीन् ऋषीन् सर्वान् बबन्ध च

bhīmakāyo'pi balavān bhūmaṃḍala gato balāt | vaśe cakāra nṛpatīn ṛṣīn sarvān babandha ca

अग्निकुंडानि सर्वाणि देवतृप्ति कराणि च । आश्रमांश्च बभंजाशु तीर्थानि च विशेषतः

agnikuṃḍāni sarvāṇi devatṛpti karāṇi ca | āśramāṃśca babhaṃjāśu tīrthāni ca viśeṣataḥ

तापसांस्त्रासयामास कारागार समाश्रयात् । स्वाहा स्वधा वषट्कारान् वेदस्याभ्यसनानि च

tāpasāṃstrāsayāmāsa kārāgāra samāśrayāt | svāhā svadhā vaṣaṭkārān vedasyābhyasanāni ca

सदाचारान् सदा द्वेष्टि सर्वगर्वसमन्वित । वज्रदंष्ट्रोथ सप्तापि पातालानि वशेऽनयत्

sadācārān sadā dveṣṭi sarvagarvasamanvita | vajradaṃṣṭrotha saptāpi pātālāni vaśe'nayat

शेषं च वासुकिं चैव तक्षकं सर्वभोगिनः। निर्विषान् स विषांश्चैव चकार वशवर्तिलः । वज्रदंष्ट्रो रत्नजातं बुभुजे प्रेषयच्च तम्

śeṣaṃ ca vāsukiṃ caiva takṣakaṃ sarvabhoginaḥ| nirviṣān sa viṣāṃścaiva cakāra vaśavartilaḥ | vajradaṃṣṭro ratnajātaṃ bubhuje preṣayacca tam

नागांगनाभिश्च कुतूहलेन रेमे सदाऽसौ समदोऽति हर्षात् । भोगान् विमुंजन विविधानि रत्नान्यादाय यातस्त्रिपुरान्तिके सः

nāgāṃganābhiśca kutūhalena reme sadā'sau samado'ti harṣāt | bhogān vimuṃjana vividhāni ratnānyādāya yātastripurāntike saḥ

पातालवश्यतां शंसन् लेभे मानं ततोधिकम्

pātālavaśyatāṃ śaṃsan lebhe mānaṃ tatodhikam

वस्त्राणि च महार्हाणि ग्रामान् दासाननेकशः । एवं त्रिलोकान्वशगान् कृत्वा दैत्यो ननन्द ह

vastrāṇi ca mahārhāṇi grāmān dāsānanekaśaḥ | evaṃ trilokānvaśagān kṛtvā daityo nananda ha

देवाः सर्वे गुहावासाश्चिन्तयामासुरन्वहम् । कथमस्य वधः कस्मिन्काले वापि भविष्यति

devāḥ sarve guhāvāsāścintayāmāsuranvaham | kathamasya vadhaḥ kasminkāle vāpi bhaviṣyati

कस्माद्वेति न जानीमो लब्धोऽनेन वरं कुतः । एवं व्याकुलचित्तेषु सुरेषु मुनिसत्तम

kasmādveti na jānīmo labdho'nena varaṃ kutaḥ | evaṃ vyākulacitteṣu sureṣu munisattama

1.40.20

आययौ नारदस्तत्र त्रैलोक्यचर इच्छया । ददर्श दीनान्देवांस्ता नुत्ततार नभः पथात्

āyayau nāradastatra trailokyacara icchayā | dadarśa dīnāndevāṃstā nuttatāra nabhaḥ pathāt

दृष्ट्वा सर्वे नारदं तमुत्तस्थु सहसाऽऽदरात् । आलिलिंगुश्च नेमुश्च पुपूजुश्च यथाक्रमम्

dṛṣṭvā sarve nāradaṃ tamuttasthu sahasā''darāt | āliliṃguśca nemuśca pupūjuśca yathākramam

विश्रान्तं परिपप्रच्छुस्त्रिपुरस्य वरादिकम् । देवा ऊचुः । त्रिपुरेण समाक्रान्तं त्रैलोक्यं सचराचराम्

viśrāntaṃ paripapracchustripurasya varādikam | devā ūcuḥ | tripureṇa samākrāntaṃ trailokyaṃ sacarācarām

स्थाथानि नो गृहीतानि केशास्तेनापि निर्जिताः । शरणं कं व्रजामोऽद्य कथं तस्य वधो भवेत्

sthāthāni no gṛhītāni keśāstenāpi nirjitāḥ | śaraṇaṃ kaṃ vrajāmo'dya kathaṃ tasya vadho bhavet

वराश्च केन दत्ता नो वदास्य त्रिपुरस्य भोः । नारद उवाच । कथयामि समासेन दैत्यस्य चेष्टितं महत्

varāśca kena dattā no vadāsya tripurasya bhoḥ | nārada uvāca | kathayāmi samāsena daityasya ceṣṭitaṃ mahat

दिव्यवर्षसहस्रं स तताप परमं तपः । प्रसादयामास विभुं गणेशं देवनायकम्

divyavarṣasahasraṃ sa tatāpa paramaṃ tapaḥ | prasādayāmāsa vibhuṃ gaṇeśaṃ devanāyakam

तेनास्मै दुर्धरा दत्ता वराः सर्वभयंकराः । देवर्षि पितृभूतेभ्यो यक्षरक्ष पिशाचतः

tenāsmai durdharā dattā varāḥ sarvabhayaṃkarāḥ | devarṣi pitṛbhūtebhyo yakṣarakṣa piśācataḥ

न नागेभ्यो भयं दत्तं विनैकं शंकरं विभुम् । प्रसादयन्तु देवेशं द्विरदाननमादरात्

na nāgebhyo bhayaṃ dattaṃ vinaikaṃ śaṃkaraṃ vibhum | prasādayantu deveśaṃ dviradānanamādarāt

आराधयन्तु सर्वेऽपि विघ्नेशं सर्वसिद्धिदम् । देवा ऊचुः। कथमाराधनं तस्य देवदेवस्य धीमतः

ārādhayantu sarve'pi vighneśaṃ sarvasiddhidam | devā ūcuḥ| kathamārādhanaṃ tasya devadevasya dhīmataḥ

कर्तव्यं मुनिशार्दूल कृपया तद्वदस्व नः । नारद उवाच । अहमेकाक्षरं मन्त्रं कथयाम्यखिलान् प्रति

kartavyaṃ muniśārdūla kṛpayā tadvadasva naḥ | nārada uvāca | ahamekākṣaraṃ mantraṃ kathayāmyakhilān prati

1.40.30

तेन मन्त्रेण ते सर्वे मया दत्तेन भक्तितः । अनुष्ठानं प्रकुर्वन्तु सर्वेऽपि स्थिरमानसाः

tena mantreṇa te sarve mayā dattena bhaktitaḥ | anuṣṭhānaṃ prakurvantu sarve'pi sthiramānasāḥ

यावत् प्रत्यक्षतामेति देवोऽसौ गणनायकः । स एव तद्वधोपायं वदिष्यत्यखिलान्प्रति

yāvat pratyakṣatāmeti devo'sau gaṇanāyakaḥ | sa eva tadvadhopāyaṃ vadiṣyatyakhilānprati

नान्योपायं प्रपश्यामि तस्मात् कुर्वन्तु मे वचः । ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा नारदः सर्वानुपदिश्य मनुं च तम्

nānyopāyaṃ prapaśyāmi tasmāt kurvantu me vacaḥ | brahmovāca | ityuktvā nāradaḥ sarvānupadiśya manuṃ ca tam

जगाम तत्क्षणादेव वीणागानरतो मुनिः । ततः सर्वे सुरवरा गणेशं ध्यानतत्पराः

jagāma tatkṣaṇādeva vīṇāgānarato muniḥ | tataḥ sarve suravarā gaṇeśaṃ dhyānatatparāḥ

एकपादस्थिताः केचित् केचित्पद्मासनस्थिताः । केचिद्वीरासनयुताः केचिन्मीलित लोचना। निराहारा जितश्वासा जेपुर्मन्त्रं मुनींरितम्

ekapādasthitāḥ kecit kecitpadmāsanasthitāḥ | kecidvīrāsanayutāḥ kecinmīlita locanā| nirāhārā jitaśvāsā jepurmantraṃ munīṃritam

ततो बहुगते काले करणाब्धिर्गजाननः। अनुष्ठानं निरीक्ष्यैषां देवानां चिरकालजम

tato bahugate kāle karaṇābdhirgajānanaḥ| anuṣṭhānaṃ nirīkṣyaiṣāṃ devānāṃ cirakālajama

आविर्बभूव गणपस्तेषामग्रे वरप्रदः । उल्लसत् स्वर्णमुकुटश्चारु कुंडलमंडितः

āvirbabhūva gaṇapasteṣāmagre varapradaḥ | ullasat svarṇamukuṭaścāru kuṃḍalamaṃḍitaḥ

दन्तन्यस्तकरो राजत् कटिसूत्र वरांगद । पाशं सृणिं च परशुं कमलं च भुजैर्दधत्

dantanyastakaro rājat kaṭisūtra varāṃgada | pāśaṃ sṛṇiṃ ca paraśuṃ kamalaṃ ca bhujairdadhat

रक्तचन्दन कस्तूरी सिन्दूर शशिभूषणः।। विद्युत्तेजो लसत्कान्तिः कोटिसूर्यसमप्रभः

raktacandana kastūrī sindūra śaśibhūṣaṇaḥ|| vidyuttejo lasatkāntiḥ koṭisūryasamaprabhaḥ

दृष्ट्वैवं सहसा देवं विनायकमनामयम् । तेजसा धर्षितः सर्वे भयमापुश्च केचन

dṛṣṭvaivaṃ sahasā devaṃ vināyakamanāmayam | tejasā dharṣitaḥ sarve bhayamāpuśca kecana

1.40.40

प्रणेमुः सहसा केचिद्देवास्तं द्विरदाननम् । पूजयामासुरपरे हर्षगदगद भाषिणः

praṇemuḥ sahasā keciddevāstaṃ dviradānanam | pūjayāmāsurapare harṣagadagada bhāṣiṇaḥ

स्वसंकष्ट विनाशाय तुष्टुवु कोऽपि तं विभुम। प्रसादसुमुखं देवं सुसुखं संकटापहम्

svasaṃkaṣṭa vināśāya tuṣṭuvu ko'pi taṃ vibhuma| prasādasumukhaṃ devaṃ susukhaṃ saṃkaṭāpaham

देवा ऊचुः। नमो नमस्ते परमार्थरूप नमो नमस्तेऽखिलकारणाय । नमो नमस्तेऽखिल कारणाय सर्वेन्द्रियाणामधिवासिनेऽपि

devā ūcuḥ| namo namaste paramārtharūpa namo namaste'khilakāraṇāya | namo namaste'khila kāraṇāya sarvendriyāṇāmadhivāsine'pi

नमो नमो भूतमयाय तेऽस्तु नमो नमो भूतकृते सुरेश । नमो नमः सर्वधियां प्रबोध नमो नमो विश्वलयोद्भवाय

namo namo bhūtamayāya te'stu namo namo bhūtakṛte sureśa | namo namaḥ sarvadhiyāṃ prabodha namo namo viśvalayodbhavāya

नमो नमो विश्वभृतेऽखिलेश नमो नमः कारण कारणाय । नमो नमो वेदविदामदृश्य नमो नमः सर्ववरप्रदाय

namo namo viśvabhṛte'khileśa namo namaḥ kāraṇa kāraṇāya | namo namo vedavidāmadṛśya namo namaḥ sarvavarapradāya

नमो नमो वागविचारभूत नमो नमो विघ्ननिवारणाय । नमो नमोऽभक्त मनोरथघ्ने नमो नमो भक्त मनोरथज्ञ

namo namo vāgavicārabhūta namo namo vighnanivāraṇāya | namo namo'bhakta manorathaghne namo namo bhakta manorathajña

नमो नमोऽभक्तमनोरथेश नमो नमो विश्वविधानदक्ष । नमो नमो दैत्यविनाशहेतो नमो नमः संकटनाशकाय

namo namo'bhaktamanoratheśa namo namo viśvavidhānadakṣa | namo namo daityavināśaheto namo namaḥ saṃkaṭanāśakāya

नमो नमः कारुणिकोत्तमाय नमो नमो ज्ञानमयाय तेऽस्तु । नमो नमोऽज्ञानविनाशनाय नमो नमो भक्त विभूतिदाय

namo namaḥ kāruṇikottamāya namo namo jñānamayāya te'stu | namo namo'jñānavināśanāya namo namo bhakta vibhūtidāya

नमो नमोऽभक्तविभूति हन्त्रे नयो नमो भक्त विमोचनाय । नमो नमोऽभक्त विबन्धनाय नमो नमस्ते प्रविभक्त मूर्ते

namo namo'bhaktavibhūti hantre nayo namo bhakta vimocanāya | namo namo'bhakta vibandhanāya namo namaste pravibhakta mūrte

नमो नमस्तत्व विबोधकाय नमो नमस्तत्व विदुत्तमाय । नमो नमस्तेऽखिल कर्म साक्षिणे नमो नमस्ते गुणनायकाय

namo namastatva vibodhakāya namo namastatva viduttamāya | namo namaste'khila karma sākṣiṇe namo namaste guṇanāyakāya

1.40.50

ब्रह्मोवाच । एवं स्तुतः सुरैर्देवो द्विरदानन ईश्वरः । उवाच परमप्रीतो हर्षयत् सुरसत्तमान्

brahmovāca | evaṃ stutaḥ surairdevo dviradānana īśvaraḥ | uvāca paramaprīto harṣayat surasattamān

गणेश उवाच । स्तोत्रेण तपसा चैव सुराः संतुष्टिमागतः । ददामि सकलाभीष्टं तद् वृणुध्वं सुरेश्वराः

gaṇeśa uvāca | stotreṇa tapasā caiva surāḥ saṃtuṣṭimāgataḥ | dadāmi sakalābhīṣṭaṃ tad vṛṇudhvaṃ sureśvarāḥ

देवा ऊचुः । यदि तुष्टोऽसि देवेश त्रिपुरं जहि दानवम् । सर्वेषामधिकारान्नो गृहीत्वा यस्तु तिष्ठति

devā ūcuḥ | yadi tuṣṭo'si deveśa tripuraṃ jahi dānavam | sarveṣāmadhikārānno gṛhītvā yastu tiṣṭhati

त्वयैवास्याभयं दत्तं सर्वामरसमूहतः । अतः स्म संकटं प्राप्ताः संकटान्मोचयाशु नः

tvayaivāsyābhayaṃ dattaṃ sarvāmarasamūhataḥ | ataḥ sma saṃkaṭaṃ prāptāḥ saṃkaṭānmocayāśu naḥ

त्वामेव शरणं प्राप्ता एष एव वरो हि नः । गणेश उवाच । वारयिष्ये भयं सर्वं तस्माद्घोरतराद्धि वः

tvāmeva śaraṇaṃ prāptā eṣa eva varo hi naḥ | gaṇeśa uvāca | vārayiṣye bhayaṃ sarvaṃ tasmādghoratarāddhi vaḥ

भवत्कृतमिदं स्तोत्रमतिप्रीतिकरं मम् । संकष्टनाशनमिति विख्यातं च भविष्यति

bhavatkṛtamidaṃ stotramatiprītikaraṃ mam | saṃkaṣṭanāśanamiti vikhyātaṃ ca bhaviṣyati

पठतां शृण्वतां चैव सर्वकामप्रदं नृणाम् । त्रिसन्ध्यं यः पठेदेतत् संकष्टं नाप्नुयात् क्वचित्

paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ caiva sarvakāmapradaṃ nṛṇām | trisandhyaṃ yaḥ paṭhedetat saṃkaṣṭaṃ nāpnuyāt kvacit

1573

ब्रह्मोवाच । इति दत्त्वा वरं तेषां सुराणां जगदीश्वरः । पश्यतां मुनिदेवानां तत्रैवान्तर्दधे विभुः ५७ (

brahmovāca | iti dattvā varaṃ teṣāṃ surāṇāṃ jagadīśvaraḥ | paśyatāṃ munidevānāṃ tatraivāntardadhe vibhuḥ 57 (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे स्तोत्र निरूपणं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe stotra nirūpaṇaṃ nāma catvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ४१-४५

व्यास उवाच । वरदेन गणेशेन प्रभुणा सर्वकारिणां । किं कृतं तन्ममाचक्ष्व पृच्छते चतुरानन

vyāsa uvāca | varadena gaṇeśena prabhuṇā sarvakāriṇāṃ | kiṃ kṛtaṃ tanmamācakṣva pṛcchate caturānana

ब्रह्मोवाच । ततो गजाननो विप्ररूपेण त्रिपुरं ययौ । महार्हासन संविष्टं ददर्श द्विजसत्तमः

brahmovāca | tato gajānano viprarūpeṇa tripuraṃ yayau | mahārhāsana saṃviṣṭaṃ dadarśa dvijasattamaḥ

स उत्थाय नमस्कृत्य स्वासने चोपवेशयत् । संपूज्य परिपपृच्छ कुत आगम्यते द्विज

sa utthāya namaskṛtya svāsane copaveśayat | saṃpūjya paripapṛccha kuta āgamyate dvija

का विद्या किं च ते नाम पृच्छते ब्रूहि मे द्विज । प्रयोजनं च किं तेऽस्ति शक्तिश्चेत् करवामहे

kā vidyā kiṃ ca te nāma pṛcchate brūhi me dvija | prayojanaṃ ca kiṃ te'sti śaktiścet karavāmahe

द्विज उवाच । सायंगृहा वयं दैत्य सर्वज्ञाः सर्ववेदिनः । इच्छाविहारा लोकानां भ्रमामो हितकाम्यया

dvija uvāca | sāyaṃgṛhā vayaṃ daitya sarvajñāḥ sarvavedinaḥ | icchāvihārā lokānāṃ bhramāmo hitakāmyayā

कलाधरेत्येव नाम्ना विख्याता भुवनत्रये । दृष्टुकामा वैभवं ते संप्राप्ता भवनं तव

kalādharetyeva nāmnā vikhyātā bhuvanatraye | dṛṣṭukāmā vaibhavaṃ te saṃprāptā bhavanaṃ tava

अखिला : संपदस्ते तु दृष्ट्वा तृप्ताः स्म सांप्रतम् । न कैलासे न वैकुंठे ब्रह्मलोकेऽपि नेदृशी

akhilā : saṃpadaste tu dṛṣṭvā tṛptāḥ sma sāṃpratam | na kailāse na vaikuṃṭhe brahmaloke'pi nedṛśī

पदे शाक्रे न वै संपद्यादृशी दृश्यते तव । दैत्य उवाच । नाममात्रां कलाधारः किं वा जानासि तां द्विज

pade śākre na vai saṃpadyādṛśī dṛśyate tava | daitya uvāca | nāmamātrāṃ kalādhāraḥ kiṃ vā jānāsi tāṃ dvija

संपदः सर्वलोकेषु याभ्य एता प्रशंससि । जानासि चेद्दर्शय मे तासां मध्ये महोत्कटाम्

saṃpadaḥ sarvalokeṣu yābhya etā praśaṃsasi | jānāsi ceddarśaya me tāsāṃ madhye mahotkaṭām

1.41.10

दृष्ट्वा दास्ये वांछितं ते प्रियं प्राणमपि द्विज । न स्मरे परिहासेऽपि वितथं भाषितं मुने

dṛṣṭvā dāsye vāṃchitaṃ te priyaṃ prāṇamapi dvija | na smare parihāse'pi vitathaṃ bhāṣitaṃ mune

कलाधर उवाच । परेषां संपदं दृष्ट्वा किं स्यात्तव सुरद्विष । विनयात्ते प्रसन्नोऽहं कलया ते ददामि वै

kalādhara uvāca | pareṣāṃ saṃpadaṃ dṛṣṭvā kiṃ syāttava suradviṣa | vinayātte prasanno'haṃ kalayā te dadāmi vai

कांचनं राजतं लौहं त्रिपुरं शरसंस्थितम् । रम तत्र स्थिरो दैत्य चिरकालं यथासुखम्

kāṃcanaṃ rājataṃ lauhaṃ tripuraṃ śarasaṃsthitam | rama tatra sthiro daitya cirakālaṃ yathāsukham

अभेद्यं देव गंधर्वैर्मानुषैरुरगैरपि । कल्पितार्थप्रदं तत्ते कामगं कामदं शुभम्

abhedyaṃ deva gaṃdharvairmānuṣairuragairapi | kalpitārthapradaṃ tatte kāmagaṃ kāmadaṃ śubham

यदैवैकेन बाणेन कस्मिंश्चित् कालपर्यये । भेत्स्यते तद्धरो दैत्य तदा नाशमुपैष्यति

yadaivaikena bāṇena kasmiṃścit kālaparyaye | bhetsyate taddharo daitya tadā nāśamupaiṣyati

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा धनुरादाय संस्तभ्य शरमन्तरा। पुरत्रयं निर्ममेऽसौ भुवनत्रय सन्निभम्

brahmovāca | ityuktvā dhanurādāya saṃstabhya śaramantarā| puratrayaṃ nirmame'sau bhuvanatraya sannibham

विचित्रैर्भवनै रम्यै दीर्घिकाराम संयुतः । नानानक्षि गणैर्जुष्टं सर्वकामप्रदं खगम्

vicitrairbhavanai ramyai dīrghikārāma saṃyutaḥ | nānānakṣi gaṇairjuṣṭaṃ sarvakāmapradaṃ khagam

मायया मोहितो दैत्यस्तत्रस्थो चहृषे भृशम् । जगर्ज घनवद्दैत्यो लोकत्रयविकम्पनः

māyayā mohito daityastatrastho cahṛṣe bhṛśam | jagarja ghanavaddaityo lokatrayavikampanaḥ

न मत्तः श्रेष्ठ इत्येवं गर्वदर्प समन्वितः । त्रैलोक्यं क्षोभयामास ब्राह्मणं तमथाब्रवीत्

na mattaḥ śreṣṭha ityevaṃ garvadarpa samanvitaḥ | trailokyaṃ kṣobhayāmāsa brāhmaṇaṃ tamathābravīt

याचस्व दुर्लभतरं तत्ते दास्ये द्विजोत्तम । इत्युक्त्वा स द्विजः प्राह तं दैत्यं निस्पृहोऽपि सन्

yācasva durlabhataraṃ tatte dāsye dvijottama | ityuktvā sa dvijaḥ prāha taṃ daityaṃ nispṛho'pi san

1.41.20

द्विज उवाच । अहं कैलासमगमं दृष्टवान् मूर्तिमुत्तमम् । शिवेन पूजितां सम्यग् गाणेशीं चिन्तितार्थदाम्

dvija uvāca | ahaṃ kailāsamagamaṃ dṛṣṭavān mūrtimuttamam | śivena pūjitāṃ samyag gāṇeśīṃ cintitārthadām

तामानय त्वं मे देहि शक्तिर्यद्यसुरेश्वर । नेतादृशी मया मूर्तिस्त्रैलोक्यं चरतेक्षिता

tāmānaya tvaṃ me dehi śaktiryadyasureśvara | netādṛśī mayā mūrtistrailokyaṃ caratekṣitā

अतो मम मनस्तस्यामासक्तं दैत्यसत्तम । तां प्राप्य कृतकृत्योऽहं भविष्याम्यसुरेश्वर

ato mama manastasyāmāsaktaṃ daityasattama | tāṃ prāpya kṛtakṛtyo'haṃ bhaviṣyāmyasureśvara

कीर्तिं ते प्रथयिष्यामि त्रैलोक्ये सचराचरे । न दाता त्रिपुराच्छ्रेष्ठो वांछितं यः प्रयच्छति

kīrtiṃ te prathayiṣyāmi trailokye sacarācare | na dātā tripurācchreṣṭho vāṃchitaṃ yaḥ prayacchati

दैत्य उवाच । शंकर किकरं मन्ये गणये न च देवताः । आनयित्वा प्रदास्यामि तां मूर्तिं द्विजपुंगव

daitya uvāca | śaṃkara kikaraṃ manye gaṇaye na ca devatāḥ | ānayitvā pradāsyāmi tāṃ mūrtiṃ dvijapuṃgava

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा पूजयामास तं कलाधरमादरात्। ददौ तस्मै दश ग्रामान् गोवस्त्र भूषणानि च

brahmovāca | ityuktvā pūjayāmāsa taṃ kalādharamādarāt| dadau tasmai daśa grāmān govastra bhūṣaṇāni ca

मुक्ताफलानि भूरीणि महार्हाणीतराणि च । रत्नानि च प्रवालानि रांकवास्तरणानि च

muktāphalāni bhūrīṇi mahārhāṇītarāṇi ca | ratnāni ca pravālāni rāṃkavāstaraṇāni ca

दासीदास शतं नाना भूषायुक्तं ददेऽसुरः । सदश्वान् सवरूथांश्च स्वर्णाक्षान् राजतान् रथान्

dāsīdāsa śataṃ nānā bhūṣāyuktaṃ dade'suraḥ | sadaśvān savarūthāṃśca svarṇākṣān rājatān rathān

प्रगृह्यै तत् बलाद्दत्तं प्रययों स कलाधर । स्वाश्रमं हर्षयन् पत्नी सर्वानाश्रमवासिनः

pragṛhyai tat balāddattaṃ prayayoṃ sa kalādhara | svāśramaṃ harṣayan patnī sarvānāśramavāsinaḥ

1602

ब्रह्मोवाच । एवं च सर्वं वृत्तान्तं नारदोऽकथयत्सुरान् । तेऽपि कालं प्रतीक्षन्तो दिवसानतिचक्रमुः ॥२९॥ (

brahmovāca | evaṃ ca sarvaṃ vṛttāntaṃ nārado'kathayatsurān | te'pi kālaṃ pratīkṣanto divasānaticakramuḥ ||29|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे कलाधरगमनं नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः ॥४१। । व्यास उवाच । कृतवान् किमु दैत्यः स गते तास्मिन्कलाधरे। कथमानीय दत्ताऽस्मै मूर्तिश्चिन्तामणेः शुभा

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe kalādharagamanaṃ nāmaikacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ ||41| | vyāsa uvāca | kṛtavān kimu daityaḥ sa gate tāsminkalādhare| kathamānīya dattā'smai mūrtiścintāmaṇeḥ śubhā

एतत्कथय मे सर्वं विस्तार्य चतुरानन । लीला गजाननीः शृण्वन् न तृप्यामि समासतः

etatkathaya me sarvaṃ vistārya caturānana | līlā gajānanīḥ śṛṇvan na tṛpyāmi samāsataḥ

ब्रह्मोवाच तस्मिन्गते यदकरोत् स दैत्यो मुनिसत्तम । तत्सर्वं कथयिष्यामि शृणुष्वावहितो मुने

brahmovāca tasmingate yadakarot sa daityo munisattama | tatsarvaṃ kathayiṣyāmi śṛṇuṣvāvahito mune

दूतौ संप्रेषयामास मन्दराद्रिस्थितं शिवम् । अशिक्षयच्छिवं गत्वा ब्रूतं मद्वाक्यमादरात्

dūtau saṃpreṣayāmāsa mandarādristhitaṃ śivam | aśikṣayacchivaṃ gatvā brūtaṃ madvākyamādarāt

मूर्तिश्चिन्तामणेस्तेऽस्ति गृहे सर्वार्थदा शुभा। देहि तां दैत्यराजाय साम्नैव गिरिजापते

mūrtiścintāmaṇeste'sti gṛhe sarvārthadā śubhā| dehi tāṃ daityarājāya sāmnaiva girijāpate

पाताले स्वर्गलोके वा मर्त्ये वा पुनरद्भुतम् । तत्सर्वं तेन दैत्यैन ह्यानीतं स्वगृहे तलात्

pātāle svargaloke vā martye vā punaradbhutam | tatsarvaṃ tena daityaina hyānītaṃ svagṛhe talāt

शीघ्रमानीयतां देव यावो दैत्यं महाबलम् । न दास्यसे यदा साम्ना तदा दैत्यः पराक्रमी

śīghramānīyatāṃ deva yāvo daityaṃ mahābalam | na dāsyase yadā sāmnā tadā daityaḥ parākramī

ग्रहीष्यति बलात्तां तु ततो दुःखमवाप्स्यसि । इति दैत्यवचः श्रुत्वा जग्मतुस्तौ शिवं प्रति

grahīṣyati balāttāṃ tu tato duḥkhamavāpsyasi | iti daityavacaḥ śrutvā jagmatustau śivaṃ prati

आहतुस्तौ महादेवं दैत्यराजेन शिक्षितम् । इत्थं दूतवचः श्रुत्वा त्रिनेत्रः क्रोधमूर्छितः

āhatustau mahādevaṃ daityarājena śikṣitam | itthaṃ dūtavacaḥ śrutvā trinetraḥ krodhamūrchitaḥ

1.42.10

उवाच दूतौ दूतौ वामिति कृत्वा क्षमे वचः । कामस्येव भवेद्भस्म नो चेद्वां नात्र संशयः

uvāca dūtau dūtau vāmiti kṛtvā kṣame vacaḥ | kāmasyeva bhavedbhasma no cedvāṃ nātra saṃśayaḥ

किं कार्यं तेत दैत्येन तृणीभूतेन मे विभोः । आयातु युद्धमेवास्तु मर्तुकामो ममान्तिकम्

kiṃ kāryaṃ teta daityena tṛṇībhūtena me vibhoḥ | āyātu yuddhamevāstu martukāmo mamāntikam

नेयं मूर्तिस्तेन शक्या प्राप्तुं जन्मशतैरपि । प्रलयाग्निः पतंगेन किं शान्तिमधिगच्छति

neyaṃ mūrtistena śakyā prāptuṃ janmaśatairapi | pralayāgniḥ pataṃgena kiṃ śāntimadhigacchati

मेरोः पांतो मूषकेन शक्यः कर्तुं किमोजसा । असंख्य जल निष्काशाच्छुष्कः स्यात्किं महोदधिः

meroḥ pāṃto mūṣakena śakyaḥ kartuṃ kimojasā | asaṃkhya jala niṣkāśācchuṣkaḥ syātkiṃ mahodadhiḥ

ब्रह्मोवाच :- श्रुत्वा तु शांकरीं वाणीं दैत्यौ यातौ यथागतम् । अब्रूतां स्वामिनं वाक्यं शंभुना यदुदीरितम्

brahmovāca :- śrutvā tu śāṃkarīṃ vāṇīṃ daityau yātau yathāgatam | abrūtāṃ svāminaṃ vākyaṃ śaṃbhunā yadudīritam

तदाकर्ण्य प्रजज्वाल दैत्यो वाक्यार्थकोविदः । क्रोधानलेन दीप्तोऽसौ त्रैलोक्यं प्रदहन्निव

tadākarṇya prajajvāla daityo vākyārthakovidaḥ | krodhānalena dīpto'sau trailokyaṃ pradahanniva

आज्ञापयच्च युद्धाय स्वसेनां चतुरंगिणीम् । निर्गता सहसा सेना मन्दराचलसंमुखा

ājñāpayacca yuddhāya svasenāṃ caturaṃgiṇīm | nirgatā sahasā senā mandarācalasaṃmukhā

भूतलं छादयामास निमंर्यादो यथाऽम्बुधिः । अनेंकसूर्य संकाशा विकोशैः शस्त्रसंचयैः

bhūtalaṃ chādayāmāsa nimaṃryādo yathā'mbudhiḥ | aneṃkasūrya saṃkāśā vikośaiḥ śastrasaṃcayaiḥ

गर्जन्ती घनवद्घोरं मृत्योर्मानसकम्पिनीं । दैत्यस्त्रिपुरमारुह्य विमानसदृशं महत्

garjantī ghanavadghoraṃ mṛtyormānasakampinīṃ | daityastripuramāruhya vimānasadṛśaṃ mahat

मनोवेगं ततः पश्चाज्जिघांसुः शंभुमाययौं । बृहन्मणिमयं चारु कवचं कुंडलेऽगदे

manovegaṃ tataḥ paścājjighāṃsuḥ śaṃbhumāyayauṃ | bṛhanmaṇimayaṃ cāru kavacaṃ kuṃḍale'gade

1.42.20

मुक्तामालां मुद्रिकाश्च कटिसूत्रं च कांचनम्। मुकुटं रत्नखचितं महार्घं बिभ्रदुल्लसत्

muktāmālāṃ mudrikāśca kaṭisūtraṃ ca kāṃcanam| mukuṭaṃ ratnakhacitaṃ mahārghaṃ bibhradullasat

यस्य शब्देन महता चकम्पे हरमानसम् । तद्धनुः स निषंगं च कौर्मं खेटमसिं दृढम्

yasya śabdena mahatā cakampe haramānasam | taddhanuḥ sa niṣaṃgaṃ ca kaurmaṃ kheṭamasiṃ dṛḍham

शुशुभे शक्तिका दिव्याऽवहद्यां दैत्यपुंगवः । गायमाना नर्तमाना गंधर्वाप्सरसां गणाः

śuśubhe śaktikā divyā'vahadyāṃ daityapuṃgavaḥ | gāyamānā nartamānā gaṃdharvāpsarasāṃ gaṇāḥ

बन्दिनश्चारणाश्चापि ययुरस्याग्रतो मुदा । शंकरो दूतवाक्येन श्रुत्वा दैत्यं ममागतम्

bandinaścāraṇāścāpi yayurasyāgrato mudā | śaṃkaro dūtavākyena śrutvā daityaṃ mamāgatam

असंख्य व्रतसंयुक्तं युयुत्सुं कालकर्षितम् । शूलपाणिरपि तदा संपूज्य द्विरदाननम्

asaṃkhya vratasaṃyuktaṃ yuyutsuṃ kālakarṣitam | śūlapāṇirapi tadā saṃpūjya dviradānanam

प्रणम्य तं परिक्रम्य पुरस्कृत्य बलं बलात् । आययौ क्रोधदीप्ताक्षः स्वस्थलाद् गणमंडलम्

praṇamya taṃ parikramya puraskṛtya balaṃ balāt | āyayau krodhadīptākṣaḥ svasthalād gaṇamaṃḍalam

ते वीरा वीरशब्देन नादयन्तो दिशो दश । अभिजग्मुः प्रहरणैः परस्परवधेप्सवः

te vīrā vīraśabdena nādayanto diśo daśa | abhijagmuḥ praharaṇaiḥ parasparavadhepsavaḥ

अभूतां मीलिते सेनें रजस्तिमिरसंकुले। स्वपरज्ञानरहिते जघ्नतू रणमूर्धनि

abhūtāṃ mīlite seneṃ rajastimirasaṃkule| svaparajñānarahite jaghnatū raṇamūrdhani

अभवत्तुमुलं युद्धं न प्राज्ञायत किंचन। गजाश्वरथवीराणां हतानां शोणितोक्षिते

abhavattumulaṃ yuddhaṃ na prājñāyata kiṃcana| gajāśvarathavīrāṇāṃ hatānāṃ śoṇitokṣite

शान्ते रजस्य युध्यन्त वीरा वीरैः पृथक् पृथक्। केचित् प्रासः केऽपि खड्गैः केचिद्बाणै शिलाशितैः

śānte rajasya yudhyanta vīrā vīraiḥ pṛthak pṛthak| kecit prāsaḥ ke'pi khaḍgaiḥ kecidbāṇai śilāśitaiḥ

1.42.30

ऋष्टिभिर्मुष्टिभिः केचित् केचित् परशु तोमरैः । हतानां तत्र वीराणां हयानां च पदातिनाम्

ṛṣṭibhirmuṣṭibhiḥ kecit kecit paraśu tomaraiḥ | hatānāṃ tatra vīrāṇāṃ hayānāṃ ca padātinām

असृङनदी समभवत् केशशैवल वाहिनी । खेटकूर्मा खड्गमत्स्या शिरः कमलभूषणा

asṛṅanadī samabhavat keśaśaivala vāhinī | kheṭakūrmā khaḍgamatsyā śiraḥ kamalabhūṣaṇā

छत्रावर्ता घोरतरा कबन्ध वृक्षवाहिनी । वीर संतोषजननी गृध्रगोमायु हर्षकृत्

chatrāvartā ghoratarā kabandha vṛkṣavāhinī | vīra saṃtoṣajananī gṛdhragomāyu harṣakṛt

दृष्ट्वा नदीं तु गिरिशो ययौ दैत्यान्तिकं बली । दैत्योऽपि त्रिपुरारूढो ययौ तस्य पुरः पुरः

dṛṣṭvā nadīṃ tu giriśo yayau daityāntikaṃ balī | daityo'pi tripurārūḍho yayau tasya puraḥ puraḥ

नायकौ संगतौ दृष्ट्वा द्वन्द्वशोऽन्ये परस्परम् । अव्याकुले युयुधिरे दैतेयाः शाम्भवास्तदा

nāyakau saṃgatau dṛṣṭvā dvandvaśo'nye parasparam | avyākule yuyudhire daiteyāḥ śāmbhavāstadā

1637

नाना प्रहरणैर्दिव्यैः शस्त्ररस्त्रैर्द्रुमैरपि । तेषां युद्धानि नामानि कथयिष्ये समासतः ॥३५॥ (

nānā praharaṇairdivyaiḥ śastrarastrairdrumairapi | teṣāṃ yuddhāni nāmāni kathayiṣye samāsataḥ ||35|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे युद्धवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe yuddhavarṇanaṃ nāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

ब्रह्मोवाच । अयुध्येतां द्वन्द्वशोऽथ गिरिशासुरनायकौ । षण्मुखेन प्रचंडश्च नन्दिना चंड एव च

brahmovāca | ayudhyetāṃ dvandvaśo'tha giriśāsuranāyakau | ṣaṇmukhena pracaṃḍaśca nandinā caṃḍa eva ca

युयुधे पुष्पदन्तोऽपि भीमकायेन वीर्यवान् । भृशुंडी कालकूटेन विषवत्प्राणहारिणा

yuyudhe puṣpadanto'pi bhīmakāyena vīryavān | bhṛśuṃḍī kālakūṭena viṣavatprāṇahāriṇā

अयुध्येतां वीरभद्र वज्रदंष्ट्रौ महाबलौ । इन्द्रोऽपि युयुधे तत्र दैत्यामात्येन वीर्यवान्

ayudhyetāṃ vīrabhadra vajradaṃṣṭrau mahābalau | indro'pi yuyudhe tatra daityāmātyena vīryavān

दैत्यपुत्रेण बलिना जयन्तो युद्धदुर्मदः । काव्येन युयुधे तत्र सुराचार्योऽस्त्रवित्तमः

daityaputreṇa balinā jayanto yuddhadurmadaḥ | kāvyena yuyudhe tatra surācāryo'stravittamaḥ

देवानां चैव दैत्यानामेवं द्वन्द्वान्यनेकशः । वर्णितुं नैव शक्यानि मया वर्षशतैरपि

devānāṃ caiva daityānāmevaṃ dvandvānyanekaśaḥ | varṇituṃ naiva śakyāni mayā varṣaśatairapi

रथिनो रथिभिः सार्धं गजिनो गजिभिः सह । अश्वारोहाः स्वसदृशैः पदाताश्च पदातिभिः

rathino rathibhiḥ sārdhaṃ gajino gajibhiḥ saha | aśvārohāḥ svasadṛśaiḥ padātāśca padātibhiḥ

युयुधुः संयुगे घोरे नानावाद्य निनादिते । हेषितैर्बृंहितैः क्ष्वेडैर्नेमिनादैश्च शब्दिते

yuyudhuḥ saṃyuge ghore nānāvādya ninādite | heṣitairbṛṃhitaiḥ kṣveḍairneminādaiśca śabdite

केचिच्च मल्लयुद्धेन युयुधुर्विविधेन तु । जघ्नुरंगानि चांगेषु त्यक्त्वा शस्त्राणि संयुगे

kecicca mallayuddhena yuyudhurvividhena tu | jaghnuraṃgāni cāṃgeṣu tyaktvā śastrāṇi saṃyuge

ततः प्रचंडो नवभिस्ताडयामास षण्मुखम् । आकर्णाकर्षनिसृतैर्दृढैर्बाणैः शिलाशितैः

tataḥ pracaṃḍo navabhistāḍayāmāsa ṣaṇmukham | ākarṇākarṣanisṛtairdṛḍhairbāṇaiḥ śilāśitaiḥ

1.43.10

अप्राप्तानेव तांश्छित्त्वा शरैः सन्नतपर्वभिः । कातिकेयः पंचभिस्तं ताडयामास सायकैः

aprāptāneva tāṃśchittvā śaraiḥ sannataparvabhiḥ | kātikeyaḥ paṃcabhistaṃ tāḍayāmāsa sāyakaiḥ

संमूर्छितोऽपतद्भूमौ प्रचंडो भ्रान्तमानसः । नन्दिनाऽपि हतश्चंडः पंचभि निशितैः शरैः

saṃmūrchito'patadbhūmau pracaṃḍo bhrāntamānasaḥ | nandinā'pi hataścaṃḍaḥ paṃcabhi niśitaiḥ śaraiḥ

मूर्छामवाप सहसा पतितो धरणीतले। भीमकायः पुष्पदन्तमविध्यद्दशभिः शरैः

mūrchāmavāpa sahasā patito dharaṇītale| bhīmakāyaḥ puṣpadantamavidhyaddaśabhiḥ śaraiḥ

छेदयामास समरे स्वशरैर्निशितैः स तान् । त्रिभिरेवाहनत्तं च सोऽपि भूतलमाश्रितः

chedayāmāsa samare svaśarairniśitaiḥ sa tān | tribhirevāhanattaṃ ca so'pi bhūtalamāśritaḥ

कालकूटं भृशुंडीस्तु पातयामास पंचभिः । शरैर्महाबलस्तत्र वीरभद्रो रुषायुतः

kālakūṭaṃ bhṛśuṃḍīstu pātayāmāsa paṃcabhiḥ | śarairmahābalastatra vīrabhadro ruṣāyutaḥ

वज्रदंष्ट्रस्ततो जघ्ने चतुर्भिर्निशितै शरैः । तान्निवार्य स्वयं जघ्ने वीरभद्रं त्रिभिः शरै

vajradaṃṣṭrastato jaghne caturbhirniśitai śaraiḥ | tānnivārya svayaṃ jaghne vīrabhadraṃ tribhiḥ śarai

तानापतत एवाशु वीरभद्रोऽच्छिनत् त्रिभिः । पातयामास वेगेन वज्रदंष्टं त्रिभिः शरैः

tānāpatata evāśu vīrabhadro'cchinat tribhiḥ | pātayāmāsa vegena vajradaṃṣṭaṃ tribhiḥ śaraiḥ

इन्द्रोऽपि वज्रपातेन दैत्यामात्यं न्यपातयत् । उद्यम्य निशितं खड्गं दैत्यपुत्रः समाययौ

indro'pi vajrapātena daityāmātyaṃ nyapātayat | udyamya niśitaṃ khaḍgaṃ daityaputraḥ samāyayau

हन्तुकामो जयन्तं तं वीरेषु पतितेषु च । तं निरीक्ष्य तथाऽऽयान्तं खड्गं चिच्छेद पत्रिणा

hantukāmo jayantaṃ taṃ vīreṣu patiteṣu ca | taṃ nirīkṣya tathā''yāntaṃ khaḍgaṃ ciccheda patriṇā

जयन्तोऽभ्यहनच्छीघ्रं दैत्यसूनुं त्रिभिः शरैः । तैराहतो वमन्रक्तं न्यपतन्मोहसंयुतः

jayanto'bhyahanacchīghraṃ daityasūnuṃ tribhiḥ śaraiḥ | tairāhato vamanraktaṃ nyapatanmohasaṃyutaḥ

1.43.20

एवं सर्वेषु सैन्येषु प्रभग्नेषु समन्ततः । दृष्ट्वा पलायनपरान्दैत्यान्देवगणार्दितान्

evaṃ sarveṣu sainyeṣu prabhagneṣu samantataḥ | dṛṣṭvā palāyanaparāndaityāndevagaṇārditān

अधावन्पृष्टतः केचित्प्रमया जयशालिनः । एवं जयत्सु देवेषु स्वसैन्ये विद्रुतेऽपि च

adhāvanpṛṣṭataḥ kecitpramayā jayaśālinaḥ | evaṃ jayatsu deveṣu svasainye vidrute'pi ca

आययौ स्वयमेवेशं त्रिपुराधिष्टितोऽसुरः । शस्त्रयुद्धं पुरा कृत्वा युध्येतामस्त्रतो ह्युभौ

āyayau svayameveśaṃ tripurādhiṣṭito'suraḥ | śastrayuddhaṃ purā kṛtvā yudhyetāmastrato hyubhau

वारुणास्रं जहौ दैत्यो वृष्टिर्घोरतराऽभवत् । नीहारबहुले युद्धे न प्राज्ञायत किंचन

vāruṇāsraṃ jahau daityo vṛṣṭirghoratarā'bhavat | nīhārabahule yuddhe na prājñāyata kiṃcana

क्वचिद् विद्युत्प्रकाशेन स्वपरज्ञानकारिणा । युद्धमासीत्तु तुमुलं घोररूपं दुरासदम्

kvacid vidyutprakāśena svaparajñānakāriṇā | yuddhamāsīttu tumulaṃ ghorarūpaṃ durāsadam

विलोक्य सैन्यं तत्सर्वं वृष्टिवातप्रपीडितम् । शिलापातभयाद्याते स्वसैन्ये तु दिशो दश

vilokya sainyaṃ tatsarvaṃ vṛṣṭivātaprapīḍitam | śilāpātabhayādyāte svasainye tu diśo daśa

वायव्यमस्त्रं गिरिशो मोचयामास सत्वरम् । महावाता महामेघा विशीर्णाः खंडशोऽम्बरे

vāyavyamastraṃ giriśo mocayāmāsa satvaram | mahāvātā mahāmeghā viśīrṇāḥ khaṃḍaśo'mbare

वातेन घूर्णिता सेना दैत्यानां सर्वतो दिशम् । जगलुः पक्षिपिच्छानि वीरोष्णीषाणि दूरतः

vātena ghūrṇitā senā daityānāṃ sarvato diśam | jagaluḥ pakṣipicchāni vīroṣṇīṣāṇi dūrataḥ

पतिताश्चूर्णिताः केचिद्रथाश्व गजपत्तयः । उन्मूलिता लता वृक्षाश्छादयन्ति स्म सैनिकान्

patitāścūrṇitāḥ kecidrathāśva gajapattayaḥ | unmūlitā latā vṛkṣāśchādayanti sma sainikān

पन्नगास्त्रेण तं वायुं तथा दैत्यो न्यवारयत् । आकर्ण धनुराकृष्य तूणाद्बाणं प्रगृहय च

pannagāstreṇa taṃ vāyuṃ tathā daityo nyavārayat | ākarṇa dhanurākṛṣya tūṇādbāṇaṃ pragṛhaya ca

1.43.30

मन्त्रयन्ननलास्त्रेण शिवसैन्ये न्यपायत् । अंगारवृष्टिः सहसा पतिता सर्वदाहिनी

mantrayannanalāstreṇa śivasainye nyapāyat | aṃgāravṛṣṭiḥ sahasā patitā sarvadāhinī

प्रलयं मेनिरे सर्वे ज्वाला मालाभिरर्दिताः । ज्वालाभ्यो दीप्यमानाभ्यो महाभीतिकरः पुमान्

pralayaṃ menire sarve jvālā mālābhirarditāḥ | jvālābhyo dīpyamānābhyo mahābhītikaraḥ pumān

आविरासीन्महाकायो लिखन्मूर्ध्ना नभस्तलम् । दंष्ट्राकरालवदनो महारावः क्षुधातुरः

āvirāsīnmahākāyo likhanmūrdhnā nabhastalam | daṃṣṭrākarālavadano mahārāvaḥ kṣudhāturaḥ

लालयन्रसनां घोरां शतयोजन विस्तृताम् । नासापवन वेगेन भ्रामयन्कुंजरान्रणे

lālayanrasanāṃ ghorāṃ śatayojana vistṛtām | nāsāpavana vegena bhrāmayankuṃjarānraṇe

भक्षयामास तां सेनामुरगानिव पक्षिराट् । अपीपलद्भर्गसेना तेन पुंसा प्रपीडिता

bhakṣayāmāsa tāṃ senāmuragāniva pakṣirāṭ | apīpaladbhargasenā tena puṃsā prapīḍitā

शिवपृष्टं समासाद्य रक्ष रक्षेति चाब्रवीत् । मा भैष्टेत्यभयं तस्यै दत्त्वा वह्नि न्यवारयत्

śivapṛṣṭaṃ samāsādya rakṣa rakṣeti cābravīt | mā bhaiṣṭetyabhayaṃ tasyai dattvā vahni nyavārayat

पर्जन्यास्त्र प्रपातेन तत्क्षणाद् गिरिजापतिः। बाणेनैकेन तं घोरं पुरूषं स न्यपातयत्

parjanyāstra prapātena tatkṣaṇād girijāpatiḥ| bāṇenaikena taṃ ghoraṃ purūṣaṃ sa nyapātayat

तत उत्थाय पुरुषो बभक्ष शिवसैनिकान् । ययुः पलायनपराः प्रमथा भयविह्वलाः

tata utthāya puruṣo babhakṣa śivasainikān | yayuḥ palāyanaparāḥ pramathā bhayavihvalāḥ

स्खलन्तो निपतन्तश्च निश्वसन्तश्चकंपिरे । शिवोऽपि निःसहायत्वाद्दरीमेवान्वपद्यत

skhalanto nipatantaśca niśvasantaścakaṃpire | śivo'pi niḥsahāyatvāddarīmevānvapadyata

षडाननादयो वीरा अनुसस्रुस्तमेव हि । जिघृक्षुर्गिरिजां दैत्यो विचिन्त्यैकाकिनीं गिरौ

ṣaḍānanādayo vīrā anusasrustameva hi | jighṛkṣurgirijāṃ daityo vicintyaikākinīṃ girau

1.43.40

विहाय रणभूमिं तु ययौ कैलासमेव सः । दूराद्दृष्ट्वा तमायान्तं चकम्पे गिरिजा तदा

vihāya raṇabhūmiṃ tu yayau kailāsameva saḥ | dūrāddṛṣṭvā tamāyāntaṃ cakampe girijā tadā

उवाच पितरं गत्वा दैत्यो मां किं नु नेष्यति । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा नीत्वा तां दुर्गमांगृहाम्

uvāca pitaraṃ gatvā daityo māṃ kiṃ nu neṣyati | tasyāstadvacanaṃ śrutvā nītvā tāṃ durgamāṃgṛhām

अविज्ञातां स्वेतरेण स्थापयामास निर्भयाम् । सोऽपि दैत्यस्ततो हैमं गिरिं तद्ग्रहणेच्छया

avijñātāṃ svetareṇa sthāpayāmāsa nirbhayām | so'pi daityastato haimaṃ giriṃ tadgrahaṇecchayā

आगतो न ददर्शाथ गिरिजां क्वापि सत्तम । भ्रमन्ददर्श तत्रैकां मूर्तिं चितामणेः शुभाम्

āgato na dadarśātha girijāṃ kvāpi sattama | bhramandadarśa tatraikāṃ mūrtiṃ citāmaṇeḥ śubhām

सहस्रसूर्यसंकाशां नानालंकारशोभिनीम् । त्रैलोक्यसुंदरां सद्यो गृहीत्वा स्वस्थलं ययौ

sahasrasūryasaṃkāśāṃ nānālaṃkāraśobhinīm | trailokyasuṃdarāṃ sadyo gṛhītvā svasthalaṃ yayau

नानावादित्र निर्घोषैः स्तुवद्भिर्बन्दिभिर्वृतः । ततः पातालमगमत् सर्वत्र विजयी बली

nānāvāditra nirghoṣaiḥ stuvadbhirbandibhirvṛtaḥ | tataḥ pātālamagamat sarvatra vijayī balī

गच्छतस्तस्य दैत्यस्य हस्तेऽप्यन्तर्हिता तदा । मूर्तिश्चितामणेः सा तु तदद्भुतमिवाभवत्

gacchatastasya daityasya haste'pyantarhitā tadā | mūrtiścitāmaṇeḥ sā tu tadadbhutamivābhavat

1684

तमेवाशकुनं मत्वा तत्पुरं पुनराविशत् । अत्यन्तं विमनाश्चिन्तां दुरुतां समुपागतः ॥४७॥ (

tamevāśakunaṃ matvā tatpuraṃ punarāviśat | atyantaṃ vimanāścintāṃ durutāṃ samupāgataḥ ||47|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे त्रिचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe tricatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ४४ प्रारंभ :- व्यास उवाच । ततः किमकरोच्छम्भुस्त्रिपुरेण पराजितः । कथं तमजयद्दैत्यं त्रिपुरं जयशालिनम्

adhyāya 44 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | tataḥ kimakarocchambhustripureṇa parājitaḥ | kathaṃ tamajayaddaityaṃ tripuraṃ jayaśālinam

ब्रह्मोवाच । ततः शम्भुः परां चिन्तामापेदे मनसाऽसकृत । स्वाहा स्वधा विहीनं तु भूतलं परिचिन्तयन्

brahmovāca | tataḥ śambhuḥ parāṃ cintāmāpede manasā'sakṛta | svāhā svadhā vihīnaṃ tu bhūtalaṃ paricintayan

कदा स्वस्थानगा देवा भविष्यन्ति गतज्वराः । केनोपायेन वासः स्याद् दुर्जयस्य पराजयः

kadā svasthānagā devā bhaviṣyanti gatajvarāḥ | kenopāyena vāsaḥ syād durjayasya parājayaḥ

एवं चिन्तातुरे तस्मिन् नारदो मुनिसत्तमः । आययौ शंकरं दृष्टुं देवान् सर्वान् यदृच्छया

evaṃ cintāture tasmin nārado munisattamaḥ | āyayau śaṃkaraṃ dṛṣṭuṃ devān sarvān yadṛcchayā

तं दृष्ट्वा जहृषे देवो मर्त्यः प्राप्य यथाऽमृतम् । पूजयामास विधिवत् कृतासन परिग्रहम्

taṃ dṛṣṭvā jahṛṣe devo martyaḥ prāpya yathā'mṛtam | pūjayāmāsa vidhivat kṛtāsana parigraham

आलिंग्य तमुवाचेत्थं शिवश्चिंतातुरो भृशम् । देवानां हितमन्विच्छन् दैत्यस्य वधमेव च

āliṃgya tamuvācetthaṃ śivaściṃtāturo bhṛśam | devānāṃ hitamanvicchan daityasya vadhameva ca

शिव उवाच । दैत्येन सर्वदेवानां कदनं कृतमोजसा । तद्रणे भग्नसंकल्पाः सर्वे देवाः पलायिताः

śiva uvāca | daityena sarvadevānāṃ kadanaṃ kṛtamojasā | tadraṇe bhagnasaṃkalpāḥ sarve devāḥ palāyitāḥ

याता दश दिशो ब्रह्मन् कः कुत्रास्ते न वेदम्यहम् । ममाप्यस्त्राणि तेनास्त्रैः प्रभग्नानि सहस्रशः

yātā daśa diśo brahman kaḥ kutrāste na vedamyaham | mamāpyastrāṇi tenāstraiḥ prabhagnāni sahasraśaḥ

ब्रह्मोवाच । श्रुत्वा शिववचः सोऽममवादीन् मुनिसत्तम । मन्वानः परमाश्चर्यं त्रैलोक्येशपराभवम्

brahmovāca | śrutvā śivavacaḥ so'mamavādīn munisattama | manvānaḥ paramāścaryaṃ trailokyeśaparābhavam

1.44.10

नारद उवाच । सर्वज्ञे सर्वविद्येशे सर्वेशे सर्वकर्तरि । सर्वानने सर्वहरे सर्वस्यापि नियन्तरि

nārada uvāca | sarvajñe sarvavidyeśe sarveśe sarvakartari | sarvānane sarvahare sarvasyāpi niyantari

शक्ते कर्तुमकर्तुं वाऽन्यथाकर्तुमपि प्रभो । अणिमादि गुणोपेते षडैश्वर्यविलासिनि

śakte kartumakartuṃ vā'nyathākartumapi prabho | aṇimādi guṇopete ṣaḍaiśvaryavilāsini

किं वक्तव्यं मया देव सर्ववक्तृवरे त्वयि । मुनिना गानसक्तेन त्रिलोकीं भ्रमताऽनिशम्

kiṃ vaktavyaṃ mayā deva sarvavaktṛvare tvayi | muninā gānasaktena trilokīṃ bhramatā'niśam

तव वाक्यानुरोधेन विचार्य प्रब्रवीम्यहम् । एवमुक्त्वा क्षणं ध्यात्वा पुनः प्राह शिवं मुनिः

tava vākyānurodhena vicārya prabravīmyaham | evamuktvā kṣaṇaṃ dhyātvā punaḥ prāha śivaṃ muniḥ

मुनिरुवाच । युद्धाय गन्तुकामेन नार्चितो गणपस्त्वया । अतः पराभवं प्राप्तो वह्निनेत्रः पिनाकधृक्

muniruvāca | yuddhāya gantukāmena nārcito gaṇapastvayā | ataḥ parābhavaṃ prāpto vahninetraḥ pinākadhṛk

इदानीमर्चय पुरा विघ्नेशं विघ्नवारणम् । प्रसाद्य तद्वरं लब्ध्वा याहि युद्धाय सादरम्

idānīmarcaya purā vighneśaṃ vighnavāraṇam | prasādya tadvaraṃ labdhvā yāhi yuddhāya sādaram

पराजेष्यसि तं दैत्यं नात्र कार्या विचारणा । ब्रह्मोवाच। तेनापि तपसा देवो महताराधितः पुरा

parājeṣyasi taṃ daityaṃ nātra kāryā vicāraṇā | brahmovāca| tenāpi tapasā devo mahatārādhitaḥ purā

तेन तस्मै वरो दत्तोऽखिल विघ्नौघहारिणा । महेश्वरं विना मृत्युर्न केनापि भवेत्तव

tena tasmai varo datto'khila vighnaughahāriṇā | maheśvaraṃ vinā mṛtyurna kenāpi bhavettava

तस्माद् गिरिश तस्येदं कामगं तु पुरत्रयम् । एकेषुणा दारयस्व जयोपायोऽयमीरितः

tasmād giriśa tasyedaṃ kāmagaṃ tu puratrayam | ekeṣuṇā dārayasva jayopāyo'yamīritaḥ

प्रहर्षमतुलं लेभे श्रुत्वा गजाननगिरं। पूर्वाक्तां प्राह तं मुनिम्

praharṣamatulaṃ lebhe śrutvā gajānanagiraṃ| pūrvāktāṃ prāha taṃ munim

1.44.20

शिव उवाच । सत्यमुक्तं त्वया ब्रह्मंस्त्वद्वाक्येन स्मृतं मया। उपदिष्टौ पूर्वमेव मन्त्रौ तेन मुने मम

śiva uvāca | satyamuktaṃ tvayā brahmaṃstvadvākyena smṛtaṃ mayā| upadiṣṭau pūrvameva mantrau tena mune mama

षडक्षरैकाक्षरौ तौ सर्वसंकटहारकौ । युद्धे व्यासक्तचित्तेन न जप्तौ न च संस्मृतौ

ṣaḍakṣaraikākṣarau tau sarvasaṃkaṭahārakau | yuddhe vyāsaktacittena na japtau na ca saṃsmṛtau

सर्वविघ्नहरो देवो न स्मृतो हि गजाननः । सर्वेषां कारणं कर्ता पाता हर्ता विनायक:

sarvavighnaharo devo na smṛto hi gajānanaḥ | sarveṣāṃ kāraṇaṃ kartā pātā hartā vināyaka:

मुनिरुवाच । तं तोषय महादेव महादेवं गजाननम् । ब्रह्मोवाच । विसर्ज्य नारदं देवो जगाम तपसे शिवः

muniruvāca | taṃ toṣaya mahādeva mahādevaṃ gajānanam | brahmovāca | visarjya nāradaṃ devo jagāma tapase śivaḥ

दंडकारण्यदेशे तु पद्मासनस्थितोऽजपत् । प्रणिधाय बलात्खानि नियम्य ध्यानतत्परः

daṃḍakāraṇyadeśe tu padmāsanasthito'japat | praṇidhāya balātkhāni niyamya dhyānatatparaḥ

सोऽतपत्तप उग्रं तु शतवर्षाणि शंकरः । ततस्तस्य मुखाम्भोजान् निर्गतस्तु पुमान्परः

so'tapattapa ugraṃ tu śatavarṣāṇi śaṃkaraḥ | tatastasya mukhāmbhojān nirgatastu pumānparaḥ

पंचवक्त्रो दशभुजो ललाटेन्दुः शशिप्रभः । मुंडमालो सर्पभूषो मुकुटांगदभूषणः

paṃcavaktro daśabhujo lalāṭenduḥ śaśiprabhaḥ | muṃḍamālo sarpabhūṣo mukuṭāṃgadabhūṣaṇaḥ

अग्न्यर्क शशिनो भाभिस्तिरस्कुर्वन्दशायुधः । तद्भासा धर्षितो देवोऽपश्यदुग्रं पुरःस्थितम्

agnyarka śaśino bhābhistiraskurvandaśāyudhaḥ | tadbhāsā dharṣito devo'paśyadugraṃ puraḥsthitam

विनायकं पंचमुखं पंचास्यमपरं शिवम् । तं दृष्ट्वाऽतर्कयद्देवः किमहं द्विविधोऽभवम्

vināyakaṃ paṃcamukhaṃ paṃcāsyamaparaṃ śivam | taṃ dṛṣṭvā'tarkayaddevaḥ kimahaṃ dvividho'bhavam

किंवा ममैव रूपेण त्रिपुरोऽयमिहागतः । त्रयस्त्रिंशत्कोटि देवेष्वपरः पंचवक्त्रवान्

kiṃvā mamaiva rūpeṇa tripuro'yamihāgataḥ | trayastriṃśatkoṭi deveṣvaparaḥ paṃcavaktravān

1.44.30

अथवा स्वप्न एवायं दृष्टो दीर्घतरो मया। अथवा मे वरं दातुमागतोऽयं गजाननः

athavā svapna evāyaṃ dṛṣṭo dīrghataro mayā| athavā me varaṃ dātumāgato'yaṃ gajānanaḥ

सर्वविघ्नहरं देवं यं ध्यायामि दिवानिशम् । ब्रह्मोवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमुवाच द्विरदाननः

sarvavighnaharaṃ devaṃ yaṃ dhyāyāmi divāniśam | brahmovāca | evamākarṇya tadvākyamuvāca dviradānanaḥ

अन्तर्यस्तर्कितो देवः सोऽयं विघ्नहरो विभुः । न मे स्वरूपं जानन्ति देवर्षि चतुरारनाः

antaryastarkito devaḥ so'yaṃ vighnaharo vibhuḥ | na me svarūpaṃ jānanti devarṣi caturāranāḥ

न वेदाः सोपनिषदः कुतः षट्शास्त्र वेदिनः । अशेष भुवनस्याहं कर्ता पाताऽपहारकः

na vedāḥ sopaniṣadaḥ kutaḥ ṣaṭśāstra vedinaḥ | aśeṣa bhuvanasyāhaṃ kartā pātā'pahārakaḥ

ब्रह्मादि स्थावरचर त्रिगुणामहं प्रभुः । तपसाऽनेन तुष्टोऽहं वरं दातुमिहागतः

brahmādi sthāvaracara triguṇāmahaṃ prabhuḥ | tapasā'nena tuṣṭo'haṃ varaṃ dātumihāgataḥ

1719

वरान्वृणु महादेव यावतो मत्त इच्छसि ॥३५॥ (

varānvṛṇu mahādeva yāvato matta icchasi ||35|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे तपोवर्णनं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe tapovarṇanaṃ nāma catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ४५ प्रारंभ :- मुनिरुवाच । ततः प्रसन्ने विघ्नेशे देवेशे विघ्नहारिणि । वरान् दित्सति शर्वाय किं किं वव्रे सदाशिवः

adhyāya 45 prāraṃbha :- muniruvāca | tataḥ prasanne vighneśe deveśe vighnahāriṇi | varān ditsati śarvāya kiṃ kiṃ vavre sadāśivaḥ

ब्रह्मोवाच । गणेशवचनं श्रुत्वा शिवो वाक्यमथाब्रवीत् । स्मृत्वा गजाननं तं तु स्वस्वरूपं वरप्रदम्

brahmovāca | gaṇeśavacanaṃ śrutvā śivo vākyamathābravīt | smṛtvā gajānanaṃ taṃ tu svasvarūpaṃ varapradam

शिव उवाच । दशापि नेत्राणि ममाद्य धन्यान्यथो भुजाः पूजनतस्तवाद्य । तवानते पंच शिरांसि धन्या न्यथः स्तुते: पंचमुखानि देव

śiva uvāca | daśāpi netrāṇi mamādya dhanyānyatho bhujāḥ pūjanatastavādya | tavānate paṃca śirāṃsi dhanyā nyathaḥ stute: paṃcamukhāni deva

पृथ्वी जलं वायुरथो दिशश्च, तेजश्च कालः कलनात्मकोऽपि । नभो रसो रुपमथानि गंधः, स्पर्शश्च शब्दो मन इन्द्रियाणि

pṛthvī jalaṃ vāyuratho diśaśca, tejaśca kālaḥ kalanātmako'pi | nabho raso rupamathāni gaṃdhaḥ, sparśaśca śabdo mana indriyāṇi

गंधर्वयक्षाः पितरो मनुष्या, देवर्षयो देवगणाश्च सर्वे । ब्रह्मेन्द्ररुद्रा वसवोऽथ साध्यास्त्वत्तः प्रसूता सचराचरश्च

gaṃdharvayakṣāḥ pitaro manuṣyā, devarṣayo devagaṇāśca sarve | brahmendrarudrā vasavo'tha sādhyāstvattaḥ prasūtā sacarācaraśca

सृजस्यदो विश्वमनन्यबुद्धे, रजोगुणात्पासि समस्तमेतत् । तमोगुणात्संहरसे गुणेश, नित्यो निरीहाखिलकर्मसाक्षी

sṛjasyado viśvamananyabuddhe, rajoguṇātpāsi samastametat | tamoguṇātsaṃharase guṇeśa, nityo nirīhākhilakarmasākṣī

ब्रह्मोवाच । ततोऽहमब्रुवं देवं गणेशं तं शिवाज्ञया। नाम चाकरवं तस्य यत्तच्छृणु महामते

brahmovāca | tato'hamabruvaṃ devaṃ gaṇeśaṃ taṃ śivājñayā| nāma cākaravaṃ tasya yattacchṛṇu mahāmate

त्वन्नाम बीजं प्रथमं मातृकाणामोंकार रूपं श्रुतिमूलभूतम् । यतो गणानां त्वमसीह ईशो, गणेश इत्येव तवास्तु नाम

tvannāma bījaṃ prathamaṃ mātṛkāṇāmoṃkāra rūpaṃ śrutimūlabhūtam | yato gaṇānāṃ tvamasīha īśo, gaṇeśa ityeva tavāstu nāma

ओमित्यथोक्ते गणनाथ केन, तुतोष शर्वः प्रददौ वरांश्च । यः सर्वकार्येषु तवेश कुर्यात्, स्मृति तदन्तं स लभेदविघ्नम्

omityathokte gaṇanātha kena, tutoṣa śarvaḥ pradadau varāṃśca | yaḥ sarvakāryeṣu taveśa kuryāt, smṛti tadantaṃ sa labhedavighnam

1.45.10

विनास्मृतिं तेन लभेच्च कोऽपि वांछार्य सिद्धिं कृमिकीट कोऽपि । शैवेस्त्वदीयैरथ वैष्णवैश्च शाक्तैश्च सौरेरथ सर्वकार्ये

vināsmṛtiṃ tena labhecca ko'pi vāṃchārya siddhiṃ kṛmikīṭa ko'pi | śaivestvadīyairatha vaiṣṇavaiśca śāktaiśca saureratha sarvakārye

शुभाशुभे वैदिक लौकिके वा त्वमर्चनीयः प्रथमं प्रयत्नात । यन्मंगलं सर्वजनेषु देव सयक्ष विद्याधरपन्नगेषु

śubhāśubhe vaidika laukike vā tvamarcanīyaḥ prathamaṃ prayatnāta | yanmaṃgalaṃ sarvajaneṣu deva sayakṣa vidyādharapannageṣu

तस्येश्वरो मंगलमूर्तितां त्वं ततो यतो मंगलकृत् स्वभक्ते । अहं पुराऽनर्चयतस्तवेश त्वय्यस्मृते दैत्यवरस्य युद्धे

tasyeśvaro maṃgalamūrtitāṃ tvaṃ tato yato maṃgalakṛt svabhakte | ahaṃ purā'narcayatastaveśa tvayyasmṛte daityavarasya yuddhe

अवंदनाच्चाप पराभवं तं ततस्तवांघ्रिं शरणं प्रपन्नः । क्षमापराधं मम सर्वशक्ते जयं प्रयच्छाखिलजन्य काले

avaṃdanāccāpa parābhavaṃ taṃ tatastavāṃghriṃ śaraṇaṃ prapannaḥ | kṣamāparādhaṃ mama sarvaśakte jayaṃ prayacchākhilajanya kāle

ये सर्वथा त्वां न भजन्ति देव, जडा दरिद्राः प्रभवन्तु तेऽपि। भजंति ते भक्तियुता मनुष्याः, प्राप्स्यन्ति सिद्धिं निखिलार्थदात्रीम्

ye sarvathā tvāṃ na bhajanti deva, jaḍā daridrāḥ prabhavantu te'pi| bhajaṃti te bhaktiyutā manuṣyāḥ, prāpsyanti siddhiṃ nikhilārthadātrīm

क उवाच । इत्थं निशम्याखिलवाक्यसारं वेत्ताऽवदद्वाक्यमिदं गिरीशम् । यदा यदा मे स्मरणं विदद्ध्यास्तदाऽन्तिकं तेऽहमियामि मेउ

ka uvāca | itthaṃ niśamyākhilavākyasāraṃ vettā'vadadvākyamidaṃ girīśam | yadā yadā me smaraṇaṃ vidaddhyāstadā'ntikaṃ te'hamiyāmi meu

मन्नामबीजेन निमंत्रयैकं बाणं तु तेनैव पुरत्रयं तत् । निपातयास्मन् महसा महेश, कृत्वा स दैत्यं खलु भस्मसात्वम्

mannāmabījena nimaṃtrayaikaṃ bāṇaṃ tu tenaiva puratrayaṃ tat | nipātayāsman mahasā maheśa, kṛtvā sa daityaṃ khalu bhasmasātvam

ततः स्वनाम्नामवदत् सहस्रं गणाधिपोऽस्मै प्रणताय सम्यक् । शिवाय भक्त्या परितुष्टचित्तो, जयप्रदं कामकरं जनानाम्

tataḥ svanāmnāmavadat sahasraṃ gaṇādhipo'smai praṇatāya samyak | śivāya bhaktyā parituṣṭacitto, jayapradaṃ kāmakaraṃ janānām

उवाच चैनं रणकाल एतत् पठस्व दैत्यान्विनिहंसि शीघ्रम् । त्रिसंध्यमेतस्य जपान्नराणां सिध्यन्ति कामाः सकला अभीष्टाः

uvāca cainaṃ raṇakāla etat paṭhasva daityānvinihaṃsi śīghram | trisaṃdhyametasya japānnarāṇāṃ sidhyanti kāmāḥ sakalā abhīṣṭāḥ

श्रुत्वा तु वाक्यं द्विरदाननस्य, तं पूज्य सम्यक्शिव उज्जहर्ष । संस्थापयामास महागणेशं प्रासादमुच्चैर्दृढमाशु चक्रे

śrutvā tu vākyaṃ dviradānanasya, taṃ pūjya samyakśiva ujjaharṣa | saṃsthāpayāmāsa mahāgaṇeśaṃ prāsādamuccairdṛḍhamāśu cakre

1.45.20

संतर्प्य देवान् मुनि सिद्धसंघान् दानानि दत्वा द्विजपुंगवेभ्यः । पुनश्च संपूज्य नमश्चकार देवं गिरीशो वरदं गणेशं

saṃtarpya devān muni siddhasaṃghān dānāni datvā dvijapuṃgavebhyaḥ | punaśca saṃpūjya namaścakāra devaṃ girīśo varadaṃ gaṇeśaṃ

उवाच सर्वान् मणिपूरियं तु विख्यातिमागच्छतु सर्वलोके । देवेन सर्वैश्च तथोदितैस्तैरन्तर्दधुस्ते गणनाथमुख्याः

uvāca sarvān maṇipūriyaṃ tu vikhyātimāgacchatu sarvaloke | devena sarvaiśca tathoditaistairantardadhuste gaṇanāthamukhyāḥ

अन्तर्हिते मुनिगणे ससुरे गणेशे, शर्वोप्यगात् स्वनिलयं स्वगणैरुपेतः । गन्धर्व यक्ष निवहैरमरांगनाभिर्वृत्तं निजं परमुदा गिरिजामुवाच

antarhite munigaṇe sasure gaṇeśe, śarvopyagāt svanilayaṃ svagaṇairupetaḥ | gandharva yakṣa nivahairamarāṃganābhirvṛttaṃ nijaṃ paramudā girijāmuvāca

1742

श्रुत्वा तदाऽमृतवचः सकलं गिरीशाद्देवेश्वरा मुमुदिरे मुनयः सदाराः । योगीश्वराश्च निहतं त्रिपुरं स्वधिष्ण्यममंसताधिगतं गिरिश प्रसादात् ॥२३॥ (

śrutvā tadā'mṛtavacaḥ sakalaṃ girīśāddeveśvarā mumudire munayaḥ sadārāḥ | yogīśvarāśca nihataṃ tripuraṃ svadhiṣṇyamamaṃsatādhigataṃ giriśa prasādāt ||23|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे शिवस्य वरदानं नाम पंचचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe śivasya varadānaṃ nāma paṃcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ४६-५०

व्यास उवाच । कथं नाम्नां सहस्रं तद् गणेश उपदिष्टवान्। शिवदं तन्ममाचक्ष्व लोकानुग्रहतत्पर

vyāsa uvāca | kathaṃ nāmnāṃ sahasraṃ tad gaṇeśa upadiṣṭavān| śivadaṃ tanmamācakṣva lokānugrahatatpara

ब्रह्मोवाच । देवः पूर्वं पुरारातिः पुरत्रयजयोद्यमे । अनर्चनाद्गणेशस्य जातो विघ्नाकुलः किल

brahmovāca | devaḥ pūrvaṃ purārātiḥ puratrayajayodyame | anarcanādgaṇeśasya jāto vighnākulaḥ kila

मनसा स विनिर्धार्य ततस्तद्विघ्नकारणं । महागणपतिं भक्त्या समभ्यर्च्य यथाविधी

manasā sa vinirdhārya tatastadvighnakāraṇaṃ | mahāgaṇapatiṃ bhaktyā samabhyarcya yathāvidhī

विघ्नप्रशमनोपायमपृच्छत्तं पराजितः । संतुष्टः पूजया शंभोर्मंहागणपतिः स्वयम्

vighnapraśamanopāyamapṛcchattaṃ parājitaḥ | saṃtuṣṭaḥ pūjayā śaṃbhormaṃhāgaṇapatiḥ svayam

सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वकामफलप्रदं । ततस्तमै स्वस्य नाम्नां सहस्स्रमिदमब्रवीत्

sarvavighnapraśamanaṃ sarvakāmaphalapradaṃ | tatastamai svasya nāmnāṃ sahassramidamabravīt

अस्य श्रीमद्गणेशदिव्यसहस्रनामामृतस्तोत्रमालामहामंत्रस्य श्रीमहागणपतिर्ऋषिः । श्रीस्वानंदेशो ब्रह्मणस्पतिर्देवता । नानाविधानि च्छंदांसि । हुमिति बीजं । तुंगमितीं शक्तिः । स्वाहाशक्तिरिति कीलकं । सकलविघ्नविनाशनद्वारा श्रीब्रह्मणस्पति- प्रीत्यर्थं जपे विनियोग

अथ न्यासाः । गणेश्वरो गणक्रीड इत्यंगुष्ठाभ्यां नमः । कुमारगुरुरीशानेति तर्जनीभ्यां नमः । ब्रह्मां डकुंभश्चिद्व्योमेति मध्यमाभ्यां नमः । रक्तोरक्तांबरधर इत्यनामिकाभ्यां नमः सर्वसद्गुरुसंसेव्य इति कनिष्ठिकाभ्यां नमः । लुप्तविघ्नः सुभवनामिति करतलकरपृष्ठाभ्यां नमः । अथ हृदयादिन्यासाः । छंदश्च्छंदोद्भव इति हृदयाय नमः । निष्कलो निर्मल इति शिरसे स्वाहा । सृष्टिस्थितिलयक्रीड इति शिखायै वषट् । ज्ञानं विज्ञानमानंदं इति कवचाय हुम् । अष्टांगयोगफल भृदिति नेत्रत्रयाय वौषट् । अनंतशक्तिसहितं इत्यस्त्राय फट् । इति दिग्बंधः । अथ ध्यानम् । रक्तांभोधिस्थपोतोल्लसदरुणसरोजाधिरुढं त्रिनेत्रं । पाशं चैवांकुशाढ्यं परशुमभयदं बाहुभिर्धारयंतं । शक्त्या युक्तं गजास्यं पुथुतरजठरं सिद्धिबुद्धीसमेतं । रक्तं चंद्रार्धमौलिं सकलभयहरं विघ्नराजं नमामि

atha nyāsāḥ | gaṇeśvaro gaṇakrīḍa ityaṃguṣṭhābhyāṃ namaḥ | kumāragururīśāneti tarjanībhyāṃ namaḥ | brahmāṃ ḍakuṃbhaścidvyometi madhyamābhyāṃ namaḥ | raktoraktāṃbaradhara ityanāmikābhyāṃ namaḥ sarvasadgurusaṃsevya iti kaniṣṭhikābhyāṃ namaḥ | luptavighnaḥ subhavanāmiti karatalakarapṛṣṭhābhyāṃ namaḥ | atha hṛdayādinyāsāḥ | chaṃdaścchaṃdodbhava iti hṛdayāya namaḥ | niṣkalo nirmala iti śirase svāhā | sṛṣṭisthitilayakrīḍa iti śikhāyai vaṣaṭ | jñānaṃ vijñānamānaṃdaṃ iti kavacāya hum | aṣṭāṃgayogaphala bhṛditi netratrayāya vauṣaṭ | anaṃtaśaktisahitaṃ ityastrāya phaṭ | iti digbaṃdhaḥ | atha dhyānam | raktāṃbhodhisthapotollasadaruṇasarojādhiruḍhaṃ trinetraṃ | pāśaṃ caivāṃkuśāḍhyaṃ paraśumabhayadaṃ bāhubhirdhārayaṃtaṃ | śaktyā yuktaṃ gajāsyaṃ puthutarajaṭharaṃ siddhibuddhīsametaṃ | raktaṃ caṃdrārdhamauliṃ sakalabhayaharaṃ vighnarājaṃ namāmi

श्रीसिद्धिबुद्धिसहिताय सलक्षलाभाय श्रोस्वानंदेशाय ब्रह्मणस्पतये सांगाय सपरिवाराय सशक्तिकाय सायुधाय सवाहनाय सावरणाय नमः । इति नाममंत्रेण मानसैः पञ्चोपचारैः संपूज्य पठेत् । । श्रीमहागणपतिरुवाच । गणेश्वरो गणक्रीडो गणनाथो गणाधिपः । एकदंष्ट्रो वक्रतुंडो गजवक्त्रो महोदरः

śrīsiddhibuddhisahitāya salakṣalābhāya śrosvānaṃdeśāya brahmaṇaspataye sāṃgāya saparivārāya saśaktikāya sāyudhāya savāhanāya sāvaraṇāya namaḥ | iti nāmamaṃtreṇa mānasaiḥ pañcopacāraiḥ saṃpūjya paṭhet | | śrīmahāgaṇapatiruvāca | gaṇeśvaro gaṇakrīḍo gaṇanātho gaṇādhipaḥ | ekadaṃṣṭro vakratuṃḍo gajavaktro mahodaraḥ

लंबोदरो धूम्रवर्णो विकटो विघ्ननायकः । सुमुखो दुर्मुखो बुद्धो विघ्नराजो गजाननः

laṃbodaro dhūmravarṇo vikaṭo vighnanāyakaḥ | sumukho durmukho buddho vighnarājo gajānanaḥ

भीमः प्रमोद आमोदः सुरानंदो महोत्कटः । हेरंबः शंबरः शंभुर्लंबकर्णो महाबलः

bhīmaḥ pramoda āmodaḥ surānaṃdo mahotkaṭaḥ | heraṃbaḥ śaṃbaraḥ śaṃbhurlaṃbakarṇo mahābalaḥ

नंदनो लंपटो भीममेघनादो गणंजयः । विनायको विरूपाक्षो वीरशूरवरप्रदः

naṃdano laṃpaṭo bhīmameghanādo gaṇaṃjayaḥ | vināyako virūpākṣo vīraśūravarapradaḥ

महागतिर्बुद्धिप्रियः क्षिप्रप्रसादनः । रुद्रप्रियो गणाध्यक्ष उमापुत्रोऽघनाशनः

mahāgatirbuddhipriyaḥ kṣipraprasādanaḥ | rudrapriyo gaṇādhyakṣa umāputro'ghanāśanaḥ

कुमारगुरुरीशानपुत्रो मूषकवाहनः । सिद्धिप्रियः सिद्धिपतिः सिद्धिः सिद्धिविनायकः

kumāragururīśānaputro mūṣakavāhanaḥ | siddhipriyaḥ siddhipatiḥ siddhiḥ siddhivināyakaḥ

अविघ्नस्तुंबरुः सिंहवाहनो मोहिनीप्रियः । कटंकटो राजपुत्रः शाकलः संमितोऽमितः

avighnastuṃbaruḥ siṃhavāhano mohinīpriyaḥ | kaṭaṃkaṭo rājaputraḥ śākalaḥ saṃmito'mitaḥ

कूष्मांडसामसंभूतिर्दुर्जयो धुर्जयो जय । भूपतिर्भुवनपतिर्भूतानां पतिरव्ययः

kūṣmāṃḍasāmasaṃbhūtirdurjayo dhurjayo jaya | bhūpatirbhuvanapatirbhūtānāṃ patiravyayaḥ

विश्वकर्ता विश्वमुखो विश्ववंद्यो विनिर्गुणः । कविः कवीनामृषभो ब्रह्मण्यो ब्रह्मणस्पतिः

viśvakartā viśvamukho viśvavaṃdyo vinirguṇaḥ | kaviḥ kavīnāmṛṣabho brahmaṇyo brahmaṇaspatiḥ

1.46.10

ज्येष्ठराजो निधिपतिर्निधिप्रियपतिप्रियः । हिरण्मयपुरांतःस्थः सूर्यमंडलमध्यगः

jyeṣṭharājo nidhipatirnidhipriyapatipriyaḥ | hiraṇmayapurāṃtaḥsthaḥ sūryamaṃḍalamadhyagaḥ

कराहतिध्वस्तसिंधुसलिलः पूषदंतभित् । उमांककेलिकुतुकी मुक्तिदः कुलपालनः

karāhatidhvastasiṃdhusalilaḥ pūṣadaṃtabhit | umāṃkakelikutukī muktidaḥ kulapālanaḥ

किरीटिकुंडलिहारिवनमालिमनोमयः । वैमुख्यहतदैत्यश्रीः पादाहत्येजितक्षितिः ।। १२। । सद्योजातः स्वर्णमुंजमेखली दुर्निमित्तहृत् । दुःस्वप्नदुष्टशमनो गुणी नादप्रतिप्ठितः ।। १३ । । सुरूपः सर्वनेत्राधिवासो विभ्राजिनूपुरः। पीतांबरः खंडरदः खंडवैशाखसंस्थितः

kirīṭikuṃḍalihārivanamālimanomayaḥ | vaimukhyahatadaityaśrīḥ pādāhatyejitakṣitiḥ || 12| | sadyojātaḥ svarṇamuṃjamekhalī durnimittahṛt | duḥsvapnaduṣṭaśamano guṇī nādapratipṭhitaḥ || 13 | | surūpaḥ sarvanetrādhivāso vibhrājinūpuraḥ| pītāṃbaraḥ khaṃḍaradaḥ khaṃḍavaiśākhasaṃsthitaḥ

चित्रांगः श्यामदशनो भालचंद्रो हविर्भुजः । योगाधिपस्तारकस्थपुरुषो गजकर्णकः

citrāṃgaḥ śyāmadaśano bhālacaṃdro havirbhujaḥ | yogādhipastārakasthapuruṣo gajakarṇakaḥ

गणाधिराजो विजयः स्थिरो गजपतिर्ध्वजी । देवदेवः स्मरप्राणदीपको वायुकीलकः ।। १ ६। । विपश्चिद्वरदोन्नादो नादभिन्नमहाचलः । वराहवदनो मृत्युंजयो व्याघ्राजिनांबरः ।। १

gaṇādhirājo vijayaḥ sthiro gajapatirdhvajī | devadevaḥ smaraprāṇadīpako vāyukīlakaḥ || 1 6| | vipaścidvaradonnādo nādabhinnamahācalaḥ | varāhavadano mṛtyuṃjayo vyāghrājināṃbaraḥ || 1

इच्छाशक्तिभवो देवत्राता दैत्यविमर्दनः । शंभुवक्त्रोद्भवः शंभुकोपजः शंभुहास्यभूः ।। १

icchāśaktibhavo devatrātā daityavimardanaḥ | śaṃbhuvaktrodbhavaḥ śaṃbhukopajaḥ śaṃbhuhāsyabhūḥ || 1

शंभुतेजाः शिवाशोकहारी गौरीसुखावहः । उमांगमलजो गौरीतेजोभूः स्वर्धुनीभवः ।। १

śaṃbhutejāḥ śivāśokahārī gaurīsukhāvahaḥ | umāṃgamalajo gaurītejobhūḥ svardhunībhavaḥ || 1

मत्तकायो महानादो गिरिवर्ष्मा शुभाननः । सर्वात्मा सर्वदेवात्मा ब्रह्ममूर्द्धा ककुप्श्रुतिः ।।१.४६.२

mattakāyo mahānādo girivarṣmā śubhānanaḥ | sarvātmā sarvadevātmā brahmamūrddhā kakupśrutiḥ ||1.46.2

ब्रह्मांडकुंभश्चिद्व्योमभालः सन्यशिरोरुहः । जगज्जन्मलयोन्मेषनिमेषोऽग्न्यर्कसोमदृक्

brahmāṃḍakuṃbhaścidvyomabhālaḥ sanyaśiroruhaḥ | jagajjanmalayonmeṣanimeṣo'gnyarkasomadṛk

गिरींद्रकरदो धर्माधर्मोष्ठः सामबृंहित। ग्रहर्क्षदशनो वाणीजिह्वो वासवनासिकः

girīṃdrakarado dharmādharmoṣṭhaḥ sāmabṛṃhita| graharkṣadaśano vāṇījihvo vāsavanāsikaḥ

भ्रूमध्यसंस्थितकरो ब्रह्मविद्यामदोदकः । कुलाचलांसः सोमार्कघंटो रुद्रशिरोधरः

bhrūmadhyasaṃsthitakaro brahmavidyāmadodakaḥ | kulācalāṃsaḥ somārkaghaṃṭo rudraśirodharaḥ

नदीनदभुजः सर्पांगुलीकस्तारकानखः । व्योमनाभिः श्रीर्हृदयो मेरुपृष्ठोऽर्णवोदरः

nadīnadabhujaḥ sarpāṃgulīkastārakānakhaḥ | vyomanābhiḥ śrīrhṛdayo merupṛṣṭho'rṇavodaraḥ

कुक्षिस्थयक्षगंधर्वंरक्षःकिन्नरमानुषः । पृथ्वीकटिः सृष्टिलिंगः शैलोरुर्द्रस्रजानुकः

kukṣisthayakṣagaṃdharvaṃrakṣaḥkinnaramānuṣaḥ | pṛthvīkaṭiḥ sṛṣṭiliṃgaḥ śailorurdrasrajānukaḥ

पातालजंघो सुनिपात्कालांगुष्ठस्रयीतनुः । ज्योतिर्मंडललांगूलो हदयालाननिश्चलः

pātālajaṃgho sunipātkālāṃguṣṭhasrayītanuḥ | jyotirmaṃḍalalāṃgūlo hadayālānaniścalaḥ

हृत्पद्मकर्णिकाशाली वियत्केलिसरोवरः । सद्भक्तध्याननिगडः पूजावारीनिवारितः

hṛtpadmakarṇikāśālī viyatkelisarovaraḥ | sadbhaktadhyānanigaḍaḥ pūjāvārīnivāritaḥ

प्रतापी काश्यपो यंता गणको विष्टपी बली । यशस्वी धार्मिको जेता प्रथमः प्रथमेश्वरः

pratāpī kāśyapo yaṃtā gaṇako viṣṭapī balī | yaśasvī dhārmiko jetā prathamaḥ prathameśvaraḥ

चिंतामणिद्वीपपतिः कल्पद्रुमवनालयः । रत्नमंडपमध्यस्थो रत्नसिंहासनाश्रयः ।।२

ciṃtāmaṇidvīpapatiḥ kalpadrumavanālayaḥ | ratnamaṃḍapamadhyastho ratnasiṃhāsanāśrayaḥ ||2

तीव्राशिरोद्धृतपदो ज्वालिनीमौलिलालितः । नंदानंदितपीठश्रीर्भोगदाभूषितासनः ।। १.४६.३० । । सकामदायिनीपीठः स्फुरदुग्रासनाश्रयः । तेजोवतीशिरोरत्नं सत्यानित्यावतंसितः

tīvrāśiroddhṛtapado jvālinīmaulilālitaḥ | naṃdānaṃditapīṭhaśrīrbhogadābhūṣitāsanaḥ || 1.46.30 | | sakāmadāyinīpīṭhaḥ sphuradugrāsanāśrayaḥ | tejovatīśiroratnaṃ satyānityāvataṃsitaḥ

सविघ्नाशिनीपीठः सर्वशक्त्यंबुजालयः । लिपिपद्मासनाधारो वह्निधामत्रयालयः

savighnāśinīpīṭhaḥ sarvaśaktyaṃbujālayaḥ | lipipadmāsanādhāro vahnidhāmatrayālayaḥ

उन्नतप्रपदो गूढगुल्फः संवृतपार्ष्णिकः । पीनजंघः श्लिष्टजानुः स्थूलोरुः प्रोन्नमत्कटिः ।। ३३ । । निम्ननाभिः स्थूलकुक्षि पीनवक्षा बृहद्भुजः । पीनस्कंधः कंबुकठो लबोष्ठो लंबनासिकः ।। ३४। । भग्नवामरदस्तुंगासव्यदंतो महाहनुः । ह्रस्वनेत्रत्रयः शूर्पकर्णो निबिडमस्तकः

unnataprapado gūḍhagulphaḥ saṃvṛtapārṣṇikaḥ | pīnajaṃghaḥ śliṣṭajānuḥ sthūloruḥ pronnamatkaṭiḥ || 33 | | nimnanābhiḥ sthūlakukṣi pīnavakṣā bṛhadbhujaḥ | pīnaskaṃdhaḥ kaṃbukaṭho laboṣṭho laṃbanāsikaḥ || 34| | bhagnavāmaradastuṃgāsavyadaṃto mahāhanuḥ | hrasvanetratrayaḥ śūrpakarṇo nibiḍamastakaḥ

स्तबकाकारकुंभाग्रो रत्नमौलिर्निरंकुशः । सर्पहारकटीसूत्रः सर्पयज्ञोपवीतवान्

stabakākārakuṃbhāgro ratnamaulirniraṃkuśaḥ | sarpahārakaṭīsūtraḥ sarpayajñopavītavān

सर्पकोटीरकटकः सर्पग्रैवेयकांगदः । सर्पकक्षोदराबंधः सर्पराजोत्तरच्छदः ।। ३७। । रक्तो रक्तांबरधरो रक्तमाल्यविभूषणः । रक्तेक्षणो रक्तकरो रक्तताल्वोष्ठपल्लवः ।।३

sarpakoṭīrakaṭakaḥ sarpagraiveyakāṃgadaḥ | sarpakakṣodarābaṃdhaḥ sarparājottaracchadaḥ || 37| | rakto raktāṃbaradharo raktamālyavibhūṣaṇaḥ | raktekṣaṇo raktakaro raktatālvoṣṭhapallavaḥ ||3

श्वेतः श्वेतांबरधरः श्वेतमाल्यविभूषणः । श्वेतातपत्ररुचिरः श्वेतचामरवीजितः

śvetaḥ śvetāṃbaradharaḥ śvetamālyavibhūṣaṇaḥ | śvetātapatraruciraḥ śvetacāmaravījitaḥ

1.46.40

सर्वावयवसंपूर्णः सर्वलक्षणलक्षितः । सर्वाभरणशोभाढ्यः सर्वशोभासमन्वितः

sarvāvayavasaṃpūrṇaḥ sarvalakṣaṇalakṣitaḥ | sarvābharaṇaśobhāḍhyaḥ sarvaśobhāsamanvitaḥ

सर्वमंगलमांगल्यः सर्वकारणकारणं । सर्वदैककरः शार्ङ्गी बीजपूरी गदाधरः ।।४

sarvamaṃgalamāṃgalyaḥ sarvakāraṇakāraṇaṃ | sarvadaikakaraḥ śārṅgī bījapūrī gadādharaḥ ||4

शुभ्रांगो लोकसारंगः सुतंतुस्तंतुवर्द्धनः । किरीटी कुंडली हारी वनमाली शुभांगदः

śubhrāṃgo lokasāraṃgaḥ sutaṃtustaṃtuvarddhanaḥ | kirīṭī kuṃḍalī hārī vanamālī śubhāṃgadaḥ

इक्षुचापधरः शूली चक्रपाणिः सरोजभृत् । पाशी धृतोत्पलः शालीमंजरीभृत्स्वदंतभृत्

ikṣucāpadharaḥ śūlī cakrapāṇiḥ sarojabhṛt | pāśī dhṛtotpalaḥ śālīmaṃjarībhṛtsvadaṃtabhṛt

कल्पवल्लीधरो विश्वाभयदैककरो वशी । अक्षमालाधरो ज्ञानमुद्रावान्मुद्गरायुधः

kalpavallīdharo viśvābhayadaikakaro vaśī | akṣamālādharo jñānamudrāvānmudgarāyudhaḥ

पूर्णपात्रो कंबुधरो विधृताक्षः सुमोदकः ।। करस्थाम्रफलश्चूतकलिकाभृत्कुठारवान्

pūrṇapātro kaṃbudharo vidhṛtākṣaḥ sumodakaḥ || karasthāmraphalaścūtakalikābhṛtkuṭhāravān

पुष्करथस्वर्णघटपूर्णरत्नांबुवर्षकः । भारतीसुंदरीनाथो बिनायकरतिप्रियः

puṣkarathasvarṇaghaṭapūrṇaratnāṃbuvarṣakaḥ | bhāratīsuṃdarīnātho bināyakaratipriyaḥ

महालक्ष्मीप्रियतमः सिद्धलक्ष्मीमनोरम । रमारमेशपूर्वांगो दक्षिणोमामहेश्वर

mahālakṣmīpriyatamaḥ siddhalakṣmīmanorama | ramārameśapūrvāṃgo dakṣiṇomāmaheśvara

महिवराहवामांगो रतिकंदर्पपश्चिमः । आमोदमोदजननः सप्रमोदप्र मोदनः

mahivarāhavāmāṃgo ratikaṃdarpapaścimaḥ | āmodamodajananaḥ sapramodapra modanaḥ

समेधितसमृद्धश्रीर्ऋद्धिसिद्धिप्रवर्धनः । दंतसौमुख्यसुमुखकांतिकंदलिताश्रयः

samedhitasamṛddhaśrīrṛddhisiddhipravardhanaḥ | daṃtasaumukhyasumukhakāṃtikaṃdalitāśrayaḥ

मदनावत्याश्रितांघ्रि कृतसौमुख्यदुर्मुखः । विघ्नसंपल्लवोद्विग्नसेवोन्निद्रमदद्रवः ।।१.४६.५ ० । । विघ्नकृन्निम्नचरणद्राविणीशक्तिसंवृतः । तीव्राप्रसन्नवदनो ज्वालिनीपालितैकदृक् ।।५

madanāvatyāśritāṃghri kṛtasaumukhyadurmukhaḥ | vighnasaṃpallavodvignasevonnidramadadravaḥ ||1.46.5 0 | | vighnakṛnnimnacaraṇadrāviṇīśaktisaṃvṛtaḥ | tīvrāprasannavadano jvālinīpālitaikadṛk ||5

मोहिनीं मोहनो भोगदायिनीकीर्तिमंडितः । कामिनीकांतयुक्तश्रीस्तेजिन्यधिष्ठितैकदृक्

mohinīṃ mohano bhogadāyinīkīrtimaṃḍitaḥ | kāminīkāṃtayuktaśrīstejinyadhiṣṭhitaikadṛk

वसुधारामदोन्नादो महाशंखनिधिप्रियः । नमद्वसुमतीमौलिप्रह्वः पद्मनिधिप्रभुः ।।५

vasudhārāmadonnādo mahāśaṃkhanidhipriyaḥ | namadvasumatīmauliprahvaḥ padmanidhiprabhuḥ ||5

सर्वसद्गुरूसंसेव्यः शोचिष्केशहृदाश्रयः । ईशानमूर्द्धा देवेंद्रशिखः पवननंदनः

sarvasadgurūsaṃsevyaḥ śociṣkeśahṛdāśrayaḥ | īśānamūrddhā deveṃdraśikhaḥ pavananaṃdanaḥ

प्रत्युग्ननयनादित्यो दिव्यास्त्राणां प्रयोगवित् । ऐरावतादिसर्वाशावारणोवारणाप्रियः

pratyugnanayanādityo divyāstrāṇāṃ prayogavit | airāvatādisarvāśāvāraṇovāraṇāpriyaḥ

वज्राद्यस्त्रपरीवारगणचंडसमाश्रयः । जयाजयपरिकरो विजयाविजयावहः ।।५

vajrādyastraparīvāragaṇacaṃḍasamāśrayaḥ | jayājayaparikaro vijayāvijayāvahaḥ ||5

अजयार्चितपादाब्जो नित्यानित्यावलंबितः । विलासिनीकृतोल्लासशौंडीसौंदर्यंमंडितः

ajayārcitapādābjo nityānityāvalaṃbitaḥ | vilāsinīkṛtollāsaśauṃḍīsauṃdaryaṃmaṃḍitaḥ

अनंतानंतसुखदः सुमंगलसुमंगलः । ज्ञानाश्रयः क्रियाधारः इच्छाशक्तिनिषेवितः

anaṃtānaṃtasukhadaḥ sumaṃgalasumaṃgalaḥ | jñānāśrayaḥ kriyādhāraḥ icchāśaktiniṣevitaḥ

सुभगासंश्रीतपदो ललिताललिताश्रयः । कामिनीपालनः कामकामिनीकेलिलालितः

subhagāsaṃśrītapado lalitālalitāśrayaḥ | kāminīpālanaḥ kāmakāminīkelilālitaḥ

सरस्वत्याश्रयो गौरीनंदनः श्रीनिकेतनः । गुरुगुप्तप्रदो वाचासिद्धो वागीश्वरीपतिः । ।१.४६.६

sarasvatyāśrayo gaurīnaṃdanaḥ śrīniketanaḥ | guruguptaprado vācāsiddho vāgīśvarīpatiḥ | |1.46.6

नलिनीकामुको रामावामाज्येष्ठामनोरमः । रौद्रीमुद्रितपादाब्जो हुंबीजस्तुंगशक्तिकः

nalinīkāmuko rāmāvāmājyeṣṭhāmanoramaḥ | raudrīmudritapādābjo huṃbījastuṃgaśaktikaḥ

विश्वादिजननत्राणस्वाहाशक्तिसुकीलकः । अमृताब्धिकृतावासो मदाघूर्णितलोचनः ।।६

viśvādijananatrāṇasvāhāśaktisukīlakaḥ | amṛtābdhikṛtāvāso madāghūrṇitalocanaḥ ||6

उच्छिष्टोच्छिप्टगणपगणेशो गणनायकः । सार्वकालिकसंसिद्धिर्नित्यसेव्यो दिगंबरः

ucchiṣṭocchipṭagaṇapagaṇeśo gaṇanāyakaḥ | sārvakālikasaṃsiddhirnityasevyo digaṃbaraḥ

अनापायोऽनंतशक्तिरप्रमेयोऽजरोऽमरः । अनाविलोऽप्रतिहतिरच्युतोऽमृतमक्षरं

anāpāyo'naṃtaśaktiraprameyo'jaro'maraḥ | anāvilo'pratihatiracyuto'mṛtamakṣaraṃ

अप्रतर्क्योऽक्षयोऽ जय्योऽनाधारोऽनामयोऽमलः । अमेयसिद्धिरद्वैतमघोरोऽप्रमिताननः

apratarkyo'kṣayo' jayyo'nādhāro'nāmayo'malaḥ | ameyasiddhiradvaitamaghoro'pramitānanaḥ

अनाकारोऽब्धिभूम्यग्निबलघ्नोऽव्यक्तलक्षणः । आधारपीठ आधार आधाराधेयवर्जितः

anākāro'bdhibhūmyagnibalaghno'vyaktalakṣaṇaḥ | ādhārapīṭha ādhāra ādhārādheyavarjitaḥ

आखुकेतन आशापूरक आखुमहारथः । इक्षुसागरमध्यस्थ इक्षुभक्षणलालसः

ākhuketana āśāpūraka ākhumahārathaḥ | ikṣusāgaramadhyastha ikṣubhakṣaṇalālasaḥ

इक्षुचापातिरेकश्रीरिक्षुचापनिषेवितः । इंद्रगोपसमानश्रीरिंद्रनीलसमद्युतिः

ikṣucāpātirekaśrīrikṣucāpaniṣevitaḥ | iṃdragopasamānaśrīriṃdranīlasamadyutiḥ

इंदीवरदलश्याम इंदुमंडलमंडितः । इध्मप्रिय इडाभाग इडाधर्मेंदिराप्रदः

iṃdīvaradalaśyāma iṃdumaṃḍalamaṃḍitaḥ | idhmapriya iḍābhāga iḍādharmeṃdirāpradaḥ

1.46.70

इक्ष्वाकुविघ्नविध्वंसी इतिकर्तव्यतेप्सितः । ईशानमौलिरीशान ईशानप्रिय ईतिहा

ikṣvākuvighnavidhvaṃsī itikartavyatepsitaḥ | īśānamaulirīśāna īśānapriya ītihā

ईषणात्रयकल्पांत इहामुत्रविवर्जितः । उपेंद्र उडुभृन्मींलिरुमदूरकपतिप्रियः

īṣaṇātrayakalpāṃta ihāmutravivarjitaḥ | upeṃdra uḍubhṛnmīṃlirumadūrakapatipriyaḥ

उन्नतानन उत्तुंग उदार उदारत्रिदशाग्रणीः । ऊर्जस्वानूष्मलमद ऊहापोहदुरासदः

unnatānana uttuṃga udāra udāratridaśāgraṇīḥ | ūrjasvānūṣmalamada ūhāpohadurāsadaḥ

ऋग्यजुःसामनयन ऋद्धिसिद्धिसमर्पकः । ऋजुचित्तैकसुलभ ऋणत्रयविमोचनः

ṛgyajuḥsāmanayana ṛddhisiddhisamarpakaḥ | ṛjucittaikasulabha ṛṇatrayavimocanaḥ

लुप्तविघ्नः सुभक्तानां लुप्तशक्तिः सुरद्विषाम् । लुप्तश्रीर्विमुखार्चानां लूताविस्फोटनाशनः

luptavighnaḥ subhaktānāṃ luptaśaktiḥ suradviṣām | luptaśrīrvimukhārcānāṃ lūtāvisphoṭanāśanaḥ

एकारपीठमध्यस्थ एकपादकृतासनः । एजिताखिलदैत्यश्रीरेधिताखिलसंश्रयः

ekārapīṭhamadhyastha ekapādakṛtāsanaḥ | ejitākhiladaityaśrīredhitākhilasaṃśrayaḥ

ऐश्वर्यनिधिरैश्वर्यमैहिकामुष्मिकप्रदः । ऐरावतसमोन्मेष ऐरावतनिभाननः

aiśvaryanidhiraiśvaryamaihikāmuṣmikapradaḥ | airāvatasamonmeṣa airāvatanibhānanaḥ

ओंकारवाच्य ओंकार ओजस्वानोषधीपतिः । औदार्यनिधिरौद्धत्यधुर्य औन्नत्यनिःस्वनः

oṃkāravācya oṃkāra ojasvānoṣadhīpatiḥ | audāryanidhirauddhatyadhurya aunnatyaniḥsvanaḥ

अंकुशः सुरनागानामंकुशाकारसंस्थितः । अः समस्तविसर्गाणां पदेषु परिकीर्तितः

aṃkuśaḥ suranāgānāmaṃkuśākārasaṃsthitaḥ | aḥ samastavisargāṇāṃ padeṣu parikīrtitaḥ

कमंडलुधरः कल्पः कपर्दी कलभाननः । कर्मसाक्षी कर्मकर्त्ता कर्माकर्मफलप्रदः

kamaṃḍaludharaḥ kalpaḥ kapardī kalabhānanaḥ | karmasākṣī karmakarttā karmākarmaphalapradaḥ

1.46.80

कदंबगोलकाकारकूष्मांडगणनायकः । कारूण्यदेहः कपिलः कथकः कटिसूत्रभृत्

kadaṃbagolakākārakūṣmāṃḍagaṇanāyakaḥ | kārūṇyadehaḥ kapilaḥ kathakaḥ kaṭisūtrabhṛt

खर्वः खर्वप्रियः खड्गी खांतरस्थः खनिर्मलः । खल्वाटशृंगनिलयः खट्वांगी खदुरासदः

kharvaḥ kharvapriyaḥ khaḍgī khāṃtarasthaḥ khanirmalaḥ | khalvāṭaśṛṃganilayaḥ khaṭvāṃgī khadurāsadaḥ

गुणाढ्यो गहनो गस्थो गद्यपद्यसुधार्णवः । गद्यगानप्रियो गर्जगीतो गीर्वाणपूर्वजः

guṇāḍhyo gahano gastho gadyapadyasudhārṇavaḥ | gadyagānapriyo garjagīto gīrvāṇapūrvajaḥ

गुह्याचाररतो गुह्यो गुह्यागमनिरूपितः । गुह्याशयो गुडाब्धिस्थो गुरुगम्यो गुरोर्गुरुः

guhyācārarato guhyo guhyāgamanirūpitaḥ | guhyāśayo guḍābdhistho gurugamyo gurorguruḥ

घंटाघर्घरिकामाली घटकुंभो घटोदरः । ङकारवाच्यो ङाकारो ङकाराकारशुंडभृत्

ghaṃṭāghargharikāmālī ghaṭakuṃbho ghaṭodaraḥ | ṅakāravācyo ṅākāro ṅakārākāraśuṃḍabhṛt

चंडश्चंडेश्वरश्चंडचंडेशश्चंडविक्रमः । चराचरपिता चिंतामणिश्चर्वणलालसः

caṃḍaścaṃḍeśvaraścaṃḍacaṃḍeśaścaṃḍavikramaḥ | carācarapitā ciṃtāmaṇiścarvaṇalālasaḥ

छंदश्च्छंदोद्भवश्च्छंदो दुर्लक्ष्यश्च्छंदविग्रहः । जगद्योनिर्जगत्साक्षी जगदीशो जगन्मयः

chaṃdaścchaṃdodbhavaścchaṃdo durlakṣyaścchaṃdavigrahaḥ | jagadyonirjagatsākṣī jagadīśo jaganmayaḥ

जपो जपपरो जाप्यो जिह्वासिंहासनप्रभुः । झलझ्झल्लोल्लसद्दानो झंकारिभ्रमराकुलः

japo japaparo jāpyo jihvāsiṃhāsanaprabhuḥ | jhalajhjhallollasaddāno jhaṃkāribhramarākulaḥ

टंकारस्फारसंरावष्टंकारमणिनूपुरः । ठद्वयपल्लवांतःस्थ सर्वमंत्रेषु सिद्धिदः

ṭaṃkārasphārasaṃrāvaṣṭaṃkāramaṇinūpuraḥ | ṭhadvayapallavāṃtaḥstha sarvamaṃtreṣu siddhidaḥ

डिंडिमुंडो डाकिनीशो डामरो डिंडिमाप्रियः । ढक्कानिनादमुदितो ढौको ढौंढविनायकः

ḍiṃḍimuṃḍo ḍākinīśo ḍāmaro ḍiṃḍimāpriyaḥ | ḍhakkāninādamudito ḍhauko ḍhauṃḍhavināyakaḥ

1.46.90

तत्वानां प्रकृतिस्तत्वं तत्वंपदनिरूपितः । तारकांतरसंस्थानस्तारकस्तारकांतकः

tatvānāṃ prakṛtistatvaṃ tatvaṃpadanirūpitaḥ | tārakāṃtarasaṃsthānastārakastārakāṃtakaḥ

स्थाणुः स्थाणुप्रियः स्थाता स्थावरंजंगमंजगत्। । दक्षयज्ञप्रमथनो दाता दानं दमो दया । ।९

sthāṇuḥ sthāṇupriyaḥ sthātā sthāvaraṃjaṃgamaṃjagat| | dakṣayajñapramathano dātā dānaṃ damo dayā | |9

दयावान्दिव्यविभवो दंडभृद्दंडनायकः । दंतप्रभिन्नभ्रमरो दैत्यवारणदारणः

dayāvāndivyavibhavo daṃḍabhṛddaṃḍanāyakaḥ | daṃtaprabhinnabhramaro daityavāraṇadāraṇaḥ

दंष्ट्रालग्नद्विपघटो देवार्थात्तगजाकृतिः । धनं धनपतेर्बंधुर्धनदो धरणीधरः । ।९

daṃṣṭrālagnadvipaghaṭo devārthāttagajākṛtiḥ | dhanaṃ dhanapaterbaṃdhurdhanado dharaṇīdharaḥ | |9

ध्यानैकप्रकटो ध्येयो ध्यानं ध्यानपरायणः । ध्वनिप्रकृतिचीत्कारब्रह्मांडावलिमेखलः

dhyānaikaprakaṭo dhyeyo dhyānaṃ dhyānaparāyaṇaḥ | dhvaniprakṛticītkārabrahmāṃḍāvalimekhalaḥ

नंद्यो नदःप्रियो नादो नादमध्ये प्रतिष्ठितः । निष्कलो निर्मलो नित्यो नित्यानित्यो निरामयः

naṃdyo nadaḥpriyo nādo nādamadhye pratiṣṭhitaḥ | niṣkalo nirmalo nityo nityānityo nirāmayaḥ

परंव्योम परंधाम परमात्मा परंपदं । परात्परः पशुपतिः पशुपाशविमोचनः

paraṃvyoma paraṃdhāma paramātmā paraṃpadaṃ | parātparaḥ paśupatiḥ paśupāśavimocanaḥ

पूर्णानंदः परानंदः पुराणपुरुषोत्तमः । पद्मप्रसन्ननयनः प्रणताज्ञाननाशनः

pūrṇānaṃdaḥ parānaṃdaḥ purāṇapuruṣottamaḥ | padmaprasannanayanaḥ praṇatājñānanāśanaḥ

प्रमाणप्रत्ययातीत प्रणतार्तिविनाशनः । फणिहस्तः फणिपतिफूत्कारफाणितप्रियः

pramāṇapratyayātīta praṇatārtivināśanaḥ | phaṇihastaḥ phaṇipatiphūtkāraphāṇitapriyaḥ

बाणार्चितांघ्रियुगलो बालकेलीकुतूहली । ब्रह्म ब्रह्मार्चितपदो ब्रह्मचारी बृहस्पतिः

bāṇārcitāṃghriyugalo bālakelīkutūhalī | brahma brahmārcitapado brahmacārī bṛhaspatiḥ

1.46.100

बृहत्तरो ब्रह्मपरो ब्रह्मण्यब्रह्मवित्प्रियः । भ्रूक्षेपदत्तलक्ष्मीको भर्गो भद्रो भयापहः

bṛhattaro brahmaparo brahmaṇyabrahmavitpriyaḥ | bhrūkṣepadattalakṣmīko bhargo bhadro bhayāpahaḥ

101

भगवान्भ-- क्तिसुलभो भूतिदो भूतिभूषणः । भव्यो भूतालयो भोगदाता भ्रूमध्यगोचरः

bhagavānbha-- ktisulabho bhūtido bhūtibhūṣaṇaḥ | bhavyo bhūtālayo bhogadātā bhrūmadhyagocaraḥ

102

मंत्रो मंत्रपतिर्मंत्री मदमत्तो मनोमयः । मेखलाहीश्वरो मंदगतिर्मंदनिभेक्षणः

maṃtro maṃtrapatirmaṃtrī madamatto manomayaḥ | mekhalāhīśvaro maṃdagatirmaṃdanibhekṣaṇaḥ

महाबलो महावीर्यो महाप्राणो महामनाः । यज्ञो यज्ञपतिर्यज्ञगोप्ता यज्ञफलप्रदः ।। १०३ । । यशस्करो योगगम्यो याज्ञिको याचकप्रिय । रसो रसप्रियो रस्यो रंजको रावणार्चितः ।। १

mahābalo mahāvīryo mahāprāṇo mahāmanāḥ | yajño yajñapatiryajñagoptā yajñaphalapradaḥ || 103 | | yaśaskaro yogagamyo yājñiko yācakapriya | raso rasapriyo rasyo raṃjako rāvaṇārcitaḥ || 1

105

राज्यरक्षाकरो रत्नगर्भो राज्यसुखप्रदः । लक्ष्यो लक्ष्यपतिर्लक्ष्यलयस्थो लड्डुकप्रियः

rājyarakṣākaro ratnagarbho rājyasukhapradaḥ | lakṣyo lakṣyapatirlakṣyalayastho laḍḍukapriyaḥ

लानप्रियो लास्यपरो लाभकृल्लोकविश्रुतः । वरेण्यो वह्निवदनो वंद्यो वेदांतगोचरः ।। १०

lānapriyo lāsyaparo lābhakṛllokaviśrutaḥ | vareṇyo vahnivadano vaṃdyo vedāṃtagocaraḥ || 10

विकर्ता विश्वतश्चक्षुर्विधाता विश्वतोमुखः । वामदेवो वज्रिनेता वज्रिवज्रनिवारणः ।। १०

vikartā viśvataścakṣurvidhātā viśvatomukhaḥ | vāmadevo vajrinetā vajrivajranivāraṇaḥ || 10

108

विवस्वद्बंधनो विश्वाधारो विश्वेश्वरो विभुः । शब्दब्रह्ममयप्राप्यः शंभुशक्तिगणेश्वरः

vivasvadbaṃdhano viśvādhāro viśveśvaro vibhuḥ | śabdabrahmamayaprāpyaḥ śaṃbhuśaktigaṇeśvaraḥ

शास्ता शिखाग्रनिलयः शरण्यः शंबरेश्वरः । षड्ऋतुकुसुमस्रग्वी षडाधारः षडक्षरः ।। १

śāstā śikhāgranilayaḥ śaraṇyaḥ śaṃbareśvaraḥ | ṣaḍṛtukusumasragvī ṣaḍādhāraḥ ṣaḍakṣaraḥ || 1

1.46.110

संसारवैद्य सर्वज्ञ सर्वभेषजभेषजं । सृष्टिस्थितिलयक्रीडः सुरकुंजरभेदकः

saṃsāravaidya sarvajña sarvabheṣajabheṣajaṃ | sṛṣṭisthitilayakrīḍaḥ surakuṃjarabhedakaḥ

111

सिंदूरितमहाकुंभः सदसद्व्यक्तिदायकः । साक्षी समुद्रमथनः स्वयंवेद्यः स्वदक्षिणः

siṃdūritamahākuṃbhaḥ sadasadvyaktidāyakaḥ | sākṣī samudramathanaḥ svayaṃvedyaḥ svadakṣiṇaḥ

112

स्वतंत्रः सत्यसंकल्पः सामगानरतः सुखी । हंसो हस्तिपिशाचीशो हवनं हव्यकव्यभुक्

svataṃtraḥ satyasaṃkalpaḥ sāmagānarataḥ sukhī | haṃso hastipiśācīśo havanaṃ havyakavyabhuk

113

हव्यं हतप्रियो हृष्टो हृल्लेखामंत्रमध्यगः । क्षेत्राधिपः क्षमाभर्त्ता क्षमापरपररायणः

havyaṃ hatapriyo hṛṣṭo hṛllekhāmaṃtramadhyagaḥ | kṣetrādhipaḥ kṣamābharttā kṣamāparapararāyaṇaḥ

114

क्षिप्रक्षेमकरः क्षेमनंदः क्षोणीसुरद्रुमः । धर्मप्रद्रोऽर्थदः कामदाता सौभाग्यवर्धनः

kṣiprakṣemakaraḥ kṣemanaṃdaḥ kṣoṇīsuradrumaḥ | dharmapradro'rthadaḥ kāmadātā saubhāgyavardhanaḥ

115

विद्याप्रदो विभवदो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः । अभिरूप्यकरो वीरश्रीप्रदो विजयप्रदः

vidyāprado vibhavado bhuktimuktiphalapradaḥ | abhirūpyakaro vīraśrīprado vijayapradaḥ

116

सर्वंवश्यकरो गर्भदोषहा पुत्रपौत्रदः । मेधादः कीर्तिदः शोकहारी दौर्भाग्यनाशनः

sarvaṃvaśyakaro garbhadoṣahā putrapautradaḥ | medhādaḥ kīrtidaḥ śokahārī daurbhāgyanāśanaḥ

117

प्रतिवादिमुखस्तंभो रुष्टचित्तप्रसादनः । पराभिचारशमनो दुःखहा बंधमोक्षदः

prativādimukhastaṃbho ruṣṭacittaprasādanaḥ | parābhicāraśamano duḥkhahā baṃdhamokṣadaḥ

118

लवस्त्रुटिः कला काष्ठा निमेषस्तत्परक्षणः । घटी मुहूर्तं प्रहरो दिवानक्तमहर्निशं

lavastruṭiḥ kalā kāṣṭhā nimeṣastatparakṣaṇaḥ | ghaṭī muhūrtaṃ praharo divānaktamaharniśaṃ

119

पक्षो मासोऽयनं वर्षं युगः कल्पो महालयः । राशिस्तारा तिथिर्योगो वारः करणमंशकं

pakṣo māso'yanaṃ varṣaṃ yugaḥ kalpo mahālayaḥ | rāśistārā tithiryogo vāraḥ karaṇamaṃśakaṃ

1.46.120

लग्नं होरा कालचक्रं मेरु सप्तर्षयो ध्रुवः । राहुर्मदः कविर्जीवो बुधो भौमः शशी रविः

lagnaṃ horā kālacakraṃ meru saptarṣayo dhruvaḥ | rāhurmadaḥ kavirjīvo budho bhaumaḥ śaśī raviḥ

121

कालः सृष्टिः स्थितिर्विश्वं स्थावरं जंगमं जगत् । भूरापोऽग्निर्मरुद्व्योमाहंकृतिः प्रकृतिः पुमान्

kālaḥ sṛṣṭiḥ sthitirviśvaṃ sthāvaraṃ jaṃgamaṃ jagat | bhūrāpo'gnirmarudvyomāhaṃkṛtiḥ prakṛtiḥ pumān

122

ब्रह्मा विष्णुः शिवो रुद्र इंद्रः शक्तिः सदाशिवः । त्रिदशा पितरः सिद्धा यक्षा रक्षांसि किन्नरा

brahmā viṣṇuḥ śivo rudra iṃdraḥ śaktiḥ sadāśivaḥ | tridaśā pitaraḥ siddhā yakṣā rakṣāṃsi kinnarā

123

साध्या विद्याधर भूता मनुष्याः पशवः खगाः । समुद्राः सरितः शैला भूतं भव्यं भवोद्भवं

sādhyā vidyādhara bhūtā manuṣyāḥ paśavaḥ khagāḥ | samudrāḥ saritaḥ śailā bhūtaṃ bhavyaṃ bhavodbhavaṃ

124

सांख्यं पातंजलं योगः पुराणानि श्रुतिः स्मृतिः । वेदांगानि सदाचारो मीमांसान्यायविस्तरः

sāṃkhyaṃ pātaṃjalaṃ yogaḥ purāṇāni śrutiḥ smṛtiḥ | vedāṃgāni sadācāro mīmāṃsānyāyavistaraḥ

125

आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्व काव्यनाटकं । वैखानसं भागवतं मानुषं पांचरात्रिकं

āyurvedo dhanurvedo gāṃdharva kāvyanāṭakaṃ | vaikhānasaṃ bhāgavataṃ mānuṣaṃ pāṃcarātrikaṃ

126

शैवं पाशुपतं कालमुखं भैरवशासनम् । शाक्तं वैनायकं सौरं जैनमार्हतसंहिता

śaivaṃ pāśupataṃ kālamukhaṃ bhairavaśāsanam | śāktaṃ vaināyakaṃ sauraṃ jainamārhatasaṃhitā

127

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं सचेतनमचेतन । बंधो मोक्षः सुखं भोगयोगः सत्यमणुर्महान्

sadasadvyaktamavyaktaṃ sacetanamacetana | baṃdho mokṣaḥ sukhaṃ bhogayogaḥ satyamaṇurmahān

128

स्वस्तिहुंफट्स्वधास्वाहाश्रौषड्वौषड्वषण्नमः । ज्ञानं विज्ञानमानंदो बोधः संवित्समोऽसम

svastihuṃphaṭsvadhāsvāhāśrauṣaḍvauṣaḍvaṣaṇnamaḥ | jñānaṃ vijñānamānaṃdo bodhaḥ saṃvitsamo'sama

129

एक एकाक्षराधार एकाक्षरपरायणः । एकाग्रधीरेकवीर एकानेकस्वरूपधृक्

eka ekākṣarādhāra ekākṣaraparāyaṇaḥ | ekāgradhīrekavīra ekānekasvarūpadhṛk

1.46.130

द्विरूपो द्विभुजो द्व्यक्षो द्विरदो द्वीपरक्षकः । द्वैमातुरो द्विवदनो द्वंद्वहीनो द्वयातिगः

dvirūpo dvibhujo dvyakṣo dvirado dvīparakṣakaḥ | dvaimāturo dvivadano dvaṃdvahīno dvayātigaḥ

131

त्रिधामा त्रिकरस्त्रेता त्रिवर्गफलदायकः । त्रिगुणात्मा त्रिलोकादिस्त्रिशक्तीशस्त्रिलोचनः

tridhāmā trikarastretā trivargaphaladāyakaḥ | triguṇātmā trilokādistriśaktīśastrilocanaḥ

132

चतुर्बाहुश्चतुर्दंतश्चतुरात्मा चतुर्मुखः । चतुर्मखमयोपायश्चतुर्वर्णाश्रमाश्रयः

caturbāhuścaturdaṃtaścaturātmā caturmukhaḥ | caturmakhamayopāyaścaturvarṇāśramāśrayaḥ

133

चतुर्विधवचोवृत्तिपरिवृत्तिप्रवर्तकः । चतुर्थीपूजनप्रीतिश्चतुर्थीतिथिसंभवः

caturvidhavacovṛttiparivṛttipravartakaḥ | caturthīpūjanaprītiścaturthītithisaṃbhavaḥ

134

पंचाक्षरात्मा पंचात्मा पंचास्यपंचपंचकृत् । पंचाधारः पंचवर्णः पंचाक्षरपरायणः

paṃcākṣarātmā paṃcātmā paṃcāsyapaṃcapaṃcakṛt | paṃcādhāraḥ paṃcavarṇaḥ paṃcākṣaraparāyaṇaḥ

135

पंचतालपंचकरः पंचप्रणवमातृकः। पंचब्रह्ममयस्फूर्तिः पंचावरणवारितः

paṃcatālapaṃcakaraḥ paṃcapraṇavamātṛkaḥ| paṃcabrahmamayasphūrtiḥ paṃcāvaraṇavāritaḥ

136

पंचभक्षप्रियः पंचबाणः पंचशिवात्मकः । षट्कोणपीठः षट्चक्रधामा षड्ग्रंथिभेदकः

paṃcabhakṣapriyaḥ paṃcabāṇaḥ paṃcaśivātmakaḥ | ṣaṭkoṇapīṭhaḥ ṣaṭcakradhāmā ṣaḍgraṃthibhedakaḥ

137

षडंगध्वांगविध्वंसी षडंगुलमहाहृदः । षण्मुखः षण्मुखभ्राता षट्शक्तिपरिवारितः

ṣaḍaṃgadhvāṃgavidhvaṃsī ṣaḍaṃgulamahāhṛdaḥ | ṣaṇmukhaḥ ṣaṇmukhabhrātā ṣaṭśaktiparivāritaḥ

138

षड्वैरिवर्गविध्वंसी षडूर्मिभयभंजनः। षट्तर्कदूरः षट्कर्माः षड्गुणः षड्रसाश्रयः

ṣaḍvairivargavidhvaṃsī ṣaḍūrmibhayabhaṃjanaḥ| ṣaṭtarkadūraḥ ṣaṭkarmāḥ ṣaḍguṇaḥ ṣaḍrasāśrayaḥ

सप्तपातालचरणः सप्तद्वीपोरुमडलः । सप्तस्वर्लोकमुकुटः सप्तसप्तिवरप्रदः ।। १३

saptapātālacaraṇaḥ saptadvīporumaḍalaḥ | saptasvarlokamukuṭaḥ saptasaptivarapradaḥ || 13

1.46.140

सप्तांगराज्यसुखदः सप्तर्षिगणवंदितः । सप्तच्छदोनिधीः सप्तहोता सप्तस्वराश्रयः

saptāṃgarājyasukhadaḥ saptarṣigaṇavaṃditaḥ | saptacchadonidhīḥ saptahotā saptasvarāśrayaḥ

141

सप्ताब्धिकेलिकासारः सप्तमातृनिषेवितः । सप्तच्छंदोमोदमदः सप्तच्छंदोमखप्रभुः

saptābdhikelikāsāraḥ saptamātṛniṣevitaḥ | saptacchaṃdomodamadaḥ saptacchaṃdomakhaprabhuḥ

142

अष्टमूर्तिध्येयमूर्तिरष्टप्रकृतिकारणं । अष्टांगयोगफलभृदष्टपत्रांबुजासनः

aṣṭamūrtidhyeyamūrtiraṣṭaprakṛtikāraṇaṃ | aṣṭāṃgayogaphalabhṛdaṣṭapatrāṃbujāsanaḥ

143

अष्टशक्तिसमानश्रीरष्टैश्वर्य प्रदायकः । अष्टपीठोपपीठश्रीरष्टमातृसमावृतः

aṣṭaśaktisamānaśrīraṣṭaiśvarya pradāyakaḥ | aṣṭapīṭhopapīṭhaśrīraṣṭamātṛsamāvṛtaḥ

144

अष्टभैरववसेव्योऽष्टवसुवंद्योऽष्टमूर्तिभृत् । अष्टचक्रस्फुरन्मूर्तिरष्ट द्रव्यहविःप्रियः

aṣṭabhairavavasevyo'ṣṭavasuvaṃdyo'ṣṭamūrtibhṛt | aṣṭacakrasphuranmūrtiraṣṭa dravyahaviḥpriyaḥ

145

नवनागासनाध्यासी नवनिध्यनुशासिता । नवद्वारपुरावृत्तो नवद्वारनिकेतनः

navanāgāsanādhyāsī navanidhyanuśāsitā | navadvārapurāvṛtto navadvāraniketanaḥ

146

नवनारायणस्तुत्यो नवदुर्गानिषेवितः । नवनाथमहानाथो नवनागविभूषणः

navanārāyaṇastutyo navadurgāniṣevitaḥ | navanāthamahānātho navanāgavibhūṣaṇaḥ

147

नवरत्नविचि गो नवशक्तिशिरोधृतः । दशात्मको दशभुजो दशदिक्पतिवंदितः

navaratnavici go navaśaktiśirodhṛtaḥ | daśātmako daśabhujo daśadikpativaṃditaḥ

148

दशाध्यायो दशप्राणो दशेंद्रियनियामकः । दशाक्षरमहामंत्रो दशाशाव्यापिविग्रहः

daśādhyāyo daśaprāṇo daśeṃdriyaniyāmakaḥ | daśākṣaramahāmaṃtro daśāśāvyāpivigrahaḥ

149

एकादशादिभीरुद्रैः स्तुतश्चैकादशाक्षरः । द्वादशोद्दंडदोर्दंडद्वादशास्रनिकेतनः

ekādaśādibhīrudraiḥ stutaścaikādaśākṣaraḥ | dvādaśoddaṃḍadordaṃḍadvādaśāsraniketanaḥ

1.46.150

त्रयोदशभिदाभिन्न विश्वेदेवाधिदैवतं । चतुर्दशेंद्रवरदश्चतुर्दशमनुप्रभुः

trayodaśabhidābhinna viśvedevādhidaivataṃ | caturdaśeṃdravaradaścaturdaśamanuprabhuḥ

151

चतुर्दशादिविद्याढ्यश्चतुर्दशजगत्पतिः । सामपंचदशः पंचदशी शीतांशुनिर्मलः

caturdaśādividyāḍhyaścaturdaśajagatpatiḥ | sāmapaṃcadaśaḥ paṃcadaśī śītāṃśunirmalaḥ

152

षोडशाधारनिलयः षोडशस्वरमातृकः । षोडशांतपदावासः षोडशेंदुकलात्मकः

ṣoḍaśādhāranilayaḥ ṣoḍaśasvaramātṛkaḥ | ṣoḍaśāṃtapadāvāsaḥ ṣoḍaśeṃdukalātmakaḥ

154

कलासप्तदशीसप्तदशः सप्तदशाक्षरः । अष्टादशद्वीपपतिरष्टादशपुराणकृत् ।। १५३ । । अष्टादशौषधिसृष्टिरष्टादशविधिस्मृतः । अष्टादशलिपिकृतिरष्टादशविजातिकृत्

kalāsaptadaśīsaptadaśaḥ saptadaśākṣaraḥ | aṣṭādaśadvīpapatiraṣṭādaśapurāṇakṛt || 153 | | aṣṭādaśauṣadhisṛṣṭiraṣṭādaśavidhismṛtaḥ | aṣṭādaśalipikṛtiraṣṭādaśavijātikṛt

155

एकविंशत्युमानेकविंशत्यंगुलिपल्लवः । चतुर्विंशतितत्वात्मा पंचविंशाख्य पूरुषः

ekaviṃśatyumānekaviṃśatyaṃgulipallavaḥ | caturviṃśatitatvātmā paṃcaviṃśākhya pūruṣaḥ

156

सप्तविंशतितारेशः सप्तविंशतियोगकृत् । द्वात्रिंशद्भैरवाधीशश्चतुस्त्रिंशन्महाहृदः

saptaviṃśatitāreśaḥ saptaviṃśatiyogakṛt | dvātriṃśadbhairavādhīśaścatustriṃśanmahāhṛdaḥ

षट्त्रिंशत्तत्वसंभूतिरष्टत्रिंशत्कलातनुः । नमदेकोनपंचाशन्मरुद्वर्गनिरर्गलः ।। १

ṣaṭtriṃśattatvasaṃbhūtiraṣṭatriṃśatkalātanuḥ | namadekonapaṃcāśanmarudvarganirargalaḥ || 1

158

पंचाशदक्षरश्रेणी पंचाशद्रुद्रविग्रहः । पंचाशद्विष्णुशक्तीशः पंचाशन्मातृकालयः

paṃcāśadakṣaraśreṇī paṃcāśadrudravigrahaḥ | paṃcāśadviṣṇuśaktīśaḥ paṃcāśanmātṛkālayaḥ

159

द्विपंचाशद्वपुःश्रेणी त्रिषष्ट्यक्षरसंश्रयः । चतुःषष्ट्यर्णंनिर्णेता चतुःषष्टिकलानिधिः

dvipaṃcāśadvapuḥśreṇī triṣaṣṭyakṣarasaṃśrayaḥ | catuḥṣaṣṭyarṇaṃnirṇetā catuḥṣaṣṭikalānidhiḥ

1.46.160

चतुःषष्टिमहासिद्धयोगिनीवृंदवंदितः । अष्टषष्टिमहातीर्थक्षेत्रभैरवभावनः

catuḥṣaṣṭimahāsiddhayoginīvṛṃdavaṃditaḥ | aṣṭaṣaṣṭimahātīrthakṣetrabhairavabhāvanaḥ

161

चतुर्नवतिमंत्रात्मा षण्णवत्यधिकप्रभुः । शतानंदः शतधृतिः शतपत्रायतेक्षणः

caturnavatimaṃtrātmā ṣaṇṇavatyadhikaprabhuḥ | śatānaṃdaḥ śatadhṛtiḥ śatapatrāyatekṣaṇaḥ

162

शतानीकः शतमखः शतधारवरायुधः । सहस्रपत्रनिलयः सहस्रफणिभूषणः

śatānīkaḥ śatamakhaḥ śatadhāravarāyudhaḥ | sahasrapatranilayaḥ sahasraphaṇibhūṣaṇaḥ

163

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । सहस्रनामसंस्तुत्यः सहस्राक्षबलापहः

sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sahasranāmasaṃstutyaḥ sahasrākṣabalāpahaḥ

164

दशसहस्रफणिभृत्फणिराजकृतासनः । अष्टाशीतिसहस्रौघमहर्षिस्तोत्रपाठितः

daśasahasraphaṇibhṛtphaṇirājakṛtāsanaḥ | aṣṭāśītisahasraughamaharṣistotrapāṭhitaḥ

165

लक्षाधारप्रियाधारो लक्षाधारमनोमयः । चतुर्लक्षजपप्रीतिश्चतुर्लक्षप्रकाशकः

lakṣādhārapriyādhāro lakṣādhāramanomayaḥ | caturlakṣajapaprītiścaturlakṣaprakāśakaḥ

चतुरशीतिलक्षाणां जीवानां देहसंस्थितिः । कोटिसूर्यप्रतीकाशः कोटिचंद्रांशुनिर्मलः । । १

caturaśītilakṣāṇāṃ jīvānāṃ dehasaṃsthitiḥ | koṭisūryapratīkāśaḥ koṭicaṃdrāṃśunirmalaḥ | | 1

167

सप्तकोटिमहामंत्रमंत्रितावयवद्युतिः । शिवोद्भवाद्यष्टकोटिविनायकधुरंधरः

saptakoṭimahāmaṃtramaṃtritāvayavadyutiḥ | śivodbhavādyaṣṭakoṭivināyakadhuraṃdharaḥ

168

त्रयस्त्रिंशत्कोटिसुरश्रेणीप्रणतपादुकः । अनंतदेवतासेव्यो ह्यनंतशुभदायकः

trayastriṃśatkoṭisuraśreṇīpraṇatapādukaḥ | anaṃtadevatāsevyo hyanaṃtaśubhadāyakaḥ

अनंतानामानंतश्रीरनंतानंतसौख्यवः । अनंतशक्तिसहितो ह्यनंतमुनिसंस्तुतः । अनंतमुनिसंस्तुत ओं नम इति ।। १६

anaṃtānāmānaṃtaśrīranaṃtānaṃtasaukhyavaḥ | anaṃtaśaktisahito hyanaṃtamunisaṃstutaḥ | anaṃtamunisaṃstuta oṃ nama iti || 16

इति वैनायकं नाम्नां सहस्रमिदमीरितं । इदं ब्राह्मे मुहूर्ते वै यः पठेत्प्रत्यहं नरः ।। १.४६.१७

iti vaināyakaṃ nāmnāṃ sahasramidamīritaṃ | idaṃ brāhme muhūrte vai yaḥ paṭhetpratyahaṃ naraḥ || 1.46.17

175

करस्थं तस्य सकलमैहिकामुष्मिकं सुखं । आयुरारोग्यमैश्वर्यं धैर्यं शौर्यं बलं यशः

karasthaṃ tasya sakalamaihikāmuṣmikaṃ sukhaṃ | āyurārogyamaiśvaryaṃ dhairyaṃ śauryaṃ balaṃ yaśaḥ

172

मेधा प्रज्ञा धृतिः कांतिः सौभाग्यमतिरूपता । सत्यं दया क्षमा शांतिर्दाक्षिण्यं धर्मशीलता ।.

medhā prajñā dhṛtiḥ kāṃtiḥ saubhāgyamatirūpatā | satyaṃ dayā kṣamā śāṃtirdākṣiṇyaṃ dharmaśīlatā |.

173

जगत्संवननं विश्वसंवादो वेदपाटवं । सभापांडित्यमौदार्यं गांभीर्यं ब्रह्मवर्चसं

jagatsaṃvananaṃ viśvasaṃvādo vedapāṭavaṃ | sabhāpāṃḍityamaudāryaṃ gāṃbhīryaṃ brahmavarcasaṃ

174

ओजस्तेजःकुलं शीलं प्रतापो वीर्यमार्यता । ज्ञानं विज्ञानमास्तिक्यं धैर्यं विश्वासता तथा

ojastejaḥkulaṃ śīlaṃ pratāpo vīryamāryatā | jñānaṃ vijñānamāstikyaṃ dhairyaṃ viśvāsatā tathā

175

धनधान्यादिवृद्धिश्च सकृदस्य जपाद्भवेत् । वश्यं चतुर्विधं विश्वं जपादस्य प्रजायते

dhanadhānyādivṛddhiśca sakṛdasya japādbhavet | vaśyaṃ caturvidhaṃ viśvaṃ japādasya prajāyate

राज्ञो राजकलत्रस्य राजपुत्रस्य मंत्रिणः । जपते यस्य वश्यार्थं स दासस्तस्य जायते ।। १

rājño rājakalatrasya rājaputrasya maṃtriṇaḥ | japate yasya vaśyārthaṃ sa dāsastasya jāyate || 1

177

धर्मार्थकाममोक्षाणामनायासेन साधनं । शाकिनीडाकिनीरक्षोयक्षग्रहभयापहं

dharmārthakāmamokṣāṇāmanāyāsena sādhanaṃ | śākinīḍākinīrakṣoyakṣagrahabhayāpahaṃ

178

साम्राज्यसुखदं सर्वसपत्नमदमर्दनं । समस्तकलहृध्वंसी दग्धं बीजप्ररोहणम्

sāmrājyasukhadaṃ sarvasapatnamadamardanaṃ | samastakalahṛdhvaṃsī dagdhaṃ bījaprarohaṇam

179

दुःस्वप्ननाशनं क्रुद्धस्वामिचित्त प्रसाधनम् । षट्कर्माष्टमहासिद्धित्रिकालज्ञानकारणं

duḥsvapnanāśanaṃ kruddhasvāmicitta prasādhanam | ṣaṭkarmāṣṭamahāsiddhitrikālajñānakāraṇaṃ

1.46.180

परकृत्यप्रशमनं परचक्रविमर्दनं । संग्रामो सर्वेषामेदमेकं जयावहं

parakṛtyapraśamanaṃ paracakravimardanaṃ | saṃgrāmo sarveṣāmedamekaṃ jayāvahaṃ

181

सर्ववंध्यत्वदोषध्नं गर्भरक्षैककारणं । पठ्यते प्रत्यहं यत्र स्तोत्रं गणपतेरिदं

sarvavaṃdhyatvadoṣadhnaṃ garbharakṣaikakāraṇaṃ | paṭhyate pratyahaṃ yatra stotraṃ gaṇapateridaṃ

183

देशे तत्र न दुर्भिक्षर्मातयो दुरितानि च । न तद्गेहं जहाति श्रीर्यत्रायं जप्यते स्तवः । । १८२। । क्षयः कुष्ठः प्रमेहांशौ भगंदरविषूचिके । गुल्म प्लीहा न वल्मीकमतिसारं महौदरं

184

कासं श्वास गुदावर्तं शूल शोफं जलोदरं । शिरोरोगं वमिं हिक्कां गंडमालामरोचकं

kāsaṃ śvāsa gudāvartaṃ śūla śophaṃ jalodaraṃ | śirorogaṃ vamiṃ hikkāṃ gaṃḍamālāmarocakaṃ

185

वातपित्तकफद्वंद्वत्रिदोषजनितज्वरं । आगंतुं विषमं शीतमुष्णं चैकाहिकादिकं

vātapittakaphadvaṃdvatridoṣajanitajvaraṃ | āgaṃtuṃ viṣamaṃ śītamuṣṇaṃ caikāhikādikaṃ

186

इत्याद्युक्तमनुक्तं वा रोग दोषादिसंभवं । सर्वं प्रशमयत्याशु स्तोत्रस्यास्य सकृज्जपः

ityādyuktamanuktaṃ vā roga doṣādisaṃbhavaṃ | sarvaṃ praśamayatyāśu stotrasyāsya sakṛjjapaḥ

प्राप्यतेऽस्य जपात्सिद्धिः स्त्रीशूद्रपतितैरपि । सहस्रनाममंत्रोऽयं जप्तव्यस्तु शुभाप्तये । । १

prāpyate'sya japātsiddhiḥ strīśūdrapatitairapi | sahasranāmamaṃtro'yaṃ japtavyastu śubhāptaye | | 1

188

महागणपते स्तोत्रं सकामः प्रजपन्निदं । इच्छया सकलान् भोगानुपभुज्येह पार्थिवान्

mahāgaṇapate stotraṃ sakāmaḥ prajapannidaṃ | icchayā sakalān bhogānupabhujyeha pārthivān

1.46.190

मनोरथफलैर्दिव्यैर्व्योमयानैर्मनोरमैः । चंद्रेंद्रभास्करोपेंद्रब्रह्मशर्वादिसद्मसु ।। १ ८९। । कामरूपः कामगतिः कामदः कामदेश्वरः । भुक्त्वा यथेप्सितान्भोगानभीष्टैः सह बंधुभिः

manorathaphalairdivyairvyomayānairmanoramaiḥ | caṃdreṃdrabhāskaropeṃdrabrahmaśarvādisadmasu || 1 89| | kāmarūpaḥ kāmagatiḥ kāmadaḥ kāmadeśvaraḥ | bhuktvā yathepsitānbhogānabhīṣṭaiḥ saha baṃdhubhiḥ

191

गणेशानुचरो भूत्वा महागणपते प्रियः । नंदीश्वरादिसानंदैर्नंदितः सकलैर्गणैः

gaṇeśānucaro bhūtvā mahāgaṇapate priyaḥ | naṃdīśvarādisānaṃdairnaṃditaḥ sakalairgaṇaiḥ

192

शिवाभ्यां कृपया पुत्रनिर्विशेषेण लालितः । शिवभक्तः पूर्णकामो गणेश्वरवरात्पुनः

śivābhyāṃ kṛpayā putranirviśeṣeṇa lālitaḥ | śivabhaktaḥ pūrṇakāmo gaṇeśvaravarātpunaḥ

193

जातिस्मरो धर्मपरः सार्वभौमोऽभिजायते । निष्कामस्तु जपन्नित्यं भक्त्या विघ्नेशतत्परः

jātismaro dharmaparaḥ sārvabhaumo'bhijāyate | niṣkāmastu japannityaṃ bhaktyā vighneśatatparaḥ

योगसिद्धिं परां प्राप्य ज्ञानवैराग्यसंस्थिति । निरंतरोदितानंदे परमानंदसंज्ञिते ।। १

yogasiddhiṃ parāṃ prāpya jñānavairāgyasaṃsthiti | niraṃtaroditānaṃde paramānaṃdasaṃjñite || 1

अध्यायाः ४६-५० (cont. 2)

195

विश्वोत्तीर्णे परे पूर्णे पुनरावृत्तिवर्जिते ।। लीनो वैनायके धाम्नि रमते नित्यनिर्वते

viśvottīrṇe pare pūrṇe punarāvṛttivarjite || līno vaināyake dhāmni ramate nityanirvate

196

इदं प्रजप्तं पठितं पाठितं श्रावितं श्रुतं । व्याहृतं चर्चितं ध्यातं विमृष्टमभिनंदितं

idaṃ prajaptaṃ paṭhitaṃ pāṭhitaṃ śrāvitaṃ śrutaṃ | vyāhṛtaṃ carcitaṃ dhyātaṃ vimṛṣṭamabhinaṃditaṃ

197

इहामुत्र अविश्लेषं सर्वैश्वर्यप्रदायकं । स्वच्छदचारिणाऽप्येष येन संधार्यते स्तवः । स रक्ष्यते शिवोद्भूतैर्गणैरप्यष्टकोटिभिः

ihāmutra aviśleṣaṃ sarvaiśvaryapradāyakaṃ | svacchadacāriṇā'pyeṣa yena saṃdhāryate stavaḥ | sa rakṣyate śivodbhūtairgaṇairapyaṣṭakoṭibhiḥ

198

लिखितं पुस्तके स्तोत्रं मंत्रभूतं प्रपूजयेत् । तत्र सर्वोत्तमा लक्ष्मी सन्निधत्ते निरंतरं

likhitaṃ pustake stotraṃ maṃtrabhūtaṃ prapūjayet | tatra sarvottamā lakṣmī sannidhatte niraṃtaraṃ

199

दानैरशेषैरखिलैर्वतैश्च । तीर्थैरशेषैरखिलैर्मखश्च । न तत्फलं विंदति यद्गणेशसहस्रनाम्ना स्मरणेन सद्यः

dānairaśeṣairakhilairvataiśca | tīrthairaśeṣairakhilairmakhaśca | na tatphalaṃ viṃdati yadgaṇeśasahasranāmnā smaraṇena sadyaḥ

एतन्नाम्नां सहस्रं पठति दिनमणौ प्रत्यहं प्रोज्जिहाने । सायं मध्यंदिने वा त्रिषवणमथवा संततं वा जनो यः । स स्यादैश्वर्यधुर्यः प्रभवति वचसां कीतिमुच्चैस्तनोति। दारिद्र्यं हंति विश्वं वशयति सुचिरं वर्धते पुत्रपौत्रैः ।।१.४६.२ ०

etannāmnāṃ sahasraṃ paṭhati dinamaṇau pratyahaṃ projjihāne | sāyaṃ madhyaṃdine vā triṣavaṇamathavā saṃtataṃ vā jano yaḥ | sa syādaiśvaryadhuryaḥ prabhavati vacasāṃ kītimuccaistanoti| dāridryaṃ haṃti viśvaṃ vaśayati suciraṃ vardhate putrapautraiḥ ||1.46.2 0

201

अकिंचनोऽप्येकचित्तो नियतो नियताशनः । प्रजपंश्चतुरो मासान् गणेशार्चनतत्परः

akiṃcano'pyekacitto niyato niyatāśanaḥ | prajapaṃścaturo māsān gaṇeśārcanatatparaḥ

दरिद्रतां समुन्मूल्य सप्तजन्मानुगामपि । लभते महतीं लक्ष्मीमित्याज्ञा पारमेश्वरी । ।२०

daridratāṃ samunmūlya saptajanmānugāmapi | labhate mahatīṃ lakṣmīmityājñā pārameśvarī | |20

204

आयुष्यं वीतरोगं कुलमतिविमलं संपदः श्रेणिदानाः । कीर्तिः पुण्यावदाता भणतिरभिनवा कांतिरव्याधिभव्या ।। पुत्राः संतः कलत्रं गुणवदभिमतं यद्यदन्यच्च तत्तनित्यं यः स्तोत्रमेतत् पठति गणपतेस्तस्य हस्ते समस्तं ।।२०३ । । गणंजयो गणपतिहरैंबो धरणीधरः । महागणपतिर्बुद्धिप्रियः क्षिप्रप्रसादनः

āyuṣyaṃ vītarogaṃ kulamativimalaṃ saṃpadaḥ śreṇidānāḥ | kīrtiḥ puṇyāvadātā bhaṇatirabhinavā kāṃtiravyādhibhavyā || putrāḥ saṃtaḥ kalatraṃ guṇavadabhimataṃ yadyadanyacca tattanityaṃ yaḥ stotrametat paṭhati gaṇapatestasya haste samastaṃ ||203 | | gaṇaṃjayo gaṇapatiharaiṃbo dharaṇīdharaḥ | mahāgaṇapatirbuddhipriyaḥ kṣipraprasādanaḥ

205

अमोघसिद्धिरमितमंत्रश्चिंतामणिर्निधिः । सुमंगलो बीजमाशापूरको वरदः कविः

amoghasiddhiramitamaṃtraściṃtāmaṇirnidhiḥ | sumaṃgalo bījamāśāpūrako varadaḥ kaviḥ

206

काश्यपो नंदनो वाचासिद्धो ढुंढिर्विनायकः । मोदकैरेभिरत्रैकविंशत्या नामभिः पुमान्

kāśyapo naṃdano vācāsiddho ḍhuṃḍhirvināyakaḥ | modakairebhiratraikaviṃśatyā nāmabhiḥ pumān

207

यः स्तौति मद्गतमना मदाराधनतत्परः । स्तुतो नाम्नां सहस्रेण तेनाहं नात्र संशयः

yaḥ stauti madgatamanā madārādhanatatparaḥ | stuto nāmnāṃ sahasreṇa tenāhaṃ nātra saṃśayaḥ

208

नमो नमः सुखरपूजितांघ्रये । नमो नमो निरुपममंगलात्मने ।। नमो नमो विपुलसाधकसिद्धये । नमो नमः करिकलभाननाय ते

namo namaḥ sukharapūjitāṃghraye | namo namo nirupamamaṃgalātmane || namo namo vipulasādhakasiddhaye | namo namaḥ karikalabhānanāya te

209

किंकिणीगणरचितचरणः । प्रकटितगुरुमितचारुकरणः ।। मदजललहरीकलितकपोलः । शमयतु दुरितं गणपतिर्नृप नाम्ना

kiṃkiṇīgaṇaracitacaraṇaḥ | prakaṭitagurumitacārukaraṇaḥ || madajalalaharīkalitakapolaḥ | śamayatu duritaṃ gaṇapatirnṛpa nāmnā

इति श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उपासनाखंडे ईश्वरमहागणपतिसंवादे श्रीमद्गणेशदिव्यसहस्रनामामृतस्तोत्र कथनंनाम संपूर्णम् ।। श्रीमद्गणेशार्पणमस्तु ।। इति श्रीमद्गणेशसहस्रनाममालामंत्रात्मकस्तोत्रं समाप्तम् ।। श्रीस्वानंदेशार्पणमस्तु ।। षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe upāsanākhaṃḍe īśvaramahāgaṇapatisaṃvāde śrīmadgaṇeśadivyasahasranāmāmṛtastotra kathanaṃnāma saṃpūrṇam || śrīmadgaṇeśārpaṇamastu || iti śrīmadgaṇeśasahasranāmamālāmaṃtrātmakastotraṃ samāptam || śrīsvānaṃdeśārpaṇamastu || ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ४७ प्रारंभ :- व्यास उवाच । नाम्नां सहस्रे संप्राप्ते प्रसन्ने च गजानने। ततः किमकरोद् ब्रह्मन हरस्तत् कथयस्व मे

adhyāya 47 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | nāmnāṃ sahasre saṃprāpte prasanne ca gajānane| tataḥ kimakarod brahmana harastat kathayasva me

ब्रह्मोवाच । गणेशवरदानेन नाम्नां चैवोपदेशतः । प्रहष्टः शंकरो नृत्यं जगर्ज च महास्वनः

brahmovāca | gaṇeśavaradānena nāmnāṃ caivopadeśataḥ | prahaṣṭaḥ śaṃkaro nṛtyaṃ jagarja ca mahāsvanaḥ

आहूय स्वगणान्देवान् युद्धावसरमादिशत् । ते च हर्षेण महता ययुर्देवाः शिवान्तिकम

āhūya svagaṇāndevān yuddhāvasaramādiśat | te ca harṣeṇa mahatā yayurdevāḥ śivāntikama

ब्रह्मा कुबेरोऽथ पुरन्दरोऽग्नि, र्वायुश्च सोमो वरुणोऽर्यमा च । गंधर्व यक्षा ग्रहकिन्नराश्च, सर्वे नमस्कृत्य शिवं स्तुवन्तः

brahmā kubero'tha purandaro'gni, rvāyuśca somo varuṇo'ryamā ca | gaṃdharva yakṣā grahakinnarāśca, sarve namaskṛtya śivaṃ stuvantaḥ

देवा ऊचुः। महादेव जगन्नाथ जगदानन्ददायक । त्वया हतं महादैत्यं कदा द्रक्ष्यामहे वयम्

devā ūcuḥ| mahādeva jagannātha jagadānandadāyaka | tvayā hataṃ mahādaityaṃ kadā drakṣyāmahe vayam

स्थानभ्रष्टा वयं तेन कृता विश्वविघातिना । ब्रह्मोवाच । एवं देववचः श्रुत्वा पिनाकी निर्ययौ मुदा

sthānabhraṣṭā vayaṃ tena kṛtā viśvavighātinā | brahmovāca | evaṃ devavacaḥ śrutvā pinākī niryayau mudā

गणेशं मनसा ध्यायन्युद्धाय कृतनिश्चयः । वेगेन भवनं प्राप्य देवगंधर्वसंयुतः

gaṇeśaṃ manasā dhyāyanyuddhāya kṛtaniścayaḥ | vegena bhavanaṃ prāpya devagaṃdharvasaṃyutaḥ

तावच्च दैत्यं चारैस्तु वृत्तान्तः सन्निरूपितः । आगतः सुरसैन्येन युद्धाय गिरिजापतिः

tāvacca daityaṃ cāraistu vṛttāntaḥ sannirūpitaḥ | āgataḥ surasainyena yuddhāya girijāpatiḥ

तस्य सैन्यान्यन हृयन्त शस्त्रैरस्त्रैश्च कंचुकैः । स च दैत्यो महानादो युद्धभूषण भूषितः

tasya sainyānyana hṛyanta śastrairastraiśca kaṃcukaiḥ | sa ca daityo mahānādo yuddhabhūṣaṇa bhūṣitaḥ

1.47.10

वीरानानन्दयामास वासः स्रग्भूषणैर्धनैः । अनेकयानसंस्थेषु योद्धृषु त्रिपुरं स्वयम्

vīrānānandayāmāsa vāsaḥ sragbhūṣaṇairdhanaiḥ | anekayānasaṃstheṣu yoddhṛṣu tripuraṃ svayam

आरुरोह महादैत्यो नादयान्विदिशो दिशः । ततो युद्धं समभवत्सेनयोरुभयोर्महत्

āruroha mahādaityo nādayānvidiśo diśaḥ | tato yuddhaṃ samabhavatsenayorubhayormahat

शस्त्रैर्नानाविधैर्बाणैर्मर्मभेदिभिरायसैः । असृङ् नदी प्रवाहोऽभून् मार्गरोधनकारकः

śastrairnānāvidhairbāṇairmarmabhedibhirāyasaiḥ | asṛṅ nadī pravāho'bhūn mārgarodhanakārakaḥ

शस्त्राहता बभुर्योधाः पुष्पिताः किंशुका इव । केचिच्च दृढवैरेण जीवग्राहं ममारयन्

śastrāhatā babhuryodhāḥ puṣpitāḥ kiṃśukā iva | kecicca dṛḍhavaireṇa jīvagrāhaṃ mamārayan

केचित्कचेषु धृत्वैव शिरांसि चिच्छिदुर्बलात् । धावतां रथिवीराणामश्वानां करिणामपि

kecitkaceṣu dhṛtvaiva śirāṃsi cicchidurbalāt | dhāvatāṃ rathivīrāṇāmaśvānāṃ kariṇāmapi

अङ्घ्रिपातभवो रेणु व्यनिशे रोदसी क्षणात् । अंधकारे घोरतरे न प्राज्ञायत किंचन

aṅghripātabhavo reṇu vyaniśe rodasī kṣaṇāt | aṃdhakāre ghoratare na prājñāyata kiṃcana

चक्रुरेवं तदा युद्धं वीरा नानाविधा भृशम् । जीविताशां परित्यज्य मर्तव्ये कृतनिश्चयाः

cakrurevaṃ tadā yuddhaṃ vīrā nānāvidhā bhṛśam | jīvitāśāṃ parityajya martavye kṛtaniścayāḥ

अदृश्यन्त मृता देवा गते रजसि वायुना । विद्रुते सुरसैन्ये च हर्षिते ...

adṛśyanta mṛtā devā gate rajasi vāyunā | vidrute surasainye ca harṣite ...

