2. Gaṇeśa Purāṇa (part 2 of 2)

अध्यायाः ०३१-०३५

अध्याय ३१ प्रारंभ :- क उवाच । वेदांश्च चतुरः साङ्गानध्यापयत तं मुनिः । एकस्मिन्दिवसे तातं वामनः पर्यपृच्छत

adhyāya 31 prāraṃbha :- ka uvāca | vedāṃśca caturaḥ sāṅgānadhyāpayata taṃ muniḥ | ekasmindivase tātaṃ vāmanaḥ paryapṛcchata

केनोपायेन देवानां पदप्राप्तिर्भविष्यति । भूभारहरणं तन्मे यथावद्वक्तुमर्हसि

kenopāyena devānāṃ padaprāptirbhaviṣyati | bhūbhāraharaṇaṃ tanme yathāvadvaktumarhasi

कश्यप उवाच । उपदेशं करिष्यामि मन्त्रस्य सिद्धिदस्य ते । षडक्षरस्य विघ्नेशतोषकस्य ममात्मज

kaśyapa uvāca | upadeśaṃ kariṣyāmi mantrasya siddhidasya te | ṣaḍakṣarasya vighneśatoṣakasya mamātmaja

तस्मिन्प्रसन्ने विघ्नेशे जगत्स्थित्यन्तकारिणि । अनेकब्रह्मांडविधौ सर्वकारणकारणे

tasminprasanne vighneśe jagatsthityantakāriṇi | anekabrahmāṃḍavidhau sarvakāraṇakāraṇe

सर्वे कामाः प्रसिध्यन्ति तदर्थे यत्नमाचर । क उवाच । एवमुक्त्वा ददौ तस्मै सुमुहुर्ते महामनुम्

sarve kāmāḥ prasidhyanti tadarthe yatnamācara | ka uvāca | evamuktvā dadau tasmai sumuhurte mahāmanum

तदैव चलितस्तस्मादाश्रमाद्धर्षसंयुतः । प्रणम्य तमनुज्ञाप्य जगाम तपसे शिशुः

tadaiva calitastasmādāśramāddharṣasaṃyutaḥ | praṇamya tamanujñāpya jagāma tapase śiśuḥ

भ्रमता ददृशे तेन विदर्भे स्थानमुत्तमम् । लतावृक्षसमाकीर्णं कासारपरिशोभितम्

bhramatā dadṛśe tena vidarbhe sthānamuttamam | latāvṛkṣasamākīrṇaṃ kāsārapariśobhitam

तत्र पद्मासनं कृत्वा जजाप तं मनुं शुभम् । षडक्षरं वर्षमात्रं निराहारो जितेन्द्रियः

tatra padmāsanaṃ kṛtvā jajāpa taṃ manuṃ śubham | ṣaḍakṣaraṃ varṣamātraṃ nirāhāro jitendriyaḥ

निर्वाणं तस्य तज्ज्ञात्वाऽऽविरासीत्सिद्धिबुद्धियुक्

nirvāṇaṃ tasya tajjñātvā''virāsītsiddhibuddhiyuk

2.31.10

मयूरवाहनो देवः शुण्डादण्डविराजितः । विलसद्दशदोर्दण्डो रत्नमाला विभूषितः

mayūravāhano devaḥ śuṇḍādaṇḍavirājitaḥ | vilasaddaśadordaṇḍo ratnamālā vibhūṣitaḥ

आशीविषलसन्नाभिर्नानालंकारशोभितः। आगतो दृढभक्तं तं धेनुर्वत्समिवादरात्

āśīviṣalasannābhirnānālaṃkāraśobhitaḥ| āgato dṛḍhabhaktaṃ taṃ dhenurvatsamivādarāt

वामनस्तं पुरो दृष्ट्वा सर्वतेजोभिभाविनम् । सर्वसिद्धिकरं देवं सर्वविघ्ननिवारणम्

vāmanastaṃ puro dṛṣṭvā sarvatejobhibhāvinam | sarvasiddhikaraṃ devaṃ sarvavighnanivāraṇam

नुनाव परया भक्त्या देवदेवं गजाननम्

nunāva parayā bhaktyā devadevaṃ gajānanam

वामन उवाच । अव्यक्तं व्यक्तहेतुं निगमनुतनुं सर्वदेवाधिदेवं ब्रह्माण्डानामधीशं जगदुदयकरं सर्ववेदान्तवेद्यम् । मायातीतं स्ववेद्यं स्थितिविलयकरं सर्वविद्यानिधानं सर्वेशं सर्वरूपं सकलभयहरं कामदं कांन्तरूपम्

vāmana uvāca | avyaktaṃ vyaktahetuṃ nigamanutanuṃ sarvadevādhidevaṃ brahmāṇḍānāmadhīśaṃ jagadudayakaraṃ sarvavedāntavedyam | māyātītaṃ svavedyaṃ sthitivilayakaraṃ sarvavidyānidhānaṃ sarveśaṃ sarvarūpaṃ sakalabhayaharaṃ kāmadaṃ kāṃntarūpam

तं वन्दे विघ्नराजं विधिहरमुनिभिः सेव्यमानं सनागैस्तेजोराशिं त्रिसत्यं त्रिगुणविरहितं तत्त्वमस्यादिबोध्यम् । भक्तेच्छोपात्तदेहं निजजनसुखदं तत्त्वबुद्धिप्रकाशं साम्बाद्यैः स्तूयमानं सकलतनुगतं भुक्तिमुक्तिप्रदं तम्

taṃ vande vighnarājaṃ vidhiharamunibhiḥ sevyamānaṃ sanāgaistejorāśiṃ trisatyaṃ triguṇavirahitaṃ tattvamasyādibodhyam | bhaktecchopāttadehaṃ nijajanasukhadaṃ tattvabuddhiprakāśaṃ sāmbādyaiḥ stūyamānaṃ sakalatanugataṃ bhuktimuktipradaṃ tam

क उवाच । इति स्तुतो देवदेवः प्रसन्नः प्राह वामनम् । वरं वरय तुष्टोऽयं यत्ते मनसि वर्तते

ka uvāca | iti stuto devadevaḥ prasannaḥ prāha vāmanam | varaṃ varaya tuṣṭo'yaṃ yatte manasi vartate

स्तोत्रेण तपसा चैव परितुष्टो ददामि तत् । वामन उवाच । न ते स्वरूपं विदुरब्जजाद्या ब्रह्मर्षयो ये सनकादिकाद्याः । दृष्टोऽसि स त्वं जगतामधीश त्वत्तः कमन्यं वरमद्य याचे

stotreṇa tapasā caiva parituṣṭo dadāmi tat | vāmana uvāca | na te svarūpaṃ vidurabjajādyā brahmarṣayo ye sanakādikādyāḥ | dṛṣṭo'si sa tvaṃ jagatāmadhīśa tvattaḥ kamanyaṃ varamadya yāce

अथापि ते वाक्यभिदा भयात्त्वां याचे वरं तं मम नाथ देहि । पराजयो मे न भवेत्कदापि कार्येऽखिले विघ्नभयं न च स्यात्

athāpi te vākyabhidā bhayāttvāṃ yāce varaṃ taṃ mama nātha dehi | parājayo me na bhavetkadāpi kārye'khile vighnabhayaṃ na ca syāt

उद्यतोऽस्ति बलिः शक्रपदमत्तुं क्रतोर्बलात् । स च मां शरणं यातस्तस्य सिद्धिर्यथा भवेत्

udyato'sti baliḥ śakrapadamattuṃ kratorbalāt | sa ca māṃ śaraṇaṃ yātastasya siddhiryathā bhavet

2.31.20

तथा कुरु जगत्कर्तर्यदि तुष्टोऽसि मेऽनघ । गजानन उवाच । एतत्ते भविता सर्वं स्मरणान्मम सुव्रत

tathā kuru jagatkartaryadi tuṣṭo'si me'nagha | gajānana uvāca | etatte bhavitā sarvaṃ smaraṇānmama suvrata

सेत्स्यन्ति सर्वकार्याणि महान्ति च लघूनि च । क उवाच । एवमुक्त्वा गते देवे वामनोऽकारयच्छुभाम् । काश्मीरोपलजां सोऽथ स्थापयन्मूर्तिमुत्तमाम्

setsyanti sarvakāryāṇi mahānti ca laghūni ca | ka uvāca | evamuktvā gate deve vāmano'kārayacchubhām | kāśmīropalajāṃ so'tha sthāpayanmūrtimuttamām

चतुर्भुजां त्रिनयनां शुण्डादण्डविराजिताम् । प्रसन्नंकरिहस्ताभ्यां भक्तानामभयप्रदाम्

caturbhujāṃ trinayanāṃ śuṇḍādaṇḍavirājitām | prasannaṃkarihastābhyāṃ bhaktānāmabhayapradām

स्मरणाद्दर्शनाद्धयानात्पूजनात्सर्वकामदाम् । प्रासादं कारयामास रत्नकांचननिर्मितम्

smaraṇāddarśanāddhayānātpūjanātsarvakāmadām | prāsādaṃ kārayāmāsa ratnakāṃcananirmitam

तत्रैकं ब्राह्मणं स्थाप्य ग्रामं दत्वा धनानि च । त्रिकालं पूजने तस्य कारयामास तेन सः

tatraikaṃ brāhmaṇaṃ sthāpya grāmaṃ datvā dhanāni ca | trikālaṃ pūjane tasya kārayāmāsa tena saḥ

आगतः स्वगृहं नत्वा पितरं सर्वमब्रवीत् । तपश्च तत्फलं चाथ यज्ञं गन्तुमपृच्छत

āgataḥ svagṛhaṃ natvā pitaraṃ sarvamabravīt | tapaśca tatphalaṃ cātha yajñaṃ gantumapṛcchata

कश्यपेनाभ्यनुज्ञातो वामनो दर्भदण्डभृत् । सूत्रकृष्णाजिनधरो मेखली यज्ञमाययौ

kaśyapenābhyanujñāto vāmano darbhadaṇḍabhṛt | sūtrakṛṣṇājinadharo mekhalī yajñamāyayau

ह्रस्वाकृतिं मुनिं दृष्ट्वा मुनयो विस्मितास्तदा। नायं मुनिर्यतस्तेजो दृश्यते परमाद्भुतम्

hrasvākṛtiṃ muniṃ dṛṣṭvā munayo vismitāstadā| nāyaṃ muniryatastejo dṛśyate paramādbhutam

तं दृष्ट्वा परमायान्तं बलिरुत्थाय सत्वरम् । कोऽसि त्वमिति पप्रच्छ नत्वा तं कुत आगतः

taṃ dṛṣṭvā paramāyāntaṃ balirutthāya satvaram | ko'si tvamiti papraccha natvā taṃ kuta āgataḥ

किं वांच्छसि वद विभो पिता माता च कस्तव । वसतिस्तव कुत्रास्ति तत ऊचे स वामनः

kiṃ vāṃcchasi vada vibho pitā mātā ca kastava | vasatistava kutrāsti tata ūce sa vāmanaḥ

2.31.30

न स्मरे पितरौ राजन्ननाथं विद्धि मां कृशम् । त्रैलोक्ये वसतिर्मेऽस्ति याचे भूमिं त्रिभिः पदैः

na smare pitarau rājannanāthaṃ viddhi māṃ kṛśam | trailokye vasatirme'sti yāce bhūmiṃ tribhiḥ padaiḥ

मितां कर्तुं पर्णकुटीं शक्तिश्चेदस्ति दीयताम् । क उवाच । इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा ह्रदि ज्ञात्वा कृपायुतम्

mitāṃ kartuṃ parṇakuṭīṃ śaktiścedasti dīyatām | ka uvāca | iti vākyaṃ muneḥ śrutvā hradi jñātvā kṛpāyutam

तं दातुमुद्यतं भूमिमूचे काव्यो बलिं तदा । शुक्र उवाच । न ब्राह्मणो हरिरयं कपटं रूपमास्थितः

taṃ dātumudyataṃ bhūmimūce kāvyo baliṃ tadā | śukra uvāca | na brāhmaṇo harirayaṃ kapaṭaṃ rūpamāsthitaḥ

हरिष्यति त्रिभुवनं पदत्रयमिषेण तु । मा दीयतामस्य किञ्चिदिति सत्यं ब्रवीमि ते

hariṣyati tribhuvanaṃ padatrayamiṣeṇa tu | mā dīyatāmasya kiñciditi satyaṃ bravīmi te

तमुवाच महादैत्यो मूढ किं वदसे वचः । हरिश्चेद्विमुखो गच्छेत्सर्वं मे सुकृतं नयेत्

tamuvāca mahādaityo mūḍha kiṃ vadase vacaḥ | hariścedvimukho gacchetsarvaṃ me sukṛtaṃ nayet

अस्मात्पात्रं किमन्यत्स्यादस्मै दत्तमनन्तकम् । इत्युक्त्वा तं पुनः प्राह वामनं दैत्यपुंगव

asmātpātraṃ kimanyatsyādasmai dattamanantakam | ityuktvā taṃ punaḥ prāha vāmanaṃ daityapuṃgava

ब्रह्मन्दत्ता मया भूमिः संकल्पः क्रियतामिति । वामनः प्राह राजानं संकल्पयितुमुद्यतः

brahmandattā mayā bhūmiḥ saṃkalpaḥ kriyatāmiti | vāmanaḥ prāha rājānaṃ saṃkalpayitumudyataḥ

तावद्धारां निरुध्यैव स्थितः शुक्रोऽन्यदेहतः । ददौ शलाकां तत्पात्रे भग्ननेत्रो बहिर्गतः

tāvaddhārāṃ nirudhyaiva sthitaḥ śukro'nyadehataḥ | dadau śalākāṃ tatpātre bhagnanetro bahirgataḥ

ततः पाणितले तस्य वामनस्य जलं ददौ । स्मृत्वा गणेशं ववृधे वामनो हर्षनिर्भरः

tataḥ pāṇitale tasya vāmanasya jalaṃ dadau | smṛtvā gaṇeśaṃ vavṛdhe vāmano harṣanirbharaḥ

मूर्ध्न्याक्रम्य स्वर्गलोकमेकपादेन रोदसी । पातालान्यपरेणापि दत्तं तन्मस्तकेऽपरम्

mūrdhnyākramya svargalokamekapādena rodasī | pātālānyapareṇāpi dattaṃ tanmastake'param

2.31.40

तत ऊचे बलिं देवो गच्छ त्वं धरणीतलम् । त्वां विनाऽहं कथं यामीत्येवमाह बलिस्तु तम्

tata ūce baliṃ devo gaccha tvaṃ dharaṇītalam | tvāṃ vinā'haṃ kathaṃ yāmītyevamāha balistu tam

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य पुनस्तं प्राह वामनः । सान्निध्यं मम तत्रापि भविता त्वदनुग्रहात्

ityākarṇya vacastasya punastaṃ prāha vāmanaḥ | sānnidhyaṃ mama tatrāpi bhavitā tvadanugrahāt

इन्द्रो मां शरणं यातः प्रियं कार्यं हि तस्य मे । तवापि मम भक्तस्य प्रियं पश्चाद्भविष्यति

indro māṃ śaraṇaṃ yātaḥ priyaṃ kāryaṃ hi tasya me | tavāpi mama bhaktasya priyaṃ paścādbhaviṣyati

ऐन्द्रे पदे निवृत्तेऽस्य पदं यास्ये तवैव तत् । ततो ब्रह्मादयो देवास्तुष्टुवुर्वामनं विभुम्

aindre pade nivṛtte'sya padaṃ yāsye tavaiva tat | tato brahmādayo devāstuṣṭuvurvāmanaṃ vibhum

मुमुचुः पुष्पवर्षाणि वाद्यानि ववदुः सुराः । पुपूजुस्तेऽपि सर्वे च जगुश्च ननृतुः परे

mumucuḥ puṣpavarṣāṇi vādyāni vavaduḥ surāḥ | pupūjuste'pi sarve ca jaguśca nanṛtuḥ pare

ततश्चान्तर्दधे देवो वामनोऽनन्तविक्रमः । स्वं स्वं स्थानं गता देवा यथापूर्वं मुदान्विताः

tataścāntardadhe devo vāmano'nantavikramaḥ | svaṃ svaṃ sthānaṃ gatā devā yathāpūrvaṃ mudānvitāḥ

क उवाच । एवं तेन कृता मूर्तिर्विख्याताऽभूज्जगत्त्रये । गजाननस्य देवस्य सर्वेषां कामदा नृणाम्

ka uvāca | evaṃ tena kṛtā mūrtirvikhyātā'bhūjjagattraye | gajānanasya devasya sarveṣāṃ kāmadā nṛṇām

इत्येतत्कथितं सर्वं प्रसङगाद्बलिचेष्टितम् । लाघवं वामनस्यापि महिमा सुमुखस्य ह

ityetatkathitaṃ sarvaṃ prasaṅagādbaliceṣṭitam | lāghavaṃ vāmanasyāpi mahimā sumukhasya ha

अदोषाख्ये पुरे तेन स्थापितस्य महात्मना । दशबाहोः प्रसिद्धस्य देवदक्षिणभागतः

adoṣākhye pure tena sthāpitasya mahātmanā | daśabāhoḥ prasiddhasya devadakṣiṇabhāgataḥ

1404

प्रियत्वं तस्य शम्यास्ते कथयिष्येऽधुना स्फुटम् ॥४९॥ (

priyatvaṃ tasya śamyāste kathayiṣye'dhunā sphuṭam ||49|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते एकत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite ekatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ३२ प्रारंभ – क उवाच । शृणुश्वावहितो ब्रह्मन्नितिहासं पुरातनम्। प्रियव्रतायाकथयत्स्वयमेव गजाननः

adhyāya 32 prāraṃbha – ka uvāca | śṛṇuśvāvahito brahmannitihāsaṃ purātanam| priyavratāyākathayatsvayameva gajānanaḥ

गजानन उवाच । शमीपत्रस्य महिमा शणुष्वार्य महाबलम् । न यज्ञैर्न च दानैश्च व्रतः कोटिशतैरपि

gajānana uvāca | śamīpatrasya mahimā śaṇuṣvārya mahābalam | na yajñairna ca dānaiśca vrataḥ koṭiśatairapi

न जपैः पूजनैर्वापि मम तोषस्तथा भवेत् । न पद्मैर्नान्यकुसुमैः शमीपत्रैर्यथा भवेत्

na japaiḥ pūjanairvāpi mama toṣastathā bhavet | na padmairnānyakusumaiḥ śamīpatrairyathā bhavet

शमीति कीर्तनादेव पापं नश्यति वाचिकम् । स्मरणान्मानसं पापं स्पर्शनात्कायजं तथा

śamīti kīrtanādeva pāpaṃ naśyati vācikam | smaraṇānmānasaṃ pāpaṃ sparśanātkāyajaṃ tathā

नित्यं तत्पूजनाद्ध्यानाद्वन्दनाच्चैव भक्तितः । निर्विघ्नकरमायुष्यं ज्ञानं पापक्षयोऽपि च

nityaṃ tatpūjanāddhyānādvandanāccaiva bhaktitaḥ | nirvighnakaramāyuṣyaṃ jñānaṃ pāpakṣayo'pi ca

वाञ्छासिद्धिरचापल्यं जायते नात्र संशयः । मुनिरुवाच । कोऽसौ प्रियव्रतो राजा किंशीलः कुत्र वाऽभवत्

vāñchāsiddhiracāpalyaṃ jāyate nātra saṃśayaḥ | muniruvāca | ko'sau priyavrato rājā kiṃśīlaḥ kutra vā'bhavat

कथं वै तस्य कथिता गुणाः शम्या महात्मना । एनं मे संशयं ब्रह्मन्कृपया नुद सुव्रत

kathaṃ vai tasya kathitā guṇāḥ śamyā mahātmanā | enaṃ me saṃśayaṃ brahmankṛpayā nuda suvrata

क उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शंकरस्य च संवादं पार्वत्या सह पुत्रक

ka uvāca | atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | śaṃkarasya ca saṃvādaṃ pārvatyā saha putraka

पार्वत्युवाच । कथं शमी प्रिया देव सर्वज्ञ जगदीश्वर । गजाननस्य मे शंस यदि ते मय्यनुग्रहः

pārvatyuvāca | kathaṃ śamī priyā deva sarvajña jagadīśvara | gajānanasya me śaṃsa yadi te mayyanugrahaḥ

2.32.10

शंकर उवाच । शृणु प्रिये प्रवक्ष्यामि कथामेकां शुचिस्मिते । यथा प्रिया गणेशस्य शमीति ज्ञास्यते तथा

śaṃkara uvāca | śṛṇu priye pravakṣyāmi kathāmekāṃ śucismite | yathā priyā gaṇeśasya śamīti jñāsyate tathā

प्रियव्रतो नाम राजा पूर्वमासीन्महामतिः । सत्यवान्धर्मसंपन्नो धर्मात्मा शंसितव्रतः

priyavrato nāma rājā pūrvamāsīnmahāmatiḥ | satyavāndharmasaṃpanno dharmātmā śaṃsitavrataḥ

तेजस्वी च वदान्यश्च वेदशास्त्रार्थतत्त्ववित् । सर्वलक्षणसंपन्नश्चतुरङ्गबलाधिकः

tejasvī ca vadānyaśca vedaśāstrārthatattvavit | sarvalakṣaṇasaṃpannaścaturaṅgabalādhikaḥ

पालयामास पृथिवीं प्रजाः पुत्रानिवौरसान् । कीर्तिश्च प्रथमं भार्या प्रभा तस्यापराऽभवत्

pālayāmāsa pṛthivīṃ prajāḥ putrānivaurasān | kīrtiśca prathamaṃ bhāryā prabhā tasyāparā'bhavat

धूर्तश्च कुशलस्तस्य प्रकृती संबभूवतुः । कुशलौ नीतिशास्त्रेषु षडाननपराक्रमौ

dhūrtaśca kuśalastasya prakṛtī saṃbabhūvatuḥ | kuśalau nītiśāstreṣu ṣaḍānanaparākramau

बुद्ध्या पराक्रमेणापि रसा सर्वा वशीकृता । स तु राजा वशं नीतः प्रभया तस्य भार्यया

buddhyā parākrameṇāpi rasā sarvā vaśīkṛtā | sa tu rājā vaśaṃ nītaḥ prabhayā tasya bhāryayā

क्रीडतेऽहर्निशं सोऽथ नानालंकारशोभया । यौवनाक्रान्तवपुषा रम्भादिभ्योऽतिरम्यया

krīḍate'harniśaṃ so'tha nānālaṃkāraśobhayā | yauvanākrāntavapuṣā rambhādibhyo'tiramyayā

क्षणमात्रं न सहते वियोगं स तया सह । धिक्करोति सदा ज्येष्ठां तद्वचो न शृणोत्यपि

kṣaṇamātraṃ na sahate viyogaṃ sa tayā saha | dhikkaroti sadā jyeṣṭhāṃ tadvaco na śṛṇotyapi

रुषा निरीक्षेत तां स तन्मृतिं चिन्तयत्यपि। स्वयं न भाषते किञ्चिन्न गृह्णाति तयाऽर्पितम्

ruṣā nirīkṣeta tāṃ sa tanmṛtiṃ cintayatyapi| svayaṃ na bhāṣate kiñcinna gṛhṇāti tayā'rpitam

ततस्तस्याभवत्पुत्रः प्रभयां पतिसन्निभः । जातकर्म च राजाऽस्य कृत्वा धर्मसनेकधा

tatastasyābhavatputraḥ prabhayāṃ patisannibhaḥ | jātakarma ca rājā'sya kṛtvā dharmasanekadhā

2.32.20

नाम चास्याकरोत्पद्मनाभिरित्थं द्विजेरितम् । शुक्लपक्षे यथा चन्द्रो ववृधे सोऽपि बालकः

nāma cāsyākarotpadmanābhiritthaṃ dvijeritam | śuklapakṣe yathā candro vavṛdhe so'pi bālakaḥ

बुद्धिमान्कुशलो युद्धे पितृतोऽप्यधिकोऽभवत् । पंचमे व्रतबन्धं च चकारास्य नृपस्तदा

buddhimānkuśalo yuddhe pitṛto'pyadhiko'bhavat | paṃcame vratabandhaṃ ca cakārāsya nṛpastadā

प्रियव्रतो महाबुद्धिर्मद्राणामधिपो बली । पांचालराजकन्यां स भार्यां तस्याप्यमेलयत्

priyavrato mahābuddhirmadrāṇāmadhipo balī | pāṃcālarājakanyāṃ sa bhāryāṃ tasyāpyamelayat

अतिवैभवयुक्तौ तौ विवाहं चक्रतुस्तयोः । कदाचिदस्य सा पत्नी ज्येष्ठा दासीत्वमापिता

ativaibhavayuktau tau vivāhaṃ cakratustayoḥ | kadācidasya sā patnī jyeṣṭhā dāsītvamāpitā

पादसंवाहनं कर्तुमागता भर्तृसन्निधिम् । निपपात महीपृष्ठे सपत्न्या चरणाहता

pādasaṃvāhanaṃ kartumāgatā bhartṛsannidhim | nipapāta mahīpṛṣṭhe sapatnyā caraṇāhatā

दुःखिता रुदती ह्रीणा जगाम निजमन्दिरम् । कमहं शरणं यायां को मे दुःखं व्यपोहयेत्

duḥkhitā rudatī hrīṇā jagāma nijamandiram | kamahaṃ śaraṇaṃ yāyāṃ ko me duḥkhaṃ vyapohayet

सपत्न्याऽमानिताया मे त्राता स्याद्धरिरव्ययः । स्मृतमात्रस्तु यस्त्राता द्रौपद्या करुणानिधिः

sapatnyā'mānitāyā me trātā syāddhariravyayaḥ | smṛtamātrastu yastrātā draupadyā karuṇānidhiḥ

यां नैव मनुते भर्ता न कोऽपि मनुतेऽपि ताम् । अतो न जीवितेनार्थः शोषयिष्ये कलेवरम्

yāṃ naiva manute bhartā na ko'pi manute'pi tām | ato na jīvitenārthaḥ śoṣayiṣye kalevaram

पिबे हालाहलं वापि पते वापीं जलान्विताम्। न मनो निश्चयं याति तस्या विह्वलचेतसा

pibe hālāhalaṃ vāpi pate vāpīṃ jalānvitām| na mano niścayaṃ yāti tasyā vihvalacetasā

एतस्मिन्नन्तरे दैवाद्देवलो ब्राह्मणोत्तमः । पुरोहितः समायातः स जगाद गजाननीम्

etasminnantare daivāddevalo brāhmaṇottamaḥ | purohitaḥ samāyātaḥ sa jagāda gajānanīm

2.32.30

उपासनां क्लेशहन्त्रीं सर्वकामफलप्रदाम् । सा तदैव प्रपद्याशु मूर्तिं मन्दारनिर्मिताम्

upāsanāṃ kleśahantrīṃ sarvakāmaphalapradām | sā tadaiva prapadyāśu mūrtiṃ mandāranirmitām

गजाननस्य संपूज्य स्नात्वा शुद्धदिने तु सा। उपविष्टा पूजयितुं परमेण समाधिना

gajānanasya saṃpūjya snātvā śuddhadine tu sā| upaviṣṭā pūjayituṃ parameṇa samādhinā

त्यक्त्वा हरं हरिं चाम्बां तेजोयुक्तं परं रविम् । सर्वैः संपूज्यते देवदेव आदौ गजाननः

tyaktvā haraṃ hariṃ cāmbāṃ tejoyuktaṃ paraṃ ravim | sarvaiḥ saṃpūjyate devadeva ādau gajānanaḥ

विचार्यमाणे पंचानां भेदो नैवोपलभ्यते । यो भेदेनेक्षते चैतान्स याति नरकान्नरः

vicāryamāṇe paṃcānāṃ bhedo naivopalabhyate | yo bhedenekṣate caitānsa yāti narakānnaraḥ

एक एव परानन्दपूर्णोऽसौ परमेश्वरः । स्वेच्छया पंचधा जातो लोकानुग्रहकारणात् । एक एव पुमान्यद्वत्पुत्रमातुलनामभिः

eka eva parānandapūrṇo'sau parameśvaraḥ | svecchayā paṃcadhā jāto lokānugrahakāraṇāt | eka eva pumānyadvatputramātulanāmabhiḥ

सा सम्यक् षोडशभिस्तमुपचारैः पुपूज ह। दूर्वापुष्पैर्दक्षिणाभिर्नमस्कारैरनेकधा

sā samyak ṣoḍaśabhistamupacāraiḥ pupūja ha| dūrvāpuṣpairdakṣiṇābhirnamaskārairanekadhā

कृत्वा करपुटं सा तु तुष्टाव जगदीश्वरम्। कीर्तिरुवाच । त्वमेव जगदाधारस्त्वमेव सर्वकारणम्

kṛtvā karapuṭaṃ sā tu tuṣṭāva jagadīśvaram| kīrtiruvāca | tvameva jagadādhārastvameva sarvakāraṇam

त्वमेव ब्रह्मा विष्णुश्च बृहद्भानुस्त्वमेव हि। चन्द्रो यमो वैश्रवणो वरुणो वायुरेव च

tvameva brahmā viṣṇuśca bṛhadbhānustvameva hi| candro yamo vaiśravaṇo varuṇo vāyureva ca

त्वमेव सागरा नद्यो लताकुसुमसंहतिः । सुखं दुखं तयोर्हेतुस्त्वं नाशस्त्वं विमोचकः

tvameva sāgarā nadyo latākusumasaṃhatiḥ | sukhaṃ dukhaṃ tayorhetustvaṃ nāśastvaṃ vimocakaḥ

इष्टविघ्नकरो नित्यं महाविघ्नकरो विराट् । त्वमेव पुत्रलक्ष्मीदस्त्वमेव सर्वकामधुक्

iṣṭavighnakaro nityaṃ mahāvighnakaro virāṭ | tvameva putralakṣmīdastvameva sarvakāmadhuk

2.32.40

त्वमेव विश्वयोनिश्च त्वमेव विश्वहारकः । त्वमेव प्रकृतिस्त्वं वै पुरुषो निर्गुणो महान्

tvameva viśvayoniśca tvameva viśvahārakaḥ | tvameva prakṛtistvaṃ vai puruṣo nirguṇo mahān