आययौ समरश्लाघी वज्रहस्तः पुरन्दरः । शतकोटिं निरीक्ष्यैव दुद्रुवुर्दैत्यदानवाः

āyayau samaraślāghī vajrahastaḥ purandaraḥ | śatakoṭiṃ nirīkṣyaiva dudruvurdaityadānavāḥ

स वज्रपातैरसुरांश्चूर्णयामास वज्रभृत् । तत्यजुर्जीवितं ते तु चण्डवज्रप्रहारतः

sa vajrapātairasurāṃścūrṇayāmāsa vajrabhṛt | tatyajurjīvitaṃ te tu caṇḍavajraprahārataḥ

1.47.20

केचिच्च भग्नचरणाः केचिद्भग्न शिरोधराः । केचिद्विदीर्णजठराश्छिन्नस्कन्ध भुजाः परे

kecicca bhagnacaraṇāḥ kecidbhagna śirodharāḥ | kecidvidīrṇajaṭharāśchinnaskandha bhujāḥ pare

छिन्नाश्वानां च वीराणां वाजिनां रथिनां तथा । केषांचिदुखो भिन्ना जंघासु च हताः परे

chinnāśvānāṃ ca vīrāṇāṃ vājināṃ rathināṃ tathā | keṣāṃcidukho bhinnā jaṃghāsu ca hatāḥ pare

छिन्नगुल्फाः परे पेतुर्मिषात्पेतुरथापरे । निहतानामसृक्पातैर्जज्ञिरे निम्नगा बहु

chinnagulphāḥ pare peturmiṣātpeturathāpare | nihatānāmasṛkpātairjajñire nimnagā bahu

उत्साहवर्धनास्तेषां वीराणां जयकांक्षिणाम् । ततः शनैर्गर्जमानो ददर्श त्रिपुरासुरः

utsāhavardhanāsteṣāṃ vīrāṇāṃ jayakāṃkṣiṇām | tataḥ śanairgarjamāno dadarśa tripurāsuraḥ

निहतं बहुधा सैन्यं शक्रं योद्धुमथाययौ । बभ्राण शक्रं दृष्ट्वैव किमर्थं मर्तुमिच्छसि

nihataṃ bahudhā sainyaṃ śakraṃ yoddhumathāyayau | babhrāṇa śakraṃ dṛṣṭvaiva kimarthaṃ martumicchasi

अपैहि युद्धाज्जीवंस्त्वं न पुष्टं हन्मि वासव । का ते शक्तिर्मया युद्धं कर्तुं तव शचीपते

apaihi yuddhājjīvaṃstvaṃ na puṣṭaṃ hanmi vāsava | kā te śaktirmayā yuddhaṃ kartuṃ tava śacīpate

अजः सिंहेन किं युद्धं करिष्यति वदस्व मे । एहि युद्धस्व शक्तिश्चेन्नोचेद् गच्छ यथासुखम्

ajaḥ siṃhena kiṃ yuddhaṃ kariṣyati vadasva me | ehi yuddhasva śaktiścennoced gaccha yathāsukham

एवमुक्ते स्थिते शक्रे ववृषे सायकान्बहून् । सज्यं कृत्वा धनुर्दैत्यो देवसेनामताडयत्

evamukte sthite śakre vavṛṣe sāyakānbahūn | sajyaṃ kṛtvā dhanurdaityo devasenāmatāḍayat

एकस्मान्मंत्रिताद् बाणादसंख्याता ययुः शराः । मृद्गन्तो देवगंधर्वान् रोदसी समपूरयन्

ekasmānmaṃtritād bāṇādasaṃkhyātā yayuḥ śarāḥ | mṛdganto devagaṃdharvān rodasī samapūrayan

अन्धकारं पुनरभूद् बाणजालैर्निरन्तरम् । तद् बाणैरपि ते देवा व्यंगा: पेतुर्धरातले

andhakāraṃ punarabhūd bāṇajālairnirantaram | tad bāṇairapi te devā vyaṃgā: peturdharātale

1.47.30

बलहा न्यपतत् भूमौ प्रहारेणावपीडितः । सर्वेषु देववर्येषु मूर्छितेषु महेश्वरः

balahā nyapatat bhūmau prahāreṇāvapīḍitaḥ | sarveṣu devavaryeṣu mūrchiteṣu maheśvaraḥ

श्लाघन्तं बहुगर्जन्तं युध्यन्तं नाभ्यरोचयत् । मनसाऽपूजयच्छम्भुस्तस्य दैत्यस्य पौरुषम्

ślāghantaṃ bahugarjantaṃ yudhyantaṃ nābhyarocayat | manasā'pūjayacchambhustasya daityasya pauruṣam

एतस्मिन्नंतरे तत्र नारदो दृष्टुमाययौ । पूजितः प्रावदच्छम्भुं शृणुष्व नीललोहित

etasminnaṃtare tatra nārado dṛṣṭumāyayau | pūjitaḥ prāvadacchambhuṃ śṛṇuṣva nīlalohita

नारद उवाच । त्वया चिन्ता न कर्तव्या त्रिपुरस्य वधं प्रति । वक्ष्ये तस्य वधोपायं तं कुरुश्व महेश्वर

nārada uvāca | tvayā cintā na kartavyā tripurasya vadhaṃ prati | vakṣye tasya vadhopāyaṃ taṃ kuruśva maheśvara

तेन पूर्वं तपोऽकारि दुष्करं ब्रह्मणोऽपि हि । आराधितो गणपतिः स तस्मै सर्ववांछितम्

tena pūrvaṃ tapo'kāri duṣkaraṃ brahmaṇo'pi hi | ārādhito gaṇapatiḥ sa tasmai sarvavāṃchitam

यद्यत्तेन वृतं देवो दत्तवानविचारितम् । पुरत्रयं कामगममेकबाणाश्रितं महत्

yadyattena vṛtaṃ devo dattavānavicāritam | puratrayaṃ kāmagamamekabāṇāśritaṃ mahat

मरुद्गतिविहीनं तदभेद्यं सर्वनिर्जरैः । स एव मुक्तवान् गुह्यं शरेणकेन यस्तव

marudgativihīnaṃ tadabhedyaṃ sarvanirjaraiḥ | sa eva muktavān guhyaṃ śareṇakena yastava

पुरत्रयं भेत्स्यते ते तस्मान् मृत्युमवाप्स्यसि । एवमुक्त्वा गते तस्मिन्नारदे मुनिसत्तमे

puratrayaṃ bhetsyate te tasmān mṛtyumavāpsyasi | evamuktvā gate tasminnārade munisattame

मूर्छितान्विबुधान् शर्वः सावधानमथा करोत् । सस्मारेभमुखं वाक्यं स्मारितो नारदेन तु

mūrchitānvibudhān śarvaḥ sāvadhānamathā karot | sasmārebhamukhaṃ vākyaṃ smārito nāradena tu

महाप्रयत्नमारेभे दैत्यराजवधाय सः । तेजसा सर्वनाशाय शक्तो देवो निजेच्छया

mahāprayatnamārebhe daityarājavadhāya saḥ | tejasā sarvanāśāya śakto devo nijecchayā

1.47.40

रथं कुरूपं शशिसूर्यचक्रं, यन्तारमिन्दीवरजं चकार । धनुर्गिरीन्द्रं शरमच्युतं स धुर्याश्विने यावयुजद्गिरीशः

rathaṃ kurūpaṃ śaśisūryacakraṃ, yantāramindīvarajaṃ cakāra | dhanurgirīndraṃ śaramacyutaṃ sa dhuryāśvine yāvayujadgirīśaḥ

आचम्य देवं मनसा विचिन्त्य, तेनोपदिष्टं च जजापनाम्नाम् । सहस्रमेकाक्षरमन्त्रयुक्तममंत्रयत्तेन पिनाकभुग्रम्

ācamya devaṃ manasā vicintya, tenopadiṣṭaṃ ca jajāpanāmnām | sahasramekākṣaramantrayuktamamaṃtrayattena pinākabhugram

अमन्त्रयन्महाबाणं विष्णुरुपं यदा शिवः । चकम्पे धारणी शेषो वनानि गिरयोऽपि च

amantrayanmahābāṇaṃ viṣṇurupaṃ yadā śivaḥ | cakampe dhāraṇī śeṣo vanāni girayo'pi ca

बभ्रमुः खगणाः सर्वे चुकूजुश्च महारवान् । शब्देनाजगवस्यापि बिभ्रान्ताः सुरमानुषाः

babhramuḥ khagaṇāḥ sarve cukūjuśca mahāravān | śabdenājagavasyāpi bibhrāntāḥ suramānuṣāḥ

अमुंचत्तं यदा बाणं तदा दग्धं नभस्तलम् । भूमंडलं सपातालं ज्वालामालाभिरंजसा

amuṃcattaṃ yadā bāṇaṃ tadā dagdhaṃ nabhastalam | bhūmaṃḍalaṃ sapātālaṃ jvālāmālābhiraṃjasā

दृष्ट्वा पपाल दैत्येन्द्रः ससैन्यः पुरसंश्रयः । जवेनागाच्छरः सोऽप्य दहद्दैत्यं पुरत्रयम्

dṛṣṭvā papāla daityendraḥ sasainyaḥ purasaṃśrayaḥ | javenāgāccharaḥ so'pya dahaddaityaṃ puratrayam

दैत्यदेहगतं तेजो भर्गं देहे लयं ययौ । पश्यतां सर्वसैन्यानां दैत्यदानवरक्षसाम्

daityadehagataṃ tejo bhargaṃ dehe layaṃ yayau | paśyatāṃ sarvasainyānāṃ daityadānavarakṣasām

ततोऽन्तरिक्षे वागासीन् मुक्तो दैत्यः शिवाहतः। ततस्ते तुष्टुवुर्देवा मुनयोऽपि त्रिलोचनम्

tato'ntarikṣe vāgāsīn mukto daityaḥ śivāhataḥ| tataste tuṣṭuvurdevā munayo'pi trilocanam

जगुर्गन्धर्वनिचयाश्चारणाः श्रुतितत्पराः । ननृतुश्चाप्सरःसंघाः किन्नरा वाद्यवादकाः

jagurgandharvanicayāścāraṇāḥ śrutitatparāḥ | nanṛtuścāpsaraḥsaṃghāḥ kinnarā vādyavādakāḥ

मुमुचुः पुष्पवर्षाणि नारदाद्याः सुरर्षयः । ययुः शिवाज्ञया देवाः स्वं स्वं स्थानं निराधयः

mumucuḥ puṣpavarṣāṇi nāradādyāḥ surarṣayaḥ | yayuḥ śivājñayā devāḥ svaṃ svaṃ sthānaṃ nirādhayaḥ

1.47.50

नमस्कृत्य महेशानं त्रिपुरासुरघातिनम् । मुनयोऽपि निरुद्वेगाः स्वस्वानुष्ठानतत्परा:

namaskṛtya maheśānaṃ tripurāsuraghātinam | munayo'pi nirudvegāḥ svasvānuṣṭhānatatparā:

आसंस्तस्मिन्हते दैत्य वेदवेदांगशालिनः । अग्निहोत्राणि यज्ञांश्च दानानि च व्रतानि च

āsaṃstasminhate daitya vedavedāṃgaśālinaḥ | agnihotrāṇi yajñāṃśca dānāni ca vratāni ca

चक्रुः सर्वजना भूमौ पुनरुत्साहसंयुताः । शैलादि गणपस्कन्द्रैः सर्वैः पारिषदैरपि

cakruḥ sarvajanā bhūmau punarutsāhasaṃyutāḥ | śailādi gaṇapaskandraiḥ sarvaiḥ pāriṣadairapi

कृतावनामस्त्रयक्ष्योऽपि विभज्य तं महारथम्। जयशब्दैस्तूर्यशब्दैर्देवदुंदुभिनिःस्वनैः

kṛtāvanāmastrayakṣyo'pi vibhajya taṃ mahāratham| jayaśabdaistūryaśabdairdevaduṃdubhiniḥsvanaiḥ

अलंकृतं शैलराजं कैलासं मुदितो ययौ। त्रिपुरारिरिति स्पष्ट ततो नामास्य पप्रथे

alaṃkṛtaṃ śailarājaṃ kailāsaṃ mudito yayau| tripurāririti spaṣṭa tato nāmāsya paprathe

एवं महागणपतेर्मन्त्रसामर्थ्यमिदमीरितम् । सहस्रनाम्नामपि च प्रभावोऽयं निरूपितः

evaṃ mahāgaṇapatermantrasāmarthyamidamīritam | sahasranāmnāmapi ca prabhāvo'yaṃ nirūpitaḥ

2021

न विज्ञातो मदन्येन कस्यापि न निवेदितः । पठनाच्छ्रवणादस्य सर्वकामफलं लभेत् ॥५६॥ (

na vijñāto madanyena kasyāpi na niveditaḥ | paṭhanācchravaṇādasya sarvakāmaphalaṃ labhet ||56|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे शिवविजयोनाम सप्तचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe śivavijayonāma saptacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ४८ प्रारंभ :- व्यास उवाच । श्रुतं मया महाख्यानं त्रिपुरस्य वधाश्रयम्। तथापि श्रोतुमिच्छामि क्व स्थिता जगदम्बिका

adhyāya 48 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | śrutaṃ mayā mahākhyānaṃ tripurasya vadhāśrayam| tathāpi śrotumicchāmi kva sthitā jagadambikā

कथमाविर्बभूवैषा तिथौ दग्धः क्व दैत्यराट् । एतत्सर्वं सविस्तारं कथयस्व पितामह

kathamāvirbabhūvaiṣā tithau dagdhaḥ kva daityarāṭ | etatsarvaṃ savistāraṃ kathayasva pitāmaha

ब्रह्मोवाच । बाहुले पौर्णमास्यां स सायं दग्धो महासुरः । दिवायुद्धं महाघोरं प्रागेव वर्णितं हि तत्

brahmovāca | bāhule paurṇamāsyāṃ sa sāyaṃ dagdho mahāsuraḥ | divāyuddhaṃ mahāghoraṃ prāgeva varṇitaṃ hi tat

यतोऽर्चित: सुरैः सर्वैर्जयशाली सुरारिहा । अतस्तस्यां दीपदानं कुर्वन्ति भुवि मानवाः

yato'rcita: suraiḥ sarvairjayaśālī surārihā | atastasyāṃ dīpadānaṃ kurvanti bhuvi mānavāḥ

तस्यां स्नानं च दानं च जपहोमादिकं च यत् । बहुलं जायते यस्मात्तस्मात्सा बाहुली स्मृता

tasyāṃ snānaṃ ca dānaṃ ca japahomādikaṃ ca yat | bahulaṃ jāyate yasmāttasmātsā bāhulī smṛtā

तस्यां ये तु न कुर्वन्ति त्रिपुरारिमहोत्सवम् । न लभंते जयं क्वापि दग्धपुण्या भवन्ति ते

tasyāṃ ye tu na kurvanti tripurārimahotsavam | na labhaṃte jayaṃ kvāpi dagdhapuṇyā bhavanti te

अतस्तस्यां पौर्णमास्यां प्रातरर्चन्ति ये शिवम् । निशि यत्तैः कृतं पापं विलयं प्रतिपद्यते

atastasyāṃ paurṇamāsyāṃ prātararcanti ye śivam | niśi yattaiḥ kṛtaṃ pāpaṃ vilayaṃ pratipadyate

आजन्मतः कृतं पापं मध्याह्नार्चनतस्तथा । सप्तजन्मार्जितं पापं प्रदोषार्चनतो मुने

ājanmataḥ kṛtaṃ pāpaṃ madhyāhnārcanatastathā | saptajanmārjitaṃ pāpaṃ pradoṣārcanato mune

आविर्भावं शिवायास्त्वं कथ्यमानं मया शृणु । तस्य मृत्युं शिवाज्ज्ञात्वा भयादन्तर्हिता शिवा

āvirbhāvaṃ śivāyāstvaṃ kathyamānaṃ mayā śṛṇu | tasya mṛtyuṃ śivājjñātvā bhayādantarhitā śivā

1.48.10

आविरासीज्जगन्माता हिमाचलगुहामुखात् । ददर्श पर्वतं घोरं सिंहव्याघ्रमृगाकुलम्

āvirāsījjaganmātā himācalaguhāmukhāt | dadarśa parvataṃ ghoraṃ siṃhavyāghramṛgākulam

अपश्यन्ती शिवं सा तु विरहाकुलमानसा । विललाप भृशं भीता हा तात हा शिवेति च

apaśyantī śivaṃ sā tu virahākulamānasā | vilalāpa bhṛśaṃ bhītā hā tāta hā śiveti ca

कथं माम् न विजानीषे सर्वज्ञः सन्सदाशिव । वन एकाकिनीं घोरे क्रंदंतीं कुररीमिव

kathaṃ mām na vijānīṣe sarvajñaḥ sansadāśiva | vana ekākinīṃ ghore kraṃdaṃtīṃ kurarīmiva

कदा मे दर्शनं ते स्यात् किं मां विस्मतवानसि । शक्ता न जीवितं धर्तुं सोढुं वा विरहं हर

kadā me darśanaṃ te syāt kiṃ māṃ vismatavānasi | śaktā na jīvitaṃ dhartuṃ soḍhuṃ vā virahaṃ hara

तावत्त्वमपि कुत्रासि न मे शोकं शृणोषि किम् । त्वां विना शरणं कं वा यामि किं वा करोम्यहम्

tāvattvamapi kutrāsi na me śokaṃ śṛṇoṣi kim | tvāṃ vinā śaraṇaṃ kaṃ vā yāmi kiṃ vā karomyaham

योजयस्व पुनर्मां त्वं शिवेन च शिवेन च । इदानीं पुनरुत्पन्नां जानीह जठरात्तव

yojayasva punarmāṃ tvaṃ śivena ca śivena ca | idānīṃ punarutpannāṃ jānīha jaṭharāttava

वरं तमेह शीघ्रं मे गवेषय सदाशिवय् । नो चेद्देहपरित्यागं भृगोरस्मात् करोम्यहम्

varaṃ tameha śīghraṃ me gaveṣaya sadāśivay | no ceddehaparityāgaṃ bhṛgorasmāt karomyaham

क उवाच । एवं रुदन्त्यास्तस्यास्तु श्रुत्वा तां गिरमुत्तमाम् । न्यवेदयद्धिमवते कश्चिदागत्य धीवरः

ka uvāca | evaṃ rudantyāstasyāstu śrutvā tāṃ giramuttamām | nyavedayaddhimavate kaścidāgatya dhīvaraḥ

धीवर उवाच । काचिन्नितम्बिनी बाला सर्वाभरणभूषिता । ताटंके बिभ्रती श्रुत्योर्मंडले इव भास्यतः

dhīvara uvāca | kācinnitambinī bālā sarvābharaṇabhūṣitā | tāṭaṃke bibhratī śrutyormaṃḍale iva bhāsyataḥ

नानारत्नलसद्दीप्ति मुकुटं मस्तके भृशम् । ललाटे तु चतुष्कोणं मुक्ताषोडश शोभितम्

nānāratnalasaddīpti mukuṭaṃ mastake bhṛśam | lalāṭe tu catuṣkoṇaṃ muktāṣoḍaśa śobhitam

1.48.20

पुष्पं कांचनरत्नाढ्यं मुक्तादामविलम्बितम् । सीमन्तान्तर्गतं चारु नासिके स्वर्णमौक्तिकम्

puṣpaṃ kāṃcanaratnāḍhyaṃ muktādāmavilambitam | sīmantāntargataṃ cāru nāsike svarṇamauktikam

अंगदे चारुणी बाह्वोर्हस्तयोर्वलयानि च । लसत्कांचनरत्नाढयं प्रत्येकमंगुलीयकम्

aṃgade cāruṇī bāhvorhastayorvalayāni ca | lasatkāṃcanaratnāḍhayaṃ pratyekamaṃgulīyakam

मुक्ताफलमयीं मालां लसत्कंचुक संश्रिताम् । हेमरत्नमयीं कांचीं कटी क्षौमावृते शुभाम्

muktāphalamayīṃ mālāṃ lasatkaṃcuka saṃśritām | hemaratnamayīṃ kāṃcīṃ kaṭī kṣaumāvṛte śubhām

गुल्फयोः शृंखले हैमे सिंचच्चारु सुनूपरे। पादांगुलीष्वपि पृथक् त्तत्तद्भूषणमुत्तमम्

gulphayoḥ śṛṃkhale haime siṃcaccāru sunūpare| pādāṃgulīṣvapi pṛthak ttattadbhūṣaṇamuttamam

एवं सर्वानवद्यांगीं रूदतीं विह्वला भृशम् । द्रुष्टा पृष्टा न मां वक्ति गृह्णाति सा तवाभिधाम्

evaṃ sarvānavadyāṃgīṃ rūdatīṃ vihvalā bhṛśam | druṣṭā pṛṣṭā na māṃ vakti gṛhṇāti sā tavābhidhām

ब्रह्मोवाच। इत्थं निशम्य हिमवांस्त्वरितस्तां सुतां ययो। सान्त्वयन्हेतुगर्भाभिर्वाग्भिस्तामवदत्सुधीः

brahmovāca| itthaṃ niśamya himavāṃstvaritastāṃ sutāṃ yayo| sāntvayanhetugarbhābhirvāgbhistāmavadatsudhīḥ

हिमवानुवाच। किमर्थं शोचसे सुभ्रु सृष्टिस्थित्यन्तहेतुके । सर्वलक्षण संपूर्णे सर्वशक्तियुतेऽनघे

himavānuvāca| kimarthaṃ śocase subhru sṛṣṭisthityantahetuke | sarvalakṣaṇa saṃpūrṇe sarvaśaktiyute'naghe

अकर्तुमन्यथाकर्तुं कर्तुमीशे महेश्वरि । अवाप्तसर्वकामे च सर्वप्राण्यन्तरं गते

akartumanyathākartuṃ kartumīśe maheśvari | avāptasarvakāme ca sarvaprāṇyantaraṃ gate

न वियुक्ता शिवेन त्वं सर्वान्तर्यामिणी शुभे । अथापि योजयिष्ये त्वां शिवेन शिवकारिणा

na viyuktā śivena tvaṃ sarvāntaryāmiṇī śubhe | athāpi yojayiṣye tvāṃ śivena śivakāriṇā

उत्तिष्ठेति गृहीत्वा तामाययौ निजमन्दिरम् । ननन्द पार्वती तत्र दृष्ट्वा मेनां सुतान्विताम्

uttiṣṭheti gṛhītvā tāmāyayau nijamandiram | nananda pārvatī tatra dṛṣṭvā menāṃ sutānvitām

1.48.30

निश्वासपरमाऽप्यासीच्छिवं द्रष्टुं समुत्सुका। उवाच पितरं नत्वा साधूपायं वदस्व मे

niśvāsaparamā'pyāsīcchivaṃ draṣṭuṃ samutsukā| uvāca pitaraṃ natvā sādhūpāyaṃ vadasva me

व्रतं दानं तपो वापि दुष्करं शिवलब्धये । करिष्ये तमहं तात पूर्ववत्तप उत्तमम्

vrataṃ dānaṃ tapo vāpi duṣkaraṃ śivalabdhaye | kariṣye tamahaṃ tāta pūrvavattapa uttamam

ब्रह्मोवाच । अवदज्जनकस्तां तु विचार्य मनसा सकृत् । कार्यसिद्धिकरं शीघ्रमुपायं शृणु तं मुने

brahmovāca | avadajjanakastāṃ tu vicārya manasā sakṛt | kāryasiddhikaraṃ śīghramupāyaṃ śṛṇu taṃ mune

हिमवानुवाच । शृणु पार्वति वक्ष्यामि साधूपायं शिवाप्तये । उपास्तिं विघ्नराजस्य धर्मार्थकाममोक्षदाम्

himavānuvāca | śṛṇu pārvati vakṣyāmi sādhūpāyaṃ śivāptaye | upāstiṃ vighnarājasya dharmārthakāmamokṣadām

अनुष्ठितां महेन्द्राद्यैर्देवैश्च नारदादिभिः । प्राप्ताश्च सिद्धयस्तास्ताः शक्रादि पदलक्षणाः

anuṣṭhitāṃ mahendrādyairdevaiśca nāradādibhiḥ | prāptāśca siddhayastāstāḥ śakrādi padalakṣaṇāḥ

ब्रह्मणः सृष्टिसामर्थ्यं दत्तं तेन महात्मना । विष्णोश्चावनसामर्थ्यं दत्तं सर्वेश्वेरण ह

brahmaṇaḥ sṛṣṭisāmarthyaṃ dattaṃ tena mahātmanā | viṣṇoścāvanasāmarthyaṃ dattaṃ sarveśveraṇa ha

शिवस्यापि च तेनैव सामर्थ्यं संहृतौ दृढम् । शेषस्यापि च तेनैव सर्वविघ्नहरेण च

śivasyāpi ca tenaiva sāmarthyaṃ saṃhṛtau dṛḍham | śeṣasyāpi ca tenaiva sarvavighnahareṇa ca

धराधरणसामर्थ्यं दत्तं सर्वेश्वरेण ह । यस्य स्वरूपं न विदुर्ब्रह्माद्या मुनयोऽपि च

dharādharaṇasāmarthyaṃ dattaṃ sarveśvareṇa ha | yasya svarūpaṃ na vidurbrahmādyā munayo'pi ca

वाचामगोचरो योऽसौ मनसोऽथाप्यगोचरः । गजानन स्वरूपेण परिदृष्योऽयमीश्वरः

vācāmagocaro yo'sau manaso'thāpyagocaraḥ | gajānana svarūpeṇa paridṛṣyo'yamīśvaraḥ

2060

अतस्तेनैव रुपेण सर्वारंभेषु पूज्यते । तमुपासस्व सर्वेशं मया प्रोक्तेन वर्त्मना ॥३९॥ (

atastenaiva rupeṇa sarvāraṃbheṣu pūjyate | tamupāsasva sarveśaṃ mayā proktena vartmanā ||39|| (

इति श्री गणेशपुराण उपासनाखंडे अम्बाविर्भावो नामाष्टचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe ambāvirbhāvo nāmāṣṭacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ४९ प्रारंभ :- पार्वत्युवाच । दयानिधे गिरीन्द्र त्वं पितर्मे वद सत्वरम् । उपासनां गणेशस्य सर्वेशस्य जगद्गुरो

adhyāya 49 prāraṃbha :- pārvatyuvāca | dayānidhe girīndra tvaṃ pitarme vada satvaram | upāsanāṃ gaṇeśasya sarveśasya jagadguro

यया शिवं समभ्येत्य शिवं प्राप्स्यामि शाश्वतम् । मर्त्यलोकेऽपि लोकानामुपकारो भविष्यति

yayā śivaṃ samabhyetya śivaṃ prāpsyāmi śāśvatam | martyaloke'pi lokānāmupakāro bhaviṣyati

हिमवानुवाच । तवस्नेहवशाद्देवी रहस्यं परमं शुभम् । लोकानां चोपकाराय वक्ष्ये शृण्वेकचेतसा

himavānuvāca | tavasnehavaśāddevī rahasyaṃ paramaṃ śubham | lokānāṃ copakārāya vakṣye śṛṇvekacetasā

प्रत्यूषकाल उत्थाय नैऋतीं दिशमाव्रजेत् । आच्छाद्य धरणीं पूर्वं तृणकाष्ठदलैरपि

pratyūṣakāla utthāya naiṛtīṃ diśamāvrajet | ācchādya dharaṇīṃ pūrvaṃ tṛṇakāṣṭhadalairapi

उर्वरां वर्जयेत्तिष्ठन्नुत्सर्पं च बुद्धिमान् । त्यक्त्वा मूत्रपुरीषे तु यथोक्तं शौचमाचरेत्

urvarāṃ varjayettiṣṭhannutsarpaṃ ca buddhimān | tyaktvā mūtrapurīṣe tu yathoktaṃ śaucamācaret

दन्तजिह्वा विशुद्धिं च कृत्वा स्नातुं ततो व्रजेत् । नदीं तडागं वापीं वा सरः कूपमथापि वा

dantajihvā viśuddhiṃ ca kṛtvā snātuṃ tato vrajet | nadīṃ taḍāgaṃ vāpīṃ vā saraḥ kūpamathāpi vā

कृत्वा पूर्वं मलस्नानं मन्त्रस्नानं ततश्चरेत् । मृदा वा चन्दनेनापि तिलकं कुंकुमेन वा

kṛtvā pūrvaṃ malasnānaṃ mantrasnānaṃ tataścaret | mṛdā vā candanenāpi tilakaṃ kuṃkumena vā

कुर्याद्धौते वाससी वा परिधाय शुभासने । उपविश्यैकचित्तस्तु सर्वं नित्यं समाप्य च

kuryāddhaute vāsasī vā paridhāya śubhāsane | upaviśyaikacittastu sarvaṃ nityaṃ samāpya ca

मृत्तिकां सुन्दरां स्निग्धां क्षुद्रपाषाणवर्जिताम् । सुविशुद्धामवल्मीकां जलसिक्तां विमर्दयेत्

mṛttikāṃ sundarāṃ snigdhāṃ kṣudrapāṣāṇavarjitām | suviśuddhāmavalmīkāṃ jalasiktāṃ vimardayet

1.49.10

कृत्वा चारुतरां मूर्तिं गणेशस्य शुभां स्वयम् । सर्वावयवसंपूर्णां चतुर्भुजविराजिताम्

kṛtvā cārutarāṃ mūrtiṃ gaṇeśasya śubhāṃ svayam | sarvāvayavasaṃpūrṇāṃ caturbhujavirājitām

परश्वादि स्वायुधानि दधतीं सुन्दरां घनाम् । स्थाप्य पीठे ततः पाणी प्रक्षाल्य मेलयेत्सुधीः

paraśvādi svāyudhāni dadhatīṃ sundarāṃ ghanām | sthāpya pīṭhe tataḥ pāṇī prakṣālya melayetsudhīḥ

पूजाद्रव्याणि सर्वाणी जलादीनि प्रयत्नतः । अष्टगंधानक्षतांश्च रक्तपुष्पाणि गुग्गुलुम्

pūjādravyāṇi sarvāṇī jalādīni prayatnataḥ | aṣṭagaṃdhānakṣatāṃśca raktapuṣpāṇi guggulum

त्रिपंचसप्तभिः पत्रैर्युतान् दूर्वांकुरान् शुभान् । अष्टोत्तरशतं नीलाऽन् श्वेतानानीय सुन्दरान

tripaṃcasaptabhiḥ patrairyutān dūrvāṃkurān śubhān | aṣṭottaraśataṃ nīlā'n śvetānānīya sundarāna

घृतदीपं तैलदीपं नैवेद्यं विविधं शुभम् । मोदकापूप लड्डूकान् पायसं शर्करायुतम्

ghṛtadīpaṃ tailadīpaṃ naivedyaṃ vividhaṃ śubham | modakāpūpa laḍḍūkān pāyasaṃ śarkarāyutam

सूक्ष्मं च तंदुलान्न च व्यंजनानि बहूनि च । सचन्द्रपूगचूर्णाढ्यं खाद्यखादिरसंयुतम्

sūkṣmaṃ ca taṃdulānna ca vyaṃjanāni bahūni ca | sacandrapūgacūrṇāḍhyaṃ khādyakhādirasaṃyutam

एलालवंगसंमिश्रं ताम्बूलं केसरान्वितम् । जम्ब्वाम्रपनसादीनि द्राक्षारम्भा बलानि च

elālavaṃgasaṃmiśraṃ tāmbūlaṃ kesarānvitam | jambvāmrapanasādīni drākṣārambhā balāni ca

तत्तदृतुभव नीशे नारिकेलानि चानयेत् । बहुप्रकारमार्तिक्यं कांचनीं दक्षिणां तथा

tattadṛtubhava nīśe nārikelāni cānayet | bahuprakāramārtikyaṃ kāṃcanīṃ dakṣiṇāṃ tathā

एवं संभृतसंभार एकान्तस्थलमास्थितः । चैलाजिने कुशमये आसने च कृतासनः

evaṃ saṃbhṛtasaṃbhāra ekāntasthalamāsthitaḥ | cailājine kuśamaye āsane ca kṛtāsanaḥ

भूतशुद्धिं प्रकुर्वीत प्राणानां स्थापनं तथा । दिग्बंध पूर्वं देवांश्च गणेशादीन्नमेत्पुरा

bhūtaśuddhiṃ prakurvīta prāṇānāṃ sthāpanaṃ tathā | digbaṃdha pūrvaṃ devāṃśca gaṇeśādīnnametpurā

1.49.20

अन्तर्बहिर्मातृकाश्च न्यसेदागम मार्गतः । सन्निधामादिका मुद्रा दर्शयेद्गुरु मार्गतः । मन्त्रन्यासं ततः कृत्वा षडंगन्यासमेव च

antarbahirmātṛkāśca nyasedāgama mārgataḥ | sannidhāmādikā mudrā darśayedguru mārgataḥ | mantranyāsaṃ tataḥ kṛtvā ṣaḍaṃganyāsameva ca

पूजाद्रव्याणि संशोध्य ततो ध्यायेद् गजाननम् । एकदन्तं शूर्पकर्णं गजवक्त्रं चतुर्भुजम्

pūjādravyāṇi saṃśodhya tato dhyāyed gajānanam | ekadantaṃ śūrpakarṇaṃ gajavaktraṃ caturbhujam

पाशांकुशधरं देवं मोदकान् बिभ्रतं करैः । रक्तपुष्पमयीं मालां कंठे हस्ते परां शुभाम्

pāśāṃkuśadharaṃ devaṃ modakān bibhrataṃ karaiḥ | raktapuṣpamayīṃ mālāṃ kaṃṭhe haste parāṃ śubhām

भक्तानां वरदं सिद्धि बुद्धि बुद्धिभ्यां सेवितं सदा । सिद्धिबुद्धिप्रदं नृणाम् धर्मार्थकाममोक्षदम् । ब्रह्मरुद्रहरीन्द्राद्यैः संस्तुतं परमर्षभिः

bhaktānāṃ varadaṃ siddhi buddhi buddhibhyāṃ sevitaṃ sadā | siddhibuddhipradaṃ nṛṇām dharmārthakāmamokṣadam | brahmarudraharīndrādyaiḥ saṃstutaṃ paramarṣabhiḥ

आगच्छ जगदाधार सुरासुरवरार्चित । अनाथनाथ सर्वज्ञ गीर्वाण परिपूजित

āgaccha jagadādhāra surāsuravarārcita | anāthanātha sarvajña gīrvāṇa paripūjita

स्वर्णसिंहासने दिव्यं नानारत्नसमन्वितम् । समर्पितं मया देव तत्र त्वं समुपाविश

svarṇasiṃhāsane divyaṃ nānāratnasamanvitam | samarpitaṃ mayā deva tatra tvaṃ samupāviśa

देवदेवेश सर्वेश सर्वतीर्थाहृतं जलम्। पाद्यं गृहाण गणप गन्धपुष्पाक्षतैर्युतम्

devadeveśa sarveśa sarvatīrthāhṛtaṃ jalam| pādyaṃ gṛhāṇa gaṇapa gandhapuṣpākṣatairyutam

प्रवालमुक्ताफल पुत्र रत्न तांबूल जांबूनदमष्टगंधम् । पुष्पाक्षतायुक्तममोघशक्ते, दत्तं मयाऽर्घ्यं सफली कुरुष्व

pravālamuktāphala putra ratna tāṃbūla jāṃbūnadamaṣṭagaṃdham | puṣpākṣatāyuktamamoghaśakte, dattaṃ mayā'rghyaṃ saphalī kuruṣva

गंगादिसर्वतीर्थेभ्यः प्रार्थितं तोयमुत्तमम । कर्पूरैला लवंगादि वासितं स्वीकुरु प्रभो

gaṃgādisarvatīrthebhyaḥ prārthitaṃ toyamuttamama | karpūrailā lavaṃgādi vāsitaṃ svīkuru prabho

चम्पकाशोक बकुल मालती मोगरादिभिः । वासितं स्निग्धता हेतु तैलं चारु प्रगृह्यताम्

campakāśoka bakula mālatī mogarādibhiḥ | vāsitaṃ snigdhatā hetu tailaṃ cāru pragṛhyatām

1.49.30

कामधेनु समुद्भूतं सर्वेषां जीवनं परम्। पावनं यज्ञहेतुस्ते पयः स्नानार्थमर्पितम्

kāmadhenu samudbhūtaṃ sarveṣāṃ jīvanaṃ param| pāvanaṃ yajñahetuste payaḥ snānārthamarpitam

धेनुदुग्धसमुद्भूतं शुद्धं सर्वजन: प्रियम् । मयाऽऽनीतं दधिवरं स्नानार्थं प्रतिगृह्यतामू

dhenudugdhasamudbhūtaṃ śuddhaṃ sarvajana: priyam | mayā''nītaṃ dadhivaraṃ snānārthaṃ pratigṛhyatāmū

नवनीत समुत्पन्नं सर्वसंतोषकारणम् । यज्ञांगं देवताहारो घृतं स्नातुं समर्पितम्

navanīta samutpannaṃ sarvasaṃtoṣakāraṇam | yajñāṃgaṃ devatāhāro ghṛtaṃ snātuṃ samarpitam

पुष्पसारघसंभूतं सर्वतेजोविवर्धनम् । सर्वपुष्टिकरं देव मधुस्नानार्थमर्पितम्

puṣpasāraghasaṃbhūtaṃ sarvatejovivardhanam | sarvapuṣṭikaraṃ deva madhusnānārthamarpitam

इक्षुसारसमुद्भूतां शर्करां सुमनोहराम् । मलापहारिणीं स्नातुं गृहाण त्वं मयाऽर्पिताम्

ikṣusārasamudbhūtāṃ śarkarāṃ sumanoharām | malāpahāriṇīṃ snātuṃ gṛhāṇa tvaṃ mayā'rpitām

सर्वमाधुर्यताहेतुः स्वादुः सर्वप्रियंकरः । पुष्टिकृत् स्नातुमानीत् इक्षुसारभवो गुडः

sarvamādhuryatāhetuḥ svāduḥ sarvapriyaṃkaraḥ | puṣṭikṛt snātumānīt ikṣusārabhavo guḍaḥ

कांस्ये कांस्येन पिहितो दधिमध्वाज्यपूरित; । मधुपर्को मयाऽऽनीतः पूजार्थं प्रतिगृह्यताम्

kāṃsye kāṃsyena pihito dadhimadhvājyapūrita; | madhuparko mayā''nītaḥ pūjārthaṃ pratigṛhyatām

सर्वतीर्थाहृतं तोयं मया प्रार्थनया विभो । सुवासितं गृहाणेदं सम्यक्स्नातुं सुरेश्वर

sarvatīrthāhṛtaṃ toyaṃ mayā prārthanayā vibho | suvāsitaṃ gṛhāṇedaṃ samyaksnātuṃ sureśvara

रक्तवस्त्रयुगं देव लोकलज्जानिवारणम् । अनर्घ्यमतिसूक्ष्मं च गृहाणेदं मयार्पितम्

raktavastrayugaṃ deva lokalajjānivāraṇam | anarghyamatisūkṣmaṃ ca gṛhāṇedaṃ mayārpitam

राजतं ब्रह्मसूत्रं च कांचनं रत्नसंयुक्तम्। भक्त्योपपादितं देव गृहाण परमेश्वर

rājataṃ brahmasūtraṃ ca kāṃcanaṃ ratnasaṃyuktam| bhaktyopapāditaṃ deva gṛhāṇa parameśvara

1.49.40

अनेक रत्नयुक्तानि भूषणानि बहूनि च । तत्तदंगे कांचनानि योजयामि तवाज्ञया

aneka ratnayuktāni bhūṣaṇāni bahūni ca | tattadaṃge kāṃcanāni yojayāmi tavājñayā

अष्टगन्धा समायुक्तं रक्तचन्दनमुत्तमम् । द्वादशांगेषु ते देव लेपयामि कृपां कुरु

aṣṭagandhā samāyuktaṃ raktacandanamuttamam | dvādaśāṃgeṣu te deva lepayāmi kṛpāṃ kuru

रक्तचन्दनसंमिश्रास्तंदुलांस्तिलकोपरि । शोभाय संप्रदास्यामि गृहाण जगदीश्वर

raktacandanasaṃmiśrāstaṃdulāṃstilakopari | śobhāya saṃpradāsyāmi gṛhāṇa jagadīśvara

पाटलं कर्णिकारं च बंधूकं रक्तपंकजम् । मोगरं मालतीपुष्पं गृह्यतां परमेश्वर

pāṭalaṃ karṇikāraṃ ca baṃdhūkaṃ raktapaṃkajam | mogaraṃ mālatīpuṣpaṃ gṛhyatāṃ parameśvara

नाना पंकज पुष्पैश्च ग्रथितां पल्लवैरपि । बिल्वपत्रयुतां मालां गृहाण सुमनोहराम्

nānā paṃkaja puṣpaiśca grathitāṃ pallavairapi | bilvapatrayutāṃ mālāṃ gṛhāṇa sumanoharām

दशांगं गुग्गुलं धूपं सर्वं सौंगंध्य कारकम् । सर्वपापक्षयकरं त्वं गृहाण मयाऽर्पितम्

daśāṃgaṃ guggulaṃ dhūpaṃ sarvaṃ sauṃgaṃdhya kārakam | sarvapāpakṣayakaraṃ tvaṃ gṛhāṇa mayā'rpitam

सर्वज्ञ सर्वलोकेष तमोनाशनमुत्तमम् । गृहाण मंगलं दीप देवदेव नमोऽस्तु ते

sarvajña sarvalokeṣa tamonāśanamuttamam | gṛhāṇa maṃgalaṃ dīpa devadeva namo'stu te

नाना पक्वान्नसंयुक्तं पायसं शर्करान्वितम् । नाना व्यंजनशोभाढयं शाल्योदनमनुत्तमम्

nānā pakvānnasaṃyuktaṃ pāyasaṃ śarkarānvitam | nānā vyaṃjanaśobhāḍhayaṃ śālyodanamanuttamam

दधिदुग्धघृतैर्युक्तं लवंगैला समन्वितम् । मरीचिचूर्णसहितं क्वथिका वटकान्वितम्

dadhidugdhaghṛtairyuktaṃ lavaṃgailā samanvitam | marīcicūrṇasahitaṃ kvathikā vaṭakānvitam

राजिकाधान्यसंयुक्तं मेथीपिष्टं सतक्रकम् । हिंगुजीरककूष्मांड मरीचि माष पिष्टकैः

rājikādhānyasaṃyuktaṃ methīpiṣṭaṃ satakrakam | hiṃgujīrakakūṣmāṃḍa marīci māṣa piṣṭakaiḥ

1.49.50

संपादितैः सुपक्वैश्च भर्जितैर्वटकैर्युतम् । मोदकापूप लड्डूक शष्कुली मंडकादिभिः

saṃpāditaiḥ supakvaiśca bharjitairvaṭakairyutam | modakāpūpa laḍḍūka śaṣkulī maṃḍakādibhiḥ

पर्पटैरपि संयुक्तं नैवेद्यममृतान्वितम्। हरिद्रा हिंगुलवणसहितं सूपमुत्तमम्

parpaṭairapi saṃyuktaṃ naivedyamamṛtānvitam| haridrā hiṃgulavaṇasahitaṃ sūpamuttamam

ससामुद्रं गृहाणेदं भोजनं कुरु सादरम् । सुतृप्तिकारकं तोयं सुगन्धं च पिबेच्छया

sasāmudraṃ gṛhāṇedaṃ bhojanaṃ kuru sādaram | sutṛptikārakaṃ toyaṃ sugandhaṃ ca pibecchayā

त्वयि तृप्ते जगत्तृप्तं नित्यतृप्ते महात्वनि । उत्तरापोशनार्थं ते दद्मि तोयं सुवासितम्

tvayi tṛpte jagattṛptaṃ nityatṛpte mahātvani | uttarāpośanārthaṃ te dadmi toyaṃ suvāsitam

मुखपाणिविशुद्ध्यर्थं पुनस्तोयं ददामि ते । दाडिमं मधुरं निम्बु जम्ब्वाम्रपनसादिकम्

mukhapāṇiviśuddhyarthaṃ punastoyaṃ dadāmi te | dāḍimaṃ madhuraṃ nimbu jambvāmrapanasādikam

द्राक्षारंभा फलं पक्वं कर्कन्धूः खार्जुरं फलम् । नारिकेलं च नारिंगमांजिरं जम्बिरं तथा

drākṣāraṃbhā phalaṃ pakvaṃ karkandhūḥ khārjuraṃ phalam | nārikelaṃ ca nāriṃgamāṃjiraṃ jambiraṃ tathā

उर्वारुकं च देवेश फलान्येतानि गृह्यताम् । मुखपाणिविशुद्ध्यर्थं पुनस्तोयं ददामि ते

urvārukaṃ ca deveśa phalānyetāni gṛhyatām | mukhapāṇiviśuddhyarthaṃ punastoyaṃ dadāmi te

गृहाण चन्दनं चारु करांगोद्वर्तनं शुभम् । नाना परिमल द्रव्यैर्निर्मितं चूर्णमुत्तमम्

gṛhāṇa candanaṃ cāru karāṃgodvartanaṃ śubham | nānā parimala dravyairnirmitaṃ cūrṇamuttamam

सुगन्धि नामकं पुण्य गन्धि चारु प्रगृह्यताम् । चारु शालुरसंभूतं वंशसारसमुद्भवम्

sugandhi nāmakaṃ puṇya gandhi cāru pragṛhyatām | cāru śālurasaṃbhūtaṃ vaṃśasārasamudbhavam

सीमन्तभूषणं चूर्णं लाक्षारंजितमस्तु ते । सचन्द्रपूग चूर्णाढ्यं खाद्यखादिरसंयुतम्

sīmantabhūṣaṇaṃ cūrṇaṃ lākṣāraṃjitamastu te | sacandrapūga cūrṇāḍhyaṃ khādyakhādirasaṃyutam

1.49.60

एलालवंगसंमिश्रं ताम्बूलं केसरान्वितम् । न्यूनातिरिक्त पूजायाः संपूर्णफलहेतवे

elālavaṃgasaṃmiśraṃ tāmbūlaṃ kesarānvitam | nyūnātirikta pūjāyāḥ saṃpūrṇaphalahetave

दक्षिणां कांचनीं देव स्थापयामि तवाग्रतः । सितपीतैस्तथा रक्तैर्जलजैः कुसुमैः शुभैः

dakṣiṇāṃ kāṃcanīṃ deva sthāpayāmi tavāgrataḥ | sitapītaistathā raktairjalajaiḥ kusumaiḥ śubhaiḥ

ग्रथितां सुन्दरां मालां गृहाण परमेश्वर । हरिताः श्वेतवर्णा वा पंचत्रिपत्रसंयुताः

grathitāṃ sundarāṃ mālāṃ gṛhāṇa parameśvara | haritāḥ śvetavarṇā vā paṃcatripatrasaṃyutāḥ

दूर्वांकुरा मया दत्ता एकविंशतिसंमिताः । एकविंशतिसंख्याकाः कुर्याद्देव प्रदक्षिणाः

dūrvāṃkurā mayā dattā ekaviṃśatisaṃmitāḥ | ekaviṃśatisaṃkhyākāḥ kuryāddeva pradakṣiṇāḥ

पदे पदे ते देवेश नश्यन्तु पातकानि मे । औदुंबरे राजते वा कांस्ये कांचनसंभवे

pade pade te deveśa naśyantu pātakāni me | auduṃbare rājate vā kāṃsye kāṃcanasaṃbhave

पागे प्रकल्पितान् दीपान्गृहाण चक्षुरर्पकान् । पंचारार्ति पंचदीपैर्दीपितां परमेश्वर

pāge prakalpitān dīpāngṛhāṇa cakṣurarpakān | paṃcārārti paṃcadīpairdīpitāṃ parameśvara

चारुचन्द्रनिभं दीप गृहाण वीचिवारणम् । यथाऽस्य नेक्ष्यते भस्म तथा पापं विनाशय

cārucandranibhaṃ dīpa gṛhāṇa vīcivāraṇam | yathā'sya nekṣyate bhasma tathā pāpaṃ vināśaya

स्तोत्रैर्नानाविधैः सूक्तैः सहस्रनामभिस्ततः । उपविश्य स्तुवीतैनं कृत्वा स्थिरतरं मनः

stotrairnānāvidhaiḥ sūktaiḥ sahasranāmabhistataḥ | upaviśya stuvītainaṃ kṛtvā sthirataraṃ manaḥ

दीनाधीश दयानिधे सुरगणैः संसेव्यमान द्विज। ब्रह्मेशान महेन्द्र शेष गिरिजा गंधर्व सिद्धैः स्तुत । सर्वारिष्ट निवारणैकनिपुणः त्रैलोक्यानाथं प्रभो। भक्तिं मे सफलां कुरुष्व सकलां क्षान्त्वाऽपराधान्मम

dīnādhīśa dayānidhe suragaṇaiḥ saṃsevyamāna dvija| brahmeśāna mahendra śeṣa girijā gaṃdharva siddhaiḥ stuta | sarvāriṣṭa nivāraṇaikanipuṇaḥ trailokyānāthaṃ prabho| bhaktiṃ me saphalāṃ kuruṣva sakalāṃ kṣāntvā'parādhānmama

2129

इति मूर्तिं समभ्यर्च्य दंडवत्प्रणिपत्य च । जपेन्मन्त्रं ततो देवि सर्वसिद्धिप्रदायकम् ।।६९॥(

iti mūrtiṃ samabhyarcya daṃḍavatpraṇipatya ca | japenmantraṃ tato devi sarvasiddhipradāyakam ||69||(

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे गणेश पार्थिवपूजा निरूपणं नामैकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe gaṇeśa pārthivapūjā nirūpaṇaṃ nāmaikonapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५० प्रारंभ :- पार्वत्युवाच । अहं मन्त्रे न जानामि गिरीन्द्र मे वद स्वयम् । अनुग्रहं गणेशस्य यामि यामि शिवं शिवम्

adhyāya 50 prāraṃbha :- pārvatyuvāca | ahaṃ mantre na jānāmi girīndra me vada svayam | anugrahaṃ gaṇeśasya yāmi yāmi śivaṃ śivam

हिमावानुवाच । मन्त्रा नानाविधा देवि नानासिद्धिप्रदायकाः । असंख्याता गणेशस्य कांश्चित्तेषु वदामि ते

himāvānuvāca | mantrā nānāvidhā devi nānāsiddhipradāyakāḥ | asaṃkhyātā gaṇeśasya kāṃścitteṣu vadāmi te

कृत्वा पद्मासनं सम्यङ्नियम्य खानि सर्वशः । कृतन्यासविधिः पश्चाज्जपं कुर्यान्निजेच्छया

kṛtvā padmāsanaṃ samyaṅniyamya khāni sarvaśaḥ | kṛtanyāsavidhiḥ paścājjapaṃ kuryānnijecchayā

एकाक्षरस्यमन्त्रस्य लक्षं लक्षार्धमेव च । षडक्षरस्य मन्त्रस्य नियतं चायुतं तथा

ekākṣarasyamantrasya lakṣaṃ lakṣārdhameva ca | ṣaḍakṣarasya mantrasya niyataṃ cāyutaṃ tathā

तथा पंचाक्षरस्यापि दशाष्टाक्षरयोरपि । अष्टाविंशद्वर्णमन्त्रो जप्तव्योऽयुत संख्यया

tathā paṃcākṣarasyāpi daśāṣṭākṣarayorapi | aṣṭāviṃśadvarṇamantro japtavyo'yuta saṃkhyayā

एवं नानाविधान्मंत्रांज्जपन्ति स्वेष्टसिद्धये । त्वं तु पार्वति मे वाक्यं शृणुष्वैकाग्रमानसा

evaṃ nānāvidhānmaṃtrāṃjjapanti sveṣṭasiddhaye | tvaṃ tu pārvati me vākyaṃ śṛṇuṣvaikāgramānasā

एकाक्षरं षडर्णं च गृहाण मन्त्रमुत्तमम । नभः शुक्लचतुर्थ्यां त्वमारम्भं कुरु सुव्रते

ekākṣaraṃ ṣaḍarṇaṃ ca gṛhāṇa mantramuttamama | nabhaḥ śuklacaturthyāṃ tvamārambhaṃ kuru suvrate

अनुष्ठानं मासमात्रं कुरु कार्यं भविष्यति । शिवं प्राप्स्यसि सुव्यक्तमन्यद्यच्चापि वांछितम्

anuṣṭhānaṃ māsamātraṃ kuru kāryaṃ bhaviṣyati | śivaṃ prāpsyasi suvyaktamanyadyaccāpi vāṃchitam

पार्थिवी पूजिता मूर्तिः स्त्रिया वा पुरुषेण वा । एका ददाति सा काम्यं धनपुत्रपशूनपि

pārthivī pūjitā mūrtiḥ striyā vā puruṣeṇa vā | ekā dadāti sā kāmyaṃ dhanaputrapaśūnapi

अध्यायाः ४६-५० (cont. 3)

1.50.10

असाध्यं साधयेन्मर्त्यो मूर्तिद्वयप्रपूजनात् । त्रिमूर्ति पूजनाद्राज्यं रत्नानि सर्वसम्पदः

asādhyaṃ sādhayenmartyo mūrtidvayaprapūjanāt | trimūrti pūjanādrājyaṃ ratnāni sarvasampadaḥ

चतुर्मूर्तिः पूजयेद्यो धर्मार्थं काम मोक्षभाक् । सार्वभौमो भवेद्राजा पंचमूर्ति प्रपूजनात्

caturmūrtiḥ pūjayedyo dharmārthaṃ kāma mokṣabhāk | sārvabhaumo bhavedrājā paṃcamūrti prapūjanāt

षण्मूर्तिपूजया सृष्टि स्थिति प्रलयकृद् भवेत् । सप्ताष्ट नव मूर्तीनां पूजया सर्वविद्भवेत्

ṣaṇmūrtipūjayā sṛṣṭi sthiti pralayakṛd bhavet | saptāṣṭa nava mūrtīnāṃ pūjayā sarvavidbhavet

भूतं भव्यं भविष्यं च वेत्ति देवप्रसादतः । त्रयस्त्रिंशत्कोटि देवा वह्नीन्द्र शिवविष्णवः

bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca vetti devaprasādataḥ | trayastriṃśatkoṭi devā vahnīndra śivaviṣṇavaḥ

सनकाद्या मुनिगणाः सेवन्ते दशपूजनात् । एकादशार्चनादेव दशरुद्राधिपो भवेत्

sanakādyā munigaṇāḥ sevante daśapūjanāt | ekādaśārcanādeva daśarudrādhipo bhavet

द्वादशादित्य राज्यं च लभेच्च द्वादशार्चनात् । अतिसंकटवेलासु कुर्याद् वृद्ध्या प्रपूजनम्

dvādaśāditya rājyaṃ ca labhecca dvādaśārcanāt | atisaṃkaṭavelāsu kuryād vṛddhyā prapūjanam

अष्टोत्तरशतं यावत्तावत्तत्तदवाप्नुयात् । महामुक्तिमवाप्नोति लक्षपूजनतोऽन्वहम्

aṣṭottaraśataṃ yāvattāvattattadavāpnuyāt | mahāmuktimavāpnoti lakṣapūjanato'nvaham

कारागृहान्मुक्तिकामः कारयेन्मूर्तिपंचकम् । त्रिःसप्त रात्रान्मुच्येत गणेशानुग्रहान्मुने

kārāgṛhānmuktikāmaḥ kārayenmūrtipaṃcakam | triḥsapta rātrānmucyeta gaṇeśānugrahānmune

सप्तमूर्ती: प्रकुर्वीत प्रत्यहं पंचवत्सरम् । महापापात्प्रमुच्येत गणेशे भक्तिमान्नरः

saptamūrtī: prakurvīta pratyahaṃ paṃcavatsaram | mahāpāpātpramucyeta gaṇeśe bhaktimānnaraḥ

आजन्म मरणादेकां पूजयेत्पार्थिवी नरः । गणेश: स तु विज्ञेयो दर्शनाद्विघ्ननाशनः

ājanma maraṇādekāṃ pūjayetpārthivī naraḥ | gaṇeśa: sa tu vijñeyo darśanādvighnanāśanaḥ

1.50.20

तमेव सर्वकामेष पूजयेन्न गणाधिपम । तस्यैव पूजया प्रीतो न देवःस्यात्तथा स्वयम

tameva sarvakāmeṣa pūjayenna gaṇādhipama | tasyaiva pūjayā prīto na devaḥsyāttathā svayama

सर्वरोगप्रपीडासु मूर्तीनां त्रयमुत्तमम् । नवाहं पूजयेद्यस्तु सर्वपीडां व्यपोहति

sarvarogaprapīḍāsu mūrtīnāṃ trayamuttamam | navāhaṃ pūjayedyastu sarvapīḍāṃ vyapohati

सौवर्णी राजती ताम्री रीतिकांस्यसमुद्भवा । मौक्तिकी च प्रवाली च सर्वमेतत्प्रयच्छति

sauvarṇī rājatī tāmrī rītikāṃsyasamudbhavā | mauktikī ca pravālī ca sarvametatprayacchati

एवं कृते व्रते देवि सर्वान्कामानवाप्स्यसि । यावद्भाद्रपदे मासि चतुर्थी परिलभ्यते

evaṃ kṛte vrate devi sarvānkāmānavāpsyasi | yāvadbhādrapade māsi caturthī parilabhyate

तस्यां महोत्सवः कार्यो यथाविभवमादरात् । रात्रौ जागरणं कार्यं तत्कथावाद्यगायनैः

tasyāṃ mahotsavaḥ kāryo yathāvibhavamādarāt | rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ tatkathāvādyagāyanaiḥ

प्रभाते विमले स्नात्वा पूर्ववत्पूजयेद्विभुम् । गणेशं वरदं देवं ततो होमं समारभेत्

prabhāte vimale snātvā pūrvavatpūjayedvibhum | gaṇeśaṃ varadaṃ devaṃ tato homaṃ samārabhet

कुंडे सांगं स्थंडिले वा हूयाज्जप दशांशतः । पूर्णाहुतिं ततः कुर्याद् बलिदानपुरःसरम्

kuṃḍe sāṃgaṃ sthaṃḍile vā hūyājjapa daśāṃśataḥ | pūrṇāhutiṃ tataḥ kuryād balidānapuraḥsaram

आचार्यं पूजयेत् पश्चाद् गोभ्वासोधनादिभिः । ब्राह्मणां स्तोषयेत् पश्चाद्धोमशेषं समापयेत्

ācāryaṃ pūjayet paścād gobhvāsodhanādibhiḥ | brāhmaṇāṃ stoṣayet paścāddhomaśeṣaṃ samāpayet

तर्पयेत्तद्दशांशेन तद्दशांशेन भोजयेत् । ब्राह्मणान्वेदविदुषः सपत्नीकांश्च कांश्चन

tarpayettaddaśāṃśena taddaśāṃśena bhojayet | brāhmaṇānvedaviduṣaḥ sapatnīkāṃśca kāṃścana

तेभ्यो भूषणवासांसि दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दद्यात् स्त्रीणामलंकारान् योषिद्भ्यश्च सकुंचुकान्

tebhyo bhūṣaṇavāsāṃsi dadyācchaktyā ca dakṣiṇām | dadyāt strīṇāmalaṃkārān yoṣidbhyaśca sakuṃcukān

1.50.30

तुष्टये गणनाथस्य सिद्धिबुद्धियुतस्य ह । वित्तशाठ्यं न कुर्वीत यथाविभवमाचरेत्

tuṣṭaye gaṇanāthasya siddhibuddhiyutasya ha | vittaśāṭhyaṃ na kurvīta yathāvibhavamācaret

ततः सुहृज्जनयुतः स्वयं भुंजीत सादरम् । अपरस्मिन्दिने मूर्तिं नृयाने स्थापयेन्मुदा

tataḥ suhṛjjanayutaḥ svayaṃ bhuṃjīta sādaram | aparasmindine mūrtiṃ nṛyāne sthāpayenmudā

छत्रध्वजपताकाभिश्चामरैरुपशोभिताम् । किशोरैर्दण्डयुद्धेन युध्यद्भिश्च पुरःसरम्

chatradhvajapatākābhiścāmarairupaśobhitām | kiśorairdaṇḍayuddhena yudhyadbhiśca puraḥsaram

2162

महाजलाशयं गत्वा विसृज्य निनयेज्जले। वाद्यगीतध्वनियुतो निजमन्दिरमाव्रजेत् ॥३३॥ (

mahājalāśayaṃ gatvā visṛjya ninayejjale| vādyagītadhvaniyuto nijamandiramāvrajet ||33|| (

इति श्री गणेशपुराण उपासनाखंडे हिमवद्गिरिजा संवादे चतुर्थीव्रतकथनं नाम पंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe himavadgirijā saṃvāde caturthīvratakathanaṃ nāma paṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ५१-५५

अध्याय ५१ प्रारंभ :- पार्वत्युवाच । तव वाक्यामृतेनाहं पितः प्रीताऽस्मि सांप्रतम्। परन्तु संशयो मेऽस्ति तं नुदस्व हिमालय

adhyāya 51 prāraṃbha :- pārvatyuvāca | tava vākyāmṛtenāhaṃ pitaḥ prītā'smi sāṃpratam| parantu saṃśayo me'sti taṃ nudasva himālaya

केन केन कृतं पूर्वं व्रतमेतन्महीधर । आख्यानं केन वा कस्मै कां कां सिद्धिमितोऽगमत् । एतत्सविस्तरं ब्रूहि संशयच्छेदनाय मे । यश्च पृच्छति यो वक्ति गजानन कथा शुभाः

kena kena kṛtaṃ pūrvaṃ vratametanmahīdhara | ākhyānaṃ kena vā kasmai kāṃ kāṃ siddhimito'gamat | etatsavistaraṃ brūhi saṃśayacchedanāya me | yaśca pṛcchati yo vakti gajānana kathā śubhāḥ

शृणोत्यन्योऽपि यो मर्त्यस्त्रयस्ते पुण्यभागिनः । जीवितं सफलं तेषां जन्म ज्ञानं च कर्म च

śṛṇotyanyo'pi yo martyastrayaste puṇyabhāginaḥ | jīvitaṃ saphalaṃ teṣāṃ janma jñānaṃ ca karma ca

ब्रह्मोवाच । एवं तया कृतप्रश्नो हिमवानभ्यभाषत । वरदस्य गणेशस्य नानाजनकृतं व्रतम्

brahmovāca | evaṃ tayā kṛtapraśno himavānabhyabhāṣata | varadasya gaṇeśasya nānājanakṛtaṃ vratam

हिमवानुवाच । शृणु पार्वति वक्ष्यामि संवादं ते पुरातनम् । सेतिहासं व्रतस्यास्य सर्वसिद्धिकरस्य ह

himavānuvāca | śṛṇu pārvati vakṣyāmi saṃvādaṃ te purātanam | setihāsaṃ vratasyāsya sarvasiddhikarasya ha

कैलासे गिरिवर्ये तु सुखासीनं जगद्गुरुम । क्रीडमानं मुदा देवैर्गन्धर्वैः परमर्षिभिः

kailāse girivarye tu sukhāsīnaṃ jagadguruma | krīḍamānaṃ mudā devairgandharvaiḥ paramarṣibhiḥ

नत्वा स्तुत्वा महातेजाः परिपप्रच्छ षण्मुखः

natvā stutvā mahātejāḥ paripapraccha ṣaṇmukhaḥ

स्कन्द उवाच । देवदेव जगन्नाथ भक्तानामभयंकर । नानाख्यानानि दिव्यानि श्रुतानि त्वत्प्रसादतः

skanda uvāca | devadeva jagannātha bhaktānāmabhayaṃkara | nānākhyānāni divyāni śrutāni tvatprasādataḥ

1.51.10

तृप्तिं नात न गच्छामि पायं पायं सुधामिव । अधुना ब्रूहि मे देव व्रतं सर्वार्थसिद्धिदम्

tṛptiṃ nāta na gacchāmi pāyaṃ pāyaṃ sudhāmiva | adhunā brūhi me deva vrataṃ sarvārthasiddhidam

अनुष्ठानेन यस्याथ करस्था सिद्धयो नृणाम् । जायन्ते साधकानां तु वरदस्य प्रसादतः

anuṣṭhānena yasyātha karasthā siddhayo nṛṇām | jāyante sādhakānāṃ tu varadasya prasādataḥ

शिव उवाच । साधु पृष्टं त्वया स्कन्द सर्वेषां हितकारकम् । कथयामि तव प्रीत्या महासिद्धिप्रदं भुवि

śiva uvāca | sādhu pṛṣṭaṃ tvayā skanda sarveṣāṃ hitakārakam | kathayāmi tava prītyā mahāsiddhipradaṃ bhuvi

विनायकप्रियं तात व्रतानामुत्तमं व्रतम् । सर्वेषां पुरुषार्थानां साधकं कृत्तिकात्मज

vināyakapriyaṃ tāta vratānāmuttamaṃ vratam | sarveṣāṃ puruṣārthānāṃ sādhakaṃ kṛttikātmaja

विना यज्ञैस्तथा दानैर्जपहोमादिभिर्विना । सर्वसिद्धिकरं स्कन्द पुत्रपौत्रप्रवर्धनम्

vinā yajñaistathā dānairjapahomādibhirvinā | sarvasiddhikaraṃ skanda putrapautrapravardhanam

राजानं राजपुत्रं वा तन्मन्त्रिणमथापि वा। वशमानयति क्षिप्रं व्रतमेतन्मऽहत्तमम्

rājānaṃ rājaputraṃ vā tanmantriṇamathāpi vā| vaśamānayati kṣipraṃ vratametanma'hattamam

महापापोपपापैश्च बहुजन्मसुसंचितैः । व्रतस्यास्य प्रभावेण तैः पुमान्मुच्यते क्षणात्

mahāpāpopapāpaiśca bahujanmasusaṃcitaiḥ | vratasyāsya prabhāveṇa taiḥ pumānmucyate kṣaṇāt

भाजनं सर्वसिद्धीनां जायते मानवो भुवि । प्रीतिदं तु गणेशस्य नानेन सदृशं क्षितौ

bhājanaṃ sarvasiddhīnāṃ jāyate mānavo bhuvi | prītidaṃ tu gaṇeśasya nānena sadṛśaṃ kṣitau

स्कन्द उवाच । तात कस्मिन्भवेन्मासि व्रतमेतन्महोत्तमम्। निधानं कीदृशं चास्य केन वाऽऽचरितं पुरा

skanda uvāca | tāta kasminbhavenmāsi vratametanmahottamam| nidhānaṃ kīdṛśaṃ cāsya kena vā''caritaṃ purā

सर्वमेतन्ममाचक्ष्व यद्यस्ति करुणा मयि । शिव उवाच । नभः शुक्लचतुर्थ्यां तु स्नात्वा गुरुगृहं व्रजेत् । प्रणम्य तं गुरुं पश्चात्पूजयित्वा यथाविधि

sarvametanmamācakṣva yadyasti karuṇā mayi | śiva uvāca | nabhaḥ śuklacaturthyāṃ tu snātvā gurugṛhaṃ vrajet | praṇamya taṃ guruṃ paścātpūjayitvā yathāvidhi

1.51.20

पाद्याचमनवस्त्राद्यैर्भूषणैश्च महत्तरैः । तोषयित्वा तु तं सम्यगाज्ञया प्रारभेद् व्रतम्

pādyācamanavastrādyairbhūṣaṇaiśca mahattaraiḥ | toṣayitvā tu taṃ samyagājñayā prārabhed vratam

सर्वसिद्धिकरं तात व्रतं गाणेश्वरं गुरो । त्वमेव श्रीगणेशोऽसि दिश कामप्रदं प्रभो

sarvasiddhikaraṃ tāta vrataṃ gāṇeśvaraṃ guro | tvameva śrīgaṇeśo'si diśa kāmapradaṃ prabho

उपदिष्टे व्रते तेन सार्धं गंगातटं व्रजेत् । तडागं वा देवखातं तत्र स्नायाद्यथाविधि

upadiṣṭe vrate tena sārdhaṃ gaṃgātaṭaṃ vrajet | taḍāgaṃ vā devakhātaṃ tatra snāyādyathāvidhi

श्वेतसर्षपयुक्तेन तिलकल्केन षण्मुख । स्नात्वा धात्रीयुतेनेह कृत्वा नित्यं गृहं व्रजेत्

śvetasarṣapayuktena tilakalkena ṣaṇmukha | snātvā dhātrīyuteneha kṛtvā nityaṃ gṛhaṃ vrajet

उपविश्यासने शुद्धे पूजयित्वा गणाधिपम् । गुरूपदिष्टमार्गेण व्रतं पश्चात्समारभेत्

upaviśyāsane śuddhe pūjayitvā gaṇādhipam | gurūpadiṣṭamārgeṇa vrataṃ paścātsamārabhet

मृदामूर्तिं गणेशस्य चतुर्थ्यां श्रावणस्य तु । प्रत्यहं पूजयेत्कृत्वा यावद् भाद्रचतुर्थिका

mṛdāmūrtiṃ gaṇeśasya caturthyāṃ śrāvaṇasya tu | pratyahaṃ pūjayetkṛtvā yāvad bhādracaturthikā

ब्रह्मचर्यव्रते स्थित्वा कर्तव्यं व्रतमुत्तमम् । उपवासैकभक्ताभ्यां नक्तेनायाचितेन वा

brahmacaryavrate sthitvā kartavyaṃ vratamuttamam | upavāsaikabhaktābhyāṃ naktenāyācitena vā

चतुर्थकाले भुंजीत हविष्यान्नं समाहितः । अक्षरं मधुरं भुंजन् भक्तिमानाचरेद् व्रतम्

caturthakāle bhuṃjīta haviṣyānnaṃ samāhitaḥ | akṣaraṃ madhuraṃ bhuṃjan bhaktimānācared vratam

जपन् गाणेश्वरीं विद्यां षडानन षडक्षरीम् । द्विचतुरक्षरां वापि तथैवैकाक्षरामपि

japan gāṇeśvarīṃ vidyāṃ ṣaḍānana ṣaḍakṣarīm | dvicaturakṣarāṃ vāpi tathaivaikākṣarāmapi

दशाक्षरामथ स्कन्द द्वादशार्णामथापि वा। नियुतं वाऽयुतं वापि प्रत्यहं जप इष्यते

daśākṣarāmatha skanda dvādaśārṇāmathāpi vā| niyutaṃ vā'yutaṃ vāpi pratyahaṃ japa iṣyate

1.51.30

तदर्धं वा तदर्धं वा दशांशं होममाचरेत् । ध्यायन् गजाननं देवमहोरात्रमतन्द्रितः

tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā daśāṃśaṃ homamācaret | dhyāyan gajānanaṃ devamahorātramatandritaḥ

प्राप्ते प्रोष्ठपदे मासि चतुर्थ्यां तु गजाननम्। सौवर्ण पलमानेन तदर्धांर्धेन वा पुनः

prāpte proṣṭhapade māsi caturthyāṃ tu gajānanam| sauvarṇa palamānena tadardhāṃrdhena vā punaḥ

मयूरवाहनं कुर्यादथवा ऽऽखुगतं शुभम् । कृत्वा मंडपिकां तत्र धान्यराशिं प्रकल्पयेत्

mayūravāhanaṃ kuryādathavā ''khugataṃ śubham | kṛtvā maṃḍapikāṃ tatra dhānyarāśiṃ prakalpayet

सौवर्णं राजतं ताम्रं कलशं स्थापयेत्ततः । तस्योपरि न्यसेत्पात्रं रुक्मराजतताम्रकम्

sauvarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ kalaśaṃ sthāpayettataḥ | tasyopari nyasetpātraṃ rukmarājatatāmrakam

वस्त्रयुग्मेन संवेष्य्म सपात्रं कलशं ततः । पंचपल्लवसंयुक्तं पंचरत्नसमन्वितम्

vastrayugmena saṃveṣyma sapātraṃ kalaśaṃ tataḥ | paṃcapallavasaṃyuktaṃ paṃcaratnasamanvitam

पीठपूजां पुरा कृत्वा स्थापयेत्तम तं विभुम्। मूलमंत्रैश्च वेदोक्तैः पूर्वोक्तैरपि षण्मुख

pīṭhapūjāṃ purā kṛtvā sthāpayettama taṃ vibhum| mūlamaṃtraiśca vedoktaiḥ pūrvoktairapi ṣaṇmukha

ध्यात्वा गजाननं देवमावाह्य परया मुदा । आसनं च तथा पाद्यं दद्यादाचमनीयकम्

dhyātvā gajānanaṃ devamāvāhya parayā mudā | āsanaṃ ca tathā pādyaṃ dadyādācamanīyakam

अर्घ्यं रत्नयुतं स्कन्द स्नानं पंचामृतैः शुभम् । सुवासिताभिरद्भिश्च स्नापयेत् परमेश्वरम् । रक्तवस्त्रयुगं दद्यादुपवीतं तथोत्तमम्

arghyaṃ ratnayutaṃ skanda snānaṃ paṃcāmṛtaiḥ śubham | suvāsitābhiradbhiśca snāpayet parameśvaram | raktavastrayugaṃ dadyādupavītaṃ tathottamam

नानाविधैराभरणैर्भूषयेत् परमेश्वरम् । गंधाक्षतैर्धूपदीपैर्नैवेद्यैर्विविधैरपि

nānāvidhairābharaṇairbhūṣayet parameśvaram | gaṃdhākṣatairdhūpadīpairnaivedyairvividhairapi

वटकापूपलड्डूकशाल्यन्नपायसादिभिः। पंचामृतैर्व्यंजनैश्च भोजयेत् परमेश्वरम्

vaṭakāpūpalaḍḍūkaśālyannapāyasādibhiḥ| paṃcāmṛtairvyaṃjanaiśca bhojayet parameśvaram

1.51.40

उद्वर्तन करे दद्यात्फलं ताम्बूलमेव च । कांचनी दक्षिणां दद्याच्छत्रं व्यंजनचामरे

udvartana kare dadyātphalaṃ tāmbūlameva ca | kāṃcanī dakṣiṇāṃ dadyācchatraṃ vyaṃjanacāmare

नीराजनं मंत्रपुष्पं दत्वा स्तोत्राण्युदीरयेत् । सहस्रनामभिः स्तुत्वा ब्राह्मणान्पूजयेत्ततः

nīrājanaṃ maṃtrapuṣpaṃ datvā stotrāṇyudīrayet | sahasranāmabhiḥ stutvā brāhmaṇānpūjayettataḥ

रात्रौ जागरणं कृत्वा गीतनृत्यादि मंगलैः । प्रभाते विमले स्नात्वा नित्यं कृत्वा यथाविधि

rātrau jāgaraṇaṃ kṛtvā gītanṛtyādi maṃgalaiḥ | prabhāte vimale snātvā nityaṃ kṛtvā yathāvidhi

पूजयेत्पूर्ववद्देवं ततो होमं समाचरेत् । द्रव्यैर्नानाविधैर्हुत्वा कुर्यादाचार्यपूजनम्

pūjayetpūrvavaddevaṃ tato homaṃ samācaret | dravyairnānāvidhairhutvā kuryādācāryapūjanam

गोभूतिलहिरण्याद्यं गुरवे तन्निवेदयेत् । अन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यश्च प्रदद्याद्भूरिदक्षिणाम्

gobhūtilahiraṇyādyaṃ gurave tannivedayet | anyebhyo brāhmaṇebhyaśca pradadyādbhūridakṣiṇām

ब्राह्मणान् भोजयेत् पश्चाच्छतमष्टोत्तरं तथा । अधिकान्यदि शक्तिश्चेदथवाऽप्येकविंशतिम्

brāhmaṇān bhojayet paścācchatamaṣṭottaraṃ tathā | adhikānyadi śaktiścedathavā'pyekaviṃśatim

दीनांधकृपणेभ्यश्च दद्यादन्नं सपायसम् । पुनश्च दक्षिणां दद्यात् प्रगृहयाशिषमुत्तमाम्

dīnāṃdhakṛpaṇebhyaśca dadyādannaṃ sapāyasam | punaśca dakṣiṇāṃ dadyāt pragṛhayāśiṣamuttamām

सुहृद्बन्धुयुतो मौनी स्वयं भुंजीत सादरम्

suhṛdbandhuyuto maunī svayaṃ bhuṃjīta sādaram

शिव उवाच । एवं ते कथितं स्कन्द वरदस्य व्रतं शुभम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां सर्वकामफलप्रदम्

śiva uvāca | evaṃ te kathitaṃ skanda varadasya vrataṃ śubham | bhuktimuktipradaṃ nṛṇāṃ sarvakāmaphalapradam

पुरातनमितिहासमस्मिन्नर्थे वदामि ते। महाधर्मपरो राजा पुराऽभूत्कर्दमाभिधः

purātanamitihāsamasminnarthe vadāmi te| mahādharmaparo rājā purā'bhūtkardamābhidhaḥ

1.51.50

पालयामास वसुधां सागरान्तां स्वतेजसा। गुणैर्यस्य हृता देवा नित्यं यत्सदसि स्थिताः

pālayāmāsa vasudhāṃ sāgarāntāṃ svatejasā| guṇairyasya hṛtā devā nityaṃ yatsadasi sthitāḥ

कदाचिद्दैवयोगेन भृगुस्तस्य गृहं ययौ । तत उत्थाय राजा स बहुमानपुरःसरम्

kadāciddaivayogena bhṛgustasya gṛhaṃ yayau | tata utthāya rājā sa bahumānapuraḥsaram

उपविश्यासने श्रेष्ठे पूजितो गुरुवत्ततः । भुक्त्वा स्थितं मुनिवरं राजा वचनमब्रवीत्

upaviśyāsane śreṣṭhe pūjito guruvattataḥ | bhuktvā sthitaṃ munivaraṃ rājā vacanamabravīt

राजोवाच । भगवन् सर्वतत्वज्ञ किंचित् पृच्छामि तद्वद । पूर्वजन्मनि कश्चाहं किं मया सुकृतं कृतम्

rājovāca | bhagavan sarvatatvajña kiṃcit pṛcchāmi tadvada | pūrvajanmani kaścāhaṃ kiṃ mayā sukṛtaṃ kṛtam

येनेदृशं मया राज्यं प्राप्तं निहतकण्टकम् । प्राप्तं नैव नृपैरन्यैर्न च प्राप्स्यन्ति चापरे

yenedṛśaṃ mayā rājyaṃ prāptaṃ nihatakaṇṭakam | prāptaṃ naiva nṛpairanyairna ca prāpsyanti cāpare

देवानामपि पूज्योऽहं गंधर्वोरगरक्षसाम् । कुबेरसंपदातुल्या सम्पदं पश्य मे मुने

devānāmapi pūjyo'haṃ gaṃdharvoragarakṣasām | kuberasaṃpadātulyā sampadaṃ paśya me mune

त्रिलोक्यां रत्नभूतं यत्तदानीतं स्वतेजसा । यं यं पदार्थमिच्छामि तं तं पश्यामि वेश्मनि

trilokyāṃ ratnabhūtaṃ yattadānītaṃ svatejasā | yaṃ yaṃ padārthamicchāmi taṃ taṃ paśyāmi veśmani

केनेत्थं कर्मणा प्राप्तं तद्वदस्व मम प्रभो । कामये तत्पुनः कर्तुं पुण्यं पुण्यवतां वर

kenetthaṃ karmaṇā prāptaṃ tadvadasva mama prabho | kāmaye tatpunaḥ kartuṃ puṇyaṃ puṇyavatāṃ vara

भृगुरुवाच । कथयामि नृपश्रेष्ठ प्रणिधान बलादहम् । त्वमासीः पूर्वजनुषि क्षत्रियो दुर्बलः शुचिः

bhṛguruvāca | kathayāmi nṛpaśreṣṭha praṇidhāna balādaham | tvamāsīḥ pūrvajanuṣi kṣatriyo durbalaḥ śuciḥ

कुटुंबभरणार्थं त्वं नाना कर्माण्यथा करोः । क्रियमाणं च तत्कर्म न चासीत् फलदं तव

kuṭuṃbabharaṇārthaṃ tvaṃ nānā karmāṇyathā karoḥ | kriyamāṇaṃ ca tatkarma na cāsīt phaladaṃ tava

1.51.60

अत्यंत निष्ठुरैर्वाक्यैर्दारापत्यैश्च पीडितः । अप्रष्ट्वा पुत्रदारांस्त्वं गतवान् गहनं वनम्

atyaṃta niṣṭhurairvākyairdārāpatyaiśca pīḍitaḥ | apraṣṭvā putradārāṃstvaṃ gatavān gahanaṃ vanam

बिभ्रमन्दिक्षु सर्वासु दृष्टवानसि सौभरिम् । सिद्धासने समासीनं सेवितं मुनिपुंगवैः

bibhramandikṣu sarvāsu dṛṣṭavānasi saubharim | siddhāsane samāsīnaṃ sevitaṃ munipuṃgavaiḥ

कथयन्तं महाविद्यां शिष्येभ्यो दुःखनाशिनीम् । दृष्ट्वा तं सौभरिं दिव्यमन्यांश्चर्षिगणान्नृप

kathayantaṃ mahāvidyāṃ śiṣyebhyo duḥkhanāśinīm | dṛṣṭvā taṃ saubhariṃ divyamanyāṃścarṣigaṇānnṛpa

दण्डवत् पतितोऽसि त्वं भुवि तैश्चाभिनन्दितः । उपविष्टः स्वासने च मुनिना तेन दर्शिते

daṇḍavat patito'si tvaṃ bhuvi taiścābhinanditaḥ | upaviṣṭaḥ svāsane ca muninā tena darśite

पृष्टवानसि तं दिव्यं लब्ध्वाऽवसरमादृतः । क्षत्रिय उवाच । स्वामिन् संसारदुःखेन बहुधा क्लेशितो मुने

pṛṣṭavānasi taṃ divyaṃ labdhvā'vasaramādṛtaḥ | kṣatriya uvāca | svāmin saṃsāraduḥkhena bahudhā kleśito mune

दारापत्य सुहृद्भिश्च वाग्बाणैर्भृशताडितः । न वैराग्यं मनो याति निष्ठुरेषु सुहृत्सु च

dārāpatya suhṛdbhiśca vāgbāṇairbhṛśatāḍitaḥ | na vairāgyaṃ mano yāti niṣṭhureṣu suhṛtsu ca

शीतोष्णक्षुत्पिपासाभिः पीडितोऽपि भृशं मुने । उपायं वद मे किंचिद् दुःखसागरतारकम्

śītoṣṇakṣutpipāsābhiḥ pīḍito'pi bhṛśaṃ mune | upāyaṃ vada me kiṃcid duḥkhasāgaratārakam

शिव उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य सौभरिः कृपया युतः। उपायं चिन्तयामास नृपदुःखविनाशनम्

śiva uvāca | iti śrutvā vacastasya saubhariḥ kṛpayā yutaḥ| upāyaṃ cintayāmāsa nṛpaduḥkhavināśanam

ततस्तं क्षत्रियं प्राह सर्वपापविमोचनम् । ऋषिरुवाच । व्रतं यत्कथयिष्यामि कुरु निश्चितमानसः

tatastaṃ kṣatriyaṃ prāha sarvapāpavimocanam | ṛṣiruvāca | vrataṃ yatkathayiṣyāmi kuru niścitamānasaḥ

यस्यानुष्ठानमात्रेण सर्व दुःख लयो भवेत् । ब्राह्मणैः क्षत्रियर्वैश्यैस्तथा ब्रह्मर्षिभिः कृतम्

yasyānuṣṭhānamātreṇa sarva duḥkha layo bhavet | brāhmaṇaiḥ kṣatriyarvaiśyaistathā brahmarṣibhiḥ kṛtam

1.51.70

मुक्तास्ते सर्वदुःखेभ्यः प्राप्ताः सिद्धिमनुत्तमाम् । वरदस्य गणेशस्य धर्मार्थकाममोक्षकृत्

muktāste sarvaduḥkhebhyaḥ prāptāḥ siddhimanuttamām | varadasya gaṇeśasya dharmārthakāmamokṣakṛt

क्षत्रिय उवाच । कोऽसौ गणेशः किंशीलः किं रुपः किं स्वभाववान् । किं कर्मा कथमुत्पन्नस्तत्सर्वं कथयस्व मे। यदि मे श्रवणायालं यद्यनुग्राह्यता मयि

kṣatriya uvāca | ko'sau gaṇeśaḥ kiṃśīlaḥ kiṃ rupaḥ kiṃ svabhāvavān | kiṃ karmā kathamutpannastatsarvaṃ kathayasva me| yadi me śravaṇāyālaṃ yadyanugrāhyatā mayi

ऋषिरुवाच । यद् ब्रह्म नित्यं विरजं विशोकं ज्ञानस्वरुपं परमार्थभूतम्। अनादि मध्यान्तमनन्तपारं, गणाधिपं तं प्रवदन्ति सन्तः

ṛṣiruvāca | yad brahma nityaṃ virajaṃ viśokaṃ jñānasvarupaṃ paramārthabhūtam| anādi madhyāntamanantapāraṃ, gaṇādhipaṃ taṃ pravadanti santaḥ

यस्मादोंकारसंभूतिर्यतो वेदा यतो जगत् । येन सर्वमिदं व्याप्तं तं विद्धि गणनायकम्

yasmādoṃkārasaṃbhūtiryato vedā yato jagat | yena sarvamidaṃ vyāptaṃ taṃ viddhi gaṇanāyakam

जगत्सर्जनकामेन ब्रह्मणा यस्य तुष्टये । अब्दानां तु शतं पूर्णं तपस्तप्तं सुदुष्करम्

jagatsarjanakāmena brahmaṇā yasya tuṣṭaye | abdānāṃ tu śataṃ pūrṇaṃ tapastaptaṃ suduṣkaram

ततो हृष्टमना वेधाः प्रसन्नं तमपूजयत् । नानाविधोपचारैश्च दिव्यरत्नैः फलैस्तथा

tato hṛṣṭamanā vedhāḥ prasannaṃ tamapūjayat | nānāvidhopacāraiśca divyaratnaiḥ phalaistathā

सिद्धिबुद्धी उभे कन्ये मनसा कल्पिते ददौ। तुष्टो देवो ददौ तस्मै विद्यामेकाक्षरीं विभुः

siddhibuddhī ubhe kanye manasā kalpite dadau| tuṣṭo devo dadau tasmai vidyāmekākṣarīṃ vibhuḥ

ततो लब्धवरो ब्रह्मा चकार सकलं जगत् । षडक्षरेण मन्त्रेण विष्णुना तोषितः पुरा

tato labdhavaro brahmā cakāra sakalaṃ jagat | ṣaḍakṣareṇa mantreṇa viṣṇunā toṣitaḥ purā

कृत्वा मूर्तिं गणेशस्य पूर्वोक्तविधिना व्रतम् । अव्यंगं वर्षमेकं तु नियमान् कृतवान् हरिः

kṛtvā mūrtiṃ gaṇeśasya pūrvoktavidhinā vratam | avyaṃgaṃ varṣamekaṃ tu niyamān kṛtavān hariḥ

वरं लब्ध्वा गणेशात्तु पालयामास वै जगत् । एवंविधां विजानीहि गणेशं भुवि संस्तुतम्

varaṃ labdhvā gaṇeśāttu pālayāmāsa vai jagat | evaṃvidhāṃ vijānīhi gaṇeśaṃ bhuvi saṃstutam

1.51.80

विश्वरूपमनादिं च सर्वकारणकारणम् । तमाराधय यत्नेन सर्वदुःखाद्वियुंक्ष्यसे

viśvarūpamanādiṃ ca sarvakāraṇakāraṇam | tamārādhaya yatnena sarvaduḥkhādviyuṃkṣyase

क्षत्रिय उवाच । कस्मिन्काले प्रकर्तव्यमेतद् व्रतमनुत्तमम् । विधिना केन मे ब्रूहि सांप्रतं मुनिसत्तम । करिष्ये वचनात्तेऽहं सर्वदुःखप्रशान्तये

kṣatriya uvāca | kasminkāle prakartavyametad vratamanuttamam | vidhinā kena me brūhi sāṃprataṃ munisattama | kariṣye vacanātte'haṃ sarvaduḥkhapraśāntaye

मुनिरुवाच । श्रावणे बहुले पक्षे चतुर्थ्यामारभेद् व्रतम् । कुर्वीत परया भक्त्या यावद्भाद्रचतुर्थिका । उपचारैः षोडशभिः पार्थिवं गणनायकम् । प्रत्यहं पूजयेद्भक्त्या ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः

muniruvāca | śrāvaṇe bahule pakṣe caturthyāmārabhed vratam | kurvīta parayā bhaktyā yāvadbhādracaturthikā | upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pārthivaṃ gaṇanāyakam | pratyahaṃ pūjayedbhaktyā brāhmaṇānbhojayettataḥ

त्वमेतत्कुरु भूपाल सर्वान्कामानवाप्स्यसि । इति श्रुत्वा व्रतं तस्मात्कृतवानसि सुव्रत

tvametatkuru bhūpāla sarvānkāmānavāpsyasi | iti śrutvā vrataṃ tasmātkṛtavānasi suvrata

समाप्ते व्रते तत्र सौभर्याश्रममंडले । तावत्तस्य गृहं दिव्यं गणेशस्य प्रसादतः

samāpte vrate tatra saubharyāśramamaṃḍale | tāvattasya gṛhaṃ divyaṃ gaṇeśasya prasādataḥ

दिव्यनारीनरयुतं दासीदाससमन्वितम् । वेदघोषसमायुक्तं जातं गोधनसंकुलम्

divyanārīnarayutaṃ dāsīdāsasamanvitam | vedaghoṣasamāyuktaṃ jātaṃ godhanasaṃkulam

दिव्यवस्त्रसमायुक्ता नानालंकारसंयुता । अपत्यैस्तादृशैर्युक्ता विस्मिताऽऽसीत् प्रतीक्षती

divyavastrasamāyuktā nānālaṃkārasaṃyutā | apatyaistādṛśairyuktā vismitā''sīt pratīkṣatī

आयास्यति कदा भर्तेत्येवं चिन्तापराऽभवत् । तावत्त्वं मुनिमामन्त्र्य गतोऽसि निजमालयम्

āyāsyati kadā bhartetyevaṃ cintāparā'bhavat | tāvattvaṃ munimāmantrya gato'si nijamālayam

दिव्यं तच्छरणं हित्वा स्वगृहं परिमार्गयन् । तावद्धार्या प्रेषितास्त्वां निन्युस्तद्भवनं नराः

divyaṃ taccharaṇaṃ hitvā svagṛhaṃ parimārgayan | tāvaddhāryā preṣitāstvāṃ ninyustadbhavanaṃ narāḥ

ततस्त्वयाऽपि विज्ञातः प्रभावो वरदस्य सः। तद्व्रतस्य प्रभावेण राज्यभागिह जन्मनि

tatastvayā'pi vijñātaḥ prabhāvo varadasya saḥ| tadvratasya prabhāveṇa rājyabhāgiha janmani

1.51.90

शिव उवाच । इति श्रुत्वा भृगोर्वाक्यं कर्दमो हर्षनिर्भरः । चकार सकलं राजा भृगुणा यत्समीरितम्

śiva uvāca | iti śrutvā bhṛgorvākyaṃ kardamo harṣanirbharaḥ | cakāra sakalaṃ rājā bhṛguṇā yatsamīritam

व्रतस्यास्य प्रभावेण ज्ञानवैराग्यवान्नृप। भुक्त्वा भोगान्यथाकामं स्थाप्य पुत्रान्निजे पदे

vratasyāsya prabhāveṇa jñānavairāgyavānnṛpa| bhuktvā bhogānyathākāmaṃ sthāpya putrānnije pade

गतो गाणेश्वरं धाम यतो नावर्तते पुनः । सर्वार्थसाधकं स्कन्द व्रतानां व्रतमुत्तमम्

gato gāṇeśvaraṃ dhāma yato nāvartate punaḥ | sarvārthasādhakaṃ skanda vratānāṃ vratamuttamam

नैतादृशं व्रतं दानं श्रुतमन्यत्कदाचन । सर्वार्थसाधकं स्कन्द व्रतं कुरु यदीच्छसि

naitādṛśaṃ vrataṃ dānaṃ śrutamanyatkadācana | sarvārthasādhakaṃ skanda vrataṃ kuru yadīcchasi

देवदानव गन्धर्वैर्ऋषिभिर्मनुजैः कृतम् । नलेन इन्दुमत्या च राज्ञा चन्द्रांगदेन च

devadānava gandharvairṛṣibhirmanujaiḥ kṛtam | nalena indumatyā ca rājñā candrāṃgadena ca

संप्राप्ताः सर्वकामांस्ते गता गाणेश्वरं पदम् । गिरिरुवाच । इति ते कथितं सर्वं सेतिहासं व्रतं महत् । कुरु त्वं मनसा ध्यात्वा वरदं गणनायकम्

saṃprāptāḥ sarvakāmāṃste gatā gāṇeśvaraṃ padam | giriruvāca | iti te kathitaṃ sarvaṃ setihāsaṃ vrataṃ mahat | kuru tvaṃ manasā dhyātvā varadaṃ gaṇanāyakam

2258

व्रतमेतन्महाभागे शंकरं प्राप्स्यसे ततः । स्नेहेन कथितं तेऽद्य प्रकाशं कुरु मा व्रतम् ॥९६॥ (

vratametanmahābhāge śaṃkaraṃ prāpsyase tataḥ | snehena kathitaṃ te'dya prakāśaṃ kuru mā vratam ||96|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे हिमवत्पार्वतीसंवादो नामैकपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe himavatpārvatīsaṃvādo nāmaikapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५२ प्रारंभ :- पार्वत्युवाच । नलेनेदं कृतं कस्मात् को नलो त्वद मे पितः । मनो विश्रान्तिमायाति शृण्वन्त्या मे कथानकम्

adhyāya 52 prāraṃbha :- pārvatyuvāca | nalenedaṃ kṛtaṃ kasmāt ko nalo tvada me pitaḥ | mano viśrāntimāyāti śṛṇvantyā me kathānakam

हिमवानुवाच । निषधेषु महाराजो नलो नामाभवत्पुरा । ब्रह्मण्यो वेदविच्छूरो दानी मानी धनी मुनिः

himavānuvāca | niṣadheṣu mahārājo nalo nāmābhavatpurā | brahmaṇyo vedavicchūro dānī mānī dhanī muniḥ

रथी खड्गी शरी चापि निषंगी कवची बली । कृतास्त्रो देवपूज्यश्च त्रिलोकी गमनः शुचिः

rathī khaḍgī śarī cāpi niṣaṃgī kavacī balī | kṛtāstro devapūjyaśca trilokī gamanaḥ śuciḥ

शेषोऽपि मूकतां याति वर्णितुं यद्गुणानपि । न संख्या विद्यतेऽश्वानां गजानां रथिनां तथा

śeṣo'pi mūkatāṃ yāti varṇituṃ yadguṇānapi | na saṃkhyā vidyate'śvānāṃ gajānāṃ rathināṃ tathā

धानुष्काणां शस्त्रभृतां अग्निशस्त्रभृतामपि । चकम्पुर्यद् भयाद्देवा इन्द्राद्याः सदिगीश्वराः

dhānuṣkāṇāṃ śastrabhṛtāṃ agniśastrabhṛtāmapi | cakampuryad bhayāddevā indrādyāḥ sadigīśvarāḥ

दमयन्तीति भार्याऽऽसीद्यस्य सौंदर्यमन्दिरम् । दमयित्वाऽखिलान्ब्रह्मा सारं प्रगृह्य च

damayantīti bhāryā''sīdyasya sauṃdaryamandiram | damayitvā'khilānbrahmā sāraṃ pragṛhya ca

दमयन्तीति विख्याता यतस्तेनेति निर्मिता । दमयन्त्यै त्रिलोकस्था नारीणां चारुतामदात्

damayantīti vikhyātā yatasteneti nirmitā | damayantyai trilokasthā nārīṇāṃ cārutāmadāt

नानालंकारसंयुक्ता नानामणिविभूषिता । मुक्ताहारलसत्कंठा सद्गुणाढ्या सुशोभना

nānālaṃkārasaṃyuktā nānāmaṇivibhūṣitā | muktāhāralasatkaṃṭhā sadguṇāḍhyā suśobhanā

यस्यामात्यो महानासीत् पद्महस्तः पराक्रमी । बुद्ध्या बृहस्पतिसमो नये चांगिरसा समः

yasyāmātyo mahānāsīt padmahastaḥ parākramī | buddhyā bṛhaspatisamo naye cāṃgirasā samaḥ

1.52.10

तुंगत्वे मेरुसदृशो गांभीर्ये चोदधेः समः । कदाचिदुपविष्टोऽसौ नलो राजा महामनाः

tuṃgatve merusadṛśo gāṃbhīrye codadheḥ samaḥ | kadācidupaviṣṭo'sau nalo rājā mahāmanāḥ

निषसाद सभागेहे नृपमंडलमध्यगः । नृत्यन्त्यप्सरसस्तस्य पुरतश्चारुदर्शनाः

niṣasāda sabhāgehe nṛpamaṃḍalamadhyagaḥ | nṛtyantyapsarasastasya purataścārudarśanāḥ

स्तुवन्ति बन्दिनस्तं च ब्रह्मर्षिगणसंयुतम् । एतस्मिन्नेव काले तु गौतमौ नृपतिं ययौ

stuvanti bandinastaṃ ca brahmarṣigaṇasaṃyutam | etasminneva kāle tu gautamau nṛpatiṃ yayau

उत्थाय सादरं राज्ञा स्वासने विनिवेशितः । पूजितः परया भक्त्या तत: पप्रच्छ तं नलः

utthāya sādaraṃ rājñā svāsane viniveśitaḥ | pūjitaḥ parayā bhaktyā tata: papraccha taṃ nalaḥ

नल उवाच । स्वामिन्ननुगृहीतस्ते दर्शनेन महामुने । जन्म राज्यं पिता माता कुलं जीवितमद्य मे

nala uvāca | svāminnanugṛhītaste darśanena mahāmune | janma rājyaṃ pitā mātā kulaṃ jīvitamadya me

सफलं स्वागमे हेतुं वद तूर्णं महामुने । गौतम उवाच । ममासीन्महती वांछा दृष्टुं ते वैभवं नृप

saphalaṃ svāgame hetuṃ vada tūrṇaṃ mahāmune | gautama uvāca | mamāsīnmahatī vāṃchā dṛṣṭuṃ te vaibhavaṃ nṛpa

स्तुवंति देवाः स्वर्गस्था ब्रह्मेन्द्र हरि शूलिनः । धन्योऽसि मर्त्यलोकस्थो मर्त्यैर्देवैश्च शस्यसे

stuvaṃti devāḥ svargasthā brahmendra hari śūlinaḥ | dhanyo'si martyalokastho martyairdevaiśca śasyase

नित्यतृप्तोऽप्यहं तृप्तः पूजां दृष्ट्वा च वैभवम् । इदानीमनुजानीहि गमिष्ये स्वाश्रमं प्रति

nityatṛpto'pyahaṃ tṛptaḥ pūjāṃ dṛṣṭvā ca vaibhavam | idānīmanujānīhi gamiṣye svāśramaṃ prati

नल उवाच । वेदवेदांगविद् ब्रह्मन् सर्वशास्त्रप्रवर्तक । दयानिधे क्षणं स्थित्वा छिन्धि मे संशयं मुने

nala uvāca | vedavedāṃgavid brahman sarvaśāstrapravartaka | dayānidhe kṣaṇaṃ sthitvā chindhi me saṃśayaṃ mune

मुनिरुवाच । साधु पृष्टं महाराज स्थितोऽहं स्नेहभावतः । नागा नृपाश्च देवाश्च यत्ते नाज्ञा विलंघिन:

muniruvāca | sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja sthito'haṃ snehabhāvataḥ | nāgā nṛpāśca devāśca yatte nājñā vilaṃghina:

1.52.20

नृप उवाच । ममैव विस्मयो ब्रह्मन् निरीक्ष्य वैभवं स्वकम् । इत्थं ममाभवत्केन पुण्येन तपसाऽपि वा

nṛpa uvāca | mamaiva vismayo brahman nirīkṣya vaibhavaṃ svakam | itthaṃ mamābhavatkena puṇyena tapasā'pi vā

वद तत्त्वेन कश्चाहमभवं पूर्वजन्मनि । मुनिरुवाच । गौंडदेशात्परे देशे पुरे पिप्पलसंज्ञिके

vada tattvena kaścāhamabhavaṃ pūrvajanmani | muniruvāca | gauṃḍadeśātpare deśe pure pippalasaṃjñike

त्वमासीः क्षत्रियः पूर्वं दरिद्रो ज्ञानवान् शुचिः। जायापत्यैः सुहृद्भिश्च वाक्शरैस्ताडितो भृशम्

tvamāsīḥ kṣatriyaḥ pūrvaṃ daridro jñānavān śuciḥ| jāyāpatyaiḥ suhṛdbhiśca vākśaraistāḍito bhṛśam

रात्रावपृष्ट्वा सर्वांस्त्वं निर्वेदाद् गहनं वनम् । गतवान्वृक्षवल्लीभिः सिंहव्याघ्रगजैर्मृगैः

rātrāvapṛṣṭvā sarvāṃstvaṃ nirvedād gahanaṃ vanam | gatavānvṛkṣavallībhiḥ siṃhavyāghragajairmṛgaiḥ

सेवितं शीतलजलै सरोभिर्जलजादिभिः । आश्रमोऽथ त्वयाऽदर्शि भ्रमता भ्रमता वने

sevitaṃ śītalajalai sarobhirjalajādibhiḥ | āśramo'tha tvayā'darśi bhramatā bhramatā vane

तपोनिधेः कौशिकस्य वेदघोषनिनादितः । तत्र गत्वा मुनिं तं त्वं प्रणतो भक्तिभावतः

taponidheḥ kauśikasya vedaghoṣanināditaḥ | tatra gatvā muniṃ taṃ tvaṃ praṇato bhaktibhāvataḥ

उत्थापितः कौशिकेन दीनानाथ दयावता । दुःखितं त्वां विदित्वा स आशीर्वादमवीवदत्

utthāpitaḥ kauśikena dīnānātha dayāvatā | duḥkhitaṃ tvāṃ viditvā sa āśīrvādamavīvadat

गजाननो मे देवेशो भविता ते शुभंकरः । श्रुत्वा तदाशिषं सौम्यां प्राप्तोऽसि परमां मुदम्

gajānano me deveśo bhavitā te śubhaṃkaraḥ | śrutvā tadāśiṣaṃ saumyāṃ prāpto'si paramāṃ mudam

पृष्टवानसि तं विप्रमुपायं सर्वकामदं । दारिद्र्यनाशकं राजन् भुक्तिमुक्तिप्रदं शिवम्

pṛṣṭavānasi taṃ vipramupāyaṃ sarvakāmadaṃ | dāridryanāśakaṃ rājan bhuktimuktipradaṃ śivam

गणेशाराधनं तुभ्यं कथयामास कौशिकः । कौशिक उवाच । व्रतं कुरु गणेशस्य मासमात्रं नराधिप

gaṇeśārādhanaṃ tubhyaṃ kathayāmāsa kauśikaḥ | kauśika uvāca | vrataṃ kuru gaṇeśasya māsamātraṃ narādhipa

1.52.30

कुरु मूर्तिं गणेशस्य मृन्मयीं चारुदर्शनाम् । पूर्वोक्तविधिना पूजां कुरु शृणु कथानकम्

kuru mūrtiṃ gaṇeśasya mṛnmayīṃ cārudarśanām | pūrvoktavidhinā pūjāṃ kuru śṛṇu kathānakam

दिने दिने मासमात्रं ततः सिद्धिमवाप्स्यसि । मुनिरुवाच । इति श्रुत्वा कौशिकं तं पप्रच्छ भूमिपः पु:न

dine dine māsamātraṃ tataḥ siddhimavāpsyasi | muniruvāca | iti śrutvā kauśikaṃ taṃ papraccha bhūmipaḥ pu:na

गजाननं न जानामि तत्स्वरुपं वदस्व मे। ज्ञात्वा तं देवदेवेशं करिष्ये व्रतमुत्तमम्

gajānanaṃ na jānāmi tatsvarupaṃ vadasva me| jñātvā taṃ devadeveśaṃ kariṣye vratamuttamam

इति तेन कृते प्रश्ने जगाद मुनिसत्तमः। अनिर्वाच्यस्वरूपस्य परब्रह्मस्वरुपिणः

iti tena kṛte praśne jagāda munisattamaḥ| anirvācyasvarūpasya parabrahmasvarupiṇaḥ

वैकारिकस्वरूपाणि गजाननकृतानि तम्

vaikārikasvarūpāṇi gajānanakṛtāni tam

कौशिक उवाच । यः कर्ता सर्वलोकानां पिता माता जगद्गुरुः । ब्रह्मेन्द्र शिव विष्णूनां ध्येयो यः स गजाननः

kauśika uvāca | yaḥ kartā sarvalokānāṃ pitā mātā jagadguruḥ | brahmendra śiva viṣṇūnāṃ dhyeyo yaḥ sa gajānanaḥ

मुनिरुवाच । इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं प्रणिपत्य मुनीश्वरम् । अनुज्ञातस्ततस्तेन गतोऽसि निजमंदिरम्

muniruvāca | iti śrutvā tu tadvākyaṃ praṇipatya munīśvaram | anujñātastatastena gato'si nijamaṃdiram

आरभ्य श्रावणे शुद्धे चतुर्थ्यां व्रतमुत्तमम् । अकरोन्मृन्मयीं मूर्तिं गणेशस्य यथोदिताम्

ārabhya śrāvaṇe śuddhe caturthyāṃ vratamuttamam | akaronmṛnmayīṃ mūrtiṃ gaṇeśasya yathoditām

स्थाने च वचने मौंने गमने शयने भुजि । ध्यायन्गजाननं देवं प्रायाः सिद्धिमनुत्तमाम्

sthāne ca vacane mauṃne gamane śayane bhuji | dhyāyangajānanaṃ devaṃ prāyāḥ siddhimanuttamām

नाना गजरथाश्वाद्यैर्गोधनैर्धनसंचितैः । दासीदासयुतः श्रीमान्जातो व्रतप्रभावतः

nānā gajarathāśvādyairgodhanairdhanasaṃcitaiḥ | dāsīdāsayutaḥ śrīmānjāto vrataprabhāvataḥ

1.52.40

दत्तमानसि दानानि सर्वाणि देवतुष्टये । गणेशस्य महामौल्यं प्रासादं कृतवान्मुदा

dattamānasi dānāni sarvāṇi devatuṣṭaye | gaṇeśasya mahāmaulyaṃ prāsādaṃ kṛtavānmudā

भुक्त्वा भोगान्यथाकामं कालेन निधनं गतः । जातोऽसि निषधे देशे नृपस्त्वं नलनामकः

bhuktvā bhogānyathākāmaṃ kālena nidhanaṃ gataḥ | jāto'si niṣadhe deśe nṛpastvaṃ nalanāmakaḥ

अतस्त्वय्यचला लक्ष्मी त्रिलोकी जनवन्दिते । इदानीमनुजानीहि यत्पृष्टं तन्निरूपितम्

atastvayyacalā lakṣmī trilokī janavandite | idānīmanujānīhi yatpṛṣṭaṃ tannirūpitam

हिमवानुवाच । एवं गते गौतमे तु व्रतं चक्रे नलो नृपः । तद्वाक्याज्जातविश्वासो मूर्तिं कृत्वा सुशोभनाम्

himavānuvāca | evaṃ gate gautame tu vrataṃ cakre nalo nṛpaḥ | tadvākyājjātaviśvāso mūrtiṃ kṛtvā suśobhanām

श्रुत्वा कथां गणेशस्य प्रत्यहं पूज्य भक्तित: । अलभत्सर्वकामान्स व्रतस्यास्य प्रभावतः

śrutvā kathāṃ gaṇeśasya pratyahaṃ pūjya bhaktita: | alabhatsarvakāmānsa vratasyāsya prabhāvataḥ

इति ते कथितं कन्ये नलेनेत्थं कृतं व्रतम् । उपदिष्टं गौतमेन पूर्वजन्मकृतं व्रतम्

iti te kathitaṃ kanye nalenetthaṃ kṛtaṃ vratam | upadiṣṭaṃ gautamena pūrvajanmakṛtaṃ vratam

2304

यस्य प्रभावः संपूर्णो वक्तुं केनापि नेष्यते ॥४६॥ (

yasya prabhāvaḥ saṃpūrṇo vaktuṃ kenāpi neṣyate ||46|| (

इति श्री गणेशपुराण उपासनाखंडे नलव्रत निरुपणं नाम द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe nalavrata nirupaṇaṃ nāma dvipaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५३ प्रारंभ :- हिमवानुवाच । इदानीं कथयिष्यामि राज्ञा चन्द्रांगदेन च। सपत्न्या च कृतं ह्येतदिन्दुमत्या शुभानने

adhyāya 53 prāraṃbha :- himavānuvāca | idānīṃ kathayiṣyāmi rājñā candrāṃgadena ca| sapatnyā ca kṛtaṃ hyetadindumatyā śubhānane

मालवे विषये ख्यातं नगरं कर्णनामकम् । तत्र चन्द्रांगदो राजा बभूवातिपराक्रमी

mālave viṣaye khyātaṃ nagaraṃ karṇanāmakam | tatra candrāṃgado rājā babhūvātiparākramī

अणिमादि गुणोपेतः सर्वशास्त्रार्थतत्ववित् । यज्वा दानी महाज्ञानी वेदवेदांगपारगः

aṇimādi guṇopetaḥ sarvaśāstrārthatatvavit | yajvā dānī mahājñānī vedavedāṃgapāragaḥ

अतिक्रान्ता सभा यस्य सुधर्मामतिमानुषीम् । मुष्णाति चक्षुषस्तेजो रविकान्त मरीचिभिः

atikrāntā sabhā yasya sudharmāmatimānuṣīm | muṣṇāti cakṣuṣastejo ravikānta marīcibhiḥ

अतिस्वच्छानि वासांसि रत्नस्तंभाश्रयात्सुते । नीललोहितपीतत्वाच्चित्रतां यान्ति कानिचित्

atisvacchāni vāsāṃsi ratnastaṃbhāśrayātsute | nīlalohitapītatvāccitratāṃ yānti kānicit

अतिसाध्वी महाभागा पतिशुश्रूषणे रता। धर्मशीला व्रतपरा श्वश्रूश्वशुरसेविनी

atisādhvī mahābhāgā patiśuśrūṣaṇe ratā| dharmaśīlā vrataparā śvaśrūśvaśurasevinī

गृहकृत्येषु चाव्यग्रा देवतातिथिपूजिका । नाम्ना चेन्दुमति ख्याता सर्वावयवसुन्दरा । धर्मशीलोऽपि नृपतिरमात्यैः प्रार्थितो भृशम् । जीवहिंसां महाघोरां पापार्द्धिं परिवर्जय

gṛhakṛtyeṣu cāvyagrā devatātithipūjikā | nāmnā cendumati khyātā sarvāvayavasundarā | dharmaśīlo'pi nṛpatiramātyaiḥ prārthito bhṛśam | jīvahiṃsāṃ mahāghorāṃ pāpārddhiṃ parivarjaya

कदाचिद्दैवयोगेन मृगयां क्रीडितुं ययौ । तरक्षुरुरुवाराह मृगपक्षियुतं वनम्

kadāciddaivayogena mṛgayāṃ krīḍituṃ yayau | tarakṣururuvārāha mṛgapakṣiyutaṃ vanam

नीलकंचुक संवीतो नीलोष्णीषोत्तरच्छदः । बद्धगोधांगुलित्राणः शस्त्रिकाखड्गखेटवान्

nīlakaṃcuka saṃvīto nīloṣṇīṣottaracchadaḥ | baddhagodhāṃgulitrāṇaḥ śastrikākhaḍgakheṭavān

1.53.10

जवेनाश्वसमारुढो शरचापकरो बली। तादृशैर्वीरनिकरैरमात्यैः सेवकैर्वृतः

javenāśvasamāruḍho śaracāpakaro balī| tādṛśairvīranikarairamātyaiḥ sevakairvṛtaḥ

निघ्नन् मृगान् वराहांश्च प्रेषयन्नगरं प्रति । भ्रममाणो वने राजा दृष्टो राक्षसपुंगवैः

nighnan mṛgān varāhāṃśca preṣayannagaraṃ prati | bhramamāṇo vane rājā dṛṣṭo rākṣasapuṃgavaiḥ

चकम्पे राक्षसान् दृष्टवा शीतज्वरयुतो यथा । दरीमुखान् गर्तनेत्रान् व्यादिता स्यान्नभस्पृशः

cakampe rākṣasān dṛṣṭavā śītajvarayuto yathā | darīmukhān gartanetrān vyāditā syānnabhaspṛśaḥ

दृष्ट्वा तान् विद्रुताः सर्वे वीराः सेविजना आपि । केचिद्यमक्षयं याता मूर्छिताः केऽपि भूगताः

dṛṣṭvā tān vidrutāḥ sarve vīrāḥ sevijanā āpi | kecidyamakṣayaṃ yātā mūrchitāḥ ke'pi bhūgatāḥ

तत्रैका राक्षसी क्रूरा दृष्ट्वा कामातिसुंदरम् । तं नृपं परिरभ्यैव चुचुंबे काममोहिता

tatraikā rākṣasī krūrā dṛṣṭvā kāmātisuṃdaram | taṃ nṛpaṃ parirabhyaiva cucuṃbe kāmamohitā

तस्यामात्यान्भगे कृत्वा भक्षयामास सेवकान् । एतस्मिन्नंतरे राजा पलायनपरो ययौ

tasyāmātyānbhage kṛtvā bhakṣayāmāsa sevakān | etasminnaṃtare rājā palāyanaparo yayau

कासारमध्ये मग्नोऽभून्नाद्राक्षीद्राक्षसी च तम् । स धृतो नागकन्याभिर्नीतः पातालमन्दिरम्

kāsāramadhye magno'bhūnnādrākṣīdrākṣasī ca tam | sa dhṛto nāgakanyābhirnītaḥ pātālamandiram

भूषितो नागकन्याभिर्वस्त्रालंकारभूषणैः । पप्रच्छुर्नागकन्यास्तं कुत आगमनं तव

bhūṣito nāgakanyābhirvastrālaṃkārabhūṣaṇaiḥ | papracchurnāgakanyāstaṃ kuta āgamanaṃ tava

कोसि कस्यासि किं तात वद सत्यं नरोत्तम । इति तद्वचनं श्रुत्वा ता जगाद नराधिपः

kosi kasyāsi kiṃ tāta vada satyaṃ narottama | iti tadvacanaṃ śrutvā tā jagāda narādhipaḥ

अहं चन्द्रांगदो नाम हेमांगदसुतो बली। मालवे विषये कर्णनगरे वसतिर्मम

ahaṃ candrāṃgado nāma hemāṃgadasuto balī| mālave viṣaye karṇanagare vasatirmama

1.53.20

राक्षसीभयवित्रस्तः प्रविष्टः सलिलं महत् । भवतीभिरिहानीतो यत्पृष्टं तन्निवेदितम्

rākṣasībhayavitrastaḥ praviṣṭaḥ salilaṃ mahat | bhavatībhirihānīto yatpṛṣṭaṃ tanniveditam

भक्षिताः सर्वलोका मे मृगयाभिरतस्य ह। सरोजलप्रसादेन जीवंस्तिष्ठामि सांप्रतम्

bhakṣitāḥ sarvalokā me mṛgayābhiratasya ha| sarojalaprasādena jīvaṃstiṣṭhāmi sāṃpratam

इति ता वचनं श्रुत्वा पुनरुचुर्नृपं तदा

iti tā vacanaṃ śrutvā punarucurnṛpaṃ tadā

ता ऊचुः । भवास्माकं पतिरिह सर्वं सेत्स्यति ते प्रियम्। अस्माकं नागकन्यानां भोगश्चातीव दुर्लभः

tā ūcuḥ | bhavāsmākaṃ patiriha sarvaṃ setsyati te priyam| asmākaṃ nāgakanyānāṃ bhogaścātīva durlabhaḥ

तासामिति वचः श्रुत्वा प्रोवाच नृपसत्तमः । एकपत्नीव्रतं मेऽस्ति मातरस्तत्कथं त्यजे

tāsāmiti vacaḥ śrutvā provāca nṛpasattamaḥ | ekapatnīvrataṃ me'sti mātarastatkathaṃ tyaje

सोमवंशप्रसूतानां राज्ञां धर्मान्ब्रवीमि वः । परद्रव्यं परद्रोहं परदारांस्तथैव च

somavaṃśaprasūtānāṃ rājñāṃ dharmānbravīmi vaḥ | paradravyaṃ paradrohaṃ paradārāṃstathaiva ca

परनिन्दां च नेच्छन्ति नृपाः सौम्याश्च साधवः । अधीतिर्यजनं दानं शरणागतपालनम्

paranindāṃ ca necchanti nṛpāḥ saumyāśca sādhavaḥ | adhītiryajanaṃ dānaṃ śaraṇāgatapālanam

निषिद्धाचरणं नैव विध्यर्थं प्रतिपालनम् । एते धर्मा त्रिवर्णानां याजनादित्रयं द्विजे

niṣiddhācaraṇaṃ naiva vidhyarthaṃ pratipālanam | ete dharmā trivarṇānāṃ yājanāditrayaṃ dvije

अधिकं सर्ववर्णानामातिथ्यं परमं मतम् । इति श्रुत्वा नृपवचोऽखिला नागकुमारिकाः

adhikaṃ sarvavarṇānāmātithyaṃ paramaṃ matam | iti śrutvā nṛpavaco'khilā nāgakumārikāḥ

प्रशेपुस्तं वियुक्तस्त्वं बहुधा स्वस्त्रिया भव । बबन्धुर्निगडैस्तं ता दुःखिताः कामविह्वलाः

praśepustaṃ viyuktastvaṃ bahudhā svastriyā bhava | babandhurnigaḍaistaṃ tā duḥkhitāḥ kāmavihvalāḥ

1.53.30

राक्षसी तु जलं प्राश्य तदर्थे तत्सरोगतम् । भक्षयित्वा जलचरान्ना तृप्यत्परमं तदा

rākṣasī tu jalaṃ prāśya tadarthe tatsarogatam | bhakṣayitvā jalacarānnā tṛpyatparamaṃ tadā

इमं वृत्तान्तमशृणोद्राज्ञी राजीवलोचना । पर्यंकस्था स्वदूतात्सा राक्षसीतोऽवशेषितात्

imaṃ vṛttāntamaśṛṇodrājñī rājīvalocanā | paryaṃkasthā svadūtātsā rākṣasīto'vaśeṣitāt

भग्नं निशम्य नृपतिं दुःखिता पतिता भुवि । मूर्छामवाप महतीं सखीभिः परिव्रीजिता

bhagnaṃ niśamya nṛpatiṃ duḥkhitā patitā bhuvi | mūrchāmavāpa mahatīṃ sakhībhiḥ parivrījitā

सिक्ता शीतलतोयेन रुदन्तीभिर्मुहर्मुहुः। उपविष्टा प्ररुदति घ्नंति वक्षः शिरो मुखम्

siktā śītalatoyena rudantībhirmuharmuhuḥ| upaviṣṭā prarudati ghnaṃti vakṣaḥ śiro mukham

शुशोच परमालापैर्भर्तः कान्तेति जल्पती । क्वगतः प्राणनाथो मे हित्वा मां प्रियवादिनीम्

śuśoca paramālāpairbhartaḥ kānteti jalpatī | kvagataḥ prāṇanātho me hitvā māṃ priyavādinīm

सर्वावयवसंपूर्णा प्रणतां प्रियकारिणीम् । भर्तृकार्यरतां नित्यं नित्यं चातिथिपूजिकाम्

sarvāvayavasaṃpūrṇā praṇatāṃ priyakāriṇīm | bhartṛkāryaratāṃ nityaṃ nityaṃ cātithipūjikām

कुत्र भोक्ष्यति मे नाथो निद्रां वा कुत्र यास्यति । कांचनं शयनं हित्वा परार्घ्यास्तरणैर्वृतम्

kutra bhokṣyati me nātho nidrāṃ vā kutra yāsyati | kāṃcanaṃ śayanaṃ hitvā parārghyāstaraṇairvṛtam

कथं स्नास्यति कान्तो मे हित्वा तैलं सुगंधिकम । लोकानां पालनं कोऽद्य विना तेन करिष्यति

kathaṃ snāsyati kānto me hitvā tailaṃ sugaṃdhikama | lokānāṃ pālanaṃ ko'dya vinā tena kariṣyati

प्रजानां सर्वलोकानां बालानां रंजनं च कः । अस्तं यातो गुणनिधिः प्रताप निधिरद्य किम्

prajānāṃ sarvalokānāṃ bālānāṃ raṃjanaṃ ca kaḥ | astaṃ yāto guṇanidhiḥ pratāpa nidhiradya kim

दिशः शून्याः प्रपश्यामि विना तेन महात्मना । क्वाहं सुखं प्रपश्यामि क्व सुखं सोऽपि यास्यति

diśaḥ śūnyāḥ prapaśyāmi vinā tena mahātmanā | kvāhaṃ sukhaṃ prapaśyāmi kva sukhaṃ so'pi yāsyati

1.53.40

इहलोके परे वापि न सुखं कुलयोषिताम् । हीनानां स्वामिनां देव यदेतत्स्वामिना सह

ihaloke pare vāpi na sukhaṃ kulayoṣitām | hīnānāṃ svāmināṃ deva yadetatsvāminā saha

शरणागत गुप्तिं च दीनानां कः करिष्यति । एवं बहुविधं दीना रुदती भृशविह्वला

śaraṇāgata guptiṃ ca dīnānāṃ kaḥ kariṣyati | evaṃ bahuvidhaṃ dīnā rudatī bhṛśavihvalā

2346

तत्याज त्रोटयित्वा सा भूषणानि च दूरतः । कंकणानि च सर्वाणि बभंज च मुमूर्छ च ॥४२॥ (

tatyāja troṭayitvā sā bhūṣaṇāni ca dūrataḥ | kaṃkaṇāni ca sarvāṇi babhaṃja ca mumūrcha ca ||42|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे चन्द्रांगदोपाख्याने त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe candrāṃgadopākhyāne tripaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५४ प्रारंभ :- पार्वत्युवाच । तस्यां तु मूर्छितायां तु किमकुर्वन् जनास्तदा । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि हृदयामन्दनं पितः

adhyāya 54 prāraṃbha :- pārvatyuvāca | tasyāṃ tu mūrchitāyāṃ tu kimakurvan janāstadā | tanme vistarato brūhi hṛdayāmandanaṃ pitaḥ

हिमवानुवाच । तदा सर्वे नागरिका नानावाक्यविशारदाः। प्रमृज्य स्वानि चाश्रूणि समादथ्युर्नृपस्त्रियम्

himavānuvāca | tadā sarve nāgarikā nānāvākyaviśāradāḥ| pramṛjya svāni cāśrūṇi samādathyurnṛpastriyam

जना ऊचु:- । मातरुत्तिष्ठ मा शोकं कुरु पुत्रे ननः कृथाः । प्रेतं दहति शोकाश्रु तस्माद्भर्तृहितं कुरु

janā ūcu:- | mātaruttiṣṭha mā śokaṃ kuru putre nanaḥ kṛthāḥ | pretaṃ dahati śokāśru tasmādbhartṛhitaṃ kuru

मर्त्येषु न हि दृष्टोऽस्ति चिरजीवी शुभानने । यथा जीर्णं परित्यज्य वासोऽन्यद् गृह्यते जनैः

martyeṣu na hi dṛṣṭo'sti cirajīvī śubhānane | yathā jīrṇaṃ parityajya vāso'nyad gṛhyate janaiḥ

वर्ष्मापि देहिना तद्वत् त्यक्त्वाऽन्यद्गृह्यते शुभम् । अत्याश्चर्यमिदं भद्रे स्वयं मृत्युमुखे स्थितः

varṣmāpi dehinā tadvat tyaktvā'nyadgṛhyate śubham | atyāścaryamidaṃ bhadre svayaṃ mṛtyumukhe sthitaḥ

शोचते मृतमपरं स्वयं मरणधर्मवान् । स्वदेहेन वियोगं च न वेत्ति भाविनं जनः

śocate mṛtamaparaṃ svayaṃ maraṇadharmavān | svadehena viyogaṃ ca na vetti bhāvinaṃ janaḥ

मदीयं मन्यते सर्वदैवकालवशे स्थितम् । ब्रह्मादिस्थावरान्तं यद्विश्वं साब्धि चराचरम्

madīyaṃ manyate sarvadaivakālavaśe sthitam | brahmādisthāvarāntaṃ yadviśvaṃ sābdhi carācaram

ज्ञात्वा तं नश्वरं शोकं त्यक्त्वोत्तिष्ठ सुपुत्रिणि । धर्मवान् पुण्यशीलस्ते भर्ता मुक्तिंगतो भवेत्

jñātvā taṃ naśvaraṃ śokaṃ tyaktvottiṣṭha suputriṇi | dharmavān puṇyaśīlaste bhartā muktiṃgato bhavet

जीवन्यदि भवेत्स्वर्गे तदा यास्यति कर्हिचित् । अतिपुण्यान् मानवोऽपि याति स्वर्गगतः पुनः । अथवा परिपृच्छामो मुनिं कंचिदिहागतम्

jīvanyadi bhavetsvarge tadā yāsyati karhicit | atipuṇyān mānavo'pi yāti svargagataḥ punaḥ | athavā paripṛcchāmo muniṃ kaṃcidihāgatam

अध्यायाः ५१-५५ (cont. 2)

1.54.10

अतीतानागतविदं कथयिष्यति सोऽखिलम् । अनन्तरं हि यत्कार्यं तत्सर्वं विदधामहे

atītānāgatavidaṃ kathayiṣyati so'khilam | anantaraṃ hi yatkāryaṃ tatsarvaṃ vidadhāmahe

हिमवानुवाच । एवं प्रबोधिता लोकैः क्षणमिन्दुमतीत्मदा । आश्वस्ता सर्ववाक्येन प्रमृज्याश्रूणि वाससा

himavānuvāca | evaṃ prabodhitā lokaiḥ kṣaṇamindumatītmadā | āśvastā sarvavākyena pramṛjyāśrūṇi vāsasā

विसर्जयामास तदा लोकान्सर्वान् समागतान् । त्यक्त्वा सौभाग्यचिह्नानि प्रपेदे कृशतां भृशम्

visarjayāmāsa tadā lokānsarvān samāgatān | tyaktvā saubhāgyacihnāni prapede kṛśatāṃ bhṛśam

रुदती शोचती तस्थौ श्वसती मूर्छिता मुहुः । ततो द्वादशवर्षान्ते नारदो दिव्यदर्शनः

rudatī śocatī tasthau śvasatī mūrchitā muhuḥ | tato dvādaśavarṣānte nārado divyadarśanaḥ

आजगाम गृहं तस्या यदृच्छा विचरन्मुनिः । दृष्ट्वा तं विललापाशु वदन्ती भर्तुचेष्टितम्

ājagāma gṛhaṃ tasyā yadṛcchā vicaranmuniḥ | dṛṣṭvā taṃ vilalāpāśu vadantī bhartuceṣṭitam

दुःखं चाकथयत्तस्मै जातं द्वादशवार्षिकम् । निशम्य रुदितं तस्या हर्षयन्मुनिरब्रवीत्

duḥkhaṃ cākathayattasmai jātaṃ dvādaśavārṣikam | niśamya ruditaṃ tasyā harṣayanmunirabravīt

नारद उवाच । क्वापि तिष्ठति ते भर्ता न तं शोचितुमर्हसि । शिरच्छादय नीलेन वाससा कर्णभूषणे

nārada uvāca | kvāpi tiṣṭhati te bhartā na taṃ śocitumarhasi | śiracchādaya nīlena vāsasā karṇabhūṣaṇe

कर्णयोः कुरु भाले त्वं बिभ्रती कुंकुमं शुभम् । वलयानि च करयोः कंठे मंगलसूत्रकम्

karṇayoḥ kuru bhāle tvaṃ bibhratī kuṃkumaṃ śubham | valayāni ca karayoḥ kaṃṭhe maṃgalasūtrakam

हिमवानुवाच । सर्वज्ञस्य मुनेर्वाक्याद्विश्वस्ता सत्यवादिनः । तत्कालं सर्वमानाय्य हर्षिता सा तथाऽकरोत्

himavānuvāca | sarvajñasya munervākyādviśvastā satyavādinaḥ | tatkālaṃ sarvamānāyya harṣitā sā tathā'karot

आकार्यं ब्राह्मणान् सर्वान् संपूज्य नारदं पुरा। संपूज्य सकलांस्तांस्तु ददौ दानान्यनेकशः

ākāryaṃ brāhmaṇān sarvān saṃpūjya nāradaṃ purā| saṃpūjya sakalāṃstāṃstu dadau dānānyanekaśaḥ

1.54.20

वादयामास वाद्यानि शर्करां च गृहेगृहे । प्रेषयामास च तदा हर्षादिन्दुमती शुभा

vādayāmāsa vādyāni śarkarāṃ ca gṛhegṛhe | preṣayāmāsa ca tadā harṣādindumatī śubhā

वस्त्रताम्बूल दानेन ददावाज्ञां जनस्य सा । प्रणिपत्य पुनर्देवं मुनिं नारदमादरात्

vastratāmbūla dānena dadāvājñāṃ janasya sā | praṇipatya punardevaṃ muniṃ nāradamādarāt

स्वभर्तृप्राप्तयेऽपृच्छदुपायं राजकन्यका । इन्दुमत्युवाच । कुत्र तिष्ठति मे भर्ता कथं तिष्ठति वा मुने

svabhartṛprāptaye'pṛcchadupāyaṃ rājakanyakā | indumatyuvāca | kutra tiṣṭhati me bhartā kathaṃ tiṣṭhati vā mune

केनोपायेन वेदज्ञ दर्शनं तस्य मे भवेत् । अनुग्रहं कुरु मुने तमुपायं वदस्व मे । व्रतं दानं तपो वापि दुःसाध्यमपि यद्भवेत्

kenopāyena vedajña darśanaṃ tasya me bhavet | anugrahaṃ kuru mune tamupāyaṃ vadasva me | vrataṃ dānaṃ tapo vāpi duḥsādhyamapi yadbhavet

नारद उवाच । व्रतं तु परमं तेऽहं कथयामि समासतः । नभःशुक्लचतुर्थ्यां तदारभेत्परया मुदा

nārada uvāca | vrataṃ tu paramaṃ te'haṃ kathayāmi samāsataḥ | nabhaḥśuklacaturthyāṃ tadārabhetparayā mudā

नद्यां तडागे वाप्यां वा दन्तधावनपूर्वकम्। स्नानं प्रभातसमये कुरु संकल्पपूर्वकम्

nadyāṃ taḍāge vāpyāṃ vā dantadhāvanapūrvakam| snānaṃ prabhātasamaye kuru saṃkalpapūrvakam

शुक्लवासा गृहं गत्वा मृन्मयीं मूर्तिमुत्तमाम् । कुर्याच्चतुर्भुजां सम्यग् गणेशस्य मनोरमाम्

śuklavāsā gṛhaṃ gatvā mṛnmayīṃ mūrtimuttamām | kuryāccaturbhujāṃ samyag gaṇeśasya manoramām

उपचारैः षोडशभिः पूजयेत् स्थिरचेतसा । एकान्नमेकभुक्तं वा स्वयं कुर्यात्प्रयत्नतः । उपोषणं वा कुर्वीत यावद्भाद्रचतुर्थिका

upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayet sthiracetasā | ekānnamekabhuktaṃ vā svayaṃ kuryātprayatnataḥ | upoṣaṇaṃ vā kurvīta yāvadbhādracaturthikā

गीतवादित्रनृत्याद्यैर्ब्राह्मणानां च भोजनैः । महोत्सवं प्रकुर्वीत विभवे सति शोभने

gītavāditranṛtyādyairbrāhmaṇānāṃ ca bhojanaiḥ | mahotsavaṃ prakurvīta vibhave sati śobhane

एवं व्रतं कुरु शुभे भर्त्रासह समेष्यसि । पाताले नागकन्या भो रुद्धेन जीविता शुभे

evaṃ vrataṃ kuru śubhe bhartrāsaha sameṣyasi | pātāle nāgakanyā bho ruddhena jīvitā śubhe

1.54.30

सत्यं ब्रवीमि ते सत्ये नान्यथा मम भाषितम् । हिमवानुवाच । इत्युक्ता तेन मुनिना व्रतं प्रारभदादरात्

satyaṃ bravīmi te satye nānyathā mama bhāṣitam | himavānuvāca | ityuktā tena muninā vrataṃ prārabhadādarāt

गते मुनौ नभोमासि दिनैः कतिभिरागते । द्विरदाननमूर्तिं सा चकार पार्थिवीं शुभाम्

gate munau nabhomāsi dinaiḥ katibhirāgate | dviradānanamūrtiṃ sā cakāra pārthivīṃ śubhām

पूर्वोक्तविधिना पूजां चकार सुमनोहराम् । दिव्यगन्धैर्दिव्यवस्त्रैर्दिव्यैश्च कुसुमैरपि

pūrvoktavidhinā pūjāṃ cakāra sumanoharām | divyagandhairdivyavastrairdivyaiśca kusumairapi

दिव्यैर्नानाविधैश्चैव नैवेद्यैः फलकांचनैः । दीपैः पुष्पांजलीभिश्च प्रक्रमैर्नतिभिः स्तवैः

divyairnānāvidhaiścaiva naivedyaiḥ phalakāṃcanaiḥ | dīpaiḥ puṣpāṃjalībhiśca prakramairnatibhiḥ stavaiḥ

तन्नामस्मरणैर्ध्यानैस्तोषयामास तं विभुम् । गीतवादित्रनृत्याद्यैर्रा तह्मणानां च भोजनै:

tannāmasmaraṇairdhyānaistoṣayāmāsa taṃ vibhum | gītavāditranṛtyādyairrā tahmaṇānāṃ ca bhojanai:

पलमात्रं पयो भुक्त्वा चकार व्रतमुत्तमम् । नभःशुक्लचतुर्थ्यादि चिरनष्टं प्रियाप्तये

palamātraṃ payo bhuktvā cakāra vratamuttamam | nabhaḥśuklacaturthyādi ciranaṣṭaṃ priyāptaye

2382

नारदस्य मुनेर्वाक्याद्यावद्भाद्रचतुर्थिका ॥३६॥ (

nāradasya munervākyādyāvadbhādracaturthikā ||36|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे इन्दुमतीनारदसंवादे चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe indumatīnāradasaṃvāde catuḥpaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५५ प्रारंभ :- हिमवानुवाच । समाप्ते तु व्रते तस्या गणेशस्य प्रसादतः । पाताले नागकन्यानामन्यथाऽभून्मतिस्तदा

adhyāya 55 prāraṃbha :- himavānuvāca | samāpte tu vrate tasyā gaṇeśasya prasādataḥ | pātāle nāgakanyānāmanyathā'bhūnmatistadā

मोचयामास राजानं पुपूजुश्च यथाविधि । वस्त्रैराभरणैश्चैव नानारत्नमहाधनैः

mocayāmāsa rājānaṃ pupūjuśca yathāvidhi | vastrairābharaṇaiścaiva nānāratnamahādhanaiḥ

अश्वं मनोजवं दत्त्वा विससर्जुर्नृपं तदा । कासाराद् बहिरागत्य बद्ध्वा चाश्वं महाद्रुमे

aśvaṃ manojavaṃ dattvā visasarjurnṛpaṃ tadā | kāsārād bahirāgatya baddhvā cāśvaṃ mahādrume

स्नाति यावन्नागरिकैर्दृष्ट: कतिपयैर्नृपः । अपरै प्रतिपत्यैनं पप्रच्छुः को भवानिति

snāti yāvannāgarikairdṛṣṭa: katipayairnṛpaḥ | aparai pratipatyainaṃ papracchuḥ ko bhavāniti

कुत्रत्यः कुत आयातः किं नामा वद नः प्रभो। इति तेषां वचः श्रुत्वा पप्रच्छ नृपसत्तमः

kutratyaḥ kuta āyātaḥ kiṃ nāmā vada naḥ prabho| iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā papraccha nṛpasattamaḥ

इन्दुमत्याः कुमारस्य कुशलं खेदसंयुतः । ततो बुबुधिरे ते तमालिलिंगुर्मुदा जनाः

indumatyāḥ kumārasya kuśalaṃ khedasaṃyutaḥ | tato bubudhire te tamāliliṃgurmudā janāḥ

ऊचुश्च नृप ते भार्या स्नात्वेदानीं गता गृहम् । उपवासव्रतवती कृशा धमनिसंयुता

ūcuśca nṛpa te bhāryā snātvedānīṃ gatā gṛham | upavāsavratavatī kṛśā dhamanisaṃyutā

कुमारे जीवमास्थाय जीवमात्रावशेषिता । केचिच्च नगरं गत्वा शुभां वार्तामघोषयन्

kumāre jīvamāsthāya jīvamātrāvaśeṣitā | kecicca nagaraṃ gatvā śubhāṃ vārtāmaghoṣayan

अत्याप्तजनवाक्येन श्रुत्वा सा नृपमागतम् । आनन्दाब्धौ निमग्नाऽभूद् ब्रह्मज्ञानीव योगवित्

atyāptajanavākyena śrutvā sā nṛpamāgatam | ānandābdhau nimagnā'bhūd brahmajñānīva yogavit

1.55.10

ततोऽमात्यान्पुरस्कृत्य सैन्यान्य प्रेषयच्च तम् । चित्रध्वजपताकाभिरशोभयत सा पुरम्

tato'mātyānpuraskṛtya sainyānya preṣayacca tam | citradhvajapatākābhiraśobhayata sā puram

वीथीरासिंचयामास सभाः संपाद्य यत्नतः । स्वात्मानं भूषयामास वासोऽलंकारभूषणैः

vīthīrāsiṃcayāmāsa sabhāḥ saṃpādya yatnataḥ | svātmānaṃ bhūṣayāmāsa vāso'laṃkārabhūṣaṇaiḥ

गोभूहिरण्यदानाद्यैस्तोषयित्वा द्विजान बहून् । आरार्तिक्यं करे दत्त्वा पतिवत् स्त्रीजनस्य सा

gobhūhiraṇyadānādyaistoṣayitvā dvijāna bahūn | ārārtikyaṃ kare dattvā pativat strījanasya sā

गीतवादित्रघोषेण पुरात्सर उपागमत् । अमात्यास्तु पुरो गत्वा प्रणम्य नृपपुंगवम्

gītavāditraghoṣeṇa purātsara upāgamat | amātyāstu puro gatvā praṇamya nṛpapuṃgavam

आलिलिंगुर्मुदा सर्वे प्रणेमुश्च यथाक्रमम् । उपविष्टे तु नृपतावुपविष्टास्तदाज्ञया

āliliṃgurmudā sarve praṇemuśca yathākramam | upaviṣṭe tu nṛpatāvupaviṣṭāstadājñayā

सर्वान्कुशलप्रश्नाद्यैस्तोषयित्वा यथाक्रमम् । मानयित्वा तथा लोकान्दत्वा ताम्बूलवाससी

sarvānkuśalapraśnādyaistoṣayitvā yathākramam | mānayitvā tathā lokāndatvā tāmbūlavāsasī

स्वयं जगाम शिबिरमिन्दुमत्या नृपोत्तमः । कारयामास स विधिं द्वादशाब्ददृशैर्द्विजैः

svayaṃ jagāma śibiramindumatyā nṛpottamaḥ | kārayāmāsa sa vidhiṃ dvādaśābdadṛśairdvijaiḥ

पुण्याहवाचनं कृत्वा गणेशार्चनपूर्वकम् । संपूज्य शंकरं सम्यग् द्विजांश्च दक्षिणादिभिः

puṇyāhavācanaṃ kṛtvā gaṇeśārcanapūrvakam | saṃpūjya śaṃkaraṃ samyag dvijāṃśca dakṣiṇādibhiḥ

बभंज श्रीफलं त्यक्त्वा ततस्तत्पुरतो ययौ। ददर्श तत्रेन्दुमतीमिन्दोः शेषां कलामिव

babhaṃja śrīphalaṃ tyaktvā tatastatpurato yayau| dadarśa tatrendumatīmindoḥ śeṣāṃ kalāmiva

नीराजयित्वा राजानं युवतीभिः सभर्तृभिः । लाजपुष्पमयीं वृष्टिं ताभिःसाऽकार यत्तदा

nīrājayitvā rājānaṃ yuvatībhiḥ sabhartṛbhiḥ | lājapuṣpamayīṃ vṛṣṭiṃ tābhiḥsā'kāra yattadā

1.55.20

प्रमृज्य नयने सम्यगानन्दाश्रु परिप्लुते । हर्षशोकान्वितौ तौ तु परस्परमथोचतुः

pramṛjya nayane samyagānandāśru pariplute | harṣaśokānvitau tau tu parasparamathocatuḥ

परस्परवियोगाधिं कथयामासतुः शुचा । अनिवार्यप्रकृतिभिः सान्त्वितौ बहुलोक्तिभिः

parasparaviyogādhiṃ kathayāmāsatuḥ śucā | anivāryaprakṛtibhiḥ sāntvitau bahuloktibhiḥ

आनयित्वा तु राजानं समारोह्य महागजे । नानालंकारसंयुक्ते पताका छत्र संयुते

ānayitvā tu rājānaṃ samārohya mahāgaje | nānālaṃkārasaṃyukte patākā chatra saṃyute

पादचारैः परिवृते चतुर्घंटाविराजिते । शतं यष्टिधरास्तस्य वारयन्तो ययुः पुरः

pādacāraiḥ parivṛte caturghaṃṭāvirājite | śataṃ yaṣṭidharāstasya vārayanto yayuḥ puraḥ

अग्नि शस्त्र धराश्चाश्व रथारोहा अनेकशः । सव्य दक्षिणतो राज्ञो गजलक्षं ययुर्लघु

agni śastra dharāścāśva rathārohā anekaśaḥ | savya dakṣiṇato rājño gajalakṣaṃ yayurlaghu

नटा नृत्यांगना वाद्यवादका बन्दिनः पुरः । ततः पश्चाद् गजानीकाः पुरं विविशुरादरात्

naṭā nṛtyāṃganā vādyavādakā bandinaḥ puraḥ | tataḥ paścād gajānīkāḥ puraṃ viviśurādarāt

सैन्येन रजसा व्याप्ते दिननाथे हतप्रभे । अलंकृते पुरे तस्मिन्न प्राज्ञायत किंचन

sainyena rajasā vyāpte dinanāthe hataprabhe | alaṃkṛte pure tasminna prājñāyata kiṃcana

ततः परस्परं नत्वा जग्मुः स्वं स्वं निवेशनम् । मुख्या राजगृहं नीताः पुना राज्ञा प्रपूजिताः

tataḥ parasparaṃ natvā jagmuḥ svaṃ svaṃ niveśanam | mukhyā rājagṛhaṃ nītāḥ punā rājñā prapūjitāḥ

वस्त्र ताम्बूल दानेन तेनाज्ञाता गृहं ययुः । राजाऽथ ब्राह्मणान्भोज्य बुभुजे ज्ञातिभिः सह

vastra tāmbūla dānena tenājñātā gṛhaṃ yayuḥ | rājā'tha brāhmaṇānbhojya bubhuje jñātibhiḥ saha

ततो रात्रौ सुषुपतुः पर्यंके चारुनिर्मिते । परार्ध्यास्तरणोपेते परिच्छदुपधान्विते

tato rātrau suṣupatuḥ paryaṃke cārunirmite | parārdhyāstaraṇopete paricchadupadhānvite

1.55.30

ऊचतुः स्व स्व दुःखं तौ शोचन्तौ च पुनः पुनः । पुरोधसा सान्वितौ तौ शयाते स्म सुखं ततः

ūcatuḥ sva sva duḥkhaṃ tau śocantau ca punaḥ punaḥ | purodhasā sānvitau tau śayāte sma sukhaṃ tataḥ

श्रुत्वा विनायकव्रत महिमानं नृपोत्तमः । पत्न्त्याऽभूतं सकलं स्वयं कर्तुं मनो दधे

śrutvā vināyakavrata mahimānaṃ nṛpottamaḥ | patntyā'bhūtaṃ sakalaṃ svayaṃ kartuṃ mano dadhe

आगते श्रावणे मासि राजा चन्द्रांगदस्तदा । महोत्सवेन कृतवान् व्रतमेतच्छुभानने

āgate śrāvaṇe māsi rājā candrāṃgadastadā | mahotsavena kṛtavān vratametacchubhānane

ऋषिरुवाच । एवं पितृवचः श्रुत्वा पार्वती भृशहर्षितः । नभोमासं समासाद्य चकार व्रतमादरात्

ṛṣiruvāca | evaṃ pitṛvacaḥ śrutvā pārvatī bhṛśaharṣitaḥ | nabhomāsaṃ samāsādya cakāra vratamādarāt

यथोक्तविधिना मूर्तिं कृत्वा पूजां च यत्नतः । भक्षयन्ती पयोमात्रं ध्यायन्ती द्विरदाननम्

yathoktavidhinā mūrtiṃ kṛtvā pūjāṃ ca yatnataḥ | bhakṣayantī payomātraṃ dhyāyantī dviradānanam

ततश्चंचलता यातं शंकरस्यापि मानसम् । आससादाश्रमं तस्याः पार्वत्याः शूलभृत् स्वयम्

tataścaṃcalatā yātaṃ śaṃkarasyāpi mānasam | āsasādāśramaṃ tasyāḥ pārvatyāḥ śūlabhṛt svayam

गणेशस्य चतुर्थ्यां तु संपूर्णे तद्व्रते शुभे। पश्यति स्म हरं देवी वृषारूढं निजाश्रमे

gaṇeśasya caturthyāṃ tu saṃpūrṇe tadvrate śubhe| paśyati sma haraṃ devī vṛṣārūḍhaṃ nijāśrame

उत्थाय प्रणनामास्य पादाम्बुजयुगं मुदा । पूजयामास विधिवच्छंकरं लोकशंकरम्

utthāya praṇanāmāsya pādāmbujayugaṃ mudā | pūjayāmāsa vidhivacchaṃkaraṃ lokaśaṃkaram

उवाच च महादेवं पार्वती प्रेमविह्वला । देव्युवाच । कथं मां त्यज्य गतवान्किं मां विस्मृतवानसि

uvāca ca mahādevaṃ pārvatī premavihvalā | devyuvāca | kathaṃ māṃ tyajya gatavānkiṃ māṃ vismṛtavānasi

त्वद्वियोगान्निमेषोऽपि कल्पकल्पोऽभवद्विभो । गणेशस्य व्रतमिदं पित्रादिष्टं कृतं मया

tvadviyogānnimeṣo'pi kalpakalpo'bhavadvibho | gaṇeśasya vratamidaṃ pitrādiṣṭaṃ kṛtaṃ mayā

1.55.40

वरदस्य प्रसादेन संप्राप्तं दर्शनं तव

varadasya prasādena saṃprāptaṃ darśanaṃ tava

ब्रह्मोवाच । एतस्मिन्नेव काले तु हिमवानुपजग्मिवान् । सत्याः करं करे तस्य न्यवेदयत सादरम्

brahmovāca | etasminneva kāle tu himavānupajagmivān | satyāḥ karaṃ kare tasya nyavedayata sādaram

ततो देवाः सगंधर्वा द्विरदाननमादरात् । पूजयामासुरथ तौ शिवौ शिव करौ सताम्

tato devāḥ sagaṃdharvā dviradānanamādarāt | pūjayāmāsuratha tau śivau śiva karau satām

देवदुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात ह। सर्वे गजाननं नत्वा स्तुत्वा च विविधैः स्तवैः

devaduṃdubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ha| sarve gajānanaṃ natvā stutvā ca vividhaiḥ stavaiḥ

जयशब्दैः शंकरोऽपि तुष्टाव द्विरदाननम् । अर्धांगे पार्वतीं कृत्वा वृषमारुहय सत्वरः

jayaśabdaiḥ śaṃkaro'pi tuṣṭāva dviradānanam | ardhāṃge pārvatīṃ kṛtvā vṛṣamāruhaya satvaraḥ

ययौ कैलासशिखरं सर्वे स्वं स्वं पदं ययुः

yayau kailāsaśikharaṃ sarve svaṃ svaṃ padaṃ yayuḥ

ब्रह्मोवाच । इति ते कथितं सर्वं व्यास पृष्टं त्वया तु यत् । माहात्म्यं गणनाथस्य व्रतस्य च महामुने

brahmovāca | iti te kathitaṃ sarvaṃ vyāsa pṛṣṭaṃ tvayā tu yat | māhātmyaṃ gaṇanāthasya vratasya ca mahāmune

2429

इदानीं पुनरन्यच्च कथयामि कथानकम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तः कामाँल्लभेन्नर ॥४७॥ (

idānīṃ punaranyacca kathayāmi kathānakam | yacchrutvā sarvapāpebhyo muktaḥ kāmām̐llabhennara ||47|| (

इति श्री गणेशपुराण उपासनाखंडे शिवपार्वतीसंयोगोनाम पंचपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe śivapārvatīsaṃyogonāma paṃcapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ५६-६०

भृगुरुवाच । एवं ते कथितं राजन् माहात्म्यं सकलं मया । पुनश्च शृणु व्यासेन यच्छ्रुतं ब्रह्मणो मुखात्

bhṛguruvāca | evaṃ te kathitaṃ rājan māhātmyaṃ sakalaṃ mayā | punaśca śṛṇu vyāsena yacchrutaṃ brahmaṇo mukhāt

सोमकान्त उवाच । कथं श्रुतं ब्रह्ममुखाद् व्यासेनामितबुद्धिना । न तृप्तिमधिगच्छामि तन्मे वद महामुने

somakānta uvāca | kathaṃ śrutaṃ brahmamukhād vyāsenāmitabuddhinā | na tṛptimadhigacchāmi tanme vada mahāmune

भृगुरुवाच । एवं श्रुत्वा कथां व्यासोऽपृच्छद् ब्रह्माणमादरात् । स चापि कथयामास सादरं पृच्छतेऽनघ

bhṛguruvāca | evaṃ śrutvā kathāṃ vyāso'pṛcchad brahmāṇamādarāt | sa cāpi kathayāmāsa sādaraṃ pṛcchate'nagha

व्यास उवाच । पुनः कथय मे ब्रह्मन गणनाथ कथां पराम् । तृष्णा मे वर्धते भूयः श्रोतुं विघ्नेश सत्कथाम्

vyāsa uvāca | punaḥ kathaya me brahmana gaṇanātha kathāṃ parām | tṛṣṇā me vardhate bhūyaḥ śrotuṃ vighneśa satkathām

ब्रह्मोवाच । अपरां शृणु मे व्यास कथां कौतुकसंयुताम् । शूरसेन प्रभृतिभिरनुभूतां गजाननीम् ।।५ । । मध्यदेशेभवद्राजा शूरसेनो महाबली । सहस्राख्य पुरे रम्ये वेदवेदांग पारगः

brahmovāca | aparāṃ śṛṇu me vyāsa kathāṃ kautukasaṃyutām | śūrasena prabhṛtibhiranubhūtāṃ gajānanīm ||5 | | madhyadeśebhavadrājā śūraseno mahābalī | sahasrākhya pure ramye vedavedāṃga pāragaḥ

धनवान् रुपवान् दाता होता पाता जनस्य ह । शक्तित्रययुतो मानी षाड्गुण्य परिनिष्ठितः

dhanavān rupavān dātā hotā pātā janasya ha | śaktitrayayuto mānī ṣāḍguṇya pariniṣṭhitaḥ

उपायानां चतुर्णां च चालने चतुरोऽरिहा । चतुर्विध बलोपेतो द्विजदेवेषु भक्तिमान्

upāyānāṃ caturṇāṃ ca cālane caturo'rihā | caturvidha balopeto dvijadeveṣu bhaktimān

पृथिवीमंडलं यस्य वशवर्त्यभवत्सदा । नगरं शक्रनगराद्विशिष्टं भाति भूतले ।।९। । यस्य पत्नी पुण्यशीला नाम्नाऽभूत् पुण्यशालिनी । यस्या रुपेण सदृशी नासीत् त्रैलोक्यमंडले ।। १.५६.१

pṛthivīmaṃḍalaṃ yasya vaśavartyabhavatsadā | nagaraṃ śakranagarādviśiṣṭaṃ bhāti bhūtale ||9| | yasya patnī puṇyaśīlā nāmnā'bhūt puṇyaśālinī | yasyā rupeṇa sadṛśī nāsīt trailokyamaṃḍale || 1.56.1

पातिव्रत्य गुणैर्यस्या लज्जां प्राप्ताऽप्यरुंधती । असूया त्यागयोगेनाप्यनसूयाऽभवल्लघुः

pātivratya guṇairyasyā lajjāṃ prāptā'pyaruṃdhatī | asūyā tyāgayogenāpyanasūyā'bhavallaghuḥ

स कदाचिन्नृपोऽमात्यैः संवृतो वीरसत्तमैः । उपविष्टो नृपसभां ददृशे गगनेचरम् ।। १

sa kadācinnṛpo'mātyaiḥ saṃvṛto vīrasattamaiḥ | upaviṣṭo nṛpasabhāṃ dadṛśe gaganecaram || 1

विमानं वह्निसदृशं नेत्रतेजोहरं परम् । गान श्रवण सक्तास्ते राज्ञा सह सभासदः ।। १३ । । विह्वलास्ते किं किमिति ज्ञातुं दूतानचोदयन् । ते दूता प्रागमन्द्रष्टुं विमानं सूर्यसन्निभम्

vimānaṃ vahnisadṛśaṃ netratejoharaṃ param | gāna śravaṇa saktāste rājñā saha sabhāsadaḥ || 13 | | vihvalāste kiṃ kimiti jñātuṃ dūtānacodayan | te dūtā prāgamandraṣṭuṃ vimānaṃ sūryasannibham

कस्यचिद्वैश्यपुत्रस्य राजदूतस्य कुण्डिन. । पतितं दृष्टिपातेन तद्विमानं महीतले

kasyacidvaiśyaputrasya rājadūtasya kuṇḍina. | patitaṃ dṛṣṭipātena tadvimānaṃ mahītale

ततो दूताः समागम्य शशंसुः नृपतिं तदा । तद्विमानं महाराज पुण्यकृद्देव संयुतम् ।। १

tato dūtāḥ samāgamya śaśaṃsuḥ nṛpatiṃ tadā | tadvimānaṃ mahārāja puṇyakṛddeva saṃyutam || 1

दैदीप्यमानं पतितं दुष्टदृष्ट्या महीतले । ततोऽति हर्षितो राजा प्रकृतिद्वयसंयुतः

daidīpyamānaṃ patitaṃ duṣṭadṛṣṭyā mahītale | tato'ti harṣito rājā prakṛtidvayasaṃyutaḥ

अश्वारुढो ययौ तत्र विमानं द्रष्टुमत्सुकः । मन्यमानो महाभाग्यं स्वजनैः परिवारितः

aśvāruḍho yayau tatra vimānaṃ draṣṭumatsukaḥ | manyamāno mahābhāgyaṃ svajanaiḥ parivāritaḥ

अनेकवाद्य निर्घोषैः विमानस्यान्तिकं ययौ । ददृशुस्तत्र शक्रं वै नमुरुत्तीर्य यानतः

anekavādya nirghoṣaiḥ vimānasyāntikaṃ yayau | dadṛśustatra śakraṃ vai namuruttīrya yānataḥ

नानालंकार संयुक्तं सर्वदेवगणैर्युतम् । बद्धांजलिपुटो राजा प्रोवाच बलसूदनम् ।।१.५६.२

nānālaṃkāra saṃyuktaṃ sarvadevagaṇairyutam | baddhāṃjalipuṭo rājā provāca balasūdanam ||1.56.2

धन्येयमद्य धरणी धन्यं जन्म च संपदः । पूर्वजाः सर्वचक्षूंषि धन्यान्यद्य शचीपते

dhanyeyamadya dharaṇī dhanyaṃ janma ca saṃpadaḥ | pūrvajāḥ sarvacakṣūṃṣi dhanyānyadya śacīpate

यद्दर्शनं मृत्युलोके भवतां सानुगस्य मे । यस्य ते वशगा लोका ब्रह्मेशानादयः सुराः ।।२

yaddarśanaṃ mṛtyuloke bhavatāṃ sānugasya me | yasya te vaśagā lokā brahmeśānādayaḥ surāḥ ||2

शताश्वमेधतो दृश्यो नान्यथा जायते क्वचित् । न जाने केन पुण्येन सोऽद्य दृष्टोऽखिलैर्जनै ।।२

śatāśvamedhato dṛśyo nānyathā jāyate kvacit | na jāne kena puṇyena so'dya dṛṣṭo'khilairjanai ||2

इदं च ते विमानं यत् कथं निपतितं भुवि । एतन्मे संशयं देव छेत्तुमर्हसि सांप्रतम्

idaṃ ca te vimānaṃ yat kathaṃ nipatitaṃ bhuvi | etanme saṃśayaṃ deva chettumarhasi sāṃpratam

यतवान्कुत्र च भवान्गन्ता वा शंस मे प्रभो । शक्र उवाच । राजन् शृणु महाश्चर्यं कथितं नारदेन मे

yatavānkutra ca bhavāngantā vā śaṃsa me prabho | śakra uvāca | rājan śṛṇu mahāścaryaṃ kathitaṃ nāradena me

तदहं कथयिष्ये त्वां शृणुष्वैकमना नृप । नारद उवाच । मृत्युलोकं गतः शक्र भ्रुशुंडेराश्रमं प्रति । गणेशस्य स्वरूपेण तिष्ठतो जपतोऽनिशम् ।। २६। । तद् ध्यानात्तत्स्वरूपस्य दृष्टं कौतुकमद्भुतम् । पूजितस्तेन मुनिना गजानन स्वरुपिणा

tadahaṃ kathayiṣye tvāṃ śṛṇuṣvaikamanā nṛpa | nārada uvāca | mṛtyulokaṃ gataḥ śakra bhruśuṃḍerāśramaṃ prati | gaṇeśasya svarūpeṇa tiṣṭhato japato'niśam || 26| | tad dhyānāttatsvarūpasya dṛṣṭaṃ kautukamadbhutam | pūjitastena muninā gajānana svarupiṇā

न वा तं मुनिमापृच्छ्य दर्शनार्थे तवागत । भूमौ सारूप्यता नैव दृष्टाऽन्यत्र शतक्रतो

na vā taṃ munimāpṛcchya darśanārthe tavāgata | bhūmau sārūpyatā naiva dṛṣṭā'nyatra śatakrato

1.56.30

शक्र उवाच । अहं च नारदं पूज्य विसृज्य च क्षणेन तम् । अत्युत्सुकतया यातो मुनिं दृष्टुं तथाविधम् । ।२९ । । विमानवरमास्थाय मनोमरुत वेगवत् । मुनिं दृष्टवा च संपूज्य द्विरदाननरूपिणम्

भ्रुशुंडिं प्रणिपत्याथ तस्य पूजां प्रगृह्य च । चलितः सपरीवारो गन्तुकामोऽमरावतीम्

bhruśuṃḍiṃ praṇipatyātha tasya pūjāṃ pragṛhya ca | calitaḥ saparīvāro gantukāmo'marāvatīm

यावत्ते नगराभ्याशे विमानमिदमागतम् । तावद् दूतस्य ते दृष्ट्या कुष्ठिनः पापकारिणः

yāvatte nagarābhyāśe vimānamidamāgatam | tāvad dūtasya te dṛṣṭyā kuṣṭhinaḥ pāpakāriṇaḥ

पतितं भूमिभागेऽस्मिन्सर्वं ते कथितं नृप । शूरसेन उवाच । तपसा केन वा शक्र गजानन स्वरुपता

patitaṃ bhūmibhāge'sminsarvaṃ te kathitaṃ nṛpa | śūrasena uvāca | tapasā kena vā śakra gajānana svarupatā

प्राप्ता भ्रुशुंडिना तेन तद्वदस्व मम प्रभो । न हि मे तृप्तिरस्तीह शुण्वतस्तत्कथामृतम्

prāptā bhruśuṃḍinā tena tadvadasva mama prabho | na hi me tṛptirastīha śuṇvatastatkathāmṛtam

2463

इति श्री गणेशपुराण उपासनाखंडे षट्पचाशत्तमोऽध्यायः ५६ (

iti śrī gaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe ṣaṭpacāśattamo'dhyāyaḥ 56 (

शक्र उवाच । हन्त ते कथयिष्यामि कथामेतां पुरातनीम् । यथा तेनापि सादृश्यं गणनाथस्य भक्तितः ।। १ । । दंडकारण्य देशेषु नगरे नंदुराभिधे । एकः कैवर्तको दुष्टो नाम्ना नामैव विश्रुतः

śakra uvāca | hanta te kathayiṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm | yathā tenāpi sādṛśyaṃ gaṇanāthasya bhaktitaḥ || 1 | | daṃḍakāraṇya deśeṣu nagare naṃdurābhidhe | ekaḥ kaivartako duṣṭo nāmnā nāmaiva viśrutaḥ

आबाल्याच्चौर्य निरतो यौवने जारकर्मकृत्। प्रत्यक्षं दृष्टिविगमाद्भरते च शपत्यपि

ābālyāccaurya nirato yauvane jārakarmakṛt| pratyakṣaṃ dṛṣṭivigamādbharate ca śapatyapi

शपथान्कुरुते मिथ्या परम्हद्भेद कारकान् । ततो निःसारितो ग्रामाद् द्यूतमद्यरतो यतः

śapathānkurute mithyā paramhadbheda kārakān | tato niḥsārito grāmād dyūtamadyarato yataḥ

लोकैर्बहिर्दूरतर गिरि कन्दर कानने । स्थितः कान्तायुतो मार्गे जघान पथिकान्बहून्

lokairbahirdūratara giri kandara kānane | sthitaḥ kāntāyuto mārge jaghāna pathikānbahūn

एवं बहुधनो जातो नानालंकरणै स्त्रियम् । भूषयामास ससुतां तोषयामास मायया

evaṃ bahudhano jāto nānālaṃkaraṇai striyam | bhūṣayāmāsa sasutāṃ toṣayāmāsa māyayā

शस्त्र खड्गं च खेटं च पाशान्धनुरनुत्तमम् । दंडं चोभयतो लोहं वहन्पूर्णे महेषुधी। वृक्षाग्रे कोटरे वापि स्थितो मारयते बहून् ।।७। । नानाविधानि वस्तूनि वासांस्याभरणानि च । गृहे संचयते नीत्वा विक्रीणाति पुरान्तरे

śastra khaḍgaṃ ca kheṭaṃ ca pāśāndhanuranuttamam | daṃḍaṃ cobhayato lohaṃ vahanpūrṇe maheṣudhī| vṛkṣāgre koṭare vāpi sthito mārayate bahūn ||7| | nānāvidhāni vastūni vāsāṃsyābharaṇāni ca | gṛhe saṃcayate nītvā vikrīṇāti purāntare

यथेष्टं भजते नित्यं विषयान्मन्दिरे निजे । एवं पापसमाचारो हन्त्यरण्ये पशूनपि

yatheṣṭaṃ bhajate nityaṃ viṣayānmandire nije | evaṃ pāpasamācāro hantyaraṇye paśūnapi

1.57.10

एकदा कस्यचित् पृष्ठे धावितो योजनावधि । स तु तस्माद्गतो दूरं स्खलित्वा पतितो भुवि

ekadā kasyacit pṛṣṭhe dhāvito yojanāvadhi | sa tu tasmādgato dūraṃ skhalitvā patito bhuvi

तत उत्थाय कष्टेन शनै शनैर्ययौ खलः । अपश्यत्पथि गच्छन्स तीर्थं गाणेश्वरं शुभं

tata utthāya kaṣṭena śanai śanairyayau khalaḥ | apaśyatpathi gacchansa tīrthaṃ gāṇeśvaraṃ śubhaṃ

अकरोन्मज्जनं तत्र श्रममेव व्यपोहितुम् । ततोऽगच्छन्स्वविषयं ददर्श पथि मुद्गलम् ।। १ २। । जपन्तं गणनाथस्य मन्त्रं नामसमन्वितम् । खड्गमुद्यम्य निष्कोशं मुद्गलस्यान्तिकं ययौ

akaronmajjanaṃ tatra śramameva vyapohitum | tato'gacchansvaviṣayaṃ dadarśa pathi mudgalam || 1 2| | japantaṃ gaṇanāthasya mantraṃ nāmasamanvitam | khaḍgamudyamya niṣkośaṃ mudgalasyāntikaṃ yayau

कैवर्तको नाम नामा हन्तुं कृतमतिस्तदा । जगलुस्तस्य शस्त्राणि खड्गोऽपि दृढमुष्टितः

kaivartako nāma nāmā hantuṃ kṛtamatistadā | jagalustasya śastrāṇi khaḍgo'pi dṛḍhamuṣṭitaḥ

अन्यथा चाभवद् बुद्धिस्तस्य दुष्टस्य तत्क्षणात् । द्विरदानन भक्तस्य मुद्गलस्य प्रभावतः

anyathā cābhavad buddhistasya duṣṭasya tatkṣaṇāt | dviradānana bhaktasya mudgalasya prabhāvataḥ

जहास मुनिमुख्योऽसौ दृष्ट्वा तं तु तथाविधम् । पप्रच्छ संयतः कस्माच्छस्त्राणि गलितानि ते ।। १

jahāsa munimukhyo'sau dṛṣṭvā taṃ tu tathāvidham | papraccha saṃyataḥ kasmācchastrāṇi galitāni te || 1

बद्धान्यपि च सर्वाणि पतितानि कुतो वद । इन्द्र उवाच । गणेशतीर्थस्नानेन मुनेरालोकनेन च । ज्ञानवैराग्य युक्तोऽसावब्रवीन् मुद्गरुं वचः ।। १ ७। । कैवर्तक उवाच । आश्चर्यं परमं मन्ये कुंडस्नानेन मे मतिः । विपरीताभवद् ब्रह्मन् विशेषाद्दर्शनेन ते ।। १ ८। । बाल्यात् प्रभृति मे दुष्टा बुद्धिः पापरताऽभवत् । असंख्यातानि पापानि कृतान्यद्यावधि प्रभो ।। १

baddhānyapi ca sarvāṇi patitāni kuto vada | indra uvāca | gaṇeśatīrthasnānena munerālokanena ca | jñānavairāgya yukto'sāvabravīn mudgaruṃ vacaḥ || 1 7| | kaivartaka uvāca | āścaryaṃ paramaṃ manye kuṃḍasnānena me matiḥ | viparītābhavad brahman viśeṣāddarśanena te || 1 8| | bālyāt prabhṛti me duṣṭā buddhiḥ pāparatā'bhavat | asaṃkhyātāni pāpāni kṛtānyadyāvadhi prabho || 1

इदानीमेव निर्विण्णा मतिर्मे त्वत्प्रसादतः । नादास्ये पुनरेतानि शस्त्राणि पतितानि मे ।।१.५७.२

idānīmeva nirviṇṇā matirme tvatprasādataḥ | nādāsye punaretāni śastrāṇi patitāni me ||1.57.2

कुरू मेऽनुग्रहं पूर्णमुद्धरस्व भवार्णवात् । साधवो ह्यनुगृह्णन्ति दीनान् दुष्कृतिनोऽपि च

kurū me'nugrahaṃ pūrṇamuddharasva bhavārṇavāt | sādhavo hyanugṛhṇanti dīnān duṣkṛtino'pi ca

न साधु संगमः क्वापि वृथा दृष्टो महामुने । यथा शेवधि सम्पर्को न धातुषु वृथा भवेत् ।।२

na sādhu saṃgamaḥ kvāpi vṛthā dṛṣṭo mahāmune | yathā śevadhi samparko na dhātuṣu vṛthā bhavet ||2

शक्र उवाच । एवमुक्तो मुद्गलोऽसौ तं जगाद कृपान्वितः । शरणागत संत्यागे रमरन्दोषं विशेषतः ।।२

śakra uvāca | evamukto mudgalo'sau taṃ jagāda kṛpānvitaḥ | śaraṇāgata saṃtyāge ramarandoṣaṃ viśeṣataḥ ||2

मुद्गल उवाच । विधिप्रयुक्ते दानादौ नाधिकारोऽस्ति कुत्रचित् । तथापि नामजपं कथयामि प्रसादत

mudgala uvāca | vidhiprayukte dānādau nādhikāro'sti kutracit | tathāpi nāmajapaṃ kathayāmi prasādata

गजाननस्य परमं सर्वसिद्धिकरं नृणाम् । ततः प्रणाममकरोत् कैवर्तो मुद्गलं मुनिम

gajānanasya paramaṃ sarvasiddhikaraṃ nṛṇām | tataḥ praṇāmamakarot kaivarto mudgalaṃ munima

गणेशाय नम इति नाममंत्रमुपादिशत् ।।२

gaṇeśāya nama iti nāmamaṃtramupādiśat ||2

स्व यष्टिं रोपयामास पुरस्तस्य धरातले । उवाच चैनं संप्रीत्या यावदागमनं मम

sva yaṣṭiṃ ropayāmāsa purastasya dharātale | uvāca cainaṃ saṃprītyā yāvadāgamanaṃ mama

तावज्जपस्व नामेदं यावद्यष्टिश्च सांकुरा । एकासन गतो वायुभक्ष एकाग्रमानसः

tāvajjapasva nāmedaṃ yāvadyaṣṭiśca sāṃkurā | ekāsana gato vāyubhakṣa ekāgramānasaḥ

सायं प्रातर्जलं देहि यष्टिमूले निरन्तरम्

sāyaṃ prātarjalaṃ dehi yaṣṭimūle nirantaram

1.57.30

शक्र उवाच । उपदिष्टो मुद्गलेन नामा कैवर्तकस्तदा । निराशो जीविते तस्थौ तस्मिन्नन्तर्हिते मुनौ

śakra uvāca | upadiṣṭo mudgalena nāmā kaivartakastadā | nirāśo jīvite tasthau tasminnantarhite munau

एकासन गतोऽरण्ये जजाप नाममंत्रकम् । पुरोधाय मुनेर्यष्टि वृक्षच्छाया समाश्रितः

ekāsana gato'raṇye jajāpa nāmamaṃtrakam | purodhāya muneryaṣṭi vṛkṣacchāyā samāśritaḥ

निराहारो निरीहश्च जितेन्द्रिय गणो वशी । एवं सहस्रवर्षान्ते सा यष्टिः सांकुराऽभवत् ।। ३

nirāhāro nirīhaśca jitendriya gaṇo vaśī | evaṃ sahasravarṣānte sā yaṣṭiḥ sāṃkurā'bhavat || 3

ततः प्रतीक्षामकरोन्मुनेरागमनस्य यः । वल्मीकवेष्टित तनुर्लताजाल समन्वितः ।।३

tataḥ pratīkṣāmakaronmunerāgamanasya yaḥ | valmīkaveṣṭita tanurlatājāla samanvitaḥ ||3

ततो मुनि मुद्गलोऽपि दैवाच्च देशमाययौ । सस्मार च तदा यष्टिं तं च कैवर्तकं यदा

tato muni mudgalo'pi daivācca deśamāyayau | sasmāra ca tadā yaṣṭiṃ taṃ ca kaivartakaṃ yadā

ददर्श भ्रममाणः स सांकशं यष्टिमुत्तमाम् । वल्मीकाक्रान्त देहं च तं च कैवर्तकं मुनिः

dadarśa bhramamāṇaḥ sa sāṃkaśaṃ yaṣṭimuttamām | valmīkākrānta dehaṃ ca taṃ ca kaivartakaṃ muniḥ

दुश्चरं मुनिभिः सर्वैरास्थितं तप उत्तमम् । लक्षितं नेत्रमात्रेण यतता मुनिना तदा ।।३

duścaraṃ munibhiḥ sarvairāsthitaṃ tapa uttamam | lakṣitaṃ netramātreṇa yatatā muninā tadā ||3

उत्साद्य तस्य देहस्थं वल्मीकं मुनिसत्तमः । मंत्रितेन जलेनास्य सिषेचांगं च सर्वशः

utsādya tasya dehasthaṃ valmīkaṃ munisattamaḥ | maṃtritena jalenāsya siṣecāṃgaṃ ca sarvaśaḥ

सदैव दिव्यदेहं तं जगाद मुनिसत्तमः । प्राप्तवन्तं गणेशस्य सारूप्यं करयो गतः ।।३

sadaiva divyadehaṃ taṃ jagāda munisattamaḥ | prāptavantaṃ gaṇeśasya sārūpyaṃ karayo gataḥ ||3

द्विकरं प्रजपंतं च नाम वैनायकं शुभम् । उन्मीलीते तदा नेत्रे मुनिना बोधितस्तु सः ।।३

dvikaraṃ prajapaṃtaṃ ca nāma vaināyakaṃ śubham | unmīlīte tadā netre muninā bodhitastu saḥ ||3

1.57.40

तस्य नेत्रोद्भवे वह्निर्विद्युद्वद् गगनं गतः । त्रिलोकीमुद्यतो दग्धुं मुनिना वारितो यतः

tasya netrodbhave vahnirvidyudvad gaganaṃ gataḥ | trilokīmudyato dagdhuṃ muninā vārito yataḥ

सोऽपि तं मुनिमानम्य स्वगुरुं करूणायुतम् । आलिलिंग मुदा युक्तस्तनयः पितरं यथा ।।४

so'pi taṃ munimānamya svaguruṃ karūṇāyutam | āliliṃga mudā yuktastanayaḥ pitaraṃ yathā ||4

उपदिष्ये मुद्गलेन नाम कैवर्तकस्तदा । वल्मीकात् पुनरुत्पन्नं मानयामास तं सुतम्

upadiṣye mudgalena nāma kaivartakastadā | valmīkāt punarutpannaṃ mānayāmāsa taṃ sutam

चकार नाम कर्मास्य मुद्गलो मुनिरादरात् । भ्रुशुंडीति ततो नृप

cakāra nāma karmāsya mudgalo munirādarāt | bhruśuṃḍīti tato nṛpa

एकाक्षरं च मन्त्रं च तस्मै प्राहाथ मुद्गल

ekākṣaraṃ ca mantraṃ ca tasmai prāhātha mudgala

वरानस्मै ददौ पश्चाद्भव त्वं मुनिसत्तमः । इन्द्रादि देवगंधर्वैः सिद्धैरर्च्यतमो भव

varānasmai dadau paścādbhava tvaṃ munisattamaḥ | indrādi devagaṃdharvaiḥ siddhairarcyatamo bhava

यथा गजाननो देवो ध्यातो दृष्टोऽघनाशनः । तथाहि त्वमपि मुने भ्रूशुंडिः प्रथितो भव

yathā gajānano devo dhyāto dṛṣṭo'ghanāśanaḥ | tathāhi tvamapi mune bhrūśuṃḍiḥ prathito bhava

यस्य ते दर्शनं स्यात्स कृतकृत्यं भवेन्नर । आयुश्च कल्पलक्षं ते भविता मम् वाक्यतः

yasya te darśanaṃ syātsa kṛtakṛtyaṃ bhavennara | āyuśca kalpalakṣaṃ te bhavitā mam vākyataḥ

एवं बहुविधा तस्मै वरान्यच्छति मुद्गले । ययुरिन्द्रादयो द्रष्टुं मुनयो नारदादयः

evaṃ bahuvidhā tasmai varānyacchati mudgale | yayurindrādayo draṣṭuṃ munayo nāradādayaḥ

ऊचुस्तं प्रणिपत्यैव भ्रूशुंडे तव दर्शनात । सार्थकं जन्म नो विद्या पितरौ च तपो यशः

ūcustaṃ praṇipatyaiva bhrūśuṃḍe tava darśanāta | sārthakaṃ janma no vidyā pitarau ca tapo yaśaḥ

त्वमेव गणनाथोऽसि पूजनीयोऽसि नो मुने । स तु संपूज्यवान्सर्वान् प्रणम्य च विसृज्य च ।।१.५७.५

tvameva gaṇanātho'si pūjanīyo'si no mune | sa tu saṃpūjyavānsarvān praṇamya ca visṛjya ca ||1.57.5

पुनः पद्मासन गतो जजापैकाक्षरं मनुम् । पुरो मूर्तिं प्रतिष्ठाप्य गणेशस्य मनोहराम् ।।५

punaḥ padmāsana gato jajāpaikākṣaraṃ manum | puro mūrtiṃ pratiṣṭhāpya gaṇeśasya manoharām ||5

उपचारैः षोडशभिरपूपुजद्दिनेदिने । आश्रमश्च बभौ वापी सरोवृक्ष लतादिभि । ।५

upacāraiḥ ṣoḍaśabhirapūpujaddinedine | āśramaśca babhau vāpī sarovṛkṣa latādibhi | |5

त्यक्तवैरे सिंहमृगै नकुलैर्भुजगोत्तमैः । ततो वर्षशतस्यान्ते प्रसन्नोऽभूद् गजाननः

tyaktavaire siṃhamṛgai nakulairbhujagottamaiḥ | tato varṣaśatasyānte prasanno'bhūd gajānanaḥ

उवाच मत्स्वरूपस्त्वं किमर्थं तपसे तपः । कृतकृत्योऽसि सायुज्यमायुषोऽन्ते च लप्स्यसे

uvāca matsvarūpastvaṃ kimarthaṃ tapase tapaḥ | kṛtakṛtyo'si sāyujyamāyuṣo'nte ca lapsyase

इदं क्षेत्र सुविख्यातं नामलेति भविष्यति । अनुष्ठान कृतामत्र नानासिद्धिप्रदं नृणाम्

idaṃ kṣetra suvikhyātaṃ nāmaleti bhaviṣyati | anuṣṭhāna kṛtāmatra nānāsiddhipradaṃ nṛṇām

मन्मूर्ति दर्शनादत्र न पुनर्जन्मभाग्भवेत् । अपुत्रच्च लभेत् पुत्रान् विद्यार्थी ज्ञानमाप्नुयात् ।।५

manmūrti darśanādatra na punarjanmabhāgbhavet | aputracca labhet putrān vidyārthī jñānamāpnuyāt ||5

2520

शक्र उवाच । इति ते कथितं सर्वं शूरसेन नृपोत्तम । यत्वया परिपृष्टं मे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।।५७।। ।।५७।। (

śakra uvāca | iti te kathitaṃ sarvaṃ śūrasena nṛpottama | yatvayā paripṛṣṭaṃ me kimanyacchrotumicchasi ||57|| ||57|| (

इति श्री गणेश पुराणे उपासनाखंडे भ्रूशुंड्युपाख्यानं नाम सप्तपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśa purāṇe upāsanākhaṃḍe bhrūśuṃḍyupākhyānaṃ nāma saptapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५८ प्रारंभ :- ब्रह्मोवाच । एवं श्रुत्वा शूरसेनो मरुत्वद् वाक्यमुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं व्यास प्रतिश्रुत्वा कथामृतम्

adhyāya 58 prāraṃbha :- brahmovāca | evaṃ śrutvā śūraseno marutvad vākyamuttamam | punaḥ papraccha taṃ vyāsa pratiśrutvā kathāmṛtam

शूरसेन उवाच । केनोपायेन देवेशं यानं ते गगनं व्रजेत् । तमुपायं कुरु विभो वद वा किं करोमि ते

śūrasena uvāca | kenopāyena deveśaṃ yānaṃ te gaganaṃ vrajet | tamupāyaṃ kuru vibho vada vā kiṃ karomi te

ब्रह्मोवाच । एवं पुनः कृतप्रश्नं नृपं प्राह सुरारिहा । शृण्वतां सर्वलोकानां स्मयमान इदं वचः

brahmovāca | evaṃ punaḥ kṛtapraśnaṃ nṛpaṃ prāha surārihā | śṛṇvatāṃ sarvalokānāṃ smayamāna idaṃ vacaḥ

इन्द्र उवाच । कश्चित्स्यादिह संकष्टचतुर्थी व्रतकारकः । विप्रो वा क्षत्रियो वापि नगरे ते नृपोत्तम

indra uvāca | kaścitsyādiha saṃkaṣṭacaturthī vratakārakaḥ | vipro vā kṣatriyo vāpi nagare te nṛpottama

तस्याब्दकृतपुण्येन सम्यग् दत्तेन भूभुज । इदानीं प्रचले देसन्नान्यथाऽघुतपूरूषै

tasyābdakṛtapuṇyena samyag dattena bhūbhuja | idānīṃ pracale desannānyathā'ghutapūrūṣai

नृप उवाच । कथं व्रतं तु संकष्टचतुर्थ्या वद मे मुने । किं पुण्यं किं फलं तस्य को विधिः कस्य पूजनम्

nṛpa uvāca | kathaṃ vrataṃ tu saṃkaṣṭacaturthyā vada me mune | kiṃ puṇyaṃ kiṃ phalaṃ tasya ko vidhiḥ kasya pūjanam

पुरा केन कृतं चात्र सिद्धिर्यस्मिञ् कृतेऽभवत् । एतत्सर्वं शुनाशीर कृपया वद विस्तरात्

purā kena kṛtaṃ cātra siddhiryasmiñ kṛte'bhavat | etatsarvaṃ śunāśīra kṛpayā vada vistarāt

शक्र उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । कृतवीर्यस्य संवादं नारदेन महात्मना

śakra uvāca | atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | kṛtavīryasya saṃvādaṃ nāradena mahātmanā

बभूव बलवान्राजा कृतवीर्यो महीनले । सत्यशीलो वदान्यश्च यज्वा मानी महारथः

babhūva balavānrājā kṛtavīryo mahīnale | satyaśīlo vadānyaśca yajvā mānī mahārathaḥ

1.58.10

जितेन्द्रियो मिताहारो देवद्विजनिषेवकः । यस्याश्वगजयोधानां रथिनां सर्वधन्विनाम्

jitendriyo mitāhāro devadvijaniṣevakaḥ | yasyāśvagajayodhānāṃ rathināṃ sarvadhanvinām

न संख्या विद्यते राजन् सह्याद्रिविषयासिनाम् । मन्दिरे यस्य सौवर्णाः पर्यंका भाजनानि च

na saṃkhyā vidyate rājan sahyādriviṣayāsinām | mandire yasya sauvarṇāḥ paryaṃkā bhājanāni ca

नासीदौदुंबरं पात्रं पाकार्थमपि सर्वदा । यस्य द्वादश साहस्रा ब्राह्मणाः पंक्तिभोजिनः

nāsīdauduṃbaraṃ pātraṃ pākārthamapi sarvadā | yasya dvādaśa sāhasrā brāhmaṇāḥ paṃktibhojinaḥ

सुगन्धा नाम यस्यासीत्पत्नी धर्मपरायणा । पतिव्रता पतिप्राणा त्रैलोक्येऽतिमनोरमा

sugandhā nāma yasyāsītpatnī dharmaparāyaṇā | pativratā patiprāṇā trailokye'timanoramā

नानालंकार सुभगा द्विजदेवातिथिप्रिया । एवं तौ दंपती राजन्नपुत्रौ संबभूवतुः

nānālaṃkāra subhagā dvijadevātithipriyā | evaṃ tau daṃpatī rājannaputrau saṃbabhūvatuḥ

पुत्रार्थं सर्वदानानि व्रतानि च तपांसि च । चक्रतुर्नियमानन्यान् यज्ञांश्च बहुदक्षिणान्

putrārthaṃ sarvadānāni vratāni ca tapāṃsi ca | cakraturniyamānanyān yajñāṃśca bahudakṣiṇān

नानातीर्थानि क्षेत्राणि जग्मतुः पुत्रलिप्सया । तथापि नाभवत् पुत्रो जन्मान्तर कृतेनसोः

nānātīrthāni kṣetrāṇi jagmatuḥ putralipsayā | tathāpi nābhavat putro janmāntara kṛtenasoḥ

एकदा दुःखितो राजा समाहूय स मन्त्रिणः । राज्यं मुद्रां च कोशं च जनांजनपदास्तथा

ekadā duḥkhito rājā samāhūya sa mantriṇaḥ | rājyaṃ mudrāṃ ca kośaṃ ca janāṃjanapadāstathā

तेभ्यो निवेद्य सर्वं तौ जग्मतुर्वनमुत्तमम । वल्कलाजिनसंवीतौ दम्पती तपआस्थितौ

tebhyo nivedya sarvaṃ tau jagmaturvanamuttamama | valkalājinasaṃvītau dampatī tapaāsthitau

जितेन्द्रियौ जिताहारौ जीर्णपर्णानिलाशिनौ । चक्षुर्मात्रेण लक्ष्यौ तौ दृष्ट्वाऽयं नारदो मुनिः

jitendriyau jitāhārau jīrṇaparṇānilāśinau | cakṣurmātreṇa lakṣyau tau dṛṣṭvā'yaṃ nārado muniḥ

1.58.20

जनकं कृतवीर्यस्य पितृलोकस्थमब्रवीत् । अपुत्रत्वात् प्रायगतो विद्यते तनयस्तव

janakaṃ kṛtavīryasya pitṛlokasthamabravīt | aputratvāt prāyagato vidyate tanayastava

कृतवीर्यो मृत्युलोके श्वःपरश्वो मरिष्यति । यदि तस्य भवेत्पुत्रो नाकलोकप्रदर्शकः

kṛtavīryo mṛtyuloke śvaḥparaśvo mariṣyati | yadi tasya bhavetputro nākalokapradarśakaḥ

कृतवीर्यस्तदा जीवेन्मृतो वा स्वर्गमाप्नुयात् । इत्युक्त्वा नारदो यातः पश्यति स्माद्भुतं भुवि

kṛtavīryastadā jīvenmṛto vā svargamāpnuyāt | ityuktvā nārado yātaḥ paśyati smādbhutaṃ bhuvi

भ्रूशुंडे: पितरौ पुत्रौ तस्य पत्नीं सकन्यकाम् । अग्निज्वालाकुले घोरे कुम्भीपाके ह्यधोमुखान्

bhrūśuṃḍe: pitarau putrau tasya patnīṃ sakanyakām | agnijvālākule ghore kumbhīpāke hyadhomukhān

याम्यदूतैस्ताड्यमानान् क्रन्दन्तो विविधान् रवान् । तेषामाक्रन्दितं श्रुत्वा नारदः करुणानिधिः

yāmyadūtaistāḍyamānān krandanto vividhān ravān | teṣāmākranditaṃ śrutvā nāradaḥ karuṇānidhiḥ

आगत्य कथयामास तेषां दुःखं भ्रुशुंडये । नारद उवाच । शक्रादयो देवगणा मुनयः कपिलादयः

āgatya kathayāmāsa teṣāṃ duḥkhaṃ bhruśuṃḍaye | nārada uvāca | śakrādayo devagaṇā munayaḥ kapilādayaḥ

यस्य ते दर्शनं कर्तुं यान्ति हेरम्बरूपिणः । तत्कथं पितरौपत्नी पुत्राःपुत्र्यश्च किंकराः

yasya te darśanaṃ kartuṃ yānti herambarūpiṇaḥ | tatkathaṃ pitaraupatnī putrāḥputryaśca kiṃkarāḥ

यमलोके कुम्भिपाके पच्यन्ते तव दोषतः । त्वं चापि ज्ञानसंपन्नः कथं तन्नावबुध्यसे

yamaloke kumbhipāke pacyante tava doṣataḥ | tvaṃ cāpi jñānasaṃpannaḥ kathaṃ tannāvabudhyase

पूर्वजानां त्वमुद्धारे यत्नं कुरु महामुने । शक्र उवाच । भ्रूशुंडिरति संतप्तो वाक्यं श्रुत्वा मुनीरितम् । दुःखितः पितृदुःखेन भृशं जज्वाल वह्निवत् । उपायं चिन्तयामास तेषामुद्धारकारकम् । ददौ श्रेयं स संकष्टचतुर्थीं व्रतजं तदा

1.58.30

विलोक्य प्रणिधानेन भ्रुशुंडी स परोक्षवित् । ध्यात्वा गजाननं देवं करे धृत्वा शुभं पयः

vilokya praṇidhānena bhruśuṃḍī sa parokṣavit | dhyātvā gajānanaṃ devaṃ kare dhṛtvā śubhaṃ payaḥ

उवाच पितॄनुद्दिश्य याचन्देवं गजाननम् । भ्रुशुंडिरुवाच। यदि भक्त्या कृतं मेऽस्ति गणनाथ व्रतं तव

uvāca pitṝnuddiśya yācandevaṃ gajānanam | bhruśuṃḍiruvāca| yadi bhaktyā kṛtaṃ me'sti gaṇanātha vrataṃ tava

तदा तस्य प्रभावेन शीघ्रमुद्धर पूर्वजान् । एवमुक्त्वा तु तत्तोयं गजाननकरेऽक्षिपत्

tadā tasya prabhāvena śīghramuddhara pūrvajān | evamuktvā tu tattoyaṃ gajānanakare'kṣipat

क्षिप्तमात्रे तदा तोये गजाननप्रसादतः । विमानानि समारुह्य सर्वे ते देवरूपिणः

kṣiptamātre tadā toye gajānanaprasādataḥ | vimānāni samāruhya sarve te devarūpiṇaḥ

सेव्यमाना अप्सरोभिः स्तूयमानाश्च चारणैः । गंधर्वैर्गीयमानास्ते गणेशस्थानमाप्नुवन्

sevyamānā apsarobhiḥ stūyamānāśca cāraṇaiḥ | gaṃdharvairgīyamānāste gaṇeśasthānamāpnuvan

अन्येऽपि कुंभिपाके च नरा दुष्कृतिनोऽभवन् । तेऽपि सर्वे विमानस्थाः पदं गाणेश्वरं ययुः

anye'pi kuṃbhipāke ca narā duṣkṛtino'bhavan | te'pi sarve vimānasthāḥ padaṃ gāṇeśvaraṃ yayuḥ

एवं व्रतस्य महिमा मया ते परिकीर्तितः । यदेकदिनपुण्येन सर्वे सद्गतिं गतः

evaṃ vratasya mahimā mayā te parikīrtitaḥ | yadekadinapuṇyena sarve sadgatiṃ gataḥ

जन्मावधि कृतं येन संकष्टं व्रतमादरात् । शेषोऽपि तस्य पुण्यस्य संख्या कर्तुं न वै क्षम:

janmāvadhi kṛtaṃ yena saṃkaṣṭaṃ vratamādarāt | śeṣo'pi tasya puṇyasya saṃkhyā kartuṃ na vai kṣama:

2558

अतस्तस्य प्रभावेन विमानं प्रचलेन्मम ॥३८॥ (

atastasya prabhāvena vimānaṃ pracalenmama ||38|| (

इति श्री गणेशपुराण उपासनाखंडे संकष्टचतुर्थीव्रतकथनं नामाष्टपंचाशत्तमोऽध्यायः

अध्याय ५९ प्रारंभ :- राजोवाच । कुंभीपाकाद्विनिःसृत्य तेषु यातेषु वै दिवम्। कमुपायं स कृतवान् कृतवीर्यपिता तदा

adhyāya 59 prāraṃbha :- rājovāca | kuṃbhīpākādviniḥsṛtya teṣu yāteṣu vai divam| kamupāyaṃ sa kṛtavān kṛtavīryapitā tadā

शक्र उवाच । ब्रह्मलोकं जगामाशु ददर्श कमलासनम्। दुःखितो नारदाच्छ्रुत्वा वंशविच्छेदमात्मनः

śakra uvāca | brahmalokaṃ jagāmāśu dadarśa kamalāsanam| duḥkhito nāradācchrutvā vaṃśavicchedamātmanaḥ

प्रणम्य तमपृच्छत्स वंशविच्छेद कारणम् । मम पुत्रोऽतिधर्मात्मा वदान्यो यज्ञकारकः

praṇamya tamapṛcchatsa vaṃśaviccheda kāraṇam | mama putro'tidharmātmā vadānyo yajñakārakaḥ

देवतातिथिभक्तश्च मान्य मानयिता भृशम् । नानाविधप्रयत्नं स पुत्रार्थं कृतवान् विधे

devatātithibhaktaśca mānya mānayitā bhṛśam | nānāvidhaprayatnaṃ sa putrārthaṃ kṛtavān vidhe

तथापि नाभवत्कस्मात्तस्य पुत्रः सुरेश्वर । राज्यं प्रकृतिसात्कृत्वा वायुभक्षः स्थितो वने

tathāpi nābhavatkasmāttasya putraḥ sureśvara | rājyaṃ prakṛtisātkṛtvā vāyubhakṣaḥ sthito vane

अस्थिमात्रावशेषोऽसावद्य श्वो वा मरिष्यति । जन्मांतरीयं तस्यैनो येन गच्छेल्लयं प्रभो

asthimātrāvaśeṣo'sāvadya śvo vā mariṣyati | janmāṃtarīyaṃ tasyaino yena gacchellayaṃ prabho

तमुपायं दयां कृत्वा वद मे कमलासन । तं प्रापयिष्ये तत्राहं स्ववंशस्य विवृद्धये

tamupāyaṃ dayāṃ kṛtvā vada me kamalāsana | taṃ prāpayiṣye tatrāhaṃ svavaṃśasya vivṛddhaye

एवं सुललितां वाणीं श्रुत्वोचाच तथा विधिः । श्रूयतां तव पुत्रस्य पूर्वजन्म मयेरितम्

evaṃ sulalitāṃ vāṇīṃ śrutvocāca tathā vidhiḥ | śrūyatāṃ tava putrasya pūrvajanma mayeritam

सामनाम्ना भवेत्पूर्वं तत्रैव नगरेऽन्त्यजः । दुष्कर्माऽतितरां यस्य दर्शनं पुण्यनाशकृत्

sāmanāmnā bhavetpūrvaṃ tatraiva nagare'ntyajaḥ | duṣkarmā'titarāṃ yasya darśanaṃ puṇyanāśakṛt

1.59.10

एकदा तेन विचश्य लोभेन पथि घातिताः । द्वादश ब्राह्मणाः शान्तास्त्यक्तास्तेन गुहांतरे

ekadā tena vicaśya lobhena pathi ghātitāḥ | dvādaśa brāhmaṇāḥ śāntāstyaktāstena guhāṃtare

सर्वं तदीयमादाय निशि स्वगृहमागतः । माघकृष्णचतुर्थ्यां स उदये शशिनो नृप

sarvaṃ tadīyamādāya niśi svagṛhamāgataḥ | māghakṛṣṇacaturthyāṃ sa udaye śaśino nṛpa

गणेशेति गणेशेति पुत्रमाहूय सत्वरम् । अलब्धान्नजलस्तेन सहैव बुभुजे मुदा

gaṇeśeti gaṇeśeti putramāhūya satvaram | alabdhānnajalastena sahaiva bubhuje mudā

कालेन तव पुत्रोऽसौ पंचत्वमगमन्निशि । चन्द्रोदये चतुर्थ्यां तु कृष्णायामेव भूभुज

kālena tava putro'sau paṃcatvamagamanniśi | candrodaye caturthyāṃ tu kṛṣṇāyāmeva bhūbhuja

अज्ञानकृत संकष्टचतुर्थीव्रत संभवात् । पुण्याद्विनायकं धाम जगाम सुखदं तु सः

ajñānakṛta saṃkaṣṭacaturthīvrata saṃbhavāt | puṇyādvināyakaṃ dhāma jagāma sukhadaṃ tu saḥ

विमानवरमारूढो वीक्ष्यमाणोप्सरो गणैः । वैमानिकैः स्तूयमानो दिव्यपुष्पैरथार्चितः

vimānavaramārūḍho vīkṣyamāṇopsaro gaṇaiḥ | vaimānikaiḥ stūyamāno divyapuṣpairathārcitaḥ

तेनैव पुण्यशेषेण कृतवीर्याभिधो नृपः । तवपुत्र समापेदे पुत्रत्वमधुना भुवि

tenaiva puṇyaśeṣeṇa kṛtavīryābhidho nṛpaḥ | tavaputra samāpede putratvamadhunā bhuvi

तदघौघक्षयात्तस्य पुत्र उत्पत्स्यतेऽनघ । इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा चकम्पे स नृपोत्तम

tadaghaughakṣayāttasya putra utpatsyate'nagha | iti brahmavacaḥ śrutvā cakampe sa nṛpottama

पप्रच्छु पुनरेवासावुपायं पापनाशनम् । कृतवीर्य पितोवाच । ब्रह्महत्या कृतं तस्य पापं नश्येत्कथं विधे

papracchu punarevāsāvupāyaṃ pāpanāśanam | kṛtavīrya pitovāca | brahmahatyā kṛtaṃ tasya pāpaṃ naśyetkathaṃ vidhe

तद्वदस्व दयासिंधो यद्यपि स्यात्सुदुष्करम् । ब्रह्मोवाच । स चेद्व्रतं तु संकष्टचतुर्थीसंज्ञकं तव

tadvadasva dayāsiṃdho yadyapi syātsuduṣkaram | brahmovāca | sa cedvrataṃ tu saṃkaṣṭacaturthīsaṃjñakaṃ tava

1.59.20

सुतः करिष्यते सम्यक्तदा पापात्प्रमोक्ष्यते । राजोवाच । कथं तत्क्रियते ब्रह्मन्कस्मिन्मासे व्रतं शुभे

sutaḥ kariṣyate samyaktadā pāpātpramokṣyate | rājovāca | kathaṃ tatkriyate brahmankasminmāse vrataṃ śubhe

तत्सर्वं वद मे स्वामिन्येन पापं लयं व्रजेत् । ब्रह्मोवाच । चतुर्थी भौमवारे तु माघे कृष्णे भवेद्यदि

tatsarvaṃ vada me svāminyena pāpaṃ layaṃ vrajet | brahmovāca | caturthī bhaumavāre tu māghe kṛṣṇe bhavedyadi

शुभे मुहूर्ते चन्द्रे च कुर्यात्प्रारंभमस्य ह । दन्तधावनपूर्वाणि स्नानानि चैकविंशतिम्

śubhe muhūrte candre ca kuryātprāraṃbhamasya ha | dantadhāvanapūrvāṇi snānāni caikaviṃśatim

कुर्वीत नित्यकर्माणि जपेन्मन्त्रं ततः परम् । निराहारो भवेन्मौनि परनिन्दाविवर्जितः । दुष्टकर्म च तांबूलं वर्जयेन्नियमेन च । वर्जयेज्जलपाणं च परद्रोहं च पैशुनम्

kurvīta nityakarmāṇi japenmantraṃ tataḥ param | nirāhāro bhavenmauni paranindāvivarjitaḥ | duṣṭakarma ca tāṃbūlaṃ varjayenniyamena ca | varjayejjalapāṇaṃ ca paradrohaṃ ca paiśunam

तिलामलककल्केन दिनान्ते स्नानमाचरेत् । एकाक्षरं शडर्णं वा जपेद्वा वैदिकं ममुम्

tilāmalakakalkena dinānte snānamācaret | ekākṣaraṃ śaḍarṇaṃ vā japedvā vaidikaṃ mamum

गणेशप्रीतये तस्य नाममन्त्रं यथाविधि । ध्यायेत् स्थिरेण मनसा देवदेवं गजाननम्

gaṇeśaprītaye tasya nāmamantraṃ yathāvidhi | dhyāyet sthireṇa manasā devadevaṃ gajānanam

मुहूर्तमात्रेण ततः पूजयेद्गणनायकम् । उपचारैः षोडशभिः नैवेद्यैर्विविधैरपि

muhūrtamātreṇa tataḥ pūjayedgaṇanāyakam | upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ naivedyairvividhairapi

मोदकापूप शष्कुली लड्डुकैर्वटकैरपि । पायसैर्विविधैरन्नैर्व्यंजनैर्लेह्यचोष्यकैः

modakāpūpa śaṣkulī laḍḍukairvaṭakairapi | pāyasairvividhairannairvyaṃjanairlehyacoṣyakaiḥ

फलैर्नानाविधैः पूग तांबूलैर्दक्षिणादिभिः । एकविंशतिदूर्वाभिर्दीपैश्च कुसुमैरपि

phalairnānāvidhaiḥ pūga tāṃbūlairdakṣiṇādibhiḥ | ekaviṃśatidūrvābhirdīpaiśca kusumairapi

1.59.30

चन्द्रोदयेऽर्घ्यदानेन तिथये मन्त्रपूर्वकम् । गजाननाय पश्चात्तु चन्द्राय च ततः परम्

candrodaye'rghyadānena tithaye mantrapūrvakam | gajānanāya paścāttu candrāya ca tataḥ param

निवेद्य पूजनं नत्वा क्षमाप्य च ततः पुनः । ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या शक्त्या वा चैकविंशतिम्

nivedya pūjanaṃ natvā kṣamāpya ca tataḥ punaḥ | brāhmaṇānbhojayedbhaktyā śaktyā vā caikaviṃśatim

दश द्वादश वाऽशक्तो दक्षिणाभिः सुतोषयेत् । कथां श्रुत्वा ततः सम्यक् स्वयं भुंजीत वाग्यतः

daśa dvādaśa vā'śakto dakṣiṇābhiḥ sutoṣayet | kathāṃ śrutvā tataḥ samyak svayaṃ bhuṃjīta vāgyataḥ

गीतवादित्रघोषेण शेषां रात्रिं ततो नयेत् । एवं व्रतं चैकवर्षं कृतं चेद्यत्नतो नृप

gītavāditraghoṣeṇa śeṣāṃ rātriṃ tato nayet | evaṃ vrataṃ caikavarṣaṃ kṛtaṃ cedyatnato nṛpa

सर्वपाप क्षयात्तस्य भविता पुत्र उत्तमः । अन्यं वा चिन्तयेत्कामं यं यं तं प्राप्नुयान्नरः

sarvapāpa kṣayāttasya bhavitā putra uttamaḥ | anyaṃ vā cintayetkāmaṃ yaṃ yaṃ taṃ prāpnuyānnaraḥ

सर्वसंकटनाशः स्यात् परचक्राद् भयं न हि । शमीमूले जपंस्तिष्ठन्नुपवास परायणः

sarvasaṃkaṭanāśaḥ syāt paracakrād bhayaṃ na hi | śamīmūle japaṃstiṣṭhannupavāsa parāyaṇaḥ

आचन्द्रोदयपर्यन्तं व्रतमेतत्समाचरेत् । अन्धो मूको जडः पंगुस्तदीप्सितमवाप्नुयात्

ācandrodayaparyantaṃ vratametatsamācaret | andho mūko jaḍaḥ paṃgustadīpsitamavāpnuyāt

दारान् पुत्रान् धनं राज्यं लभते नात्र संशयः । श्रवणादिषु मासेषु घृतलड्डवादिकं पृथक्

dārān putrān dhanaṃ rājyaṃ labhate nātra saṃśayaḥ | śravaṇādiṣu māseṣu ghṛtalaḍḍavādikaṃ pṛthak

भक्षेयद्वर्षपर्यन्तं तस्य सिद्धिरनुत्तमा । श्रावणे सप्त लड्डूका नभस्ये दधिभक्षणम्

bhakṣeyadvarṣaparyantaṃ tasya siddhiranuttamā | śrāvaṇe sapta laḍḍūkā nabhasye dadhibhakṣaṇam

आश्विने चोपवासं च कार्तिके दुग्धपानकम् । मार्गशीर्षे निराहारं पौषे गोमूत्रपानकम्

āśvine copavāsaṃ ca kārtike dugdhapānakam | mārgaśīrṣe nirāhāraṃ pauṣe gomūtrapānakam

1.59.40

तिलां च भक्षयेन्माघे फाल्गुने घृतशर्कराम् । चैत्रमासे पंचगव्यं वैशाखे शतपत्रिकाम्

tilāṃ ca bhakṣayenmāghe phālgune ghṛtaśarkarām | caitramāse paṃcagavyaṃ vaiśākhe śatapatrikām

घृतस्य भोजनं ज्येष्ठे आषाढे मधुभक्षणम् । कृतवीर्यपितोवाच । अंगारकचतुर्थ्यां तु विशेषोऽभिहितः कुतः

ghṛtasya bhojanaṃ jyeṣṭhe āṣāḍhe madhubhakṣaṇam | kṛtavīryapitovāca | aṃgārakacaturthyāṃ tu viśeṣo'bhihitaḥ kutaḥ

2600

वद त्वं कृपया ब्रह्मन् प्रश्रयावनताय मे । शृण्वतो न च मे तृप्तिर्गजानन कथां शुभाम् ॥४२॥ (

vada tvaṃ kṛpayā brahman praśrayāvanatāya me | śṛṇvato na ca me tṛptirgajānana kathāṃ śubhām ||42|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे चतुर्थीव्रतकथनं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe caturthīvratakathanaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ६० प्रारंभ :- ब्रह्मोवाच । अंगारकचतुर्थ्यास्तु महिमानं महीपते । शृणुष्वावहितो भूत्वा कथयामि समासतः

adhyāya 60 prāraṃbha :- brahmovāca | aṃgārakacaturthyāstu mahimānaṃ mahīpate | śṛṇuṣvāvahito bhūtvā kathayāmi samāsataḥ

अवन्ती नगरे राजन् भारद्वाजो महामुनिः । वेदवेदांगवित्प्राज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः

avantī nagare rājan bhāradvājo mahāmuniḥ | vedavedāṃgavitprājñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

अग्निहोत्ररतो नित्यं शिष्याध्ययनतत्परः । नदीतीरगतस्तिष्ठन्ननुष्ठानरतो मुनिः

agnihotrarato nityaṃ śiṣyādhyayanatatparaḥ | nadītīragatastiṣṭhannanuṣṭhānarato muniḥ

एकस्मिन्नेव समये दृष्टा तेनाप्सरोवरा । तां दृष्ट्वा चकमे भोक्तुं भारद्वाजो महामुनिः

ekasminneva samaye dṛṣṭā tenāpsarovarā | tāṃ dṛṣṭvā cakame bhoktuṃ bhāradvājo mahāmuniḥ

अकस्मात् कामिनीं दृष्ट्वा कामासक्तोऽभवन्मुनिः । कामबाणाभिभूतः स निपपात महीतले

akasmāt kāminīṃ dṛṣṭvā kāmāsakto'bhavanmuniḥ | kāmabāṇābhibhūtaḥ sa nipapāta mahītale

अतिविह्वलगात्रस्य तस्य रेत प्रचस्खले । प्रविष्टं तस्य तद्रेतः पृथिवीं बिलमध्यतः

ativihvalagātrasya tasya reta pracaskhale | praviṣṭaṃ tasya tadretaḥ pṛthivīṃ bilamadhyataḥ

तत एकः कुमारोऽभूज्जपाकुसुम सन्निभः । तं धरित्री स्नेहवशात् पालयामास सादरम्

tata ekaḥ kumāro'bhūjjapākusuma sannibhaḥ | taṃ dharitrī snehavaśāt pālayāmāsa sādaram

जनुः स्वं तेन धन्यं सा मनुते पितरौ कुलम् । ततः स सप्तवर्षस्तां पप्रच्छ जननीं निजाम्

januḥ svaṃ tena dhanyaṃ sā manute pitarau kulam | tataḥ sa saptavarṣastāṃ papraccha jananīṃ nijām

मयि लोहितिमा कस्मान्मानुषं देहमास्थिते । कश्च मे जनको मातस्तन्ममाचक्ष्व सांप्रतम्

mayi lohitimā kasmānmānuṣaṃ dehamāsthite | kaśca me janako mātastanmamācakṣva sāṃpratam

1.60.10

धरण्युवाच । भारद्वाजमुनेर्रेतः स्खलितं मयि संगतम् । ततो जातोऽसि रे पुत्र वर्धितोऽसि मया शुभम्

dharaṇyuvāca | bhāradvājamunerretaḥ skhalitaṃ mayi saṃgatam | tato jāto'si re putra vardhito'si mayā śubham

स उवाच । तर्हि तं मे मुनिं मातदर्शयस्व तपोनिधिम् । ब्रह्मोवाच । तमादाय तदा देवी भारद्वाजं जगाम कुः

sa uvāca | tarhi taṃ me muniṃ mātadarśayasva taponidhim | brahmovāca | tamādāya tadā devī bhāradvājaṃ jagāma kuḥ

उवाच प्रणिपत्यैनं त्वद्वीर्यप्रसवं सुतम् । वर्धितं तं पुरोधार्य स्वीकुरुष्व मुनेऽधुना

uvāca praṇipatyainaṃ tvadvīryaprasavaṃ sutam | vardhitaṃ taṃ purodhārya svīkuruṣva mune'dhunā

तदाज्ञया ययौ धात्री स्वधाम रुचिरं तदा । भारद्वाजः सुतं लब्ध्वा मुमुदे चालिलिंग तम्

tadājñayā yayau dhātrī svadhāma ruciraṃ tadā | bhāradvājaḥ sutaṃ labdhvā mumude cāliliṃga tam

आघ्राय शिर उत्संगे स्थापयामास तं मुदा । सुमुहूर्ते शुभे लग्ने चकारोपनयं मुनिः

āghrāya śira utsaṃge sthāpayāmāsa taṃ mudā | sumuhūrte śubhe lagne cakāropanayaṃ muniḥ

वेदशास्त्राण्युपादिश्य गणेशस्य मनुं शुभम् । उवाच कुर्वनुष्ठानं गणेशप्रीतये चिरम्

vedaśāstrāṇyupādiśya gaṇeśasya manuṃ śubham | uvāca kurvanuṣṭhānaṃ gaṇeśaprītaye ciram

संतुष्टो दास्यते कामान्सर्वांस्तव मनोगतान् । ततः स नर्मदातारे पद्मासनगतो मुनिः

saṃtuṣṭo dāsyate kāmānsarvāṃstava manogatān | tataḥ sa narmadātāre padmāsanagato muniḥ

संनियम्येन्द्रियाण्याशु ध्यायन्हेरंबमन्तरा । जजाप परमं मन्त्रं वायुभक्षो भृशं कृशः

saṃniyamyendriyāṇyāśu dhyāyanheraṃbamantarā | jajāpa paramaṃ mantraṃ vāyubhakṣo bhṛśaṃ kṛśaḥ

एवं वर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम् । माघकृष्णचतुर्थ्यांतमुदये शशिनोऽमले

evaṃ varṣasahasraṃ sa tapastepe sudāruṇam | māghakṛṣṇacaturthyāṃtamudaye śaśino'male

दर्शयामास रूपं स्वं गणनाथोऽथ दिग्भुजम् । दिव्यांबरं भालचन्द्रं नानायुधलसत्करम्

darśayāmāsa rūpaṃ svaṃ gaṇanātho'tha digbhujam | divyāṃbaraṃ bhālacandraṃ nānāyudhalasatkaram

1.60.20

चारुशुंडं लसद्दन्तं शूपकर्णं सकुंडलम् । सूर्यकोटिप्रतीकाशं नानालंकारमंडितम्

cāruśuṃḍaṃ lasaddantaṃ śūpakarṇaṃ sakuṃḍalam | sūryakoṭipratīkāśaṃ nānālaṃkāramaṃḍitam

ददर्श रूपं देवस्य स बालः पुरतः स्थितम् । उत्थाय प्रणिपत्यैनं तुष्टाव जगदीश्वरम्

dadarśa rūpaṃ devasya sa bālaḥ purataḥ sthitam | utthāya praṇipatyainaṃ tuṣṭāva jagadīśvaram

भौम उवाच । नमस्ते विघ्ननाशाय नमस्ते विघ्नकारिणे । सुरासुराणामीशाय सर्वशक्त्युपबर्हिणे

bhauma uvāca | namaste vighnanāśāya namaste vighnakāriṇe | surāsurāṇāmīśāya sarvaśaktyupabarhiṇe

निरामयाय नित्याय निर्गुणाय गुणच्छिदे । नमो ब्रह्मविदां श्रेष्ठ स्थितिसंहारकारिणे

nirāmayāya nityāya nirguṇāya guṇacchide | namo brahmavidāṃ śreṣṭha sthitisaṃhārakāriṇe

नमस्ते जगदाधार नमस्त्रैलोक्य पालक । ब्रह्मादये ब्रह्मविदे ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणे

namaste jagadādhāra namastrailokya pālaka | brahmādaye brahmavide brahmaṇe brahmarūpiṇe

लक्ष्यालक्ष्य स्वरूपाय दुर्लक्षणभिदे नमः । नमः श्रीगणनाथाय परेशाय नमो नमः । इति स्तुतः प्रसन्नात्मा परमात्मा गजाननः

lakṣyālakṣya svarūpāya durlakṣaṇabhide namaḥ | namaḥ śrīgaṇanāthāya pareśāya namo namaḥ | iti stutaḥ prasannātmā paramātmā gajānanaḥ

उवाच श्लक्ष्णया वाचा बालकं संप्रहर्षयन् । गजानन उवाच । तवोग्रतपसा तुष्टो भक्त्या स्तुत्याऽनयाऽपि च

uvāca ślakṣṇayā vācā bālakaṃ saṃpraharṣayan | gajānana uvāca | tavogratapasā tuṣṭo bhaktyā stutyā'nayā'pi ca

बालभावेऽपि धैर्याच्च ददामि वांछितान् वरान् । एवमुक्तो भूमिपुत्रो वच ऊचे गजाननम्

bālabhāve'pi dhairyācca dadāmi vāṃchitān varān | evamukto bhūmiputro vaca ūce gajānanam

भौम उवाच । धन्या दृष्टिर्जननमपि मे दर्शनाच्च सुरेश, धन्यं ज्ञानं कुलमपि विभो भूः सशैलाऽद्य धन्या । धन्यं चैतत्सकलमपि तपो येन दृष्टोऽखिलेशो, धन्या वाणी वसतिरपि यया संस्तुतो मूढभावात्

bhauma uvāca | dhanyā dṛṣṭirjananamapi me darśanācca sureśa, dhanyaṃ jñānaṃ kulamapi vibho bhūḥ saśailā'dya dhanyā | dhanyaṃ caitatsakalamapi tapo yena dṛṣṭo'khileśo, dhanyā vāṇī vasatirapi yayā saṃstuto mūḍhabhāvāt

यदि तुष्टोऽसि देवेश स्वर्गे भवतु मे स्थिति: । अमृतं पातुमिच्छामि देवैः सह गजानन

yadi tuṣṭo'si deveśa svarge bhavatu me sthiti: | amṛtaṃ pātumicchāmi devaiḥ saha gajānana

1.60.30

कल्याणकारि मे नाम ख्यातिमेतु जगत्त्रये । दर्शनं मे चतुर्थ्यां ते जातं पुण्यप्रदं विभो

kalyāṇakāri me nāma khyātimetu jagattraye | darśanaṃ me caturthyāṃ te jātaṃ puṇyapradaṃ vibho

अतः सा पुण्यदा नित्यं सर्वसंकष्टहारिणी । कामदा व्रतकर्तॄणां त्वत्प्रसादात् सदाऽस्तु च

ataḥ sā puṇyadā nityaṃ sarvasaṃkaṣṭahāriṇī | kāmadā vratakartṝṇāṃ tvatprasādāt sadā'stu ca

गणेश उवाच । अमृतं पास्यसे सम्यग् देवैः सह धरासुत । मंगलेति च नाम्ना त्वं लोके ख्यातिं गमिष्यसि

gaṇeśa uvāca | amṛtaṃ pāsyase samyag devaiḥ saha dharāsuta | maṃgaleti ca nāmnā tvaṃ loke khyātiṃ gamiṣyasi

अंगारकेति रक्तत्वाद्वसुमत्या यतः सुतः । अंगारकचतुर्थीं ये करिष्यन्ति नरा भुवि

aṃgāraketi raktatvādvasumatyā yataḥ sutaḥ | aṃgārakacaturthīṃ ye kariṣyanti narā bhuvi

तेषामब्दसमं पुण्यं संकष्टीव्रतसंभवम् । निर्विघ्नता सर्वकार्ये भविष्यति न संशयः

teṣāmabdasamaṃ puṇyaṃ saṃkaṣṭīvratasaṃbhavam | nirvighnatā sarvakārye bhaviṣyati na saṃśayaḥ

अवन्तीनगरे राजा भविष्यसि परन्तप । व्रतानामुत्तमं यस्मात्कृतं ते व्रतमुत्तमम्

avantīnagare rājā bhaviṣyasi parantapa | vratānāmuttamaṃ yasmātkṛtaṃ te vratamuttamam

यस्य संकीर्तनान्मर्त्यः सर्वान् कामानवाप्नुयात् । ब्रह्मोवाच । इति दत्वा वरो देवः पिदधे द्विरदाननः

yasya saṃkīrtanānmartyaḥ sarvān kāmānavāpnuyāt | brahmovāca | iti datvā varo devaḥ pidadhe dviradānanaḥ

ततस्तु मंगले देवं स्थापयामास भक्तितः । शुंडामुखं दशभुजं सर्वावयवसुंदरम्

tatastu maṃgale devaṃ sthāpayāmāsa bhaktitaḥ | śuṃḍāmukhaṃ daśabhujaṃ sarvāvayavasuṃdaram

प्रासादं कारयामास गजाननमुदावहम् । संज्ञा मंगलमूर्तीति देवदेवस्य सोऽकरोत्

prāsādaṃ kārayāmāsa gajānanamudāvaham | saṃjñā maṃgalamūrtīti devadevasya so'karot

ततोऽभवत् कामदातृ क्षेत्रं सर्वजनस्य तत् । अनुष्ठानात् पूजनाच्च दर्शनात् सर्वमोक्षदम्

tato'bhavat kāmadātṛ kṣetraṃ sarvajanasya tat | anuṣṭhānāt pūjanācca darśanāt sarvamokṣadam

1.60.40

ततो विनायको देवो विमानवरमुत्तमम् । प्रेषयामास स्वगणैर्भौममानेतुमन्तिकम्

tato vināyako devo vimānavaramuttamam | preṣayāmāsa svagaṇairbhaumamānetumantikam

ते गत्वा तेन देहेन तं भौममानयन् बलात् । गणेशस्यान्तिकं राजंस्तद्भुतमिवाभवत्

te gatvā tena dehena taṃ bhaumamānayan balāt | gaṇeśasyāntikaṃ rājaṃstadbhutamivābhavat

ततो भौमोऽभवत् ख्यातः त्रैलोक्ये सचराचरे । यतो भौमेन संकष्टचतुर्थी भौमसंयुता

tato bhaumo'bhavat khyātaḥ trailokye sacarācare | yato bhaumena saṃkaṣṭacaturthī bhaumasaṃyutā

कृता प्राप्तं च स्वर्गं चामृतपानं सुरैः सह । अतश्चांगारकयुता चतुर्थी प्रथिता भुवि

kṛtā prāptaṃ ca svargaṃ cāmṛtapānaṃ suraiḥ saha | ataścāṃgārakayutā caturthī prathitā bhuvi

चिन्तिार्थप्रदानेन चिन्तामणिरिति प्रथाम् । प्रयातो मंगलमूर्तिः सर्वानुग्रहकारकः

cintiाrthapradānena cintāmaṇiriti prathām | prayāto maṃgalamūrtiḥ sarvānugrahakārakaḥ

पारिनेंरात्तु नगरात् पश्चिमे प्रथितोऽभवत् । चिन्तामणिरिति ख्यीतः सर्वविघ्न निवारणः

pārineṃrāttu nagarāt paścime prathito'bhavat | cintāmaṇiriti khyītaḥ sarvavighna nivāraṇaḥ

2646

अधुना सिद्धगंधर्वै पूज्यते स विधूदये । ददाति वांछितानर्थान् पुत्रपौत्रादि संपद ॥४६॥ (

adhunā siddhagaṃdharvai pūjyate sa vidhūdaye | dadāti vāṃchitānarthān putrapautrādi saṃpada ||46|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडेऽ अंगारक चतुर्थी व्रतोपाख्याने षष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe' aṃgāraka caturthī vratopākhyāne ṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ६१-६५

अध्याय ६१ प्रारंभ :- ब्रह्मोवाच । एकदाऽहं गतो राजन्कैलासं गिरिशालयम् । उपविष्टः सभामध्येऽपश्यन्नारदमागतम्

adhyāya 61 prāraṃbha :- brahmovāca | ekadā'haṃ gato rājankailāsaṃ giriśālayam | upaviṣṭaḥ sabhāmadhye'paśyannāradamāgatam

तेनापूर्वं फलं चैकं शंकराय निवेदितम् । ययाचे गणपदस्तु कुमारोऽपि च शम्भवे

tenāpūrvaṃ phalaṃ caikaṃ śaṃkarāya niveditam | yayāce gaṇapadastu kumāro'pi ca śambhave

कस्मै देयं फलमिदमपृच्छच्छंकरोपि माम्। अहं प्रोवाच बलाय कुमारायेति तं तदा

kasmai deyaṃ phalamidamapṛcchacchaṃkaropi mām| ahaṃ provāca balāya kumārāyeti taṃ tadā

दत्तं शिवेन तस्मै तच्चुक्रोध च गजाननः । ततो ब्रह्मा स्वभवनं गत्वा स्रष्टुमियेष सः

dattaṃ śivena tasmai taccukrodha ca gajānanaḥ | tato brahmā svabhavanaṃ gatvā sraṣṭumiyeṣa saḥ

ततो विघ्नकरो विघ्नं चकार परमाद्भुतं । उग्र रूपं समास्थाय भीषयामास मां तदा

tato vighnakaro vighnaṃ cakāra paramādbhutaṃ | ugra rūpaṃ samāsthāya bhīṣayāmāsa māṃ tadā

मयि भ्रान्तेऽथ स विधुर्दृष्ट्वा क्रूरतरं तु तम् । अहसत्परं चन्द्र स्वगणै र्द्विरदानमम्

mayi bhrānte'tha sa vidhurdṛṣṭvā krūrataraṃ tu tam | ahasatparaṃ candra svagaṇai rdviradānamam

ततः परमक्रुद्धोऽसावशपत्तं विभुं तदा । अदर्शनीय त्रैलोक्ये मद्वन्यात्वं भविष्यसि

tataḥ paramakruddho'sāvaśapattaṃ vibhuṃ tadā | adarśanīya trailokye madvanyātvaṃ bhaviṣyasi

कदाचित्केन दृष्टः स महापातकवान्भवेत् । एवं शप्त्वा गतो देवो निजधाम गणैर्वृतः

kadācitkena dṛṣṭaḥ sa mahāpātakavānbhavet | evaṃ śaptvā gato devo nijadhāma gaṇairvṛtaḥ

चन्द्रस्तु मलिनो दीनो लीनश्चिन्तामये हृदे । अणिमादि गुणोपेते जगत्कारणकारणे

candrastu malino dīno līnaścintāmaye hṛde | aṇimādi guṇopete jagatkāraṇakāraṇe

1.61.10

कथमाचरितं दौष्ट्यमज्ञानाद् बालवन्मया । अदर्शनीयः सर्वेषां विवर्णो मलिनोऽभवम्

kathamācaritaṃ dauṣṭyamajñānād bālavanmayā | adarśanīyaḥ sarveṣāṃ vivarṇo malino'bhavam

कथं सुरूपो वन्द्यश्च कलाभिः सुरतोषकः । एतस्मिन्नंतरे देवैः श्रुतः शापो महान्विधोः

kathaṃ surūpo vandyaśca kalābhiḥ suratoṣakaḥ | etasminnaṃtare devaiḥ śrutaḥ śāpo mahānvidhoḥ

तत्रेयुर्वह्नि शक्राद्या यत्रास्तेऽसौ गजाननः । विजिज्ञपुः सुरोघास्ते विघ्नकारणकारिणे

tatreyurvahni śakrādyā yatrāste'sau gajānanaḥ | vijijñapuḥ suroghāste vighnakāraṇakāriṇe

देवा ऊचुः । त्वं देवदेव जगतामसि वन्दनीय, स्त्वं पासि हंसि विदधासि यथेष्टमीश । त्वं निर्गुणोऽपि गुणकृद् गुणिनां त्र्यधीश, त्वामेव देव शरणं वयमद्य याताः

devā ūcuḥ | tvaṃ devadeva jagatāmasi vandanīya, stvaṃ pāsi haṃsi vidadhāsi yatheṣṭamīśa | tvaṃ nirguṇo'pi guṇakṛd guṇināṃ tryadhīśa, tvāmeva deva śaraṇaṃ vayamadya yātāḥ

पाहीश नोऽखिलजगत्तव शापभीतं, चन्द्रेऽपराधिनि कथं पतितं सुकष्टम् । तस्माद् वयं च जगदीश चगच्चचन्द्रः, शर्माप्नुयाम भुवनेश तथाविधेहि

pāhīśa no'khilajagattava śāpabhītaṃ, candre'parādhini kathaṃ patitaṃ sukaṣṭam | tasmād vayaṃ ca jagadīśa cagaccacandraḥ, śarmāpnuyāma bhuvaneśa tathāvidhehi

कष्टे निपतितं विश्वमदृश्ये शशिनि प्रभो। अनुग्रहं च चन्द्रेऽस्मिंस्त्रैलोक्ये कर्तुमर्हसि

kaṣṭe nipatitaṃ viśvamadṛśye śaśini prabho| anugrahaṃ ca candre'smiṃstrailokye kartumarhasi

नाज्ञासीद्यस्य ते रूपं महिमानं श्रुतित्रयम् । स कस्य स्तवनीयः स्याँ त्तथापि स्तूयवेऽखिलैः

nājñāsīdyasya te rūpaṃ mahimānaṃ śrutitrayam | sa kasya stavanīyaḥ syām̐ ttathāpi stūyave'khilaiḥ

कृतकृत्या वयं तेऽद्य दर्शनाद्भाषणादपि । शरणं ते प्रपन्नाः स्म प्रपन्नार्ति हराव्य:य

kṛtakṛtyā vayaṃ te'dya darśanādbhāṣaṇādapi | śaraṇaṃ te prapannāḥ sma prapannārti harāvya:ya

इति तद्वचनं श्रुत्वा जगाद द्विरदाननः । सुप्रसन्नः स्तवैस्तेषां धर्मकामार्थमोक्षदः

iti tadvacanaṃ śrutvā jagāda dviradānanaḥ | suprasannaḥ stavaisteṣāṃ dharmakāmārthamokṣadaḥ

विकट उवाच । प्रसन्नोऽहं सुरा: स्तुत्या वृणुध्वं वांछितं महत् । असाध्यमपि वो दद्यां त्रिषु लोकेषु यद्भवेत्

vikaṭa uvāca | prasanno'haṃ surā: stutyā vṛṇudhvaṃ vāṃchitaṃ mahat | asādhyamapi vo dadyāṃ triṣu lokeṣu yadbhavet

1.61.20

देवा ऊचुः । सुधाकरेऽनुग्रहं ते सर्वं ईहामहे वयम् । अनुगृहीते तस्मिंस्तु सर्वेषां नो ग्रहो भवेतं

devā ūcuḥ | sudhākare'nugrahaṃ te sarvaṃ īhāmahe vayam | anugṛhīte tasmiṃstu sarveṣāṃ no graho bhavetaṃ

गणेश उवाच । एकाब्दं वा तदर्धं वा तदर्धार्धमथापि वा। अदर्शनीयोऽस्तु शशी ब्रूतान्यं वा वरं सुराः

gaṇeśa uvāca | ekābdaṃ vā tadardhaṃ vā tadardhārdhamathāpi vā| adarśanīyo'stu śaśī brūtānyaṃ vā varaṃ surāḥ

ततस्ते दंडवत्सर्वे प्रणेमुर्द्विरदाननम् । उवाच प्रणतांस्तांस्तु विकटो भावपूर्वकम्

tataste daṃḍavatsarve praṇemurdviradānanam | uvāca praṇatāṃstāṃstu vikaṭo bhāvapūrvakam

अप्रमाणं कथमहो वचनं कर्तुमुद्यतः । शरणं च प्रपन्नानां न त्यागं कर्तुमुत्सहे

apramāṇaṃ kathamaho vacanaṃ kartumudyataḥ | śaraṇaṃ ca prapannānāṃ na tyāgaṃ kartumutsahe

मेरुश्चलेत् पतेत् सूर्यो वह्निः शीतो भवेद्यदि । मर्यादामुत्सृजेत् सिंधुर्वचो मे नानृतं भवेत्

meruścalet patet sūryo vahniḥ śīto bhavedyadi | maryādāmutsṛjet siṃdhurvaco me nānṛtaṃ bhavet

अथापि गूढतो वाक्यं शृणुध्वं सुरसत्तमः । भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां यो ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा

athāpi gūḍhato vākyaṃ śṛṇudhvaṃ surasattamaḥ | bhādraśuklacaturthyāṃ yo jñānato'jñānato'pi vā

अभिशापी भवेच्चन्द्रदर्शनाद् भृशदुःखभाक् । इति तद्वचनं श्रुत्वा देवा मुमुदिरेऽखिलाः

abhiśāpī bhaveccandradarśanād bhṛśaduḥkhabhāk | iti tadvacanaṃ śrutvā devā mumudire'khilāḥ

ओमिति प्रणिपत्योचुः पुष्पवृष्टिं च चिक्षिपुः । तदनुज्ञां गृहीत्वेयुर्देवाश्चन्द्रमसं प्रति

omiti praṇipatyocuḥ puṣpavṛṣṭiṃ ca cikṣipuḥ | tadanujñāṃ gṛhītveyurdevāścandramasaṃ prati

तमूचुस्त्वं मूढतरो योऽहसद् द्विरदाननम् । त्रैलोक्यं संकटे क्षिप्तं त्वया श्रेष्ठापराधिना

tamūcustvaṃ mūḍhataro yo'hasad dviradānanam | trailokyaṃ saṃkaṭe kṣiptaṃ tvayā śreṣṭhāparādhinā

त्रैलोक्यनायके देवे जगत् त्रय विधायिनि । अव्यये निर्गुणे नित्ये परब्रह्म स्वरूपिणि

trailokyanāyake deve jagat traya vidhāyini | avyaye nirguṇe nitye parabrahma svarūpiṇi

1.61.30

गजाननेऽखिलगुरावपराधं यतोऽचरः । एवं नियमितं तेन सर्वलोकहितेप्सुना

gajānane'khilagurāvaparādhaṃ yato'caraḥ | evaṃ niyamitaṃ tena sarvalokahitepsunā

अस्माभिः परमक्लेशात् प्रसन्नोऽसौ कृतो विभुः । भाद्रपदचतुर्थ्यां त्वं न द्रष्टव्यः कदाचन

asmābhiḥ paramakleśāt prasanno'sau kṛto vibhuḥ | bhādrapadacaturthyāṃ tvaṃ na draṣṭavyaḥ kadācana

त्वं चापि शरणं याहि देवदेवं गजाननम्। तत्प्रसादाच्छुद्धतनुः परां ख्यातिमवाप्स्यसि

tvaṃ cāpi śaraṇaṃ yāhi devadevaṃ gajānanam| tatprasādācchuddhatanuḥ parāṃ khyātimavāpsyasi

इति चन्द्रो वचः श्रुत्वा देवानां हितमात्मनः । जगाम शरणं देवं शरणागतवत्सलम्

iti candro vacaḥ śrutvā devānāṃ hitamātmanaḥ | jagāma śaraṇaṃ devaṃ śaraṇāgatavatsalam

गजाननं सुरेशानं महेशानादिवन्दितम् । जजाप परमं मन्त्रमेकाक्षरमघापहम्

gajānanaṃ sureśānaṃ maheśānādivanditam | jajāpa paramaṃ mantramekākṣaramaghāpaham

विधुरिन्दोपदिष्टं स परमेण समाधिना। दश द्वादश वर्षाणि तपस्तेपे सुदारुणम्

vidhurindopadiṣṭaṃ sa parameṇa samādhinā| daśa dvādaśa varṣāṇi tapastepe sudāruṇam

गंगाया दक्षिणे तीरे सर्वसिद्धिप्रदायिनि । ततः प्रसन्नो भगवान् पुरो यातो गजाननः

gaṃgāyā dakṣiṇe tīre sarvasiddhipradāyini | tataḥ prasanno bhagavān puro yāto gajānanaḥ

रक्तमाल्यांबरधरो रक्तचंदनचर्चितः । चतुर्भुजो महाकायः सिन्दूरारुणविग्रहः

raktamālyāṃbaradharo raktacaṃdanacarcitaḥ | caturbhujo mahākāyaḥ sindūrāruṇavigrahaḥ

प्रभया भासयंल्लोकान् कोटिसूर्याधिक प्रभाः । तेजः समूहं दृष्ट्वा तं प्रचकंपे भृशं शशी

prabhayā bhāsayaṃllokān koṭisūryādhika prabhāḥ | tejaḥ samūhaṃ dṛṣṭvā taṃ pracakaṃpe bhṛśaṃ śaśī

परमं धैर्यमास्थाय कृतांजलिपुरः पुरः । तर्कयामास मनसा प्रायोऽयं द्विरदाननः

paramaṃ dhairyamāsthāya kṛtāṃjalipuraḥ puraḥ | tarkayāmāsa manasā prāyo'yaṃ dviradānanaḥ

1.61.40

वरं दातुमिहायात इति मत्वा ननाम तम् । तुष्टाव परया भक्त्या देवदेवं गजाननम्

varaṃ dātumihāyāta iti matvā nanāma tam | tuṣṭāva parayā bhaktyā devadevaṃ gajānanam

चन्द्र उवाच । नमामि देवं द्विरदाननं तं, यः सर्वविघ्नं हरते जनानाम् । धर्मार्थकामांस्तनुतेऽखिलामां, तस्मै नमो विघ्नविनाशनाय

candra uvāca | namāmi devaṃ dviradānanaṃ taṃ, yaḥ sarvavighnaṃ harate janānām | dharmārthakāmāṃstanute'khilāmāṃ, tasmai namo vighnavināśanāya

कृपानिधे ब्रह्ममयाय देव, विश्वात्मने विश्वविधान दक्ष । विश्वस्य बीजाय जगन्मयाय, त्रैलोक्यसंहारकृते नमस्ते

kṛpānidhe brahmamayāya deva, viśvātmane viśvavidhāna dakṣa | viśvasya bījāya jaganmayāya, trailokyasaṃhārakṛte namaste

त्रयीमयायाखिलबुद्धिदात्रे, बुद्धिप्रदीपाय सुराधिपाय । नित्याय सत्याय च नित्यबुद्धे, नित्यं निरीहाय नमोऽस्तु नित्यम्

trayīmayāyākhilabuddhidātre, buddhipradīpāya surādhipāya | nityāya satyāya ca nityabuddhe, nityaṃ nirīhāya namo'stu nityam

अज्ञानदोषेण कृतोऽपराधस्तं क्षन्तुमर्होऽसि दयाकरस्त्वम् । तवापि दोषः शरणागतस्य, त्यागे महात्मन् कुरु मेऽनुकंपाम्

ajñānadoṣeṇa kṛto'parādhastaṃ kṣantumarho'si dayākarastvam | tavāpi doṣaḥ śaraṇāgatasya, tyāge mahātman kuru me'nukaṃpām

ब्रह्मोवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा सुप्रसन्नो गजाननः । तस्मै वरान्ददौ देवः स्तुत्या नत्या सुतोषितः

brahmovāca | iti tadvacanaṃ śrutvā suprasanno gajānanaḥ | tasmai varāndadau devaḥ stutyā natyā sutoṣitaḥ

यथापूर्वं स्थितं रूपं तथा तत्ते भविष्यति । भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां त्वां यो नरः संप्रपश्यति

yathāpūrvaṃ sthitaṃ rūpaṃ tathā tatte bhaviṣyati | bhādraśuklacaturthyāṃ tvāṃ yo naraḥ saṃprapaśyati

तस्याभिशापो नूनं स्यात्पापं हानिश्च मूर्खता । तस्यामदर्शनीयोऽसि यदुक्तं मे सुरैः सह

tasyābhiśāpo nūnaṃ syātpāpaṃ hāniśca mūrkhatā | tasyāmadarśanīyo'si yaduktaṃ me suraiḥ saha

कृष्णपक्षे चतुर्थ्यां तु व्रतं यत्क्रियते नरैः । तवोदयेहं पूज्यस्त्वं पूजनीयः प्रयत्नतः

kṛṣṇapakṣe caturthyāṃ tu vrataṃ yatkriyate naraiḥ | tavodayehaṃ pūjyastvaṃ pūjanīyaḥ prayatnataḥ

दर्शनीयः प्रयत्नेन विपरीते व्रतं वृथा। ललाटे कलया तिष्ठ मम प्रीतिकरः शशिन्

darśanīyaḥ prayatnena viparīte vrataṃ vṛthā| lalāṭe kalayā tiṣṭha mama prītikaraḥ śaśin

1.61.50

प्रतिमासं द्वितीयायां नमस्यश्च भविष्यसि । एवं लब्धवरश्चन्द्रो यथापूर्वोऽभवत्तदा

pratimāsaṃ dvitīyāyāṃ namasyaśca bhaviṣyasi | evaṃ labdhavaraścandro yathāpūrvo'bhavattadā

स्थापयामास वरद मूर्ति देवर्षिभिः सह । भालचन्द्रेति नामास्य चक्रुस्ते मुनयः सुराः

sthāpayāmāsa varada mūrti devarṣibhiḥ saha | bhālacandreti nāmāsya cakruste munayaḥ surāḥ

प्रासादं कारयामास कांचनं रत्नसंयुतम् । उपचारैः षोडशभिः पूजयायास सादरम्

prāsādaṃ kārayāmāsa kāṃcanaṃ ratnasaṃyutam | upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayāyāsa sādaram

पूजयित्वा सुराः सर्वै मुनयश्च वरान्ददुः । सिद्धिक्षेत्रमिदं लोके विख्यातं तु भविष्यति

pūjayitvā surāḥ sarvai munayaśca varāndaduḥ | siddhikṣetramidaṃ loke vikhyātaṃ tu bhaviṣyati

अनुष्ठानवतामत्र सर्वसिद्धिकरं भवेत् । ततस्ते देव मुनयो नत्वा तं द्विरदाननम्

anuṣṭhānavatāmatra sarvasiddhikaraṃ bhavet | tataste deva munayo natvā taṃ dviradānanam

ययुः प्रसन्नमनसः स्वं स्वं स्थानं मुदा युताः । यातेषु देवमुनिषु देवोऽपि पिधदे वपुः

yayuḥ prasannamanasaḥ svaṃ svaṃ sthānaṃ mudā yutāḥ | yāteṣu devamuniṣu devo'pi pidhade vapuḥ

2702

अन्तर्हिते भालचन्द्रे चन्द्रौ हृष्टमना इव । स्वं धाम प्रतिपेदे वै स्वं धाम प्रययौ तदा ॥५६॥ (

antarhite bhālacandre candrau hṛṣṭamanā iva | svaṃ dhāma pratipede vai svaṃ dhāma prayayau tadā ||56|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे चन्द्रशापानुग्रहवर्णनं नामैकषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe candraśāpānugrahavarṇanaṃ nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ६२ प्रारंभ :- कृतवीर्य पितोवाच । चतुर्थ्यां कृष्णपक्षे तु भक्तिचन्द्रोदये यतः । क्रियते तन्निमित्तं यत्पृष्टं तन्मे निरूपितम्

adhyāya 62 prāraṃbha :- kṛtavīrya pitovāca | caturthyāṃ kṛṣṇapakṣe tu bhakticandrodaye yataḥ | kriyate tannimittaṃ yatpṛṣṭaṃ tanme nirūpitam

दुर्वांकुरार्पणस्यापि श्रोतुमिच्छामि कारणम् । किमर्थं गणनाथस्य प्रिया दुर्वांकुरा वद

durvāṃkurārpaṇasyāpi śrotumicchāmi kāraṇam | kimarthaṃ gaṇanāthasya priyā durvāṃkurā vada

ब्रह्मोवाच । हन्त ते कथयिष्यामि दुर्वांकुरसमर्पणे । यत्फलं गणानाथस्य श्रूयन्तां तं नृपोत्तम

brahmovāca | hanta te kathayiṣyāmi durvāṃkurasamarpaṇe | yatphalaṃ gaṇānāthasya śrūyantāṃ taṃ nṛpottama

जाम्बेति नगरी ख्याता देशे दक्षिणतोऽभवत्। । क्षत्रियः सुलभोऽस्यां तु गुणी दानी धनी बली

jāmbeti nagarī khyātā deśe dakṣiṇato'bhavat| | kṣatriyaḥ sulabho'syāṃ tu guṇī dānī dhanī balī

विवेक्यासिन् मान्यमानी शमी दमपरायणः । सर्व शास्त्रार्थतत्वज्ञः सर्व वेदार्थ तत्ववित्

vivekyāsin mānyamānī śamī damaparāyaṇaḥ | sarva śāstrārthatatvajñaḥ sarva vedārtha tatvavit

विकटे भक्तिमान्नित्यं स्तुतिस्तोत्र परायणः । तस्य भार्या सुमुद्राऽसिन्नाम्ना परम विश्रुता

vikaṭe bhaktimānnityaṃ stutistotra parāyaṇaḥ | tasya bhāryā sumudrā'sinnāmnā parama viśrutā

अत्यन्त सुन्दरी साध्वी स्वरूपाद्धिक् कृताप्सराः । देव विप्रातिथिपरा पत्युश्चित्तानुवतिनी

atyanta sundarī sādhvī svarūpāddhik kṛtāpsarāḥ | deva viprātithiparā patyuścittānuvatinī

पतिव्रतानां सर्वासां मान्या श्रेष्ठतमा नृप । एकस्मिन् दिवसे तौ तु दम्पती स्नाननिर्मलौ

pativratānāṃ sarvāsāṃ mānyā śreṣṭhatamā nṛpa | ekasmin divase tau tu dampatī snānanirmalau

उपविष्टौ पुराणार्थं परस्परमनोनुगौ । यावत्तावत् समायातो ब्राह्मणो मधुसूदनः । भिक्षाभिलाषी सततं परमेश्वरचिन्तकः

upaviṣṭau purāṇārthaṃ parasparamanonugau | yāvattāvat samāyāto brāhmaṇo madhusūdanaḥ | bhikṣābhilāṣī satataṃ parameśvaracintakaḥ

1.62.10

कुचैलश्च दरिद्रत्वात् साम्बरोऽपि दिगंबर: । सुलभस्तं तु दृष्ट्वैव प्रणनाम मुदायुतः

kucailaśca daridratvāt sāmbaro'pi digaṃbara: | sulabhastaṃ tu dṛṣṭvaiva praṇanāma mudāyutaḥ

जहास चैनं सहसा मोहाविष्टो द्विजोत्तमम् । स उवाच ततः शापं प्रतिक्षुब्धो महामुनिः

jahāsa cainaṃ sahasā mohāviṣṭo dvijottamam | sa uvāca tataḥ śāpaṃ pratikṣubdho mahāmuniḥ

क्रोधसंरक्तनयनस्त्रैलोक्यं प्रदहन्निव । हलकर्षण को नित्यं नित्यं दुःखसमन्वितः

krodhasaṃraktanayanastrailokyaṃ pradahanniva | halakarṣaṇa ko nityaṃ nityaṃ duḥkhasamanvitaḥ

वृषो भव कुबुद्धे त्वं योऽहसद्विवृतै र्द्विजैः । भर्तुः शापं परिश्रुत्य सुमुद्रा क्रोधमूर्छिता

vṛṣo bhava kubuddhe tvaṃ yo'hasadvivṛtai rdvijaiḥ | bhartuḥ śāpaṃ pariśrutya sumudrā krodhamūrchitā

अशपत्तं द्विजं रुष्टा सर्पिणीव पदाहता । यतस्त्वयाऽविवेकेन शापो दत्तः पतेर्मम

aśapattaṃ dvijaṃ ruṣṭā sarpiṇīva padāhatā | yatastvayā'vivekena śāpo dattaḥ patermama

अतस्त्वं चक्रिवान्भूत्वा विष्टाशी भव कुद्धिन । सोऽपि तामशपत्क्रूरं श्रुत्वा शापं तदीरितम्

atastvaṃ cakrivānbhūtvā viṣṭāśī bhava kuddhina | so'pi tāmaśapatkrūraṃ śrutvā śāpaṃ tadīritam

स्त्रीत्वात्त्वमशपो यस्मात्त्वं चांडाली भविष्यसि । दरिद्रा दोषबहुला विण्मूत्रादाऽशुभंकरी

strītvāttvamaśapo yasmāttvaṃ cāṃḍālī bhaviṣyasi | daridrā doṣabahulā viṇmūtrādā'śubhaṃkarī

एवं परस्परं शप्त्वा त्यक्त्वा देहान् सुदुर्लभान् । सुलभो वृषभो जातो हलकर्षणवान्भवत्

evaṃ parasparaṃ śaptvā tyaktvā dehān sudurlabhān | sulabho vṛṣabho jāto halakarṣaṇavānbhavat

न विश्रांतिः क्षणं तस्य विप्रशापात्तदाऽभवत् । द्विजोऽपि रासभेर्योनौ जातोऽसौ मधुसूदनः

na viśrāṃtiḥ kṣaṇaṃ tasya vipraśāpāttadā'bhavat | dvijo'pi rāsabheryonau jāto'sau madhusūdanaḥ

जाता सुमुद्रा चाण्डाली दुष्टा प्राणिविहिंसिका । दरिद्रा पैशाचवती विण्मूत्राशनतत्परा

jātā sumudrā cāṇḍālī duṣṭā prāṇivihiṃsikā | daridrā paiśācavatī viṇmūtrāśanatatparā

1.62.20

अति शुष्कशरीरा सा दन्तुरा विकटानना । कदाचिदटमाना सा दक्षिणे नगरस्य तु

ati śuṣkaśarīrā sā danturā vikaṭānanā | kadācidaṭamānā sā dakṣiṇe nagarasya tu

प्रासादं गणनाथस्य ददर्श परमाद्भुतम् । नानावृक्ष लता जालैर्नाना पक्षिगणैर्युतम्

prāsādaṃ gaṇanāthasya dadarśa paramādbhutam | nānāvṛkṣa latā jālairnānā pakṣigaṇairyutam

यत्र योगीश्वरा केचिदनुष्ठानरताः सदा । उपासका गणेशस्य नियमस्था वसन्ति हि

yatra yogīśvarā kecidanuṣṭhānaratāḥ sadā | upāsakā gaṇeśasya niyamasthā vasanti hi

केचित्कामार्थिन: केचित् पुत्र मोक्षधनार्थिनः । कदाचिद्भाद्रमासस्य चतुर्थ्यां तु गृहे गृहे

kecitkāmārthina: kecit putra mokṣadhanārthinaḥ | kadācidbhādramāsasya caturthyāṃ tu gṛhe gṛhe

तस्मिन्पुरे संप्रवृत्तो गणनाथ महोत्सवः । अतिवृष्टिः प्रवृत्ता च महाप्रलय सूचिका

tasminpure saṃpravṛtto gaṇanātha mahotsavaḥ | ativṛṣṭiḥ pravṛttā ca mahāpralaya sūcikā

चांडाली वृष्टिभीता सा याति यद्यन्निशनम् । ततस्ततोऽखिलजनं निरस्ता ताडनादिभिः

cāṃḍālī vṛṣṭibhītā sā yāti yadyanniśanam | tatastato'khilajanaṃ nirastā tāḍanādibhiḥ

ततो देवालयं याता पाणावग्निं प्रगृह्य सा। तत्राप्यताडयन् केचिद्योगिभिस्ते निराकृताः

tato devālayaṃ yātā pāṇāvagniṃ pragṛhya sā| tatrāpyatāḍayan kecidyogibhiste nirākṛtāḥ

प्रज्वाल्य सा तृणैरग्निमुष्णान्यंगाणि कुर्वती । अकस्माद् वायुना प्रागादेको दूर्वांकुरस्तदा

prajvālya sā tṛṇairagnimuṣṇānyaṃgāṇi kurvatī | akasmād vāyunā prāgādeko dūrvāṃkurastadā

पतितो गणनाथस्य मस्तके दैवयोगतः । स रासभः शीत मीतो यातो देवालयं तदा

patito gaṇanāthasya mastake daivayogataḥ | sa rāsabhaḥ śīta mīto yāto devālayaṃ tadā

तदा वृषो लांगलात्तु मुक्तो दैवात्समाययौ । प्रासादं गणनाथस्य भाविनोऽर्थस्य गौरवात्

tadā vṛṣo lāṃgalāttu mukto daivātsamāyayau | prāsādaṃ gaṇanāthasya bhāvino'rthasya gauravāt

1.62.30

उभावपि तृणं तस्याश्चांडाल्यास्तौ बभक्षतुः । परिसुप्ते जने तत्र तयोर्युद्धमवर्तत

ubhāvapi tṛṇaṃ tasyāścāṃḍālyāstau babhakṣatuḥ | parisupte jane tatra tayoryuddhamavartata

लत्ताभ्यां चैव शृंगाभ्यां गजाननसमीपतः । तयोरास्यान्निपतितौ शुंडायां च पदे तदा

lattābhyāṃ caiva śṛṃgābhyāṃ gajānanasamīpataḥ | tayorāsyānnipatitau śuṃḍāyāṃ ca pade tadā

दूर्वांकुरो गणेशस्य तुतोष च गजानन । ततः सा यष्टिमादाय देवान्तिकमुपागमत्

dūrvāṃkuro gaṇeśasya tutoṣa ca gajānana | tataḥ sā yaṣṭimādāya devāntikamupāgamat

अहन्नतीं खर वृषौ स्वयं पूजां बभक्ष च । खुरशब्दं तयोः श्रुत्वा बुबुधे निद्रितो जनः

ahannatīṃ khara vṛṣau svayaṃ pūjāṃ babhakṣa ca | khuraśabdaṃ tayoḥ śrutvā bubudhe nidrito janaḥ

बहिश्चकार दंडेन मुष्टिकूर्परघाततः । पलायनपरा साऽपि ताडिता शर्करादिभिः

bahiścakāra daṃḍena muṣṭikūrparaghātataḥ | palāyanaparā sā'pi tāḍitā śarkarādibhiḥ

चांडाल्या रासभस्यापि स्पर्शशंकाकुलैर्जनैः। स्नापितस्तीर्थतोयेन मन्त्रितेन गजाननः। पूजितः परया भक्त्या नानाद्रव्यैरनेकशः

cāṃḍālyā rāsabhasyāpi sparśaśaṃkākulairjanaiḥ| snāpitastīrthatoyena mantritena gajānanaḥ| pūjitaḥ parayā bhaktyā nānādravyairanekaśaḥ

वृष रासभ चांडालीरतिदुष्टा जनाः पुनः। ताडयामासुरव्यग्रा लगुडैर्जानुभिस्तलैः । देवद्वारे च पिहिते गतिस्तेषां न विद्यते

vṛṣa rāsabha cāṃḍālīratiduṣṭā janāḥ punaḥ| tāḍayāmāsuravyagrā laguḍairjānubhistalaiḥ | devadvāre ca pihite gatisteṣāṃ na vidyate

भ्रमतां क्रंदतां तेषां त्रयाणां दारुणैः स्वरैः। मनस्तु देवदेवस्य विकटस्य तदा ह्रतम्

bhramatāṃ kraṃdatāṃ teṣāṃ trayāṇāṃ dāruṇaiḥ svaraiḥ| manastu devadevasya vikaṭasya tadā hratam

एतेषां तु प्रसंगेन पुनः पूजा ममाभवत् । एतैश्च पूजितश्चाहमेकदूर्वांकुरादिभिः

eteṣāṃ tu prasaṃgena punaḥ pūjā mamābhavat | etaiśca pūjitaścāhamekadūrvāṃkurādibhiḥ

प्रदक्षिणा बहुतरा कृता दुष्टेशु सत्स्वपि । भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां मे दूर्वामेकां समर्पयेत्

pradakṣiṇā bahutarā kṛtā duṣṭeśu satsvapi | bhādraśuklacaturthyāṃ me dūrvāmekāṃ samarpayet

1.62.40

स मे मान्यश्च पूज्यश्च यश्च कुर्यात्प्रदक्षिणाम् । तस्मादेतां विमानेन स्वधाम प्रापयाम्यहम्

sa me mānyaśca pūjyaśca yaśca kuryātpradakṣiṇām | tasmādetāṃ vimānena svadhāma prāpayāmyaham

एवं विमानमप्रैषीत् स्वगणैरुपलक्षितम् । स्वरूपधारिभिर्देवो गन्धर्वाप्सरसां गणैः

evaṃ vimānamapraiṣīt svagaṇairupalakṣitam | svarūpadhāribhirdevo gandharvāpsarasāṃ gaṇaiḥ

युतं वादित्रनिचयैः पुष्पैः परिमलैरपि । दिव्यभोगसमायुक्तं पताकाध्वजमंडितम्

yutaṃ vāditranicayaiḥ puṣpaiḥ parimalairapi | divyabhogasamāyuktaṃ patākādhvajamaṃḍitam

तानादाय गणास्ते तु गजाननस्वरूपिणः । तस्मिन् विमाने निक्षिप्य दिव्यदेहान्मुदायुतान्

tānādāya gaṇāste tu gajānanasvarūpiṇaḥ | tasmin vimāne nikṣipya divyadehānmudāyutān

गजाननाज्ञया तस्य धाम संप्रापयं जवात् । पश्यतां सर्वलोकानामाश्चर्यमभवद्हृदिः

gajānanājñayā tasya dhāma saṃprāpayaṃ javāt | paśyatāṃ sarvalokānāmāścaryamabhavadhṛdiḥ

एतेषां पूर्वपुण्येन गतिरेषेति चाब्रुवन् । ततो योगीश्वराः केचित्त्यक्त्वा ध्यानं गता गणान्

eteṣāṃ pūrvapuṇyena gatireṣeti cābruvan | tato yogīśvarāḥ kecittyaktvā dhyānaṃ gatā gaṇān

पप्रच्छु कथमेतेषां ब्रूत पुण्या गतिरूर्ध्वगा । अति पातकिनामेषां पुण्यलेशो न विद्यते

papracchu kathameteṣāṃ brūta puṇyā gatirūrdhvagā | ati pātakināmeṣāṃ puṇyaleśo na vidyate

गतिः सुदुर्लभा कस्मात् प्राप्ता नो गदतानघाः । तदेवाशु चरिष्याम स्त्यक्त्वाऽनुष्ठानमात्मनः

gatiḥ sudurlabhā kasmāt prāptā no gadatānaghāḥ | tadevāśu cariṣyāma styaktvā'nuṣṭhānamātmanaḥ

असंख्यातो गतः कालो न देवो दृक्पथं गतः । विरक्तानां वायुभुजामनुष्ठानवतां सदा

asaṃkhyāto gataḥ kālo na devo dṛkpathaṃ gataḥ | viraktānāṃ vāyubhujāmanuṣṭhānavatāṃ sadā

2751

धामप्राप्तिः कदा नः स्याद् गणेशस्य वदन्तु नः ॥४९॥ (

dhāmaprāptiḥ kadā naḥ syād gaṇeśasya vadantu naḥ ||49|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे दूर्वोपाख्यानं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe dūrvopākhyānaṃ nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ६३ प्रारंभ :- गणा उवाच । शृणुध्वं योगिनः सर्वे स्थिरीकृत्य मनश्चलम्। यन्न शेषो भवेद् वक्तुं समर्थश्चतुराननः

adhyāya 63 prāraṃbha :- gaṇā uvāca | śṛṇudhvaṃ yoginaḥ sarve sthirīkṛtya manaścalam| yanna śeṣo bhaved vaktuṃ samarthaścaturānanaḥ

तद् वक्तुं कः समर्थः स्याद्यथाशक्ति वदाम च। कुर्वन्ति स्तवनं यस्य सर्वदाऽजशिवादयः

tad vaktuṃ kaḥ samarthaḥ syādyathāśakti vadāma ca| kurvanti stavanaṃ yasya sarvadā'jaśivādayaḥ

तस्य को गणनाथस्य महिमानं वदेत् स्फुटम् । इत्थं तदीयां लीलां वा तथापि शृणुतानघाः

tasya ko gaṇanāthasya mahimānaṃ vadet sphuṭam | itthaṃ tadīyāṃ līlāṃ vā tathāpi śṛṇutānaghāḥ

दुर्वांकुराणां महिमा न ज्ञातो मुनिभिः सुरैः । यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च व्रतैर्होमै र्न वाप्यते

durvāṃkurāṇāṃ mahimā na jñāto munibhiḥ suraiḥ | yajñairdānaistapobhiśca vratairhomai rna vāpyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वासवस्य च संवादं नारदस्य महात्मनः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | vāsavasya ca saṃvādaṃ nāradasya mahātmanaḥ

एकदा नारदोऽगच्छद्वासवं द्रष्टुमुत्सुकः । पूजिता परया भक्त्या कृतासन परिग्रहम्

ekadā nārado'gacchadvāsavaṃ draṣṭumutsukaḥ | pūjitā parayā bhaktyā kṛtāsana parigraham

मुनिं पप्रच्छ बलहा दूर्वामाहात्म्यमादरात् । इन्द्र उवाच । किमर्थं देवदेवस्य गणेशस्य महात्मनः । विशेषतः प्रिया ब्रह्मन् महादूर्वांकुरा मुने

muniṃ papraccha balahā dūrvāmāhātmyamādarāt | indra uvāca | kimarthaṃ devadevasya gaṇeśasya mahātmanaḥ | viśeṣataḥ priyā brahman mahādūrvāṃkurā mune

मुनिरुवाच । कथयामि यथा ज्ञातं दूर्वामाहात्म्यमुत्तमम्। स्थावरे नगरे पूर्वं कौंडिन्योऽभून्महामुनिः

muniruvāca | kathayāmi yathā jñātaṃ dūrvāmāhātmyamuttamam| sthāvare nagare pūrvaṃ kauṃḍinyo'bhūnmahāmuniḥ

उपासको गणेशस्य तपोबलसमन्वितः । रमणीयतरस्तस्य ग्राम दक्षिण भागतः

upāsako gaṇeśasya tapobalasamanvitaḥ | ramaṇīyatarastasya grāma dakṣiṇa bhāgataḥ

1.63.10

आश्रमः सुमहानासील्लतावृक्ष समन्वितः । सरांसि फुल्लपद्मानि यत्रासन् सुमहांति च

āśramaḥ sumahānāsīllatāvṛkṣa samanvitaḥ | sarāṃsi phullapadmāni yatrāsan sumahāṃti ca

भ्रमरैरुपजुष्टानि हंसकारंडकैरपि । चक्रवाकैर्बकैश्चैव कच्छपैर्जल कुक्कुटैः

bhramarairupajuṣṭāni haṃsakāraṃḍakairapi | cakravākairbakaiścaiva kacchapairjala kukkuṭaiḥ

स तु ध्यानरतस्तत्र प्रारभत्तप उत्कटम् । पुरः स्थाप्य महामूर्ति गणेशस्य चतुर्भुजाम्

sa tu dhyānaratastatra prārabhattapa utkaṭam | puraḥ sthāpya mahāmūrti gaṇeśasya caturbhujām

सुप्रसन्नां सुवरदां दुर्वायुक्तां सुपूजिताम् । जजाप परमं मन्त्रं षडर्णं देवतोषकम्

suprasannāṃ suvaradāṃ durvāyuktāṃ supūjitām | jajāpa paramaṃ mantraṃ ṣaḍarṇaṃ devatoṣakam

पप्रच्छ संशयाविष्टा पत्नी नाम्नाऽऽश्रयाऽस्य तम् । आश्रयोवाच । स्वामिन् गजानने देवे दूर्वांभारं दिनेदिने

papraccha saṃśayāviṣṭā patnī nāmnā''śrayā'sya tam | āśrayovāca | svāmin gajānane deve dūrvāṃbhāraṃ dinedine

समर्पयसि कस्मात्त्वं तृणैः कोऽपि न तुष्यति । अस्ति चेत् पुण्यमेतेन तन्मे त्वं कृपया वद

samarpayasi kasmāttvaṃ tṛṇaiḥ ko'pi na tuṣyati | asti cet puṇyametena tanme tvaṃ kṛpayā vada

कौंडिन्य उवाच । शृणु प्रिये प्रवक्ष्यामि दूर्वामाहात्म्यमुत्तमम । धर्मस्य नगरे पूर्वमासीदुत्सव उत्तम:

kauṃḍinya uvāca | śṛṇu priye pravakṣyāmi dūrvāmāhātmyamuttamama | dharmasya nagare pūrvamāsīdutsava uttama:

सर्वे देवा सगन्धर्वा आहूताश्चाप्सरो गणाः । सिद्धचारण नागाश्च मुनयो यक्ष राक्षसाः

sarve devā sagandharvā āhūtāścāpsaro gaṇāḥ | siddhacāraṇa nāgāśca munayo yakṣa rākṣasāḥ

तिलोत्तमाया नृत्यन्त्याः प्रावारो न्यपतत् भुवि । ददर्श तस्याः स यमः कुचौ चारू बृहत्तमौ

tilottamāyā nṛtyantyāḥ prāvāro nyapatat bhuvi | dadarśa tasyāḥ sa yamaḥ kucau cārū bṛhattamau

अभवत्कामसंतप्तोऽविश्रान्तो निरपत्रपः । इयेषालिंगितुं तस्याश्चुम्बितुं च तदाननम्

abhavatkāmasaṃtapto'viśrānto nirapatrapaḥ | iyeṣāliṃgituṃ tasyāścumbituṃ ca tadānanam

1.63.20

सदसो निर्गतस्तस्माल्लज्जयाऽधोमुखो यमः । गच्छतस्तस्य रेतश्च स्खलितं पतितं भुवि

sadaso nirgatastasmāllajjayā'dhomukho yamaḥ | gacchatastasya retaśca skhalitaṃ patitaṃ bhuvi

ज्वालामाल्यभवत्तस्मात्स पुरूषो विकृताननः । कुर्वन्दंष्ट्राखं क्रूरं त्रासयन् भुवनत्रयम्

jvālāmālyabhavattasmātsa purūṣo vikṛtānanaḥ | kurvandaṃṣṭrākhaṃ krūraṃ trāsayan bhuvanatrayam

ददाह पृथिवीं सर्वां जटाभिर्गगनं स्पृशत् । चकम्पे तस्य शब्देन त्रिलोकी मानसं भृशम्

dadāha pṛthivīṃ sarvāṃ jaṭābhirgaganaṃ spṛśat | cakampe tasya śabdena trilokī mānasaṃ bhṛśam

तदैव विष्णूमगमस्ते तु सर्वे सभासदः । स्तुतिं नानाविधां कृत्वा नानास्तोत्रैर्यथामति

tadaiva viṣṇūmagamaste tu sarve sabhāsadaḥ | stutiṃ nānāvidhāṃ kṛtvā nānāstotrairyathāmati

प्रार्थयामासुरव्यग्राः सर्वलोकहिताय तम् । स तैः सर्वैः समगमद् गजाननमनामयम्

prārthayāmāsuravyagrāḥ sarvalokahitāya tam | sa taiḥ sarvaiḥ samagamad gajānanamanāmayam

तस्य नाशं ततो ज्ञात्वा तुष्टुवुः सर्व एव तम् । देवामुनयश्चोचुः। नमो विघ्नस्वरुपाय नमस्ते विघ्नहारिणे

tasya nāśaṃ tato jñātvā tuṣṭuvuḥ sarva eva tam | devāmunayaścocuḥ| namo vighnasvarupāya namaste vighnahāriṇe

नमस्ते सर्वरूपाय सर्वसाक्षिन्नमोऽस्तु ते । नमो देवाय महते नमस्ते जगदादये

namaste sarvarūpāya sarvasākṣinnamo'stu te | namo devāya mahate namaste jagadādaye

नमः कृपानिधे तुभ्यं जगत्पालन हेतवे । नमस्ते पूर्णतमसे सर्वसंहारकारिणे

namaḥ kṛpānidhe tubhyaṃ jagatpālana hetave | namaste pūrṇatamase sarvasaṃhārakāriṇe

नमस्ते भक्तवरद सर्वदात्रे नमोनमः । नमस्तेऽनन्यशरण सर्वकामप्रपूरक

namaste bhaktavarada sarvadātre namonamaḥ | namaste'nanyaśaraṇa sarvakāmaprapūraka

नमस्ते वेदविदुषे नमस्ते वेदकारिणे । कमन्यं शरणं यामः को नु नः स्याद् भयापह

namaste vedaviduṣe namaste vedakāriṇe | kamanyaṃ śaraṇaṃ yāmaḥ ko nu naḥ syād bhayāpaha

1.63.30

अकाल एव प्रलयः कथं लब्धो जनैरयम् । हा गजानन देवेश हा हा विघ्नहराव्यय

akāla eva pralayaḥ kathaṃ labdho janairayam | hā gajānana deveśa hā hā vighnaharāvyaya

सर्वेषां मरणे प्राप्ते कथमस्मानुपेक्षसे । इति तद्वचनं श्रुत्वा करूणाब्धिर्गजाननः

sarveṣāṃ maraṇe prāpte kathamasmānupekṣase | iti tadvacanaṃ śrutvā karūṇābdhirgajānanaḥ

आविरासीत्पुरस्तेषां शिशुरूपोऽरिभीतिहा । बिभ्रत् कमलनयने शतचन्द्रनिभाननम्

āvirāsītpurasteṣāṃ śiśurūpo'ribhītihā | bibhrat kamalanayane śatacandranibhānanam

कोटिसूर्यप्रभाजालः कोटिकन्दर्पजिद्वपुः । कुंदकुड्मलशोभांजि द्दशनोऽधरबिंबजित्

koṭisūryaprabhājālaḥ koṭikandarpajidvapuḥ | kuṃdakuḍmalaśobhāṃji ddaśano'dharabiṃbajit

उन्नसो भृकुटी चारुनयनः कंबुकंठयुक् । विशालवक्षा जानुस्पृग् भुजद्वययुतो बली

unnaso bhṛkuṭī cārunayanaḥ kaṃbukaṃṭhayuk | viśālavakṣā jānuspṛg bhujadvayayuto balī

गंभीर नाभि विलसदुदरोतिलसत्कटिः । रंभाशोभा परिस्पर्धि गुरू रुश्चासजानुयुक्

gaṃbhīra nābhi vilasadudarotilasatkaṭiḥ | raṃbhāśobhā parispardhi gurū ruścāsajānuyuk

सुचारू जंघा गुल्फश्री विलसत् पादपद्मकः । नानालंकार शोभाढ्यो महार्घवसनावृतः

sucārū jaṃghā gulphaśrī vilasat pādapadmakaḥ | nānālaṃkāra śobhāḍhyo mahārghavasanāvṛtaḥ

एवं देवं निरीक्ष्यैव नगरस्य पुरो भुवि । उत्तस्थुर्देवमुनयो जयशब्दपुरःसरम्

evaṃ devaṃ nirīkṣyaiva nagarasya puro bhuvi | uttasthurdevamunayo jayaśabdapuraḥsaram

प्रणेमुर्दंडवद् भूमौ शक्रं देवगणा यथा । देवा ऋषय ऊचुः । को भवान् कुत आयातः किं कार्यं वद नो विभो

praṇemurdaṃḍavad bhūmau śakraṃ devagaṇā yathā | devā ṛṣaya ūcuḥ | ko bhavān kuta āyātaḥ kiṃ kāryaṃ vada no vibho

वयमेवं विजानीमो ब्रह्मैव बालरूपधृक । अनलासुर संत्रासात् त्यक्त्वा कर्माणि संस्थितान्

vayamevaṃ vijānīmo brahmaiva bālarūpadhṛka | analāsura saṃtrāsāt tyaktvā karmāṇi saṃsthitān

1.63.40

आविर्भूतं तु नस्त्रातुं दुष्टसंहारकारकम् । इति तद्वचनं श्रुत्वा शिशुरूपी गजाननः

āvirbhūtaṃ tu nastrātuṃ duṣṭasaṃhārakārakam | iti tadvacanaṃ śrutvā śiśurūpī gajānanaḥ

बभाषे हास्यवदनः सर्वान् देवमुनीन् प्रति । बाल उवाच । भवन्तो ज्ञानसंपन्ना यदुक्तं सत्यमेव तत्

babhāṣe hāsyavadanaḥ sarvān devamunīn prati | bāla uvāca | bhavanto jñānasaṃpannā yaduktaṃ satyameva tat

अहं तस्य वधायैव दुष्टस्य परपीडिनः । निजेच्छया बालरूपी वेगेनागां सुरर्षयः

ahaṃ tasya vadhāyaiva duṣṭasya parapīḍinaḥ | nijecchayā bālarūpī vegenāgāṃ surarṣayaḥ

उपायं वच्मि वस्तस्य वधे तं कुरुतानघाः । सर्वैर्भवद्भिस्तं दृष्ट्वा नोदनीयो बलादहम्

upāyaṃ vacmi vastasya vadhe taṃ kurutānaghāḥ | sarvairbhavadbhistaṃ dṛṣṭvā nodanīyo balādaham

द्रष्टव्यं कौतुकं तस्य मम चैव महत्तरम् । एवं श्रुत्वा कृपावाक्यं सर्वे ते हर्षनिर्भरा

draṣṭavyaṃ kautukaṃ tasya mama caiva mahattaram | evaṃ śrutvā kṛpāvākyaṃ sarve te harṣanirbharā

उचुः परस्परं सर्वे न जानीमोऽस्य पौरुषम् । ईश्वरो बालरूपेण कर्तृमस्य वधं नु किम्

ucuḥ parasparaṃ sarve na jānīmo'sya pauruṣam | īśvaro bālarūpeṇa kartṛmasya vadhaṃ nu kim

अवतीर्णो भवेत् त्रातुं पीडितं भुवनत्रयम् । इत्थमुक्त्वा तु ते सर्वे प्रणेमुः सादरं च तम्

avatīrṇo bhavet trātuṃ pīḍitaṃ bhuvanatrayam | itthamuktvā tu te sarve praṇemuḥ sādaraṃ ca tam

एतस्मिन्नेव काले तु कालानलस्वरूपधृक्। दहन् दश दिशो भक्षन्नरलोकं समाययौ

etasminneva kāle tu kālānalasvarūpadhṛk| dahan daśa diśo bhakṣannaralokaṃ samāyayau

कोलाहलो महानासील्लोकानां क्रन्दतां तदा । दृष्ट्वैव सर्वे मुनयः पलायनपरा ययुः

kolāhalo mahānāsīllokānāṃ krandatāṃ tadā | dṛṣṭvaiva sarve munayaḥ palāyanaparā yayuḥ

तं च ते मुनयः प्रोचुः शीघ्रं कुरु पलायनम् । नो चेद्धिंसिष्यते त्वाद्य सुमहाननलो ध्रुवम्

taṃ ca te munayaḥ procuḥ śīghraṃ kuru palāyanam | no ceddhiṃsiṣyate tvādya sumahānanalo dhruvam

1.63.50

तिमिंगिलो यथा मीनानुरगान् गरूडो यथा। इति तद्वचनं श्रुत्वा परमात्मा गजाननः

timiṃgilo yathā mīnānuragān garūḍo yathā| iti tadvacanaṃ śrutvā paramātmā gajānanaḥ

2802

बालरूपधरोऽतिष्ठत् पर्वतो हिमवानिव। सुरर्षयो ययुर्दूरात त्यक्त्वा तत्रैव बालकम् ॥५१॥ (

bālarūpadharo'tiṣṭhat parvato himavāniva| surarṣayo yayurdūrāta tyaktvā tatraiva bālakam ||51|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे दुर्वामाहात्म्ये त्रिषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe durvāmāhātmye triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ६४ प्रारंभ :- आश्रयोवाच । देवर्षिषु प्रयातेषु बाले चाचलवत्स्थिते । किमासीत् कौतुकं तत्र बाल कालानलोद्भवम्

adhyāya 64 prāraṃbha :- āśrayovāca | devarṣiṣu prayāteṣu bāle cācalavatsthite | kimāsīt kautukaṃ tatra bāla kālānalodbhavam

तत्सर्वं विस्तरान्मह्यं कथयाशु महामुने । नारद उवाच । एवं तया कृतः प्रश्नः कौण्डिन्यो मुनिसत्तमः

tatsarvaṃ vistarānmahyaṃ kathayāśu mahāmune | nārada uvāca | evaṃ tayā kṛtaḥ praśnaḥ kauṇḍinyo munisattamaḥ

यदब्रवीच्छचीभर्तस्तत्त्वं शृणु मयोदितम् । कौंडिन्य उवाच । अचले चलवद्वाले स्थिते तस्मिन्गजानने

yadabravīcchacībhartastattvaṃ śṛṇu mayoditam | kauṃḍinya uvāca | acale calavadvāle sthite tasmingajānane

कालानल इवाक्षोभ्य आययौ सोऽनलासुरः । तस्मिन्क्षणेऽचला वाऽपि चचालाचलसंयुता

kālānala ivākṣobhya āyayau so'nalāsuraḥ | tasminkṣaṇe'calā vā'pi cacālācalasaṃyutā

नमोदध्वान सदृश घनगर्जितनिःस्वनैः । निपेतुर्वृक्षशाखाभ्यः पक्षिवृन्दानि भूतले

namodadhvāna sadṛśa ghanagarjitaniḥsvanaiḥ | nipeturvṛkṣaśākhābhyaḥ pakṣivṛndāni bhūtale

निर्वारिर्वारिधिर्जातो वृक्षा उन्मूलितास्तदा । प्रकम्पनेन महता न प्राज्ञायत किंचन

nirvārirvāridhirjāto vṛkṣā unmūlitāstadā | prakampanena mahatā na prājñāyata kiṃcana

तस्मिन्नेव क्षणे देवो बालरूपी गजाननः । वधारा नलरूपं तं दैत्यं मायाबलेन हि

tasminneva kṣaṇe devo bālarūpī gajānanaḥ | vadhārā nalarūpaṃ taṃ daityaṃ māyābalena hi

प्राशत्सर्वेषु पश्यत्सु जलधिं कुम्भजो यथा। ततः सोऽचिन्तयद्देवो यद्ययं जठरे गतः

prāśatsarveṣu paśyatsu jaladhiṃ kumbhajo yathā| tataḥ so'cintayaddevo yadyayaṃ jaṭhare gataḥ

दहेत् त्रिभुवनं कुक्षौ दृष्टमाश्चर्यमुत्कटम् । ततः शक्रो ददौं चन्द्रं तस्य वह्नेः प्रशान्तये

dahet tribhuvanaṃ kukṣau dṛṣṭamāścaryamutkaṭam | tataḥ śakro dadauṃ candraṃ tasya vahneḥ praśāntaye

1.64.10

भालचन्द्रेति तं देवास्तुष्टुवुर् मुनयोऽपि च । तथापि न च शान्तोऽभूदनल: कंठमूर्ध्वगः

bhālacandreti taṃ devāstuṣṭuvur munayo'pi ca | tathāpi na ca śānto'bhūdanala: kaṃṭhamūrdhvagaḥ

ततो ब्रह्मा ददौ सिद्धि बुद्धी मानस कन्यके । रम्भोरु पद्मनयने केशशं वैलसंयुते

tato brahmā dadau siddhi buddhī mānasa kanyake | rambhoru padmanayane keśaśaṃ vailasaṃyute

चन्द्रवक्त्रेऽमृतगिरौ कूपनाभी सरिद् बली। मृणालमध्ये प्रवाल हस्ते शंत्यस्य कारणे

candravaktre'mṛtagirau kūpanābhī sarid balī| mṛṇālamadhye pravāla haste śaṃtyasya kāraṇe

उवाचे मे समालिंग्य तव शान्तोऽनलो भवेत । तयोरालिंगने शान्तः किंचिदेव हुताशनः

uvāce me samāliṃgya tava śānto'nalo bhaveta | tayorāliṃgane śāntaḥ kiṃcideva hutāśanaḥ

ददौ सुकोमलं तस्मै कमलं कमलापतिः । पद्मपाणिरिति प्रोचुस्तं सर्वे सुरमानुषाः

dadau sukomalaṃ tasmai kamalaṃ kamalāpatiḥ | padmapāṇiriti procustaṃ sarve suramānuṣāḥ

अशान्तेऽग्नौ तु वरुणः सिषेच शीतलैर्जलैः । सहस्रफणिनं नागं गिरिशोऽस्मै ददावथ

aśānte'gnau tu varuṇaḥ siṣeca śītalairjalaiḥ | sahasraphaṇinaṃ nāgaṃ giriśo'smai dadāvatha

तेन बद्धोदरो यस्माद् व्यालबद्धोदरोऽभवत् । तथापि शैत्यं नापेदे कंठोऽस्यानलसंयुतः

tena baddhodaro yasmād vyālabaddhodaro'bhavat | tathāpi śaityaṃ nāpede kaṃṭho'syānalasaṃyutaḥ

अष्टाशीति सहस्राणि मुनयस्तं प्रपेदिरे । अमृता इव दूर्वास्ते प्रत्येकं सेकविंशतिम्

aṣṭāśīti sahasrāṇi munayastaṃ prapedire | amṛtā iva dūrvāste pratyekaṃ sekaviṃśatim

आरोपयन् मस्तकेऽस्य ततः शान्तोऽनलोऽभवत्। तुतोष परमात्माऽसौ दुर्वांकुरभराचितः

āropayan mastake'sya tataḥ śānto'nalo'bhavat| tutoṣa paramātmā'sau durvāṃkurabharācitaḥ

एवं ज्ञात्वा तु ते सर्वे पुपूजस्तं गजाननम् । दुर्वांकुरैरनेकैस्तै र्चहर्षांसौ गजाननः

evaṃ jñātvā tu te sarve pupūjastaṃ gajānanam | durvāṃkurairanekaistai rcaharṣāṃsau gajānanaḥ

1.64.20

उवाच च मुनीन् देवान् मत्पूजा भक्तिनिर्मिता। महती स्वल्पिका वापि वृथा दुर्वांकुरैविना

uvāca ca munīn devān matpūjā bhaktinirmitā| mahatī svalpikā vāpi vṛthā durvāṃkuraivinā

विना दूर्वांकुरैः पूजा फलं केनापि नाप्यते । तस्मादुषसि मद् भक्तैरेकावाऽप्येकविंशतिः

vinā dūrvāṃkuraiḥ pūjā phalaṃ kenāpi nāpyate | tasmāduṣasi mad bhaktairekāvā'pyekaviṃśatiḥ

भक्त्या समर्पिता दूर्वा ददाति यत्फलं महत् । न तत्क्रतुशतैर्दानैर्व्रतानुष्ठान संचयैः

bhaktyā samarpitā dūrvā dadāti yatphalaṃ mahat | na tatkratuśatairdānairvratānuṣṭhāna saṃcayaiḥ

तपोभिरुग्रैर्नियमैः कोटिजन्मार्जितैरपि । प्राप्यते मुनयो देवा यद् दूर्वाभिरवाप्यते

tapobhirugrairniyamaiḥ koṭijanmārjitairapi | prāpyate munayo devā yad dūrvābhiravāpyate

कौंडिन्य उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा देवा दूर्वांकुरैः पुनः । आनर्चुः परमात्मानं देवदेवं गजाननम्

kauṃḍinya uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā devā dūrvāṃkuraiḥ punaḥ | ānarcuḥ paramātmānaṃ devadevaṃ gajānanam

जगर्जानन्दयुक्तोऽसौ नादयन्रोदसी भृशम् । हृष्टानां सर्वदेवानां मुनीनां च नृणामपि

jagarjānandayukto'sau nādayanrodasī bhṛśam | hṛṣṭānāṃ sarvadevānāṃ munīnāṃ ca nṛṇāmapi

अनेकशो वरान् दत्वा पिदधे बालरूपधृक् । कालानलप्रशमन इति तं ते समूचिरे

anekaśo varān datvā pidadhe bālarūpadhṛk | kālānalapraśamana iti taṃ te samūcire

प्रासादे निर्मिते सर्वे स्थाप्य मूर्तिं गजाननीम् । विघ्नहरोऽयमित्यस्याभिधां चक्रुर्मुदा सुराः

prāsāde nirmite sarve sthāpya mūrtiṃ gajānanīm | vighnaharo'yamityasyābhidhāṃ cakrurmudā surāḥ

अत्र स्नानं तथा दानं तपोऽनुष्ठानमेव च । अनन्तं जायते विघ्नं हरस्यास्य प्रसादतः

atra snānaṃ tathā dānaṃ tapo'nuṣṭhānameva ca | anantaṃ jāyate vighnaṃ harasyāsya prasādataḥ

जयः प्राप्तो यतस्तेन पुरं च विजयांभिधम् । सर्वेषां च हता विघ्ना विघ्नहर्तेति सोऽभवत्

jayaḥ prāpto yatastena puraṃ ca vijayāṃbhidham | sarveṣāṃ ca hatā vighnā vighnaharteti so'bhavat

1.64.30

कौंडिन्य उवाच । इति ते कथितं सर्वं दूर्वामाहात्म्यमुत्तमम । श्रवणात् पठनाच्चास्य सर्वपापक्षयो भवेत

kauṃḍinya uvāca | iti te kathitaṃ sarvaṃ dūrvāmāhātmyamuttamama | śravaṇāt paṭhanāccāsya sarvapāpakṣayo bhaveta

2833

पुरातनमितिहासं शृणु मे गदतः प्रिये ॥३१॥ (

purātanamitihāsaṃ śṛṇu me gadataḥ priye ||31|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे दूर्वामाहात्म्यवर्णनं नाम चतुःषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe dūrvāmāhātmyavarṇanaṃ nāma catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्याय प्रारंभ ६५ :- कौण्डिन्य उवाच । कस्मिंश्चित्समये देवि सुखासीनं गजाननम् । नारदो मुनिरभ्यागाद् दृष्टुं तं बहुवासरैः

adhyāya prāraṃbha 65 :- kauṇḍinya uvāca | kasmiṃścitsamaye devi sukhāsīnaṃ gajānanam | nārado munirabhyāgād dṛṣṭuṃ taṃ bahuvāsaraiḥ

साष्टांगप्रणिपत्यैनं प्राह नः सार्थकं जनुः । यत्पुण्यं निचयैर्जातं दर्शनं ते गजानन

sāṣṭāṃgapraṇipatyainaṃ prāha naḥ sārthakaṃ januḥ | yatpuṇyaṃ nicayairjātaṃ darśanaṃ te gajānana

इत्युक्त्वा स्वांजलिं बद्ध्वा तस्थौ तत्पुरतो मुनिः । धृत्वा करेण तत्पाणिमुपवेश यदासने

ityuktvā svāṃjaliṃ baddhvā tasthau tatpurato muniḥ | dhṛtvā kareṇa tatpāṇimupaveśa yadāsane

गजाननो महाभागो महाभागं महामुनिम् । नारदो भगवांस्तेन संतुष्टो मुनिपुंगवः

gajānano mahābhāgo mahābhāgaṃ mahāmunim | nārado bhagavāṃstena saṃtuṣṭo munipuṃgavaḥ

उवाच तं गणाधीशमाश्चर्यं हृदि मेऽस्ति यत् । तन्निवेदितुमायातो नत्वा त्वां पुनराव्रजे

uvāca taṃ gaṇādhīśamāścaryaṃ hṛdi me'sti yat | tanniveditumāyāto natvā tvāṃ punarāvraje

गजानन उवाच । किमाश्चर्यं त्वया दृष्टं हृदि किं तेऽभिवर्तते । वद सर्वं विशेषेण ततो व्रज निजाश्रमम्

gajānana uvāca | kimāścaryaṃ tvayā dṛṣṭaṃ hṛdi kiṃ te'bhivartate | vada sarvaṃ viśeṣeṇa tato vraja nijāśramam

नारद उवाच । मैथिले विषये देव जनको राजसत्तमः । अतिमानी वदान्यश्च वेदवेदांगपारगः

nārada uvāca | maithile viṣaye deva janako rājasattamaḥ | atimānī vadānyaśca vedavedāṃgapāragaḥ

अन्नदानरतो नित्यं ब्राह्मणान् पूजयत्यसौ । नानालंकारवासोभिर्दक्षिणाभिरनेकशः

annadānarato nityaṃ brāhmaṇān pūjayatyasau | nānālaṃkāravāsobhirdakṣiṇābhiranekaśaḥ

अध्यायाः ६१-६५ (cont. 2)

दीनान्धकृपणेभ्यश्च बहु द्रव्यं ददात्यसौ। याचकैर्याच्यते यद्यत्तत्तत्तेन प्रदीयते

dīnāndhakṛpaṇebhyaśca bahu dravyaṃ dadātyasau| yācakairyācyate yadyattattattena pradīyate

1.65.10

तथापि न व्ययं याति द्रव्यं तस्य महात्मनः । गजाननस्य संतुष्ट्या द्रव्यं तद् वर्धते नु किम्

tathāpi na vyayaṃ yāti dravyaṃ tasya mahātmanaḥ | gajānanasya saṃtuṣṭyā dravyaṃ tad vardhate nu kim

इत्याश्चर्यं महद्दृष्टुं प्रयातस्तद् गृहानहम् । ब्रह्मज्ञानाभिमानेन उपहासं ममाकरोत्

ityāścaryaṃ mahaddṛṣṭuṃ prayātastad gṛhānaham | brahmajñānābhimānena upahāsaṃ mamākarot

अहं च तमुवाचेत्थं धन्योऽसि नृपसत्तम । चिन्तितं तेऽपि भक्त्याऽयं प्रयच्छति गजाननः

ahaṃ ca tamuvācetthaṃ dhanyo'si nṛpasattama | cintitaṃ te'pi bhaktyā'yaṃ prayacchati gajānanaḥ

स तु गर्वादुवाचेत्थमहमीशो जगत् त्रये। अहं दाता च भोक्ता च पाता दापयिता तथा

sa tu garvāduvācetthamahamīśo jagat traye| ahaṃ dātā ca bhoktā ca pātā dāpayitā tathā

मत्स्वरूपं विना नान्यद् विद्यते भुवनत्रये । कर्ता च कारणं चाहं करणं मुनिसत्तम

matsvarūpaṃ vinā nānyad vidyate bhuvanatraye | kartā ca kāraṇaṃ cāhaṃ karaṇaṃ munisattama

नारद उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधेनाहं जगाद तम् । ईश्वराज्जगतः कर्ता नान्यः कश्चन विद्यते

nārada uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā krodhenāhaṃ jagāda tam | īśvarājjagataḥ kartā nānyaḥ kaścana vidyate

त्वं तु धर्ममिमं राजन् दम्भेनैव करोषि किम् । दर्शयिष्ये साक्ष्यमस्य स्वल्पकालेन तेऽनघ

tvaṃ tu dharmamimaṃ rājan dambhenaiva karoṣi kim | darśayiṣye sākṣyamasya svalpakālena te'nagha

इत्युक्त्वा तमहं यातस्त्वदन्तिकमिभानन । कौंडिन्य उवाच । आकर्ण्येत्थं मुनेर्वाक्यं पूजयामास तं विभुः

ityuktvā tamahaṃ yātastvadantikamibhānana | kauṃḍinya uvāca | ākarṇyetthaṃ munervākyaṃ pūjayāmāsa taṃ vibhuḥ

अर्घ्यादिभिरलंकारैर्दिव्यैः पुष्पैः सचंदनैः । मुनिराज्ञां प्रगृह्यैव वैकुंठे विष्णुमभ्यगात्

arghyādibhiralaṃkārairdivyaiḥ puṣpaiḥ sacaṃdanaiḥ | munirājñāṃ pragṛhyaiva vaikuṃṭhe viṣṇumabhyagāt

गजाननोऽपि मिथिलां राजभक्तिं परीक्षितुम् । कुत्सितं वेषमादाय सर्वज्ञोऽपि समाययौ

gajānano'pi mithilāṃ rājabhaktiṃ parīkṣitum | kutsitaṃ veṣamādāya sarvajño'pi samāyayau

1.65.20

अनेकक्षतसंयुक्तं स्रवद्रक्तममंगलम् । मक्षिकानिचयाक्रांतं रदहीनमिवातुरम्

anekakṣatasaṃyuktaṃ sravadraktamamaṃgalam | makṣikānicayākrāṃtaṃ radahīnamivāturam

गच्छंतं तादृशं दृष्ट्वा नरा नासानिरोधनम् । कुर्वन्ति वाससा केचित् ष्ठीवनं च यथातथा

gacchaṃtaṃ tādṛśaṃ dṛṣṭvā narā nāsānirodhanam | kurvanti vāsasā kecit ṣṭhīvanaṃ ca yathātathā

स्खलन् मूर्छन् पतन् गच्छन् अर्भकावलि संयुत।। नृपद्वारं समागम्य द्वारपालानुवाच सः

skhalan mūrchan patan gacchan arbhakāvali saṃyuta|| nṛpadvāraṃ samāgamya dvārapālānuvāca saḥ

राज्ञै निवेद्यतां दूता अतिथिं मां समापतम् । ब्राह्मणं क्षुधितं वृद्धमिच्छाभोजनकांक्षिणम्

rājñai nivedyatāṃ dūtā atithiṃ māṃ samāpatam | brāhmaṇaṃ kṣudhitaṃ vṛddhamicchābhojanakāṃkṣiṇam

ते तद्वाक्यं तथाचरण्युर्गत्वा तं जनकं नृपम् । आनीयतामिति प्राह दूता द्रष्टुं तु कौतुकम्

te tadvākyaṃ tathācaraṇyurgatvā taṃ janakaṃ nṛpam | ānīyatāmiti prāha dūtā draṣṭuṃ tu kautukam

ते दूता प्रापयामासुः कुचैलमलिनं नृपम् । ददर्श दूराज्जनको कम्पन्तं मक्षिकावृतम्

te dūtā prāpayāmāsuḥ kucailamalinaṃ nṛpam | dadarśa dūrājjanako kampantaṃ makṣikāvṛtam

असृक् स्रवन्तं वृद्धं तं ब्राह्मणं श्रमवारिणम् । तर्कयामास जनक ईश्वरो रूपधृङ्नु किम्

asṛk sravantaṃ vṛddhaṃ taṃ brāhmaṇaṃ śramavāriṇam | tarkayāmāsa janaka īśvaro rūpadhṛṅnu kim

छलितुं मां समायातो यदि पुण्यं भवेन्मम । समाधास्ये मनो ह्यस्य भविष्यं नान्यथा भवेत्

chalituṃ māṃ samāyāto yadi puṇyaṃ bhavenmama | samādhāsye mano hyasya bhaviṣyaṃ nānyathā bhavet

इत्येवं चिंतयत्येव जनके नृपसत्तमे । प्रवेशितो द्वारपालैर्ब्राह्मणः पर्यदृश्यत

ityevaṃ ciṃtayatyeva janake nṛpasattame | praveśito dvārapālairbrāhmaṇaḥ paryadṛśyata

ब्राह्मण उवाच । चन्द्रांशुधवलां कीर्तिं श्रुत्वा तेऽहं समागत: । देहि मे भोजनं राजन् क्षुधितस्य चिराद् भृशम्

brāhmaṇa uvāca | candrāṃśudhavalāṃ kīrtiṃ śrutvā te'haṃ samāgata: | dehi me bhojanaṃ rājan kṣudhitasya cirād bhṛśam

1.65.30

मम तृप्तिर्भवेद्याय तावदन्नं प्रदीयताम् । तवक्रतुशतं पुण्यं भविष्यति नरेश्वर

mama tṛptirbhavedyāya tāvadannaṃ pradīyatām | tavakratuśataṃ puṇyaṃ bhaviṣyati nareśvara

कौंडिन्य उवाच । इति वाचं निशम्यासौ गृहमध्ये निनाय तम्। संपूज्य विधिवच्चैनं स्वाद्वन्नमुपवेशयत्

kauṃḍinya uvāca | iti vācaṃ niśamyāsau gṛhamadhye nināya tam| saṃpūjya vidhivaccainaṃ svādvannamupaveśayat

तद्दत्तं पुरतस्तस्य बभक्ष तत्क्षणेन सः । असंख्यातेषु पात्रेषु पंक्तुं क्षिप्तः सुतंदुलाः

taddattaṃ puratastasya babhakṣa tatkṣaṇena saḥ | asaṃkhyāteṣu pātreṣu paṃktuṃ kṣiptaḥ sutaṃdulāḥ

दीयते पुरतस्तस्य यः सिद्धश्चोदनोऽभवत् । स भक्षयति सर्वं तं तत ऊचे जनो नृपम्

dīyate puratastasya yaḥ siddhaścodano'bhavat | sa bhakṣayati sarvaṃ taṃ tata ūce jano nṛpam

राक्षसोऽयं भवेत्प्रायः किमर्थं दीयते बहु । राक्षसेभ्यः प्रदानेन न किंचित् पुण्यमाप्यते

rākṣaso'yaṃ bhavetprāyaḥ kimarthaṃ dīyate bahu | rākṣasebhyaḥ pradānena na kiṃcit puṇyamāpyate

केचिदूचुस्त्रिभुवने भक्षितेऽप्यस्य नो भवेत् । तृप्तिः परमिका राजन् धान्यमस्मै प्रदीयताम्

kecidūcustribhuvane bhakṣite'pyasya no bhavet | tṛptiḥ paramikā rājan dhānyamasmai pradīyatām

ततो धान्यानि सर्वांणि गृहे भूमौ स्थितानि च । आनीय चिक्षिपुस्तस्य पुरग्रामगतानि च

tato dhānyāni sarvāṃṇi gṛhe bhūmau sthitāni ca | ānīya cikṣipustasya puragrāmagatāni ca

पुंसोऽस्य द्विजरूपस्य सर्वभक्षस्य चातिथेः । न तृप्तिमगमत्सोऽथ भक्षितेषु च तेषु च

puṃso'sya dvijarūpasya sarvabhakṣasya cātitheḥ | na tṛptimagamatso'tha bhakṣiteṣu ca teṣu ca

1.65.40

ततो दूता नृपं प्रोचुर्धान्यं क्वापि न लभ्यते। इति दूतवचः श्रुत्वा जनकेऽधोमुखे स्थिते

tato dūtā nṛpaṃ procurdhānyaṃ kvāpi na labhyate| iti dūtavacaḥ śrutvā janake'dhomukhe sthite

स्वस्तीत्युक्त्वागमद्विप्रो न तृप्तोऽसौ गृहं गृहं। दीयतामन्न मित्याह ते जनास्तं जगुस्तदा

svastītyuktvāgamadvipro na tṛpto'sau gṛhaṃ gṛhaṃ| dīyatāmanna mityāha te janāstaṃ jagustadā

सर्वेषां गृहगं धान्यं सर्वं राज्ञा समाहृतम् । जग्धं त्वयाऽखिलं ब्रह्मन् गम्यतां यत्र ते रुचिः

sarveṣāṃ gṛhagaṃ dhānyaṃ sarvaṃ rājñā samāhṛtam | jagdhaṃ tvayā'khilaṃ brahman gamyatāṃ yatra te ruciḥ

द्विज उवाच । कीर्तिरस्य श्रुता लोकान् न दाता जनकात्परः । तृप्तिकामः समायातो ह्यतप्तोऽहं कथं व्रजे

dvija uvāca | kīrtirasya śrutā lokān na dātā janakātparaḥ | tṛptikāmaḥ samāyāto hyatapto'haṃ kathaṃ vraje

तूष्णीं भूतेषु लोकेषु बभ्रमन् स ददर्श ह । विरोचना त्रिशिरसोर्मन्दिरं द्विजयोर्वरम्

tūṣṇīṃ bhūteṣu lokeṣu babhraman sa dadarśa ha | virocanā triśirasormandiraṃ dvijayorvaram

2878

तन्मध्यं प्राविशत्सो हि गृहस्वामीव सत्तया । सर्वोपस्काररहितं धातुपात्रविवर्जितम् ॥४५॥ (

tanmadhyaṃ prāviśatso hi gṛhasvāmīva sattayā | sarvopaskārarahitaṃ dhātupātravivarjitam ||45|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे पंचषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe paṃcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ६६-७०

अध्याय ६६ प्रारंभ :- कौंडिन्य उवाच । धरामात्रासनो तौ तु नभःप्रावारसंयुतैः। दिगम्बरो सर्वधातु संस्पर्शवर्जितावुभौ

adhyāya 66 prāraṃbha :- kauṃḍinya uvāca | dharāmātrāsano tau tu nabhaḥprāvārasaṃyutaiḥ| digambaro sarvadhātu saṃsparśavarjitāvubhau

अयाचितभुजौ नित्यं जलेनैवाखिलाः क्रिया: । द्विजरूपधरोऽपश्यत् कुर्वाणौ सत्वशुद्धये

ayācitabhujau nityaṃ jalenaivākhilāḥ kriyā: | dvijarūpadharo'paśyat kurvāṇau satvaśuddhaye

गृहं च माक्षिकापुंजैर्मशकैरभितो वृतम् । मूर्तिं च गणनाथस्य पूजितां पुष्पपल्लवैः

gṛhaṃ ca mākṣikāpuṃjairmaśakairabhito vṛtam | mūrtiṃ ca gaṇanāthasya pūjitāṃ puṣpapallavaiḥ

अनन्यभक्त्या ताभ्यां च तत्पराभ्यां ददर्श सः । तावूचे श्रूयतां वाक्यं यन्मया प्रोच्यतेऽनयोः

ananyabhaktyā tābhyāṃ ca tatparābhyāṃ dadarśa saḥ | tāvūce śrūyatāṃ vākyaṃ yanmayā procyate'nayoḥ

मिथिलधिपतेः कीर्ती श्रुत्वाहं क्षुधितो भृशम् । तृप्तिकामः समायातो न स तृप्तिं समाकरोत्

mithiladhipateḥ kīrtī śrutvāhaṃ kṣudhito bhṛśam | tṛptikāmaḥ samāyāto na sa tṛptiṃ samākarot

कर्मणा दांभिकेनैव सत्वं न परिरक्ष्यते । मम तृप्तिकरं किंचिद् गृहे चेदस्ति दीयताम्

karmaṇā dāṃbhikenaiva satvaṃ na parirakṣyate | mama tṛptikaraṃ kiṃcid gṛhe cedasti dīyatām

दम्पती ऊचतुः । चक्रवर्ती नृपो योऽसौ तेन तृप्तिर्न ते कृता । आवाभ्यां तु दरिद्राभ्यां कि देयं तृप्तिकारकम्

dampatī ūcatuḥ | cakravartī nṛpo yo'sau tena tṛptirna te kṛtā | āvābhyāṃ tu daridrābhyāṃ ki deyaṃ tṛptikārakam

नदी नद जलैरब्धिरसंख्यैर्यो न पूर्यते । बिन्दुमात्रेण पयसा स कथं पूर्यते वद

nadī nada jalairabdhirasaṃkhyairyo na pūryate | bindumātreṇa payasā sa kathaṃ pūryate vada

द्विज उवाच । भक्त्या दत्तं स्वल्पमपि बहुतृप्तिकरं मम । अभक्त्या वाऽथ दम्भेन बहु दत्तं वृथा भवेत्

dvija uvāca | bhaktyā dattaṃ svalpamapi bahutṛptikaraṃ mama | abhaktyā vā'tha dambhena bahu dattaṃ vṛthā bhavet

1.66.10

तावूचतुः । आवयोर्न गृहे किचिच्छपथस्ते द्विजोत्तम । पूजायै गणनाथस्य प्रातर्दूर्वांकुरा हृतः

tāvūcatuḥ | āvayorna gṛhe kicicchapathaste dvijottama | pūjāyai gaṇanāthasya prātardūrvāṃkurā hṛtaḥ

पूजितो गणनाथस्तैस्तत एकोऽवशिष्यते । द्विज उवाच । भक्त्या दत्तः स एकोऽपि तृप्तये स्यात् प्रदीयताम्

pūjito gaṇanāthastaistata eko'vaśiṣyate | dvija uvāca | bhaktyā dattaḥ sa eko'pi tṛptaye syāt pradīyatām

कौंडिन्य उवाच । विरोचना ददौ तस्मै श्रुत्वा वाक्यं तदीरितम् । एकं दूर्वांकुरं भक्त्या तेन तृप्तोऽभवद्द्विजः

kauṃḍinya uvāca | virocanā dadau tasmai śrutvā vākyaṃ tadīritam | ekaṃ dūrvāṃkuraṃ bhaktyā tena tṛpto'bhavaddvijaḥ

शाल्यन्नं पायसान्नं च नाना पक्वान्नमेव च । व्यंजनानि च सर्वाणि लेह्यचोष्यान्यनेकधा

śālyannaṃ pāyasānnaṃ ca nānā pakvānnameva ca | vyaṃjanāni ca sarvāṇi lehyacoṣyānyanekadhā

विरोचना ददौ कल्प्य तस्मिन् दूर्वांकुरे च तम् । गृहीत्वा ब्राह्मणस्तं तु बभक्ष परया मुदा

virocanā dadau kalpya tasmin dūrvāṃkure ca tam | gṛhītvā brāhmaṇastaṃ tu babhakṣa parayā mudā

तस्मिन् दूर्वांकुरे भक्त्या दत्ते ते नाथ भक्तितः । प्रशशाम द्विजस्यास्य तत्क्षणाज्जठरानलः

tasmin dūrvāṃkure bhaktyā datte te nātha bhaktitaḥ | praśaśāma dvijasyāsya tatkṣaṇājjaṭharānalaḥ

तृप्तिश्च परमा तेन प्राप्ता तत् क्षणमात्रतः । आलिलिंग त्रिशिरसं तृप्तो हर्षाद् द्विजस्तदा

tṛptiśca paramā tena prāptā tat kṣaṇamātrataḥ | āliliṃga triśirasaṃ tṛpto harṣād dvijastadā

तत्याज कुत्सितं रूपं प्रकटोऽभूद् गजाननः । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षः शुंडादंड विराजितः

tatyāja kutsitaṃ rūpaṃ prakaṭo'bhūd gajānanaḥ | caturbhujo'ravindākṣaḥ śuṃḍādaṃḍa virājitaḥ

कमलं परशुं मालां दन्तं करतलैर्दधत् । महार्ह मुकुटो राजत्यर्णकुंडल मंडितः

kamalaṃ paraśuṃ mālāṃ dantaṃ karatalairdadhat | mahārha mukuṭo rājatyarṇakuṃḍala maṃḍitaḥ

दिव्यवस्त्र परीधानो दिव्यगन्धानुलेपनः । उवाच तौ प्रसन्नात्मा दम्पती स गजाननः

divyavastra parīdhāno divyagandhānulepanaḥ | uvāca tau prasannātmā dampatī sa gajānanaḥ

1.66.20

वृणीतं तं वरं शीघ्रं मनसा यं यमिच्छथः । तावूचतुः । जन्मनी यत्र नौ स्यातां तत्र ते दृढभक्तिता

vṛṇītaṃ taṃ varaṃ śīghraṃ manasā yaṃ yamicchathaḥ | tāvūcatuḥ | janmanī yatra nau syātāṃ tatra te dṛḍhabhaktitā

मुक्तिर्वा दीयतां देव दुस्तराद् भवसागरात् । न चावां चित्तयोरन्यरपेक्षितमिभानन

muktirvā dīyatāṃ deva dustarād bhavasāgarāt | na cāvāṃ cittayoranyarapekṣitamibhānana

कौंडिण्य उवाच । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य तथेत्युक्त्वा गजाननः । पुनरालिंग्य पिदधे भक्तं त्रिशिरसं मुदा

kauṃḍiṇya uvāca | iti tadvākyamākarṇya tathetyuktvā gajānanaḥ | punarāliṃgya pidadhe bhaktaṃ triśirasaṃ mudā

एतस्मात्कारणाद् दूर्वाभारोऽस्मै दीयते मया । असंख्य भक्षणाद्यो न तृप्तिं देवः समाययौ

etasmātkāraṇād dūrvābhāro'smai dīyate mayā | asaṃkhya bhakṣaṇādyo na tṛptiṃ devaḥ samāyayau

दूर्वांकुरेण चैकेन स तृप्तिं परमां ययौ। इति ते कथितः सम्यगाश्रये महिमा शुभः। दूर्वासमर्पणभवः श्रवणात् सर्वकामदः

dūrvāṃkureṇa caikena sa tṛptiṃ paramāṃ yayau| iti te kathitaḥ samyagāśraye mahimā śubhaḥ| dūrvāsamarpaṇabhavaḥ śravaṇāt sarvakāmadaḥ

इतिहासमिमं भक्त्या शृणुते श्रावयेच्च यः। स पुत्र धनकामाढ्यः परत्रेह च मोदते

itihāsamimaṃ bhaktyā śṛṇute śrāvayecca yaḥ| sa putra dhanakāmāḍhyaḥ paratreha ca modate

गजानने लभेद् भक्तिं निष्कामो मुक्तिमाप्नुयात् । गणा ऊचुः । श्रुत्वापीत्थमितीहासमाश्रया संशयं पुनः

gajānane labhed bhaktiṃ niṣkāmo muktimāpnuyāt | gaṇā ūcuḥ | śrutvāpītthamitīhāsamāśrayā saṃśayaṃ punaḥ

प्रपेदे हृदि तं ज्ञात्वा कौंडिन्यः पुनरब्रवीत् । आश्रये शृणु मे वाक्यं संशयस्यापनुत्तये

prapede hṛdi taṃ jñātvā kauṃḍinyaḥ punarabravīt | āśraye śṛṇu me vākyaṃ saṃśayasyāpanuttaye

यद्ब्रवीमि हृदिस्थस्य मया ज्ञातस्य तेऽनघे। एकं दूर्वांकुरं गृहय गच्छ शीघ्रं बिडौजसम्

yadbravīmi hṛdisthasya mayā jñātasya te'naghe| ekaṃ dūrvāṃkuraṃ gṛhaya gaccha śīghraṃ biḍaujasam

वदाशीर्वचनं पूर्वं पश्चाद्याचस्व कांचनम् । दूर्वांकुरेण तुलितं गृहीत्वा सदिहानय

vadāśīrvacanaṃ pūrvaṃ paścādyācasva kāṃcanam | dūrvāṃkureṇa tulitaṃ gṛhītvā sadihānaya

1.66.30

न न्यूनं नाघिकं ग्राहयं तस्य भाराच्छुभानने

na nyūnaṃ nāghikaṃ grāhayaṃ tasya bhārācchubhānane

2909

गणा ऊचुः । इति वाणीं तस्य श्रुत्वा गृहीत्वैकं तदाश्रया । दूर्वांकुरं ययौ शक्रं भर्तुर्वाक्यपरायणा ॥३१॥ (

gaṇā ūcuḥ | iti vāṇīṃ tasya śrutvā gṛhītvaikaṃ tadāśrayā | dūrvāṃkuraṃ yayau śakraṃ bharturvākyaparāyaṇā ||31|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे षट्षष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ६७ प्रारंभ :- गणा ऊचुः । आज्ञप्ता तेन मुनिना स्वाभिप्रेतार्थसिद्धये । एक दूर्वांकुरं गृह्य शक्रसन्निधिमाययौ

adhyāya 67 prāraṃbha :- gaṇā ūcuḥ | ājñaptā tena muninā svābhipretārthasiddhaye | eka dūrvāṃkuraṃ gṛhya śakrasannidhimāyayau

तमुवाचाश्रया शक्र देहि मे कांचनं शुभम् । याचितुं त्वां समायाता भर्तृवाक्यात् सुरेश्वर

tamuvācāśrayā śakra dehi me kāṃcanaṃ śubham | yācituṃ tvāṃ samāyātā bhartṛvākyāt sureśvara

इन्द्र उवाच । किमर्थं त्वमिहायाता यद्याज्ञा प्रेषिता भवेत् । मया संप्रेषितं स्याचे जातरूपं स्वशक्तितः

indra uvāca | kimarthaṃ tvamihāyātā yadyājñā preṣitā bhavet | mayā saṃpreṣitaṃ syāce jātarūpaṃ svaśaktitaḥ

आश्रयोवाच । दूर्वांकुरस्य तुलया यद् भवेत् कांचनं सुर। तद् गृहीष्ये शचीर्भर्त न्यूनं न च वाधिकम्

āśrayovāca | dūrvāṃkurasya tulayā yad bhavet kāṃcanaṃ sura| tad gṛhīṣye śacīrbharta nyūnaṃ na ca vādhikam

शक्र उवाच । दूतैनां नय शीघ्रं त्वं कुबेरभवनं प्रति । स दास्यति सुवर्णं च दूर्वांकुरमितं शुभम्

śakra uvāca | dūtaināṃ naya śīghraṃ tvaṃ kuberabhavanaṃ prati | sa dāsyati suvarṇaṃ ca dūrvāṃkuramitaṃ śubham

गणा ऊचुः । आज्ञया देवराज्यस्य देवदूतस्तया सह । प्रायात् कुबेरभवनं शक्रस्य वचनात्तदा

gaṇā ūcuḥ | ājñayā devarājyasya devadūtastayā saha | prāyāt kuberabhavanaṃ śakrasya vacanāttadā

अस्यै दूर्वांकुरमितं जातरूपं प्रदीयताम् । इन्द्रेण प्रेषिता साध्वी मुनिपत्नी मया सह । प्रापिता भवनं तेऽद्य यामि देव नमोऽस्तु ते

asyai dūrvāṃkuramitaṃ jātarūpaṃ pradīyatām | indreṇa preṣitā sādhvī munipatnī mayā saha | prāpitā bhavanaṃ te'dya yāmi deva namo'stu te

कुबेर उवाच । अत्याश्चर्यमहं मन्ये मुनिः शक्रस्तथाऽऽश्रया। मोहाविष्टा न जानन्ति दूर्वांकुरमितं कियत्

kubera uvāca | atyāścaryamahaṃ manye muniḥ śakrastathā''śrayā| mohāviṣṭā na jānanti dūrvāṃkuramitaṃ kiyat

कांचनं तेन किं वा स्याद् बहुलं किं न याचितम् । गणा ऊचुः । एवमेव ददौ तस्यै बहुलं कांचन सह

kāṃcanaṃ tena kiṃ vā syād bahulaṃ kiṃ na yācitam | gaṇā ūcuḥ | evameva dadau tasyai bahulaṃ kāṃcana saha

1.67.10

न जग्राह भयाद् भर्तुर्न्यूनाधिक विशंकया । स्वर्णकार तुलायां तं दूर्वांकुरमधारयत्

na jagrāha bhayād bharturnyūnādhika viśaṃkayā | svarṇakāra tulāyāṃ taṃ dūrvāṃkuramadhārayat

नाभवत्तुलया तस्य पर्याप्तं तत्तु हाटकम् । वणिक् तुला समानीता तत्रापि नाभवत् समम्

nābhavattulayā tasya paryāptaṃ tattu hāṭakam | vaṇik tulā samānītā tatrāpi nābhavat samam

तैलकारतुलायां तु दूर्वांकुर समं न च । धटोबद्धस्ततस्तत्र हाटकं दत्तमेकतः

tailakāratulāyāṃ tu dūrvāṃkura samaṃ na ca | dhaṭobaddhastatastatra hāṭakaṃ dattamekataḥ

दूर्वांकुरोऽपरत्रापि यातिपत्रमधस्तदा । अन्यदन्यद्दधौ तत्र कुबेरः कांचनं बहु

dūrvāṃkuro'paratrāpi yātipatramadhastadā | anyadanyaddadhau tatra kuberaḥ kāṃcanaṃ bahu

तच्चापि नाभवत्तेन समं दूर्वांकुरेण च । सर्व कोशगतं द्रव्यं दत्तं तेन गिरीन्द्रवत्

taccāpi nābhavattena samaṃ dūrvāṃkureṇa ca | sarva kośagataṃ dravyaṃ dattaṃ tena girīndravat

तथापि नाभवत्साम्यं तेन दुर्वांकुरेण तत् । पत्नीमाहूय तां प्राह कुबेरः कौतुकान्वितः

tathāpi nābhavatsāmyaṃ tena durvāṃkureṇa tat | patnīmāhūya tāṃ prāha kuberaḥ kautukānvitaḥ

कुरु मद्वाक्यतः सुभ्रु धटारोहणमग्रतः । न समं चेत् समारोक्ष्ये निजसत्त्वरिरक्षया

kuru madvākyataḥ subhru dhaṭārohaṇamagrataḥ | na samaṃ cet samārokṣye nijasattvarirakṣayā

पतिव्रताऽऽज्ञया तस्य धटमारुरुहे तदा। न समा साऽपि तेनासीत्ततः सर्वां पुरी ददौ

pativratā''jñayā tasya dhaṭamāruruhe tadā| na samā sā'pi tenāsīttataḥ sarvāṃ purī dadau

धटमध्ये कुबेरोऽसौ न चोर्ध्वं जायतेंऽकुरः । श्रुत्वा दूतमुखादिन्द्रो गजारूढः समाययौ

dhaṭamadhye kubero'sau na cordhvaṃ jāyateṃ'kuraḥ | śrutvā dūtamukhādindro gajārūḍhaḥ samāyayau

स्वकीयद्रव्यसहितो धटमारुरुहे स्वयम् । दूर्वांकुरो न चोर्ध्वं स तथापि समजायत

svakīyadravyasahito dhaṭamāruruhe svayam | dūrvāṃkuro na cordhvaṃ sa tathāpi samajāyata

1.67.20

अधोमुखो गतश्चिंतां किमेतदिति चिन्तयन् । विष्णुं हरं च सस्मार तत्रारोहणकाम्यया

adhomukho gataściṃtāṃ kimetaditi cintayan | viṣṇuṃ haraṃ ca sasmāra tatrārohaṇakāmyayā

तत्रागतौ सनगरौ धटमारुहतां तदा । तथापि नोर्ध्वमगमत्तदा दूर्वांकुरं स्फुटम्

tatrāgatau sanagarau dhaṭamāruhatāṃ tadā | tathāpi nordhvamagamattadā dūrvāṃkuraṃ sphuṭam

ततस्ते तत उत्तेरुः शिवविष्णुधनेश्वराः । वरुणेन्द्राग्नि मरुतः कौंडिन्यमभितो ययुः

tataste tata utteruḥ śivaviṣṇudhaneśvarāḥ | varuṇendrāgni marutaḥ kauṃḍinyamabhito yayuḥ

देवा देवर्षयश्चैव सिद्धविद्याधरोरगाः । दिनान्ते समनुप्राप्ते स्वं नीडमिव पक्षिणः

devā devarṣayaścaiva siddhavidyādharoragāḥ | dinānte samanuprāpte svaṃ nīḍamiva pakṣiṇaḥ

नमस्कृत्य मुनिं सर्वे प्रोचुरुद्विग्नचेतसः । सर्व ऊचुः । वृजिनं विलयं यातं दर्शनात्तव भो मुने

namaskṛtya muniṃ sarve procurudvignacetasaḥ | sarva ūcuḥ | vṛjinaṃ vilayaṃ yātaṃ darśanāttava bho mune

पूर्वपुण्यभवादग्रे कल्याणं नो भविष्यति । तव पत्न्याहृतं सत्त्वं सर्वेषामद्य नः स्फुटम्

pūrvapuṇyabhavādagre kalyāṇaṃ no bhaviṣyati | tava patnyāhṛtaṃ sattvaṃ sarveṣāmadya naḥ sphuṭam

महिमानं न जानीमो दूर्वांकुरसमुद्भवम् । एक दूर्वांकुर तुलां त्रैलोक्यमपि नालभत्

mahimānaṃ na jānīmo dūrvāṃkurasamudbhavam | eka dūrvāṃkura tulāṃ trailokyamapi nālabhat

गजानन शिरस्थस्य त्वया भक्त्याऽर्पितस्य च । जनीयान् महिमानं कः सम्यग् दूर्वांकुरस्य ह। यज्ञदान व्रत तपः स्वाध्यायोऽपि न तत्समः

gajānana śirasthasya tvayā bhaktyā'rpitasya ca | janīyān mahimānaṃ kaḥ samyag dūrvāṃkurasya ha| yajñadāna vrata tapaḥ svādhyāyo'pi na tatsamaḥ

गजाननैकभक्तस्य जपतस्तपतोऽनिशम् । तवापि महिमानं को जानीयात्सर्वदेहिनः

gajānanaikabhaktasya japatastapato'niśam | tavāpi mahimānaṃ ko jānīyātsarvadehinaḥ

एवमुक्त्वा मुनिं सर्वे पूर्वं पूज्य गजाननम् । सर्वे सभार्य पुपूजुस्तुष्टुवुर्ननृतुर्जगुः

evamuktvā muniṃ sarve pūrvaṃ pūjya gajānanam | sarve sabhārya pupūjustuṣṭuvurnanṛturjaguḥ

1.67.30

न ब्रह्मा न हरिः शिवेन्द्र मरुतो, नाग्निर्विवस्वान् यमः । शेषो शेष कलानिधिश्च वरुणो, नो चन्द्रमा नाश्विनो । नो वाचामधिपो न चैव गरुडो, नो यक्षराण् नांगिरा । माहात्म्यं परिवेद देव निगमैः रज्ञातरूपस्य ते

na brahmā na hariḥ śivendra maruto, nāgnirvivasvān yamaḥ | śeṣo śeṣa kalānidhiśca varuṇo, no candramā nāśvino | no vācāmadhipo na caiva garuḍo, no yakṣarāṇ nāṃgirā | māhātmyaṃ pariveda deva nigamaiḥ rajñātarūpasya te

एवं संतोष्य सर्वे ते देवदेवं गजाननम् । मुनिं च समनुज्ञाप्य ययुः स्वं स्वं निकेतनम्

evaṃ saṃtoṣya sarve te devadevaṃ gajānanam | muniṃ ca samanujñāpya yayuḥ svaṃ svaṃ niketanam

आश्रयाऽपि ततो ज्ञात्वा दूर्वामहात्म्यमुत्तमम् । विश्वस्त भर्तृवाक्ये सा दूर्वाभिः प्रत्यपूजयत्

āśrayā'pi tato jñātvā dūrvāmahātmyamuttamam | viśvasta bhartṛvākye sā dūrvābhiḥ pratyapūjayat

विघ्नेश्वरं सर्वदेवं सर्वैर्दुर्वाभिरर्चितम् । प्रणनाम च कौंडिन्यं भर्तारं सत्यवादिनम्

vighneśvaraṃ sarvadevaṃ sarvairdurvābhirarcitam | praṇanāma ca kauṃḍinyaṃ bhartāraṃ satyavādinam

उवाच सुप्रसन्ना सा स्वात्मानं निन्दती भृशम् । आश्रयोवाच । मादृशी नैव दृष्टाऽस्ति याते वाक्ये संशया

uvāca suprasannā sā svātmānaṃ nindatī bhṛśam | āśrayovāca | mādṛśī naiva dṛṣṭā'sti yāte vākye saṃśayā

विशेषविदुषां स्वामिनि विशेषविदुषा त्वया । सम्यक् कृतं मम विभो सर्वभूत दयावता

viśeṣaviduṣāṃ svāmini viśeṣaviduṣā tvayā | samyak kṛtaṃ mama vibho sarvabhūta dayāvatā

तत्क्षमस्वापराधं मे त्वामहं शरणागता । ततः प्रातः समुत्थाय दूर्वा आदाय सत्वरौ

tatkṣamasvāparādhaṃ me tvāmahaṃ śaraṇāgatā | tataḥ prātaḥ samutthāya dūrvā ādāya satvarau

स्नात्वा देवं समभ्यर्च्य दूर्वार्पणमकुर्वताम् । अनन्यभक्त्या ज्ञात्वा तौ दूर्वामाहात्म्यमुत्तमम्

snātvā devaṃ samabhyarcya dūrvārpaṇamakurvatām | ananyabhaktyā jñātvā tau dūrvāmāhātmyamuttamam

सायंप्रातर्देवदेवं पूजयन्तौ निरन्तरम् । त्यक्त्वा यज्ञव्रतं दानं ज्ञात्वा देवो गजाननः

sāyaṃprātardevadevaṃ pūjayantau nirantaram | tyaktvā yajñavrataṃ dānaṃ jñātvā devo gajānanaḥ

कृपया परयाविष्टः स्वधाम प्रत्यपादयत् । गणा ऊचुः । अगाधं वर्णितं दूर्वामाहात्म्यमिदमुत्तमम्

kṛpayā parayāviṣṭaḥ svadhāma pratyapādayat | gaṇā ūcuḥ | agādhaṃ varṇitaṃ dūrvāmāhātmyamidamuttamam

1.67.40

अशेष वर्णने शेषो नेशो नेशो हरीश्वरौ। त्रैलोक्यं तुलया यस्याः पत्रेणैवाऽभवत्समम्

aśeṣa varṇane śeṣo neśo neśo harīśvarau| trailokyaṃ tulayā yasyāḥ patreṇaivā'bhavatsamam

दूर्वेति स्मरणात् पापं त्रिविधं विलयं व्रजेत् । तत् स्मृतो स्मर्यते देवो यतः सोऽपि गजाननः

dūrveti smaraṇāt pāpaṃ trividhaṃ vilayaṃ vrajet | tat smṛto smaryate devo yataḥ so'pi gajānanaḥ

इति चिंतामणि क्षेत्रमहिमा वर्णितः स्फुटम् । श्रवणात् कीर्तनात् ध्यानाद् भुक्तिमुक्तिफलप्रदः

iti ciṃtāmaṇi kṣetramahimā varṇitaḥ sphuṭam | śravaṇāt kīrtanāt dhyānād bhuktimuktiphalapradaḥ

एतस्मात् कारणाद्यानं त्रयाणां प्रेषितं शुभम् । रासभस्य मुखाद् दूर्वा गता देवे वृषस्य च

etasmāt kāraṇādyānaṃ trayāṇāṃ preṣitaṃ śubham | rāsabhasya mukhād dūrvā gatā deve vṛṣasya ca

चांडाल्या शीतनाशाय त्वानीता तृणभारतः । वायुना प्रबलेनापि गता दूर्वां गजानने

cāṃḍālyā śītanāśāya tvānītā tṛṇabhārataḥ | vāyunā prabalenāpi gatā dūrvāṃ gajānane

यतस्तस्य प्रिया दूर्वा संतुष्टोऽसौ विनायकः । निष्पापत्वात् त्रयाणां स सान्निध्यं दत्तवान्निजम्

yatastasya priyā dūrvā saṃtuṣṭo'sau vināyakaḥ | niṣpāpatvāt trayāṇāṃ sa sānnidhyaṃ dattavānnijam

गन्धमात्रेण दूर्वायाः संतुष्टो जायते विभुः । प्रसंगेन तु भक्त्या वा किं पुनर्मस्तकार्पणात्

gandhamātreṇa dūrvāyāḥ saṃtuṣṭo jāyate vibhuḥ | prasaṃgena tu bhaktyā vā kiṃ punarmastakārpaṇāt

ब्रह्मोवाच । इति दूतमुखाद्राज्ञा स श्रुतो महिमा तदा । दूर्वाया मुनिभिः सर्वैर्न दृष्टो न च संश्रुतः

brahmovāca | iti dūtamukhādrājñā sa śruto mahimā tadā | dūrvāyā munibhiḥ sarvairna dṛṣṭo na ca saṃśrutaḥ

स्नात्वा दूर्वांकुरान् गृह्य पुपूजुस्ते विनायकम् । सेवकाश्चापि दूर्वाभिरानर्चुः श्रीगजाननम्

snātvā dūrvāṃkurān gṛhya pupūjuste vināyakam | sevakāścāpi dūrvābhirānarcuḥ śrīgajānanam

आसन्सर्वे दिव्यदेहास्तेजसा सूर्यवर्चसः । शृण्वन्तो देववाद्यानां नानारावान् समन्ततः

āsansarve divyadehāstejasā sūryavarcasaḥ | śṛṇvanto devavādyānāṃ nānārāvān samantataḥ

1.67.50

विमानवरमारूढा दिव्यवस्त्रानुलेपिनः । याता वैनायकं धाम केचित्तद्रूपधारिणः

vimānavaramārūḍhā divyavastrānulepinaḥ | yātā vaināyakaṃ dhāma kecittadrūpadhāriṇaḥ

नरा नागरिकाः केचिदागतास्तं महोत्सवम् । द्रष्टुं दूर्वाभिरानर्चुरेकविंशतिभिः पृथक

narā nāgarikāḥ kecidāgatāstaṃ mahotsavam | draṣṭuṃ dūrvābhirānarcurekaviṃśatibhiḥ pṛthaka

भुक्त्वा भोगांश्च ते सर्वे गाणेशस्थानमागमन् । विमानं चापि चलितमूर्ध्वं तत् पुण्यपुंजतः

bhuktvā bhogāṃśca te sarve gāṇeśasthānamāgaman | vimānaṃ cāpi calitamūrdhvaṃ tat puṇyapuṃjataḥ

तस्माद् गणेश भक्तेन कार्यं दूर्वाभिरर्चनम् । न करोति नरो यस्तु प्रमादात्ताभिरर्जनम्

tasmād gaṇeśa bhaktena kāryaṃ dūrvābhirarcanam | na karoti naro yastu pramādāttābhirarjanam

स चांडालस्तु विज्ञेयो नरकान् प्राप्नुयाद बहून् । न तन्मुखं निरीक्षेत कदाचिदपि मानव

sa cāṃḍālastu vijñeyo narakān prāpnuyāda bahūn | na tanmukhaṃ nirīkṣeta kadācidapi mānava

यस्तु दूर्वाभिरर्चेत्तं देवदेवं गजाननम् । तस्य दर्शनतोऽन्योऽपि पापी शुद्धिमवाप्नुयात्

yastu dūrvābhirarcettaṃ devadevaṃ gajānanam | tasya darśanato'nyo'pi pāpī śuddhimavāpnuyāt

अलाभे बहु दूर्वाणामेकयैवाभि पूजयेत् । तेनापि कोटिगुणिता कृता पूजा न संशयः

alābhe bahu dūrvāṇāmekayaivābhi pūjayet | tenāpi koṭiguṇitā kṛtā pūjā na saṃśayaḥ

ब्रह्मोवाच । इति नानाविधो राजन् महिमा कथितस्तव। सेतिहासस्तु दूर्वाणां श्रवणात्पापनाशनः

brahmovāca | iti nānāvidho rājan mahimā kathitastava| setihāsastu dūrvāṇāṃ śravaṇātpāpanāśanaḥ

नाख्येयो दुष्टबुद्धेस्तु प्रिये पुत्रे निवेदयेत् । इन्द्र उवाच । इति ब्रह्ममुखाच्छुत्वा परमाख्यानमुत्तमम

nākhyeyo duṣṭabuddhestu priye putre nivedayet | indra uvāca | iti brahmamukhācchutvā paramākhyānamuttamama

2968

ननन्द परमप्रीतो ननाम कमलासनम । तदाज्ञया ययौ स्थानं स्वकीयं विस्मयान्वितः ॥५९॥ (

nananda paramaprīto nanāma kamalāsanama | tadājñayā yayau sthānaṃ svakīyaṃ vismayānvitaḥ ||59|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे दूर्वामाहात्म्ये सप्तषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe dūrvāmāhātmye saptaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्याय प्रारंभ ६८ :- शूरसेन उवाच । अन्यां कथय शक्र त्वं गणनाथ कथां पुनः । कृतवीर्यस्य जनकः किं चकार ततः परम्

adhyāya prāraṃbha 68 :- śūrasena uvāca | anyāṃ kathaya śakra tvaṃ gaṇanātha kathāṃ punaḥ | kṛtavīryasya janakaḥ kiṃ cakāra tataḥ param

इन्द्र उवाच । श्रुत्वाऽख्यानं तु संकष्टचतुर्थ्यां राजसत्तमः । दूर्वाख्यानं तु संश्रुत्वा चिन्ताविष्टो नृपोऽभवत्

indra uvāca | śrutvā'khyānaṃ tu saṃkaṣṭacaturthyāṃ rājasattamaḥ | dūrvākhyānaṃ tu saṃśrutvā cintāviṣṭo nṛpo'bhavat

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति पुत्रो मे भविता कथम् । स्वप्ने ददर्श पितरं कार्तवीर्यस्तथा विधिः

aputrasya gatirnāsti putro me bhavitā katham | svapne dadarśa pitaraṃ kārtavīryastathā vidhiḥ

सगद्गदाभ्यां कंठाभ्यां नोचतुस्तौ परस्परम् । आलिलिंगतुरन्योन्यं प्रेमविह्वल चेतसा

sagadgadābhyāṃ kaṃṭhābhyāṃ nocatustau parasparam | āliliṃgaturanyonyaṃ premavihvala cetasā

ततः पुत्रं करे धृत्वा पर्यंकेऽस्थापयत् पिता । उवाच च त्वया पुत्र पुत्रार्थं बहुधा श्रमः

tataḥ putraṃ kare dhṛtvā paryaṃke'sthāpayat pitā | uvāca ca tvayā putra putrārthaṃ bahudhā śramaḥ

क्रियते चाहमप्येकमुपायं वच्मि तेऽनघ । मृत्युलोकादागतेन कथितं नारदेन मे

kriyate cāhamapyekamupāyaṃ vacmi te'nagha | mṛtyulokādāgatena kathitaṃ nāradena me

तदैवाहं गतः पुत्र ब्रह्मणः सदनं प्रति

tadaivāhaṃ gataḥ putra brahmaṇaḥ sadanaṃ prati

पप्रच्छाहं नमस्कृत्य ब्रह्माणं सर्ववेदिनम्। कथं मे भविता पुत्रः सन्ततिः कमलासन

papracchāhaṃ namaskṛtya brahmāṇaṃ sarvavedinam| kathaṃ me bhavitā putraḥ santatiḥ kamalāsana

कथितं तेन षंकष्टचतुर्थी व्रतमुत्तमम् । क उवाच । अस्मिन् व्रते कृते पाप क्षये जाते नृपोत्तम

kathitaṃ tena ṣaṃkaṣṭacaturthī vratamuttamam | ka uvāca | asmin vrate kṛte pāpa kṣaye jāte nṛpottama

1.68.10

संततिस्तव पुत्रस्य भविष्यति न संशयः । पितोवाच । तदा तथैव लिखितं ब्रह्मणा कथितं यथा

saṃtatistava putrasya bhaviṣyati na saṃśayaḥ | pitovāca | tadā tathaiva likhitaṃ brahmaṇā kathitaṃ yathā

गृहाण पुस्तकं चैतद्यथावत् कुरु च व्रतम् । यावदब्दं समाप्येत तावत् सिद्धि विनायकः

gṛhāṇa pustakaṃ caitadyathāvat kuru ca vratam | yāvadabdaṃ samāpyeta tāvat siddhi vināyakaḥ

प्रसन्नो भविता देवः सर्वसंकष्टहारकः । तस्मिन् प्रसन्ने पुत्रस्ते भविता नात्र संशयः

prasanno bhavitā devaḥ sarvasaṃkaṣṭahārakaḥ | tasmin prasanne putraste bhavitā nātra saṃśayaḥ

इत्युक्त्वाऽन्तर्हितस्तस्य पुत्रस्य जनको नृप । जजागार ततो राजा कृतवीर्यस्तु वै बली

ityuktvā'ntarhitastasya putrasya janako nṛpa | jajāgāra tato rājā kṛtavīryastu vai balī

ददर्श पुस्तकं हस्ते स्वप्नार्थान् परिसस्मरे

dadarśa pustakaṃ haste svapnārthān parisasmare

मुमोचाश्रूणि नेत्राभ्यां शोकानन्दपरिप्लुतः । पितुर्वियोगाच्छोकार्तः पुस्तकाप्तेश्च हर्षितः

mumocāśrūṇi netrābhyāṃ śokānandapariplutaḥ | piturviyogācchokārtaḥ pustakāpteśca harṣitaḥ

तावत्तस्या गतामात्याः परिवार्याब्रुवन्नृपम् । अमात्या ऊचुः । जहि प्रमादं राजंस्त्वं सावधानमना भव

tāvattasyā gatāmātyāḥ parivāryābruvannṛpam | amātyā ūcuḥ | jahi pramādaṃ rājaṃstvaṃ sāvadhānamanā bhava

त्यज शोकं वदास्मान्किं कारणं शोककारकम् । अस्मानपि समाविष्टस्त्वच्छोकाच्छोक उत्कटः

tyaja śokaṃ vadāsmānkiṃ kāraṇaṃ śokakārakam | asmānapi samāviṣṭastvacchokācchoka utkaṭaḥ

इन्द्र उवाच । श्रुत्वा वाक्यममात्यानां कार्तवीर्यो जगाद तान् । मया स्वप्ने पिता दृष्टस्तेन मे विह्वलं मनः

indra uvāca | śrutvā vākyamamātyānāṃ kārtavīryo jagāda tān | mayā svapne pitā dṛṣṭastena me vihvalaṃ manaḥ

पुस्तकं चैव संकष्ट चतुर्थीव्रतबोधकम् । दत्तं मम करे तेन पिदधे तत्क्षणाच्च सः

pustakaṃ caiva saṃkaṣṭa caturthīvratabodhakam | dattaṃ mama kare tena pidadhe tatkṣaṇācca saḥ

1.68.20

तद्वियोगेन शोचामि गतार्थं निर्धनो यथा । उक्तं च तेन मे वाक्यं पुत्रार्थं कुर्विदं व्रतम्

tadviyogena śocāmi gatārthaṃ nirdhano yathā | uktaṃ ca tena me vākyaṃ putrārthaṃ kurvidaṃ vratam

प्रबुद्धोहं यदामात्या हस्ते दृष्टं च पुस्तकम् । आश्चर्यं हर्षशोकैश्चाप्यश्रु मुंचामि नान्यथा

prabuddhohaṃ yadāmātyā haste dṛṣṭaṃ ca pustakam | āścaryaṃ harṣaśokaiścāpyaśru muṃcāmi nānyathā

अमात्या ऊचुः । यः पिता सर्वलोकानां मनुष्योरगरक्षसाम् । स एव पितृरूपेण परितुष्टो गजानन

amātyā ūcuḥ | yaḥ pitā sarvalokānāṃ manuṣyoragarakṣasām | sa eva pitṛrūpeṇa parituṣṭo gajānana

उपायमवदत्ते स सन्तत्यै राजसत्तम । अन्यथा पुस्तकं क्व त्यं स्वप्नार्थः क्व प्रमाभवेत

upāyamavadatte sa santatyai rājasattama | anyathā pustakaṃ kva tyaṃ svapnārthaḥ kva pramābhaveta

विना प्रसादं स्वप्नोऽपि विपर्ययमुदाहृतः । इन्द्र उवाच । इत्यमात्यवचः श्रुत्वा सावधानमना नृपः

vinā prasādaṃ svapno'pi viparyayamudāhṛtaḥ | indra uvāca | ityamātyavacaḥ śrutvā sāvadhānamanā nṛpaḥ

आहूय परिपप्रच्छ पंडितान् सुहृदोऽपि च । वदन्तु पुस्तकस्यार्थं प्रसादात्तस्य भो द्विजाः

āhūya paripapraccha paṃḍitān suhṛdo'pi ca | vadantu pustakasyārthaṃ prasādāttasya bho dvijāḥ

त ऊचुः पुस्तकं दृष्ट्वा तस्यार्थं सर्वसंसदि । द्विजा ऊचुः । ब्रह्मणः कृतवीर्यस्य संवादोऽत्र महान्नृप

ta ūcuḥ pustakaṃ dṛṣṭvā tasyārthaṃ sarvasaṃsadi | dvijā ūcuḥ | brahmaṇaḥ kṛtavīryasya saṃvādo'tra mahānnṛpa

चतुर्थी सर्व संकष्ट नाशिन्यत्र निरूपिता। चन्द्रोदये गणेशस्य पूजा प्रोक्ता सविस्तरा

caturthī sarva saṃkaṣṭa nāśinyatra nirūpitā| candrodaye gaṇeśasya pūjā proktā savistarā

अंगारकचतुर्थ्यास्तु महिमा बहुशोऽपि च । तिथिदेव विधूनां च अर्घ्यदानं समंत्रकम्

aṃgārakacaturthyāstu mahimā bahuśo'pi ca | tithideva vidhūnāṃ ca arghyadānaṃ samaṃtrakam

एकविंशति विप्राणां भोजनं चैव पूजनम् । नाना दानानि तेभ्यश्च देयानीति निरूपितम्

ekaviṃśati viprāṇāṃ bhojanaṃ caiva pūjanam | nānā dānāni tebhyaśca deyānīti nirūpitam

1.68.30

दूर्वासमर्पणफलं श्वेतदूर्वा फलं पृथक् । एतद्व्रतं महाभाग भाग्यात् प्राप्तं त्वयाऽनघ

dūrvāsamarpaṇaphalaṃ śvetadūrvā phalaṃ pṛthak | etadvrataṃ mahābhāga bhāgyāt prāptaṃ tvayā'nagha

न दृष्टं न श्रुतं लोके भविष्यत्युपकारकम् । श्रवणात् स्मरणाच्चापि संकष्टहरणं नृणाम्

na dṛṣṭaṃ na śrutaṃ loke bhaviṣyatyupakārakam | śravaṇāt smaraṇāccāpi saṃkaṣṭaharaṇaṃ nṛṇām