त्वमेव शशिरूपेण सर्वमाप्यायसे जगत् । त्वमेव भूतभव्यं च भाविभावात्मकः स्वराट्

tvameva śaśirūpeṇa sarvamāpyāyase jagat | tvameva bhūtabhavyaṃ ca bhāvibhāvātmakaḥ svarāṭ

शरण्यः सर्वभूतानां शत्रूणां तापनः परः । कर्मकाण्डपरो यज्वा ज्ञानकाण्डपरः शुचिः

śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ śatrūṇāṃ tāpanaḥ paraḥ | karmakāṇḍaparo yajvā jñānakāṇḍaparaḥ śuciḥ

सर्ववेत्ता सर्वविधिः सर्वसाक्षी च सर्वगः । सर्वव्यापी सर्वविष्णुः सर्वसत्यमयः प्रभुः

sarvavettā sarvavidhiḥ sarvasākṣī ca sarvagaḥ | sarvavyāpī sarvaviṣṇuḥ sarvasatyamayaḥ prabhuḥ

1448

सर्वमायामयः सर्वमन्त्रतन्त्रविधानवित् ॥४४॥ (

sarvamāyāmayaḥ sarvamantratantravidhānavit ||44|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते नाम द्वाविंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite nāma dvāviṃśo'dhyāyaḥ

क उवाच । एवं साऽनुदिनं पूज्य तुष्टाव तं विनायकम् । एकस्मिन्दिवसे तस्याः सख्यो दूर्वार्थमाययुः

ka uvāca | evaṃ sā'nudinaṃ pūjya tuṣṭāva taṃ vināyakam | ekasmindivase tasyāḥ sakhyo dūrvārthamāyayuḥ

शुक्रमासवशान्नापुः क्वापि दूर्वांकुरान्शुभान् । शमीपत्राणि भूयांसि गृहीत्वा तु तदन्तिकम्

śukramāsavaśānnāpuḥ kvāpi dūrvāṃkurānśubhān | śamīpatrāṇi bhūyāṃsi gṛhītvā tu tadantikam

आययुः परमश्रान्ता दूर्वाभावं न्यवेदयन् । शमीपत्रैः पुपूजैनं सर्वोपचारपूर्वकम्

āyayuḥ paramaśrāntā dūrvābhāvaṃ nyavedayan | śamīpatraiḥ pupūjainaṃ sarvopacārapūrvakam

दूर्वां विना निराहाराऽतिष्ठत्सा नियमे रता । तस्य तुष्टिः परा जाता शमीपत्रैः समर्पितैः

dūrvāṃ vinā nirāhārā'tiṣṭhatsā niyame ratā | tasya tuṣṭiḥ parā jātā śamīpatraiḥ samarpitaiḥ

अशेत तत्पुरः स्वप्नमपश्यत्सा महाद्भुतम् । अब्दान्ते सैव मूर्तिस्तामिमां वाचमुवाच ह

aśeta tatpuraḥ svapnamapaśyatsā mahādbhutam | abdānte saiva mūrtistāmimāṃ vācamuvāca ha

वरं ददामि ते सुभ्रु शमीपत्रैः सुतोषितः । सा नोवाच यदा किंचित्कीर्तिः सा तां पुनर्जगौ

varaṃ dadāmi te subhru śamīpatraiḥ sutoṣitaḥ | sā novāca yadā kiṃcitkīrtiḥ sā tāṃ punarjagau

मूर्तिरुवाच । वश्यस्ते भविता कान्तो भोगाश्वानेकशः शुभाः । त्वद्भक्तिनिरतः पुत्रो भविष्यति महाबलः

mūrtiruvāca | vaśyaste bhavitā kānto bhogāśvānekaśaḥ śubhāḥ | tvadbhaktinirataḥ putro bhaviṣyati mahābalaḥ

क्षिप्रप्रसादनेत्येवं कुरु नामास्य सुन्दरम् । तुर्येऽब्देऽस्य विषान्मृत्युर्भविष्यति पुनः क्षणात्

kṣipraprasādanetyevaṃ kuru nāmāsya sundaram | turye'bde'sya viṣānmṛtyurbhaviṣyati punaḥ kṣaṇāt

गृत्समदो द्विजोभेऽत्यं पुनस्तं जीवयिष्यति । राज्यकर्ता चिरायुश्च धर्मशीलो भविष्यति

gṛtsamado dvijobhe'tyaṃ punastaṃ jīvayiṣyati | rājyakartā cirāyuśca dharmaśīlo bhaviṣyati

इदं स्तोत्रं पठेद्यस्तु मम संतोषकारणम् । तस्य वश्यो भवेद्राजा किमन्यः प्राकृतो जनः । २.३३.१

idaṃ stotraṃ paṭhedyastu mama saṃtoṣakāraṇam | tasya vaśyo bhavedrājā kimanyaḥ prākṛto janaḥ | 2.33.1

पुत्रवान्धनसंपन्नो वेदवेदाङपारगः । बुद्धिश्च वर्धते तस्य मेधावृद्धिर्भवेद्दृढा

putravāndhanasaṃpanno vedavedāṅapāragaḥ | buddhiśca vardhate tasya medhāvṛddhirbhaveddṛḍhā

वाच्छितांल्लभते सोऽर्थांस्त्रिसन्ध्यं यः पठेदिदम् । मम भक्तिर्दृढा तस्य मोक्षश्चान्ते भविष्यति ।। १

vācchitāṃllabhate so'rthāṃstrisandhyaṃ yaḥ paṭhedidam | mama bhaktirdṛḍhā tasya mokṣaścānte bhaviṣyati || 1

एवं दत्त्वा वरान्स्वप्ने स देवोऽपिदधे क्षणात् । जागृता साश्रुनयना विस्मिता मानसेऽवदत् ।। १

evaṃ dattvā varānsvapne sa devo'pidadhe kṣaṇāt | jāgṛtā sāśrunayanā vismitā mānase'vadat || 1

दीनानाथेन महती कृपा मयि नियोजिता । अनुग्रहो महान्मह्यं यद्दत्तं दर्शनं स्वयम्

dīnānāthena mahatī kṛpā mayi niyojitā | anugraho mahānmahyaṃ yaddattaṃ darśanaṃ svayam

विनायकेन देवेन पाविता परमादरात् । अद्याहं तेन देवेन सर्वभूतानुकम्पिना

vināyakena devena pāvitā paramādarāt | adyāhaṃ tena devena sarvabhūtānukampinā

इयमेव परा सिद्धिरिदमेव तपःफलम् । अयमेव परो लाभो यदवोचन्मया सह ।। १

iyameva parā siddhiridameva tapaḥphalam | ayameva paro lābho yadavocanmayā saha || 1

क उवाच । ततः प्रभाते स्नाता सा परमानन्दनिर्भरा । पुपूज परया भक्त्या गणेशं वरदं शुभम् ।। १

ka uvāca | tataḥ prabhāte snātā sā paramānandanirbharā | pupūja parayā bhaktyā gaṇeśaṃ varadaṃ śubham || 1

समाप्य नियमं मूर्तिं पूर्वस्थाने न्यवेशयत् ।। १

samāpya niyamaṃ mūrtiṃ pūrvasthāne nyaveśayat || 1

पुरोहितं समानीय पूजयामास भक्तितः । गणेशं मनसा ध्यात्वा वदन्ती नाममालिकाम् ।। १

purohitaṃ samānīya pūjayāmāsa bhaktitaḥ | gaṇeśaṃ manasā dhyātvā vadantī nāmamālikām || 1

स्मरन्ती तद्वरान्कीर्तिः समयं च प्रतीक्षती । ततः कालेन महता प्रभा सा निष्प्रभाऽभवत् ।।२.३३..२

smarantī tadvarānkīrtiḥ samayaṃ ca pratīkṣatī | tataḥ kālena mahatā prabhā sā niṣprabhā'bhavat ||2.33..2

रक्तपित्तवती जाता प्रारब्धादीश्वरेच्छया । करौ पादौ च नासा च तस्याः क्षरति नित्यशः ।।२

raktapittavatī jātā prārabdhādīśvarecchayā | karau pādau ca nāsā ca tasyāḥ kṣarati nityaśaḥ ||2

अतिबीभत्सरूपां तां तत्याज मनसा पतिः। न वक्ति नेक्षते ज्ञात्वा प्रयत्नान्निष्फलान्बहून्

atibībhatsarūpāṃ tāṃ tatyāja manasā patiḥ| na vakti nekṣate jñātvā prayatnānniṣphalānbahūn

ततः कीर्तेर्गृहं यातस्तपसा सुन्दराकृतेः । कृपया गणराजस्य स्वयं वश्योऽभवच्च सः ।।२

tataḥ kīrtergṛhaṃ yātastapasā sundarākṛteḥ | kṛpayā gaṇarājasya svayaṃ vaśyo'bhavacca saḥ ||2

स गृहीत्वा करे तां तु मंच्चकं समुपानयत् । चिक्रीड स्वेच्छया कीर्त्या तन्निष्ठस्तत्परायणः

sa gṛhītvā kare tāṃ tu maṃccakaṃ samupānayat | cikrīḍa svecchayā kīrtyā tanniṣṭhastatparāyaṇaḥ

न वियोगं क्षणं तस्याः सहते नृपसत्तमः । साऽपि भोगानलङ्काराननन्तान्बुभुजे सती

na viyogaṃ kṣaṇaṃ tasyāḥ sahate nṛpasattamaḥ | sā'pi bhogānalaṅkārānanantānbubhuje satī

साऽपि गर्भवती जाता कालेन सुषुवे सुतम् । शुभे मुहूर्ते राजाऽसौ ददौ दानान्यनेकशः

sā'pi garbhavatī jātā kālena suṣuve sutam | śubhe muhūrte rājā'sau dadau dānānyanekaśaḥ

पुत्रजन्मप्रहष्टः सन्ब्राह्मणेभ्यो यथार्हतः । दिक्षु स्थाप्य द्विजान्पच्च जातकर्म चकार सः

putrajanmaprahaṣṭaḥ sanbrāhmaṇebhyo yathārhataḥ | dikṣu sthāpya dvijānpacca jātakarma cakāra saḥ

क्षिप्रप्रसादनेत्येवं नाम चक्रे ततोऽस्य ह । तुतोष पुत्रं दृष्ट्वैव नानालङ्कारसंयुतम्

kṣipraprasādanetyevaṃ nāma cakre tato'sya ha | tutoṣa putraṃ dṛṣṭvaiva nānālaṅkārasaṃyutam

अतिप्रीतिमती कीर्तिरभवत्पुत्रदर्शनात्। प्रभा च दुःखिता पुत्रं सपत्न्या वीक्ष्य सुन्दरम्

atiprītimatī kīrtirabhavatputradarśanāt| prabhā ca duḥkhitā putraṃ sapatnyā vīkṣya sundaram

एष एव भवेद्राजा ज्येष्ठपुत्रोऽयमित्युत । दध्योदनं तु सविषं कीर्तिपुत्राय सा ददौ ।। २.३३.३

eṣa eva bhavedrājā jyeṣṭhaputro'yamityuta | dadhyodanaṃ tu saviṣaṃ kīrtiputrāya sā dadau || 2.33.3

स तु विह्वलतां यातो विवृत्तनयनः क्षणात् । प्रभैव च महाशब्दं कृत्वाऽरोदीद्भृशातुरा ।।३

sa tu vihvalatāṃ yāto vivṛttanayanaḥ kṣaṇāt | prabhaiva ca mahāśabdaṃ kṛtvā'rodīdbhṛśāturā ||3

तस्या शब्दं समाकर्ण्य कीर्तिस्तमगमत्तदा । तमुदन्तं सा पतये न्यवेदयत सादरम् ।।३

tasyā śabdaṃ samākarṇya kīrtistamagamattadā | tamudantaṃ sā pataye nyavedayata sādaram ||3

भिषजोऽपि ददुस्तस्मा औषधानि नृपाज्ञया । परीक्ष्य विषबाधां ते तस्मै राज्ञे न्यवेदयन्

bhiṣajo'pi dadustasmā auṣadhāni nṛpājñayā | parīkṣya viṣabādhāṃ te tasmai rājñe nyavedayan

न गुणाय भवन्ति स्म नानामन्त्रौषधानि च । प्रभा तु धिक्कृता भर्त्रा निरस्ता दूरतो गृहात्

na guṇāya bhavanti sma nānāmantrauṣadhāni ca | prabhā tu dhikkṛtā bhartrā nirastā dūrato gṛhāt

कीर्तिस्तं बालकं गृह्य सखीभिः काननं ययौ । नगराद्योजनं याति तावद्बालो ममार सः

kīrtistaṃ bālakaṃ gṛhya sakhībhiḥ kānanaṃ yayau | nagarādyojanaṃ yāti tāvadbālo mamāra saḥ

अंके कृत्वा तु तं बालं रुरोद शोकविह्वला । मूर्छिता पतिता भूमौ लतेव वायुनेरिता ।।३

aṃke kṛtvā tu taṃ bālaṃ ruroda śokavihvalā | mūrchitā patitā bhūmau lateva vāyuneritā ||3

च्युतालंकरणाध्वस्त कंकणा मस्तकांचला । क्षणेन किंचिदाश्वस्ता सस्मार द्विरदाननम्

cyutālaṃkaraṇādhvasta kaṃkaṇā mastakāṃcalā | kṣaṇena kiṃcidāśvastā sasmāra dviradānanam

उत्पतेः स्मरती बालचेष्टितं निघ्नती स्वहृत् । दैवात्तेनैव मार्गेंण प्रययौ मुनिसत्तमः

utpateḥ smaratī bālaceṣṭitaṃ nighnatī svahṛt | daivāttenaiva mārgeṃṇa prayayau munisattamaḥ

नाम्ना गृत्समदः साधुः साक्षात्सूर्य इवापरः । गणेशभक्तप्रवरस्तपसां परमो निधिः ।। ३

nāmnā gṛtsamadaḥ sādhuḥ sākṣātsūrya ivāparaḥ | gaṇeśabhaktapravarastapasāṃ paramo nidhiḥ || 3

2.33.40

स तस्थौ करुणाविष्टः सा कीर्तिः प्रणनाम तम् । उवाच श्वसती सा तं गणनाथप्रसादजः

sa tasthau karuṇāviṣṭaḥ sā kīrtiḥ praṇanāma tam | uvāca śvasatī sā taṃ gaṇanāthaprasādajaḥ

अयं बालो मम मृतो जीवयैनं तपोबलात् । क्षिप्रप्रसादन इति नाम देवाज्ञया कृतम् ।।४

ayaṃ bālo mama mṛto jīvayainaṃ tapobalāt | kṣipraprasādana iti nāma devājñayā kṛtam ||4

सपत्न्या दुष्टभावेन विषमस्मै समर्पितम् । ततोऽनेन समप्रापि मुने मरणमीदृशम्

sapatnyā duṣṭabhāvena viṣamasmai samarpitam | tato'nena samaprāpi mune maraṇamīdṛśam

न सतां दर्शनं व्यर्थमिति याचे तपोधन । शरणं संत्यागं गेहन्ते साधवो जनाः

na satāṃ darśanaṃ vyarthamiti yāce tapodhana | śaraṇaṃ saṃtyāgaṃ gehante sādhavo janāḥ

इति तस्या वचः श्रुत्वा मुहुर्तं ध्यानतत्परः । अभवन्मुनिशार्दूलस्ततो गृत्समदोऽब्रबीत्

iti tasyā vacaḥ śrutvā muhurtaṃ dhyānatatparaḥ | abhavanmuniśārdūlastato gṛtsamado'brabīt

शृणु देवि प्रवक्ष्येऽहमुपायं पुत्रजीवने । अज्ञानतः शमीपत्रैस्त्वयाऽपूजि विनायकः

śṛṇu devi pravakṣye'hamupāyaṃ putrajīvane | ajñānataḥ śamīpatraistvayā'pūji vināyakaḥ

तत्पुण्यमस्य हस्ते त्वमर्पयस्व ममाज्ञया । तत्प्रसादादाशु सुत उत्थास्यति तवाधुना ।।४६। । सा तु तद्वचनस्यान्ते कीतिर्हर्षसमन्विता । ददौ तस्मै शमीपूजासंभवै पुण्यमुत्कटम्

tatpuṇyamasya haste tvamarpayasva mamājñayā | tatprasādādāśu suta utthāsyati tavādhunā ||46| | sā tu tadvacanasyānte kītirharṣasamanvitā | dadau tasmai śamīpūjāsaṃbhavai puṇyamutkaṭam

उत्तस्थौ सुकुमारोऽस्या अमृतेनोक्षितो यथा । सा तु हर्षान्मुनेः पादौ ववन्दे शिरसा पुनः

uttasthau sukumāro'syā amṛtenokṣito yathā | sā tu harṣānmuneḥ pādau vavande śirasā punaḥ

उवाच तं मुनिं ज्ञातं कथं शम्याप्रपूजनम् । महिमानं वद मुने शमीपूजनसंभवम्

uvāca taṃ muniṃ jñātaṃ kathaṃ śamyāprapūjanam | mahimānaṃ vada mune śamīpūjanasaṃbhavam

2.33.50

येन संजीवितो बालो मुक्तश्च यमकिङ्करैः । ज्ञात्वा तं च करिष्यामि नित्यं शम्याः प्रपूजनम्

yena saṃjīvito bālo muktaśca yamakiṅkaraiḥ | jñātvā taṃ ca kariṣyāmi nityaṃ śamyāḥ prapūjanam

येन वै बहुधा क्रूरा यमदूता दुरासदाः । निरस्ता गणनाथस्य दूतैर्बहु रणाजिरे ।।५

yena vai bahudhā krūrā yamadūtā durāsadāḥ | nirastā gaṇanāthasya dūtairbahu raṇājire ||5

जीवयित्वा शिशुं मे ते गता धाम गजाननम् । येन पुण्येन बालो मे विषं त्यक्त्वा सुखी पुनः

jīvayitvā śiśuṃ me te gatā dhāma gajānanam | yena puṇyena bālo me viṣaṃ tyaktvā sukhī punaḥ

सजीवन्नुत्थितः शीघ्रं सुप्तोत्थित इवापरः । अतोऽहं परिपृच्छामि महिमानं शमीभवम्

sajīvannutthitaḥ śīghraṃ suptotthita ivāparaḥ | ato'haṃ paripṛcchāmi mahimānaṃ śamībhavam

क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रोचे गृत्समदस्तु ताम् । गृत्समद उवाच । उच्चारिते नाम्नि यस्याः कोटिपातकनाशनम्

ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā proce gṛtsamadastu tām | gṛtsamada uvāca | uccārite nāmni yasyāḥ koṭipātakanāśanam

महिमानं हि कस्तस्याः साकल्येन वदेद्भुवि । संक्षेपेण तु वक्ष्यामि महिमानं यथामति

mahimānaṃ hi kastasyāḥ sākalyena vadedbhuvi | saṃkṣepeṇa tu vakṣyāmi mahimānaṃ yathāmati

व्रतदानतपोभिश्च नानातीर्थऽनिषेवणैः । पंच्चाग्निसाधनेरप्सु निवासैर्हेमकालिकैः

vratadānatapobhiśca nānātīrtha'niṣevaṇaiḥ | paṃccāgnisādhanerapsu nivāsairhemakālikaiḥ

न तत्फलमवाप्नोति यत्स्याच्छम्याप्रपूजने । प्रातःकाले त्रिसन्ध्यं वा शमीं नित्यं स्मरेत्तु यः

na tatphalamavāpnoti yatsyācchamyāprapūjane | prātaḥkāle trisandhyaṃ vā śamīṃ nityaṃ smarettu yaḥ

वन्दयेदर्चयेद्वापि भक्तिभावसमन्वितः । ध्यात्वा गजाननं देवं तस्य तुष्टो विनायकः

vandayedarcayedvāpi bhaktibhāvasamanvitaḥ | dhyātvā gajānanaṃ devaṃ tasya tuṣṭo vināyakaḥ

ददाति वांच्छितानर्थानन्ते मोक्षं न संशयः । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्

dadāti vāṃcchitānarthānante mokṣaṃ na saṃśayaḥ | atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam

1508

नारदस्य च संवादं शक्रस्य च महात्मनः ।।२.३३.६०।। (

nāradasya ca saṃvādaṃ śakrasya ca mahātmanaḥ ||2.33.60|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालसंजीवनं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālasaṃjīvanaṃ nāma trayastriṃśo'dhyāyaḥ

कीर्तिरुवाच । ब्रूहि ब्रह्मन्नशेषेण संवादं नारदेन्द्रजम् । श्रुत्वा तं संशयं त्यक्त्वा तृप्ताः स्याममृतादिव

kīrtiruvāca | brūhi brahmannaśeṣeṇa saṃvādaṃ nāradendrajam | śrutvā taṃ saṃśayaṃ tyaktvā tṛptāḥ syāmamṛtādiva

क उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा वक्तुं समुपचक्रमे । स मुनिरितिहासं तं संवादं नारदेन्द्रजम्

ka uvāca | iti tasyā vacaḥ śrutvā vaktuṃ samupacakrame | sa muniritihāsaṃ taṃ saṃvādaṃ nāradendrajam

मुनिरुवाच । कदाचित्पर्यटन्सुभ्रु नारदो दिव्यदर्शनः । यदृच्छया गतः शक्रं त्रिलोकीभ्रमणे रतः

muniruvāca | kadācitparyaṭansubhru nārado divyadarśanaḥ | yadṛcchayā gataḥ śakraṃ trilokībhramaṇe rataḥ

शक्रस्तं परिपूज्यैव पप्रच्छौरवचेष्टितम् । यदाह नारदो धीमांस्तच्छृणुष्व महामुने

śakrastaṃ paripūjyaiva papracchauravaceṣṭitam | yadāha nārado dhīmāṃstacchṛṇuṣva mahāmune

नारद उवाच । देशे मालवसंज्ञात औरवो नाम वै द्विजः । वेदवेदांगवित्साक्षाद्भानुरस्तं विना यथा

nārada uvāca | deśe mālavasaṃjñāta auravo nāma vai dvijaḥ | vedavedāṃgavitsākṣādbhānurastaṃ vinā yathā

शक्तो यो मनसा स्रष्टुं पातुं हर्तुं चराचरम् । धर्मपत्नीरतो नित्यं समलोष्ठाश्मकांचनः

śakto yo manasā sraṣṭuṃ pātuṃ hartuṃ carācaram | dharmapatnīrato nityaṃ samaloṣṭhāśmakāṃcanaḥ

मेधावी तपसा श्रेष्ठो जातवेदा इवापरः । सुमेधा नाम तस्यासीत्पत्नी परमधार्मिका

medhāvī tapasā śreṣṭho jātavedā ivāparaḥ | sumedhā nāma tasyāsītpatnī paramadhārmikā

लावण्यलहरी कान्ता नानालंकारशोभना । रूपेण निर्जितरतिर्धिक्कृताप्सरसोगणा

lāvaṇyalaharī kāntā nānālaṃkāraśobhanā | rūpeṇa nirjitaratirdhikkṛtāpsarasogaṇā

पतिशुश्रूषणरता लालिता परमादरात् । तयोः समभवत्कन्या साऽपि ताभ्यां सुलालिता

patiśuśrūṣaṇaratā lālitā paramādarāt | tayoḥ samabhavatkanyā sā'pi tābhyāṃ sulālitā

2.34.10

नामास्याश्चक्रतुरुभौ शमीकेति निजेच्छया । यद्यत्प्रार्थयते सा तं तद्ददाति पिता विभुः

nāmāsyāścakraturubhau śamīketi nijecchayā | yadyatprārthayate sā taṃ taddadāti pitā vibhuḥ

सा तु कन्या रूपवती संजाता सप्तवार्षिकी । तदर्थं चिन्तयामास वरार्थमौरवो गतः

sā tu kanyā rūpavatī saṃjātā saptavārṣikī | tadarthaṃ cintayāmāsa varārthamauravo gataḥ

धौम्यपुत्रं स शुश्राव वेदशास्त्रांगपारगम् । शौनकस्य मुनेः शिष्यं तेजोराशिं परं मुनिम् ।। १

dhaumyaputraṃ sa śuśrāva vedaśāstrāṃgapāragam | śaunakasya muneḥ śiṣyaṃ tejorāśiṃ paraṃ munim || 1

गुरुवाक्यरतं दांतं गुरुशुश्रूषकं परम् । मन्दारनामकं शान्तं समाहूय शुभे दिने

guruvākyarataṃ dāṃtaṃ guruśuśrūṣakaṃ param | mandāranāmakaṃ śāntaṃ samāhūya śubhe dine

तां ददौ गृह्य विधिना पारिबर्हं ददौ बहु । जाते विवाहे मन्दारो ययौ स्वस्याश्रमं प्रति

tāṃ dadau gṛhya vidhinā pāribarhaṃ dadau bahu | jāte vivāhe mandāro yayau svasyāśramaṃ prati

यौवनस्थां तु तां ज्ञात्वा शमीकां पुनराययौ । मन्दारो मानितः सम्यग्गौरवेण सुपूजितः

yauvanasthāṃ tu tāṃ jñātvā śamīkāṃ punarāyayau | mandāro mānitaḥ samyaggauraveṇa supūjitaḥ

संभोज्य सुमुहूर्तेन दत्त्वा वस्त्रादि कांचनम् । प्रास्थापयदुभौ विप्रो जामातरमथाब्रवीत् ।। १

saṃbhojya sumuhūrtena dattvā vastrādi kāṃcanam | prāsthāpayadubhau vipro jāmātaramathābravīt || 1

इयं सुता मम ब्रह्मन्दत्ता तुभ्यं विधानतः । पालयस्व बहुस्नेहादद्ययावन्मया यथा

iyaṃ sutā mama brahmandattā tubhyaṃ vidhānataḥ | pālayasva bahusnehādadyayāvanmayā yathā

प्रणिपत्याथ श्वशुरं ओमित्युक्त्वा जगाम सः । स्वमाश्रमपदं प्राप्य चिक्रीड निजभार्यया ।। १

praṇipatyātha śvaśuraṃ omityuktvā jagāma saḥ | svamāśramapadaṃ prāpya cikrīḍa nijabhāryayā || 1

कदाचिद् ऋविमुख्योऽसौ भ्रुशुण्डी तस्य चाश्रमम् । मन्दारस्य समायातो द्विरदाननभक्तिमान् ।। १

kadācid ṛvimukhyo'sau bhruśuṇḍī tasya cāśramam | mandārasya samāyāto dviradānanabhaktimān || 1

रुष्टोऽसावनलः साक्षात्तुष्टश्चेदीश्वरोपमः । तपसा निर्गता शुण्डा भ्रुशुण्डीति च सोऽभवत् ।।२.३४.२

ruṣṭo'sāvanalaḥ sākṣāttuṣṭaścedīśvaropamaḥ | tapasā nirgatā śuṇḍā bhruśuṇḍīti ca so'bhavat ||2.34.2

स्थूलोदरो बृहत्कायो नानालंकारमण्डितः । ददर्शतुरुभौ तं तौ मन्दारः शमिका तदा ।।२

sthūlodaro bṛhatkāyo nānālaṃkāramaṇḍitaḥ | dadarśaturubhau taṃ tau mandāraḥ śamikā tadā ||2

विरूपमिव तं दृष्ट्वा जहसतुर्मुदा तदा । सोऽपमानभयात्त्रस्तश्चुकोपारुणलोचनः

virūpamiva taṃ dṛṣṭvā jahasaturmudā tadā | so'pamānabhayāttrastaścukopāruṇalocanaḥ

उवाच तं मन्दमते न जानासि मदोद्धतः । अहसीद्विवृतैर्दन्तैः पत्न्या सह यतस्तु माम् ।।२३। । अतो यातं वृक्षयोनौ सर्वप्राणिविवर्जितौ । क उवाच । शापं श्रुत्वाऽतिकठिनं संतप्तौ तौ बभूवतुः । ।२४। । प्रणम्य प्रोचतुर्विप्रमुच्छापं वक्तुमर्हसि । तत ऊचे भ्रुशुण्डी स जानन्करुणया युतः

uvāca taṃ mandamate na jānāsi madoddhataḥ | ahasīdvivṛtairdantaiḥ patnyā saha yatastu mām ||23| | ato yātaṃ vṛkṣayonau sarvaprāṇivivarjitau | ka uvāca | śāpaṃ śrutvā'tikaṭhinaṃ saṃtaptau tau babhūvatuḥ | |24| | praṇamya procaturvipramucchāpaṃ vaktumarhasi | tata ūce bhruśuṇḍī sa jānankaruṇayā yutaḥ

शुण्डां दृष्टवा कृतं हास्यं युवाभ्यां मूढभावतः । शुण्डावान्देवदेवोऽसौ सुप्रसन्नो भवेद्यदा ।।२

śuṇḍāṃ dṛṣṭavā kṛtaṃ hāsyaṃ yuvābhyāṃ mūḍhabhāvataḥ | śuṇḍāvāndevadevo'sau suprasanno bhavedyadā ||2

तदा युवां निजं रूपं प्राप्स्येथे नात्र संशयः । एवमुक्त्वा गतो यावन्मुनिराश्रममण्डलम्

tadā yuvāṃ nijaṃ rūpaṃ prāpsyethe nātra saṃśayaḥ | evamuktvā gato yāvanmunirāśramamaṇḍalam

तावत्तौ वृक्षतां यातौ त्यक्त्वा देहौ तु मानुषौ । मन्दारतां च मन्दारो ब्राह्मणः प्राप तत्क्षणात्

tāvattau vṛkṣatāṃ yātau tyaktvā dehau tu mānuṣau | mandāratāṃ ca mandāro brāhmaṇaḥ prāpa tatkṣaṇāt

शमिका शमितां प्राप्ता सर्वतः कण्टकैर्वृता । उभौ वृक्षौ प्राणिमात्रैर्वर्जितौ मुनिवाक्यतः

śamikā śamitāṃ prāptā sarvataḥ kaṇṭakairvṛtā | ubhau vṛkṣau prāṇimātrairvarjitau munivākyataḥ

अनागतौ तु तौ ज्ञात्वा शौनकश्चिन्तयान्वितः । मासमात्रे गते नैव याति कस्मान्महाबलः ।।२.३४.३

anāgatau tu tau jñātvā śaunakaścintayānvitaḥ | māsamātre gate naiva yāti kasmānmahābalaḥ ||2.34.3