इन्द्र उवाच । श्रुत्वा तत्पंडितमुखाद्राजा सर्वजनश्च ह । आश्चर्यानन्दसंयुक्तः पुपूजे स द्विजोत्तमान्

indra uvāca | śrutvā tatpaṃḍitamukhādrājā sarvajanaśca ha | āścaryānandasaṃyuktaḥ pupūje sa dvijottamān

वस्त्रालंकाररत्नानि धनं धान्यं ददौ बहु । अत्रिमाहूय राजाऽपि गुरुं निजकुलस्य च

vastrālaṃkāraratnāni dhanaṃ dhānyaṃ dadau bahu | atrimāhūya rājā'pi guruṃ nijakulasya ca

सुमुहूर्ते ततोऽगृह्णात् परिपूज्य यथाविधि । देवं विनायकं तं च विद्यातेकाक्षरां शुभाम्

sumuhūrte tato'gṛhṇāt paripūjya yathāvidhi | devaṃ vināyakaṃ taṃ ca vidyātekākṣarāṃ śubhām

3003

जजाप मन्त्रं तमनन्यभक्त्या, ध्यायन् गणेशं विजितेन्द्रियः स। व्रतं च चक्रे गणनाथतुष्ट्यै, सुताप्तये संकटनाशनं तत् ॥३५॥ (

jajāpa mantraṃ tamananyabhaktyā, dhyāyan gaṇeśaṃ vijitendriyaḥ sa| vrataṃ ca cakre gaṇanāthatuṣṭyai, sutāptaye saṃkaṭanāśanaṃ tat ||35|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे व्रतनिरूपणं नामाष्टष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe vratanirūpaṇaṃ nāmāṣṭaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ६९ प्रारंभ :- शूरसेन उवाच । ब्रह्मणा कथमादिष्टं कृतवीर्यांस सिद्धिदम् । तन्ममाचक्ष्व संकष्ट चतुर्थी व्रतमुत्तमम्

adhyāya 69 prāraṃbha :- śūrasena uvāca | brahmaṇā kathamādiṣṭaṃ kṛtavīryāṃsa siddhidam | tanmamācakṣva saṃkaṣṭa caturthī vratamuttamam

इन्द्र उवाच । सत्यलोके सुखासीनं सर्वज्ञं चतुराननम् । कृतवीर्यपिता गत्वा पप्रच्छ प्रणतो नृपः

indra uvāca | satyaloke sukhāsīnaṃ sarvajñaṃ caturānanam | kṛtavīryapitā gatvā papraccha praṇato nṛpaḥ

कृतवीर्य उवाच । देवदेव जगद्धातः प्रणतार्तिनिवारण । वर्तते हदये यन्मे पृच्छामि त्वां वदस्व तत्

kṛtavīrya uvāca | devadeva jagaddhātaḥ praṇatārtinivāraṇa | vartate hadaye yanme pṛcchāmi tvāṃ vadasva tat

आपत्सु वर्तमानानां नृणां व्याकुलचेतसाम् । चिन्तया व्यग्रमनसां वियोगे सुहृदां तथा

āpatsu vartamānānāṃ nṛṇāṃ vyākulacetasām | cintayā vyagramanasāṃ viyoge suhṛdāṃ tathā

दुर्लभं प्राप्तये नृणां कार्यसिद्धिः कथं भवेत् । अर्थसिद्धिः कथं नित्यं पुत्रसौभाग्यसम्पदा

durlabhaṃ prāptaye nṛṇāṃ kāryasiddhiḥ kathaṃ bhavet | arthasiddhiḥ kathaṃ nityaṃ putrasaubhāgyasampadā

सर्वसंकष्टनाशार्थं कार्यं कि मानवैः प्रभो। ब्रह्मोवाच । शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिप्रदं व्रतम्

sarvasaṃkaṣṭanāśārthaṃ kāryaṃ ki mānavaiḥ prabho| brahmovāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi sarvasiddhipradaṃ vratam

यस्यानुष्ठानमात्रेण चिन्तितं प्राप्नुयान्नरः । ओषधीभिः शुक्लतिलैर्दिवा स्नायात् प्रसन्नधीः

yasyānuṣṭhānamātreṇa cintitaṃ prāpnuyānnaraḥ | oṣadhībhiḥ śuklatilairdivā snāyāt prasannadhīḥ

संकल्पं कारयेत् सम्यग् ध्यात्वा देवं गजाननम् । गणेशं पूजयेद् भक्त्या मन्त्रैरागमसंभवैः

saṃkalpaṃ kārayet samyag dhyātvā devaṃ gajānanam | gaṇeśaṃ pūjayed bhaktyā mantrairāgamasaṃbhavaiḥ

कृष्णपक्षे चतुर्थ्यां च निशि चन्द्रोदयेऽपि च । नृप उवाच । कथं संपूजयेद् ब्रह्मन् देवदेवं गजाननम्

kṛṣṇapakṣe caturthyāṃ ca niśi candrodaye'pi ca | nṛpa uvāca | kathaṃ saṃpūjayed brahman devadevaṃ gajānanam

1.69.10

विस्तरेण मम ब्रूहि प्रणयात् परिपृच्छते । ब्रह्मोवाच । नित्यकर्म समाप्याथ निशायामुदये विधाः

vistareṇa mama brūhi praṇayāt paripṛcchate | brahmovāca | nityakarma samāpyātha niśāyāmudaye vidhāḥ

शुचौ देशे गोमयेन लिप्ते मंडपिकान्विते । तत्र पीठं गणेशस्य पूजयेत् कुंकुमाक्षतैः

śucau deśe gomayena lipte maṃḍapikānvite | tatra pīṭhaṃ gaṇeśasya pūjayet kuṃkumākṣataiḥ

स्थापयेत् कलशं तत्र पंचरत्नसमन्वितम् । तस्योपरि न्यसेत्पात्रं सौवर्णकलशान्वितम्

sthāpayet kalaśaṃ tatra paṃcaratnasamanvitam | tasyopari nyasetpātraṃ sauvarṇakalaśānvitam

तदभावे तु रौप्यं वा ताम्रं वैणवमेव च । तस्योपरि न्यसेद्वस्त्रं क्षौमं वा शक्तिसंयुतः

tadabhāve tu raupyaṃ vā tāmraṃ vaiṇavameva ca | tasyopari nyasedvastraṃ kṣaumaṃ vā śaktisaṃyutaḥ

तस्योपरि लिखेद्यन्त्रमागमोक्तविधानतः । तत्र मूर्तिं गणेशस्य सौवर्णी लक्षणान्विताम्

tasyopari likhedyantramāgamoktavidhānataḥ | tatra mūrtiṃ gaṇeśasya sauvarṇī lakṣaṇānvitām

एकदंतं महाकायं तप्तकांचनसन्निभम् । लंबोदर विशालाक्षं ज्वलत् पावकलोचनम्

ekadaṃtaṃ mahākāyaṃ taptakāṃcanasannibham | laṃbodara viśālākṣaṃ jvalat pāvakalocanam

आखुपृष्ठसमारूढं चामरैर्वीजितं गणैः । शेषयज्ञोपवीतं च चिन्तयेत्तं गजाननम्

ākhupṛṣṭhasamārūḍhaṃ cāmarairvījitaṃ gaṇaiḥ | śeṣayajñopavītaṃ ca cintayettaṃ gajānanam

ध्यानम् । आगच्छ देवदेवेश संकटान्मां निवारय । यावद्व्रतं समाप्येत तावत्त्वं सन्निधौ भव

dhyānam | āgaccha devadeveśa saṃkaṭānmāṃ nivāraya | yāvadvrataṃ samāpyeta tāvattvaṃ sannidhau bhava

सहस्रशीर्षेत्यावाहनम् । गणाधीश नमस्तेऽस्तु सर्वसिद्धिप्रदायक । आसनं गृहयतां देव संकटान्मां निवारय

sahasraśīrṣetyāvāhanam | gaṇādhīśa namaste'stu sarvasiddhipradāyaka | āsanaṃ gṛhayatāṃ deva saṃkaṭānmāṃ nivāraya

पुरुष एवे ० आसनम् । उमापुत्र नमस्तेस्तु नमस्ते मोदकप्रिय । पाद्यं गृहाण देवेश संकटं मे निवारय

puruṣa eve 0 āsanam | umāputra namastestu namaste modakapriya | pādyaṃ gṛhāṇa deveśa saṃkaṭaṃ me nivāraya

1.69.20

एतावानस्य ० पाद्यम् । लंबोदर नमस्तेऽस्तु रत्नयुक्तं फलान्वितम् । अयं गृहाण देवेश संकटं मे निवारय । त्रिपादूर्ध्वेत्यर्घ्यम्

etāvānasya 0 pādyam | laṃbodara namaste'stu ratnayuktaṃ phalānvitam | ayaṃ gṛhāṇa deveśa saṃkaṭaṃ me nivāraya | tripādūrdhvetyarghyam

गंगादि सर्वतीर्थेभ्यः आहृतं तोयमुत्तमम् । गृहाणाचमनीयार्थं संकटं मे निवारय । तस्माद्विराळ० आचमनीयम्

gaṃgādi sarvatīrthebhyaḥ āhṛtaṃ toyamuttamam | gṛhāṇācamanīyārthaṃ saṃkaṭaṃ me nivāraya | tasmādvirāḷa0 ācamanīyam

पयो दधि घृतं चैव शर्करामधुसंयुतम् । पंचामृतं गृहाणेदं संकटं मे निवारय

payo dadhi ghṛtaṃ caiva śarkarāmadhusaṃyutam | paṃcāmṛtaṃ gṛhāṇedaṃ saṃkaṭaṃ me nivāraya

मन्त्रैः पंचामृतम् । नर्मदा चंद्रभागा च गंगासंगमजैर्जलैः । स्नापितोऽसि मया भक्त्या संकटं मे निवारय । यत्पुरुषेणेति स्नानम्

mantraiḥ paṃcāmṛtam | narmadā caṃdrabhāgā ca gaṃgāsaṃgamajairjalaiḥ | snāpito'si mayā bhaktyā saṃkaṭaṃ me nivāraya | yatpuruṣeṇeti snānam

इभवक्त्र नमस्तुभ्यं गृहाण परमेश्वर । वस्त्रयुग्यं गणाध्यक्ष संकटं मे निवारय । तं यज्ञमिति वस्त्रम्

ibhavaktra namastubhyaṃ gṛhāṇa parameśvara | vastrayugyaṃ gaṇādhyakṣa saṃkaṭaṃ me nivāraya | taṃ yajñamiti vastram

विनायक नमस्तुभ्यं नमः परशुधारिणे । उपवीत गृहाणेदं संकटान्मे निवारय । तस्मा ० यज्ञोपवीतम्

vināyaka namastubhyaṃ namaḥ paraśudhāriṇe | upavīta gṛhāṇedaṃ saṃkaṭānme nivāraya | tasmā 0 yajñopavītam

ईशपुत्र नमस्तुभ्यं नमो मूषकवाहन । चन्दनं गृहयतां देव संकटं मे निवारय । तस्माद्यज्ञादिति चंदनम्

īśaputra namastubhyaṃ namo mūṣakavāhana | candanaṃ gṛhayatāṃ deva saṃkaṭaṃ me nivāraya | tasmādyajñāditi caṃdanam

घृतकुंकुम संयुक्तास्तन्दुलाः सुमनोहराः । अक्षतास्ते नमस्तुभ्यं संकटं मे निवारय । अक्षतः

ghṛtakuṃkuma saṃyuktāstandulāḥ sumanoharāḥ | akṣatāste namastubhyaṃ saṃkaṭaṃ me nivāraya | akṣataḥ

चंपकं मल्लिकादूर्वां पुष्पजातिरनेकशः । गृहाण त्वं गणाध्यक्ष संकटं मे निवारय । तस्मादश्वेति पुष्पम्

caṃpakaṃ mallikādūrvāṃ puṣpajātiranekaśaḥ | gṛhāṇa tvaṃ gaṇādhyakṣa saṃkaṭaṃ me nivāraya | tasmādaśveti puṣpam

लम्बोदर महाकाय धूम्रकेतो सुवासितम् । धूपं गृहाण देवेश संकटं मे निवारय । यत्पुरुषमिति धूपः

lambodara mahākāya dhūmraketo suvāsitam | dhūpaṃ gṛhāṇa deveśa saṃkaṭaṃ me nivāraya | yatpuruṣamiti dhūpaḥ

1.69.30

विघ्नांधकारसंहारकारक त्रिदशाधिपः । दीपं गृहाण देवेश संकटं मे निवारय । ब्राह्मणोऽस्येति दीप:

vighnāṃdhakārasaṃhārakāraka tridaśādhipaḥ | dīpaṃ gṛhāṇa deveśa saṃkaṭaṃ me nivāraya | brāhmaṇo'syeti dīpa:

मोदकापूपलड्डूक पायसं शर्करान्वितम् । पक्वान्नं सघृतं देव नैवेद्यं प्रतिगृहयताम् । चन्द्रमा मनस इति नैवेद्यम्

modakāpūpalaḍḍūka pāyasaṃ śarkarānvitam | pakvānnaṃ saghṛtaṃ deva naivedyaṃ pratigṛhayatām | candramā manasa iti naivedyam

नारिकेल फलं द्राक्षां रसालं दाडिमं शुभम् । फलं गृहाण देवेश संकटान्मे निवारय । नाभ्या आसीदिति फलम्

nārikela phalaṃ drākṣāṃ rasālaṃ dāḍimaṃ śubham | phalaṃ gṛhāṇa deveśa saṃkaṭānme nivāraya | nābhyā āsīditi phalam

क्रमुकैला लवंगादि नागवल्लीदलानि च । तांबूलं गृह्यतां देव संकटं मे विनाशय । इति तांबूलम्

kramukailā lavaṃgādi nāgavallīdalāni ca | tāṃbūlaṃ gṛhyatāṃ deva saṃkaṭaṃ me vināśaya | iti tāṃbūlam

सर्वप्रीतिकरं देव हिरण्यं सर्वसिद्धये । दक्षिणार्थं गृहाणेदं संकटं मे विनाशय । सप्तास्यासन्निति दक्षिणाम्

sarvaprītikaraṃ deva hiraṇyaṃ sarvasiddhaye | dakṣiṇārthaṃ gṛhāṇedaṃ saṃkaṭaṃ me vināśaya | saptāsyāsanniti dakṣiṇām

ततो दुर्वांकुरान् गृह्य विशत्येकं च भक्तितः । एभिर्नामपदेर्देवमर्चयेत्सुसमाहितः

tato durvāṃkurān gṛhya viśatyekaṃ ca bhaktitaḥ | ebhirnāmapaderdevamarcayetsusamāhitaḥ

( गणाधिपत्य नमः ।१। उमापुत्राय नमः ।२। अघनाशनाय नमः ।३। एकदन्ताय नमः ।४। इभवक्त्राय नमः ।५। मूषकवाहनाय नम ।६। विनायकाय नमः ।७। ईशपुत्राय नमः ।८। सर्वसिद्धिप्रदाय नमः ।९। लंबोदराय नमः ।१०। वक्रतुंडाय नमः ।११। मोदकप्रियाय नमः ।१२। विघ्नविध्वंसकर्त्रे नमः ।१३। विश्ववंद्याय नमः ।१४। अमरेशाय नमः ।१५। गजकर्णाय नमः ।१६। नागयज्ञोपवीतिने नमः ।१७। भालचन्द्राय नमः ।१८। परशुधारिणे नमः ।१९। विघ्नाधिपाय नमः ।२०। विद्याप्रदाय नमः ।२१। कर्पूरानलसंयुक्तं शेषाघौघविनाशनम् । नीराजनं गृहाणेश संकटान्मां विमोचय । नीराजनम्

( gaṇādhipatya namaḥ |1| umāputrāya namaḥ |2| aghanāśanāya namaḥ |3| ekadantāya namaḥ |4| ibhavaktrāya namaḥ |5| mūṣakavāhanāya nama |6| vināyakāya namaḥ |7| īśaputrāya namaḥ |8| sarvasiddhipradāya namaḥ |9| laṃbodarāya namaḥ |10| vakratuṃḍāya namaḥ |11| modakapriyāya namaḥ |12| vighnavidhvaṃsakartre namaḥ |13| viśvavaṃdyāya namaḥ |14| amareśāya namaḥ |15| gajakarṇāya namaḥ |16| nāgayajñopavītine namaḥ |17| bhālacandrāya namaḥ |18| paraśudhāriṇe namaḥ |19| vighnādhipāya namaḥ |20| vidyāpradāya namaḥ |21| karpūrānalasaṃyuktaṃ śeṣāghaughavināśanam | nīrājanaṃ gṛhāṇeśa saṃkaṭānmāṃ vimocaya | nīrājanam

चम्पकाशोक बकुलः पारिजातभवैः शुभैः । पुष्पांजलिं गृहाणेमां संकटान्मां विमोचय । यज्ञेनेति पुष्पांजलिः

campakāśoka bakulaḥ pārijātabhavaiḥ śubhaiḥ | puṣpāṃjaliṃ gṛhāṇemāṃ saṃkaṭānmāṃ vimocaya | yajñeneti puṣpāṃjaliḥ

त्वमेव विश्वं सृजसीभवक्त्र त्वमेव विश्वं परिपासि देव । त्वमेव विश्वं हरसेऽखिलेश त्वमेव विश्वात्मक आविभासि

tvameva viśvaṃ sṛjasībhavaktra tvameva viśvaṃ paripāsi deva | tvameva viśvaṃ harase'khileśa tvameva viśvātmaka āvibhāsi

इति स्तुतिः । नमामि देवं गणनाथमीशं विघ्नेश्वरं विघ्नविनाशदक्षम्। भक्तार्तिहं भक्तिविमोक्षदक्षं, विद्याप्रदं वेदनिधानमाद्यम्

iti stutiḥ | namāmi devaṃ gaṇanāthamīśaṃ vighneśvaraṃ vighnavināśadakṣam| bhaktārtihaṃ bhaktivimokṣadakṣaṃ, vidyāpradaṃ vedanidhānamādyam

1.69.40

नमस्काराः । एवं स्तुवीत विधिवत प्रणमेत पुनः पुनः । प्रदक्षिणां प्रकुर्वीत यथा शक्त्यैकविंशतिम्

namaskārāḥ | evaṃ stuvīta vidhivata praṇameta punaḥ punaḥ | pradakṣiṇāṃ prakurvīta yathā śaktyaikaviṃśatim

ये त्वामसंपूज्य गणेश नूनं वांछंति मूढा विहितार्थसिद्धिम् । त एव नष्टा नियतं हि लोके ज्ञातो मया ते सकल प्रभावः

ye tvāmasaṃpūjya gaṇeśa nūnaṃ vāṃchaṃti mūḍhā vihitārthasiddhim | ta eva naṣṭā niyataṃ hi loke jñāto mayā te sakala prabhāvaḥ

प्रार्थना । आचार्यस्त्वं द्विजाध्यक्ष सर्वसिद्धिप्रदायक । वायन् गृह्यतां ब्रह्मन् संकटान्मां निवारय

prārthanā | ācāryastvaṃ dvijādhyakṣa sarvasiddhipradāyaka | vāyan gṛhyatāṃ brahman saṃkaṭānmāṃ nivāraya

फलपुष्पाक्षतैर्युक्तं जलं ते दक्षिणान्वितम् । विशेषार्घ्यं मया दत्तं संकटान्मां निवारय

phalapuṣpākṣatairyuktaṃ jalaṃ te dakṣiṇānvitam | viśeṣārghyaṃ mayā dattaṃ saṃkaṭānmāṃ nivāraya

इति षोडशोपचारैर्मन्त्रेणानेन पूजयेत् । ॐ नमो हेरंब मदमोदित मम संकटं निवारय स्वाहा । इन्द्रादिलोकपालांश्च समन्तात् पूजयेत् सुधीः

iti ṣoḍaśopacārairmantreṇānena pūjayet | ॐ namo heraṃba madamodita mama saṃkaṭaṃ nivāraya svāhā | indrādilokapālāṃśca samantāt pūjayet sudhīḥ

पक्वमुद्गतिलैर्युक्तान् मोदकान् घृतपाचितान् । भक्ष्यान्यन्यानि ताम्बूलं यथाशक्ति प्रकल्पयेत्

pakvamudgatilairyuktān modakān ghṛtapācitān | bhakṣyānyanyāni tāmbūlaṃ yathāśakti prakalpayet

ततो दूर्वांकुरान्गृह्य विंशत्येकं च भक्तितः । एभिर्नामपदैर्देवमर्चयेत् सुसमाहितः

tato dūrvāṃkurāngṛhya viṃśatyekaṃ ca bhaktitaḥ | ebhirnāmapadairdevamarcayet susamāhitaḥ

गणाधिप नमस्तुभ्यमुमापुत्राभयप्रद । एकदन्तेभवक्त्रेति तथा मूषकवाहन

gaṇādhipa namastubhyamumāputrābhayaprada | ekadantebhavaktreti tathā mūṣakavāhana

विनायकेश पुत्रेति सर्वसिद्धिप्रदायक । लम्बोदर नमस्तुभ्यं वक्रतुंडाघनाशन

vināyakeśa putreti sarvasiddhipradāyaka | lambodara namastubhyaṃ vakratuṃḍāghanāśana

विघ्नविध्वंसकर्त्रेति विश्ववन्द्यामरेश्वर । गजवक्त्र नमस्तुभ्यं नागयज्ञोपवीतिने

vighnavidhvaṃsakartreti viśvavandyāmareśvara | gajavaktra namastubhyaṃ nāgayajñopavītine

1.69.50

भालचन्द्र नमस्तुभ्यं नमः परशुधारिणे । विघ्नाधिप नमस्तुभ्यं सर्वविद्याप्रदायक

bhālacandra namastubhyaṃ namaḥ paraśudhāriṇe | vighnādhipa namastubhyaṃ sarvavidyāpradāyaka

एवं संपूजयेद्देवं दूर्वाभिश्च पृथक् पृथक् । यदुद्दिश्य कृतं सम्यग् यथाशक्तिप्रपूजनम्

evaṃ saṃpūjayeddevaṃ dūrvābhiśca pṛthak pṛthak | yaduddiśya kṛtaṃ samyag yathāśaktiprapūjanam

तेन तुष्टो भवाशु त्वं हृत्स्थान्कामान्प्रपूरय । विघ्नान्नाशय मे सर्वान् दुष्टांश्च समुपस्थितान्

tena tuṣṭo bhavāśu tvaṃ hṛtsthānkāmānprapūraya | vighnānnāśaya me sarvān duṣṭāṃśca samupasthitān

त्वत्प्रसादेन सर्वाणि कार्याणीह करोम्यहम् । शत्रूणां बुद्धिनाशं च मित्राणामुदयं कुरु

tvatprasādena sarvāṇi kāryāṇīha karomyaham | śatrūṇāṃ buddhināśaṃ ca mitrāṇāmudayaṃ kuru

इति विज्ञाप्य देवेशं प्रणिपत्य पुनः पुनः । ततो होमं प्रक्रुर्वीत शतभ्रष्टोत्तरं व्रती

iti vijñāpya deveśaṃ praṇipatya punaḥ punaḥ | tato homaṃ prakrurvīta śatabhraṣṭottaraṃ vratī

मोदकैर्वाणकं कार्यं व्रतसंपूर्णहेतवे । लड्डूकैर्वटकाद्यैर्वा त्रिसप्तफलसंयुतम्

modakairvāṇakaṃ kāryaṃ vratasaṃpūrṇahetave | laḍḍūkairvaṭakādyairvā trisaptaphalasaṃyutam

रक्तवस्त्रेण संछाद्य स्वाचार्याय निवेदयेत । गणाधिप नमस्तुभ्यं सर्वसंकल्पसिद्धिद

raktavastreṇa saṃchādya svācāryāya nivedayeta | gaṇādhipa namastubhyaṃ sarvasaṃkalpasiddhida

वायनस्य प्रदानेन संकटान्मां निवारय । इति वायनमंत्रः । कथां श्रुत्वा ततः पुण्यां दद्यादर्घ्यं समाहितः

vāyanasya pradānena saṃkaṭānmāṃ nivāraya | iti vāyanamaṃtraḥ | kathāṃ śrutvā tataḥ puṇyāṃ dadyādarghyaṃ samāhitaḥ

तिथीनामुत्तमे देवि गणेशप्रिय वल्लभे । संकटं हर मे देवि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

tithīnāmuttame devi gaṇeśapriya vallabhe | saṃkaṭaṃ hara me devi gṛhāṇārghyaṃ namo'stu te

अध्यायाः ६६-७० (cont. 2)

इति तिथ्यर्घः । लंबोदर नमस्तुभ्यं सततं मोदकप्रिय । संकटं हर मे देव गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

iti tithyarghaḥ | laṃbodara namastubhyaṃ satataṃ modakapriya | saṃkaṭaṃ hara me deva gṛhāṇārghyaṃ namo'stu te

1.69.60

इति देवार्घः चन्द्राय सप्तवारं तु मंत्रेणानेन पार्थिव । क्षारोदार्णव संभूत अत्रिगोत्र समुद्भव । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिण्या सहितः शशिन् । चंद्रार्घमंत्र

iti devārghaḥ candrāya saptavāraṃ tu maṃtreṇānena pārthiva | kṣārodārṇava saṃbhūta atrigotra samudbhava | gṛhāṇārghyaṃ mayā dattaṃ rohiṇyā sahitaḥ śaśin | caṃdrārghamaṃtra

ततः क्षमापयेद्देवं ततो विप्रांश्च भोजयेत् । स्वयं भुंजीत तच्छेषं ब्राह्मणभ्यो यदर्पितम्

tataḥ kṣamāpayeddevaṃ tato viprāṃśca bhojayet | svayaṃ bhuṃjīta taccheṣaṃ brāhmaṇabhyo yadarpitam

3065

सप्तग्रासान् मौनयुक्तो यथाशक्त्या यथासुखम् । इत्थं कुर्यात्तु मासेषु चतुर्ष्वपि विधानतः ॥६२॥ (

saptagrāsān maunayukto yathāśaktyā yathāsukham | itthaṃ kuryāttu māseṣu caturṣvapi vidhānataḥ ||62|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे एकोनसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe ekonasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७० प्रारंभ :- राजोवाच । व्रतं पुरा कृतं केन भुवि केन प्रकाशितम् । किं पुण्यं कि फलं चास्य करुणाद्वद मे प्रभो

adhyāya 70 prāraṃbha :- rājovāca | vrataṃ purā kṛtaṃ kena bhuvi kena prakāśitam | kiṃ puṇyaṃ ki phalaṃ cāsya karuṇādvada me prabho

ब्रह्मोवाच । पुरा स्कन्दे गते चैव पार्वत्यैव कृतं व्रतम् । चतुर्ष्वपि च मासेषु शिववाक्येन पार्थिव

brahmovāca | purā skande gate caiva pārvatyaiva kṛtaṃ vratam | caturṣvapi ca māseṣu śivavākyena pārthiva

पंचमे मासि दृष्टस्तु कार्तिकेयो ह्यपर्णया । अगस्त्येन कृतं पूर्वं समुद्रं पातुमिच्छता

paṃcame māsi dṛṣṭastu kārtikeyo hyaparṇayā | agastyena kṛtaṃ pūrvaṃ samudraṃ pātumicchatā

त्रिषु मासेषु विघ्नेश प्रसादात् पीतवानमुम् । षण्मासावधि राजेन्द्र दमयन्त्या पुरा कृतम्

triṣu māseṣu vighneśa prasādāt pītavānamum | ṣaṇmāsāvadhi rājendra damayantyā purā kṛtam

नलमन्वेषयन्त्या तु ततो दृष्टो नलस्तया । प्रद्युम्नस्य सुतं राजंश्चित्रलेखाऽनयत्पुरा

nalamanveṣayantyā tu tato dṛṣṭo nalastayā | pradyumnasya sutaṃ rājaṃścitralekhā'nayatpurā

क्व गतः केन नीतो वा इति शोचन्तमाकुलम । प्रद्युम्नं पुत्रशोकार्तं रुक्मिणी प्रत्यभाषत

kva gataḥ kena nīto vā iti śocantamākulama | pradyumnaṃ putraśokārtaṃ rukmiṇī pratyabhāṣata

शृणु पुत्र प्रवक्ष्यामि यद्व्रतं स्वस्य मन्दिरे । शम्बरेण पुराऽऽनीते बालके त्वयि षड्दिने

śṛṇu putra pravakṣyāmi yadvrataṃ svasya mandire | śambareṇa purā''nīte bālake tvayi ṣaḍdine

त्वद्वियोगजदुःखेन हृदयं में व्यदूयत । कदा द्रक्ष्याम्यहं पुत्रमपूर्वमतिसुंदरम्

tvadviyogajaduḥkhena hṛdayaṃ meṃ vyadūyata | kadā drakṣyāmyahaṃ putramapūrvamatisuṃdaram

अन्यस्त्रीणां सुतं दृष्ट्वा मम चेतसि जायते । ममापि पुत्रो भविता सावनेन प्रमाणतः

anyastrīṇāṃ sutaṃ dṛṣṭvā mama cetasi jāyate | mamāpi putro bhavitā sāvanena pramāṇataḥ

1.70.10

इति चिन्ताकुलाया मे गतान्यब्दानि भूरिशः । ततो मे दैवयोगात्तु लोमशो मुनिरागतः

iti cintākulāyā me gatānyabdāni bhūriśaḥ | tato me daivayogāttu lomaśo munirāgataḥ

तेनोपदिष्टं संकष्टचतुर्थीव्रतमुत्तमम् । सर्वचिन्ताहरं पुत्र चतुर्वारं कृतं मया

tenopadiṣṭaṃ saṃkaṣṭacaturthīvratamuttamam | sarvacintāharaṃ putra caturvāraṃ kṛtaṃ mayā

तत्प्रसादात् त्वमायातो हत्वा शम्बरमाहवे । त्वमप्येतत् कुरु व्रतं ततो ज्ञास्यसि तं सुतम

tatprasādāt tvamāyāto hatvā śambaramāhave | tvamapyetat kuru vrataṃ tato jñāsyasi taṃ sutama

ब्रह्मोवाच । प्रद्युम्नेन कृतं पूर्वं गणनाथ सुतोषकम् । श्रुतो बाणासुरपुरे निरुद्धो नारदात् पुरा

brahmovāca | pradyumnena kṛtaṃ pūrvaṃ gaṇanātha sutoṣakam | śruto bāṇāsurapure niruddho nāradāt purā

उद्धवस्याज्ञया कृष्णः कृतवान् व्रतमुत्तमम् । भीतः ईश्वरसंग्रामादेकवारं यथाविधि

uddhavasyājñayā kṛṣṇaḥ kṛtavān vratamuttamam | bhītaḥ īśvarasaṃgrāmādekavāraṃ yathāvidhi

गत्वा स शोणितपुरं जित्वा बाणासुरं मृधे । आनीतः उषया सार्द्धमनिरुद्धः क्षणान्नृपः

gatvā sa śoṇitapuraṃ jitvā bāṇāsuraṃ mṛdhe | ānītaḥ uṣayā sārddhamaniruddhaḥ kṣaṇānnṛpaḥ

मयाऽपि सृष्टिकामेन कृतमेतत् नृपोत्तम । कृता नानाविधा सृष्टिर्र्ततस्यास्य प्रभावतः

mayā'pi sṛṣṭikāmena kṛtametat nṛpottama | kṛtā nānāvidhā sṛṣṭirrtatasyāsya prabhāvataḥ

अन्यैर्देवासुरनरैः कृतं विघ्नोपशांतये । ऋषिभिर्दानवैर्यक्षैः किन्नरोरगराक्षसैः

anyairdevāsuranaraiḥ kṛtaṃ vighnopaśāṃtaye | ṛṣibhirdānavairyakṣaiḥ kinnaroragarākṣasaiḥ

आपद्यपि च कष्टायां कुर्यात्तच्छांतये व्रतम् । नानेन सदृशं लोके सर्वसिद्धिकरं व्रतम्

āpadyapi ca kaṣṭāyāṃ kuryāttacchāṃtaye vratam | nānena sadṛśaṃ loke sarvasiddhikaraṃ vratam

तपोदानं जपस्तीर्थं मन्त्रो विद्या न च क्वचित् । इमां श्रुत्वा कथां राजन् स्वयं भुंजीत वाग्यतः

tapodānaṃ japastīrthaṃ mantro vidyā na ca kvacit | imāṃ śrutvā kathāṃ rājan svayaṃ bhuṃjīta vāgyataḥ

1.70.20

जानुमध्ये करं कृत्वा गणेशं हृदि चिन्तयेत् । द्विजातीनां च यच्छेषं भोक्तव्यं सह बांधवैः

jānumadhye karaṃ kṛtvā gaṇeśaṃ hṛdi cintayet | dvijātīnāṃ ca yaccheṣaṃ bhoktavyaṃ saha bāṃdhavaiḥ

कार्यं बह्वल्पमासैस्तु सिद्ध्यते नात्र संशयः । बहुनात्र किमुक्तेन नान्यतस्याच्छीघ्रसिद्धिदम्

kāryaṃ bahvalpamāsaistu siddhyate nātra saṃśayaḥ | bahunātra kimuktena nānyatasyācchīghrasiddhidam

नोपदेश्यमभक्ताय नास्तिकाय शठाय च। देयं पुत्राय शिष्याय भक्तियुक्ताय साधवे

nopadeśyamabhaktāya nāstikāya śaṭhāya ca| deyaṃ putrāya śiṣyāya bhaktiyuktāya sādhave

मम प्रियोऽसि राजेन्द्र धर्मिष्टः क्षत्रियर्षभः । कार्य कर्ताऽसि लोकानामुपदिष्टमथो व्रतम्

mama priyo'si rājendra dharmiṣṭaḥ kṣatriyarṣabhaḥ | kārya kartā'si lokānāmupadiṣṭamatho vratam

तस्मात् सर्वव्रतेष्वेतत् कर्तव्यं प्रथमं त्वया । सिद्धिं यास्यंति कार्याणि नान्यथा भाषितं मया

tasmāt sarvavrateṣvetat kartavyaṃ prathamaṃ tvayā | siddhiṃ yāsyaṃti kāryāṇi nānyathā bhāṣitaṃ mayā

यदा यदा पश्यति कार्यमुद्यतं, नारी नरो वा विदधातु सद्र्॥तम् । सिद्ध्यन्ति कार्याणि मनीषितानि, किं दुर्लभं विघ्नहरे प्रसन्ने

yadā yadā paśyati kāryamudyataṃ, nārī naro vā vidadhātu sadr||tam | siddhyanti kāryāṇi manīṣitāni, kiṃ durlabhaṃ vighnahare prasanne

3091

सूत उवाच । इत्थं स श्रुत्वा विधिवन्नृपोत्तमो, व्रतं चकाराखिल दुःखशान्तये। व्रतप्रभावाज्जितवान्स वैरिणो बुभोज राज्यं स सुतैरकंटकम ॥२६॥ (

sūta uvāca | itthaṃ sa śrutvā vidhivannṛpottamo, vrataṃ cakārākhila duḥkhaśāntaye| vrataprabhāvājjitavānsa vairiṇo bubhoja rājyaṃ sa sutairakaṃṭakama ||26|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे चतुर्थीव्रतोपाख्यानं कृतवीर्यं नाम सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe caturthīvratopākhyānaṃ kṛtavīryaṃ nāma saptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ७१-७५

अध्याय ७१ प्रारंभ :- अध्याय ७१ प्रारंभ :- राजोवाच । उद्यापनं कथं कार्यं व्रतस्यास्य महामते । तन्मे विस्तरतो ब्रूहि लोकानां हितकाम्यया

adhyāya 71 prāraṃbha :- adhyāya 71 prāraṃbha :- rājovāca | udyāpanaṃ kathaṃ kāryaṃ vratasyāsya mahāmate | tanme vistarato brūhi lokānāṃ hitakāmyayā

ब्रह्मोवाच । प्रथमे मासि कर्तव्यं पंचमे सप्तमेऽथवा । उद्यापनं मनुष्येन्द्र व्रतसंपूर्ण हेतवे

brahmovāca | prathame māsi kartavyaṃ paṃcame saptame'thavā | udyāpanaṃ manuṣyendra vratasaṃpūrṇa hetave

पूर्वोक्तेन विधानेन पूजयेद् भक्तिमान्नरः । पुष्पमंडपिका कृत्वा नानावस्त्रविचित्रताम्

pūrvoktena vidhānena pūjayed bhaktimānnaraḥ | puṣpamaṃḍapikā kṛtvā nānāvastravicitratām

कृत्वा तु सर्वतोभद्रं नानारंगविचित्रतम् । पूजयेत्तम देवेशं कलशोपरि पूर्ववत्

kṛtvā tu sarvatobhadraṃ nānāraṃgavicitratam | pūjayettama deveśaṃ kalaśopari pūrvavat

चन्दनेन सुगन्धेन पुष्पैर्नानाविधैरपि । नारिकेल फलेनैव दद्यादर्घ्यं समाहितः

candanena sugandhena puṣpairnānāvidhairapi | nārikela phalenaiva dadyādarghyaṃ samāhitaḥ

तिथीनामुत्तमे देवि गणेशप्रिय वल्लभे। संकटं हर मे देवि गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

tithīnāmuttame devi gaṇeśapriya vallabhe| saṃkaṭaṃ hara me devi gṛhāṇārghyaṃ namo'stu te

लंबोदर नमस्तुभ्यं सततमोदकप्रिय । संकष्टं हर मे देव गृहाणार्घ्यं नमोऽस्तु ते

laṃbodara namastubhyaṃ satatamodakapriya | saṃkaṣṭaṃ hara me deva gṛhāṇārghyaṃ namo'stu te

क्षीरोदार्णवसंभूत अत्रिगोत्र समुद्भव । गृहाणार्घ्यं मया दत्तं रोहिण्या सहितः शशिन्

kṣīrodārṇavasaṃbhūta atrigotra samudbhava | gṛhāṇārghyaṃ mayā dattaṃ rohiṇyā sahitaḥ śaśin

भोज्यं भक्ष्यं च लेह्यं च पेयं चोष्यं निवेदयेत् । फलैरन्यैश्च बहुभिस्तोषयेद् गणनायकम्

bhojyaṃ bhakṣyaṃ ca lehyaṃ ca peyaṃ coṣyaṃ nivedayet | phalairanyaiśca bahubhistoṣayed gaṇanāyakam

1.71.10

आचार्यं वरयेत्तत्र ऋत्विजश्चैकविंशतिम् । गणानांत्वेति मन्त्रेण अयुतं होममाचरेत्

ācāryaṃ varayettatra ṛtvijaścaikaviṃśatim | gaṇānāṃtveti mantreṇa ayutaṃ homamācaret

अथवा मूलमन्त्रेण सहस्रं वा तदर्धकम् । अष्टोत्तरशतं चापि बलिदानं ततश्चरेत्

athavā mūlamantreṇa sahasraṃ vā tadardhakam | aṣṭottaraśataṃ cāpi balidānaṃ tataścaret

पूर्णाहुतिं हुनेत्पश्चाद् वसोर्धारा च पातयेत् । होमशेषं समाप्यैवं ब्राह्मणान् भोजयेत्ततः

pūrṇāhutiṃ hunetpaścād vasordhārā ca pātayet | homaśeṣaṃ samāpyaivaṃ brāhmaṇān bhojayettataḥ

वस्त्रयुग्मं च कलशान् दक्षिणासनसंयुतान्। तेभ्यो दद्याद्यथाशक्ति वित्तशाठ्यं न कारयेत्

vastrayugmaṃ ca kalaśān dakṣiṇāsanasaṃyutān| tebhyo dadyādyathāśakti vittaśāṭhyaṃ na kārayet

आचार्यं पूजयेत् पश्चाद् वस्त्रालंकरणादिभिः । तस्मै भुक्तवते दद्याद् वायनं फलसंयुतम्

ācāryaṃ pūjayet paścād vastrālaṃkaraṇādibhiḥ | tasmai bhuktavate dadyād vāyanaṃ phalasaṃyutam

शूर्प पायस संपूर्ण रक्तवस्त्रेण वेष्टितम् । सौवर्णं तं गणाधीशं तस्मै दद्यात सदक्षिणम्

śūrpa pāyasa saṃpūrṇa raktavastreṇa veṣṭitam | sauvarṇaṃ taṃ gaṇādhīśaṃ tasmai dadyāta sadakṣiṇam

तिलानामाढकं दद्याद् व्रतसंपूर्ण हेतवे । ततो गां कपिलां दद्यात् सवत्सां सविभूषणाम्

tilānāmāḍhakaṃ dadyād vratasaṃpūrṇa hetave | tato gāṃ kapilāṃ dadyāt savatsāṃ savibhūṣaṇām

ततः क्षमापयेद् विप्रान् विघ्नेशः प्रीयतामिति । व्रतस्योद्यापनं कृत्वा हयमेधफलं लभेत्

tataḥ kṣamāpayed viprān vighneśaḥ prīyatāmiti | vratasyodyāpanaṃ kṛtvā hayamedhaphalaṃ labhet

पितोवाच । एवं मे ब्रह्मणादिष्टं व्रतं लोकोपकारतः । तदेतत् कथितं तेऽद्य कुरु पुत्रार्थमादरात्

pitovāca | evaṃ me brahmaṇādiṣṭaṃ vrataṃ lokopakārataḥ | tadetat kathitaṃ te'dya kuru putrārthamādarāt

इन्द्र उवाच । यथायथा समादिष्टं पित्रा तेन महाव्रतम् । तथा तथा कृतं तेन कार्तवीर्येण धीमता

indra uvāca | yathāyathā samādiṣṭaṃ pitrā tena mahāvratam | tathā tathā kṛtaṃ tena kārtavīryeṇa dhīmatā

1.71.20

व्याख्याय कथितं सम्यक् पंडितैर्व्रतमुत्तमम् । सिद्धिबुद्धियुतां मूर्तिं स्थाप्य कांचननिर्मिताम्

vyākhyāya kathitaṃ samyak paṃḍitairvratamuttamam | siddhibuddhiyutāṃ mūrtiṃ sthāpya kāṃcananirmitām

महामंडपिकामध्ये ब्राह्मणैः पठ्यते क्वचित् । क्वचित् पुराणं पांडित्यं क्वचित् गायन नर्तने

mahāmaṃḍapikāmadhye brāhmaṇaiḥ paṭhyate kvacit | kvacit purāṇaṃ pāṃḍityaṃ kvacit gāyana nartane

नानाविधानां वाद्यानां ध्वनयो निर्गता दिवम् । विवदंते जनाः क्वापि मध्यस्थाः केचनाभवन्

nānāvidhānāṃ vādyānāṃ dhvanayo nirgatā divam | vivadaṃte janāḥ kvāpi madhyasthāḥ kecanābhavan

स तु राजा महाधीमान् जजाप परमं मनुम् । जप्त्वा हुत्वा पूजयित्वा भोजयित्वा द्विजान् बहून्

sa tu rājā mahādhīmān jajāpa paramaṃ manum | japtvā hutvā pūjayitvā bhojayitvā dvijān bahūn

गा ददावयुतं तेभ्योऽलंकृतेभ्यो ह्यलंकृतः । दीनान्धकृपणेभ्योऽन्नं ददौ दानान्यनेकशः

gā dadāvayutaṃ tebhyo'laṃkṛtebhyo hyalaṃkṛtaḥ | dīnāndhakṛpaṇebhyo'nnaṃ dadau dānānyanekaśaḥ

संतुष्टानां स सर्वेषां पुत्राशीर्जगृहे नृपः । तेषां द्विजानां तपतां सर्वदा सत्यवादिनाम्

saṃtuṣṭānāṃ sa sarveṣāṃ putrāśīrjagṛhe nṛpaḥ | teṣāṃ dvijānāṃ tapatāṃ sarvadā satyavādinām

आशिर्भिः स्वल्पकालेन ससत्वाऽभून्नृपांगना। सुषुवे शुभवेलायां पुत्रं लक्षणसंयुतम्

āśirbhiḥ svalpakālena sasatvā'bhūnnṛpāṃganā| suṣuve śubhavelāyāṃ putraṃ lakṣaṇasaṃyutam

ददौ दानान्यनेकानि पुत्रजन्मप्रहर्षितः । व्रतबंध विवाहं च काले तस्याकरोन्नृपः

dadau dānānyanekāni putrajanmapraharṣitaḥ | vratabaṃdha vivāhaṃ ca kāle tasyākaronnṛpaḥ

ज्ञानविज्ञानसंपन्नं पुत्रं राज्येऽभिषिच्य च । सत्पुत्रो भोगसंपन्नो जगामान्ते पदं विभोः

jñānavijñānasaṃpannaṃ putraṃ rājye'bhiṣicya ca | satputro bhogasaṃpanno jagāmānte padaṃ vibhoḥ

3120

ऋत्विग्भ्यः पंडितैः सार्धं प्रेक्षकैः सकलैरपि । तस्य पुण्येन ते सर्वे गाणेशं धाम चागमन् ॥२९॥ (

ṛtvigbhyaḥ paṃḍitaiḥ sārdhaṃ prekṣakaiḥ sakalairapi | tasya puṇyena te sarve gāṇeśaṃ dhāma cāgaman ||29|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे एकसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe ekasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७२ प्रारंभ :- शूरसेन उवाच । व्रते जाते कथमभूत्तयोः पुत्रः शतक्रतो । तत्सर्वं मे वद विभो विस्तरात् परिपृच्छतः

adhyāya 72 prāraṃbha :- śūrasena uvāca | vrate jāte kathamabhūttayoḥ putraḥ śatakrato | tatsarvaṃ me vada vibho vistarāt paripṛcchataḥ

इन्द उवाच । किं किं न जायते राजन् परितुष्टे गजानने। प्रसादात्तस्य सा राज्ञी गर्भ दध्रे नृपस्य यत्

inda uvāca | kiṃ kiṃ na jāyate rājan parituṣṭe gajānane| prasādāttasya sā rājñī garbha dadhre nṛpasya yat

प्रसूता नवमे मासि मंगलं पुत्रमैक्षत । द्विस्कन्धं चारुवदनं बाहुहस्त विवर्जितम्

prasūtā navame māsi maṃgalaṃ putramaikṣata | dviskandhaṃ cāruvadanaṃ bāhuhasta vivarjitam

सुनासं पद्मनयनमूरू जानु विवर्जितम् । जंघा पादविहीनं तं दृष्ट्वा माता रुदोद ह

sunāsaṃ padmanayanamūrū jānu vivarjitam | jaṃghā pādavihīnaṃ taṃ dṛṣṭvā mātā rudoda ha

सोवाच । दुर्भगायाः कथमभूदीदृशो बालको मम। करपादविहीनोऽयं कथं दत्तो गजानन

sovāca | durbhagāyāḥ kathamabhūdīdṛśo bālako mama| karapādavihīno'yaṃ kathaṃ datto gajānana

आसं शुभाऽहं वन्ध्यैव किमीदृक् पुत्रवत्यहम् । कथं न जातो नाशो मे पूर्वजन्मकृतैनसः

āsaṃ śubhā'haṃ vandhyaiva kimīdṛk putravatyaham | kathaṃ na jāto nāśo me pūrvajanmakṛtainasaḥ

कथं प्रसादः फलितस्तवापि द्विरदानन । कथं ब्राह्मणवाक्यानि निष्फलानीदृशानि मे

kathaṃ prasādaḥ phalitastavāpi dviradānana | kathaṃ brāhmaṇavākyāni niṣphalānīdṛśāni me

पाणिभ्यां निघ्नती वक्षो ललाटं च मुहुर्मुहुः । तस्यां रुदत्यां सर्वांस्ता रुरुदुस्तत्र या स्थिताः

pāṇibhyāṃ nighnatī vakṣo lalāṭaṃ ca muhurmuhuḥ | tasyāṃ rudatyāṃ sarvāṃstā rurudustatra yā sthitāḥ

तासां कोलाहलं श्रुत्वा नृपोऽपि तत्र चागमत् । तस्यापि रुदितं श्रुत्वा प्रधाना अपि चागमन्

tāsāṃ kolāhalaṃ śrutvā nṛpo'pi tatra cāgamat | tasyāpi ruditaṃ śrutvā pradhānā api cāgaman

1.72.10

तेषां च रुदितं श्रुत्वा नागरा रुरुदुस्तदा

teṣāṃ ca ruditaṃ śrutvā nāgarā rurudustadā

राजोवाच । केयं दीनानुकंपित्वं तव देव गजानन । कथं दया कृता तेऽद्य मह्यमेवं प्रदर्शिता

rājovāca | keyaṃ dīnānukaṃpitvaṃ tava deva gajānana | kathaṃ dayā kṛtā te'dya mahyamevaṃ pradarśitā

कथं स्मरणमात्रेण पापानि हरसेऽनघ । जपः स्तपः स्मृतिर्दानपूजनं द्विजतर्पणम्

kathaṃ smaraṇamātreṇa pāpāni harase'nagha | japaḥ stapaḥ smṛtirdānapūjanaṃ dvijatarpaṇam

अनुष्ठानं तथा होमः सर्वं व्यर्थं गतं मम । तस्माद्यैवं हि बलवत् प्रयत्नस्तु निरर्थकः

anuṣṭhānaṃ tathā homaḥ sarvaṃ vyarthaṃ gataṃ mama | tasmādyaivaṃ hi balavat prayatnastu nirarthakaḥ

न ज्ञायते कर्मगतिः कदा किं वा भविष्यति । मूषक प्राप्यते यद्वत् पर्वतस्य विदारणात्

na jñāyate karmagatiḥ kadā kiṃ vā bhaviṣyati | mūṣaka prāpyate yadvat parvatasya vidāraṇāt

तथा मेऽजानि पुत्रेयमाजन्म कृतयत्नतः । तत ऊचुः प्रकृतयो नृपं शोकाकुलं तदा

tathā me'jāni putreyamājanma kṛtayatnataḥ | tata ūcuḥ prakṛtayo nṛpaṃ śokākulaṃ tadā

प्रधाना ऊचुः । अलं शोके न भूपाल कथं भाव्यन्यथा भवेत् । रामः किं न मृगं वेद तत्पृष्टं गत एव सः

pradhānā ūcuḥ | alaṃ śoke na bhūpāla kathaṃ bhāvyanyathā bhavet | rāmaḥ kiṃ na mṛgaṃ veda tatpṛṣṭaṃ gata eva saḥ

धर्मराजो न किं वेद निषिध्यं द्यूतकर्म तत् । तथापि स गतो रन्तुं सर्वं हित्वा वनं गतः

dharmarājo na kiṃ veda niṣidhyaṃ dyūtakarma tat | tathāpi sa gato rantuṃ sarvaṃ hitvā vanaṃ gataḥ

चारुता न भवेदस्य भ्रशमाक्रन्दिते सति । अदृष्टं चेद् भवेत् सम्यगग्रे चारुरयं भवेत्

cārutā na bhavedasya bhraśamākrandite sati | adṛṣṭaṃ ced bhavet samyagagre cārurayaṃ bhavet

पुष्पं फलं वा कालेन यथा याति महीरुहाम । तथा कालेन भविता सम्यक्च पृथिवीपतिः

puṣpaṃ phalaṃ vā kālena yathā yāti mahīruhāma | tathā kālena bhavitā samyakca pṛthivīpatiḥ

1.72.20

इन्द्र उवाच । इत्यमात्यवचः श्रुत्वा सावधानोऽभवन्नृपः । उवाच नृपपत्नीं तामुत्तिष्ठोत्तिष्ठ मा शुचः

indra uvāca | ityamātyavacaḥ śrutvā sāvadhāno'bhavannṛpaḥ | uvāca nṛpapatnīṃ tāmuttiṣṭhottiṣṭha mā śucaḥ

स्वयं च सुमना राजा समाहूय द्विजोत्तमान् । गणेश पूजनं चक्रे स्वस्तिवाचनमेव च

svayaṃ ca sumanā rājā samāhūya dvijottamān | gaṇeśa pūjanaṃ cakre svastivācanameva ca

कृत्याऽभ्युदयिक श्राद्धं ददौ दानान्यनेकशः । माल्यालंकार वासांसि गावो रत्नान्यनेकशः

kṛtyā'bhyudayika śrāddhaṃ dadau dānānyanekaśaḥ | mālyālaṃkāra vāsāṃsi gāvo ratnānyanekaśaḥ

सुहृत्संबन्धि भृत्येभ्यो वस्त्राणि विविधानि सः । नाना वादित्र जीवेभ्यो ददौ राजा यथार्हतः

suhṛtsaṃbandhi bhṛtyebhyo vastrāṇi vividhāni saḥ | nānā vāditra jīvebhyo dadau rājā yathārhataḥ

बन्दिचारण दीनान्धकृपणेभ्यश्च सर्वशः । गृहे गृहे च तांबूल शर्करा दापयच्च सः

bandicāraṇa dīnāndhakṛpaṇebhyaśca sarvaśaḥ | gṛhe gṛhe ca tāṃbūla śarkarā dāpayacca saḥ

कार्तवीर्येति नामास्य चकारैकादशेऽहनि । भोजयामास नगरं महोत्साह पुरःसरम्

kārtavīryeti nāmāsya cakāraikādaśe'hani | bhojayāmāsa nagaraṃ mahotsāha puraḥsaram

ततो द्वादश वर्षाणि व्यतीतानि सुतस्य ह । आययौ स्वेच्छया तस्य दत्तात्रेयस्तदा गृहम्

tato dvādaśa varṣāṇi vyatītāni sutasya ha | āyayau svecchayā tasya dattātreyastadā gṛham

पादयोः स्वशिरः स्थाप्य कृतवीर्यो ननाम तम् । आलिलिंग मुनिस्तं स उत्थाय नृपसत्तमम्

pādayoḥ svaśiraḥ sthāpya kṛtavīryo nanāma tam | āliliṃga munistaṃ sa utthāya nṛpasattamam

उपविश्यासने रम्ये पूजयामास सादरम् । विष्टरं पाद्यमर्घ्यं च गां च वस्त्रोपवीतकम्

upaviśyāsane ramye pūjayāmāsa sādaram | viṣṭaraṃ pādyamarghyaṃ ca gāṃ ca vastropavītakam

ददौ धूपं च दीपं च नैवेद्यं विविधं फलम् । उद्वर्तनं च तांबूलं रत्नकांचन दक्षिणाम्

dadau dhūpaṃ ca dīpaṃ ca naivedyaṃ vividhaṃ phalam | udvartanaṃ ca tāṃbūlaṃ ratnakāṃcana dakṣiṇām

1.72.30

सुप्रसन्नं सुखासीनं पादसंवाहनादिभिः । उवाच राजा सम्यक्तं दत्तात्रेयं महामुनिम्

suprasannaṃ sukhāsīnaṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ | uvāca rājā samyaktaṃ dattātreyaṃ mahāmunim

जन्मजन्मान्तरीयं मे पुण्यं फलितमद्य वै । यच्चर्मचक्षुषां जातं साक्षात्ते दर्शनं मुने

janmajanmāntarīyaṃ me puṇyaṃ phalitamadya vai | yaccarmacakṣuṣāṃ jātaṃ sākṣātte darśanaṃ mune

अग्रे शुभतरं भावि प्रसादात्तव सुव्रत । यतो भवादृशां नैव दर्शनं पापकर्मणाम्

agre śubhataraṃ bhāvi prasādāttava suvrata | yato bhavādṛśāṃ naiva darśanaṃ pāpakarmaṇām

कृतवीर्यवचः श्रुत्वा दत्तात्रेयस्तमब्रवीत् । अपूर्वं तनयं तेऽद्य द्रष्टुकामोऽहमागतः

kṛtavīryavacaḥ śrutvā dattātreyastamabravīt | apūrvaṃ tanayaṃ te'dya draṣṭukāmo'hamāgataḥ

तत आनन्दयुक्तोऽसौ नृपः प्राह मुनिं पुनः । नृप उवाच । अनुष्ठानं तपो दानं वृथा मम गतं व्रतम्

tata ānandayukto'sau nṛpaḥ prāha muniṃ punaḥ | nṛpa uvāca | anuṣṭhānaṃ tapo dānaṃ vṛthā mama gataṃ vratam

जगदीशेन दत्तोऽयं पुत्रो हृच्छल्य एव सः। अनेना दर्शनीयेन गतश्चादर्शनीयताम्

jagadīśena datto'yaṃ putro hṛcchalya eva saḥ| anenā darśanīyena gataścādarśanīyatām

इन्द्र उवाच । आनीय बालकं तस्मै मुनयेऽदर्शयन्नृपः । आच्छादयन्नेत्रकंजे तत्सुतं वीक्ष्य सन्मुनिः

indra uvāca | ānīya bālakaṃ tasmai munaye'darśayannṛpaḥ | ācchādayannetrakaṃje tatsutaṃ vīkṣya sanmuniḥ

ज्ञात्वा ध्यानेन तत्कर्मं मुनिस्तं पुनरब्रवीत् । अयमेव सुतो राजन् कर्ता सर्वान् विजित्य ह

jñātvā dhyānena tatkarmaṃ munistaṃ punarabravīt | ayameva suto rājan kartā sarvān vijitya ha

नाचान्तोऽसि विजृम्भ्य त्वं संकष्टी व्रत जागरे । निन्दितो व्रतराजस्तु सर्वसंकष्टनाशनः

nācānto'si vijṛmbhya tvaṃ saṃkaṣṭī vrata jāgare | nindito vratarājastu sarvasaṃkaṣṭanāśanaḥ

अंगहीनः सुतो जात उपायात् सांगतामियात् । राजोवाच । ऋतमुक्तं त्वया स्वामिन् कृपां कृत्वा वदस्व मे

aṃgahīnaḥ suto jāta upāyāt sāṃgatāmiyāt | rājovāca | ṛtamuktaṃ tvayā svāmin kṛpāṃ kṛtvā vadasva me

1.72.40

येनोपायेन सांगो मे त्वत्प्रसादात् सुतो भवेत् । इन्द्र उवाच । मुनिः स कृपयाविष्टस्तत्सुताय तदाऽब्रवीत्

yenopāyena sāṃgo me tvatprasādāt suto bhavet | indra uvāca | muniḥ sa kṛpayāviṣṭastatsutāya tadā'bravīt

मन्त्रमेकाक्षरं सांगं तत ऊचे पुनश्च तम् । आराधनं गणेशस्य मन्त्रेणानेन भक्तिः

mantramekākṣaraṃ sāṃgaṃ tata ūce punaśca tam | ārādhanaṃ gaṇeśasya mantreṇānena bhaktiḥ

उपवासैकभक्तानां नियमान् कुरू सुव्रत । द्वादशाब्दं ततस्तुभ्यं दर्शनं स च दास्याति

upavāsaikabhaktānāṃ niyamān kurū suvrata | dvādaśābdaṃ tatastubhyaṃ darśanaṃ sa ca dāsyāti

तद्दृष्टिपातमात्रेण दिव्यदेहो भविष्यसि । इत्युक्त्वा नृपमामन्त्र्य पिदधे मुनिपुंगवः

taddṛṣṭipātamātreṇa divyadeho bhaviṣyasi | ityuktvā nṛpamāmantrya pidadhe munipuṃgavaḥ

गते मुनौ तत: पुत्रः पादहीनो महामनः । जगाद कृतवीर्यं स गहनं प्रापयस्य माम्

gate munau tata: putraḥ pādahīno mahāmanaḥ | jagāda kṛtavīryaṃ sa gahanaṃ prāpayasya mām

गजानन प्रसादार्थमनुष्ठानं करोम्यहम् । रुदित्वः पितरौ तस्य श्रुत्वा वाणीं तदीरिताम्

gajānana prasādārthamanuṣṭhānaṃ karomyaham | ruditvaḥ pitarau tasya śrutvā vāṇīṃ tadīritām

अप्रेषयद्वनं चारु नरयानेन तं पिता । भृत्याः पर्णकुटीमध्ये संस्थाप्य नगरं ययुः

apreṣayadvanaṃ cāru narayānena taṃ pitā | bhṛtyāḥ parṇakuṭīmadhye saṃsthāpya nagaraṃ yayuḥ

3167

तस्थौ तत्र स्वयं सम्यक् तपसे कृतनिश्चयः ॥४७॥ (

tasthau tatra svayaṃ samyak tapase kṛtaniścayaḥ ||47|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे द्विसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe dvisaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७३ प्रारंभ :- इन्द्र उवाच । गुरूपदिष्टं मन्त्रं जजाप नियमेन सः । ध्यायन् गजाननं देवं निष्ठामास्थाय नैष्ठिकीम्

adhyāya 73 prāraṃbha :- indra uvāca | gurūpadiṣṭaṃ mantraṃ jajāpa niyamena saḥ | dhyāyan gajānanaṃ devaṃ niṣṭhāmāsthāya naiṣṭhikīm

वायुभक्षो निराहारो लोष्ट पाषाण सन्निभः । एवं द्वादश वर्षाणि व्यतीतानि तपस्यतः

vāyubhakṣo nirāhāro loṣṭa pāṣāṇa sannibhaḥ | evaṃ dvādaśa varṣāṇi vyatītāni tapasyataḥ

हस्तपादविहीनस्य बालकस्य महात्मनः । निर्वाणं तस्य तद्दृष्टवा द्वादशाब्दं गजाननः

hastapādavihīnasya bālakasya mahātmanaḥ | nirvāṇaṃ tasya taddṛṣṭavā dvādaśābdaṃ gajānanaḥ

तडागमध्यादुत्तस्थौ प्रवालमयमूर्तिगः । उवाच संमुखो भूत्वा निष्ठा भक्ति सुतोषित:

taḍāgamadhyāduttasthau pravālamayamūrtigaḥ | uvāca saṃmukho bhūtvā niṣṭhā bhakti sutoṣita:

गणेश उवाच । निर्जनेऽस्मिन् वने यस्मात्सिंहव्याघ्रनिषेविते । निकुंज बहुले तिष्ठद्यतो द्वादशवार्षिकम्

gaṇeśa uvāca | nirjane'smin vane yasmātsiṃhavyāghraniṣevite | nikuṃja bahule tiṣṭhadyato dvādaśavārṣikam

अतस्तेऽहं वरं दास्ये शृणु यत्ते मनोगतम् । श्रुत्वा वाणीं तदुदिता मास्थितो देहभावनाम्

ataste'haṃ varaṃ dāsye śṛṇu yatte manogatam | śrutvā vāṇīṃ taduditā māsthito dehabhāvanām

कृतवीर्यसुतो नत्वा प्रोवाच द्विरदाननम् । शृण्वत्सु सर्वमुनिषु विमानस्थेषु भूरिशः

kṛtavīryasuto natvā provāca dviradānanam | śṛṇvatsu sarvamuniṣu vimānastheṣu bhūriśaḥ

पुत्र उवाच । त्वत्पादयुगले देव भक्तिरव्यभिचारिणी । अस्तु मे सततं नान्यदुत्साहो मे प्रयाचि म

putra uvāca | tvatpādayugale deva bhaktiravyabhicāriṇī | astu me satataṃ nānyadutsāho me prayāci ma

तथापि याचे देवेश पित्रोः संतोषहेतवे । शरीरे चारुतां देहि सर्वसंतोषकारिणीम्

tathāpi yāce deveśa pitroḥ saṃtoṣahetave | śarīre cārutāṃ dehi sarvasaṃtoṣakāriṇīm

1.73.10

इन्द्र उवाच । श्रुत्वा वाक्यं तदीयं तु मायावी स गजाननः । अणिमानं समास्थाय विवेशोदरमादरात्

indra uvāca | śrutvā vākyaṃ tadīyaṃ tu māyāvī sa gajānanaḥ | aṇimānaṃ samāsthāya viveśodaramādarāt

तस्मिन् प्रविष्टे पुत्रोऽसौ दिव्यदेहोऽभवन्नृप । सहस्रभुजवान्जातः कृतवीर्यात्मजस्तदा

tasmin praviṣṭe putro'sau divyadeho'bhavannṛpa | sahasrabhujavānjātaḥ kṛtavīryātmajastadā

ऋजुपाद द्वययुतः स्थितः पर्वतसन्निभः । ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवा देवर्षयोऽपि च

ṛjupāda dvayayutaḥ sthitaḥ parvatasannibhaḥ | vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devā devarṣayo'pi ca

तुष्टुवुस्तं च देवं च गीतवादित्रनिस्वनैः । जगर्ज कार्तवीर्योऽसौ सहस्रभुजमंडितः

tuṣṭuvustaṃ ca devaṃ ca gītavāditranisvanaiḥ | jagarja kārtavīryo'sau sahasrabhujamaṃḍitaḥ

तस्य शब्दं समाकर्ण्य घनगर्जितसन्निभम् । समवर्ती भृश त्रस्तः परेषां गणना कुतः

tasya śabdaṃ samākarṇya ghanagarjitasannibham | samavartī bhṛśa trastaḥ pareṣāṃ gaṇanā kutaḥ

पृथिव्यां सर्वराजानः समकपंत तद्भयात् । अयं पंचशतं बाणान् संग्रामे मोचयेदिति

pṛthivyāṃ sarvarājānaḥ samakapaṃta tadbhayāt | ayaṃ paṃcaśataṃ bāṇān saṃgrāme mocayediti

ब्रह्मादयस्ततो यानादुत्तीर्याथ तमब्रुवन् । स्मरणात्तव देवानां प्राप्तिः स्याद् गतवस्तुनः

brahmādayastato yānāduttīryātha tamabruvan | smaraṇāttava devānāṃ prāptiḥ syād gatavastunaḥ

हृदिस्थं सर्वलोकानामामयं त्वं विनेष्यसि । यतः साक्षाद्विष्णुरूपः सहस्रार्जुन संज्ञया

hṛdisthaṃ sarvalokānāmāmayaṃ tvaṃ vineṣyasi | yataḥ sākṣādviṣṇurūpaḥ sahasrārjuna saṃjñayā

त्रिषु लोकेषु विख्यातो यावत् कल्पं भविष्यसि । साधुत्राणे च निरतः शरणागत पालकः

triṣu lokeṣu vikhyāto yāvat kalpaṃ bhaviṣyasi | sādhutrāṇe ca nirataḥ śaraṇāgata pālakaḥ

विजेता सर्व शत्रूणां पृथिवी मंडलाधिपः । इति नाना वरान् दत्वा पिदधुर्देवता गणः

vijetā sarva śatrūṇāṃ pṛthivī maṃḍalādhipaḥ | iti nānā varān datvā pidadhurdevatā gaṇaḥ

1.73.20

हस्त्यश्व नरयानानि छत्रचामर दीपिकाः । रथानुपायनान्यन्यान्याजह्रूरखिला नृपाः

hastyaśva narayānāni chatracāmara dīpikāḥ | rathānupāyanānyanyānyājahrūrakhilā nṛpāḥ

ततः संस्थापयामास महाप्रासादमध्यगाम् । प्रावालीं गणनाथस्य मूर्तिं द्विजपुरःसरः

tataḥ saṃsthāpayāmāsa mahāprāsādamadhyagām | prāvālīṃ gaṇanāthasya mūrtiṃ dvijapuraḥsaraḥ

प्रवालगणपश्चेति तस्य नाम दधुर्द्विजाः । ददौ ग्रामान् ब्राह्मणेभ्यः पूजायै स्थापिताश्च ये

pravālagaṇapaśceti tasya nāma dadhurdvijāḥ | dadau grāmān brāhmaṇebhyaḥ pūjāyai sthāpitāśca ye

प्रवालक्षेत्रमिति तत् पप्रथे भुवि सिद्धिदम् । तत्र शेषो धरां धर्तुमनुष्ठानपरोऽभवत्

pravālakṣetramiti tat paprathe bhuvi siddhidam | tatra śeṣo dharāṃ dhartumanuṣṭhānaparo'bhavat

प्राप तस्माद् गणेशात्तु वरान् बहुतरानपि । धराधरणसामर्थ्यं सर्वज्ञात्वं तथैव च

prāpa tasmād gaṇeśāttu varān bahutarānapi | dharādharaṇasāmarthyaṃ sarvajñātvaṃ tathaiva ca

मूर्ध्ना सहस्रं श्रैष्ठ्यं च नवनागकुलेष्वपि । अति संतुष्ट मनसा तेन यत् स्थापितं पुरा

mūrdhnā sahasraṃ śraiṣṭhyaṃ ca navanāgakuleṣvapi | ati saṃtuṣṭa manasā tena yat sthāpitaṃ purā

धरणीधर इत्येवं द्वितीयं नाम पप्रथे । स्मरतां शृण्वतां चापि सर्वकामफलप्रदम्

dharaṇīdhara ityevaṃ dvitīyaṃ nāma paprathe | smaratāṃ śṛṇvatāṃ cāpi sarvakāmaphalapradam

संपूज्य सर्वान् द्विजपुंगवांस्तान्, राज्ञश्च सर्वांननुपृच्छ्य चैतान् । सहस्रबाहुर्नगरं स्वकीयं, द्रष्टुं स्वमातापितरावथागात्

saṃpūjya sarvān dvijapuṃgavāṃstān, rājñaśca sarvāṃnanupṛcchya caitān | sahasrabāhurnagaraṃ svakīyaṃ, draṣṭuṃ svamātāpitarāvathāgāt

जहर्षतुस्तौ तं दृष्ट्वा नगरं च तथाविधम् । ददतुर्द्विजमुख्येभ्यो नानादानानि सर्वशः

jaharṣatustau taṃ dṛṣṭvā nagaraṃ ca tathāvidham | dadaturdvijamukhyebhyo nānādānāni sarvaśaḥ

इन्द्र उवाच । अभ्यधापि तु संकष्ट चतुर्थी महिमाऽदभुतः । कृतवीर्य सुताच्चायं मृत्युलोकं गतः शुभः

indra uvāca | abhyadhāpi tu saṃkaṣṭa caturthī mahimā'dabhutaḥ | kṛtavīrya sutāccāyaṃ mṛtyulokaṃ gataḥ śubhaḥ

1.73.30

अनुभूतः सुरगणैश्चन्द्रसेनादिभिर्नृपैः । अतिपुण्यतमश्चायं स्मरणादपि सिद्धिदः

anubhūtaḥ suragaṇaiścandrasenādibhirnṛpaiḥ | atipuṇyatamaścāyaṃ smaraṇādapi siddhidaḥ

एतत्प्रसादात् संप्राप्ता रावणेनाखिलाज्ञता । एतत् प्रसादात् संप्राप्तं पुरा राज्यं च पांडवै

etatprasādāt saṃprāptā rāvaṇenākhilājñatā | etat prasādāt saṃprāptaṃ purā rājyaṃ ca pāṃḍavai

एतद्व्रतस्य यत्पुण्यं हस्ते मे दीयते यदि । तदैव तद्विमानं तु प्रचलेदमरावतीम्

etadvratasya yatpuṇyaṃ haste me dīyate yadi | tadaiva tadvimānaṃ tu pracaledamarāvatīm

क उवाच । इति शक्रमुखात्तस्य व्रतस्य महिमा श्रुतः । शूरसेनेन भूपेन स्वानन्दाब्धौ निमज्यताम्

ka uvāca | iti śakramukhāttasya vratasya mahimā śrutaḥ | śūrasenena bhūpena svānandābdhau nimajyatām

वन्दिते पादकमले शक्रस्य प्रतिगर्जिता । तमुवाच ततः प्रीतः शूरसेनो नृपोत्तमः

vandite pādakamale śakrasya pratigarjitā | tamuvāca tataḥ prītaḥ śūraseno nṛpottamaḥ

श्रुत्वा कथां दिव्यरूपां चतुर्थीव्रतसंभवाम् । स उवाच । फलितं पूर्वपुण्यं मे येनाश्रावीदृशं व्रतम्

śrutvā kathāṃ divyarūpāṃ caturthīvratasaṃbhavām | sa uvāca | phalitaṃ pūrvapuṇyaṃ me yenāśrāvīdṛśaṃ vratam

3203

न हयेतस्मात् पुण्यतरं त्रिषु लोकेषु किंचन । इत्युक्त्वा शक्रमारेभे व्रतं कर्तुं स्वयं ततः ॥३६॥ (

na hayetasmāt puṇyataraṃ triṣu lokeṣu kiṃcana | ityuktvā śakramārebhe vrataṃ kartuṃ svayaṃ tataḥ ||36|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे चतुर्थी व्रतमाहात्म्यं नामत्रिसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe caturthī vratamāhātmyaṃ nāmatrisaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७४ प्रारंभ :- व्यास उवाच । ब्रह्मन् कथं कृतं तेन शूरसेनेन भूभुजा। सेतिहासं शक्रमुखाच्छ्रुत्वा सादरमुत्तमम्

adhyāya 74 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | brahman kathaṃ kṛtaṃ tena śūrasenena bhūbhujā| setihāsaṃ śakramukhācchrutvā sādaramuttamam

ब्रह्मोवाच । ततः स्वदूतान् प्राहेदं गच्छन्तु नगरं प्रति । स आनेयस्तु संकष्टचतुर्थी व्रतकारकः

brahmovāca | tataḥ svadūtān prāhedaṃ gacchantu nagaraṃ prati | sa āneyastu saṃkaṣṭacaturthī vratakārakaḥ

ते दूतास्त्वरया याता: पप्रच्छुस्ते गृहं गृहं । ददृशुर्भ्रममाणास्ते विमानं सुंदरं शुभम्

te dūtāstvarayā yātā: papracchuste gṛhaṃ gṛhaṃ | dadṛśurbhramamāṇāste vimānaṃ suṃdaraṃ śubham

याऽभवद् दुष्ट चांडाली गलत् कुष्ठास्रवन्मुखा । मक्षिकाकृमिभारेण दुर्गन्धेन समावृता

yā'bhavad duṣṭa cāṃḍālī galat kuṣṭhāsravanmukhā | makṣikākṛmibhāreṇa durgandhena samāvṛtā

शुष्कोदरी दीर्घकेशा शुष्कदन्ताक्षि नासिका । अत्यन्तमलिना दीर्घश्रोत्ररन्ध्रा घनस्वना

śuṣkodarī dīrghakeśā śuṣkadantākṣi nāsikā | atyantamalinā dīrghaśrotrarandhrā ghanasvanā

नेतुं तामीदृशीं दूतैरानीतां गणपस्य हि । अत्याश्चर्यमिदमिति राजदूता: प्रणम्य ताम्

netuṃ tāmīdṛśīṃ dūtairānītāṃ gaṇapasya hi | atyāścaryamidamiti rājadūtā: praṇamya tām

ऊचुस्ते देवदूतास्तान् गणनाथस्य किंकरान् । अत्यंतं कुत्सिता जात्या हीनेयं स्वर्गगा कथम्

ūcuste devadūtāstān gaṇanāthasya kiṃkarān | atyaṃtaṃ kutsitā jātyā hīneyaṃ svargagā katham

केयमासीत्पुरा दूताः कथमीदृग् बभूव च । केन पुण्येन युष्माभिः स्वर्गं तु नीयते कथम्

keyamāsītpurā dūtāḥ kathamīdṛg babhūva ca | kena puṇyena yuṣmābhiḥ svargaṃ tu nīyate katham

एतद्वदन्तु सर्वं नो यदि वक्तुं क्षमं भवेत् । देवदूता ऊचुः । आसीद् बंगाल विषये सारंगधर नामतः

etadvadantu sarvaṃ no yadi vaktuṃ kṣamaṃ bhavet | devadūtā ūcuḥ | āsīd baṃgāla viṣaye sāraṃgadhara nāmataḥ

1.74.10

क्षत्रियस्तस्य कन्येयं सुन्दरा नाम सुन्दरी । पिककंठा शशिमुखी रतिलावण्यजित्वरा

kṣatriyastasya kanyeyaṃ sundarā nāma sundarī | pikakaṃṭhā śaśimukhī ratilāvaṇyajitvarā

यद्दास्यकरणे नार्हाः प्रसिद्धा अष्टनायिकाः । योगिनामपि या चेतः कटाक्षेन विमोहयेत्

yaddāsyakaraṇe nārhāḥ prasiddhā aṣṭanāyikāḥ | yogināmapi yā cetaḥ kaṭākṣena vimohayet

युवानो मुमुचुः शुक्रं केचित्तद्रूपवीक्षणात् । जारमार्गेषु निरता साऽभवद्विश्वमोहिनी

yuvāno mumucuḥ śukraṃ kecittadrūpavīkṣaṇāt | jāramārgeṣu niratā sā'bhavadviśvamohinī

महार्हवस्त्रालंकारा नानाविषयभोगिनी । बंगाल नगरे ख्याता वेश्येवासीद् गतत्रया

mahārhavastrālaṃkārā nānāviṣayabhoginī | baṃgāla nagare khyātā veśyevāsīd gatatrayā

भर्तारं चित्रनामानं वंचयत्येव सर्वदा । न्यायादसंख्य द्रव्यस्य पित्रा संपादितं पुरा

bhartāraṃ citranāmānaṃ vaṃcayatyeva sarvadā | nyāyādasaṃkhya dravyasya pitrā saṃpāditaṃ purā

कदाचिच्छयने तं सा हित्वा सुंदरवेषभृत् । निशीथे चलिता तेन हस्तेऽधारि रुषावशात्

kadācicchayane taṃ sā hitvā suṃdaraveṣabhṛt | niśīthe calitā tena haste'dhāri ruṣāvaśāt

उवाच भर्त्सयंस्तां च चित्रनामा पतिस्तदा । धिक् त्वां पापसमाचारे या जारे निरताऽनिशम्

uvāca bhartsayaṃstāṃ ca citranāmā patistadā | dhik tvāṃ pāpasamācāre yā jāre niratā'niśam

तद्वाक्यमिथ्यमाकर्ण्य शान्तकोपाऽभवत्तदा । अभक्ष्यभक्षणेनासौ मत्ता बलवती भृशम्

tadvākyamithyamākarṇya śāntakopā'bhavattadā | abhakṣyabhakṣaṇenāsau mattā balavatī bhṛśam

अन्धे तमसि संगृह्य शस्त्रिकां दक्षहस्ततः । तया तदुदरं भित्वा चित्रनामपतेस्तदा

andhe tamasi saṃgṛhya śastrikāṃ dakṣahastataḥ | tayā tadudaraṃ bhitvā citranāmapatestadā

गता तं पुरुषं रन्तुं यो जारो मनसि स्थितः । यावत्सा रमते तत्र तावत्पर्यन्तवासिना

gatā taṃ puruṣaṃ rantuṃ yo jāro manasi sthitaḥ | yāvatsā ramate tatra tāvatparyantavāsinā

1.74.20

जाग्रता चरितं तस्या ज्ञात्वा राज्ञे निवेदितम् । तद्दूतास्तमसि स्थित्वा तावत्सा गृहमागता

jāgratā caritaṃ tasyā jñātvā rājñe niveditam | taddūtāstamasi sthitvā tāvatsā gṛhamāgatā

दधुस्तां राजदूतास्ते निन्यू राजसमीपतः । निजघ्नुस्तां बहिर्नीत्वा दूता राजाज्ञया तदा

dadhustāṃ rājadūtāste ninyū rājasamīpataḥ | nijaghnustāṃ bahirnītvā dūtā rājājñayā tadā

सा नीता नरके घोरे यमदूतैस्तदायज्ञा । अधोमुखी स्थिता तत्र संदष्टा कृमिभिर्भृशम्

sā nītā narake ghore yamadūtaistadāyajñā | adhomukhī sthitā tatra saṃdaṣṭā kṛmibhirbhṛśam

अत्यंतं बुभुजे दुःखं स्मरन्ती पूर्वचेष्टिकम् । कल्पान्ते मृत्युलोकेऽभूच्चांडाली दुर्भगा भृशम्

atyaṃtaṃ bubhuje duḥkhaṃ smarantī pūrvaceṣṭikam | kalpānte mṛtyuloke'bhūccāṃḍālī durbhagā bhṛśam

एकदा मदिरां पीत्वा मत्ता सुप्ता दिवैव सा । निशायां प्रथमे यामे प्रबुद्धा क्षुधिता भृशम्

ekadā madirāṃ pītvā mattā suptā divaiva sā | niśāyāṃ prathame yāme prabuddhā kṣudhitā bhṛśam

तदैव भिक्षितुं याता गृहं सा व्रतकारिणः । तेनान्नमस्यै दत्तं यत्तया भुक्तं विधूदये

tadaiva bhikṣituṃ yātā gṛhaṃ sā vratakāriṇaḥ | tenānnamasyai dattaṃ yattayā bhuktaṃ vidhūdaye

गणेशेति च जल्पन्त्या स्वेच्छया दैवयोगतः । तदैव गणनाथेन विमानं प्रेषितं शुभम्

gaṇeśeti ca jalpantyā svecchayā daivayogataḥ | tadaiva gaṇanāthena vimānaṃ preṣitaṃ śubham

ब्रह्मोवाच । देवदूतवचः श्रुत्वा पुनरूचुर्नमस्य ते । राजदूता ऊचुः । इदमत्यद्भुतं दृष्टमस्माभिः कार्यकारिभिः

brahmovāca | devadūtavacaḥ śrutvā punarūcurnamasya te | rājadūtā ūcuḥ | idamatyadbhutaṃ dṛṣṭamasmābhiḥ kāryakāribhiḥ

राज्ञा यदुपदिष्टं नो वाक्यमेतन्निबोधत । शक्रो गृत्समदं दृष्टुं विमानवरमास्थितः

rājñā yadupadiṣṭaṃ no vākyametannibodhata | śakro gṛtsamadaṃ dṛṣṭuṃ vimānavaramāsthitaḥ

भ्रुशुंडिमाययौ देवैर्दृष्ट्वा नत्वा प्रपूज्य तम् । तदनुज्ञां च पूजां च गृहीत्वा स्वां पुरीं ययौ

bhruśuṃḍimāyayau devairdṛṣṭvā natvā prapūjya tam | tadanujñāṃ ca pūjāṃ ca gṛhītvā svāṃ purīṃ yayau

1.74.30

गच्छतस्तस्य यानं तच्छूरसेनपुरेऽपतत् । कुष्ठिनो वैश्यपुत्रस्य दृष्टिपातेन तत्क्षणात्

gacchatastasya yānaṃ tacchūrasenapure'patat | kuṣṭhino vaiśyaputrasya dṛṣṭipātena tatkṣaṇāt

शूरसेनो गतस्तत्र नमस्कृत्य प्रपूज्य तम् । विमान पतनेऽपृच्छदुपायं गमनेऽपि च

śūraseno gatastatra namaskṛtya prapūjya tam | vimāna patane'pṛcchadupāyaṃ gamane'pi ca

इन्द्रेणोक्तं तु संकष्टचतुर्थी व्रत संभवात् । पुण्यात् प्रस्थास्यते यानं तदर्थे यत्नमाचर

indreṇoktaṃ tu saṃkaṣṭacaturthī vrata saṃbhavāt | puṇyāt prasthāsyate yānaṃ tadarthe yatnamācara

वयं तदाज्ञया दूतास्तं गवेषितुमागतः । अनया चेद्व्रतमिदं देवदूताः कृतं यदि

vayaṃ tadājñayā dūtāstaṃ gaveṣitumāgataḥ | anayā cedvratamidaṃ devadūtāḥ kṛtaṃ yadi

तर्हीयं नीयतां शूरसेनं भूमिपतिं प्रति । श्रेयो दास्यति चांडाली संकष्टीव्रतसंभवम्

tarhīyaṃ nīyatāṃ śūrasenaṃ bhūmipatiṃ prati | śreyo dāsyati cāṃḍālī saṃkaṣṭīvratasaṃbhavam

पुनर्द्विगुण पुण्येयं विमानं प्रति यास्यति । विमानमपि शक्रस्य स्वपुरीमागमिष्यति

punardviguṇa puṇyeyaṃ vimānaṃ prati yāsyati | vimānamapi śakrasya svapurīmāgamiṣyati

युष्माकमस्या अस्माकं कार्यं राज्ञः शचीपतेः । एवं कृते तु भविता क्रियतां यदि रोचते

yuṣmākamasyā asmākaṃ kāryaṃ rājñaḥ śacīpateḥ | evaṃ kṛte tu bhavitā kriyatāṃ yadi rocate

इति तद्वचनं श्रुत्वाऽभिदधु र्देवसेवकाः । आज्ञानो नो गणेशस्यास्तीमां दातुं परस्य हि

iti tadvacanaṃ śrutvā'bhidadhu rdevasevakāḥ | ājñāno no gaṇeśasyāstīmāṃ dātuṃ parasya hi

इत्युक्त्वा तां समुत्थाय विमाने निदधुर्यदा । तदैव सा दिव्यकान्तिर्दिव्यवस्त्रांगभूषणा

ityuktvā tāṃ samutthāya vimāne nidadhuryadā | tadaiva sā divyakāntirdivyavastrāṃgabhūṣaṇā

देवदूतैस्तु सा नीता दिव्यवादित्रनिःस्वनैः । गजाननसमीपे सा राजदूता यथागतम्

devadūtaistu sā nītā divyavāditraniḥsvanaiḥ | gajānanasamīpe sā rājadūtā yathāgatam

1.74.40

ययुस्ते शूरसेनं तं वृत्तान्तं समनुब्रुवन् । ब्रुवत्सु तेषु तद्यानं चांडाल्या सह संव्रजेत्

yayuste śūrasenaṃ taṃ vṛttāntaṃ samanubruvan | bruvatsu teṣu tadyānaṃ cāṃḍālyā saha saṃvrajet

ददृशुस्ते दीप्यमानं भासयत् प्रदिशो दिशः । तस्या दृष्टिर्निपतिता तस्मिन् याने शचीपतेः

dadṛśuste dīpyamānaṃ bhāsayat pradiśo diśaḥ | tasyā dṛṣṭirnipatitā tasmin yāne śacīpateḥ

विमानं वायुसंस्पर्शाद्विमानमूर्ध्वमाययौ । पश्यत्सु सर्वलोकेषु विस्मितेषु सुरर्षिषु

vimānaṃ vāyusaṃsparśādvimānamūrdhvamāyayau | paśyatsu sarvalokeṣu vismiteṣu surarṣiṣu

स्वं स्वं स्थानं ययुः सर्वे शक्रे यातेऽमरावतीम् । साऽपि वैनायकं धाम संप्राप्ता दिव्यदेहभाक्

svaṃ svaṃ sthānaṃ yayuḥ sarve śakre yāte'marāvatīm | sā'pi vaināyakaṃ dhāma saṃprāptā divyadehabhāk

पापं हित्वा तु संकष्टचतुर्थीव्रत पुण्यतः । इदं यः शृणुयात् सम्यक् श्रावयेद्वा प्रयत्नतः

pāpaṃ hitvā tu saṃkaṣṭacaturthīvrata puṇyataḥ | idaṃ yaḥ śṛṇuyāt samyak śrāvayedvā prayatnataḥ

3248

प्राप्नुयात् सकलान् कामान् संकष्टनाशनं नरः ॥४५॥ (

prāpnuyāt sakalān kāmān saṃkaṣṭanāśanaṃ naraḥ ||45|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७५ प्रारंभ :- क उवाच । श्रुत्वा दृष्ट्वा शूरसेनो महिमानं व्रतोद्भवम् । स्वयं कर्तुंमनाः प्राह वसिष्ठं मुनिपुंगवं

adhyāya 75 prāraṃbha :- ka uvāca | śrutvā dṛṣṭvā śūraseno mahimānaṃ vratodbhavam | svayaṃ kartuṃmanāḥ prāha vasiṣṭhaṃ munipuṃgavaṃ

राजोवाच । मुहूर्तं वद संकष्टचतुर्थीव्रतहेतवे । व्रतं कर्तुमिहेच्छामि सद्यः प्रत्ययकारकम्

rājovāca | muhūrtaṃ vada saṃkaṣṭacaturthīvratahetave | vrataṃ kartumihecchāmi sadyaḥ pratyayakārakam

वसिष्ठ उवाच । माघे कृष्णे भौमवारे कुरुष्व व्रतमुत्तमम् । सर्वसिद्धिकरं सर्वकामदं राजसत्तम

vasiṣṭha uvāca | māghe kṛṣṇe bhaumavāre kuruṣva vratamuttamam | sarvasiddhikaraṃ sarvakāmadaṃ rājasattama

ब्रह्मोवाच । राजा संभृतसंभारः सपत्नीकोऽति भक्तिमान् । अचिरेणैव संप्राप्ते वसिष्ठोक्तदिने शुभे

brahmovāca | rājā saṃbhṛtasaṃbhāraḥ sapatnīko'ti bhaktimān | acireṇaiva saṃprāpte vasiṣṭhoktadine śubhe

प्रारीप्समानः संकष्टचतुर्थीव्रतमुत्तमम् । प्राप्तःस्नानं विधायाथ नित्यकर्म समाप्य च

prārīpsamānaḥ saṃkaṣṭacaturthīvratamuttamam | prāptaḥsnānaṃ vidhāyātha nityakarma samāpya ca

गणेशं पूजयित्वैव स्वस्तिवाच्य द्विजर्षभान् । पूजयित्वा वशिष्ठं स ततोऽनुज्ञां समाप्य च

gaṇeśaṃ pūjayitvaiva svastivācya dvijarṣabhān | pūjayitvā vaśiṣṭhaṃ sa tato'nujñāṃ samāpya ca

गणेशे मन आधाय तन्नामजपतत्परः । एकांगुष्ठस्थितस्तावद्यावदस्तमियाद्रविः

gaṇeśe mana ādhāya tannāmajapatatparaḥ | ekāṃguṣṭhasthitastāvadyāvadastamiyādraviḥ

पुनः स्नानं चकाराशु सायंसंध्यामुपास्य च । प्रारभत्पूजनं सम्यग्वसिष्ठेन समन्वितः

punaḥ snānaṃ cakārāśu sāyaṃsaṃdhyāmupāsya ca | prārabhatpūjanaṃ samyagvasiṣṭhena samanvitaḥ

महामंडपिकां कृत्वा कदलीस्तंभमंडिताम् । नानालंकारवस्त्राढ्यां छत्रचामरशोभिताम्

mahāmaṃḍapikāṃ kṛtvā kadalīstaṃbhamaṃḍitām | nānālaṃkāravastrāḍhyāṃ chatracāmaraśobhitām

1.75.10

आदर्शपक्तिरुचिरां पुप्पमालाविभूषिताम् । नानामणिप्रभायुक्तां दीपमाला विराजिताम्

ādarśapaktirucirāṃ puppamālāvibhūṣitām | nānāmaṇiprabhāyuktāṃ dīpamālā virājitām

तन्मध्ये स्वर्णकलशे स्थापयित्वा गजाननीम् । सौवर्णीं प्रतिमां चारु सर्वावयवसुंदराम्

tanmadhye svarṇakalaśe sthāpayitvā gajānanīm | sauvarṇīṃ pratimāṃ cāru sarvāvayavasuṃdarām

नानालंकाररुचिरां नानारत्नविभूषिताम् । पठत्सु द्विजमुख्येषु गायत्सु गायकेषु च

nānālaṃkārarucirāṃ nānāratnavibhūṣitām | paṭhatsu dvijamukhyeṣu gāyatsu gāyakeṣu ca

नदत्सु सर्वतूर्येषु नृत्यत्सु नर्तकेषु च । वैदिकैश्चैव पौराणैस्तां मूर्तिं समपूजयत्

nadatsu sarvatūryeṣu nṛtyatsu nartakeṣu ca | vaidikaiścaiva paurāṇaistāṃ mūrtiṃ samapūjayat

उपचारैः षोडशभिः पंचामृत पुरःसरम् । मोदकापूपलड्डूक पायसान्नं सशर्करम्

upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ paṃcāmṛta puraḥsaram | modakāpūpalaḍḍūka pāyasānnaṃ saśarkaram

नानाव्यंजनशोभाढ्यं पंचामृत समन्वितम् । नैवेद्यं पुरतः स्थाप्य जलं च चारुगंधयुक्

nānāvyaṃjanaśobhāḍhyaṃ paṃcāmṛta samanvitam | naivedyaṃ purataḥ sthāpya jalaṃ ca cārugaṃdhayuk

समर्पयामास नृपो गजाननसुतुष्टये । फलानि पूग तांबूलं दक्षिणां रत्नकांचनीम्

samarpayāmāsa nṛpo gajānanasutuṣṭaye | phalāni pūga tāṃbūlaṃ dakṣiṇāṃ ratnakāṃcanīm

दूर्वां निराजनं मन्त्रपुप्पांजलीननेकधा । तिथये गणनाथाय चन्द्रायार्घ्यं ददावथ

dūrvāṃ nirājanaṃ mantrapuppāṃjalīnanekadhā | tithaye gaṇanāthāya candrāyārghyaṃ dadāvatha

ब्राह्मणान्पूजयामास सादरं चाप्यबूभुजत् । अयुतं गा ददौ तेभ्यो वस्त्रालंकारदक्षिणाः

brāhmaṇānpūjayāmāsa sādaraṃ cāpyabūbhujat | ayutaṃ gā dadau tebhyo vastrālaṃkāradakṣiṇāḥ

ततः सुहृद्बंधुयुतः स्वयं च बुभुजे नृपः । रात्रौ जागरणं चक्रे गीतवाद्यकथादिभिः

tataḥ suhṛdbaṃdhuyutaḥ svayaṃ ca bubhuje nṛpaḥ | rātrau jāgaraṇaṃ cakre gītavādyakathādibhiḥ

1.75.20

प्रभाते विमले स्नात्वा पुनः संपूज्य पूर्ववत् । मूतिं तां गणनाथस्य वसिष्ठाय सदक्षिणाम्

prabhāte vimale snātvā punaḥ saṃpūjya pūrvavat | mūtiṃ tāṃ gaṇanāthasya vasiṣṭhāya sadakṣiṇām

सोपस्करां ददौ राजा ततस्तुष्टो गजाननः । विमानं प्रेषयामास सर्वसंपद् विराजितम्

sopaskarāṃ dadau rājā tatastuṣṭo gajānanaḥ | vimānaṃ preṣayāmāsa sarvasaṃpad virājitam

तद्दूतैः स्थापितस्तत्र गजानन स्वरूपवान् । पश्यतां सर्वलोकानां मन आनन्दयन् मुहुः

taddūtaiḥ sthāpitastatra gajānana svarūpavān | paśyatāṃ sarvalokānāṃ mana ānandayan muhuḥ

चलितो देवलोकाय राजा पुण्यप्रभावतः । तमूचुर्देवदूतास्ते गजाननस्वरूपिणः

calito devalokāya rājā puṇyaprabhāvataḥ | tamūcurdevadūtāste gajānanasvarūpiṇaḥ

नानालंकारशोभाढ्या मुकुटाक्रांतमस्तकाः । विनायकेन तुष्टेन विमानं प्रेषितं तव

nānālaṃkāraśobhāḍhyā mukuṭākrāṃtamastakāḥ | vināyakena tuṣṭena vimānaṃ preṣitaṃ tava

त्वद्दर्शनौत्सुक्यधृता ततो वयमुपागताः । इति तद्वचनं श्रुत्वा मुमोचाश्रूणि भूमिपः

tvaddarśanautsukyadhṛtā tato vayamupāgatāḥ | iti tadvacanaṃ śrutvā mumocāśrūṇi bhūmipaḥ

जगाद गद्गद्गिरा रोमांचांचितविग्रहः । तानुवाच ततो राजा शूरसेनः स्मयन्निव

jagāda gadgadgirā romāṃcāṃcitavigrahaḥ | tānuvāca tato rājā śūrasenaḥ smayanniva

अव्यक्तस्याप्रमेयस्य नितस्य जगदीशितुः । वाङ्मनो गोचरस्यापि न हेतुर्मम दर्शने

avyaktasyāprameyasya nitasya jagadīśituḥ | vāṅmano gocarasyāpi na heturmama darśane

न समर्थाश्च यं वेदाः शास्त्राणि च निरूपितम । यं च स्मरन्ति सततं केशाद्या देवतागणाः

na samarthāśca yaṃ vedāḥ śāstrāṇi ca nirūpitama | yaṃ ca smaranti satataṃ keśādyā devatāgaṇāḥ

तेनाहं चेत् स्मृतो दूतास्तर्हि भाग्यं महन्मम । इत्याकर्ण्य तु तद्वाक्यं दूता ऊचुः पुनर्नृपम्

tenāhaṃ cet smṛto dūtāstarhi bhāgyaṃ mahanmama | ityākarṇya tu tadvākyaṃ dūtā ūcuḥ punarnṛpam

1.75.30

न जानीमो वयं राजन् भक्तानां महिमा कथम् । निर्गुणं यन्निराकारं येन साकारतामियात्

na jānīmo vayaṃ rājan bhaktānāṃ mahimā katham | nirguṇaṃ yannirākāraṃ yena sākāratāmiyāt

राजोवाच । एका मे महती वांछा तुष्टे देवे भवत्सु च । तुष्टेषु नगरीं हित्वा कथं यायां गजाननम्

rājovāca | ekā me mahatī vāṃchā tuṣṭe deve bhavatsu ca | tuṣṭeṣu nagarīṃ hitvā kathaṃ yāyāṃ gajānanam

न भक्षितं विनाऽप्यतैर्मया हालाहलं क्वचित् । स कथं परमानन्दं भोक्ष्यं एतैर्विनाऽनघाः

na bhakṣitaṃ vinā'pyatairmayā hālāhalaṃ kvacit | sa kathaṃ paramānandaṃ bhokṣyaṃ etairvinā'naghāḥ

पुनरूचुश्च तं दूतास्त्वदिच्छां परिपूर्यताम् । न चेद् गजानन: क्रोधात्ताडयिष्यति नोऽखिलान्

punarūcuśca taṃ dūtāstvadicchāṃ paripūryatām | na ced gajānana: krodhāttāḍayiṣyati no'khilān

ब्रह्मोवाच । ततः सर्वजनं नेतुं विमाने निदधुः क्षणात् । चतुरा करजा ब्रह्मन्निक्षिप्ताः सर्वजन्तवः

brahmovāca | tataḥ sarvajanaṃ netuṃ vimāne nidadhuḥ kṣaṇāt | caturā karajā brahmannikṣiptāḥ sarvajantavaḥ

सर्वे दिव्याम्बरा दिव्यवस्त्रालंकारशोभिनः । ऊचुः परस्परं सर्वे किमेतदद्भुतं महत्

sarve divyāmbarā divyavastrālaṃkāraśobhinaḥ | ūcuḥ parasparaṃ sarve kimetadadbhutaṃ mahat

अस्माभिर्न कृतं पुण्यं विमानं कथमीदृशम् । अपरे चाब्रुवंस्तत्र राजपुण्यबलादिदम्

asmābhirna kṛtaṃ puṇyaṃ vimānaṃ kathamīdṛśam | apare cābruvaṃstatra rājapuṇyabalādidam

यथा निधिबलाद्धातुमात्रस्य हाटकं भवेत् । अतिपापे यथा साधुवचसा सिद्धिमाप्नुयात्

yathā nidhibalāddhātumātrasya hāṭakaṃ bhavet | atipāpe yathā sādhuvacasā siddhimāpnuyāt

तथैव राजपुण्येन वयं सर्वे समुद्धृताः । ततो वैनायका दूता गतिमूर्ध्वामकल्पयन्

tathaiva rājapuṇyena vayaṃ sarve samuddhṛtāḥ | tato vaināyakā dūtā gatimūrdhvāmakalpayan

जडीभूतं विमानं तन्नोदतिष्ठन् महीतलात्। ततः संशयितं सर्वं कथमेतद्दिवं व्रजेत्

jaḍībhūtaṃ vimānaṃ tannodatiṣṭhan mahītalāt| tataḥ saṃśayitaṃ sarvaṃ kathametaddivaṃ vrajet

1.75.40

ऊचुः परस्परं लोका निर्दैवस्य निधिः कुतः । आरुरुक्षेत कथं भिक्षापात्रं शिक्यं महत्तरम्

ūcuḥ parasparaṃ lokā nirdaivasya nidhiḥ kutaḥ | ārurukṣeta kathaṃ bhikṣāpātraṃ śikyaṃ mahattaram

ददृशुः सर्वतः केचित् कुष्ठी दृष्टिपथं गतः । उवाच कश्चिद्राजानं कुष्ठिनं त्वमिमं त्यज

dadṛśuḥ sarvataḥ kecit kuṣṭhī dṛṣṭipathaṃ gataḥ | uvāca kaścidrājānaṃ kuṣṭhinaṃ tvamimaṃ tyaja

अध्यायाः ७१-७५ (cont. 2)

आस्मिन्नधो गते यानमूर्ध्वमेतद् भविष्यति । शूरसेन उवाचैतान् दूतांस्तं त्यक्तुमिच्छतः

āsminnadho gate yānamūrdhvametad bhaviṣyati | śūrasena uvācaitān dūtāṃstaṃ tyaktumicchataḥ

अहं पापसमाचारस्त्याज्यो नेयः इमेऽखिलाः । अथवा कथ्यतामस्य पूर्वपापं च जन्म च

ahaṃ pāpasamācārastyājyo neyaḥ ime'khilāḥ | athavā kathyatāmasya pūrvapāpaṃ ca janma ca

मत् स्नेहात् सर्ववेतृत्वादुपायं कृपयाऽपि च । दूता ऊचुः । न कार्या नृपते चिन्ता वदिष्यामो वयं तव

mat snehāt sarvavetṛtvādupāyaṃ kṛpayā'pi ca | dūtā ūcuḥ | na kāryā nṛpate cintā vadiṣyāmo vayaṃ tava

3293

जन्मपापमुपायं च कुष्ठिनो दुष्ट कर्म च ॥४५॥ (

janmapāpamupāyaṃ ca kuṣṭhino duṣṭa karma ca ||45|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे पंचसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe paṃcasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ७६-८०

अध्याय ७६ प्रारंभ : - दूता ऊचुः । गौंडे तु विषये गौडनगरेऽभूत्पुरा द्विजः । तपस्वी ज्ञानवान् प्राज्ञो देवब्राह्मण पूजकः । तस्य पुत्रोऽयमजनि जननी चास्य शाकिनी

adhyāya 76 prāraṃbha : - dūtā ūcuḥ | gauṃḍe tu viṣaye gauḍanagare'bhūtpurā dvijaḥ | tapasvī jñānavān prājño devabrāhmaṇa pūjakaḥ | tasya putro'yamajani jananī cāsya śākinī

तस्य पत्नी तु सावित्री सावित्रीव पतिव्रता । एकपुत्रस्नेहवशादलंकारैरलंकृतः

tasya patnī tu sāvitrī sāvitrīva pativratā | ekaputrasnehavaśādalaṃkārairalaṃkṛtaḥ

अत्यंतसुंदरतरो रतिभर्तेव शोभते । तन्माता पितरौ तस्य वियोगं नेच्छतः क्षणम्

atyaṃtasuṃdarataro ratibharteva śobhate | tanmātā pitarau tasya viyogaṃ necchataḥ kṣaṇam

स तु यौवनमापन्नो निजभार्यां विहाय ताम् । परदाररतो नित्यं परनिंदापरायणः

sa tu yauvanamāpanno nijabhāryāṃ vihāya tām | paradārarato nityaṃ paraniṃdāparāyaṇaḥ

अभवत्पापनिष्ठश्च पितृवाक्यावमर्दनः । एकदा नगरे तस्मिन् वेश्या नर विमोहिनी

abhavatpāpaniṣṭhaśca pitṛvākyāvamardanaḥ | ekadā nagare tasmin veśyā nara vimohinī

आगता तद्गतमना यच्चक्रेऽसौ शृणुष्व तत् । स्वालंकारान् पेटिकायां निष्कास्या स्थापयद्बलात्

āgatā tadgatamanā yaccakre'sau śṛṇuṣva tat | svālaṃkārān peṭikāyāṃ niṣkāsyā sthāpayadbalāt

मातापित्रोः समक्षं च पश्चाच्चौर्यं पुनश्च तान् । वेश्यायै प्रतिपाद्यैतांश्चिक्रीड सुभृशं तया

mātāpitroḥ samakṣaṃ ca paścāccauryaṃ punaśca tān | veśyāyai pratipādyaitāṃścikrīḍa subhṛśaṃ tayā

हित्वेन्द्रियार्थान् सकलान् सुगंधद्रव्यसंयुतः । तदेकनिष्ठः संजातो योगी ब्रह्मपरो यथा

hitvendriyārthān sakalān sugaṃdhadravyasaṃyutaḥ | tadekaniṣṭhaḥ saṃjāto yogī brahmaparo yathā

कामाग्निविह्वलश्चासीत् क्षीबो मद्यबलाद्यथा । पिता तु खेदसंपन्नः क्षुतृङभ्यां परिवर्जितः

kāmāgnivihvalaścāsīt kṣībo madyabalādyathā | pitā tu khedasaṃpannaḥ kṣutṛṅabhyāṃ parivarjitaḥ

1.76.10

विलोकयामास सुतं नगरे प्रतिमन्दिरम् । अलब्धदर्शनस्तस्य श्वासोच्छ्वासपरायणः

vilokayāmāsa sutaṃ nagare pratimandiram | alabdhadarśanastasya śvāsocchvāsaparāyaṇaḥ

निशीथे स्वप्रियां प्राह बुधः पुत्रो गतः क्व नु। विना तेन वृथा गेहं विना दीपं यथा निशि

niśīthe svapriyāṃ prāha budhaḥ putro gataḥ kva nu| vinā tena vṛthā gehaṃ vinā dīpaṃ yathā niśi

विना जलं वृथा वापी विनापत्यं यथाऽबला । कदा नु दर्शनं तस्य भविता प्राणरक्षकम्

vinā jalaṃ vṛthā vāpī vināpatyaṃ yathā'balā | kadā nu darśanaṃ tasya bhavitā prāṇarakṣakam

शाकिन्युवाच । क्षुधातृषा परिश्रान्ता चिन्ताशोक समन्विता । तिष्ठामि नाथ नो जाने क्व गतः प्रियबालकः

śākinyuvāca | kṣudhātṛṣā pariśrāntā cintāśoka samanvitā | tiṣṭhāmi nātha no jāne kva gataḥ priyabālakaḥ

यदि मे दर्शनं तस्य स्याज्जीवामि न चान्यथा । पुनश्चचाल दूर्वः स यष्टिमादाय मुष्टिना

yadi me darśanaṃ tasya syājjīvāmi na cānyathā | punaścacāla dūrvaḥ sa yaṣṭimādāya muṣṭinā

यं यं पश्यति मार्गेऽस्मिंस्तं तं पृच्छति चात्मजम् । यदा श्रान्तः क्षुधाक्रान्तस्तदा भ्रान्तश्च सोऽभवत्

yaṃ yaṃ paśyati mārge'smiṃstaṃ taṃ pṛcchati cātmajam | yadā śrāntaḥ kṣudhākrāntastadā bhrāntaśca so'bhavat

अनिवृद्धो महाभीमो नाम्ना भीमोऽन्त्यवर्णजः । स तेन पृष्टस्तनयं तेनाप्युक्तं परं स्फुटम्

anivṛddho mahābhīmo nāmnā bhīmo'ntyavarṇajaḥ | sa tena pṛṣṭastanayaṃ tenāpyuktaṃ paraṃ sphuṭam

भीम उवाच । वेश्यागृहे ते तनयो बुधोऽसौ, बुधः सुखं क्रोडति कामसक्तः । कस्यात्मजो का जननी पिता वा, वृथैव खेदं कुरुषे द्विजेंद्र

bhīma uvāca | veśyāgṛhe te tanayo budho'sau, budhaḥ sukhaṃ kroḍati kāmasaktaḥ | kasyātmajo kā jananī pitā vā, vṛthaiva khedaṃ kuruṣe dvijeṃdra

दूर्व उवाच । कथं मम सुतो जातो वेश्यायां निरतो बुधः । तस्या गृहं जगामाशु दृष्टवांस्तत्र तं सुतम्

dūrva uvāca | kathaṃ mama suto jāto veśyāyāṃ nirato budhaḥ | tasyā gṛhaṃ jagāmāśu dṛṣṭavāṃstatra taṃ sutam

उन्मत्तं मदिरासक्तं नयनं मदविह्वलम् । पिता दधार तं हस्ते रुषाशिक्षापयत्सुतम्

unmattaṃ madirāsaktaṃ nayanaṃ madavihvalam | pitā dadhāra taṃ haste ruṣāśikṣāpayatsutam

1.76.20

त्वत्तः कंटकवृक्षोऽयं पाषाणो वा मतोऽधिकः । कथं न त्यजसे प्राणान् कि स्यात्तैर्जीवितं खल

tvattaḥ kaṃṭakavṛkṣo'yaṃ pāṣāṇo vā mato'dhikaḥ | kathaṃ na tyajase prāṇān ki syāttairjīvitaṃ khala

ब्रह्मोवाच । पितृवाक्यं समाकर्ण्य रोषाविष्टो बुधः सुतः । तलप्रहारं तंडेऽस्य दत्तवान् पितुरेव सः

brahmovāca | pitṛvākyaṃ samākarṇya roṣāviṣṭo budhaḥ sutaḥ | talaprahāraṃ taṃḍe'sya dattavān pitureva saḥ

उक्तवान् कृमिकीटादी साधारणमुखे कथम् । कृतवानसि मे विघ्नं क्रीडाकाले नराधम

uktavān kṛmikīṭādī sādhāraṇamukhe katham | kṛtavānasi me vighnaṃ krīḍākāle narādhama

अकस्मात्काकस्य शकृत पतितं मयि वा कथम् । पुनर्लत्ताप्रहारेण प्राणांस्तस्य गृहीतवान्

akasmātkākasya śakṛta patitaṃ mayi vā katham | punarlattāprahāreṇa prāṇāṃstasya gṛhītavān

पित्रा प्राणेशु त्यक्तेषु हरेश्वरेति सोऽवदत् । ननन्द स सुतः पादे बद्ध्वा तं दूरतोऽक्षिपत्

pitrā prāṇeśu tyakteṣu hareśvareti so'vadat | nananda sa sutaḥ pāde baddhvā taṃ dūrato'kṣipat

मधु पीत्वा पुना रेमे वेश्यया स यथेच्छकम् । प्रातर्जगाम स्वगृहं ददर्श जननी च तम्

madhu pītvā punā reme veśyayā sa yathecchakam | prātarjagāma svagṛhaṃ dadarśa jananī ca tam

आलिलिंग सुतं हर्षात् स्नेहस्नुत पयोधरा । बभाण क्व गताश्चासि क्व स्थितः किं कृतं त्वया

āliliṃga sutaṃ harṣāt snehasnuta payodharā | babhāṇa kva gatāścāsi kva sthitaḥ kiṃ kṛtaṃ tvayā

वद मे विस्तराद्वत्स पिता ते दुःखितो भृशम् । अहं चापि निराहारा निर्जला निशि जाग्रती

vada me vistarādvatsa pitā te duḥkhito bhṛśam | ahaṃ cāpi nirāhārā nirjalā niśi jāgratī

प्रतीक्षमाणा वत्स त्वां पिताऽन्वेष्टुं गतश्चिरात् । गच्छ त्वं पितरं द्रष्टुमित्युवाच पुनःपुनः

pratīkṣamāṇā vatsa tvāṃ pitā'nveṣṭuṃ gataścirāt | gaccha tvaṃ pitaraṃ draṣṭumityuvāca punaḥpunaḥ

तयाज्ञप्तमिति क्रोधाच्छुष्ककाष्ठेन तां सुतः । ताडयामास शिरसि पतिता सा धरातले

tayājñaptamiti krodhācchuṣkakāṣṭhena tāṃ sutaḥ | tāḍayāmāsa śirasi patitā sā dharātale

1.76.30

निश्चेतनां परिज्ञाय बद्ध्वा पाशेऽक्षिपद् बहिः । स्वयं वेश्यागृहं गत्वा चिक्रीड भृशहर्षितः

niścetanāṃ parijñāya baddhvā pāśe'kṣipad bahiḥ | svayaṃ veśyāgṛhaṃ gatvā cikrīḍa bhṛśaharṣitaḥ

ददहुस्ते जनाः सन्तो दंपती स्वस्वकाष्ठतः । न शास्ति राजा दंड्यं तं ब्राह्मणत्वाद् द्विजाधमम्

dadahuste janāḥ santo daṃpatī svasvakāṣṭhataḥ | na śāsti rājā daṃḍyaṃ taṃ brāhmaṇatvād dvijādhamam

पुनर्गृहागतं तं तु पत्नीवाक्यं शनैर्जगौ । सावित्र्युवाच । प्राणनाथ वदाम्येकं तच्छृणुष्व महामते

punargṛhāgataṃ taṃ tu patnīvākyaṃ śanairjagau | sāvitryuvāca | prāṇanātha vadāmyekaṃ tacchṛṇuṣva mahāmate

अतिख्यातेऽतिविमले वर्णे जन्म भवादृशाम् । आचारश्चान्यथा दुष्टस्त्यक्तव्यः स विवेकतः

atikhyāte'tivimale varṇe janma bhavādṛśām | ācāraścānyathā duṣṭastyaktavyaḥ sa vivekataḥ

इहलोके तु तत्कार्यं येन सौख्यं परे भवेत। पूर्वे वयसि तत्कार्यं येन शं वार्धके भवेत्

ihaloke tu tatkāryaṃ yena saukhyaṃ pare bhaveta| pūrve vayasi tatkāryaṃ yena śaṃ vārdhake bhavet

अष्टमासेषु तत्कुर्याद्येन वर्षासु शं भवेत् । दिवसे कर्म तत्कार्यं येन रात्रौ सुखं भवेत्

aṣṭamāseṣu tatkuryādyena varṣāsu śaṃ bhavet | divase karma tatkāryaṃ yena rātrau sukhaṃ bhavet

पितुः प्रितत्वाद्राजाऽपि ब्राह्मणत्वात् क्षमत्यसौ । सर्वावयवसंपूर्णां सुन्दरामनुसारिणीम्

pituḥ pritatvādrājā'pi brāhmaṇatvāt kṣamatyasau | sarvāvayavasaṃpūrṇāṃ sundarāmanusāriṇīm

त्यक्वा माम् धर्मपत्नीं त्वं वेश्यायां निरतः कथम् । लोको निन्दति सर्वत्र भयात्त्वां न वदत्यसौ

tyakvā mām dharmapatnīṃ tvaṃ veśyāyāṃ nirataḥ katham | loko nindati sarvatra bhayāttvāṃ na vadatyasau

स मां जनः प्रतिब्रूते पतिस्ते कीदृशः शुभे । लज्जयाऽधोमुखी प्राणांस्त्यक्तुमीहे तदैव च

sa māṃ janaḥ pratibrūte patiste kīdṛśaḥ śubhe | lajjayā'dhomukhī prāṇāṃstyaktumīhe tadaiva ca

यथेष्टं चेन्मया सार्धं रमतेऽहर्निशं पते । न कोऽपि किंचिद् ब्रूयात्त्वां दोषो वा न भवेन्महान्

yatheṣṭaṃ cenmayā sārdhaṃ ramate'harniśaṃ pate | na ko'pi kiṃcid brūyāttvāṃ doṣo vā na bhavenmahān

1.76.40

हितं चेत्कुरु मद्वाक्यं त्यक्त्वा तां स्वविवेकतः । अज्ञानाद्वा प्रमादाद्वा कृतं कर्म त्यजेद्बुधः

hitaṃ cetkuru madvākyaṃ tyaktvā tāṃ svavivekataḥ | ajñānādvā pramādādvā kṛtaṃ karma tyajedbudhaḥ

इदं कृतं ममैव स्यादिष्टं नैव कृतं यदि । अनिष्टं सर्वथा मे स्यात्तन्न कार्यं विनिश्चयात्

idaṃ kṛtaṃ mamaiva syādiṣṭaṃ naiva kṛtaṃ yadi | aniṣṭaṃ sarvathā me syāttanna kāryaṃ viniścayāt

अन्यथा कुर्वतः पुंस इहलोको न वा परः । इति स्त्रिया वाक्यबाणैर्बुधो विद्धो हि मर्मसु

anyathā kurvataḥ puṃsa ihaloko na vā paraḥ | iti striyā vākyabāṇairbudho viddho hi marmasu

रोषाविष्टो महाक्रूरो जगाद प्रज्वलन्निव । बुध उवाच । निर्लज्जे निष्ठुरे प्रौढे दुष्टे रुष्टे मयि स्फुटम्

roṣāviṣṭo mahākrūro jagāda prajvalanniva | budha uvāca | nirlajje niṣṭhure prauḍhe duṣṭe ruṣṭe mayi sphuṭam

गमिष्यासि गतिं तां त्वं यथा तौ पितरौ गतौ । सावित्र्युवाच । येन पित्रोर्न मर्यादा शिक्षित्रोश्च स्वतंत्रयोः

gamiṣyāsi gatiṃ tāṃ tvaṃ yathā tau pitarau gatau | sāvitryuvāca | yena pitrorna maryādā śikṣitrośca svataṃtrayoḥ

रक्षिता तद् विपरीतां स मां त्राता कथं भवेत् । भर्तृहस्तान्मृतिः श्रेयः परत्रेह च सातूस्त्रियाः

rakṣitā tad viparītāṃ sa māṃ trātā kathaṃ bhavet | bhartṛhastānmṛtiḥ śreyaḥ paratreha ca sātūstriyāḥ

ब्रह्मोवाच । एवं ब्रुवन्त्यां पत्न्यां स धम्मिल्लं सहसाऽग्रहीत् । काष्ठैर्लोष्टैर्मुष्टिभिश्च पाषाणैस्तामताडयत्

brahmovāca | evaṃ bruvantyāṃ patnyāṃ sa dhammillaṃ sahasā'grahīt | kāṣṭhairloṣṭairmuṣṭibhiśca pāṣāṇaistāmatāḍayat

सा रामं भर्तृरूपेण सस्मार पूर्वपुण्यतः । प्राणांस्तत्याज सहसा भिन्ना मर्मसु तेन ह

sā rāmaṃ bhartṛrūpeṇa sasmāra pūrvapuṇyataḥ | prāṇāṃstatyāja sahasā bhinnā marmasu tena ha

स्वर्गं गत्वा दिव्यदेहा बुभुजे परमं सुखम् । आकृष्य चरणे तां स चिक्षेप दूरतो निशि

svargaṃ gatvā divyadehā bubhuje paramaṃ sukham | ākṛṣya caraṇe tāṃ sa cikṣepa dūrato niśi

निरंकुशो हर्षयुतो रेमे वेश्या समन्वितः । त्वदर्थं नाशिता सर्वे बुधस्तामिति सोऽब्रवीत्

niraṃkuśo harṣayuto reme veśyā samanvitaḥ | tvadarthaṃ nāśitā sarve budhastāmiti so'bravīt

1.76.50

ततो बहुगते काले बुधोऽगात्कालभेर्गृहम् । तस्मिन् स्नातुं गते दुष्टो भार्यां तस्याग्रहीत्कचे

tato bahugate kāle budho'gātkālabhergṛham | tasmin snātuṃ gate duṣṭo bhāryāṃ tasyāgrahītkace

अत्यंतं सुंदरतरामालिलिंग चुचुम्ब च । निःशंकं शयने नीत्वा ममर्द कुचमंडलीम्

atyaṃtaṃ suṃdaratarāmāliliṃga cucumba ca | niḥśaṃkaṃ śayane nītvā mamarda kucamaṃḍalīm

रेमे तया यथेष्टं स ततः सा तं शशाप ह। सुलभोवाच । कथं नाम कृतं दुष्टं पितृभ्यां सुलभेति मे

reme tayā yatheṣṭaṃ sa tataḥ sā taṃ śaśāpa ha| sulabhovāca | kathaṃ nāma kṛtaṃ duṣṭaṃ pitṛbhyāṃ sulabheti me

अहं ते सुलभा जाता दुष्टबुद्धे नराधम । स्नातुं गते भर्तरि मे कालभौ मुनिपुंगवे

ahaṃ te sulabhā jātā duṣṭabuddhe narādhama | snātuṃ gate bhartari me kālabhau munipuṃgave

बलात्कारो मयि कृतो दुष्टः कुष्ठी भविष्यसि । जन्मान्तरे ते नामापि न गृह्णीयाज्जनः क्वचित्

balātkāro mayi kṛto duṣṭaḥ kuṣṭhī bhaviṣyasi | janmāntare te nāmāpi na gṛhṇīyājjanaḥ kvacit

ब्रह्मोवाच । ततो भीतो ययौ वेश्यागृहमेव बुधः पुनः । रेमे तया सुरां पीत्वा न किंचिदपि चिन्तयन्

brahmovāca | tato bhīto yayau veśyāgṛhameva budhaḥ punaḥ | reme tayā surāṃ pītvā na kiṃcidapi cintayan

एवं दुष्टानि कर्माणि वक्तव्यानि कथं मया। पुण्यक्षयो भवेत्तस्य परदोषं य ईरयेत्

evaṃ duṣṭāni karmāṇi vaktavyāni kathaṃ mayā| puṇyakṣayo bhavettasya paradoṣaṃ ya īrayet

स कालान्निधनं प्राप्तो दूतैर्नीतो यमालयम् । यमेनोक्तं किमानीतो नीयतां नरकेष्ययम्

sa kālānnidhanaṃ prāpto dūtairnīto yamālayam | yamenoktaṃ kimānīto nīyatāṃ narakeṣyayam

यमवाक्यं समाकर्ण्य दूता निन्युस्तदैव तम्। चिक्षिपुर्नरके तावद्यावदाभूतसंप्लवम्

yamavākyaṃ samākarṇya dūtā ninyustadaiva tam| cikṣipurnarake tāvadyāvadābhūtasaṃplavam

भुक्तभोगः स वैश्यस्य गृहे जन्म समाप्तवान् । ऋषिपत्न्या: स शापेन कुष्ठी जातो भृशं तदा

bhuktabhogaḥ sa vaiśyasya gṛhe janma samāptavān | ṛṣipatnyā: sa śāpena kuṣṭhī jāto bhṛśaṃ tadā

1.76.60

पितृहा मातृहा स्त्रीहा मद्यपी गुरूतल्पगः । तस्य संस्पर्शनादेव सचैलं स्नानमाचरेत्

pitṛhā mātṛhā strīhā madyapī gurūtalpagaḥ | tasya saṃsparśanādeva sacailaṃ snānamācaret

नामाप्येतस्य न ग्राह्यं महादोषकरं यतः । एतादृशोऽयं दुष्टात्मा यदा त्यक्तं इतस्तदा

nāmāpyetasya na grāhyaṃ mahādoṣakaraṃ yataḥ | etādṛśo'yaṃ duṣṭātmā yadā tyaktaṃ itastadā

विमानं यास्यते चोर्ध्वं नूनं नास्त्यत्र संशयः

vimānaṃ yāsyate cordhvaṃ nūnaṃ nāstyatra saṃśayaḥ

ब्रह्मोवाच । श्रुत्वेत्थं वचनं तेषां दूतानां भृशकंपितः

brahmovāca | śrutvetthaṃ vacanaṃ teṣāṃ dūtānāṃ bhṛśakaṃpitaḥ

शूरसेन उवाचैतान्न मयाऽज्ञायि दुष्कृतम् । पुनरुत्थाय राजाऽसौ प्रणनाम भृशातुरः

śūrasena uvācaitānna mayā'jñāyi duṣkṛtam | punarutthāya rājā'sau praṇanāma bhṛśāturaḥ

प्राह तान्देवदूतान्स कृपां कृत्वा वदन्तु मे। उपायमस्य दुष्टस्य सर्वदोषापनुत्तये

prāha tāndevadūtānsa kṛpāṃ kṛtvā vadantu me| upāyamasya duṣṭasya sarvadoṣāpanuttaye

दूता ऊचुः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ नृपते ब्रूमो दोषापनुत्तये । उपायं राजशार्दूल शृणुश्वैकमना भव

dūtā ūcuḥ | uttiṣṭhottiṣṭha nṛpate brūmo doṣāpanuttaye | upāyaṃ rājaśārdūla śṛṇuśvaikamanā bhava

गणेशस्य भवेन्नाम यत् ख्यातं चतुरक्षरम् । जप तत् कर्णरन्ध्रेऽस्य सर्वदोषक्षयो भवेत्

gaṇeśasya bhavennāma yat khyātaṃ caturakṣaram | japa tat karṇarandhre'sya sarvadoṣakṣayo bhavet

उदये दिननाथस्य यथा सर्वतमः क्षयः । नान्योपायेऽधिकारोऽस्य यतो नामैव जप्यताम्

udaye dinanāthasya yathā sarvatamaḥ kṣayaḥ | nānyopāye'dhikāro'sya yato nāmaiva japyatām

ब्रह्मोवाच । शूरसेनो दूतवाक्याज्जयपूर्वं जजाप ह । त्रिवारं वैश्यकर्णे तु नाम यच्चतुरक्षरम्

brahmovāca | śūraseno dūtavākyājjayapūrvaṃ jajāpa ha | trivāraṃ vaiśyakarṇe tu nāma yaccaturakṣaram

1.76.70

गजाननेति श्रुत्वैव दिव्यदेहोऽभवच्च सः । भासयंस्तेजसा सर्वमरुणो भुवनं यथा

gajānaneti śrutvaiva divyadeho'bhavacca saḥ | bhāsayaṃstejasā sarvamaruṇo bhuvanaṃ yathā

सर्वपापक्षये जाते नामश्रवणमात्रतः । दीपयन् सर्वदिग्देशान् विमानं चाध्यरोहत

sarvapāpakṣaye jāte nāmaśravaṇamātrataḥ | dīpayan sarvadigdeśān vimānaṃ cādhyarohata

तद्विमानं क्षणाद् दूतैः सर्वलोकसमन्वितम् । नीतं वैनायकं धाम विघ्नराज्यस्य शासनात्

tadvimānaṃ kṣaṇād dūtaiḥ sarvalokasamanvitam | nītaṃ vaināyakaṃ dhāma vighnarājyasya śāsanāt

इति सर्वं समाख्यातं यद्यत्पृष्टं त्वयाऽनघ

iti sarvaṃ samākhyātaṃ yadyatpṛṣṭaṃ tvayā'nagha

महापुण्यं च संकष्टचतुर्थीव्रतमुत्तमम् । धर्म्यं यशस्यमायुष्यं श्रवणात् सर्वसिद्धिदम्

mahāpuṇyaṃ ca saṃkaṣṭacaturthīvratamuttamam | dharmyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ śravaṇāt sarvasiddhidam

3368

सर्वपीडाप्रशमनं सर्वं विघ्न विनाशनम् । दूर्वानाम प्रभावश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥७५।। (

sarvapīḍāpraśamanaṃ sarvaṃ vighna vināśanam | dūrvānāma prabhāvaśca kimanyacchrotumicchasi||75|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे षट्सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७७ प्रारंभ :- व्यास उवाच । अन्येनाकारि केनेदं वद तत्कौतुकं महत् । ब्रह्मोवाच । जामदग्न्येन रामेण व्रतमेतत् पुरा कृतम्

adhyāya 77 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | anyenākāri kenedaṃ vada tatkautukaṃ mahat | brahmovāca | jāmadagnyena rāmeṇa vratametat purā kṛtam

सोऽपि कीर्ति जयं ज्ञानमायुर्दीर्घं च लब्धवान् । व्यास उवाच । रामः कथं समुत्पन्नः कस्मात् कस्यां पितामह

so'pi kīrti jayaṃ jñānamāyurdīrghaṃ ca labdhavān | vyāsa uvāca | rāmaḥ kathaṃ samutpannaḥ kasmāt kasyāṃ pitāmaha

एतत्सर्वं सुविस्तार्यं ब्रूहि त्वं मम पृच्छतः । ब्रह्मोवाच । श्वेतद्वीपेऽति विख्यातो जमदग्निर्महामुनिः

etatsarvaṃ suvistāryaṃ brūhi tvaṃ mama pṛcchataḥ | brahmovāca | śvetadvīpe'ti vikhyāto jamadagnirmahāmuniḥ

मनसा सृष्टिसंहारान्निग्रहानुग्रहानपि । यः करोति त्रिकालज्ञस्ततो देवाश्चकम्पिरे

manasā sṛṣṭisaṃhārānnigrahānugrahānapi | yaḥ karoti trikālajñastato devāścakampire

यस्यासीत् पत्न्यपि तथा रेणुका नाम नामतः । यस्या लावण्यगुंजापि पत्न्याः कामस्य नाभवत्

yasyāsīt patnyapi tathā reṇukā nāma nāmataḥ | yasyā lāvaṇyaguṃjāpi patnyāḥ kāmasya nābhavat

रतिरित्येव लोकेषु विख्याताऽभूत्ततस्तु सा । यया संमोह्यते सर्वं क्षमस्तद्वर्णने तु कः

ratirityeva lokeṣu vikhyātā'bhūttatastu sā | yayā saṃmohyate sarvaṃ kṣamastadvarṇane tu kaḥ

यन्नेत्रशोभा संप्राप्त्यै चकोरा जलवासिनः । हरिणाश्च तपश्चेस र्वने छन्दतृणाशिनः

yannetraśobhā saṃprāptyai cakorā jalavāsinaḥ | hariṇāśca tapaścesa rvane chandatṛṇāśinaḥ

यदास्य शोभा संप्राप्त्यै सेवते चन्द्र ईश्वरम्। अनादिनिधना देवी मूलप्रकृतिरीश्वरी

yadāsya śobhā saṃprāptyai sevate candra īśvaram| anādinidhanā devī mūlaprakṛtirīśvarī

स्यामजनि रामोऽसौ विष्णुर्योगेश्वरो यथा । जमदग्नेर्महाभागात् साक्षादीश्वररूपिणः

syāmajani rāmo'sau viṣṇuryogeśvaro yathā | jamadagnermahābhāgāt sākṣādīśvararūpiṇaḥ

1.77.10

अतिसुन्दर गात्रोऽसौ साक्षान्मन्मथ मन्मथ:। मातापितृवचः कर्ता विख्यातबलपौरुषः

atisundara gātro'sau sākṣānmanmatha manmatha:| mātāpitṛvacaḥ kartā vikhyātabalapauruṣaḥ

देवद्विजगुरुप्राज्ञ गोबोधिपूजने रतः । वेदवेदांगशास्त्राणां स्मृतीनामपि पाठकः

devadvijaguruprājña gobodhipūjane rataḥ | vedavedāṃgaśāstrāṇāṃ smṛtīnāmapi pāṭhakaḥ

वाक्ये बृहस्पतिसमः क्षमया पृथिविसमः । गांभीर्येऽब्धिसमो यस्तु पित्रोर्वाक्यपरायणः

vākye bṛhaspatisamaḥ kṣamayā pṛthivisamaḥ | gāṃbhīrye'bdhisamo yastu pitrorvākyaparāyaṇaḥ

पित्रोराज्ञां गृहीत्वा स निमेषारण्यमाययौ । अनेकविद्याभ्यसने मतिं कृत्वा परां स्थिराम्

pitrorājñāṃ gṛhītvā sa nimeṣāraṇyamāyayau | anekavidyābhyasane matiṃ kṛtvā parāṃ sthirām

तस्मिन्गते तदा राजा कार्तवीर्यो महाबलः । यस्य प्रतापादभवद्वश्यं भूमंडलं सदा

tasmingate tadā rājā kārtavīryo mahābalaḥ | yasya pratāpādabhavadvaśyaṃ bhūmaṃḍalaṃ sadā

यस्मिंल्लक्ष्मी स्थिरा विष्णोरंशभूतेऽखिलार्थदे । आजौ पंचशतं बाणान् सृजते रिपुघातकान्

yasmiṃllakṣmī sthirā viṣṇoraṃśabhūte'khilārthade | ājau paṃcaśataṃ bāṇān sṛjate ripughātakān

इन्द्रादिवृन्दसेव्योऽसौ विख्यातबलपौरुषः । असंख्याता गजा यस्य रथवाजिपदातिगः

indrādivṛndasevyo'sau vikhyātabalapauruṣaḥ | asaṃkhyātā gajā yasya rathavājipadātigaḥ

यस्य निर्गमने सैन्याश्च्छादयन्ति महीतलम् । वर्षाकाले यथा मेघा धाराभिर्व्योममंडलम्

yasya nirgamane sainyāścchādayanti mahītalam | varṣākāle yathā meghā dhārābhirvyomamaṃḍalam

यस्य कंबुस्वनं श्रुत्वा द्विषो यांति दिशो दश । यथा सिंहस्वं श्रुत्वा मत्तमातंगकोटयः

yasya kaṃbusvanaṃ śrutvā dviṣo yāṃti diśo daśa | yathā siṃhasvaṃ śrutvā mattamātaṃgakoṭayaḥ

यदा ताली पंचशतं स्वेच्छया कुरुते नृपः । तदा सनादं ब्रह्माण्डं कम्पते मुनिसत्तम

yadā tālī paṃcaśataṃ svecchayā kurute nṛpaḥ | tadā sanādaṃ brahmāṇḍaṃ kampate munisattama

1.77.20

असौ यदृच्छया यत्तश्चतुरंगबलान्वितः । नीलवस्त्रधरो नील छत्रस्तादृशसैनिकः

asau yadṛcchayā yattaścaturaṃgabalānvitaḥ | nīlavastradharo nīla chatrastādṛśasainikaḥ

वनानि सरितो दुर्गान् पर्वतांश्च विलोडयन् । नानामृगगणान्वीक्ष्य विनिघ्नन्नापि कांश्चन

vanāni sarito durgān parvatāṃśca viloḍayan | nānāmṛgagaṇānvīkṣya vinighnannāpi kāṃścana

ततः सहयाद्रिशिखरेऽपश्यदाश्रममुत्तमम् । यथा कैलासशिखरे गिरिशालयमुत्तमम्

tataḥ sahayādriśikhare'paśyadāśramamuttamam | yathā kailāsaśikhare giriśālayamuttamam

अपृच्छत् सेवकान् राजा कस्येदमुत्तमं स्थलम्

apṛcchat sevakān rājā kasyedamuttamaṃ sthalam

भृत्य उवाच । जमदग्निरिति ख्यातः साक्षात्सूर्य इवापरः । मुनिरास्ते महाभाग शापानुग्रहकारकः

bhṛtya uvāca | jamadagniriti khyātaḥ sākṣātsūrya ivāparaḥ | munirāste mahābhāga śāpānugrahakārakaḥ

यस्य दर्शनतः पापकोटयो यान्ति संक्षयम् । इच्छा चेत्तम गन्तव्यं दर्शनं ते भविष्यति

yasya darśanataḥ pāpakoṭayo yānti saṃkṣayam | icchā cettama gantavyaṃ darśanaṃ te bhaviṣyati

तवप्रसादात् सर्वेषामुपकारो भविष्यति । ब्रह्मोवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा गमनायोद्यतो नृपः

tavaprasādāt sarveṣāmupakāro bhaviṣyati | brahmovāca | iti tadvacanaṃ śrutvā gamanāyodyato nṛpaḥ

न्यषेधयत् सर्वबलं श्रेष्ठानादाय तत् क्षणात् । ययौ तं मुनिशार्दूलं जमदग्निं तपोनिधिम्

nyaṣedhayat sarvabalaṃ śreṣṭhānādāya tat kṣaṇāt | yayau taṃ muniśārdūlaṃ jamadagniṃ taponidhim

ददर्श तं कुशासीनं ज्वलन्तमिव पावकम् । प्रणनाम स साष्टांगं ते सर्वे सहयायिनः

dadarśa taṃ kuśāsīnaṃ jvalantamiva pāvakam | praṇanāma sa sāṣṭāṃgaṃ te sarve sahayāyinaḥ

नानाविशालशालासु कुंजवृक्षावलीषु च। निषेदुः सैनिकास्ते तु राजा तस्थौ मुनेः परः

nānāviśālaśālāsu kuṃjavṛkṣāvalīṣu ca| niṣeduḥ sainikāste tu rājā tasthau muneḥ paraḥ

1.77.30

आसने मुनिनादिष्टे चतुर्भिः परिवारितः । निषसाद तदा राजा कृतवीर्यसुतो बली

āsane muninādiṣṭe caturbhiḥ parivāritaḥ | niṣasāda tadā rājā kṛtavīryasuto balī

अपूजयत् तान्सर्वान् पाद्यार्घ्यविष्टरादिभिः । स मुनिः प्रददौ गाश्च शिष्यैः सर्वानपूजयत्

apūjayat tānsarvān pādyārghyaviṣṭarādibhiḥ | sa muniḥ pradadau gāśca śiṣyaiḥ sarvānapūjayat

नानासरोवरजले निर्मले चारुशीतले । अमज्जन्त तदा सर्वे सैनिका मृगयार्दिताः

nānāsarovarajale nirmale cāruśītale | amajjanta tadā sarve sainikā mṛgayārditāḥ

शृण्वन्वेदनिनादांश्च शास्त्रशब्दांश्च पुष्कलान् । अभितो वादशब्दांश्च तच्छिष्यैः समुदीरितान्

śṛṇvanvedaninādāṃśca śāstraśabdāṃśca puṣkalān | abhito vādaśabdāṃśca tacchiṣyaiḥ samudīritān

अब्रवीन्मुनिमुख्यं तं राजा राजीवलोचनः। अद्य मे पितरौ धन्यौ जन्म ज्ञानं तथा तपः

abravīnmunimukhyaṃ taṃ rājā rājīvalocanaḥ| adya me pitarau dhanyau janma jñānaṃ tathā tapaḥ

पुण्यवृक्षोऽद्य फलितो यज्जातं तव दर्शनम् । अद्य मे संपदो धन्याः कुल धन्यं यशोऽपि मे

puṇyavṛkṣo'dya phalito yajjātaṃ tava darśanam | adya me saṃpado dhanyāḥ kula dhanyaṃ yaśo'pi me

परब्रह्मेति यत् प्रोक्तं तदेव त्वं न संशयः । आतिथ्यं तव दृष्ट्वैवं परितुष्टं मनो मम

parabrahmeti yat proktaṃ tadeva tvaṃ na saṃśayaḥ | ātithyaṃ tava dṛṣṭvaivaṃ parituṣṭaṃ mano mama

इति श्रुत्वा तु तद्ब्राह्मीं स्मयन्निव प्रसन्नधीः । कोऽसि कस्यासि किं नाम किं कार्यं तव वर्तते

iti śrutvā tu tadbrāhmīṃ smayanniva prasannadhīḥ | ko'si kasyāsi kiṃ nāma kiṃ kāryaṃ tava vartate

इति तं परिपप्रच्छ जानन्नपि मुनिस्तदा । राजोवाच । राज्ञां स्वकार्यं कर्तृणां भवादृश निरीक्षणात्

iti taṃ paripapraccha jānannapi munistadā | rājovāca | rājñāṃ svakāryaṃ kartṛṇāṃ bhavādṛśa nirīkṣaṇāt

नान्यत् प्रयोजनमुरू श्रेयसाऽजनि तत्स्फुटम् । कृतवीर्यसुतोऽहं च कार्तवीर्य इति श्रुतः

nānyat prayojanamurū śreyasā'jani tatsphuṭam | kṛtavīryasuto'haṃ ca kārtavīrya iti śrutaḥ

1.77.40

अनुज्ञातो गमिष्यामि ततोऽहं नगरं प्रति । मुनिरुवाच । मयाऽश्रावि महाकीर्तिस्तत राजन्यसत्तम

anujñāto gamiṣyāmi tato'haṃ nagaraṃ prati | muniruvāca | mayā'śrāvi mahākīrtistata rājanyasattama

आसीत्वद्दर्शनाकांक्षा जाता पुण्यैर्न सत्फला । देह आत्मा तपो ज्ञानमाश्रमो मम सांप्रतम्

āsītvaddarśanākāṃkṣā jātā puṇyairna satphalā | deha ātmā tapo jñānamāśramo mama sāṃpratam

अभूत्त्वदागमाद्राजन् सार्थकाः सर्वसम्पदः । अकृत्वा भोजनं किंचित्कथं त्वं गंतुमर्हसि

abhūttvadāgamādrājan sārthakāḥ sarvasampadaḥ | akṛtvā bhojanaṃ kiṃcitkathaṃ tvaṃ gaṃtumarhasi

मम श्लाघा भवेल्लोके न्यूनं कि तव विद्यते । किंचिद् भुक्त्वा व्रज विभो सनाथं कुरु मां प्रभो

mama ślāghā bhavelloke nyūnaṃ ki tava vidyate | kiṃcid bhuktvā vraja vibho sanāthaṃ kuru māṃ prabho

राजोवाच । सत्यं भोजनकालोऽस्ति भोक्तव्यं च तवाज्ञया। अन्नाभावे श्रोत्रियाणां जलं याच्च पिबेदपि

rājovāca | satyaṃ bhojanakālo'sti bhoktavyaṃ ca tavājñayā| annābhāve śrotriyāṇāṃ jalaṃ yācca pibedapi

तथाऽप्येतान् विहायाहं सैनिकान् गणनातिगान् । जलं पातुं न शक्नोमि कथं भोक्तुं समुत्सहे

tathā'pyetān vihāyāhaṃ sainikān gaṇanātigān | jalaṃ pātuṃ na śaknomi kathaṃ bhoktuṃ samutsahe

जानेऽहं मनसा ब्रह्मन्न शक्तिः सर्वभोजने। भवद्दर्शनमात्रेण कृतकृत्यो व्रजेऽधुना

jāne'haṃ manasā brahmanna śaktiḥ sarvabhojane| bhavaddarśanamātreṇa kṛtakṛtyo vraje'dhunā

मुनिरुवाच । चिन्तां मा कुरु राजर्षे भोजयिष्ये ससैनिकम् । चतुर्विधेन चान्नेन किमसाध्यं तपस्विनाम्

muniruvāca | cintāṃ mā kuru rājarṣe bhojayiṣye sasainikam | caturvidhena cānnena kimasādhyaṃ tapasvinām

गृहे ते वाहिनी या स्यात्तामप्याकारय प्रभो। क्षणं विश्राम्यतां तीरे नद्याश्चारुतरे शुभे

gṛhe te vāhinī yā syāttāmapyākāraya prabho| kṣaṇaṃ viśrāmyatāṃ tīre nadyāścārutare śubhe

यावत्सिद्धं भवेदन्नं पश्चाद्द्रक्ष्यसि कौतुकम् । क उवाच । अन्तः स विस्मयाविष्टो जगाम कृतवीर्यजः

yāvatsiddhaṃ bhavedannaṃ paścāddrakṣyasi kautukam | ka uvāca | antaḥ sa vismayāviṣṭo jagāma kṛtavīryajaḥ

1.77.50

वाक्यमाकर्ण्य तु मुनेर्नदीतीरं सुशोभनम् । मुनिः पत्नीं समाहूय वृत्तांतं तं जगाद ताम्

vākyamākarṇya tu munernadītīraṃ suśobhanam | muniḥ patnīṃ samāhūya vṛttāṃtaṃ taṃ jagāda tām

आहूय कामधेनुं तौ पुपूजतुः क्षणेन ताम् । प्रार्थयामासतुरुभौ लज्जां नौ रक्ष धेनुके

āhūya kāmadhenuṃ tau pupūjatuḥ kṣaṇena tām | prārthayāmāsaturubhau lajjāṃ nau rakṣa dhenuke

असंख्यातबलो राजा भोजनाय निमंत्रितः । यथारुचि भवेत्तस्य स सैन्यस्य भुजिः शुभे

asaṃkhyātabalo rājā bhojanāya nimaṃtritaḥ | yathāruci bhavettasya sa sainyasya bhujiḥ śubhe

तथा कुरु क्षणेन त्वं नो चेत् सत्यं लयं व्रजेत । अकीर्तिश्च भवेल्लोके यथेच्छसि तथा कुरु

tathā kuru kṣaṇena tvaṃ no cet satyaṃ layaṃ vrajeta | akīrtiśca bhavelloke yathecchasi tathā kuru

एवं संप्रार्थिता ताभ्यां कामधेनुर्महापुरम् । निर्माय स्वप्रभावेन नानामंदिरसुंदरम्

evaṃ saṃprārthitā tābhyāṃ kāmadhenurmahāpuram | nirmāya svaprabhāvena nānāmaṃdirasuṃdaram

नानारत्नमयं स्तम्भं शोभिनाना सभागृहम् । नानापुष्पलताचारू वाटिकाराममंडितम्

nānāratnamayaṃ stambhaṃ śobhinānā sabhāgṛham | nānāpuṣpalatācārū vāṭikārāmamaṃḍitam

नानाध्वजपताकाढ्यं नानावादित्रनिःस्वनम् । अष्टापदानां भांडानां नाना पंक्तिविराजितम्

nānādhvajapatākāḍhyaṃ nānāvāditraniḥsvanam | aṣṭāpadānāṃ bhāṃḍānāṃ nānā paṃktivirājitam

चतुर्विधान्नसंपन्नं नानाभोजनपंक्तिमत् । महातोरणशोभाढ्यं परिखावलयांकितम्

caturvidhānnasaṃpannaṃ nānābhojanapaṃktimat | mahātoraṇaśobhāḍhyaṃ parikhāvalayāṃkitam

अनेकदासदासीभिर्विलसच्चारु वेदिकम् । निवारयन्ति लोकाश्च यत्र तत्र स्थिता नराः

anekadāsadāsībhirvilasaccāru vedikam | nivārayanti lokāśca yatra tatra sthitā narāḥ

पुरो गंतुं न चाज्ञाऽस्ति जमदग्निमुनेरिति । परिविष्टेषु पात्रेषु संख्यातीतेषु सर्वतः

puro gaṃtuṃ na cājñā'sti jamadagnimuneriti | pariviṣṭeṣu pātreṣu saṃkhyātīteṣu sarvataḥ

1.77.60

दीपप्रभा भासुरेषु नानाव्यंजनशालिषु । सूप पायस पक्वान्न पंचामृतयुतेषु च

dīpaprabhā bhāsureṣu nānāvyaṃjanaśāliṣu | sūpa pāyasa pakvānna paṃcāmṛtayuteṣu ca

सखाद्य लेह्यचोष्यादि पेय पंक्तिविराजिषु । सामुद्रपक्व निम्बाभ्रामृत बिल्वादिशालिषु

sakhādya lehyacoṣyādi peya paṃktivirājiṣu | sāmudrapakva nimbābhrāmṛta bilvādiśāliṣu

3430

सिद्धेषु पात्रेषु मुनिस्तदाऽसावाकारयच्छिष्यगणं तदानीम् । श्रीकामधेनोः परिपूर्ण तोषाद , भोक्तुं ससैन्यं कृतवीर्यपुत्रम् ॥६२॥ (

siddheṣu pātreṣu munistadā'sāvākārayacchiṣyagaṇaṃ tadānīm | śrīkāmadhenoḥ paripūrṇa toṣāda , bhoktuṃ sasainyaṃ kṛtavīryaputram ||62|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe saptasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७८ प्रारंभ : - क उवाच । ततो मुनिः शिष्यगणमुवाच त्वरया व्रज । आकारयितुं नृपतिं नदीतीर निवासिनम्

adhyāya 78 prāraṃbha : - ka uvāca | tato muniḥ śiṣyagaṇamuvāca tvarayā vraja | ākārayituṃ nṛpatiṃ nadītīra nivāsinam

ते शिष्यास्तं नृपं गत्वा गृह्य तत् प्रणतिं पुरा। दत्वाऽऽशीर्वचनं तस्मै मुनेराज्ञां तथाब्रुवन्

te śiṣyāstaṃ nṛpaṃ gatvā gṛhya tat praṇatiṃ purā| datvā''śīrvacanaṃ tasmai munerājñāṃ tathābruvan

चल राजन्नवहितो भोजनाय ससैनिकः । पात्राणि परिविष्टानि संख्यातीतानी षड्रसैः

cala rājannavahito bhojanāya sasainikaḥ | pātrāṇi pariviṣṭāni saṃkhyātītānī ṣaḍrasaiḥ

क उवाच । तत उत्थाय राजाऽसौ समाहूय ससैनिकान् । सुस्नातः सर्वसैन्येन कार्तवीर्यो नृपो ययौ

ka uvāca | tata utthāya rājā'sau samāhūya sasainikān | susnātaḥ sarvasainyena kārtavīryo nṛpo yayau

मुनिवेश्म ततोऽपश्यन्न दृष्टं न च वै श्रुतम् । एतादृशं त्रिलोकेषु गृहतोरण मापसा

muniveśma tato'paśyanna dṛṣṭaṃ na ca vai śrutam | etādṛśaṃ trilokeṣu gṛhatoraṇa māpasā

स निषिद्धो वेत्रधरैर्मुनिसंकेत कामुकैः । ते निषिद्धाः शिष्यगणैस्ततोऽगाद् भोजनालयम्

sa niṣiddho vetradharairmunisaṃketa kāmukaiḥ | te niṣiddhāḥ śiṣyagaṇaistato'gād bhojanālayam

स्थित्वा मध्ये पश्यति स्म राजाऽसौ संपदं मुनेः । अमन्यत् तदा स्वान्ते नेदृशी श्रीर्हरौ हरे

sthitvā madhye paśyati sma rājā'sau saṃpadaṃ muneḥ | amanyat tadā svānte nedṛśī śrīrharau hare

पालकेऽपालके स्रष्टर्यपि ब्रह्मणि नेदृशी। ततो मुनिः पुरो भूत्वा प्रतिपात्रे न्यवेशयत्

pālake'pālake sraṣṭaryapi brahmaṇi nedṛśī| tato muniḥ puro bhūtvā pratipātre nyaveśayat

राजानुमतिमाज्ञाय पंक्तौ पंक्तौ ससैनिकान् । दापयामास पात्राणि ये बहिर्भोजिनश्च तान्

rājānumatimājñāya paṃktau paṃktau sasainikān | dāpayāmāsa pātrāṇi ye bahirbhojinaśca tān

1.78.10

उपविष्टेषु सर्वेषु राजानमुपवेशयत् । बुभुजुस्ते तदा वाद्ये वादिते सर्व एव हि

upaviṣṭeṣu sarveṣu rājānamupaveśayat | bubhujuste tadā vādye vādite sarva eva hi

अदृष्टपूर्वाण्यन्नानि स्वादुमूलफलानि च । परस्परं च पप्रच्छुः किमिदं किमिदं त्विति

adṛṣṭapūrvāṇyannāni svādumūlaphalāni ca | parasparaṃ ca papracchuḥ kimidaṃ kimidaṃ tviti

आश्चर्यं मेनिरे सर्वे यामेनेत्थं कथं कृतम् । यथेष्टं भुंजते सर्वे तृप्ताश्चान्नानि तत्यजुः

āścaryaṃ menire sarve yāmenetthaṃ kathaṃ kṛtam | yatheṣṭaṃ bhuṃjate sarve tṛptāścānnāni tatyajuḥ

ते प्रक्षालनपात्राणि प्रतिपात्रे न्यवेदयन् । मुनिशिष्यांजलं चापि शलाका अपि चारवः

te prakṣālanapātrāṇi pratipātre nyavedayan | muniśiṣyāṃjalaṃ cāpi śalākā api cāravaḥ

गजाश्ववृषवृन्देभ्यः शिष्याः शेषान्नमर्पयन । ततोऽन्यस्मिन् गृहे सर्वे विस्तिीर्णे कृतसंस्तरे

gajāśvavṛṣavṛndebhyaḥ śiṣyāḥ śeṣānnamarpayana | tato'nyasmin gṛhe sarve vistiीrṇe kṛtasaṃstare

इक्षुद्राक्षाम्रपनस दाडिमानि बभक्षिरे । एलालवंग कर्पूर चूर्णखादिर पूगकान्

ikṣudrākṣāmrapanasa dāḍimāni babhakṣire | elālavaṃga karpūra cūrṇakhādira pūgakān

जगृहुर्मुनिदत्तांस्ते नागवल्लीदलैर्युतान् । ततो ददावलंकारान् वासांसि च मुदा मुनिः

jagṛhurmunidattāṃste nāgavallīdalairyutān | tato dadāvalaṃkārān vāsāṃsi ca mudā muniḥ

तेभ्यो यथार्ह सर्वेभ्यो राज्ञेऽनर्घ्यैतराणि च । मुनिरुवाच । किं मया भोजनं देयं मुनिना वन्यवृत्तिना

tebhyo yathārha sarvebhyo rājñe'narghyaitarāṇi ca | muniruvāca | kiṃ mayā bhojanaṃ deyaṃ muninā vanyavṛttinā

अवाप्तसर्वकामाय राज्ञे ते विष्णुरूपिणे । यशोऽकारि त्रिलोके मे त्वया मद्वाक्यकारिणा

avāptasarvakāmāya rājñe te viṣṇurūpiṇe | yaśo'kāri triloke me tvayā madvākyakāriṇā

जमदग्नेर्गृहे राज्ञा ससैन्येन भुजिः कृता । अतिपुण्यवतो लोके साधुशब्दः प्रयुज्यते

jamadagnergṛhe rājñā sasainyena bhujiḥ kṛtā | atipuṇyavato loke sādhuśabdaḥ prayujyate

1.78.20

महान् क्षुद्रस्य वाक्यं चेत् कुरूते सोपि साधुताम् । प्राप्नोति सर्वलोकेषु कीर्तिं स्फीतां समुत्कटाम्

mahān kṣudrasya vākyaṃ cet kurūte sopi sādhutām | prāpnoti sarvalokeṣu kīrtiṃ sphītāṃ samutkaṭām

मद्वाक्यकरणे तेऽपि दूरेऽरिष्टं गतं महत् । ब्रह्मोवाच । इति वाणीं समाकर्ण्य जमदग्निसमीरिताम्

madvākyakaraṇe te'pi dūre'riṣṭaṃ gataṃ mahat | brahmovāca | iti vāṇīṃ samākarṇya jamadagnisamīritām

पप्रच्छ राजा तं तत्र विस्मयाविष्टमानसः । राजोवाच । नादर्शि प्रथमं किंचिदिदं किं मायया कृतम्

papraccha rājā taṃ tatra vismayāviṣṭamānasaḥ | rājovāca | nādarśi prathamaṃ kiṃcididaṃ kiṃ māyayā kṛtam

तपः प्रभावाद्वाऽकारि सत्यं मे वद सुव्रत । मुनिरुवाच । अनृतं नोक्तपूर्वं मे परिहासेऽपि वा नृप

tapaḥ prabhāvādvā'kāri satyaṃ me vada suvrata | muniruvāca | anṛtaṃ noktapūrvaṃ me parihāse'pi vā nṛpa

अतः सत्यं ब्रवीमि त्वां कामधेन्वाऽखिलं कृतम् । ब्रह्मोवाच । कुमतिस्तस्य भवति यस्य दैवमदक्षिणम्

ataḥ satyaṃ bravīmi tvāṃ kāmadhenvā'khilaṃ kṛtam | brahmovāca | kumatistasya bhavati yasya daivamadakṣiṇam

अनिष्टं बलवद्भावि दुष्टग्रहकृतं मुने। भुक्त्वा तृप्तोऽपि राजाऽसौ सम्यक् सबलवाहनः

aniṣṭaṃ balavadbhāvi duṣṭagrahakṛtaṃ mune| bhuktvā tṛpto'pi rājā'sau samyak sabalavāhanaḥ

आदाने कामधेनोः स मतिं चक्रेऽब्रवीदिदम् । राजोवाच । मुनीनां शांतचित्तानां कंदमूलफलाशिनाम्

ādāne kāmadhenoḥ sa matiṃ cakre'bravīdidam | rājovāca | munīnāṃ śāṃtacittānāṃ kaṃdamūlaphalāśinām

मनसा सृष्टिसंहार कर्तृणामस्पृहावताम । जितन्द्रियाणां विज्ञानां नेक्षे धेन्वा प्रयोजनम्

manasā sṛṣṭisaṃhāra kartṛṇāmaspṛhāvatāma | jitandriyāṇāṃ vijñānāṃ nekṣe dhenvā prayojanam

वन्यमारुत भक्ष्याणां मोक्षसाधनकारिणाम् । वेदाभ्यसनशीलानां सम्पदा किं प्रयोजनम्

vanyamāruta bhakṣyāṇāṃ mokṣasādhanakāriṇām | vedābhyasanaśīlānāṃ sampadā kiṃ prayojanam

शास्त्रपाठनशीलांना धर्मशास्त्रार्थ वेदिनाम् । योगाभ्यासरतानां च कामधेनोः प्रयोजनम्

śāstrapāṭhanaśīlāṃnā dharmaśāstrārtha vedinām | yogābhyāsaratānāṃ ca kāmadhenoḥ prayojanam

1.78.30

कार्या स महते स्यात्तु महद्वस्तु महद्गतम् । अरण्यवासिने तुभ्यं महद्रत्नं च नोचितम्

kāryā sa mahate syāttu mahadvastu mahadgatam | araṇyavāsine tubhyaṃ mahadratnaṃ ca nocitam

तस्माद्देया कामधेनुं मम ब्रह्मन् मुदा त्वया । मयि स्थिता तवैवास्ति चेतसि त्विति धार्यताम्

tasmāddeyā kāmadhenuṃ mama brahman mudā tvayā | mayi sthitā tavaivāsti cetasi tviti dhāryatām

मर्यादा रक्ष तां ब्रह्मन्नुक्तमेवं पुरस्तव । नो चेद्राज्ञां किमग्राहयं लोकेषु बलशालिनाम्

maryādā rakṣa tāṃ brahmannuktamevaṃ purastava | no cedrājñāṃ kimagrāhayaṃ lokeṣu balaśālinām

स्वराष्ट्रे परराष्ट्रं वा चतुरंगबलैः सह । ब्रह्मोवाच । श्रुत्वैवं वचनं तस्य कार्तवीर्यस्य दुर्मतेः

svarāṣṭre pararāṣṭraṃ vā caturaṃgabalaiḥ saha | brahmovāca | śrutvaivaṃ vacanaṃ tasya kārtavīryasya durmateḥ

प्रतिजज्वाल रोषेण जमदग्निर्महामुनिः। सर्पिषा बहुलेनैव जातवेदा यथा द्विजः

pratijajvāla roṣeṇa jamadagnirmahāmuniḥ| sarpiṣā bahulenaiva jātavedā yathā dvijaḥ

उवाचारक्तनयनः शिक्षयन्निव भूमिपम् । मुनिरुवाच । साधुः शुद्धी महान् राजा प्रार्थितां भोजनाय हि

uvācāraktanayanaḥ śikṣayanniva bhūmipam | muniruvāca | sādhuḥ śuddhī mahān rājā prārthitāṃ bhojanāya hi

कौटिल्यं तव न ज्ञातं बकस्येव हृदि स्थितम् । यथा वा कोकिला काक बालं पुष्णाति मायया

kauṭilyaṃ tava na jñātaṃ bakasyeva hṛdi sthitam | yathā vā kokilā kāka bālaṃ puṣṇāti māyayā

अन्ते तत् काकभावेन भक्ष्याभक्ष्यरतिं व्रजेत् । अहमेवाभवं भ्रान्तो य इमां राजमित्रताम्

ante tat kākabhāvena bhakṣyābhakṣyaratiṃ vrajet | ahamevābhavaṃ bhrānto ya imāṃ rājamitratām

3468

न दृष्टां न श्रुतां लोके नानुभूतां च केनचित् ॥३८॥ (

na dṛṣṭāṃ na śrutāṃ loke nānubhūtāṃ ca kenacit ||38|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे कार्तवीर्योपाख्यानं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe kārtavīryopākhyānaṃ nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७९ प्रारंभ :- मुनिरुवाच । उपकारस्त्वयाऽरम्भि साधुवृत्तानुसारिणा । आत्मघातं पुरस्कृत्वा कामधेनुं त्वमिच्छसि

adhyāya 79 prāraṃbha :- muniruvāca | upakārastvayā'rambhi sādhuvṛttānusāriṇā | ātmaghātaṃ puraskṛtvā kāmadhenuṃ tvamicchasi

भ्रान्तोऽसि नृप सत्यं त्वमप्राप्यं योऽभिवांछसि । त्रैलोक्यनाशजं पापं तव मूर्ध्नि पतिष्यति

bhrānto'si nṛpa satyaṃ tvamaprāpyaṃ yo'bhivāṃchasi | trailokyanāśajaṃ pāpaṃ tava mūrdhni patiṣyati

ब्रह्मोवाच । इति वाक्शरविद्धोऽसौ प्रलयानलसन्निभः । राजा बभूव रोषेण मुखादनलमुद्वमन्

brahmovāca | iti vākśaraviddho'sau pralayānalasannibhaḥ | rājā babhūva roṣeṇa mukhādanalamudvaman

उवाच परमक्रुद्धो जमदग्निं मुनिं तदा। राजोवाच । न मया दुष्टवचनं कस्यापि श्रूयते शठ

uvāca paramakruddho jamadagniṃ muniṃ tadā| rājovāca | na mayā duṣṭavacanaṃ kasyāpi śrūyate śaṭha

किं करोमि द्विजोऽसि त्वमिति क्षान्तं वचः कटु । क उवाच । तत उत्थाय राजाऽसौ दूतानाज्ञाप्य सत्वरम्

kiṃ karomi dvijo'si tvamiti kṣāntaṃ vacaḥ kaṭu | ka uvāca | tata utthāya rājā'sau dūtānājñāpya satvaram

मुक्त्वा कीलात् कामधेनुं शीघ्रं यान्तु ममान्तिकम् । आवेष्टयंस्तदा दूताः कामधेनुं तदाज्ञया

muktvā kīlāt kāmadhenuṃ śīghraṃ yāntu mamāntikam | āveṣṭayaṃstadā dūtāḥ kāmadhenuṃ tadājñayā

फूत्कारेणैव तस्यास्ते त्यक्त्वा प्राणान्दिवं ययुः । अन्यान् क्रोधानलेनासौ राजदूतान् ददाह च

phūtkāreṇaiva tasyāste tyaktvā prāṇāndivaṃ yayuḥ | anyān krodhānalenāsau rājadūtān dadāha ca

श्वासमारुतवेगेन व्योम्नि वीराः परेऽभ्रमन् । आच्छाद्य मंडलभानोर्न प्राज्ञायत किंचन

śvāsamārutavegena vyomni vīrāḥ pare'bhraman | ācchādya maṃḍalabhānorna prājñāyata kiṃcana

दिशः सतिमिरा जाता व्योमापि न च भासते । धराकम्पः समभवद् वृक्षाः पेतुः प्रकम्पिताः

diśaḥ satimirā jātā vyomāpi na ca bhāsate | dharākampaḥ samabhavad vṛkṣāḥ petuḥ prakampitāḥ

1.79.10

सैनिकाश्च ततो भीता यान्ति सर्वे दिशो दश । केनचित्ताडिता सा गौः कशाघातेन दूरतः

sainikāśca tato bhītā yānti sarve diśo daśa | kenacittāḍitā sā gauḥ kaśāghātena dūrataḥ

उड्डीयोड्डीय सा धेनुरधावत् सैन्यमेव तत् । गजवृन्दं यथा सिंहो गरुत्मानुरगानिव

uḍḍīyoḍḍīya sā dhenuradhāvat sainyameva tat | gajavṛndaṃ yathā siṃho garutmānuragāniva

हाहाकारो महानासीद्वीराणां तत्र धावताम् । तानुवाच न भीः कार्या कार्तवीर्यो महाबली

hāhākāro mahānāsīdvīrāṇāṃ tatra dhāvatām | tānuvāca na bhīḥ kāryā kārtavīryo mahābalī

मया ध्माते मुदा शंखे भीता यास्यति मन्दिरम् । कामधेनुः कियच्चास्ति पश्यन्तु कौतुकं मम

mayā dhmāte mudā śaṃkhe bhītā yāsyati mandiram | kāmadhenuḥ kiyaccāsti paśyantu kautukaṃ mama

ततो दध्मौ महाशंखं त्रैलोक्यं पूरयन् रवैः । न बिभ्यत् कामधेनुस्तां ताडयामासुरोजसा

tato dadhmau mahāśaṃkhaṃ trailokyaṃ pūrayan ravaiḥ | na bibhyat kāmadhenustāṃ tāḍayāmāsurojasā

यष्टिभिर्लोहनिचयैः सर्वे ते राजसेवकाः । यत्र यत्र प्रहारोऽस्याः शरीरे जायते ततः

yaṣṭibhirlohanicayaiḥ sarve te rājasevakāḥ | yatra yatra prahāro'syāḥ śarīre jāyate tataḥ

सन्नद्धाः सर्व शस्त्राढ्या नानावीराः विनिःसृताः । शकाश्च बर्बरा आसंस्तस्या केशसमुद्भवाः

sannaddhāḥ sarva śastrāḍhyā nānāvīrāḥ viniḥsṛtāḥ | śakāśca barbarā āsaṃstasyā keśasamudbhavāḥ

पटच्चराः पाददेशा देवं सर्वै प्रजज्ञिरे । नानायवन जातीया नानावीरास्तथाऽपरे

paṭaccarāḥ pādadeśā devaṃ sarvai prajajñire | nānāyavana jātīyā nānāvīrāstathā'pare

वाजिवारणसंघाश्च रथिनो बलवत्तराः । ते चैव युयुधुस्तत्र कार्तवीर्यस्य सैनिकैः

vājivāraṇasaṃghāśca rathino balavattarāḥ | te caiva yuyudhustatra kārtavīryasya sainikaiḥ

न्यपतन् कार्तवीर्यस्य सैनिकास्तैः प्रहारिताः । अपरे मिलितास्तत्र निशि वृक्षे पतंगवत्

nyapatan kārtavīryasya sainikāstaiḥ prahāritāḥ | apare militāstatra niśi vṛkṣe pataṃgavat

1.79.20

परस्परघातहता निपेतुः शतशो नराः । भङ्क्त्वा शस्त्रैश्च शस्त्राणि मल्लयुद्धं प्रचक्रिरे

parasparaghātahatā nipetuḥ śataśo narāḥ | bhaṅktvā śastraiśca śastrāṇi mallayuddhaṃ pracakrire

एवं सुतुमुले जन्ये शस्त्रेषु निपतत्सु च । स्वीयो वा परकीयो वा न प्राज्ञायत किंचन

evaṃ sutumule janye śastreṣu nipatatsu ca | svīyo vā parakīyo vā na prājñāyata kiṃcana

रजसाच्छादिते सूर्ये जघ्नुरेवं परस्परम् । कोलाहलो महानासीद् हन्यतां हन्यतामिति

rajasācchādite sūrye jaghnurevaṃ parasparam | kolāhalo mahānāsīd hanyatāṃ hanyatāmiti

अध्यायाः ७६-८० (cont. 2)

हेषितैर्बृंहितैः क्ष्वेडैर्निबिडो रथनेमिभिः । मृदंग ताल वेणूनां भेरीणां निनदैरपि

heṣitairbṛṃhitaiḥ kṣveḍairnibiḍo rathanemibhiḥ | mṛdaṃga tāla veṇūnāṃ bherīṇāṃ ninadairapi

एवं गव्यैः कार्तवीर्यैरथ्यश्वगजपत्तिभिः । अभवत् सुमहद् युद्धं भूतराक्षसभीतिदम्

evaṃ gavyaiḥ kārtavīryairathyaśvagajapattibhiḥ | abhavat sumahad yuddhaṃ bhūtarākṣasabhītidam

पक्षिजम्बूकसुखदं वीरपत्नी भयप्रदम् । केषाञ्चिज्जानुनी भग्ने केषांचिच्च शिरांसि च

pakṣijambūkasukhadaṃ vīrapatnī bhayapradam | keṣāñcijjānunī bhagne keṣāṃcicca śirāṃsi ca

खड्गखेटकभल्लांनां शराणां धनुषामपि । भग्नानां न च संख्याऽस्ति वीराणां रथिनापि

khaḍgakheṭakabhallāṃnāṃ śarāṇāṃ dhanuṣāmapi | bhagnānāṃ na ca saṃkhyā'sti vīrāṇāṃ rathināpi

प्रपेतुः कार्तवीर्यस्य शेषा ये सैनिकास्तदा। पृष्ठलग्ना ययुर्गव्या हसन्तो न च जघ्निरे

prapetuḥ kārtavīryasya śeṣā ye sainikāstadā| pṛṣṭhalagnā yayurgavyā hasanto na ca jaghnire

निनिन्दुर्मुनिना किं वोऽनिष्टं कृतमितीह ते । पूर्वदोषप्रसंगेन राज्ञो जाता सुदुर्मतिः

ninindurmuninā kiṃ vo'niṣṭaṃ kṛtamitīha te | pūrvadoṣaprasaṃgena rājño jātā sudurmatiḥ

एवं प्रभग्ने सैन्ये स उत्तस्थौ कृतवीर्यजः । हस्तयोर्जगृहे पंच शतं बाणान् धनूंषि च

evaṃ prabhagne sainye sa uttasthau kṛtavīryajaḥ | hastayorjagṛhe paṃca śataṃ bāṇān dhanūṃṣi ca

1.79.30

दत्त्वा भूमौ वामजानुं धनूंष्याकृष्य वेगवान् । चिक्षेप शरजालं स गव्ये सैन्ये महाभुज

dattvā bhūmau vāmajānuṃ dhanūṃṣyākṛṣya vegavān | cikṣepa śarajālaṃ sa gavye sainye mahābhuja

फलहीनमभूत्तस्य शरजालं नृपस्य तत् । अनीतेश्चरितं तद्वद् वन्ध्यायाः सुरतं यथा

phalahīnamabhūttasya śarajālaṃ nṛpasya tat | anīteścaritaṃ tadvad vandhyāyāḥ surataṃ yathā

पुनःपुनर्जहौ बाणांस्तावतो राजसत्तम । कामधेनोर्न चैकोऽपि वीरो भग्नोऽभवत्तदा

punaḥpunarjahau bāṇāṃstāvato rājasattama | kāmadhenorna caiko'pi vīro bhagno'bhavattadā

शरजाले वृथा याते संतप्तोऽभून्नृपस्तदा । क्व गतं मम सामर्थ्यमिति चिन्तातुरोऽभवत्

śarajāle vṛthā yāte saṃtapto'bhūnnṛpastadā | kva gataṃ mama sāmarthyamiti cintāturo'bhavat

व्याकुले न प्रहर्तव्यमिति सर्वं ययुर्दिवम् । कामधेनुर्मुदा युक्ता किं युद्धं लघुना सह

vyākule na prahartavyamiti sarvaṃ yayurdivam | kāmadhenurmudā yuktā kiṃ yuddhaṃ laghunā saha

गतायां कामधेनौ स कार्तवीर्यो मुनिं ययौ। रोषेणोवाच ते ब्रह्मन् कापट्यं विदितं मया

gatāyāṃ kāmadhenau sa kārtavīryo muniṃ yayau| roṣeṇovāca te brahman kāpaṭyaṃ viditaṃ mayā

न स विप्रोऽभि मन्तव्यो यस्य स्यात्कपटं हृदि । इत्येकं बाणमादाय विव्याध द्विजपुंगवम्

na sa vipro'bhi mantavyo yasya syātkapaṭaṃ hṛdi | ityekaṃ bāṇamādāya vivyādha dvijapuṃgavam

लग्ने हृदि महाबाणे प्राणत्यागं चकार सः। रेणुका तं नृपं प्राह ब्रह्महत्या वृथा कृता

lagne hṛdi mahābāṇe prāṇatyāgaṃ cakāra saḥ| reṇukā taṃ nṛpaṃ prāha brahmahatyā vṛthā kṛtā

स ऊचे रक्तनयनः क्रोधाविष्टो नृपस्तु ताम् । तूष्णीं तिष्ठ न चेद् हन्मि त्वामपीह मुनिप्रिये

sa ūce raktanayanaḥ krodhāviṣṭo nṛpastu tām | tūṣṇīṃ tiṣṭha na ced hanmi tvāmapīha munipriye

एकविंशति बाणैस्तां दुष्टो राजाऽहनद्रुषा । सस्मार मनसा साऽपि जमदग्नि मुनिं तदा

ekaviṃśati bāṇaistāṃ duṣṭo rājā'hanadruṣā | sasmāra manasā sā'pi jamadagni muniṃ tadā

1.79.40

पश्चादुवाच नृपतिं दुष्ट चांडाल किं कृतम् । अपराधं विना कस्मादावां निहतवानसि

paścāduvāca nṛpatiṃ duṣṭa cāṃḍāla kiṃ kṛtam | aparādhaṃ vinā kasmādāvāṃ nihatavānasi

तवापि भविता नाशो मूजानां नात्र संशयः । श्रुत्वेत्थं वचनं तस्यास्ततो यातो नृपस्तदा

tavāpi bhavitā nāśo mūjānāṃ nātra saṃśayaḥ | śrutvetthaṃ vacanaṃ tasyāstato yāto nṛpastadā

अल्पावशिष्ट सैन्येन चिन्ताक्रान्तो ययौ पुरीम् । विनिन्दन् हृदि चात्मानं शोचंश्च मृतसैनिकान्

alpāvaśiṣṭa sainyena cintākrānto yayau purīm | vinindan hṛdi cātmānaṃ śocaṃśca mṛtasainikān

3511

निरुत्साहो निरुद्योगो विवेश निजमन्दिरम् ॥४३॥ (

nirutsāho nirudyogo viveśa nijamandiram ||43|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे कार्तवीर्योपाख्यान एकोनाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe kārtavīryopākhyāna ekonāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८० प्रारंभ : - क उवाच । रेणुका तु गते तस्मिन् शुशोच भृशविह्वला । क्व गता मम पुत्रास्ते संहारेऽस्मिन्नुपस्थिते

adhyāya 80 prāraṃbha : - ka uvāca | reṇukā tu gate tasmin śuśoca bhṛśavihvalā | kva gatā mama putrāste saṃhāre'sminnupasthite

मृते भर्तरि किं कुर्यां बाणजालसमावृता । क्व गतोऽसौ महाक्रोधी रामो मे प्रियबालकः

mṛte bhartari kiṃ kuryāṃ bāṇajālasamāvṛtā | kva gato'sau mahākrodhī rāmo me priyabālakaḥ

तस्मिन् दृष्टे मम प्राणा गमिष्यन्ति सुरालयम् । स्मृतमात्रस्तया रामो ययौ मातुस्तदाऽन्तिकम्

tasmin dṛṣṭe mama prāṇā gamiṣyanti surālayam | smṛtamātrastayā rāmo yayau mātustadā'ntikam

बाणजालचितां तां च पितरं मृतमैक्षत । कार्तवीर्येण दुष्टेन दृढबाणहतं हृदि

bāṇajālacitāṃ tāṃ ca pitaraṃ mṛtamaikṣata | kārtavīryeṇa duṣṭena dṛḍhabāṇahataṃ hṛdi

पपात मूर्छया भूमौ वातभग्न इव द्रुमः । पितरं मातरं चैव रुरोद भृशदुःखितः

papāta mūrchayā bhūmau vātabhagna iva drumaḥ | pitaraṃ mātaraṃ caiva ruroda bhṛśaduḥkhitaḥ

राम उवाच । अद्यान्धकारः सर्वत्र अद्य शून्या दिशो दश । मेरुर्विना यथा पृथ्वी शक्रहीनाऽमरावती

rāma uvāca | adyāndhakāraḥ sarvatra adya śūnyā diśo daśa | merurvinā yathā pṛthvī śakrahīnā'marāvatī

नाश्रमः शोभते तद्वत् पित्रा हीनोऽयमद्य मे । त्रिलोकी गंगया हीना तद्वदाश्रम मंडली

nāśramaḥ śobhate tadvat pitrā hīno'yamadya me | trilokī gaṃgayā hīnā tadvadāśrama maṃḍalī

न शोभते रेणुकया हीनाऽप्याश्रम मंडली। गतं भयं तु देवानां मुनयोऽद्य निरीश्वराः । यदासीत्तपसा चास्य किमयं वा गृहीष्यति

na śobhate reṇukayā hīnā'pyāśrama maṃḍalī| gataṃ bhayaṃ tu devānāṃ munayo'dya nirīśvarāḥ | yadāsīttapasā cāsya kimayaṃ vā gṛhīṣyati

एवं बहुविधाकारं चक्र आक्रंदनं तु सः । अचेष्टत भृशं रामो मत्स्यो नीरं विना यथां

evaṃ bahuvidhākāraṃ cakra ākraṃdanaṃ tu saḥ | aceṣṭata bhṛśaṃ rāmo matsyo nīraṃ vinā yathāṃ

1.80.10

ततः पुनर्मांतरं स रुदन्नेव समाययौ । निष्काशयामास शरानंके कृत्वा शिरोधराम्

tataḥ punarmāṃtaraṃ sa rudanneva samāyayau | niṣkāśayāmāsa śarānaṃke kṛtvā śirodharām

चक्रन्द च पुना रामो मातृदुःखेन दुःखितः । त्रैलोक्यं भस्मसात् कर्तुं या क्षमा जननी मम

cakranda ca punā rāmo mātṛduḥkhena duḥkhitaḥ | trailokyaṃ bhasmasāt kartuṃ yā kṣamā jananī mama

सा कथं पतिता भूमौ दुष्टबाण प्रपीडता । न विस्मरसि मां नित्यं क्षणं क्रीडागतं पुरा

sā kathaṃ patitā bhūmau duṣṭabāṇa prapīḍatā | na vismarasi māṃ nityaṃ kṣaṇaṃ krīḍāgataṃ purā

त्यक्त्वा मां कथमद्य त्वं कुत्र वा गन्तुमुद्यता। ददासि मे पयो भूरि वस्त्राण्यन्नानि शोभने

tyaktvā māṃ kathamadya tvaṃ kutra vā gantumudyatā| dadāsi me payo bhūri vastrāṇyannāni śobhane

फलमूलानि चारूणि यासि त्यक्त्वा कथं नु सा । मातापितृभ्यां हीनस्य धिङ्मे जीवितमद्य मे

phalamūlāni cārūṇi yāsi tyaktvā kathaṃ nu sā | mātāpitṛbhyāṃ hīnasya dhiṅme jīvitamadya me

ब्रह्मोवाच । इति पुत्रवचः श्रुत्वा रेणुका भृशदुःखिता। प्रमृज्याश्रूणि पुत्रस्य जगाद भृशविह्वला

brahmovāca | iti putravacaḥ śrutvā reṇukā bhṛśaduḥkhitā| pramṛjyāśrūṇi putrasya jagāda bhṛśavihvalā

अहं ते निकटे स्थास्ये न शोकं कर्तुमर्हसि । शृणु वार्तां पुरा वृत्तां राजाऽसौ कृतवीर्यजः

ahaṃ te nikaṭe sthāsye na śokaṃ kartumarhasi | śṛṇu vārtāṃ purā vṛttāṃ rājā'sau kṛtavīryajaḥ

मध्याह्ने सह सैन्येन प्राप्तः आश्रममंडलम्। पित्रा ते मानितः सम्यग् भोजितो बलसंयुतः

madhyāhne saha sainyena prāptaḥ āśramamaṃḍalam| pitrā te mānitaḥ samyag bhojito balasaṃyutaḥ

कामधेनोः प्रसादेन भुक्त्वाऽयाचत धेनुकाम् । तूष्णींभूते मुनौ कोपात् कामधेनुं मुमोच सः

kāmadhenoḥ prasādena bhuktvā'yācata dhenukām | tūṣṇīṃbhūte munau kopāt kāmadhenuṃ mumoca saḥ

स्पृष्टमात्रा च सा धेनुः ससर्ज बलमुत्कटम् । चतुरंग ततो युद्धमभवद्राजसैनिकैः

spṛṣṭamātrā ca sā dhenuḥ sasarja balamutkaṭam | caturaṃga tato yuddhamabhavadrājasainikaiḥ

1.80.20

भग्नास्तेऽप्यपलन्सर्वे राजा युद्धमथाकरोत् । स च पंचशतं बाणान् वारंवारमथासृजत्

bhagnāste'pyapalansarve rājā yuddhamathākarot | sa ca paṃcaśataṃ bāṇān vāraṃvāramathāsṛjat

सोऽपि भग्नो गृहं यातः कामधेनुर्दिवं गता । पुनरागत्य दुष्टोऽसौ बाणेनैकेन वक्षसि

so'pi bhagno gṛhaṃ yātaḥ kāmadhenurdivaṃ gatā | punarāgatya duṣṭo'sau bāṇenaikena vakṣasi

जघान पितरं कोपादेक विंशति सायकैः । अपराधं विना मां च ताडयित्वा गतः खलः

jaghāna pitaraṃ kopādeka viṃśati sāyakaiḥ | aparādhaṃ vinā māṃ ca tāḍayitvā gataḥ khalaḥ

तस्मात्त्वयाऽद्य दुष्टस्य नाशः शीघ्रं विधीयताम् । एकविंशति वारं च कुरु निःक्षत्रियां धराम्

tasmāttvayā'dya duṣṭasya nāśaḥ śīghraṃ vidhīyatām | ekaviṃśati vāraṃ ca kuru niḥkṣatriyāṃ dharām

एकविंशति बाणा मे देहे तेन यतोऽर्पिताः ।• अन्यदेकं वदे पुत्र तत्कुरुष्व वचो मम

ekaviṃśati bāṇā me dehe tena yato'rpitāḥ |• anyadekaṃ vade putra tatkuruṣva vaco mama

संस्कारं कुरु नौ तत्र यत्र कोऽपि न दाहिताः । दत्तात्रेयं मुनिवरमाकार्य सर्व वेदिनम्

saṃskāraṃ kuru nau tatra yatra ko'pi na dāhitāḥ | dattātreyaṃ munivaramākārya sarva vedinam

कुरु कर्मान्तरं नौ त्वं त्रयोदशदिनावधि । तदैव गतिमाप्स्यावो नान्योवक्ताऽस्ति तादृशः

kuru karmāntaraṃ nau tvaṃ trayodaśadināvadhi | tadaiva gatimāpsyāvo nānyovaktā'sti tādṛśaḥ

3538

इत्युक्त्वा रेणुका देहं त्यक्त्वा धामाप दुर्गमम्। रामस्तत्सर्वमकरोत्तयादिष्टं महामनाः ॥२७॥ (

ityuktvā reṇukā dehaṃ tyaktvā dhāmāpa durgamam| rāmastatsarvamakarottayādiṣṭaṃ mahāmanāḥ ||27|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे रामोपाख्यानेऽशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe rāmopākhyāne'śītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ८१-८५

अध्याय ८१ प्रारंभ :- क उवाच । रामस्तु वपनं कृत्वा स्नात्वा सम्यग्विधानतः । उत्थान श्राद्धमकरोद् ब्राह्मणैः कथितं यथा

adhyāya 81 prāraṃbha :- ka uvāca | rāmastu vapanaṃ kṛtvā snātvā samyagvidhānataḥ | utthāna śrāddhamakarod brāhmaṇaiḥ kathitaṃ yathā

विश्रान्तिस्थानमारभ्य मन्त्राग्निमुभयोरदात् । तदैव प्रययौ तं तु दत्तात्रेयं मुनिं प्रति

viśrāntisthānamārabhya mantrāgnimubhayoradāt | tadaiva prayayau taṃ tu dattātreyaṃ muniṃ prati

कुवेषं शिष्य सहितं श्वहस्तं मलिनं कृशम् । ध्यानेनालोक्य तं रामो ननाम मुनिपुंगवम्

kuveṣaṃ śiṣya sahitaṃ śvahastaṃ malinaṃ kṛśam | dhyānenālokya taṃ rāmo nanāma munipuṃgavam

बद्धांजलिपुटोऽतिष्ठद्यामार्धं तत्पुरो द्विजः । दत्तात्रेयोऽपि सर्वज्ञो बुद्ध्वा तस्याशयं मुनिः

baddhāṃjalipuṭo'tiṣṭhadyāmārdhaṃ tatpuro dvijaḥ | dattātreyo'pi sarvajño buddhvā tasyāśayaṃ muniḥ

उवाच राममामन्त्र्य ज्ञातं तव प्रयोजनम् । अथापि पृच्छे विज्ञातुं किमर्थं त्वमिहागतः

uvāca rāmamāmantrya jñātaṃ tava prayojanam | athāpi pṛcche vijñātuṃ kimarthaṃ tvamihāgataḥ

क उवाच । स उवाच ततो रामो वृत्तान्तमादितः स्फुटम् । राम उवाच । कृतवीर्यात्मजो राजा पितुराश्रममागतः

ka uvāca | sa uvāca tato rāmo vṛttāntamāditaḥ sphuṭam | rāma uvāca | kṛtavīryātmajo rājā piturāśramamāgataḥ

भोजितः परमान्नेन नानापक्वान्नशालिना । भुक्तः स सेनया सार्धं कामधेनुमयाचत

bhojitaḥ paramānnena nānāpakvānnaśālinā | bhuktaḥ sa senayā sārdhaṃ kāmadhenumayācata

यदा न दत्ता पित्रा मे बलान्नेतुं मनो दधे । सा ताडिताऽथ सुषुवे सैनिकानां गणान् बहून्

yadā na dattā pitrā me balānnetuṃ mano dadhe | sā tāḍitā'tha suṣuve sainikānāṃ gaṇān bahūn

तैर्भग्नो बलिभी राजा ससैन्योऽगान्निजालयम् । कामधेनुर्गता स्वर्गं ततो राजा रुषान्वितः

tairbhagno balibhī rājā sasainyo'gānnijālayam | kāmadhenurgatā svargaṃ tato rājā ruṣānvitaḥ

1.81.10

जमदग्नेर्हृदि शरमहनद् दृढमोजसा । एकविंशतिकान् बाणान् मातुरंगेऽहनद्रुषा

jamadagnerhṛdi śaramahanad dṛḍhamojasā | ekaviṃśatikān bāṇān māturaṃge'hanadruṣā

नाहं तत्र स्थितो ब्रह्मन् पश्चादागत्य दृष्टवान् । मन्त्राग्निा तु दग्धौ तौ मातुर्वांक्यादिहागतः

nāhaṃ tatra sthito brahman paścādāgatya dṛṣṭavān | mantrāgniा tu dagdhau tau māturvāṃkyādihāgataḥ

दत्तात्रेयं विना नान्यो वक्ता कार्योत्र कर्मणि । कृते कर्मणि सर्वस्मिंस्त्रयोदशदिनावधि

dattātreyaṃ vinā nānyo vaktā kāryotra karmaṇi | kṛte karmaṇi sarvasmiṃstrayodaśadināvadhi

पश्चाद्राजा निहंतव्यः कृतवीर्यात्मजो बलि । एकविंशतिवारं च कार्या नि:क्षत्रिया मही

paścādrājā nihaṃtavyaḥ kṛtavīryātmajo bali | ekaviṃśativāraṃ ca kāryā ni:kṣatriyā mahī

इत्थमाज्ञापयन्मह्यं जननी रेणुका मम । इत्यर्थमिह संप्राप्तस्तस्मात्कुरु कृपां मयि

itthamājñāpayanmahyaṃ jananī reṇukā mama | ityarthamiha saṃprāptastasmātkuru kṛpāṃ mayi

ब्रह्मोवाच । इति रामवचः श्रुत्वा रेणुकायाः सखा मुनिः । शोकसंविग्नहृदयो राममूच इदं वचः

brahmovāca | iti rāmavacaḥ śrutvā reṇukāyāḥ sakhā muniḥ | śokasaṃvignahṛdayo rāmamūca idaṃ vacaḥ

दत्तात्रेय उवाच । यद्गृहे भुक्तमत्यंतं तेन नेष्टा विरोधिता। यदि दुष्टेन साऽकारि द्रष्टा तत्फलमन्तिकात्

dattātreya uvāca | yadgṛhe bhuktamatyaṃtaṃ tena neṣṭā virodhitā| yadi duṣṭena sā'kāri draṣṭā tatphalamantikāt

इदानीं तु तयोः सम्यगौर्ध्वदेहिकमाचर । ब्रह्मोवाच । तत आश्रममागत्य दत्तात्रेययुतस्तु सः

idānīṃ tu tayoḥ samyagaurdhvadehikamācara | brahmovāca | tata āśramamāgatya dattātreyayutastu saḥ

रामश्चकार भक्त्यैव पित्रोरुत्तरकर्म तत् । दत्तात्रेयोक्तमन्त्रैः स द्वितीयदिवसावधि

rāmaścakāra bhaktyaiva pitroruttarakarma tat | dattātreyoktamantraiḥ sa dvitīyadivasāvadhi

समाप्ते कर्मणि मुनिर्गन्तुं कोल्हापुरं मनः । चक्रे तदाऽब्रवीद्राम: कदायाति भवान्पुनः

samāpte karmaṇi munirgantuṃ kolhāpuraṃ manaḥ | cakre tadā'bravīdrāma: kadāyāti bhavānpunaḥ

1.81.20

मुनिः प्रोचे यदा त्वं मे स्मरणं वै करिष्यसि । एहि दत्तात्रेय इति तदा मां द्रक्ष्यसेऽनघ

muniḥ proce yadā tvaṃ me smaraṇaṃ vai kariṣyasi | ehi dattātreya iti tadā māṃ drakṣyase'nagha

कृत्वा कर्म व्रजत्येव भिक्षितुं स दिने दिने । अशौचिनो न भोक्तव्यमन्नमित्यभिचिन्तयन्

kṛtvā karma vrajatyeva bhikṣituṃ sa dine dine | aśaucino na bhoktavyamannamityabhicintayan

पंचमे दिवसे कर्मसमाप्त मुनिपुंगवः । गृहीत्वाऽऽज्ञां गतो यावत्तावद् व्याघ्रः समाययौ

paṃcame divase karmasamāpta munipuṃgavaḥ | gṛhītvā''jñāṃ gato yāvattāvad vyāghraḥ samāyayau

मातर्मातः क्व याम्यद्येत्येवं चुक्रोश तद् भयात् । आविराभूत्तदा माता रेणुका मम वाक्यतः

mātarmātaḥ kva yāmyadyetyevaṃ cukrośa tad bhayāt | āvirābhūttadā mātā reṇukā mama vākyataḥ

असंपूर्णशिरोमात्रा पुत्रस्नेहवशेन हि । यदि द्वादश रात्रात्साऽऽहूता स्याद् भार्गवेण तु

asaṃpūrṇaśiromātrā putrasnehavaśena hi | yadi dvādaśa rātrātsā''hūtā syād bhārgaveṇa tu

आगता स्यात्सा संपूर्णा सर्वावयवशोभिनी । उवाच तं किमाहूता वद बाल प्रयोजनम्

āgatā syātsā saṃpūrṇā sarvāvayavaśobhinī | uvāca taṃ kimāhūtā vada bāla prayojanam

आलिलिंग तदा स्नेहाद्रामं स्नुतपयोधरा । दत्तात्रेयः पुनरगात् षष्टे च दिवसे मुनिः

āliliṃga tadā snehādrāmaṃ snutapayodharā | dattātreyaḥ punaragāt ṣaṣṭe ca divase muniḥ

अपश्यद्रेणुकां तत्र तादृशीं राममब्रवीत् । मध्यएव किमाहूता न्यूनदेहा समागता

apaśyadreṇukāṃ tatra tādṛśīṃ rāmamabravīt | madhyaeva kimāhūtā nyūnadehā samāgatā

सपिंडीकरणादूर्ध्वं यद्याहूता तदाऽखिला। आगता स्याद्रेणुकेयं तव स्नेहाद्द्विजर्षभ

sapiṃḍīkaraṇādūrdhvaṃ yadyāhūtā tadā'khilā| āgatā syādreṇukeyaṃ tava snehāddvijarṣabha

राम उवाच । बालभावाद् भयाद् ब्रह्मन् स्वभावान्मातरित्यहम् । उक्तवान् मुनिशार्दूल दृष्टवानीदृशीमिमाम्

rāma uvāca | bālabhāvād bhayād brahman svabhāvānmātarityaham | uktavān muniśārdūla dṛṣṭavānīdṛśīmimām

1.81.30

वृषोत्सर्गं च कृत्वानेकादशदिने द्विजः । सपिंडीकरणं चैव द्वादशे कृतवान् द्वयोः

vṛṣotsargaṃ ca kṛtvānekādaśadine dvijaḥ | sapiṃḍīkaraṇaṃ caiva dvādaśe kṛtavān dvayoḥ

ततः परेह्नि पाथेयं श्राद्धं पुण्याहवाचनम् । ददौ दानान्यनेकानि ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः

tataḥ parehni pātheyaṃ śrāddhaṃ puṇyāhavācanam | dadau dānānyanekāni brāhmaṇebhyo yathārhataḥ

जमदग्निर्दिव्यदेहो ब्रह्मलोकमथागमत् । तस्थौ सा रेणुका भूमौ स्थाने स्थाने च तादृशी

jamadagnirdivyadeho brahmalokamathāgamat | tasthau sā reṇukā bhūmau sthāne sthāne ca tādṛśī

पूरयत्यखिलान् कामान् जनानां भक्तिकारिणाम् । माहात्म्यं विस्तृतं तस्याः स्कान्दे प्रोक्तं विशेषतः

pūrayatyakhilān kāmān janānāṃ bhaktikāriṇām | māhātmyaṃ vistṛtaṃ tasyāḥ skānde proktaṃ viśeṣataḥ

3572

अतिविस्तारभीत्याऽत्र न प्रोक्तं मुनिसत्तम ॥३४॥ (

ativistārabhītyā'tra na proktaṃ munisattama ||34|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे रामोपाख्यानं एकाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe rāmopākhyānaṃ ekāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८२ प्रारंभ :- व्यास उवाच । कथं रामो बाल एव कृतवीर्यसुतेन ह। एकाकी बहुसैन्येन सहस्रभुजशालिना

adhyāya 82 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | kathaṃ rāmo bāla eva kṛtavīryasutena ha| ekākī bahusainyena sahasrabhujaśālinā

अजयत्तं महावीरं तन्मे कथय विस्तरात् । क उवाच । एकस्मिन् दिवसे रामो मातरं परिपृष्टवान्

ajayattaṃ mahāvīraṃ tanme kathaya vistarāt | ka uvāca | ekasmin divase rāmo mātaraṃ paripṛṣṭavān

राम उवाच । यस्मादिन्द्रादयो देवा बिभ्यति त्रासकम्पिताः । अनन्तं यस्य सैन्यं तच्चतुरंगसमन्वितम्

rāma uvāca | yasmādindrādayo devā bibhyati trāsakampitāḥ | anantaṃ yasya sainyaṃ taccaturaṃgasamanvitam

कथं विजेष्ये तं मातरुपायं मेऽखिलं वद । एकविंशतिवारं च कथं निःक्षत्रियां धराम्

kathaṃ vijeṣye taṃ mātarupāyaṃ me'khilaṃ vada | ekaviṃśativāraṃ ca kathaṃ niḥkṣatriyāṃ dharām

करिष्ये वद तत्सर्वं त्वत्प्रसादाज्जयो भवेत्। अतुला मम कीर्तिश्च सर्वलोकेषु विश्रुता

kariṣye vada tatsarvaṃ tvatprasādājjayo bhavet| atulā mama kīrtiśca sarvalokeṣu viśrutā

मातोवाच । विजयस्ते भवेत्पुत्र शंकराराधनं कुरु । तुष्टे तस्मिन्महादेवे सर्वं सेत्स्यति वांछितम्

mātovāca | vijayaste bhavetputra śaṃkarārādhanaṃ kuru | tuṣṭe tasminmahādeve sarvaṃ setsyati vāṃchitam

इति तद्वचनं श्रुत्वा रामः कैलासमाययौ । प्रणम्य मातृचरणावाशिषं प्रतिगृहय च

iti tadvacanaṃ śrutvā rāmaḥ kailāsamāyayau | praṇamya mātṛcaraṇāvāśiṣaṃ pratigṛhaya ca

तत्रापश्यन्महादेवं रत्नसिंहासनेस्थितम् । बद्धांजलिपुटो रामो नत्वा तुष्टाव तं तदा

tatrāpaśyanmahādevaṃ ratnasiṃhāsanesthitam | baddhāṃjalipuṭo rāmo natvā tuṣṭāva taṃ tadā

राम उवाच । नमो देव देवेश गौरीश शम्भो । नमो विश्वकर्त्रे नमो विश्वभर्त्रे । नमो विश्वहर्त्रे नमो विश्वभर्ते । नमो विश्वधाम्ने नमःश्चन्द्रधाम्ने

rāma uvāca | namo deva deveśa gaurīśa śambho | namo viśvakartre namo viśvabhartre | namo viśvahartre namo viśvabharte | namo viśvadhāmne namaḥścandradhāmne

1.82.10

नमो निर्गुणायामलज्ञानहेतोर्निराकार साकार नित्याय तेऽस्तु । नमो देववेदात्तशास्त्रातिगाय। नमोऽव्यक्तव्यक्तात्मने सत्स्वरूप

namo nirguṇāyāmalajñānahetornirākāra sākāra nityāya te'stu | namo devavedāttaśāstrātigāya| namo'vyaktavyaktātmane satsvarūpa

गुणत्रयप्रबोधाय गुणातीताय ते नमः । नमः प्रपंचविदुषे प्रपंचरहिताय ते

guṇatrayaprabodhāya guṇātītāya te namaḥ | namaḥ prapaṃcaviduṣe prapaṃcarahitāya te

क उवाच । इति स्तोत्रं समाकर्ण्य परितुष्टो महेश्वरः । उवाच राममामन्त्र्य तृप्तो वाक्यामृतेन ते

ka uvāca | iti stotraṃ samākarṇya parituṣṭo maheśvaraḥ | uvāca rāmamāmantrya tṛpto vākyāmṛtena te

वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यं यं कामयसे हृदि । जानामि जामदग्न्यं त्वां रेणुकातनयं द्विज

varaṃ vṛṇīṣva mattastvaṃ yaṃ yaṃ kāmayase hṛdi | jānāmi jāmadagnyaṃ tvāṃ reṇukātanayaṃ dvija

राम उवाच । कार्तवीर्येण दुष्टेन कामधेनुमपेक्षतां । जमदग्तिर्हतो रोषाद् अपराधं विना प्रभो

rāma uvāca | kārtavīryeṇa duṣṭena kāmadhenumapekṣatāṃ | jamadagtirhato roṣād aparādhaṃ vinā prabho

रेणुका ताडिता बाणैः समन्ताज्जननी मम। एकविंशतिसंख्याकैर्भुक्त्वाऽपि सेनया सह

reṇukā tāḍitā bāṇaiḥ samantājjananī mama| ekaviṃśatisaṃkhyākairbhuktvā'pi senayā saha

जहि तं दुष्टनृपतिमिति मात्रा नियोजितः । त्वामहं शरणं यात उपायं वद तद्वधे

jahi taṃ duṣṭanṛpatimiti mātrā niyojitaḥ | tvāmahaṃ śaraṇaṃ yāta upāyaṃ vada tadvadhe

त्रिःसप्तवारं तेनैव कुर्यां निःक्षत्रियां महीम् । क उवाच । एवं विदिततत्वार्थो महादेवो जगाद् तम्

triḥsaptavāraṃ tenaiva kuryāṃ niḥkṣatriyāṃ mahīm | ka uvāca | evaṃ viditatatvārtho mahādevo jagād tam

आलोक्य प्रणिधानेन जयोपायं सुखावहम् । षडक्षरं महामन्त्रं द्विरदाननतोषकम्

ālokya praṇidhānena jayopāyaṃ sukhāvaham | ṣaḍakṣaraṃ mahāmantraṃ dviradānanatoṣakam

कथयामास रामाय जपं कुरु प्रयत्नतः । लक्षमात्रं च होमं च दशांशेन समाचार

kathayāmāsa rāmāya japaṃ kuru prayatnataḥ | lakṣamātraṃ ca homaṃ ca daśāṃśena samācāra

1.82.20

तर्पणं तद्दशांशेन तद्दशांशेन भोजनम् । ब्राह्मणानां महाभक्त्या प्रसन्नो भविता भुवि

tarpaṇaṃ taddaśāṃśena taddaśāṃśena bhojanam | brāhmaṇānāṃ mahābhaktyā prasanno bhavitā bhuvi

गजाननो देवदेवः सर्वकार्यं करिष्यति । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रणम्य भवमादरात्

gajānano devadevaḥ sarvakāryaṃ kariṣyati | iti tadvacanaṃ śrutvā praṇamya bhavamādarāt

आज्ञां गृहीत्वा रामोऽसावचलायां भ्रमन्भ्रमन् । कृष्णाया उत्तरे देशेऽपश्यत्स्थानमनुत्तमम्

ājñāṃ gṛhītvā rāmo'sāvacalāyāṃ bhramanbhraman | kṛṣṇāyā uttare deśe'paśyatsthānamanuttamam

नानावृक्षलताजालैरभिरामं सुसिद्धिदम् । तत्राकरोदनुष्ठानं यथोक्तं तेन शम्भुना

nānāvṛkṣalatājālairabhirāmaṃ susiddhidam | tatrākarodanuṣṭhānaṃ yathoktaṃ tena śambhunā

इन्द्रियाणां च मनसो वृत्तिं स्थाप्य गजानने । आवर्तयन् महामन्त्रमेकांगुष्ठस्थितो द्विजः

indriyāṇāṃ ca manaso vṛttiṃ sthāpya gajānane | āvartayan mahāmantramekāṃguṣṭhasthito dvijaḥ

जुहाव तर्पयामास भोजयामास वै द्विजान् । दशांशेन दशांशेन दशांशेन यथाक्रमम्

juhāva tarpayāmāsa bhojayāmāsa vai dvijān | daśāṃśena daśāṃśena daśāṃśena yathākramam

ततः प्रसन्नो भगवानाविरासीद् गजाननः । चतुर्भुजो महाकायो महामायोऽति सुन्दरः

tataḥ prasanno bhagavānāvirāsīd gajānanaḥ | caturbhujo mahākāyo mahāmāyo'ti sundaraḥ

नागयज्ञोपवीती च नानालंकार शोभितः। मुकुटी कुंडली भ्राजच्चारुगंडो लसन्मुखः

nāgayajñopavītī ca nānālaṃkāra śobhitaḥ| mukuṭī kuṃḍalī bhrājaccārugaṃḍo lasanmukhaḥ

मुक्ताप्रवालमालाभिर्भ्राजद्वक्षा महाभुजः । परशुं कमलं दन्तं मोदकांश्च दधद्भुजैः

muktāpravālamālābhirbhrājadvakṣā mahābhujaḥ | paraśuṃ kamalaṃ dantaṃ modakāṃśca dadhadbhujaiḥ

पुष्करं पुष्करे धृत्वा भामयन् स्वेच्छया विभुः । प्रभया भासयन् सर्वा दिशो विदिश एव च

puṣkaraṃ puṣkare dhṛtvā bhāmayan svecchayā vibhuḥ | prabhayā bhāsayan sarvā diśo vidiśa eva ca

1.82.30

ददर्श रामोऽकस्मात्तं न्यमीलयत चाक्षिणी। तत्तेजसा प्रतिहते तत्तस्तुष्टाव तं द्विजः

dadarśa rāmo'kasmāttaṃ nyamīlayata cākṣiṇī| tattejasā pratihate tattastuṣṭāva taṃ dvijaḥ

राम उवाच। सहस्रादित्य संकाश नमस्ते जगदीश्वर । नमस्ते सर्वविद्येश सर्वसिद्धिप्रदायक

rāma uvāca| sahasrāditya saṃkāśa namaste jagadīśvara | namaste sarvavidyeśa sarvasiddhipradāyaka

विघ्नानां पतये तुभ्यं विघ्ननिवारण । सर्वान्तर्यामिणे तुभ्यं नमः सर्वप्रियंकर

vighnānāṃ pataye tubhyaṃ vighnanivāraṇa | sarvāntaryāmiṇe tubhyaṃ namaḥ sarvapriyaṃkara

भक्तप्रियाय देवाय नमो ज्ञानस्वरूपिणे । नमो विश्वस्यकर्त्रे ते नमस्तत्पालकाय च

bhaktapriyāya devāya namo jñānasvarūpiṇe | namo viśvasyakartre te namastatpālakāya ca

निवारय महाविघ्नं तपोनाशकरं मम। क उवाच । इति स्तुतिं समाकर्ण्य सौम्यतेजा गजाननः

nivāraya mahāvighnaṃ taponāśakaraṃ mama| ka uvāca | iti stutiṃ samākarṇya saumyatejā gajānanaḥ

उवाच रामं संभ्रान्तं स्वस्यैव तिग्मतेजसा । गणेश उवाच । यं ध्यायसि दिवारात्रौ मन्त्रं जप्त्वा षडक्षरम्

uvāca rāmaṃ saṃbhrāntaṃ svasyaiva tigmatejasā | gaṇeśa uvāca | yaṃ dhyāyasi divārātrau mantraṃ japtvā ṣaḍakṣaram

वरं दातुं समायातः सोऽहं राम तवाधुना । वरं वृणीष्व मत्तस्त्वं यद्यद् वांछसि चेतसा

varaṃ dātuṃ samāyātaḥ so'haṃ rāma tavādhunā | varaṃ vṛṇīṣva mattastvaṃ yadyad vāṃchasi cetasā

ब्रह्मांडानामनेकानां सृष्टा पाताऽपहारकः । नैव जान्नन्ति मे रूपं ब्रह्माद्या मुनयोऽपि च

brahmāṃḍānāmanekānāṃ sṛṣṭā pātā'pahārakaḥ | naiva jānnanti me rūpaṃ brahmādyā munayo'pi ca

राजर्षयश्च सर्वेऽपि सोऽहं ते दर्शनं गताः । राम उवाच । योऽप्रमेयोऽखिलाधार: सृष्टिसंहारकारकः

rājarṣayaśca sarve'pi so'haṃ te darśanaṃ gatāḥ | rāma uvāca | yo'prameyo'khilādhāra: sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ

यो न वेदैर्न तपसा न यज्ञैर्र्कतसंचयैः। न दानैर्नैव योगैश्च जनानां दृष्टिगोचरः

yo na vedairna tapasā na yajñairrkatasaṃcayaiḥ| na dānairnaiva yogaiśca janānāṃ dṛṣṭigocaraḥ

1.82.40

सोऽहं त्वं हि मया दृष्टोऽनुग्राहात्तव विघ्नप । किमन्यद्वरये देव भक्तिं देहि निजां दृढाम्

so'haṃ tvaṃ hi mayā dṛṣṭo'nugrāhāttava vighnapa | kimanyadvaraye deva bhaktiṃ dehi nijāṃ dṛḍhām

गणेश उवाच । भविता मम भक्तिस्ते दृढा राम द्विजोत्तम् । प्रलोभितस्यापि वरैर्न ते बुद्धिः सुविह्वला

gaṇeśa uvāca | bhavitā mama bhaktiste dṛḍhā rāma dvijottam | pralobhitasyāpi varairna te buddhiḥ suvihvalā

परशुं मे गृहाण त्वं सर्वशत्रुनिबर्हणम् । नाम ते परशुरामेति त्र्यलोक्ये ख्यातिमेष्यति

paraśuṃ me gṛhāṇa tvaṃ sarvaśatrunibarhaṇam | nāma te paraśurāmeti tryalokye khyātimeṣyati

क उवाच । एवं तस्मै वरं दत्त्वा परशुं च गजाननः । पश्यतां सर्वलोकानामन्तर्धानं ययौ तदा

ka uvāca | evaṃ tasmai varaṃ dattvā paraśuṃ ca gajānanaḥ | paśyatāṃ sarvalokānāmantardhānaṃ yayau tadā

रामो स्थापयामास महागणपतिं तदा । ब्राह्मणैर्वेदवेदांगशास्त्रविद्भिः समं मुदा । ब्राह्मणान्भोजयामास दत्त्वा दानान्यनेकशः

rāmo sthāpayāmāsa mahāgaṇapatiṃ tadā | brāhmaṇairvedavedāṃgaśāstravidbhiḥ samaṃ mudā | brāhmaṇānbhojayāmāsa dattvā dānānyanekaśaḥ

प्रासादं कारयामास रत्नस्तंभयुतं दृढम् । संपूज्य तं परिक्रम्य प्रणिपत्य गजाननम्

prāsādaṃ kārayāmāsa ratnastaṃbhayutaṃ dṛḍham | saṃpūjya taṃ parikramya praṇipatya gajānanam

रामः प्रसन्नमनसा प्रययौ निजमन्दिरम् । ततो रामो जुहावोच्चैः कार्तवीर्यं धरापतिम्

rāmaḥ prasannamanasā prayayau nijamandiram | tato rāmo juhāvoccaiḥ kārtavīryaṃ dharāpatim

युद्धे तु शातयामास राज्ञो बाहुसहस्रकम् । निःक्षत्रियां च पृथिवीं चक्रे त्रिसप्तवारतः

yuddhe tu śātayāmāsa rājño bāhusahasrakam | niḥkṣatriyāṃ ca pṛthivīṃ cakre trisaptavārataḥ

ब्राह्मणेभ्यो ददौ पृथ्वीं यज्ञं कृत्वा सदक्षिणम् । पुपूजुस्तं तदा लोका ज्ञात्वा विष्णुं तमीश्वरम

brāhmaṇebhyo dadau pṛthvīṃ yajñaṃ kṛtvā sadakṣiṇam | pupūjustaṃ tadā lokā jñātvā viṣṇuṃ tamīśvarama

दृष्ट्वा पराक्रमं तस्य सर्वदेवातिगं दृढम । एवं नानाविधो ब्रह्मन् महिमा ते निरूपितः

dṛṣṭvā parākramaṃ tasya sarvadevātigaṃ dṛḍhama | evaṃ nānāvidho brahman mahimā te nirūpitaḥ

1.82.50

गजाननस्य देवस्य संक्षेपेण मया सुत । निखिलेन न शेषोऽपि क्षमो वक्तुं मुनीश्वर

gajānanasya devasya saṃkṣepeṇa mayā suta | nikhilena na śeṣo'pi kṣamo vaktuṃ munīśvara

उपासनाखंडमिदं शृणुयान्मासवो भुवि । सर्वांन्कामानवाप्नोति गणेशं धाम चाप्नुयात्

upāsanākhaṃḍamidaṃ śṛṇuyānmāsavo bhuvi | sarvāṃnkāmānavāpnoti gaṇeśaṃ dhāma cāpnuyāt

3624

यथेष्टं रमते तत्र यावदाभूत संप्लवम् ॥५२॥ (

yatheṣṭaṃ ramate tatra yāvadābhūta saṃplavam ||52|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे रामवरदानं नाम द्वयशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe rāmavaradānaṃ nāma dvayaśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८३ प्रारंभ :- मुनिरुवाच । कस्मिन् स्थाने तपोऽकारि रामेण परमाद्भुतम् । तन्मे कथय लोकेश तृप्तिं मे नास्ति शण्वतः

adhyāya 83 prāraṃbha :- muniruvāca | kasmin sthāne tapo'kāri rāmeṇa paramādbhutam | tanme kathaya lokeśa tṛptiṃ me nāsti śaṇvataḥ

क उवाच । मयूरेश्वरनाम्ना यत्क्षेत्रं ख्यातं चतुर्युगे । यत्रावतीर्णो देवेशो मयूरारूढ एव सः

ka uvāca | mayūreśvaranāmnā yatkṣetraṃ khyātaṃ caturyuge | yatrāvatīrṇo deveśo mayūrārūḍha eva saḥ

कमलासुर नामानमहनद् दैत्यपुंगवम् । यस्मान् मयूरमारूढो मयूरेश इति स्फुटम्

kamalāsura nāmānamahanad daityapuṃgavam | yasmān mayūramārūḍho mayūreśa iti sphuṭam

संस्तुतो देवमुनिभिर्लोके तां ख्यातिमागमत् । तत्रानुष्ठानमकरोदवाप परशुं ततः

saṃstuto devamunibhirloke tāṃ khyātimāgamat | tatrānuṣṭhānamakarodavāpa paraśuṃ tataḥ

स्वयं परशुरामोऽभून्नाम्ना ख्यातस्त्रिविष्टपे । इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृणु तं मुनिसत्तम

svayaṃ paraśurāmo'bhūnnāmnā khyātastriviṣṭape | itihāsaṃ pravakṣyāmi śṛṇu taṃ munisattama

तारकोनाम दैत्योऽभून्महाबल पराक्रमः । दिव्यवर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम्

tārakonāma daityo'bhūnmahābala parākramaḥ | divyavarṣasahasraṃ sa tapastepe sudāruṇam

ततः प्रसन्नो ब्रह्माऽस्मै ददौ सर्वांभयं द्विज । देवर्षियक्षगन्धर्वोरगराक्षसहस्ततः

tataḥ prasanno brahmā'smai dadau sarvāṃbhayaṃ dvija | devarṣiyakṣagandharvoragarākṣasahastataḥ

तच्छस्त्रास्त्रगणान् मृत्युर्न ते क्वापि भवेदिति । उत्पत्स्यते यदा स्कन्दस्ततस्ते मरणं भवेत

tacchastrāstragaṇān mṛtyurna te kvāpi bhavediti | utpatsyate yadā skandastataste maraṇaṃ bhaveta

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य बलगर्वसमायुतः । तारकोऽपीडयल्लोकांस्त्रैलोक्ये वसतो मुने

iti tadvākyamākarṇya balagarvasamāyutaḥ | tārako'pīḍayallokāṃstrailokye vasato mune

1.83.10

वेदाध्ययननिष्ठांश्च तपोऽनुष्ठानकारिणः । अग्निहोत्ररतानन्यान् कारागारेऽक्षिपद् द्विजान्

vedādhyayananiṣṭhāṃśca tapo'nuṣṭhānakāriṇaḥ | agnihotraratānanyān kārāgāre'kṣipad dvijān

सर्वान् राज्ञोऽथ नागांश्च वशे कृत्वा दिवं ययौ । इन्द्रादयस्तदा देवा हिमाचल गुहां गताः

sarvān rājño'tha nāgāṃśca vaśe kṛtvā divaṃ yayau | indrādayastadā devā himācala guhāṃ gatāḥ

तद् भयान्नाभवत् क्वापि यजनं पूजनं तथा। अहमेवेश्वरो देवो ब्राह्मणः कुलदेवता

tad bhayānnābhavat kvāpi yajanaṃ pūjanaṃ tathā| ahameveśvaro devo brāhmaṇaḥ kuladevatā

अहं नमस्य पूज्यश्च नान्यो जगति वर्तते । यश्चान्यान् प्रणमेत् क्वापि पूजयेद्वा कदाचन

ahaṃ namasya pūjyaśca nānyo jagati vartate | yaścānyān praṇamet kvāpi pūjayedvā kadācana

स दण्ड्यस्ताडनीयः स्याद् गच्छेद्वा यमसादनम् । एवं सर्वेषु लोकेषु ख्यापयामास दूततः

sa daṇḍyastāḍanīyaḥ syād gacchedvā yamasādanam | evaṃ sarveṣu lokeṣu khyāpayāmāsa dūtataḥ

ततः सर्वे जना रिक्ता जाता: सज्जनवर्जिताः । निःस्वाध्यायवषट्कारा यज्ञदानविवर्जिताः

tataḥ sarve janā riktā jātā: sajjanavarjitāḥ | niḥsvādhyāyavaṣaṭkārā yajñadānavivarjitāḥ

उच्छिन्नकुलधर्मांश्च स्वाचाररहिताः खलाः । मुनयः साधवः सर्वे गिरिगह्वरमाश्रिताः

ucchinnakuladharmāṃśca svācārarahitāḥ khalāḥ | munayaḥ sādhavaḥ sarve girigahvaramāśritāḥ

देवं ते प्रार्थयामासुः कथं दैत्यो विवर्द्धितः । विना त्वां शरणं शम्भो यामः कं जगदीश्वरम्

devaṃ te prārthayāmāsuḥ kathaṃ daityo vivarddhitaḥ | vinā tvāṃ śaraṇaṃ śambho yāmaḥ kaṃ jagadīśvaram

निर्माता रक्षिता धाता संहर्ता जगतां विभो । दावानलो वनमिव दहतेऽस्मान्स दर्पतः

nirmātā rakṣitā dhātā saṃhartā jagatāṃ vibho | dāvānalo vanamiva dahate'smānsa darpataḥ

यदि ते संजिहीर्षा स्यात् संहरस्व स्वयं जगत् । नोचेत् संहर दैत्यं त्वं तारकं सर्वपीडकम्

yadi te saṃjihīrṣā syāt saṃharasva svayaṃ jagat | nocet saṃhara daityaṃ tvaṃ tārakaṃ sarvapīḍakam

1.83.20

एवं संप्रार्थ्य तेपुस्ते दुष्करं तप उत्तमम् । पत्रभक्ष्या वायुभक्ष्या निराहारा जलाशिनः

evaṃ saṃprārthya tepuste duṣkaraṃ tapa uttamam | patrabhakṣyā vāyubhakṣyā nirāhārā jalāśinaḥ

एवं स्थितेषु मुनिषु तेनाज्ञातेषु दैत्यराट् । ऐन्द्रं पदं समास्थाय ब्रह्माणं समताडयत्

evaṃ sthiteṣu muniṣu tenājñāteṣu daityarāṭ | aindraṃ padaṃ samāsthāya brahmāṇaṃ samatāḍayat

विष्णुस्ततोऽगमत् क्षीरसागरं निद्रितुं मुने । त्यक्त्वा कैलासमगमच्छंकरोपि गुहान्तरम्

viṣṇustato'gamat kṣīrasāgaraṃ nidrituṃ mune | tyaktvā kailāsamagamacchaṃkaropi guhāntaram

दिक्पाला दिग्गजाश्चापि नानागह्वरमाश्रिताः । तेषां स्थानेऽस्थापयत्स दैत्यानन्यांश्च दैत्यराट्

dikpālā diggajāścāpi nānāgahvaramāśritāḥ | teṣāṃ sthāne'sthāpayatsa daityānanyāṃśca daityarāṭ

अचलामचलस्तिष्ठन् पालयामास वै प्रजाः। गर्जते स्वस्वभावेन कम्पतेऽथ त्रिविष्टपम्

acalāmacalastiṣṭhan pālayāmāsa vai prajāḥ| garjate svasvabhāvena kampate'tha triviṣṭapam

तत इन्द्रादयो देवास्तुष्टवुर्गिरिगह्वरे । गिरिशं गिरिजानाथं गिरा गंभीरया मुदा

tata indrādayo devāstuṣṭavurgirigahvare | giriśaṃ girijānāthaṃ girā gaṃbhīrayā mudā

देवा ऊचुः । देवाधिभूमिगगनेन शशिस्वरूप। वाय्वग्निरूप यजमान जलस्वरूप । त्वं स्थावरानथ चरान् सृजसेऽवसीश । त्वं सर्वमेव हरसे निजयेच्छयेश

devā ūcuḥ | devādhibhūmigaganena śaśisvarūpa| vāyvagnirūpa yajamāna jalasvarūpa | tvaṃ sthāvarānatha carān sṛjase'vasīśa | tvaṃ sarvameva harase nijayecchayeśa

तन्नोचितं त्वयि परे परदुःखहारिन्। स्वीयं यशःपरगतं बहुधाऽद्य कर्तुम् । तन्नाशयैनमथवा सकलान् मुनींश्च । देवान् द्वयोश्च भजनं परिविष्टचित्तान्

tannocitaṃ tvayi pare paraduḥkhahārin| svīyaṃ yaśaḥparagataṃ bahudhā'dya kartum | tannāśayainamathavā sakalān munīṃśca | devān dvayośca bhajanaṃ pariviṣṭacittān

कं वा व्रजेम शरणं त्वदृते गिरीश । कं बा भजेम भगवंस्त्वदृते महेश । कं वा वदेम वृजिनार्दन पार्वतीश । को वाऽवितुं प्रभवति त्वदृतेऽखिलेश

kaṃ vā vrajema śaraṇaṃ tvadṛte girīśa | kaṃ bā bhajema bhagavaṃstvadṛte maheśa | kaṃ vā vadema vṛjinārdana pārvatīśa | ko vā'vituṃ prabhavati tvadṛte'khileśa

क उवाच । एवं ते तुष्टुवुर्यावच्छुश्रुवुस्तावदेव हि । नभोवाणीं सर्वदेवा हरपुत्रो यदा भवेत्

ka uvāca | evaṃ te tuṣṭuvuryāvacchuśruvustāvadeva hi | nabhovāṇīṃ sarvadevā haraputro yadā bhavet

1.83.30

तदाऽस्य नाशो भविता यत्नं कुरूत तत्र वै । नभोवाणी समाकर्ण्य सर्वे हर्षसमन्विताः

tadā'sya nāśo bhavitā yatnaṃ kurūta tatra vai | nabhovāṇī samākarṇya sarve harṣasamanvitāḥ

कैलासं देवनिलयमापुरिन्द्रादयः सुराः । नापश्यच्छंकरं तत्र ददृशुः पुरतोऽमरः

kailāsaṃ devanilayamāpurindrādayaḥ surāḥ | nāpaśyacchaṃkaraṃ tatra dadṛśuḥ purato'maraḥ

मूलप्रकृतिरूपां तामुमां सर्वे विजिज्ञपुः । तारके तारकज्ञानप्रदे तारय तारकात्

mūlaprakṛtirūpāṃ tāmumāṃ sarve vijijñapuḥ | tārake tārakajñānaprade tāraya tārakāt

त्रैलोक्यपीडकाद् दुष्टात् पदभ्रष्टान् मुनीन सुरान् । तथा विचिन्त्यतां मातस्तस्य नाशो भवेद्यथा

trailokyapīḍakād duṣṭāt padabhraṣṭān munīna surān | tathā vicintyatāṃ mātastasya nāśo bhavedyathā

मातस्त्वां प्रणमाम देवजननीं त्रैलोक्यरक्षाकरे । शर्वाणि त्रिपुरे परात्परकले ब्रह्मादिभिः संस्तुते । त्वं वेदैरनिरूपिते कुरु जगत् कल्याणमीश प्रिये । स्वेच्छोपात्तसुविग्रहे सुरहरे वैश्वादि भूतेऽनघे

mātastvāṃ praṇamāma devajananīṃ trailokyarakṣākare | śarvāṇi tripure parātparakale brahmādibhiḥ saṃstute | tvaṃ vedairanirūpite kuru jagat kalyāṇamīśa priye | svecchopāttasuvigrahe surahare vaiśvādi bhūte'naghe

क उवाच । एवं संप्रार्थिता देवी विश्वमाता जगाद तान्। नभोवाणी मया ज्ञाता शंकरः शं करिष्यति

ka uvāca | evaṃ saṃprārthitā devī viśvamātā jagāda tān| nabhovāṇī mayā jñātā śaṃkaraḥ śaṃ kariṣyati

सहैव यान्तु सर्वेऽपि मया यत्र स शंकरः । परं नियममास्थाय कुरुते परमं तपः

sahaiva yāntu sarve'pi mayā yatra sa śaṃkaraḥ | paraṃ niyamamāsthāya kurute paramaṃ tapaḥ

इत्युक्त्वा सर्वदेवान्सा भिल्लीवेशमधारयत् । यां दृष्ट्वा परमो योगी कामबाणार्दितो भवेत्

ityuktvā sarvadevānsā bhillīveśamadhārayat | yāṃ dṛṣṭvā paramo yogī kāmabāṇārdito bhavet

देवा अपि तदा केजिज्जाता मदनविह्वलाः । उर्वशी मेनका रम्भा पूर्वचित्ती रतिस्तथा

devā api tadā kejijjātā madanavihvalāḥ | urvaśī menakā rambhā pūrvacittī ratistathā

लज्जिता तां निरीक्ष्यैव सर्वावयवसुन्दराम् । ते देवा सा च गिरिजा प्राप्ता ब्रह्मन् शिवान्तिकम्

lajjitā tāṃ nirīkṣyaiva sarvāvayavasundarām | te devā sā ca girijā prāptā brahman śivāntikam

1.83.40

स्थाणुं तं स्थाणुभूतं च ध्याननिश्चललोचनम् । ध्यायन्तं मनसा ब्रह्म जपन्तं निष्परिग्रहम्

sthāṇuṃ taṃ sthāṇubhūtaṃ ca dhyānaniścalalocanam | dhyāyantaṃ manasā brahma japantaṃ niṣparigraham

ददृशुः सर्वदेवास्ते भिल्ली चापि त्रिलोचनम् । तत ऊचेऽखिलान्देवानुमोपायं सुखावहम्

dadṛśuḥ sarvadevāste bhillī cāpi trilocanam | tata ūce'khilāndevānumopāyaṃ sukhāvaham

देहातीत इवास्तेऽसौ तपोनिष्ठः सदाशिवः । एतस्य देहभावार्थं कामं विज्ञापयन्तु च

dehātīta ivāste'sau taponiṣṭhaḥ sadāśivaḥ | etasya dehabhāvārthaṃ kāmaṃ vijñāpayantu ca

तेनेषुणा यदा विद्धः एकनिष्ठः सदाशिवः । यास्यते देहभावं स तदा कार्यं भविष्यति

teneṣuṇā yadā viddhaḥ ekaniṣṭhaḥ sadāśivaḥ | yāsyate dehabhāvaṃ sa tadā kāryaṃ bhaviṣyati

ततो देवाः सर्व एव कामं सस्मरुरुत्कटम् । समागतं तमूचुस्ते स्वकार्य कृतनिश्चयाः

tato devāḥ sarva eva kāmaṃ sasmarurutkaṭam | samāgataṃ tamūcuste svakārya kṛtaniścayāḥ

प्रार्थयामासुरपरे स्वकार्याय मनोभवम् । विभुस्त्वमसि लोकानां चरेषु स्थावरेषु च

prārthayāmāsurapare svakāryāya manobhavam | vibhustvamasi lokānāṃ careṣu sthāvareṣu ca

त्वयैव जायते सृष्टिस्त्वया व्याप्तमिदं जगत् । अबला कामिनः सर्वे त्वयैव बलवत्तराः

tvayaiva jāyate sṛṣṭistvayā vyāptamidaṃ jagat | abalā kāminaḥ sarve tvayaiva balavattarāḥ

त्वया विना वृथा सर्वं जगत् स्थावरजंगमम् । अतस्त्वयैव कर्तव्यं सर्वेषां कार्यमुत्कटम्

tvayā vinā vṛthā sarvaṃ jagat sthāvarajaṃgamam | atastvayaiva kartavyaṃ sarveṣāṃ kāryamutkaṭam

काम उवाच । यद्यप्यहं विसामग्रिस्यथा युष्मत् प्रसादतः । करिष्यामि वचः कार्यमादेह पतनावधि

kāma uvāca | yadyapyahaṃ visāmagrisyathā yuṣmat prasādataḥ | kariṣyāmi vacaḥ kāryamādeha patanāvadhi

सुमं धनुर्मरालाज्येषुः कटाक्षोऽथ योषितः । विजेष्येऽथापि सकलानमरान् छंकरावधि

sumaṃ dhanurmarālājyeṣuḥ kaṭākṣo'tha yoṣitaḥ | vijeṣye'thāpi sakalānamarān chaṃkarāvadhi

1.83.50

वसन्तं प्रतिलभ्यैव सहायं सकलं सुराः । क उवाच । एवमुक्त्वा गतः कामो यत्रास्तेऽसौ सदाशिवः

vasantaṃ pratilabhyaiva sahāyaṃ sakalaṃ surāḥ | ka uvāca | evamuktvā gataḥ kāmo yatrāste'sau sadāśivaḥ

3675

मोहितुं शंकरं देवं देवानां कार्यसिद्धये ॥५१॥ (

mohituṃ śaṃkaraṃ devaṃ devānāṃ kāryasiddhaye ||51|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे त्र्यशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe tryaśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८४ प्रारंभ :- क उवाच । एवमुक्त्वा गतः कामः सुरकार्यार्थसिद्धये । अपश्यच्छंकरं स्थानं वृक्षवल्लीसमाकुलम्

adhyāya 84 prāraṃbha :- ka uvāca | evamuktvā gataḥ kāmaḥ surakāryārthasiddhaye | apaśyacchaṃkaraṃ sthānaṃ vṛkṣavallīsamākulam

सिंह शार्दूलजुष्टं च पक्षिश्वापदसंयुतम् । स्वयं च निर्ममे मायावाटिकां तत्क्षणेन सः

siṃha śārdūlajuṣṭaṃ ca pakṣiśvāpadasaṃyutam | svayaṃ ca nirmame māyāvāṭikāṃ tatkṣaṇena saḥ

सरोवराणि भूरीणि सुधारूपजलानि च । अनेक कुसुमान् वृक्षा नागव्यूतिसुगन्धिभिः

sarovarāṇi bhūrīṇi sudhārūpajalāni ca | aneka kusumān vṛkṣā nāgavyūtisugandhibhiḥ

जम्ब्वाम्रबदरी वृक्षान् सुपक्वफलशालिनः । तथैव रम्भा पनसा नारिकेलीः सखर्जुरी:

jambvāmrabadarī vṛkṣān supakvaphalaśālinaḥ | tathaiva rambhā panasā nārikelīḥ sakharjurī:

एलालवंग मारीच वृक्षानन्याननेकशः । अगृहयमाणो गन्धोऽसौ हरनासापुरं ययौ

elālavaṃga mārīca vṛkṣānanyānanekaśaḥ | agṛhayamāṇo gandho'sau haranāsāpuraṃ yayau

उषःकाले हरोऽपश्यज्ज्योत्स्ना जलयं मनोहरम् । अनेक फलपुष्पाढ्यं कामकाननमद्भुतं

uṣaḥkāle haro'paśyajjyotsnā jalayaṃ manoharam | aneka phalapuṣpāḍhyaṃ kāmakānanamadbhutaṃ

तदैव भेदयामास मानसं शूलिनस्तु सः । स्वीयामशोकवनिकां धिक्च के मनसा शिवः

tadaiva bhedayāmāsa mānasaṃ śūlinastu saḥ | svīyāmaśokavanikāṃ dhikca ke manasā śivaḥ

देहभावं गतो देवश्चिन्तयामास कारणम । कृतं केन तपोविघ्नं कृतमेतद्वनं शुभम्

dehabhāvaṃ gato devaścintayāmāsa kāraṇama | kṛtaṃ kena tapovighnaṃ kṛtametadvanaṃ śubham

अकस्माद्रचितं केन दुष्टेनेदं गतायुषा । आबद्ध्य भ्रुकुटीं रोषादारक्त नयनोदरः

akasmādracitaṃ kena duṣṭenedaṃ gatāyuṣā | ābaddhya bhrukuṭīṃ roṣādārakta nayanodaraḥ

1.84.10

कामस्तु भयसंत्रस्तो लीनः क्वापि न गृहयते । इन्द्रादीनां स सस्मार स्मृतास्ते नात्र ते ययुः

kāmastu bhayasaṃtrasto līnaḥ kvāpi na gṛhayate | indrādīnāṃ sa sasmāra smṛtāste nātra te yayuḥ

विमानानि समारूढाः कार्यसिद्धीच्छया सुराः । शिवेन ददृशे तावन् मदनोऽति लघुः कृशः

vimānāni samārūḍhāḥ kāryasiddhīcchayā surāḥ | śivena dadṛśe tāvan madano'ti laghuḥ kṛśaḥ

उद्घाटयंस्तृतीयं स नेत्रं दग्धं मनोभवम् । चकम्पे पृथिवी सर्वा स्वर्गः पातालमेव च

udghāṭayaṃstṛtīyaṃ sa netraṃ dagdhaṃ manobhavam | cakampe pṛthivī sarvā svargaḥ pātālameva ca

मा जहीति ब्रुवन्देवा यावत्तावत्स नेत्रजः । चकार भम्मसात् कामं भस्ममात्रावशेषितम्

mā jahīti bruvandevā yāvattāvatsa netrajaḥ | cakāra bhammasāt kāmaṃ bhasmamātrāvaśeṣitam

ततो भिल्ली महेशानं प्रार्थयामास सादरम् । नमस्कृत्वांजलिं बद्ध्वा त्रैलोक्यहितकाम्यया

tato bhillī maheśānaṃ prārthayāmāsa sādaram | namaskṛtvāṃjaliṃ baddhvā trailokyahitakāmyayā

त्रैलोक्यदाहकं वह्निमुपसंहर शंकर । ब्रह्मलब्धवरो दैत्यस्तारकोऽति महाबली

trailokyadāhakaṃ vahnimupasaṃhara śaṃkara | brahmalabdhavaro daityastārako'ti mahābalī

आक्रान्तं तेन त्रैलोक्यं निःस्वाध्यायं निराहुति । स्थानच्युताः सुरा सर्वे त्वां दृष्ट्वा तपसि स्थितम्

ākrāntaṃ tena trailokyaṃ niḥsvādhyāyaṃ nirāhuti | sthānacyutāḥ surā sarve tvāṃ dṛṣṭvā tapasi sthitam

त्वरया काममामन्त्र्य देहभावाय तेऽनघ । अप्रेषयन्स वै भस्म जातः श्रेष्ठापराधतः

tvarayā kāmamāmantrya dehabhāvāya te'nagha | apreṣayansa vai bhasma jātaḥ śreṣṭhāparādhataḥ

इदानीं देव रक्षास्मांस्त्वामेव शरणं गतान् । विख्यातस्त्रिषु लोकेषु शरणागत पालकः

idānīṃ deva rakṣāsmāṃstvāmeva śaraṇaṃ gatān | vikhyātastriṣu lokeṣu śaraṇāgata pālakaḥ

क्षमस्व कृपणानां त्वं देवानां शरणैषिणाम् । अपराधं महादेव करुणाकर शंकर

kṣamasva kṛpaṇānāṃ tvaṃ devānāṃ śaraṇaiṣiṇām | aparādhaṃ mahādeva karuṇākara śaṃkara

1.84.20

क उवाज । इति तस्या वचः श्रुत्वा स्वाङ्घ्रिस्थशिरसो मुने । जगाद हास्यवदनो वह्निं संहृत्य शंकरः

ka uvāja | iti tasyā vacaḥ śrutvā svāṅghristhaśiraso mune | jagāda hāsyavadano vahniṃ saṃhṛtya śaṃkaraḥ

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ देवानां रक्षणं कृतमद्य मे। पादयोः पतितायास्ते वचसा प्रणयेन च

uttiṣṭhottiṣṭha devānāṃ rakṣaṇaṃ kṛtamadya me| pādayoḥ patitāyāste vacasā praṇayena ca

3697

तत आलिंग्य सहसा भिल्लीमंकमथानयत् । वृषभारुह्य च तया सार्द्धं कैलासमागमत् ॥२२॥ (

tata āliṃgya sahasā bhillīmaṃkamathānayat | vṛṣabhāruhya ca tayā sārddhaṃ kailāsamāgamat ||22|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे कामदहनं नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe kāmadahanaṃ nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८५ प्रारंभ :- क उवाच । शिवस्यालिंगनाद् भिल्ली मदनानलदीपिता । नाप क्वापि सुखं देवी निर्जले शफरी यथा

adhyāya 85 prāraṃbha :- ka uvāca | śivasyāliṃganād bhillī madanānaladīpitā | nāpa kvāpi sukhaṃ devī nirjale śapharī yathā

पतिता जलमध्ये सा शीतलोशीरशालिनी। न शर्म लेभे तत्रापि स्थले निद्रां न चालभत्

patitā jalamadhye sā śītalośīraśālinī| na śarma lebhe tatrāpi sthale nidrāṃ na cālabhat

कर्पुरचन्दनं तस्या अधिकं तापमादधे । न शीतलपदार्थोऽस्याः कोऽपि संतोषमादधे

karpuracandanaṃ tasyā adhikaṃ tāpamādadhe | na śītalapadārtho'syāḥ ko'pi saṃtoṣamādadhe

एवं बहुतिथे काले सास्थिचर्मावशोषिता। ततो गिरिशमागम्य गिरिजा गिरमब्रवीत्

evaṃ bahutithe kāle sāsthicarmāvaśoṣitā| tato giriśamāgamya girijā giramabravīt

न त्वं मृशसि मां देव कामवस्थां गताऽस्मि ह । दग्धोऽपि मदनो मह्यमत्यन्तं पीडयत्यहो

na tvaṃ mṛśasi māṃ deva kāmavasthāṃ gatā'smi ha | dagdho'pi madano mahyamatyantaṃ pīḍayatyaho

नानोपायाः कृतास्तस्य शान्तये न च साऽभवत् । येनोपायेन शान्तिः स्यात्स तं कुरु मम प्रभो

nānopāyāḥ kṛtāstasya śāntaye na ca sā'bhavat | yenopāyena śāntiḥ syātsa taṃ kuru mama prabho

इति वाक्यं समाकर्ण्य प्रियायाः प्रियकृद्धरः । रहस्येतां करे कृत्वा पर्यंके पर्यवेशयत्

iti vākyaṃ samākarṇya priyāyāḥ priyakṛddharaḥ | rahasyetāṃ kare kṛtvā paryaṃke paryaveśayat

रेमे तया यथेष्टं स मदनेन वशीकृतः। मृतेनापि कृतं तेन महत्कार्यं सुरेरितम्

reme tayā yatheṣṭaṃ sa madanena vaśīkṛtaḥ| mṛtenāpi kṛtaṃ tena mahatkāryaṃ sureritam

अनंगेन समो नैव धन्वीति यश आष्तवान् । तयोस्तु क्रीडतो याताः षष्टिसाहस्रवत्सराः

anaṃgena samo naiva dhanvīti yaśa āṣtavān | tayostu krīḍato yātāḥ ṣaṣṭisāhasravatsarāḥ

1.85.10

भ्रष्टस्थाना मुनिसुराः श्रुत्वा मदनचेष्टितम् । कैलासं पुनरायातास्तत्र क्रीडारतं हरम्

bhraṣṭasthānā munisurāḥ śrutvā madanaceṣṭitam | kailāsaṃ punarāyātāstatra krīḍārataṃ haram

ज्ञात्वा तूष्णीं स्थितास्तत्र चिन्ताव्याकुलचेतसः । तारकासुरभीतास्ते पुनर्गह्वरमागता

jñātvā tūṣṇīṃ sthitāstatra cintāvyākulacetasaḥ | tārakāsurabhītāste punargahvaramāgatā

कदा वधो भवेदस्य कदा स्थानानि याम च । करिष्यति कदा शम्भुरस्माकं दुःखनाशनम्

kadā vadho bhavedasya kadā sthānāni yāma ca | kariṣyati kadā śambhurasmākaṃ duḥkhanāśanam

इति चिन्तार्णवे मग्ना यावद् ब्रह्मादयः सुराः । तावदूचे सुराचार्यो वाक्यं मे शृणुतानघाः

iti cintārṇave magnā yāvad brahmādayaḥ surāḥ | tāvadūce surācāryo vākyaṃ me śṛṇutānaghāḥ

प्रेषयन्त्वखिला वह्निं रूपान्तरधरं हरम् । स हरं बोधयित्वाशु भवत्कार्यं भविष्यति

preṣayantvakhilā vahniṃ rūpāntaradharaṃ haram | sa haraṃ bodhayitvāśu bhavatkāryaṃ bhaviṣyati

ततस्ते वह्निमाकार्य तुष्टुवुर्विविधैः स्तवैः । देवा ऊचुः । त्वत्तो यज्ञक्रिया ब्रह्मन् संस्काराः सर्व एव हि

tataste vahnimākārya tuṣṭuvurvividhaiḥ stavaiḥ | devā ūcuḥ | tvatto yajñakriyā brahman saṃskārāḥ sarva eva hi

अपां त्वमसि हेतुश्च देवानां मुखमेव च । अग्निहोत्रप्रणेता त्वं गार्हपत्यादिनामभिः

apāṃ tvamasi hetuśca devānāṃ mukhameva ca | agnihotrapraṇetā tvaṃ gārhapatyādināmabhiḥ

त्वमेव पिबसीशाब्धि वारि नित्यं महत्तरम् । त्वमेव पचसे नृणाम् जठरे षड्रसानपि

tvameva pibasīśābdhi vāri nityaṃ mahattaram | tvameva pacase nṛṇām jaṭhare ṣaḍrasānapi

त्वमेव सर्वजन्तूनां सन्धौ सन्धौ विचेष्टसे । त्वया त्यक्तं प्रेतसंज्ञां लभते दह्यते त्वया

tvameva sarvajantūnāṃ sandhau sandhau viceṣṭase | tvayā tyaktaṃ pretasaṃjñāṃ labhate dahyate tvayā

हेतुस्त्वमसि देवेश जन्तूनां प्राणधारणे। त्वयाद्भिश्च विना नान्नं पक्तुं शक्यं न च क्वचित् । त्वमेव ब्रह्मा रुद्रश्च सूर्यश्चानेक रूपधृक्

hetustvamasi deveśa jantūnāṃ prāṇadhāraṇe| tvayādbhiśca vinā nānnaṃ paktuṃ śakyaṃ na ca kvacit | tvameva brahmā rudraśca sūryaścāneka rūpadhṛk

1.85.20

त्वमेव जायसे मूलं क्रोधस्य जगदीश्वर । यत्र तत्र भवेत्तेजस्तत्तद्रूपं तवैव च

tvameva jāyase mūlaṃ krodhasya jagadīśvara | yatra tatra bhavettejastattadrūpaṃ tavaiva ca

अतस्त्वां प्रार्थयामोऽद्य त्रिलोक्या उपकारक । त्रैलोक्याक्रमणं तेन तारकेण कृतं विभो

atastvāṃ prārthayāmo'dya trilokyā upakāraka | trailokyākramaṇaṃ tena tārakeṇa kṛtaṃ vibho

जानासि तन्नभोवाणीं कामस्यापि च तां गतिम् । पार्वतीहरयोर्बोधं चिरंक्रीडानिमग्नयोः

jānāsi tannabhovāṇīṃ kāmasyāpi ca tāṃ gatim | pārvatīharayorbodhaṃ ciraṃkrīḍānimagnayoḥ

कुरु गत्वाऽन्यरूपेण भिक्षां याचस्व तत्र वै। एवं कृते जगत्कार्यमस्माकं च भविष्यति

kuru gatvā'nyarūpeṇa bhikṣāṃ yācasva tatra vai| evaṃ kṛte jagatkāryamasmākaṃ ca bhaviṣyati

ब्रह्मोवाच । इति देववचः श्रुत्वा काषायवसनो द्विजः । भूत्वा शुष्माययौ तत्र यत्रास्तां पार्वतीश्वरौ

brahmovāca | iti devavacaḥ śrutvā kāṣāyavasano dvijaḥ | bhūtvā śuṣmāyayau tatra yatrāstāṃ pārvatīśvarau

क्रीडासक्तौ बहिः स्थित्वा भिक्षां देहीत्युवाच सः । त्रिवारं प्लुतशब्देन द्वाभ्यामपि श्रुतः स्वनः

krīḍāsaktau bahiḥ sthitvā bhikṣāṃ dehītyuvāca saḥ | trivāraṃ plutaśabdena dvābhyāmapi śrutaḥ svanaḥ

ऊचतुर्विस्मितौ तौ तु परस्परमुभौ वचः । परिधत्तां शुके स्वे स्वे कुतोऽत्रायं समागतः

ūcaturvismitau tau tu parasparamubhau vacaḥ | paridhattāṃ śuke sve sve kuto'trāyaṃ samāgataḥ

किमस्मै च प्रदातव्यमिति चिन्तां च चक्रतुः । उमांजलावधाद्वीर्यमशक्ता तस्य धारणे

kimasmai ca pradātavyamiti cintāṃ ca cakratuḥ | umāṃjalāvadhādvīryamaśaktā tasya dhāraṇe

जानती भाविनं चार्थं ददौ सा भिक्षुकाय तत् । भूमौ त्यक्तं दहेदेतत् त्रैलोक्यं सचराचरम्

jānatī bhāvinaṃ cārthaṃ dadau sā bhikṣukāya tat | bhūmau tyaktaṃ dahedetat trailokyaṃ sacarācaram

हरवीर्यमित्यपि यद्वह्निः शापभयात्तयोः । गर्भवाननलो जातो लज्जावानपि तापवान्

haravīryamityapi yadvahniḥ śāpabhayāttayoḥ | garbhavānanalo jāto lajjāvānapi tāpavān

1.85.30

तत्र यत्र ययौ वह्निः शर्म लेभे न तत्र वै। उषस्युत्थाय गंगायां तुलासंस्थे दिवाकरे

tatra yatra yayau vahniḥ śarma lebhe na tatra vai| uṣasyutthāya gaṃgāyāṃ tulāsaṃsthe divākare

स्नातुं यावत्स शौचादि कुरुते तावदेव ह। आगताः षट् स्त्रियस्तत्र स्नातुमूर्जे समाहिताः

snātuṃ yāvatsa śaucādi kurute tāvadeva ha| āgatāḥ ṣaṭ striyastatra snātumūrje samāhitāḥ

अग्निना यत्समुत्सृष्टं गंगेयं च हरप्रिया । धारयिष्यति शक्ता चेज्जलरूपा सुशीतला

agninā yatsamutsṛṣṭaṃ gaṃgeyaṃ ca harapriyā | dhārayiṣyati śaktā cejjalarūpā suśītalā

शिववीर्यं च तत्ताभिः प्राशितं षड्विभागतः । तस्मिन्नेव क्षणे सोऽग्निरन्तर्द्धि समपद्यत

śivavīryaṃ ca tattābhiḥ prāśitaṃ ṣaḍvibhāgataḥ | tasminneva kṣaṇe so'gnirantarddhi samapadyata

अंकुशानि च यातानि दूरदेशं गतेऽनले । परिधाय स्ववस्त्रांस्तास्ततो याता निजं गृहम्

aṃkuśāni ca yātāni dūradeśaṃ gate'nale | paridhāya svavastrāṃstāstato yātā nijaṃ gṛham

ददृशुः पतयस्तासां मुखान्यत्युज्ज्वलानि च । गर्भिण्य इति ते ज्ञात्वा ज्ञानदृष्ट्या मुनीश्वराः

dadṛśuḥ patayastāsāṃ mukhānyatyujjvalāni ca | garbhiṇya iti te jñātvā jñānadṛṣṭyā munīśvarāḥ

अध्यायाः ८१-८५ (cont. 2)

बहिश्चक्रुर्गृहात् सर्वा न प्रदर्श्यं मुखं त्विदम् । ताः समेत्य पुनर्गगां तीरे शर सुशोभिते

bahiścakrurgṛhāt sarvā na pradarśyaṃ mukhaṃ tvidam | tāḥ sametya punargagāṃ tīre śara suśobhite

मुमुचुः स्व स्व गर्भं ताः शुद्धाः स्नाता गृहान्ययुः । षट्सु तासु प्रयातासु स्वं स्वं गर्भं विमुच्य वै

mumucuḥ sva sva garbhaṃ tāḥ śuddhāḥ snātā gṛhānyayuḥ | ṣaṭsu tāsu prayātāsu svaṃ svaṃ garbhaṃ vimucya vai

षण्मुखो द्वादशभुजो बालस्तत्र व्यजायत । तस्य हुंकारमात्रेण निपेतुर्भानि रवाद्भुवि

ṣaṇmukho dvādaśabhujo bālastatra vyajāyata | tasya huṃkāramātreṇa nipeturbhāni ravādbhuvi

चकम्पे धरणी सर्वा शेषः पातालमेव च । द्रुमा उन्मीलिताः सूर्यो नीहाराच्छादितोऽभवत्

cakampe dharaṇī sarvā śeṣaḥ pātālameva ca | drumā unmīlitāḥ sūryo nīhārācchādito'bhavat

1.85.40

एतस्मिन्नन्तरे तत्र नारदो दिव्यदर्शनः । कैलासं गिरिशं दृष्टुं गच्छन्मार्गे ददर्श तम्

etasminnantare tatra nārado divyadarśanaḥ | kailāsaṃ giriśaṃ dṛṣṭuṃ gacchanmārge dadarśa tam

अतिदीप्ततरं बालं दुर्दशं बलवत्तरम् । प्रणिधानेन तं ज्ञात्वा तूष्णीं कैलासमाययौ

atidīptataraṃ bālaṃ durdaśaṃ balavattaram | praṇidhānena taṃ jñātvā tūṣṇīṃ kailāsamāyayau

उवाच पार्वतीं शम्भुं वृत्तांतं सर्वमेव च । जहर्ष पृथिवी सर्वां ज्ञात्वा तं गिरिशात्मजम्

uvāca pārvatīṃ śambhuṃ vṛttāṃtaṃ sarvameva ca | jaharṣa pṛthivī sarvāṃ jñātvā taṃ giriśātmajam

देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वां जगुरद्भुतम् । नारद उवाच । आगच्छता मया दृष्टो गौरि मार्गे तवात्मजः

devadundubhayo nedurgandharvāṃ jaguradbhutam | nārada uvāca | āgacchatā mayā dṛṣṭo gauri mārge tavātmajaḥ

षण्मुखो द्वादशभुजो सूर्यकोटिसमप्रभः । गंगातीरे निपतितस्त्यक्तस्ते षण्मुखो नु किम्

ṣaṇmukho dvādaśabhujo sūryakoṭisamaprabhaḥ | gaṃgātīre nipatitastyaktaste ṣaṇmukho nu kim

कोटिकन्दर्पशोभाढ्यो गर्जितक्षोभिताखिलः । कथं निष्ठुरताऽकारि गौरि सुन्दरबालके

koṭikandarpaśobhāḍhyo garjitakṣobhitākhilaḥ | kathaṃ niṣṭhuratā'kāri gauri sundarabālake

3743

क उवाच । इत्युक्त्वाऽन्तर्हिते तस्मिन्गौरी बालकमभ्यगात् ॥४६॥ (

ka uvāca | ityuktvā'ntarhite tasmingaurī bālakamabhyagāt ||46|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे स्कन्दोपाख्यानं नाम पंचाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe skandopākhyānaṃ nāma paṃcāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ८६-९०

अध्याय ८६ प्रारंभ :- क उवाच । दृष्ट्वा सा तादृशं बालं स्नेहस्नुतपयोधरा । आलिलिंग मुदा बालं तद्धस्तहृदया सती

adhyāya 86 prāraṃbha :- ka uvāca | dṛṣṭvā sā tādṛśaṃ bālaṃ snehasnutapayodharā | āliliṃga mudā bālaṃ taddhastahṛdayā satī

तामूचे मम बालोऽयं गंगागंभीरनिस्वना । ममायमिति तां प्राह वह्निर्बालो गिरेः सुताम्

tāmūce mama bālo'yaṃ gaṃgāgaṃbhīranisvanā | mamāyamiti tāṃ prāha vahnirbālo gireḥ sutām

कृत्तिकाद्याश्च तां प्राहुरस्मज्जातोऽयमर्भकः । अस्माकमेव बालोऽयमिति चुक्रुशुरातुराः

kṛttikādyāśca tāṃ prāhurasmajjāto'yamarbhakaḥ | asmākameva bālo'yamiti cukruśurāturāḥ

एवं विवदमानास्ता याता वह्निपुरोगमाः। कैलासे देवनिलये गिरिशं चन्द्रशेखरम्

evaṃ vivadamānāstā yātā vahnipurogamāḥ| kailāse devanilaye giriśaṃ candraśekharam

गौरी विवेश प्रथमं कटिन्यस्त स्वबालकाः । शिवो गृहीत्वा तं स्वांके शिरस्याघ्राय मन्त्रतः

gaurī viveśa prathamaṃ kaṭinyasta svabālakāḥ | śivo gṛhītvā taṃ svāṃke śirasyāghrāya mantrataḥ

रमयामास परया मुदा देवस्त्रिलोचनः । गंगा वह्निः षट्स्त्रियस्ता गृहं जग्मुर्यथा गतम्

ramayāmāsa parayā mudā devastrilocanaḥ | gaṃgā vahniḥ ṣaṭstriyastā gṛhaṃ jagmuryathā gatam

तन्नामकरणार्थाय ब्रह्मणं च बृहस्पतिम् । आहूय शिव ऊचे तौ नामास्य क्रियतामिति

tannāmakaraṇārthāya brahmaṇaṃ ca bṛhaspatim | āhūya śiva ūce tau nāmāsya kriyatāmiti

ब्रह्माबृहस्पती ऊचतुः । कार्तिके मासि जातोऽयं कार्तिकेय इति स्फुटम् । नामास्य प्रथमं देव पार्वतीनन्दनोऽपि च

brahmābṛhaspatī ūcatuḥ | kārtike māsi jāto'yaṃ kārtikeya iti sphuṭam | nāmāsya prathamaṃ deva pārvatīnandano'pi ca

शरद्वीपेऽयमुत्पन्नः शरजन्मा ततोऽपि च । कृत्तिकाभ्योऽपि जातत्वात् कार्तिकेय इति स्मृतः

śaradvīpe'yamutpannaḥ śarajanmā tato'pi ca | kṛttikābhyo'pi jātatvāt kārtikeya iti smṛtaḥ

1.86.10

यतोऽस्य मातरं षट् ताः स षाण्मातुर इत्यपि । अयं पुत्रस्तारकजित्तारकं च विजेष्यति

yato'sya mātaraṃ ṣaṭ tāḥ sa ṣāṇmātura ityapi | ayaṃ putrastārakajittārakaṃ ca vijeṣyati

देवसेनापतिर्भावी सेनानीरिति शब्दितः । तत एव महासेनः षण्मुखत्वात् षडाननः

devasenāpatirbhāvī senānīriti śabditaḥ | tata eva mahāsenaḥ ṣaṇmukhatvāt ṣaḍānanaḥ

स्कन्नं त्रिवारं रेतो यत् तेन स्कन्दोऽयमुच्यते । तयोस्तु वदतोरेवं शक्राद्या आययुः सुराः

skannaṃ trivāraṃ reto yat tena skando'yamucyate | tayostu vadatorevaṃ śakrādyā āyayuḥ surāḥ

आननन्दुश्च नेमुस्तं पुपूजुस्तुष्टुवुर्जगुः । व्यानशे रोदसी दिव्यं वाद्यशब्दो रसातलम्

ānananduśca nemustaṃ pupūjustuṣṭuvurjaguḥ | vyānaśe rodasī divyaṃ vādyaśabdo rasātalam

ततस्ते प्रार्थयामासुः सेनान्यं प्रणिपत्य च । त्रैलोक्यकंटकं देव जहि त्वं तारकासुरम्

tataste prārthayāmāsuḥ senānyaṃ praṇipatya ca | trailokyakaṃṭakaṃ deva jahi tvaṃ tārakāsuram

नानाभिषेकसम्भारैः सेनापत्येऽभिषिच्य तम् । वैदिकै स्तान्त्रिकैर्मन्त्रैर्नानामुनिसमीरितैः

nānābhiṣekasambhāraiḥ senāpatye'bhiṣicya tam | vaidikai stāntrikairmantrairnānāmunisamīritaiḥ

ततोऽनुज्ञां गृहीत्वा ते देवाः स्वस्थानमागमन् । ऋषयोऽपि निरुद्योगा स्पतस्तेषु यथां पुरा

tato'nujñāṃ gṛhītvā te devāḥ svasthānamāgaman | ṛṣayo'pi nirudyogā spatasteṣu yathāṃ purā

सेनान्यां विद्यमाने नो न भयं विद्यते क्वचित् । स बालो ववृधेऽत्यन्तं शुक्लपक्षे यथा शशी

senānyāṃ vidyamāne no na bhayaṃ vidyate kvacit | sa bālo vavṛdhe'tyantaṃ śuklapakṣe yathā śaśī

एकदा बालभावात्स उड्डीय शशिनं ययौ। गृहीतुं ब्रह्मणाऽवारि नेदृशं साहसं कुरु

ekadā bālabhāvātsa uḍḍīya śaśinaṃ yayau| gṛhītuṃ brahmaṇā'vāri nedṛśaṃ sāhasaṃ kuru

बुद्ध्या बृहस्पति शक्त्या जिगायेन्द्रं च सोऽर्भकः । एकदा सुखमासीनं पार्वत्या सहितं शिवम्

buddhyā bṛhaspati śaktyā jigāyendraṃ ca so'rbhakaḥ | ekadā sukhamāsīnaṃ pārvatyā sahitaṃ śivam

1.86.20

प्रणम्य परिपप्रच्छ सर्वकामार्थसिद्धये। स्कन्द उवाच । पितर्मयाऽश्रावि महा कथा नानाविधाः शुभाः

praṇamya paripapraccha sarvakāmārthasiddhaye| skanda uvāca | pitarmayā'śrāvi mahā kathā nānāvidhāḥ śubhāḥ

सर्वसिद्धिकरं देव पुत्रसंपत् प्रवर्धनम् । सर्वपापहरं चैव धर्मार्थकाममोक्षदम्

sarvasiddhikaraṃ deva putrasaṃpat pravardhanam | sarvapāpaharaṃ caiva dharmārthakāmamokṣadam

त्रैलोक्यस्य गुरोस्त्वत्तस्तृप्तिर्नास्ति तथापि मे । वद मे सर्वशत्रूणां जयकारि व्रतं शुभमि

trailokyasya gurostvattastṛptirnāsti tathāpi me | vada me sarvaśatrūṇāṃ jayakāri vrataṃ śubhami

ईश्वर उवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया स्कन्द सर्वलोकोपकारकम् । व्रतं तेऽहं प्रवक्ष्यामि सर्वसिद्धिकरं नृणाम्

īśvara uvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā skanda sarvalokopakārakam | vrataṃ te'haṃ pravakṣyāmi sarvasiddhikaraṃ nṛṇām

सर्वपापक्षयकरं धर्मार्थकाममोक्षदम् । सर्वशत्रुक्षयकरं पुत्रसंपत् प्रवर्धनम्

sarvapāpakṣayakaraṃ dharmārthakāmamokṣadam | sarvaśatrukṣayakaraṃ putrasaṃpat pravardhanam

अलक्ष्मीसंकटहरं गणनाथस्य तोषकृत । यः करोति नरो भक्त्या सपूज्यस्त्रिदशैरपि

alakṣmīsaṃkaṭaharaṃ gaṇanāthasya toṣakṛta | yaḥ karoti naro bhaktyā sapūjyastridaśairapi

इच्छाविहारी भवति सृष्टिस्थित्यन्तकृच्च सः । दर्शनात्तस्य चान्येषां महापापं लयं व्रजेत्

icchāvihārī bhavati sṛṣṭisthityantakṛcca saḥ | darśanāttasya cānyeṣāṃ mahāpāpaṃ layaṃ vrajet

नात्येषां स्कन्द वरद चतुर्थी व्रतसाम्यता । एवमाकर्ण्य वचनं सेनानीः शंकरेरितम्

nātyeṣāṃ skanda varada caturthī vratasāmyatā | evamākarṇya vacanaṃ senānīḥ śaṃkareritam

पुनः पप्रच्छ पितरं महिमानं व्रतस्य सः । स्कन्द उवाच । विस्तरेण मम ब्रूहि माहात्म्यं व्रतसम्भवम्

punaḥ papraccha pitaraṃ mahimānaṃ vratasya saḥ | skanda uvāca | vistareṇa mama brūhi māhātmyaṃ vratasambhavam

कस्मिन्मासि दिने चास्य प्रारम्भः क्रियते हर । को विधिः किं फलं चास्य कस्याऽभूत् प्रत्ययोऽस्य च

kasminmāsi dine cāsya prārambhaḥ kriyate hara | ko vidhiḥ kiṃ phalaṃ cāsya kasyā'bhūt pratyayo'sya ca

3773

एतन्मे सकलं ब्रूहि यदि तुष्टोऽसि शंकर । सर्वलोकोपकाराय व्रतस्यास्य प्रसिद्धये ॥१.८६.३०॥ (

etanme sakalaṃ brūhi yadi tuṣṭo'si śaṃkara | sarvalokopakārāya vratasyāsya prasiddhaye ||1.86.30|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे स्कन्दोपाख्याने षडशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe skandopākhyāne ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८७ प्रारंभ :- शंकर उवाच । अहं ते कथयिष्यामि व्रतस्यास्य विधिं परम् । श्रावणे तु सिते पक्षे चतुर्थ्यामारभेद् व्रतम्

adhyāya 87 prāraṃbha :- śaṃkara uvāca | ahaṃ te kathayiṣyāmi vratasyāsya vidhiṃ param | śrāvaṇe tu site pakṣe caturthyāmārabhed vratam

तिलामलककल्केन प्रातःस्नानं विधाय च । नित्यनैमित्तिकं सर्वं समाप्य क्रोधवर्जितः

tilāmalakakalkena prātaḥsnānaṃ vidhāya ca | nityanaimittikaṃ sarvaṃ samāpya krodhavarjitaḥ

शुचौ मण्डपिकां कृत्वा कदलीस्तम्भमंडिताम् । इक्षुचामरपुष्पाढयामादर्शां वलिशोभिताम्

śucau maṇḍapikāṃ kṛtvā kadalīstambhamaṃḍitām | ikṣucāmarapuṣpāḍhayāmādarśāṃ valiśobhitām

तन्मध्ये कलशम् स्थाप्य वस्त्रयुग्मेन वेष्टितम् । तत्र चाष्टदलं पद्मं कारयेच्चन्दनेन तु

tanmadhye kalaśam sthāpya vastrayugmena veṣṭitam | tatra cāṣṭadalaṃ padmaṃ kārayeccandanena tu

गुरोराज्ञां गृहीत्वा च पूजाद्रव्याणि प्रोक्षयेत् । उपचारैः षोडशभिः पूजयेद् गणनायकम्

gurorājñāṃ gṛhītvā ca pūjādravyāṇi prokṣayet | upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjayed gaṇanāyakam

कांचनं राजतं वापि स्वस्वशक्त्या विनिर्मितम् । एकविंशति पक्वान्नैरेकविंशति संख्यकैः

kāṃcanaṃ rājataṃ vāpi svasvaśaktyā vinirmitam | ekaviṃśati pakvānnairekaviṃśati saṃkhyakaiḥ

गजाननाय देवाय नैवेद्यं परिकल्पयेत् । एकविंशति मुद्रास्तु दक्षिणार्थं निवेदयेत्

gajānanāya devāya naivedyaṃ parikalpayet | ekaviṃśati mudrāstu dakṣiṇārthaṃ nivedayet

सौवर्णी राजतीर्वापि वित्तशाठ्यं विवर्जितः । एकविंशति दूर्वाश्च श्वेता वा हरिता अपि

sauvarṇī rājatīrvāpi vittaśāṭhyaṃ vivarjitaḥ | ekaviṃśati dūrvāśca śvetā vā haritā api

अर्पयेद्देवदेवाय मन्त्रपुष्पांजलिं तथा । ब्राह्मणान्वेदविदुषः पूजयेदेकविंशतिम्

arpayeddevadevāya mantrapuṣpāṃjaliṃ tathā | brāhmaṇānvedaviduṣaḥ pūjayedekaviṃśatim

1.87.10

भोजयेत्तादृशान्नेन तावद्दानानि दापयेत् । नमेत् क्षमापयेत् पश्चादच्छिद्रमिति वाचयेत्

bhojayettādṛśānnena tāvaddānāni dāpayet | namet kṣamāpayet paścādacchidramiti vācayet

पार्थिवस्य गणेशस्य विधानं कथितं पुरा । पूजाप्रकारः सोऽप्यत्र सर्व एव उदाहृतः

pārthivasya gaṇeśasya vidhānaṃ kathitaṃ purā | pūjāprakāraḥ so'pyatra sarva eva udāhṛtaḥ

कथां तामेव शृणुयात् पश्चाद् बन्धुयुतः स्वयम् । ध्यायन् गणेशं भुंजीत मौनेर्नोपवसेत वा

kathāṃ tāmeva śṛṇuyāt paścād bandhuyutaḥ svayam | dhyāyan gaṇeśaṃ bhuṃjīta maunernopavaseta vā

एवं मासव्रतं कुर्यांद्यावद् भाद्रचतुर्थिका। तस्यां महोत्सवः कार्यो यथाविभवमादरात्

evaṃ māsavrataṃ kuryāṃdyāvad bhādracaturthikā| tasyāṃ mahotsavaḥ kāryo yathāvibhavamādarāt

पूर्वोक्तेन विधानेन पूजयेद् गणनायकम् । रात्रौ जागरणं कार्यं गीतवादित्रनि:स्वनैः

pūrvoktena vidhānena pūjayed gaṇanāyakam | rātrau jāgaraṇaṃ kāryaṃ gītavāditrani:svanaiḥ

पुराणश्रवणैरन्यैर्नानाख्यानवरैरपि । सहस्रनाममन्त्रेण स्तुवीत द्विरदाननम् । प्रभाते विमलं स्नात्वा पूजयेद् द्विरदाननम्

purāṇaśravaṇairanyairnānākhyānavarairapi | sahasranāmamantreṇa stuvīta dviradānanam | prabhāte vimalaṃ snātvā pūjayed dviradānanam

ब्राह्मणान् भोजयेद् भक्त्या शतं चैवैकविंशतिम् । गोभूकांचन वस्त्राणि भूषणानि धनानि च

brāhmaṇān bhojayed bhaktyā śataṃ caivaikaviṃśatim | gobhūkāṃcana vastrāṇi bhūṣaṇāni dhanāni ca

तेभ्यो दद्याद्यथाशक्ति दीनान्धकृपणेषु च । अशक्तौ भोजयेदेकं विंशत्येकं तु वाडवान्

tebhyo dadyādyathāśakti dīnāndhakṛpaṇeṣu ca | aśaktau bhojayedekaṃ viṃśatyekaṃ tu vāḍavān

ब्राह्मणाय प्रदातव्या मूर्तिश्चेद्धातुनिर्मिताः । अन्यथा परमोत्साहैर्जलमध्ये विसर्जयेत्

brāhmaṇāya pradātavyā mūrtiśceddhātunirmitāḥ | anyathā paramotsāhairjalamadhye visarjayet

दिव्यवादित्रनिर्घोषैर्नरयानस्थितां च ताम् । छत्रध्वजपताकाभिर्वेदगीतादिनिःस्वनैः

divyavāditranirghoṣairnarayānasthitāṃ ca tām | chatradhvajapatākābhirvedagītādiniḥsvanaiḥ

1.87.20

बालानां दण्डयुद्धैश्च तां विसृज्य गृहं व्रजेत् । व्रतमेवं तु यः कुर्यादेकवारं षडानन

bālānāṃ daṇḍayuddhaiśca tāṃ visṛjya gṛhaṃ vrajet | vratamevaṃ tu yaḥ kuryādekavāraṃ ṣaḍānana

सर्वान् कामानवाप्यैव गाणेशं पदमाप्नुयात् । ब्रह्मणाऽकारि सृष्टयर्थं एकार्णं जपता मनुम् । प्रत्यक्षो विकटस्तस्य सामर्थ्यं विविधं ददौ

sarvān kāmānavāpyaiva gāṇeśaṃ padamāpnuyāt | brahmaṇā'kāri sṛṣṭayarthaṃ ekārṇaṃ japatā manum | pratyakṣo vikaṭastasya sāmarthyaṃ vividhaṃ dadau

विष्णुनाऽप्रापि शक्तिश्च पालने कुर्वता व्रतम् । षडक्षरं महामन्त्रं जपता परमाद्भुतम

viṣṇunā'prāpi śaktiśca pālane kurvatā vratam | ṣaḍakṣaraṃ mahāmantraṃ japatā paramādbhutama

स्वेच्छावतारसामर्थ्यं ततः प्राप्तं षडानन । मयाऽप्यकारि पुत्रैतज्जपताऽष्टाक्षरं मनुम्

svecchāvatārasāmarthyaṃ tataḥ prāptaṃ ṣaḍānana | mayā'pyakāri putraitajjapatā'ṣṭākṣaraṃ manum

वृत्रं च शम्बरं दैत्यं शक्रेण मदनेन च । जिघांसताऽकारि व्रतं तौ तौ जेतुं च शेकतुः

vṛtraṃ ca śambaraṃ daityaṃ śakreṇa madanena ca | jighāṃsatā'kāri vrataṃ tau tau jetuṃ ca śekatuḥ

नानासामर्थ्यवानस्मि संहरामि जगत् त्रयम् । यक्षगन्धर्वमुनिभिः किन्नरोरगराक्षसैः । अकारि स्वेष्टसिद्ध्यर्थं सिद्धचारणमानवैः

nānāsāmarthyavānasmi saṃharāmi jagat trayam | yakṣagandharvamunibhiḥ kinnaroragarākṣasaiḥ | akāri sveṣṭasiddhyarthaṃ siddhacāraṇamānavaiḥ

एतत्त्वं स्कन्द वरदचतुर्थीव्रतमाचर । भविष्यसि रणेऽजेयो विख्यातो भुवनत्रये

etattvaṃ skanda varadacaturthīvratamācara | bhaviṣyasi raṇe'jeyo vikhyāto bhuvanatraye

षडक्षरं च मन्त्रं ते ददामि वरदस्य ह। ब्रह्मोवाच । सुमुहूर्ते ददौ तस्मै शिवो दीक्षां षडक्षरीम्

ṣaḍakṣaraṃ ca mantraṃ te dadāmi varadasya ha| brahmovāca | sumuhūrte dadau tasmai śivo dīkṣāṃ ṣaḍakṣarīm

तदैव स ययौ स्कन्दस्तपस्तप्तुं द्विजोत्तम । सुनिर्मलतरे देशे वृक्षवल्लीसमाकुले

tadaiva sa yayau skandastapastaptuṃ dvijottama | sunirmalatare deśe vṛkṣavallīsamākule

बहुमूलफले रम्ये सरोवापीसुशोभिते । एकपादस्थितः स्कन्दस्तपस्तेपे सुदारुणम्

bahumūlaphale ramye sarovāpīsuśobhite | ekapādasthitaḥ skandastapastepe sudāruṇam

1.87.30

व्रतं चकार विधिवद्यथोक्तं शम्भुना पुरा। अनुष्ठानाच्च मन्त्रस्य व्रतस्यास्य प्रभावतः

vrataṃ cakāra vidhivadyathoktaṃ śambhunā purā| anuṣṭhānācca mantrasya vratasyāsya prabhāvataḥ

प्रसन्नोऽभूत्तदैवास्य परमात्मा गजाननः । दर्शयामास सेनान्ये योगिध्येयमनुत्तमम्

prasanno'bhūttadaivāsya paramātmā gajānanaḥ | darśayāmāsa senānye yogidhyeyamanuttamam

निजं रूपं महातेजाश्चतुर्भुजविराजितम् । महामुकुट संशोभि कुंडलांगदशोभितम्

nijaṃ rūpaṃ mahātejāścaturbhujavirājitam | mahāmukuṭa saṃśobhi kuṃḍalāṃgadaśobhitam

एकदन्तं भालचन्द्रं शुण्डादण्डविराजितम् । पाशांकुशकरं माला दन्तहस्तं सुशोभनम्

ekadantaṃ bhālacandraṃ śuṇḍādaṇḍavirājitam | pāśāṃkuśakaraṃ mālā dantahastaṃ suśobhanam

मुक्तामणिगणोपेतं सर्पराजयुतोदरम् । दिव्यवस्त्र परीधानं दिव्यगन्धानुलेपनम्

muktāmaṇigaṇopetaṃ sarparājayutodaram | divyavastra parīdhānaṃ divyagandhānulepanam

अनेकसूर्यसंकाशं तेजोज्वाला सुदीपितम् । ददर्श षण्मुखस्तत्र विस्मयोत्फुल्ललोचनः

anekasūryasaṃkāśaṃ tejojvālā sudīpitam | dadarśa ṣaṇmukhastatra vismayotphullalocanaḥ

व्याकुलीभूतचित्तोऽसौ किमेतदित्यचिन्तयत् । मया यच्चिन्त्यतेऽन्यद्वा तद्वा विन्द्यां न चाप्यहम्

vyākulībhūtacitto'sau kimetadityacintayat | mayā yaccintyate'nyadvā tadvā vindyāṃ na cāpyaham

ततः पप्रच्छ तूष्णीं स को भवान्किं च नाम ते । गजानन उवाच । चिन्त्यते यो दिवारात्रौ त्वयैकाग्रेण चेतसा

tataḥ papraccha tūṣṇīṃ sa ko bhavānkiṃ ca nāma te | gajānana uvāca | cintyate yo divārātrau tvayaikāgreṇa cetasā

सोऽहं प्राप्तो वरं दातुं वद ते हृदि वांछितम् । ददामि तुष्टस्तपसा षडानन गजाननः

so'haṃ prāpto varaṃ dātuṃ vada te hṛdi vāṃchitam | dadāmi tuṣṭastapasā ṣaḍānana gajānanaḥ

स्कन्द उवाच । विदुर्न देवा न च शास्त्रकारा ब्रह्मादयः शेषमुखाश्च नागाः । तव स्वरूपं जगदीश सम्यक् ददर्शि तन्मे द्विरदाननाद्य

skanda uvāca | vidurna devā na ca śāstrakārā brahmādayaḥ śeṣamukhāśca nāgāḥ | tava svarūpaṃ jagadīśa samyak dadarśi tanme dviradānanādya

1.87.40

तेनैव जातः परिपूर्णकामः तथापि याचे तव देववाक्यात् । पराजयो मे न कदापि भूयात् प्रत्यक्षतामेहि विचिन्त्यमानः

tenaiva jātaḥ paripūrṇakāmaḥ tathāpi yāce tava devavākyāt | parājayo me na kadāpi bhūyāt pratyakṣatāmehi vicintyamānaḥ

अविस्मृतिः स्यात् तव पादपद्मे सर्वेषु देवेषु वरिष्ठता च

avismṛtiḥ syāt tava pādapadme sarveṣu deveṣu variṣṭhatā ca

अलक्ष्यो लक्ष्यतां यातः ततो लक्षविनायकः । नाम्ना ख्यातो भवात्र त्वं भक्तकाम सुरद्रुमः । लक्ष उवाच । सर्वं तद्भविता स्कन्द यद्यत् प्राथितमद्य मे

alakṣyo lakṣyatāṃ yātaḥ tato lakṣavināyakaḥ | nāmnā khyāto bhavātra tvaṃ bhaktakāma suradrumaḥ | lakṣa uvāca | sarvaṃ tadbhavitā skanda yadyat prāthitamadya me

अविस्मृतिश्च सान्निध्यं चिन्त्यमानस्य मे भवेत् । पराजयो रिपूणां ते देवश्रैष्ठ्यं भविष्यति

avismṛtiśca sānnidhyaṃ cintyamānasya me bhavet | parājayo ripūṇāṃ te devaśraiṣṭhyaṃ bhaviṣyati

ब्रह्मोवाच । एवं वरान् ददौ देवो मयूरं निजवाहनम्। ददौ स्कन्दाय सुप्रीतो विनयाच्च तपोबलात्

brahmovāca | evaṃ varān dadau devo mayūraṃ nijavāhanam| dadau skandāya suprīto vinayācca tapobalāt

मयूरध्वज इत्येवं नाम ख्यातं ततोऽभवत् । गजानन उवाच । मृतिं यास्यन्ति हस्तात्ते तारकाद्या महासुराः

mayūradhvaja ityevaṃ nāma khyātaṃ tato'bhavat | gajānana uvāca | mṛtiṃ yāsyanti hastātte tārakādyā mahāsurāḥ

लक्षविनायक इति नाम्नाऽहं भक्तवत्सलः । भविष्यामि चिरादत्र क्षेत्रे त्वद्वाक्यतोऽनघ

lakṣavināyaka iti nāmnā'haṃ bhaktavatsalaḥ | bhaviṣyāmi cirādatra kṣetre tvadvākyato'nagha

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वा तु विकटस्तत्रैवान्तर्हितोऽभवत् । ततः स्कन्दो महामूर्तिं कृत्वा स्थाप्य द्विजैः सह

brahmovāca | evamuktvā tu vikaṭastatraivāntarhito'bhavat | tataḥ skando mahāmūrtiṃ kṛtvā sthāpya dvijaiḥ saha

लक्षविनायक इति नाम चक्रे शुभं तदा । मोदकैर्लक्षसंख्याकैः पुष्पैर्दूर्वांकुरैरपि

lakṣavināyaka iti nāma cakre śubhaṃ tadā | modakairlakṣasaṃkhyākaiḥ puṣpairdūrvāṃkurairapi

पूजयामास तां मूर्तिमन्यैर्द्रव्यस्तथाविधैः । ब्राह्मणान् भोजयामास तावत् संख्याऽयुतान् द्विजान्

pūjayāmāsa tāṃ mūrtimanyairdravyastathāvidhaiḥ | brāhmaṇān bhojayāmāsa tāvat saṃkhyā'yutān dvijān

1.87.50

स्तुत्वा नत्वा ययौ स्कन्दः शंकरं लोकशंकरम् । मयूरमारुह्य ततः सर्वं चाकथयच्च तम्

stutvā natvā yayau skandaḥ śaṃkaraṃ lokaśaṃkaram | mayūramāruhya tataḥ sarvaṃ cākathayacca tam

मयूरध्वज इति च नाम देवकृतं जगौ । तारकासुरनाशाय ययौ स्कन्दः शिवाज्ञया

mayūradhvaja iti ca nāma devakṛtaṃ jagau | tārakāsuranāśāya yayau skandaḥ śivājñayā

स्मृत्वा गजाननं देवं परिगृह्य शिवाशिषः । देवसेनापतित्वेऽसावभिषिक्तः सुरर्षिभिः

smṛtvā gajānanaṃ devaṃ parigṛhya śivāśiṣaḥ | devasenāpatitve'sāvabhiṣiktaḥ surarṣibhiḥ

सेनानीस्तारकं दृष्ट्वा युद्धं चक्रे महाबलः । लक्षवर्षान्तरे तं स मारयामास शक्तितः

senānīstārakaṃ dṛṣṭvā yuddhaṃ cakre mahābalaḥ | lakṣavarṣāntare taṃ sa mārayāmāsa śaktitaḥ

युद्धं तद् वर्णितुं शक्तिः शेषस्यापि न वै भवेत्। तारके निहते दैत्ये ननन्दुः सर्वदेवताः

yuddhaṃ tad varṇituṃ śaktiḥ śeṣasyāpi na vai bhavet| tārake nihate daitye nananduḥ sarvadevatāḥ

मुनयो लोकपालाश्च नागाश्च मानवास्तथा । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि स्कन्दस्योपरि निर्वृताः

munayo lokapālāśca nāgāśca mānavāstathā | mumucuḥ puṣpavarṣāṇi skandasyopari nirvṛtāḥ

सर्वदेवाश्च लोकाश्च स्वं स्वं स्थानं ययुस्तदा । स्वाहास्वधा वषट्कारान् यथापूर्वं च चक्रिरे

sarvadevāśca lokāśca svaṃ svaṃ sthānaṃ yayustadā | svāhāsvadhā vaṣaṭkārān yathāpūrvaṃ ca cakrire

ब्रह्मोवाच । एवं प्रभावो देवोऽसौ कथितस्ते गजाननः । व्रतप्रभावोऽपि मया यथावत्ते निरूपितः

brahmovāca | evaṃ prabhāvo devo'sau kathitaste gajānanaḥ | vrataprabhāvo'pi mayā yathāvatte nirūpitaḥ

त्रयस्त्रिंशत् कोटिसुरैरवध्योऽसौ महासुरः । स्कन्देन निहतः संख्ये देवव्रत प्रभावतः

trayastriṃśat koṭisurairavadhyo'sau mahāsuraḥ | skandena nihataḥ saṃkhye devavrata prabhāvataḥ

इन्द्रादिदेवतावृन्दैः पूजनीयोऽभवच्च सः । व्यास उवाच । अनुष्ठानं कृतं तेन कस्मिन् स्थाने समाधिना

indrādidevatāvṛndaiḥ pūjanīyo'bhavacca saḥ | vyāsa uvāca | anuṣṭhānaṃ kṛtaṃ tena kasmin sthāne samādhinā

1.87.60

परमेण विशाखेन तन्मे ब्रूहि प्रजापते । ब्रह्मोवाच । अनुष्ठानं कृतं तेन यत्रास्ते घृषणेश्वरः

parameṇa viśākhena tanme brūhi prajāpate | brahmovāca | anuṣṭhānaṃ kṛtaṃ tena yatrāste ghṛṣaṇeśvaraḥ

3834

प्रसिद्धो वर्तते नाम्ना आसील्लक्षविनायकः । एलोऽभूत्तत्र नगरे पश्चाद् राजाऽभिविश्रुतः । तन्नाम्ना नगरं ख्यातं ततस्तदभवन् मुने ॥६१॥ (

prasiddho vartate nāmnā āsīllakṣavināyakaḥ | elo'bhūttatra nagare paścād rājā'bhiviśrutaḥ | tannāmnā nagaraṃ khyātaṃ tatastadabhavan mune ||61|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे तारकवधो नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe tārakavadho nāma saptāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८८ प्रारंभ :- मुनिरुवाच । श्रुतमाख्यानकं ब्रह्मन् गजाननव्रताश्रयम् । दग्धश्चेन्मदनस्तेन शंकरेण रुषाग्निना

adhyāya 88 prāraṃbha :- muniruvāca | śrutamākhyānakaṃ brahman gajānanavratāśrayam | dagdhaścenmadanastena śaṃkareṇa ruṣāgninā

दृश्यते सर्वलोकेषु मदनोऽद्यापि तत्कथम् । एतत्कथय मे सर्वं विस्तराच्चतुरानन

dṛśyate sarvalokeṣu madano'dyāpi tatkatham | etatkathaya me sarvaṃ vistarāccaturānana

ब्रह्मोवाच । तृतीयं तु तदा नेत्रं रुषोद्घाटितवान्हरः । अपराधं तु विज्ञाय मदनस्य रतिस्तदा

brahmovāca | tṛtīyaṃ tu tadā netraṃ ruṣodghāṭitavānharaḥ | aparādhaṃ tu vijñāya madanasya ratistadā

आक्रन्दती मृतं कामं हरान्तिकमुपागमत् । साष्टांगप्रणिपत्यैनं तुष्टाव च यथामति

ākrandatī mṛtaṃ kāmaṃ harāntikamupāgamat | sāṣṭāṃgapraṇipatyainaṃ tuṣṭāva ca yathāmati

रतिरुवाच । नमामि देवं गिरिजासहायं वृषध्वजं भालविलोचनं च । य: पाति लोकान् खलु सत्वयुक्तो निर्माति लोकान् रजसा गुणेन

ratiruvāca | namāmi devaṃ girijāsahāyaṃ vṛṣadhvajaṃ bhālavilocanaṃ ca | ya: pāti lokān khalu satvayukto nirmāti lokān rajasā guṇena

यः स्वेच्छया संहरतेऽखिलेशो जगत्तमोविष्टतनुर्महेशः । यो नुः कपालं वहते जनानां भिक्षाशनः पूरयतेऽखिलार्थान्

yaḥ svecchayā saṃharate'khileśo jagattamoviṣṭatanurmaheśaḥ | yo nuḥ kapālaṃ vahate janānāṃ bhikṣāśanaḥ pūrayate'khilārthān

दीनानुकम्पी भगवान् महेशो गतप्रियायाः शरणं ममास्ताम् । कर्तुं तथाऽकर्तुमदीनसत्त्वः शक्तोऽन्यथा कर्तुमपीह देवः

dīnānukampī bhagavān maheśo gatapriyāyāḥ śaraṇaṃ mamāstām | kartuṃ tathā'kartumadīnasattvaḥ śakto'nyathā kartumapīha devaḥ

स मे विधत्तां शरणं गताया सौभाग्यमुच्चैर्मृतजीवनेन । नो चेदहं प्राणविसर्जनेन यशः करिष्ये विपरीतमीश

sa me vidhattāṃ śaraṇaṃ gatāyā saubhāgyamuccairmṛtajīvanena | no cedahaṃ prāṇavisarjanena yaśaḥ kariṣye viparītamīśa

ब्रह्मोवाच । एवं तया स्तुता शम्भुः प्रसन्नस्तामथाब्रवीत् । शम्भुरुवाच । वरं वृणु महाभागे कामपत्नि शुभानने

brahmovāca | evaṃ tayā stutā śambhuḥ prasannastāmathābravīt | śambhuruvāca | varaṃ vṛṇu mahābhāge kāmapatni śubhānane

1.88.10

ददामि तुष्ट: स्तोत्रेण सर्वांन्कामान् हृदि स्थितान् । इत्थं शिववचः श्रुत्वा रतिर्हृष्टा प्रणम्य तम्

dadāmi tuṣṭa: stotreṇa sarvāṃnkāmān hṛdi sthitān | itthaṃ śivavacaḥ śrutvā ratirhṛṣṭā praṇamya tam

सौभाग्यकामा तं देवं निजगाद भृशातुरा । रतिरुवाच । स्वामिन् यदि प्रसन्नश्चेच्छृणु मे परमं वचः

saubhāgyakāmā taṃ devaṃ nijagāda bhṛśāturā | ratiruvāca | svāmin yadi prasannaścecchṛṇu me paramaṃ vacaḥ

रसायां दिवि भूमौ वा कान्ताः स्युः कामिनीगुणाः । मम लावण्यलेषो न तेषु कापि त्रिलोचन

rasāyāṃ divi bhūmau vā kāntāḥ syuḥ kāminīguṇāḥ | mama lāvaṇyaleṣo na teṣu kāpi trilocana

मां दृष्ट्वा मुमुचुः शक्रमुख्या वीर्यमपत्रपाः । ततो मे महती लज्जा जातामेतामपाकुरु

māṃ dṛṣṭvā mumucuḥ śakramukhyā vīryamapatrapāḥ | tato me mahatī lajjā jātāmetāmapākuru

लावण्यं च वृथा जातं विना कामेन शंकर । अयशो दहते मह्यं रतिः सा विधेवति च

lāvaṇyaṃ ca vṛthā jātaṃ vinā kāmena śaṃkara | ayaśo dahate mahyaṃ ratiḥ sā vidhevati ca

भर्तुदानेन देवेश मां जीवय दयानिधे। एवं तया प्रार्थितोऽसौ शंकरो लोकशंकरः

bhartudānena deveśa māṃ jīvaya dayānidhe| evaṃ tayā prārthito'sau śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हर्षयन् कामयोषितम् । शिव उवाच । चिन्ता मां कुरु कल्याणि न लज्जां कर्तुमर्हसि

uvāca ślakṣṇayā vācā harṣayan kāmayoṣitam | śiva uvāca | cintā māṃ kuru kalyāṇi na lajjāṃ kartumarhasi

स्मृतमात्रस्त्वया बाले कामः स्याद् दृष्टिगोचरः। मनसा चिन्तितो वापि मनोभूरिति संज्ञितः

smṛtamātrastvayā bāle kāmaḥ syād dṛṣṭigocaraḥ| manasā cintito vāpi manobhūriti saṃjñitaḥ

पूरयिष्यति ते कामान् मान्या त्वं च भविष्यसि । विष्णोः सकाशादुत्पत्तिं रमायां प्राप्स्यते यदा

pūrayiṣyati te kāmān mānyā tvaṃ ca bhaviṣyasi | viṣṇoḥ sakāśādutpattiṃ ramāyāṃ prāpsyate yadā

भर्ता तव जने ख्यातो नाम्ना प्रद्युम्नसंज्ञितः । भविष्यति महाभागे गच्छेदानीं निजालयम्

bhartā tava jane khyāto nāmnā pradyumnasaṃjñitaḥ | bhaviṣyati mahābhāge gacchedānīṃ nijālayam

1.88.20

साऽगता शिववाक्येन मन्दिरं भृशसुंदरम् । सस्मार तं पतिं सा तु पुरोऽनंगः समाययौ

sā'gatā śivavākyena mandiraṃ bhṛśasuṃdaram | sasmāra taṃ patiṃ sā tu puro'naṃgaḥ samāyayau

ईश्वरेच्छा वशात्तस्याः प्रत्यक्षं समजायत । इतिश्चाश्चर्ययुक्ता सा जहृषे पतिना सह

īśvarecchā vaśāttasyāḥ pratyakṣaṃ samajāyata | itiścāścaryayuktā sā jahṛṣe patinā saha

ततोऽनंगो ययौ शंम्भुं प्रणम्याभिदधे वचः । अनंग उवाच । विनाऽपराधं देवेश गमितोऽनंगतां कथम्

tato'naṃgo yayau śaṃmbhuṃ praṇamyābhidadhe vacaḥ | anaṃga uvāca | vinā'parādhaṃ deveśa gamito'naṃgatāṃ katham

इन्द्रादिदेवतावृन्दैस्तारकासुर पीडितः। मुनिभिश्च विशाखस्य त्वत्त उत्पत्तिवेदिभिः

indrādidevatāvṛndaistārakāsura pīḍitaḥ| munibhiśca viśākhasya tvatta utpattivedibhiḥ

प्रार्थितस्तव निष्ठाया भंगं कर्तुमहं विभो । उपकाराय सर्वेषामकार्ष कर्म तादृशम्

prārthitastava niṣṭhāyā bhaṃgaṃ kartumahaṃ vibho | upakārāya sarveṣāmakārṣa karma tādṛśam

उपकारसमं पुण्यं न चास्ति भुवनत्रये । विपरीतं तु तज्जातं मम दैवाद् सुरेश्वर

upakārasamaṃ puṇyaṃ na cāsti bhuvanatraye | viparītaṃ tu tajjātaṃ mama daivād sureśvara

त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवेष्वहं चारुतरः पुरा। उपमा चारुपुरुषे ममैव दीयतेऽखिलैः

trayastriṃśatkoṭideveṣvahaṃ cārutaraḥ purā| upamā cārupuruṣe mamaiva dīyate'khilaiḥ

कथं तिष्ठामि देवेश स्वांगहीनः परेतवत् । अतो मयि महादेव कृपयाऽनुग्रहं कुरु

kathaṃ tiṣṭhāmi deveśa svāṃgahīnaḥ paretavat | ato mayi mahādeva kṛpayā'nugrahaṃ kuru

ब्रह्मोवाच । तत एकाक्षरं मन्त्रं गणेशस्य ददौ शिवः । अनंगाय प्रणमतेऽनुष्ठानं चादिशच्च तम्

brahmovāca | tata ekākṣaraṃ mantraṃ gaṇeśasya dadau śivaḥ | anaṃgāya praṇamate'nuṣṭhānaṃ cādiśacca tam

ततोऽनंगो ययौ रम्यं जनस्थानं सुसिद्धिदम्। तत्रानुष्ठानमकरोदनंगः शंकराज्ञया

tato'naṃgo yayau ramyaṃ janasthānaṃ susiddhidam| tatrānuṣṭhānamakarodanaṃgaḥ śaṃkarājñayā

1.88.30

संवत्सरशतं पूर्णं तताप स तपो महत् । एकाक्षरं जपन्मन्त्रं गणेशध्यान तत्परः

saṃvatsaraśataṃ pūrṇaṃ tatāpa sa tapo mahat | ekākṣaraṃ japanmantraṃ gaṇeśadhyāna tatparaḥ

वायुमात्राशनो नित्यं सदा रति सहायवान् । ततः प्रसन्नो भगवान् देवदेवो गजाननः

vāyumātrāśano nityaṃ sadā rati sahāyavān | tataḥ prasanno bhagavān devadevo gajānanaḥ

आविरासीद्दशभुजो महामुकुटशोभितः । ज्वलद्रत्नप्रभाचारु कुंडलांगद मंडिताः

āvirāsīddaśabhujo mahāmukuṭaśobhitaḥ | jvaladratnaprabhācāru kuṃḍalāṃgada maṃḍitāḥ

कोटिसूर्यप्रतीकाशो मुक्तामाला विभूषितः । दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः

koṭisūryapratīkāśo muktāmālā vibhūṣitaḥ | divyamālyāṃbaradharo divyagandhānulepanaḥ

सिन्दूरारुणशुंडास्यो दशायुधलसत्करः । शेषालंकृतनाभिश्च नानालंकारराजितः

sindūrāruṇaśuṃḍāsyo daśāyudhalasatkaraḥ | śeṣālaṃkṛtanābhiśca nānālaṃkārarājitaḥ

सिंहस्कन्धो महाश्रीमांश्चीत्कारत्रासिताखिलः । इन्द्रादयोपि मुनय आविर्भूते गजानने

siṃhaskandho mahāśrīmāṃścītkāratrāsitākhilaḥ | indrādayopi munaya āvirbhūte gajānane

आययुरप्सरोभिश्च यक्षगन्धर्वकिन्नरैः । दिव्यवादित्रनिर्घोषैः पुपूजुस्ते गजाननम्

āyayurapsarobhiśca yakṣagandharvakinnaraiḥ | divyavāditranirghoṣaiḥ pupūjuste gajānanam

उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या देवं पृथक्पृथक् । कामोऽपि तत उत्थाय प्रणिपत्याखिलान् सुरान्

upacāraiḥ ṣoḍaśabhirbhaktyā devaṃ pṛthakpṛthak | kāmo'pi tata utthāya praṇipatyākhilān surān

ववन्दे देवचरणौ पूर्वं नत्वा मुनीनपि । प्रशशंस तदा देवं विकटं करुणाकरम्

vavande devacaraṇau pūrvaṃ natvā munīnapi | praśaśaṃsa tadā devaṃ vikaṭaṃ karuṇākaram

काम उवाच । धन्यस्त्वमसि देवेषु परब्रह्मस्वरूपवान् । निराकारोऽपि साकारो जातोऽसि भक्तवत्सल

kāma uvāca | dhanyastvamasi deveṣu parabrahmasvarūpavān | nirākāro'pi sākāro jāto'si bhaktavatsala

1.88.40

अद्य धन्यं मम जनुस्तपो धन्यतरं च मे । यत्तवाङघ्रियुगं दृष्टं सर्वदुःखविमोचनम्

adya dhanyaṃ mama janustapo dhanyataraṃ ca me | yattavāṅaghriyugaṃ dṛṣṭaṃ sarvaduḥkhavimocanam

कारणं सर्वसिद्धीनां धर्मार्थकाम मोक्षदम । धन्ये नेत्रयुगे मेऽद्य याभ्यां दृष्टः परः पुमान्

kāraṇaṃ sarvasiddhīnāṃ dharmārthakāma mokṣadama | dhanye netrayuge me'dya yābhyāṃ dṛṣṭaḥ paraḥ pumān

यं न जानन्ति वेदारताः सांख्याः पातंजलादयः । नेति नेत्यभवंस्तूष्णीं वेदोऽपि यत्र कुंठितः

yaṃ na jānanti vedāratāḥ sāṃkhyāḥ pātaṃjalādayaḥ | neti netyabhavaṃstūṣṇīṃ vedo'pi yatra kuṃṭhitaḥ

अनन्तकोटिब्रह्मांड रोमकूपोऽखिलेश्वरः । येन मन्त्रेण सोऽदर्शि मन्त्रो धन्यतरोऽपि सः

anantakoṭibrahmāṃḍa romakūpo'khileśvaraḥ | yena mantreṇa so'darśi mantro dhanyataro'pi saḥ

गणेश उवाच । सम्यगुक्तं रतिपते न मां ब्रह्मादयो विदुः । यदा साकारतां यामि तेऽपि जानन्ति मां तदा

gaṇeśa uvāca | samyaguktaṃ ratipate na māṃ brahmādayo viduḥ | yadā sākāratāṃ yāmi te'pi jānanti māṃ tadā

ममैवानुग्रहात्काम दृष्टवानसि मां तदा। यतोऽहं परितुष्टस्ते तपसा मनुना तथा

mamaivānugrahātkāma dṛṣṭavānasi māṃ tadā| yato'haṃ parituṣṭaste tapasā manunā tathā

वृणु मत्तोऽखिलान् कामान् कामे कामं ददामि ते । ब्रह्मोवाच । इति देववचः श्रुत्वा पुनरूचे मनोभवः

vṛṇu matto'khilān kāmān kāme kāmaṃ dadāmi te | brahmovāca | iti devavacaḥ śrutvā punarūce manobhavaḥ

आनुपूर्व्येण सकलं वृतान्तं शिवकारितम् । तस्मै चाकथयत्काम: प्रसन्नार्थप्रदायिने

ānupūrvyeṇa sakalaṃ vṛtāntaṃ śivakāritam | tasmai cākathayatkāma: prasannārthapradāyine

अनंगतां स्वस्य रतेराक्रन्दं मनुमेव च । अ नुष्ठानं चिरकृतं शिवदत्तं वरं तथा

anaṃgatāṃ svasya raterākrandaṃ manumeva ca | a nuṣṭhānaṃ cirakṛtaṃ śivadattaṃ varaṃ tathā

वृणोति स्म वरं तस्मात् सुप्रसन्नाद् गजाननात् । काम उवाच । यदि प्रसन्नो भगवांस्तन्मे देहि सदेहताम्

vṛṇoti sma varaṃ tasmāt suprasannād gajānanāt | kāma uvāca | yadi prasanno bhagavāṃstanme dehi sadehatām

3884

मान्यतां सर्व देवेषु प्राग्वल्लावण्यमेव च । भक्तिं दृढां त्वच्चरणे त्रैलोक्यविजयं तथा ॥१.८८.५०॥ (

mānyatāṃ sarva deveṣu prāgvallāvaṇyameva ca | bhaktiṃ dṛḍhāṃ tvaccaraṇe trailokyavijayaṃ tathā ||1.88.50|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे अष्टाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe aṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८९ प्रारंभ :- गणेश उवाच । यद्यत्ते प्रार्थितं काम तत्तत्ते भविताऽखिलम् । रमोदराज्जनिं प्राप्य सांगस्त्वं सर्वसुन्दरः

adhyāya 89 prāraṃbha :- gaṇeśa uvāca | yadyatte prārthitaṃ kāma tattatte bhavitā'khilam | ramodarājjaniṃ prāpya sāṃgastvaṃ sarvasundaraḥ

भविता सर्वमान्यश्च त्रैलोक्यविजयी तथा। पुप्पं फलं किसलयं कामिन्यवयवा मरुत्

bhavitā sarvamānyaśca trailokyavijayī tathā| puppaṃ phalaṃ kisalayaṃ kāminyavayavā marut

उद्बोधकानि ते सन्तु ज्योत्स्ना चन्दन नीरजे । मरालाण्डज शब्दश्च जेतास्येतैर्हरादिकान्

udbodhakāni te santu jyotsnā candana nīraje | marālāṇḍaja śabdaśca jetāsyetairharādikān

दर्शनात् स्मरणादेषां मनस्यपि भविष्यसि । मनोभूः स्मृतिभूरेवं नामापि स्याज्जनेषु ते

darśanāt smaraṇādeṣāṃ manasyapi bhaviṣyasi | manobhūḥ smṛtibhūrevaṃ nāmāpi syājjaneṣu te

अविस्मृतिर्मच्चरणे दृढा भक्तिश्च ते भवेत् । स्मृताऽहं पुरतः स्यां ते महत्कार्यउपस्थिते

avismṛtirmaccaraṇe dṛḍhā bhaktiśca te bhavet | smṛtā'haṃ purataḥ syāṃ te mahatkāryaupasthite

ब्रह्मोवाच । एवं तस्मै वरान् दत्त्वा कामायाथ गजाननः । अन्तर्दधे महाभाग पश्यत्सु च सुरर्षिषु

brahmovāca | evaṃ tasmai varān dattvā kāmāyātha gajānanaḥ | antardadhe mahābhāga paśyatsu ca surarṣiṣu

तत्र कामो महामूर्तिं गणेशस्य तथाविधाम् । संपाद्य स्थापयामास पूजयामास तां तदा

tatra kāmo mahāmūrtiṃ gaṇeśasya tathāvidhām | saṃpādya sthāpayāmāsa pūjayāmāsa tāṃ tadā

रतिनिर्मित पक्वान्नैर्मोदकैर्लड्डुकादिभिः । महोत्कटेति नामास्य तेजस्वित्वात्तथाऽकरोत्

ratinirmita pakvānnairmodakairlaḍḍukādibhiḥ | mahotkaṭeti nāmāsya tejasvitvāttathā'karot

प्रासादं निर्ममे कान्तं रत्नस्तम्भविराजितम् । रुक्मिण्या उदराज्जातस्त्यक्तो दैत्येन वारिधौ

prāsādaṃ nirmame kāntaṃ ratnastambhavirājitam | rukmiṇyā udarājjātastyakto daityena vāridhau

1.89.10

मत्स्येन गिलितस्तत्र स मत्स्यो धीवरैस्ततः । शम्बरायार्पितेनापि मायावत्ये निवेदितः

matsyena gilitastatra sa matsyo dhīvaraistataḥ | śambarāyārpitenāpi māyāvatye niveditaḥ

विभिन्नेऽस्मिंस्तदुदरान्निर्गतो वर्द्धितस्तया। नारदोऽकथयत्तस्यै कामोऽयं वर्द्धितस्त्वया

vibhinne'smiṃstadudarānnirgato varddhitastayā| nārado'kathayattasyai kāmo'yaṃ varddhitastvayā

उपदिष्टोऽनेकमायाः शम्बरं स ततोऽवधीत् । गणेशस्य प्रसादेन बहुनेको व्यजिग्यत

upadiṣṭo'nekamāyāḥ śambaraṃ sa tato'vadhīt | gaṇeśasya prasādena bahuneko vyajigyata

मायावत्या शिक्षिताभिर्मायाभिर्बहुभिश्च सः । प्रद्युम्न इति विख्यातः सरस्वत्याः पुरं ययौ

māyāvatyā śikṣitābhirmāyābhirbahubhiśca saḥ | pradyumna iti vikhyātaḥ sarasvatyāḥ puraṃ yayau

सर्वदेवेषु मान्यश्च त्रैलोक्यजयकारकः । गजाननप्रसादेन बभूवानन्दनिर्वृतः

sarvadeveṣu mānyaśca trailokyajayakārakaḥ | gajānanaprasādena babhūvānandanirvṛtaḥ

रुक्मिणिप्रभृतिस्त्रीभिर्दृष्टः कृष्ण इवापरः । तत उत्थाय याताभिर्लज्जिताभिः समन्ततः

rukmiṇiprabhṛtistrībhirdṛṣṭaḥ kṛṣṇa ivāparaḥ | tata utthāya yātābhirlajjitābhiḥ samantataḥ

बुद्ध्वा पुत्रं नारदस्य वाक्येन मुमुदुश्च ताः। आलिलिंगुस्तमभ्येत्य प्रणनाम रतिश्च ताः

buddhvā putraṃ nāradasya vākyena mumuduśca tāḥ| āliliṃgustamabhyetya praṇanāma ratiśca tāḥ

सर्वा पुरी हर्षयुता तस्मिंज्ञाते बभूव सा । क उवाच । एवं जनस्थानगत गणेशस्य महामुने

sarvā purī harṣayutā tasmiṃjñāte babhūva sā | ka uvāca | evaṃ janasthānagata gaṇeśasya mahāmune

महिमा कथितो यत्र रामेणाच्छेदि नासिका । शूपणख्या स्नतस्तत्तु नाम्ना ख्यातं तु नासिकम्

mahimā kathito yatra rāmeṇācchedi nāsikā | śūpaṇakhyā snatastattu nāmnā khyātaṃ tu nāsikam

तत्राद्यापि हि दृश्यन्त उपला मोदका इव । एवं नाराधितस्तेन कामेनासौ गजाननः

tatrādyāpi hi dṛśyanta upalā modakā iva | evaṃ nārādhitastena kāmenāsau gajānanaḥ

1.89.20

षडक्षरेण मन्त्रेण शेषेणाराधितो यथा । रतिश्च मदनश्चापि ननन्दतुरुभौ यथा

ṣaḍakṣareṇa mantreṇa śeṣeṇārādhito yathā | ratiśca madanaścāpi nanandaturubhau yathā

व्यास उवाच । कथमाराधितो ब्रह्मन् शेषेणासौ गजाननः । किमर्थं किं च तेनाप्तं सुप्रसन्नाद् गजाननात्

vyāsa uvāca | kathamārādhito brahman śeṣeṇāsau gajānanaḥ | kimarthaṃ kiṃ ca tenāptaṃ suprasannād gajānanāt

एतत् सविस्तरं ब्रूहि पृच्छतश्चतुरानन । प्रष्टुः श्रोतुश्च वक्तुश्च यतः पुण्यं विवर्धते

etat savistaraṃ brūhi pṛcchataścaturānana | praṣṭuḥ śrotuśca vaktuśca yataḥ puṇyaṃ vivardhate

ब्रह्मोवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया ब्रह्मन् कथयामि कथामृतम् । शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वं सत्यवती सुत

brahmovāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā brahman kathayāmi kathāmṛtam | śṛṇuṣvāvahito bhūtvā sarvaṃ satyavatī suta

कस्मिंश्चित्समये शम्भुः पार्वत्या सहितो मुने । सुखासीनो गिरिवरे रम्यसानुशिलोच्चये

kasmiṃścitsamaye śambhuḥ pārvatyā sahito mune | sukhāsīno girivare ramyasānuśiloccaye

नानाद्रुमलताकीर्णे निर्झरारावशब्दिते । गुञ्जन्ति भ्रमरा यत्र रुक्मपंकजवासिनः

nānādrumalatākīrṇe nirjharārāvaśabdite | guñjanti bhramarā yatra rukmapaṃkajavāsinaḥ

चम्पकाशोक बकुल मालती कुसुमानिलः । आनन्दयति चित्तानि वसतां यस्य शेखरे

campakāśoka bakula mālatī kusumānilaḥ | ānandayati cittāni vasatāṃ yasya śekhare

आययुस्तत्र गन्धर्वा अप्सरो यक्ष किन्नराः । देवाश्च मुनयो नागास्तं दृष्टुं गिरिजापतिम्

āyayustatra gandharvā apsaro yakṣa kinnarāḥ | devāśca munayo nāgāstaṃ dṛṣṭuṃ girijāpatim

केचित्तं प्रणिपातेन साष्टांगेनाभ्यवादयन् । उच्चैर्जगुश्च गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

kecittaṃ praṇipātena sāṣṭāṃgenābhyavādayan | uccairjaguśca gandharvā nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

पुपूजुस्तं दशभुजं व्याघ्राजिनधरं हरमि । नन्दिर्भृंगिगणाकीर्णं भालचन्द्रत्रिशूलिनम्

pupūjustaṃ daśabhujaṃ vyāghrājinadharaṃ harami | nandirbhṛṃgigaṇākīrṇaṃ bhālacandratriśūlinam

1.89.30

भस्मांगं शेषशिरसं शंकरं वृषभध्वजम् । अपरैरर्चितं देवमुपचारैर्मनोमयैः

bhasmāṃgaṃ śeṣaśirasaṃ śaṃkaraṃ vṛṣabhadhvajam | aparairarcitaṃ devamupacārairmanomayaiḥ

निमील्य नयने तस्थुः केचिद् ध्यानपरायणाः । वसिष्ठो वामदेवश्च जमदग्निस्त्रितो द्विजः

nimīlya nayane tasthuḥ kecid dhyānaparāyaṇāḥ | vasiṣṭho vāmadevaśca jamadagnistrito dvijaḥ

अत्रिः कण्वो भरद्वाजो गौतमाद्या मुनीश्वराः । तुष्टुवुर्विविधैः स्तोत्रैस्तत्र तं पार्वतीपतिम्

atriḥ kaṇvo bharadvājo gautamādyā munīśvarāḥ | tuṣṭuvurvividhaiḥ stotraistatra taṃ pārvatīpatim

स्तुवस्तु तेषु मुनिषु शेषो गर्वपरं ययौ । अहमेव श्रेष्ठतरो लोकेषु त्रिषु नापरः

stuvastu teṣu muniṣu śeṣo garvaparaṃ yayau | ahameva śreṣṭhataro lokeṣu triṣu nāparaḥ

यतः श्रेष्ठतरः शम्भु स्तस्याहं शिरसि स्थितः । धराधरणसामर्थ्यं मयि नान्यत्र कुत्रचित्

yataḥ śreṣṭhataraḥ śambhu stasyāhaṃ śirasi sthitaḥ | dharādharaṇasāmarthyaṃ mayi nānyatra kutracit

वासुके रज्जुभूतान्मत् कुलीनादमृतं सुरैः । प्राप्तं ततोऽमरत्वं च तस्मान्नान्योऽस्ति मत्परः

vāsuke rajjubhūtānmat kulīnādamṛtaṃ suraiḥ | prāptaṃ tato'maratvaṃ ca tasmānnānyo'sti matparaḥ

तद्धृदिस्थं तदा गर्वं ज्ञात्वा शम्भू त्रिलोककृत् । विज्ञायाखिलदृक्तूष्णीमुत्तस्थौ सहसा शिवः

taddhṛdisthaṃ tadā garvaṃ jñātvā śambhū trilokakṛt | vijñāyākhiladṛktūṣṇīmuttasthau sahasā śivaḥ

आस्फालयद्धरापृष्ठे शेषं तादृशगर्वितम् । एकैको मस्तकस्तस्य दशधा दशधाऽभवत्

āsphālayaddharāpṛṣṭhe śeṣaṃ tādṛśagarvitam | ekaiko mastakastasya daśadhā daśadhā'bhavat

मूर्छितः प्रहरार्द्धं स गतप्राण इवाभवत् । ततः प्रभृत्यसौ जातः सहस्त्रफणिमंडितः

mūrchitaḥ praharārddhaṃ sa gataprāṇa ivābhavat | tataḥ prabhṛtyasau jātaḥ sahastraphaṇimaṃḍitaḥ

जीवशेषः शुशोचाथ शेषोऽशेषाहि भूषणः । अलंकरण भूतोऽहं त्रैलोक्येश हरस्य ह

jīvaśeṣaḥ śuśocātha śeṣo'śeṣāhi bhūṣaṇaḥ | alaṃkaraṇa bhūto'haṃ trailokyeśa harasya ha

1.89.40

इमामवस्थां संप्राप्तो न जाने केन कर्मणा । चलितुं नैव शक्नोमि पक्षहीन इवाण्डजः

imāmavasthāṃ saṃprāpto na jāne kena karmaṇā | calituṃ naiva śaknomi pakṣahīna ivāṇḍajaḥ

किं करोमि क्व गच्छामि को मे त्राताऽधुना भवेत् । को मे निजपदं प्राप्तावुपायं कथयेच्छुभम्

kiṃ karomi kva gacchāmi ko me trātā'dhunā bhavet | ko me nijapadaṃ prāptāvupāyaṃ kathayecchubham

कौ वा मेऽपनयेद्दुःखमिति चिन्तापरस्तु सः । ददर्श तेन मार्गेण गच्छन्तं नारदं मुनिम्

kau vā me'panayedduḥkhamiti cintāparastu saḥ | dadarśa tena mārgeṇa gacchantaṃ nāradaṃ munim

जहर्ष किंचिन्नागेन्द्रः स्वप्नं प्राप्येव भिक्षुकः । अतिकष्टामवस्थां तां नारदोऽलोकयत्पुरः

jaharṣa kiṃcinnāgendraḥ svapnaṃ prāpyeva bhikṣukaḥ | atikaṣṭāmavasthāṃ tāṃ nārado'lokayatpuraḥ

3928

निश्चेष्टं निरनुश्वासं ध्याननिष्ठं यथा मुनिम्। अशेष विषयज्ञोऽपि शेषं पप्रच्छ नारद : ॥४४॥ (

niśceṣṭaṃ niranuśvāsaṃ dhyānaniṣṭhaṃ yathā munim| aśeṣa viṣayajño'pi śeṣaṃ papraccha nārada : ||44|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे एकोननवतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe ekonanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ९० प्रारंभ :- नारद उवाच । किमर्थमेवं जातोऽसि निस्तेजा दुःखितो भृशम् । कथं भग्नशिरा कस्याचरोऽप्रियतरं मुने

adhyāya 90 prāraṃbha :- nārada uvāca | kimarthamevaṃ jāto'si nistejā duḥkhito bhṛśam | kathaṃ bhagnaśirā kasyācaro'priyataraṃ mune

किं वा क्षुब्धो गिरीशस्तेऽकारि गर्व स्त्वयाऽथ किम् । वद यत्कारणं शेष प्रतीकारं पुरा वदे

kiṃ vā kṣubdho girīśaste'kāri garva stvayā'tha kim | vada yatkāraṇaṃ śeṣa pratīkāraṃ purā vade

त्वां विना कारयेत्को नु चराचरयुतां धराम् । अनुक्तवति तस्मिंस्तु स्वयमेवाब्रवीन्मुनिः

tvāṃ vinā kārayetko nu carācarayutāṃ dharām | anuktavati tasmiṃstu svayamevābravīnmuniḥ

उपायं नागराजस्य स्वस्थानप्रापकं शुभम् । नारद उवाच । अवधारय मे वाक्यं शेषाशेषकला निधे

upāyaṃ nāgarājasya svasthānaprāpakaṃ śubham | nārada uvāca | avadhāraya me vākyaṃ śeṣāśeṣakalā nidhe

सुपर्वाणश्च केशाद्या येन स्युः किङ्करा इव । धरिष्यसे धरां मूर्निेन पुष्पमालामिवार्भकः

suparvāṇaśca keśādyā yena syuḥ kiṅkarā iva | dhariṣyase dharāṃ mūrniेna puṣpamālāmivārbhakaḥ

शेष उवाच । किंचित् पुरातनं पुण्यमासीच्चेद्दर्शनं तव। अजन्य कस्मादग्रेऽपि सम्यङ्मे स्यान्न संशयः

śeṣa uvāca | kiṃcit purātanaṃ puṇyamāsīcceddarśanaṃ tava| ajanya kasmādagre'pi samyaṅme syānna saṃśayaḥ

अन्यथा कृतपुण्यानां दर्शनं तु कथं भवेत्। अति विह्वलगात्रत्वादशक्तो भूमिधारणे

anyathā kṛtapuṇyānāṃ darśanaṃ tu kathaṃ bhavet| ati vihvalagātratvādaśakto bhūmidhāraṇe

अध्यायाः ८६-९० (cont. 2)

तं प्रयत्नं वद मुने येनाहं स्यां यथा पुरा । नारद उवाच । भणे महामनुं तेऽद्य तस्य देवस्य नागराट्

taṃ prayatnaṃ vada mune yenāhaṃ syāṃ yathā purā | nārada uvāca | bhaṇe mahāmanuṃ te'dya tasya devasya nāgarāṭ

यस्य प्रसादादिन्द्राद्यास्तत्तत् पदमवाप्नुवन् । केशा यदाज्ञयाऽशेष सृष्टिस्थित्यन्तकारिणः

yasya prasādādindrādyāstattat padamavāpnuvan | keśā yadājñayā'śeṣa sṛṣṭisthityantakāriṇaḥ

1.90.10

यस्मिन् प्रसन्ने सर्वेशे पूर्वावस्थामवाप्स्यसि । कारुण्यं तव दृष्ट्वैव क्लिन्नं मे सर्वमानसम्

yasmin prasanne sarveśe pūrvāvasthāmavāpsyasi | kāruṇyaṃ tava dṛṣṭvaiva klinnaṃ me sarvamānasam

अतः षडक्षरं मन्त्रं गणेशस्य ददामि ते । अस्यानुष्ठानमात्रेण प्रत्यक्षस्ते गजाननः

ataḥ ṣaḍakṣaraṃ mantraṃ gaṇeśasya dadāmi te | asyānuṣṭhānamātreṇa pratyakṣaste gajānanaḥ

सर्वान् विधास्यते कामान्यान्यांस्त्वं वृणुषे ततः

sarvān vidhāsyate kāmānyānyāṃstvaṃ vṛṇuṣe tataḥ

क उवाच । कृत्वोपदेशं शेषाय नारदोन्तर्हितोऽभवत् । शेषोऽपि तपसे कृत्वा निश्चयं परमं शुभम् । निरुद्धाशेषकरणो ध्यात्वा देवं गजाननम्

ka uvāca | kṛtvopadeśaṃ śeṣāya nāradontarhito'bhavat | śeṣo'pi tapase kṛtvā niścayaṃ paramaṃ śubham | niruddhāśeṣakaraṇo dhyātvā devaṃ gajānanam

जजाप परमं मन्त्रं सहस्रपरिवत्सरम् । तदन्ते पुरतोऽपश्यद् देवदेवं गजाननम्

jajāpa paramaṃ mantraṃ sahasraparivatsaram | tadante purato'paśyad devadevaṃ gajānanam

सिंहारूढं त्रिनेत्रं दशभुजमुरगं कुंडले चांगदे च । मुक्तामालां वहंतं सुललितमुकुटं रत्नमुद्राक्षसूत्रम् । नानादेवर्षिवृन्दैरनुगतमनिशं वक्रतुण्डं गजास्यं । भक्तेच्छोपात्तदेहं सुरनरपरदं चिन्तयेदेकदन्तम्

siṃhārūḍhaṃ trinetraṃ daśabhujamuragaṃ kuṃḍale cāṃgade ca | muktāmālāṃ vahaṃtaṃ sulalitamukuṭaṃ ratnamudrākṣasūtram | nānādevarṣivṛndairanugatamaniśaṃ vakratuṇḍaṃ gajāsyaṃ | bhaktecchopāttadehaṃ suranaraparadaṃ cintayedekadantam

एवं गजाननस्तस्य दर्शनार्थं समाययौ । सिद्धिबुद्धियुतस्तादृग यादृग् ध्यातोऽहिनापुरा

evaṃ gajānanastasya darśanārthaṃ samāyayau | siddhibuddhiyutastādṛga yādṛg dhyāto'hināpurā

सहस्रसूर्य सदृशो दीप्त्याक्रान्त दिगन्तरः । तेजसा तस्य शेषोऽपि धर्षितोऽन्ध इवाभवत्

sahasrasūrya sadṛśo dīptyākrānta digantaraḥ | tejasā tasya śeṣo'pi dharṣito'ndha ivābhavat

चकम्पे भयसंविग्नो व्यग्रचित्तोऽतिविह्वलः । स्वस्थो मुहूर्तमात्रेण चिन्तयामास चेतसि

cakampe bhayasaṃvigno vyagracitto'tivihvalaḥ | svastho muhūrtamātreṇa cintayāmāsa cetasi

किमिदं तेज आयातं प्रलयानलसन्निभम् । तच्चेद्दहेत सर्वलोकानिदं मामेव धक्ष्यति

kimidaṃ teja āyātaṃ pralayānalasannibham | tacceddaheta sarvalokānidaṃ māmeva dhakṣyati

1.90.20

कल्याणे कर्मणि कथं क्रियमाणे शुभं भवेत् । अथवा नारदेनोक्तं द्रक्ष्यामि गणनायकम्

kalyāṇe karmaṇi kathaṃ kriyamāṇe śubhaṃ bhavet | athavā nāradenoktaṃ drakṣyāmi gaṇanāyakam

एवं चिन्तातुरे तस्मिन्नुवाच द्विरदानन । मा भैः कुतर्ककुशल वरदोऽहं समागतः

evaṃ cintāture tasminnuvāca dviradānana | mā bhaiḥ kutarkakuśala varado'haṃ samāgataḥ

यं ध्यायसि दिवारात्रौ वृणु यत्ते हृदि स्थितम् । अहमेव जगत्कर्ता पाता हर्ताऽखिलेश्वर

yaṃ dhyāyasi divārātrau vṛṇu yatte hṛdi sthitam | ahameva jagatkartā pātā hartā'khileśvara

मत्तेजसा भाति चन्द्रो वह्निः सूर्यश्च भानि च । परब्रह्मस्वरूपोऽपि तपसा तव तोषितः

mattejasā bhāti candro vahniḥ sūryaśca bhāni ca | parabrahmasvarūpo'pi tapasā tava toṣitaḥ

अविर्भूतो वरं दातुं लोकोपकृतयेऽपि च । त्वं तु मत्तो वरान्ब्रूहि यान्यान् कामयसेऽखिलान्

avirbhūto varaṃ dātuṃ lokopakṛtaye'pi ca | tvaṃ tu matto varānbrūhi yānyān kāmayase'khilān

शेष उवाच । तेजसा धर्षितो देव द्रष्टुं वक्तुं च नोत्सहे । अनुग्रहश्च पूर्णस्ते मयि सौम्यो भवानघ

śeṣa uvāca | tejasā dharṣito deva draṣṭuṃ vaktuṃ ca notsahe | anugrahaśca pūrṇaste mayi saumyo bhavānagha

क उवाच । एवं संप्रार्थितस्तेन करुणाब्धिर्गजाननः । अभवत् कोटिचन्द्राभः सौम्यतेजाः सुरेश्वर

ka uvāca | evaṃ saṃprārthitastena karuṇābdhirgajānanaḥ | abhavat koṭicandrābhaḥ saumyatejāḥ sureśvara

ततो वव्रे वरान् शेषो नत्वा स्तुत्वाऽखिलेश्वरः । अनादिनिधनं देव वन्देऽहं गणनायकम्

tato vavre varān śeṣo natvā stutvā'khileśvaraḥ | anādinidhanaṃ deva vande'haṃ gaṇanāyakam

सर्वव्यापिनमीशानं जगत्कारणकारणम्। सर्वस्वरुपं विश्वेशं विश्ववन्द्यं नमाम्यहम्

sarvavyāpinamīśānaṃ jagatkāraṇakāraṇam| sarvasvarupaṃ viśveśaṃ viśvavandyaṃ namāmyaham

गजाननं गणाध्यक्षं गरूडेशस्तु तं विभुम् । गुणाधीशं गुणातीतं गणाधीशं नमाम्यहम्

gajānanaṃ gaṇādhyakṣaṃ garūḍeśastu taṃ vibhum | guṇādhīśaṃ guṇātītaṃ gaṇādhīśaṃ namāmyaham

1.90.30

विद्यानामधिपं देवं देवदेवं सुरप्रियम् । सिद्धिबुद्धिप्रियं सर्वं सिद्धिदं भुक्तिमुक्तिदम्

vidyānāmadhipaṃ devaṃ devadevaṃ surapriyam | siddhibuddhipriyaṃ sarvaṃ siddhidaṃ bhuktimuktidam

सर्वविघ्नहरं देवं नमामि गणनायकम् । क उवाच । एवं स्तुत्वा तु देवेशं वरदं द्विरदानननम्

sarvavighnaharaṃ devaṃ namāmi gaṇanāyakam | ka uvāca | evaṃ stutvā tu deveśaṃ varadaṃ dviradānananam

वरयामास यान् कामांस्तां शृणुष्व महामुने । शेष उवाच । अद्य धन्यं तपो ज्ञानं पिता माता जनुर्मम

varayāmāsa yān kāmāṃstāṃ śṛṇuṣva mahāmune | śeṣa uvāca | adya dhanyaṃ tapo jñānaṃ pitā mātā janurmama

देहो नेत्राणि भूरीणि मस्तकानि बहूनि च । त्वां स्तोतुं संप्रवृत्ता या धन्यस्या रसना मम। कुलं शीलं च धन्यं मे त्वङ्घ्रियुगदर्शनात् । अखंडितं ते भजनं देहि मेऽखण्डविक्रम

deho netrāṇi bhūrīṇi mastakāni bahūni ca | tvāṃ stotuṃ saṃpravṛttā yā dhanyasyā rasanā mama| kulaṃ śīlaṃ ca dhanyaṃ me tvaṅghriyugadarśanāt | akhaṃḍitaṃ te bhajanaṃ dehi me'khaṇḍavikrama

दुःखं किं किं नु वक्तव्यं सर्वज्ञे त्वयि विघ्नराट् । अखर्वगर्वकरणात् स्फुटिता मस्तका मम

duḥkhaṃ kiṃ kiṃ nu vaktavyaṃ sarvajñe tvayi vighnarāṭ | akharvagarvakaraṇāt sphuṭitā mastakā mama

महारुषा महेशेना स्फालितस्य महीतले। नारदस्य प्रसादेन दृष्टं ते चरणाम्बुजम् । इदानीं देव मे देहि श्रेष्ठतां भुवनत्रये

mahāruṣā maheśenā sphālitasya mahītale| nāradasya prasādena dṛṣṭaṃ te caraṇāmbujam | idānīṃ deva me dehi śreṣṭhatāṃ bhuvanatraye

पाटवं सर्वशिरसि सामर्थ्यं धारणे भुवः। अचलं देहि मे स्थानं दर्शनं ते निरन्तरम्

pāṭavaṃ sarvaśirasi sāmarthyaṃ dhāraṇe bhuvaḥ| acalaṃ dehi me sthānaṃ darśanaṃ te nirantaram

सान्निध्यं शंकरस्यापि कुलश्रेठ्यं शिवे रतिम । गणपतिरुवाच। यदि ते दशधा जातो मस्तको भुजगाधिप

sānnidhyaṃ śaṃkarasyāpi kulaśreṭhyaṃ śive ratima | gaṇapatiruvāca| yadi te daśadhā jāto mastako bhujagādhipa

तदा सहस्रवदनः सहस्रफणिमण्डितः । भविष्यसि जने ख्यातो यावच्चन्द्रार्कतारकाः

tadā sahasravadanaḥ sahasraphaṇimaṇḍitaḥ | bhaviṣyasi jane khyāto yāvaccandrārkatārakāḥ

1.90.40

धराधरणसामर्थ्यं दृढं तव भविष्यति । पंचास्यपंचशिरसि मत्प्रसादात् स्थितिं स्थिराम्

dharādharaṇasāmarthyaṃ dṛḍhaṃ tava bhaviṣyati | paṃcāsyapaṃcaśirasi matprasādāt sthitiṃ sthirām

लप्स्यसे भुजगश्रेष्ठ मत्सान्निध्यं निरन्तरम् । अन्यत्ते वांछितं शेष तदशेषं भविष्यति

lapsyase bhujagaśreṣṭha matsānnidhyaṃ nirantaram | anyatte vāṃchitaṃ śeṣa tadaśeṣaṃ bhaviṣyati

क उवाच । एवं वरान् ददौ तस्मै स्वोदरे तं बबन्ध ह । व्यालबद्धोदर इति नाम प्राप गजाननः

ka uvāca | evaṃ varān dadau tasmai svodare taṃ babandha ha | vyālabaddhodara iti nāma prāpa gajānanaḥ

शेषस्य मस्तके हस्तमभयार्थं ददौ विभुः । स्वयं विराट्स्वरूपं स्वं शेषायादर्शयन् भुवा

śeṣasya mastake hastamabhayārthaṃ dadau vibhuḥ | svayaṃ virāṭsvarūpaṃ svaṃ śeṣāyādarśayan bhuvā

शब्देनापूरयद् व्योम भूतलं विदिशं दिशः । यस्य पादतले भूमिर्दिशः श्रोत्रेऽक्षिणी रविः

śabdenāpūrayad vyoma bhūtalaṃ vidiśaṃ diśaḥ | yasya pādatale bhūmirdiśaḥ śrotre'kṣiṇī raviḥ

ओषध्यो यस्य रोमाणि नखा यस्य धराधराः । मेघाः स्वेदोदकं यस्य प्रजनश्चतुराननः

oṣadhyo yasya romāṇi nakhā yasya dharādharāḥ | meghāḥ svedodakaṃ yasya prajanaścaturānanaḥ

कुक्षौ यस्य जगत्सर्वं चत्वारश्चैव सागराः । अनन्तानन एको योऽप्यनन्तनयन: स्वराट्

kukṣau yasya jagatsarvaṃ catvāraścaiva sāgarāḥ | anantānana eko yo'pyanantanayana: svarāṭ

अनन्तरूपी चानन्त शक्तिरत्यन्त दीप्तिमान् । यद्रोमकूपे भान्ति स्म ब्रह्माण्डानि सहस्रशः

anantarūpī cānanta śaktiratyanta dīptimān | yadromakūpe bhānti sma brahmāṇḍāni sahasraśaḥ

दृष्ट्वा तं तादृशं शेषो भीत्या भ्रान्त इवाभवत् । प्रार्थयामास विघ्नेशं पुनः सौम्यो भवेति च

dṛṣṭvā taṃ tādṛśaṃ śeṣo bhītyā bhrānta ivābhavat | prārthayāmāsa vighneśaṃ punaḥ saumyo bhaveti ca

ततो दशभुजो देवः सिंहारूढोऽभवच्च सः । उवाच वरदो देवो नेदृग् दृष्टः सुरैरपि

tato daśabhujo devaḥ siṃhārūḍho'bhavacca saḥ | uvāca varado devo nedṛg dṛṣṭaḥ surairapi

1.90.50

मदनुग्रहतोऽदर्शि त्वया शेषाद्य भाग्यतः । अचलं मयि ते स्थानं पातालेऽपि शिवेऽपि च । मया दत्तं प्रसन्नेन धर पुष्पमिवाद्य गाम्

madanugrahato'darśi tvayā śeṣādya bhāgyataḥ | acalaṃ mayi te sthānaṃ pātāle'pi śive'pi ca | mayā dattaṃ prasannena dhara puṣpamivādya gām

शेष उवाच । धरे धरां स्वशिरसि धरणीधर इत्यपि । ममापि तेऽपि विख्यातं नाम लोकेऽति विश्रुतम्

śeṣa uvāca | dhare dharāṃ svaśirasi dharaṇīdhara ityapi | mamāpi te'pi vikhyātaṃ nāma loke'ti viśrutam

अस्मिन्क्षेत्रे स्थिरो भूत्वा भक्तकामान् प्रपूरय । ब्रह्मोवाच । ओमिति तमथोक्त्वाऽसौ विघ्नेशोऽन्तर्दधे स्वयम्

asminkṣetre sthiro bhūtvā bhaktakāmān prapūraya | brahmovāca | omiti tamathoktvā'sau vighneśo'ntardadhe svayam