मन्दारो यामि तं दृष्टुं शिष्या यान्तु मया सह । शीघ्रमौरवमागम्य पप्रच्छ शनकैरिदम् ।।३

mandāro yāmi taṃ dṛṣṭuṃ śiṣyā yāntu mayā saha | śīghramauravamāgamya papraccha śanakairidam ||3

अनितुं शमिकां प्राप्तो मन्दारः क्वास्ति तद्वद । औरव उवाच । मयाऽप्रेषि तदैवाशु दत्त्वा कन्यां तु तत्समम्

anituṃ śamikāṃ prāpto mandāraḥ kvāsti tadvada | aurava uvāca | mayā'preṣi tadaivāśu dattvā kanyāṃ tu tatsamam

नागतश्चेत्स्वाश्रमं स न जाने क्व गतो ह्यसौ । चिन्तयामासुरथ ते औरवः शौनकादयः

nāgataścetsvāśramaṃ sa na jāne kva gato hyasau | cintayāmāsuratha te auravaḥ śaunakādayaḥ

किमुभौ भक्षितौ मार्गे वृकव्याघ्रतरक्षुभिः । अथवा निहतौ चोरैर्दष्टावाशीविषेण वा

kimubhau bhakṣitau mārge vṛkavyāghratarakṣubhiḥ | athavā nihatau corairdaṣṭāvāśīviṣeṇa vā

ततस्ते त्वरिता जग्मुस्तदुदन्तबुभुत्सया । क्वचित्क्वचिज्जना ऊचुर्मासमात्रमितो गतौ

tataste tvaritā jagmustadudantabubhutsayā | kvacitkvacijjanā ūcurmāsamātramito gatau

ततोऽरण्ये पदे दृष्टे स्रीपुंसोश्चारुत्रपिणी । अनूपेते तयोर्ज्ञात्वा स्नात्वा ध्यात्वा विलोकयन् ।। ३६ । । ज्ञात्वा भ्रुशुण्डिना शप्तावुपहासरुषावशात् । वृक्षतां गमितौ सर्वपक्षिकीटविवर्जितौ । ।३७। । मन्दारतां तु मन्दारः शमिका शमितामपि । शोचाते तावुभौ विप्रौ औरवः शौनकोऽपि च

tato'raṇye pade dṛṣṭe srīpuṃsoścārutrapiṇī | anūpete tayorjñātvā snātvā dhyātvā vilokayan || 36 | | jñātvā bhruśuṇḍinā śaptāvupahāsaruṣāvaśāt | vṛkṣatāṃ gamitau sarvapakṣikīṭavivarjitau | |37| | mandāratāṃ tu mandāraḥ śamikā śamitāmapi | śocāte tāvubhau viprau auravaḥ śaunako'pi ca

धौम्यपुत्रः साधुरयमध्ये तु समुपागतः । अधीतविद्यः स कथं गमितो द्रुमतां बलात्

dhaumyaputraḥ sādhurayamadhye tu samupāgataḥ | adhītavidyaḥ sa kathaṃ gamito drumatāṃ balāt

2.34.40

पिता श्रुत्वा त्यजेत्प्राणान्पृष्टः किं वा वदामि तम् । औरवोऽपि शुशोचैनां शमिकां निजकन्यकाम्

pitā śrutvā tyajetprāṇānpṛṣṭaḥ kiṃ vā vadāmi tam | auravo'pi śuśocaināṃ śamikāṃ nijakanyakām

क उवाच । तावुभौ परिचिन्त्यैवं न भेदो भक्तदेवयोः । गणेशं परिराध्यैव मोचयाव इमावघात्

ka uvāca | tāvubhau paricintyaivaṃ na bhedo bhaktadevayoḥ | gaṇeśaṃ parirādhyaiva mocayāva imāvaghāt

जितेन्द्रियावूर्ध्वदृष्टी निराहारौ दृढव्रतौ । एकांगुष्ठस्थितावुर्व्यां तोषयामासतुर्मुदा

jitendriyāvūrdhvadṛṣṭī nirāhārau dṛḍhavratau | ekāṃguṣṭhasthitāvurvyāṃ toṣayāmāsaturmudā

ततस्तौ कृपयाविष्टौ तेपाते परमं तपः । षडक्षरेण मन्त्रेण देवदेवं विनायकम्

tatastau kṛpayāviṣṭau tepāte paramaṃ tapaḥ | ṣaḍakṣareṇa mantreṇa devadevaṃ vināyakam

अध्यायाः ०३१-०३५ (cont. 2)

1552

एवं द्वादशवर्षाणि चेरतुस्तप उत्तमम् । औरवः कन्यकार्थं च शिष्यार्थं शौनकोऽपि च ।।४४।। (

evaṃ dvādaśavarṣāṇi ceratustapa uttamam | auravaḥ kanyakārthaṃ ca śiṣyārthaṃ śaunako'pi ca ||44|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite catustriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ३५ प्रारंभ :- क उवाच । ततस्तुष्टः पाशपाणिर्दृष्ट्वा क्लेशं तथा तयोः । आविरासीन्महातेजा दशबाहुविनायकः

adhyāya 35 prāraṃbha :- ka uvāca | tatastuṣṭaḥ pāśapāṇirdṛṣṭvā kleśaṃ tathā tayoḥ | āvirāsīnmahātejā daśabāhuvināyakaḥ

किरीटं कुण्डले मालामंगदे कटिसूत्रकम् । बिभ्रत्सर्पोपवीतं च सिंहारूढोऽग्निसन्निभः

kirīṭaṃ kuṇḍale mālāmaṃgade kaṭisūtrakam | bibhratsarpopavītaṃ ca siṃhārūḍho'gnisannibhaḥ

पश्यतः स्म परामूर्तिं कोटिसूर्यसमप्रभाम् । तुष्ट्वतुरुभौ देवं नत्वा बद्धाञ्जली उभौ

paśyataḥ sma parāmūrtiṃ koṭisūryasamaprabhām | tuṣṭvaturubhau devaṃ natvā baddhāñjalī ubhau

तावूचतुः । विश्वस्य बीजं परमस्य पाता नानाविधानन्दकरः स्वकानाम् । निजार्चनेनादृतचेतसां त्वं विघ्नप्रहर्ता गुरुकार्यकर्ता

tāvūcatuḥ | viśvasya bījaṃ paramasya pātā nānāvidhānandakaraḥ svakānām | nijārcanenādṛtacetasāṃ tvaṃ vighnaprahartā gurukāryakartā

परात्परस्त्वं परमार्थभूतो वेदान्तवेद्यो हृदयातिगोपी । सर्वश्रुतीनां च न गोचरोऽसि नमाव इत्थं निजदैवतं त्वाम्

parātparastvaṃ paramārthabhūto vedāntavedyo hṛdayātigopī | sarvaśrutīnāṃ ca na gocaro'si namāva itthaṃ nijadaivataṃ tvām

न पाद्मयोनिर्न हरो हरिश्च हरिः षडास्यो न सहस्रमूर्द्धा । मायाविनस्ते न विदुः स्वरूपं कथं न शक्यं परिनिश्चितुं तत्

na pādmayonirna haro hariśca hariḥ ṣaḍāsyo na sahasramūrddhā | māyāvinaste na viduḥ svarūpaṃ kathaṃ na śakyaṃ pariniścituṃ tat

तवानुकम्पा महती यदा स्याद्विभुंजतः कर्म शुभाशुभं स्वम् । कायेन वाचा मनसा नमे त्वां जीवंश्च मुक्तो नर उच्यते सः

tavānukampā mahatī yadā syādvibhuṃjataḥ karma śubhāśubhaṃ svam | kāyena vācā manasā name tvāṃ jīvaṃśca mukto nara ucyate saḥ

त्वं भावतुष्टो विदधासि कामान्नानाविधाकारतयाऽखिलानाम् । संसृत्यकूपारविमुक्तिहेतुरतो विभुं त्वां शरणं प्रपद्ये

tvaṃ bhāvatuṣṭo vidadhāsi kāmānnānāvidhākāratayā'khilānām | saṃsṛtyakūpāravimuktiheturato vibhuṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapadye

गणेश उवाच । तुष्टोऽहं परया भक्त्या तपसा परमेण च । अनया परया स्तुत्या ब्राह्मणौ वृणुतं वरान्

gaṇeśa uvāca | tuṣṭo'haṃ parayā bhaktyā tapasā parameṇa ca | anayā parayā stutyā brāhmaṇau vṛṇutaṃ varān

2.35.10

कुजन्मनाशकमिदं मम स्तोत्रं पठेत्तु यः । त्रिसन्ध्यं च त्रिवारं च सर्वान्कामानवाप्नुयात्

kujanmanāśakamidaṃ mama stotraṃ paṭhettu yaḥ | trisandhyaṃ ca trivāraṃ ca sarvānkāmānavāpnuyāt

षण्मासाज्जायते विद्या लक्ष्मीर्नित्यजपादपि। पंचवारजपान्मर्त्यं आयुरारोग्यमाप्नुयात्

ṣaṇmāsājjāyate vidyā lakṣmīrnityajapādapi| paṃcavārajapānmartyaṃ āyurārogyamāpnuyāt

क उवाच । श्रुत्वा गणेशवाक्यं तावूचतुः परमादृतौ । औरवस्य सुतो देव शमिका नामतः शुभा

ka uvāca | śrutvā gaṇeśavākyaṃ tāvūcatuḥ paramādṛtau | auravasya suto deva śamikā nāmataḥ śubhā

मन्दाराय सुता दत्ता वेदशास्त्रार्थदर्शिने । शौनकस्य च शिष्याय धौम्यपुत्राय धर्मिते

mandārāya sutā dattā vedaśāstrārthadarśine | śaunakasya ca śiṣyāya dhaumyaputrāya dharmite

उभौ प्रहसितौ मोहाददृष्ट्वा मार्गे भ्रुशुण्डिनम् । स च मत्वा निजावज्ञां शशाप परया रुषा

ubhau prahasitau mohādadṛṣṭvā mārge bhruśuṇḍinam | sa ca matvā nijāvajñāṃ śaśāpa parayā ruṣā

तच्छापाद्वृक्षतां यातौ मन्दारः शमिकाऽपि सा । तयोश्च मातापितरौ शोचन्तौ भृशदुःखितौ

tacchāpādvṛkṣatāṃ yātau mandāraḥ śamikā'pi sā | tayośca mātāpitarau śocantau bhṛśaduḥkhitau

आवां च क्लेशितौ देव सर्वेषां नः प्रियं कुरु । एतयोः कुजतां दूरीकुरु शीघ्रं गजानन

āvāṃ ca kleśitau deva sarveṣāṃ naḥ priyaṃ kuru | etayoḥ kujatāṃ dūrīkuru śīghraṃ gajānana

गजानन उवाच । असंभावि वरं दास्ये कथं विप्रौ कथं वृथा। करिष्ये भक्तवचनं तस्मात्तुष्टो ब्रुवे वरम्

gajānana uvāca | asaṃbhāvi varaṃ dāsye kathaṃ viprau kathaṃ vṛthā| kariṣye bhaktavacanaṃ tasmāttuṣṭo bruve varam

अद्यप्रभृति मन्दारमूलं स्थास्यामि निश्चलः । मृत्युलोके स्वर्गलोके मान्योऽयं च भविष्यति

adyaprabhṛti mandāramūlaṃ sthāsyāmi niścalaḥ | mṛtyuloke svargaloke mānyo'yaṃ ca bhaviṣyati

मन्दारमूलैर्मे मूर्तिं कृत्वा यः पूजयेन्नरः । शमीपत्रैश्च दूर्वाभिस्त्रितयं दुर्लभं भुवि

mandāramūlairme mūrtiṃ kṛtvā yaḥ pūjayennaraḥ | śamīpatraiśca dūrvābhistritayaṃ durlabhaṃ bhuvi

2.35.20

यतः शमीमधिष्ठाय सर्वदाऽहं स्थिरो मुनी । अयमेव वरो दत्तो वृक्षयोरतिदुर्लभः

yataḥ śamīmadhiṣṭhāya sarvadā'haṃ sthiro munī | ayameva varo datto vṛkṣayoratidurlabhaḥ

भवद्वाक्यानुरोधेन न भ्रुशुण्डीवचोऽन्यथा । दूर्वाभावेऽथ मन्दारो द्वयाभावे शमी मता

bhavadvākyānurodhena na bhruśuṇḍīvaco'nyathā | dūrvābhāve'tha mandāro dvayābhāve śamī matā

उभयो सा फलं दद्यान्नात्र कार्या विचारणा । नानायज्ञैर्न तत्पुण्यं नानातीर्थव्रतैरपि

ubhayo sā phalaṃ dadyānnātra kāryā vicāraṇā | nānāyajñairna tatpuṇyaṃ nānātīrthavratairapi

दानैश्च नियमैश्चैव पुण्यं तत्प्राप्नुयान्नरः । यत्स्यान्मम शमीपत्रै पूजनेन द्विजोत्तमौ

dānaiśca niyamaiścaiva puṇyaṃ tatprāpnuyānnaraḥ | yatsyānmama śamīpatrai pūjanena dvijottamau

नाहं प्रीये धनकनकचयैर्नान्नदानैर्न वस्त्रैर्नानापुष्पैर्न च मणिगणैर्नैव मुक्ताफलैश्च । यद्वच्छम्या दलनिचयकृतैः पूजनैर्ब्राह्मणानां मन्दाराणां कुसुमनिचयैः सर्वकालं मुनीन्द्रौ

nāhaṃ prīye dhanakanakacayairnānnadānairna vastrairnānāpuṣpairna ca maṇigaṇairnaiva muktāphalaiśca | yadvacchamyā dalanicayakṛtaiḥ pūjanairbrāhmaṇānāṃ mandārāṇāṃ kusumanicayaiḥ sarvakālaṃ munīndrau

यः शमीं प्रातरुत्थाय पश्मेद्वन्देच्च पूजयेत । स संकष्टं च रोगं च न विघ्नं न च बन्धनम

yaḥ śamīṃ prātarutthāya paśmedvandecca pūjayeta | sa saṃkaṣṭaṃ ca rogaṃ ca na vighnaṃ na ca bandhanama

प्राप्नोति मत्प्रसादेन दारान्पुत्रधनानि च । पशूनन्यांश्च कामांश्च मुक्तिमन्ते मदाश्रयाम्

prāpnoti matprasādena dārānputradhanāni ca | paśūnanyāṃśca kāmāṃśca muktimante madāśrayām

इदमेव फलं प्रोक्तं मन्दारैरपि पूजने । मन्दारमूर्तिपूजाभिरहं गृहगतोऽभवम्

idameva phalaṃ proktaṃ mandārairapi pūjane | mandāramūrtipūjābhirahaṃ gṛhagato'bhavam

नालक्ष्मीर्न च विघ्नानि नापमृत्युर्न च ज्वरः । नाग्निचोरभयं तत्र कदाचिदपि जायते

nālakṣmīrna ca vighnāni nāpamṛtyurna ca jvaraḥ | nāgnicorabhayaṃ tatra kadācidapi jāyate

वेदवेदांगविद्विप्रः क्षत्रियो विजयी भवेत् । वैश्यस्तु वृद्धिमाप्नोति शूद्रः सद्गतिमाप्नुयात्

vedavedāṃgavidvipraḥ kṣatriyo vijayī bhavet | vaiśyastu vṛddhimāpnoti śūdraḥ sadgatimāpnuyāt

2.35.30

क उवाच । एवमुक्त्वा स्थितो देवो मूले मन्दारके तदा । शमीमूलेऽपि तस्थौ स देवदेवो विनायकः

ka uvāca | evamuktvā sthito devo mūle mandārake tadā | śamīmūle'pi tasthau sa devadevo vināyakaḥ

औरवोऽपि सपन्नीकस्तपस्तप्तुं स्थिरोऽभवत् । तस्य मूले तपस्तप्त्वा त्यक्त्वा देहं दिवं गतः

auravo'pi sapannīkastapastaptuṃ sthiro'bhavat | tasya mūle tapastaptvā tyaktvā dehaṃ divaṃ gataḥ

शमीगर्भगतो दुःखादौरवो दृढयोगतः । शमीगर्भ इति ख्यातो जातोऽसौ हव्यभुक्ततः

śamīgarbhagato duḥkhādauravo dṛḍhayogataḥ | śamīgarbha iti khyāto jāto'sau havyabhuktataḥ

अत एव शमीकाष्ठं मथ्नन्तीहाग्निहोत्रिणः । शौनकोऽपि वचः श्रुत्वा गजाननसमीरितम्

ata eva śamīkāṣṭhaṃ mathnantīhāgnihotriṇaḥ | śaunako'pi vacaḥ śrutvā gajānanasamīritam

कृत्वा मन्दारमूलस्य मूर्तिं चारुगजाननीम् । मन्दारैश्च शमीपत्रैर्दूर्वाभिश्चार्चयन्मुदा

kṛtvā mandāramūlasya mūrtiṃ cārugajānanīm | mandāraiśca śamīpatrairdūrvābhiścārcayanmudā

ददौ वरान्शौनकाय परितुष्टो गजाननः । ततः स्वमाश्रमं यातः सर्वदाऽपूपुजच्च तम्

dadau varānśaunakāya parituṣṭo gajānanaḥ | tataḥ svamāśramaṃ yātaḥ sarvadā'pūpujacca tam

1588

गृत्समद उवाच । तदारभ्य शमी तस्य गणेशस्य प्रियाऽभवत् । इति ते सर्वमाख्यातं पुनश्च कथयामि ते ॥३६॥ (

gṛtsamada uvāca | tadārabhya śamī tasya gaṇeśasya priyā'bhavat | iti te sarvamākhyātaṃ punaśca kathayāmi te ||36|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते शमीमन्दारप्रशंसानाम पच्चत्रिंशोऽऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite śamīmandārapraśaṃsānāma paccatriṃśo''dhyāyaḥ

अध्यायाः ०३६-०४०

अध्याय ३६ प्रारंभ :- गृत्समद् उवाच । सहयाद्रिपर्वते देवो न्यवसद्गिरिजायुतः । स्वगणैर्मुनिभिर्युक्तः पुण्यक्षेत्रे महाबले

adhyāya 36 prāraṃbha :- gṛtsamad uvāca | sahayādriparvate devo nyavasadgirijāyutaḥ | svagaṇairmunibhiryuktaḥ puṇyakṣetre mahābale

दिदृक्षुः प्रययौ तत्र ब्रह्मा लोकपितामहः । पत्नीद्वयसमायुक्तो देवगन्धर्वकिन्नरैः

didṛkṣuḥ prayayau tatra brahmā lokapitāmahaḥ | patnīdvayasamāyukto devagandharvakinnaraiḥ

दृष्टवा तु शंकरं पूज्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् । आकारयामास तदा परमर्षीत्सदाशिवः

dṛṣṭavā tu śaṃkaraṃ pūjya svābhiprāyaṃ nyavedayat | ākārayāmāsa tadā paramarṣītsadāśivaḥ

जमदग्निं वसिष्ठं च मार्कण्डेयं च नारदम् । कपिलं पुलहं कण्वं विश्वामित्रं त्रितं द्वितम्

jamadagniṃ vasiṣṭhaṃ ca mārkaṇḍeyaṃ ca nāradam | kapilaṃ pulahaṃ kaṇvaṃ viśvāmitraṃ tritaṃ dvitam

त आययुः शिवाहूता अन्ये सर्वे दिदृक्षवः । उषःकाले मुहूर्तं ते निष्काश्य प्रारभन्मखम्

ta āyayuḥ śivāhūtā anye sarve didṛkṣavaḥ | uṣaḥkāle muhūrtaṃ te niṣkāśya prārabhanmakham

त्वरावन्तोऽथ विस्मृत्य पूजां वैनायकीं शुभाम् । सावित्रीं गृहकार्येषु सक्तां त्यक्त्वा मुनीश्वराः

tvarāvanto'tha vismṛtya pūjāṃ vaināyakīṃ śubhām | sāvitrīṃ gṛhakāryeṣu saktāṃ tyaktvā munīśvarāḥ

गायत्रीमुपवेश्यैव पुण्याहवाचनं च ते । कारयित्वाऽभ्युदयिकं मातृपूजनपूर्वकम्

gāyatrīmupaveśyaiva puṇyāhavācanaṃ ca te | kārayitvā'bhyudayikaṃ mātṛpūjanapūrvakam

अस्थापयन्नग्निकुण्डे यावद्वैश्वानरं च ते । सावित्री तावदायातारम्भं दृष्ट्वा रुषान्विता

asthāpayannagnikuṇḍe yāvadvaiśvānaraṃ ca te | sāvitrī tāvadāyātārambhaṃ dṛṣṭvā ruṣānvitā

उवाच क्रोधरक्ताक्षी वीक्ष्य सर्वान्सभासदः । सावित्र्युवाच । मामनादृत्य यागोऽयं समारब्धो न सेत्स्यति

uvāca krodharaktākṣī vīkṣya sarvānsabhāsadaḥ | sāvitryuvāca | māmanādṛtya yāgo'yaṃ samārabdho na setsyati

2.36.10

ऋषिरुवाच । मुञ्चन्ती मुखतो ज्वाला दग्धुकामा चराचरम् । शशाप सा देवमुनीन्जडा यूयं भविष्यथ

ṛṣiruvāca | muñcantī mukhato jvālā dagdhukāmā carācaram | śaśāpa sā devamunīnjaḍā yūyaṃ bhaviṣyatha

नियुक्त्वाऽनधिकारां तां गायत्रीं सर्व एव यत् । ततो देवाः प्रणम्यौच्चैः प्रार्थयामासुरुत्सुकाः

niyuktvā'nadhikārāṃ tāṃ gāyatrīṃ sarva eva yat | tato devāḥ praṇamyauccaiḥ prārthayāmāsurutsukāḥ

सावित्रीं सर्वजननी डलयोरैक्यतः शुभे । जलरूपा भविष्यामो नदीनदस्वरूपिणः

sāvitrīṃ sarvajananī ḍalayoraikyataḥ śubhe | jalarūpā bhaviṣyāmo nadīnadasvarūpiṇaḥ

तथेत्युक्ते तया देव्या नदीरूपत्वमागताः । वेण्या नाम्ना महेशोऽभूत्कृष्णः कृष्णाऽभवन्नदी

tathetyukte tayā devyā nadīrūpatvamāgatāḥ | veṇyā nāmnā maheśo'bhūtkṛṣṇaḥ kṛṣṇā'bhavannadī

तत्तन्नाम्ना बभूवुस्ते सरितः सर्वदेवताः । यत्र पूर्वं विघ्नराजो नार्च्यते ज्ञानदुर्बलैः

tattannāmnā babhūvuste saritaḥ sarvadevatāḥ | yatra pūrvaṃ vighnarājo nārcyate jñānadurbalaiḥ

तत्र विघ्ना भवन्त्येवं शंकरस्य यथा पुरा । पुरत्रयवधे जाता विघ्नास्तस्याप्रपूजनात्

tatra vighnā bhavantyevaṃ śaṃkarasya yathā purā | puratrayavadhe jātā vighnāstasyāprapūjanāt

ब्रह्मा चिन्तां परां प्राप मखविघ्न उपस्थिते । मन्निमित्तं सुराः सर्वे धुनीरूपमुपागताः

brahmā cintāṃ parāṃ prāpa makhavighna upasthite | mannimittaṃ surāḥ sarve dhunīrūpamupāgatāḥ

विमानं सर्वलोकेषु गमितः केन कर्मणा । संकल्पबाधश्च कथमद्य प्राप्तो दुरत्ययः

vimānaṃ sarvalokeṣu gamitaḥ kena karmaṇā | saṃkalpabādhaśca kathamadya prāpto duratyayaḥ

विघ्नहर्ता जगन्नाथो न स्मृतो न च वार्चितः । सर्वेषां चैव देवानां यतो मोहः समाविशत्

vighnahartā jagannātho na smṛto na ca vārcitaḥ | sarveṣāṃ caiva devānāṃ yato mohaḥ samāviśat

तं प्रसन्नं करिष्यामि ततो यज्ञो भविष्यति । एवं यावच्चिन्तयते ब्रह्मा तावत्सुरांगनाः

taṃ prasannaṃ kariṣyāmi tato yajño bhaviṣyati | evaṃ yāvaccintayate brahmā tāvatsurāṃganāḥ

2.36.20

देवान्वै तादृशाञ्ज्ञात्वा समीयुर्ब्रह्मणोऽन्तिकम् । पुलोमजा च गिरिजा छायाऽपि कमलाऽपि च

devānvai tādṛśāñjñātvā samīyurbrahmaṇo'ntikam | pulomajā ca girijā chāyā'pi kamalā'pi ca

अन्या अपि समूचुस्तं सर्वास्ताः कमलाननम् । कथं यज्ञः समारम्भि मान्या नो मानिता कथम्

anyā api samūcustaṃ sarvāstāḥ kamalānanam | kathaṃ yajñaḥ samārambhi mānyā no mānitā katham

नापूजि च कथं विघ्नहर्ता पूर्वं गजाननः । त्वयि विस्मरणं चैव न वाऽस्मारि सुरैः कथम्

nāpūji ca kathaṃ vighnahartā pūrvaṃ gajānanaḥ | tvayi vismaraṇaṃ caiva na vā'smāri suraiḥ katham

किमस्माभिरनुष्ठेयं देवैर्वा जलरूपिभिः । कं याम शरणं देव त्वदृते कमलोद्भव

kimasmābhiranuṣṭheyaṃ devairvā jalarūpibhiḥ | kaṃ yāma śaraṇaṃ deva tvadṛte kamalodbhava

इति तासां वचः श्रुत्वा मा भयं कुरुतेति कः । ता उवाच यजिष्येऽहं यथा सर्वं भवेच्छुभम्

iti tāsāṃ vacaḥ śrutvā mā bhayaṃ kuruteti kaḥ | tā uvāca yajiṣye'haṃ yathā sarvaṃ bhavecchubham

किमसाध्यं हि भक्तानां सुप्रसन्ने गजानने । सर्वाः कुरुध्वं तद्भक्तिं स वः सर्वप्रियं चरेत्

kimasādhyaṃ hi bhaktānāṃ suprasanne gajānane | sarvāḥ kurudhvaṃ tadbhaktiṃ sa vaḥ sarvapriyaṃ caret

प्रसादयिष्येऽहमपि जगदीशं विनायकम् । अनादिनिधनं देवं सर्वकारणकारणम्

prasādayiṣye'hamapi jagadīśaṃ vināyakam | anādinidhanaṃ devaṃ sarvakāraṇakāraṇam

इत्युक्तास्ता गता दूरं देशं कर्णाटकं शुभम् । मन्दारमूलं विघ्नेशं स्थित्वा ध्यातुं तदीरिताः

ityuktāstā gatā dūraṃ deśaṃ karṇāṭakaṃ śubham | mandāramūlaṃ vighneśaṃ sthitvā dhyātuṃ tadīritāḥ

रामेण स्थापितं पूर्वं वक्रतुण्डेति नामतः । यद्वरैर्विजयी रामो हत्वा राक्षसपुंगवान्

rāmeṇa sthāpitaṃ pūrvaṃ vakratuṇḍeti nāmataḥ | yadvarairvijayī rāmo hatvā rākṣasapuṃgavān

दशाननं च विख्यातं ययौ पत्न्या निजं पदम् । तेपुस्तत्र तपो घोरं सर्वास्ताः सुरयोषितः

daśānanaṃ ca vikhyātaṃ yayau patnyā nijaṃ padam | tepustatra tapo ghoraṃ sarvāstāḥ surayoṣitaḥ

2.36.30

काचिन्नामजपं चक्रे काचिन्मन्त्रजपं तथा । काचित्पद्मासनं तस्थौ ध्यायन्ती परमेश्वरम्

kācinnāmajapaṃ cakre kācinmantrajapaṃ tathā | kācitpadmāsanaṃ tasthau dhyāyantī parameśvaram

काचिद्वीरासनगता निराहारा तथाऽपरा । सम्मार्जयन्ती द्वाराणि चत्वराणि गृहाणि च

kācidvīrāsanagatā nirāhārā tathā'parā | sammārjayantī dvārāṇi catvarāṇi gṛhāṇi ca

प्रदक्षिणानमस्कारैः कुर्वन्ती भक्तिमुत्तमाम् । काचिदेकांगुष्ठगता तस्थौ ध्यात्वा विनायकम्

pradakṣiṇānamaskāraiḥ kurvantī bhaktimuttamām | kācidekāṃguṣṭhagatā tasthau dhyātvā vināyakam

काचिन्निमील्य नयने स्तोत्राण्येवापठत्तदा । बहुकाले व्यतिक्रान्ते न तुतोष विनायकः

kācinnimīlya nayane stotrāṇyevāpaṭhattadā | bahukāle vyatikrānte na tutoṣa vināyakaḥ

तदा चिन्तां परां जग्मुः किं कुर्म इति विह्वलाः । ततः सुमनसां भारान्दूर्वाभारांस्तथाऽपरा

tadā cintāṃ parāṃ jagmuḥ kiṃ kurma iti vihvalāḥ | tataḥ sumanasāṃ bhārāndūrvābhārāṃstathā'parā

समर्प्य पुपुजुर्दैवं धूपदीपान्नकांचनैः । मन्दारपुष्पैरन्याश्च शमीपत्रैरथापराः

samarpya pupujurdaivaṃ dhūpadīpānnakāṃcanaiḥ | mandārapuṣpairanyāśca śamīpatrairathāparāḥ

नभोवाणीं ततः श्रुत्वा शमीपत्रं विना विभुः । न संतुष्येदिति तदा सर्वा एव शमीदलैः

nabhovāṇīṃ tataḥ śrutvā śamīpatraṃ vinā vibhuḥ | na saṃtuṣyediti tadā sarvā eva śamīdalaiḥ

पुपूजुः परया भक्त्या देवदेवं गजाननम् । ततः परमकारुण्यात्सुप्रसन्नः शमीदलैः

pupūjuḥ parayā bhaktyā devadevaṃ gajānanam | tataḥ paramakāruṇyātsuprasannaḥ śamīdalaiḥ