शेषोऽपि तादृशीं मूर्तिं कृत्वाऽस्थापयदादरात् । अकरोद् बहुरत्नाढयं प्रासादं कांचनं शुभम्

śeṣo'pi tādṛśīṃ mūrtiṃ kṛtvā'sthāpayadādarāt | akarod bahuratnāḍhayaṃ prāsādaṃ kāṃcanaṃ śubham

धरणीधर इत्येतन्नामास्य परिकल्पयत् । हरेः शयनतां प्रायादवहत् पुष्पवद्धराम्

dharaṇīdhara ityetannāmāsya parikalpayat | hareḥ śayanatāṃ prāyādavahat puṣpavaddharām

स्थिरोऽभून्नाभिपद्मेऽपि विघ्नराजस्य भूषणम् । एवं ते कथितो व्यास विघ्नेशमहिमाऽद्भुतः

sthiro'bhūnnābhipadme'pi vighnarājasya bhūṣaṇam | evaṃ te kathito vyāsa vighneśamahimā'dbhutaḥ

3984

प्रवालनगरे ख्यातो गणेशो धरणीधरः। एतदर्थं हि शेषेण कृतमाराधनं विभोः ॥५६॥ (

pravālanagare khyāto gaṇeśo dharaṇīdharaḥ| etadarthaṃ hi śeṣeṇa kṛtamārādhanaṃ vibhoḥ ||56|| (

इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे शेषोपाख्याने नवतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe śeṣopākhyāne navatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ९१-९२

अध्याय ९१ प्रारंभ :- व्यास उवाच । अन्यत् कथय मे देव गणेशस्य कथान्तरम । शृण्वतो मे मनोऽत्यन्तमुत्सुकुं भवति प्रभो

adhyāya 91 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | anyat kathaya me deva gaṇeśasya kathāntarama | śṛṇvato me mano'tyantamutsukuṃ bhavati prabho

ब्रह्मोवाच । एकदा प्रलये वृत्तेऽज्ञापयन्मां गजाननः । सृष्टिं नानाविधां ब्रह्मन् कुरु त्वं हि ममाज्ञया

brahmovāca | ekadā pralaye vṛtte'jñāpayanmāṃ gajānanaḥ | sṛṣṭiṃ nānāvidhāṃ brahman kuru tvaṃ hi mamājñayā

अहं प्रकल्पयामास पुत्रान् सप्त हृदा तदा । तेषां नामानि ते वच्मि कश्यपो गोतमोऽपि च

ahaṃ prakalpayāmāsa putrān sapta hṛdā tadā | teṣāṃ nāmāni te vacmi kaśyapo gotamo'pi ca

जमदग्निर्वसिष्ठश्च भरद्वाजोऽत्रिरेव च। विश्वामित्रश्च सप्तैतै सर्वविद्याविशारदाः

jamadagnirvasiṣṭhaśca bharadvājo'trireva ca| viśvāmitraśca saptaitai sarvavidyāviśāradāḥ

सर्वे मामब्रुवन् ब्रह्मन्नाज्ञापय सुरेश्वर । मया तु कश्यपोऽज्ञायि बुद्धिमांस्तेषु चाधिकः

sarve māmabruvan brahmannājñāpaya sureśvara | mayā tu kaśyapo'jñāyi buddhimāṃsteṣu cādhikaḥ

मत्कार्यं विविधां सृष्टिं कुर्वित्याज्ञापितस्तदा । असावोमिति मामुक्त्वा जगाम तपसे वनम्

matkāryaṃ vividhāṃ sṛṣṭiṃ kurvityājñāpitastadā | asāvomiti māmuktvā jagāma tapase vanam

जजापैकाक्षरं मन्त्रं दिव्यवर्षसहस्रकम् । ततः प्रसन्नो भगवान् द्विरदानन ईश्वरः

jajāpaikākṣaraṃ mantraṃ divyavarṣasahasrakam | tataḥ prasanno bhagavān dviradānana īśvaraḥ

चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो महामुकुटमण्डितः । पाशांकुशधरो मालादन्त हस्तः शुभांगदः । सुवर्णमणिरत्नाढयः मुक्तामालालसद्गल:

caturbhujo'ravindākṣo mahāmukuṭamaṇḍitaḥ | pāśāṃkuśadharo mālādanta hastaḥ śubhāṃgadaḥ | suvarṇamaṇiratnāḍhayaḥ muktāmālālasadgala:

सर्पोदरः कोटिसूर्य विलसद्दीप्तिमण्डलः । विकसन्नेत्र विभ्राजच्चारुशुण्डालसन्मुखः

sarpodaraḥ koṭisūrya vilasaddīptimaṇḍalaḥ | vikasannetra vibhrājaccāruśuṇḍālasanmukhaḥ

1.91.10

आविरासीत् कश्यपस्य पुर एवं गजाननः । क्षुद्रघण्टा नूपुराणां रवान् मुखरिताङ्घ्रियुक्

āvirāsīt kaśyapasya pura evaṃ gajānanaḥ | kṣudraghaṇṭā nūpurāṇāṃ ravān mukharitāṅghriyuk

दृष्ट्वा ननर्त तं देवं कश्यपो हर्षनिर्भरः। नत्वा सम्पूजयामास नानामंगलवस्तुभिः

dṛṣṭvā nanarta taṃ devaṃ kaśyapo harṣanirbharaḥ| natvā sampūjayāmāsa nānāmaṃgalavastubhiḥ

बद्धांजलिरुवाचेदं सुप्रसन्नो गजाननम् । धन्यो मे जनको माता तपो ज्ञानं वपुश्च दृक्

baddhāṃjaliruvācedaṃ suprasanno gajānanam | dhanyo me janako mātā tapo jñānaṃ vapuśca dṛk

धन्येयं धरणी तात वीरूद् वृक्ष फलानि च । धन्य एकाक्षरो मन्त्रो येन दृष्टोऽखिलेश्वरः

dhanyeyaṃ dharaṇī tāta vīrūd vṛkṣa phalāni ca | dhanya ekākṣaro mantro yena dṛṣṭo'khileśvaraḥ

गजाननः प्रसन्नात्मा परमात्मा परात्परः । यत्र कुण्ठाश्चतुर्वेदा वेदान्ता मूकतां गतः

gajānanaḥ prasannātmā paramātmā parātparaḥ | yatra kuṇṭhāścaturvedā vedāntā mūkatāṃ gataḥ

अगोचरो मनस्तर्कै सोऽयं देवो मयेक्षितः । यस्मादाविर्भवन्तीमे हरेशाग्निमुखाः सुराः

agocaro manastarkai so'yaṃ devo mayekṣitaḥ | yasmādāvirbhavantīme hareśāgnimukhāḥ surāḥ

पातालानि च सप्तैव भुवनानि चतुर्दश । यत्र तन्निलयं यान्ति सोयं देवो मयेक्षितः

pātālāni ca saptaiva bhuvanāni caturdaśa | yatra tannilayaṃ yānti soyaṃ devo mayekṣitaḥ

यो निर्गुणो निराधीशो गुरुगम्यो निराकृतिः । ब्रह्मेति यं विदुः केचित् सोयं देवो मयेक्षितः

yo nirguṇo nirādhīśo gurugamyo nirākṛtiḥ | brahmeti yaṃ viduḥ kecit soyaṃ devo mayekṣitaḥ

क उवाच । एवं वाक्यामृतरसैः परितुष्टो गजाननः । उवाच कश्यपं मम्रं स्तुवन्तं विविधैः स्तवैः

ka uvāca | evaṃ vākyāmṛtarasaiḥ parituṣṭo gajānanaḥ | uvāca kaśyapaṃ mamraṃ stuvantaṃ vividhaiḥ stavaiḥ

गणेश उवाच । भक्तेःस्तवादनुष्ठानात् प्रीतस्तेऽहं मुनेऽधुना। वरं वरय मत्तस्त्वं यं यं स्ववनसेच्छसि

gaṇeśa uvāca | bhakteḥstavādanuṣṭhānāt prītaste'haṃ mune'dhunā| varaṃ varaya mattastvaṃ yaṃ yaṃ svavanasecchasi

1.91.20

कश्यप उवाच । सृष्टिं नानाविधां कर्तुं सामर्थ्यं देहि मे प्रभो । त्वदड्घ्रिकमले भक्तिमविस्मरणमेव च

kaśyapa uvāca | sṛṣṭiṃ nānāvidhāṃ kartuṃ sāmarthyaṃ dehi me prabho | tvadaḍghrikamale bhaktimavismaraṇameva ca

यायाः प्रत्यक्षता तत्र स्मरेत्त्वां यत्र चाप्यहम् । तादृशं देहि मे पुत्रं नाम्ना कश्यपनन्दनम्

yāyāḥ pratyakṣatā tatra smarettvāṃ yatra cāpyaham | tādṛśaṃ dehi me putraṃ nāmnā kaśyapanandanam

गणेश उवाच । सर्वं ते वांछितं मत्तो भविताऽऽशु महामुने । भक्तिर्मेऽविस्मृति स्यात्ते संकटे चान्तिकं व्रजे

gaṇeśa uvāca | sarvaṃ te vāṃchitaṃ matto bhavitā''śu mahāmune | bhaktirme'vismṛti syātte saṃkaṭe cāntikaṃ vraje

करिष्यसि विचित्रां त्वं सृष्टिं मम प्रसादतः । क उवाच । एवमुक्त्वा मुनिं देवस्तत्रैवान्तरधीयत । कश्यपोऽपि मुदा युक्तो निजस्थानं तदा ययौ

kariṣyasi vicitrāṃ tvaṃ sṛṣṭiṃ mama prasādataḥ | ka uvāca | evamuktvā muniṃ devastatraivāntaradhīyata | kaśyapo'pi mudā yukto nijasthānaṃ tadā yayau

कदाचित् कश्यपोऽकस्मादशरीर प्रपीडितः । न चालभत् क्वापि शर्म गृहमध्यं ततोऽगमत्

kadācit kaśyapo'kasmādaśarīra prapīḍitaḥ | na cālabhat kvāpi śarma gṛhamadhyaṃ tato'gamat

नित्यं नैमित्तिकं काम्यं कर्म ध्यानं च नास्मरत् । तं तथा विह्वलं दृष्ट्वा योषितोऽस्य चतुर्दश

nityaṃ naimittikaṃ kāmyaṃ karma dhyānaṃ ca nāsmarat | taṃ tathā vihvalaṃ dṛṣṭvā yoṣito'sya caturdaśa

दित्यदितिर्दनुः कद्रुर्विनताद्याः पुरः स्थिताः । बुभुजे क्रमशस्तास्तु नानागारेषु कश्यपः

dityaditirdanuḥ kadrurvinatādyāḥ puraḥ sthitāḥ | bubhuje kramaśastāstu nānāgāreṣu kaśyapaḥ

काले यथोक्ते सुषुवे दितार्दैत्याननेकशः। अदितिर्देवगन्धर्वान् दनुश्च दानवानथ

kāle yathokte suṣuve ditārdaityānanekaśaḥ| aditirdevagandharvān danuśca dānavānatha

क्रमेण किन्नरा यक्षाः सिद्धचारणगुहयकः । पशवश्च तथारण्या ग्राम्याश्चासन्ननेकशः

krameṇa kinnarā yakṣāḥ siddhacāraṇaguhayakaḥ | paśavaśca tathāraṇyā grāmyāścāsannanekaśaḥ

पृथिवी पर्वता वृक्षाः समुद्राः सरितो लता। धान्यानि धातवो रत्ना मुक्ताः कृमि पिपीलिकाः

pṛthivī parvatā vṛkṣāḥ samudrāḥ sarito latā| dhānyāni dhātavo ratnā muktāḥ kṛmi pipīlikāḥ

1.91.30

सर्पाः पक्षिगणास्ताभ्यः सर्वमासीच्चराचरम् । एवं दृष्ट्वा स सन्तानं जातं नानाविधां तदा

sarpāḥ pakṣigaṇāstābhyaḥ sarvamāsīccarācaram | evaṃ dṛṣṭvā sa santānaṃ jātaṃ nānāvidhāṃ tadā

जहर्ष कश्यपो धीमान्नानामन्त्रान् समादिशत् । शोधायित्वा ऋणधनं सिद्धारिचक्रमीक्ष्य च

jaharṣa kaśyapo dhīmānnānāmantrān samādiśat | śodhāyitvā ṛṇadhanaṃ siddhāricakramīkṣya ca

षोडशार्णं च कस्मैचित्तथाऽष्टादशवर्णकम् । एकाक्षरं च कस्मैचिदन्यस्मै च षडक्षरम्

ṣoḍaśārṇaṃ ca kasmaicittathā'ṣṭādaśavarṇakam | ekākṣaraṃ ca kasmaicidanyasmai ca ṣaḍakṣaram

पंचार्णमष्टाक्षरं च द्वादशाक्षरमेव च । कस्मैचिच्च महामन्त्रं ददौ स मुनिपुंगवः

paṃcārṇamaṣṭākṣaraṃ ca dvādaśākṣarameva ca | kasmaicicca mahāmantraṃ dadau sa munipuṃgavaḥ

कुर्वन् त्वनुष्ठितं तावद्यावद्देवो निरीक्ष्यते । गजाननोऽखिलाधारः सर्वसिद्धिप्रदायकः

kurvan tvanuṣṭhitaṃ tāvadyāvaddevo nirīkṣyate | gajānano'khilādhāraḥ sarvasiddhipradāyakaḥ

एवमाज्ञापयत्तांश्च ते च जग्मुस्तदैव हि । तपसे बहुशो देशान् जेपुः स्वं स्वं मनुं तदा

evamājñāpayattāṃśca te ca jagmustadaiva hi | tapase bahuśo deśān jepuḥ svaṃ svaṃ manuṃ tadā

आसने भोजने देवं निद्रायां जागरेऽपि च । अनन्यभक्त्या देवेशं सस्मरुस्ते गजाननम्

āsane bhojane devaṃ nidrāyāṃ jāgare'pi ca | ananyabhaktyā deveśaṃ sasmaruste gajānanam

दिव्यवर्षसहस्रान्ते परितुष्टो गजाननः । आविरासिदनेकात्मा तत्पुरः करूणानिधिः

divyavarṣasahasrānte parituṣṭo gajānanaḥ | āvirāsidanekātmā tatpuraḥ karūṇānidhiḥ

यो यथा ध्यातवान्देवं तादृशस्तत्परोऽभवत् । कस्यचित् पुरतश्चासीन् मेघाभोऽष्टमहाभुजः

yo yathā dhyātavāndevaṃ tādṛśastatparo'bhavat | kasyacit purataścāsīn meghābho'ṣṭamahābhujaḥ

कस्यचित्पुरतस्त्वासीच्छशिवर्णश्चतुर्भुजः । अग्रे कस्यचिदारक्तः षड्भुजोऽसौ गणेश्वरः

kasyacitpuratastvāsīcchaśivarṇaścaturbhujaḥ | agre kasyacidāraktaḥ ṣaḍbhujo'sau gaṇeśvaraḥ

1.91.40

सहस्रनयनस्तावद् भुजोऽसावपि कस्यचित् । भाति बालस्वरूपोऽपि युवा वृद्धोऽपि भासते

sahasranayanastāvad bhujo'sāvapi kasyacit | bhāti bālasvarūpo'pi yuvā vṛddho'pi bhāsate

दशद्वादशदोर्दण्डो धूम्रवर्णो महन्महः । अष्टादशभुजोऽप्यासीत् कोटिसूर्यसमप्रभः

daśadvādaśadordaṇḍo dhūmravarṇo mahanmahaḥ | aṣṭādaśabhujo'pyāsīt koṭisūryasamaprabhaḥ

तेजोरूपो महाकाय आखुवाहनपृष्टगः । सिंहगो बर्हिगो वापि गजास्यो नैकवक्त्रवान्

tejorūpo mahākāya ākhuvāhanapṛṣṭagaḥ | siṃhago barhigo vāpi gajāsyo naikavaktravān

दृष्ट्वा देवं तु ते सर्वे नैकधा तुष्टुवुर्मुदा ।। बद्धांजलिपुटा नम्रा भक्त्या देवं गजाननम

dṛṣṭvā devaṃ tu te sarve naikadhā tuṣṭuvurmudā || baddhāṃjalipuṭā namrā bhaktyā devaṃ gajānanama

सर्वे ऊचुः । यतोऽनन्तशक्तेरनन्ताश्च जीवा। यतो निर्गुणादप्रमेयाद् गुणास्ते। यतो भाति सर्वं त्रिधा भेदभिन्नं। सदा तं गणेशं नमामो भजामः

sarve ūcuḥ | yato'nantaśakteranantāśca jīvā| yato nirguṇādaprameyād guṇāste| yato bhāti sarvaṃ tridhā bhedabhinnaṃ| sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ

यतश्चाविरासीज्जगत् सर्वं वेत्तु स्तथाऽब्जासनो विश्वगो विश्व गोप्ता । तथेन्द्रादयो दैत्यसंघा मनुष्याः । सदा तं गणेशं नमामो भजामः

yataścāvirāsījjagat sarvaṃ vettu stathā'bjāsano viśvago viśva goptā | tathendrādayo daityasaṃghā manuṣyāḥ | sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ

यतो वह्नि भानू भवो भूर्जलं च । यतः सागराश्चन्द्रमा व्योम वायुः । यतः स्थावरा जंगमा वृक्षसंघाः । सदा तं गणेशं नमामो भजामः

yato vahni bhānū bhavo bhūrjalaṃ ca | yataḥ sāgarāścandramā vyoma vāyuḥ | yataḥ sthāvarā jaṃgamā vṛkṣasaṃghāḥ | sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ

यतो दानवाः किन्नरा यक्षसंघा । यतश्चारणा वारणाः श्वापदाश्च । यतः पक्षिकीटा यतो वीरुधश्च । सदा तं गणेशं नमामो भजामः

yato dānavāḥ kinnarā yakṣasaṃghā | yataścāraṇā vāraṇāḥ śvāpadāśca | yataḥ pakṣikīṭā yato vīrudhaśca | sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ

यतो बुद्धिरज्ञाननाशो मुमुक्षो। यतः सम्पदो भक्तसंतोषकः स्युः । यतो विघ्ननाशो यतः कार्यसिद्धिः । सदा तं गणेशं नमामो भजामः

yato buddhirajñānanāśo mumukṣo| yataḥ sampado bhaktasaṃtoṣakaḥ syuḥ | yato vighnanāśo yataḥ kāryasiddhiḥ | sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ

यतः पुत्रसम्पद्यतो वांछितार्थो । यतो भक्तिविद्यास्तथाऽनेकरूपाः । यतः शोकमोहौ यतः काम एव । सदा तं गणेशं नमामो भजामः

yataḥ putrasampadyato vāṃchitārtho | yato bhaktividyāstathā'nekarūpāḥ | yataḥ śokamohau yataḥ kāma eva | sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ

1.91.50

यतोऽनन्तशक्तिः स शेषो बभूव । धराधारणेऽनेकरूपे च शक्तः । यतोऽनेकधा स्वर्गलोका हि नाना। सदा तं गणेशं नमामो भजामः

yato'nantaśaktiḥ sa śeṣo babhūva | dharādhāraṇe'nekarūpe ca śaktaḥ | yato'nekadhā svargalokā hi nānā| sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ

4035

यतो वेदवाचो विकुण्ठा मनोभिः। सदा नेति नेतीति ता यं गृणन्ति । परब्रह्मरूपं चिदानन्दभूतं । सदा तं गणेशं नमामो भजामः ॥५१॥ (

yato vedavāco vikuṇṭhā manobhiḥ| sadā neti netīti tā yaṃ gṛṇanti | parabrahmarūpaṃ cidānandabhūtaṃ | sadā taṃ gaṇeśaṃ namāmo bhajāmaḥ ||51|| (

अध्याय ९२ प्रारंभ :- क उवाच । एवं नत्वा च स्तुत्वा च सर्वे ते तु गजाननम् । पुनरूचुर्गणाध्यक्षमध धन्यतमा वयम्

adhyāya 92 prāraṃbha :- ka uvāca | evaṃ natvā ca stutvā ca sarve te tu gajānanam | punarūcurgaṇādhyakṣamadha dhanyatamā vayam

धन्यं तपो नो दानं च ज्ञानं यज्ञश्च पूर्वजाः । अद्य नो दृष्टयो धन्या याभिर्दृष्टो गजाननः

dhanyaṃ tapo no dānaṃ ca jñānaṃ yajñaśca pūrvajāḥ | adya no dṛṣṭayo dhanyā yābhirdṛṣṭo gajānanaḥ

एवं वाक्यामृतैस्तेषां स्तुतिभिः परितोषितः । उवाच शृण्वन्तां तेषां गाम्भीर्याद् द्विरदाननः

evaṃ vākyāmṛtaisteṣāṃ stutibhiḥ paritoṣitaḥ | uvāca śṛṇvantāṃ teṣāṃ gāmbhīryād dviradānanaḥ

नैतादृशं मयाऽदर्शि ब्रह्मविष्णुशिवादिषु । यत् साक्षाद् दृश्यते सर्वं रूपं मे निर्गुणस्य यत्

naitādṛśaṃ mayā'darśi brahmaviṣṇuśivādiṣu | yat sākṣād dṛśyate sarvaṃ rūpaṃ me nirguṇasya yat

अतितुष्टोऽनया स्तुत्या वरान् दातुमिहागतः । यद्यद्वो वांछितं तत्तद् वृणुध्वमखिलं तु यत्

atituṣṭo'nayā stutyā varān dātumihāgataḥ | yadyadvo vāṃchitaṃ tattad vṛṇudhvamakhilaṃ tu yat

एवमुक्तास्तदा तेन विकटेन मुनीश्वर । यस्य यद्वांछितं तत्तद्वव्रुस्तस्माद् गजाननात्

evamuktāstadā tena vikaṭena munīśvara | yasya yadvāṃchitaṃ tattadvavrustasmād gajānanāt

असंख्यत्वात्तद्वराणां नास्ति शक्तिश्चतुर्मुखैः । गदितुं सर्वथा तस्मादुक्तं संक्षेपतो मया

asaṃkhyatvāttadvarāṇāṃ nāsti śaktiścaturmukhaiḥ | gadituṃ sarvathā tasmāduktaṃ saṃkṣepato mayā

तांस्तान् ददौ वरान्यान्यान् सर्वे वव्रुर्गजाननम् । पुनरप्यवदत् सर्वानिदं स्तोत्रं मम प्रियम् । त्रिसन्ध्यं यः पठेदेतद् विद्यावान् पुत्रवान् भवेत् । आयुरारोग्यमैश्वर्यं यशोवृद्धि जयोदयम् । प्राप्नुयाद्वांछितानर्थानन्ते च परमं पदम् । पुनरूचे गणाधीशः स्तोत्र मेतज्जपेन्नरः । त्रिसन्ध्यं त्रिदिनं तस्य सर्व कार्यं भविष्यति

tāṃstān dadau varānyānyān sarve vavrurgajānanam | punarapyavadat sarvānidaṃ stotraṃ mama priyam | trisandhyaṃ yaḥ paṭhedetad vidyāvān putravān bhavet | āyurārogyamaiśvaryaṃ yaśovṛddhi jayodayam | prāpnuyādvāṃchitānarthānante ca paramaṃ padam | punarūce gaṇādhīśaḥ stotra metajjapennaraḥ | trisandhyaṃ tridinaṃ tasya sarva kāryaṃ bhaviṣyati

यो जपेदष्टदिवसं श्लोकाष्टकमिदं शुभम् । अष्टवारं चतुर्थ्यां तु सोऽष्टसिद्धिमवाप्नुयात्

yo japedaṣṭadivasaṃ ślokāṣṭakamidaṃ śubham | aṣṭavāraṃ caturthyāṃ tu so'ṣṭasiddhimavāpnuyāt

1.92.10

यः पठेन्मासमात्रं तु दशवारं दिने दिने । स मोचयेद् बन्धनात्तं राजबद्धं न संशयः

yaḥ paṭhenmāsamātraṃ tu daśavāraṃ dine dine | sa mocayed bandhanāttaṃ rājabaddhaṃ na saṃśayaḥ

विद्याकामो लभेत् विद्यां पुत्रार्थी पुत्रमाप्नुयात् । वांछितं लभते सर्वमेकविंशति वारतः

vidyākāmo labhet vidyāṃ putrārthī putramāpnuyāt | vāṃchitaṃ labhate sarvamekaviṃśati vārataḥ

यो जपेत् परया भक्त्या गजाननपरो नरः । एवमुक्त्वा ततो देवः सर्वेषामेव पश्यताम्

yo japet parayā bhaktyā gajānanaparo naraḥ | evamuktvā tato devaḥ sarveṣāmeva paśyatām

अन्तर्दधेऽखिलाधारः सुमुखोऽसौ गजाननः । ते च चक्रुस्तदा मूर्तिं गणेशस्य शुभाननाम्

antardadhe'khilādhāraḥ sumukho'sau gajānanaḥ | te ca cakrustadā mūrtiṃ gaṇeśasya śubhānanām

प्रतिष्ठाप्य च तां स्थूले प्रासादे रत्ननिर्मिते । सुमुखेति च तस्यास्ते नाम चक्रुः सुविश्रुतम्

pratiṣṭhāpya ca tāṃ sthūle prāsāde ratnanirmite | sumukheti ca tasyāste nāma cakruḥ suviśrutam

संपूज्य च नमस्कृत्वा स्वं स्वं स्थानं ययुः सुराः । सर्वै ते मुनयो लोका सर्वकार्यरतास्तदा

saṃpūjya ca namaskṛtvā svaṃ svaṃ sthānaṃ yayuḥ surāḥ | sarvai te munayo lokā sarvakāryaratāstadā

केचित्तस्या नाम चक्रुरेकदन्त इति स्फुटम् । गन्धर्वै किन्नरै रम्या स्थापिता मूर्तिरुत्तमा

kecittasyā nāma cakrurekadanta iti sphuṭam | gandharvai kinnarai ramyā sthāpitā mūrtiruttamā

प्रासादे कांचने श्रेष्ठेऽनेकधा परिपूज्य च । कपिलेति च नामास्याः स्थापयामासुरुत्तमम्

prāsāde kāṃcane śreṣṭhe'nekadhā paripūjya ca | kapileti ca nāmāsyāḥ sthāpayāmāsuruttamam

गुहयकाश्चारणाः सिद्धा मूर्तिमन्या प्रचक्रिरे । महालये प्रतिष्ठाप्य नेमुश्च पुपुजुश्च ताम्

guhayakāścāraṇāḥ siddhā mūrtimanyā pracakrire | mahālaye pratiṣṭhāpya nemuśca pupujuśca tām

गजकर्णेति नामास्याश्चक्रुस्ते तु स्फुटार्थकम् । तत् प्रभावाद्विमानस्थाः सर्वे ते दिवमाक्रमत्

gajakarṇeti nāmāsyāścakruste tu sphuṭārthakam | tat prabhāvādvimānasthāḥ sarve te divamākramat

1.92.20

लम्बोदरेति नाम्ना च स्थापिता सर्व मानवैः । श्वापदैरखिलैरन्या स्थापिता मूर्तिरुत्तमा

lambodareti nāmnā ca sthāpitā sarva mānavaiḥ | śvāpadairakhilairanyā sthāpitā mūrtiruttamā

विकटेति च नाम्ना तां पुपूजुस्त्ते ययुर्वनम्। गिरयश्च द्रुमाश्चांन्यां मूर्तिं स्थाप्य प्रपूज्य च

vikaṭeti ca nāmnā tāṃ pupūjustte yayurvanam| girayaśca drumāścāṃnyāṃ mūrtiṃ sthāpya prapūjya ca

विघ्नाशन इत्येवं नाम कृत्वा स्थितास्तु कौं। तत्प्रसादश्च ते ख्याताः पर्वताश्च द्रुमास्तथा

vighnāśana ityevaṃ nāma kṛtvā sthitāstu kauṃ| tatprasādaśca te khyātāḥ parvatāśca drumāstathā

सर्वैः पक्षिगणैर्मूर्तिः स्थापिता रत्नकांचनी। गणाधिपेति नाम्ना तैः पूजिता च नमस्कृता

sarvaiḥ pakṣigaṇairmūrtiḥ sthāpitā ratnakāṃcanī| gaṇādhipeti nāmnā taiḥ pūjitā ca namaskṛtā

सर्वैर्विषधरैरेका स्थापिता गणनायकी । यस्या हूतिः कृता तैस्तु धूमकेतुरिति स्फुटा

sarvairviṣadharairekā sthāpitā gaṇanāyakī | yasyā hūtiḥ kṛtā taistu dhūmaketuriti sphuṭā

सर्वैर्जलाशयैरेका प्रतिमा स्थापिता शुभा। गणाध्यक्षेति नाम्ना सा पूजिता परमोत्सवैः

sarvairjalāśayairekā pratimā sthāpitā śubhā| gaṇādhyakṣeti nāmnā sā pūjitā paramotsavaiḥ

कृमिकीटादिनिचयैर्वनस्पत्योषधीगणैः । स्थापिता परमा मूर्तिर्भालचन्द्रेति विश्रुता

kṛmikīṭādinicayairvanaspatyoṣadhīgaṇaiḥ | sthāpitā paramā mūrtirbhālacandreti viśrutā

अन्यैः सचेतनैरन्या रत्नप्रासादमध्यगा। वैनायकी महामूर्तिः पूजिता भक्तिभावतः

anyaiḥ sacetanairanyā ratnaprāsādamadhyagā| vaināyakī mahāmūrtiḥ pūjitā bhaktibhāvataḥ

गजाननाख्यया ख्याता सर्वेषां सर्वकामदा । ते ते जगत्त्रये ख्यातास्तत्तज्जात्या बभूविरे

gajānanākhyayā khyātā sarveṣāṃ sarvakāmadā | te te jagattraye khyātāstattajjātyā babhūvire

सुखिनः स्वस्वकार्येषु दक्षा देव प्रसादतः । प्रत्येकनामकथने न शक्तिर्मम वर्तते

sukhinaḥ svasvakāryeṣu dakṣā deva prasādataḥ | pratyekanāmakathane na śaktirmama vartate

1.92.30

सारं सारं प्रगृह्यैव कृतं नाम्ना सहस्रकम् । ततोऽपि सारभूतानि प्रोक्तानि द्वादशैव तु

sāraṃ sāraṃ pragṛhyaiva kṛtaṃ nāmnā sahasrakam | tato'pi sārabhūtāni proktāni dvādaśaiva tu

समुद्रमथनाद्यद्वद् रत्नानीव चतुर्दश । एवं संक्षेपतो ब्रह्मन् महिमा तेऽभिवर्णितः

samudramathanādyadvad ratnānīva caturdaśa | evaṃ saṃkṣepato brahman mahimā te'bhivarṇitaḥ

विस्तराद् गदितुं शेषा नेशो नेशोप्यहं हरिः। इन्द्रादिमशकानां च जीवानां यक्षरक्षसाम्

vistarād gadituṃ śeṣā neśo neśopyahaṃ hariḥ| indrādimaśakānāṃ ca jīvānāṃ yakṣarakṣasām

तत्र का गणना कार्या मया सत्यवतीसुत । तस्मात् सर्वेषु कार्येषु पूजनीयो गजाननः

tatra kā gaṇanā kāryā mayā satyavatīsuta | tasmāt sarveṣu kāryeṣu pūjanīyo gajānanaḥ

यो न पूजयते देवं देवविघ्नविनाशनम् । स दुरात्मा परित्याज्यश्चांडाल इव दूरतः

yo na pūjayate devaṃ devavighnavināśanam | sa durātmā parityājyaścāṃḍāla iva dūrataḥ

मुनिरुवाच । अनुक्रमेण कथय नामानि द्वादशैव मे । श्रवणात् पठनादेषां सर्वं निर्विघ्नतामियात्

muniruvāca | anukrameṇa kathaya nāmāni dvādaśaiva me | śravaṇāt paṭhanādeṣāṃ sarvaṃ nirvighnatāmiyāt

ब्रह्मोवाच । सुमुखश्चैकदन्तश्च कपिलो गजकर्णकः। लम्बोदरश्च विकटो विघ्ननाशो गणाधिपः

brahmovāca | sumukhaścaikadantaśca kapilo gajakarṇakaḥ| lambodaraśca vikaṭo vighnanāśo gaṇādhipaḥ

धूम्रकेतुर्गणाध्यक्षो भालचन्द्रो गजाननः । द्वादशैतानि नामानि यः पठेच्छृणुयादपि

dhūmraketurgaṇādhyakṣo bhālacandro gajānanaḥ | dvādaśaitāni nāmāni yaḥ paṭhecchṛṇuyādapi

विद्यारम्भे विवाहे च प्रवेशे निर्गमे तथा। सङ्ग्रामे संकटे चैव विघ्नस्तस्य न जायते

vidyārambhe vivāhe ca praveśe nirgame tathā| saṅgrāme saṃkaṭe caiva vighnastasya na jāyate

शुक्लाम्बरधरं देवं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये

śuklāmbaradharaṃ devaṃ śaśivarṇaṃ caturbhujam | prasannavadanaṃ dhyāyet sarvavighnopaśāntaye

1.92.40

कोटिकन्याप्रदानानि कोटियज्ञं व्रतानि च । तपांसि यानि सर्वाणि तीर्थान्यायतनानि च

koṭikanyāpradānāni koṭiyajñaṃ vratāni ca | tapāṃsi yāni sarvāṇi tīrthānyāyatanāni ca

स्वर्णभारसहस्राणि कोटिदानानि यान्यपि । कृच्रासरणि तप्तकृच्रा ।णि पराकेन्दुव्रतानि च

svarṇabhārasahasrāṇi koṭidānāni yānyapi | kṛcrāsaraṇi taptakṛcrā |ṇi parākenduvratāni ca

शतांशमेषां पुण्यस्य तानि नाम्नां न यान्ति च । इमानि प्रातरुत्थाय शुचिर्भूत्वा समाहितः

śatāṃśameṣāṃ puṇyasya tāni nāmnāṃ na yānti ca | imāni prātarutthāya śucirbhūtvā samāhitaḥ

यः पठेन्मानवो भक्त्या विघ्ना नो यांति तं नरम् । सिद्ध्यन्ति सर्वकार्याणि मोक्षमन्ते व्रजत्यसौ

yaḥ paṭhenmānavo bhaktyā vighnā no yāṃti taṃ naram | siddhyanti sarvakāryāṇi mokṣamante vrajatyasau

तस्य दर्शनतो लोका देवाः पूता भवन्ति च । अतएव मुने सर्वाः शाक्ताः शैवाश्च वैष्णवाः

tasya darśanato lokā devāḥ pūtā bhavanti ca | ataeva mune sarvāḥ śāktāḥ śaivāśca vaiṣṇavāḥ

उक्त्वा द्वादश नामानि सर्वकार्याणि कुर्वते । गाणेशा अपि कुर्वन्ति किमत्रापि च कौतुकम्

uktvā dvādaśa nāmāni sarvakāryāṇi kurvate | gāṇeśā api kurvanti kimatrāpi ca kautukam

न सिद्ध्यन्ति हि कार्याणि द्वादशान्यतमस्य ह । उच्चारणं विना ब्रह्मंस्तस्मादेकं समुच्चरेत्

na siddhyanti hi kāryāṇi dvādaśānyatamasya ha | uccāraṇaṃ vinā brahmaṃstasmādekaṃ samuccaret

दुष्टानां नास्तिकानां च कार्यं यद्यद्धि सिद्ध्यति । तेऽपि बीजं समुच्चार्य मद्ध्यानादपि कुर्वते

duṣṭānāṃ nāstikānāṃ ca kāryaṃ yadyaddhi siddhyati | te'pi bījaṃ samuccārya maddhyānādapi kurvate

एवं ते महिमा सर्वः कथितो लेशतो मुने । उपासनाफलं नाना यथामति निरूपितम्

evaṃ te mahimā sarvaḥ kathito leśato mune | upāsanāphalaṃ nānā yathāmati nirūpitam

विष्णूनां कथितं यावत् तावत्तव निरूपितम् । सोऽपि नान्तं जगामास्य गणेशोपासनस्य ह

viṣṇūnāṃ kathitaṃ yāvat tāvattava nirūpitam | so'pi nāntaṃ jagāmāsya gaṇeśopāsanasya ha

1.92.50

गणेशनाममहिमा पूर्णो ज्ञातो न तेन च । भृगुरुवाच । एवं ते कथिता राजन्नद्भुतो महिमा मया

gaṇeśanāmamahimā pūrṇo jñāto na tena ca | bhṛguruvāca | evaṃ te kathitā rājannadbhuto mahimā mayā

ब्रह्मणा सुप्रसन्नेन यो व्यासाय निरूपितः । उपासनाखंडमिदं वर्णितं नृपते मया

brahmaṇā suprasannena yo vyāsāya nirūpitaḥ | upāsanākhaṃḍamidaṃ varṇitaṃ nṛpate mayā

यदि ते श्रवणे श्रद्धा तदान्यदपि वर्णने । चरितं गणनाथस्य सोमकांताघनाशनम्

yadi te śravaṇe śraddhā tadānyadapi varṇane | caritaṃ gaṇanāthasya somakāṃtāghanāśanam

सूत उवाच । इति वः कथितं नानाकथान्तरसमन्वितम् । उपासनं गणेशस्य शौनकाद्या महर्षयः

sūta uvāca | iti vaḥ kathitaṃ nānākathāntarasamanvitam | upāsanaṃ gaṇeśasya śaunakādyā maharṣayaḥ

वेदव्यासाय मुनये ब्रह्मणा यत्समीरितम् । भृगुणा सोमकान्ताय वर्णितं पापनाशनम्

vedavyāsāya munaye brahmaṇā yatsamīritam | bhṛguṇā somakāntāya varṇitaṃ pāpanāśanam

शृणुयाद्यो गणेशस्य पुराणमिदमुत्तमम् । स सर्वामापदं हित्वा भुक्त्वा भोगाननेकशः

śṛṇuyādyo gaṇeśasya purāṇamidamuttamam | sa sarvāmāpadaṃ hitvā bhuktvā bhogānanekaśaḥ

पुत्रपौत्रसमायुक्तो ज्ञानविज्ञानसंयुतः । लभते परमां मुक्तिं गणेशस्य प्रसादतः

putrapautrasamāyukto jñānavijñānasaṃyutaḥ | labhate paramāṃ muktiṃ gaṇeśasya prasādataḥ

न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि । यः श्रावयेद् महाभक्त्या यथोक्तफलभाग् भवेत्

na tasya punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi | yaḥ śrāvayed mahābhaktyā yathoktaphalabhāg bhavet

4093

यथाप्तं सोमकान्तेन शृण्वता परमादरात्। इति श्रीगणेशपुराण उपासनाखंडे ब्रह्मव्यास भृगुसोमकान्त संवादे गजानननामनिरूपणं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः ॥९२॥ (

yathāptaṃ somakāntena śṛṇvatā paramādarāt| iti śrīgaṇeśapurāṇa upāsanākhaṃḍe brahmavyāsa bhṛgusomakānta saṃvāde gajānananāmanirūpaṇaṃ nāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ ||92|| (

अध्याय १

श्रीगणेशपुराणम्- उत्तरार्ध ( क्रीडाखंड भाग

śrīgaṇeśapurāṇam- uttarārdha ( krīḍākhaṃḍa bhāga

श्रीगणेशाय नमः। श्रीमहासिद्धि महाबुद्धि लक्ष लाभ नग्नभैरव राज चरणाभ्यां नमः । सकल गाणेशगुरूभ्यो नमः । मुनय ऊचुः । सम्यगाख्यानमाख्यातं त्वया सूत महामते । सादरं श्रुतमस्माभिर्न च तृप्तिं गता वयम्

यथा न तृप्यते जन्तुरन्नमश्नन्दिने दिने । अन्यत्कथान्तरं ब्रूहि येन तृप्यामहे वयम्

yathā na tṛpyate janturannamaśnandine dine | anyatkathāntaraṃ brūhi yena tṛpyāmahe vayam

सूत उवाच । उक्तं चोपासनाखंडं क्रीडाखंडं वदामि वः । यथा कृतं गणेशेन नानादैत्य विहिंसनम्

sūta uvāca | uktaṃ copāsanākhaṃḍaṃ krīḍākhaṃḍaṃ vadāmi vaḥ | yathā kṛtaṃ gaṇeśena nānādaitya vihiṃsanam

साधुद्विजगवां चैव पालनं परमादरात् । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रूयतां स्थिरचेतसा

sādhudvijagavāṃ caiva pālanaṃ paramādarāt | tadahaṃ saṃpravakṣyāmi śrūyatāṃ sthiracetasā

मुनय ऊचुः । यावद्यावत् कथ्यते तत् पुराणं, तावत्तावद वर्धते श्रोतुमिच्छा । तस्मात् सम्यक् कथ्यतां सर्वलोकः संसाराब्धेर्येन सद्यः प्रमुच्येत्

munaya ūcuḥ | yāvadyāvat kathyate tat purāṇaṃ, tāvattāvada vardhate śrotumicchā | tasmāt samyak kathyatāṃ sarvalokaḥ saṃsārābdheryena sadyaḥ pramucyet

सूत उवाच । यदुक्तं बह्मणा पूर्वं व्यासायामिततेजसे । भृगुणा सोमकान्ताय तदेतद्वो ब्रवीम्यहम्

sūta uvāca | yaduktaṃ bahmaṇā pūrvaṃ vyāsāyāmitatejase | bhṛguṇā somakāntāya tadetadvo bravīmyaham

व्यास उवाच । पद्मयोने वद विभो गणेशचरितं शुभं । यद्यद्रूपं समास्थाय यद्यच्च कृतवान् विभुः

vyāsa uvāca | padmayone vada vibho gaṇeśacaritaṃ śubhaṃ | yadyadrūpaṃ samāsthāya yadyacca kṛtavān vibhuḥ

कृपावता त्वया ब्रह्मन् ममवाक्यादुदीर्यताम् । उपासनाखंडमिदं श्रुत्वा तृप्तिं न यामि च

kṛpāvatā tvayā brahman mamavākyādudīryatām | upāsanākhaṃḍamidaṃ śrutvā tṛptiṃ na yāmi ca

येन येनावतारेण यं यं दैत्यं महाबलम् । अहनद् विकटस्तत्तत् कर्मास्य वक्तुमर्हसि

yena yenāvatāreṇa yaṃ yaṃ daityaṃ mahābalam | ahanad vikaṭastattat karmāsya vaktumarhasi

2.1.10

तदीयं बालचरितं लीला नानाविधा अपि । श्रुत्वा त्वद् वदनांभोजान् मनो निर्वृतिमेष्यति

tadīyaṃ bālacaritaṃ līlā nānāvidhā api | śrutvā tvad vadanāṃbhojān mano nirvṛtimeṣyati

सूत उवाच । श्रुत्वा नानाविधान् प्रश्नानुवाच कमलासनः। कथां नानाविधां दिव्यां व्यासाय परिपृच्छते

sūta uvāca | śrutvā nānāvidhān praśnānuvāca kamalāsanaḥ| kathāṃ nānāvidhāṃ divyāṃ vyāsāya paripṛcchate

ब्रह्मोवाच । साधु पृष्टं त्वया व्यास हृदयानन्दकारिणा । वक्तुर्विवर्धते प्रीतिः सादरे श्रोतरि प्रभो

brahmovāca | sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vyāsa hṛdayānandakāriṇā | vakturvivardhate prītiḥ sādare śrotari prabho

अवाच्यमपि वक्तुं मे पुण्यश्लोके भवेत् त्वयि । शक्तिर्गरीयसी यद्वद् वक्तुः श्रोतरि कथ्यताम्

avācyamapi vaktuṃ me puṇyaśloke bhavet tvayi | śaktirgarīyasī yadvad vaktuḥ śrotari kathyatām

इदानीं सर्वमाख्यासे गणेशचरितं तव । नानावतारान् कृत्वा स भूभारं हृतवान् विभु:

idānīṃ sarvamākhyāse gaṇeśacaritaṃ tava | nānāvatārān kṛtvā sa bhūbhāraṃ hṛtavān vibhu:

हत्वा नानाविधान् दैत्यान् स्वस्थानेऽस्थापयन् सुरान् । साधूनां पालनरतो दुष्ट निर्मूलनं क्षमः

hatvā nānāvidhān daityān svasthāne'sthāpayan surān | sādhūnāṃ pālanarato duṣṭa nirmūlanaṃ kṣamaḥ

इतिहासं शृणु मुने गणेशाख्यानसंश्रयम् । विष्टरश्रवसा प्रोक्तं श्रवणात् सर्वकामदम्

itihāsaṃ śṛṇu mune gaṇeśākhyānasaṃśrayam | viṣṭaraśravasā proktaṃ śravaṇāt sarvakāmadam

विष्णुरुवाच । युगे युगे भिन्ननामा गणेशो भिन्नवाहनः। भिन्नकर्मा भिन्नगुणो भिन्नदैत्यापहारकः

viṣṇuruvāca | yuge yuge bhinnanāmā gaṇeśo bhinnavāhanaḥ| bhinnakarmā bhinnaguṇo bhinnadaityāpahārakaḥ

सिंहारूढो दशभुजः कृते नाम्ना विनायकः । तेजोरूपी महाकायः सर्वेषां वरदो वशी

siṃhārūḍho daśabhujaḥ kṛte nāmnā vināyakaḥ | tejorūpī mahākāyaḥ sarveṣāṃ varado vaśī

त्रेतायुगे बर्हिरूढः षड्भूजोप्यर्जुनच्छविः । मयूरेश्वर नाम्ना च विख्यातो भुवनत्रये

tretāyuge barhirūḍhaḥ ṣaḍbhūjopyarjunacchaviḥ | mayūreśvara nāmnā ca vikhyāto bhuvanatraye

2.1.20

द्वापरे रक्तवर्णोऽसा चाखुरूढश्चतुर्भुजः। गजानन इतिख्यातः पूजितः सूरमानवेः

dvāpare raktavarṇo'sā cākhurūḍhaścaturbhujaḥ| gajānana itikhyātaḥ pūjitaḥ sūramānaveḥ

कलौ तु धूम्रवर्णोऽसावश्वारूढो द्विहस्तवान् । धूम्रकेतुरिति ख्यातो म्लेच्छानीकविनाशकृत्

kalau tu dhūmravarṇo'sāvaśvārūḍho dvihastavān | dhūmraketuriti khyāto mlecchānīkavināśakṛt

यं यं स दैत्यं हन्ति स्म तदिदानीं ब्रुवे मुने । अंगदेशीयनगरे रौद्रकेतुरभूद्द्विजः

yaṃ yaṃ sa daityaṃ hanti sma tadidānīṃ bruve mune | aṃgadeśīyanagare raudraketurabhūddvijaḥ

सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञो वेदवेदांगपारगः । समोजीवेनाग्निहोत्री सुरगोद्विजपूजकः

sarvaśāstrārthatatvajño vedavedāṃgapāragaḥ | samojīvenāgnihotrī suragodvijapūjakaḥ

ईश्वरोपासको नित्यं सर्वागमविशारदः । यस्य पत्नी शारदाख्या रूपलावण्यशोभिता

īśvaropāsako nityaṃ sarvāgamaviśāradaḥ | yasya patnī śāradākhyā rūpalāvaṇyaśobhitā

ईदृशी नाप्सरेःमध्ये नाष्टासुनायिकास्वपि । यद्वस्त्रनिर्जितश्चन्द्रश्चिन्तया क्षयमीयिवान्

īdṛśī nāpsareḥmadhye nāṣṭāsunāyikāsvapi | yadvastranirjitaścandraścintayā kṣayamīyivān

अनेकदिव्याभरणैर्भासयन्ती धरातलम् । यथा नक्षत्रमालाभिर्भासते व्योममंडलम्

anekadivyābharaṇairbhāsayantī dharātalam | yathā nakṣatramālābhirbhāsate vyomamaṃḍalam

कदाचित्सा गर्भवती शारदोत्पललोचना । शारदा शारदे मासि शरच्चन्द्रसुशोभिते

kadācitsā garbhavatī śāradotpalalocanā | śāradā śārade māsi śaraccandrasuśobhite

शरीरतेजसा यस्या न प्राज्ञायत किंचन । दोहदान्पूरयत्येष यं यं सा कामयत्सती

śarīratejasā yasyā na prājñāyata kiṃcana | dohadānpūrayatyeṣa yaṃ yaṃ sā kāmayatsatī

एवं सा नवमे मासि यमलौ सुषुवे सुतौ । अतिकान्ततरौस्वान्तनन्दननावुभयोरुभौ

evaṃ sā navame māsi yamalau suṣuve sutau | atikāntatarausvāntanandananāvubhayorubhau

2.1.30

आजानुबाहू दीर्घाक्षौ दृष्ट्वा प्रोवाच तत्पिता । अद्याहमनृणो जातो धन्यमद्य तपो मम

ājānubāhū dīrghākṣau dṛṣṭvā provāca tatpitā | adyāhamanṛṇo jāto dhanyamadya tapo mama

वंशो धन्यो जनुर्धन्यं यत्पुत्रौ वीक्षितौ मया । अर्घ्याद्यैर्द्विजवर्यान्स संपूज्य च गणाधिपम्

vaṃśo dhanyo janurdhanyaṃ yatputrau vīkṣitau mayā | arghyādyairdvijavaryānsa saṃpūjya ca gaṇādhipam

स्वस्तिवाच्यं चकराशु मातृपूजनपूर्वकम् । भक्त्याऽभ्युदयिकं श्राद्धं जातकर्मा करोद्द्विजैः

svastivācyaṃ cakarāśu mātṛpūjanapūrvakam | bhaktyā'bhyudayikaṃ śrāddhaṃ jātakarmā karoddvijaiḥ

संपूज्य ब्राह्मणान्भक्त्या ददौ दानान्यनेकशः । सुह्रदो मानयामास वासोरत्नधनादिभिः

saṃpūjya brāhmaṇānbhaktyā dadau dānānyanekaśaḥ | suhrado mānayāmāsa vāsoratnadhanādibhiḥ

नानावादित्रनिर्घोषैः शर्करां च गृहे गृहे । दापयामास तांबूलं पुत्रजन्मसुनिर्वृतः

nānāvāditranirghoṣaiḥ śarkarāṃ ca gṛhe gṛhe | dāpayāmāsa tāṃbūlaṃ putrajanmasunirvṛtaḥ

यथा धान्यपरो योगी प्राप्य सद्वस्त्वनुत्तमम् । ततो दशाहेऽतीतेऽसावाकार्य द्विजपुंगवान्

yathā dhānyaparo yogī prāpya sadvastvanuttamam | tato daśāhe'tīte'sāvākārya dvijapuṃgavān

समर्च्य परया भक्त्या ज्योतिःशास्त्रविशारादान् । पप्रच्छ चैतयोर्नाम किं कार्यं द्विजसत्तमाः

samarcya parayā bhaktyā jyotiḥśāstraviśārādān | papraccha caitayornāma kiṃ kāryaṃ dvijasattamāḥ

अतीतानागतज्ञानाद्विचार्य कथयन्तु मे। ते चोचुः प्रणिधानेन देवान्तकनरान्तकौ

atītānāgatajñānādvicārya kathayantu me| te cocuḥ praṇidhānena devāntakanarāntakau

नामनी अनयोब्रह्मन्नन्वर्थे कुरू नोमते । इति तद्वचनं श्रुत्वा द्विजभक्तिरतो द्विजः

nāmanī anayobrahmannanvarthe kurū nomate | iti tadvacanaṃ śrutvā dvijabhaktirato dvijaḥ

स्वशाखोक्तेन विधिना नामनी विदधे तथा। ब्राह्मणान्भोजयामास सर्वांश्च नागरांस्तथा

svaśākhoktena vidhinā nāmanī vidadhe tathā| brāhmaṇānbhojayāmāsa sarvāṃśca nāgarāṃstathā

2.1.40

ववृधाते ततस्तौ तु मेरुमन्दारसन्निभौ । यथा कच्छाश्रितौ तालौ यथा वंशांकुरौ बलात्

vavṛdhāte tatastau tu merumandārasannibhau | yathā kacchāśritau tālau yathā vaṃśāṃkurau balāt

यत्र यत्र पदन्यासं कुर्वाते तौ यदृच्छया । रसातलगतस्यात्र शेषस्य नमते शिरः

yatra yatra padanyāsaṃ kurvāte tau yadṛcchayā | rasātalagatasyātra śeṣasya namate śiraḥ

दृश्यते मंडलं भानोस्तिष्ठतोः शिरसि स्थितम् । पित्रोः प्रदर्शयन्तौ तौ कौतुकानि भृशं तयोः

dṛśyate maṃḍalaṃ bhānostiṣṭhatoḥ śirasi sthitam | pitroḥ pradarśayantau tau kautukāni bhṛśaṃ tayoḥ

कदाचिन्नारदोऽकस्माद्रौद्रकेतुगृहं ययौ । श्रुत्वा कीर्तिं बालकयोः कौतुकादग्रहीत्तु तौ

kadācinnārado'kasmādraudraketugṛhaṃ yayau | śrutvā kīrtiṃ bālakayoḥ kautukādagrahīttu tau

मूर्ध्न्याघ्रायांकमारोप्य पितराववदत्तयोः । नारद उवाच । श्रुत्वा कीर्तिं समायातः पुत्रयोरद्भुतां शुभाम्

mūrdhnyāghrāyāṃkamāropya pitarāvavadattayoḥ | nārada uvāca | śrutvā kīrtiṃ samāyātaḥ putrayoradbhutāṃ śubhām

अग्रेऽद्भुततरा चापि भविष्यत्यनयोर्मुने । महद्भाग्यं तव मुने यल्लब्धावीदृशौ सुतौ

agre'dbhutatarā cāpi bhaviṣyatyanayormune | mahadbhāgyaṃ tava mune yallabdhāvīdṛśau sutau

दृष्ट्वाऽन्यो हर्षमायाति का वार्ता स्वजनस्य ह । इत्याकर्ण्य शुभं वाक्यं नारदेन समीरितम्

dṛṣṭvā'nyo harṣamāyāti kā vārtā svajanasya ha | ityākarṇya śubhaṃ vākyaṃ nāradena samīritam

तावाहतुर्मुनिं नत्वा पितरौ नारदं तदा । तव प्रसादाद् बह्वायुः पुत्रयोरस्तु सांप्रतम्

tāvāhaturmuniṃ natvā pitarau nāradaṃ tadā | tava prasādād bahvāyuḥ putrayorastu sāṃpratam

अनुग्रहं कुरु तथा यथैतौ वीर्यवत्तरौ । भवेतां लोकविख्यातौ सर्वज्ञौ रिपुदंडिनौ

anugrahaṃ kuru tathā yathaitau vīryavattarau | bhavetāṃ lokavikhyātau sarvajñau ripudaṃḍinau

क उवाच । रुद्रकेतोः शारदायाः पुत्रयोर्भक्तिमीक्ष्य सः । पंचाक्षरीं महाविद्यामुभयोरुपदिष्टवान्

ka uvāca | rudraketoḥ śāradāyāḥ putrayorbhaktimīkṣya saḥ | paṃcākṣarīṃ mahāvidyāmubhayorupadiṣṭavān

2.1.50

उवाच पुत्रौ कामारिरनया संप्रसाद्यताम् । मस्तकेऽभय हस्तं च स्थाप्यानुष्ठानमादिशत्

uvāca putrau kāmāriranayā saṃprasādyatām | mastake'bhaya hastaṃ ca sthāpyānuṣṭhānamādiśat

एवमुक्त्वा तमामन्त्र्य रौद्रकेतुं महामुनिः। ततस्त्वन्तर्दधे ब्रह्मन्नारदो दिव्यदर्शनः

evamuktvā tamāmantrya raudraketuṃ mahāmuniḥ| tatastvantardadhe brahmannārado divyadarśanaḥ

अंतर्हिते मुनौ तौ चावदतां पितरौ मुदा। अनुष्ठानाय नावज्ञां भवद्भ्यां संप्रदीयताम्

aṃtarhite munau tau cāvadatāṃ pitarau mudā| anuṣṭhānāya nāvajñāṃ bhavadbhyāṃ saṃpradīyatām

इति श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे क्रीडाखंडे नारदोपदेशो नाम प्रथमोऽध्यायः

iti śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe krīḍākhaṃḍe nāradopadeśo nāma prathamo'dhyāyaḥ

अध्याय २ प्रारंभ :- व्यास उवाच । अनुष्ठानं कथं ब्रह्मन कुत्र वा तौ प्रचक्रतुः। तत्सर्वं विस्तराद्ब्रूहि सादरं मम पृच्छतः

adhyāya 2 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | anuṣṭhānaṃ kathaṃ brahmana kutra vā tau pracakratuḥ| tatsarvaṃ vistarādbrūhi sādaraṃ mama pṛcchataḥ

ब्रह्मोवाच । साधु पृष्टं त्वया व्यास सर्वं ते कथयेऽधुना । चाक्रतुस्तावनुष्ठानं देवान्तकनरान्तकौ

brahmovāca | sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vyāsa sarvaṃ te kathaye'dhunā | cākratustāvanuṣṭhānaṃ devāntakanarāntakau

पित्रौराज्ञां गृहीत्वैव जग्मतुर्गहनं वनम् । गत्वारो यत्र वायोर्नानाद्रुमलताकुलम्

pitraurājñāṃ gṛhītvaiva jagmaturgahanaṃ vanam | gatvāro yatra vāyornānādrumalatākulam

वापीकासारसहितं पुष्पपल्लव शोभितम्। विशालगह्वरगिरि नानाप्रस्तरशालि च

vāpīkāsārasahitaṃ puṣpapallava śobhitam| viśālagahvaragiri nānāprastaraśāli ca

तत्र स्थिातावुभावेतौ प्रारभेतां महत्तपः । एकांगुष्ठे स्थितौ चौभौ तत्र तौ स्थिरचेतसा

tatra sthiाtāvubhāvetau prārabhetāṃ mahattapaḥ | ekāṃguṣṭhe sthitau caubhau tatra tau sthiracetasā

जपन्तौ नारदप्रोक्तां विद्यां पंचाक्षरीं शुभाम् । ध्यायन्तौ शंकरं देवं सहस्रपरिवत्सरान्

japantau nāradaproktāṃ vidyāṃ paṃcākṣarīṃ śubhām | dhyāyantau śaṃkaraṃ devaṃ sahasraparivatsarān

निराहारौ वायुभक्षौ शरदां द्विसहस्रकम् । सहस्रवर्षं पत्राणि पक्वानि जक्षतुश्च तौ

nirāhārau vāyubhakṣau śaradāṃ dvisahasrakam | sahasravarṣaṃ patrāṇi pakvāni jakṣatuśca tau

एवं दशसहस्राणि वर्षाणि जपतोर्ययुः । विवृद्धे भूरितपसि ततश्च तेजसा तयोः

evaṃ daśasahasrāṇi varṣāṇi japatoryayuḥ | vivṛddhe bhūritapasi tataśca tejasā tayoḥ

सूर्योऽभून्मन्दकिरणो भस्मोद्धूलित देहयोः । व्याघ्राजिने चाक्षमाले बिभ्रतो गजचर्मणी

sūryo'bhūnmandakiraṇo bhasmoddhūlita dehayoḥ | vyāghrājine cākṣamāle bibhrato gajacarmaṇī

2.2.10

पुपूजतुरुषःकाले शम्भुं कुसुमपल्लवैः । तस्मिंस्तपोवने तात तयोरद्भुत तेजसा

pupūjaturuṣaḥkāle śambhuṃ kusumapallavaiḥ | tasmiṃstapovane tāta tayoradbhuta tejasā

जातिवैराः सुनिर्वैरा आसन्सिंह गजादयः । एवं तत्तपसा तुष्टः पंचवक्त्रस्त्रिलोचनः

jātivairāḥ sunirvairā āsansiṃha gajādayaḥ | evaṃ tattapasā tuṣṭaḥ paṃcavaktrastrilocanaḥ

दशबाहूरपर्णांगो व्याघ्रेभचर्म शूलवान् । बिभ्रच्छिरसि गंगां च डमरुं दक्षिणे करे

daśabāhūraparṇāṃgo vyāghrebhacarma śūlavān | bibhracchirasi gaṃgāṃ ca ḍamaruṃ dakṣiṇe kare

फणिहारसमायुक्तो रुंडमालालसद्गलः । वृषारुढो नीलकंठः प्रभया भासितांबरः

phaṇihārasamāyukto ruṃḍamālālasadgalaḥ | vṛṣāruḍho nīlakaṃṭhaḥ prabhayā bhāsitāṃbaraḥ

नानालंकारसंयुक्तः श्वेतांगश्चंद्रशेखरः । दृष्ट्वा तौ तादृशं देवं हर्षमापतुरुत्तमम्

nānālaṃkārasaṃyuktaḥ śvetāṃgaścaṃdraśekharaḥ | dṛṣṭvā tau tādṛśaṃ devaṃ harṣamāpaturuttamam

ननर्ततुरुभौ पश्चात्साष्टांगं प्रणिपेततुः । बद्धांजलिपुटौ तौ तं देवदेवं समूचतुः

nanartaturubhau paścātsāṣṭāṃgaṃ praṇipetatuḥ | baddhāṃjalipuṭau tau taṃ devadevaṃ samūcatuḥ

धन्यौ नौ पितरौ देवजनुषी नयने तपः । धन्यं कुलं च देहौ च यतो दृष्टो महेश्वरः

dhanyau nau pitarau devajanuṣī nayane tapaḥ | dhanyaṃ kulaṃ ca dehau ca yato dṛṣṭo maheśvaraḥ

वेदांतागोचरोऽगम्यो वाचो यस्मादुपावृत्ताः। आगमः कुंठितो यत्र षट्शास्त्राण्यथ मानसम्

vedāṃtāgocaro'gamyo vāco yasmādupāvṛttāḥ| āgamaḥ kuṃṭhito yatra ṣaṭśāstrāṇyatha mānasam

सहस्रवदनः स्तोतुं न क्षमः सनकादयः । न शक्ताः सर्वजगतः कर्ता पाताऽपहारकः

sahasravadanaḥ stotuṃ na kṣamaḥ sanakādayaḥ | na śaktāḥ sarvajagataḥ kartā pātā'pahārakaḥ

रंकं करोति राजानं राजानं रंकमेव च । सर्पं करोति वलयं वलयं सर्पमेव च

raṃkaṃ karoti rājānaṃ rājānaṃ raṃkameva ca | sarpaṃ karoti valayaṃ valayaṃ sarpameva ca

2.2.20

अधनं यो धनाढ्यं च धनाढ्यमधनं तथा । श्रुत्वैवं स तयोर्वाणीं प्रोवाच च उमापतिः

adhanaṃ yo dhanāḍhyaṃ ca dhanāḍhyamadhanaṃ tathā | śrutvaivaṃ sa tayorvāṇīṃ provāca ca umāpatiḥ

साधु साधु श्रुतं वाक्यामृतं वां समुदा मया। तपसा परितुष्टो वां वृषारूढा सहोमया

sādhu sādhu śrutaṃ vākyāmṛtaṃ vāṃ samudā mayā| tapasā parituṣṭo vāṃ vṛṣārūḍhā sahomayā

आगतो ध्याननिष्ठाभ्यां याचेतां वांछितान् वरान् । क उवाच । अंधकारेरिदं वाक्यं श्रुत्वा तौ प्रोचतुस्तदा

āgato dhyānaniṣṭhābhyāṃ yācetāṃ vāṃchitān varān | ka uvāca | aṃdhakāreridaṃ vākyaṃ śrutvā tau procatustadā

हर्षगद्गदया वाचा देवान्तकनरान्तकौ । यदि तुष्टोऽसि देवेश सर्वेश जगदीश्वरः

harṣagadgadayā vācā devāntakanarāntakau | yadi tuṣṭo'si deveśa sarveśa jagadīśvaraḥ

यदि त्वया वरा देया यद्यनुग्राहयता च नौ । तदा देवमनुष्येन्द्र यक्षरक्षः पिशाचतः

yadi tvayā varā deyā yadyanugrāhayatā ca nau | tadā devamanuṣyendra yakṣarakṣaḥ piśācataḥ

मानवोरगगन्धर्वाप्सरः किन्नरतोऽपि च । सर्व शस्त्रास्त्रतो वन्यग्राम्यपश्वादितोऽपि च

mānavoragagandharvāpsaraḥ kinnarato'pi ca | sarva śastrāstrato vanyagrāmyapaśvādito'pi ca

ग्रहनक्षत्र भूतेभ्यो दानवा सुरतोऽपि च । न दिवा न च रात्रौ वा कृमिकीटादितोऽपि वा

grahanakṣatra bhūtebhyo dānavā surato'pi ca | na divā na ca rātrau vā kṛmikīṭādito'pi vā

मृत्युः कदापि नौ स्याच्च प्रसादाज्जगदीश्वर । त्रैलोक्यराज्यं नौ यच्छ भक्तिं ते चरणेऽपि च

mṛtyuḥ kadāpi nau syācca prasādājjagadīśvara | trailokyarājyaṃ nau yaccha bhaktiṃ te caraṇe'pi ca

क उवाच । तौ जगाद ततः शूली प्रसन्नस्तपसा तयोः । समाकर्ण्य वरान् सर्वान् भक्तयोर्वृषभध्वजः

ka uvāca | tau jagāda tataḥ śūlī prasannastapasā tayoḥ | samākarṇya varān sarvān bhaktayorvṛṣabhadhvajaḥ

शिव उवाच । यदिष्टं वांछितं सर्वं तत्तथा न तदन्यथा। अभयं सर्वतोऽमृत्यु त्रैलोक्ये राज्यमेव च

śiva uvāca | yadiṣṭaṃ vāṃchitaṃ sarvaṃ tattathā na tadanyathā| abhayaṃ sarvato'mṛtyu trailokye rājyameva ca

2.2.30

लप्स्यथो लप्स्यते चापि भवद्भ्यामन्तको भयम् । तयोः शीर्ष्णोरधाच्छम्भुरभयं करपंकजम्

lapsyatho lapsyate cāpi bhavadbhyāmantako bhayam | tayoḥ śīrṣṇoradhācchambhurabhayaṃ karapaṃkajam

एवं प्राप्येप्सितान् कामानन्तर्धानं ययो शवः । तावनुज्ञा ततो गृह्य तस्मिन्नन्तर्हिते गृहम्

evaṃ prāpyepsitān kāmānantardhānaṃ yayo śavaḥ | tāvanujñā tato gṛhya tasminnantarhite gṛham

ईयतुस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च प्रपूज्य च । हर्षेण पितरौ दृष्ट्वा नेमतुर्भृश हर्षितौ

īyatustaṃ parikramya praṇamya ca prapūjya ca | harṣeṇa pitarau dṛṣṭvā nematurbhṛśa harṣitau

आलिंग्य पितरौ तौ तु निजवृत्तान्तमूचतुः। आघ्राय मस्तकं प्राह पिता तौ तनयौ मुदा

āliṃgya pitarau tau tu nijavṛttāntamūcatuḥ| āghrāya mastakaṃ prāha pitā tau tanayau mudā

युवयोः सुवरप्राप्त्या दर्शनाच्छंकरस्य च । पावितं जन्म च कुलमर्जितं सुमहद्यशः

yuvayoḥ suvaraprāptyā darśanācchaṃkarasya ca | pāvitaṃ janma ca kulamarjitaṃ sumahadyaśaḥ

श्रुत्वोदन्तं शीतलानि जातान्यंगानि मे सुतौ । जाता चामृतपानस्य परा तृप्तिर्न संशयः

śrutvodantaṃ śītalāni jātānyaṃgāni me sutau | jātā cāmṛtapānasya parā tṛptirna saṃśayaḥ

मात्राभ्यक्तौ बुभुजतुस्ततोऽन्नं विविधं शुभम् । पित्रासमं ब्राह्मणैश्च वेदशास्त्रविशारदैः

mātrābhyaktau bubhujatustato'nnaṃ vividhaṃ śubham | pitrāsamaṃ brāhmaṇaiśca vedaśāstraviśāradaiḥ

ततः सा पूजयामास नानालंकारभूषणैः । तौ पुत्रौ ब्राह्मणांश्चैव तेभ्यो गृहयाशिषो बहु । विससर्ज प्रणम्यैतान्व्यतीयतुरुभौ निशाम् ॥३७॥ (

tataḥ sā pūjayāmāsa nānālaṃkārabhūṣaṇaiḥ | tau putrau brāhmaṇāṃścaiva tebhyo gṛhayāśiṣo bahu | visasarja praṇamyaitānvyatīyaturubhau niśām ||37|| (

इति श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे क्रीडाखंडे द्वितीयोऽध्यायः

iti śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe krīḍākhaṃḍe dvitīyo'dhyāyaḥ

अध्याय ३ प्रारंभ :- क उवाच । ततः प्रातः समुत्थाय गुरूं ध्यात्वा सभाज्य च । स्मृत्वा नत्वाऽखिलान्देवान् जग्मतुर्नैऋतीं दिशम्

adhyāya 3 prāraṃbha :- ka uvāca | tataḥ prātaḥ samutthāya gurūṃ dhyātvā sabhājya ca | smṛtvā natvā'khilāndevān jagmaturnaiṛtīṃ diśam

कृत्वा मूत्रपुरीषे तु दन्तजिह्वा विशोघ्य च । स्नात्वा सन्ध्यामुपास्यैता विष्टन्देवान्पुपूजतुः

kṛtvā mūtrapurīṣe tu dantajihvā viśoghya ca | snātvā sandhyāmupāsyaitā viṣṭandevānpupūjatuḥ

संपूज्य बाह्मणानभक्त्या ददतुर्धनवाससी। आज्यमालोक्य कांस्यस्थं ददतुर्ब्राह्मणाय तत्

saṃpūjya bāhmaṇānabhaktyā dadaturdhanavāsasī| ājyamālokya kāṃsyasthaṃ dadaturbrāhmaṇāya tat

सदक्षिणं समालोक्य दर्पणं निर्मलं तथा। परिधाय च वासांसि विचारं चक्रतुस्तु तौ

sadakṣiṇaṃ samālokya darpaṇaṃ nirmalaṃ tathā| paridhāya ca vāsāṃsi vicāraṃ cakratustu tau

ज्येष्ठ उवाच । अहं विजेष्ये स्वर्लोकान् वरदानान्महेशितुः। मृत्युलोकं च पातालं जय त्वं तत्प्रसादतः

jyeṣṭha uvāca | ahaṃ vijeṣye svarlokān varadānānmaheśituḥ| mṛtyulokaṃ ca pātālaṃ jaya tvaṃ tatprasādataḥ

क उवाच । एवं तौ निश्चयं कृत्वा विलोक्य शुभवासरं । एको ययौ स्वर्गलोकं वायुवेगसमो जवे

ka uvāca | evaṃ tau niścayaṃ kṛtvā vilokya śubhavāsaraṃ | eko yayau svargalokaṃ vāyuvegasamo jave

यातोऽमरावतीं तत्र बभंजाराममंडलम् । बद्ध्वा परिकरं तस्थौ शक्रस्य पुरतो बली

yāto'marāvatīṃ tatra babhaṃjārāmamaṃḍalam | baddhvā parikaraṃ tasthau śakrasya purato balī

कोलाहलो महानासीद्देवानां धावतां भृशम् । कोऽयं कोऽयं कथं यातोऽकस्मादिन्द्रसमीपतः

kolāhalo mahānāsīddevānāṃ dhāvatāṃ bhṛśam | ko'yaṃ ko'yaṃ kathaṃ yāto'kasmādindrasamīpataḥ

घ्नन्तु बध्नन्तु सुदृढं दूरीकुर्वन्त्वमुं नरम् । इति ते धावमानास्ते सर्वे तेन निराकृताः

ghnantu badhnantu sudṛḍhaṃ dūrīkurvantvamuṃ naram | iti te dhāvamānāste sarve tena nirākṛtāḥ

2.3.10

उड्डीयोड्डीय सहसा निपत्य च पुनःपुनः। तदुड्डानान् निपतिताः स्त्रीगर्भाश्च महाद्रुमाः

uḍḍīyoḍḍīya sahasā nipatya ca punaḥpunaḥ| taduḍḍānān nipatitāḥ strīgarbhāśca mahādrumāḥ

कम्पिता पृथिवी सर्वा सपर्वत वनाकरा । तदंगदीप्त्या श्यामास्ते जाता विबुधसत्तमाः

kampitā pṛthivī sarvā saparvata vanākarā | tadaṃgadīptyā śyāmāste jātā vibudhasattamāḥ

यथाऽऽमयजितो मर्त्यो याति सद्यो विवर्णताम् । तद्वत्तद्दर्शनात्सर्वे विवर्णत्वं गताः सुराः

yathā''mayajito martyo yāti sadyo vivarṇatām | tadvattaddarśanātsarve vivarṇatvaṃ gatāḥ surāḥ

इन्द्रोऽपि विह्वलो जातो विवर्णश्च तदा मुने । केचिद्दश दिशो याताः सन्नद्धा केऽपि चाभवन्

indro'pi vihvalo jāto vivarṇaśca tadā mune | keciddaśa diśo yātāḥ sannaddhā ke'pi cābhavan

केचित्तं शरणं याता अत्यधीराः सुराधमः । तत इन्द्रश्चतुर्दन्तं वज्रहस्तः समारुहत्

kecittaṃ śaraṇaṃ yātā atyadhīrāḥ surādhamaḥ | tata indraścaturdantaṃ vajrahastaḥ samāruhat

जगर्ज सुमहाभीमं चकम्पे भुवनत्रयम् । किं पश्यतेत्युवाचैनान् सन्नद्धान् सुरसत्तमान्

jagarja sumahābhīmaṃ cakampe bhuvanatrayam | kiṃ paśyatetyuvācainān sannaddhān surasattamān

पौरुषं क्व गतं तावद्यावदत्रा गतोऽसुरः । ततस्ते पुरतो जग्मुः संग्रामाय कृतोद्यमाः

pauruṣaṃ kva gataṃ tāvadyāvadatrā gato'suraḥ | tataste purato jagmuḥ saṃgrāmāya kṛtodyamāḥ

सद्योत्सुकान् सुरान्प्रेक्ष्य प्रोचे देवान्तको हरिम् । किमर्थं श्रमसे शक्र विचारय वरान्मम

sadyotsukān surānprekṣya proce devāntako harim | kimarthaṃ śramase śakra vicāraya varānmama

अन्तको भयसंत्रस्तः पलायनपरो गतः। तृणप्रायं तु ते वज्रं मन्येऽहं शंकराज्ञया

antako bhayasaṃtrastaḥ palāyanaparo gataḥ| tṛṇaprāyaṃ tu te vajraṃ manye'haṃ śaṃkarājñayā

मच्छ्वासात्सर्वतो यान्ति देवास्त्वद् दृष्टिवर्तिनः । श्रूयतां मद्वचः शक्र साम्नैव दीयतां मम

macchvāsātsarvato yānti devāstvad dṛṣṭivartinaḥ | śrūyatāṃ madvacaḥ śakra sāmnaiva dīyatāṃ mama

2.3.20

पदानि स्वानि सर्वाणि स्थीयतां यत्र कुत्रचित् । अन्यथा सकलं हित्वा वृथा मृत्युं प्रयास्यसि

padāni svāni sarvāṇi sthīyatāṃ yatra kutracit | anyathā sakalaṃ hitvā vṛthā mṛtyuṃ prayāsyasi

देवान्तकेति मन्नाम न जानासि कथं सुर । क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा बिभिदे हृदयं हरेः

devāntaketi mannāma na jānāsi kathaṃ sura | ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā bibhide hṛdayaṃ hareḥ

शक्रस्य च मुखादग्निः प्रबलो निर्गतो बहिः । अतितप्ते यथा तैले जलपाताद्यथा भवेत्

śakrasya ca mukhādagniḥ prabalo nirgato bahiḥ | atitapte yathā taile jalapātādyathā bhavet

तत ऊचे महेन्द्रस्तं क्रोधावेशसमन्वितः । त्वादृशाः कति कति न निहता दानवा मया

tata ūce mahendrastaṃ krodhāveśasamanvitaḥ | tvādṛśāḥ kati kati na nihatā dānavā mayā

त्वमिदानीं वराद् गर्वादागतोऽस्यसुराधम । वज्रपाताद्धतो नूनं धरण्यां निपतिष्यसि

tvamidānīṃ varād garvādāgato'syasurādhama | vajrapātāddhato nūnaṃ dharaṇyāṃ nipatiṣyasi

अन्यपदप्रधानो हि समासोन्नाम्नि ते बली । ततः शक्रोऽहनत्तं तु वज्रेण दृढमुष्टिना

anyapadapradhāno hi samāsonnāmni te balī | tataḥ śakro'hanattaṃ tu vajreṇa dṛḍhamuṣṭinā

वज्रं तच्छतधा भिन्नमामभांडं च्युतं यथा । देवान्तकोऽच्छिन्नरो-- माऽतिष्ठदाजौ निराकुलः

vajraṃ tacchatadhā bhinnamāmabhāṃḍaṃ cyutaṃ yathā | devāntako'cchinnaro-- mā'tiṣṭhadājau nirākulaḥ

ततोऽसौ मुष्टिना पृष्ठे जघान सुरसत्तमम् । तेनासौ पतितो भूमौ वाताहत इव द्रुमः

tato'sau muṣṭinā pṛṣṭhe jaghāna surasattamam | tenāsau patito bhūmau vātāhata iva drumaḥ

पौरुषं तस्य बुद्ध्वैव पपाल बलसूदनः । अधावद्वेगतः पृष्ठे सिंहो मृगगणानिव

pauruṣaṃ tasya buddhvaiva papāla balasūdanaḥ | adhāvadvegataḥ pṛṣṭhe siṃho mṛgagaṇāniva

व्यादाय भीषणं वक्त्रं पलन्तं तमुवाच सः । पलायसे किमधुना वल्गना क्व गता तव

vyādāya bhīṣaṇaṃ vaktraṃ palantaṃ tamuvāca saḥ | palāyase kimadhunā valganā kva gatā tava

2.3.30

संमुखो भव शक्र त्वं सर्वदेवगणैः सह । असंमुख पलायन्तं न हन्ति वीरसत्तमः

saṃmukho bhava śakra tvaṃ sarvadevagaṇaiḥ saha | asaṃmukha palāyantaṃ na hanti vīrasattamaḥ

स्वयं तत्पुरतो भूत्वा मारयामास तान्सुरान् । मुखे चपेटिकां दत्त्वा गतासूंस्तानपातयत्

svayaṃ tatpurato bhūtvā mārayāmāsa tānsurān | mukhe capeṭikāṃ dattvā gatāsūṃstānapātayat

भ्रामयित्वा ततश्चैकं पोथयामास भूतले । लत्तया मुष्टिना कांश्चित्कुर्पराघाततोऽपरान्

bhrāmayitvā tataścaikaṃ pothayāmāsa bhūtale | lattayā muṣṭinā kāṃścitkurparāghātato'parān

कंठेऽगृहीत्प्राणघातं चकर्ष चापरान्सुरान् । केषांच्चिज्जानुनी भीत्त्वा केषांच्चिच्च भुजावपि । उरुयुग्मं च केषांच्चिच्चिक्षेप दूरतोऽपि तान्

kaṃṭhe'gṛhītprāṇaghātaṃ cakarṣa cāparānsurān | keṣāṃccijjānunī bhīttvā keṣāṃccicca bhujāvapi | uruyugmaṃ ca keṣāṃcciccikṣepa dūrato'pi tān

उत्तानाः पतिताः केचित्केचिन् न्युब्जास्तथा सुराः । केचिन्मुखप्रहारं च चक्रुर्गन्तुं मनीश्वराः

uttānāḥ patitāḥ kecitkecin nyubjāstathā surāḥ | kecinmukhaprahāraṃ ca cakrurgantuṃ manīśvarāḥ

केचित्तु तर्कयामासुर्मनसा दुःखितेन च । अकस्मात्प्रलयं किं नु प्रारभज्जगदीश्वरः

kecittu tarkayāmāsurmanasā duḥkhitena ca | akasmātpralayaṃ kiṃ nu prārabhajjagadīśvaraḥ

सुविशीर्णाः सुराः सर्वे गजा सिंहार्दिता यथा । ततः स्वयं जगर्जाशु जयशाली सुरान्तकः

suviśīrṇāḥ surāḥ sarve gajā siṃhārditā yathā | tataḥ svayaṃ jagarjāśu jayaśālī surāntakaḥ

यथा मेघेषु गर्जत्सु गर्जते बर्हिमंडली। भास्करीं भास्करस्त्यक्त्वा यातो दूरतरं ततः

yathā megheṣu garjatsu garjate barhimaṃḍalī| bhāskarīṃ bhāskarastyaktvā yāto dūrataraṃ tataḥ

सर्वेऽपि पपलुर्देवास्त्यक्त्वा स्वस्वपदानि च । ततः स्वयं शक्रपदे तस्थौ निर्भयचेतसा

sarve'pi papalurdevāstyaktvā svasvapadāni ca | tataḥ svayaṃ śakrapade tasthau nirbhayacetasā

सर्वे सुरा गता हैमगिरिगह्वरमुत्तमम् । कन्दमूलफलान्यादन्निन्युर्दुःखेन वासरान्

sarve surā gatā haimagirigahvaramuttamam | kandamūlaphalānyādanninyurduḥkhena vāsarān

2.3.40

ततोऽगुर्भूतलाद्दिग्भ्योऽसंख्यया दैत्यदानवाः । चक्रुर्नानाविधैर्द्रव्यैर्नानातीर्थाह्रतैर्जलैः

tato'gurbhūtalāddigbhyo'saṃkhyayā daityadānavāḥ | cakrurnānāvidhairdravyairnānātīrthāhratairjalaiḥ

नानर्षि मन्त्रनिचयैरभिषेकं सुरान्तके । शंख भेरि मृदंगादि दुन्दुभीनां च निस्वनैः

nānarṣi mantranicayairabhiṣekaṃ surāntake | śaṃkha bheri mṛdaṃgādi dundubhīnāṃ ca nisvanaiḥ

ऊचुस्तं स्वामिनं दैत्या स्त्वादृग्दैत्यकुले न च । जातो वा भविता वापि भवानाज्ञां करोतु नः

ūcustaṃ svāminaṃ daityā stvādṛgdaityakule na ca | jāto vā bhavitā vāpi bhavānājñāṃ karotu naḥ

क उवाच । एवमेकाकिना तेन जिताः शक्र पुरोगमाः । राज्यं चकार देवानामरक्षच्चामरावतीम्

ka uvāca | evamekākinā tena jitāḥ śakra purogamāḥ | rājyaṃ cakāra devānāmarakṣaccāmarāvatīm

ततोऽयात्सत्यलोकं स दैत्यकोटिसमन्वितः । ब्रह्माऽपि प्रययौ तत्र यत्र देवाः पुरागताः

tato'yātsatyalokaṃ sa daityakoṭisamanvitaḥ | brahmā'pi prayayau tatra yatra devāḥ purāgatāḥ

तत्रैकं नायकं स्थाप्य वैकुंठमगमच्च सः । ब्रह्मणो यानमारुह्य कदाचिच्छाक्रमेव च

tatraikaṃ nāyakaṃ sthāpya vaikuṃṭhamagamacca saḥ | brahmaṇo yānamāruhya kadācicchākrameva ca

लक्ष्म्या सह ततः पूर्वं क्षीराब्धिमगमद्धरिः । अत्याप्तं परमं दैत्यं तत्र स्थाप्य व्यचारयत्

lakṣmyā saha tataḥ pūrvaṃ kṣīrābdhimagamaddhariḥ | atyāptaṃ paramaṃ daityaṃ tatra sthāpya vyacārayat

किं मया न जितं दैत्या ब्रुवन्तु यामि तत्र वै । तेऽब्रुवन्नैव शेषोऽस्ति देवानां विषयः क्वचित्

kiṃ mayā na jitaṃ daityā bruvantu yāmi tatra vai | te'bruvannaiva śeṣo'sti devānāṃ viṣayaḥ kvacit

लोकपालपदे स्थाप्य नानादैत्यान्जनस्य च । निरातंको निरुद्योगः संरक्षस्वामरावतीम्

lokapālapade sthāpya nānādaityānjanasya ca | nirātaṃko nirudyogaḥ saṃrakṣasvāmarāvatīm

138

इत्यमात्यवचः श्रुत्वा मुदा परमया युतः । देवान्तकश्चकारासौ तद्वाक्यं सम्यगीरितम् ॥४९॥ (

ityamātyavacaḥ śrutvā mudā paramayā yutaḥ | devāntakaścakārāsau tadvākyaṃ samyagīritam ||49|| (

इति श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे क्रीडाखंडे तृतीयोऽध्यायः

iti śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe krīḍākhaṃḍe tṛtīyo'dhyāyaḥ

अध्याय ४ प्रारंभ – व्यास उवाच । देवांतकस्य चरितं श्रुतं भक्त्या तवाननात् । इदानीं वद मे ब्रह्मन् नरांतक विचेष्टितम्

adhyāya 4 prāraṃbha – vyāsa uvāca | devāṃtakasya caritaṃ śrutaṃ bhaktyā tavānanāt | idānīṃ vada me brahman narāṃtaka viceṣṭitam

क उवाच । शणुष्वावहितो ब्रह्मन् सम्यक् सत्यवती सुत । कथयिष्येऽधुना तत्तु दृष्ट्वा ते परमादरम्

ka uvāca | śaṇuṣvāvahito brahman samyak satyavatī suta | kathayiṣye'dhunā tattu dṛṣṭvā te paramādaram

नरांतको महीं गत्वा नानादैत्यगणान्वितः । चकार कदनं राज्ञां मारयामास काxश्चन

narāṃtako mahīṃ gatvā nānādaityagaṇānvitaḥ | cakāra kadanaṃ rājñāṃ mārayāmāsa kāxścana

सर्वे तं शरणं याता दृष्ट्वा राज्ञो हतान्बहून् । यद्यत्सैन्यं पश्यति स्म तत्तद्याति दिशो दश

sarve taṃ śaraṇaṃ yātā dṛṣṭvā rājño hatānbahūn | yadyatsainyaṃ paśyati sma tattadyāti diśo daśa

यथा ज्ञानेन चाज्ञानं यथा सूर्योदये तमः । एवं भूमंडलं सर्वं वशे चक्रे नरान्तकः

yathā jñānena cājñānaṃ yathā sūryodaye tamaḥ | evaṃ bhūmaṃḍalaṃ sarvaṃ vaśe cakre narāntakaḥ

ये तु तं शरणं यातास्तदीयत्वात्पदे स्थिताः । ये हतास्तत्सुतास्तेन स्थापिताः करदाः कृताः

ye tu taṃ śaraṇaṃ yātāstadīyatvātpade sthitāḥ | ye hatāstatsutāstena sthāpitāḥ karadāḥ kṛtāḥ

ये तु युद्धोद्यता भूपास्तेऽपि सेवाकृतोऽभवन् । तेषां पदेषु दैत्यान्सोऽस्थापयत्स्वस्य संमतान्

ye tu yuddhodyatā bhūpāste'pi sevākṛto'bhavan | teṣāṃ padeṣu daityānso'sthāpayatsvasya saṃmatān

पालयामास पृथिवीं समुद्रवलयांकिताम् । आतंकभारसंतप्ता देवदानव किन्नराः

pālayāmāsa pṛthivīṃ samudravalayāṃkitām | ātaṃkabhārasaṃtaptā devadānava kinnarāḥ

मुनयोऽयुर्गिरिगुहां यज्ञ स्वाध्यायवर्जिताः । वेदत्यागस्य दोषेण मनसा चाभ्यसं श्रुतीः

munayo'yurgiriguhāṃ yajña svādhyāyavarjitāḥ | vedatyāgasya doṣeṇa manasā cābhyasaṃ śrutīḥ

2.4.10

आतंकाक्रान्तमनसो न तपस्यां च चक्रिरे । ततो नरान्तको दैत्यान्नागलोक जिगीषया

ātaṃkākrāntamanaso na tapasyāṃ ca cakrire | tato narāntako daityānnāgaloka jigīṣayā

प्रास्थापयत् सुबलिनो नानामायाविशारदान् । ते तार्क्ष्यरूपाः संयाता बभक्षुरुरगोत्तमान्

prāsthāpayat subalino nānāmāyāviśāradān | te tārkṣyarūpāḥ saṃyātā babhakṣururagottamān

असंख्याता भक्षितास्तैस्ततः शेषो ययौ पुरः । मुक्ताफलानि रत्नानि सहनागांगनायुतः

asaṃkhyātā bhakṣitāstaistataḥ śeṣo yayau puraḥ | muktāphalāni ratnāni sahanāgāṃganāyutaḥ

अनेक दिव्यवस्त्राणि प्रगृहय रुचिराणि सः । तानि सर्वाणि दत्त्वैव साम चक्रेऽसुरैः सह

aneka divyavastrāṇi pragṛhaya rucirāṇi saḥ | tāni sarvāṇi dattvaiva sāma cakre'suraiḥ saha

शासनं परिजग्राह नरान्तक समीरितम् । करभारं वार्षिकं स स्वीचक्रेऽनन्त शीर्षका

śāsanaṃ parijagrāha narāntaka samīritam | karabhāraṃ vārṣikaṃ sa svīcakre'nanta śīrṣakā

तथापि दैत्यस्तत्राप्य स्थापयद्दैत्यपुंगवम् । अनेक दैत्यसहितं सर्वाध्यक्षं रसातले

tathāpi daityastatrāpya sthāpayaddaityapuṃgavam | aneka daityasahitaṃ sarvādhyakṣaṃ rasātale

आज्ञापयामास च तं तत्रस्थं स नरान्तकः । यदैव विकृतिं पश्ये रुरगाणां तदैव नः

ājñāpayāmāsa ca taṃ tatrasthaṃ sa narāntakaḥ | yadaiva vikṛtiṃ paśye ruragāṇāṃ tadaiva naḥ

दूतमुखात् सूचयस्व हनिष्यामोऽखिलानहीन् । इत्थं शिक्षाप्य तं ते तु दैत्याः सर्वे नरान्तकम्

dūtamukhāt sūcayasva haniṣyāmo'khilānahīn | itthaṃ śikṣāpya taṃ te tu daityāḥ sarve narāntakam

मृत्युलोके स्थितं याता वृत्तांतं सर्वमब्रुवन् । नरान्तकः सदाऽप्रेषीन् मृत्युपाताल लोकजम्

mṛtyuloke sthitaṃ yātā vṛttāṃtaṃ sarvamabruvan | narāntakaḥ sadā'preṣīn mṛtyupātāla lokajam

देवान्तकाय वृत्तान्तं सर्वस्य यमनुष्ठितम् । उपायनानि सर्वाणि स्वर्लोके दुर्लभानि च

devāntakāya vṛttāntaṃ sarvasya yamanuṣṭhitam | upāyanāni sarvāṇi svarloke durlabhāni ca

2.4.20

देवान्तकोऽथाप्रैषीत्तं दुर्लभं यच्च भूतले । एवं त्रैलोक्यराज्यं तौ चक्राते परया मुदा

devāntako'thāpraiṣīttaṃ durlabhaṃ yacca bhūtale | evaṃ trailokyarājyaṃ tau cakrāte parayā mudā

सोमकान्त उवाच । कथमेतौ हतौ केन रूपेण तद्वदस्व मे । केनास्त्रेण च शस्त्रेण अवतारेण केन च

somakānta uvāca | kathametau hatau kena rūpeṇa tadvadasva me | kenāstreṇa ca śastreṇa avatāreṇa kena ca

भृगुरुवाच । एवमेव कृतप्रश्नो व्यासमूचे चतुर्मुखः । यां कथां परया प्रीत्या तामेव त्वां ब्रवीम्यहम्

bhṛguruvāca | evameva kṛtapraśno vyāsamūce caturmukhaḥ | yāṃ kathāṃ parayā prītyā tāmeva tvāṃ bravīmyaham

क उवाच । दुर्जयौ वरगर्वौ तौ येन रूपेण घातितौ । येनावतारेण मुने येन शस्त्रेण चास्त्रतः

ka uvāca | durjayau varagarvau tau yena rūpeṇa ghātitau | yenāvatāreṇa mune yena śastreṇa cāstrataḥ

162

संप्राप्ता ब्रह्मणा लोका देवाश्च स्वपदे स्थिताः । तत्सर्वं कथयिष्यामि सादरं श्रूयतां मुने ॥२४॥ (

saṃprāptā brahmaṇā lokā devāśca svapade sthitāḥ | tatsarvaṃ kathayiṣyāmi sādaraṃ śrūyatāṃ mune ||24|| (

इति श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेशपुराणे क्रीडाखंडे चतुर्थोऽध्याय

iti śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe caturtho'dhyāya

अध्याय ५ प्रारंभ – ब्रह्मोवाच । ममैव मानसः पुत्रः कश्यपो बुद्धिमत्तरः । पुण्यवान् धर्मशीलश्च तपस्वी विजितेन्द्रियः

adhyāya 5 prāraṃbha – brahmovāca | mamaiva mānasaḥ putraḥ kaśyapo buddhimattaraḥ | puṇyavān dharmaśīlaśca tapasvī vijitendriyaḥ

अतिकारुणिको लोके दुःखशोकावमर्दनः । वर्तमानं भूतभावि जानाति मीलितेक्षणः

atikāruṇiko loke duḥkhaśokāvamardanaḥ | vartamānaṃ bhūtabhāvi jānāti mīlitekṣaṇaḥ

मनसा सृष्टिसंहार कर्ता वेदान्त पारगः। सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञ समलोष्ठाश्मकांचनः

manasā sṛṣṭisaṃhāra kartā vedānta pāragaḥ| sarvaśāstrārthatatvajña samaloṣṭhāśmakāṃcanaḥ

अदितिर्यस्य ज्येष्ठाऽऽसीत्पत्नी नाम्नाऽतिवल्लभा। सर्वलक्षणसंपूर्णाऽनुपमा सा त्रिविष्टपे

aditiryasya jyeṣṭhā''sītpatnī nāmnā'tivallabhā| sarvalakṣaṇasaṃpūrṇā'nupamā sā triviṣṭape

त्रिलोकीं भस्मसात् कर्तुं पातिव्रत्येन तेजसा । शेषो यस्या गुणान्वक्तुं नेशो वक्त्रसहस्रकैः

trilokīṃ bhasmasāt kartuṃ pātivratyena tejasā | śeṣo yasyā guṇānvaktuṃ neśo vaktrasahasrakaiḥ

सेवन्ते यां सदा चाष्टनायिका गुणलब्धये । शक्रादि सुरवृन्दानि जनयामास याऽनघा

sevante yāṃ sadā cāṣṭanāyikā guṇalabdhaye | śakrādi suravṛndāni janayāmāsa yā'naghā

मूलप्रकृतिरूपा सातादृग्रूपं समाश्रिता। सा कदाचित् स्वकं कान्तं मुदितं मुदिताऽब्रवीत्

mūlaprakṛtirūpā sātādṛgrūpaṃ samāśritā| sā kadācit svakaṃ kāntaṃ muditaṃ muditā'bravīt

स्वामिन् विज्ञप्तुमिच्छामि कृपां कृत्वा वदस्व तत्

svāmin vijñaptumicchāmi kṛpāṃ kṛtvā vadasva tat

पतिं विना न चान्याऽस्ति गतिं सद्योषितां प्रभो । कश्यप उवाच । सम्यगुक्तं त्वया भद्रे मम प्रीतिकरेऽनघे

patiṃ vinā na cānyā'sti gatiṃ sadyoṣitāṃ prabho | kaśyapa uvāca | samyaguktaṃ tvayā bhadre mama prītikare'naghe

2.5.10

तद्ब्रवीमी समापृच्छ यत्ते मनसि वर्तते । अदितिरुवाच । इन्द्रादयो देवगणाः स्वस्य पुत्रत्वमागताः

tadbravīmī samāpṛccha yatte manasi vartate | aditiruvāca | indrādayo devagaṇāḥ svasya putratvamāgatāḥ

परमात्मा चिदानन्द ईश्वरो यः परात्परः । यदा स्वपुत्रतामेष्ये तदा मे स्यात्स्थिरं मनः

paramātmā cidānanda īśvaro yaḥ parātparaḥ | yadā svaputratāmeṣye tadā me syātsthiraṃ manaḥ

तस्य सेवां कर्तुमीहे उपायं तत्र मे वद । येन स पुत्रतामेष्येत् कृतकृत्यं मनो भवेत्

tasya sevāṃ kartumīhe upāyaṃ tatra me vada | yena sa putratāmeṣyet kṛtakṛtyaṃ mano bhavet

मुनिरुवाच । साधु प्रोक्तं महाभागे वचनं परितोषकम् । यथा जलं तृषार्तस्य क्षुधितस्य च भोजनम्

muniruvāca | sādhu proktaṃ mahābhāge vacanaṃ paritoṣakam | yathā jalaṃ tṛṣārtasya kṣudhitasya ca bhojanam

तथा मे वचनं जातं तव देवि सुतोषकृत् । विना पुण्यं कथं यायात्परमात्मा स्वपुत्रताम्

tathā me vacanaṃ jātaṃ tava devi sutoṣakṛt | vinā puṇyaṃ kathaṃ yāyātparamātmā svaputratām

तत्रोपायं वदे तं च ह्रदि कुरु स्थिरं प्रिये । योऽगोचरः श्रुतीनां च ब्रह्मादीनामगोचरः

tatropāyaṃ vade taṃ ca hradi kuru sthiraṃ priye | yo'gocaraḥ śrutīnāṃ ca brahmādīnāmagocaraḥ

निर्गुणो निरहंकारो निरीहो निर्विकल्पकः । यो मायाविषयो मायानर्तको मायिमोहनः

nirguṇo nirahaṃkāro nirīho nirvikalpakaḥ | yo māyāviṣayo māyānartako māyimohanaḥ

मायातीतोऽपि मायाया आधारः कारणातिगः । मायाविस्तारकारी च कार्यकारणकारणम्

māyātīto'pi māyāyā ādhāraḥ kāraṇātigaḥ | māyāvistārakārī ca kāryakāraṇakāraṇam

कथं साकारतां गच्छेदनुष्ठानं विना प्रिये । अदितिरुवाच । कस्य ध्यानं कथं कार्यमनुष्ठानं मयाऽधुना

kathaṃ sākāratāṃ gacchedanuṣṭhānaṃ vinā priye | aditiruvāca | kasya dhyānaṃ kathaṃ kāryamanuṣṭhānaṃ mayā'dhunā

केन मन्त्रेण वा कुर्वे तद् वदस्व महामुने । क उवाच । एवं पृष्टो मुनिस्तस्यै नाममन्त्रंसमादिशत्

kena mantreṇa vā kurve tad vadasva mahāmune | ka uvāca | evaṃ pṛṣṭo munistasyai nāmamantraṃsamādiśat

2.5.20

पंचाक्षरं चतुर्थ्यन्तमोंकारपल्लवान्वितम् । नमोन्तं ध्यानसहितं न्यासदैवतसंयुतम्

paṃcākṣaraṃ caturthyantamoṃkārapallavānvitam | namontaṃ dhyānasahitaṃ nyāsadaivatasaṃyutam

पुरश्चरणमार्गं च सर्वं तस्यै न्यवेदयत् । ततः सा मुदिता ब्रह्मन् प्रणिपातपुरःसरम्

puraścaraṇamārgaṃ ca sarvaṃ tasyai nyavedayat | tataḥ sā muditā brahman praṇipātapuraḥsaram

कश्यपं निजभर्तारं पूजयामास सादरम् । तदनुज्ञां समादाय जगाम तपसे वनम्

kaśyapaṃ nijabhartāraṃ pūjayāmāsa sādaram | tadanujñāṃ samādāya jagāma tapase vanam

स्नाता पवित्रवसना ध्यायन्ति स्थिरचेतसा । विनायकं देवदेवं न्यासं कृत्वा यथाविधि

snātā pavitravasanā dhyāyanti sthiracetasā | vināyakaṃ devadevaṃ nyāsaṃ kṛtvā yathāvidhi

स्थाने द्रुमलताकीर्णे निर्वाते निरुपद्रवे । अदिती रुद्धकरणा शुभासनपरिग्रहा

sthāne drumalatākīrṇe nirvāte nirupadrave | aditī ruddhakaraṇā śubhāsanaparigrahā

जजाप परमं मन्त्रं स्मरन्ती सा विनायकम् । अनन्यवृत्ति मनसा साक्षात्कारमभीप्सती

jajāpa paramaṃ mantraṃ smarantī sā vināyakam | ananyavṛtti manasā sākṣātkāramabhīpsatī

निराहारा वायुभक्ष्या जपध्यानपरायणा । तस्यास्तपः प्रभावेन निर्वैरा प्राणिनोऽभवन्

nirāhārā vāyubhakṣyā japadhyānaparāyaṇā | tasyāstapaḥ prabhāvena nirvairā prāṇino'bhavan

धर्षिता देवताः सर्वा किमियं साधयिष्यति । एवं वर्षशतं तेपेऽदितिः सा परमं तपः

dharṣitā devatāḥ sarvā kimiyaṃ sādhayiṣyati | evaṃ varṣaśataṃ tepe'ditiḥ sā paramaṃ tapaḥ

क्लेशान् बहुविधांस्तस्या दृष्ट्वा देवो विनायकः । स्त्रीभावे च तथा धैर्यमाविरासीद्विनायकः

kleśān bahuvidhāṃstasyā dṛṣṭvā devo vināyakaḥ | strībhāve ca tathā dhairyamāvirāsīdvināyakaḥ

तेजोराशिः पुरस्तस्याः सूर्यकोटिसमप्रभः । गजाननो दशभुजो कुंडलाभ्यां विराजितः

tejorāśiḥ purastasyāḥ sūryakoṭisamaprabhaḥ | gajānano daśabhujo kuṃḍalābhyāṃ virājitaḥ

2.5.30

कामातिसुंदरतनुः सिद्धिबुद्धि समायुतः । मुक्तामालां च परशुं बिभ्रद्यो मेघपुष्पजम्

kāmātisuṃdaratanuḥ siddhibuddhi samāyutaḥ | muktāmālāṃ ca paraśuṃ bibhradyo meghapuṣpajam

कांचनं कटिसूत्रं च तिलकं मृगनाभिजम् । उरगं नाभिदेशे तु दिव्यांबर विराजितम्

kāṃcanaṃ kaṭisūtraṃ ca tilakaṃ mṛganābhijam | uragaṃ nābhideśe tu divyāṃbara virājitam

महोराशिं पुरो दृष्ट्वा चकम्पे त्वदितिर्भृशम् । निमील्य नयने मूर्छामियाय न्यपतद्भुवि

mahorāśiṃ puro dṛṣṭvā cakampe tvaditirbhṛśam | nimīlya nayane mūrchāmiyāya nyapatadbhuvi

जपं ध्यानं विसस्मार चिन्तयामास चेतसा । किमागतं मम पुरो भाव्यं किमिदमद्भुतम्

japaṃ dhyānaṃ visasmāra cintayāmāsa cetasā | kimāgataṃ mama puro bhāvyaṃ kimidamadbhutam

अध्याय १ (cont. 2)

विस्मृताहं जपं ध्यानं किं वाऽयं परमेश्वरः । वरं दातुं समायातो महसा भासयन्दिशः

vismṛtāhaṃ japaṃ dhyānaṃ kiṃ vā'yaṃ parameśvaraḥ | varaṃ dātuṃ samāyāto mahasā bhāsayandiśaḥ

एवं सा विह्वला यावत् तावद्देवो जगाद ताम् । विनायक उवाच । सोऽहं देवि दिवारात्रौ यं ध्यायसि च चेतसा

evaṃ sā vihvalā yāvat tāvaddevo jagāda tām | vināyaka uvāca | so'haṃ devi divārātrau yaṃ dhyāyasi ca cetasā

दृष्टवा निष्ठां तपो घोरं वरं दातुमुपस्थितः। वरयस्व वरान्मत्तो यान्यान्कामयसे ह्रदा

dṛṣṭavā niṣṭhāṃ tapo ghoraṃ varaṃ dātumupasthitaḥ| varayasva varānmatto yānyānkāmayase hradā

तांस्तान्दास्यामि संतुष्टस्तपसाऽनेन सुवते । क उवाच । तदीयवाक्यमाकर्ण्य स्वस्था जाताऽदितिस्तदा

tāṃstāndāsyāmi saṃtuṣṭastapasā'nena suvate | ka uvāca | tadīyavākyamākarṇya svasthā jātā'ditistadā

बद्धांजलिपुटा दीना प्रणनाम विनायकम् । अवदच्च तदा देवमतर्क्यं मनसा सदा

baddhāṃjalipuṭā dīnā praṇanāma vināyakam | avadacca tadā devamatarkyaṃ manasā sadā

अदितिरुवाच । त्वमेव सृजसे विश्वं प्रासि हंस्यखिलेश्वरः । नित्यो निरंजनो देवो निर्गुणो निरहंकृतिः

aditiruvāca | tvameva sṛjase viśvaṃ prāsi haṃsyakhileśvaraḥ | nityo niraṃjano devo nirguṇo nirahaṃkṛtiḥ

2.5.40

नानारूपधरो नित्यो योगगम्योऽखिलार्थकृत् । इदानीं सौम्यरूपेण वरं देहि विनायक

nānārūpadharo nityo yogagamyo'khilārthakṛt | idānīṃ saumyarūpeṇa varaṃ dehi vināyaka

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । तदा मे पुत्रतां याहि ततो मे कृतकृत्यता

yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama | tadā me putratāṃ yāhi tato me kṛtakṛtyatā

ततस्ते सेवनं यास्ये साधूनां पालनं भवेत् । दुष्टानां निधनं देव लोकानां कृतकृत्यता

tataste sevanaṃ yāsye sādhūnāṃ pālanaṃ bhavet | duṣṭānāṃ nidhanaṃ deva lokānāṃ kṛtakṛtyatā

विनायक उवाच । अहं ते पुत्रतां यास्य पास्ये साधूंश्च कंटकान् । हनिष्ये सकलां वांछां पूरयिष्ये तवापि च

vināyaka uvāca | ahaṃ te putratāṃ yāsya pāsye sādhūṃśca kaṃṭakān | haniṣye sakalāṃ vāṃchāṃ pūrayiṣye tavāpi ca

क उवाच । एवमुक्त्वाऽन्तर्दधेऽसो देवदेवो विनायकः । सादितिः कश्यपं गत्वा सर्व वृतान्तमब्रवीत्

ka uvāca | evamuktvā'ntardadhe'so devadevo vināyakaḥ | sāditiḥ kaśyapaṃ gatvā sarva vṛtāntamabravīt

अदितिरुवाच । तवाज्ञया गताऽरण्यं तपस्तप्तं महत्तरम् । वरं दातुं महोरूप आगतोऽसौ गजाननः

aditiruvāca | tavājñayā gatā'raṇyaṃ tapastaptaṃ mahattaram | varaṃ dātuṃ mahorūpa āgato'sau gajānanaḥ

दृष्ट्वा स्वरूपं भीताऽस्मि ततो प्रार्थि विनायकः । तेन नानाविधा दत्ता वरा मे मुनिसत्तम

dṛṣṭvā svarūpaṃ bhītā'smi tato prārthi vināyakaḥ | tena nānāvidhā dattā varā me munisattama

यास्ये पुत्रत्वमित्युक्त्वाऽन्तर्दधेऽसौ विनायकः । सिद्धकार्या तव बलादागता स्वाश्रमं मुने

yāsye putratvamityuktvā'ntardadhe'sau vināyakaḥ | siddhakāryā tava balādāgatā svāśramaṃ mune

क उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा वरदानं सुधोपमम् । जहर्ष मुनिमुख्योऽसौ तया सह मुनीश्वर

ka uvāca | iti tasyā vacaḥ śrutvā varadānaṃ sudhopamam | jaharṣa munimukhyo'sau tayā saha munīśvara

211

रेमाते परयप्रीत्या अमृतादिव निवृतौ ॥४९॥ (

remāte parayaprītyā amṛtādiva nivṛtau ||49|| (

इति श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेशपुराणे क्रीडाखंडे पंचमोऽध्यायः

iti śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe paṃcamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ००६-०१०

अध्याय ६ प्रारंभ :- भृगुरुवाच । अथ सा मेदिनी दुष्टदैत्यभार प्रपीडिता । वेषान्तरं समास्थाय जगाम कमलासनम्

adhyāya 6 prāraṃbha :- bhṛguruvāca | atha sā medinī duṣṭadaityabhāra prapīḍitā | veṣāntaraṃ samāsthāya jagāma kamalāsanam

दीना हस्तांजलीं बद्ध्वा जगाद पद्मसंभवम् । भूमिरुवाच :- जाताऽहं मलिना दीना हीना यज्ञव्रतादिभिः

dīnā hastāṃjalīṃ baddhvā jagāda padmasaṃbhavam | bhūmiruvāca :- jātā'haṃ malinā dīnā hīnā yajñavratādibhiḥ

स्थानभ्रष्टास्तथा देवाः सेन्द्राः सर्षिगणा विधे। अतिभाराऽतिसंतप्ता कं त्वाऽहं शरणं गता

sthānabhraṣṭāstathā devāḥ sendrāḥ sarṣigaṇā vidhe| atibhārā'tisaṃtaptā kaṃ tvā'haṃ śaraṇaṃ gatā

येनोपायेन दुष्टानां नाशः स्यात्तद्विधीयताम् । नो चेद्रसातलम् यास्यं सपर्वत जनाकुला

yenopāyena duṣṭānāṃ nāśaḥ syāttadvidhīyatām | no cedrasātalam yāsyaṃ saparvata janākulā

भृगुरुवाच । इति वाक्यं धरित्र्याः स श्रुत्वा कस्तामथाब्रवीत् । अहं सर्वे लोकपाला इन्द्राद्या देवतागणाः

bhṛguruvāca | iti vākyaṃ dharitryāḥ sa śrutvā kastāmathābravīt | ahaṃ sarve lokapālā indrādyā devatāgaṇāḥ

ऋषयोऽपि स्वधास्वाहारहिता दुःखिता भ्रशम् । भ्रष्टस्थाना भ्रष्टमन्त्रा भ्रष्टाचारा यथालये

ṛṣayo'pi svadhāsvāhārahitā duḥkhitā bhraśam | bhraṣṭasthānā bhraṣṭamantrā bhraṣṭācārā yathālaye

सर्वे वयं प्रार्थयामो देवदेवं विनायकम् । ब्रह्मरूपं निराकारं जगतः कारणकारणम.

sarve vayaṃ prārthayāmo devadevaṃ vināyakam | brahmarūpaṃ nirākāraṃ jagataḥ kāraṇakāraṇama.

यदा साकारतां याया लोकानां दैवयोगतः । तदा शं सर्वलोकानां स्यात्तवापि वसुन्धरे

yadā sākāratāṃ yāyā lokānāṃ daivayogataḥ | tadā śaṃ sarvalokānāṃ syāttavāpi vasundhare

भृगुरुवाच । इत्युक्त्वा तुष्टुवुर्देवं ब्रह्माद्यर्षिगणा मुदा । निराकारं च साकारं बद्धांजलिपुटास्तदा

bhṛguruvāca | ityuktvā tuṣṭuvurdevaṃ brahmādyarṣigaṇā mudā | nirākāraṃ ca sākāraṃ baddhāṃjalipuṭāstadā

2.6.10

नमो नमस्तेऽखिल लोकनाथं । नमो नमस्तेऽखिल लोकधामन् । नमो नमस्तेऽखिललोककारिन् । नमो नमस्तेऽखिललोकहारिन्

namo namaste'khila lokanāthaṃ | namo namaste'khila lokadhāman | namo namaste'khilalokakārin | namo namaste'khilalokahārin

नमो नमस्ते सुरशत्रुनाश । नमो नमस्ते ह्रतभक्तपाश । नमो नमस्ते निजभक्तपोष। नमो नमस्ते लघुभक्तितोष

namo namaste suraśatrunāśa | namo namaste hratabhaktapāśa | namo namaste nijabhaktapoṣa| namo namaste laghubhaktitoṣa

निराकृते नित्यनिरस्तमाय । परात्पर ब्रह्ममय स्वरूप । क्षराक्षरातीत गुणैर्विहीन । दीनानुकम्पिन् भगवन्नमस्ते

nirākṛte nityanirastamāya | parātpara brahmamaya svarūpa | kṣarākṣarātīta guṇairvihīna | dīnānukampin bhagavannamaste

निरामयायाखिल कामपूर । निरंजनायाखिल दैत्यदारिन् । नित्याय सत्याय परोपकारिन्। समाय सर्वत्र नमो नमस्ते

nirāmayāyākhila kāmapūra | niraṃjanāyākhila daityadārin | nityāya satyāya paropakārin| samāya sarvatra namo namaste

एवं स्तुत्वा पुनः प्रोचुर्देवदेवं विनायकम् । ते सर्वे मुनयो देवा विह्वला भृशदुःखिताः

evaṃ stutvā punaḥ procurdevadevaṃ vināyakam | te sarve munayo devā vihvalā bhṛśaduḥkhitāḥ

हाहाभूतं जगत्सर्वं स्वधास्वाहाविवर्जितम् । वयं मेरुगुहां याता आरण्याः पशवो यथा

hāhābhūtaṃ jagatsarvaṃ svadhāsvāhāvivarjitam | vayaṃ meruguhāṃ yātā āraṇyāḥ paśavo yathā

अतोऽमुं त्वं महादैत्यं जहि विश्वम्भराधुना । एवं स्तुवत्सु तु सर्वेषु प्राह वाणी नभोगता

ato'muṃ tvaṃ mahādaityaṃ jahi viśvambharādhunā | evaṃ stuvatsu tu sarveṣu prāha vāṇī nabhogatā

कश्यपस्य गृहे देवोऽवतिरिष्यति सांप्रतम । करिष्यत्यद्भुतं कर्म पदानि वः प्रदास्यति

kaśyapasya gṛhe devo'vatiriṣyati sāṃpratama | kariṣyatyadbhutaṃ karma padāni vaḥ pradāsyati

दुष्टानां निधनं चैव साधूनां पालनं तथा । भृगुरुवाच । एवमाकर्ण्य तां वाचं ब्रह्मा प्रोवाच मेदिनीम्

duṣṭānāṃ nidhanaṃ caiva sādhūnāṃ pālanaṃ tathā | bhṛguruvāca | evamākarṇya tāṃ vācaṃ brahmā provāca medinīm

क उवाच । स्वस्था भव धरे देवि नभोवाणी विनिश्चयात् । देवाः सर्वे मृत्युलोकेऽवतरिष्यन्ति त्वत्कृते । हरिष्यति महाभारमवतीर्णो विनायकः

ka uvāca | svasthā bhava dhare devi nabhovāṇī viniścayāt | devāḥ sarve mṛtyuloke'vatariṣyanti tvatkṛte | hariṣyati mahābhāramavatīrṇo vināyakaḥ

2.6.20

भृगुरुवाच । इत्युक्त्वा सा तदा तेन ब्रह्मणा ह्रष्टमानसा । स्वस्थानमगमत्साथ स्वस्थचित्ता धरा तदा

bhṛguruvāca | ityuktvā sā tadā tena brahmaṇā hraṣṭamānasā | svasthānamagamatsātha svasthacittā dharā tadā

ततो बहुतिथे कालेऽदितिः सा गर्भमादधे । तेजोऽतिववृधे तस्या दिने दिने यथा शशी

tato bahutithe kāle'ditiḥ sā garbhamādadhe | tejo'tivavṛdhe tasyā dine dine yathā śaśī

संपूर्णे नवमे मासे सुषुवे पुत्रमुत्तमम् । ब्रह्मवाक्यादभूत्ख्यातो नाम्ना कश्यपनन्दनः

saṃpūrṇe navame māse suṣuve putramuttamam | brahmavākyādabhūtkhyāto nāmnā kaśyapanandanaḥ

दशभुजो बहुबल: कर्णकुंडलमण्डितः । कस्तूरी विलसद्भालो मुकुटभ्राजिमस्तकः

daśabhujo bahubala: karṇakuṃḍalamaṇḍitaḥ | kastūrī vilasadbhālo mukuṭabhrājimastakaḥ

सिद्धिबुद्धियुतः कंठे रत्नमालाविभूषितः । चिन्तामणिलसद् वक्षा जपापुष्पारुणाधरः

siddhibuddhiyutaḥ kaṃṭhe ratnamālāvibhūṣitaḥ | cintāmaṇilasad vakṣā japāpuṣpāruṇādharaḥ

उन्नसो भ्रुकुटीचारूललाटो दन्तदीप्तिमान् । देहकान्त्या हततमा दिव्याम्बर युतः शुभः

unnaso bhrukuṭīcārūlalāṭo dantadīptimān | dehakāntyā hatatamā divyāmbara yutaḥ śubhaḥ

एतादृशं निरीक्ष्यैनं बालं तत्पितरौ तदा । तत्तेजसा हतदृशौ किंचिद्दृष्टुं न शेकतुः

etādṛśaṃ nirīkṣyainaṃ bālaṃ tatpitarau tadā | tattejasā hatadṛśau kiṃciddṛṣṭuṃ na śekatuḥ

बलादुन्मील्य नयने दृष्ट्वा तद्रूपमुत्तमम् । ननन्दतुरुभौ पश्चाद् बालस्ताविदमब्रवीत्

balādunmīlya nayane dṛṣṭvā tadrūpamuttamam | nanandaturubhau paścād bālastāvidamabravīt

बाल उवाच । मातस्त्वया यतः पूर्वं सहस्रपरिवत्सरम् । येन रूपेण सन्ध्यातस्तनयत्वेन याचितः

bāla uvāca | mātastvayā yataḥ pūrvaṃ sahasraparivatsaram | yena rūpeṇa sandhyātastanayatvena yācitaḥ

तदा नानावरान्दत्वा पुत्रत्वं ते गतोऽधुना । सोऽहं भूभारहरणं विधास्ये सेवनं द्वयोः

tadā nānāvarāndatvā putratvaṃ te gato'dhunā | so'haṃ bhūbhāraharaṇaṃ vidhāsye sevanaṃ dvayoḥ

2.6.30

ब्रह्मादीनां पदप्राप्तिर्दुष्टदैत्यविनाशनम् । भगुरुवाच । इत्थमाकर्ण्य तद्वाक्यं सानन्दाश्रू बभूवतुः

brahmādīnāṃ padaprāptirduṣṭadaityavināśanam | bhaguruvāca | itthamākarṇya tadvākyaṃ sānandāśrū babhūvatuḥ

चक्रवाकौ यथा वीक्ष्य नभसीव दिवाकरम् । ऊचतुस्तं तदा पुण्यमद्भुतं नौ समुद्यतम्

cakravākau yathā vīkṣya nabhasīva divākaram | ūcatustaṃ tadā puṇyamadbhutaṃ nau samudyatam

येन नौ पुत्रतां यातः परमात्मा विनायकः । धन्यं कुलं नौ पितरौ जनुषी ज्ञानमेव च

yena nau putratāṃ yātaḥ paramātmā vināyakaḥ | dhanyaṃ kulaṃ nau pitarau januṣī jñānameva ca

यतश्चराचरगुरु सर्वसाक्षी निराकृतिः । नित्यानन्दमयः सत्यः पुत्रत्वमगमच्छुभम्

yataścarācaraguru sarvasākṣī nirākṛtiḥ | nityānandamayaḥ satyaḥ putratvamagamacchubham

यस्मिंश्चराचरं प्रोतं सूत्रे मणिगणाइव । यः सर्वगः सर्ववेत्ता स एव त्वं न संशयः

yasmiṃścarācaraṃ protaṃ sūtre maṇigaṇāiva | yaḥ sarvagaḥ sarvavettā sa eva tvaṃ na saṃśayaḥ

इदं रूपं परं दिव्यमुपसंहर साम्प्रतम् । प्राकृतं रूपमास्थाय क्रीडस्व कुहको यथा

idaṃ rūpaṃ paraṃ divyamupasaṃhara sāmpratam | prākṛtaṃ rūpamāsthāya krīḍasva kuhako yathā

यदा यद्रूपकृत्यं ते तदा तत्त्वं विधास्यसि । इत्थमाकर्ण्य तद्वाक्यं पिदधे रूपमात्मनः

yadā yadrūpakṛtyaṃ te tadā tattvaṃ vidhāsyasi | itthamākarṇya tadvākyaṃ pidadhe rūpamātmanaḥ

द्विभुजः प्राकृतो बालो रुरोद धरणीतले। रसातलं च गगनं नादयन्विदिशोदिशः

dvibhujaḥ prākṛto bālo ruroda dharaṇītale| rasātalaṃ ca gaganaṃ nādayanvidiśodiśaḥ

तच्छब्दश्रवणाद् वन्ध्या जाता गर्भवती द्रुमाः। नीरसा सरसाः शक्रो जह्रषे देवतागणैः

tacchabdaśravaṇād vandhyā jātā garbhavatī drumāḥ| nīrasā sarasāḥ śakro jahraṣe devatāgaṇaiḥ

भयं बभूव दैत्यानां ववृधे धरणी तदा । चकार जातकर्मास्य कश्यपो ब्राह्मणैः सह

bhayaṃ babhūva daityānāṃ vavṛdhe dharaṇī tadā | cakāra jātakarmāsya kaśyapo brāhmaṇaiḥ saha

2.6.40

प्राशयित्वा मधुघृतं पस्पर्श मन्त्रतश्च तम् । अपाययत् स्तनौ बालं मन्त्रपाठपुरःस्सरम्

prāśayitvā madhughṛtaṃ pasparśa mantrataśca tam | apāyayat stanau bālaṃ mantrapāṭhapuraḥssaram

छित्वा नालं तु संक्षाल्य बालं प्रास्वापयच्च सा । ददौ दानान्यनेकानि ब्राह्मणेभ्यो मुनिस्तदा

chitvā nālaṃ tu saṃkṣālya bālaṃ prāsvāpayacca sā | dadau dānānyanekāni brāhmaṇebhyo munistadā

अदापयत् प्रतिगृहं सप्तमे दिवसेऽदितिः । इक्षुसारं पंचमे तु वायनानि महामुदा

adāpayat pratigṛhaṃ saptame divase'ditiḥ | ikṣusāraṃ paṃcame tu vāyanāni mahāmudā

महोत्कटेति नामास्य चक्र एकादशे पिता । बालोऽपि ववृधे शीघ्रं शुक्लपक्षे यथा शशी

mahotkaṭeti nāmāsya cakra ekādaśe pitā | bālo'pi vavṛdhe śīghraṃ śuklapakṣe yathā śaśī

225

सर्वेभ्य उत्कटो यस्मान् महोत्कट इति स्मृतः ॥४४॥ (

sarvebhya utkaṭo yasmān mahotkaṭa iti smṛtaḥ ||44|| (

इति मदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे क्रीडाखंडे षष्ठोऽध्यायः

iti madādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe krīḍākhaṃḍe ṣaṣṭho'dhyāyaḥ

अध्याय ७ प्रारंभ :- ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ वामदेवाद्या मुनय स्तनयं तदा । जातं महोत्कंट श्रुत्वा दर्शनाय प्रतस्थिरे

adhyāya 7 prāraṃbha :- brahmovāca | vasiṣṭha vāmadevādyā munaya stanayaṃ tadā | jātaṃ mahotkaṃṭa śrutvā darśanāya pratasthire

याता गृहं कश्यपस्य तेनाथ परिपूजिताः । विष्टरं पाद्यमर्घ्यं च दत्त्वा गां चापि दक्षिणाम्

yātā gṛhaṃ kaśyapasya tenātha paripūjitāḥ | viṣṭaraṃ pādyamarghyaṃ ca dattvā gāṃ cāpi dakṣiṇām

बद्धांजलिपुटोऽवोचद् धन्योऽहं पितरौ तपः । यदिन्द्र हरिपूज्यं वः पादपद्मं मयेक्षितम्

baddhāṃjalipuṭo'vocad dhanyo'haṃ pitarau tapaḥ | yadindra haripūjyaṃ vaḥ pādapadmaṃ mayekṣitam

कंचिदागमने हेतुं ज्ञातुमीहे तपोधनाः । तेषां मध्ये श्रेष्ठतमो वसिष्ठः प्राह तं मुनिम्

kaṃcidāgamane hetuṃ jñātumīhe tapodhanāḥ | teṣāṃ madhye śreṣṭhatamo vasiṣṭhaḥ prāha taṃ munim

वसिष्ठ उवाच । श्रुतस्ते तनयो ब्रह्मन् नारदात् सुमहोत्कटः । तं दृष्टुं त्वां च संप्राप्ता नान्यत्किंचित् प्रयोजनम्

vasiṣṭha uvāca | śrutaste tanayo brahman nāradāt sumahotkaṭaḥ | taṃ dṛṣṭuṃ tvāṃ ca saṃprāptā nānyatkiṃcit prayojanam

क उवाच । तत्कालं सादितिर्बालं दृष्टुं तेषामथानयत् । उत्कटान्येष कर्माणि करिष्यति महोत्कट:

ka uvāca | tatkālaṃ sāditirbālaṃ dṛṣṭuṃ teṣāmathānayat | utkaṭānyeṣa karmāṇi kariṣyati mahotkaṭa:

द्वात्रिंशल्लक्षणयुतो वसिष्ठः प्राह तं मुनिम् । अवतीर्णो महातेजाः परमात्मा विनायकः

dvātriṃśallakṣaṇayuto vasiṣṭhaḥ prāha taṃ munim | avatīrṇo mahātejāḥ paramātmā vināyakaḥ

अनेकान्यस्य विघ्नाति भविष्यन्ति महामुने । तानि सर्वाणि नश्यन्ति रक्षणीयः क्षणक्षणे

anekānyasya vighnāti bhaviṣyanti mahāmune | tāni sarvāṇi naśyanti rakṣaṇīyaḥ kṣaṇakṣaṇe

यतोऽस्य रक्तौ चरणौ ध्वजांकुश विराजितौ । ततः संपूजयामास मुनिः कश्यपनन्दनम्

yato'sya raktau caraṇau dhvajāṃkuśa virājitau | tataḥ saṃpūjayāmāsa muniḥ kaśyapanandanam

2.7.10

प्रार्थयामास सर्वैस्तं भूभारहरणं कुरू । साधूनां पालनं देव दुष्टदानवघातनम्

prārthayāmāsa sarvaistaṃ bhūbhāraharaṇaṃ kurū | sādhūnāṃ pālanaṃ deva duṣṭadānavaghātanam

ते सर्वे मुनयो जग्मुस्तं प्रणम्य यथागतम् । ततः स ख्यातिमगमन्नाम्ना कश्यपनन्दनः

te sarve munayo jagmustaṃ praṇamya yathāgatam | tataḥ sa khyātimagamannāmnā kaśyapanandanaḥ

एकस्मिन्दिवसे प्रातः स्नातुं याते मुनौ बहिः । अस्वापयत् स्वतनयमदितिर्गृहमाययौ

ekasmindivase prātaḥ snātuṃ yāte munau bahiḥ | asvāpayat svatanayamaditirgṛhamāyayau

चकार यज्ञसंभारांस्तावदेका निशाचरी। विरजेत्यभिविख्याता विकरालेक्षणानना

cakāra yajñasaṃbhārāṃstāvadekā niśācarī| virajetyabhivikhyātā vikarālekṣaṇānanā

हलदन्ती दरीनासा पादचूर्णितभूधरा । दीर्घस्तनी ललज्जिह्वा गोपुरस्पर्द्धि सद्भगा

haladantī darīnāsā pādacūrṇitabhūdharā | dīrghastanī lalajjihvā gopurasparddhi sadbhagā

जग्राह बालकं सा तु सर्वभक्ष्या निशाचरी। क्षुधिताऽभक्षयच्छीघ्रं पक्वं रंभाफलं यथा

jagrāha bālakaṃ sā tu sarvabhakṣyā niśācarī| kṣudhitā'bhakṣayacchīghraṃ pakvaṃ raṃbhāphalaṃ yathā

शनैर्जगाम गगनं जलं पातुं भुवं ययौ। पपौ जलं बहुतरं पपात पृथुलोदरा

śanairjagāma gaganaṃ jalaṃ pātuṃ bhuvaṃ yayau| papau jalaṃ bahutaraṃ papāta pṛthulodarā

मूर्छामवाप महतीं सर्पदृष्टो नरो यथा। लुलोल धरणीपृष्ठे महाशूलवती यथा

mūrchāmavāpa mahatīṃ sarpadṛṣṭo naro yathā| lulola dharaṇīpṛṣṭhe mahāśūlavatī yathā

मुंच मुंचेति जल्पन्ती पदं गंतुमथाक्षमा । हाहाकारं प्रकुर्वंती घ्नंति वक्षः शिरो मुखम्

muṃca muṃceti jalpantī padaṃ gaṃtumathākṣamā | hāhākāraṃ prakurvaṃtī ghnaṃti vakṣaḥ śiro mukham

तावद्देहान्तरे तस्या ववृधे मुनिनन्दनः । विदार्य जठरं तस्या वक्षस्येव स्थितोऽभवत

tāvaddehāntare tasyā vavṛdhe muninandanaḥ | vidārya jaṭharaṃ tasyā vakṣasyeva sthito'bhavata

2.7.20

यथा जालं विदार्येव बहिर्याति महाझषः । सा तदैव महारावं कृत्वा प्राणान्जहौ खला

yathā jālaṃ vidāryeva bahiryāti mahājhaṣaḥ | sā tadaiva mahārāvaṃ kṛtvā prāṇānjahau khalā

चूर्णयामास देहेन पंचयोजनगान्द्रुमान् । विरजा विरजास्तेन प्रापिता निजधाम सा

cūrṇayāmāsa dehena paṃcayojanagāndrumān | virajā virajāstena prāpitā nijadhāma sā

दृष्टे स्पृष्टे कृपासिंधौ जगदीशे कथं भवेत् । ज्ञानदे मोक्षदे नृणामावृत्तिर्भवसागरे

dṛṣṭe spṛṣṭe kṛpāsiṃdhau jagadīśe kathaṃ bhavet | jñānade mokṣade nṛṇāmāvṛttirbhavasāgare

अदितिर्गृहकार्याणि संपाद्य बहिरागता । न ददर्श तदा बालं रुरोद भृशदुःखिता

aditirgṛhakāryāṇi saṃpādya bahirāgatā | na dadarśa tadā bālaṃ ruroda bhṛśaduḥkhitā

गृहे गृहे निरीक्ष्यैव नालभत् क्वापि बालकम् । ततोऽपतद्धरापृष्ठे हाहाकारं प्रकुर्वती

gṛhe gṛhe nirīkṣyaiva nālabhat kvāpi bālakam | tato'pataddharāpṛṣṭhe hāhākāraṃ prakurvatī

अन्याश्च रुरुदुस्तस्याः श्रुत्वा रोदनमुच्चकैः । आश्चर्यं परमं चक्रुः सर्वलोका भयातुराः

anyāśca rurudustasyāḥ śrutvā rodanamuccakaiḥ | āścaryaṃ paramaṃ cakruḥ sarvalokā bhayāturāḥ

सा शुष्कवदना दीना विललाप मुहुर्मुहुः । मुखं च सांजने नेत्रे मृजन्त्यश्रु जलाकुले

sā śuṣkavadanā dīnā vilalāpa muhurmuhuḥ | mukhaṃ ca sāṃjane netre mṛjantyaśru jalākule

कल्पद्रुम इव प्राप्तः केन नीतो ममार्भकः । वरदानं कथं तस्य वृथा स्याज्जगदीशितुः

kalpadruma iva prāptaḥ kena nīto mamārbhakaḥ | varadānaṃ kathaṃ tasya vṛthā syājjagadīśituḥ

दत्तं निधानं देवेन केन नीतं दुरात्मना । कथं मूढतरा जाता लब्धविज्ञानसागरा

dattaṃ nidhānaṃ devena kena nītaṃ durātmanā | kathaṃ mūḍhatarā jātā labdhavijñānasāgarā

कथं दरिद्रा जाताऽहं लब्ध्वा कांचनपर्वतम् । एवं विलपती वक्षो घ्नन्ति साऽप्याननं शिरः

kathaṃ daridrā jātā'haṃ labdhvā kāṃcanaparvatam | evaṃ vilapatī vakṣo ghnanti sā'pyānanaṃ śiraḥ

2.7.30

आश्रमाद् बहिरागच्छत् क्रोशमात्रं निशाचरीम्। ददर्श पतितां तस्य वक्ष्यस्येव च तां शिशुम्

āśramād bahirāgacchat krośamātraṃ niśācarīm| dadarśa patitāṃ tasya vakṣyasyeva ca tāṃ śiśum

क्रीडन्तं हास्यवदनं प्रबुद्धमिव कामिनम् । धावमाना तमादाया लिलंग च चुचुम्ब च

krīḍantaṃ hāsyavadanaṃ prabuddhamiva kāminam | dhāvamānā tamādāyā lilaṃga ca cucumba ca

उवाचानन्दपूर्णा सा महद्भाग्यं ममाधुना । यद्राक्षसी शयान्मुक्तो बालको दैवयोगतः

uvācānandapūrṇā sā mahadbhāgyaṃ mamādhunā | yadrākṣasī śayānmukto bālako daivayogataḥ

ययौ स बाला स्नात्वा सा निजमाश्रममंडलम् । वृत्तान्तं सर्वमाचष्टे श्रुत्वा सोऽप्याह कश्यपः

yayau sa bālā snātvā sā nijamāśramamaṃḍalam | vṛttāntaṃ sarvamācaṣṭe śrutvā so'pyāha kaśyapaḥ

भूतभावि विशेषज्ञैरुक्तं यन्मुनिभिः प्रिये । तदेतत् सत्यमभवत् तदाशीर्वचनादयम्

bhūtabhāvi viśeṣajñairuktaṃ yanmunibhiḥ priye | tadetat satyamabhavat tadāśīrvacanādayam

जीवितोऽखिल भक्ष्याया बालकः पुण्ययोगतः । ततो रक्षां चकारासौ ददौ दानान्यनेकशः

jīvito'khila bhakṣyāyā bālakaḥ puṇyayogataḥ | tato rakṣāṃ cakārāsau dadau dānānyanekaśaḥ

261

शान्तिकं कारयामास स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । क्षणमात्रं न हातव्योऽदितिमेव समादिशत् ॥३६॥ (

śāntikaṃ kārayāmāsa svastivācanapūrvakam | kṣaṇamātraṃ na hātavyo'ditimeva samādiśat ||36|| (

इति श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेशपुराणे क्रीडाखंडे विरजाराक्षसीमोक्षणं नाम सप्तमोऽध्यायः

iti śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe virajārākṣasīmokṣaṇaṃ nāma saptamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८ प्रारंभ :- क उवाच । विरजां निहतां श्रुत्वा राक्षसीं बलवत्तराम् । उद्धतो धुन्धुरश्चापि राक्षसौ बलवत्तरौ

adhyāya 8 prāraṃbha :- ka uvāca | virajāṃ nihatāṃ śrutvā rākṣasīṃ balavattarām | uddhato dhundhuraścāpi rākṣasau balavattarau

आगतावाश्रमपदं कश्यपस्य महात्मनः । शुकरूपधरौ बालो दृष्ट्वा प्रोचेऽदितिं तदा

āgatāvāśramapadaṃ kaśyapasya mahātmanaḥ | śukarūpadharau bālo dṛṣṭvā proce'ditiṃ tadā

त्यक्त्वा स्तनं दीयतां मे उभौ रन्तुं शुकाविमौ । सोचे तं खगमौ शक्यौ भूगया न स्त्रिया क्वचित्

tyaktvā stanaṃ dīyatāṃ me ubhau rantuṃ śukāvimau | soce taṃ khagamau śakyau bhūgayā na striyā kvacit

अथापि धर्तुं याता चेदुड्डीयैतौ गमिष्यतः । कटेरुत्तीर्य जग्राह बालस्तौ श्येनवत्तदा

athāpi dhartuṃ yātā ceduḍḍīyaitau gamiṣyataḥ | kaṭeruttīrya jagrāha bālastau śyenavattadā

पक्षाघातेन चंच्वा च जघ्नतुस्तौ भृशं च तम् । तावदास्फालयत सोऽपि तौ बलेर्न धरातले

pakṣāghātena caṃcvā ca jaghnatustau bhṛśaṃ ca tam | tāvadāsphālayata so'pi tau balerna dharātale

जहतुस्तौ तदा प्राणान् निजरूपधरावुभौ । तद्देहभारभीत्या भूर्भृशं विह्वलिताऽभवत

jahatustau tadā prāṇān nijarūpadharāvubhau | taddehabhārabhītyā bhūrbhṛśaṃ vihvalitā'bhavata

भग्नवृक्षौ सनिनदौ देहौ निपतितौ तयोः । गव्यूतिमात्रं तौ दृष्टवाऽदितिस्तं पुनरग्रहीत्

bhagnavṛkṣau saninadau dehau nipatitau tayoḥ | gavyūtimātraṃ tau dṛṣṭavā'ditistaṃ punaragrahīt

शरीरे ददृशे तेन मुनिना विस्तृते तयोः । छित्वा ददाह तौ लोकः काष्ठसंचययोगतः

śarīre dadṛśe tena muninā vistṛte tayoḥ | chitvā dadāha tau lokaḥ kāṣṭhasaṃcayayogataḥ

चकाराद्भुतशान्तिं च बालकाभ्युदयेच्छया । आश्चर्यं परमं चक्रे शिशोर्दृष्ट्वा पराक्रमम्

cakārādbhutaśāntiṃ ca bālakābhyudayecchayā | āścaryaṃ paramaṃ cakre śiśordṛṣṭvā parākramam

2.8.10

उवाच परमप्रीतोऽदितिं पुत्रयुतां तदा। यौ न देवेन शक्रेण न हतौ राक्षसेश्वरौ

uvāca paramaprīto'ditiṃ putrayutāṃ tadā| yau na devena śakreṇa na hatau rākṣaseśvarau

शुकरूपधरावेतौ लीलया शिशुना हतौ। अदितिं च चुकोपासौ किमर्थं मोचितस्त्वया

śukarūpadharāvetau līlayā śiśunā hatau| aditiṃ ca cukopāsau kimarthaṃ mocitastvayā

रक्षितो जगदीशेन क्वायुष्यं नास्य विद्महे । अविस्मरो रक्षणीयो बालोऽयं यत्नतःसति

rakṣito jagadīśena kvāyuṣyaṃ nāsya vidmahe | avismaro rakṣaṇīyo bālo'yaṃ yatnataḥsati

कथं च निहतावेतौ गिरिसारौ निशाचरौ । निशाचर स्थलमिदं कथं जीवेच्छिशुर्मम

kathaṃ ca nihatāvetau girisārau niśācarau | niśācara sthalamidaṃ kathaṃ jīvecchiśurmama

क उवाच । उक्त्वा परस्परं तौ तु स्नाप्य बालं तथाविधम् । स्नात्वा सुषुपतुस्तत्र दम्पत्ती विस्मयान्वितौ

ka uvāca | uktvā parasparaṃ tau tu snāpya bālaṃ tathāvidham | snātvā suṣupatustatra dampattī vismayānvitau

ततश्चतुर्थे वर्षे स स्वाश्रमात् परतो ययौ । कासारं जलजैर्युक्तं नक्रमत्स्यगणैर्युतम्

tataścaturthe varṣe sa svāśramāt parato yayau | kāsāraṃ jalajairyuktaṃ nakramatsyagaṇairyutam

तमालवृक्ष सरल जम्ब्वाम्र पनसान्वितम् । नाना वृक्षलताकीर्णं फलपुष्प सुशोभितम्

tamālavṛkṣa sarala jambvāmra panasānvitam | nānā vṛkṣalatākīrṇaṃ phalapuṣpa suśobhitam

नानापक्षिगणाकीर्णं नानामुनिगणान्वितम् । अति स्वच्छजलं रम्यं सुजनस्येव मानसम्

nānāpakṣigaṇākīrṇaṃ nānāmunigaṇānvitam | ati svacchajalaṃ ramyaṃ sujanasyeva mānasam

व्यतीपाते सोमवत्यां स्नातुं तत्रागमद्दितिः । उपवेश्य स्वकं बालमाकंठं जलगाऽभवत्

vyatīpāte somavatyāṃ snātuṃ tatrāgamadditiḥ | upaveśya svakaṃ bālamākaṃṭhaṃ jalagā'bhavat

बाल उड्डीय तां गन्तुं जलमध्ये पपात ह । चिक्रीड स जले यावत् तावन्नक्रो दधार तम्

bāla uḍḍīya tāṃ gantuṃ jalamadhye papāta ha | cikrīḍa sa jale yāvat tāvannakro dadhāra tam

2.8.20

धावधावेति जननी चुक्रोश जलमध्यगा। आगत्य जननी बालं गृहीतुं नैव चाशकत्

dhāvadhāveti jananī cukrośa jalamadhyagā| āgatya jananī bālaṃ gṛhītuṃ naiva cāśakat

आकृष्यते जले तेन जनन्या बहिरेव सः । स नक्रो बालसहितां दूरे दूरे चकर्ष ह

ākṛṣyate jale tena jananyā bahireva saḥ | sa nakro bālasahitāṃ dūre dūre cakarṣa ha

बालोवदत् ततस्तां स न मोच्योऽहं सुतस्त्वया । सह त्वया सहैवाहं मरिष्ये न बलं मम

bālovadat tatastāṃ sa na mocyo'haṃ sutastvayā | saha tvayā sahaivāhaṃ mariṣye na balaṃ mama

दृष्ट्वा स बालामाकंठ मग्नां तां विह्वलां भृशम् । निष्कासितुं बलाच्छिष्या उड्डीय पतिता वने

dṛṣṭvā sa bālāmākaṃṭha magnāṃ tāṃ vihvalāṃ bhṛśam | niṣkāsituṃ balācchiṣyā uḍḍīya patitā vane

तस्माद् बलवतो नक्रात्तेऽपि शक्ता न चाभवन् । ततोऽत्यन्तं बलं तस्य दर्शयामास बालकः

tasmād balavato nakrātte'pi śaktā na cābhavan | tato'tyantaṃ balaṃ tasya darśayāmāsa bālakaḥ

लीलयैव तदा नक्रं पृथिव्यां जलतोऽक्षिपत् । वायुर्यथा फलं पक्वं ग्रावाणं बालको यथा

līlayaiva tadā nakraṃ pṛthivyāṃ jalato'kṣipat | vāyuryathā phalaṃ pakvaṃ grāvāṇaṃ bālako yathā

शरीरं दृश्यते तस्य विशीर्णं पतितं भुवि । गतचेष्टं गतप्राणं योजनायतमद्भुतम्

śarīraṃ dṛśyate tasya viśīrṇaṃ patitaṃ bhuvi | gataceṣṭaṃ gataprāṇaṃ yojanāyatamadbhutam

सबाला सहशिष्यैः सा मुदं प्राप्ताऽदितिस्तदा । ततो दिव्यवपुश्चित्रगन्धर्वस्तमुवाच ह

sabālā sahaśiṣyaiḥ sā mudaṃ prāptā'ditistadā | tato divyavapuścitragandharvastamuvāca ha

अहमासं पुरा राजा गन्धर्वाणां गजानन । विवाहे सर्व गन्धर्वा मम गेहमुपागताः

ahamāsaṃ purā rājā gandharvāṇāṃ gajānana | vivāhe sarva gandharvā mama gehamupāgatāḥ

पूजिताः परया भक्त्या न भृगुः पूजितो मया । वैवाहिकानि कार्याणि कुर्वता कुपितो मुनिः

pūjitāḥ parayā bhaktyā na bhṛguḥ pūjito mayā | vaivāhikāni kāryāṇi kurvatā kupito muniḥ

2.8.30

शशाप मां नक्रवरो भविष्यसि सरोगतः । समाकर्ण्य मुनेः शापमुत्शापं तमर्थयम्

śaśāpa māṃ nakravaro bhaviṣyasi sarogataḥ | samākarṇya muneḥ śāpamutśāpaṃ tamarthayam

ततो भृगुरुवाचेत्थं यदा कश्यपनन्दनः । गजाननः स्पृशेत् त्वां तु तदा स्वं वपुराप्स्यसि

tato bhṛguruvācetthaṃ yadā kaśyapanandanaḥ | gajānanaḥ spṛśet tvāṃ tu tadā svaṃ vapurāpsyasi

इदानीमसि विज्ञोतो बालरूपी गजाननः । त्वमेव जगतां नाथः कर्ता पाताऽपहारकः

idānīmasi vijñoto bālarūpī gajānanaḥ | tvameva jagatāṃ nāthaḥ kartā pātā'pahārakaḥ

निर्गुणो निरहंकारः सदसत्कारणं परम् । नानावतारैर्भक्तानां पालको दुष्टनाशनः

nirguṇo nirahaṃkāraḥ sadasatkāraṇaṃ param | nānāvatārairbhaktānāṃ pālako duṣṭanāśanaḥ

सर्वव्यापी पूर्णकामोऽनेकब्रह्मांडनायकः । मुनीनामप्यगम्यस्त्वं मनोवागनिरूपितः

sarvavyāpī pūrṇakāmo'nekabrahmāṃḍanāyakaḥ | munīnāmapyagamyastvaṃ manovāganirūpitaḥ

इति स्तुत्वा च नत्वा च संपूज्य बालरूपिणम् । गजाननं प्रयातोऽसौ कृत्वा प्रदक्षिणां मुहुः

iti stutvā ca natvā ca saṃpūjya bālarūpiṇam | gajānanaṃ prayāto'sau kṛtvā pradakṣiṇāṃ muhuḥ

अदितिर्बालकं गृहय लालयित्वा स्तनं ददौ । आश्चर्यं मानसा याता प्रसन्ना निजमन्दिरम्

aditirbālakaṃ gṛhaya lālayitvā stanaṃ dadau | āścaryaṃ mānasā yātā prasannā nijamandiram

प्रणम्य कश्यपं सर्वं वृत्तान्तं समभाषत । स विस्मितोऽब्रवीच्चेना मयं तु परमेश्वरः

praṇamya kaśyapaṃ sarvaṃ vṛttāntaṃ samabhāṣata | sa vismito'bravīccenā mayaṃ tu parameśvaraḥ

लीलाविग्रहवान्मन्ये मानुषं देहमाश्रितः । अत्यद्भुतानि चान्यानि कर्माण्येष करिष्यति

līlāvigrahavānmanye mānuṣaṃ dehamāśritaḥ | atyadbhutāni cānyāni karmāṇyeṣa kariṣyati

देवासुरैरशक्यानि द्रष्टव्यानि प्रसादतः । अस्मिन् भक्तिर्दृढा कार्या जनैरात्महितेप्सुभिः ॥३९॥ (३००) । इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे नक्रमोक्षणं नाम अष्टमोऽध्यायः

devāsurairaśakyāni draṣṭavyāni prasādataḥ | asmin bhaktirdṛḍhā kāryā janairātmahitepsubhiḥ ||39|| (300) | iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe nakramokṣaṇaṃ nāma aṣṭamo'dhyāyaḥ

अध्याय ९ प्रारंभ – क उवाच । अन्यत्ते कथयिष्यामि चरितं बालरूपिणः । गजाननस्याघहरं शृणुष्वैकमना मुने

adhyāya 9 prāraṃbha – ka uvāca | anyatte kathayiṣyāmi caritaṃ bālarūpiṇaḥ | gajānanasyāghaharaṃ śṛṇuṣvaikamanā mune

एकस्मिन्समये हाहा हूहूस्तुम्बुरुरेव च । वीणागानरता वीणास्ता हरिपरायणाः

ekasminsamaye hāhā hūhūstumburureva ca | vīṇāgānaratā vīṇāstā hariparāyaṇāḥ

शंखचक्रगदापद्म तुलसी दामभूषणाः । गोपीचन्दन लिप्तांगाः पीताम्बरधराः शुभाः

śaṃkhacakragadāpadma tulasī dāmabhūṣaṇāḥ | gopīcandana liptāṃgāḥ pītāmbaradharāḥ śubhāḥ

कैलासं गन्तुकामास्ते कश्यपस्याश्रमं ययुः । अति संमानितास्तेन पूजिताश्च यथाविधि

kailāsaṃ gantukāmāste kaśyapasyāśramaṃ yayuḥ | ati saṃmānitāstena pūjitāśca yathāvidhi

उवाच प्रणतस्तान्सोऽनायासेन सतां दृशिः । केन पुण्येन संजाता धर्मार्थकाममोक्षदा

uvāca praṇatastānso'nāyāsena satāṃ dṛśiḥ | kena puṇyena saṃjātā dharmārthakāmamokṣadā

धन्यं तपो जनिर्माता पितरौ ज्ञानमाश्रमः । प्रयोजनं न जानेऽहं चलने तद्वदन्तु मे

dhanyaṃ tapo janirmātā pitarau jñānamāśramaḥ | prayojanaṃ na jāne'haṃ calane tadvadantu me

इति तद्वचनं श्रुत्वा संपृष्टास्ते तमब्रुवन् । कैलासं गन्तुकामानां जातं त्वदर्शनं हि नः

iti tadvacanaṃ śrutvā saṃpṛṣṭāste tamabruvan | kailāsaṃ gantukāmānāṃ jātaṃ tvadarśanaṃ hi naḥ

दुरितं विलयं यातं जातं च सफलं जनुः । अदूरे परमा सिद्धिर्विश्रान्तिः परमा च नः

duritaṃ vilayaṃ yātaṃ jātaṃ ca saphalaṃ januḥ | adūre paramā siddhirviśrāntiḥ paramā ca naḥ

अनुजानीहि गच्छामो गिरीशं द्रष्टुमुत्सुकाः । श्रुत्वा वाक्यानि तेषां तु पुनरूचे तपोनिधिः

anujānīhi gacchāmo girīśaṃ draṣṭumutsukāḥ | śrutvā vākyāni teṣāṃ tu punarūce taponidhiḥ

2.9.10

भुक्त्वा व्रजन्तु विश्राम्याप्यभुक्त्वेतो न को गतः । मज्जनाय जलं तेभ्यो दत्त्वा पाकमकारयत्

bhuktvā vrajantu viśrāmyāpyabhuktveto na ko gataḥ | majjanāya jalaṃ tebhyo dattvā pākamakārayat

देवार्चनरताः स्नात्वा बभूवुर्मुनिसत्तमाः । तेऽपि संपूज्य शर्वाणीं शर्वं विष्णुं विनायकम्

devārcanaratāḥ snātvā babhūvurmunisattamāḥ | te'pi saṃpūjya śarvāṇīṃ śarvaṃ viṣṇuṃ vināyakam

रविं विष्णुमयं ध्याननिष्ठा आसन् मुहूर्ततः । तदा विनायको बालो रमित्वा बालकैर्बहिः

raviṃ viṣṇumayaṃ dhyānaniṣṭhā āsan muhūrtataḥ | tadā vināyako bālo ramitvā bālakairbahiḥ

आगतोऽन्तर्गृहं तावत् पंचमूर्तिं ददर्श सः । गृहीत्वा बहिरेवाशु चिक्षेपाग्निगृहं ययौ

āgato'ntargṛhaṃ tāvat paṃcamūrtiṃ dadarśa saḥ | gṛhītvā bahirevāśu cikṣepāgnigṛhaṃ yayau

भस्मांगरांग सर्वत्र कृत्वा लीनोऽभवच्च सः । विसृज्य ध्यानं नापश्यन् मूर्तीस्ते पुरतः स्थिताः

bhasmāṃgarāṃga sarvatra kṛtvā līno'bhavacca saḥ | visṛjya dhyānaṃ nāpaśyan mūrtīste purataḥ sthitāḥ

ततस्ते विस्मिताः सर्वे परस्परमथाब्रुवन् । केन दैत्येन नीता नो मूर्तयः कर्महेतवः

tataste vismitāḥ sarve parasparamathābruvan | kena daityena nītā no mūrtayaḥ karmahetavaḥ

गन्धर्वा राक्षसा यक्षा नेतुं मूर्तीः किमागताः । किं वा सत्वपरीक्षार्थ अंतर्धानं गता इमाः

gandharvā rākṣasā yakṣā netuṃ mūrtīḥ kimāgatāḥ | kiṃ vā satvaparīkṣārtha aṃtardhānaṃ gatā imāḥ

ततः क्रोधेन महता कश्यपं प्रष्टुमागताः । भवद्गृहे कथं ध्याननिष्ठानां मूर्तयो गताः

tataḥ krodhena mahatā kaśyapaṃ praṣṭumāgatāḥ | bhavadgṛhe kathaṃ dhyānaniṣṭhānāṃ mūrtayo gatāḥ

क्रीडन्ति जातिवैरास्त आश्रमे इतरेतरम् । देवा बिभ्यति तत् कस्मादाश्रमे दस्यवः स्थिताः

krīḍanti jātivairāsta āśrame itaretaram | devā bibhyati tat kasmādāśrame dasyavaḥ sthitāḥ

इति श्रुत्वा वचस्तेषां कश्यपोऽतिरुषान्वितः । अभोजिनो विनिश्चित्य मूर्तिप्राप्तिं विना च तान्

iti śrutvā vacasteṣāṃ kaśyapo'tiruṣānvitaḥ | abhojino viniścitya mūrtiprāptiṃ vinā ca tān

2.9.20

ततः शिष्यान् समाकार्य कश्यपो मुनिसत्तमः । तानुवाच न मे जन्मावध्यत्र तस्करोऽभवत्

tataḥ śiṣyān samākārya kaśyapo munisattamaḥ | tānuvāca na me janmāvadhyatra taskaro'bhavat

दैवादिदानीं को जातो दस्युस्तत्र वदन्तु मे । क्रोधवाक्यं निशम्येत्थमूचुः शिष्या गुरुं प्रति

daivādidānīṃ ko jāto dasyustatra vadantu me | krodhavākyaṃ niśamyetthamūcuḥ śiṣyā guruṃ prati

न वयं तस्कराः स्वामिन्पुत्रस्ते विदितस्तव । दोषानुवर्णने दोषा अस्माकं तन्न चक्ष्महे

na vayaṃ taskarāḥ svāminputraste viditastava | doṣānuvarṇane doṣā asmākaṃ tanna cakṣmahe

तेषां ब्राह्मीं समाकर्ण्य यष्टिहस्तो मुनिस्तदा । पुत्रमन्वेषयन्यातो वह्न्यागारे ददर्श तम्

teṣāṃ brāhmīṃ samākarṇya yaṣṭihasto munistadā | putramanveṣayanyāto vahnyāgāre dadarśa tam

तेषां पुरः समानीतो दृष्टस्तैः शिवसन्निभः। उवाच तत्समक्षं तं कश्यपः क्रोधसन्निभः

teṣāṃ puraḥ samānīto dṛṣṭastaiḥ śivasannibhaḥ| uvāca tatsamakṣaṃ taṃ kaśyapaḥ krodhasannibhaḥ

मूर्तीरानय शीघ्रं त्वं नो चेत्पुत्र मरिष्यसि । मया न नीतास्तास्तात प्रत्युवाच स निर्भयः

mūrtīrānaya śīghraṃ tvaṃ no cetputra mariṣyasi | mayā na nītāstāstāta pratyuvāca sa nirbhayaḥ

ब्रवीषि शपथं यं यं तं तमेव करोम्यहम् । एवं वदन्पितुर्भीत्या रुरोद भृशमर्भकः

bravīṣi śapathaṃ yaṃ yaṃ taṃ tameva karomyaham | evaṃ vadanpiturbhītyā ruroda bhṛśamarbhakaḥ

प्रसार्य वदनं भूमौ पतितो भृशविह्वलः । जननी च तदा याता तामुवाच ततोऽर्भकः

prasārya vadanaṃ bhūmau patito bhṛśavihvalaḥ | jananī ca tadā yātā tāmuvāca tato'rbhakaḥ

यदि मे भक्षिता देवा स्तर्ह्यास्ये दृश्यतां मम । प्रसारिते तदास्ये सा ददर्श विश्वमन्तरा

yadi me bhakṣitā devā starhyāsye dṛśyatāṃ mama | prasārite tadāsye sā dadarśa viśvamantarā

विस्मिता मूर्छिता भूमौ पतिता भयविह्वला । ततस्ते ददृशुस्तत्र गंधर्वाः कश्यपोऽपि च

vismitā mūrchitā bhūmau patitā bhayavihvalā | tataste dadṛśustatra gaṃdharvāḥ kaśyapo'pi ca

2.9.30

कैलासं शंकरं सांगं वैकुंठं विष्णुमेव च । ब्रह्माणं सत्यलोकं च शक्रं चैवामरावतीम्

kailāsaṃ śaṃkaraṃ sāṃgaṃ vaikuṃṭhaṃ viṣṇumeva ca | brahmāṇaṃ satyalokaṃ ca śakraṃ caivāmarāvatīm

सपर्वत वनाकीर्णां धरणीं लोकसंयुताम् । सरितः सागरान्यक्षान् रक्षांसि पन्नगानपि

saparvata vanākīrṇāṃ dharaṇīṃ lokasaṃyutām | saritaḥ sāgarānyakṣān rakṣāṃsi pannagānapi

वृक्षान्पक्षिगणांश्चैव भुवनानि चतुर्दश । इन्द्रादि सर्वलोकांश्च पातालानि दिशो दश

vṛkṣānpakṣigaṇāṃścaiva bhuvanāni caturdaśa | indrādi sarvalokāṃśca pātālāni diśo daśa

ततो माता प्रबुद्धा सा स्तनपानं ददौ मुदा । ननाम कश्यपस्तं तु दृष्ट्वेत्थं विश्वरूपिणम्

tato mātā prabuddhā sā stanapānaṃ dadau mudā | nanāma kaśyapastaṃ tu dṛṣṭvetthaṃ viśvarūpiṇam

तर्कयामास मनसि साक्षादीश्वर एव यः। अवतीर्णो मम गृहे तमहं ताडितुं गतः

tarkayāmāsa manasi sākṣādīśvara eva yaḥ| avatīrṇo mama gṛhe tamahaṃ tāḍituṃ gataḥ

ततः स कश्यपः प्राह भुज्यतामिति तान्प्रति । नायं बालस्ताडयितुं मया शक्यो महाबलः

tataḥ sa kaśyapaḥ prāha bhujyatāmiti tānprati | nāyaṃ bālastāḍayituṃ mayā śakyo mahābalaḥ

भीषयन्तूग्ररूपेण समष्टिव्यष्टिरूपवान् । भवतां यदि शक्तिश्चेत्ताड्यतां मूर्तिहेतवे

bhīṣayantūgrarūpeṇa samaṣṭivyaṣṭirūpavān | bhavatāṃ yadi śaktiścettāḍyatāṃ mūrtihetave

त ऊचुर्न वयं किंचिद् भक्षयामस्तवालये । अन्नं वा कन्दमूलादि पंचायतनमन्तरा

ta ūcurna vayaṃ kiṃcid bhakṣayāmastavālaye | annaṃ vā kandamūlādi paṃcāyatanamantarā

इत्युक्तवन्तो ददृशुर्बालकं पंचधाऽपि ते । शिवाशिवेरविशेभाननरूपं तमेव हि

ityuktavanto dadṛśurbālakaṃ paṃcadhā'pi te | śivāśiveraviśebhānanarūpaṃ tameva hi

प्रणेमुः स्थिरचित्तास्ते पुपूजुस्तुष्टुवुर्जगुः । क्षणं ददृशुर्बालं क्षणं पंचस्वरूपिणम्

praṇemuḥ sthiracittāste pupūjustuṣṭuvurjaguḥ | kṣaṇaṃ dadṛśurbālaṃ kṣaṇaṃ paṃcasvarūpiṇam

2.9.40

क्षणं महाभीतिकरं क्षणं तं विश्वरूपिणम् । ततस्तस्मै निवेद्यान्नं षड्रसं बुभुजुश्च ते

kṣaṇaṃ mahābhītikaraṃ kṣaṇaṃ taṃ viśvarūpiṇam | tatastasmai nivedyānnaṃ ṣaḍrasaṃ bubhujuśca te

ततस्ते नुनुवुर्भक्त्या बालं तं विश्वरूपिणम्

tataste nunuvurbhaktyā bālaṃ taṃ viśvarūpiṇam

त्रय ऊचुः । अज्ञानेन विमोहितं जगदिदं संसारचक्रे भ्रमन् । नानाभेदधिया स्वरूपविमुखं नानाविधि भ्रामितम् । नानापाशनियंत्रितं निजकृतैः कर्मांकुरैर्भ्रंशितं । नानारूपमरूपमेकसगुणं हित्वा भवन्तं विभो

traya ūcuḥ | ajñānena vimohitaṃ jagadidaṃ saṃsāracakre bhraman | nānābhedadhiyā svarūpavimukhaṃ nānāvidhi bhrāmitam | nānāpāśaniyaṃtritaṃ nijakṛtaiḥ karmāṃkurairbhraṃśitaṃ | nānārūpamarūpamekasaguṇaṃ hitvā bhavantaṃ vibho

अन्ये ते चरणारविन्दनिरता हित्वा फलं याजका। आत्मानं स्वपरेषु वर्ष्मसु सदा संचिन्तयन्तोऽमलाः । ते ज्ञानेन विधूय सर्वकलुषं दग्ध्वांऽकुरान्कर्मजां । स्त्वामेवाशु विशन्ति सर्व सरितो वार्द्धिं यथा मेघजाः

anye te caraṇāravindaniratā hitvā phalaṃ yājakā| ātmānaṃ svapareṣu varṣmasu sadā saṃcintayanto'malāḥ | te jñānena vidhūya sarvakaluṣaṃ dagdhvāṃ'kurānkarmajāṃ | stvāmevāśu viśanti sarva sarito vārddhiṃ yathā meghajāḥ

ये केचिद्भजनानुरक्तमनसः सिद्धिं गता भूयसीं । ते तत्रैवं निमग्नमानसतया विस्मृत्य पादाम्बुजम् । ते कृच्छ्रादुपरुह्य चोत्तमपदं तस्मात्पतन्तो निजाद् । अक्षानान्नविदुर्विषं हि पिबतो हित्वाऽमृतं दुर्लभम्

ye kecidbhajanānuraktamanasaḥ siddhiṃ gatā bhūyasīṃ | te tatraivaṃ nimagnamānasatayā vismṛtya pādāmbujam | te kṛcchrāduparuhya cottamapadaṃ tasmātpatanto nijād | akṣānānnavidurviṣaṃ hi pibato hitvā'mṛtaṃ durlabham

तस्मान्नो जननं भवेद्यदि शुभं यद्वाऽशुभं त्वन्स्मृति । रास्तां तत्र निरन्तरं शुभकरी भक्तिश्च दुःखनाशिनी। एवं चेद्भ्रमतां कदापि हि भवेत् संसारपाथोनिधो । र्नस्तारो भवतः कृपेक्षणवशात्सर्वात्मने ते नमः

tasmānno jananaṃ bhavedyadi śubhaṃ yadvā'śubhaṃ tvansmṛti | rāstāṃ tatra nirantaraṃ śubhakarī bhaktiśca duḥkhanāśinī| evaṃ cedbhramatāṃ kadāpi hi bhavet saṃsārapāthonidho | rnastāro bhavataḥ kṛpekṣaṇavaśātsarvātmane te namaḥ

तवावतारान्न हि कोऽपि शक्तो वेत्तुं कथं वा कतिचित्कदेति । योगीश मायेश गुणेश भूमन्नमो नमस्ते भगवन्नमस्ते

tavāvatārānna hi ko'pi śakto vettuṃ kathaṃ vā katicitkadeti | yogīśa māyeśa guṇeśa bhūmannamo namaste bhagavannamaste

347

क उवाच । एवं स्तुत्वा गतास्ते तु कैलासं गिरिशालयम् । पंचायतनमर्चन्तो विस्मिता बालचेष्टितम् ॥४७॥ (

ka uvāca | evaṃ stutvā gatāste tu kailāsaṃ giriśālayam | paṃcāyatanamarcanto vismitā bālaceṣṭitam ||47|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते हाहाहूहूदि स्तुतिर्नाम नवमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite hāhāhūhūdi stutirnāma navamo'dhyāyaḥ

अध्याय १० प्रारंभ – क उवाच । ततस्तु पंचमे वर्षे सचौलं व्रतबंधनम् । चकार कश्यपो धीमान् सूत्रोक्तविधिना शुभम् ।। १ । । शुभे मूहूर्ते लग्ने च ब्राह्मणैर्वेदपारगैः । आकारिताः शिष्यगणैर्देव दानव राक्षसाः ।।२। । मुनयो यक्षनागाश्च तथा राजर्षयोऽपि च । वैश्याः शूद्रास्तथा याता नानोपायनपाणयः

adhyāya 10 prāraṃbha – ka uvāca | tatastu paṃcame varṣe sacaulaṃ vratabaṃdhanam | cakāra kaśyapo dhīmān sūtroktavidhinā śubham || 1 | | śubhe mūhūrte lagne ca brāhmaṇairvedapāragaiḥ | ākāritāḥ śiṣyagaṇairdeva dānava rākṣasāḥ ||2| | munayo yakṣanāgāśca tathā rājarṣayo'pi ca | vaiśyāḥ śūdrāstathā yātā nānopāyanapāṇayaḥ

ववदुर्बहु वाद्यानि नृदेवैराहतानि च । गणेशपूजनं चक्रे स्वस्तिवाचनमेव च

vavadurbahu vādyāni nṛdevairāhatāni ca | gaṇeśapūjanaṃ cakre svastivācanameva ca

मंडपस्थापनं चक्रे मातृकापूजन तथा । चकाराभ्युदयश्राद्धं ब्राह्मणानां तथार्चनम्

maṃḍapasthāpanaṃ cakre mātṛkāpūjana tathā | cakārābhyudayaśrāddhaṃ brāhmaṇānāṃ tathārcanam

सुहृदां वस्त्रदानं च चकार स यथार्हतः । अन्येषां च तथा तेऽपि वस्त्राणि निदधुः पुनः

suhṛdāṃ vastradānaṃ ca cakāra sa yathārhataḥ | anyeṣāṃ ca tathā te'pi vastrāṇi nidadhuḥ punaḥ

होमान्ते पुनरानर्च ब्राह्मणा- न्कश्यपस्ततः । अन्तःपटं वेदिकायां धारयित्वा स सत्वरम्

homānte punarānarca brāhmaṇā- nkaśyapastataḥ | antaḥpaṭaṃ vedikāyāṃ dhārayitvā sa satvaram

कृत्वाऽग्निस्थापनं पूर्वमुपनिन्युश्च बालकम् । सुवासिन्यो ब्राह्मणास्तमक्षताभिरवाकिरन्

kṛtvā'gnisthāpanaṃ pūrvamupaninyuśca bālakam | suvāsinyo brāhmaṇāstamakṣatābhiravākiran

तन्मध्ये राक्षसाः पंच सुदुष्टा ब्रह्मलिंगिनः । अस्त्रैस्तमाकिरन्दुष्टा स्तत्प्राणहरणेच्छया

tanmadhye rākṣasāḥ paṃca suduṣṭā brahmaliṃginaḥ | astraistamākiranduṣṭā statprāṇaharaṇecchayā

विघातश्चैव पिंगाक्षो विशालः पिंगलस्तथा । चपलश्च महापुंड्रा अक्षमालाविभूषिताः ।। २.१०.१

vighātaścaiva piṃgākṣo viśālaḥ piṃgalastathā | capalaśca mahāpuṃḍrā akṣamālāvibhūṣitāḥ || 2.10.1

जलपात्रभृतोऽनर्घ्य वस्त्राम्बरधराः शुभाः । विशीर्णोऽजायता देहः कुमारस्य तदस्रतः ।। १

jalapātrabhṛto'narghya vastrāmbaradharāḥ śubhāḥ | viśīrṇo'jāyatā dehaḥ kumārasya tadasrataḥ || 1

ज्ञात्वा कुमारस्तान्दुष्टान्मंत्रयामास तंडुलान् । महोत्कटः प्रचिक्षेप तंडुलान्पंच पंचसु ।। १

jñātvā kumārastānduṣṭānmaṃtrayāmāsa taṃḍulān | mahotkaṭaḥ pracikṣepa taṃḍulānpaṃca paṃcasu || 1

तदैव निर्गतः प्राणा निजरूपं समाश्रिताः । करालाः पतिता भूमौ विशीर्णा दशयोजनम् ।। १

tadaiva nirgataḥ prāṇā nijarūpaṃ samāśritāḥ | karālāḥ patitā bhūmau viśīrṇā daśayojanam || 1

वज्राघाताद्यथा पेतुर्गिरयस्तु बिडौजसः । कोलाहलो महानासीद्रजसाच्छादिता दिशः

vajrāghātādyathā peturgirayastu biḍaujasaḥ | kolāhalo mahānāsīdrajasācchāditā diśaḥ

कथं व्यापादिताः पंच राक्षसाः कूटरूपिणः । क्षणेनानेन बालेन न जानीमोऽखिला अमुम्

kathaṃ vyāpāditāḥ paṃca rākṣasāḥ kūṭarūpiṇaḥ | kṣaṇenānena bālena na jānīmo'khilā amum

अवतीर्णो भुवो भारं हर्तुं किं परमेश्वरः । एवं ततो गरिष्टे ते ब्रह्माद्या देवतागणाः

avatīrṇo bhuvo bhāraṃ hartuṃ kiṃ parameśvaraḥ | evaṃ tato gariṣṭe te brahmādyā devatāgaṇāḥ

ववर्षुः पुष्पवर्षाणि विमानवरमाश्रिताः । नीतेषु तेषु प्रेतेषु ब्राह्मणाः कश्यपोऽपि च

vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi vimānavaramāśritāḥ | nīteṣu teṣu preteṣu brāhmaṇāḥ kaśyapo'pi ca

उपनीते तत्र शिशौ वासश्च मेखलामपि । उपवीताजिने दंडं ददुस्तस्मै स्वमन्त्रतः

upanīte tatra śiśau vāsaśca mekhalāmapi | upavītājine daṃḍaṃ dadustasmai svamantrataḥ

ततोंऽजलिं पूरयित्वा प्रोद्वीक्ष्य मंडलं रवेः । होमं सर्वं समाप्यैनं सावित्रीं कश्यपोऽब्रवीत्

tatoṃ'jaliṃ pūrayitvā prodvīkṣya maṃḍalaṃ raveḥ | homaṃ sarvaṃ samāpyainaṃ sāvitrīṃ kaśyapo'bravīt

पादमर्धं ततः सर्वां भिक्षां माता पुरा ददौ । असंख्यातास्ततो भिक्षा दुदुस्ते सर्व आगताः ।। २.१०.२

pādamardhaṃ tataḥ sarvāṃ bhikṣāṃ mātā purā dadau | asaṃkhyātāstato bhikṣā duduste sarva āgatāḥ || 2.10.2

उपदिश्य ततश्चैनं शौचाचाराननेकशः । पुनश्च ब्राह्मणान्पूज्य वासांसि कांचनं च गाः ।।२

upadiśya tataścainaṃ śaucācārānanekaśaḥ | punaśca brāhmaṇānpūjya vāsāṃsi kāṃcanaṃ ca gāḥ ||2

महत्यरिष्टेऽतीतेऽस्मिंस्तेभ्यो भक्त्या ददौ मुनिः । वसिष्टंस्तं सभामध्ये निनाय ब्रह्मणोऽन्तिकम्

mahatyariṣṭe'tīte'smiṃstebhyo bhaktyā dadau muniḥ | vasiṣṭaṃstaṃ sabhāmadhye nināya brahmaṇo'ntikam

सोऽपि कमंडलुजलैरस्य तीर्थं गृहीतवान् । सर्वदा विकसत्पद्मं ददावस्मै करस्थितम्

so'pi kamaṃḍalujalairasya tīrthaṃ gṛhītavān | sarvadā vikasatpadmaṃ dadāvasmai karasthitam

ब्रह्मणस्पतिरित्येवं नाम चक्रे तदाऽस्य सः । संपूज्य नाम चक्रेऽस्य भारभूतिर्बृहस्पतिः

brahmaṇaspatirityevaṃ nāma cakre tadā'sya saḥ | saṃpūjya nāma cakre'sya bhārabhūtirbṛhaspatiḥ

रत्नमालां ददौ चास्मै कुबेरोऽपि गलस्थिताम् । सुरानन्देति नामास्य संपूज्य च चकार ह

ratnamālāṃ dadau cāsmai kubero'pi galasthitām | surānandeti nāmāsya saṃpūjya ca cakāra ha

सर्वप्रियेति नामास्य दत्त्वा पाशमपां पतिः । शृण्वत्सु सुरसंघेषु चकार शंकरोऽपि च

sarvapriyeti nāmāsya dattvā pāśamapāṃ patiḥ | śṛṇvatsu surasaṃgheṣu cakāra śaṃkaro'pi ca

त्रिशूलं डमरुं दत्त्वा विरूपाक्षेति चाभ्यधात् । दत्त्वा चन्द्रकलां नाम भालचन्द्रेति चाकरोत्

triśūlaṃ ḍamaruṃ dattvā virūpākṣeti cābhyadhāt | dattvā candrakalāṃ nāma bhālacandreti cākarot

रामस्य जननी चास्मै सखी बालाय चार्पयत् । परशुं परशुहस्तेति नाम चक्रे स्फुटं मुदा

rāmasya jananī cāsmai sakhī bālāya cārpayat | paraśuṃ paraśuhasteti nāma cakre sphuṭaṃ mudā

अध्यायाः ००६-०१० (cont. 2)

पुनः संपूज्य सिंहं सा ददौ वाहनमुत्तमम् । सिंहवाहन इत्येवं चक्रे नामातिसुन्दरम्

punaḥ saṃpūjya siṃhaṃ sā dadau vāhanamuttamam | siṃhavāhana ityevaṃ cakre nāmātisundaram

उपादिशद्दुष्टनाशं कुरु शीघ्रं विनायक । सागरो द्विजरूपेण मुक्तमालां ददावथ ।। २.१०.३

upādiśadduṣṭanāśaṃ kuru śīghraṃ vināyaka | sāgaro dvijarūpeṇa muktamālāṃ dadāvatha || 2.10.3

मालाधरेति नामास्य कृतवान्परिपूज्य च । आसनार्थं ततस्तस्मै शेषः स्वात्मानमर्पयत् ।।३

mālādhareti nāmāsya kṛtavānparipūjya ca | āsanārthaṃ tatastasmai śeṣaḥ svātmānamarpayat ||3

फणिराजासनेत्येवं नाम चक्रे स्वयं मुदा । दाहशक्तिं ददौ वह्निर्धनंजयेति नाम च

phaṇirājāsanetyevaṃ nāma cakre svayaṃ mudā | dāhaśaktiṃ dadau vahnirdhanaṃjayeti nāma ca

प्रभंजनेति नामास्मै वायुश्च बलमुच्चकैः । एवं सर्वे यथाशक्त्या दत्त्वा नामानि चक्रिरे

prabhaṃjaneti nāmāsmai vāyuśca balamuccakaiḥ | evaṃ sarve yathāśaktyā dattvā nāmāni cakrire

तेषां निर्वचने शक्तिर्न कस्यापि भवेन्मुने । अपुपूजन्न चैनं स शक्रो मदविमोहितः

teṣāṃ nirvacane śaktirna kasyāpi bhavenmune | apupūjanna cainaṃ sa śakro madavimohitaḥ

न वा किंचिद्ददौ चैनमुपायनवरं शुभम्

na vā kiṃciddadau cainamupāyanavaraṃ śubham

अहं त्रिलोकीनमितः सुरेशो, वृद्धोऽमृताशी लघुमर्भकं तम् । गजेन्द्रगामी हरिशूलपाणि, प्रपूजितः कश्यपजं नमस्ये

ahaṃ trilokīnamitaḥ sureśo, vṛddho'mṛtāśī laghumarbhakaṃ tam | gajendragāmī hariśūlapāṇi, prapūjitaḥ kaśyapajaṃ namasye

सिंहो यथा नात्तितृणं समुद्रः पल्वलोदकम् । न याचति तथाऽन्यं वा कल्पवृक्षोऽखिलं ददत्

siṃho yathā nāttitṛṇaṃ samudraḥ palvalodakam | na yācati tathā'nyaṃ vā kalpavṛkṣo'khilaṃ dadat

एवं तस्याशयं बुद्ध्वा कश्यपः प्रणिधानवान् । उवाच धर्मसंयुक्तं वचस्तद्धितकाम्यया

evaṃ tasyāśayaṃ buddhvā kaśyapaḥ praṇidhānavān | uvāca dharmasaṃyuktaṃ vacastaddhitakāmyayā

386

यत्राद्भुतानि कर्माणि यत्र स्युश्च गुणाकराः । स नमस्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणोऽपि च निर्गुणः ।।३९।। (

yatrādbhutāni karmāṇi yatra syuśca guṇākarāḥ | sa namasyaśca pūjyaśca brāhmaṇo'pi ca nirguṇaḥ ||39|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे नानानामनिरूपणं नाम दशमोऽध्यायः ।। १

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe nānānāmanirūpaṇaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ || 1

अध्यायाः ०११-०१५

अध्याय ११ प्रारंभ :- कश्यप उवाच । अयं तु मद्गृहे कोऽपि हयवतीर्णः परः पुमान् । अनिर्वाच्य गुणो हीनो गुणैस्त्रिभिरनावृतः

adhyāya 11 prāraṃbha :- kaśyapa uvāca | ayaṃ tu madgṛhe ko'pi hayavatīrṇaḥ paraḥ pumān | anirvācya guṇo hīno guṇaistribhiranāvṛtaḥ

एतद्विरोधं यः कुर्यात् स पदभ्रंशतामियात्। एतस्याद्भुत कर्माणि शृणु मे गदतः सुर

etadvirodhaṃ yaḥ kuryāt sa padabhraṃśatāmiyāt| etasyādbhuta karmāṇi śṛṇu me gadataḥ sura

विरजा राक्षसी घोरा हन्तुमेनं समागता । सा हता तेन बालेन पतिता हि द्वियोजना

virajā rākṣasī ghorā hantumenaṃ samāgatā | sā hatā tena bālena patitā hi dviyojanā

उद्धतश्चैव धुन्धुश्च दैत्यौ परम दुर्मदौ । शुकरूपधरावेनं निहन्तुं समुपागतौ

uddhataścaiva dhundhuśca daityau parama durmadau | śukarūpadharāvenaṃ nihantuṃ samupāgatau

पक्षे धृत्वा पोथितौ तौ शिलायां गतजीवितौ । निपेततुर्धरापृष्ठे विशालौ सर्वदृग्गतौ

pakṣe dhṛtvā pothitau tau śilāyāṃ gatajīvitau | nipetaturdharāpṛṣṭhe viśālau sarvadṛggatau

तथैव चित्रगन्धर्वो जले नक्रत्वमागतः । एतस्य स्पर्शमात्रेण गतो दिव्यशरीरताम्

tathaiva citragandharvo jale nakratvamāgataḥ | etasya sparśamātreṇa gato divyaśarīratām

हाहाहूहूतुम्बुरूणां सत्वसंशोधनाय सः । जहार पंचायतनं पंचधा स्वयमप्यभूत्

hāhāhūhūtumburūṇāṃ satvasaṃśodhanāya saḥ | jahāra paṃcāyatanaṃ paṃcadhā svayamapyabhūt

सर्वेषां च समक्षं वो निहता पंच राक्षसाः । एवं मुनिवचः श्रुत्वा बभाण बलवृत्रहा

sarveṣāṃ ca samakṣaṃ vo nihatā paṃca rākṣasāḥ | evaṃ munivacaḥ śrutvā babhāṇa balavṛtrahā

इन्द्र उवाच । न दृष्टोऽस्य गुणोत्कर्षस्तावन्मान्यो भवेत्कथम् । क उवाच । ततो दिदेश वायुं स नयैनं व्योममंडलम्

indra uvāca | na dṛṣṭo'sya guṇotkarṣastāvanmānyo bhavetkatham | ka uvāca | tato dideśa vāyuṃ sa nayainaṃ vyomamaṃḍalam

2.11.10

तस्यानुज्ञापदं वायुर्युगान्त सदृशो ववौ । आन्दोलयन्सर्वलोकं भ्रामयन् कुधरान्भृशम्

tasyānujñāpadaṃ vāyuryugānta sadṛśo vavau | āndolayansarvalokaṃ bhrāmayan kudharānbhṛśam

अकालः प्रलयः किं नु प्रारब्धो लोकनाशनः । इत्येवं भृशसंविग्ना ऋषयश्च चकम्पिरे

akālaḥ pralayaḥ kiṃ nu prārabdho lokanāśanaḥ | ityevaṃ bhṛśasaṃvignā ṛṣayaśca cakampire

बटुं नेतु समायातो महाशक्त्या प्रभंजनः । न चासनं त्वस्य चलं रोम वा समपद्यत

baṭuṃ netu samāyāto mahāśaktyā prabhaṃjanaḥ | na cāsanaṃ tvasya calaṃ roma vā samapadyata

भग्ने वायौ तु संप्राह शुष्माणं पाकशासनः । दहैनं त्वं बटुं शीघ्रं द्रष्टव्या शक्तिनरद्य ते

bhagne vāyau tu saṃprāha śuṣmāṇaṃ pākaśāsanaḥ | dahainaṃ tvaṃ baṭuṃ śīghraṃ draṣṭavyā śaktinaradya te

तदाज्ञां शिरसा गृहय जगाम तमुषर्बुधः । निर्दहन्निव त्रींल्लोकान्प्रलयानलसन्निभः

tadājñāṃ śirasā gṛhaya jagāma tamuṣarbudhaḥ | nirdahanniva trīṃllokānpralayānalasannibhaḥ

भस्मीकर्तुं द्रुमान्सर्वान्शोषयन्सर्वसागरान् । तं दहन्तं जनान्सर्वान्दृष्ट्वा कश्यपनन्दनः

bhasmīkartuṃ drumānsarvānśoṣayansarvasāgarān | taṃ dahantaṃ janānsarvāndṛṣṭvā kaśyapanandanaḥ

तत्क्षणादगिलद्रोगी भेषजं गुटिकामिव । मिलिते तादृशे वह्नौ क्रोधसंरक्तलोचनः

tatkṣaṇādagiladrogī bheṣajaṃ guṭikāmiva | milite tādṛśe vahnau krodhasaṃraktalocanaḥ

सहस्रलोचनो लोकांल्लोचनैः सर्वलोचनैः । तावद्ददर्श तं तत्र सहस्राधिकलोचनम्

sahasralocano lokāṃllocanaiḥ sarvalocanaiḥ | tāvaddadarśa taṃ tatra sahasrādhikalocanam

असंख्यशीर्षमुकुटमनन्तश्रोत्रसंयुतम् । अनन्त हस्तचरणमनन्तोदारविक्रमम्

asaṃkhyaśīrṣamukuṭamanantaśrotrasaṃyutam | ananta hastacaraṇamanantodāravikramam

शशिसूर्याग्निनयनं शिखाव्याप्तनभस्तलम् । सप्तपातालचरणं सप्तलोकैकमस्तकम्

śaśisūryāgninayanaṃ śikhāvyāptanabhastalam | saptapātālacaraṇaṃ saptalokaikamastakam

2.11.20

असंख्यसूर्यसंकाशमसंख्येन्द्र सुसेवितम् । असंख्यकेशसंयुक्तं नानाब्रह्मांडरोमकम्

asaṃkhyasūryasaṃkāśamasaṃkhyendra susevitam | asaṃkhyakeśasaṃyuktaṃ nānābrahmāṃḍaromakam

आमूलाग्राद्यथा वृक्षे भवन्त्यौदुम्बराणि वै । औदुम्बरे वा मशकः संख्यातीता भवन्ति हि

āmūlāgrādyathā vṛkṣe bhavantyaudumbarāṇi vai | audumbare vā maśakaḥ saṃkhyātītā bhavanti hi

तथैवैकैकरोमांचं संख्यातीतांडसंयुतम् । पश्यंस्तत्रैवैकतरं भ्रान्तः शक्रो विवेश ह

tathaivaikaikaromāṃcaṃ saṃkhyātītāṃḍasaṃyutam | paśyaṃstatraivaikataraṃ bhrāntaḥ śakro viveśa ha

पश्यति स्म स तन्मध्ये त्रैलोक्यं सचराचरम् । अरण्यकदलीकोश पत्रे पत्रे यथा फलम्

paśyati sma sa tanmadhye trailokyaṃ sacarācaram | araṇyakadalīkośa patre patre yathā phalam

असंख्यातं जगत्तत्र पश्यति स्म शचीपतिः। बभ्राम भ्रान्तचित्तोऽसौ नालभन्निर्गमं ततः

asaṃkhyātaṃ jagattatra paśyati sma śacīpatiḥ| babhrāma bhrāntacitto'sau nālabhannirgamaṃ tataḥ

ततो ननाम मूर्ध्नाऽसावेदं भग्नमनोरथः। प्रार्थयामास देवेशं तदा शक्रो गजाननम्

tato nanāma mūrdhnā'sāvedaṃ bhagnamanorathaḥ| prārthayāmāsa deveśaṃ tadā śakro gajānanam

शक्र उवाच। भूभारहरणार्थं यो जातः कश्यपनन्दनः । अचिन्त्यो महिमा यस्य किमु वर्ण्यो भवेन्मम

śakra uvāca| bhūbhāraharaṇārthaṃ yo jātaḥ kaśyapanandanaḥ | acintyo mahimā yasya kimu varṇyo bhavenmama

निर्गमं देहि देवेश कुक्षेरत्यन्तविस्तरात् । अदृष्टपाराद्वर्षाणि द्वादश भ्रमता मया

nirgamaṃ dehi deveśa kukṣeratyantavistarāt | adṛṣṭapārādvarṣāṇi dvādaśa bhramatā mayā

तव कुक्षौ मयाऽदर्शि भुवनानि चतुर्दश । स्थाने स्थाने विभक्तानि प्रतिरोमांचमेकराट

tava kukṣau mayā'darśi bhuvanāni caturdaśa | sthāne sthāne vibhaktāni pratiromāṃcamekarāṭa

समष्टिव्यष्टिरूपाणि महाविस्तारवन्ति च । दृष्टानि तव रूपाणि सुसौम्यानीतराणि च

samaṣṭivyaṣṭirūpāṇi mahāvistāravanti ca | dṛṣṭāni tava rūpāṇi susaumyānītarāṇi ca

2.11.30

अद्भुतान्यप्यसंख्यानि वक्त्राणि नयनानि च । दृष्ट्वा दुर्दर्शरूपाणि जगत्क्षोभकराणि ते

adbhutānyapyasaṃkhyāni vaktrāṇi nayanāni ca | dṛṣṭvā durdarśarūpāṇi jagatkṣobhakarāṇi te

दैत्यदानवपूर्णानि सुरमानववन्ति च । यक्षरक्षःपिशाचादि चतुराकरवन्ति च

daityadānavapūrṇāni suramānavavanti ca | yakṣarakṣaḥpiśācādi caturākaravanti ca

विकराल महोरूपमुपसंहर विश्वकृत् । गतो मोहं स्मृतिर्लब्धा प्रसादान्निखिलेश्वर

vikarāla mahorūpamupasaṃhara viśvakṛt | gato mohaṃ smṛtirlabdhā prasādānnikhileśvara

कायेन मनसा बुद्ध्या वाचा त्वां शरणं गतः । प्राकृतं दर्शय विभो रूपं ते भक्तवत्सल

kāyena manasā buddhyā vācā tvāṃ śaraṇaṃ gataḥ | prākṛtaṃ darśaya vibho rūpaṃ te bhaktavatsala

क उवाच। एवं यावत्प्रार्थयते स्वात्मानं तावदेव सः । सभामध्यगतं तं च ददर्श ब्रह्मचारिणम्

ka uvāca| evaṃ yāvatprārthayate svātmānaṃ tāvadeva saḥ | sabhāmadhyagataṃ taṃ ca dadarśa brahmacāriṇam

पश्यतां सर्वलोकानां साष्टांगं प्रणनाम तम्। अतिविस्मितचित्तोऽसौ लज्जाहर्षसमन्वितः

paśyatāṃ sarvalokānāṃ sāṣṭāṃgaṃ praṇanāma tam| ativismitacitto'sau lajjāharṣasamanvitaḥ

शृण्वस्तु सर्वदेवेषु नुनाव ब्रह्मचारिणम् । जातं मुनिगृहे शान्तं क्रीडामानुषरूपिणम्

śṛṇvastu sarvadeveṣu nunāva brahmacāriṇam | jātaṃ munigṛhe śāntaṃ krīḍāmānuṣarūpiṇam

शक्र उवाच । जाने न त्वाऽनन्तशक्तिं परेशं, विश्वात्मानं विश्वबीजं गुणेशम् । विश्वाभासं विश्ववन्द्यं त्रिसत्यं, त्रेधाभूतं जन्मरक्षार्तिहेतुम्

śakra uvāca | jāne na tvā'nantaśaktiṃ pareśaṃ, viśvātmānaṃ viśvabījaṃ guṇeśam | viśvābhāsaṃ viśvavandyaṃ trisatyaṃ, tredhābhūtaṃ janmarakṣārtihetum

एकं नित्यं सच्चिदानन्दनरूपं, सर्वाध्यक्षं कारणातीतमीशम् । चेष्टाहेतुं स्थावरे जंगमे च । वांछापूरं सर्वगं त्वाऽभिवन्दे

ekaṃ nityaṃ saccidānandanarūpaṃ, sarvādhyakṣaṃ kāraṇātītamīśam | ceṣṭāhetuṃ sthāvare jaṃgame ca | vāṃchāpūraṃ sarvagaṃ tvā'bhivande

सर्वेशानं सर्वविद्यानिधानं, सर्वात्मानं सर्वबोधावभासम् । सर्वातीतं वाङ्मनोगोचरं त्वां, सर्वावासं सर्वविज्ञानमीडे

sarveśānaṃ sarvavidyānidhānaṃ, sarvātmānaṃ sarvabodhāvabhāsam | sarvātītaṃ vāṅmanogocaraṃ tvāṃ, sarvāvāsaṃ sarvavijñānamīḍe

2.11.40

क उवाच । एवं स्तुत्वा च नत्वा च संपूज्य स्वांकुशं ददौ । कल्पवृक्षं च दास्यौ द्वे विनायक इति स्फुटम्

ka uvāca | evaṃ stutvā ca natvā ca saṃpūjya svāṃkuśaṃ dadau | kalpavṛkṣaṃ ca dāsyau dve vināyaka iti sphuṭam

चकार नाम शक्रोऽथ स्मरणात्सर्व सिद्धिदम् । जयशब्दैर्नमःशब्दैर्वाद्यशब्दैरनेकधा

cakāra nāma śakro'tha smaraṇātsarva siddhidam | jayaśabdairnamaḥśabdairvādyaśabdairanekadhā

गन्धर्वगीतनिनदैरप्सरोनृत्यनिःस्वनैः । व्याप्तमासीत्पुष्पवर्षंस्तदा व्योम धरातलम्

gandharvagītaninadairapsaronṛtyaniḥsvanaiḥ | vyāptamāsītpuṣpavarṣaṃstadā vyoma dharātalam

प्रतिकूलवहा नद्य आसन्पूर्ववहाः शुभाः । प्रसन्नमासीद्दिक्चक्रं ववुर्वाताः सुखावहाः

pratikūlavahā nadya āsanpūrvavahāḥ śubhāḥ | prasannamāsīddikcakraṃ vavurvātāḥ sukhāvahāḥ

प्रदक्षिणार्चिषः शान्ता आसन्सर्वत्र वह्नयः । ततः प्रसन्नः शक्राय ददावभयमेकराट्

pradakṣiṇārciṣaḥ śāntā āsansarvatra vahnayaḥ | tataḥ prasannaḥ śakrāya dadāvabhayamekarāṭ

भविता न भयं क्वापि तव शक्र रणाजिरे । पठस्व स्तोत्रमेतत्त्वं त्रिसन्ध्यं भक्तितत्परः

bhavitā na bhayaṃ kvāpi tava śakra raṇājire | paṭhasva stotrametattvaṃ trisandhyaṃ bhaktitatparaḥ

अन्योऽपि यः पठेद्भक्त्या श्लोकत्रयमिदं नरः । स सर्वानाप्नुयात् कामान् सर्वत्र विजयी भवेत्

anyo'pi yaḥ paṭhedbhaktyā ślokatrayamidaṃ naraḥ | sa sarvānāpnuyāt kāmān sarvatra vijayī bhavet

433

ततः शक्रो नमस्कृत्य वरं प्राप्य शुभावहम् । ततः सर्वे नमस्कृत्य स्वं स्वं स्थानं ययुर्मुदा ॥४७॥ (

tataḥ śakro namaskṛtya varaṃ prāpya śubhāvaham | tataḥ sarve namaskṛtya svaṃ svaṃ sthānaṃ yayurmudā ||47|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते एकादशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite ekādaśo'dhyāyaḥ

अध्याय १२ प्रारंभ – क उवाच । ततस्तु सप्तमे वर्षे प्रवृत्तेऽसौ विनायकः । स्नात्वा नित्यविधिं कृत्वा मुकुटभ्राजिमस्तकः

adhyāya 12 prāraṃbha – ka uvāca | tatastu saptame varṣe pravṛtte'sau vināyakaḥ | snātvā nityavidhiṃ kṛtvā mukuṭabhrājimastakaḥ

आयुधानि च चत्वारि सिंहारूढो दधार सः । अंकुशं परशुं पद्मं पाशं सर्वभयापहम्

āyudhāni ca catvāri siṃhārūḍho dadhāra saḥ | aṃkuśaṃ paraśuṃ padmaṃ pāśaṃ sarvabhayāpaham

दंडाजिने कुंडले च कांचने रत्नसंयुते । बिभ्रत्कमंडलुं दर्भान्कौशेयं पीतमुत्तमम्

daṃḍājine kuṃḍale ca kāṃcane ratnasaṃyute | bibhratkamaṃḍaluṃ darbhānkauśeyaṃ pītamuttamam

कस्तूरीतिलकं चन्द्रं ललाटे क्षीणतेजसम् । मुक्ताफलमयीं मालां कंठे नाभौ फणीश्वरम्

kastūrītilakaṃ candraṃ lalāṭe kṣīṇatejasam | muktāphalamayīṃ mālāṃ kaṃṭhe nābhau phaṇīśvaram

रोदसी कम्पयन्नुच्चैर्जगर्जासौ स्वलीलया । मेघस्वन इति भ्रान्त्या चातका व्याददुर्मुखम्

rodasī kampayannuccairjagarjāsau svalīlayā | meghasvana iti bhrāntyā cātakā vyādadurmukham

उत्छलन्त्यो महानद्यः सिषिचुर्व्योममंडलम् । तदाननन्दतुरुभावदितिः कश्यपोऽपि च

utchalantyo mahānadyaḥ siṣicurvyomamaṃḍalam | tadānanandaturubhāvaditiḥ kaśyapo'pi ca

धन्या वयं पूर्वजा न इत्यात्मानं प्रशंसतुः। एतस्मिन्समये काशीराजोऽप्याश्रममभ्यगात्

dhanyā vayaṃ pūrvajā na ityātmānaṃ praśaṃsatuḥ| etasminsamaye kāśīrājo'pyāśramamabhyagāt

परस्परालिंगनेन मुमुदुस्तेऽखिलास्तदा । न्यविशन्तासने सर्वे नमस्कृत्य परस्परम्

parasparāliṃganena mumuduste'khilāstadā | nyaviśantāsane sarve namaskṛtya parasparam

स्वाद्वन्नं भोजयामास मुनिस्तं षड्रसैर्नृपम् । विश्रान्तं परिपप्रच्छ किमागमनकारणम्

svādvannaṃ bhojayāmāsa munistaṃ ṣaḍrasairnṛpam | viśrāntaṃ paripapraccha kimāgamanakāraṇam

2.12.10

श्रीमतां दर्शनं नोऽद्य जातं पुण्यवशान्नृप । पुरोहितस्य मे न त्वं वृत्तान्तं किं गृहीतवान्

śrīmatāṃ darśanaṃ no'dya jātaṃ puṇyavaśānnṛpa | purohitasya me na tvaṃ vṛttāntaṃ kiṃ gṛhītavān

क उवाच । एवं मुनिवचः श्रुत्वा जगाद नृपसत्तमः । क्षमापराधं मे ब्रह्मन्राज्याकुलित चेतसः

ka uvāca | evaṃ munivacaḥ śrutvā jagāda nṛpasattamaḥ | kṣamāparādhaṃ me brahmanrājyākulita cetasaḥ

पुत्रस्य मे विवाहोऽस्ति त्वामाकारयितुं प्रभो । आगतोऽहं मुने जातः कृतार्थस्तव दर्शनात्

putrasya me vivāho'sti tvāmākārayituṃ prabho | āgato'haṃ mune jātaḥ kṛtārthastava darśanāt

चल शीघ्रं विवाहं त्वं संपाद्य पुनरेव हि । न श्लाघ्यो लोकवर्येषु विना चैवागमं तव

cala śīghraṃ vivāhaṃ tvaṃ saṃpādya punareva hi | na ślāghyo lokavaryeṣu vinā caivāgamaṃ tava

अहमेव समायातोऽतस्त्वां नेतुं महामुने । मुनिरुवाच । नाहमेष्ये नृपश्रेष्ठ चातुर्मास्यरतोऽधुना

ahameva samāyāto'tastvāṃ netuṃ mahāmune | muniruvāca | nāhameṣye nṛpaśreṣṭha cāturmāsyarato'dhunā

पुत्रं नय समर्थं मे यदीच्छसि जनाधिप । राजोवाच । पुत्रमाज्ञापय मुने गमिष्यावो जवान्वितौ

putraṃ naya samarthaṃ me yadīcchasi janādhipa | rājovāca | putramājñāpaya mune gamiṣyāvo javānvitau

एवं नृपवचः श्रुत्वा मुनिः पुत्रमथाब्रवीत् । वचोनुरोधाद्राज्ञोऽस्य प्रेषये त्वाम् विनायक

evaṃ nṛpavacaḥ śrutvā muniḥ putramathābravīt | vaconurodhādrājño'sya preṣaye tvām vināyaka

विद्यमाने तु महति दुःखे विरहजे तव । तामाज्ञां शिरसा वन्द्य चरणावुभयोरपि

vidyamāne tu mahati duḥkhe virahaje tava | tāmājñāṃ śirasā vandya caraṇāvubhayorapi

मातापित्रोर्बहिरगाद्राज्ञा चारोपितो रथे। सोऽपि नत्वा तयोः पादौ स्वयमारुरुहे रथम्

mātāpitrorbahiragādrājñā cāropito rathe| so'pi natvā tayoḥ pādau svayamāruruhe ratham

आजगामादितिस्तं च प्रावदन्नृपसत्तमम् । अयं मे बालको राजन् रक्षणीयो निरन्तरम्

ājagāmāditistaṃ ca prāvadannṛpasattamam | ayaṃ me bālako rājan rakṣaṇīyo nirantaram

2.12.20

उत्पातो जायते तत्र यत्र मे बालको भवेत् । अतोऽयं यत्नतो रक्ष्यः पक्ष्मणीव कनीनिकाम्

utpāto jāyate tatra yatra me bālako bhavet | ato'yaṃ yatnato rakṣyaḥ pakṣmaṇīva kanīnikām

यथा नयसि पुत्रं मे तथाऽत्र त्वं समानय । ओमित्युक्त्वाऽदितिं राजा प्रणिपत्य विसृज्य ताम्

yathā nayasi putraṃ me tathā'tra tvaṃ samānaya | omityuktvā'ditiṃ rājā praṇipatya visṛjya tām

सह तेन ययौ शीघ्रं रथेनानिलरंहसा । गच्छता रथमार्गेण राज्ञा प्राप्ता महाटवी

saha tena yayau śīghraṃ rathenānilaraṃhasā | gacchatā rathamārgeṇa rājñā prāptā mahāṭavī

नरान्तक पितृव्यस्य स्थानं तच्चातिसुन्दरम् । रौद्रकेतोर्बली भ्राता धूम्राक्षो नाम नामतः

narāntaka pitṛvyasya sthānaṃ taccātisundaram | raudraketorbalī bhrātā dhūmrākṣo nāma nāmataḥ

दशवर्षसहस्रं स तपस्तेपे सुदारुणम् । सहस्रकिरणं नित्यं नित्यमाराधयन्मुदा

daśavarṣasahasraṃ sa tapastepe sudāruṇam | sahasrakiraṇaṃ nityaṃ nityamārādhayanmudā

प्रार्थयन्सर्वसंहारकरमायुधमुत्तमम् । त्रयाणां भुवनानां स इच्छन्वश्यत्वमात्मनः

prārthayansarvasaṃhārakaramāyudhamuttamam | trayāṇāṃ bhuvanānāṃ sa icchanvaśyatvamātmanaḥ

वृक्षस्कन्धालम्बिपादोऽधोमुखो धूममापिबन् । एवं बहुगते कालेऽमोघं शस्त्रमुपस्थितम्

vṛkṣaskandhālambipādo'dhomukho dhūmamāpiban | evaṃ bahugate kāle'moghaṃ śastramupasthitam

प्रेषितं भानुना तस्मै राक्षसाय तपस्यते । व्योमव्यापी यस्य तेजो ददर्श स विनायकः

preṣitaṃ bhānunā tasmai rākṣasāya tapasyate | vyomavyāpī yasya tejo dadarśa sa vināyakaḥ

शीघ्रमुड्डीय जग्राह गरुत्मानीव पन्नगम् । तदा विस्मयमापेदे काशिराजो महामनाः

śīghramuḍḍīya jagrāha garutmānīva pannagam | tadā vismayamāpede kāśirājo mahāmanāḥ

तर्कयामास मनसि लाभे हानौ च जीवने । नास्ति दैवातिरेकेण निमित्तं भुवनत्रये

tarkayāmāsa manasi lābhe hānau ca jīvane | nāsti daivātirekeṇa nimittaṃ bhuvanatraye

2.12.30

मम नैवाभवत्प्राप्तिः सहसा तस्य तस्य या । ज्ञातुं तदस्त्रसामर्थ्यं तोलयित्वाऽक्षिपच्च सः

mama naivābhavatprāptiḥ sahasā tasya tasya yā | jñātuṃ tadastrasāmarthyaṃ tolayitvā'kṣipacca saḥ

उर्ध्वं गतं तदैवाशु रवं कृत्वा भयानकम् । धूम्राक्षे पतितं तत्तु स तदैव द्विधाऽभवत्

urdhvaṃ gataṃ tadaivāśu ravaṃ kṛtvā bhayānakam | dhūmrākṣe patitaṃ tattu sa tadaiva dvidhā'bhavat

गंडशैला द्रुमास्ताभ्यां खंडाभ्यां चूर्णिता भ्रशम् । धनुः पंचशतं पृथ्वी पदद्भ्यां व्यापिता तदा

gaṃḍaśailā drumāstābhyāṃ khaṃḍābhyāṃ cūrṇitā bhraśam | dhanuḥ paṃcaśataṃ pṛthvī padadbhyāṃ vyāpitā tadā

ततस्तस्य सुतौ ख्यातौ जघनो मनुरेव च । शुश्रूषायां रतौ तस्य पितरं वीक्ष्य तादृशम्

tatastasya sutau khyātau jaghano manureva ca | śuśrūṣāyāṃ ratau tasya pitaraṃ vīkṣya tādṛśam

क्रोधाविष्टौ ददृशतुस्तं विनायकमन्तिके । दुद्रुवतुः प्रसार्यैवं वक्त्रं कालान्तकोपमम्

krodhāviṣṭau dadṛśatustaṃ vināyakamantike | dudruvatuḥ prasāryaivaṃ vaktraṃ kālāntakopamam

बटुमानीय पितरं कथं घातितवानसि । इत्यूचतुः काशिराजं रोषाविष्टौ निशाचरौ

baṭumānīya pitaraṃ kathaṃ ghātitavānasi | ityūcatuḥ kāśirājaṃ roṣāviṣṭau niśācarau

रक्षितोऽसि पुरा पित्रा मम पूर्वं नरान्तकात् । तं मारयित्वा यत्नेन कथं जीवसि रे नृप

rakṣito'si purā pitrā mama pūrvaṃ narāntakāt | taṃ mārayitvā yatnena kathaṃ jīvasi re nṛpa

क उवाच । इत्याकर्ण्य नृपो वाक्यं चकम्पे भृशविह्वलः । तर्कयामास मनसि कथमानीतवानहम्

ka uvāca | ityākarṇya nṛpo vākyaṃ cakampe bhṛśavihvalaḥ | tarkayāmāsa manasi kathamānītavānaham

नन्दनं कश्यपस्यैनमपस्मारमिव स्थितम् । क्रुद्धो नरान्तकश्चेन्मे बलाद्राज्यं ग्रहीष्यति

nandanaṃ kaśyapasyainamapasmāramiva sthitam | kruddho narāntakaścenme balādrājyaṃ grahīṣyati

तदा मे रक्षिता कः स्यात्ततः शपथमारभत् । नृप उवाच । एतदर्थं मयाऽनीतो नैवायमर्भकः क्वचित्

tadā me rakṣitā kaḥ syāttataḥ śapathamārabhat | nṛpa uvāca | etadarthaṃ mayā'nīto naivāyamarbhakaḥ kvacit

2.12.40

ब्राह्मणेश्वरयोरत्र शपथो मे निशाचरौ । पुरोहितस्य पुत्रोऽयं विवाहार्थं समाह्रतः

brāhmaṇeśvarayoratra śapatho me niśācarau | purohitasya putro'yaṃ vivāhārthaṃ samāhrataḥ

न विघ्नं कुरुतं तत्र नीयतां बालको हययम् । इत्यस्य वचन्ताते स मुनिपुत्रो जगाद तम्

na vighnaṃ kurutaṃ tatra nīyatāṃ bālako hayayam | ityasya vacantāte sa muniputro jagāda tam

कथं बद्ध्वा शत्रुहस्ते शिशुं मां त्वं प्रयच्छसि । अदितिं कश्यपं वापि वदिष्यसि किमुत्तरम्

kathaṃ baddhvā śatruhaste śiśuṃ māṃ tvaṃ prayacchasi | aditiṃ kaśyapaṃ vāpi vadiṣyasi kimuttaram

क्रुद्धश्चेत्कश्यपस्त्वां हि कुर्याद् भस्म न संशयः । एवं वदति तस्मिंस्तु बालके मुनिनन्दने

kruddhaścetkaśyapastvāṃ hi kuryād bhasma na saṃśayaḥ | evaṃ vadati tasmiṃstu bālake muninandane

भक्षितुं तं समायातौ बिडालो मूषकं यथा । प्रसार्य वदनं बालो घोरं शब्दमथाकरोत्

bhakṣituṃ taṃ samāyātau biḍālo mūṣakaṃ yathā | prasārya vadanaṃ bālo ghoraṃ śabdamathākarot

चकम्पे च त्रिभुवनं तौ च निश्वासयोगतः । संप्राप्तौ मेघपटलं वात्ययैव यथा तृणम

cakampe ca tribhuvanaṃ tau ca niśvāsayogataḥ | saṃprāptau meghapaṭalaṃ vātyayaiva yathā tṛṇama

मुहुर्तद्वितये जाते व्यस्तौ द्वौ तौ निपेततुः। नरान्तकस्य नगरे जघनो मनुरेव च

muhurtadvitaye jāte vyastau dvau tau nipetatuḥ| narāntakasya nagare jaghano manureva ca

गिरिशीर्षे गंडशैलो महावातेरितौ यथा। पतद्भ्यां तच्छरीराभ्यां चूणितानि गृहाणि च

giriśīrṣe gaṃḍaśailo mahāvāteritau yathā| patadbhyāṃ taccharīrābhyāṃ cūṇitāni gṛhāṇi ca

मुखहस्त रवा आसन् हाहाकारो महानभूत् । किमिदं किमिदं दूता धावमाना ययुस्तदा

mukhahasta ravā āsan hāhākāro mahānabhūt | kimidaṃ kimidaṃ dūtā dhāvamānā yayustadā

मृतौ धूम्राक्षतनयौ श्रुत्वा सम्यग् व्यलोकयन् । सचेतनौ च तौ दृष्ट्वा सावधानावकुर्वत

mṛtau dhūmrākṣatanayau śrutvā samyag vyalokayan | sacetanau ca tau dṛṣṭvā sāvadhānāvakurvata

2.12.50

दूतांस्तां वूचतुः सर्वं वृत्तान्तमनुपूर्वशः । वधं पितुः काश्यपेयात्तस्य श्वासान्निपातनम्

dūtāṃstāṃ vūcatuḥ sarvaṃ vṛttāntamanupūrvaśaḥ | vadhaṃ pituḥ kāśyapeyāttasya śvāsānnipātanam

स गच्छति स्यन्दनेन काशीराजेन संयुतः । एवं दूता निशम्यैनं नरान्तकमथाब्रुवन्

sa gacchati syandanena kāśīrājena saṃyutaḥ | evaṃ dūtā niśamyainaṃ narāntakamathābruvan

पितृव्यं निहतं श्रुत्वा सापराधं नरान्तकः । ऋषिपुत्रं तथा यान्तं काशीराजेन संयुतम्

pitṛvyaṃ nihataṃ śrutvā sāparādhaṃ narāntakaḥ | ṛṣiputraṃ tathā yāntaṃ kāśīrājena saṃyutam

क्रोधेनारक्तनयनः पुरः पश्यन्निशाचरान् । अज्ञापयात्तमानेतुं सहस्रप्रमितांस्तदा

krodhenāraktanayanaḥ puraḥ paśyanniśācarān | ajñāpayāttamānetuṃ sahasrapramitāṃstadā

धृत्वाऽनेयो मुनेः पुत्रो युद्धकृच्चेत्स हन्यताम् । काशीराजरथो वापि शीघ्रं गच्छन्तु राक्षसाः

dhṛtvā'neyo muneḥ putro yuddhakṛccetsa hanyatām | kāśīrājaratho vāpi śīghraṃ gacchantu rākṣasāḥ

आज्ञामात्रेण ते जग्मुस्त्वरया वातरंहसः। काश्यपेयं च नृपतिं ददृशुस्ते च तौ च तान्

ājñāmātreṇa te jagmustvarayā vātaraṃhasaḥ| kāśyapeyaṃ ca nṛpatiṃ dadṛśuste ca tau ca tān

ततो विनायकश्चक्रे भीमशब्दं भयावहम् । ततो निशाचराः पेतुस्त्यक्ता प्राणांस्तु केचन

tato vināyakaścakre bhīmaśabdaṃ bhayāvaham | tato niśācarāḥ petustyaktā prāṇāṃstu kecana

केचित्पलायिताः केचिद् भग्नपादाः प्रपेदिरे । केषांच्चिन्मस्तका भिन्नाः केचिच्छीर्णोदराः शरैः

kecitpalāyitāḥ kecid bhagnapādāḥ prapedire | keṣāṃccinmastakā bhinnāḥ kecicchīrṇodarāḥ śaraiḥ

भग्नास्या भग्ननेत्राश्च भग्नोरुबाहवः परे । प्रपलाय्य गता ये तु आगतास्ते नरान्तकम्

bhagnāsyā bhagnanetrāśca bhagnorubāhavaḥ pare | prapalāyya gatā ye tu āgatāste narāntakam

492

उदन्त सर्वमाचख्युर्विनायककृतं तदा ॥५९॥ (

udanta sarvamācakhyurvināyakakṛtaṃ tadā ||59|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे निशाचरवधो नाम द्वादशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe niśācaravadho nāma dvādaśo'dhyāyaḥ

अध्याय १३ प्रारंभ – दूता ऊचुः । विनायकं रथस्थंतमाज्ञां प्राप्य गता वयम् । सर्वे रवे तदा दृष्टः कृतान्तसदृशस्तु सः

adhyāya 13 prāraṃbha – dūtā ūcuḥ | vināyakaṃ rathasthaṃtamājñāṃ prāpya gatā vayam | sarve rave tadā dṛṣṭaḥ kṛtāntasadṛśastu saḥ

सर्वे निशाचराः स्वामिन् मृतास्तद्भीतितोऽनघ । वयं तव प्रसादेन जीवन्तस्त्वां समागताः

sarve niśācarāḥ svāmin mṛtāstadbhītito'nagha | vayaṃ tava prasādena jīvantastvāṃ samāgatāḥ

ईश्वरीय कृपायोगात् सिंहवृन्दाद् गजा इव । त्रैलोक्ये तु पुमान्नास्ति यो युध्येत्सह तेन वै

īśvarīya kṛpāyogāt siṃhavṛndād gajā iva | trailokye tu pumānnāsti yo yudhyetsaha tena vai

क उवाच । इत्थं निशम्य तद्वाक्यं जगदे स नरान्तकः । किं वा वदथ बालिश्यात् क्व बालः क्व नरान्तकः

ka uvāca | itthaṃ niśamya tadvākyaṃ jagade sa narāntakaḥ | kiṃ vā vadatha bāliśyāt kva bālaḥ kva narāntakaḥ

किं कर्तव्यं पतंगेन प्रलयानल सन्निधौ । मेरुगिरिः पतेत्किं वा खनता मूषकेन च

kiṃ kartavyaṃ pataṃgena pralayānala sannidhau | merugiriḥ patetkiṃ vā khanatā mūṣakena ca

ततःश्चाज्ञापयद्दैत्यान् काशिराजपुरीं प्रति । लुंठनं यत्र कर्तव्यं येन व्यग्रो भवेन्नृपः

tataḥścājñāpayaddaityān kāśirājapurīṃ prati | luṃṭhanaṃ yatra kartavyaṃ yena vyagro bhavennṛpaḥ

तस्मिन् व्यग्रे सोऽपि भवेत् कश्यपस्य सुतोऽपि च । नो चेदुभौ निहन्तव्यौ सर्वैः सर्वप्रयत्नतः

tasmin vyagre so'pi bhavet kaśyapasya suto'pi ca | no cedubhau nihantavyau sarvaiḥ sarvaprayatnataḥ

ततो ददौ महार्हाणि तेभ्यो रत्नान्यनेकशः । वस्त्राणि च विशिष्टानि शस्त्राणि विविधानि च

tato dadau mahārhāṇi tebhyo ratnānyanekaśaḥ | vastrāṇi ca viśiṣṭāni śastrāṇi vividhāni ca

ते तं तदा नमस्कृत्य ययुः काशीशपत्तनम् । परस्परं समूचुस्ते दिक्चक्रं व्याप्य सेनया

te taṃ tadā namaskṛtya yayuḥ kāśīśapattanam | parasparaṃ samūcuste dikcakraṃ vyāpya senayā

2.13.10

तत्रयोऽभून्महासेना नीरेवं सोऽदिशत्तदा । यस्य दृष्टिगतो दैत्याः स तु तेन निहन्यताम्

tatrayo'bhūnmahāsenā nīrevaṃ so'diśattadā | yasya dṛṣṭigato daityāḥ sa tu tena nihanyatām

अन्यथा मम दंड्स्य तस्याहं प्राणनाशकृत् । एवं तेन समादिष्टः दैत्या जग्मुर्दिशो दश

anyathā mama daṃḍsya tasyāhaṃ prāṇanāśakṛt | evaṃ tena samādiṣṭaḥ daityā jagmurdiśo daśa

विनायकस्तेन राज्ञा रथस्थेन गतः पुरीम् । नानाध्वज पताकाभिश्चित्रितां रंगमालया

vināyakastena rājñā rathasthena gataḥ purīm | nānādhvaja patākābhiścitritāṃ raṃgamālayā

वाद्यैर्दुंदुभिनिर्घोषैः पूजाद्रव्यैरनेकधा । अमात्या नागराश्चैव प्रतिजग्मुर्विनायकम्

vādyairduṃdubhinirghoṣaiḥ pūjādravyairanekadhā | amātyā nāgarāścaiva pratijagmurvināyakam

उपचारैः षोडशभिर्भक्त्या सर्वेप्यपूजयन् । राजानं च ततो जग्मुर्नगरीमन्तराऽखिलः

upacāraiḥ ṣoḍaśabhirbhaktyā sarvepyapūjayan | rājānaṃ ca tato jagmurnagarīmantarā'khilaḥ

तस्मिन्प्रविष्टे प्रासादान्रुरुहुर्योषितोऽखिलाः । काश्चिद्द्रष्टुं बहिर्याता व्यस्तालंकरणाम्बराः

tasminpraviṣṭe prāsādānruruhuryoṣito'khilāḥ | kāściddraṣṭuṃ bahiryātā vyastālaṃkaraṇāmbarāḥ

अनादृतपितृभ्रातु भर्तृमातृ सुहृज्जनाः । त्यक्त्वा भोजनपात्रं च भुक्तवन्त पतिं च काः

anādṛtapitṛbhrātu bhartṛmātṛ suhṛjjanāḥ | tyaktvā bhojanapātraṃ ca bhuktavanta patiṃ ca kāḥ

एका निरुद्धा सर्वैः सा ध्यात्वा देवं विनायकम् । भक्त्या निमील्य नयने जहौ प्राणांस्तदद्भुतम्

ekā niruddhā sarvaiḥ sā dhyātvā devaṃ vināyakam | bhaktyā nimīlya nayane jahau prāṇāṃstadadbhutam

लाजवर्षेः पुष्पवर्षैर्ववर्षुस्तं कुमारिकाः । विमानस्था देवगणा ददृशुस्तं महोत्सवम्

lājavarṣeḥ puṣpavarṣairvavarṣustaṃ kumārikāḥ | vimānasthā devagaṇā dadṛśustaṃ mahotsavam

ब्राह्मणाः परमात्मानं पश्यन्ति स्म विनायकम् । क्षत्रियास्तं महावीरं पश्यन्ति स्म रणोत्सुकम्

brāhmaṇāḥ paramātmānaṃ paśyanti sma vināyakam | kṣatriyāstaṃ mahāvīraṃ paśyanti sma raṇotsukam

2.13.20

वैश्यास्तं ददृशुः सर्वे रुद्रं संहारकारकम् । शूद्रास्तं हरिरूपेण नृपरूपेण चालुकन

vaiśyāstaṃ dadṛśuḥ sarve rudraṃ saṃhārakārakam | śūdrāstaṃ harirūpeṇa nṛparūpeṇa cālukana

यस्य यस्य यथा भावस्तादृशंसोऽभ्यवीक्षत । यथा रक्ते सितेपीते स्फटिकस्तादृशाकृतिः

yasya yasya yathā bhāvastādṛśaṃso'bhyavīkṣata | yathā rakte sitepīte sphaṭikastādṛśākṛtiḥ

एक एव पुमान्यद्वत् पिता भ्राता च शालकः । ततो विनायकोऽपश्यत् पुरमध्ये महासुरौ

eka eva pumānyadvat pitā bhrātā ca śālakaḥ | tato vināyako'paśyat puramadhye mahāsurau

विघटं दन्तुरं रन्तुं समाह्वयत सादरम् । तौ त्यौ दुष्टमनसौ बालकैः समुपागतौ

vighaṭaṃ danturaṃ rantuṃ samāhvayata sādaram | tau tyau duṣṭamanasau bālakaiḥ samupāgatau

आलिंगितुं कृतोद्योगौ तेन ज्ञातौ दुराशयौ । आलिंग्य चूर्णयामास पुष्पं हस्तगतं यथा

āliṃgituṃ kṛtodyogau tena jñātau durāśayau | āliṃgya cūrṇayāmāsa puṣpaṃ hastagataṃ yathā

त्यक्तौ भूमिगतौ तौ तु रेजतुर्दशयोजनौ। काशिराजश्च लोकाश्च दृष्ट्वाऽश्चर्यं तु मेनिरे

tyaktau bhūmigatau tau tu rejaturdaśayojanau| kāśirājaśca lokāśca dṛṣṭvā'ścaryaṃ tu menire

मुमचुः पुष्पवर्षाणि देवास्तस्मिन्नभोगताः । साधु साध्विति शब्दैश्च जयशब्दैश्च केचन

mumacuḥ puṣpavarṣāṇi devāstasminnabhogatāḥ | sādhu sādhviti śabdaiśca jayaśabdaiśca kecana

मुनयश्चैव देवाश्च तुष्टुवुस्तं विनायकम् । मायामानुषरूपेण चरन्तं बाललीलया

munayaścaiva devāśca tuṣṭuvustaṃ vināyakam | māyāmānuṣarūpeṇa carantaṃ bālalīlayā

शक्रादीनामजेयौ यौ तावनेन हि चूर्णितौ । तथो वीथीरतिक्रम्य रथो यातोऽग्रतोऽग्रतः

śakrādīnāmajeyau yau tāvanena hi cūrṇitau | tatho vīthīratikramya ratho yāto'grato'grataḥ

ततोऽन्यावसुरौ दृष्टौ हन्तुमेनं समीयतुः । पतंग विद्युतौ(विधुलौ) नाम्ना वात्यारूपौ महाबलौ

tato'nyāvasurau dṛṣṭau hantumenaṃ samīyatuḥ | pataṃga vidyutau(vidhulau) nāmnā vātyārūpau mahābalau

2.13.30

ततो व्याकुलितो लोको रजसाच्छादितोऽखिलः । प्रासादा वृक्षसंख्याश्च पतिता वसुधातले

tato vyākulito loko rajasācchādito'khilaḥ | prāsādā vṛkṣasaṃkhyāśca patitā vasudhātale

प्रावारनिचया भान्ति गगने पक्षिसन्निभाः । केषांच्चिन्मस्तकात् पेतुरुष्णिवाणि दिशोदश

prāvāranicayā bhānti gagane pakṣisannibhāḥ | keṣāṃccinmastakāt peturuṣṇivāṇi diśodaśa

कोलाहलो महानासीन्न प्राज्ञायत किंचन । रथोऽपि गगनं गन्तुमुद्यतस्तम्भितोऽमुना

kolāhalo mahānāsīnna prājñāyata kiṃcana | ratho'pi gaganaṃ gantumudyatastambhito'munā

निःसार मनुजाः पेतु सद्यो जाता इवात्रनीम् । ततोऽतिबलिनौ ज्ञात्वा दधार शिखयोरुभौ

niḥsāra manujāḥ petu sadyo jātā ivātranīm | tato'tibalinau jñātvā dadhāra śikhayorubhau

एकेन मुष्टिना देवो भ्रामयित्वा बलाच्चिरम् । तत्याज स धरापृष्ठे व्यसूतौ ददृशे जनः

ekena muṣṭinā devo bhrāmayitvā balācciram | tatyāja sa dharāpṛṣṭhe vyasūtau dadṛśe janaḥ

तर्कयामास देवोऽयं कश्यपस्य सुतो बली। यतोऽनेन हतावेतावसुरौ योजनायतौ

tarkayāmāsa devo'yaṃ kaśyapasya suto balī| yato'nena hatāvetāvasurau yojanāyatau

अस्मिन्वयसि कस्यापि नेदृशं वीक्ष्यते बलम् । एतावद् दुष्टसामर्थ्यं काशिराजोऽप्यनन्दत

asminvayasi kasyāpi nedṛśaṃ vīkṣyate balam | etāvad duṣṭasāmarthyaṃ kāśirājo'pyanandata

अवप्लुत्य रथात्तस्मात्तं ननाम विनायकम्। उवाच च महायोगिन्बालस्यापि न ते कृतिः

avaplutya rathāttasmāttaṃ nanāma vināyakam| uvāca ca mahāyoginbālasyāpi na te kṛtiḥ

ब्रह्मादिज्ञानविषया कुतः स्याच्चर्मचक्षुषः । जगदुत्पादकोऽनेकरूपोऽस्य वन हेतवे

brahmādijñānaviṣayā kutaḥ syāccarmacakṣuṣaḥ | jagadutpādako'nekarūpo'sya vana hetave

न संख्या वर्तते स्वामिन्नवताराणां च ते विभो

na saṃkhyā vartate svāminnavatārāṇāṃ ca te vibho

2.13.40

ततोऽग्रतो रथो यातस्त्वरया नृपतेर्गृहम्

tato'grato ratho yātastvarayā nṛpatergṛham

ततो ददर्श बालोऽसौ दैत्यं पाषाणरूपिणम् । ततोऽहनत् परशुना शतधा सोऽभवत्तदा

tato dadarśa bālo'sau daityaṃ pāṣāṇarūpiṇam | tato'hanat paraśunā śatadhā so'bhavattadā

तस्माद्विनिःसृतो भीमो दंष्ट्रादशनभासुरः । श्मश्रुलो दीर्घकायश्च पुरुषः पिंगलो महान्

tasmādviniḥsṛto bhīmo daṃṣṭrādaśanabhāsuraḥ | śmaśrulo dīrghakāyaśca puruṣaḥ piṃgalo mahān

ततस्ते बालकाः सर्वे लोकाश्चान्येऽपि दुद्रुवुः । तं चापि न्यहनन्मुष्ट्या स चापि न्यपतद्भुवि

tataste bālakāḥ sarve lokāścānye'pi dudruvuḥ | taṃ cāpi nyahananmuṣṭyā sa cāpi nyapatadbhuvi

असंमत जना बालं भगवन्तं धृताकृतिम् । ततो राजा हष्टमना रथादुत्तीर्य बालकम्

asaṃmata janā bālaṃ bhagavantaṃ dhṛtākṛtim | tato rājā haṣṭamanā rathāduttīrya bālakam

अन्तःप्रवेशयामास स्वयमादाय सत्वरम् । रत्नवर्णमये स्वीय आसने चोपवेश्य तम्

antaḥpraveśayāmāsa svayamādāya satvaram | ratnavarṇamaye svīya āsane copaveśya tam

उपचारैः षोडशभिः प्रपूज्य च यथाविधि । महार्हवस्त्राभरणैर्दिव्यैश्चैव सुगन्धिभिः

upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ prapūjya ca yathāvidhi | mahārhavastrābharaṇairdivyaiścaiva sugandhibhiḥ

परमाह्लादसंयुक्त स्तुष्टाव च ननाम च । अन्नं च षड्रसं नाना पक्वान्नं व्यंजनान्वितम्

paramāhlādasaṃyukta stuṣṭāva ca nanāma ca | annaṃ ca ṣaḍrasaṃ nānā pakvānnaṃ vyaṃjanānvitam

सुहृद्भिर्भोजयामास परमान्नमनेकधा । ततो नानाफलान्याशु ददौ तेभ्यो नराधिपः

suhṛdbhirbhojayāmāsa paramānnamanekadhā | tato nānāphalānyāśu dadau tebhyo narādhipaḥ

ततोऽष्टांगं च ताम्बूलं रत्नकांचनसंयुतम्। ततः स्वयं बुभोजाशु शिशुभिः परिवारितः

tato'ṣṭāṃgaṃ ca tāmbūlaṃ ratnakāṃcanasaṃyutam| tataḥ svayaṃ bubhojāśu śiśubhiḥ parivāritaḥ

2.13.50

ततः प्रस्वापयामास कृतसन्ध्याविधिं च तम् । पर्यंके रुचिरे दीपवितानपरिशोभिते

tataḥ prasvāpayāmāsa kṛtasandhyāvidhiṃ ca tam | paryaṃke rucire dīpavitānapariśobhite

543

स्वयं तदाज्ञया राजा सुष्वाप प्रियया सह । अत्याप्तांश्चतुरः स्थाप्य जागराय तदन्तिके ॥५१॥ (

svayaṃ tadājñayā rājā suṣvāpa priyayā saha | atyāptāṃścaturaḥ sthāpya jāgarāya tadantike ||51|| (

इति श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरितं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

iti śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacaritaṃ nāma trayodaśo'dhyāyaḥ

अध्याय १४ प्रारंभ :- क उवाच । ततः प्रभात उत्थाय शौचं कृत्वा यथाविधि । चकार मज्जनं सोऽथ सन्ध्यां चक्रे यथाविधि

adhyāya 14 prāraṃbha :- ka uvāca | tataḥ prabhāta utthāya śaucaṃ kṛtvā yathāvidhi | cakāra majjanaṃ so'tha sandhyāṃ cakre yathāvidhi

होमं चकार समिधं स्थाप्य कृष्णाजिनं शुभम् । निधाय दंडम् चिक्रीड बालकः स विनायकः

homaṃ cakāra samidhaṃ sthāpya kṛṣṇājinaṃ śubham | nidhāya daṃḍam cikrīḍa bālakaḥ sa vināyakaḥ

निशम्य कीर्तिं तत्रत्यो ब्राह्मणो वेदशास्त्रवित् । धर्मदत्त इति ख्यातो मुनिपुत्रदिदृक्षया

niśamya kīrtiṃ tatratyo brāhmaṇo vedaśāstravit | dharmadatta iti khyāto muniputradidṛkṣayā

आगतो नृपवर्यस्य काशिराजस्य वेश्म सः । राज्ञा संमानितः सोऽथ प्रपच्छ नृपसत्तमम्

āgato nṛpavaryasya kāśirājasya veśma saḥ | rājñā saṃmānitaḥ so'tha prapaccha nṛpasattamam

क्वासौ महाबलः पुत्र कश्यपस्य वदस्व मे । ततो लोका जगुरयं क्रीडते बालकैः सह

kvāsau mahābalaḥ putra kaśyapasya vadasva me | tato lokā jagurayaṃ krīḍate bālakaiḥ saha

तत उत्थाय विप्रोऽसौ पाणौ धृत्वाऽवदच्च तम् । मम मित्र सुतस्त्वं हि श्रुता कीर्तिर्मया तव

tata utthāya vipro'sau pāṇau dhṛtvā'vadacca tam | mama mitra sutastvaṃ hi śrutā kīrtirmayā tava

अतस्त्वां स्वगृहे नेतुमागतोऽहं न संशयः । पुनीहि पादरजसा सर्वं नः सफलीकुरू

atastvāṃ svagṛhe netumāgato'haṃ na saṃśayaḥ | punīhi pādarajasā sarvaṃ naḥ saphalīkurū

परब्रह्मस्वरूपोऽसि परमात्मा परात्परः । भूभारहरणार्थाय जातोऽसि कश्यपालये

parabrahmasvarūpo'si paramātmā parātparaḥ | bhūbhāraharaṇārthāya jāto'si kaśyapālaye

क्रीडामानुषरूपोऽसि जाने त्वां तत्वतोऽर्भक । ततो विनायकः प्राह किमर्थं त्वमिहागतः

krīḍāmānuṣarūpo'si jāne tvāṃ tatvato'rbhaka | tato vināyakaḥ prāha kimarthaṃ tvamihāgataḥ

2.14.10

आज्ञामात्रेण ते तात कथं नायामि तेऽन्तिकम् । इत्युक्त्वा त्वरया यायाद्धर्मदत्तपुरःसरः

ājñāmātreṇa te tāta kathaṃ nāyāmi te'ntikam | ityuktvā tvarayā yāyāddharmadattapuraḥsaraḥ

धूलिमुद्धूल यद्भिस्तैर्बालकैरनुगैर्बली। मार्गे तु गच्छतस्तस्य नरान्तक समीरितौ

dhūlimuddhūla yadbhistairbālakairanugairbalī| mārge tu gacchatastasya narāntaka samīritau

कामसंज्ञश्च क्रोधश्च द्वावेतौ राक्षसाधमौ । परस्परं युध्यमानौ हन्तुमन्तिकमागतौ

kāmasaṃjñaśca krodhaśca dvāvetau rākṣasādhamau | parasparaṃ yudhyamānau hantumantikamāgatau

युध्यमानौ निपतितौ बालके दुष्टमानसौ । खररूपौ यथा वह्निं पतंगाविव दुर्मदौ

yudhyamānau nipatitau bālake duṣṭamānasau | khararūpau yathā vahniṃ pataṃgāviva durmadau

ततस्ते बालकाः सर्वे दुद्रुवुस्ते दिशोदश । ततो विनायको धृत्वा तयोः पादौ बलेन सः

tataste bālakāḥ sarve dudruvuste diśodaśa | tato vināyako dhṛtvā tayoḥ pādau balena saḥ

भ्रामयामास बहुधा पोथयामास भूतले । ततस्तौ पतितौ भूमौ व्यसू लोका व्यलोकयन्

bhrāmayāmāsa bahudhā pothayāmāsa bhūtale | tatastau patitau bhūmau vyasū lokā vyalokayan

समकम्पत् त्रिभुवनं पतद्देहरवात्तदा । लोकवार्तासु विश्वासं धर्मदत्तोऽन्वपद्यत

samakampat tribhuvanaṃ pataddeharavāttadā | lokavārtāsu viśvāsaṃ dharmadatto'nvapadyata

दृष्ट्वा तस्य महत्कर्म प्रत्यक्षेण महामुनिः । ततो ययौ धर्मदत्तस्तेन साकं पुरःसरः

dṛṣṭvā tasya mahatkarma pratyakṣeṇa mahāmuniḥ | tato yayau dharmadattastena sākaṃ puraḥsaraḥ

ददर्श कुंजरं मत्तं गूढरूपं महाबलम् । इतस्ततो विद्रवन्तं जनं हन्तुं समुद्यतम्

dadarśa kuṃjaraṃ mattaṃ gūḍharūpaṃ mahābalam | itastato vidravantaṃ janaṃ hantuṃ samudyatam

इतस्ततो महावीराः पलायनपरा ययुः । कोलाहलो महानासीज्जनानां तत्र धावताम्

itastato mahāvīrāḥ palāyanaparā yayuḥ | kolāhalo mahānāsījjanānāṃ tatra dhāvatām

2.14.20

रजसाऽव्यापि सकलं नीहारेणेव पर्वताः । गजो यातो राजगजान्मत्तान् हन्तुं महाबलः

rajasā'vyāpi sakalaṃ nīhāreṇeva parvatāḥ | gajo yāto rājagajānmattān hantuṃ mahābalaḥ

गजयुद्धं महाघोरं प्रासादस्था व्यलोकयन् । बभज्जुरश्वशालां ते दृष्ट्वा बद्धान् हयानपि

gajayuddhaṃ mahāghoraṃ prāsādasthā vyalokayan | babhajjuraśvaśālāṃ te dṛṣṭvā baddhān hayānapi

उद्बंधना हया याता गजाश्च ककुभो दश । धर्मदत्तो गृहीत्वा तं गृहान्तर्गन्तुमुद्यतः

udbaṃdhanā hayā yātā gajāśca kakubho daśa | dharmadatto gṛhītvā taṃ gṛhāntargantumudyataḥ

आस्फाल्य तत्करं बालो रुरोह करिणं बलात् । बिभेद गंडं सृणिना वारंवारं विनायकः

āsphālya tatkaraṃ bālo ruroha kariṇaṃ balāt | bibheda gaṃḍaṃ sṛṇinā vāraṃvāraṃ vināyakaḥ

असृकप्रवाह परितो निपपात महीतले । स गजो बृंहितं कृत्वा सर्वलोकभयावहम्

asṛkapravāha parito nipapāta mahītale | sa gajo bṛṃhitaṃ kṛtvā sarvalokabhayāvaham

पतता तेन भग्नानि विस्तीर्णेनायतेन च । संख्यातीतान्यगाराणि सर्वोपस्करवन्ति च

patatā tena bhagnāni vistīrṇenāyatena ca | saṃkhyātītānyagārāṇi sarvopaskaravanti ca

चकम्पे पृथिवी सर्वा सपर्वत वनाकरा । ततोऽन्धकारे विगते तत्रेयुर्नागराजनाः

cakampe pṛthivī sarvā saparvata vanākarā | tato'ndhakāre vigate tatreyurnāgarājanāḥ

भीतभीता महारौद्रे मृते तस्मिन् निरीक्ष्य तम् । बालं तु बलिनो गत्वा तस्मादुत्तारयन्बलात्

bhītabhītā mahāraudre mṛte tasmin nirīkṣya tam | bālaṃ tu balino gatvā tasmāduttārayanbalāt

धर्मदत्तः पुनश्चैनं कटावेवाभ्यधारयत् । गृहमध्ये निनायाशु पुनरुत्पात शंकया

dharmadattaḥ punaścainaṃ kaṭāvevābhyadhārayat | gṛhamadhye nināyāśu punarutpāta śaṃkayā

निवृत्तेस्वनिमित्ते स द्विजातिभ्यो ददौ धनम् । पूजयामास चैवैनमुपचारैः पृथक्पृथक्

nivṛttesvanimitte sa dvijātibhyo dadau dhanam | pūjayāmāsa caivainamupacāraiḥ pṛthakpṛthak

2.14.30

वस्त्रालंकारकुसुमैर्नाना नैवेद्य संचयैः । भोजयामास विधिवत् सिद्धिबुद्धि उभे ददौ

vastrālaṃkārakusumairnānā naivedya saṃcayaiḥ | bhojayāmāsa vidhivat siddhibuddhi ubhe dadau

दक्षिणार्थं धर्मदत्तो ननाम दंडवत्क्षितौ । उवाच च प्रसन्नात्मा हर्षगद्गदया गिरा

dakṣiṇārthaṃ dharmadatto nanāma daṃḍavatkṣitau | uvāca ca prasannātmā harṣagadgadayā girā

मम भाग्यं तु फलितं यद्दृष्टं चरणाम्बुजम् । जगदीशो जगत्कर्ता जगत्साक्षीजगद्गुरु:

mama bhāgyaṃ tu phalitaṃ yaddṛṣṭaṃ caraṇāmbujam | jagadīśo jagatkartā jagatsākṣījagadguru:

मम वाक्यादिहायात उद्धर्तुं मम पूर्वजान् । एवं ब्रुवन्नेव मुनिः स्वासने सन्निवेशितः

mama vākyādihāyāta uddhartuṃ mama pūrvajān | evaṃ bruvanneva muniḥ svāsane sanniveśitaḥ

विनायकेन देवेन पूजितो बहुभक्तितः । ततोऽतिशुशुभे बालः सिद्धिबुद्धियुतो भृशम्

vināyakena devena pūjito bahubhaktitaḥ | tato'tiśuśubhe bālaḥ siddhibuddhiyuto bhṛśam

गंगागौरियुतो यद्वच्छूलपाणिस्त्रिलोचनः । एतस्मिन्नन्तरे तत्र जृम्भा नाम्न्यागता शुभा

gaṃgāgauriyuto yadvacchūlapāṇistrilocanaḥ | etasminnantare tatra jṛmbhā nāmnyāgatā śubhā

पीताम्बरधरा चारूकंकणा चारुभूषणा। अतिदुष्टमनाः सा तु पत्नी धूम्राक्षरक्षसः

pītāmbaradharā cārūkaṃkaṇā cārubhūṣaṇā| atiduṣṭamanāḥ sā tu patnī dhūmrākṣarakṣasaḥ

सोवाच मधुरां वाचं निधानमिदमुत्तमम् । इत्यरिष्टानि जायन्ते तानि नश्यन्त यत्नतः

sovāca madhurāṃ vācaṃ nidhānamidamuttamam | ityariṣṭāni jāyante tāni naśyanta yatnataḥ

कथंचारू भवेद्भोगो मातापित्रोरमुष्य वै । एवमुक्त्वा स्त्रियः सर्वा उवाच च विनायकम्

kathaṃcārū bhavedbhogo mātāpitroramuṣya vai | evamuktvā striyaḥ sarvā uvāca ca vināyakam

महद्भाग्यं मम विभो यज्जातं तव दर्शनम् । परिश्रान्तोऽसि देवेश नानादुष्टविनाशनात्

mahadbhāgyaṃ mama vibho yajjātaṃ tava darśanam | pariśrānto'si deveśa nānāduṣṭavināśanāt

2.14.40

अभ्यंगं कुरु तैलेन सुगंधेन महामते । अंगं ते मर्दयिष्यामि तैलमुद्वर्तनं तथा

abhyaṃgaṃ kuru tailena sugaṃdhena mahāmate | aṃgaṃ te mardayiṣyāmi tailamudvartanaṃ tathā

ओमित्युक्ते ततस्तेन विषहस्ता समादधे । तैलेन चरणौ तस्य विषोत्कर्षं विधायिना

omityukte tatastena viṣahastā samādadhe | tailena caraṇau tasya viṣotkarṣaṃ vidhāyinā

ममर्द जृम्भती जृम्भा लोकास्तां साधु मेनिरे । सा सिषेवे भावदुष्टा शुभभावा पतिं यथा

mamarda jṛmbhatī jṛmbhā lokāstāṃ sādhu menire | sā siṣeve bhāvaduṣṭā śubhabhāvā patiṃ yathā

ततस्तस्य शरीरस्य दाह एवाभवन्महान् । ततो ज्ञानेन बुद्ध्वा तां दुष्टभावां निशाचरीम्

tatastasya śarīrasya dāha evābhavanmahān | tato jñānena buddhvā tāṃ duṣṭabhāvāṃ niśācarīm

नारिकेल फलेनाशु मस्तके तां जघान सः । ततः सा पतिता भूमौ निजरूपं समास्थिता

nārikela phalenāśu mastake tāṃ jaghāna saḥ | tataḥ sā patitā bhūmau nijarūpaṃ samāsthitā

असृक् प्रवाह मध्ये सा विस्तीर्णा योजनद्वयम् । धर्मदत्तश्च लोकाश्च तदाश्चर्ययुता बभुः

asṛk pravāha madhye sā vistīrṇā yojanadvayam | dharmadattaśca lokāśca tadāścaryayutā babhuḥ

अध्यायाः ०११-०१५ (cont. 2)

पूजयामास विधिवद्भोजयामास तं पुनः । पक्वान्नं विविधं स्वादुरसैः षड्रभिः समन्वितम्

pūjayāmāsa vidhivadbhojayāmāsa taṃ punaḥ | pakvānnaṃ vividhaṃ svādurasaiḥ ṣaḍrabhiḥ samanvitam

अस्मिन्नवसरे देवाः पुष्पवर्षं प्रचक्रिरे । नीराजनं लाजवर्षमंगनाः पूजनानि च

asminnavasare devāḥ puṣpavarṣaṃ pracakrire | nīrājanaṃ lājavarṣamaṃganāḥ pūjanāni ca

ततः स काशिराजस्तमाकारयितुमागमत् । रथोपरि निवेश्यैनं वाद्यघोषसमन्वितः

tataḥ sa kāśirājastamākārayitumāgamat | rathopari niveśyainaṃ vādyaghoṣasamanvitaḥ

गन्धर्वा गानसहिता नत्यन्त्यप्सरसः पुरः । निनाय स्वगृहं राजा विनायकमनामयम्

gandharvā gānasahitā natyantyapsarasaḥ puraḥ | nināya svagṛhaṃ rājā vināyakamanāmayam

2.14.50

गच्छन्स ददृशे बाल: सिंहारूढो धृतायुधः । अनेकवीरसंयुक्तो देवैरिव शतक्रतुः

gacchansa dadṛśe bāla: siṃhārūḍho dhṛtāyudhaḥ | anekavīrasaṃyukto devairiva śatakratuḥ

सिद्धिबुद्धियुतो भाति गंगोमाभ्यां यथा शिवः । नानाबन्दि स्तूयमानः प्रविवेश नृपालयम्

siddhibuddhiyuto bhāti gaṃgomābhyāṃ yathā śivaḥ | nānābandi stūyamānaḥ praviveśa nṛpālayam

595

एवंबालचरित्रं यः शृणुयाज्जगदीशितुः । सर्वान् कामानवाप्नोति नारिभिर्बाध्यते क्वचित् ॥५२॥ (

evaṃbālacaritraṃ yaḥ śṛṇuyājjagadīśituḥ | sarvān kāmānavāpnoti nāribhirbādhyate kvacit ||52|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरित्रे नाम चतुर्दशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacaritre nāma caturdaśo'dhyāyaḥ

अध्याय १५ प्रारंभ :- क उवाच । अपरस्मिन्दिने राजा लोकैः सह सभां ययौ । विनायकेन सहितो मित्रामत्य समन्वितः

adhyāya 15 prāraṃbha :- ka uvāca | aparasmindine rājā lokaiḥ saha sabhāṃ yayau | vināyakena sahito mitrāmatya samanvitaḥ

तानुवाच ततः सर्वान्बालकस्य गुणान्बहून् । गुणवन्तं प्रधानं तं पुरस्कृत्य महाशयम्

tānuvāca tataḥ sarvānbālakasya guṇānbahūn | guṇavantaṃ pradhānaṃ taṃ puraskṛtya mahāśayam

अहं हि कश्यपं यात आकारयितुमन्तिकम् । विवाहस्य च सिद्ध्यर्थं पुत्रस्तेनेह योजितः

ahaṃ hi kaśyapaṃ yāta ākārayitumantikam | vivāhasya ca siddhyarthaṃ putrasteneha yojitaḥ

प्रस्थितोऽनेन यावच्च तावद्राक्षसमद्भुतम् । अरिष्टानां समूहं च न दृष्टं न च वै श्रुतम्

prasthito'nena yāvacca tāvadrākṣasamadbhutam | ariṣṭānāṃ samūhaṃ ca na dṛṣṭaṃ na ca vai śrutam

आदावनेन निहतो धूम्राक्षो राक्षसाधिपः । जघनश्च मनुश्चापि सहस्रार्द्धयुतो हतः

ādāvanena nihato dhūmrākṣo rākṣasādhipaḥ | jaghanaśca manuścāpi sahasrārddhayuto hataḥ

यो व्योम नीतवानेनं नगरे दन्तुरो हतः । विघंटो बालरूपश्च विधूलश्च महाबलः

yo vyoma nītavānenaṃ nagare danturo hataḥ | vighaṃṭo bālarūpaśca vidhūlaśca mahābalaḥ

पतंगश्चैव नगरे वातरूपधरो हतः । कूटो नाम हतोऽनेन द्वारि पाषाणरूपधृक

pataṃgaścaiva nagare vātarūpadharo hataḥ | kūṭo nāma hato'nena dvāri pāṣāṇarūpadhṛka

कामक्रोधावपि हतौ खरवेषधरावुभौ । गजरूपधरः कुंडो हतोऽनेन निशाचरः

kāmakrodhāvapi hatau kharaveṣadharāvubhau | gajarūpadharaḥ kuṃḍo hato'nena niśācaraḥ

यानि चान्यान्यरिष्टानि नाशयिष्यति बालकः । इदानीं निश्चयः कार्यो विवाहस्य द्विजैः सह

yāni cānyānyariṣṭāni nāśayiṣyati bālakaḥ | idānīṃ niścayaḥ kāryo vivāhasya dvijaiḥ saha

2.15.10

देवतास्थापनस्यापि हरिद्रामंडपस्य च । विवाहोपस्करार्थं च ज्योतिःशास्त्र विशारदैः

devatāsthāpanasyāpi haridrāmaṃḍapasya ca | vivāhopaskarārthaṃ ca jyotiḥśāstra viśāradaiḥ

क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यममात्यावूचतुर्नृपम् । अयं बालः पुरे यावद्वर्तते नृपसत्तम्

ka uvāca | evamākarṇya tadvākyamamātyāvūcaturnṛpam | ayaṃ bālaḥ pure yāvadvartate nṛpasattam

तावद्विवाहो न भवेदिति नो भाति निश्चितम् । अस्मिन्स्थिते महोत्पाता भविष्यन्ति दिनेदिने

tāvadvivāho na bhavediti no bhāti niścitam | asminsthite mahotpātā bhaviṣyanti dinedine

पक्षे मासे गते राजन्विवाहं कर्तुमर्हसि । ओमित्युक्ते नृपेणाथ जग्मुः सर्वे निजालये

pakṣe māse gate rājanvivāhaṃ kartumarhasi | omityukte nṛpeṇātha jagmuḥ sarve nijālaye

राजा विनायकश्चापि भुक्त्वा सुषुपतुः सुखम् । ततो निशीथे संप्राप्ते सुप्ते सर्वजने मुने

rājā vināyakaścāpi bhuktvā suṣupatuḥ sukham | tato niśīthe saṃprāpte supte sarvajane mune

ज्वालामुखो व्याघ्रमुखो दारुणोऽथ त्रयोऽसुराः । इच्छन्तोऽपचितिं पूर्वं हतानां दैत्यरक्षसाम्

jvālāmukho vyāghramukho dāruṇo'tha trayo'surāḥ | icchanto'pacitiṃ pūrvaṃ hatānāṃ daityarakṣasām

संपूर्णां नगरीं दग्धुमाद्य ऐच्छत्तदाऽसुरः । दारुणो वायुरूपेण तत्सहायार्थमुद्यतः

saṃpūrṇāṃ nagarīṃ dagdhumādya aicchattadā'suraḥ | dāruṇo vāyurūpeṇa tatsahāyārthamudyataḥ

व्याघ्रास्यो भक्षितुं तत्र पलायनपरानभूत् । एवं ते निश्चयं कृत्वा प्राक्रोशन् सुमहास्वनैः

vyāghrāsyo bhakṣituṃ tatra palāyanaparānabhūt | evaṃ te niścayaṃ kṛtvā prākrośan sumahāsvanaiḥ

त्रैलोक्यं कम्पितं सर्वं तदा संशयितं भृशम् । प्रलयः परचक्रं वा किमागतमिति ब्रुवन्

trailokyaṃ kampitaṃ sarvaṃ tadā saṃśayitaṃ bhṛśam | pralayaḥ paracakraṃ vā kimāgatamiti bruvan

व्याघ्रास्यः सुमहाकाय स्थाप्योष्ठं धरणीतले । पूर्वं परं च गगने मध्ये जिह्वा नदी इव

vyāghrāsyaḥ sumahākāya sthāpyoṣṭhaṃ dharaṇītale | pūrvaṃ paraṃ ca gagane madhye jihvā nadī iva

2.15.20

उत्सृजन्मुखतो ज्वालाः साम्बरं पत्तनं दहन् । यथा हनुमता दग्धा नगरीं पुच्छवह्नितः

utsṛjanmukhato jvālāḥ sāmbaraṃ pattanaṃ dahan | yathā hanumatā dagdhā nagarīṃ pucchavahnitaḥ

तथा ददाह नगरीं दुष्टोऽसौ मुखवह्नितः । दग्धा वृक्षा लतारामाः प्रासादनिचयास्तदा

tathā dadāha nagarīṃ duṣṭo'sau mukhavahnitaḥ | dagdhā vṛkṣā latārāmāḥ prāsādanicayāstadā

कोलाहलो महानासीन्मुख हस्तरवस्तथा । हित्वा सर्वाणि कार्याणि विद्रवन्ति जना दिशः

kolāhalo mahānāsīnmukha hastaravastathā | hitvā sarvāṇi kāryāṇi vidravanti janā diśaḥ

नगराद्बहिरायान्तं व्याघ्रास्यो ग्रसते नरम् । तदेव भोजनं तस्य बालकाश्चोपदंशकाः

nagarādbahirāyāntaṃ vyāghrāsyo grasate naram | tadeva bhojanaṃ tasya bālakāścopadaṃśakāḥ

केचिद्विस्त्रस्तवसना विवस्त्रा चापरे ययुः । स्त्रियः कूर्पासकाः काश्चित्काश्चित्पत्यंशुका ययुः

kecidvistrastavasanā vivastrā cāpare yayuḥ | striyaḥ kūrpāsakāḥ kāścitkāścitpatyaṃśukā yayuḥ

व्याघ्रास्य विवरं मत्वा विविशुर्जीवितेच्छया। अन्यानाकारयन् त्यस्तानभक्षयतसोऽसुरः

vyāghrāsya vivaraṃ matvā viviśurjīvitecchayā| anyānākārayan tyastānabhakṣayataso'suraḥ

अकाले प्रलये प्राप्ते काशिराजो विनायकम् । सर्वं विहाय राज्यं स्वं स्त्रीपुत्रादिस्ववस्तु सः

akāle pralaye prāpte kāśirājo vināyakam | sarvaṃ vihāya rājyaṃ svaṃ strīputrādisvavastu saḥ

स्कन्धे गृहीत्वा भ्रमते नानास्थाने गृहे गृहे । अतिदुःखेन संतप्तस्तेजसा चैव शुष्मिणः

skandhe gṛhītvā bhramate nānāsthāne gṛhe gṛhe | atiduḥkhena saṃtaptastejasā caiva śuṣmiṇaḥ

कथं मया बाल एष सर्वारिष्टप्रवर्तकः । सर्वस्वहारको मौढ्याद् दुर्निमित्तस्य कारणम्

kathaṃ mayā bāla eṣa sarvāriṣṭapravartakaḥ | sarvasvahārako mauḍhyād durnimittasya kāraṇam

विनैनं किमहं ब्रूमामदित्यै कश्यपाय च । निरस्तानि च पूर्वाणि महारिष्टान्यनेन हि

vinainaṃ kimahaṃ brūmāmadityai kaśyapāya ca | nirastāni ca pūrvāṇi mahāriṣṭānyanena hi

2.15.30

आस्ते तूष्णीमिदानीं किं न जानेऽवापि कारणम् । एवं शोचन्दुर्गमुच्चै रुरोह सह तेन सः

āste tūṣṇīmidānīṃ kiṃ na jāne'vāpi kāraṇam | evaṃ śocandurgamuccai ruroha saha tena saḥ

तयोपि दहनो वायु सहायः समुपागमत् । कुम्भैश्च मृन्मयैः पात्रैः सिषिचुः सेवकास्तदा

tayopi dahano vāyu sahāyaḥ samupāgamat | kumbhaiśca mṛnmayaiḥ pātraiḥ siṣicuḥ sevakāstadā

तत्पत्न्यो निर्ययुर्हित्वा व्रीडां बालयुता बहिः। अवतीर्य ततो राजा विह्वलोऽधः समाययौ

tatpatnyo niryayurhitvā vrīḍāṃ bālayutā bahiḥ| avatīrya tato rājā vihvalo'dhaḥ samāyayau

अश्वाश्वतर वीराश्च रथनाग पदातयः । निर्ययुर्नगरात्सर्वे पौराश्च सहगोधना

aśvāśvatara vīrāśca rathanāga padātayaḥ | niryayurnagarātsarve paurāśca sahagodhanā

विनायकः काशिराजं काशिराजो विनायकम् । गवेषयामास तदा वर्तमानजनक्षये

vināyakaḥ kāśirājaṃ kāśirājo vināyakam | gaveṣayāmāsa tadā vartamānajanakṣaye

सर्वेषु लोकेषु गतेषु मध्ये स व्याघ्रतुंडोननिमील तुंडम् । यावन्न तुंडे विशति स्म देवो विनायकोऽनन्त गुणो महात्मा

sarveṣu lokeṣu gateṣu madhye sa vyāghratuṃḍonanimīla tuṃḍam | yāvanna tuṃḍe viśati sma devo vināyako'nanta guṇo mahātmā

उदयेतु रवेर्जाते ददर्शाथ विनायकः । व्याघ्रास्यं दग्धनगरं जनपूर्णं च तन्मुखम्

udayetu raverjāte dadarśātha vināyakaḥ | vyāghrāsyaṃ dagdhanagaraṃ janapūrṇaṃ ca tanmukham

वह्निं च निकटे वीक्ष्य विवेश तन्मुखं बलात् । तस्मिन्गते निजास्ये तु न्यमीलयत् सोऽसुरः

vahniṃ ca nikaṭe vīkṣya viveśa tanmukhaṃ balāt | tasmingate nijāsye tu nyamīlayat so'suraḥ

आस्यं गह्वरसंकाशं सर्वसंहरणेच्छया। दारितुं बालकस्तत्र ववृधेऽतीव तत्क्षणात्

āsyaṃ gahvarasaṃkāśaṃ sarvasaṃharaṇecchayā| dārituṃ bālakastatra vavṛdhe'tīva tatkṣaṇāt

पाटयामास तद्देहं व्याघ्रदेहेन रोदसी । अभूच्चटचटा शब्दो वंशानां पाट्यतामिव

pāṭayāmāsa taddehaṃ vyāghradehena rodasī | abhūccaṭacaṭā śabdo vaṃśānāṃ pāṭyatāmiva

2.15.40

ततो द्वेधाऽभवद्दैत्यो गतासुरभवत्क्षणात । तदेकं शकलं तस्य गगने स तु चिक्षिपे

tato dvedhā'bhavaddaityo gatāsurabhavatkṣaṇāta | tadekaṃ śakalaṃ tasya gagane sa tu cikṣipe

वायुना भ्रमति स्मैतद्दूरे देशे पपात च । अर्धेन पतता तेन चूर्णितं गहनं वनम्

vāyunā bhramati smaitaddūre deśe papāta ca | ardhena patatā tena cūrṇitaṃ gahanaṃ vanam

अपरं चाभवत् क्रीडागृहं बालमुदावहम् । उदतिष्ठंस्ततो लोका अपरानप्यबोधयन्

aparaṃ cābhavat krīḍāgṛhaṃ bālamudāvaham | udatiṣṭhaṃstato lokā aparānapyabodhayan

ततोऽग्निमपिबत्सर्वं पादाघातादचूर्णयत् । विदारणमहाकायं ज्वालासुरयुतं तदा

tato'gnimapibatsarvaṃ pādāghātādacūrṇayat | vidāraṇamahākāyaṃ jvālāsurayutaṃ tadā

एवं निहत्य तान्दुष्टान् योगमायाबलेन सः। अजीवयन्मृतान् सर्वान्नगरं च यथा पुरा

evaṃ nihatya tānduṣṭān yogamāyābalena saḥ| ajīvayanmṛtān sarvānnagaraṃ ca yathā purā

अकार्षीच्च जगर्जाशु केसरीव विनायकः । सर्वलोकाश्च राजा च ततस्तं तुष्टुवुर्मुदा

akārṣīcca jagarjāśu kesarīva vināyakaḥ | sarvalokāśca rājā ca tatastaṃ tuṣṭuvurmudā

नमोऽनन्तशक्ते गुणानामधीश । नमोऽरिष्टहन्त्रे नमः सृष्टिकर्त्रे । नमो विश्वपात्रे नमो विघ्नहन्त्रे । नमो ज्ञानदात्रे । नमोऽज्ञानहन्त्रे

namo'nantaśakte guṇānāmadhīśa | namo'riṣṭahantre namaḥ sṛṣṭikartre | namo viśvapātre namo vighnahantre | namo jñānadātre | namo'jñānahantre

अकालप्रलयाद्देव वीतिहोत्राज्जगत्पते । लीलवतारदैत्योभ्यो रक्षिता लीलया त्वया

akālapralayāddeva vītihotrājjagatpate | līlavatāradaityobhyo rakṣitā līlayā tvayā

कस्य सामर्थ्यमेतावद्वन्हिं पातुं महाबलम् । भूगोलसदृशास्यं को हन्यादन्यो महासुरम्

kasya sāmarthyametāvadvanhiṃ pātuṃ mahābalam | bhūgolasadṛśāsyaṃ ko hanyādanyo mahāsuram

मृतानां जीवनं को नु त्वदन्यः कर्तुमुत्सहेत् । त्वमेव जननी देव त्वमेव जनकोऽविता

mṛtānāṃ jīvanaṃ ko nu tvadanyaḥ kartumutsahet | tvameva jananī deva tvameva janako'vitā

2.15.50

महाभाग्ये जनानां मे येन ते सन्निधिः कृतः । एवमुक्त्वाऽऽरुरोहाश्वं सिंहयानं विनायकः

mahābhāgye janānāṃ me yena te sannidhiḥ kṛtaḥ | evamuktvā''rurohāśvaṃ siṃhayānaṃ vināyakaḥ

स्वं स्वं वाहनमारूढाः सर्वे वीराः सहस्रशः । सुखेन मन्दिरं गत्वा नित्यकर्मा करोन्मुदा

svaṃ svaṃ vāhanamārūḍhāḥ sarve vīrāḥ sahasraśaḥ | sukhena mandiraṃ gatvā nityakarmā karonmudā

स्वं स्वं च मन्दिरं याता सर्वे पौरा निरामयाः । वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु तुष्टुवुर्बन्दिनो नृपम्

svaṃ svaṃ ca mandiraṃ yātā sarve paurā nirāmayāḥ | vādyatsu sarvavādyeṣu tuṣṭuvurbandino nṛpam

काशिराजोऽथ विप्रेभ्यो ददौ दानान्यनेकशः । स्वस्ति वाच्य पुपूजाशु देवांस्तं च विनायकम्

kāśirājo'tha viprebhyo dadau dānānyanekaśaḥ | svasti vācya pupūjāśu devāṃstaṃ ca vināyakam

उपायनानि देवाय नानालोका ददुस्तदा । विनायकोऽपि विप्रेभ्यो ददौ तानि यदृच्छया

upāyanāni devāya nānālokā dadustadā | vināyako'pi viprebhyo dadau tāni yadṛcchayā

अमात्यानां च वीराणामंशकानि ददौ नृपः । विसृज्य सर्वान् भुक्त्वा तौ सुखेन स्वापनीयतुः

amātyānāṃ ca vīrāṇāmaṃśakāni dadau nṛpaḥ | visṛjya sarvān bhuktvā tau sukhena svāpanīyatuḥ

651

य इदं शृणुयाद् भक्त्या नगरीमोक्षणं नरः । सर्वान्कामानवाप्नोति नारिष्टैर्बाध्यते क्वचित् ॥५६॥ (

ya idaṃ śṛṇuyād bhaktyā nagarīmokṣaṇaṃ naraḥ | sarvānkāmānavāpnoti nāriṣṭairbādhyate kvacit ||56|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते नगरीमोक्षणं नाम पंचदशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite nagarīmokṣaṇaṃ nāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०१६-०२०

अध्याय १६ प्रारंभ :- क उवाच । शृणु व्यास प्रवक्ष्यामि कथामाश्चर्यकारिणीम् । यां श्रुत्वा मानवो भक्त्या सुखमत्यन्तमश्नुते

adhyāya 16 prāraṃbha :- ka uvāca | śṛṇu vyāsa pravakṣyāmi kathāmāścaryakāriṇīm | yāṃ śrutvā mānavo bhaktyā sukhamatyantamaśnute

उत्थाय कल्पे राजाऽसौ नित्यं कृत्वा ययौ बहिः । विनायकालयं गत्वा नत्वा तं परिपूज्य च

utthāya kalpe rājā'sau nityaṃ kṛtvā yayau bahiḥ | vināyakālayaṃ gatvā natvā taṃ paripūjya ca

संप्रार्थयद्भोजनार्थं ततो बालं विनायकम् । ततो ददौ स उद्गारं नानापक्वान्नतृप्तिजम्

saṃprārthayadbhojanārthaṃ tato bālaṃ vināyakam | tato dadau sa udgāraṃ nānāpakvānnatṛptijam

शेषं ददर्श तत्रासौ लड्डुकान्पायसादिकम् । अपूपान्वटकान्पुण्यमोदनम् सूप संयुतम्

śeṣaṃ dadarśa tatrāsau laḍḍukānpāyasādikam | apūpānvaṭakānpuṇyamodanam sūpa saṃyutam

दधि दुग्धं मधु घृतं कथिकापात्रसंचयम् । मणिमुक्तामयीं मालां नानालंकरणानि च

dadhi dugdhaṃ madhu ghṛtaṃ kathikāpātrasaṃcayam | maṇimuktāmayīṃ mālāṃ nānālaṃkaraṇāni ca

अपश्यत्तस्य देहेऽसावनर्घ्याणि नवानि च । पुनर्नत्वा च पपृच्छ नृपतिस्तं विनायकम्

apaśyattasya dehe'sāvanarghyāṇi navāni ca | punarnatvā ca papṛccha nṛpatistaṃ vināyakam

केन भक्तेन पूजेयं कृता ते जगदीश्वर । तमहं ज्ञातुमिच्छामि द्रष्टुं च त्वत्प्रसादतः

kena bhaktena pūjeyaṃ kṛtā te jagadīśvara | tamahaṃ jñātumicchāmi draṣṭuṃ ca tvatprasādataḥ

एवमुक्तो नृपेणाथ वदति स्म विनायकः । भक्ताय काशीराजाय निजभक्तकृतार्हणाम्

evamukto nṛpeṇātha vadati sma vināyakaḥ | bhaktāya kāśīrājāya nijabhaktakṛtārhaṇām

देव उवाच । शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । तदहं ते प्रवक्ष्यामि संक्षेपेण नृपात्मज

deva uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi yatpṛṣṭo'hamiha tvayā | tadahaṃ te pravakṣyāmi saṃkṣepeṇa nṛpātmaja

2.16.10

दंडकारण्यदेशीये पुरे नामलसंज्ञके । भ्रूशुंडनाम्ना भक्तोऽभूद्भूतभव्य भविष्यवित्

daṃḍakāraṇyadeśīye pure nāmalasaṃjñake | bhrūśuṃḍanāmnā bhakto'bhūdbhūtabhavya bhaviṣyavit

सृष्टुं पातुं च संहर्तुं शक्तस्त्रैलोक्यमाशु यः । ब्रह्मा भवश्च विष्णुश्च नित्यं यद्दर्शनार्थिनः

sṛṣṭuṃ pātuṃ ca saṃhartuṃ śaktastrailokyamāśu yaḥ | brahmā bhavaśca viṣṇuśca nityaṃ yaddarśanārthinaḥ

सर्वकालं ममध्यानध्वस्तपापो जितेन्द्रियः । पुरा तपस्यतस्तस्य भ्रूमध्यान्निसृतः करः

sarvakālaṃ mamadhyānadhvastapāpo jitendriyaḥ | purā tapasyatastasya bhrūmadhyānnisṛtaḥ karaḥ

भ्रूशुंडीति ततः ख्यातस्त्रिषुलोकेषु सर्वदा । अतिभक्त्या मृत्युलोके सादृशं प्रापितो मम

bhrūśuṃḍīti tataḥ khyātastriṣulokeṣu sarvadā | atibhaktyā mṛtyuloke sādṛśaṃ prāpito mama

अद्य शुक्लचतुर्थ्यां तु पूजयामास मां मुदा । घृतं दुग्धं दधि मधु पश्य मेऽङ्गात् स्रवन्नृप

adya śuklacaturthyāṃ tu pūjayāmāsa māṃ mudā | ghṛtaṃ dugdhaṃ dadhi madhu paśya me'ṅgāt sravannṛpa

भुक्तशेषमिदं चान्नं दृष्टं ते नृपसत्तम । क उवाच । तत ऊचे काशिराजो देवदेव जगत्पते

bhuktaśeṣamidaṃ cānnaṃ dṛṣṭaṃ te nṛpasattama | ka uvāca | tata ūce kāśirājo devadeva jagatpate

तमहं द्रष्टुमिच्छामि कथं सोऽत्रागमिष्यति । विनायक उवाच । गच्छ राजंस्त्वमद्यैव तस्य चाश्रममंडलम्

tamahaṃ draṣṭumicchāmi kathaṃ so'trāgamiṣyati | vināyaka uvāca | gaccha rājaṃstvamadyaiva tasya cāśramamaṃḍalam

संपूज्य प्रणिपत्यापि विवाहाय तमाह्वय । प्रार्थनीयः प्रयत्नेन वाच्यं च मद्वचोऽपि च

saṃpūjya praṇipatyāpi vivāhāya tamāhvaya | prārthanīyaḥ prayatnena vācyaṃ ca madvaco'pi ca

विनायको मम गृहमागतोऽस्ति यतो मुने । स चातितृप्तस्त्वत् कृतात् पूजनाद् भक्तितो मुने । सोऽपि त्वद्दर्शनाकांक्षी तेनेह प्रेषिता वयम्

vināyako mama gṛhamāgato'sti yato mune | sa cātitṛptastvat kṛtāt pūjanād bhaktito mune | so'pi tvaddarśanākāṃkṣī teneha preṣitā vayam

ममापि दर्शने कांक्षा महती पूजने तव । गृहं च सम्पदो मे त्वमागत्य सफलीकुरु

mamāpi darśane kāṃkṣā mahatī pūjane tava | gṛhaṃ ca sampado me tvamāgatya saphalīkuru

2.16.20

एवमुक्ते त्वया राजन श्रुते च ममनामनि । भ्रूशुंडी मम भक्तः स तत्क्षणादागमिष्यति

evamukte tvayā rājana śrute ca mamanāmani | bhrūśuṃḍī mama bhaktaḥ sa tatkṣaṇādāgamiṣyati

क उवाच । एवमुक्तः स तेनाथ प्रस्थितः परिपूज्य तम् । तूणीर कार्मुकधरो हयमारुह्य शीघ्रगम्

ka uvāca | evamuktaḥ sa tenātha prasthitaḥ paripūjya tam | tūṇīra kārmukadharo hayamāruhya śīghragam

नदीवनानि च गिरीनतिक्रम्य शनैर्ययौ । प्राप तस्याश्रमं राजाऽवरुरोह हयात्ततः

nadīvanāni ca girīnatikramya śanairyayau | prāpa tasyāśramaṃ rājā'varuroha hayāttataḥ

दृष्ट्वा मुनिं भ्रूशुंडिं स प्रणिपातं चकार ह । तेनापि मानितः सोऽथ पुपूजे तमृषिं मुदा

dṛṣṭvā muniṃ bhrūśuṃḍiṃ sa praṇipātaṃ cakāra ha | tenāpi mānitaḥ so'tha pupūje tamṛṣiṃ mudā

पश्यति स्म महारण्यमुपविष्टस्तदाज्ञया । सरोवृक्षलता पुष्पैः फलै रम्यं तदाश्रमम्

paśyati sma mahāraṇyamupaviṣṭastadājñayā | sarovṛkṣalatā puṣpaiḥ phalai ramyaṃ tadāśramam

कैलासो विष्णुलोकोऽथ सत्यलोको न तादृशः । वेदघोषैः शास्त्रघोषैर्गीतनृत्यैर्विराजितम्

kailāso viṣṇuloko'tha satyaloko na tādṛśaḥ | vedaghoṣaiḥ śāstraghoṣairgītanṛtyairvirājitam

अग्निहोत्रैश्च कासारैः पक्षिभिर्जलजैरपि । दृष्ट्वा तमाश्रमं राजा मुमुदे ह्रष्टमानसः

agnihotraiśca kāsāraiḥ pakṣibhirjalajairapi | dṛṣṭvā tamāśramaṃ rājā mumude hraṣṭamānasaḥ

दंडवत् प्रणिपत्यासौ तं मुनिं सर्वमब्रवीत् । विवाहकृत्यं तत्पूजामाज्ञां वैनायकीमपि

daṃḍavat praṇipatyāsau taṃ muniṃ sarvamabravīt | vivāhakṛtyaṃ tatpūjāmājñāṃ vaināyakīmapi

तस्मादेहि मम गृहमिति च प्रार्थयन्नृपः । ऋषि उवाच । कस्त्वं वद महाराज कोऽसौ तेऽपि विनायकः

tasmādehi mama gṛhamiti ca prārthayannṛpaḥ | ṛṣi uvāca | kastvaṃ vada mahārāja ko'sau te'pi vināyakaḥ

नृप उवाच । काशिराज इति ख्यातं मां विद्धि रविवंशजम् । कश्यपस्य यः सुतः सोऽपि दैवतं ते विनायकः

nṛpa uvāca | kāśirāja iti khyātaṃ māṃ viddhi ravivaṃśajam | kaśyapasya yaḥ sutaḥ so'pi daivataṃ te vināyakaḥ

2.16.30

तं भोक्तुकामेन मया श्रुता कीर्तिस्तवापि च । चतुर्थ्यां पूजितः सम्यङ्नानोपहारसंचयैः

taṃ bhoktukāmena mayā śrutā kīrtistavāpi ca | caturthyāṃ pūjitaḥ samyaṅnānopahārasaṃcayaiḥ

ते तत्र दर्शितास्तेन तृप्तेन नगरे मम । तेनोक्तं मम नाम्नैवायास्यति स मुनिर्नृप

te tatra darśitāstena tṛptena nagare mama | tenoktaṃ mama nāmnaivāyāsyati sa munirnṛpa

अतोऽहमेव संयातः प्रार्थितुं त्वां महामुने । तवापि दर्शनं मत्वा दुर्लभं चर्मचक्षुषाम्

ato'hameva saṃyātaḥ prārthituṃ tvāṃ mahāmune | tavāpi darśanaṃ matvā durlabhaṃ carmacakṣuṣām

क उवाच । एवमुक्तो नृपतिना भ्रूशुंडिर्विस्मयान्वितः । उवाच किमिदं सत्यमुत वाऽसत्यमेव च

ka uvāca | evamukto nṛpatinā bhrūśuṃḍirvismayānvitaḥ | uvāca kimidaṃ satyamuta vā'satyameva ca

योऽगोचरो वेदविदां वेदान्तानां च चेतसः । स कथं त्वद्गृहे तिष्ठेदिति संदिह्यते मनः

yo'gocaro vedavidāṃ vedāntānāṃ ca cetasaḥ | sa kathaṃ tvadgṛhe tiṣṭhediti saṃdihyate manaḥ

त्रयस्त्रिंशत्कोटि देवा दर्शनार्थं समागताः । स कथं तव वाक्येन यामीत्युक्त्वा स्वमाश्रमम्

trayastriṃśatkoṭi devā darśanārthaṃ samāgatāḥ | sa kathaṃ tava vākyena yāmītyuktvā svamāśramam

यदि तिष्ठति देवोऽसौ तव गेहे नराधिप । स्वरूपं वद तस्याहं ततो यास्यामि ते गृहम्

yadi tiṣṭhati devo'sau tava gehe narādhipa | svarūpaṃ vada tasyāhaṃ tato yāsyāmi te gṛham

नृप उवाच । अनन्तानि स्वरूपाणि गणितुं न क्षमो विधिः । शेषो वा तस्य कोऽन्यो हि वक्तुमीशो भवेद्द्विज

nṛpa uvāca | anantāni svarūpāṇi gaṇituṃ na kṣamo vidhiḥ | śeṣo vā tasya ko'nyo hi vaktumīśo bhaveddvija

अवतीर्णः साम्प्रतं स कश्यपस्य गृहे मुने । विनायकेति नाम्नाऽपि विख्यातो भुवनत्रये

avatīrṇaḥ sāmprataṃ sa kaśyapasya gṛhe mune | vināyaketi nāmnā'pi vikhyāto bhuvanatraye

अत्यद्भुतेन रूपेण सप्तवर्षात्मकेन च । अद्भुतानि च कर्माणि महान्ति जगदीश्वरः

atyadbhutena rūpeṇa saptavarṣātmakena ca | adbhutāni ca karmāṇi mahānti jagadīśvaraḥ

2.16.40

अशक्तो यानि कर्तुं वै तानि तेन कृतानि च । स्वरूपं तेऽभिवक्ष्यामि येन रूपेण मे गृहे

aśakto yāni kartuṃ vai tāni tena kṛtāni ca | svarūpaṃ te'bhivakṣyāmi yena rūpeṇa me gṛhe

वसते देवदेवोऽसौ ब्रह्मचारिस्वरूपतः । अवतीर्णो यदा सोऽभूद्दिव्यकान्तिश्चतुर्भुजः

vasate devadevo'sau brahmacārisvarūpataḥ | avatīrṇo yadā so'bhūddivyakāntiścaturbhujaḥ

दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यालंकारसंयुतः । दिव्यायुधधरो धीमान् दिव्यगन्धानुलेपन:

divyamālyāṃbaradharo divyālaṃkārasaṃyutaḥ | divyāyudhadharo dhīmān divyagandhānulepana:

प्रार्थितः कश्यपेनासौ प्राकृतोऽभूत्तदैव सः । मुनिरुवाच । नायं देवो मम ध्यानगोचरो राजसत्तम

prārthitaḥ kaśyapenāsau prākṛto'bhūttadaiva saḥ | muniruvāca | nāyaṃ devo mama dhyānagocaro rājasattama

यस्य प्रभावान्मे शुंडा जाता देवर्षिदुर्लभा । यत्र कुत्रापि यास्येऽहं स चेदाकारयिष्यति

yasya prabhāvānme śuṃḍā jātā devarṣidurlabhā | yatra kutrāpi yāsye'haṃ sa cedākārayiṣyati

क उवाच । एवं श्रुत्वा मुनिवचश्चिन्ताविष्टोऽब्रवीन्नृपः । मम भाग्यमभाग्यं च महदेतदुपस्थितम्

ka uvāca | evaṃ śrutvā munivacaścintāviṣṭo'bravīnnṛpaḥ | mama bhāgyamabhāgyaṃ ca mahadetadupasthitam

त्वदाशया महाघोरान्पर्वतान् गहनानि च । अतिक्रम्येहं संप्राप्तः प्राप्तं त्वद्दर्शनं महत्

tvadāśayā mahāghorānparvatān gahanāni ca | atikramyehaṃ saṃprāptaḥ prāptaṃ tvaddarśanaṃ mahat

बलात्करो न मेऽत्रास्ति गन्तुं चैवालयं विभो । ततो मुनिः करुणया नृपमूर्ध्निं करं ददौ

balātkaro na me'trāsti gantuṃ caivālayaṃ vibho | tato muniḥ karuṇayā nṛpamūrdhniṃ karaṃ dadau

निमील्याक्षिणी राजन्नित्युक्तः स तथाऽकरोत् । उन्मील्य नयनेऽपश्यत् क्षणमात्रादसौ नृपः

nimīlyākṣiṇī rājannityuktaḥ sa tathā'karot | unmīlya nayane'paśyat kṣaṇamātrādasau nṛpaḥ

गृहान्तर्गतमात्मानं पूर्ववत्तदनुग्रहात् । विनायकाय तं सर्वं वृत्तान्तं समभाषत

gṛhāntargatamātmānaṃ pūrvavattadanugrahāt | vināyakāya taṃ sarvaṃ vṛttāntaṃ samabhāṣata

2.16.50

दर्शनाद्धर्षसंपन्नो नागतो दुःखसंयुतः । नागतस्तव वाक्येन मस यत्नान् मुनिस्तु सः

darśanāddharṣasaṃpanno nāgato duḥkhasaṃyutaḥ | nāgatastava vākyena masa yatnān munistu saḥ

702

ब्राह्मणेषु बलात्कारो भस्म सर्वं करिष्यति ॥५१॥ (

brāhmaṇeṣu balātkāro bhasma sarvaṃ kariṣyati ||51|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते नृपप्रत्यागमो नाम षोडशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite nṛpapratyāgamo nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ

अध्याय १७ प्रारंभ :- क उवाच । आगतं राजशार्दूलं पुनः पप्रच्छ सादरम् । मेघगम्भीरया वाचा सर्वज्ञोऽपि विनायकः

adhyāya 17 prāraṃbha :- ka uvāca | āgataṃ rājaśārdūlaṃ punaḥ papraccha sādaram | meghagambhīrayā vācā sarvajño'pi vināyakaḥ

त्वया किमुक्तं तत्राथ तेन वा भाषितं नु किम् । वद मे नृप तत्सर्वं श्रुत्वा वक्ष्यामि ते मतिम्

tvayā kimuktaṃ tatrātha tena vā bhāṣitaṃ nu kim | vada me nṛpa tatsarvaṃ śrutvā vakṣyāmi te matim

नृप उवाच । तस्मै ते कथितं वाक्यं मयाऽपि प्रार्थितं बहु । स उवाच मुनिः कस्त्वं कोऽसावपि विनायकः

nṛpa uvāca | tasmai te kathitaṃ vākyaṃ mayā'pi prārthitaṃ bahu | sa uvāca muniḥ kastvaṃ ko'sāvapi vināyakaḥ

उपास्यरूपं बिभृयात्तदा यास्ये तमीक्षितुम् । एवं निराकृतस्तेन मार्गचिन्तापरं स माम्

upāsyarūpaṃ bibhṛyāttadā yāsye tamīkṣitum | evaṃ nirākṛtastena mārgacintāparaṃ sa mām

प्रेषयामास स्वगृहं दत्त्वा मूर्ध्नि करं मम । निमीलितदृशं चक्रे क्षणादुन्मील्य लोचने

preṣayāmāsa svagṛhaṃ dattvā mūrdhni karaṃ mama | nimīlitadṛśaṃ cakre kṣaṇādunmīlya locane

तावद्ददर्श पुरतः स्थितं त्वां स्वगृहे सुर । स्मृत्वाऽऽश्रमपदं तस्य हर्षश्चेतसि जायते

tāvaddadarśa purataḥ sthitaṃ tvāṃ svagṛhe sura | smṛtvā''śramapadaṃ tasya harṣaścetasi jāyate

अहसीदिति श्रुत्वैव वाक्यं तस्य विनायकः । विनायक उवाच । श्रान्तोसि नृपशार्दूल पुनर्गच्छ तमाश्रमम्

ahasīditi śrutvaiva vākyaṃ tasya vināyakaḥ | vināyaka uvāca | śrāntosi nṛpaśārdūla punargaccha tamāśramam

गजाननेति मन्नाम श्रुत्वा यास्यत्यसौ मुनिः । एवं वदति तस्मिंस्तु सर्वरूपे विनायके

gajānaneti mannāma śrutvā yāsyatyasau muniḥ | evaṃ vadati tasmiṃstu sarvarūpe vināyake

तावद्ददर्श भ्रूशुंडेरात्मानमाश्रमे स्थितम् । पुनर्द्रष्ट्वा स नृपतिं ह्रदि तर्कानथाकरोत्

tāvaddadarśa bhrūśuṃḍerātmānamāśrame sthitam | punardraṣṭvā sa nṛpatiṃ hradi tarkānathākarot

2.17.10

किमर्थं पुनरायातो राजा किं वा वदिष्यति । तत ऊचे नमस्कृत्य राजा तं मुनिपुंगवम्

kimarthaṃ punarāyāto rājā kiṃ vā vadiṣyati | tata ūce namaskṛtya rājā taṃ munipuṃgavam

आकारयति त्वां विप्र स्वामी तव गजाननः । नाममात्रे श्रुते तस्य जहर्ष च मुमूर्छ च

ākārayati tvāṃ vipra svāmī tava gajānanaḥ | nāmamātre śrute tasya jaharṣa ca mumūrcha ca

रोमांचितशरीरोऽसौ आनन्दाश्रु मुमोच ह । यदि पक्षौ भवेतां मे तदोड्डीय गतोऽभवम्

romāṃcitaśarīro'sau ānandāśru mumoca ha | yadi pakṣau bhavetāṃ me tadoḍḍīya gato'bhavam

इत्युत्कंठतया विप्रः प्रतस्थे भूभुजा सह । भ्रूशंडौ चलिते पृथ्वी कदाऽप्यचलिते मुनौ

ityutkaṃṭhatayā vipraḥ pratasthe bhūbhujā saha | bhrūśaṃḍau calite pṛthvī kadā'pyacalite munau

चचाल संमुखी भूत्वा कम्पन्ती तमथाब्रवीत् । रक्ष मां मुनिशार्दूल न भीर्मत्तो धरे तव

cacāla saṃmukhī bhūtvā kampantī tamathābravīt | rakṣa māṃ muniśārdūla na bhīrmatto dhare tava

गजाननं निजं नाथं दृष्टुं यामि त्वरान्वितः । इत्युक्त्वा तां पुरो यातुं चलितोऽसौ द्विजोत्तमः

gajānanaṃ nijaṃ nāthaṃ dṛṣṭuṃ yāmi tvarānvitaḥ | ityuktvā tāṃ puro yātuṃ calito'sau dvijottamaḥ

पदे दत्ते तृतीये तु दर्शयामास तां पुरीम् । दृष्ट्वा पुरीं नृपो हर्षादुवाच मुनिपुंगवम्

pade datte tṛtīye tu darśayāmāsa tāṃ purīm | dṛṣṭvā purīṃ nṛpo harṣāduvāca munipuṃgavam

त्वत्प्रसादादिदं प्राप्तं पत्तनं वेगवत्तया । तपतां जपतां दुर्ज्ञो महिमा भवतां मुने

tvatprasādādidaṃ prāptaṃ pattanaṃ vegavattayā | tapatāṃ japatāṃ durjño mahimā bhavatāṃ mune

इत्युक्त्वा शीघ्रमनयत् स्वगृहं तं नृपोत्तमः । उपवेश्य भ्रूशुंडिं तम् आसने कांचनोत्तरे

ityuktvā śīghramanayat svagṛhaṃ taṃ nṛpottamaḥ | upaveśya bhrūśuṃḍiṃ tam āsane kāṃcanottare

अपूजयन् महाभक्त्या पाद्यार्घं विष्टरादिभिः । ऋषिरुवाच । प्रतारितोऽहं नृपते नेक्षे तावद्गजाननम्

apūjayan mahābhaktyā pādyārghaṃ viṣṭarādibhiḥ | ṛṣiruvāca | pratārito'haṃ nṛpate nekṣe tāvadgajānanam

2.17.20

तं प्रदर्शय नो चेत्त्वां शप्त्वा यास्ये निजाश्रमम् । नृप उवाच । क्रीडते बालभावेन बालमध्ये गजाननः

taṃ pradarśaya no cettvāṃ śaptvā yāsye nijāśramam | nṛpa uvāca | krīḍate bālabhāvena bālamadhye gajānanaḥ

वीरो यथा धूलिलिप्तस्तथैवायं विराजते । ददर्श च मुनिस्तं तु शुंडादंडविराजितम् कोटिसूर्यप्रतीकाशं द्विभुजं द्विरदाननम्

vīro yathā dhūliliptastathaivāyaṃ virājate | dadarśa ca munistaṃ tu śuṃḍādaṃḍavirājitam koṭisūryapratīkāśaṃ dvibhujaṃ dviradānanam

उवाच नृपतिं क्रोधात् कथमेनं नमाम्यहम् । धिक्तं महान्तं यो राजन् नमतेऽसौलघीयसे

uvāca nṛpatiṃ krodhāt kathamenaṃ namāmyaham | dhiktaṃ mahāntaṃ yo rājan namate'saulaghīyase

तृणमत्ति कथं सिंहो गजगंडविदारणः । क उवाच । श्रुतं तेन मुनेर्वाक्यं तमुवाच ततोऽर्भकः

tṛṇamatti kathaṃ siṃho gajagaṃḍavidāraṇaḥ | ka uvāca | śrutaṃ tena munervākyaṃ tamuvāca tato'rbhakaḥ

कौतुकाविष्टचित्तोऽसौ लीलाविग्रहवान् विभुः । विनायक उवाच । कीदृक्ते स भवेत्स्वामी भ्रूशुंडे वद साम्प्रतम्

kautukāviṣṭacitto'sau līlāvigrahavān vibhuḥ | vināyaka uvāca | kīdṛkte sa bhavetsvāmī bhrūśuṃḍe vada sāmpratam

मुनिरुवाच । दिव्याम्बरो दशभुजो मुक्तामालाविभूषितः । सिद्धिबुद्धियुतः कर्णकुंडलाभ्यां विराजितः

muniruvāca | divyāmbaro daśabhujo muktāmālāvibhūṣitaḥ | siddhibuddhiyutaḥ karṇakuṃḍalābhyāṃ virājitaḥ

शुंडादंडमुखो लम्बकर्णः सिन्दूरमंडितः । अहिशोभि महानाभिः क्वणच्चरणनूपुरः

śuṃḍādaṃḍamukho lambakarṇaḥ sindūramaṃḍitaḥ | ahiśobhi mahānābhiḥ kvaṇaccaraṇanūpuraḥ

महामुकुट शोभाढ्यो दशायुध लसत्करः । एकदन्तो भालचन्द्रः क्षुद्रघंटा विराजितः

mahāmukuṭa śobhāḍhyo daśāyudha lasatkaraḥ | ekadanto bhālacandraḥ kṣudraghaṃṭā virājitaḥ

मयूरवाहनो देववृन्द वन्दित पादुकः । क डवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा पद्मासनगतःस्वयम्

mayūravāhano devavṛnda vandita pādukaḥ | ka ḍavāca | iti tadvacanaṃ śrutvā padmāsanagataḥsvayam

तादृग्रूपोऽभवद् बालः सृष्टिरक्षापहारकृत् । भ्रूशुंडी तं निरीक्ष्यैव स्वयोपास्यं गजाननम्

tādṛgrūpo'bhavad bālaḥ sṛṣṭirakṣāpahārakṛt | bhrūśuṃḍī taṃ nirīkṣyaiva svayopāsyaṃ gajānanam

2.17.30

लुलुंठ भूमौ प्रेम्णा स प्रतिपत्ति पराङ्मुखः । ननर्त परमानन्दो रोमांचित शरीरवान्

luluṃṭha bhūmau premṇā sa pratipatti parāṅmukhaḥ | nanarta paramānando romāṃcita śarīravān

देहभावं प्रपद्याथ प्रणनाम यथाविधि । पूजयामास विधिवदुपचारैः पृथक्पृथक्

dehabhāvaṃ prapadyātha praṇanāma yathāvidhi | pūjayāmāsa vidhivadupacāraiḥ pṛthakpṛthak

ऊचे राजा महापुण्यं फलितं पूर्वजन्मजम् । देवभक्तभवं सौख्यं दृष्टमद्य मयाऽद्भुतम्

ūce rājā mahāpuṇyaṃ phalitaṃ pūrvajanmajam | devabhaktabhavaṃ saukhyaṃ dṛṣṭamadya mayā'dbhutam

उभाभ्यां प्रणिपत्याथ पुपूज च यथाविधि । महासनगतौ तौ तु परस्परमथोचतुः

ubhābhyāṃ praṇipatyātha pupūja ca yathāvidhi | mahāsanagatau tau tu parasparamathocatuḥ

आलिंग्य दशदोर्दंडैः परमात्मा जहर्ष च । सगद्गदौ निरीक्ष्यैतौ साश्रु राजा ततोऽध्यभूत्

āliṃgya daśadordaṃḍaiḥ paramātmā jaharṣa ca | sagadgadau nirīkṣyaitau sāśru rājā tato'dhyabhūt

गजानन उवाच । तव निष्ठा मयाऽज्ञायि राज्ञा चापि निवेदिता । अत एष धृतो वेषो दशदोर्दंडमंडितः

gajānana uvāca | tava niṣṭhā mayā'jñāyi rājñā cāpi niveditā | ata eṣa dhṛto veṣo daśadordaṃḍamaṃḍitaḥ

यथा यथा जनोऽन्योऽपि ध्यात्वा माम् भजते मुने । तथा तथाऽहं रूपाणि करोमि च ददामि च

yathā yathā jano'nyo'pi dhyātvā mām bhajate mune | tathā tathā'haṃ rūpāṇi karomi ca dadāmi ca

वांछितं तस्य लोकस्य विश्वासेन भजत्यसौ । दुष्टभारभयाक्रान्ता धरित्री सत्यलोकगा

vāṃchitaṃ tasya lokasya viśvāsena bhajatyasau | duṣṭabhārabhayākrāntā dharitrī satyalokagā

ब्रह्माणं शरणं याता तेनाहं प्रतिबोधितः । आदित्याश्च वरेणाहं जातः कश्यपनन्दनः

brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yātā tenāhaṃ pratibodhitaḥ | ādityāśca vareṇāhaṃ jātaḥ kaśyapanandanaḥ

भुवो भारं हरिष्यामि शक्रादींश्च निजे पदे । स्थापयिष्यामि दैत्यानां नाशं कृत्वाऽप्यनेकधा

bhuvo bhāraṃ hariṣyāmi śakrādīṃśca nije pade | sthāpayiṣyāmi daityānāṃ nāśaṃ kṛtvā'pyanekadhā

2.17.40

तवोत्कटमनुष्ठानं दृष्ट्वाऽहमीदृशोऽभवम् । देवान्तकं सह भ्रात्रा हत्वा यामि निजं पदम्

tavotkaṭamanuṣṭhānaṃ dṛṣṭvā'hamīdṛśo'bhavam | devāntakaṃ saha bhrātrā hatvā yāmi nijaṃ padam

ऋषिरुवाच । दृष्ट्वा तवाङ्घ्रियुगलं सर्वलोकसुखावहम् । सर्वक्लेशहरं देव वन्द्यं कांक्षितदं प्रभो

ṛṣiruvāca | dṛṣṭvā tavāṅghriyugalaṃ sarvalokasukhāvaham | sarvakleśaharaṃ deva vandyaṃ kāṃkṣitadaṃ prabho

कृतकृत्यः पवित्रश्च जातोऽहं तव दर्शनात् । वरं मे देहि विश्वात्मन् तेन तृप्तो भवाम्यहम्

kṛtakṛtyaḥ pavitraśca jāto'haṃ tava darśanāt | varaṃ me dehi viśvātman tena tṛpto bhavāmyaham

यदा यदाऽहं ध्यायामि रूपेणानेन विघ्नप । तदा तदा मे प्रत्यक्षो भवेथाः करुणानिधे

yadā yadā'haṃ dhyāyāmi rūpeṇānena vighnapa | tadā tadā me pratyakṣo bhavethāḥ karuṇānidhe

आशापूरक इत्येवं नाम ते ख्यातिमेतु च । गजानन उवाच । यदा यदा वांछसे त्वम् तदा यास्यामि तेऽन्तिकम्

āśāpūraka ityevaṃ nāma te khyātimetu ca | gajānana uvāca | yadā yadā vāṃchase tvam tadā yāsyāmi te'ntikam

भक्तिभावादिदं नाम त्वयोक्तं ख्यातिमेष्यति । क उवाच । एवं वरौ समाकर्ण्य प्रणनाम मुदा मुनिः

bhaktibhāvādidaṃ nāma tvayoktaṃ khyātimeṣyati | ka uvāca | evaṃ varau samākarṇya praṇanāma mudā muniḥ

प्रणते तु मुनौ तस्मिन् पुनः प्रोचे गजाननः । निधाय मस्तके हस्तम् शनैस्तस्य द्विजस्य सः

praṇate tu munau tasmin punaḥ proce gajānanaḥ | nidhāya mastake hastam śanaistasya dvijasya saḥ

यद्यत्ते वांछितं ब्रह्मंस्तत्सर्वं सिद्धिमेष्यति । अविस्मृतिश्च भविता मम नित्यं मुने तव

yadyatte vāṃchitaṃ brahmaṃstatsarvaṃ siddhimeṣyati | avismṛtiśca bhavitā mama nityaṃ mune tava

क उवाच । एवमुक्ता बालरूपश्चिक्रीड स विनायकः । सोऽपि पद्मासनगतो ध्यानमेवान्वपद्यत

ka uvāca | evamuktā bālarūpaścikrīḍa sa vināyakaḥ | so'pi padmāsanagato dhyānamevānvapadyata

आश्चर्यं परमं चक्रुः सर्वलोकास्तदाद्भुतम् । निरीक्ष्य बालरूपस्य चरितं परमात्मनः

āścaryaṃ paramaṃ cakruḥ sarvalokāstadādbhutam | nirīkṣya bālarūpasya caritaṃ paramātmanaḥ

2.17.50

काशिराजोऽवदत्तत्र धन्योऽहं जगतीतले । दर्शनं प्राप्तवानस्य ब्रह्मादीनां सुदुर्लभम्

kāśirājo'vadattatra dhanyo'haṃ jagatītale | darśanaṃ prāptavānasya brahmādīnāṃ sudurlabham

753

तं च बालं करे धृत्वा निनायान्तर्गृहं मुदा । भोजयामास स्वाद्वन्नं शाययामास पूर्ववत् । आज्ञां गृहीत्वा सुष्वाप स्वयं च पूर्ववन्मुने ॥५१॥ (

taṃ ca bālaṃ kare dhṛtvā nināyāntargṛhaṃ mudā | bhojayāmāsa svādvannaṃ śāyayāmāsa pūrvavat | ājñāṃ gṛhītvā suṣvāpa svayaṃ ca pūrvavanmune ||51|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते सप्तदशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite saptadaśo'dhyāyaḥ

अध्याय १८ प्रारंभ :- व्यास उवाच । अपरेऽहनि संप्राप्ते का कथा समपद्यत । तां मे कथय लोकेश शृण्वस्तृप्यामि न क्वचित्

adhyāya 18 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | apare'hani saṃprāpte kā kathā samapadyata | tāṃ me kathaya lokeśa śṛṇvastṛpyāmi na kvacit

क उवाच । शृणुष्वावहितो ब्रह्मन् कथयामि समासतः । विनायककृतां दिव्यां कथां पापापनोदिनीम्

ka uvāca | śṛṇuṣvāvahito brahman kathayāmi samāsataḥ | vināyakakṛtāṃ divyāṃ kathāṃ pāpāpanodinīm

उदिते तु दिवानाथे नित्यकर्म समाप्य तौ। क्रीडार्थमगमद्बालो राजा भद्रासनं तया

udite tu divānāthe nityakarma samāpya tau| krīḍārthamagamadbālo rājā bhadrāsanaṃ tayā

दैत्योऽथ ब्राह्मणो भूत्वा ज्योतिःशास्त्रविशारदः । तालीयं पुस्तकं वामे मालां दक्षे करे दधत्

daityo'tha brāhmaṇo bhūtvā jyotiḥśāstraviśāradaḥ | tālīyaṃ pustakaṃ vāme mālāṃ dakṣe kare dadhat

पाटलं परिधानं च शिरोवस्त्रं महत्तरम् । गोपीचन्दन सम्भूतांस्तिलकान् द्वादशापि च

pāṭalaṃ paridhānaṃ ca śirovastraṃ mahattaram | gopīcandana sambhūtāṃstilakān dvādaśāpi ca

अतिदीर्घतमश्श्मश्रुराजगाम नृपान्तिकम् । समीपमागतं यावत्तावद्राजा ननाम तम्

atidīrghatamaśśmaśrurājagāma nṛpāntikam | samīpamāgataṃ yāvattāvadrājā nanāma tam

उत्थाय तं समीपे स स्वासने संन्यवेशयत् । प्रपच्छ कुशलं तस्मै कार्यं चागमनं कुतः

utthāya taṃ samīpe sa svāsane saṃnyaveśayat | prapaccha kuśalaṃ tasmai kāryaṃ cāgamanaṃ kutaḥ

किं च ते नाम विप्रेन्द्र किं ज्ञानम किं च ते तपः । वद सत्यं मुने कृत्वा कृपां मयि कृपानिधे

kiṃ ca te nāma viprendra kiṃ jñānama kiṃ ca te tapaḥ | vada satyaṃ mune kṛtvā kṛpāṃ mayi kṛpānidhe

क उवाच । एवं पृष्टः स तेनाशु दत्त्वाशीर्वचनं पुरा । अनुक्रमेण सकलं निजगाद महामुने

ka uvāca | evaṃ pṛṣṭaḥ sa tenāśu dattvāśīrvacanaṃ purā | anukrameṇa sakalaṃ nijagāda mahāmune

2.18.10

हेमज्ज्योतिर्विदित्येवं नाम मे नृपनन्दन । गन्धर्वलोकादायातो वस्तं तव समाश्रये

hemajjyotirvidityevaṃ nāma me nṛpanandana | gandharvalokādāyāto vastaṃ tava samāśraye

भूतं भवद्भविष्यं च शान्तिकानि च वेद्म्यहम् । प्रश्नांश्च कथयिष्यामि यान्यांस्त्वं पृच्छसेऽनघ

bhūtaṃ bhavadbhaviṣyaṃ ca śāntikāni ca vedmyaham | praśnāṃśca kathayiṣyāmi yānyāṃstvaṃ pṛcchase'nagha

अरिष्टान्यत्र जातानि ज्ञातानि तानि मे नृप । भावि ते दुष्टचिह्नं च विज्ञायाहं समागतः

ariṣṭānyatra jātāni jñātāni tāni me nṛpa | bhāvi te duṣṭacihnaṃ ca vijñāyāhaṃ samāgataḥ

त्वदाश्रयेण वस्तुं मे वांच्छाऽस्ति नृपसत्तम । नृप उवाच । किंनिमित्तमरिष्टानि जायन्तेऽत्र महामुने

tvadāśrayeṇa vastuṃ me vāṃcchā'sti nṛpasattama | nṛpa uvāca | kiṃnimittamariṣṭāni jāyante'tra mahāmune

अग्रेऽपि कानि भावीनि सत्यमेव वदस्व मे। तव प्रतीतौ जातायां स्थापयिष्ये निजे गृहे

agre'pi kāni bhāvīni satyameva vadasva me| tava pratītau jātāyāṃ sthāpayiṣye nije gṛhe

वृत्तिं च कल्पयिष्यामि योगक्षेमकरीं तव । गणक उवाच । यावद्विनायकस्तेऽस्ति गृहे कश्यपनन्दनः

vṛttiṃ ca kalpayiṣyāmi yogakṣemakarīṃ tava | gaṇaka uvāca | yāvadvināyakaste'sti gṛhe kaśyapanandanaḥ

तावद्विघ्नानि जायन्ते यतो विघ्नाधिपस्तु सः । असंचारे वनं चैनं त्यक्त्वा याहि नृपात्मज

tāvadvighnāni jāyante yato vighnādhipastu saḥ | asaṃcāre vanaṃ cainaṃ tyaktvā yāhi nṛpātmaja

न भविष्यति विघ्नं ते नगरे वा गृहेऽपि च । अस्मिन् स्थिते जलं सर्वं नगरं प्लावयिष्यति

na bhaviṣyati vighnaṃ te nagare vā gṛhe'pi ca | asmin sthite jalaṃ sarvaṃ nagaraṃ plāvayiṣyati

तस्मिन्कथंचिन्नष्टे तु पर्वता वायुनोदिताः। चूर्णयिष्यन्ति नगरं नृप नास्त्यत्र संशयः

tasminkathaṃcinnaṣṭe tu parvatā vāyunoditāḥ| cūrṇayiṣyanti nagaraṃ nṛpa nāstyatra saṃśayaḥ

एतत्कथं न जानीषे पूर्वं नासन्नुपद्रवाः । राज्ञा विश्वसितव्यं नो कपटे लुब्धकेऽशुचौ

etatkathaṃ na jānīṣe pūrvaṃ nāsannupadravāḥ | rājñā viśvasitavyaṃ no kapaṭe lubdhake'śucau

2.18.20

अतिशूरे स्वोकटे च स्वात्मपातं प्रपश्यता । एते घ्नन्ति च राजानं राज्यकामा महाशयाः

atiśūre svokaṭe ca svātmapātaṃ prapaśyatā | ete ghnanti ca rājānaṃ rājyakāmā mahāśayāḥ

एतत् कथयितुं यातो ज्ञात्वा राज्यच्युतिं तव । हिताहितमवश्यं हि वक्तव्यं जानता नृपे

etat kathayituṃ yāto jñātvā rājyacyutiṃ tava | hitāhitamavaśyaṃ hi vaktavyaṃ jānatā nṛpe

विविच्य नृप मे वाक्यं यथेच्छसि तथा कुरु । क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं राजा तं पर्यभाषत

vivicya nṛpa me vākyaṃ yathecchasi tathā kuru | ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ rājā taṃ paryabhāṣata

राजोवाच । अतीतानागतज्ञानादुक्तं सर्वं त्वया मुने । मिथ्यैव भासते मह्यं तत्वज्ञाने प्रपंचवत्

rājovāca | atītānāgatajñānāduktaṃ sarvaṃ tvayā mune | mithyaiva bhāsate mahyaṃ tatvajñāne prapaṃcavat

त्वदुक्तप्रत्यये जाते दास्यामि वेतनं तव । न ज्ञातो बालकश्चायं त्वया गणकसत्तम्

tvaduktapratyaye jāte dāsyāmi vetanaṃ tava | na jñāto bālakaścāyaṃ tvayā gaṇakasattam

ब्रह्माणं कमलाकान्तमपरं शूलिनं हरम् । जनयिष्यति वांछा चेद् ब्रह्मांडानि बहूनि सः

brahmāṇaṃ kamalākāntamaparaṃ śūlinaṃ haram | janayiṣyati vāṃchā ced brahmāṃḍāni bahūni saḥ

यदि ते निश्चयो वाक्ये स्वकीये ब्राह्मणोत्तम । नयैनं गहनं घोरं त्यक्त्वैनं पुनरेहि च

yadi te niścayo vākye svakīye brāhmaṇottama | nayainaṃ gahanaṃ ghoraṃ tyaktvainaṃ punarehi ca

लोकद्वेषकृतोऽनेन निहता बलवत्तराः। स्वदेष्टारं कथमयं न जाने स्थापयिष्यति

lokadveṣakṛto'nena nihatā balavattarāḥ| svadeṣṭāraṃ kathamayaṃ na jāne sthāpayiṣyati

अनिष्टमस्य मनसि न वयं चिन्तितुं क्षमाः । अनेन नगरी राज्यं त्रातमुत्पाततो बहुः

aniṣṭamasya manasi na vayaṃ cintituṃ kṣamāḥ | anena nagarī rājyaṃ trātamutpātato bahuḥ

करोतीन्द्रमनिन्द्रं वाऽशक्तं शक्तं लघुम् गुरुम् । उच्चं नीचं तथा नीचमुच्चमीशमनीश्वरम्

karotīndramanindraṃ vā'śaktaṃ śaktaṃ laghum gurum | uccaṃ nīcaṃ tathā nīcamuccamīśamanīśvaram

2.18.30

संश्रुत्य वाणीं नृपतेर्गणकोऽभूद्रुषारुणः । राजानं पुनरारेभे वक्तुं किंचिदवाड्.मुख

saṃśrutya vāṇīṃ nṛpatergaṇako'bhūdruṣāruṇaḥ | rājānaṃ punarārebhe vaktuṃ kiṃcidavāḍ.mukha

मया तव हितं प्रोक्तमनिष्टं तव भासते । न जातु लंघयेत्कोऽपि भाविसृष्टुं तथेतरत्

mayā tava hitaṃ proktamaniṣṭaṃ tava bhāsate | na jātu laṃghayetko'pi bhāvisṛṣṭuṃ tathetarat

नृपते दर्शयैनं मे बालकं लक्षणानि ते । कथयिष्ये ततो बालान् सर्वानाकारयन्नृपः

nṛpate darśayainaṃ me bālakaṃ lakṣaṇāni te | kathayiṣye tato bālān sarvānākārayannṛpaḥ

अग्रे विनायकः प्राप्तो धावमानास्ततोऽखिलाः । गणकं स नमस्कृत्य पप्रच्छ कुत आगतः

agre vināyakaḥ prāpto dhāvamānāstato'khilāḥ | gaṇakaṃ sa namaskṛtya papraccha kuta āgataḥ

सामुद्रलक्षणज्ञोऽसि ज्योतिःशास्त्रविशारदः । भूतभाविभविष्यज्ञ वद मे भाग्यजं फलम्

sāmudralakṣaṇajño'si jyotiḥśāstraviśāradaḥ | bhūtabhāvibhaviṣyajña vada me bhāgyajaṃ phalam

क उवाच। सधैर्यं बालवाक्यं तदाकर्ण्य कपटी द्विजः । तर्कयामास मनसि कथं स्वस्ति गतिर्भवेत्

ka uvāca| sadhairyaṃ bālavākyaṃ tadākarṇya kapaṭī dvijaḥ | tarkayāmāsa manasi kathaṃ svasti gatirbhavet

अनेन निहता दुष्टा बलिनोऽनेकरूपिणः । शिशोर्हस्तं गृहीत्वा स वदति स्म शुभाशुभम्

anena nihatā duṣṭā balino'nekarūpiṇaḥ | śiśorhastaṃ gṛhītvā sa vadati sma śubhāśubham

चतुर्षु दिवसेषु त्वं कूपमध्ये पतिष्यसि । चेन्निर्गतः कथंच्चित्वं सिन्धौ मज्जनमेष्यसि

caturṣu divaseṣu tvaṃ kūpamadhye patiṣyasi | cennirgataḥ kathaṃccitvaṃ sindhau majjanameṣyasi

ततोऽपि जीवितश्चेत्तु ध्वान्तमग्नो भविष्यसि । ततोऽपिजीविते शैलस्त्वयि कोऽपि पतिष्यति

tato'pi jīvitaścettu dhvāntamagno bhaviṣyasi | tato'pijīvite śailastvayi ko'pi patiṣyati

महान्तौ कालपुरुषौ जीवन्तं भक्षयिष्यतः । एतान्यरिष्टानि तव भविष्यन्ति न संशयः

mahāntau kālapuruṣau jīvantaṃ bhakṣayiṣyataḥ | etānyariṣṭāni tava bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

2.18.40

प्रतीकारं ब्रवीम्यत्र निर्भयार्थं कुरुष्व तम् । ततोऽन्यत्र मयासार्थं याहि दिनचतुष्टयम्

pratīkāraṃ bravīmyatra nirbhayārthaṃ kuruṣva tam | tato'nyatra mayāsārthaṃ yāhi dinacatuṣṭayam

पुनरत्रानयिष्यामि शपथो मे तचाङ्घ्रिजः । निशम्य वाचं बालोऽसौ जगामान्तगृहं शनैः

punaratrānayiṣyāmi śapatho me tacāṅghrijaḥ | niśamya vācaṃ bālo'sau jagāmāntagṛhaṃ śanaiḥ

राज्ञो हस्तात् प्रगृहयाशु मुद्रिकां रत्ननिर्मिताम् । कृत्वा तां स्वकरे बालो वदति स्म द्विजं प्रति

rājño hastāt pragṛhayāśu mudrikāṃ ratnanirmitām | kṛtvā tāṃ svakare bālo vadati sma dvijaṃ prati

गणकाशु वद त्वं नो गतं वस्तु महत्तरम् । केन नीतं तदा प्राप्तं भूयात्ते प्रत्ययो भवेत्

gaṇakāśu vada tvaṃ no gataṃ vastu mahattaram | kena nītaṃ tadā prāptaṃ bhūyātte pratyayo bhavet

इत्युक्तः स तु बालेन विचार्य जनसंसदि । बभाण हास्यवदनो मुद्रिका यदि लभ्यते

ityuktaḥ sa tu bālena vicārya janasaṃsadi | babhāṇa hāsyavadano mudrikā yadi labhyate

ममैव यदि देया सा तदेदानीं ब्रवीम्यहम् । तथेति बालकेनोक्ते तवैव करगेति सा

mamaiva yadi deyā sā tadedānīṃ bravīmyaham | tatheti bālakenokte tavaiva karageti sā

इत्थमुक्तो जिह्मवेषधारिणा वाडवेन सा। तया मन्त्रितया बालो न्यवधीत्तं ह्रदि क्षणात्

itthamukto jihmaveṣadhāriṇā vāḍavena sā| tayā mantritayā bālo nyavadhīttaṃ hradi kṣaṇāt

स तया भिन्नहृदयो वज्राहत इवाचलः । निपपात धरापृष्ठे चालयन् वसुधां भृशम्

sa tayā bhinnahṛdayo vajrāhata ivācalaḥ | nipapāta dharāpṛṣṭhe cālayan vasudhāṃ bhṛśam

पतता तस्य देहेन चूर्णितं नगरं कियत् । काशिराजो जनाः सर्वे आश्चर्यं मेनिरे तदा

patatā tasya dehena cūrṇitaṃ nagaraṃ kiyat | kāśirājo janāḥ sarve āścaryaṃ menire tadā

जहर्षुर्देवता सर्वाः पुष्पवृष्टिं सुचक्रिरे । स्वर्गभूवाद्यघोषैर्द्यौर्व्याप्ताऽभूद् भूतलं तदा

jaharṣurdevatā sarvāḥ puṣpavṛṣṭiṃ sucakrire | svargabhūvādyaghoṣairdyaurvyāptā'bhūd bhūtalaṃ tadā

2.18.50

जना ऊचुः । कथं ज्ञातोऽनेन दुष्टो ब्राह्मणो ब्रह्मवेषभृत् । राज्ञाऽपि न कृतं दैवाद् वाक्यं तस्य दुरात्मनः

janā ūcuḥ | kathaṃ jñāto'nena duṣṭo brāhmaṇo brahmaveṣabhṛt | rājñā'pi na kṛtaṃ daivād vākyaṃ tasya durātmanaḥ

अयं बालो न मन्तव्यो भूभारहरणेऽमरः। अवतीर्णः कश्यपस्य गृहे ऽसौ करूणानिधिः

ayaṃ bālo na mantavyo bhūbhāraharaṇe'maraḥ| avatīrṇaḥ kaśyapasya gṛhe 'sau karūṇānidhiḥ

मुद्रिकाघातमात्रेण कथं प्राणान् जहौ बलि। इत्युक्त्वा पुपूजुः सर्वे नेमुस्तं तुष्टुवुर्जगुः

mudrikāghātamātreṇa kathaṃ prāṇān jahau bali| ityuktvā pupūjuḥ sarve nemustaṃ tuṣṭuvurjaguḥ

ददौ दानानि विप्रेभ्यो राजा राजीवलोचनः । द्विजचारण बन्दिभ्यो दीनेभ्यश्चाप्यनेकशः

dadau dānāni viprebhyo rājā rājīvalocanaḥ | dvijacāraṇa bandibhyo dīnebhyaścāpyanekaśaḥ

807

नागरान् मानयित्वा तान् विससर्ज ततः सभाम् । बालोऽपि बालकं रन्तुं ययौ पूर्ववदज्ञवत् ॥५४॥ (

nāgarān mānayitvā tān visasarja tataḥ sabhām | bālo'pi bālakaṃ rantuṃ yayau pūrvavadajñavat ||54|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते कपटि दैत्यवधो नामाष्टादशोध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite kapaṭi daityavadho nāmāṣṭādaśodhyāyaḥ

अध्याय १९ प्रारंभ – क उवाच । बालकेन हतं श्रुत्वा ब्राह्मणं वेषधारिणम् । नरान्तको महादैत्यो कूपकं कन्दरासुरम्

adhyāya 19 prāraṃbha – ka uvāca | bālakena hataṃ śrutvā brāhmaṇaṃ veṣadhāriṇam | narāntako mahādaityo kūpakaṃ kandarāsuram

प्रेषयामास बलिनं ब्रह्मलब्धवरं तदा । दत्वा बहूनि वस्त्राणि रत्नानि विविधानि च

preṣayāmāsa balinaṃ brahmalabdhavaraṃ tadā | datvā bahūni vastrāṇi ratnāni vividhāni ca

दैत्य उवाच । गच्छ तं सुमुहूर्तेन हन्तुं बालं तमाशुच । नानोपायैर्मारितानां कुरु तन्निष्कृतिं बलात्

daitya uvāca | gaccha taṃ sumuhūrtena hantuṃ bālaṃ tamāśuca | nānopāyairmāritānāṃ kuru tanniṣkṛtiṃ balāt

क उवाच । एवं तेन समाज्ञप्तावसुरौ कूपकन्दरौ । सेनया च सुरंगिण्या गव्यूतिं सम्प्रतस्थतुः

ka uvāca | evaṃ tena samājñaptāvasurau kūpakandarau | senayā ca suraṃgiṇyā gavyūtiṃ sampratasthatuḥ

निवृत्य सेनां च तत ईयतुर्भृश हर्षितौ । विचारं चक्रतुर्मार्गे कूपोऽहं कूपतामियाम्

nivṛtya senāṃ ca tata īyaturbhṛśa harṣitau | vicāraṃ cakraturmārge kūpo'haṃ kūpatāmiyām

बालो भवं क्रीडमानं मयि तं क्षिप यत्नतः । मंडूकरूपः कूपस्थो भक्षयिष्यामि तत्क्षणात्

bālo bhavaṃ krīḍamānaṃ mayi taṃ kṣipa yatnataḥ | maṃḍūkarūpaḥ kūpastho bhakṣayiṣyāmi tatkṣaṇāt

अन्तर्धानं करिष्यावः कृत्वा कार्यं महत्तरम् । एवं तौ निश्चितमती काशिराजपुरम् महत्

antardhānaṃ kariṣyāvaḥ kṛtvā kāryaṃ mahattaram | evaṃ tau niścitamatī kāśirājapuram mahat

प्रापतुरभवत् कोपो महान्नृप नृपाजिरे । कन्दरो बालरूपोऽभूद्रन्तुं तेषु मनो दधे

prāpaturabhavat kopo mahānnṛpa nṛpājire | kandaro bālarūpo'bhūdrantuṃ teṣu mano dadhe

राजाऽथ ददृशे कूपं सुजलम् तं जहर्ष च । यावत् पश्यति मध्येऽसौ मंडूकं तं ददर्श ह

rājā'tha dadṛśe kūpaṃ sujalam taṃ jaharṣa ca | yāvat paśyati madhye'sau maṃḍūkaṃ taṃ dadarśa ha

नदन्तं मंजुलाम् वाणीं पीतवर्णं भयानकम् । कन्दरो बालमध्यस्थो जगाद तं विनायकम् ।। 2.19.१

nadantaṃ maṃjulām vāṇīṃ pītavarṇaṃ bhayānakam | kandaro bālamadhyastho jagāda taṃ vināyakam || 2.19.1

बहिर्याहि महाबाहो पश्य कूपं मनोहरम् । ददर्श कूपं बालैः स बहिरागत्य तत्क्षणात् ।। १

bahiryāhi mahābāho paśya kūpaṃ manoharam | dadarśa kūpaṃ bālaiḥ sa bahirāgatya tatkṣaṇāt || 1

अत्यन्तं सुन्दरं दृष्ट्वा तं कूपं बालकैः सह । चिक्रीडे विविधैर्भावैर्नाना निलयनैरपि ।। १

atyantaṃ sundaraṃ dṛṣṭvā taṃ kūpaṃ bālakaiḥ saha | cikrīḍe vividhairbhāvairnānā nilayanairapi || 1

मध्याह्ने जलमध्यस्थाः सिषिंचुस्ते परस्परम् । मज्जनोन्मज्जनं चक्रु कारयन्तः परस्परम् ।। १

madhyāhne jalamadhyasthāḥ siṣiṃcuste parasparam | majjanonmajjanaṃ cakru kārayantaḥ parasparam || 1

उड्डानम् जलमध्ये ते दूरादागत्य चक्रिरे । एवं रमित्वा ते तत्र गृहान् गन्तुम् समुद्यताः

uḍḍānam jalamadhye te dūrādāgatya cakrire | evaṃ ramitvā te tatra gṛhān gantum samudyatāḥ

तावद्विनायकोऽपश्यज्जलमध्ये निजं वपुः । जानंस्तर्तुं जले सर्वान् पश्यन्नासीद्बहिः पुरा

tāvadvināyako'paśyajjalamadhye nijaṃ vapuḥ | jānaṃstartuṃ jale sarvān paśyannāsīdbahiḥ purā

तावन्नुनोद तम् दुष्टो जलमध्ये स कन्दरः । अगाधं तज्जलं ज्ञात्वा लोडयामास लीलया

tāvannunoda tam duṣṭo jalamadhye sa kandaraḥ | agādhaṃ tajjalaṃ jñātvā loḍayāmāsa līlayā

स्वेच्छया रमणो लक्ष्म्या क्षीराब्धिमिव वाडवः । अधो याति मुहूर्तम् स उपरिष्टात्तथैव च

svecchayā ramaṇo lakṣmyā kṣīrābdhimiva vāḍavaḥ | adho yāti muhūrtam sa upariṣṭāttathaiva ca

मायामास्थाय स गणो मज्जितुं समजायत । चरणौ हस्तकमले चिक्षेप बहुधा शिशुः ।। १ ८। । लुलुपुः सर्वशो बालास्तावत्तेन धृतो बलात् । चरणे कन्दरो नीतस्तत्कूप तलमादरात् ।। १

māyāmāsthāya sa gaṇo majjituṃ samajāyata | caraṇau hastakamale cikṣepa bahudhā śiśuḥ || 1 8| | lulupuḥ sarvaśo bālāstāvattena dhṛto balāt | caraṇe kandaro nītastatkūpa talamādarāt || 1

अमज्जयद्बलात् तं च मुंच मुंचेति सोऽब्रवीत् । विनायकोऽपि तम् प्रोचे मुंचमुंचेति मामपि ।।2.19.२

amajjayadbalāt taṃ ca muṃca muṃceti so'bravīt | vināyako'pi tam proce muṃcamuṃceti māmapi ||2.19.2

उभौ समबलौ तौ तु मज्जनोन्मज्जने रतौ । हिरण्यकशिपुर्लक्ष्मी नृसिंहाविव दुर्धरौ ।।२

ubhau samabalau tau tu majjanonmajjane ratau | hiraṇyakaśipurlakṣmī nṛsiṃhāviva durdharau ||2

अधस्थाद्बहुकालं तौ गतौ ज्ञात्वाऽखिलार्भकाः । चक्रुरार्तस्वरं दुष्टं मृतो बाल इति स्फुटम्

adhasthādbahukālaṃ tau gatau jñātvā'khilārbhakāḥ | cakrurārtasvaraṃ duṣṭaṃ mṛto bāla iti sphuṭam

अपशब्दं तथा श्रुत्वा ययुः स्त्रीवृद्धबालकाः । काशिराजोऽपि चुक्रोश किं कार्यमिति चाब्रवीत् । ।२

apaśabdaṃ tathā śrutvā yayuḥ strīvṛddhabālakāḥ | kāśirājo'pi cukrośa kiṃ kāryamiti cābravīt | |2

अगाधनीरे कूपेऽस्मिन् कथं जीवेत्स बालकः । कोऽप्यूचे चापरः प्राह शीघ्रं निःसारितो यदि

agādhanīre kūpe'smin kathaṃ jīvetsa bālakaḥ | ko'pyūce cāparaḥ prāha śīghraṃ niḥsārito yadi

उपायो भविता कश्चिज्जीवमायास्य निश्चितम् । येन यत्प्रार्थ्यते दास्ये तदस्मै जीवितं स्वकम्

upāyo bhavitā kaścijjīvamāyāsya niścitam | yena yatprārthyate dāsye tadasmai jīvitaṃ svakam

निष्काश्यतां बहिर्बालो वेगेन च बलेन च । इति राजवचः श्रुत्वा कूपमध्ये गताश्रयः

niṣkāśyatāṃ bahirbālo vegena ca balena ca | iti rājavacaḥ śrutvā kūpamadhye gatāśrayaḥ

मग्नास्ते दैत्यकृतया मायया नापरो जनः । अवतर्तुं मनश्चक्रे ततो राजा शुशोच तम्

magnāste daityakṛtayā māyayā nāparo janaḥ | avatartuṃ manaścakre tato rājā śuśoca tam

राजोवाच । किं मयाऽकारि दुरितं येन मे दुःखमीदृशम् । कथं बालो मयाऽऽनीतः सुखार्थं दुःखदोभवत् ।।२८। । दर्शयिष्ये कथं तस्य पितृभ्यां मुखमेव च । जनाय वा कथमिदं कथमस्य मृतिर्भवेत् ।।२

rājovāca | kiṃ mayā'kāri duritaṃ yena me duḥkhamīdṛśam | kathaṃ bālo mayā''nītaḥ sukhārthaṃ duḥkhadobhavat ||28| | darśayiṣye kathaṃ tasya pitṛbhyāṃ mukhameva ca | janāya vā kathamidaṃ kathamasya mṛtirbhavet ||2

निरस्तान्यत् अरिष्टानि महान्ति बालकेन ह । कथमस्म वशं यातो न जाने देवचेष्टितम् ।।2.19.३

nirastānyat ariṣṭāni mahānti bālakena ha | kathamasma vaśaṃ yāto na jāne devaceṣṭitam ||2.19.3

एवं सर्वेषु शोचत्सु स्त्रीवृद्धबालकेषु च । मंडूकरूपी कूपस्थो व्यादाय मुखमास्थितः ।।३

evaṃ sarveṣu śocatsu strīvṛddhabālakeṣu ca | maṃḍūkarūpī kūpastho vyādāya mukhamāsthitaḥ ||3

तावदेवागतो बालो नोदितः कन्दरेण सः । तेनापि नोदितो दैत्यो दैत्यास्ये न्यपतत्खलः

tāvadevāgato bālo noditaḥ kandareṇa saḥ | tenāpi nodito daityo daityāsye nyapatatkhalaḥ

भक्षयामास कूपस्तं मत्स्यो मत्स्यभिवालघुः । गिलितो बाल इति स निजरूपं समास्थितः

bhakṣayāmāsa kūpastaṃ matsyo matsyabhivālaghuḥ | gilito bāla iti sa nijarūpaṃ samāsthitaḥ

कूपोऽपि गगनस्पर्धां चक्रे श्लाघ्यां यशीर्जिताम् । सर्वेषामेव दैत्यानामानृण्यं गतवानहम्

kūpo'pi gaganaspardhāṃ cakre ślāghyāṃ yaśīrjitām | sarveṣāmeva daityānāmānṛṇyaṃ gatavānaham

इत्युज्जहर्ष मनसा मत्वा देवमविक्रमम् । कन्दरस्तु रुषाविष्टो विदार्यास्य महोदरम्

ityujjaharṣa manasā matvā devamavikramam | kandarastu ruṣāviṣṭo vidāryāsya mahodaram

निर्गम्य वेगमास्थाय स बालोऽन्तर्हितः क्षणात् । विदारितं मे जठरमिति कूपोऽपि कन्दरम्

nirgamya vegamāsthāya sa bālo'ntarhitaḥ kṣaṇāt | vidāritaṃ me jaṭharamiti kūpo'pi kandaram

अदशत् कंठदेशे स जीवग्राहं रुषा तदा । एवं परस्पर वधात् पतितौ विह्वलो भृशम्

adaśat kaṃṭhadeśe sa jīvagrāhaṃ ruṣā tadā | evaṃ paraspara vadhāt patitau vihvalo bhṛśam

पादहस्तावमर्देन चूर्णितं नगरम् कियत् । यथा सुन्दोपसुन्दौ तु परस्पर वधान् मृतौ

pādahastāvamardena cūrṇitaṃ nagaram kiyat | yathā sundopasundau tu paraspara vadhān mṛtau

परस्परवधात्तद्वन् मृतौ तौ कूपकन्दरौ । राजभृत्यैरपाकृष्य त्यक्तौ तौ नगराद्बहिः

parasparavadhāttadvan mṛtau tau kūpakandarau | rājabhṛtyairapākṛṣya tyaktau tau nagarādbahiḥ

2.19.40

तत्क्षणादजिरे कूपो पिदधे स विनायकः । ददृशे पूर्ववत् क्रीडन् सर्वबालयुतो जनैः

tatkṣaṇādajire kūpo pidadhe sa vināyakaḥ | dadṛśe pūrvavat krīḍan sarvabālayuto janaiḥ

अध्यायाः ०१६-०२० (cont. 2)

आश्चर्यं मेनिरे तत्र बाला राजा जना अपि । ऊचुः परस्परं केचित् कापट्यं येन युज्यते

āścaryaṃ menire tatra bālā rājā janā api | ūcuḥ parasparaṃ kecit kāpaṭyaṃ yena yujyate

आमूलान् नश्यते सोऽथ स्वयमेव न संशयः । पतंगो दीपनाशार्थमायाति नश्यते यथा

āmūlān naśyate so'tha svayameva na saṃśayaḥ | pataṃgo dīpanāśārthamāyāti naśyate yathā

अस्य चालयितुं शक्तो न स्यात्कालोऽपि रोम च । दृष्टं बहुविधं चास्य सामर्थ्यमवतारिणः

asya cālayituṃ śakto na syātkālo'pi roma ca | dṛṣṭaṃ bahuvidhaṃ cāsya sāmarthyamavatāriṇaḥ

जेतुमीशं गतः कामः स्वयं भस्मत्वमागतः । काशिराजस्तु तच्छ्रुत्वा सत्यंसत्यमिति ब्रुवन्

jetumīśaṃ gataḥ kāmaḥ svayaṃ bhasmatvamāgataḥ | kāśirājastu tacchrutvā satyaṃsatyamiti bruvan

ददौ दानानि विप्रेभ्यो विससर्ज प्रपूज्य तान् । विनायकं नमस्कृत्य गता लोका निजान् गृहान्

dadau dānāni viprebhyo visasarja prapūjya tān | vināyakaṃ namaskṛtya gatā lokā nijān gṛhān

केचिदालिंग्य तं बालं ययूराज्ञा प्रपूजितम् । देवाश्च पुष्पवर्षाणि मुमुचुस्तुष्टुवुर्जनाः

kecidāliṃgya taṃ bālaṃ yayūrājñā prapūjitam | devāśca puṣpavarṣāṇi mumucustuṣṭuvurjanāḥ

क उवाच । एवं न ज्ञायते ब्रह्मन् कार्याकार्यं मरुद्बलम् । मायारस्वरूपं पुंभाग्यं राक्षसाचरणं मुने

ka uvāca | evaṃ na jñāyate brahman kāryākāryaṃ marudbalam | māyārasvarūpaṃ puṃbhāgyaṃ rākṣasācaraṇaṃ mune

855

अवतारगुणा वापि न ज्ञेया परमात्मनः।।४८।। (

avatāraguṇā vāpi na jñeyā paramātmanaḥ||48|| (

इति गणेश पुराणे क्रीडाखंडे कूपकन्दरवधोनामैकोनविंशतितमोऽध्यायः

iti gaṇeśa purāṇe krīḍākhaṃḍe kūpakandaravadhonāmaikonaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय २० प्रारंभ :- व्यास उवाच । काशिराजगृहे ब्रह्मन् विवाहः स कदाऽभवत् । तन्ममाचक्ष्व भगवन् विस्तराच्चतुरानन

adhyāya 20 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | kāśirājagṛhe brahman vivāhaḥ sa kadā'bhavat | tanmamācakṣva bhagavan vistarāccaturānana