आविरासीत्पुरस्तासां लसच्चारुचतुर्भुजः । किरीटकेयूरधरो हारकुण्डलमण्डितः

āvirāsītpurastāsāṃ lasaccārucaturbhujaḥ | kirīṭakeyūradharo hārakuṇḍalamaṇḍitaḥ

लम्बकर्णो लसद्गंडो विषाणद्वयमण्डितः । सिद्धिबुद्धियुतश्चाखुवाहनः पीतवस्त्रवान्

lambakarṇo lasadgaṃḍo viṣāṇadvayamaṇḍitaḥ | siddhibuddhiyutaścākhuvāhanaḥ pītavastravān

2.36.40

सर्वास्ता ददृशुर्देवं कोटिसूर्यसमप्रभम् । निमील्य नयने नेमुर्दण्डवत्पृथिवीतले

sarvāstā dadṛśurdevaṃ koṭisūryasamaprabham | nimīlya nayane nemurdaṇḍavatpṛthivītale

1629

तुष्टुवुस्ताः करपुटं कृत्वा सौम्य महाव्रतम् । अतिप्रसन्नवदनाः परमानन्दनिर्भराः ॥४१॥ (

tuṣṭuvustāḥ karapuṭaṃ kṛtvā saumya mahāvratam | atiprasannavadanāḥ paramānandanirbharāḥ ||41|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते षट्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite ṣaṭtriṃśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ३७ प्रारंभ – कीर्तिरुवाच । कथं स्तुतिः कृता ताभिस्तां मे वद महामुने । मुनिरुवाच । श्रूयतां सा स्तुतिः कीर्ते शृणुष्वावहिता च ताम्

adhyāya 37 prāraṃbha – kīrtiruvāca | kathaṃ stutiḥ kṛtā tābhistāṃ me vada mahāmune | muniruvāca | śrūyatāṃ sā stutiḥ kīrte śṛṇuṣvāvahitā ca tām

ता ऊचुः । नमस्ते सर्वरूपाय सर्वान्तर्यामिणे नमः । नमः सर्वकृते तुभ्यं सर्वदात्रे कृपालवे

tā ūcuḥ | namaste sarvarūpāya sarvāntaryāmiṇe namaḥ | namaḥ sarvakṛte tubhyaṃ sarvadātre kṛpālave

नमः सर्व विनाशाय नमस्तेऽनन्तशक्तये । नमः सर्वप्रबोधाय सर्वपात्रेऽखिलादये

namaḥ sarva vināśāya namaste'nantaśaktaye | namaḥ sarvaprabodhāya sarvapātre'khilādaye

परब्रह्मस्वरूपाय निर्गुणाय नमो नमः । चिदानन्दस्वरूपाय वेदानामप्यगोचर

parabrahmasvarūpāya nirguṇāya namo namaḥ | cidānandasvarūpāya vedānāmapyagocara

मायाश्रयायामेयाय गुणातीताय ते नमः । सत्यायासत्यरूपाय गुणाविक्षोभकारिणे

māyāśrayāyāmeyāya guṇātītāya te namaḥ | satyāyāsatyarūpāya guṇāvikṣobhakāriṇe

शरणागतपालाय दैत्यदानवभेदिने । नमो नानावताराय विश्वरक्षणतत्पर

śaraṇāgatapālāya daityadānavabhedine | namo nānāvatārāya viśvarakṣaṇatatpara

अनेकायुधहस्ताय सर्वशत्रुनिबर्हण । अनेकवरदात्रे ते भक्तानां हितकारक

anekāyudhahastāya sarvaśatrunibarhaṇa | anekavaradātre te bhaktānāṃ hitakāraka

क उवाच । एवं स्तुत्वा पुनर्नत्वा याचन्ति स्म वरान्बहून । देवानां जलरूपाणां स्वरूपाणि प्रयच्छ भोः

ka uvāca | evaṃ stutvā punarnatvā yācanti sma varānbahūna | devānāṃ jalarūpāṇāṃ svarūpāṇi prayaccha bhoḥ

नास्मृतिः सर्वदा ते स्यात्तथा कर्तुमिहार्हसि । गणेश उवाच । ददामि वांछितं वोऽहमनुष्ठानवशीकृतः

nāsmṛtiḥ sarvadā te syāttathā kartumihārhasi | gaṇeśa uvāca | dadāmi vāṃchitaṃ vo'hamanuṣṭhānavaśīkṛtaḥ

2.37.10

स्तुत्याऽनयाशु संतुष्टस्तथाऽस्तु वचनं तु वः । सावित्र्या वचनाज्जाता जलभूताः सुराः शुभाः

stutyā'nayāśu saṃtuṣṭastathā'stu vacanaṃ tu vaḥ | sāvitryā vacanājjātā jalabhūtāḥ surāḥ śubhāḥ

तद्वाक्यमन्यथा कर्तुं न हि शक्तः पितामहः। निजं स्वरूपं यास्यन्ति स्थित्वांशेन तथाविधान्

tadvākyamanyathā kartuṃ na hi śaktaḥ pitāmahaḥ| nijaṃ svarūpaṃ yāsyanti sthitvāṃśena tathāvidhān

स्वाधिकारान्प्रपत्स्यन्ते नान्यथा भाषितं मम । शमीपत्रैः पूजयन्तू यूयं देवास्तु मामिह

svādhikārānprapatsyante nānyathā bhāṣitaṃ mama | śamīpatraiḥ pūjayantū yūyaṃ devāstu māmiha

येनर्पितं शमीपत्रं भुवनं तेन चार्पितम् । सुवर्णशतभाराणां फलं प्राप्तं न संशयः

yenarpitaṃ śamīpatraṃ bhuvanaṃ tena cārpitam | suvarṇaśatabhārāṇāṃ phalaṃ prāptaṃ na saṃśayaḥ

क उवाच । एवं ब्रुवति विघ्नेशे स्वरूपधारिणः सुराः । स्थिता अंशान्नदीरूपा ददृशुस्ते विनायकम्

ka uvāca | evaṃ bruvati vighneśe svarūpadhāriṇaḥ surāḥ | sthitā aṃśānnadīrūpā dadṛśuste vināyakam

तेऽपि संप्रार्थयामासुर्नत्वा स्तुत्वा गजाननम् । क्षमापराधं नो देव बुद्धिमोहव्यपाश्रयात्

te'pi saṃprārthayāmāsurnatvā stutvā gajānanam | kṣamāparādhaṃ no deva buddhimohavyapāśrayāt

त्यक्त्वा ज्येष्ठां भवन्तं च प्रारभामो यजिं च ताम् । दृष्टं तु तत्फलं सद्यः प्रसादात्ते पुनर्नवाः

tyaktvā jyeṣṭhāṃ bhavantaṃ ca prārabhāmo yajiṃ ca tām | dṛṣṭaṃ tu tatphalaṃ sadyaḥ prasādātte punarnavāḥ

जाताः स्म परमानन्दं प्राप्ताः स्म कृपया तव । एवमुक्त्वा पुपूजूस्ते शमीपत्रैर्विनायकम्

jātāḥ sma paramānandaṃ prāptāḥ sma kṛpayā tava | evamuktvā pupūjūste śamīpatrairvināyakam

सोऽपि तान्प्रतिनन्द्याथ पिदधे विघ्ननाशनः । ततस्ते सुन्दरां मूर्तिं कृत्वा पाषाणतः शुभाम्

so'pi tānpratinandyātha pidadhe vighnanāśanaḥ | tataste sundarāṃ mūrtiṃ kṛtvā pāṣāṇataḥ śubhām

चतुर्भुजां करिकराननां हेरम्बनामतः । प्रासादं परमं कृत्वा स्थापयामासुरादरात्

caturbhujāṃ karikarānanāṃ herambanāmataḥ | prāsādaṃ paramaṃ kṛtvā sthāpayāmāsurādarāt

2.37.20

ऊचुश्च सर्वलोकानामुपकाराय ते सुराः । इमं यः पूजयेद्भक्त्या विद्याधीशं सुपत्तने

ūcuśca sarvalokānāmupakārāya te surāḥ | imaṃ yaḥ pūjayedbhaktyā vidyādhīśaṃ supattane

तस्य प्रसन्नो भगवान्सर्वान्कामान्प्रदास्यति । वन्दनात्स्मरणाद्वापि नमनान्नात्र संशयः

tasya prasanno bhagavānsarvānkāmānpradāsyati | vandanātsmaraṇādvāpi namanānnātra saṃśayaḥ

या तत्रासीन्महामूतिर्मन्दारतरुनिर्मिता। तां गृहीत्वा ययाविन्द्रः स्वपुरं परमर्द्धिमत्

yā tatrāsīnmahāmūtirmandāratarunirmitā| tāṃ gṛhītvā yayāvindraḥ svapuraṃ paramarddhimat

सपत्नीकः पूजयते भक्त्येदानीमपि प्रभुः । सर्वे देवाः स्वस्वपदे ततो मन्दारवृक्षजाम्

sapatnīkaḥ pūjayate bhaktyedānīmapi prabhuḥ | sarve devāḥ svasvapade tato mandāravṛkṣajām

कृत्वा मूर्तिं गणेशस्य शमीपत्रैरपूजयन् । मुदं प्रापुः स्वयोषिद्भिरापुः कामाननुत्तमान्

kṛtvā mūrtiṃ gaṇeśasya śamīpatrairapūjayan | mudaṃ prāpuḥ svayoṣidbhirāpuḥ kāmānanuttamān

ब्रह्मा द्वादशवर्षाणि तपः कृत्वा महत्तरम् । कृत्वा प्रसन्नं विघ्नेशं पुनर्यागमकारयत्

brahmā dvādaśavarṣāṇi tapaḥ kṛtvā mahattaram | kṛtvā prasannaṃ vighneśaṃ punaryāgamakārayat

सोऽपि मन्दारजां मूर्तिं पुपूजे परमादरात् । विघ्नराजस्य वरदां शमीपत्रैरनेकधा

so'pi mandārajāṃ mūrtiṃ pupūje paramādarāt | vighnarājasya varadāṃ śamīpatrairanekadhā

स्वर्णपत्रैश्च दूर्वाभिर्मन्दारैः केतकैरपि । श्वेतदूर्वांकुरैश्चापि सर्वकामफलप्रदाम्

svarṇapatraiśca dūrvābhirmandāraiḥ ketakairapi | śvetadūrvāṃkuraiścāpi sarvakāmaphalapradām

गृत्समद उवाच । एवं ते वर्णितो मातर्महिमा लेशतः शुभे । मन्दारस्य च शम्याश्च श्रवणात्पापनाशनः

gṛtsamada uvāca | evaṃ te varṇito mātarmahimā leśataḥ śubhe | mandārasya ca śamyāśca śravaṇātpāpanāśanaḥ

ततःप्रभृति देवस्य प्रियाऽत्यन्तं शमी शुभा । अपूजि स त्वयाऽज्ञानात्तेनासौ पुत्र उत्थितः

tataḥprabhṛti devasya priyā'tyantaṃ śamī śubhā | apūji sa tvayā'jñānāttenāsau putra utthitaḥ

2.37.30

मन्दारस्यापि महिमा मया सम्यङ्निरूपितः । इदानीमनुजानीहि गमिष्ये निजमन्दिरम्

mandārasyāpi mahimā mayā samyaṅnirūpitaḥ | idānīmanujānīhi gamiṣye nijamandiram

क उवाच । श्रुत्वा च महिमानं सा शमीमन्दारसंभवम् । प्रणिपत्य मुनिं पुत्रजीवनं विससर्ज ह

ka uvāca | śrutvā ca mahimānaṃ sā śamīmandārasaṃbhavam | praṇipatya muniṃ putrajīvanaṃ visasarja ha

श्रुत्वेदमाख्यानवरं गणेशप्रीतिवर्द्धनम् । न स संकष्टमाप्नोति सर्वांकामॉल्लभेन्नरः

śrutvedamākhyānavaraṃ gaṇeśaprītivarddhanam | na sa saṃkaṣṭamāpnoti sarvāṃkāmaॉllabhennaraḥ

1662

यः स्मरेत्प्रातरुत्थाय शमीं मन्दारमेव च । गणेशं च सदा भक्त्या निष्पापः स सुखी भवेत् ॥३३॥ (

yaḥ smaretprātarutthāya śamīṃ mandārameva ca | gaṇeśaṃ ca sadā bhaktyā niṣpāpaḥ sa sukhī bhavet ||33|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते शमीमन्दारमाहात्म्यं नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite śamīmandāramāhātmyaṃ nāma saptatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ३८ प्रारंभ :- कीर्तिरुवाच । सम्यगुक्तं त्वया ब्रह्मंशमीमाहात्म्यमादरात् । मन्दारस्यापि कथितं तेन मे तुष्यते मनः

adhyāya 38 prāraṃbha :- kīrtiruvāca | samyaguktaṃ tvayā brahmaṃśamīmāhātmyamādarāt | mandārasyāpi kathitaṃ tena me tuṣyate manaḥ

जीवितश्च कुमारोऽयमुपदिष्टः षडक्षरम् । न चोच्चारयितुं शक्यं बालभावान्मुनीश्वर

jīvitaśca kumāro'yamupadiṣṭaḥ ṣaḍakṣaram | na coccārayituṃ śakyaṃ bālabhāvānmunīśvara

सुगमं सुप्रसादं च स्वराज्यप्रापकं मुने । जप्तं शक्यं बालकेन मन्त्रमस्मै दिशाधुना

sugamaṃ suprasādaṃ ca svarājyaprāpakaṃ mune | japtaṃ śakyaṃ bālakena mantramasmai diśādhunā

मुनिरुवाच । सम्यग्दृष्टा तव मतिर्गजाननपदाम्बुजे । अतोऽहमस्य दास्यामि निजं मन्त्रं सुखप्रदम्

muniruvāca | samyagdṛṣṭā tava matirgajānanapadāmbuje | ato'hamasya dāsyāmi nijaṃ mantraṃ sukhapradam

सर्वस्य जगतो हेतुर्नाम यच्चतुरक्षरम् । शुभाशुभस्य च द्रष्टर्दुष्टदैत्यहरस्य च ॥५॥ सर्वधर्मपरित्रातुर्दिवोदासोपकारिणः । द्विजरूपधरस्यापि वाराणस्यां स्थितस्य ह

sarvasya jagato heturnāma yaccaturakṣaram | śubhāśubhasya ca draṣṭarduṣṭadaityaharasya ca ||5|| sarvadharmaparitrāturdivodāsopakāriṇaḥ | dvijarūpadharasyāpi vārāṇasyāṃ sthitasya ha

विश्वेश्वरस्याविमुक्तप्राप्त्यै यत्नं प्रकुर्वतः । सर्वान्तर्यामिणश्चापि विश्वेश्वरनुतस्य ह

viśveśvarasyāvimuktaprāptyai yatnaṃ prakurvataḥ | sarvāntaryāmiṇaścāpi viśveśvaranutasya ha

जगतः पालनार्थाय जनार्दननुतस्य च । ध्यातस्य पूजितस्यापि ब्रह्मणा सृष्टिहेतवे

jagataḥ pālanārthāya janārdananutasya ca | dhyātasya pūjitasyāpi brahmaṇā sṛṣṭihetave

अर्चितस्य शिवेनापि सर्वसंहारहेतवे । पुलोमजाधवेनापि पूजितस्य सुभक्तितः

arcitasya śivenāpi sarvasaṃhārahetave | pulomajādhavenāpi pūjitasya subhaktitaḥ

2.38.10

दैत्यानां निधनार्थाय देवराज्यसुखाप्तये । सूर्येण वरुणेनापि शशिना च यमेन च

daityānāṃ nidhanārthāya devarājyasukhāptaye | sūryeṇa varuṇenāpi śaśinā ca yamena ca

अग्निना वायुना स्वस्वगुणोत्कर्षाय पूजिताः। बृहस्पत्युशनोभ्यां च स्वस्वोत्कर्षाय पूजितः

agninā vāyunā svasvaguṇotkarṣāya pūjitāḥ| bṛhaspatyuśanobhyāṃ ca svasvotkarṣāya pūjitaḥ

शेषेणाराधितो ढुण्ढिर्धराधरणहेतवे । गन्धर्वकिन्नरा यक्षाः सिद्धचारणराक्षसाः । ऋषयः पशवः सर्वे स्थावरा जंगमाः शुभाः

śeṣeṇārādhito ḍhuṇḍhirdharādharaṇahetave | gandharvakinnarā yakṣāḥ siddhacāraṇarākṣasāḥ | ṛṣayaḥ paśavaḥ sarve sthāvarā jaṃgamāḥ śubhāḥ

आराधयन्ति विश्वेशं स्वस्वकार्यार्थसिद्धये । अपारगुणपारोऽयं ढुण्ढिराजोऽखिलेश्वरः

ārādhayanti viśveśaṃ svasvakāryārthasiddhaye | apāraguṇapāro'yaṃ ḍhuṇḍhirājo'khileśvaraḥ

गुणान्तं न ययुर्यस्य ब्रह्मविष्णुशिवादयः । तस्मिंस्तु पूजिते भक्त्या शमीपत्रेण भावतः

guṇāntaṃ na yayuryasya brahmaviṣṇuśivādayaḥ | tasmiṃstu pūjite bhaktyā śamīpatreṇa bhāvataḥ

पुत्रस्ते भविता राज्यभागी शत्रुनिबर्हणः । कीर्तिरुवाच । श्रुतो मे महिमा ब्रह्मन्ढुण्ढिराजाश्रयोऽखिलः

putraste bhavitā rājyabhāgī śatrunibarhaṇaḥ | kīrtiruvāca | śruto me mahimā brahmanḍhuṇḍhirājāśrayo'khilaḥ

किंकर्मा कथमुत्पन्नः कस्यांशः किंपराक्रमः । केनास्य च कृतं नाम केनासौ पूजितः पुरा

kiṃkarmā kathamutpannaḥ kasyāṃśaḥ kiṃparākramaḥ | kenāsya ca kṛtaṃ nāma kenāsau pūjitaḥ purā

इमं मे संशयं ब्रह्मंश्छेत्तुमर्हस्यशेषतः । मुनिरुवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया भद्रे ज्ञानाधिकतया शुभे

imaṃ me saṃśayaṃ brahmaṃśchettumarhasyaśeṣataḥ | muniruvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā bhadre jñānādhikatayā śubhe

भक्त्या निवेदितश्चायं संशयस्मं नुदामि ते । यथा दुरासदो दैत्यो हतोऽनेन तु राक्षसाः

bhaktyā niveditaścāyaṃ saṃśayasmaṃ nudāmi te | yathā durāsado daityo hato'nena tu rākṣasāḥ

मायावतारो मोहाय यातो दिवोदासं नृपम् । अविमुक्तं समानीतो यथा विश्वेश्वरो हरः

māyāvatāro mohāya yāto divodāsaṃ nṛpam | avimuktaṃ samānīto yathā viśveśvaro haraḥ

2.38.20

ढुण्ढिराजेति नामास्य येन जातं नृपांगने । तत्सर्वं कथयिष्यामि यथा स्कन्दाच्रु१९तं मया

ḍhuṇḍhirājeti nāmāsya yena jātaṃ nṛpāṃgane | tatsarvaṃ kathayiṣyāmi yathā skandācru19taṃ mayā

अगस्त्याय कथयता शृणुश्वैकमनाः शुभे । स्कन्द उवाच । शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्नविमुक्ताश्रयां कथाम्

agastyāya kathayatā śṛṇuśvaikamanāḥ śubhe | skanda uvāca | śṛṇuṣvāvahito brahmannavimuktāśrayāṃ kathām

यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वपापैः प्रमुच्यते । कश्यपाय हरिः प्राह सृज नानाविधाः प्रजाः

yasyāḥ śravaṇamātreṇa sarvapāpaiḥ pramucyate | kaśyapāya hariḥ prāha sṛja nānāvidhāḥ prajāḥ

प्ररूढनपसा सोऽथ ससृजे जारजा प्रजाः । एकविंशतिसाहस्रमण्डजाः स्वेदजास्तदा

prarūḍhanapasā so'tha sasṛje jārajā prajāḥ | ekaviṃśatisāhasramaṇḍajāḥ svedajāstadā

उद्भिज्जाश्चैव तावन्त्यो मानुष्यं तासु दुर्लभम् । पुण्येन लभते तच्च ब्राह्मण्यं बहुपुण्यतः

udbhijjāścaiva tāvantyo mānuṣyaṃ tāsu durlabham | puṇyena labhate tacca brāhmaṇyaṃ bahupuṇyataḥ

तच्चेत्संरक्षितं सम्यग्धर्माधर्मव्यवस्थया। ददाति परमं स्थानं यद्गत्वा न निर्वतते

taccetsaṃrakṣitaṃ samyagdharmādharmavyavasthayā| dadāti paramaṃ sthānaṃ yadgatvā na nirvatate

चतुराशीतिलक्षेषु नो चेत्पतितजन्मसु । दुराचारा नरा याम्ययातनासु पतन्ति वै

caturāśītilakṣeṣu no cetpatitajanmasu | durācārā narā yāmyayātanāsu patanti vai

कर्मक्षये ततो जाते बहुकालेन ते पुनः । मृत्युलोकं समायान्ति काणाः कुब्जा दरिद्रिणः

karmakṣaye tato jāte bahukālena te punaḥ | mṛtyulokaṃ samāyānti kāṇāḥ kubjā daridriṇaḥ

तदेषामनुकम्पार्थं ब्रह्मेशानादयः सुराः । ऋषयश्च महाभागा नानातीर्थानि चक्रिरे

tadeṣāmanukampārthaṃ brahmeśānādayaḥ surāḥ | ṛṣayaśca mahābhāgā nānātīrthāni cakrire

क्षेत्राणि च महार्हाणि प्राणिपापहराणि च । विलयन्तः स्थिातास्तत्र पापं देवर्षयस्तदा

kṣetrāṇi ca mahārhāṇi prāṇipāpaharāṇi ca | vilayantaḥ sthiाtāstatra pāpaṃ devarṣayastadā

2.38.30

यत्र स्थितानां जन्तूनां पापस्य विलयो भवेत् । जन्तून्पापात्परित्रातुं स्थिता देवर्षयः सदा

yatra sthitānāṃ jantūnāṃ pāpasya vilayo bhavet | jantūnpāpātparitrātuṃ sthitā devarṣayaḥ sadā

सर्वश्रेष्ठां सर्वगुणां भुक्तिमुक्तिप्रदां शुभाम्। विश्वेश्वरो निर्ममेऽथ ध्यातृज्ञातृविमुक्तिदाम्

sarvaśreṣṭhāṃ sarvaguṇāṃ bhuktimuktipradāṃ śubhām| viśveśvaro nirmame'tha dhyātṛjñātṛvimuktidām

सर्वतीर्थमयीं रम्यां नाम्ना वाराणसीं पुरीम् । यत्र चक्रे सरः ख्यातं विष्णुना प्रभविष्णुना

sarvatīrthamayīṃ ramyāṃ nāmnā vārāṇasīṃ purīm | yatra cakre saraḥ khyātaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā

तपस्यता कृतं चारु स्नानमात्रेण मुक्तिदम् । यद्दृष्ट्वा कन्धराकम्पाच्छिवस्य कुण्डलान्मणिः

tapasyatā kṛtaṃ cāru snānamātreṇa muktidam | yaddṛṣṭvā kandharākampācchivasya kuṇḍalānmaṇiḥ

पतितस्तत्र संजाता नाम्ना सा मणिकर्णिका । ततो भगीरथाहूता जाता भागीरथी नदी

patitastatra saṃjātā nāmnā sā maṇikarṇikā | tato bhagīrathāhūtā jātā bhāgīrathī nadī

अत्र कीटपतंगानां मुक्तिर्मरणतो भवेत् । त्रिवारनामस्मरणात्काशीवासफलप्रदा

atra kīṭapataṃgānāṃ muktirmaraṇato bhavet | trivāranāmasmaraṇātkāśīvāsaphalapradā

धन्यास्ता वीरुधो वल्ल्यस्तृणवृक्षा न चान्यतः। गच्छन्ति कमठा मत्स्या भूकैलासं विहाय तत्

dhanyāstā vīrudho vallyastṛṇavṛkṣā na cānyataḥ| gacchanti kamaṭhā matsyā bhūkailāsaṃ vihāya tat

नित्यं यत्र स्थितो शम्भुर्नानारूपोऽथ रूपवान् । रविः शशी हरिर्ब्रह्मा स एव गिरिजापतिः

nityaṃ yatra sthito śambhurnānārūpo'tha rūpavān | raviḥ śaśī harirbrahmā sa eva girijāpatiḥ

विनायकः शक्तिरूपः कारणं जगतोऽपि सः । प्रलयेऽपि त्रिशूलाग्रे ध्रियते येन काशिका

vināyakaḥ śaktirūpaḥ kāraṇaṃ jagato'pi saḥ | pralaye'pi triśūlāgre dhriyate yena kāśikā

एकोऽयं पंचधा जातो लोकानुग्रहकाम्यया । भक्तो यां यां ध्याति मूर्तिं सा तेन ध्रियते क्षणात्

eko'yaṃ paṃcadhā jāto lokānugrahakāmyayā | bhakto yāṃ yāṃ dhyāti mūrtiṃ sā tena dhriyate kṣaṇāt

2.38.40

अत्र यो मनुते भेदं सोऽवीचीर्लभते नरः । स्तुतिमेकत्र निन्दां वा परत्र यः समाचरेत्

atra yo manute bhedaṃ so'vīcīrlabhate naraḥ | stutimekatra nindāṃ vā paratra yaḥ samācaret

स याति नरकानेकविंशतिं बहुवत्सरम् । अतो भस्मासुरसुतः ख्यातो नाम्ना दुरासदः

sa yāti narakānekaviṃśatiṃ bahuvatsaram | ato bhasmāsurasutaḥ khyāto nāmnā durāsadaḥ

स शुक्रमुपसंगम्य विद्यां पंचाक्षरीमगात् । दिव्यवर्षसहस्रं स एकांगुष्ठस्थितोऽभवत्

sa śukramupasaṃgamya vidyāṃ paṃcākṣarīmagāt | divyavarṣasahasraṃ sa ekāṃguṣṭhasthito'bhavat

निराहारः काष्ठभूतः सवल्मीकोऽस्थिशेषवान् । नेत्रमात्रावशिष्टोऽसौ जजाप परमं मनुम्

nirāhāraḥ kāṣṭhabhūtaḥ savalmīko'sthiśeṣavān | netramātrāvaśiṣṭo'sau jajāpa paramaṃ manum

आययौ तं वरं दातुं तत्क्लेशपरितोषितः । दशबाहुः पंचवक्त्रो रुण्डमालाविभूषितः

āyayau taṃ varaṃ dātuṃ tatkleśaparitoṣitaḥ | daśabāhuḥ paṃcavaktro ruṇḍamālāvibhūṣitaḥ

त्रिशूलं डमरुं बिभ्रज्जटाजूटविभूषितः । गंगाधरस्त्रिनयनश्चिताभस्मांगलेपनः

triśūlaṃ ḍamaruṃ bibhrajjaṭājūṭavibhūṣitaḥ | gaṃgādharastrinayanaścitābhasmāṃgalepanaḥ

वृषध्वजो वृषारूढः शशिरेखाविभूषितः । अपर्णांक कृपाविष्टो जगाद दैत्यपुंगवम्

vṛṣadhvajo vṛṣārūḍhaḥ śaśirekhāvibhūṣitaḥ | aparṇāṃka kṛpāviṣṭo jagāda daityapuṃgavam

शिव उवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते तपसा क्लेशितो भृशम् । ईप्सितं ते प्रदास्यामि वरयस्व हृदि स्थितम्

śiva uvāca | uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te tapasā kleśito bhṛśam | īpsitaṃ te pradāsyāmi varayasva hṛdi sthitam

क उवाच । तत उन्मील्य नयने बद्ध्वांजलिपुटोऽसुरः। प्रणम्य परितुष्टाव वरदं तं महेश्वरम्

ka uvāca | tata unmīlya nayane baddhvāṃjalipuṭo'suraḥ| praṇamya parituṣṭāva varadaṃ taṃ maheśvaram

त्वं जगत्कारणं देव परमानन्दविग्रहः । क्षराक्षरातीततनुर्गुणत्रयविकारकृत्

tvaṃ jagatkāraṇaṃ deva paramānandavigrahaḥ | kṣarākṣarātītatanurguṇatrayavikārakṛt

2.38.50

गुणातीतो ज्ञानमयो व्यक्ताव्यक्तविधानवित् । मुनिध्येयतनुः सर्वभक्तानुग्रहकारकः

guṇātīto jñānamayo vyaktāvyaktavidhānavit | munidhyeyatanuḥ sarvabhaktānugrahakārakaḥ

ब्रह्माण्डानामनन्तानां हेतुः श्रेयस्करः सताम् । अखण्डानन्दपूर्णस्त्वममोघफलदायकः

brahmāṇḍānāmanantānāṃ hetuḥ śreyaskaraḥ satām | akhaṇḍānandapūrṇastvamamoghaphaladāyakaḥ

सर्वाधारः सर्वसहः सर्वशक्त्युपबृंहितः। पृथिवीवायुसलिलवह्नितेजः स्वरूपवान्

sarvādhāraḥ sarvasahaḥ sarvaśaktyupabṛṃhitaḥ| pṛthivīvāyusalilavahnitejaḥ svarūpavān

अद्य धन्यं तपो नेत्रे पितरौ जन्म ते यतः । दृष्टं स्वरूपं साक्षान्मे गतं पापं लयं परम्

adya dhanyaṃ tapo netre pitarau janma te yataḥ | dṛṣṭaṃ svarūpaṃ sākṣānme gataṃ pāpaṃ layaṃ param

योगिहृच्छ्रुतिवाचो यो गोचरो न कदाचन । इदानीं वरये देव तन्मे त्वं दातुमर्हसि । शिव उवाच। निःशंक वरयाशु त्वं सर्वं दास्येऽतिदुर्लभम्

yogihṛcchrutivāco yo gocaro na kadācana | idānīṃ varaye deva tanme tvaṃ dātumarhasi | śiva uvāca| niḥśaṃka varayāśu tvaṃ sarvaṃ dāsye'tidurlabham