क उवाच । एकैकं नश्यतेऽरिष्टमपरं याति वै पुनः । अस्मिन्नष्टे करिष्यामीत्येवं यावद्विचार्यते

ka uvāca | ekaikaṃ naśyate'riṣṭamaparaṃ yāti vai punaḥ | asminnaṣṭe kariṣyāmītyevaṃ yāvadvicāryate

कूपे च कन्दरे नष्टे त्रयोऽप्यन्ये उदीरिताः । अन्धकोऽम्भासुरस्तुंगो राक्षसाः क्रूरदर्शनाः

kūpe ca kandare naṣṭe trayo'pyanye udīritāḥ | andhako'mbhāsurastuṃgo rākṣasāḥ krūradarśanāḥ

जिघांसया गता बालं ततो युद्धमवर्तत । श्रुत्वा येषां तु संग्रामम् ब्रह्माद्याः प्रापलन् भयात्

jighāṃsayā gatā bālaṃ tato yuddhamavartata | śrutvā yeṣāṃ tu saṃgrāmam brahmādyāḥ prāpalan bhayāt

दिग्गजा मर्दिता यैस्तु विबुधानां तु का कथा। कदायं कश्यपसुतो भविता दृष्टिगोचरः

diggajā marditā yaistu vibudhānāṃ tu kā kathā| kadāyaṃ kaśyapasuto bhavitā dṛṣṭigocaraḥ

नाशयामोऽनेकधा तमिति व्यवसिता भृशम् । यावन्तः प्रेषिता वीरास्तावन्तो निधनं गताः

nāśayāmo'nekadhā tamiti vyavasitā bhṛśam | yāvantaḥ preṣitā vīrāstāvanto nidhanaṃ gatāḥ

वयमेनं हनिष्यामोऽजित्वा यामो न वै गृहान् । वह्निरूपं समास्थाय दाहयामो मुनेः सुतम्

vayamenaṃ haniṣyāmo'jitvā yāmo na vai gṛhān | vahnirūpaṃ samāsthāya dāhayāmo muneḥ sutam

अन्धकस्त्वब्रवीत्तत्र तमसा व्याप्य खं दिशः । अन्धकारं करिष्यामि धरायामथ सर्वतः

andhakastvabravīttatra tamasā vyāpya khaṃ diśaḥ | andhakāraṃ kariṣyāmi dharāyāmatha sarvataḥ

ततः परस्परदृशिर्न स्यात्तेषां कदाचन । अम्भासुरोऽब्रवीत्तत्र महीं सर्वां जलेन ह

tataḥ parasparadṛśirna syātteṣāṃ kadācana | ambhāsuro'bravīttatra mahīṃ sarvāṃ jalena ha

2.20.10

आपुरं प्लावयिष्यामि समन्तान्न गतिर्भवेत् । तुंगोऽब्रवीदहं तुंगो गिरिर्भूत्वा पुरीं तु ताम्

āpuraṃ plāvayiṣyāmi samantānna gatirbhavet | tuṃgo'bravīdahaṃ tuṃgo girirbhūtvā purīṃ tu tām

आलोड्य चूर्णयिष्यामि सपक्ष इव पर्वतः । अन्धकारे जले वह्नौ पर्वते सर्वतः स्थिते

āloḍya cūrṇayiṣyāmi sapakṣa iva parvataḥ | andhakāre jale vahnau parvate sarvataḥ sthite

कोऽपि गन्तुं न शक्नोति कथं बालो गमिष्यति । एवं निश्चितसंकल्पा जगर्जुस्ते त्रयो भृशम्

ko'pi gantuṃ na śaknoti kathaṃ bālo gamiṣyati | evaṃ niścitasaṃkalpā jagarjuste trayo bhṛśam

तेषां गर्जितशब्देन कम्पितं भुवनत्रयम् । तत्यजुर्निजवेलान्तं सागराः क्षुभितोदकाः

teṣāṃ garjitaśabdena kampitaṃ bhuvanatrayam | tatyajurnijavelāntaṃ sāgarāḥ kṣubhitodakāḥ

ततो रविं समाच्छाद्य तस्थौ तत्रान्धकासुरः । अन्धकारे महाघोरे न प्राज्ञायत किंचन

tato raviṃ samācchādya tasthau tatrāndhakāsuraḥ | andhakāre mahāghore na prājñāyata kiṃcana

अकस्माद्रजनी प्राप्ता व्यवसायपरैर्जनैः । स्नानासक्तैर्जपासक्तेर्होमासक्तैर्नृभिस्तदा

akasmādrajanī prāptā vyavasāyaparairjanaiḥ | snānāsaktairjapāsakterhomāsaktairnṛbhistadā

तपःसु वेदघोषेषु विवाहोपनयादिषु । कीर्तनेषु पुराणेषु द्विजदेवार्चनादिषु

tapaḥsu vedaghoṣeṣu vivāhopanayādiṣu | kīrtaneṣu purāṇeṣu dvijadevārcanādiṣu

सक्तैर्नानाविधैर्लोकेर्निशा प्राप्ता व्रतादिषु । जजल्पुः किमु विन्ध्योऽयं रुणद्धि सूर्यमंडलम्

saktairnānāvidhairlokerniśā prāptā vratādiṣu | jajalpuḥ kimu vindhyo'yaṃ ruṇaddhi sūryamaṃḍalam

अथवा प्रलयो भावी वोपरागः समागतः । सभायामूचुरासीनं राजानमिति पंडिताः

athavā pralayo bhāvī voparāgaḥ samāgataḥ | sabhāyāmūcurāsīnaṃ rājānamiti paṃḍitāḥ

तर्कयन्ति यावदेव गावोऽगुः स्वगृहान्तरम् । असंभावितवेलासु चक्रुर्दीपान् गृहे गृहे

tarkayanti yāvadeva gāvo'guḥ svagṛhāntaram | asaṃbhāvitavelāsu cakrurdīpān gṛhe gṛhe

2.20.20

कथमस्तमितिर्जाता न पाको न च भोजनम् । व्यस्मयन्त तदा नार्यो दुदुहुर्गाश्च काश्चन

kathamastamitirjātā na pāko na ca bhojanam | vyasmayanta tadā nāryo duduhurgāśca kāścana

दीपिकाभिः काष्ठदीपैर्व्यवहारं जनास्तदा । चक्रुर्दुःखेन कार्याणि वाणिजो ब्राह्मणादयः

dīpikābhiḥ kāṣṭhadīpairvyavahāraṃ janāstadā | cakrurduḥkhena kāryāṇi vāṇijo brāhmaṇādayaḥ

सेवकानां महानन्दः कामिनां चाभवत्तदा। सालसानां प्रसुप्तानां निद्रालूनां तथैव च

sevakānāṃ mahānandaḥ kāmināṃ cābhavattadā| sālasānāṃ prasuptānāṃ nidrālūnāṃ tathaiva ca

एवं कृते चान्धकेन नाम्ना चाम्भासुरस्तदा । मेघरूपेण ववृषे धारा हस्तिकरोपमाः

evaṃ kṛte cāndhakena nāmnā cāmbhāsurastadā | megharūpeṇa vavṛṣe dhārā hastikaropamāḥ

शम्पाप्रकाशतो लोकाः क्षणमीक्षां प्रचक्रिरे । जलधारा भयात्सर्वे गृहमध्ये स्थिरास्तदा

śampāprakāśato lokāḥ kṣaṇamīkṣāṃ pracakrire | jaladhārā bhayātsarve gṛhamadhye sthirāstadā

प्रासादा न्यपतन्केचिद् गृहाणां भित्तिका अपि । अन्तः केचिद्बहिः केचिन्मृता जनचयास्तदा

prāsādā nyapatankecid gṛhāṇāṃ bhittikā api | antaḥ kecidbahiḥ kecinmṛtā janacayāstadā

झंझावात हता वक्षा पतिता धरणीतले । सौदामिनीभिर्निर्दग्धा द्रुमा गृहचया बहू

jhaṃjhāvāta hatā vakṣā patitā dharaṇītale | saudāminībhirnirdagdhā drumā gṛhacayā bahū

उत्तीराभिर्नदीभिः सा समुद्रैरिव संप्लुता । नगरी सर्वलोकाढ्या सर्वसत्वसमाकुला

uttīrābhirnadībhiḥ sā samudrairiva saṃplutā | nagarī sarvalokāḍhyā sarvasatvasamākulā

क उवाच । प्रलयं दैत्यमायां च ज्ञात्वा स करुणाकरः । विनायकोऽकरोन्माया बलेन वटमुच्चकैः

ka uvāca | pralayaṃ daityamāyāṃ ca jñātvā sa karuṇākaraḥ | vināyako'karonmāyā balena vaṭamuccakaiḥ

निर्ममे तत्क्षणादेक लतागुल्मैः सुशोभितम् । शतयोजन विस्तीर्णं जटाशाखा समन्वितम्

nirmame tatkṣaṇādeka latāgulmaiḥ suśobhitam | śatayojana vistīrṇaṃ jaṭāśākhā samanvitam

2.20.30

पक्षिरूपेण तत्रासौ स्थितो गगनलेहिनी । पक्षौ भूमौ प्रतिष्ठाप्य स्पृशं च शिरसा नमः

pakṣirūpeṇa tatrāsau sthito gaganalehinī | pakṣau bhūmau pratiṣṭhāpya spṛśaṃ ca śirasā namaḥ

प्रकाशयामास पुरीं पीत्वा चंच्वा जलं महत् । करेणाशोषयद्वन्य करीव पल्वलोदकम्

prakāśayāmāsa purīṃ pītvā caṃcvā jalaṃ mahat | kareṇāśoṣayadvanya karīva palvalodakam

जना हर्धाद्धि जगदुर्गतो विघ्नो गतं जलम् । गतेऽन्धकारे ददृशुर्वटं सान्द्रतरं च तम्

janā hardhāddhi jagadurgato vighno gataṃ jalam | gate'ndhakāre dadṛśurvaṭaṃ sāndrataraṃ ca tam

पक्षिणं चाद्भुताकारं न दृष्टं न च वै श्रुतम् । सर्वे जना ययुस्तत्र न्यग्रोधे स्थातुमुत्सुकाः

pakṣiṇaṃ cādbhutākāraṃ na dṛṣṭaṃ na ca vai śrutam | sarve janā yayustatra nyagrodhe sthātumutsukāḥ

अश्वैर्गजैरथैरुष्ट्रैः शिबिकाभिर्नृभिस्तु तैः । स्त्रीभिर्दासैः काशिराजो वटस्याधः समाययौ

aśvairgajairathairuṣṭraiḥ śibikābhirnṛbhistu taiḥ | strībhirdāsaiḥ kāśirājo vaṭasyādhaḥ samāyayau

पशवः सारमेयाश्च बिडाला वन गोचराः। विनायकप्रभावेण न वृष्टिस्तत्र नो तमः

paśavaḥ sārameyāśca biḍālā vana gocarāḥ| vināyakaprabhāveṇa na vṛṣṭistatra no tamaḥ

चक्रुः सर्वे पूर्ववत्ते वर्णाः कर्म यथाविधि । पौराः सद्व्यवसायेषु समसज्जन्त पूर्ववत्

cakruḥ sarve pūrvavatte varṇāḥ karma yathāvidhi | paurāḥ sadvyavasāyeṣu samasajjanta pūrvavat

सर्वेषां रक्षणं कर्तुं पक्षिरूपमधारयत् । जगदीशो गणेशो नु न जानीमोऽत्र किंचन

sarveṣāṃ rakṣaṇaṃ kartuṃ pakṣirūpamadhārayat | jagadīśo gaṇeśo nu na jānīmo'tra kiṃcana

विस्तार्य पक्षान् वृष्टिं यो न्यषेधीद्दैत्य कारिताम् । वृष्टिं सोल्कां सकरकां स्वयं सेहे सुखेन सः

vistārya pakṣān vṛṣṭiṃ yo nyaṣedhīddaitya kāritām | vṛṣṭiṃ solkāṃ sakarakāṃ svayaṃ sehe sukhena saḥ

इति लोकास्तर्कयित्वा स्थिता निर्व्याकुलास्तदा । एकादशगता घस्रा एवं तत्र स्थितस्य च

iti lokāstarkayitvā sthitā nirvyākulāstadā | ekādaśagatā ghasrā evaṃ tatra sthitasya ca

2.20.40

नाज्ञासीत् कोऽपि चरितं विनायक कृतं द्विज । दृष्ट्वा विनायकं बालं क्रीडन्तं बालयूथगम्

nājñāsīt ko'pi caritaṃ vināyaka kṛtaṃ dvija | dṛṣṭvā vināyakaṃ bālaṃ krīḍantaṃ bālayūthagam

ततो दैत्यो क्षीणशक्ती निश्चेष्टौ समपद्यताम् । तुंगो जगर्ज बहुधा नादयन् प्रदिशो दिशः

tato daityo kṣīṇaśaktī niśceṣṭau samapadyatām | tuṃgo jagarja bahudhā nādayan pradiśo diśaḥ

गिरिरूपं समास्थाय हनिष्ये पक्षिणं क्षणात् । ब्रुवन्नेवं बभूवाशु पर्वतो भूत्तदैव सः

girirūpaṃ samāsthāya haniṣye pakṣiṇaṃ kṣaṇāt | bruvannevaṃ babhūvāśu parvato bhūttadaiva saḥ

सरोनदी समायुक्तः पंचयोजन विस्तृतः । दिव्योषधीभिर्दीप्ताभिर्भासयन् गगनं दिशः

saronadī samāyuktaḥ paṃcayojana vistṛtaḥ | divyoṣadhībhirdīptābhirbhāsayan gaganaṃ diśaḥ

नानापक्षिसमायुक्तो वाडवाश्रममंडितः । सपक्षं पर्वतं दृष्ट्वा पतमानं स पक्षिराट्

nānāpakṣisamāyukto vāḍavāśramamaṃḍitaḥ | sapakṣaṃ parvataṃ dṛṣṭvā patamānaṃ sa pakṣirāṭ

उड्डीय परिबभ्राम वारयामास तज्जलम् । घूर्णयन् पक्षवातेन जंगमाजंगमम् जगत्

uḍḍīya paribabhrāma vārayāmāsa tajjalam | ghūrṇayan pakṣavātena jaṃgamājaṃgamam jagat

प्रस्थानिपतिता भूमौ पर्वतानामितस्ततः । चंच्वा दध्रे स तुंगाद्रिं काश्यपिः फणिनं यथा

prasthānipatitā bhūmau parvatānāmitastataḥ | caṃcvā dadhre sa tuṃgādriṃ kāśyapiḥ phaṇinaṃ yathā

सह तेनाभ्रमन् खेऽसौ लक्षयन् दानवावुभौ । अन्धकं चरणैकेन परेणाम्भासुरं च सः

saha tenābhraman khe'sau lakṣayan dānavāvubhau | andhakaṃ caraṇaikena pareṇāmbhāsuraṃ ca saḥ

अतिक्रम्य भुवर्लोकमियाय स महाखगः । अतिभ्रमणखिन्नास्ते तप्ताश्च सूर्यरश्मिभिः

atikramya bhuvarlokamiyāya sa mahākhagaḥ | atibhramaṇakhinnāste taptāśca sūryaraśmibhiḥ

निपेतुर्व्यसवो भूमौ त्रयः पर्वतसन्निभाः। पतन्तश्चूर्णयामासुर्वनान्युपवनानि च

nipeturvyasavo bhūmau trayaḥ parvatasannibhāḥ| patantaścūrṇayāmāsurvanānyupavanāni ca

2.20.50

द्रष्टुं दैत्यशरीराणि स्त्रीबालसहिता जनाः । ययुस्ते नगराभ्याशे वीक्ष्याश्चर्यं परं ययुः

draṣṭuṃ daityaśarīrāṇi strībālasahitā janāḥ | yayuste nagarābhyāśe vīkṣyāścaryaṃ paraṃ yayuḥ

खंडानि तच्छरीराणां गंडशैला इवाबभुः । निरस्य मायां दैत्यानां ततो लोका विसिष्मिरे

khaṃḍāni taccharīrāṇāṃ gaṃḍaśailā ivābabhuḥ | nirasya māyāṃ daityānāṃ tato lokā visiṣmire

वटं तम् देवरूपेण ददृशुर्न च वै पुनः । अन्तर्हिते वटे पक्षिरूपं तत्याज सोऽर्भकः

vaṭaṃ tam devarūpeṇa dadṛśurna ca vai punaḥ | antarhite vaṭe pakṣirūpaṃ tatyāja so'rbhakaḥ

ततो विनायकं बालं काशिराजो लिलिंग ह । पृष्ट्वा कुशलसंप्रश्नं नागराश्च नृपाश्च तम्

tato vināyakaṃ bālaṃ kāśirājo liliṃga ha | pṛṣṭvā kuśalasaṃpraśnaṃ nāgarāśca nṛpāśca tam

पुपूजः परमप्रीत्या विघ्ननाशं विनायकम् । प्रशशंसुर्मुदा देवम् कश्यपस्य सुतं जना

pupūjaḥ paramaprītyā vighnanāśaṃ vināyakam | praśaśaṃsurmudā devam kaśyapasya sutaṃ janā

न जानीमो वयं देवं मायां दैत्यकृतां पराम् । सामर्थ्यं ते गुणांश्चापि यत्र वेदा विकुंठिता

na jānīmo vayaṃ devaṃ māyāṃ daityakṛtāṃ parām | sāmarthyaṃ te guṇāṃścāpi yatra vedā vikuṃṭhitā

लीलया रक्षितः सर्वे मोचिता बहुसंकटात् । वातागता विनाशं च उत्पाताश्चैव वृष्टयः

līlayā rakṣitaḥ sarve mocitā bahusaṃkaṭāt | vātāgatā vināśaṃ ca utpātāścaiva vṛṣṭayaḥ

भाति बिम्बं रवेः सम्यगन्धकारे गते लयम् । मनांसि सर्वलोकांना प्रसन्नानि मुदा तदा

bhāti bimbaṃ raveḥ samyagandhakāre gate layam | manāṃsi sarvalokāṃnā prasannāni mudā tadā

नद्यः प्रसन्नसलिलाः सर्वमासीद्यथा पुरा । ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवदेवे विनायके

nadyaḥ prasannasalilāḥ sarvamāsīdyathā purā | vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devadeve vināyake

नानावाद्यनिनादैस्तेऽलंकृतं पुरमाविशन् । ददुर्दानानि विप्रेभ्यो देवो नः प्रीयतामिती

nānāvādyaninādaiste'laṃkṛtaṃ puramāviśan | dadurdānāni viprebhyo devo naḥ prīyatāmitī

915

शान्तिहोमं विधायासौ नृपोऽदाद् गोधनं बहु । विसृज्य सर्वान् बुभुजे विनायकयुतो नृपः ॥२.२०.६०॥ (

śāntihomaṃ vidhāyāsau nṛpo'dād godhanaṃ bahu | visṛjya sarvān bubhuje vināyakayuto nṛpaḥ ||2.20.60|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते दैत्यत्रयवधोनाम विंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite daityatrayavadhonāma viṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०२१-०२५

अध्याय २१ प्रारंभ :- क उवाच । शृणु द्विज महाश्चर्यं कथ्यमानं मया तव । विनायकस्य चरितं सर्वपापहरं नृणाम्

adhyāya 21 prāraṃbha :- ka uvāca | śṛṇu dvija mahāścaryaṃ kathyamānaṃ mayā tava | vināyakasya caritaṃ sarvapāpaharaṃ nṛṇām

अम्भासुरस्य यो मूर्धा स गतो निजमन्दिरम् । भ्रमराया निरैक्षिष्ट सखी सा तां न्यबोधयत्

ambhāsurasya yo mūrdhā sa gato nijamandiram | bhramarāyā niraikṣiṣṭa sakhī sā tāṃ nyabodhayat

प्रसुप्तां कांचने तप्ते सोत्थायांगणमाययौ । पौत्रं शिरो निरीक्ष्यैव मूर्छिता पतिता भुवि

prasuptāṃ kāṃcane tapte sotthāyāṃgaṇamāyayau | pautraṃ śiro nirīkṣyaiva mūrchitā patitā bhuvi

निघ्नती निजवक्षः सा कराभ्यां शोकनिर्भरा । निपतत् भूषणा खिन्ना नागामृष्टेव पद्मिनी

nighnatī nijavakṣaḥ sā karābhyāṃ śokanirbharā | nipatat bhūṣaṇā khinnā nāgāmṛṣṭeva padminī

विभिन्नवलया छिन्न कूर्पासा तनुमध्यमा । दृश्यादृश्य महद्गात्रा लुंठती भुवि विह्वला

vibhinnavalayā chinna kūrpāsā tanumadhyamā | dṛśyādṛśya mahadgātrā luṃṭhatī bhuvi vihvalā

निषिध्यमाना सखिभिर्भ्रातृभिः स्वजनैरपि। त्रिमुहूर्तेः प्रबुद्धा सा किंचिद् वक्तुं प्रचक्रमे

niṣidhyamānā sakhibhirbhrātṛbhiḥ svajanairapi| trimuhūrteḥ prabuddhā sā kiṃcid vaktuṃ pracakrame

उत्थाय च कराभ्यां तु निजघान पुनः शिरः । भ्रमर्युवाच । येनेयं पृथिवी सर्वा त्रासिता सामरावती

utthāya ca karābhyāṃ tu nijaghāna punaḥ śiraḥ | bhramaryuvāca | yeneyaṃ pṛthivī sarvā trāsitā sāmarāvatī

मूर्ध्ना सहस्रं शेषस्य भ्रूकटाक्षेन कम्पितम् । येन राज्येऽभिषिक्तौ तौ देवान्तक नरान्तकौ

mūrdhnā sahasraṃ śeṣasya bhrūkaṭākṣena kampitam | yena rājye'bhiṣiktau tau devāntaka narāntakau

यस्य क्ष्वेडितमात्रेण रोदसी कम्पिता भृशम्। स कथं पतितः कुत्र निहतः केन वा सुतः

yasya kṣveḍitamātreṇa rodasī kampitā bhṛśam| sa kathaṃ patitaḥ kutra nihataḥ kena vā sutaḥ

2.21.10

यं दृष्ट्वा कम्पितः कालः स कथं निधनं गतः। एवमाक्रन्दती दीना विवत्सेव पयस्विनी

yaṃ dṛṣṭvā kampitaḥ kālaḥ sa kathaṃ nidhanaṃ gataḥ| evamākrandatī dīnā vivatseva payasvinī

एवं विलपतीं तां तु न्यषेधयत् सखीजनः । न दृष्ट्वा सखि केनापि मृतेन सह वै मृतिः

evaṃ vilapatīṃ tāṃ tu nyaṣedhayat sakhījanaḥ | na dṛṣṭvā sakhi kenāpi mṛtena saha vai mṛtiḥ

अतिशोकेन शोकोऽग्न्यः प्राप्यते मूढजन्तुभिः । यदि स्नेहेन पुत्र त्वम् शोचसेऽस्य हितं कुरु

atiśokena śoko'gnyaḥ prāpyate mūḍhajantubhiḥ | yadi snehena putra tvam śocase'sya hitaṃ kuru

चारान्प्रेषय वृत्तान्तग्रहणायास्य सर्वतः । दह्यतां मस्तको मन्त्रैरेवमस्य हितं कुरू

cārānpreṣaya vṛttāntagrahaṇāyāsya sarvataḥ | dahyatāṃ mastako mantrairevamasya hitaṃ kurū

सुह्रदामश्रु पतितं प्रेतस्य तन्मुखे पतेत् । दहत्येनं न नतत्त्याज्यमित्याहुः परमर्षयः

suhradāmaśru patitaṃ pretasya tanmukhe patet | dahatyenaṃ na natattyājyamityāhuḥ paramarṣayaḥ

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं सोवाच तां सखीं रुषा । अयं मूर्ध्ना महाभागे स्थाप्यतां यत्नतः सखि

evamākarṇya tadvākyaṃ sovāca tāṃ sakhīṃ ruṣā | ayaṃ mūrdhnā mahābhāge sthāpyatāṃ yatnataḥ sakhi

आनयिष्येऽदितेः पुत्रमस्तकं सह तेन च । दाहयिष्याम्यमुं तस्मात् स्थाप्यतां तैलमध्यतः

ānayiṣye'diteḥ putramastakaṃ saha tena ca | dāhayiṣyāmyamuṃ tasmāt sthāpyatāṃ tailamadhyataḥ

सा राक्षसी राक्षसवर्ययुक्ता समाययौ राजपुरीं निहन्तुम् । विनायकं तं निजरूपगोपिनी पतंगपत्रीव धनंजयान्तिकम्

sā rākṣasī rākṣasavaryayuktā samāyayau rājapurīṃ nihantum | vināyakaṃ taṃ nijarūpagopinī pataṃgapatrīva dhanaṃjayāntikam

आगताऽदितिरूपेण भासयन्ती दिशो दश । अति लावण्यनिलया सर्वालंकार शोभिनी

āgatā'ditirūpeṇa bhāsayantī diśo daśa | ati lāvaṇyanilayā sarvālaṃkāra śobhinī

दाडिमी बीजदशना बिम्बोष्ठी तनुमध्यमा । विलसत् पद्मनयना मुक्तादामलसत् कुचा

dāḍimī bījadaśanā bimboṣṭhī tanumadhyamā | vilasat padmanayanā muktādāmalasat kucā

2.21.20

वीरा मुमुहिरे दृष्ट्वा तादृशीं नृपसद्मगाम् । मनसा कामयन्ति स्म यदालिंगन चुम्बने

vīrā mumuhire dṛṣṭvā tādṛśīṃ nṛpasadmagām | manasā kāmayanti sma yadāliṃgana cumbane

तर्कयामासुरपरे रम्भा किं नु तिलोत्तमा । मेनका वा घृताची वा नागी यक्षी शिवा नु किम्

tarkayāmāsurapare rambhā kiṃ nu tilottamā | menakā vā ghṛtācī vā nāgī yakṣī śivā nu kim

उर्वशी वा रती राज्ञी कश्यपस्यादितिर्नु किम् । ज्ञात्वा तु राजपत्नीं ताम् प्रणनामादितिं मुदा

urvaśī vā ratī rājñī kaśyapasyāditirnu kim | jñātvā tu rājapatnīṃ tām praṇanāmāditiṃ mudā

पूजयामास सौभाग्यद्रव्यैर्भूषां शुकादिभिः । उवाच च सुचार्वंगी प्रेमगद्गदया गिरा

pūjayāmāsa saubhāgyadravyairbhūṣāṃ śukādibhiḥ | uvāca ca sucārvaṃgī premagadgadayā girā

महाभाग्येन दृष्टासि त्वं देवजननी मया । विनायकप्रसादेन क्वान्यथा दर्शनं तव

mahābhāgyena dṛṣṭāsi tvaṃ devajananī mayā | vināyakaprasādena kvānyathā darśanaṃ tava

राज्ञीमेवं ब्रुवन्तीं तु साश्रुकंठाऽवदद्वचः । अदितिरुवाच । मम बालो बहुदिनं स्थापितः कुत्र वर्तते

rājñīmevaṃ bruvantīṃ tu sāśrukaṃṭhā'vadadvacaḥ | aditiruvāca | mama bālo bahudinaṃ sthāpitaḥ kutra vartate

अत्युत्कंठतया सुभ्रु दर्शनार्थमिहागता । स्त्रीणां स्वभावं जानासि माया व्याकुल चेतसाम्

atyutkaṃṭhatayā subhru darśanārthamihāgatā | strīṇāṃ svabhāvaṃ jānāsi māyā vyākula cetasām

शोकसंतप्तगात्राऽहं तमालिंगामि चार्भकम् । तत्संसर्गसुशीतांगी प्राप्स्ये संतोषमुत्तमम्

śokasaṃtaptagātrā'haṃ tamāliṃgāmi cārbhakam | tatsaṃsargasuśītāṃgī prāpsye saṃtoṣamuttamam

इति तद्वचनं श्रुत्वा सादरा सा ससम्भ्रमा। गवेषितुं तु तं बालं राज्ञी दूतानचोदयत्

iti tadvacanaṃ śrutvā sādarā sā sasambhramā| gaveṣituṃ tu taṃ bālaṃ rājñī dūtānacodayat

अन्ये चख्युः काशिराजं कश्यपस्त्रियमागताम्। स स्नात्वा गृहमागत्य तां दृष्ट्वा हर्षमाप ह

anye cakhyuḥ kāśirājaṃ kaśyapastriyamāgatām| sa snātvā gṛhamāgatya tāṃ dṛṣṭvā harṣamāpa ha

2.21.30

ताम् प्रणम्य महाभक्त्या प्रोचे बद्धांजलिर्नृपः । मे राज्यं जन्म पितरौ धनं दृष्टिः श्रुतं तपः

tām praṇamya mahābhaktyā proce baddhāṃjalirnṛpaḥ | me rājyaṃ janma pitarau dhanaṃ dṛṣṭiḥ śrutaṃ tapaḥ

दृष्ट्वा शक्तिर्देवमाता जगज्जननकारिणी । न शक्तिर्वर्तते सम्यग् वर्णितुं ते गुणान्मम

dṛṣṭvā śaktirdevamātā jagajjananakāriṇī | na śaktirvartate samyag varṇituṃ te guṇānmama

बालो विनायकस्तेऽयं शक्रादधिक विक्रमः । अवदानान्यनेकानि कृतानि बहुधा सुरैः

bālo vināyakaste'yaṃ śakrādadhika vikramaḥ | avadānānyanekāni kṛtāni bahudhā suraiḥ

अशक्यानि मया वक्तुं रक्षसां निधनानि च । तस्यापि वर्णितुं नास्ति गुणानां शक्तिरल्पिका

aśakyāni mayā vaktuṃ rakṣasāṃ nidhanāni ca | tasyāpi varṇituṃ nāsti guṇānāṃ śaktiralpikā

विश्राम्यतां क्षणं मातर्मम भाग्यं महत्तरम् । पदनेन हता मायाबलमाश्रित्य दानवाः

viśrāmyatāṃ kṣaṇaṃ mātarmama bhāgyaṃ mahattaram | padanena hatā māyābalamāśritya dānavāḥ

अपरिक्षितेन वपुषा बालस्ते वसते सुखम् । त्वं किमर्थमिहायाता याता चेत् स्थीयतां क्षणम्

aparikṣitena vapuṣā bālaste vasate sukham | tvaṃ kimarthamihāyātā yātā cet sthīyatāṃ kṣaṇam

निवृत्तेऽस्मिन्विवाहे तु प्रापयिष्ये उभावपि। सोवाच । किमिदं भाषसे राजन्वियोगादस्य मेऽभवत्

nivṛtte'sminvivāhe tu prāpayiṣye ubhāvapi| sovāca | kimidaṃ bhāṣase rājanviyogādasya me'bhavat

महान्खेदो न च सुखं लेभे क्वापीह किंचन । क उवाच । एवं वदत्यां तस्यां स आगतोऽसौ विनायकः

mahānkhedo na ca sukhaṃ lebhe kvāpīha kiṃcana | ka uvāca | evaṃ vadatyāṃ tasyāṃ sa āgato'sau vināyakaḥ

प्रेषितो बालकैः सर्वैरागता जननी तव । सा लिलिंग ततो बालमश्रुपूर्णा मुदा जगौ

preṣito bālakaiḥ sarvairāgatā jananī tava | sā liliṃga tato bālamaśrupūrṇā mudā jagau

चिरकालं स्थितोऽस्यत्र मां विहायाति निष्ठुर । त्वद्वियोगेन संतप्ताऽऽगता सर्वं विहाय च

cirakālaṃ sthito'syatra māṃ vihāyāti niṣṭhura | tvadviyogena saṃtaptā''gatā sarvaṃ vihāya ca

2.21.40

जीविताशां परित्यज्य त्वदर्थे तप आचरम् । अतिक्लेशेन लब्धोऽसि तान क्लेशान्वेत्ति चेश्वरः

jīvitāśāṃ parityajya tvadarthe tapa ācaram | atikleśena labdho'si tāna kleśānvetti ceśvaraḥ

विना त्वया क्षणो मेऽतो युगकल्पसमोऽभवत् । एवं लाघव वाक्याऽसौ दुष्टभावेन भामिनी

vinā tvayā kṣaṇo me'to yugakalpasamo'bhavat | evaṃ lāghava vākyā'sau duṣṭabhāvena bhāminī

अतिप्रेमबलात्सा तं कटिदेशे दधार ह । सोऽपि तच्चेष्टितं ज्ञात्वाऽऽगस्तस्याःपरिचिन्तयन्

atipremabalātsā taṃ kaṭideśe dadhāra ha | so'pi tacceṣṭitaṃ jñātvā''gastasyāḥparicintayan

गूढाभिसन्धिस्तां प्रोचे पूर्वं किं मे त्वयाह्रतम् । एवं तस्मिन्ब्रुवत्येव लड्डुकं सा ततो ददौ

gūḍhābhisandhistāṃ proce pūrvaṃ kiṃ me tvayāhratam | evaṃ tasminbruvatyeva laḍḍukaṃ sā tato dadau

अत्तेऽस्मिन्पुनरन्यं सा महाविषयुतम् ददौ । अत्तेऽस्मिन्पुनरन्यं स ययाचे लड्डुकं बलात्

atte'sminpunaranyaṃ sā mahāviṣayutam dadau | atte'sminpunaranyaṃ sa yayāce laḍḍukaṃ balāt

काशिराजश्च पत्नी च प्रार्थयामासतुस्तदा । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ मातस्त्वं सबाला भोजनं कुरु

kāśirājaśca patnī ca prārthayāmāsatustadā | uttiṣṭhottiṣṭha mātastvaṃ sabālā bhojanaṃ kuru

यावदुत्तिष्ठते सा तु तावद्रुद्धाऽर्भकेण सा। गिरीन्द्रसारवपुषा सा ततो विह्वलाभवत्

yāvaduttiṣṭhate sā tu tāvadruddhā'rbhakeṇa sā| girīndrasāravapuṣā sā tato vihvalābhavat

मुंच मुंचेति तं प्राह माताऽहं तव बालक । बहुकालेन दृष्टुं त्वामागता स्नेहपाशतः

muṃca muṃceti taṃ prāha mātā'haṃ tava bālaka | bahukālena dṛṣṭuṃ tvāmāgatā snehapāśataḥ

कथं चूर्णयितुं माम् त्वमुद्यतोऽसि गिरिर्यथा । कराभ्यां नुनुदे सा तं तावन्निद्रां ययो च सः

kathaṃ cūrṇayituṃ mām tvamudyato'si giriryathā | karābhyāṃ nunude sā taṃ tāvannidrāṃ yayo ca saḥ

प्रसार्य चरणौ हस्तौ श्वासोच्छ्वासपरायणः । इति राजा न्यषेधत्तां विह्वलां भारपीडिताम्

prasārya caraṇau hastau śvāsocchvāsaparāyaṇaḥ | iti rājā nyaṣedhattāṃ vihvalāṃ bhārapīḍitām

2.21.50

मा निद्राभंगमस्याशु कुरु त्वं जननी सती। उद्धर्तुं बालकं केचिच्चक्रुःकरुणया मनः

mā nidrābhaṃgamasyāśu kuru tvaṃ jananī satī| uddhartuṃ bālakaṃ keciccakruḥkaruṇayā manaḥ

उत्थापितुं चालितुं वा सर्वे नाशक्नुवंस्तदा । प्रार्थयामासुरपरे बालं राजीवलोचनम्

utthāpituṃ cālituṃ vā sarve nāśaknuvaṃstadā | prārthayāmāsurapare bālaṃ rājīvalocanam

अनुक्रोशं कुरु शिशो जननी ते मरिष्यति । चालयामास चरणौ हस्ते साऽथशिरोधराम्

anukrośaṃ kuru śiśo jananī te mariṣyati | cālayāmāsa caraṇau haste sā'thaśirodharām

किमिदं क्रियते बाल पितरं किं वदिष्यसि । एवं वदत्सु लोकेषु सा मृताऽथ निशाचरी

kimidaṃ kriyate bāla pitaraṃ kiṃ vadiṣyasi | evaṃ vadatsu lokeṣu sā mṛtā'tha niśācarī

दशयोजन देहेन व्यापितं भूतलं तया । पलायनपराः केचित्तां दृष्ट्वाऽतिभयानकाम्

daśayojana dehena vyāpitaṃ bhūtalaṃ tayā | palāyanaparāḥ kecittāṃ dṛṣṭvā'tibhayānakām

ययुः केचिच्च तां दृष्टुं विचित्रजनवृत्तयः । राजा च विस्मितस्तत्र जनः सर्वे विलोक्यताम्

yayuḥ kecicca tāṃ dṛṣṭuṃ vicitrajanavṛttayaḥ | rājā ca vismitastatra janaḥ sarve vilokyatām

कथं कपटरूपेयमागता बालघातिनी। ऋषिपत्नीस्वरूपेण ज्ञाता न राक्षसीति च

kathaṃ kapaṭarūpeyamāgatā bālaghātinī| ṛṣipatnīsvarūpeṇa jñātā na rākṣasīti ca

अत्यद्भूतमं ज्ञानमस्य सामर्थ्यं च विलोकितम् । इति ब्रुवाणास्तु नरास्तत्समीपं मुदा ययुः

atyadbhūtamaṃ jñānamasya sāmarthyaṃ ca vilokitam | iti bruvāṇāstu narāstatsamīpaṃ mudā yayuḥ

बालमुत्थाप्य तस्यास्तु पुष्पभारसमं जगुः । अपनेयेति तेऽप्याहुर्दुष्टा दुष्टस्वरूपिणी

bālamutthāpya tasyāstu puṣpabhārasamaṃ jaguḥ | apaneyeti te'pyāhurduṣṭā duṣṭasvarūpiṇī

परस्यानिष्टमिच्छेद्यः स एव निधनं व्रजेत् । तुष्टुवः परिपूज्यैनं काशिराजो जना अपि

parasyāniṣṭamicchedyaḥ sa eva nidhanaṃ vrajet | tuṣṭuvaḥ paripūjyainaṃ kāśirājo janā api

2.21.60

ऋषयो लोकपालाश्च भक्त्या देवं विनायकम् । नाथस्त्वमसि देवानां मनुष्योरगरक्षसाम्

ṛṣayo lokapālāśca bhaktyā devaṃ vināyakam | nāthastvamasi devānāṃ manuṣyoragarakṣasām

यक्षगन्धर्वविप्राणां गजाश्वरथ पक्षिणाम् । भूतभव्यभविष्यस्य बुद्धीन्द्रियगणस्य च

yakṣagandharvaviprāṇāṃ gajāśvaratha pakṣiṇām | bhūtabhavyabhaviṣyasya buddhīndriyagaṇasya ca

हर्षस्य शोकदुःखस्य सुखस्य ज्ञानमोहवोः । अर्थस्य कार्यजातस्य लाभहान्योस्तथैव च

harṣasya śokaduḥkhasya sukhasya jñānamohavoḥ | arthasya kāryajātasya lābhahānyostathaiva ca

स्वर्गपाताललोकानां पृथिव्या जलधेरपि। नक्षत्राणां ग्रहाणां च पिशाचानां च वीरुधाम्

svargapātālalokānāṃ pṛthivyā jaladherapi| nakṣatrāṇāṃ grahāṇāṃ ca piśācānāṃ ca vīrudhām

वृक्षाणां सरितां पुंसां स्त्रीणां बालजनस्य च । उत्पत्तिस्थिति संहारकारिणे ते नमो नमः

vṛkṣāṇāṃ saritāṃ puṃsāṃ strīṇāṃ bālajanasya ca | utpattisthiti saṃhārakāriṇe te namo namaḥ

पशूनां पतये तुभ्यं तत्वज्ञानप्रदायिने । नमो विष्णुस्वरूपाय नमस्ते रुद्ररूपिणे

paśūnāṃ pataye tubhyaṃ tatvajñānapradāyine | namo viṣṇusvarūpāya namaste rudrarūpiṇe

नमस्ते ब्रह्मरूपाय नमोऽनन्तस्वरूपिणे । मोक्षहेतो नमस्तुभ्यं नमो विघ्नहराय ते

namaste brahmarūpāya namo'nantasvarūpiṇe | mokṣaheto namastubhyaṃ namo vighnaharāya te

नमोऽभक्तविनाशाय नमो भक्तप्रियाय च । अधिदैवाधिभूतात्मंस्तापत्रय हराय ते

namo'bhaktavināśāya namo bhaktapriyāya ca | adhidaivādhibhūtātmaṃstāpatraya harāya te

सर्वोत्पातविघाताय नमो लीलास्वरूपिणे । सर्वांन्तर्यामिणे तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय ते नमः

sarvotpātavighātāya namo līlāsvarūpiṇe | sarvāṃntaryāmiṇe tubhyaṃ sarvādhyakṣāya te namaḥ

अदित्या जठरोत्पन्न विनायक नमोऽस्तु ते। परब्रह्मस्वरूपाय नमः कश्यपसूनवे

adityā jaṭharotpanna vināyaka namo'stu te| parabrahmasvarūpāya namaḥ kaśyapasūnave

2.21.70

अमेयमायान्वित विक्रमाय, मायाविने मायिक मोहनाय । अमेयमायाहरणाय मायामहाश्रयायास्तु नमो नमस्ते

ameyamāyānvita vikramāya, māyāvine māyika mohanāya | ameyamāyāharaṇāya māyāmahāśrayāyāstu namo namaste

एवं स्तुत्वा तु ते सर्वे ययुः स्वं स्वं गृहं मुदा। त्यक्त्वा ताम् राक्षसीं छित्त्वा खंडशो दूरतः पुरात्

evaṃ stutvā tu te sarve yayuḥ svaṃ svaṃ gṛhaṃ mudā| tyaktvā tām rākṣasīṃ chittvā khaṃḍaśo dūrataḥ purāt

य इदं पठते स्तोत्रं त्रिसन्ध्योत्पातनाशनम्। न भवन्ति महोत्पाता विघ्ना भूतभयानि च

ya idaṃ paṭhate stotraṃ trisandhyotpātanāśanam| na bhavanti mahotpātā vighnā bhūtabhayāni ca

988

त्रिसन्ध्यं यः पठेत्स्तोत्रं सर्वान् कामानवाप्नुयात् । विनायकः सदा तस्य रक्षणं कुरतेऽनघ ॥७३॥ (

trisandhyaṃ yaḥ paṭhetstotraṃ sarvān kāmānavāpnuyāt | vināyakaḥ sadā tasya rakṣaṇaṃ kurate'nagha ||73|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते राक्षसीवधो नामैकविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite rākṣasīvadho nāmaikaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय २२ प्रारंभ :- क उवाच । अपरस्मिन् दिने राजा प्रातःस्नानकृतोद्यमः । पौराः सर्वे वितर्क्यैवं नायं देवो न मानुषः

adhyāya 22 prāraṃbha :- ka uvāca | aparasmin dine rājā prātaḥsnānakṛtodyamaḥ | paurāḥ sarve vitarkyaivaṃ nāyaṃ devo na mānuṣaḥ

न देवश्चेत् कथं पंच महान्तो देवदुर्धराः । अजेयाः शक्रहरिभिर्हता दैत्या महाबलाः

na devaścet kathaṃ paṃca mahānto devadurdharāḥ | ajeyāḥ śakraharibhirhatā daityā mahābalāḥ

देवएव भवेद् बालमध्येऽयं क्रीडते लघु । इति तर्क्य ततस्तावदागता राजदर्शनम्

devaeva bhaved bālamadhye'yaṃ krīḍate laghu | iti tarkya tatastāvadāgatā rājadarśanam

राजाऽपि भद्रमगमदुवाच सकलान् प्रति। निरूपयन्तु यत्कार्यं तद्वः सिद्धिं प्रयास्यति

rājā'pi bhadramagamaduvāca sakalān prati| nirūpayantu yatkāryaṃ tadvaḥ siddhiṃ prayāsyati

किमर्थं प्रातरेवेह पौरा यूयं समागताः । त ऊचुर्न रहस्यं यत् स्वाभिप्रेतमृते वचः

kimarthaṃ prātareveha paurā yūyaṃ samāgatāḥ | ta ūcurna rahasyaṃ yat svābhipretamṛte vacaḥ

त्वयाऽयं हि समानीतो मुनिपुत्रो विनायकः । नास्य दास्यमभून्नो हि किंचित् क्वापि कदाचन

tvayā'yaṃ hi samānīto muniputro vināyakaḥ | nāsya dāsyamabhūnno hi kiṃcit kvāpi kadācana

त्वया तु पूजितोऽनेकवारं स्वशरणे स्थितः । यद्यत्तव गृहे याति तत्तन्नः प्रेषयस्यहो

tvayā tu pūjito'nekavāraṃ svaśaraṇe sthitaḥ | yadyattava gṛhe yāti tattannaḥ preṣayasyaho

अयं तु न कथं राजन प्रेषितो नु विनायकः । राजोवाच । सम्यगुक्तं यत्र जना विभज्य भुज्यते तु यत्

ayaṃ tu na kathaṃ rājana preṣito nu vināyakaḥ | rājovāca | samyaguktaṃ yatra janā vibhajya bhujyate tu yat

अमृतं याति च विषं विषमन्यद् भवेत्तु तत् । अस्मिन्यस्य भवेद् भक्तिर्देवे वा मानुषेऽपि वा

amṛtaṃ yāti ca viṣaṃ viṣamanyad bhavettu tat | asminyasya bhaved bhaktirdeve vā mānuṣe'pi vā

2.22.10

स एनं स्वगृहे नीत्वा पूजयेद्भोजयेदपि । जनास्तु त्रिविधाः पौरा रजःसत्वतमो गुणैः

sa enaṃ svagṛhe nītvā pūjayedbhojayedapi | janāstu trividhāḥ paurā rajaḥsatvatamo guṇaiḥ

परीक्षन्तेन्मरा दुष्टाः पुण्यवन्तो भजन्त्यपि । केचिदेनं विनिन्दन्ति प्रशंसन्ति च केचन

parīkṣantenmarā duṣṭāḥ puṇyavanto bhajantyapi | kecidenaṃ vinindanti praśaṃsanti ca kecana

यस्य स्वभावो यादृक्स्यात्स तथा वर्तते नरः । न जहाति घृष्यमाणश्चन्दनः स्वसुगन्धिताम्

yasya svabhāvo yādṛksyātsa tathā vartate naraḥ | na jahāti ghṛṣyamāṇaścandanaḥ svasugandhitām

कस्तुरी कर्दमयुतः पलांडुवा निजं गुणम् । भवतां यदि भक्तिश्चेदनन्याऽस्मिन्सुते मुनेः

kasturī kardamayutaḥ palāṃḍuvā nijaṃ guṇam | bhavatāṃ yadi bhaktiścedananyā'sminsute muneḥ

नीयतां पूजयन्स्वाशु भोजनाय प्रियाय च । परीक्षार्थं न नेयोऽसौ जनको जननी मम

nīyatāṃ pūjayansvāśu bhojanāya priyāya ca | parīkṣārthaṃ na neyo'sau janako jananī mama

मया कथं नरा वाच्या नीत्वैनं पूजयन् त्विति । अस्य शक्तिं दृढां दृष्ट्वा मम भक्तिर्विशिष्यते

mayā kathaṃ narā vācyā nītvainaṃ pūjayan tviti | asya śaktiṃ dṛḍhāṃ dṛṣṭvā mama bhaktirviśiṣyate

नायं चेन्मत्पुरी क्वत्या कृतो यूयं क्व चाप्यहम् । इति राजवचः श्रुत्वा पुनरूचुश्च नागराः

nāyaṃ cenmatpurī kvatyā kṛto yūyaṃ kva cāpyaham | iti rājavacaḥ śrutvā punarūcuśca nāgarāḥ

यथा वदसि कल्याण तत्तथा न तदन्यथा । अस्माकं कार्यसिद्धिर्या तां कुरुष्व जनाधिप

yathā vadasi kalyāṇa tattathā na tadanyathā | asmākaṃ kāryasiddhiryā tāṃ kuruṣva janādhipa

नीत्वेमं स्वगृहे बालं पूजयामो यथार्हतः । एतस्मिन्नन्तरे बालोऽवदत्तान् सदसिस्थितान्

nītvemaṃ svagṛhe bālaṃ pūjayāmo yathārhataḥ | etasminnantare bālo'vadattān sadasisthitān

जानन्नन्तर्गतं तेषां सर्वसाक्षी जगद्गुरुः । विनायक उवाच । किमर्थं माम् प्रार्थयन्तो भवन्तोऽति महत्तराः

jānannantargataṃ teṣāṃ sarvasākṣī jagadguruḥ | vināyaka uvāca | kimarthaṃ mām prārthayanto bhavanto'ti mahattarāḥ

2.22.20

अहं बालो मुनिसुतो मत्पूजनफलं नु किम् । भविष्यति न जानेऽहं भवतां व्ययकारिणाम्

ahaṃ bālo munisuto matpūjanaphalaṃ nu kim | bhaviṣyati na jāne'haṃ bhavatāṃ vyayakāriṇām

विवाहो व्रतबन्धो वा यज्ञो वाऽन्यो महोत्सवः । तदा भवद्गृहं यास्ये हव्यं कव्यं यदा भवेत्

vivāho vratabandho vā yajño vā'nyo mahotsavaḥ | tadā bhavadgṛhaṃ yāsye havyaṃ kavyaṃ yadā bhavet

असंख्याता भवन्तो हि कथमेको गृहं व्रजे । वकेशिनीं किमर्थं वा गां धोक्ष्यथ भवद्विधाः

asaṃkhyātā bhavanto hi kathameko gṛhaṃ vraje | vakeśinīṃ kimarthaṃ vā gāṃ dhokṣyatha bhavadvidhāḥ

वांछितार्थी कथं याचेत्त्यक्त्वा कल्पद्रुमं द्रुमम् । अन्यत् क्षुद्रं वांछितं वा तद्वद्यूयं समुत्सुकाः

vāṃchitārthī kathaṃ yācettyaktvā kalpadrumaṃ drumam | anyat kṣudraṃ vāṃchitaṃ vā tadvadyūyaṃ samutsukāḥ

क उवाच । विनायकवचः श्रुत्वा श्रेणीमुख्या जगुः पुनः । अस्मिन्विवाहे सम्पन्ने न स्थास्यति क्षणं भवान्

ka uvāca | vināyakavacaḥ śrutvā śreṇīmukhyā jaguḥ punaḥ | asminvivāhe sampanne na sthāsyati kṣaṇaṃ bhavān

राज्ञः प्रसादाद्दृष्टोऽसि भक्तिं न सफलीकुरू । अवाप्तकामस्य च ते सृष्टि स्थित्यन्तकारिणः

rājñaḥ prasādāddṛṣṭo'si bhaktiṃ na saphalīkurū | avāptakāmasya ca te sṛṣṭi sthityantakāriṇaḥ

सर्वान्तर्यामिणः सर्वं चित्तवृत्ती विजानतः । कर्तुं वाप्यन्यथा कर्तुमकर्तुं वा क्षमस्य ह

sarvāntaryāmiṇaḥ sarvaṃ cittavṛttī vijānataḥ | kartuṃ vāpyanyathā kartumakartuṃ vā kṣamasya ha

चिदानन्दस्य नैवास्ति पूजाभिर्नः प्रयोजनम् । भक्तिप्रियो देव इति निगमं न वृथा कुरू

cidānandasya naivāsti pūjābhirnaḥ prayojanam | bhaktipriyo deva iti nigamaṃ na vṛthā kurū

निशम्येति वचस्तेषां तानूचेऽथ विनायकः । एवं चेद्भवतां भक्तिस्तदा यास्ये नृपाज्ञया

niśamyeti vacasteṣāṃ tānūce'tha vināyakaḥ | evaṃ cedbhavatāṃ bhaktistadā yāsye nṛpājñayā

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं सर्वेऽपि स्वगृहान् ययुः । मंडपान् विदधुः केचित् केचिद्वस्त्रगृहाणि च

evamākarṇya tadvākyaṃ sarve'pi svagṛhān yayuḥ | maṃḍapān vidadhuḥ kecit kecidvastragṛhāṇi ca

2.22.30

तोरणान् विदधुर्भक्त्यादर्शशोभाद्भुतानि च । भाजनानि महार्हाणि सुगन्ध चन्दनानि च

toraṇān vidadhurbhaktyādarśaśobhādbhutāni ca | bhājanāni mahārhāṇi sugandha candanāni ca

द्रव्याणि च सुगन्धीनि मृगनाभिभवानि च । फलानि च विचित्राणि वासांस्याभरणानि च

dravyāṇi ca sugandhīni mṛganābhibhavāni ca | phalāni ca vicitrāṇi vāsāṃsyābharaṇāni ca

पक्वान्नानि विचित्राणि पंचामृतयुतानि च । स्थापिता मूर्तयो नानामुक्तामाला विभूषिताः

pakvānnāni vicitrāṇi paṃcāmṛtayutāni ca | sthāpitā mūrtayo nānāmuktāmālā vibhūṣitāḥ

एवं गृहे गृहे सर्वे सामग्रीं चक्रुरुत्सुकाः । एकोऽभून्नगरप्रान्ते ब्राह्मणो वेदशास्त्रवित्

evaṃ gṛhe gṛhe sarve sāmagrīṃ cakrurutsukāḥ | eko'bhūnnagaraprānte brāhmaṇo vedaśāstravit

शुक्ल नाम्ना शुक्लवृत्तिः शान्तो दान्तः क्षमान्वितः । श्रौतस्मार्त कर्मनिधिर्ब्रह्मनिष्ठोतिथिप्रियः

śukla nāmnā śuklavṛttiḥ śānto dāntaḥ kṣamānvitaḥ | śrautasmārta karmanidhirbrahmaniṣṭhotithipriyaḥ

यस्य पत्नी महाभागा विद्रुमा नाम नामतः । निस्पृहा ज्ञानसम्पन्ना सर्वावयवसुन्दरा

yasya patnī mahābhāgā vidrumā nāma nāmataḥ | nispṛhā jñānasampannā sarvāvayavasundarā

दरिद्रा ज्ञाननिष्ठा सा पतिप्राणा पतिव्रता । तस्या गृहगतं दृश्यं नभस्तारांकितं स्फुटम्

daridrā jñānaniṣṭhā sā patiprāṇā pativratā | tasyā gṛhagataṃ dṛśyaṃ nabhastārāṃkitaṃ sphuṭam

न स्वर्णं राजतं ताम्रं भाजनं रीतिजं न च । गौरा वल्कलसंवीता तेजोज्वाला सुशोभना

na svarṇaṃ rājataṃ tāmraṃ bhājanaṃ rītijaṃ na ca | gaurā valkalasaṃvītā tejojvālā suśobhanā

यदंगतेजसा व्याप्तं दृश्यमानं न दृश्यते । तेन वृत्तेन तुष्टा सा गहशोभाविधायिनी

yadaṃgatejasā vyāptaṃ dṛśyamānaṃ na dṛśyate | tena vṛttena tuṣṭā sā gahaśobhāvidhāyinī

तस्यास्तोषेण तुष्टोऽभूद्विनयेन च सेवया। स्वस्थःस्थितो ज्ञाननिष्ठस्तिष्ठत्यकृतभोजनः

tasyāstoṣeṇa tuṣṭo'bhūdvinayena ca sevayā| svasthaḥsthito jñānaniṣṭhastiṣṭhatyakṛtabhojanaḥ

2.22.40

कदाचिद्भिक्षितुं यातो वारितस्तु गृहेगृहे । महोत्सवं प्रकुर्वद्भिर्विनायककृते जनैः

kadācidbhikṣituṃ yāto vāritastu gṛhegṛhe | mahotsavaṃ prakurvadbhirvināyakakṛte janaiḥ

यल्लब्धं तेन तुष्टोऽसौ भार्यामेत्याऽब्रवीदिदम् । श्रूयतां पत्नि नगरे वारितोऽहं गृहेगृहे

yallabdhaṃ tena tuṣṭo'sau bhāryāmetyā'bravīdidam | śrūyatāṃ patni nagare vārito'haṃ gṛhegṛhe

आयास्यति प्रतिग्रहं पूजार्थं स विनायकः । योऽवतीर्णो मुनिगृहं भूभार हरणोद्यतः

āyāsyati pratigrahaṃ pūjārthaṃ sa vināyakaḥ | yo'vatīrṇo munigṛhaṃ bhūbhāra haraṇodyataḥ

आयास्यति गृहं चेत्स पूजार्थे यत्नमाचर । साऽब्रवीन्महतीं पूजां त्यक्त्वाऽन्नं त्वद्गृहे कथम्

āyāsyati gṛhaṃ cetsa pūjārthe yatnamācara | sā'bravīnmahatīṃ pūjāṃ tyaktvā'nnaṃ tvadgṛhe katham

भवतां सोऽकिंचनानां कथं वा गृहमेष्यति । गन्धपुष्पं पर्युषितं पक्वं कन्दफलं मुने

bhavatāṃ so'kiṃcanānāṃ kathaṃ vā gṛhameṣyati | gandhapuṣpaṃ paryuṣitaṃ pakvaṃ kandaphalaṃ mune

भविष्यति कृतं सम्यगसम्यक् स्वल्पमप्यहो। किं वा प्रयोजनं तस्य गृहेण भवतां प्रभो

bhaviṣyati kṛtaṃ samyagasamyak svalpamapyaho| kiṃ vā prayojanaṃ tasya gṛheṇa bhavatāṃ prabho

इति प्रियावचः श्रुत्वा पुनरूचे मुनिः प्रियाम् । स माम् भक्तं विजानाति दीनानाथ प्रभुः प्रभुः

iti priyāvacaḥ śrutvā punarūce muniḥ priyām | sa mām bhaktaṃ vijānāti dīnānātha prabhuḥ prabhuḥ

भक्तिप्रियोऽस्ति देवोऽयं न लोभवशगो विभुः। अर्णसा च पलाशेन पुष्पेण प्रीयते हि सः

bhaktipriyo'sti devo'yaṃ na lobhavaśago vibhuḥ| arṇasā ca palāśena puṣpeṇa prīyate hi saḥ

सुवर्णानिचयार्वापि न हि दम्भाति समर्पितैः । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विद्रुमा पुनरब्रवीत्

suvarṇānicayārvāpi na hi dambhāti samarpitaiḥ | ityākarṇya vacastasya vidrumā punarabravīt

एवं चेत्तर्हि यत् सिद्धं तदेतस्मै निवेद्यताम् । ततोऽष्टादश धान्यानाम् कृत्वा पिष्टं पपाच सा

evaṃ cettarhi yat siddhaṃ tadetasmai nivedyatām | tato'ṣṭādaśa dhānyānām kṛtvā piṣṭaṃ papāca sā

2.22.50

ओदनश्च कृतो जीर्णं तन्दुलानां जलाधिकः । मुष्टिपिष्टं पर्णपुटे पक्त्वा भुंक्ते दिनेदिने

odanaśca kṛto jīrṇaṃ tandulānāṃ jalādhikaḥ | muṣṭipiṣṭaṃ parṇapuṭe paktvā bhuṃkte dinedine

तत्तेन दिनमानेन द्रव्येण चैलमानयत् । गन्धाक्षतं च पुष्पाणि धूपं दीपं महार्तिके

tattena dinamānena dravyeṇa cailamānayat | gandhākṣataṃ ca puṣpāṇi dhūpaṃ dīpaṃ mahārtike

वन्यं फलं वल्कलं च स्थापयामास चैकतः । शुष्कामलक खंडानि मुखवासार्थमेव च

vanyaṃ phalaṃ valkalaṃ ca sthāpayāmāsa caikataḥ | śuṣkāmalaka khaṃḍāni mukhavāsārthameva ca

प्रसार्य दर्भनिचयं सुसिक्ते स्वांगणे ध्वजम् । चकार कशिपू नासौ ध्याननिष्ठोभवन् मुनिः

prasārya darbhanicayaṃ susikte svāṃgaṇe dhvajam | cakāra kaśipū nāsau dhyānaniṣṭhobhavan muniḥ

1042

नैवेद्यं वैश्वदेवं च कृत्वा पूर्वं प्रयत्नतः ॥५४॥ (

naivedyaṃ vaiśvadevaṃ ca kṛtvā pūrvaṃ prayatnataḥ ||54|| (

इति श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते नाम द्वाविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite nāma dvāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय २३ प्रारंभ – क उवाच । स बालो बालमध्ये तु चिक्रीडे कौतुकान्वितः । राजा भद्रासनगतो नृत्यं सर्वजनैः सह

adhyāya 23 prāraṃbha – ka uvāca | sa bālo bālamadhye tu cikrīḍe kautukānvitaḥ | rājā bhadrāsanagato nṛtyaṃ sarvajanaiḥ saha

यावत्पश्यति वेश्यानां तावदेवागतावुभौ । देवलोकात्सदो रम्यं सनकश्च सनन्दनः

yāvatpaśyati veśyānāṃ tāvadevāgatāvubhau | devalokātsado ramyaṃ sanakaśca sanandanaḥ

उद्भासितं तयोर्दीप्त्या सूर्याग्न्योरिव तत्सदः । आसनादुदतिष्ठत्स नृपतिः सहसेक्ष्य तौ

udbhāsitaṃ tayordīptyā sūryāgnyoriva tatsadaḥ | āsanādudatiṣṭhatsa nṛpatiḥ sahasekṣya tau

स्थिरः स्थाप्य पादपद्मे साष्टांगं प्रणनाम तौ । बद्धांजलिरुवाचाथ अद्य धन्यं कुलं मम

sthiraḥ sthāpya pādapadme sāṣṭāṃgaṃ praṇanāma tau | baddhāṃjaliruvācātha adya dhanyaṃ kulaṃ mama

राज्यं ज्ञानं च देहश्च पत्नीपुत्रादिकं च यत् । इत्युक्त्वा पाणिना धृत्वा स्वासने चोपवेश्य तौ

rājyaṃ jñānaṃ ca dehaśca patnīputrādikaṃ ca yat | ityuktvā pāṇinā dhṛtvā svāsane copaveśya tau

उपचारैः षोडशभिरपूजयत भक्तितः । तौ च विश्रामयामास पादसंवाहनादिभिः

upacāraiḥ ṣoḍaśabhirapūjayata bhaktitaḥ | tau ca viśrāmayāmāsa pādasaṃvāhanādibhiḥ

पुनः पुनः प्रणम्यासौ वक्तुं समुपचक्रमे । राजोवाच । मुनीनां न्यस्तदंडानां निस्पृहाणां च सर्वदा

punaḥ punaḥ praṇamyāsau vaktuṃ samupacakrame | rājovāca | munīnāṃ nyastadaṃḍānāṃ nispṛhāṇāṃ ca sarvadā

कार्यलिप्सा न काचित्स्यादाज्ञामीहे तथाप्यहम् । तपो राज्यं कुलं शीलं सार्थकं कर्तुमुद्यतः

kāryalipsā na kācitsyādājñāmīhe tathāpyaham | tapo rājyaṃ kulaṃ śīlaṃ sārthakaṃ kartumudyataḥ

तावूचतुः । अवाप्तसर्वकामोऽसौ परब्रह्मस्वरूपवान् । लीलावतारी भगवान् कश्यपस्य सुतस्तव

tāvūcatuḥ | avāptasarvakāmo'sau parabrahmasvarūpavān | līlāvatārī bhagavān kaśyapasya sutastava

2.23.10

गृहे नानाकौतुकानि कुरुतेऽद्भुतविक्रमः । श्रुत्वाऽवदानं तस्यात्र द्रष्टुमावां समागतौ

gṛhe nānākautukāni kurute'dbhutavikramaḥ | śrutvā'vadānaṃ tasyātra draṣṭumāvāṃ samāgatau

अन्यथा शक्रभवनत्यागे किं नः प्रयोजनम् । गृहे यस्य कल्पतरुः सोऽन्यं कि याचयिष्यति

anyathā śakrabhavanatyāge kiṃ naḥ prayojanam | gṛhe yasya kalpataruḥ so'nyaṃ ki yācayiṣyati

तस्योङ्घ्रिकमलं नत्वा गच्छावः स्वस्थलं नृप । एवं तयोरागतयोः श्रुत्वा वाक्यं विनायकः

tasyoṅghrikamalaṃ natvā gacchāvaḥ svasthalaṃ nṛpa | evaṃ tayorāgatayoḥ śrutvā vākyaṃ vināyakaḥ

वदतोरागतः क्रीडां त्यक्त्वा मोदक हस्तकः । पंचखाद्यमयं भक्ष्य मोदकं लीलयादधत्

vadatorāgataḥ krīḍāṃ tyaktvā modaka hastakaḥ | paṃcakhādyamayaṃ bhakṣya modakaṃ līlayādadhat

तयोस्तं दर्शयामास नृपो हास्यपरो मृदु । सोऽयं समागतो देवो यद्दर्शनसमुत्सुकौ

tayostaṃ darśayāmāsa nṛpo hāsyaparo mṛdu | so'yaṃ samāgato devo yaddarśanasamutsukau

आगतो यच्च कर्तव्यं कुरुतं तद्यथेष्टतः । तं निरीक्ष्य मुनी तौ तु परस्परमथोचतुः

āgato yacca kartavyaṃ kurutaṃ tadyatheṣṭataḥ | taṃ nirīkṣya munī tau tu parasparamathocatuḥ

अनेन दूषितो नूनं कश्यपो मुनिसत्तमः । तत्पुत्रतां समासाद्य स्वाचारं त्यजता भृशम्

anena dūṣito nūnaṃ kaśyapo munisattamaḥ | tatputratāṃ samāsādya svācāraṃ tyajatā bhṛśam

स्पृष्टास्पृष्टविचारोऽस्य भक्ष्याभक्ष्यविधिर्न च । दर्शने स्पर्शने चास्य महान्दोषो भवेत्खलु

spṛṣṭāspṛṣṭavicāro'sya bhakṣyābhakṣyavidhirna ca | darśane sparśane cāsya mahāndoṣo bhavetkhalu

कथं स्वनियमांस्त्यक्त्वा स्थितः क्षत्रियवेश्मनि । स्वधर्मे नः स्थितानां तु दर्शनेनास्य किं भवेत्

kathaṃ svaniyamāṃstyaktvā sthitaḥ kṣatriyaveśmani | svadharme naḥ sthitānāṃ tu darśanenāsya kiṃ bhavet

शुश्राव तां गिरं देवो नृपसन्निहितस्तदा । उवाच वाक्यं वाक्यज्ञो वाचस्पतिरिवापरः

śuśrāva tāṃ giraṃ devo nṛpasannihitastadā | uvāca vākyaṃ vākyajño vācaspatirivāparaḥ

2.23.20

क्व गतं भवतो ज्ञानं वृथा श्रमवतोर्मुनी। स्वर्गं त्यक्त्वा कथमिह संप्राप्तौ प्राकृताविव

kva gataṃ bhavato jñānaṃ vṛthā śramavatormunī| svargaṃ tyaktvā kathamiha saṃprāptau prākṛtāviva

श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य नृपतिं तावथोचतुः । मायामयस्य देवस्य मायया मोहितो भृशम्

śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya nṛpatiṃ tāvathocatuḥ | māyāmayasya devasya māyayā mohito bhṛśam

देह्यनुज्ञां गमिष्यावो निजमाश्रम मंडलम् । ततो नृपतिशार्दूलो दृढभक्ति प्रणोदितः

dehyanujñāṃ gamiṣyāvo nijamāśrama maṃḍalam | tato nṛpatiśārdūlo dṛḍhabhakti praṇoditaḥ

स्थीयतां श्रूयतां वाक्यं मदीयमित्युवाच तौ। भक्त्या च प्रार्थयामास स्नात्वा भुक्त्वाऽनुगम्यताम्

sthīyatāṃ śrūyatāṃ vākyaṃ madīyamityuvāca tau| bhaktyā ca prārthayāmāsa snātvā bhuktvā'nugamyatām

निशम्य प्रार्थनां तस्य मोचतुर्मुनिपुंगवौ । न भुज्येते राजकीयमन्नम् तस्माद् व्रजावहे

niśamya prārthanāṃ tasya mocaturmunipuṃgavau | na bhujyete rājakīyamannam tasmād vrajāvahe

तदनुज्ञां समासाद्य मणिकर्णी ततो गतौ । विनायकः सर्वबालैरनुयातो मुदा रमन्

tadanujñāṃ samāsādya maṇikarṇī tato gatau | vināyakaḥ sarvabālairanuyāto mudā raman

स्नात्वा गतः शुक्लगृहं ज्ञात्वा तद्भक्तिमादृतः । यथा धावति गौर्वत्सं यथा माता रुदच्छिशुम्

snātvā gataḥ śuklagṛhaṃ jñātvā tadbhaktimādṛtaḥ | yathā dhāvati gaurvatsaṃ yathā mātā rudacchiśum

यथा कृष्णः सभानीतां द्रौपदीं शरणागताम् । दृष्ट्वा तौ दम्पती देवं पादयोर्विनिपेततु

yathā kṛṣṇaḥ sabhānītāṃ draupadīṃ śaraṇāgatām | dṛṣṭvā tau dampatī devaṃ pādayorvinipetatu

आनन्दाश्रूणि मुंच्चन्तौ वाचा गद्गदया गिरा। लिलिंगतुर्मुदा देवं ननृतुर्हर्षनिर्भरौ

ānandāśrūṇi muṃccantau vācā gadgadayā girā| liliṃgaturmudā devaṃ nanṛturharṣanirbharau

न विन्दतुः प्रकर्तव्यं देहातीता विवासतुः । रोमांच्चांच्चितगात्रौ तौ बाष्पधाराममुंच्चताम्

na vindatuḥ prakartavyaṃ dehātītā vivāsatuḥ | romāṃccāṃccitagātrau tau bāṣpadhārāmamuṃccatām

2.23.30

मुहूर्ताल्लब्धसंज्ञौ तौ नेमतुर्जगदीश्वरम् । तत ऊचे मुनिर्देवं दीननाथेति यत्तव

muhūrtāllabdhasaṃjñau tau nematurjagadīśvaram | tata ūce munirdevaṃ dīnanātheti yattava

विख्यातं त्रिषु लोकेषु नाम पापहरं शुभम् । सार्थकं कृतमद्यैव जन्म नः पाददर्शनात्

vikhyātaṃ triṣu lokeṣu nāma pāpaharaṃ śubham | sārthakaṃ kṛtamadyaiva janma naḥ pādadarśanāt

प्रासादनिचयांस्त्यक्त्वा गतः पर्णकुटीमिमाम् । धन्यो वंशो मदीयोऽद्य जन्म ज्ञानं तपो वयः

prāsādanicayāṃstyaktvā gataḥ parṇakuṭīmimām | dhanyo vaṃśo madīyo'dya janma jñānaṃ tapo vayaḥ

अपूजयत्ततस्तं स कुशासनगतं मुनिः । प्रक्षाल्य चरणद्वन्द्वं जलं तच्छिरसाऽदधत्

apūjayattatastaṃ sa kuśāsanagataṃ muniḥ | prakṣālya caraṇadvandvaṃ jalaṃ tacchirasā'dadhat

गन्धाक्षतं पुष्पमालां धूपं दीपं ददावथ । दूर्वांकुरान् शमीपत्रं सुतैलं केतकं शुभम्

gandhākṣataṃ puṣpamālāṃ dhūpaṃ dīpaṃ dadāvatha | dūrvāṃkurān śamīpatraṃ sutailaṃ ketakaṃ śubham

खाद्यं स्वल्पं पुरः स्थाप्य फलमारण्यकं तथा। पुष्पांजलिं मन्त्रपूतां दत्त्वा नत्त्वा स लज्जितः

khādyaṃ svalpaṃ puraḥ sthāpya phalamāraṇyakaṃ tathā| puṣpāṃjaliṃ mantrapūtāṃ dattvā nattvā sa lajjitaḥ

कदन्नं कथमस्मै तद्देयमित्येव चिन्तयन् । अभिप्रायं विदित्वा तं देवदेवो विनायकः

kadannaṃ kathamasmai taddeyamityeva cintayan | abhiprāyaṃ viditvā taṃ devadevo vināyakaḥ

याचे मातः किमन्नं ते गृहे तद्दीयतां मम । भक्त्या दत्तं कदन्नं मेऽधिकं स्यादमृतादपि

yāce mātaḥ kimannaṃ te gṛhe taddīyatāṃ mama | bhaktyā dattaṃ kadannaṃ me'dhikaṃ syādamṛtādapi

विषं भवति यदत्तं दम्भेनाश्रद्धयान्वितम् । विस्तीर्णमोदनं शुष्कं भास्करीं बहुधान्यजाम्

viṣaṃ bhavati yadattaṃ dambhenāśraddhayānvitam | vistīrṇamodanaṃ śuṣkaṃ bhāskarīṃ bahudhānyajām

आस्थापयत् पुरस्तस्य मुनिपत्नी ह्रियान्विता । तैलं च सकलं दृष्ट्वा प्राहसंस्तं च बालकाः

āsthāpayat purastasya munipatnī hriyānvitā | tailaṃ ca sakalaṃ dṛṣṭvā prāhasaṃstaṃ ca bālakāḥ

2.23.40

अभक्षयत्स पक्वान्नसदृशं परमादरात् । प्रतिग्रासं जलं पीत्वा जघास बलवत्तरम्

abhakṣayatsa pakvānnasadṛśaṃ paramādarāt | pratigrāsaṃ jalaṃ pītvā jaghāsa balavattaram

ततस्तेनोदनः पात्रं निक्षिप्तो मुनिनाऽखिलः । तज्जलं चलितं दिक्षु बालो रोद्धुं न चाशकत्

tatastenodanaḥ pātraṃ nikṣipto muninā'khilaḥ | tajjalaṃ calitaṃ dikṣu bālo roddhuṃ na cāśakat

ततोऽभवद्दशभुजो बुभुजे चौदनं च तैः । आश्चर्यं ददृशुर्लोका हसन्तो हस्ततालतः

tato'bhavaddaśabhujo bubhuje caudanaṃ ca taiḥ | āścaryaṃ dadṛśurlokā hasanto hastatālataḥ

अपूर्वः पाचितोऽयं नु जानुदघ्नजलेन यः । इत्यूचुर्बुभुजुर्बाला रुच्या पायसकल्पया

apūrvaḥ pācito'yaṃ nu jānudaghnajalena yaḥ | ityūcurbubhujurbālā rucyā pāyasakalpayā

साकं तेन च वैर्भुक्तं गतास्ते देवतुल्यताम् । अशोचन्नितरे पश्चाद्येऽहसन्विवृतै रदैः

sākaṃ tena ca vairbhuktaṃ gatāste devatulyatām | aśocannitare paścādye'hasanvivṛtai radaiḥ

कोलाहलो महानासीन्नगरे क्व विनायकः । केचिदूचुः शुक्लगृहे भुनक्ति शीर्णमोदनम्

kolāhalo mahānāsīnnagare kva vināyakaḥ | kecidūcuḥ śuklagṛhe bhunakti śīrṇamodanam

रोद्धुं कृता दशभुजो ओदनं च भुनक्ति तैः । भुक्ते तस्मिन्विशुद्धे स शुष्कमामलकं ददौ

roddhuṃ kṛtā daśabhujo odanaṃ ca bhunakti taiḥ | bhukte tasminviśuddhe sa śuṣkamāmalakaṃ dadau

मुखशुद्धिं तेन चक्रे जगदात्मा विनायकः । प्रसन्नः शुक्लमवदत् प्रीतो भावेन तेऽनघ

mukhaśuddhiṃ tena cakre jagadātmā vināyakaḥ | prasannaḥ śuklamavadat prīto bhāvena te'nagha

वरान्वृणु महाभाग मत्तो यानभिकांक्षसे । शुक्ल उवाच । सर्वान्नागरिकांस्त्यक्त्वा भोक्तुं रूक्षान्नमागतः

varānvṛṇu mahābhāga matto yānabhikāṃkṣase | śukla uvāca | sarvānnāgarikāṃstyaktvā bhoktuṃ rūkṣānnamāgataḥ

अयमेव वरो महयं यज्जातं तव दर्शनम् । प्रभुवाक्यानुरोधेन याचे भक्तिं त्वयि स्थिराम्

ayameva varo mahayaṃ yajjātaṃ tava darśanam | prabhuvākyānurodhena yāce bhaktiṃ tvayi sthirām

2.23.50

अन्ते मोक्षं च मे देहि येन नावर्तते पुनः । न संसारसुखे चित्तं रमते ते विनायक

ante mokṣaṃ ca me dehi yena nāvartate punaḥ | na saṃsārasukhe cittaṃ ramate te vināyaka

क उवाच । एवमस्त्विति तं प्रोच्य पूर्ववद् द्विभुजः शिशुः । गृहं तस्मै शक्रगृहाद्वरं सद्रत्नकांचनम्

ka uvāca | evamastviti taṃ procya pūrvavad dvibhujaḥ śiśuḥ | gṛhaṃ tasmai śakragṛhādvaraṃ sadratnakāṃcanam

1094

अत्युत्तमं स्वरूपं च ज्ञानं सम्पदमर्पयत् । अनुज्ञातो ययौ ताभ्यामन्यत्र बालकैर्वृतः ॥५२॥ (

atyuttamaṃ svarūpaṃ ca jñānaṃ sampadamarpayat | anujñāto yayau tābhyāmanyatra bālakairvṛtaḥ ||52|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरित्रे शुक्लवरप्रदानं नाम त्रयोविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacaritre śuklavarapradānaṃ nāma trayoviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय २४ प्रारंभ :- क उवाच । व्यलोकयंस्तं नगरे तस्मिन् सर्वे महाजनाः । विधाय पूजासामग्रीं भोजनस्याप्यनेकधा

adhyāya 24 prāraṃbha :- ka uvāca | vyalokayaṃstaṃ nagare tasmin sarve mahājanāḥ | vidhāya pūjāsāmagrīṃ bhojanasyāpyanekadhā

गृहे गृहे राजगृहे सर्वामात्यगृहेऽपि च । गवेषयन्ति स्म जनास्तदा कश्यपनन्दनम्

gṛhe gṛhe rājagṛhe sarvāmātyagṛhe'pi ca | gaveṣayanti sma janāstadā kaśyapanandanam

अपृच्छन्त जनाः सर्वे क्वचिदृष्टो विनायकः । नेति नेति श्रुतिर्वक्ति यं स कस्याक्षिगोचरः

apṛcchanta janāḥ sarve kvacidṛṣṭo vināyakaḥ | neti neti śrutirvakti yaṃ sa kasyākṣigocaraḥ

भवेन्नालोकितोऽस्माभिरिति तत्रावदज्जनाः । पुरप्रान्ते तु ये तत्र तेऽशृण्वज्जनवाक्यतः

bhavennālokito'smābhiriti tatrāvadajjanāḥ | puraprānte tu ye tatra te'śṛṇvajjanavākyataḥ

स चागतः शुक्लगृहं ततस्ते तद्गृहं ययुः । नापश्यंस्तमथापृच्छंस्तेनोक्तं स इतो गतः

sa cāgataḥ śuklagṛhaṃ tataste tadgṛhaṃ yayuḥ | nāpaśyaṃstamathāpṛcchaṃstenoktaṃ sa ito gataḥ

स तु मायामयो बालो जनान्वंचितुमुत्सुकः । विसृज्य बालकान् पश्चाद् द्वारेणागत्य सुप्तवान्

sa tu māyāmayo bālo janānvaṃcitumutsukaḥ | visṛjya bālakān paścād dvāreṇāgatya suptavān

केचित्तं ददृशुः सुप्तं हर्यक्षमिव गह्वर । केचित्तं क्रोधावशगा निनिन्दुर्बालको लघुः

kecittaṃ dadṛśuḥ suptaṃ haryakṣamiva gahvara | kecittaṃ krodhāvaśagā ninindurbālako laghuḥ

पिशाच इव किं यातो दरिद्रस्य गृहं प्रति । ईशश्चेत् सर्वभावज्ञः सर्वेषां प्रियमाचरेत्

piśāca iva kiṃ yāto daridrasya gṛhaṃ prati | īśaścet sarvabhāvajñaḥ sarveṣāṃ priyamācaret

उत्थाप्य तं करे धृत्वा याहीति शरणं शुभम् । सफलं कुरु नः सर्वं त्वदर्थमुपकल्पितम्

utthāpya taṃ kare dhṛtvā yāhīti śaraṇaṃ śubham | saphalaṃ kuru naḥ sarvaṃ tvadarthamupakalpitam

2.24.10

गतः खेदो भ्रमणजो दृष्ट्वा त्वच्चरणाम्बुजम् । याहि याहि गृहान्नस्त्वं भोक्तुं बालगणैः सह

gataḥ khedo bhramaṇajo dṛṣṭvā tvaccaraṇāmbujam | yāhi yāhi gṛhānnastvaṃ bhoktuṃ bālagaṇaiḥ saha

स ऊचे साम्प्रतं भुक्तं पुनरूचुर्जनास्तु तम् । दरिद्रस्य गृहे किं ते भुक्तंस्याद्भैक्ष्यवर्तितः

sa ūce sāmprataṃ bhuktaṃ punarūcurjanāstu tam | daridrasya gṛhe kiṃ te bhuktaṃsyādbhaikṣyavartitaḥ

नापोऽपि पिबते क्वान्नं कथं भुक्तं त्वया विभो। गणेश उवाच । उदरं परिपूर्णं मे यातुं शक्तिश्चनास्ति मे

nāpo'pi pibate kvānnaṃ kathaṃ bhuktaṃ tvayā vibho| gaṇeśa uvāca | udaraṃ paripūrṇaṃ me yātuṃ śaktiścanāsti me

क उवाच । ततः सर्वे विदित्वा तं भुक्तं शुक्लगृहे जनाः। निराशा भग्नसंकल्पा रुष्टा दीना विचेतसः

ka uvāca | tataḥ sarve viditvā taṃ bhuktaṃ śuklagṛhe janāḥ| nirāśā bhagnasaṃkalpā ruṣṭā dīnā vicetasaḥ

सम्भारा व्यर्थतां याता नानावकेशार्थ संचिताः । बुभुजुस्तान् स्वयं दुष्टा दाम्भिका भक्तिवर्जिताः

sambhārā vyarthatāṃ yātā nānāvakeśārtha saṃcitāḥ | bubhujustān svayaṃ duṣṭā dāmbhikā bhaktivarjitāḥ

ये भक्तास्ते निराहारास्तस्थुर्ध्यानपरायणाः । एवं सर्वेषु लोकेषु ज्ञात्वा ध्यानस्थितेषु सः

ye bhaktāste nirāhārāstasthurdhyānaparāyaṇāḥ | evaṃ sarveṣu lokeṣu jñātvā dhyānasthiteṣu saḥ

एको नानाष्वरूपोऽभूद् घटाकाश इव स्फुटम् । जलपूर्णेषु कुम्भेषु रविर्नाना यथेक्ष्यते

eko nānāṣvarūpo'bhūd ghaṭākāśa iva sphuṭam | jalapūrṇeṣu kumbheṣu ravirnānā yathekṣyate

क्वचित् पर्यंकशयनः क्वचित् जपपरायणः । क्वचिद्दानरतः क्वापि भोजनाय समुत्सुकः

kvacit paryaṃkaśayanaḥ kvacit japaparāyaṇaḥ | kvaciddānarataḥ kvāpi bhojanāya samutsukaḥ

क्वचित् पाठ्यते शिष्यान् सांगवेदंसहार्थकम् । क्वचित् व्याकुरुते शास्त्रं क्वचिच्च पठति स्वयम्

kvacit pāṭhyate śiṣyān sāṃgavedaṃsahārthakam | kvacit vyākurute śāstraṃ kvacicca paṭhati svayam

एवं नानास्वरूपैः स नानागृहगतो बभौ । अयमस्मद् गृहं यातः पूर्वमित्यभिमेनिरे

evaṃ nānāsvarūpaiḥ sa nānāgṛhagato babhau | ayamasmad gṛhaṃ yātaḥ pūrvamityabhimenire

अध्यायाः ०२१-०२५ (cont. 2)

2.24.20

तैलमुद्वर्तनं स्नानं पूजनं भोजनं ददुः । एवं सर्वे जह्रषिरे काशिराजसमन्वितम्

tailamudvartanaṃ snānaṃ pūjanaṃ bhojanaṃ daduḥ | evaṃ sarve jahraṣire kāśirājasamanvitam

दृष्ट्वा देवं परमया मुदा साधुविनायकम् । पुपूजुर्भोजयामासुर्द्विजान् सुहृद्गणानपि

dṛṣṭvā devaṃ paramayā mudā sādhuvināyakam | pupūjurbhojayāmāsurdvijān suhṛdgaṇānapi

पंचामृतं च पक्वान्नं व्यंजनं पायसौदनौ । अन्यद्रुचिकरं सर्वं बुभजुस्ते यथारुचि

paṃcāmṛtaṃ ca pakvānnaṃ vyaṃjanaṃ pāyasaudanau | anyadrucikaraṃ sarvaṃ bubhajuste yathāruci

एवं द्विजेषु देवेषु काशिराजे सुहृत्स्वपि । आशीर्वत्सु सभाविष्टः काशिराजो न्वपृच्छत

evaṃ dvijeṣu deveṣu kāśirāje suhṛtsvapi | āśīrvatsu sabhāviṣṭaḥ kāśirājo nvapṛcchata

मायया मुनिपुत्रस्य मोहितोऽनेकधाकृतेः । राजोवाच । विनायको गतो भोक्तुं नानागृह इतिस्फुटम्

māyayā muniputrasya mohito'nekadhākṛteḥ | rājovāca | vināyako gato bhoktuṃ nānāgṛha itisphuṭam

अयं मे निकटेऽप्यस्ति को नु भुंक्ते गृहे गृहे । क्वचिच्च शिबिकारूढो याति भोक्तुं विनायकः

ayaṃ me nikaṭe'pyasti ko nu bhuṃkte gṛhe gṛhe | kvacicca śibikārūḍho yāti bhoktuṃ vināyakaḥ

गजारूढः क्वचिद्याति हयारुढश्च कुत्रचित् । एवं सर्वेषु लोकेषु पूजाव्यग्रेषु बालके

gajārūḍhaḥ kvacidyāti hayāruḍhaśca kutracit | evaṃ sarveṣu lokeṣu pūjāvyagreṣu bālake

ततस्तौ नगरीं यातौ तत्र तत्र विनायकम्। अपश्यतां भुक्तवन्तं परावृत्य समीयतुः

tatastau nagarīṃ yātau tatra tatra vināyakam| apaśyatāṃ bhuktavantaṃ parāvṛtya samīyatuḥ

यत्र यत्र गृहे यत्तौ तत्र तत्र विनायकम् । निर्वृत्य सकलं नित्यं भिक्षार्थं पर्यगच्छताम्

yatra yatra gṛhe yattau tatra tatra vināyakam | nirvṛtya sakalaṃ nityaṃ bhikṣārthaṃ paryagacchatām

शयानं शयने दिव्ये भक्षयन्तं फलानि च । चर्वयन्तं च ताम्बूलं क्वचित्गन्धादिचर्चितम्

śayānaṃ śayane divye bhakṣayantaṃ phalāni ca | carvayantaṃ ca tāmbūlaṃ kvacitgandhādicarcitam

2.24.30

क्वचिन्नृत्यं प्रपश्यन्तं गणिकानां गणान्वितत् । क्रीडन्तमक्षैः कुत्रापि क्वचिद् बुद्धिबलेन च

kvacinnṛtyaṃ prapaśyantaṃ gaṇikānāṃ gaṇānvitat | krīḍantamakṣaiḥ kutrāpi kvacid buddhibalena ca

नानालंकारसंयुक्तं दिव्यवस्त्रान्वितं क्वचित् । पठन्तं च जपन्तं च ध्यानेन तमपश्यताम्

nānālaṃkārasaṃyuktaṃ divyavastrānvitaṃ kvacit | paṭhantaṃ ca japantaṃ ca dhyānena tamapaśyatām

स्तूयमानं क्वचिद् भक्तै स्तुवन्तं जगदीश्वरम् । दर्शयन्तं विभूतिं स्वां भक्त्यानेकशः क्वचित्

stūyamānaṃ kvacid bhaktai stuvantaṃ jagadīśvaram | darśayantaṃ vibhūtiṃ svāṃ bhaktyānekaśaḥ kvacit

युवानं रमयन्तं स्वाःस्त्रियोऽत्यन्त मनोरमाः । चिकित्सयन्तं वृद्धं च सेवन्तं रसमुत्तमम्

yuvānaṃ ramayantaṃ svāḥstriyo'tyanta manoramāḥ | cikitsayantaṃ vṛddhaṃ ca sevantaṃ rasamuttamam

रिंगंतं भक्षयन्तं च मृदं कुत्रचिदंगणे । परिश्रान्तं पिबन्तं कं क्रीडाभिः कन्दुकादिभिः

riṃgaṃtaṃ bhakṣayantaṃ ca mṛdaṃ kutracidaṃgaṇe | pariśrāntaṃ pibantaṃ kaṃ krīḍābhiḥ kandukādibhiḥ

एवं तौ क्षुधितौ श्रान्तौ पर्यटन्तौ गृहे गृहे । सर्वत्र दृष्ट्वा तं देवं परस्परमथोचतुः

evaṃ tau kṣudhitau śrāntau paryaṭantau gṛhe gṛhe | sarvatra dṛṣṭvā taṃ devaṃ parasparamathocatuḥ

अत्रास्ति निर्मलः शुक्लो ब्राह्मणो नगरे शुचिः । यावो भोक्तुं तस्य गृहे इत्युक्त्वा तत्र जग्मतुः

atrāsti nirmalaḥ śuklo brāhmaṇo nagare śuciḥ | yāvo bhoktuṃ tasya gṛhe ityuktvā tatra jagmatuḥ

तत्रापि सोंऽगणगतो दृष्टस्ताभ्यां विनायकः । नगरे नात्र भोक्तव्यं न तु शेषं विनायकात्

tatrāpi soṃ'gaṇagato dṛṣṭastābhyāṃ vināyakaḥ | nagare nātra bhoktavyaṃ na tu śeṣaṃ vināyakāt

इत्युक्त्वा बहिरायातौ पुरो दृष्ट्वा विनायकम् । तिर्यग् गतिधरौ भूत्वा ततोऽपि समपश्यताम्

ityuktvā bahirāyātau puro dṛṣṭvā vināyakam | tiryag gatidharau bhūtvā tato'pi samapaśyatām

प्राच्यां प्रतीच्यां च दिशि तमेवेतौ समन्वतः । अधश्चोर्ध्वं सर्वगतं विनायकमपश्यताम्

prācyāṃ pratīcyāṃ ca diśi tamevetau samanvataḥ | adhaścordhvaṃ sarvagataṃ vināyakamapaśyatām

2.24.40

विनायकस्वरूपं च तौ पुनर्विश्वरूपिणम् । सर्वं विनायकमयं वस्तुमात्रमपश्यताम्

vināyakasvarūpaṃ ca tau punarviśvarūpiṇam | sarvaṃ vināyakamayaṃ vastumātramapaśyatām

अथाभावयतां शम्भुं विष्णुं तौ भृशविस्मितौ । अपश्यतां ह्रदि तदा तं च तं च विनायकम्

athābhāvayatāṃ śambhuṃ viṣṇuṃ tau bhṛśavismitau | apaśyatāṃ hradi tadā taṃ ca taṃ ca vināyakam

निमील्य नयने चान्तस्तमेव मुनिसत्तमौ । उद्घाटय नयने चापि स्वान्त एनमपश्यताम्

nimīlya nayane cāntastameva munisattamau | udghāṭaya nayane cāpi svānta enamapaśyatām

किरीटिनं कुंडलिनं मुक्तामालाम्बरांगदम् । कटिसूत्रेण हैमेन मुद्रिकाभिश्च भूषितम्

kirīṭinaṃ kuṃḍalinaṃ muktāmālāmbarāṃgadam | kaṭisūtreṇa haimena mudrikābhiśca bhūṣitam

सिंहारूढं दशभुजं सिद्धिबुद्धियुतं शुभम् । भालचन्द्रं मृगमदतिलकं नागभूषणम्

siṃhārūḍhaṃ daśabhujaṃ siddhibuddhiyutaṃ śubham | bhālacandraṃ mṛgamadatilakaṃ nāgabhūṣaṇam

सूर्यकोटिप्रभं सृष्टिस्थितिसंहारकारिणम्। त्यक्त्वा भेदं तत्त्वविदौ नेमतुश्चरणाम्बुजम्

sūryakoṭiprabhaṃ sṛṣṭisthitisaṃhārakāriṇam| tyaktvā bhedaṃ tattvavidau nematuścaraṇāmbujam

1140

नुतःस्म परया भक्त्या देवदेवं विनायकम् । तस्यैव करुणाप्राप्त प्रबोधौ तौ मुनीश्वरौ ॥४६॥ (

nutaḥsma parayā bhaktyā devadevaṃ vināyakam | tasyaiva karuṇāprāpta prabodhau tau munīśvarau ||46|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे विनायकभोजनकथनं नाम चतुर्विंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe vināyakabhojanakathanaṃ nāma caturviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय २५ प्रारंभ :- तावूचतुः । सर्वेषां कारणानां त्वं कारणं कारणातिगः। ब्रह्मस्वरूपो ब्रह्मांडकारणं व्यापकः परः

adhyāya 25 prāraṃbha :- tāvūcatuḥ | sarveṣāṃ kāraṇānāṃ tvaṃ kāraṇaṃ kāraṇātigaḥ| brahmasvarūpo brahmāṃḍakāraṇaṃ vyāpakaḥ paraḥ

पासीदं सृजसे विश्वं त्वमेव हरसेऽनघ । नानारूपैररूपस्त्वं नानामाया बलान्वितः

pāsīdaṃ sṛjase viśvaṃ tvameva harase'nagha | nānārūpairarūpastvaṃ nānāmāyā balānvitaḥ

त्वमेव पंचभूतानि यक्षगन्धर्व राक्षसाः। कस्त्वां स्तोतुं समर्थः स्याच्चराचरस्वरूपकम्

tvameva paṃcabhūtāni yakṣagandharva rākṣasāḥ| kastvāṃ stotuṃ samarthaḥ syāccarācarasvarūpakam

नेति नेति ब्रवीति स्म त्वद्रूपाज्ञानतः श्रुतिः । आवाम् विमोहितौ ज्ञातुं नेशाथे रूपमुत्तमम्

neti neti bravīti sma tvadrūpājñānataḥ śrutiḥ | āvām vimohitau jñātuṃ neśāthe rūpamuttamam

महिमानं न जानीवोऽनेकरूपस्य ते विभो । कृतकृत्यो भवत्पाददर्शनात्स्वः प्रभोऽधुना

mahimānaṃ na jānīvo'nekarūpasya te vibho | kṛtakṛtyo bhavatpādadarśanātsvaḥ prabho'dhunā

नानावतारैर्भूभारं हरसेऽनन्तशक्तितः । क उवाच । एवं तयोः स्तुतिं श्रुत्वा प्रीत्या प्रोवाच तावुभौ

nānāvatārairbhūbhāraṃ harase'nantaśaktitaḥ | ka uvāca | evaṃ tayoḥ stutiṃ śrutvā prītyā provāca tāvubhau

विनायको बालरूपी कौतुकी मायिकोऽपि च । तत्वज्ञौ मत्प्रसादाच्च सर्वज्ञौ च भविष्यथः

vināyako bālarūpī kautukī māyiko'pi ca | tatvajñau matprasādācca sarvajñau ca bhaviṣyathaḥ

एवं दत्वा वरं देवस्तत्रैवान्तरधीयत । ततस्तौ मूतिमतुलां कृत्वा सम्यग्विनायकीम्

evaṃ datvā varaṃ devastatraivāntaradhīyata | tatastau mūtimatulāṃ kṛtvā samyagvināyakīm

कृत्वा प्रासादामतुलं रत्नकांचन संयुतम् । स्थापयामासतुरुभौ सनकश्च सनन्दनः

kṛtvā prāsādāmatulaṃ ratnakāṃcana saṃyutam | sthāpayāmāsaturubhau sanakaśca sanandanaḥ

2.25.10

आख्यां च चक्रतुस्तस्या वरदोऽयं विनायकः । गणेशकुंडमिति च कृतं ताभ्यां सरोवरम्

ākhyāṃ ca cakratustasyā varado'yaṃ vināyakaḥ | gaṇeśakuṃḍamiti ca kṛtaṃ tābhyāṃ sarovaram

अत्र स्नात्वा पूजयेद्यो वरदं तं विनायकम् । स कामानखिलान् प्राप्य भुक्त्वा भोगाननेकशः

atra snātvā pūjayedyo varadaṃ taṃ vināyakam | sa kāmānakhilān prāpya bhuktvā bhogānanekaśaḥ

अवाप्य पुत्रान् पौत्रांश्च विद्यामायुर्यशो महत् । धनं धान्यं यशश्चापि तत्वज्ञानं च शाश्वतम्

avāpya putrān pautrāṃśca vidyāmāyuryaśo mahat | dhanaṃ dhānyaṃ yaśaścāpi tatvajñānaṃ ca śāśvatam

अन्ते वैनायकं धाम याति नास्त्यत्र संशयः । क उवाच । यत्र देवाः सगन्धर्वा यक्षाश्चाप्सरसां गणाः

ante vaināyakaṃ dhāma yāti nāstyatra saṃśayaḥ | ka uvāca | yatra devāḥ sagandharvā yakṣāścāpsarasāṃ gaṇāḥ

दृष्ट्वा सम्पूज्य देवेशं तत्रैवान्तर्हिताः क्षणात् । संप्राप्तविस्मयौ तौ च जग्मतुर्दिवमुत्तमम्

dṛṣṭvā sampūjya deveśaṃ tatraivāntarhitāḥ kṣaṇāt | saṃprāptavismayau tau ca jagmaturdivamuttamam

काशिराजोऽपि तत्रत्य सामात्यः सप्रजस्तु तम् । नानाद्रव्यैरलंकारैर्वस्त्रैरुच्चावचैरपि

kāśirājo'pi tatratya sāmātyaḥ saprajastu tam | nānādravyairalaṃkārairvastrairuccāvacairapi

पक्वान्नैश्चाप्यनेकैश्च फलैर्नानाविधैरपि । रत्नैर्मुक्ताफलैः पुष्पैर्दक्षिणाभिरनेकशः

pakvānnaiścāpyanekaiśca phalairnānāvidhairapi | ratnairmuktāphalaiḥ puṣpairdakṣiṇābhiranekaśaḥ

पुपूज परया भक्त्या ब्राह्मणैः सह मन्त्रतः । ब्राह्मणान् पूजयामास वस्त्रालंकार कांचनैः

pupūja parayā bhaktyā brāhmaṇaiḥ saha mantrataḥ | brāhmaṇān pūjayāmāsa vastrālaṃkāra kāṃcanaiḥ

आशिषः परिगृह्यैव नगरं पुनरागमत् । तथैव ताः प्रकृतयः पुपूजुस्तं विनायकम्

āśiṣaḥ parigṛhyaiva nagaraṃ punarāgamat | tathaiva tāḥ prakṛtayaḥ pupūjustaṃ vināyakam

तथैव ब्राह्मणान् पूज्य जगृहुराशिषः पराः । ततः प्रजास्तं पुपूजुर्यथाशक्ति विनायकम्

tathaiva brāhmaṇān pūjya jagṛhurāśiṣaḥ parāḥ | tataḥ prajāstaṃ pupūjuryathāśakti vināyakam

2.25.20

सर्वे ते हृष्टमनसा पुरं प्रविविशुस्तदा । इति ते सर्वमाख्यातं विनायकविचेष्टितम्

sarve te hṛṣṭamanasā puraṃ praviviśustadā | iti te sarvamākhyātaṃ vināyakaviceṣṭitam

सर्वपापपहरं पुण्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि । मुनिरुवाच । श्रुतं चरित्रं शुक्लस्य शुक्लभिक्षारतस्य च

sarvapāpapaharaṃ puṇyaṃ kimanyacchrotumicchasi | muniruvāca | śrutaṃ caritraṃ śuklasya śuklabhikṣāratasya ca

धातुस्पर्शविहीनस्य गृहं यातौ विनायकः । भुजैर्दशभिरादाय ह्योदनं शिथिलं जलैः

dhātusparśavihīnasya gṛhaṃ yātau vināyakaḥ | bhujairdaśabhirādāya hyodanaṃ śithilaṃ jalaiḥ

जग्ध्वा त्यक्त्वा श्रमं तृप्तो दारिद्र्यं च व्यनाशयत्। दत्तं गृहं तु शुक्लस्य शक्रस्य नगराद्वरम्

jagdhvā tyaktvā śramaṃ tṛpto dāridryaṃ ca vyanāśayat| dattaṃ gṛhaṃ tu śuklasya śakrasya nagarādvaram

सम्पदोऽपि तथा दत्ता याः सन्ति ह्यलकाधिपे । स्वरूपं च तथा दत्तं यन्नास्ति मकरध्वजे

sampado'pi tathā dattā yāḥ santi hyalakādhipe | svarūpaṃ ca tathā dattaṃ yannāsti makaradhvaje

ज्ञानं तस्मै तथा दत्तं यन्नास्ति चतुरानने । अत्र किं कारणं ब्रह्मँस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

jñānaṃ tasmai tathā dattaṃ yannāsti caturānane | atra kiṃ kāraṇaṃ brahmam̐stanme vyākhyātumarhasi

क उवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया व्यास परमेशकथा यतः । पुनाति प्राश्निकं श्रोतॄन्वक्तारं भक्तितः श्रुता

ka uvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā vyāsa parameśakathā yataḥ | punāti prāśnikaṃ śrotṝnvaktāraṃ bhaktitaḥ śrutā

मनो मे हि स्थितं वक्तुं तत्पृष्टं हि त्वया विभो । सम्यक्तेऽहं वदिष्यामि भक्तिगम्यस्य चेष्टितम्

mano me hi sthitaṃ vaktuṃ tatpṛṣṭaṃ hi tvayā vibho | samyakte'haṃ vadiṣyāmi bhaktigamyasya ceṣṭitam

सर्वज्ञः सर्वदर्शी च सर्वगः सर्वचित्तवित् । भक्त्यैव तुष्यते देवो भावाहि तोषकारणम्

sarvajñaḥ sarvadarśī ca sarvagaḥ sarvacittavit | bhaktyaiva tuṣyate devo bhāvāhi toṣakāraṇam

भक्त्याह्रतं पलाशं च जलं पुष्पं मनोहरम् । तेनैव परितुष्टोऽसावात्मानं च प्रयच्छति

bhaktyāhrataṃ palāśaṃ ca jalaṃ puṣpaṃ manoharam | tenaiva parituṣṭo'sāvātmānaṃ ca prayacchati

2.25.30

दम्भेन हेलया वापि लज्जयाऽपि परस्य वा । महाधनं महावित्तं रत्नानि विविधानि च

dambhena helayā vāpi lajjayā'pi parasya vā | mahādhanaṃ mahāvittaṃ ratnāni vividhāni ca

कांचनं राजतं मुक्ता दत्तं सर्वं वृथा भवेत् । शमीपत्रेण तुष्टोऽसौ व्याधायादात् सलोकताम्

kāṃcanaṃ rājataṃ muktā dattaṃ sarvaṃ vṛthā bhavet | śamīpatreṇa tuṣṭo'sau vyādhāyādāt salokatām

1172

प्रसंगतोऽपि दत्तेन भावं कृत्वा दृढं हृदि। अनायासेन लब्धेन तस्माद्भक्तिर्गरीयसी ॥३२॥ (

prasaṃgato'pi dattena bhāvaṃ kṛtvā dṛḍhaṃ hṛdi| anāyāsena labdhena tasmādbhaktirgarīyasī ||32|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते भक्तिप्रशंसा कथनं नाम पंचविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite bhaktipraśaṃsā kathanaṃ nāma paṃcaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०२६-०३०

अध्याय २६ प्रारंभ – मुनिरुवाच । किं कर्म कृतवान् व्याधः कथं पत्रं समर्पितम् । किं नामास कथं प्राप्तः सालोक्यं तद्वदस्व मे

adhyāya 26 prāraṃbha – muniruvāca | kiṃ karma kṛtavān vyādhaḥ kathaṃ patraṃ samarpitam | kiṃ nāmāsa kathaṃ prāptaḥ sālokyaṃ tadvadasva me

क उवाच । विदर्भदेशे नगर महिषाख्यं बभूव ह । विख्यातं त्रिषु लोकेषु कुबेर नगरोपमम्

ka uvāca | vidarbhadeśe nagara mahiṣākhyaṃ babhūva ha | vikhyātaṃ triṣu lokeṣu kubera nagaropamam

भीमो नामाभवद् व्याधो नगरे मांसविक्रयी। परेषां दोषकथने दोषो यद्यपि वर्तते

bhīmo nāmābhavad vyādho nagare māṃsavikrayī| pareṣāṃ doṣakathane doṣo yadyapi vartate

प्रश्ने कृते तु वक्तव्यो याथातथ्यान्न मत्सरात् । स भीमो दोषबहुलो बाणकोदंडवान्वने

praśne kṛte tu vaktavyo yāthātathyānna matsarāt | sa bhīmo doṣabahulo bāṇakodaṃḍavānvane

शरपूर्णेषुधी खड्गी चापं बिभ्रच्च शस्त्रिकाम् । अवधीत् प्राणिनो नित्यं कुटुम्बभरणे रतः

śarapūrṇeṣudhī khaḍgī cāpaṃ bibhracca śastrikām | avadhīt prāṇino nityaṃ kuṭumbabharaṇe rataḥ

पथिकान्ब्राह्मणांश्चापि निर्दयो निर्जने वने। कदाचिन्नगरे तस्मिन् समारब्धो महोत्सवः

pathikānbrāhmaṇāṃścāpi nirdayo nirjane vane| kadācinnagare tasmin samārabdho mahotsavaḥ

प्रातरेव वनं यातो बहुमांसजिघृक्षया । विक्रयेच्छुर्द्रव्यलुब्धो कुटुम्बस्यापि पोषकः

prātareva vanaṃ yāto bahumāṃsajighṛkṣayā | vikrayecchurdravyalubdho kuṭumbasyāpi poṣakaḥ

जघान मृगयूथास्तान्मांसभारयुतः पुरम् । यावत्प्रविशते तावदागतो राक्षसो महान्

jaghāna mṛgayūthāstānmāṃsabhārayutaḥ puram | yāvatpraviśate tāvadāgato rākṣaso mahān

मनुष्यगन्धहृष्टोऽसौ ययौ तस्यान्तिकं क्षणात् । पिंगाक्षो नामतः पिंगनेत्रः सर्वभयंकरः

manuṣyagandhahṛṣṭo'sau yayau tasyāntikaṃ kṣaṇāt | piṃgākṣo nāmataḥ piṃganetraḥ sarvabhayaṃkaraḥ

2.26.10

मनुष्यश्वापदाशी स दुष्पूर इव हव्यभुक् । चकम्पे स च तं दृष्ट्वा व्याधो भूमावथापतत्

manuṣyaśvāpadāśī sa duṣpūra iva havyabhuk | cakampe sa ca taṃ dṛṣṭvā vyādho bhūmāvathāpatat

पतितानि च शस्त्राणि नेत्रेऽप्याच्छादिते बलात् । उन्मील्य नयनेऽपश्यच्छमीवृक्षं समीपतः

patitāni ca śastrāṇi netre'pyācchādite balāt | unmīlya nayane'paśyacchamīvṛkṣaṃ samīpataḥ

आरुरोह च भीमस्तं राक्षसोऽपि समारुहत् । तावच्चिक्षेप शाखां स तत्त्पत्रं वायुनेरितम्

āruroha ca bhīmastaṃ rākṣaso'pi samāruhat | tāvaccikṣepa śākhāṃ sa tattpatraṃ vāyuneritam

पपात गणनाथस्य वामनास्थापितस्य ह। मस्तके तेन तुष्टोऽसावुभाभ्यां पूजितः स्फुटम्

papāta gaṇanāthasya vāmanāsthāpitasya ha| mastake tena tuṣṭo'sāvubhābhyāṃ pūjitaḥ sphuṭam

वामनाय वरान्दातुं स्फुटो योभूद् गजाननः । बलिं विजेतुकामाय कश्यपस्यात्मजाय सः

vāmanāya varāndātuṃ sphuṭo yobhūd gajānanaḥ | baliṃ vijetukāmāya kaśyapasyātmajāya saḥ

अत्यन्तं तुष्यते देवो दूर्वया च शमीदलैः। रत्नकांचनसंयुक्ता दिव्यवस्त्रसमन्विता

atyantaṃ tuṣyate devo dūrvayā ca śamīdalaiḥ| ratnakāṃcanasaṃyuktā divyavastrasamanvitā

दूर्वांकुरविना पूजा निष्फला जायते नृणाम् । शमीपत्रेण वा सा स्यात्सफला नान्यथा क्वचित्

dūrvāṃkuravinā pūjā niṣphalā jāyate nṛṇām | śamīpatreṇa vā sā syātsaphalā nānyathā kvacit

यज्ञदानव्रतैरन्यैस्तपोभिर्नियमैरपि । तथा न प्रीयते देवः कांचनै रत्नसंचयैः

yajñadānavratairanyaistapobhirniyamairapi | tathā na prīyate devaḥ kāṃcanai ratnasaṃcayaiḥ

दूर्वाभिश्च शमीपत्रैर्यथा सुप्रीयते विभुः । तयोस्तुष्टो देवदेवः प्रेषयद्यानमुत्तमम्

dūrvābhiśca śamīpatrairyathā suprīyate vibhuḥ | tayostuṣṭo devadevaḥ preṣayadyānamuttamam

स्वरूपधारिभिर्युक्तं किंकरैर्निजलोकतः। तेषां निरीक्षणान्नष्टाः पापपर्वतराशयः

svarūpadhāribhiryuktaṃ kiṃkarairnijalokataḥ| teṣāṃ nirīkṣaṇānnaṣṭāḥ pāpaparvatarāśayaḥ

2.26.20

कृपया च गणेशस्य तयो राक्षसभीमयोः । यथाग्निकणसम्पर्कान्नश्यन्ते तृणपर्वताः

kṛpayā ca gaṇeśasya tayo rākṣasabhīmayoḥ | yathāgnikaṇasamparkānnaśyante tṛṇaparvatāḥ

व्यक्त्वा देहो दिव्यदेहौ गृहीत्वा यानमास्थितौ । दूतैः सम्पूजितौ नानावस्त्रभूषाविलेपनैः

vyaktvā deho divyadehau gṛhītvā yānamāsthitau | dūtaiḥ sampūjitau nānāvastrabhūṣāvilepanaiḥ

नानावादित्र निर्घोषैः स्त्रीगन्धर्वैयुतं महत्। नीतौ तौ देवनिकटे नेमतुस्तौ विनायकम्

nānāvāditra nirghoṣaiḥ strīgandharvaiyutaṃ mahat| nītau tau devanikaṭe nematustau vināyakam

अशेष पाप निर्मुक्तौ प्रापतुस्तौ सरूपताम् । आकल्पं स्थापितौ तेन गणेशेन निजस्थले

aśeṣa pāpa nirmuktau prāpatustau sarūpatām | ākalpaṃ sthāpitau tena gaṇeśena nijasthale

एवं भावप्रियो देवः प्रीयते भक्तिभावतः । तथैव मुष्टिमात्रान्नात्सन्तुष्टोऽयं द्विजस्य सः। शुक्लस्य प्रददौ दिव्यमलकासदृशं गृहम्

evaṃ bhāvapriyo devaḥ prīyate bhaktibhāvataḥ | tathaiva muṣṭimātrānnātsantuṣṭo'yaṃ dvijasya saḥ| śuklasya pradadau divyamalakāsadṛśaṃ gṛham

तस्माद्दूर्वा शमीपत्रैर्विना पूजा वृथा भवेत् । न महत्या दाम्भिकया पूजया प्रीयते तथा

tasmāddūrvā śamīpatrairvinā pūjā vṛthā bhavet | na mahatyā dāmbhikayā pūjayā prīyate tathā

1198

भक्तिभावेन कृतया स्वल्पयाऽसौ गजाननः ॥२६॥ (

bhaktibhāvena kṛtayā svalpayā'sau gajānanaḥ ||26|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे भीमराक्षसमोक्षणं नाम षड्विंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bhīmarākṣasamokṣaṇaṃ nāma ṣaḍviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय २७

व्यास उवाच । पूर्वजन्मनि व्याधोऽसौ क आसीद्राक्षसोःपि सः । किं शीलं किंसमाचार स्तन्म- माचक्ष्व नाभिज

vyāsa uvāca | pūrvajanmani vyādho'sau ka āsīdrākṣasoḥpi saḥ | kiṃ śīlaṃ kiṃsamācāra stanma- mācakṣva nābhija

अनुष्ठानं कृतं तेन वामनेन कथं प्रभो। कथं तस्मै वरो दत्तो गजाननस्वरुपिणा

anuṣṭhānaṃ kṛtaṃ tena vāmanena kathaṃ prabho| kathaṃ tasmai varo datto gajānanasvarupiṇā

लोको गणेशस्य कथं पृथगन्यत्र तिष्ठति । कथं शमी प्रिया तस्य सर्वमेतद्वदाशु मे

loko gaṇeśasya kathaṃ pṛthaganyatra tiṣṭhati | kathaṃ śamī priyā tasya sarvametadvadāśu me

क उवाच । शृणु वक्ष्यामि ते सर्वं यद्यत्पृष्टं त्वया मुने । राजाऽसीत्पूर्वजनुषि स व्याधो वेदपारगः

ka uvāca | śṛṇu vakṣyāmi te sarvaṃ yadyatpṛṣṭaṃ tvayā mune | rājā'sītpūrvajanuṣi sa vyādho vedapāragaḥ

सर्व शास्त्रप्रवक्ता च सर्वलक्षणलक्षितः । यज्वा विनीतो ह्रीमांश्च देवतातिथिपूजकः ।।५। । गजाश्वरथपत्तीनां संख्या यस्य न विद्यते । दाता शुरश्च मेधावी समृद्धो मघवानिव

sarva śāstrapravaktā ca sarvalakṣaṇalakṣitaḥ | yajvā vinīto hrīmāṃśca devatātithipūjakaḥ ||5| | gajāśvarathapattīnāṃ saṃkhyā yasya na vidyate | dātā śuraśca medhāvī samṛddho maghavāniva

ध्वजश्च शत्रुजिद्यस्य प्रधानौ बुद्धिमत्तरौ । यतोऽधरीकृतः काव्यो गिरां पतिरपि स्फुटम्

dhvajaśca śatrujidyasya pradhānau buddhimattarau | yato'dharīkṛtaḥ kāvyo girāṃ patirapi sphuṭam

यौ तौ क्षितितले जेतुं समर्थौ शस्त्रतेजसा । पत्नी सुलक्षणास्यासीन्नाम्ना च मदनावती

yau tau kṣititale jetuṃ samarthau śastratejasā | patnī sulakṣaṇāsyāsīnnāmnā ca madanāvatī

पतिव्रता धर्मशीला सुमुखी सर्ववेदिनी । न तया सदृशी काचित्त्रिषु लोकेषु कामिनी

pativratā dharmaśīlā sumukhī sarvavedinī | na tayā sadṛśī kācittriṣu lokeṣu kāminī

दीनानाथवृद्धजने कृपालुरतिथिष्वपि । यजतोर्ददतोरेव रतयोः पूजने सताम् ।। 2.27.१

dīnānāthavṛddhajane kṛpāluratithiṣvapi | yajatordadatoreva ratayoḥ pūjane satām || 2.27.1

तयोर्वृत्तेन तुतुषुः पौरा जानपदा जनाः । अमित्रा अपि गृह्णन्ति षड्गुणान् साधुसंमतान्

tayorvṛttena tutuṣuḥ paurā jānapadā janāḥ | amitrā api gṛhṇanti ṣaḍguṇān sādhusaṃmatān

एवं स पुष्यकीर्तिः संशशास पृथिवीमिमाम् । बहुसंवत्सरं दैवात्कालधर्ममुपेयिवान् ।। १

evaṃ sa puṣyakīrtiḥ saṃśaśāsa pṛthivīmimām | bahusaṃvatsaraṃ daivātkāladharmamupeyivān || 1

मरिष्यमाणश्चक्रेऽसौ गोसहस्रं यथाविधि । महादानान्यपि ददौ दशाष्टौ चेत- राणि च ।। १

mariṣyamāṇaścakre'sau gosahasraṃ yathāvidhi | mahādānānyapi dadau daśāṣṭau ceta- rāṇi ca || 1

मृतेऽस्मिन्नगरी सर्वा शुशोच नृपतिं तदा । अपुत्रत्वात्सहैवास्य पत्नी सहगतिं ययौ

mṛte'sminnagarī sarvā śuśoca nṛpatiṃ tadā | aputratvātsahaivāsya patnī sahagatiṃ yayau

मन्त्रिणौ सर्व संस्कारान्कारयामासतुर्द्विजैः । एकादशाहे दददुर्नाना दानानि भक्तितः

mantriṇau sarva saṃskārānkārayāmāsaturdvijaiḥ | ekādaśāhe dadadurnānā dānāni bhaktitaḥ

गते मासे मत्त्रयतो राज्याहं कुलजं नरम् । धीमन्तं सत्वसम्पन्नं शूरं सत्यपराक्रमम् ।। १

gate māse mattrayato rājyāhaṃ kulajaṃ naram | dhīmantaṃ satvasampannaṃ śūraṃ satyaparākramam || 1

दुर्धर्षस्य सुतं तस्य दायादस्य महाबलम् । क्षेत्रजं साम्यनामानं राज्ञाशिष्टं च तावुभौ

durdharṣasya sutaṃ tasya dāyādasya mahābalam | kṣetrajaṃ sāmyanāmānaṃ rājñāśiṣṭaṃ ca tāvubhau

अमात्यौ निश्चयं कृत्वा राज्यं दातुं तु तस्य ह । पौरजानपदान् सर्वान् ब्राह्मणान् परिपृच्छ च

amātyau niścayaṃ kṛtvā rājyaṃ dātuṃ tu tasya ha | paurajānapadān sarvān brāhmaṇān paripṛccha ca

शुभे मुहूर्ते लग्ने च नाना सम्भार संचयैः । कारयामासतुरुभावभिषेकं द्विजैः सह ।। १

śubhe muhūrte lagne ca nānā sambhāra saṃcayaiḥ | kārayāmāsaturubhāvabhiṣekaṃ dvijaiḥ saha || 1

मुनिरुवाच । कथं क्षेत्रात् समुत्पन्नः किंजातीयः पितामह । स साम्बस्तन्ममाचक्ष्व सवंज्ञोऽसि कृपानिधे ।।2.27.२

muniruvāca | kathaṃ kṣetrāt samutpannaḥ kiṃjātīyaḥ pitāmaha | sa sāmbastanmamācakṣva savaṃjño'si kṛpānidhe ||2.27.2

क उवाच । दुर्धर्षेण कृता यत्नाः पुत्रार्थं बहुधा मुने । न च जातः सुपुत्रोऽस्य दुष्टदैवयुतस्य ह ।।२

ka uvāca | durdharṣeṇa kṛtā yatnāḥ putrārthaṃ bahudhā mune | na ca jātaḥ suputro'sya duṣṭadaivayutasya ha ||2

तस्य पत्न्या प्रमदया कैवर्तासक्त चित्तया । जनितः सुमुहूर्ते स न ज्ञातो जारजस्त्विति

tasya patnyā pramadayā kaivartāsakta cittayā | janitaḥ sumuhūrte sa na jñāto jārajastviti

यावन्ति राजचिह्नानि तावन्ति ददतुश्च तौ । निवेद्य कोशसहितं सर्वं राज्यं सराष्ट्रकम्

yāvanti rājacihnāni tāvanti dadatuśca tau | nivedya kośasahitaṃ sarvaṃ rājyaṃ sarāṣṭrakam

अमात्य पदनिष्टौ तौ जातावास्तां यथा पुरा । स राज्यं प्राप्य दुर्द्धर्षसुतो मत्तः श्रियाऽभवत्

amātya padaniṣṭau tau jātāvāstāṃ yathā purā | sa rājyaṃ prāpya durddharṣasuto mattaḥ śriyā'bhavat

स्त्रीमांसमदिरासक्तो मत्तो गज इवालसः । दुराचाररतो नित्यं नयमार्ग पराङमुखः

strīmāṃsamadirāsakto matto gaja ivālasaḥ | durācārarato nityaṃ nayamārga parāṅamukhaḥ

आदाय धनिनां सर्व धनं तान्निरवासयत् । अपमानं चकाराशु ब्राह्मणानां सतामपि ।।२

ādāya dhanināṃ sarva dhanaṃ tānniravāsayat | apamānaṃ cakārāśu brāhmaṇānāṃ satāmapi ||2

बहिश्चकार तान् सर्वान् वृत्तिमाच्छिद्य सान्ततिम् । शिष्टः स्म प्रकृती नीतिं न तद्वाक्यं समाददे

bahiścakāra tān sarvān vṛttimācchidya sāntatim | śiṣṭaḥ sma prakṛtī nītiṃ na tadvākyaṃ samādade

वारंवारं यदा तौ तं शिष्टऽ स्म करुणायुतौ । अमात्यौ स बबन्धाशु निगडाभ्यां रुषान्वितः

vāraṃvāraṃ yadā tau taṃ śiṣṭa' sma karuṇāyutau | amātyau sa babandhāśu nigaḍābhyāṃ ruṣānvitaḥ

शिक्षापयन्तौ पितरौ तस्य तं दुर्हृदं सुतम् । यत् प्रसादात् त्वया प्राप्तं राज्यं निहतकंटकम् ।।२

śikṣāpayantau pitarau tasya taṃ durhṛdaṃ sutam | yat prasādāt tvayā prāptaṃ rājyaṃ nihatakaṃṭakam ||2

2.27.30

विनिग्रहं कथं साध्योस्तयोस्त्वं कुरुषे खल । अनादृत्य तु तद्वाक्यं पीयूषमिव पामर

vinigrahaṃ kathaṃ sādhyostayostvaṃ kuruṣe khala | anādṛtya tu tadvākyaṃ pīyūṣamiva pāmara

शृंखलाभ्यां निबद्धौ तौ कारागारेऽध्यवासयत् । अतिदुष्टो दुष्टबुद्धिनामाऽभूत्तत् सखाऽनिशम् ।।३

śṛṃkhalābhyāṃ nibaddhau tau kārāgāre'dhyavāsayat | atiduṣṭo duṣṭabuddhināmā'bhūttat sakhā'niśam ||3

तमेव सचिवं चक्रे दत्त्वाऽश्वं कांचनं गजम् । रत्नानि दिव्यवासांसि रांक्वास्तरणानि च

tameva sacivaṃ cakre dattvā'śvaṃ kāṃcanaṃ gajam | ratnāni divyavāsāṃsi rāṃkvāstaraṇāni ca

दासी दासान् असंख्यातान् पानान्यन्नं च नारिकम । न करोत्यस्य वाक्यं यस्तस्य छेत्स्ये शिरो बलात्

dāsī dāsān asaṃkhyātān pānānyannaṃ ca nārikama | na karotyasya vākyaṃ yastasya chetsye śiro balāt

1232

इत्युक्त्वा सर्वलोकेषु साम्बोऽन्तःपुरमाययौ ।।३४।। (

ityuktvā sarvalokeṣu sāmbo'ntaḥpuramāyayau ||34|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते सप्तविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite saptaviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय २८ प्रारंभ – क उवाच । स राजकार्यं कुरुते स्वयं भुंक्ते वरस्त्रियः । राष्ट्रे शृणोति रामांसोऽपति वा सपतिं तथा

adhyāya 28 prāraṃbha – ka uvāca | sa rājakāryaṃ kurute svayaṃ bhuṃkte varastriyaḥ | rāṣṭre śṛṇoti rāmāṃso'pati vā sapatiṃ tathā

बलादानयते भोक्तुं क्रन्दतां रुदनामपि । न वा गणयते ज्ञातिभेदं विषयलम्पटः

balādānayate bhoktuṃ krandatāṃ rudanāmapi | na vā gaṇayate jñātibhedaṃ viṣayalampaṭaḥ

या चोन्नतकुचा नारी तस्य दृष्टिपथं गता । तामालिंग्यत्यसौ कामी चुम्बतीमांयमत्यपि

yā connatakucā nārī tasya dṛṣṭipathaṃ gatā | tāmāliṃgyatyasau kāmī cumbatīmāṃyamatyapi

परद्रव्याणि गृह्णाति स्त्रियोऽपि स बलात् पुनः । सोऽपि तादृग्गुणो मन्त्री दुष्टबुद्धिपथे रत

paradravyāṇi gṛhṇāti striyo'pi sa balāt punaḥ | so'pi tādṛgguṇo mantrī duṣṭabuddhipathe rata

एवं दुराचाररतौ न कन्यां न च मातरम् । न वर्जयन्तः सम्भोगे भगिनीमपि निर्घृणो

evaṃ durācāraratau na kanyāṃ na ca mātaram | na varjayantaḥ sambhoge bhaginīmapi nirghṛṇo

न ब्रह्महत्यां मनुतो न स्त्रीबालवधं तथा । एवं पापसमाचारौ पामस्य पर्वताविव

na brahmahatyāṃ manuto na strībālavadhaṃ tathā | evaṃ pāpasamācārau pāmasya parvatāviva

आस्तामुभो दुष्टबुद्धी राजामात्यौ सुदुःसहौ । न ब्राह्मणो यतिर्वापि तद्गृहे याति भिक्षितुम्

āstāmubho duṣṭabuddhī rājāmātyau suduḥsahau | na brāhmaṇo yatirvāpi tadgṛhe yāti bhikṣitum

न राष्ट्रे नाम तस्यापि गृह्णाति प्रकृतेरपि । एकदा मृगयार्थं तौ यातः स्म गहनं वनम्

na rāṣṭre nāma tasyāpi gṛhṇāti prakṛterapi | ekadā mṛgayārthaṃ tau yātaḥ sma gahanaṃ vanam

घ्नतः स्म मृगयूथानि पक्षियूथान्यनेकशः । तानि प्रापय्य नगरमश्वारूढो स्वयं पुनः

ghnataḥ sma mṛgayūthāni pakṣiyūthānyanekaśaḥ | tāni prāpayya nagaramaśvārūḍho svayaṃ punaḥ

वैनायकं महास्थानं पथि तौ पश्यतः स्म ह । यस्मिन् विराजिते मूर्तिर्जीणा वैनायकी शुभा ।। 2.28.१

vaināyakaṃ mahāsthānaṃ pathi tau paśyataḥ sma ha | yasmin virājite mūrtirjīṇā vaināyakī śubhā || 2.28.1

स्थापिता रामपित्रा सा पुत्रार्थं कुर्वता तपः । भक्त्या साक्षात्करो यत्र देवदेवो विनायकः ।।१

sthāpitā rāmapitrā sā putrārthaṃ kurvatā tapaḥ | bhaktyā sākṣātkaro yatra devadevo vināyakaḥ ||1

दशाक्षरेण मन्त्रेण ध्यायता बहु वासरम् । दत्त्वा तस्मै वरान् देवो विधते वांछितानपि

daśākṣareṇa mantreṇa dhyāyatā bahu vāsaram | dattvā tasmai varān devo vidhate vāṃchitānapi

ततो वसिष्ठहस्तेन तेनेयं स्थापिता दृढा । वरदेति च नामास्या वसिष्ठेन कृतं ततः। अस्य दर्शनतो नृणां पुरूषार्थाश्चतुर्विधः । स्मरणात् पूजनाद्वापि सेत्स्यते नात्र संशयः

tato vasiṣṭhahastena teneyaṃ sthāpitā dṛḍhā | varadeti ca nāmāsyā vasiṣṭhena kṛtaṃ tataḥ| asya darśanato nṛṇāṃ purūṣārthāścaturvidhaḥ | smaraṇāt pūjanādvāpi setsyate nātra saṃśayaḥ

एवं वसिष्ठवाक्येन स्थानं तद्भुवि पप्रथे । गणेशभजनेनास्य स्मरणेनार्चनेन च

evaṃ vasiṣṭhavākyena sthānaṃ tadbhuvi paprathe | gaṇeśabhajanenāsya smaraṇenārcanena ca

रामलक्ष्मणभरतः शत्रुघ्नसहिताः सुताः । जाता लोकेषु विख्याताः सर्वज्ञाः शूरसंमतः

rāmalakṣmaṇabharataḥ śatrughnasahitāḥ sutāḥ | jātā lokeṣu vikhyātāḥ sarvajñāḥ śūrasaṃmataḥ

एवं दृष्ट्वा महारम्यं प्रासादं राजनिर्मितम् । उत्तरे तुरश्वपृष्टाद्राजामात्यौ पुपूजतुः

evaṃ dṛṣṭvā mahāramyaṃ prāsādaṃ rājanirmitam | uttare turaśvapṛṣṭādrājāmātyau pupūjatuḥ

पत्रैः पुष्पैर्नेमतुस्तं सर्वपापाहरं विभुम् । प्रदक्षिणी कृत्य विभुमीयतुः क्षणमात्रतः

patraiḥ puṣpairnematustaṃ sarvapāpāharaṃ vibhum | pradakṣiṇī kṛtya vibhumīyatuḥ kṣaṇamātrataḥ

एतदेव परं पुण्यं दैवाज्जातं तयोस्तदा । एवं पापसमाचारौ राज्यं कृत्वाऽथ ममृतुः

etadeva paraṃ puṇyaṃ daivājjātaṃ tayostadā | evaṃ pāpasamācārau rājyaṃ kṛtvā'tha mamṛtuḥ

बध्वा पाशैर्याम्यदूतैर्नीतौ तौ शमनान्तिकम् । चित्रगुप्तं समाहूय पप्रच्छ स शुभाशुभम्

badhvā pāśairyāmyadūtairnītau tau śamanāntikam | citraguptaṃ samāhūya papraccha sa śubhāśubham

तेनोक्तं न तयोरस्ति पुण्यलेशो रवेः सुत । पापानां गणना नास्ति दूतांश्चैवेदमब्रवीत् ।।2.28.२

tenoktaṃ na tayorasti puṇyaleśo raveḥ suta | pāpānāṃ gaṇanā nāsti dūtāṃścaivedamabravīt ||2.28.2

बध्यतां बध्यतामेतौ लोहदंडेन पात्यताम् । कुंडे वीचिमये पंक्ति सहस्रपरिवत्सरान्

badhyatāṃ badhyatāmetau lohadaṃḍena pātyatām | kuṃḍe vīcimaye paṃkti sahasraparivatsarān

एकं- कस्मिन् क्रमेणैतौ कुंडे भुक्त्वाऽघसंचयान् । क्षिप्यतां मृत्युलोके च नीचयोनि गतावुभौ

ekaṃ- kasmin krameṇaitau kuṃḍe bhuktvā'ghasaṃcayān | kṣipyatāṃ mṛtyuloke ca nīcayoni gatāvubhau

अनयोः पुण्यलेशोऽस्ति दूताः शृणुत तत्कृतिम् । प्रसंगादर्चितो दृष्टो देव आभ्यां गजाननः

anayoḥ puṇyaleśo'sti dūtāḥ śṛṇuta tatkṛtim | prasaṃgādarcito dṛṣṭo deva ābhyāṃ gajānanaḥ

तेन पुण्येन सोऽप्येता वुद्धरिष्यती तत्र वै । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं दूतैर्बद्धौ हतौ दृढम्

tena puṇyena so'pyetā vuddhariṣyatī tatra vai | evamākarṇya tadvākyaṃ dūtairbaddhau hatau dṛḍham

कुम्भीपाके शोणितोदे निरये रौरवेऽपि तौ । निक्षिप्तौ कालकूटे च क्रमशः शतवत्सरान्

kumbhīpāke śoṇitode niraye raurave'pi tau | nikṣiptau kālakūṭe ca kramaśaḥ śatavatsarān

तामिस्रे चान्धतामिस्रे पूयशोणित कर्दमे । कंटके तु क्षतांगौ तौ संतप्ता तप्तवालुके

tāmisre cāndhatāmisre pūyaśoṇita kardame | kaṃṭake tu kṣatāṃgau tau saṃtaptā taptavāluke

विक्षतौ कृमिभिस्तत्र भृशं सूचीमुखैरुभौ । असिपत्रवने घोरे ततो नीतावुभावपि

vikṣatau kṛmibhistatra bhṛśaṃ sūcīmukhairubhau | asipatravane ghore tato nītāvubhāvapi

यत्र शस्त्राभि घातेन वर्ष्म भिद्यति तापिनाम् । ततस्तप्तशिलायां तौ निष्पिष्टौ घनघाततः

yatra śastrābhi ghātena varṣma bhidyati tāpinām | tatastaptaśilāyāṃ tau niṣpiṣṭau ghanaghātataḥ

भुंजंतौ नरकानेकविंशतिं बहुवासरम् । न दुःखं शक्यते वक्तुं शेषेणाशेषतस्तयोः

bhuṃjaṃtau narakānekaviṃśatiṃ bahuvāsaram | na duḥkhaṃ śakyate vaktuṃ śeṣeṇāśeṣatastayoḥ

एवं कृति सहस्त्राणि भुक्त्वा भोगाननेकशः । निस्तीर्णभोगौ तौ पापशेषेण भुवमागतौ ।।2.28.३

evaṃ kṛti sahastrāṇi bhuktvā bhogānanekaśaḥ | nistīrṇabhogau tau pāpaśeṣeṇa bhuvamāgatau ||2.28.3

एको जातः काकयोनौ कौशिकोऽभूत्परोऽपि च । तत एको दर्दुरोऽभूदपरः सरटोऽभवत् ।।३

eko jātaḥ kākayonau kauśiko'bhūtparo'pi ca | tata eko darduro'bhūdaparaḥ saraṭo'bhavat ||3

तत एको विषधरोऽपरोऽभूद् वृश्चिकोऽपि च । तत्रापि कुर्वतः पापं नानालोकान्विदंशतः

tata eko viṣadharo'paro'bhūd vṛściko'pi ca | tatrāpi kurvataḥ pāpaṃ nānālokānvidaṃśataḥ

श्वमार्जारयोर्योनौ जातौ नकुल सूकरौ । वृकजम्बूकयोर्योनौ जातौ घोटकगर्दभौ

śvamārjārayoryonau jātau nakula sūkarau | vṛkajambūkayoryonau jātau ghoṭakagardabhau

तत उष्ट्र गजौ जातौ ततो नक्र महाझषौ । ततो व्याघ्रमृगौ जातौ ततो वृषभ माहिषौ

tata uṣṭra gajau jātau tato nakra mahājhaṣau | tato vyāghramṛgau jātau tato vṛṣabha māhiṣau

एवं नानायोनिगतौ जातौ चांडालकीटकौ । राक्षसीभिल्लयोर्योनौ ततश्चान्ते समीयतुः

evaṃ nānāyonigatau jātau cāṃḍālakīṭakau | rākṣasībhillayoryonau tataścānte samīyatuḥ

पिंगाक्षो दुर्बुद्धिरिति नाम्ना ख्यातौ च भूतले । आजन्मकृतपापस्य कथ्यते बहुदोषता

piṃgākṣo durbuddhiriti nāmnā khyātau ca bhūtale | ājanmakṛtapāpasya kathyate bahudoṣatā

यदा तौ राजप्रकृती आस्तां पापरतो पुरा । एकं पुण्यं तयोरासीन् मृगयायां प्रसर्पतोः

yadā tau rājaprakṛtī āstāṃ pāparato purā | ekaṃ puṇyaṃ tayorāsīn mṛgayāyāṃ prasarpatoḥ

विनायकस्य नमनं दर्शनं च प्रदक्षिणा । अर्चनं फलपुष्पाद्यैस्तुष्ट आसीद् गजाननः

vināyakasya namanaṃ darśanaṃ ca pradakṣiṇā | arcanaṃ phalapuṣpādyaistuṣṭa āsīd gajānanaḥ

अगाधं तत्तयोः पुण्यमासीत्तज्जन्म संचितम् । यदा पुरा राक्षसोऽसौ भीमं भक्षितुमागतः

agādhaṃ tattayoḥ puṇyamāsīttajjanma saṃcitam | yadā purā rākṣaso'sau bhīmaṃ bhakṣitumāgataḥ

2.28.40

स आरूढः शमीवृक्षं तत्पत्राणि च मस्तके । पतितानि गणेशस्य तुष्टोऽभूत्स द्वयोरपि

sa ārūḍhaḥ śamīvṛkṣaṃ tatpatrāṇi ca mastake | patitāni gaṇeśasya tuṣṭo'bhūtsa dvayorapi

दिव्यदेहं तयोर्दत्त्वा स्वर्लोकं प्राप्रयद्विभुः । एतत्ते कथितं पूर्व जन्मकर्म मया तयोः

divyadehaṃ tayordattvā svarlokaṃ prāprayadvibhuḥ | etatte kathitaṃ pūrva janmakarma mayā tayoḥ

शमीपत्रार्चनादेव तुष्टोऽभूत्स गजाननः । यथाऽयं स्थापितस्तेन वामनेन तदप्यहम्

śamīpatrārcanādeva tuṣṭo'bhūtsa gajānanaḥ | yathā'yaṃ sthāpitastena vāmanena tadapyaham

1275

कथयामि मुने सर्वं तदनुष्ठानमेव च । यथा च गणनाथोऽस्य प्रसन्नो वरदो भवत् ।।४३।। (

kathayāmi mune sarvaṃ tadanuṣṭhānameva ca | yathā ca gaṇanātho'sya prasanno varado bhavat ||43|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते भीमराक्षसयोर्जन्मवर्णनं नामाष्टाविंशतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite bhīmarākṣasayorjanmavarṇanaṃ nāmāṣṭāviṃśatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय २९ प्रारंभ :- क उवाच ॥ मयाज्ञप्तः कश्यपोऽसौ सृष्टिं नानाविधां कुरु । सविनीतो महाज्ञानी भूतभविष्यवित्

adhyāya 29 prāraṃbha :- ka uvāca || mayājñaptaḥ kaśyapo'sau sṛṣṭiṃ nānāvidhāṃ kuru | savinīto mahājñānī bhūtabhaviṣyavit

अतिवैश्वानररवितेजाः सुतपसां निधिः । सृष्टिसामर्थ्यसंप्राप्तौ तताप सुमहत्तपः

ativaiśvānararavitejāḥ sutapasāṃ nidhiḥ | sṛṣṭisāmarthyasaṃprāptau tatāpa sumahattapaḥ

षडक्षरेण मन्त्रेण ध्यात्वा देवं गजाननम् । दिव्यवर्षसहस्रान्ते स देवो वरदोऽभवत्

ṣaḍakṣareṇa mantreṇa dhyātvā devaṃ gajānanam | divyavarṣasahasrānte sa devo varado'bhavat

ईप्सितानस्य सर्वान्स ददौ नानावराञ्शुभान् । ततोऽसौ मनसा यद्यदकल्पयत लाघवात्

īpsitānasya sarvānsa dadau nānāvarāñśubhān | tato'sau manasā yadyadakalpayata lāghavāt

तत्तदग्रे पश्यति स्म वरदानप्रभावतः । चतुर्दशसु पत्नीषु ऋतुदानादनेकधा

tattadagre paśyati sma varadānaprabhāvataḥ | caturdaśasu patnīṣu ṛtudānādanekadhā

चकार तेजसा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् । तासु श्रेष्ठे च द्वे पत्न्यौ दित्यदितीति नामतः

cakāra tejasā sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam | tāsu śreṣṭhe ca dve patnyau dityaditīti nāmataḥ

अदित्याऽपि तपस्तप्तं विष्णुप्रीणनहेतवे । संवत्सराणामयुतं ततस्तुष्टो जनार्दनः

adityā'pi tapastaptaṃ viṣṇuprīṇanahetave | saṃvatsarāṇāmayutaṃ tatastuṣṭo janārdanaḥ

जगत्याः पालनायासौ धर्मसंस्थापनाय च । शक्रादितत्सुतानां च दुष्टानां निग्रहाय च

jagatyāḥ pālanāyāsau dharmasaṃsthāpanāya ca | śakrāditatsutānāṃ ca duṣṭānāṃ nigrahāya ca

पुत्रतामगमत्तस्यास्तया पूर्वं प्रसादितः । अथ सा स्वामिनं प्राह दितिर्होमाय सादरम्

putratāmagamattasyāstayā pūrvaṃ prasāditaḥ | atha sā svāminaṃ prāha ditirhomāya sādaram

2.29.10

ऋतुं मे देहि भगवन्बाधते मदनानलः । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या मुनिस्तां प्राह सादरम्

ṛtuṃ me dehi bhagavanbādhate madanānalaḥ | ityākarṇya vacastasyā munistāṃ prāha sādaram

अयं कालो घोररूपो होमकाल उपस्थितः। क्षणमाचर धैर्यं त्वं पश्चाद्रंस्ये त्वया सह

ayaṃ kālo ghorarūpo homakāla upasthitaḥ| kṣaṇamācara dhairyaṃ tvaṃ paścādraṃsye tvayā saha

अस्मिन्काले भवेद्दुष्टमपत्यं देवधर्मध्रुक् । इति स्वामिवचः श्रुत्वा हस्ते धृत्वा ननाम तम्

asminkāle bhavedduṣṭamapatyaṃ devadharmadhruk | iti svāmivacaḥ śrutvā haste dhṛtvā nanāma tam

उवाच रक्तनयना दग्धुकामा जगत्त्रयम् । इदानीमेव मे वाञ्छा न कृता चेत्त्वया मुने

uvāca raktanayanā dagdhukāmā jagattrayam | idānīmeva me vāñchā na kṛtā cettvayā mune

देहत्यागं करिष्यामि विह्वला मदनाग्निना ।। यथा तथास्थां दैवान्मे अपत्यं देवधर्मध्रुक्

dehatyāgaṃ kariṣyāmi vihvalā madanāgninā || yathā tathāsthāṃ daivānme apatyaṃ devadharmadhruk

इति तद्वचनं श्रुत्वा शरणागतवत्सलः। ददावृतुं तदा तस्य होमं स्नात्वा चकार ह

iti tadvacanaṃ śrutvā śaraṇāgatavatsalaḥ| dadāvṛtuṃ tadā tasya homaṃ snātvā cakāra ha

ततश्चास्याः सुतो जज्ञे हिरण्याक्षो महाबलः । हिरण्यकशिपुश्चोभौ चेरतुस्तप उत्कटम्

tataścāsyāḥ suto jajñe hiraṇyākṣo mahābalaḥ | hiraṇyakaśipuścobhau ceratustapa utkaṭam

पञ्चाक्षरं महामंत्रं पितुस्तौ बहुवत्सरम् । एकाङ्गुष्ठस्थितौ वायुमात्रभक्षौ सवल्मिकौ

pañcākṣaraṃ mahāmaṃtraṃ pitustau bahuvatsaram | ekāṅguṣṭhasthitau vāyumātrabhakṣau savalmikau

अथाययौ महादेवो वरं दातुं कृपानिधि। तुष्टुवतुस्ततस्तं तौ भक्त्या देवं त्रिलोचनम्

athāyayau mahādevo varaṃ dātuṃ kṛpānidhi| tuṣṭuvatustatastaṃ tau bhaktyā devaṃ trilocanam

कृताञ्जलिपुटौ चोभौ प्रणिपातपुरःसरम् । यथाशक्ति यथाज्ञानं तद्दर्शनस्फुरन्मती

kṛtāñjalipuṭau cobhau praṇipātapuraḥsaram | yathāśakti yathājñānaṃ taddarśanasphuranmatī

2.29.20

यो देवो वृषवाहनो दशभुजश्चन्द्रार्द्धनागान्वितो नानारूपगणैर्गिरीन्द्रतनयायुक्तो जगत्कारणम् । यो व्याघ्राजिनकृत्तिमांस्त्रिनयनो यः शूलधृक्वामहा भक्तेच्छापरिपूरणैकनिलयो धर्मार्थमोक्षप्रदः

yo devo vṛṣavāhano daśabhujaścandrārddhanāgānvito nānārūpagaṇairgirīndratanayāyukto jagatkāraṇam | yo vyāghrājinakṛttimāṃstrinayano yaḥ śūladhṛkvāmahā bhaktecchāparipūraṇaikanilayo dharmārthamokṣapradaḥ

इति स्तुत्वा महादेवं सर्वव्यापिनमीश्वरम् । नमश्चचक्रतुर्देवं भक्तवाञ्छासुरद्रुमम्

iti stutvā mahādevaṃ sarvavyāpinamīśvaram | namaścacakraturdevaṃ bhaktavāñchāsuradrumam

तावुवाच ततस्तुष्टो वृणुतं वरमित्यसौ । वृणुतस्तौ वरान्देवादमृतिं यक्षरक्षसः

tāvuvāca tatastuṣṭo vṛṇutaṃ varamityasau | vṛṇutastau varāndevādamṛtiṃ yakṣarakṣasaḥ

किन्नरैर्मानुषश्रेष्ठः पिशाचैश्चारणादिभिः । न शस्त्रैर्नार्द्रशुष्कैश्च जन्तुभिर्जलजैरपि

kinnarairmānuṣaśreṣṭhaḥ piśācaiścāraṇādibhiḥ | na śastrairnārdraśuṣkaiśca jantubhirjalajairapi

स्थावरैर्जङ्मैरन्यैर्न दिवा न निशासु च । न पृथिव्यां न चाकाशे नान्तराले तथोषसि

sthāvarairjaṅmairanyairna divā na niśāsu ca | na pṛthivyāṃ na cākāśe nāntarāle tathoṣasi

तथेति तावुवाचेशस्तथा चान्तर्दधे हरः । तदैव तावजयतां रोदसी च रसातलम्

tatheti tāvuvāceśastathā cāntardadhe haraḥ | tadaiva tāvajayatāṃ rodasī ca rasātalam

देवस्थानानि सर्वाणि बलादाक्रम्य तौ स्थितौ । हिरण्यकशिपोर्जातः प्रह्लादो नाम नामतः

devasthānāni sarvāṇi balādākramya tau sthitau | hiraṇyakaśiporjātaḥ prahlādo nāma nāmataḥ

तनयो विष्णुभक्तेषु गरीयान्वंशकण्टकः। जपन्नारायणं देवं पित्रा संताडितो भृशम्

tanayo viṣṇubhakteṣu garīyānvaṃśakaṇṭakaḥ| japannārāyaṇaṃ devaṃ pitrā saṃtāḍito bhṛśam

अनेकयातनायां स रक्षितोऽनेकधाऽमुना । जले स्थले विषादग्नेर्विष्णुना करुणावता

anekayātanāyāṃ sa rakṣito'nekadhā'munā | jale sthale viṣādagnerviṣṇunā karuṇāvatā

हिरण्यकशिपुः सायं सर्वलोकभयंकरः । नारसिंहेन वपुषा नखरैः स विदारितः

hiraṇyakaśipuḥ sāyaṃ sarvalokabhayaṃkaraḥ | nārasiṃhena vapuṣā nakharaiḥ sa vidāritaḥ

2.29.30

वाराहेण हतः पूर्वो दंष्ट्रया वसुधाहृता । विरोचनः सुतस्तस्य बलिस्तस्याभवत्सुतः

vārāheṇa hataḥ pūrvo daṃṣṭrayā vasudhāhṛtā | virocanaḥ sutastasya balistasyābhavatsutaḥ

विरोचनः सूर्यभक्तो मुकुटं प्राप्तवांस्ततः । ऊचिवांस्तं च सप्ताश्वः परहस्तो यदा स्पृश्येत्

virocanaḥ sūryabhakto mukuṭaṃ prāptavāṃstataḥ | ūcivāṃstaṃ ca saptāśvaḥ parahasto yadā spṛśyet

मुकुटस्य तदा ध्वंसो भविता नात्र संशयः । स सूर्यवरदानेन चक्रे त्रिभुवनं वशे

mukuṭasya tadā dhvaṃso bhavitā nātra saṃśayaḥ | sa sūryavaradānena cakre tribhuvanaṃ vaśe

च्युतस्थानास्ततो देवा अच्युतं शरणं ययुः । स चिन्तां महतीं कृत्वा निश्चयं नाध्यगच्छत

cyutasthānāstato devā acyutaṃ śaraṇaṃ yayuḥ | sa cintāṃ mahatīṃ kṛtvā niścayaṃ nādhyagacchata

ततस्तेन धृतं रूपं सर्वयोषिद्वरं स्त्रियः । तेन तं रमयामास बहुकालं विरोचनम्

tatastena dhṛtaṃ rūpaṃ sarvayoṣidvaraṃ striyaḥ | tena taṃ ramayāmāsa bahukālaṃ virocanam

ततः स सुरतं कर्तुमुद्यतोऽभूत्कुबुद्धिमान् । ततस्तं सुदती प्राह ममैका वासनाऽस्ति भोः

tataḥ sa surataṃ kartumudyato'bhūtkubuddhimān | tatastaṃ sudatī prāha mamaikā vāsanā'sti bhoḥ

अभ्यंगं कुरु पूर्वं त्वं ततो हि रंस्यसे मया । इति श्रुत्वा स तद्वाक्यं कामासक्तोऽन्वमोदत

abhyaṃgaṃ kuru pūrvaṃ tvaṃ tato hi raṃsyase mayā | iti śrutvā sa tadvākyaṃ kāmāsakto'nvamodata

1312

उत्तार्य मुकुटं साथ मूर्ध्नि तैलं व्यमर्दयत् । स तदा शतचूर्णोऽभूत्तत्सारूप्यं स आप्तवान् ॥३७॥ (

uttārya mukuṭaṃ sātha mūrdhni tailaṃ vyamardayat | sa tadā śatacūrṇo'bhūttatsārūpyaṃ sa āptavān ||37|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते विरोचनवधो नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite virocanavadho nāmaikonatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ३० प्रारंभ :- क उवाच । बलिस्तु हरिभक्तत्वान्न किञ्चिदन्वतप्यत । वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः

adhyāya 30 prāraṃbha :- ka uvāca | balistu haribhaktatvānna kiñcidanvatapyata | vedavedāṅgavitprājñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ

परनिन्दापरद्रव्यपरद्रोहपराङ्मुखः। दाता यज्वा मानयिता मान्यानां परमादरात्

paranindāparadravyaparadrohaparāṅmukhaḥ| dātā yajvā mānayitā mānyānāṃ paramādarāt

गच्छन्वदन्स्वपन्भुञ्जंस्तिष्ठन्नपि जपन्पिबन् । ध्यायति स्म हरिं नित्यं भक्त्या संस्थिरचेतसा

gacchanvadansvapanbhuñjaṃstiṣṭhannapi japanpiban | dhyāyati sma hariṃ nityaṃ bhaktyā saṃsthiracetasā

एकदा शुक्रमाहूय परिपूज्य यथाविधि । पप्रच्छ तं बलिर्नीतिं शक्रो भुङ्क्त्तेऽमरावतीम्

ekadā śukramāhūya paripūjya yathāvidhi | papraccha taṃ balirnītiṃ śakro bhuṅktte'marāvatīm

कथं च भागो नास्माकं भ्रातृत्वे सततं स्थिते । इति मे संशयं प्राज्ञ छेत्तुमर्हस्यशेषतः

kathaṃ ca bhāgo nāsmākaṃ bhrātṛtve satataṃ sthite | iti me saṃśayaṃ prājña chettumarhasyaśeṣataḥ

शुक्र उवाच । तव पूर्वैरेतदर्थं कृतं वैरं निरन्तरम् । सुरैः सार्द्धं महाभाग ते सर्वे नाशमापिताः

śukra uvāca | tava pūrvairetadarthaṃ kṛtaṃ vairaṃ nirantaram | suraiḥ sārddhaṃ mahābhāga te sarve nāśamāpitāḥ

देवैर्विष्णुसहायैस्तु नानामायाबलाश्रयात् । त्यक्त्वा वैरं भवान्साधु यजतां शतसंख्यया

devairviṣṇusahāyaistu nānāmāyābalāśrayāt | tyaktvā vairaṃ bhavānsādhu yajatāṃ śatasaṃkhyayā

तत्पुण्यस्य बलादैन्द्रं पदं पूर्णमवाप्स्यसि। बलिरुवाच । सम्यगुक्त्तं त्वया ब्रह्मन्नीतिशास्त्रविशारद

tatpuṇyasya balādaindraṃ padaṃ pūrṇamavāpsyasi| baliruvāca | samyagukttaṃ tvayā brahmannītiśāstraviśārada

साम्नो दानविधेर्भेदाज्जघन्यो निग्रहो मतः । सोऽपि पुण्यबलात्सिध्येत्तस्मात्पुण्यं दृढं मतम्

sāmno dānavidherbhedājjaghanyo nigraho mataḥ | so'pi puṇyabalātsidhyettasmātpuṇyaṃ dṛḍhaṃ matam

2.30.10

क उवाच । एवं स निश्चयं कृत्वा वसिष्ठादीन्समाहृयत् । भृग्वार्दीश्च मुनीन्पूज्य सुमुहूर्ते समारभत्

ka uvāca | evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā vasiṣṭhādīnsamāhṛyat | bhṛgvārdīśca munīnpūjya sumuhūrte samārabhat

यज्ञं महासमारम्भं सर्वानन्दकरं परम् । सर्वे ते यज्ञकुण्डानि प्राचीसाधनपूर्वकम्

yajñaṃ mahāsamārambhaṃ sarvānandakaraṃ param | sarve te yajñakuṇḍāni prācīsādhanapūrvakam

चक्रुश्च कारयामासुर्यज्ञसम्भारसंचयान् । वेदिकामण्डपादींश्च भूमिशोधनपूर्वकम्

cakruśca kārayāmāsuryajñasambhārasaṃcayān | vedikāmaṇḍapādīṃśca bhūmiśodhanapūrvakam

कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । मातॄणां पूजनं कृत्वा स्थापयामासुरादरात् । मन्त्रैर्नानाविधैर्विप्राः सर्वा मण्डपदेवताः

kṛtvā'bhyudayikaṃ śrāddhaṃ svastivācanapūrvakam | mātṝṇāṃ pūjanaṃ kṛtvā sthāpayāmāsurādarāt | mantrairnānāvidhairviprāḥ sarvā maṇḍapadevatāḥ

रेजाते दम्पती तत्र श्वेतवस्त्रावलड्.कृतौ । अमात्यराजसुहृदां पौराणां च गणैर्वृतौ

rejāte dampatī tatra śvetavastrāvalaḍ.kṛtau | amātyarājasuhṛdāṃ paurāṇāṃ ca gaṇairvṛtau

सम्मानिताः स्त्रियोऽपश्यन्गवाक्षस्तं महोत्सवम् । अन्वारब्धा ब्राह्मणास्ते पूर्वाग्ड.ानि न्यवर्तयन्

sammānitāḥ striyo'paśyangavākṣastaṃ mahotsavam | anvārabdhā brāhmaṇāste pūrvāgḍa.ाni nyavartayan

आलभन्त पशुं वेदकल्पवाक्यानुसारतः । तत्तद्देवाय तन्मन्त्रैर्जुहृति स्म विधानतः

ālabhanta paśuṃ vedakalpavākyānusārataḥ | tattaddevāya tanmantrairjuhṛti sma vidhānataḥ

यज्ञवाटे चतुर्द्वारं सर्वेषामनिवारिते। आयान्ति यान्ति सर्वेऽपि पूजितास्त्रिविधा जनाः

yajñavāṭe caturdvāraṃ sarveṣāmanivārite| āyānti yānti sarve'pi pūjitāstrividhā janāḥ

विवदन्ते महावादैरेकतो विदुषां जनाः । नृत्यन्त्यप्सरसोऽन्यत्र पठन्ते वैदिकाः कृतः

vivadante mahāvādairekato viduṣāṃ janāḥ | nṛtyantyapsaraso'nyatra paṭhante vaidikāḥ kṛtaḥ

गायन्ति वैष्णवाः शैवा मृदङगतालवादनैः । भुंजते ब्राह्मणाः स्वेच्छा भोजनं षड्रसैः क्वचित्

gāyanti vaiṣṇavāḥ śaivā mṛdaṅagatālavādanaiḥ | bhuṃjate brāhmaṇāḥ svecchā bhojanaṃ ṣaḍrasaiḥ kvacit

2.30.20

कथयन्ति कथा नानाकथाः शृण्वन्ति मोदकाः। एवं सुवितते यज्ञे वसिष्ठाद्या महर्षयः

kathayanti kathā nānākathāḥ śṛṇvanti modakāḥ| evaṃ suvitate yajñe vasiṣṭhādyā maharṣayaḥ

वसोर्धारां सुमहतीं पातयामासुरग्निषु । उत्तरांङ्गानि संपाद्य रथे तौ स्थाप्य दम्पती

vasordhārāṃ sumahatīṃ pātayāmāsuragniṣu | uttarāṃṅgāni saṃpādya rathe tau sthāpya dampatī

कर्तुं चावभृथस्नानं सर्वे लोका विनिर्ययुः । नानावादित्र निर्घोषैर्वरबन्दीरवैरपि

kartuṃ cāvabhṛthasnānaṃ sarve lokā viniryayuḥ | nānāvāditra nirghoṣairvarabandīravairapi

वेदघोषैर्बहुविधैः सामगानैर्हरिप्रियैः । स्नात्वाऽऽगत्य हरिं सोऽथ तोषयामास तान्द्विजान

vedaghoṣairbahuvidhaiḥ sāmagānairharipriyaiḥ | snātvā''gatya hariṃ so'tha toṣayāmāsa tāndvijāna

अनेकरत्ननिचयैर्धनैर्वस्त्रैरनेकशः । गोभिरश्वैर्गजैर्गन्धैरिच्छाविषयपूरणैः

anekaratnanicayairdhanairvastrairanekaśaḥ | gobhiraśvairgajairgandhairicchāviṣayapūraṇaiḥ

एकोनशतमेवं ते तस्य यज्ञानपारयन् । शते यज्ञे समारब्धे शक्रश्चिन्तां परां ययौ

ekonaśatamevaṃ te tasya yajñānapārayan | śate yajñe samārabdhe śakraścintāṃ parāṃ yayau

कनीयांसं स शरणं स्वपदभ्रंशशङकया। क्षीरसागरमध्यस्थं शेषशायिनमीश्वरम

kanīyāṃsaṃ sa śaraṇaṃ svapadabhraṃśaśaṅakayā| kṣīrasāgaramadhyasthaṃ śeṣaśāyinamīśvarama

मया संवाहितपदं सेव्यमानं सुरैरपि। गीयमानं नारदेन वीणाहस्तेन सादरम

mayā saṃvāhitapadaṃ sevyamānaṃ surairapi| gīyamānaṃ nāradena vīṇāhastena sādarama

तुम्बुरुप्रमुखैरन्यैरप्सरोगणकिन्नरैः अस्तौदसौ हरिर्दृष्ट्वा तं हरिं स्वेष्टसिद्धये। प्रणम्य सम्पुटं कृत्वा पाण्योर्भावेन सादरम्

tumburupramukhairanyairapsarogaṇakinnaraiḥ astaudasau harirdṛṣṭvā taṃ hariṃ sveṣṭasiddhaye| praṇamya sampuṭaṃ kṛtvā pāṇyorbhāvena sādaram

शक्र उवाच । नमोऽनन्तशक्ते नमो विश्वयोने नमो विश्वभर्त्रे नमो विश्वकर्त्रे । नमो दैत्यहन्त्रे नमोऽनेकरूप नमः सक्तचित्तार्थदायास्तु नित्यम्

śakra uvāca | namo'nantaśakte namo viśvayone namo viśvabhartre namo viśvakartre | namo daityahantre namo'nekarūpa namaḥ saktacittārthadāyāstu nityam

2.30.30

क उवाच । एवं स्तुत्वाऽब्रवीदेनं वासवो बलिचेष्टितम् । बलिर्विरोचनसुतो विख्यातो भुवनत्रये

ka uvāca | evaṃ stutvā'bravīdenaṃ vāsavo baliceṣṭitam | balirvirocanasuto vikhyāto bhuvanatraye

ग्रहीष्यति मम पदं मखाच्छतगुणादयम् । यावतस्य भवेद्वाणी सर्वं ज्ञातं तु विष्णुना

grahīṣyati mama padaṃ makhācchataguṇādayam | yāvatasya bhavedvāṇī sarvaṃ jñātaṃ tu viṣṇunā

तत ऊचे स भगवानिन्द्रं संकटचिन्तया । मम भक्तो बलिः शक्र तपस्वी विजितेन्द्रियः

tata ūce sa bhagavānindraṃ saṃkaṭacintayā | mama bhakto baliḥ śakra tapasvī vijitendriyaḥ

तपसः फलमेतेन भोक्तव्यं श्रुतिवाक्यतः। न जायते वृथा कर्म शुभं वा यदि वाऽशुभम्

tapasaḥ phalametena bhoktavyaṃ śrutivākyataḥ| na jāyate vṛthā karma śubhaṃ vā yadi vā'śubham

साधयिष्ये भवत्कार्यं स्थिरी कुरु मनो हरे । ततः स गर्भतां पेदे अदित्या जठरे विभुः

sādhayiṣye bhavatkāryaṃ sthirī kuru mano hare | tataḥ sa garbhatāṃ pede adityā jaṭhare vibhuḥ

सुषूवे नवमे मासि साऽदितिस्तनयं शुभम्। प्रभया तस्य ते दीपा निष्प्रभत्वमुपागतन्

suṣūve navame māsi sā'ditistanayaṃ śubham| prabhayā tasya te dīpā niṣprabhatvamupāgatan

स्नात्वा शीतजलेनाशु जातकर्मं यथाविधि । चकार कश्यपो धीमान्स्वस्तिवाचनपूर्वकम्

snātvā śītajalenāśu jātakarmaṃ yathāvidhi | cakāra kaśyapo dhīmānsvastivācanapūrvakam

कृत्वा पित्रमहायज्ञं मातृपूजनपूर्वकम् । ददर्श बालकं पश्चात्प्राशयित्वा घृतं मधु

kṛtvā pitramahāyajñaṃ mātṛpūjanapūrvakam | dadarśa bālakaṃ paścātprāśayitvā ghṛtaṃ madhu

ह्रस्वं पृथुलमूर्धानं लघुपादं बृहत्तनुम् । दिव्यज्ञानसमायुक्तं दिव्यं देहं चतुर्भुजम्

hrasvaṃ pṛthulamūrdhānaṃ laghupādaṃ bṛhattanum | divyajñānasamāyuktaṃ divyaṃ dehaṃ caturbhujam

नानालंकारसंयुक्तं ज्ञात्वा विष्णुमथानमत् । उवाच च प्रसन्नात्मा तपो वंशोऽद्य चक्षुषी

nānālaṃkārasaṃyuktaṃ jñātvā viṣṇumathānamat | uvāca ca prasannātmā tapo vaṃśo'dya cakṣuṣī

2.30.40

ज्ञानं तथाऽऽश्रमो धन्यो धरा स्वर्गो रसातलम् । धन्यस्तद्दर्शनादेते सच्चिदानन्दरूपिणः

jñānaṃ tathā''śramo dhanyo dharā svargo rasātalam | dhanyastaddarśanādete saccidānandarūpiṇaḥ

क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमुवाच जगदीश्वरः। अदित्यास्तपसा तुष्टः पुत्रत्वमहमागतः

ka uvāca | evamākarṇya tadvākyamuvāca jagadīśvaraḥ| adityāstapasā tuṣṭaḥ putratvamahamāgataḥ

हर्तुं भूभारमतुलं ज्येष्ठकार्यं च साधितुम्। इत्युक्त्वा प्राकृतो भूत्वाऽरुदत्स्तन्यं पपावथ

hartuṃ bhūbhāramatulaṃ jyeṣṭhakāryaṃ ca sādhitum| ityuktvā prākṛto bhūtvā'rudatstanyaṃ papāvatha

1355

नामनिष्क्रमणं कर्म चक्रेऽन्नप्राशनं मुनिः । तृतीये चौलमब्दे स पंचमे व्रतबन्धनम् ॥४३॥ (

nāmaniṣkramaṇaṃ karma cakre'nnaprāśanaṃ muniḥ | tṛtīye caulamabde sa paṃcame vratabandhanam ||43|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते वामनावतारकथनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite vāmanāvatārakathanaṃ nāma triṃśo'dhyāyaḥ