स्तोत्रेण तपसा चैव प्रणयेन सुतोषितः । मुनिरुवाच । ततो वव्रेऽभयं देवात्सुप्रसन्नात्सदाशिवात्

stotreṇa tapasā caiva praṇayena sutoṣitaḥ | muniruvāca | tato vavre'bhayaṃ devātsuprasannātsadāśivāt

चतुराकरजेभ्यो मे मा मृत्युः संभवेदिति । यक्षरक्षःपिशाचेभ्यो देवदानवकिन्नरात्

caturākarajebhyo me mā mṛtyuḥ saṃbhavediti | yakṣarakṣaḥpiśācebhyo devadānavakinnarāt

मुनिमानवगन्धर्वसर्पेभ्यो हि वनेचरात् । दृष्ट्वा रूपं मदीयं तु त्रसेयू रणमूर्द्धनि

munimānavagandharvasarpebhyo hi vanecarāt | dṛṣṭvā rūpaṃ madīyaṃ tu traseyū raṇamūrddhani

सर्वे देवा महाभाग सुरराज्यं च यच्छ मे । संस्मृतिश्चरणे नित्यं भक्तिस्तेऽव्यभिचारिणी

sarve devā mahābhāga surarājyaṃ ca yaccha me | saṃsmṛtiścaraṇe nityaṃ bhaktiste'vyabhicāriṇī

शिव उवाच । एकां शक्तिं विना सर्वं देव्येभ्योऽदायि तेऽभयम् । शक्तितेजोद्भवः कश्चिज्जित्वा संजीवयिष्यति

śiva uvāca | ekāṃ śaktiṃ vinā sarvaṃ devyebhyo'dāyi te'bhayam | śaktitejodbhavaḥ kaścijjitvā saṃjīvayiṣyati

2.38.60

शिरसि स्थाप्य चरणं धरिष्यति निरन्तरम् । निष्काशितो यदा तेन चरणस्ते शिरो गतः

śirasi sthāpya caraṇaṃ dhariṣyati nirantaram | niṣkāśito yadā tena caraṇaste śiro gataḥ

तदा पुनस्त्रिलोकीं त्वं बलाज्जेष्यसि तेजसा । भक्तिश्व मे दृढतरा स्मृतिस्ते वै भविष्यति

tadā punastrilokīṃ tvaṃ balājjeṣyasi tejasā | bhaktiśva me dṛḍhatarā smṛtiste vai bhaviṣyati

गृत्समद उवाच । एवं दत्त्वा वरांस्तस्मै शिवोऽन्तर्धानमन्वगान् । दुरासदोऽपि स्वगृहमाययौ हर्षनिर्भरः

gṛtsamada uvāca | evaṃ dattvā varāṃstasmai śivo'ntardhānamanvagān | durāsado'pi svagṛhamāyayau harṣanirbharaḥ

इदं स्तोत्रं पठेद्यस्नु सर्वान्कामानवाप्नुयात्

idaṃ stotraṃ paṭhedyasnu sarvānkāmānavāpnuyāt

(१७२५) इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरितेऽष्टत्रिंशोऽध्यायः

(1725) iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite'ṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ३९ प्रारंभ :- मुनिरुवाच । ततस्तु वरगर्वेण शिवलब्धेन दैत्यराट् । न ममर्ष निजात्मानं मोहितः केवलं तु सः

adhyāya 39 prāraṃbha :- muniruvāca | tatastu varagarveṇa śivalabdhena daityarāṭ | na mamarṣa nijātmānaṃ mohitaḥ kevalaṃ tu saḥ

इयेष पृथिवीं जेतुं हयारूढोऽभवत्पुरा । निबद्धकेशहस्तस्तु विलसत्कर्णकुण्डलः

iyeṣa pṛthivīṃ jetuṃ hayārūḍho'bhavatpurā | nibaddhakeśahastastu vilasatkarṇakuṇḍalaḥ

असिहस्तो धनुष्पाणिर्निषंगद्वे शोभितः । रत्नमुक्तामणिमयीं बिभ्रन्मालां महाधनाम्

asihasto dhanuṣpāṇirniṣaṃgadve śobhitaḥ | ratnamuktāmaṇimayīṃ bibhranmālāṃ mahādhanām

कस्तूरीतिलको दिव्यवस्त्रच्छन्नः सुकञ्चुकः । ताम्बूलविलसद्वक्त्रः प्रकृतिद्वयसंयुतः

kastūrītilako divyavastracchannaḥ sukañcukaḥ | tāmbūlavilasadvaktraḥ prakṛtidvayasaṃyutaḥ

याभ्यां स्वभुजवीर्येण जिता वीरा अनेकशः । उभयोः पार्श्वयोस्तस्य यौ गच्छेतां बलान्वितौ

yābhyāṃ svabhujavīryeṇa jitā vīrā anekaśaḥ | ubhayoḥ pārśvayostasya yau gacchetāṃ balānvitau

चतुरंगं तु तत्सैन्यं पृथिवीविजयोद्यतम् । रजसाच्छादयद्व्योम विस्तीर्णं जलधेरिव

caturaṃgaṃ tu tatsainyaṃ pṛthivīvijayodyatam | rajasācchādayadvyoma vistīrṇaṃ jaladheriva

यो यो वीरो भवेत्स्फीतस्तं तमेवाजयच्च सः। तत आदाय रत्नानि द्रव्याणि च सहस्रशः

yo yo vīro bhavetsphītastaṃ tamevājayacca saḥ| tata ādāya ratnāni dravyāṇi ca sahasraśaḥ

आस्थापयत्स तत्स्थाने स्वीयानाप्तान्महाबलान् । नानाधिकारे बलवान्वशे कृत्वाऽखिलान्नृपः

āsthāpayatsa tatsthāne svīyānāptānmahābalān | nānādhikāre balavānvaśe kṛtvā'khilānnṛpaḥ

ये चाशस्त्राः करान्स्थाप्य तमेव शरणं ययुः । अत्यन्तं भीरवो ये तु त्यक्त्वा राज्यमपीपलन्

ye cāśastrāḥ karānsthāpya tameva śaraṇaṃ yayuḥ | atyantaṃ bhīravo ye tu tyaktvā rājyamapīpalan

2.39.10

दूतैरेव वशे चक्रे तानपीत्थं दुरासद । एवं भूमण्डलं जित्वा शक्रं जेतुमियेष सः

dūtaireva vaśe cakre tānapītthaṃ durāsada | evaṃ bhūmaṇḍalaṃ jitvā śakraṃ jetumiyeṣa saḥ

ससैन्यः सहसा प्रायान्नगरीं शक्रपालिताम् । ज्ञात्वा वरस्य सामर्थ्यं तस्य दुष्टस्य देवराट्

sasainyaḥ sahasā prāyānnagarīṃ śakrapālitām | jñātvā varasya sāmarthyaṃ tasya duṣṭasya devarāṭ

पलाय्य च गुहां यातः सामरः सकुटुम्बकः । तस्मिन्नेव क्षणे विष्णुः स्थानात्क्षीराब्धिमाययौ

palāyya ca guhāṃ yātaḥ sāmaraḥ sakuṭumbakaḥ | tasminneva kṣaṇe viṣṇuḥ sthānātkṣīrābdhimāyayau

अंके लक्ष्म्याः शिरः स्थाप्य शेते स्म मधुसूदनः । त्यक्त्वा कैलासशिखरं काशीं यातस्तु शूलभृत्

aṃke lakṣmyāḥ śiraḥ sthāpya śete sma madhusūdanaḥ | tyaktvā kailāsaśikharaṃ kāśīṃ yātastu śūlabhṛt

तेनैव साकमगमश्चतुरश्चतुराननः । यो यो याति पदं त्यक्त्वा तत्र तत्र स दैत्यराट्

tenaiva sākamagamaścaturaścaturānanaḥ | yo yo yāti padaṃ tyaktvā tatra tatra sa daityarāṭ

स्थापयत्येव बलिनं निजं दूतं सुहृत्तमम् । एवं निर्जित्य विबुधान्दर्पेणैव महाबलः

sthāpayatyeva balinaṃ nijaṃ dūtaṃ suhṛttamam | evaṃ nirjitya vibudhāndarpeṇaiva mahābalaḥ

कैवर्तकानां विषये न्यवसद्भस्मके पुरे। मुकुन्दपुरमित्येव ख्यातं लोकेषु सर्वतः

kaivartakānāṃ viṣaye nyavasadbhasmake pure| mukundapuramityeva khyātaṃ lokeṣu sarvataḥ

यस्मिन्भस्मासुरो राजा पूर्वमासीद्बलान्वितः । शंकरेण वरो यस्मै दत्तं आश्चर्यकारकः

yasminbhasmāsuro rājā pūrvamāsīdbalānvitaḥ | śaṃkareṇa varo yasmai dattaṃ āścaryakārakaḥ

स मरिष्यति मूर्ध्नि त्वं यस्य हस्तं प्रदास्यसि । एवं दत्तवरो दैत्यो दुष्टभावप्रचोदितः

sa mariṣyati mūrdhni tvaṃ yasya hastaṃ pradāsyasi | evaṃ dattavaro daityo duṣṭabhāvapracoditaḥ

परीक्षार्थं वरस्याथ वरदातुस्तु मस्तके । करं दातुं ययौ दुष्टः पपाल गिरिजापतिः

parīkṣārthaṃ varasyātha varadātustu mastake | karaṃ dātuṃ yayau duṣṭaḥ papāla girijāpatiḥ

2.39.20

स दृष्टश्चक्रहस्तेन विष्णुना प्रभविष्णुना । सुन्दरं मोहिनीरूपं धृत्वा यातस्तदन्तिकम्

sa dṛṣṭaścakrahastena viṣṇunā prabhaviṣṇunā | sundaraṃ mohinīrūpaṃ dhṛtvā yātastadantikam

उवाच मम वाक्ये चेत्स्थास्यसि त्वं नरोत्तम । अंगनाऽहं तदा ते स्यां हर्षादोमिति सोऽब्रवीत्

uvāca mama vākye cetsthāsyasi tvaṃ narottama | aṃganā'haṃ tadā te syāṃ harṣādomiti so'bravīt

नृत्यति स्म तदा सा तु तद्वाक्यात्स ननर्त ह । सा यथाऽदर्शयद्भावं सोऽपि दर्शयते तथा

nṛtyati sma tadā sā tu tadvākyātsa nanarta ha | sā yathā'darśayadbhāvaṃ so'pi darśayate tathā

तयाऽस्थापि स्वशिरसि हस्तस्तेनापि तत्क्षणात् । भस्मसादभवद्दैत्यो दुष्टचेष्टितमन्तकृत्

tayā'sthāpi svaśirasi hastastenāpi tatkṣaṇāt | bhasmasādabhavaddaityo duṣṭaceṣṭitamantakṛt

मुकुन्दोऽपि स्थितस्तत्र तन्नाम्ना पप्रथे पुरम् । अनुष्ठानवतां नृणां सद्यः परमसिद्धिदम्

mukundo'pi sthitastatra tannāmnā paprathe puram | anuṣṭhānavatāṃ nṛṇāṃ sadyaḥ paramasiddhidam

सा मोहिनी सर्वकामान्ददाति भक्तितो नृणाम् । तत्र स्थित्वा त्रिभुवनं शास्ति गर्वाद्दुरासदः

sā mohinī sarvakāmāndadāti bhaktito nṛṇām | tatra sthitvā tribhuvanaṃ śāsti garvāddurāsadaḥ

उवाच मन्त्रिणो गर्वात्कथं त्रिभुवनं मया। आक्रान्तं स्वप्रतापेन जयताऽसुरवैरिणः

uvāca mantriṇo garvātkathaṃ tribhuvanaṃ mayā| ākrāntaṃ svapratāpena jayatā'suravairiṇaḥ

ततोऽमात्याः समूचुस्ते विमुक्तं न जितं त्वया । दशमं खण्डमिति तत्तुल्यं नास्ति हि कुत्रचित्

tato'mātyāḥ samūcuste vimuktaṃ na jitaṃ tvayā | daśamaṃ khaṇḍamiti tattulyaṃ nāsti hi kutracit

यत्रात्ते शंकरः सर्वसुरैरपि च सेव्यते । न जितं यत्पुरं यावत्तावत्ते पौरुषं वृथा

yatrātte śaṃkaraḥ sarvasurairapi ca sevyate | na jitaṃ yatpuraṃ yāvattāvatte pauruṣaṃ vṛthā

इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मुदं लेभे रणप्रियः । उवाच तान्सद्य एव यामि तां वै ससैनिकः

iti tadvākyamākarṇya mudaṃ lebhe raṇapriyaḥ | uvāca tānsadya eva yāmi tāṃ vai sasainikaḥ

2.39.30

विमानवरमास्थाय क्षणाद्यातः स काशिकाम् । प्रविष्टमात्रे दैत्येन्द्रे हाहाकारः पुरेऽभवत्

vimānavaramāsthāya kṣaṇādyātaḥ sa kāśikām | praviṣṭamātre daityendre hāhākāraḥ pure'bhavat

तत्र ये विबुधा आसन्सर्वे चान्तर्दधुस्तदा । शिवस्तु निजभक्तत्वान्न चुकोपाथ किञ्चन

tatra ye vibudhā āsansarve cāntardadhustadā | śivastu nijabhaktatvānna cukopātha kiñcana

दत्तं राज्यं कियंत्कालमित्युक्त्वा परिवारवान् । केदारक्षेत्रमगमन्मुनयोऽपि पलायिताः

dattaṃ rājyaṃ kiyaṃtkālamityuktvā parivāravān | kedārakṣetramagamanmunayo'pi palāyitāḥ

जैगीषव्यं विना सर्वे क्षेत्रसंन्यासिनं शुभे । ततो बभंज मूर्तिं स मोहाविष्टो दुरासदः

jaigīṣavyaṃ vinā sarve kṣetrasaṃnyāsinaṃ śubhe | tato babhaṃja mūrtiṃ sa mohāviṣṭo durāsadaḥ

प्रासादान्महतो भंक्त्वा ममुदे ज्ञानदुर्बलः । कोऽपि चेत्स्मरते देवं तं ताड्य कुरुते बहिः

prāsādānmahato bhaṃktvā mamude jñānadurbalaḥ | ko'pi cetsmarate devaṃ taṃ tāḍya kurute bahiḥ

न स्वाहा न वषट्कारः स्वधाकारो न च क्वचित् । न वेदाध्ययनं क्वापि न शास्त्राध्ययनं क्वचित्

na svāhā na vaṣaṭkāraḥ svadhākāro na ca kvacit | na vedādhyayanaṃ kvāpi na śāstrādhyayanaṃ kvacit

न पुराणं देवपूजा न व्रतं न प्रदक्षिणाः । दुरासदे दुष्टमतौ तत्र राज्यं प्रशासति

na purāṇaṃ devapūjā na vrataṃ na pradakṣiṇāḥ | durāsade duṣṭamatau tatra rājyaṃ praśāsati

1762

कर्ममार्गे विलुप्ते तु धर्मोऽपि लयमाययौ। नष्टे धर्मे सुराः कीर्ते आसन्सर्वे बुभुक्षिताः ॥३७॥ (

karmamārge vilupte tu dharmo'pi layamāyayau| naṣṭe dharme surāḥ kīrte āsansarve bubhukṣitāḥ ||37|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते दुरासदोपाख्यानं नाम एकोनचत्वारिंशोऽऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite durāsadopākhyānaṃ nāma ekonacatvāriṃśo''dhyāyaḥ

अध्याय ४० प्रारंभ :- गृत्समद उवाच । ततः केदारमगमन्सर्वे देवर्षयस्तदा । व्यजिज्ञपुः पद्मभवं सशिवं सर्ववित्तमम्

adhyāya 40 prāraṃbha :- gṛtsamada uvāca | tataḥ kedāramagamansarve devarṣayastadā | vyajijñapuḥ padmabhavaṃ saśivaṃ sarvavittamam

प्रणम्य शिरसा सर्वे वागीन्द्राग्निपुरःसराः । देवर्षय ऊचुः । पदभ्रष्टा वयं देवाः स्वाचारन्मुनयोऽपि च

praṇamya śirasā sarve vāgīndrāgnipuraḥsarāḥ | devarṣaya ūcuḥ | padabhraṣṭā vayaṃ devāḥ svācāranmunayo'pi ca

दुरासदभिया देव स्नानं कर्तुं न च क्षमाः। केनास्मै हि वरो दत्तो येनासौ भुवनेश्वरः

durāsadabhiyā deva snānaṃ kartuṃ na ca kṣamāḥ| kenāsmai hi varo datto yenāsau bhuvaneśvaraḥ

जातो दुष्टो वधश्चास्य कस्मादेतद्विचिन्त्यताम् । येनैव सौख्यं लोकानां तत्कर्तव्यं दयालुभिः

jāto duṣṭo vadhaścāsya kasmādetadvicintyatām | yenaiva saukhyaṃ lokānāṃ tatkartavyaṃ dayālubhiḥ

क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रोवाच चतुराननः । उपायं कथयिष्यामि तद्वधाय सुरर्षयः

ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā provāca caturānanaḥ | upāyaṃ kathayiṣyāmi tadvadhāya surarṣayaḥ

यदा तेन तपस्तप्तं दारुणं बहुवासरम् । ददावस्मै वरान्देवो ह्यनन्तानम्बिकापतिः

yadā tena tapastaptaṃ dāruṇaṃ bahuvāsaram | dadāvasmai varāndevo hyanantānambikāpatiḥ

एनं यो घातयेद्देवः स नास्ति भुवनत्रये । कदाचिद्देवदेवोऽसौ गुणत्रयविभागकृत्

enaṃ yo ghātayeddevaḥ sa nāsti bhuvanatraye | kadāciddevadevo'sau guṇatrayavibhāgakṛt

अहं शिवश्च विष्णुश्च त्रेधा जाता यदाज्ञया । गुणत्रयविभागात्स गुणेश इति पप्रथे

ahaṃ śivaśca viṣṇuśca tredhā jātā yadājñayā | guṇatrayavibhāgātsa guṇeśa iti paprathe

विश्वव्यापी च मायावी विश्वकर्ताऽपहारकः । गुणातीतो गणेशश्च परात्परतरः शिवः

viśvavyāpī ca māyāvī viśvakartā'pahārakaḥ | guṇātīto gaṇeśaśca parātparataraḥ śivaḥ

2.40.10

बिभृयात्सोऽवतारं चेत्पार्वत्या जठरे विभुः । तदैव तस्य नाशः स्यान्नान्यथा सुरसत्तमः । स्तुवन्तु सर्वे तस्मात्तं विश्वचिन्ताकरं प्रभुम् । आदौ कुरुत तां देवीं प्रसन्नां भववल्लभाम्

bibhṛyātso'vatāraṃ cetpārvatyā jaṭhare vibhuḥ | tadaiva tasya nāśaḥ syānnānyathā surasattamaḥ | stuvantu sarve tasmāttaṃ viśvacintākaraṃ prabhum | ādau kuruta tāṃ devīṃ prasannāṃ bhavavallabhām

तत्तेजःसंभवो बालो दुरासदवधे भवेत् । एवमेव वरस्तेन शंकरेण कृतोऽस्य ह

tattejaḥsaṃbhavo bālo durāsadavadhe bhavet | evameva varastena śaṃkareṇa kṛto'sya ha

मुनिरुवाच। एवं वाक्यं ब्रह्ममुखाच्छुत्वा देवा जहर्षिरे। तुष्टुवुर्भवकान्तां तां भवानीं भक्तवत्सलाम्

muniruvāca| evaṃ vākyaṃ brahmamukhācchutvā devā jaharṣire| tuṣṭuvurbhavakāntāṃ tāṃ bhavānīṃ bhaktavatsalām

देवर्षय ऊचुः । नताः स्म हे त्वां जगदेकहेतुं परात्परां विश्वविचित्रशक्तिम् । अचिन्त्यरूपां त्रिदशैरशेषैरशेषवन्द्यां त्रिगुणां गुणेशाम्

devarṣaya ūcuḥ | natāḥ sma he tvāṃ jagadekahetuṃ parātparāṃ viśvavicitraśaktim | acintyarūpāṃ tridaśairaśeṣairaśeṣavandyāṃ triguṇāṃ guṇeśām

धराधरां त्वां धरणीस्वरूपामाधारभूतां स्थिरजंगमानाम् । त्रैलोक्यसारां त्रिगुणादिभूतां त्रयीतनुं तां त्रिदशस्वरूपाम्

dharādharāṃ tvāṃ dharaṇīsvarūpāmādhārabhūtāṃ sthirajaṃgamānām | trailokyasārāṃ triguṇādibhūtāṃ trayītanuṃ tāṃ tridaśasvarūpām

नताः स्म हे देवि वरप्रदांत्वां विष्णोर्विमोहां पददां सुराणाम् । भक्तार्तिहन्त्रीं सकलार्थदात्रीं त्रैलोक्यकर्तीं निखिलार्थगोप्त्रीम्

natāḥ sma he devi varapradāṃtvāṃ viṣṇorvimohāṃ padadāṃ surāṇām | bhaktārtihantrīṃ sakalārthadātrīṃ trailokyakartīṃ nikhilārthagoptrīm

एवं स्तुता तदा देवी जगाद सुरसत्तमान् । वृणुध्वं वांछितं देवाः स्तोत्रेणानेन तोषिता

evaṃ stutā tadā devī jagāda surasattamān | vṛṇudhvaṃ vāṃchitaṃ devāḥ stotreṇānena toṣitā

ददामि सकलान्कामान्भवतां ये मनोगतान् । तत ऊचुः सुराः सर्वे वृत्तांतं ब्रह्मणेरितम्

dadāmi sakalānkāmānbhavatāṃ ye manogatān | tata ūcuḥ surāḥ sarve vṛttāṃtaṃ brahmaṇeritam

तत ऊचे च तान्देवी स्तुवन्तु गणनायकम् । शुभाशुभस्य यः कर्ता सर्वासिद्धिकरो विभुः

tata ūce ca tāndevī stuvantu gaṇanāyakam | śubhāśubhasya yaḥ kartā sarvāsiddhikaro vibhuḥ

अवाप्तसर्वकामार्थः सर्वस्य जगतः पिता । ततस्ते तुष्टुवुर्देवं भक्त्या सर्वे विनायकम्

avāptasarvakāmārthaḥ sarvasya jagataḥ pitā | tataste tuṣṭuvurdevaṃ bhaktyā sarve vināyakam

2.40.20

देवर्षय ऊचुः । नताः स्मो विघ्नकर्तारं दयालुं सर्वपालकम् । सर्वस्य जगतो हेतुं सर्वव्यापिनमीश्वरम्

devarṣaya ūcuḥ | natāḥ smo vighnakartāraṃ dayāluṃ sarvapālakam | sarvasya jagato hetuṃ sarvavyāpinamīśvaram

अध्यायाः ०३६-०४० (cont. 2)

अनेकशक्तिसंयुक्तं सर्वकामप्रपूरकम् । दीनानुकम्पिनं देवं सर्वज्ञं करुणानिधिम्

anekaśaktisaṃyuktaṃ sarvakāmaprapūrakam | dīnānukampinaṃ devaṃ sarvajñaṃ karuṇānidhim

स्वेच्छोपात्ताकृतिं नाना ह्यवताररतं सदा । गुणातीतं गुणक्षोभं चराचरगुरुं विभुम्

svecchopāttākṛtiṃ nānā hyavatārarataṃ sadā | guṇātītaṃ guṇakṣobhaṃ carācaraguruṃ vibhum

एकदन्तं द्विदन्तं च त्रिनेत्रं दशहस्तकम् । शुंडादंडमुखं विघ्ननाशनं पापहारकम्

ekadantaṃ dvidantaṃ ca trinetraṃ daśahastakam | śuṃḍādaṃḍamukhaṃ vighnanāśanaṃ pāpahārakam

भक्तानां वरदं नित्यं सृष्टिस्थित्यन्तकारकम् । अनादिमध्यनिधनं भूतादि भूतवर्धनम्

bhaktānāṃ varadaṃ nityaṃ sṛṣṭisthityantakārakam | anādimadhyanidhanaṃ bhūtādi bhūtavardhanam

त्रिलोकेशं सुराधीशं दुष्टदानवमर्दनम् । लम्बकर्णं बृहद्भानुं व्यालभूषाधरं शुभम्

trilokeśaṃ surādhīśaṃ duṣṭadānavamardanam | lambakarṇaṃ bṛhadbhānuṃ vyālabhūṣādharaṃ śubham

एवं स्तुत्वा तु तं देवं गणेशं सर्वसिद्धिदम् । शुश्रुवुस्ते नभोवाणीं माभूद्वो मानसो ज्वरः

evaṃ stutvā tu taṃ devaṃ gaṇeśaṃ sarvasiddhidam | śuśruvuste nabhovāṇīṃ mābhūdvo mānaso jvaraḥ

दुरासदं महावीर्यं हनिष्यामि भयंकरम् । इति श्रुत्वा नभोवाणीं पुनः शंकरमाययुः । ध्याननिष्ठं च ते दृष्ट्वा प्रणम्योचुश्च पार्वतीम्

durāsadaṃ mahāvīryaṃ haniṣyāmi bhayaṃkaram | iti śrutvā nabhovāṇīṃ punaḥ śaṃkaramāyayuḥ | dhyānaniṣṭhaṃ ca te dṛṣṭvā praṇamyocuśca pārvatīm

देवा ऊचुः । न जानीमो नभोवाणीं केनेमामीरितां शुभे । हरस्य ध्याननिष्ठात्वात्कथं कुर्मोऽखिलेश्वरि

devā ūcuḥ | na jānīmo nabhovāṇīṃ kenemāmīritāṃ śubhe | harasya dhyānaniṣṭhātvātkathaṃ kurmo'khileśvari

देव्युवाच । दैत्यो देवा इदानीं यो निश्चरं स मरिष्यति । तस्याः क्रोधेन तप्ताया निश्वसन्त्याः पुनःपुनः

devyuvāca | daityo devā idānīṃ yo niścaraṃ sa mariṣyati | tasyāḥ krodhena taptāyā niśvasantyāḥ punaḥpunaḥ

2.40.30

आस्यान्नासापुटान्नेत्रान्निःसृतं तेज उत्तमम् । ज्वालामालाकुलं दग्धुं ब्रह्माण्डमिव चोद्यतम्

āsyānnāsāpuṭānnetrānniḥsṛtaṃ teja uttamam | jvālāmālākulaṃ dagdhuṃ brahmāṇḍamiva codyatam

प्रत्याहतदृशः सर्वे ददृशुर्ज्ञानचक्षुषा। वैनायकीं महामूर्तिं दशहस्तां तमोनुदाम्

pratyāhatadṛśaḥ sarve dadṛśurjñānacakṣuṣā| vaināyakīṃ mahāmūrtiṃ daśahastāṃ tamonudām

बिभ्रतीं मुकुटं रत्नकोटिसूर्यसमप्रभाम् । विद्युत्प्रभामहारत्नकुण्डले रदनं शुभम्

bibhratīṃ mukuṭaṃ ratnakoṭisūryasamaprabhām | vidyutprabhāmahāratnakuṇḍale radanaṃ śubham

दिव्याम्बरे च सिन्दूरमायुधानि दशैव च । कस्तूरीतिलकं भाले मालां हृदि फलान्विताम्

divyāmbare ca sindūramāyudhāni daśaiva ca | kastūrītilakaṃ bhāle mālāṃ hṛdi phalānvitām

यत्तेजो व्यानशे विश्वं प्रलयानलसन्निभम् । व्यालयज्ञोपवीतं च ज्ञात्वा नेमुः सुरास्तदा

yattejo vyānaśe viśvaṃ pralayānalasannibham | vyālayajñopavītaṃ ca jñātvā nemuḥ surāstadā

प्रार्थयामासुरथ ते आनन्दघनमीश्वरम् । दृष्टोऽति योगगम्यस्त्वमप्रतर्क्योऽव्ययः स्वराट्

prārthayāmāsuratha te ānandaghanamīśvaram | dṛṣṭo'ti yogagamyastvamapratarkyo'vyayaḥ svarāṭ

निरामयो निराभासो निर्विकल्पोजरोऽमरः । सर्वस्वरूपः सर्वेशःस्वप्रकाशो जगन्मयः

nirāmayo nirābhāso nirvikalpojaro'maraḥ | sarvasvarūpaḥ sarveśaḥsvaprakāśo jaganmayaḥ

अव्यक्तो जगदाधारो ब्रह्मरूपोऽखिलार्थदृक्। पुराणपुरुषो ज्ञानमूर्तिर्वाचामगोचरः

avyakto jagadādhāro brahmarūpo'khilārthadṛk| purāṇapuruṣo jñānamūrtirvācāmagocaraḥ

वयं धन्या वयं धन्या दृष्ट्वा तं ननृतुः सुराः । मुनिरुवाच । यथा देवैर्वणितोऽसौ तेजोरूपी विनायकः

vayaṃ dhanyā vayaṃ dhanyā dṛṣṭvā taṃ nanṛtuḥ surāḥ | muniruvāca | yathā devairvaṇito'sau tejorūpī vināyakaḥ

एवमेव जगन्माता प्रशशंस गजाननम् । निर्गुणं यन्निराकारमव्यक्तं सर्वगं परम्

evameva jaganmātā praśaśaṃsa gajānanam | nirguṇaṃ yannirākāramavyaktaṃ sarvagaṃ param

2.40.40

ध्यानगम्यं चिदाभासं सच्चिदानन्दविग्रहम् । सर्वव्यापी जगद्धेतुरद्ययावद्विचिन्तितम्

dhyānagamyaṃ cidābhāsaṃ saccidānandavigraham | sarvavyāpī jagaddheturadyayāvadvicintitam

विनायकस्वरूपेण साकारं दृष्टमद्य यत् । अवतीर्णं मम गृहे हन्तु दैत्याननेकशः

vināyakasvarūpeṇa sākāraṃ dṛṣṭamadya yat | avatīrṇaṃ mama gṛhe hantu daityānanekaśaḥ

जगतामुपकाराय पातुं विश्वं चराचरम् । पुपूज पार्वतीभक्त्या ददौ सिंहं स्ववाहनम्

jagatāmupakārāya pātuṃ viśvaṃ carācaram | pupūja pārvatībhaktyā dadau siṃhaṃ svavāhanam

वक्रतुण्डेति नामास्य दध्रे सर्वार्थदं नृणाम् । दुरासदस्य च वधं प्रार्थयामास तं तदा

vakratuṇḍeti nāmāsya dadhre sarvārthadaṃ nṛṇām | durāsadasya ca vadhaṃ prārthayāmāsa taṃ tadā

1806

देवानां च पदप्राप्तिं निःसपत्नामयाचयत् ॥४४॥ (

devānāṃ ca padaprāptiṃ niḥsapatnāmayācayat ||44|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite catvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०४१-०४५

अध्याय ४१ प्रारंभ :- क उवाच ॥ एवं प्रशंसितो देव्या देवश्च स विनायकः । उवाच पार्वतीं प्रीत्या प्रणिपत्य मुदा युतः

adhyāya 41 prāraṃbha :- ka uvāca || evaṃ praśaṃsito devyā devaśca sa vināyakaḥ | uvāca pārvatīṃ prītyā praṇipatya mudā yutaḥ

गणेश उवाच ॥ देवानां सर्वलोकानां कर्तुं पालनमुत्तमम् । दुरासदं निहन्तुं च हर्तुं भूभारमेव च

gaṇeśa uvāca || devānāṃ sarvalokānāṃ kartuṃ pālanamuttamam | durāsadaṃ nihantuṃ ca hartuṃ bhūbhārameva ca

मातस्त्वां सेवितुं धर्मं कर्तुं कर्म च वैदिकम् । अवतीर्णोऽस्मि सर्वज्ञे यद्र्ंवीमि करोमि तत्

mātastvāṃ sevituṃ dharmaṃ kartuṃ karma ca vaidikam | avatīrṇo'smi sarvajñe yadrṃvīmi karomi tat

एवं ब्रुवति विघ्नेशे सुराः सर्वे तमूचिरे । पुनः स्तुत्वा च नत्वा च जगत्कारणकारणम्

evaṃ bruvati vighneśe surāḥ sarve tamūcire | punaḥ stutvā ca natvā ca jagatkāraṇakāraṇam

रजांसि विममेद्भूमेरुडूनि मिहिका अपि । जानीयात्स गुणांस्ते यो विममेत्सागरे जलम्

rajāṃsi vimamedbhūmeruḍūni mihikā api | jānīyātsa guṇāṃste yo vimametsāgare jalam

धन्यं चक्षुर्हि देवानां यद्दृष्टौ चरणौ विभो । इदानीं नो गतं दुःखं प्राप्तं च स्वस्वकं पदम्

dhanyaṃ cakṣurhi devānāṃ yaddṛṣṭau caraṇau vibho | idānīṃ no gataṃ duḥkhaṃ prāptaṃ ca svasvakaṃ padam

दुरासदं हरस्वैनं भूभारं चाखिलेश्वर । क उवाच ॥ इति देववचः श्रुत्वा जहास स विनायकः

durāsadaṃ harasvainaṃ bhūbhāraṃ cākhileśvara | ka uvāca || iti devavacaḥ śrutvā jahāsa sa vināyakaḥ

ऊचे सर्वं करिष्यामि दशायुधधरः प्रभुः । एवमुक्त्वा सुरान्देवो हर्षगद्गदया गिरा

ūce sarvaṃ kariṣyāmi daśāyudhadharaḥ prabhuḥ | evamuktvā surāndevo harṣagadgadayā girā

सिंहारूढो ययौ शीघ्रं पुरीं वाराणसीं तदा । तमन्वयुर्देवगणा गिरिजा गिरिशोऽपि च

siṃhārūḍho yayau śīghraṃ purīṃ vārāṇasīṃ tadā | tamanvayurdevagaṇā girijā giriśo'pi ca

2.41.10

ज्ञात्वा दुरासदो दैत्यो विनायकमुपागतम् । देवसेनायुतं वीरो निर्ययौ नगराद्बहिः

jñātvā durāsado daityo vināyakamupāgatam | devasenāyutaṃ vīro niryayau nagarādbahiḥ

दृष्ट्वा सेनां तु दैत्यस्य सामात्यां सायुधां दृढाम् । नानाविधायुधवतीं गर्जन्तीं घनवन्मुहुः

dṛṣṭvā senāṃ tu daityasya sāmātyāṃ sāyudhāṃ dṛḍhām | nānāvidhāyudhavatīṃ garjantīṃ ghanavanmuhuḥ

गुहा विदारयन्सर्वाः स जगर्ज विनायकः । उवाच तं महादैत्यं भ्रान्तोऽस्यद्यापि रे कथम्

guhā vidārayansarvāḥ sa jagarja vināyakaḥ | uvāca taṃ mahādaityaṃ bhrānto'syadyāpi re katham

त्वया बलाद्देवगणा निर्जिताश्व महीभुजः । मुनयो धिक्कृताः सर्वे तदाऽहं नाभवं खल

tvayā balāddevagaṇā nirjitāśva mahībhujaḥ | munayo dhikkṛtāḥ sarve tadā'haṃ nābhavaṃ khala

निर्भयेन त्वया दोषा बहवः संचिताः पुरा । तेषां फलमिदानीं त्वं गणेशात्प्राप्तुमर्हसि

nirbhayena tvayā doṣā bahavaḥ saṃcitāḥ purā | teṣāṃ phalamidānīṃ tvaṃ gaṇeśātprāptumarhasi

उपद्रुतास्त्वया लोकास्त्रैलोक्यवासिनोऽखिलाः । तदर्थमवतीर्णोऽहमुद्धर्तुं त्वां भुवो भरम्

upadrutāstvayā lokāstrailokyavāsino'khilāḥ | tadarthamavatīrṇo'hamuddhartuṃ tvāṃ bhuvo bharam

शरणं याहि रे त्यक्त्वा मानं लज्जां सुदुस्त्यजाम् । यासी सङ्ग्रामशिरसि चेदिदानीं मरिष्यसि

śaraṇaṃ yāhi re tyaktvā mānaṃ lajjāṃ sudustyajām | yāsī saṅgrāmaśirasi cedidānīṃ mariṣyasi

शिवप्राप्तवरात्सर्वं त्रैलोक्यं पीडितं त्वया । एवमुक्त्वा दुष्टबुद्धिं गणेशो रणसंभ्रमः

śivaprāptavarātsarvaṃ trailokyaṃ pīḍitaṃ tvayā | evamuktvā duṣṭabuddhiṃ gaṇeśo raṇasaṃbhramaḥ

परशुं तोलयामास ज्वालामालासुशोभितम् । आच्छाद्य भास्करं क्षोभात्प्रलयानलसन्निभः

paraśuṃ tolayāmāsa jvālāmālāsuśobhitam | ācchādya bhāskaraṃ kṣobhātpralayānalasannibhaḥ

जवेन हृदये तस्य त्यक्त्वा शस्त्रं कृतान्तवत् । परशुना हतस्तस्य रोमापि न चचाल ह

javena hṛdaye tasya tyaktvā śastraṃ kṛtāntavat | paraśunā hatastasya romāpi na cacāla ha

2.41.20

क्रोधसंरक्तनयन उदतिष्ठद्ग्रसन्निव । त्रैलोक्यं तमुवाचाथ देवदेवं दुरासदः

krodhasaṃraktanayana udatiṣṭhadgrasanniva | trailokyaṃ tamuvācātha devadevaṃ durāsadaḥ

न देवा देवराजो वा दिक्पाला वा न मे परः। यातास्त्वं तु कथं यातो बालभावाद्र् जाधुना

na devā devarājo vā dikpālā vā na me paraḥ| yātāstvaṃ tu kathaṃ yāto bālabhāvādr jādhunā

न बिभेम्यन्तकान्मूढ किमर्थं मर्तुमिच्छसि । एवमुक्त्वा ततः कोशान्निष्काश्यासिं महोज्ज्वलम्

na bibhemyantakānmūḍha kimarthaṃ martumicchasi | evamuktvā tataḥ kośānniṣkāśyāsiṃ mahojjvalam

क्षुरधारं यदाघातादद्रयश्चूर्णतां ययुः । दैत्यस्तेनाहनद्देवमङकुशेन न्यवारयत्

kṣuradhāraṃ yadāghātādadrayaścūrṇatāṃ yayuḥ | daityastenāhanaddevamaṅakuśena nyavārayat

सोऽसिः परशुघातेन शतधा खण्डितोऽपतत् । भग्नासिर्मल्लयुद्धाय ययौ दैत्यो महाबलः

so'siḥ paraśughātena śatadhā khaṇḍito'patat | bhagnāsirmallayuddhāya yayau daityo mahābalaḥ

त्यक्त्वायुधानि देवोऽपि ववृधे तादृशो बलात् । ततो युद्धं तयोरासीत्तुमुलं रोमहर्षणम्

tyaktvāyudhāni devo'pi vavṛdhe tādṛśo balāt | tato yuddhaṃ tayorāsīttumulaṃ romaharṣaṇam

बाहुभ्यां कूर्पराभ्यां च मुष्टिभ्यां तौ प्रजघ्नतुः । पादाभ्यां जानुजङघाभ्यां पृष्ठाभ्यां च निजघ्नतुः

bāhubhyāṃ kūrparābhyāṃ ca muṣṭibhyāṃ tau prajaghnatuḥ | pādābhyāṃ jānujaṅaghābhyāṃ pṛṣṭhābhyāṃ ca nijaghnatuḥ

उड्डीय पेततुर्देहे पर्यायेण महास्वनौ। पार्ष्णिघातान्प्रकुर्वन्तौ घातान्कूर्परयोरपि

uḍḍīya petaturdehe paryāyeṇa mahāsvanau| pārṣṇighātānprakurvantau ghātānkūrparayorapi

सक्थ्नोश्च जानुघातांस्तौ स्कन्धाघातान्परस्परम् । लुलुण्ठतुर्धरण्यां तौ धूलिधूसरितौ भृशम्

sakthnośca jānughātāṃstau skandhāghātānparasparam | luluṇṭhaturdharaṇyāṃ tau dhūlidhūsaritau bhṛśam

परस्परं जयन्तौ च लपन्तौ साधु साध्विति । एवं बहुदिनं युद्धं दृष्ट्वा देवा विसिस्मिरे

parasparaṃ jayantau ca lapantau sādhu sādhviti | evaṃ bahudinaṃ yuddhaṃ dṛṣṭvā devā visismire

2.41.30

चेतसा बहु लज्जन्तौ ज्ञात्वा सामर्थ्यमस्य ह। ततो विनायको मुष्टिं ललाटे दृढमाहनत्

cetasā bahu lajjantau jñātvā sāmarthyamasya ha| tato vināyako muṣṭiṃ lalāṭe dṛḍhamāhanat

स्फुटितं मुखमस्याशु धरण्यां पतितस्य ह । द्विमुहूर्तं निपतितो वज्राहत इवाचलः

sphuṭitaṃ mukhamasyāśu dharaṇyāṃ patitasya ha | dvimuhūrtaṃ nipatito vajrāhata ivācalaḥ

स कथंचित्प्रबुद्धोऽभूत्त्यक्त्वा मूर्छौँ चिरागताम् । तदात्मानमशक्तं स मनुते स्म भृशातुरः

sa kathaṃcitprabuddho'bhūttyaktvā mūrchaum̐ cirāgatām | tadātmānamaśaktaṃ sa manute sma bhṛśāturaḥ

आययौ सैन्यमध्ये स दिनान्ते स विनायकः

āyayau sainyamadhye sa dinānte sa vināyakaḥ

1840

य इदं शृणुयाद्युद्धं युद्धकाल उपस्थिते । स जयं प्राप्नुयान्मर्त्यो यथा देवो विनायकः ॥३४॥ (

ya idaṃ śṛṇuyādyuddhaṃ yuddhakāla upasthite | sa jayaṃ prāpnuyānmartyo yathā devo vināyakaḥ ||34|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे बालचरिते एकचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite ekacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ४२ प्रारंभ – गृत्समद उवाच । ज्ञात्वा पराक्रमं तस्य वक्रतुण्डस्य दैत्यराट् । आययौ धैर्यमालम्ब्य योद्धुमस्त्रैर्गजाननम्

adhyāya 42 prāraṃbha – gṛtsamada uvāca | jñātvā parākramaṃ tasya vakratuṇḍasya daityarāṭ | āyayau dhairyamālambya yoddhumastrairgajānanam

शिवं स्मृत्वा च मन्त्रं च वह्निदेवतमादरात् । अभिमन्त्र्य शरं तेन तत्याज स विनायके

śivaṃ smṛtvā ca mantraṃ ca vahnidevatamādarāt | abhimantrya śaraṃ tena tatyāja sa vināyake

अग्निज्वालाभयाद्देवा देवपृष्ठमथागमन् । ततो विनायकोऽमुंचत्पर्जन्यास्त्रं हि सर्ववित्

agnijvālābhayāddevā devapṛṣṭhamathāgaman | tato vināyako'muṃcatparjanyāstraṃ hi sarvavit

करिशुण्डामिता धाराः प्रादुरासंस्ततः क्षणात् । शान्तोऽभूत्तत्क्षणाद्वह्निस्ततो दैत्यो रुषान्वितः

kariśuṇḍāmitā dhārāḥ prādurāsaṃstataḥ kṣaṇāt | śānto'bhūttatkṣaṇādvahnistato daityo ruṣānvitaḥ

मारुतास्त्रं शीघ्रजवं वृष्टिमारणमासृजत् । चकम्पे धरणी वृक्षा गिरयः पतिता भुवि

mārutāstraṃ śīghrajavaṃ vṛṣṭimāraṇamāsṛjat | cakampe dharaṇī vṛkṣā girayaḥ patitā bhuvi

तदस्त्रेण महामेघाः क्षयं नीताः क्षणार्द्धतः । पर्वतास्त्रं ततो देव आविश्चक्रे मनोबलात्

tadastreṇa mahāmeghāḥ kṣayaṃ nītāḥ kṣaṇārddhataḥ | parvatāstraṃ tato deva āviścakre manobalāt

सर्वत्र पर्वता जाताः कुण्ठतामगमच्च तत् । विलीने मारुतास्त्रे तु रौद्रमस्त्रं ततोऽसृजत्

sarvatra parvatā jātāḥ kuṇṭhatāmagamacca tat | vilīne mārutāstre tu raudramastraṃ tato'sṛjat

तस्मिन्विमुच्यमाने तु वक्रतुण्डोऽप्यवासृजत् । ब्रह्मास्त्रं तन्निवृत्त्यर्थमगात्सैन्यं हि भस्मसात्

tasminvimucyamāne tu vakratuṇḍo'pyavāsṛjat | brahmāstraṃ tannivṛttyarthamagātsainyaṃ hi bhasmasāt

परस्परमयुद्धेतामस्त्रे ते बहुवासरम् । तयोः संघट्टनाद्वह्निर्न्यपतद्धरणीतले

parasparamayuddhetāmastre te bahuvāsaram | tayoḥ saṃghaṭṭanādvahnirnyapataddharaṇītale

2.42.10

तेन दग्धांन्जनांज्ञात्वा केशाभ्यां वारिते शुभे । अमात्यानब्रवीद्दैत्यो ज्ञात्वोत्कृष्टं विनायकम्

tena dagdhāṃnjanāṃjñātvā keśābhyāṃ vārite śubhe | amātyānabravīddaityo jñātvotkṛṣṭaṃ vināyakam

तेनाभियुध्यतां सर्वैर्भुक्त्वा यामि पुना रणम् । ततोऽमात्याः सर्वसैन्यैर्विनायकमयोधयन्

tenābhiyudhyatāṃ sarvairbhuktvā yāmi punā raṇam | tato'mātyāḥ sarvasainyairvināyakamayodhayan

विनायको गतश्चिन्तामेकाकित्वात्ततः क्षणात् । षट्पंचाशन्मिता मूर्तीश्चकारासौ स्वतेजसा

vināyako gataścintāmekākitvāttataḥ kṣaṇāt | ṣaṭpaṃcāśanmitā mūrtīścakārāsau svatejasā

नानालंकारसंयुक्ता नानामालाविभूषिताः । सर्वे दिव्यांगदांगास्ते सर्वे शशिविभूषणाः

nānālaṃkārasaṃyuktā nānāmālāvibhūṣitāḥ | sarve divyāṃgadāṃgāste sarve śaśivibhūṣaṇāḥ

केचिच्चतुर्भुजाः केचित्षड्भुजा दशहस्तकाः । सिंहारूढा बर्हिगताः केचिन्मूषकवाहनाः

keciccaturbhujāḥ kecitṣaḍbhujā daśahastakāḥ | siṃhārūḍhā barhigatāḥ kecinmūṣakavāhanāḥ

सर्वे च युयुधुस्तत्र दारयन्तोऽरिसैनिकान्। केषांचित्त्रोटिताः पादाः केषांचिन्मस्तका अपि

sarve ca yuyudhustatra dārayanto'risainikān| keṣāṃcittroṭitāḥ pādāḥ keṣāṃcinmastakā api

केषांचिद्बाहवो भिन्ना जानुजंघोदराणि च । हुंकारेणैव गर्जन्तः केचिच्च शरणं ययुः

keṣāṃcidbāhavo bhinnā jānujaṃghodarāṇi ca | huṃkāreṇaiva garjantaḥ kecicca śaraṇaṃ yayuḥ

केचित्पलायनपरा ययुर्जीवनहेतवे । केचित्प्रहारं कुर्वन्तो मम्रुः संमुखमेव च

kecitpalāyanaparā yayurjīvanahetave | kecitprahāraṃ kurvanto mamruḥ saṃmukhameva ca

ते तु स्वर्गं गता भेजुर्भोगानप्सरसोऽपि च । वाजिनश्च रथा नागा वाम्य उष्ट्रान्यनेकशः

te tu svargaṃ gatā bhejurbhogānapsaraso'pi ca | vājinaśca rathā nāgā vāmya uṣṭrānyanekaśaḥ

नानाशस्त्राहताः पेतु खण्डदेहा गतासवः । असृग्नद्यः प्रादुरासन्केशशैवलशोभिताः

nānāśastrāhatāḥ petu khaṇḍadehā gatāsavaḥ | asṛgnadyaḥ prādurāsankeśaśaivalaśobhitāḥ

2.42.20

आच्छूरिकासिमत्स्येभनक्रैः खेटककच्छपैः । रुण्डाब्जैश्च वसाफेनैर्मेदकर्दमसंचयै

ācchūrikāsimatsyebhanakraiḥ kheṭakakacchapaiḥ | ruṇḍābjaiśca vasāphenairmedakardamasaṃcayai

चापशस्त्रैरस्थिबकैश्चर्मपेशीसुदर्दुरैः। भल्लकाद्यैः शुशुभिरे मनस्विहृदयप्रियाः

cāpaśastrairasthibakaiścarmapeśīsudarduraiḥ| bhallakādyaiḥ śuśubhire manasvihṛdayapriyāḥ

भुक्त्वागत्य ददर्शाथ सर्वं तद्रणमण्डलम् । सर्वस्मिन्निहते सैन्ये ततो दैत्योऽतिदुःखितः

bhuktvāgatya dadarśātha sarvaṃ tadraṇamaṇḍalam | sarvasminnihate sainye tato daityo'tiduḥkhitaḥ

सस्मार मनसा वाक्यं यदुक्तं शूलपाणिना। वरदानस्य समये जयस्ते शक्तिसंभवात्

sasmāra manasā vākyaṃ yaduktaṃ śūlapāṇinā| varadānasya samaye jayaste śaktisaṃbhavāt

अयमेव भवेत्किं नु बालकः शक्तिसंभवः । यदुत्कटं बलं दृष्टमस्मिंस्त्रैलोक्यसारभृत्

ayameva bhavetkiṃ nu bālakaḥ śaktisaṃbhavaḥ | yadutkaṭaṃ balaṃ dṛṣṭamasmiṃstrailokyasārabhṛt

कालोऽपि नैनं विजयेत्तत्र चान्यस्य का कथा । एवं मनसि कृत्वा स एकाकित्वापपाल च

kālo'pi nainaṃ vijayettatra cānyasya kā kathā | evaṃ manasi kṛtvā sa ekākitvāpapāla ca

वक्रतुण्डो गतश्चिन्तां न हन्तव्यो रिपुः पलन् । देवेभ्यो न मृतिश्चास्य यथाऽयं शंकरोऽब्रवीत्

vakratuṇḍo gataścintāṃ na hantavyo ripuḥ palan | devebhyo na mṛtiścāsya yathā'yaṃ śaṃkaro'bravīt

तस्माद्योगात्समास्थास्ये वैराटं रूपमुत्तमम् । ततो वैराटरूपेण स दधार करेण तम्

tasmādyogātsamāsthāsye vairāṭaṃ rūpamuttamam | tato vairāṭarūpeṇa sa dadhāra kareṇa tam

एकपादेन तस्थौ स काशीं तां रक्षितुं बलात् । एकं पादं तु दैत्यस्य दधार मस्तके ततः

ekapādena tasthau sa kāśīṃ tāṃ rakṣituṃ balāt | ekaṃ pādaṃ tu daityasya dadhāra mastake tataḥ

उवाच दैत्य रे दैत्य वराच्छैवान्न ते मृतिः। अतोऽस्मिन्नगरे तिष्ठ पर्वतेव सुनिश्चलः

uvāca daitya re daitya varācchaivānna te mṛtiḥ| ato'sminnagare tiṣṭha parvateva suniścalaḥ

2.42.30

द्वारभूतः पुरस्यास्य यतः पूर्वं दृशिस्तव । दुष्टानां पीडको नित्यं नित्यं मे सान्निधिस्तव

dvārabhūtaḥ purasyāsya yataḥ pūrvaṃ dṛśistava | duṣṭānāṃ pīḍako nityaṃ nityaṃ me sānnidhistava

दैत्योऽपि परया भक्त्या तमेव वरमर्थयत् । दैत्य उवाच । एवमेव सदा तिष्ठ स्थाप्य पादं मयि स्थिरम्

daityo'pi parayā bhaktyā tameva varamarthayat | daitya uvāca | evameva sadā tiṣṭha sthāpya pādaṃ mayi sthiram

मुनिरुवाच । तथेति तमुवाचाथ स्थितः काश्यां विनायकः । एवं दुरासदं जित्वा चकार पृथिवीं शिवाम्

muniruvāca | tatheti tamuvācātha sthitaḥ kāśyāṃ vināyakaḥ | evaṃ durāsadaṃ jitvā cakāra pṛthivīṃ śivām

तस्मिन्कृत्वा पुष्पवृष्टिं प्रणम्य संप्रपूज्य च । स्वस्वस्थानं गता देवा मुनयः स्वाश्रमानपि

tasminkṛtvā puṣpavṛṣṭiṃ praṇamya saṃprapūjya ca | svasvasthānaṃ gatā devā munayaḥ svāśramānapi

अन्ये ये ये तमर्चन्ति पूर्णकामा भवन्ति ते । एवं विनायकस्याथ काश्यां षट्पंचमूर्तयः

anye ye ye tamarcanti pūrṇakāmā bhavanti te | evaṃ vināyakasyātha kāśyāṃ ṣaṭpaṃcamūrtayaḥ

तुण्डनाख्ये पुरे चापि एकपादविनायकः । संहृत्य च विराट्रूपं सर्वकामप्रदः स्थितः

tuṇḍanākhye pure cāpi ekapādavināyakaḥ | saṃhṛtya ca virāṭrūpaṃ sarvakāmapradaḥ sthitaḥ

1876

य इदं वरमाख्यानं शृणयाद्भक्तिमान्नरः । सर्वांन्कामानवाप्नोति गाणेशं पदमेति च। सर्वत्र जयमाप्नोति पुष्टिमारोग्यमेव च ॥३६॥ (

ya idaṃ varamākhyānaṃ śṛṇayādbhaktimānnaraḥ | sarvāṃnkāmānavāpnoti gāṇeśaṃ padameti ca| sarvatra jayamāpnoti puṣṭimārogyameva ca ||36|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते दुरासदजयो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite durāsadajayo nāma dvicatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ४३ प्रारंभ – गृत्समद उवाच । विजिते तु गणेशेन दैत्ये तस्मिन्दुरासदे । दिक्पाला मुनयश्चैव शशी सूर्यो गुरुः कविः

adhyāya 43 prāraṃbha – gṛtsamada uvāca | vijite tu gaṇeśena daitye tasmindurāsade | dikpālā munayaścaiva śaśī sūryo guruḥ kaviḥ

प्रशशंतुर्देवदेवं दुरासदरिपुं विभुम् । श्रुतिस्मृतिकृतो मार्गः स्थापितो निहितोऽसुरः

praśaśaṃturdevadevaṃ durāsadaripuṃ vibhum | śrutismṛtikṛto mārgaḥ sthāpito nihito'suraḥ

स्थापना च कृताऽस्माकमशक्त्तानां दुरासदे । त्वमेव सृजसे विश्वं त्वमेव फलदायकः

sthāpanā ca kṛtā'smākamaśakttānāṃ durāsade | tvameva sṛjase viśvaṃ tvameva phaladāyakaḥ

समः सर्वेषु भूतेषु कर्मभिर्न च लिप्यसे । त्वदाश्रया चतुर्वर्णा जन्तवश्च त्वदाश्रयाः

samaḥ sarveṣu bhūteṣu karmabhirna ca lipyase | tvadāśrayā caturvarṇā jantavaśca tvadāśrayāḥ

गवेषयंश्च नानार्थास्तत्तत्कर्मणि योजयन । गवेषणे ढुण्ढिरयं धातुरुक्तो मनीषिभिः

gaveṣayaṃśca nānārthāstattatkarmaṇi yojayana | gaveṣaṇe ḍhuṇḍhirayaṃ dhāturukto manīṣibhiḥ

स आस्ते ढुण्ढिरित्येव संज्ञा राजोत्तराऽस्तु च। तव यद्दर्शनं पूजा ध्यानं स्मरणमेव च

sa āste ḍhuṇḍhirityeva saṃjñā rājottarā'stu ca| tava yaddarśanaṃ pūjā dhyānaṃ smaraṇameva ca

धर्मार्थकाममोक्षाणां साधनं पुत्रपौत्रदम् । इत्युक्त्वा पुपुजुस्तेऽमुं मन्दारैश्च शमीदलैः

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ sādhanaṃ putrapautradam | ityuktvā pupujuste'muṃ mandāraiśca śamīdalaiḥ

दूर्वांकुरैर्हरिद्भिश्च श्वेतैश्च कुसुमैरपि । नानापक्वान्ननैवेद्यैः फलैर्बहुविधैरपि

dūrvāṃkurairharidbhiśca śvetaiśca kusumairapi | nānāpakvānnanaivedyaiḥ phalairbahuvidhairapi

रत्नांना निचयैवप्रभोजनस्तमतोषयन् । एवं ते पूजिताः सर्वे सप्तावरणरूपिणः

ratnāṃnā nicayaivaprabhojanastamatoṣayan | evaṃ te pūjitāḥ sarve saptāvaraṇarūpiṇaḥ

2.43.10

स्थिता वाराणसीं त्रातुं षट्पंचाशद्विनायकाः । एकः पंचमुखस्तत्र विश्वेशद्वारि तिष्ठति

sthitā vārāṇasīṃ trātuṃ ṣaṭpaṃcāśadvināyakāḥ | ekaḥ paṃcamukhastatra viśveśadvāri tiṣṭhati

अन्ये च भिन्ननामानो व्याप्य वाराणसीं स्थिताः । स्थिते विश्वेश्वरे तत्र सर्वे तत्रैव संस्थिताः

anye ca bhinnanāmāno vyāpya vārāṇasīṃ sthitāḥ | sthite viśveśvare tatra sarve tatraiva saṃsthitāḥ

आचन्द्रं स्वाधिकारेषु ब्रह्माद्या मुनयोऽखिलाः। अकुर्वन्सर्वकर्माणि सर्वे लोका यथा पुरा

ācandraṃ svādhikāreṣu brahmādyā munayo'khilāḥ| akurvansarvakarmāṇi sarve lokā yathā purā

इति ते सर्वमाख्यातं कीर्ते पृष्टं हि यत्त्वया । ढुण्ढिराजस्यावतारो धर्मकामसुखप्रदः

iti te sarvamākhyātaṃ kīrte pṛṣṭaṃ hi yattvayā | ḍhuṇḍhirājasyāvatāro dharmakāmasukhapradaḥ

1890

दिवोदासबहिर्भावं कथयिष्येऽधुना तव ॥१४॥ (

divodāsabahirbhāvaṃ kathayiṣye'dhunā tava ||14|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते ढुण्ढिराजाख्यानं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite ḍhuṇḍhirājākhyānaṃ nāma tricatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ४४ प्रारंभ :- कीर्तिरुवाच । ढुण्ढिराजावतारोऽयं ख्यातस्ते शक्तिसंभवः । दुरासदवधार्थाय त्रिलोकीपालनाय च

adhyāya 44 prāraṃbha :- kīrtiruvāca | ḍhuṇḍhirājāvatāro'yaṃ khyātaste śaktisaṃbhavaḥ | durāsadavadhārthāya trilokīpālanāya ca

एकपादः स्थितस्तुण्डनगरे चैकपादतः । स्थितो दैत्यं समाक्रान्त्य वाराणस्यामिति श्रुतम्

ekapādaḥ sthitastuṇḍanagare caikapādataḥ | sthito daityaṃ samākrāntya vārāṇasyāmiti śrutam

उभाभ्यामपि पादाभ्यामुभयत्र स्थितिः कथम् । एवं मे संशयं ब्रह्मन्नुद त्वं सर्वविद्यतः

ubhābhyāmapi pādābhyāmubhayatra sthitiḥ katham | evaṃ me saṃśayaṃ brahmannuda tvaṃ sarvavidyataḥ

मुनिरुवाच । किमसाध्यं विश्वरूपे विश्वकर्तरि विश्वपे। विश्वव्यापिनि विश्वेशे ढुण्ढिराजे च शासति

muniruvāca | kimasādhyaṃ viśvarūpe viśvakartari viśvape| viśvavyāpini viśveśe ḍhuṇḍhirāje ca śāsati

विश्वान्तर्यामिणि परे विश्वसंहारकारिणि । सप्तपातालचरणे स्वर्गव्या पिशिरोरुहे

viśvāntaryāmiṇi pare viśvasaṃhārakāriṇi | saptapātālacaraṇe svargavyā piśiroruhe

सर्वतः पाणिचरणे सर्वतः श्रोत्रचक्षुषि । मनसश्च श्रुतीनां च ब्रह्मादीनां च योगिनाम्

sarvataḥ pāṇicaraṇe sarvataḥ śrotracakṣuṣi | manasaśca śrutīnāṃ ca brahmādīnāṃ ca yoginām

अगम्ये तत्त्वतो वायुपृथिवीजलरूपिणि । यस्य रोमांचरन्ध्रेषु ब्रह्माण्डानां हि कोटयः

agamye tattvato vāyupṛthivījalarūpiṇi | yasya romāṃcarandhreṣu brahmāṇḍānāṃ hi koṭayaḥ

भ्रमन्ति पवनोद्भूताः पतंगा इव व्योमनि । संशयो वा वितर्को वा तस्मिन्मातर्न विद्यते

bhramanti pavanodbhūtāḥ pataṃgā iva vyomani | saṃśayo vā vitarko vā tasminmātarna vidyate

अनेकरूपिणि विभौ प्रभुः कर्तुं चराचरम् । यदिच्छया भवेद्राज्ञि सुधा विषस्वरूपिणी

anekarūpiṇi vibhau prabhuḥ kartuṃ carācaram | yadicchayā bhavedrājñi sudhā viṣasvarūpiṇī

2.44.10

अमृतं विषरूपं च तत्र किं किं न संभवेत् । अवतारस्य देवस्य विचित्रा गतिरुच्यते

amṛtaṃ viṣarūpaṃ ca tatra kiṃ kiṃ na saṃbhavet | avatārasya devasya vicitrā gatirucyate

कियन्तो ह्यवतारा वै कदा कुत्रेति निश्चितुम् । न शक्यते सुरैः सर्वैः सशेषैरपि सर्वदा

kiyanto hyavatārā vai kadā kutreti niścitum | na śakyate suraiḥ sarvaiḥ saśeṣairapi sarvadā

अतस्त्यक्त्वा तु संदेहं कथां शुणु मयेरिताम् । यां श्रुत्वा सर्वधर्मज्ञे मुच्यते पापसंचयात्

atastyaktvā tu saṃdehaṃ kathāṃ śuṇu mayeritām | yāṃ śrutvā sarvadharmajñe mucyate pāpasaṃcayāt

सूर्यवंशोद्भवो राजा दिवोदासोऽभवत्पुरा । वदान्यश्च महामानी मान्यो भूमण्डलेऽखिले

sūryavaṃśodbhavo rājā divodāso'bhavatpurā | vadānyaśca mahāmānī mānyo bhūmaṇḍale'khile

वक्ता बृहस्पतिसमः सर्वज्ञः सर्वदा शिवः । वेदशास्त्रपुराणानां ज्ञानी विज्ञजनप्रियः

vaktā bṛhaspatisamaḥ sarvajñaḥ sarvadā śivaḥ | vedaśāstrapurāṇānāṃ jñānī vijñajanapriyaḥ

कामिनीमोहनतनुर्जितेन्द्रियतया स्थितः । उपकारपरो नित्यं परद्रोहपरांग्मुखः

kāminīmohanatanurjitendriyatayā sthitaḥ | upakāraparo nityaṃ paradrohaparāṃgmukhaḥ

निस्पृहः परवित्तेषु स्थूललक्ष्यः पराक्रमी । तपसा तस्य तुष्टेन ब्रह्मणा राज्यमुत्तमम्

nispṛhaḥ paravitteṣu sthūlalakṣyaḥ parākramī | tapasā tasya tuṣṭena brahmaṇā rājyamuttamam

काश्यां वृष्टिविहीनायां दत्तं लोकोपकारिणा । सर्वदेवबहिष्कारात्सोऽपि जग्राह बुद्धिमान्

kāśyāṃ vṛṣṭivihīnāyāṃ dattaṃ lokopakāriṇā | sarvadevabahiṣkārātso'pi jagrāha buddhimān

स्वयमेवाभवत्सोऽथ रविरिन्द्रो हुताशनः । मरुच्चन्द्रश्च धर्मेण पालयामास तां पुरीम्

svayamevābhavatso'tha ravirindro hutāśanaḥ | maruccandraśca dharmeṇa pālayāmāsa tāṃ purīm

तपसा तस्य संजाता वृष्टिर्लोका इतस्ततः । अविमुक्तं समायाताः प्रशशंसुर्नृपं च तम्

tapasā tasya saṃjātā vṛṣṭirlokā itastataḥ | avimuktaṃ samāyātāḥ praśaśaṃsurnṛpaṃ ca tam

2.44.20

तस्य पत्नी सुशीला सा नाम्ना नाम पतिव्रता । धर्मशीला दानपरा पतिवाक्यपरायणा

tasya patnī suśīlā sā nāmnā nāma pativratā | dharmaśīlā dānaparā pativākyaparāyaṇā

आचारं व्यवहारं वा प्रायश्चित्तमसौ नृपः । पण्डितैः कारयामास राजदण्डं न चाददे

ācāraṃ vyavahāraṃ vā prāyaścittamasau nṛpaḥ | paṇḍitaiḥ kārayāmāsa rājadaṇḍaṃ na cādade

शिवेन मरुतः सर्वे मन्दारगिरिमन्वयुः। नापमृत्युर्न शोको वा नैव दुःखं हि कस्यचित्

śivena marutaḥ sarve mandāragirimanvayuḥ| nāpamṛtyurna śoko vā naiva duḥkhaṃ hi kasyacit

उत्पातास्त्रिविधा नासंस्तस्मिन्राज्य प्रशासति । हाहाकारः शमं यातो नावृष्टिविहितो महान

utpātāstrividhā nāsaṃstasminrājya praśāsati | hāhākāraḥ śamaṃ yāto nāvṛṣṭivihito mahāna

पशुपक्षिमनुष्याणां सस्यानि च बहून्यपि । यदा यत्तं प्राणिमात्रं जातानि वृष्टियोगतः

paśupakṣimanuṣyāṇāṃ sasyāni ca bahūnyapi | yadā yattaṃ prāṇimātraṃ jātāni vṛṣṭiyogataḥ

स्वाहास्वधावषट्काराः सर्व आसन्यथा पुरा । ते च देवाः सुखं प्राप्ता ये प्रार्थयन्नृपं पुरा

svāhāsvadhāvaṣaṭkārāḥ sarva āsanyathā purā | te ca devāḥ sukhaṃ prāptā ye prārthayannṛpaṃ purā

1916

यं तुष्टुवुः सुराः सर्वे ब्रह्मवाक्यप्रणोदिताः । सोऽपि नानास्तुतिं चक्रे देवानां दर्शनाद्भृशम् ॥२६॥ (

yaṃ tuṣṭuvuḥ surāḥ sarve brahmavākyapraṇoditāḥ | so'pi nānāstutiṃ cakre devānāṃ darśanādbhṛśam ||26|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite catuścatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ४५ प्रारंभ – कीर्तिरुवाच । कथं मुने सर्वदेवाः प्रयाता मन्दरं गिरिम । शिवेन च कथं त्यक्ता रम्या वाराणसी पुरी

adhyāya 45 prāraṃbha – kīrtiruvāca | kathaṃ mune sarvadevāḥ prayātā mandaraṃ girima | śivena ca kathaṃ tyaktā ramyā vārāṇasī purī

एतन्मे शंस देवर्षे संशयोऽत्र महान्मुने । मुनिरुवाच । द्वादशाब्दमनावष्टौ नष्टे स्थावरजंगमे

etanme śaṃsa devarṣe saṃśayo'tra mahānmune | muniruvāca | dvādaśābdamanāvaṣṭau naṣṭe sthāvarajaṃgame

स्वाहास्वधावषट्कारविहीने च धरातले । ब्रह्मवाक्यप्रणुन्नैस्तु देवैः संप्राथिर्तो हरः

svāhāsvadhāvaṣaṭkāravihīne ca dharātale | brahmavākyapraṇunnaistu devaiḥ saṃprāthirto haraḥ

महादेव जगन्नाथ करुणालय शंकर। आधास्य मन्दरगिरिं मरीचिस्तु तपस्यति

mahādeva jagannātha karuṇālaya śaṃkara| ādhāsya mandaragiriṃ marīcistu tapasyati

अब्दानामयुतं देव वरं दातुं प्रयाहि तम् । मुनिरुवाच । एवं संप्रार्थितो देवैर्महेशः करुणालयः

abdānāmayutaṃ deva varaṃ dātuṃ prayāhi tam | muniruvāca | evaṃ saṃprārthito devairmaheśaḥ karuṇālayaḥ

सर्वैः सुरगणैः सार्द्धमग्निचन्द्रार्यमादिभिः। वरं दातुं स संप्राप्त मरीचिं तं महामुनिम्

sarvaiḥ suragaṇaiḥ sārddhamagnicandrāryamādibhiḥ| varaṃ dātuṃ sa saṃprāpta marīciṃ taṃ mahāmunim

अस्थिमात्रावशिष्टं च ददर्श स सदाशिवः । तस्मिन्क्षणे नागतश्चेत्स तु प्राणान्समुत्सृजेत्

asthimātrāvaśiṣṭaṃ ca dadarśa sa sadāśivaḥ | tasminkṣaṇe nāgataścetsa tu prāṇānsamutsṛjet

तदुत्कटेन तपसा प्रीतोऽसौ गिरिजापतिः । निजं स्वरूपं दत्त्वा च विमानेन निजं पदम्

tadutkaṭena tapasā prīto'sau girijāpatiḥ | nijaṃ svarūpaṃ dattvā ca vimānena nijaṃ padam

प्रापयामास सहसा गणैर्वादित्रनिस्वनैः । सर्वैर्देवगणैः शम्भुस्तस्थौ गिरिवरे शुभे

prāpayāmāsa sahasā gaṇairvāditranisvanaiḥ | sarvairdevagaṇaiḥ śambhustasthau girivare śubhe

2.45.10

दिवोदासस्य नापश्यत्किंचिद्रन्ध्रं सदाशिवः । देवान्संप्रेषयामास द्रष्टुं तद्रन्ध्रमादृतः

divodāsasya nāpaśyatkiṃcidrandhraṃ sadāśivaḥ | devānsaṃpreṣayāmāsa draṣṭuṃ tadrandhramādṛtaḥ

यो यो देवो याति काशीं तस्य रन्ध्रं न पश्यति । स्वनाम्ना परिसंस्थाप्य लिंगं तत्रैव तस्थिवान्

yo yo devo yāti kāśīṃ tasya randhraṃ na paśyati | svanāmnā parisaṃsthāpya liṃgaṃ tatraiva tasthivān

दिवोदासस्य राज्ये तु सर्वे वर्णाः स्वधर्मिणः । आश्रमस्था द्विजाः सर्वे यथोक्ताचारसंयुताः

divodāsasya rājye tu sarve varṇāḥ svadharmiṇaḥ | āśramasthā dvijāḥ sarve yathoktācārasaṃyutāḥ

गुरुशुश्रुषवः शिष्याः स्त्रिय आसन्पतिव्रताः । धर्मशीला दानपरा व्रतोपवासतत्पराः

guruśuśruṣavaḥ śiṣyāḥ striya āsanpativratāḥ | dharmaśīlā dānaparā vratopavāsatatparāḥ

यतयश्च त्रिषवणा व्रतिनो होममौनिनः । स्नानं सन्ध्यां जपं होमं स्वाध्यायं देवतार्चनम्

yatayaśca triṣavaṇā vratino homamauninaḥ | snānaṃ sandhyāṃ japaṃ homaṃ svādhyāyaṃ devatārcanam

आतिथ्यं वैश्वदेवं च स्वयमेव प्रकुर्वते । गृहस्थाः सर्व एवाष्टौ कर्माणि भक्तितोऽनघाः

ātithyaṃ vaiśvadevaṃ ca svayameva prakurvate | gṛhasthāḥ sarva evāṣṭau karmāṇi bhaktito'naghāḥ

अतो विवर्धते धर्मो वृष्टिश्चानुत्तमाऽभवत् । स्वर्गे देवा मुमुदिरे पितरश्च स्वधाभुजः

ato vivardhate dharmo vṛṣṭiścānuttamā'bhavat | svarge devā mumudire pitaraśca svadhābhujaḥ

न वन्ध्या न च वाऽपुष्पा विधवा वा मृतप्रजा । नावृष्टिर्नातिवृष्टिश्च स्वचक्रं न परं तया

na vandhyā na ca vā'puṣpā vidhavā vā mṛtaprajā | nāvṛṣṭirnātivṛṣṭiśca svacakraṃ na paraṃ tayā

शुकाश्च शलभा नासन्मूषका वा कदाचन । एवं च सर्वसस्यानां निष्पत्तिः समपद्यत

śukāśca śalabhā nāsanmūṣakā vā kadācana | evaṃ ca sarvasasyānāṃ niṣpattiḥ samapadyata

विश्वेश्वरं माधवं च ढुण्ढिं भैरवमेव च। दण्डपाणिं गुहं गंगामदृष्ट्वा वा निमज्ज्य वा

viśveśvaraṃ mādhavaṃ ca ḍhuṇḍhiṃ bhairavameva ca| daṇḍapāṇiṃ guhaṃ gaṃgāmadṛṣṭvā vā nimajjya vā

2.45.20

मणिकर्णीं भवानीं वा यो भुंक्ते दण्ड्य एव सः । इति डिण्डीरवं नित्यमकरोन्नृपसत्तमः

maṇikarṇīṃ bhavānīṃ vā yo bhuṃkte daṇḍya eva saḥ | iti ḍiṇḍīravaṃ nityamakaronnṛpasattamaḥ

न पापलेशस्तत्रासीदेवं नृपवरे स्थिते । विना रन्धं न तद्राज्यं जिघ्रक्षति सदाशिवः

na pāpaleśastatrāsīdevaṃ nṛpavare sthite | vinā randhaṃ na tadrājyaṃ jighrakṣati sadāśivaḥ

वाराणसीवियोगेन परितप्तस्ततोऽभवत् । प्रेषयामास विघ्नाय ततोऽष्टावपि भैरवान्

vārāṇasīviyogena paritaptastato'bhavat | preṣayāmāsa vighnāya tato'ṣṭāvapi bhairavān

उवाच तान्कारयन्तु राज्येऽस्याणीतु किल्बिषम् । आदास्ये तत एतस्मात्काशीराज्यं न संशयः

uvāca tānkārayantu rājye'syāṇītu kilbiṣam | ādāsye tata etasmātkāśīrājyaṃ na saṃśayaḥ

जग्मुस्ते त्वरया भद्रे आज्ञां प्राप्य सदाशिवात् । दृष्ट्वा वाराणसीं ते तु विश्रान्ताः स्नानकर्मणा

jagmuste tvarayā bhadre ājñāṃ prāpya sadāśivāt | dṛṣṭvā vārāṇasīṃ te tu viśrāntāḥ snānakarmaṇā

अदृष्ट्वा तस्य दुरितं काशीवासं प्रचक्रिरे। शिवश्चिन्तापरश्चासीदनागच्छत्सु तेषु तत्

adṛṣṭvā tasya duritaṃ kāśīvāsaṃ pracakrire| śivaścintāparaścāsīdanāgacchatsu teṣu tat

ततोऽप्रेषयदादित्यान्रन्धं द्रष्टुं नृपस्य ह । तेऽपि तत्पुण्यमालोक्य स्थिताः काश्यां मुदान्विता

tato'preṣayadādityānrandhaṃ draṣṭuṃ nṛpasya ha | te'pi tatpuṇyamālokya sthitāḥ kāśyāṃ mudānvitā

न कार्यं च हरस्यापि न त्याज्येयं पुरीति च। ततश्चतुःषष्टिमिता अप्रेषयत योगिनीः

na kāryaṃ ca harasyāpi na tyājyeyaṃ purīti ca| tataścatuḥṣaṣṭimitā apreṣayata yoginīḥ

अणुमात्रमदृष्ट्वैनो दिवोदासस्य ता अपि। स्थिता वाराणसीं प्राप्यं यजन्त्यः शिवमव्ययम्

aṇumātramadṛṣṭvaino divodāsasya tā api| sthitā vārāṇasīṃ prāpyaṃ yajantyaḥ śivamavyayam

ततः संप्रेषयामास दुर्गां दुःखविनाशिनीम् । अदृष्ट्वा तदघं साऽपि तस्थौ ग्रामाद्बहिः किल

tataḥ saṃpreṣayāmāsa durgāṃ duḥkhavināśinīm | adṛṣṭvā tadaghaṃ sā'pi tasthau grāmādbahiḥ kila

2.45.30

ध्यानेनातोषयद्देवं सर्वकामैश्च मानवान् । दिक्पालानथ शम्भुश्च प्रेषयामास सत्वरम्

dhyānenātoṣayaddevaṃ sarvakāmaiśca mānavān | dikpālānatha śambhuśca preṣayāmāsa satvaram

गता वाराणसीं ते तु नेक्षेरंस्तदघं लघु । स्वस्वनाम्ना प्रतिष्ठाप्य लिंगानि न्यवसन्मुदा

gatā vārāṇasīṃ te tu nekṣeraṃstadaghaṃ laghu | svasvanāmnā pratiṣṭhāpya liṃgāni nyavasanmudā

ऋषयः प्रेषितः पश्चादुत्सुकेन शिवेन ह । गतास्ते त्वरया ह्रष्टाः शिवेनापि प्रणोदिताः

ṛṣayaḥ preṣitaḥ paścādutsukena śivena ha | gatāste tvarayā hraṣṭāḥ śivenāpi praṇoditāḥ

गत्वा तीर्थविधिं कृत्वा स्थित्वा वाराणसीमनु । आशीर्वादाय गच्छन्तः पश्यन्तस्तस्य चेष्टितम्

gatvā tīrthavidhiṃ kṛtvā sthitvā vārāṇasīmanu | āśīrvādāya gacchantaḥ paśyantastasya ceṣṭitam

भक्त्या तान्पूजयामास सर्वान्स धनवस्त्रकैः । नान्वगृह्णंस्तद्धनं ते नैनोऽपि ददृशुर्लघु

bhaktyā tānpūjayāmāsa sarvānsa dhanavastrakaiḥ | nānvagṛhṇaṃstaddhanaṃ te naino'pi dadṛśurlaghu

स्वस्वनाम्ना परिस्थाप्य तेपुस्ते परमं तपः । ततः सर्वेऽमरास्तेन प्रेषिताः कार्यसिद्धये

svasvanāmnā paristhāpya tepuste paramaṃ tapaḥ | tataḥ sarve'marāstena preṣitāḥ kāryasiddhaye

तेऽपि नो ददृशुस्तस्य दुष्कर्मं धर्मचारिणः । नायाति कोऽपि काश्यास्तु यो यः संप्रेष्यते मया

te'pi no dadṛśustasya duṣkarmaṃ dharmacāriṇaḥ | nāyāti ko'pi kāśyāstu yo yaḥ saṃpreṣyate mayā

ततश्चिन्तापरो रुद्रो निश्चयं नाध्यगच्छत । मनसा चिन्तयामास कदा द्रक्ष्ये च तां पुरीम्

tataścintāparo rudro niścayaṃ nādhyagacchata | manasā cintayāmāsa kadā drakṣye ca tāṃ purīm

दिवोदासस्य राज्ये च यदा पापं भविष्यति । तदैव प्राप्या काशी च नान्यथा च मया क्वचित्

divodāsasya rājye ca yadā pāpaṃ bhaviṣyati | tadaiva prāpyā kāśī ca nānyathā ca mayā kvacit

1955

विना ढुण्ढिं माधवं च सर्वे देवा निरर्थकाः। नायान्ति च स्थितास्तत्र काश्यां ध्यानपरायणाः ॥३९॥ (

vinā ḍhuṇḍhiṃ mādhavaṃ ca sarve devā nirarthakāḥ| nāyānti ca sthitāstatra kāśyāṃ dhyānaparāyaṇāḥ ||39|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते दिवोदासोपाख्याने पंचचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite divodāsopākhyāne paṃcacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०४६-०५०

अध्याय ४६ प्रारंभ :- मुनिरुवाच । अविमुक्तवियोगेन परितप्तः शिवस्तदा । सर्वार्थवशगं ढुण्ढिं नत्वा प्रार्थयदातुरः

adhyāya 46 prāraṃbha :- muniruvāca | avimuktaviyogena paritaptaḥ śivastadā | sarvārthavaśagaṃ ḍhuṇḍhiṃ natvā prārthayadāturaḥ

शिव उवाच । पंचानामपि भूतानां कारणानां च कारणम् । चिदानन्दघनो विश्वध्येयो वेदान्तगोचरः

śiva uvāca | paṃcānāmapi bhūtānāṃ kāraṇānāṃ ca kāraṇam | cidānandaghano viśvadhyeyo vedāntagocaraḥ

प्रधानं पुरुषश्चासि गुणत्रयविभागकृत् । विश्वव्यापी विश्वनिधिर्विश्वरक्षणतत्परः

pradhānaṃ puruṣaścāsi guṇatrayavibhāgakṛt | viśvavyāpī viśvanidhirviśvarakṣaṇatatparaḥ

नानावतारकृच्चासि भूभारहरणोद्यतः । देवानां पालने शक्तो दैत्यानां निधने तथा

nānāvatārakṛccāsi bhūbhāraharaṇodyataḥ | devānāṃ pālane śakto daityānāṃ nidhane tathā

द्विजानां चैव धर्माणामार्तानां शरणैषिणाम् । स्वेच्छया पत्यतां याते त्वयि ब्रह्मस्वरूपिणि

dvijānāṃ caiva dharmāṇāmārtānāṃ śaraṇaiṣiṇām | svecchayā patyatāṃ yāte tvayi brahmasvarūpiṇi

कमन्यं षं शरणं यामि काशीविरहदुःखितः । ढुण्ढिरुवाच । अन्यानेव प्रेषयसि सर्वविद्याविशारदान्

kamanyaṃ ṣaṃ śaraṇaṃ yāmi kāśīvirahaduḥkhitaḥ | ḍhuṇḍhiruvāca | anyāneva preṣayasi sarvavidyāviśāradān

सर्वदर्शी कियर्थं त्वं मोहमेषि सदाशिव । शिव उवाच । इदानीमेव गच्छ त्वमविमुक्तं गजानन

sarvadarśī kiyarthaṃ tvaṃ mohameṣi sadāśiva | śiva uvāca | idānīmeva gaccha tvamavimuktaṃ gajānana

दिवोदासस्य विघ्नार्थं मम कार्यार्थसिद्धये । मायया मोहय जनं पुण्यं येनास्य हीयते

divodāsasya vighnārthaṃ mama kāryārthasiddhaye | māyayā mohaya janaṃ puṇyaṃ yenāsya hīyate

ढुण्ढिरुवाच । यामि शीघ्रं महादेव न चिन्तां कर्तुमर्हसि । साधयिष्ये तव हितं दर्शयिष्ये निजां पुरीम्

ḍhuṇḍhiruvāca | yāmi śīghraṃ mahādeva na cintāṃ kartumarhasi | sādhayiṣye tava hitaṃ darśayiṣye nijāṃ purīm

2.46.10

बहिष्कृत्य दिवोदासं जनपापविभागिनम् । मुनिरुवाच । इत्युक्त्वा शिवमानम्य पार्वतीं च षडाननम्

bahiṣkṛtya divodāsaṃ janapāpavibhāginam | muniruvāca | ityuktvā śivamānamya pārvatīṃ ca ṣaḍānanam

प्रदक्षिणीकृत्य तथा नारदे गुरुमेव च । प्रस्थितोऽखिलविद्यानां कलानां च निधिर्विभुः

pradakṣiṇīkṛtya tathā nārade gurumeva ca | prasthito'khilavidyānāṃ kalānāṃ ca nidhirvibhuḥ

प्राप वाराणसीं पुण्यां पुण्यमवास्य दृष्टवान् । ज्योतिर्विदभवत्सद्यस्तस्य पापमलक्ष्य सः

prāpa vārāṇasīṃ puṇyāṃ puṇyamavāsya dṛṣṭavān | jyotirvidabhavatsadyastasya pāpamalakṣya saḥ

रुक्मकान्तिर्दिव्यदेहो मुक्तामालाविभूषितः । कटिसूत्रं च नाभौ तु महारत्नविभूषितम्

rukmakāntirdivyadeho muktāmālāvibhūṣitaḥ | kaṭisūtraṃ ca nābhau tu mahāratnavibhūṣitam

पीतवस्त्रपरीधानो दिव्यगन्धानुलेपनः । कामातिसुन्दरतनुः कामिनीजनमोहनः

pītavastraparīdhāno divyagandhānulepanaḥ | kāmātisundaratanuḥ kāminījanamohanaḥ

पतिव्रताश्च या नार्यश्चकमुस्ता अपि द्विजम् । मनसा चिन्तितं प्रश्नं वदति स्माखिलं तु सः

pativratāśca yā nāryaścakamustā api dvijam | manasā cintitaṃ praśnaṃ vadati smākhilaṃ tu saḥ

अतः पतिव्रता नार्यः प्रश्नं प्रष्टुं तमन्वयुः । विहाय बालकान्भर्तृन्भ्रातृनन्यान्सुहृज्जनान् । स्वप्नान्वदति लोकानां स्वमायादर्शितानसौ

ataḥ pativratā nāryaḥ praśnaṃ praṣṭuṃ tamanvayuḥ | vihāya bālakānbhartṛnbhrātṛnanyānsuhṛjjanān | svapnānvadati lokānāṃ svamāyādarśitānasau

सेवतां सर्वलोकानां ददाति सुबहून्वरान् । तद्वरस्य प्रभावेण दुष्टः कुष्टो विनश्यति

sevatāṃ sarvalokānāṃ dadāti subahūnvarān | tadvarasya prabhāveṇa duṣṭaḥ kuṣṭo vinaśyati

पुत्रिण्यः सर्ववन्ध्याश्च जातास्तद्वरदानतः । हस्तं दृष्ट्वा महाभाग्यं कर्माणि कथयत्यसौ

putriṇyaḥ sarvavandhyāśca jātāstadvaradānataḥ | hastaṃ dṛṣṭvā mahābhāgyaṃ karmāṇi kathayatyasau

2.46.20

यद्यद्येन च संभुक्त भोक्ष्यमाणं च तत्क्षणात्

yadyadyena ca saṃbhukta bhokṣyamāṇaṃ ca tatkṣaṇāt

विस्मितो नगरे लोकः सर्व आसीन्मुदान्वितः । नेदृशो ब्राह्मणोऽदर्शि सर्ववेत्ता गुणाकरः

vismito nagare lokaḥ sarva āsīnmudānvitaḥ | nedṛśo brāhmaṇo'darśi sarvavettā guṇākaraḥ

न भूतो न भविष्यो वा इति लोका वदन्त्यमुम् । पूजयन्ति धनै रत्नैर्ज्ञात्वा प्रत्ययमस्य ते

na bhūto na bhaviṣyo vā iti lokā vadantyamum | pūjayanti dhanai ratnairjñātvā pratyayamasya te

हस्ते धृतानि वस्तूनि कथयत्येव तत्क्षणात् । दरिद्रस्याप्रयत्नस्य प्रष्टुं यातस्य वेत्त्यसौ

haste dhṛtāni vastūni kathayatyeva tatkṣaṇāt | daridrasyāprayatnasya praṣṭuṃ yātasya vettyasau

अभिप्रायं स्वयं तस्य ब्रूते त्रिदिनमन्तरा । भविष्यसि धनाढयस्त्वं तथैवासौ भवत्यपि

abhiprāyaṃ svayaṃ tasya brūte tridinamantarā | bhaviṣyasi dhanāḍhayastvaṃ tathaivāsau bhavatyapi

गतं नष्टं कथयति यथा यत्तत्तथा भवेत् । एवमाचक्षतस्तस्य ढुण्ढेर्विप्रस्वरूपिणः

gataṃ naṣṭaṃ kathayati yathā yattattathā bhavet | evamācakṣatastasya ḍhuṇḍherviprasvarūpiṇaḥ

द्वित्रिमासैर्गता वार्ता राजकर्णे जनेरिता। जना ऊचुः ॥ राजपत्न्योऽपि याश्चान्याः पातिव्रत्यपरायणाः

dvitrimāsairgatā vārtā rājakarṇe janeritā| janā ūcuḥ || rājapatnyo'pi yāścānyāḥ pātivratyaparāyaṇāḥ

एतावत्कालपर्यन्तं नो भजन्नन्यदेवताः । विना पतिं गतास्तास्तु विनाज्ञां तं निरीक्षितुम्

etāvatkālaparyantaṃ no bhajannanyadevatāḥ | vinā patiṃ gatāstāstu vinājñāṃ taṃ nirīkṣitum

नो भविष्यति पुत्रो वा कन्या वेति विचारितुम् । सखीभिस्तु निषिद्धास्ता ढुण्ढिरत्रागमिष्यति

no bhaviṣyati putro vā kanyā veti vicāritum | sakhībhistu niṣiddhāstā ḍhuṇḍhiratrāgamiṣyati

आकार्यं तु ततस्तास्तु रहस्येतमुपानयन् । उपवेश्यासने रम्ये राजपत्न्यः प्रपूजिरे

ākāryaṃ tu tatastāstu rahasyetamupānayan | upaveśyāsane ramye rājapatnyaḥ prapūjire

2.46.30

प्रक्षाल्य चरणद्वन्द्वं तद्दर्शनसुविह्वलाः । कस्तुरीचन्दनं तस्य शरीरे पर्यमर्दयन्

prakṣālya caraṇadvandvaṃ taddarśanasuvihvalāḥ | kasturīcandanaṃ tasya śarīre paryamardayan

निकटे तस्य काचित्तु भूत्वाऽदाद्वीटिकाः स्वयम् । पप्रच्छुर्बहुप्रश्नास्तं सर्वां एवाब्रवीच्च सः

nikaṭe tasya kācittu bhūtvā'dādvīṭikāḥ svayam | papracchurbahupraśnāstaṃ sarvāṃ evābravīcca saḥ

प्रत्यये तु समुत्पन्ने सर्वास्तास्तु विसिस्मिरे । एवं ताः प्रत्यहं तस्य दर्शनं पूजनं स्वयम्

pratyaye tu samutpanne sarvāstāstu visismire | evaṃ tāḥ pratyahaṃ tasya darśanaṃ pūjanaṃ svayam

त्यक्त्वा ता गृहकार्याणि चक्रुत्सर्वास्तु तत्पराः । नैतादृशो दृष्टपूर्वो भूतभव्यभविष्यवित्

tyaktvā tā gṛhakāryāṇi cakrutsarvāstu tatparāḥ | naitādṛśo dṛṣṭapūrvo bhūtabhavyabhaviṣyavit

इत्यब्रुवन्स्तुवन्त्यस्तं सर्वज्योतिर्विदुत्तमम् । उत्थिते राज्ञि ताः शीघ्रं विससर्जुः क्षणादमुम्

ityabruvanstuvantyastaṃ sarvajyotirviduttamam | utthite rājñi tāḥ śīghraṃ visasarjuḥ kṣaṇādamum

पतिभावं परित्यज्य तमेवाचिन्तयन्सदा । दिवोदासोऽपि तं ज्ञात्वा समाकार्य ननाम च

patibhāvaṃ parityajya tamevācintayansadā | divodāso'pi taṃ jñātvā samākārya nanāma ca

स्वासने तं परिस्थाप्य पुपूजे विष्टरादिभिः । गामर्घ्यं च धनं वस्त्रमर्पयामास सादरम्

svāsane taṃ paristhāpya pupūje viṣṭarādibhiḥ | gāmarghyaṃ ca dhanaṃ vastramarpayāmāsa sādaram

यद्यत्तं परिपप्रच्छ तत्सर्वं स मुदाऽब्रवीत् । विस्मृत्य निजदेवं स तमेवाचिन्तयन्नृपः

yadyattaṃ paripapraccha tatsarvaṃ sa mudā'bravīt | vismṛtya nijadevaṃ sa tamevācintayannṛpaḥ

रहस्ये परिपप्रच्छ प्रश्नान्नानाविधान्बहून् । प्रत्यये तु समुत्पन्ने प्रार्थयामास सादरम्

rahasye paripapraccha praśnānnānāvidhānbahūn | pratyaye tu samutpanne prārthayāmāsa sādaram

ग्रामान्धान्यं धनं दास्ये तिष्ठात्र निकटे मम । चमत्कारा बहुविधा दृष्टा यस्मान्मया त्वयि

grāmāndhānyaṃ dhanaṃ dāsye tiṣṭhātra nikaṭe mama | camatkārā bahuvidhā dṛṣṭā yasmānmayā tvayi

2.46.40

ततो जगाद ढुण्ढिस्तं प्रपञ्चरहितो नृपम्। स्त्रीपुत्रकन्यागारादि त्यक्वाय वाराणसीमगाम्

tato jagāda ḍhuṇḍhistaṃ prapañcarahito nṛpam| strīputrakanyāgārādi tyakvāya vārāṇasīmagām

न ग्रामा न धनं धान्यं रोचते मेऽस्पृहस्य ते । एकं वदामि ते वाक्यं हृदि तत्कर्तुमर्हसि

na grāmā na dhanaṃ dhānyaṃ rocate me'spṛhasya te | ekaṃ vadāmi te vākyaṃ hṛdi tatkartumarhasi

इतः सप्तदशे राजन्दिने कोऽपि परः पुमान् । आगत्य स वदेद्यत्तत्कर्तव्यमविचारतः

itaḥ saptadaśe rājandine ko'pi paraḥ pumān | āgatya sa vadedyattatkartavyamavicārataḥ

1998

हितं ते परमं राजन्भविष्यति न संशयः । एतावता मया लब्धा ग्रामा धान्यं धनानि च ॥४३॥ (

hitaṃ te paramaṃ rājanbhaviṣyati na saṃśayaḥ | etāvatā mayā labdhā grāmā dhānyaṃ dhanāni ca ||43|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे बालचरिते षट्चत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite ṣaṭcatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ४७ प्रारंभ :- राजोवाच । अवश्यं मुनिशार्दूल करिष्ये वचनं तव । करवाण्यन्यथा चेन्मे शपथोऽस्ति हरस्य ह

adhyāya 47 prāraṃbha :- rājovāca | avaśyaṃ muniśārdūla kariṣye vacanaṃ tava | karavāṇyanyathā cenme śapatho'sti harasya ha

गृत्समद उवाच । एवं तेन सर्व जनाः काशिस्थाः स्ववशीकृताः । त्यक्त्वा सर्वाणि कर्माणि तमेव परिसेविरे

gṛtsamada uvāca | evaṃ tena sarva janāḥ kāśisthāḥ svavaśīkṛtāḥ | tyaktvā sarvāṇi karmāṇi tameva parisevire

भूतं भव्यं विप्रकृष्टं भविष्यं च विवृण्वता । ततो विष्णुर्बौद्धरूपी पंचक्रोशाद्बहिः स्थितः

bhūtaṃ bhavyaṃ viprakṛṣṭaṃ bhaviṣyaṃ ca vivṛṇvatā | tato viṣṇurbauddharūpī paṃcakrośādbahiḥ sthitaḥ

आगत्य मायया मोहं जनयन्सर्वदेहिनाम् । श्रुतिस्मृतिविरुद्धं सोऽपाठीद्धर्मवृषं द्विषन्

āgatya māyayā mohaṃ janayansarvadehinām | śrutismṛtiviruddhaṃ so'pāṭhīddharmavṛṣaṃ dviṣan

सोऽपि स्ववचनात्सर्वान्वशं चक्रे महाजनान् । साकारभजनं सर्वं दूषयामास सादरम्

so'pi svavacanātsarvānvaśaṃ cakre mahājanān | sākārabhajanaṃ sarvaṃ dūṣayāmāsa sādaram

किमर्थं पार्थिवीं मूर्तिरर्च्यते तैजसीरपि । सर्वो जनो मूढमनाः परात्मनि हृदि स्थिते

kimarthaṃ pārthivīṃ mūrtirarcyate taijasīrapi | sarvo jano mūḍhamanāḥ parātmani hṛdi sthite

वृक्षाणां जीवतां छेदः पशूनामपि हिंसनम् । कुरुते स्वस्य वित्तानि परस्मै यः प्रयच्छति

vṛkṣāṇāṃ jīvatāṃ chedaḥ paśūnāmapi hiṃsanam | kurute svasya vittāni parasmai yaḥ prayacchati

नष्टे देहे तु भूतानि लीयन्ते पंचपंचसु । स्वयमेव हि भोक्तव्यं पक्वान्नं सघृतं मुदा

naṣṭe dehe tu bhūtāni līyante paṃcapaṃcasu | svayameva hi bhoktavyaṃ pakvānnaṃ saghṛtaṃ mudā

देहात्मा परिपूज्योऽसौ नानाभोगैर्यथासुखम् । ततः सर्वे जनाः स्वं स्वं मार्गं मुक्त्वा तथाऽभवन्

dehātmā paripūjyo'sau nānābhogairyathāsukham | tataḥ sarve janāḥ svaṃ svaṃ mārgaṃ muktvā tathā'bhavan

2.47.10

ब्राह्मणानपि संत्यज्य ब्रुभुजुर्भोगमुत्तमम् । तत्पत्नी कमला नाम पूरयन्ती मनोरथान्

brāhmaṇānapi saṃtyajya brubhujurbhogamuttamam | tatpatnī kamalā nāma pūrayantī manorathān

स्थिता वाराणसीवासिर्स्त्रियः सर्वा व्यमोहयत् । बोधयामास यत्नेन दुष्टमार्गं दिनेदिने

sthitā vārāṇasīvāsirstriyaḥ sarvā vyamohayat | bodhayāmāsa yatnena duṣṭamārgaṃ dinedine

भिद्यन्ते बुद्धयस्तेषां पुरग्रामनिवासिनाम्। स्वदेहे भर्तृदेहे योऽन्यस्य देहे स एव तु

bhidyante buddhayasteṣāṃ puragrāmanivāsinām| svadehe bhartṛdehe yo'nyasya dehe sa eva tu

न भिद्यते पुमान्यद्वन्मुखनासाकरादिभिः । तथात्मा नैव भिद्येत देहैरेतैश्चतुविधैः । एवं प्रलोभिताः कान्ताः पुंसोऽन्यानपि भेजिरे

na bhidyate pumānyadvanmukhanāsākarādibhiḥ | tathātmā naiva bhidyeta dehairetaiścatuvidhaiḥ | evaṃ pralobhitāḥ kāntāḥ puṃso'nyānapi bhejire

ब्राह्मणा अग्निहोत्रेषु यज्ञेषु शिथिलादराः । व्रते दाने च होमे च देवब्राह्मणपूजने

brāhmaṇā agnihotreṣu yajñeṣu śithilādarāḥ | vrate dāne ca home ca devabrāhmaṇapūjane

पशूनां यज्ञियानां च छेदने संशयं दधुः । परस्परं गृहे जन्तोर्बुभजुर्भोगमुत्तमम्

paśūnāṃ yajñiyānāṃ ca chedane saṃśayaṃ dadhuḥ | parasparaṃ gṛhe jantorbubhajurbhogamuttamam

स्वयमेव बुभुजिरे श्राद्धानि च व्रतानि च । एवं च धर्मलोपोऽभूदेनसो वृद्धिरेव च

svayameva bubhujire śrāddhāni ca vratāni ca | evaṃ ca dharmalopo'bhūdenaso vṛddhireva ca

ततो बौद्धो जगामाशु दिवोदासस्य मन्दिरम्। पूजितः परया भक्त्या स तेन स्वासने शुभे

tato bauddho jagāmāśu divodāsasya mandiram| pūjitaḥ parayā bhaktyā sa tena svāsane śubhe

तत ऊचे दिवोदासं वाक्यं वाक्यविशारदः । बौद्ध उवाच । शृणु राजन्हितं वच्मि श्रुत्वा तत्कुरु सादरम्

tata ūce divodāsaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ | bauddha uvāca | śṛṇu rājanhitaṃ vacmi śrutvā tatkuru sādaram

इयं वाराणसी शूलभृता निर्मायि तेजसा । प्रलयेऽपि त्रिशूलाग्ने ध्रियते सर्वजन्तुभिः

iyaṃ vārāṇasī śūlabhṛtā nirmāyi tejasā | pralaye'pi triśūlāgne dhriyate sarvajantubhiḥ

2.47.20

पुण्यवद्भिरिह स्थेयं मृतौ मोक्षमभीप्सुभिः । पापात्मानो भैरवेण क्रियन्ते बहिरेव च

puṇyavadbhiriha stheyaṃ mṛtau mokṣamabhīpsubhiḥ | pāpātmāno bhairaveṇa kriyante bahireva ca

रक्षणं पुण्यकर्तॄणां क्रियते तेन तेन च । तव पुण्यं स्थितं यावत्तावदत्र स्थितो भवान्

rakṣaṇaṃ puṇyakartṝṇāṃ kriyate tena tena ca | tava puṇyaṃ sthitaṃ yāvattāvadatra sthito bhavān

काश्यां राज्यं प्रकुर्वाण इदानीं न तथा भवान् । पापं च संप्रवृत्तं ते राज्ये नरककृन्नृप

kāśyāṃ rājyaṃ prakurvāṇa idānīṃ na tathā bhavān | pāpaṃ ca saṃpravṛttaṃ te rājye narakakṛnnṛpa

नृप उवाच । सम्यगुक्ते त्वया मह्यं करिष्ये वचनं तव । ज्योतिर्विदा ढुण्ढिना च प्रोक्तं तत्सत्यमेव तत्

nṛpa uvāca | samyagukte tvayā mahyaṃ kariṣye vacanaṃ tava | jyotirvidā ḍhuṇḍhinā ca proktaṃ tatsatyameva tat

वद मे त्वं च कश्चासि मद्धितार्थमिहागतः । यदि वेत्तुं मया शक्यं तत्त्वं ते पुरुषोत्तम

vada me tvaṃ ca kaścāsi maddhitārthamihāgataḥ | yadi vettuṃ mayā śakyaṃ tattvaṃ te puruṣottama

क उवाच । ततः स करुणाविष्टो दर्शयामास तं नृपम् । निजं चतुर्भुजं रूपं शंखचक्रगदाधरम्

ka uvāca | tataḥ sa karuṇāviṣṭo darśayāmāsa taṃ nṛpam | nijaṃ caturbhujaṃ rūpaṃ śaṃkhacakragadādharam

समष्टिव्यष्टिरूपेण चिद्रूपं च प्रदर्शितम्। ततो नृपो नमस्कृत्य पुपूज परया मुदा

samaṣṭivyaṣṭirūpeṇa cidrūpaṃ ca pradarśitam| tato nṛpo namaskṛtya pupūja parayā mudā

ननर्त परया भक्त्या तद्दर्शनमहोत्सवः। धन्योऽहमिति त प्राह पितृभ्यां सहितोऽनघ

nanarta parayā bhaktyā taddarśanamahotsavaḥ| dhanyo'hamiti ta prāha pitṛbhyāṃ sahito'nagha

पूर्वं राज्यं परित्यज्य तपस्तप्तं मया बहु । ब्रह्मणेदं बलान्मह्यं दत्तं राज्यमनुत्तमम्

pūrvaṃ rājyaṃ parityajya tapastaptaṃ mayā bahu | brahmaṇedaṃ balānmahyaṃ dattaṃ rājyamanuttamam

त्वद्दर्शनाज्जन्ममृती गते मे नात्र संशयः । इदमेव परं याचे त्वमहं शरणं गतः

tvaddarśanājjanmamṛtī gate me nātra saṃśayaḥ | idameva paraṃ yāce tvamahaṃ śaraṇaṃ gataḥ

2.47.30

मुनिरुवाच । इत्युक्तः परमात्माऽसौ प्रोक्तवान्नृपसत्तमम्। विश्वेश्वर प्रसादाच्च तवापि राजसत्तम

muniruvāca | ityuktaḥ paramātmā'sau proktavānnṛpasattamam| viśveśvara prasādācca tavāpi rājasattama

भविता परमा मुक्तिस्त्यक्त्वा राज्यं सुखी भव। भैरवो दण्डपाणिश्च बहिः कुर्यादतोऽन्यथा

bhavitā paramā muktistyaktvā rājyaṃ sukhī bhava| bhairavo daṇḍapāṇiśca bahiḥ kuryādato'nyathā

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं चिन्तां परमिकां ययौ । ध्यात्वा विचार्य तद्धेतुं बुबोध सर्वमेव सः

evamākarṇya tadvākyaṃ cintāṃ paramikāṃ yayau | dhyātvā vicārya taddhetuṃ bubodha sarvameva saḥ

ज्योतिर्विदं गणेशं च बौद्धं मायाविनं हरिम् । प्रणम्य शिरसा भक्त्या कोऽसीति निजगाद तम्

jyotirvidaṃ gaṇeśaṃ ca bauddhaṃ māyāvinaṃ harim | praṇamya śirasā bhaktyā ko'sīti nijagāda tam

सोऽपि बुद्ध्वा महाविष्णुर्निजं रूपं समास्थितः । चतुर्भुजं शंकचक्रगदापद्मधरं विभुम्

so'pi buddhvā mahāviṣṇurnijaṃ rūpaṃ samāsthitaḥ | caturbhujaṃ śaṃkacakragadāpadmadharaṃ vibhum

पीताम्बरसमायुक्तं सर्वलोकाश्रयं परम् । उवाच तं नृपः पूज्य धन्योऽहं मम पूर्वजाः

pītāmbarasamāyuktaṃ sarvalokāśrayaṃ param | uvāca taṃ nṛpaḥ pūjya dhanyo'haṃ mama pūrvajāḥ

यन्मोक्षदं पदयुगं दृष्टं पुण्यप्रभावतः । देहि मे परमां मुक्तिं मुद्रामेतां गृहाण च

yanmokṣadaṃ padayugaṃ dṛṣṭaṃ puṇyaprabhāvataḥ | dehi me paramāṃ muktiṃ mudrāmetāṃ gṛhāṇa ca

बलाद्दत्तं ब्रह्मणा मे शास्तु राज्यं शिवो निजम् । ततो जगाद तं विष्णुः शिवो मुक्तिं प्रदास्यति

balāddattaṃ brahmaṇā me śāstu rājyaṃ śivo nijam | tato jagāda taṃ viṣṇuḥ śivo muktiṃ pradāsyati

क उवाच । एवमुक्त्वा दिवोदासं महायोगेश्वरो हरिः । अन्तर्हितः पुनर्यायाद्बौद्धरूपी निजाश्रमम्

ka uvāca | evamuktvā divodāsaṃ mahāyogeśvaro hariḥ | antarhitaḥ punaryāyādbauddharūpī nijāśramam

प्रेषयामास दूतं स शिवागमनहेतवे । दिवोदासस्य राज्ये मे धर्मवृद्धिः कृता बहु

preṣayāmāsa dūtaṃ sa śivāgamanahetave | divodāsasya rājye me dharmavṛddhiḥ kṛtā bahu

2.47.40

ज्योतिर्विदा गणेशेन त्यक्तं राज्यं नृपेण ते । शीघ्रमायाहि विश्वेश निजां वाराणसीं पुरीम्

jyotirvidā gaṇeśena tyaktaṃ rājyaṃ nṛpeṇa te | śīghramāyāhi viśveśa nijāṃ vārāṇasīṃ purīm

ततो राजा राजचिह्नं त्यक्त्वा तेपे परन्तपः । प्रासादे परमे स्थाप्य शिवलिगं सुविश्रुतम्

tato rājā rājacihnaṃ tyaktvā tepe parantapaḥ | prāsāde parame sthāpya śivaligaṃ suviśrutam

2040

स्वनाम्ना मोक्षदं पुंसां सकामानां तु कामदम् । प्रतीक्षन्दर्शनं तस्य शंकरस्यार्थदायिनः ॥४२॥ (

svanāmnā mokṣadaṃ puṃsāṃ sakāmānāṃ tu kāmadam | pratīkṣandarśanaṃ tasya śaṃkarasyārthadāyinaḥ ||42|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe saptacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ४८ प्रारंभ :- मुनिरुवाच । त्यक्तं राज्यमिति ज्ञात्वा निजं रूपं समाश्रितः। अवसत्सर्वलोकानां ढुण्ढिस्तत्रार्थदायकः

adhyāya 48 prāraṃbha :- muniruvāca | tyaktaṃ rājyamiti jñātvā nijaṃ rūpaṃ samāśritaḥ| avasatsarvalokānāṃ ḍhuṇḍhistatrārthadāyakaḥ

दूतं च प्रेषयामास शीघमागम्यतामिति । शंकराय महाबुद्धिस्ततः स हर्षनिर्भरः

dūtaṃ ca preṣayāmāsa śīghamāgamyatāmiti | śaṃkarāya mahābuddhistataḥ sa harṣanirbharaḥ

आरुह्य वृषभं देवो ययौ वाराणसीं पुरीम् । दिव्यवादित्रनिर्घोषैः स्वगणैः परिवारितः

āruhya vṛṣabhaṃ devo yayau vārāṇasīṃ purīm | divyavāditranirghoṣaiḥ svagaṇaiḥ parivāritaḥ

जैगीषव्यं निराहारं वल्मीकमिव संस्थितम् । अनुगृहय ययौ दुण्ढिं प्रणम्य च उवाच तम्

jaigīṣavyaṃ nirāhāraṃ valmīkamiva saṃsthitam | anugṛhaya yayau duṇḍhiṃ praṇamya ca uvāca tam

शिव उवाच । त्वमेव विश्वेश्वर विश्वरूप विश्वं सृजस्यत्सि हि पासि देव । शुभाशुभं कर्म निरिक्ष्य तस्य ददासि भोगं विविधं गणेश

śiva uvāca | tvameva viśveśvara viśvarūpa viśvaṃ sṛjasyatsi hi pāsi deva | śubhāśubhaṃ karma nirikṣya tasya dadāsi bhogaṃ vividhaṃ gaṇeśa

ब्रह्मापि सृष्टिं कुरुतेंगितात्ते तद्रक्षणं चैव हरिस्थताऽहम् । संहारकारीह चराचरस्य विभागकृत्यं हि गुणत्रयस्य

brahmāpi sṛṣṭiṃ kuruteṃgitātte tadrakṣaṇaṃ caiva haristhatā'ham | saṃhārakārīha carācarasya vibhāgakṛtyaṃ hi guṇatrayasya

तव प्रसादाद्धरिरब्जजोऽपि शिवश्च शक्तो निजकर्मसिद्ध्यै । त्वया विना वेदविधिर्वृथा स्यात्त्वदीयशक्त्या सुरशत्रुनाशः

tava prasādāddharirabjajo'pi śivaśca śakto nijakarmasiddhyai | tvayā vinā vedavidhirvṛthā syāttvadīyaśaktyā suraśatrunāśaḥ

अनन्तशक्तिः प्रकृतिः पुरा त्वां समर्च्य दुष्टं महिषं जघान । यच्छ्वासनिर्धूतनगप्रपातभीतं जगत्कृत्स्नमिदं ररक्ष

anantaśaktiḥ prakṛtiḥ purā tvāṃ samarcya duṣṭaṃ mahiṣaṃ jaghāna | yacchvāsanirdhūtanagaprapātabhītaṃ jagatkṛtsnamidaṃ rarakṣa

त्वमप्रमेयोऽखिललोकसाक्षी त्वमव्ययः कारणकारणं च । वेदा विकुण्ठास्त्वयि सर्व एव शेषो धराभृत्तव भक्तितोहि

tvamaprameyo'khilalokasākṣī tvamavyayaḥ kāraṇakāraṇaṃ ca | vedā vikuṇṭhāstvayi sarva eva śeṣo dharābhṛttava bhaktitohi

2.48.10

त्वामेव नत्वा परिपूजयन्तः सन्तो यजन्ते मनसा स्मरन्तः । त्वय्येव भक्तिं परिकल्पयन्तो मुक्तिं भजन्ते परिवृत्तिहीना

tvāmeva natvā paripūjayantaḥ santo yajante manasā smarantaḥ | tvayyeva bhaktiṃ parikalpayanto muktiṃ bhajante parivṛttihīnā

अपेकरूपांघ्रिविलोचन त्वमनेकशीर्षश्रुतिबाहुजिह्वः। अनन्तविज्ञानघनो ह्यनेकब्रह्माण्डहेतुः परमप्रकाशः

apekarūpāṃghrivilocana tvamanekaśīrṣaśrutibāhujihvaḥ| anantavijñānaghano hyanekabrahmāṇḍahetuḥ paramaprakāśaḥ

तव प्रसादादविमुक्तमेतद्दृष्टं चिराद्यत्नवताऽखिलेश । मुनिरुवाच । एवं स्तुत्वा पूज्य प्रार्थयामास शंकरः

tava prasādādavimuktametaddṛṣṭaṃ cirādyatnavatā'khileśa | muniruvāca | evaṃ stutvā pūjya prārthayāmāsa śaṃkaraḥ

गतं विरहदुःख मे प्राप्य वाराणसीं पुरीम् । इदानीं सर्वदा रक्ष मद्भक्तांश्च पुरीमिमाम् पुनः

gataṃ virahaduḥkha me prāpya vārāṇasīṃ purīm | idānīṃ sarvadā rakṣa madbhaktāṃśca purīmimām punaḥ

विना प्रसादं ते न स्यात्काशीवासः कदाचन । दण्डपाणेर्भैरवस्य तेऽपि यस्य कृपा भवेत्

vinā prasādaṃ te na syātkāśīvāsaḥ kadācana | daṇḍapāṇerbhairavasya te'pi yasya kṛpā bhavet

तारकं ब्रह्म तस्यान्ते दिशामि च न चान्यथा । माघे मासि चतुर्थ्यां यो भौमवारे विधूदये

tārakaṃ brahma tasyānte diśāmi ca na cānyathā | māghe māsi caturthyāṃ yo bhaumavāre vidhūdaye

अपूपैर्मोदकैरन्यैरुपचारैः प्रपूजयेत् । संहृत्य तस्य संकष्टं स्तोत्रपाठेन यो नुयात्

apūpairmodakairanyairupacāraiḥ prapūjayet | saṃhṛtya tasya saṃkaṣṭaṃ stotrapāṭhena yo nuyāt

तस्यापि सकलान्कामान्यच्छ लक्ष्मीमनेकधा । य इदं प्रातरुत्थाय त्रिसन्ध्यं वापि भक्तितः

tasyāpi sakalānkāmānyaccha lakṣmīmanekadhā | ya idaṃ prātarutthāya trisandhyaṃ vāpi bhaktitaḥ

पठेत्स्तोत्रं सकृद्वापि भक्तिर्मुक्तिश्च तस्य च । अन्वेषयित्वा सर्वार्थान्विदधासि नृणामिह

paṭhetstotraṃ sakṛdvāpi bhaktirmuktiśca tasya ca | anveṣayitvā sarvārthānvidadhāsi nṛṇāmiha

अतो ढुण्ढिरिति ख्यातस्त्रिलोक्यां त्वं भविष्यसि । ढुण्ढिरित्येव तं नाम मुक्तिदं पापनाशनम्

ato ḍhuṇḍhiriti khyātastrilokyāṃ tvaṃ bhaviṣyasi | ḍhuṇḍhirityeva taṃ nāma muktidaṃ pāpanāśanam

2.48.20

स्मरणात्सर्वकार्याणां सिद्धिदं च भविष्यति । मुनिरुवाच । एवमुक्त्वाऽस्थापयात्स गण्डकीयशिलाकृताम्

smaraṇātsarvakāryāṇāṃ siddhidaṃ ca bhaviṣyati | muniruvāca | evamuktvā'sthāpayātsa gaṇḍakīyaśilākṛtām

मूर्तिं ढुण्ढेर्महादेवः प्रासादे चारुनिर्मिते । ततो विवेश भवनं सर्वे देवाः स्वमन्दिरम्

mūrtiṃ ḍhuṇḍhermahādevaḥ prāsāde cārunirmite | tato viveśa bhavanaṃ sarve devāḥ svamandiram

दिवोदासस्य मुक्तिं स ददौ भक्तस्य शंकरः । गृत्समद उवाच । एवं विमोहितस्तेन दिवोदासः स्वमायया

divodāsasya muktiṃ sa dadau bhaktasya śaṃkaraḥ | gṛtsamada uvāca | evaṃ vimohitastena divodāsaḥ svamāyayā

विष्णुना बौद्धरूपेण तस्यास्य हितं कृतम् । सर्वं ते कथितं देव सामर्थ्यं ढुण्ढिना कृतम्

viṣṇunā bauddharūpeṇa tasyāsya hitaṃ kṛtam | sarvaṃ te kathitaṃ deva sāmarthyaṃ ḍhuṇḍhinā kṛtam

एवं प्रभावो देवोऽसौ यद्वरादुत्थितः सुतः । क उवाच । एवं गृत्समदः प्रोक्त्वा तस्ये दुण्ढिविचेष्टितम्

evaṃ prabhāvo devo'sau yadvarādutthitaḥ sutaḥ | ka uvāca | evaṃ gṛtsamadaḥ proktvā tasye duṇḍhiviceṣṭitam

गृहीत्वाज्ञां ययौ शीघ्रं निजमाश्रममण्डलम् । तदानीमेव सा पत्रमादाय प्रस्थिता ततः

gṛhītvājñāṃ yayau śīghraṃ nijamāśramamaṇḍalam | tadānīmeva sā patramādāya prasthitā tataḥ

ढुण्ढेरायतनं याता नानानारीनरैर्युतम् । महोत्सवं प्रकुर्वद्भिर्दृष्ट्वा कीर्तिर्ननाम तम्

ḍhuṇḍherāyatanaṃ yātā nānānārīnarairyutam | mahotsavaṃ prakurvadbhirdṛṣṭvā kīrtirnanāma tam

ययौ वाराणसीं पुण्यां मरणा-न्मुक्तिदायिनीम् । माघमासे चतुर्थ्यां सा भौमवारे मुदान्विता

yayau vārāṇasīṃ puṇyāṃ maraṇā-nmuktidāyinīm | māghamāse caturthyāṃ sā bhaumavāre mudānvitā

अनेकस्वर्णपात्रस्थैः पक्वान्नैः पायसादिभिः । पूजितं भक्तनिवहैर्नृत्यगीतविशारदैः

anekasvarṇapātrasthaiḥ pakvānnaiḥ pāyasādibhiḥ | pūjitaṃ bhaktanivahairnṛtyagītaviśāradaiḥ

नानालंकारसंयुक्तं दिव्यमाल्याम्बरावृतम् । नानामणिगणोपेतं नानामुक्ताविभूषितम्

nānālaṃkārasaṃyuktaṃ divyamālyāmbarāvṛtam | nānāmaṇigaṇopetaṃ nānāmuktāvibhūṣitam

2.48.30

सुवर्णरत्ननिचयैर्दक्षिणार्थ निवेदितैः । न दृश्यते देवमुखमिति चिन्तापराऽभवत्

suvarṇaratnanicayairdakṣiṇārtha niveditaiḥ | na dṛśyate devamukhamiti cintāparā'bhavat

मयाऽकिंच्चमयाऽस्मै किं निवेद्यमिति साऽनघ । सा दूर्वाशमिमन्दारकुसुमैर्मार्गसंचितैः

mayā'kiṃccamayā'smai kiṃ nivedyamiti sā'nagha | sā dūrvāśamimandārakusumairmārgasaṃcitaiḥ

पुपूज परया भक्त्या पुत्रोदयमयाचत । शमीमन्दारदूर्वाभिर्यथा तुष्टोऽभवत्तयोः

pupūja parayā bhaktyā putrodayamayācata | śamīmandāradūrvābhiryathā tuṣṭo'bhavattayoḥ

न तथा द्रव्यनिचयैर्ढुण्ढिराजस्तुतोष ह । ततो भक्ता गताः सर्वे स्वस्वमन्दिरमादृताः

na tathā dravyanicayairḍhuṇḍhirājastutoṣa ha | tato bhaktā gatāḥ sarve svasvamandiramādṛtāḥ

उभौ तौ जननीपुत्रौ सन्निधौ तत्र तस्थतुः । तयोर्निराहारतया भक्तिभावेन तोषितः

ubhau tau jananīputrau sannidhau tatra tasthatuḥ | tayornirāhāratayā bhaktibhāvena toṣitaḥ

आविरासीन्मूर्तिमध्याद् ढुण्ढिराजो महोत्कटः । ऊचतुर्मुनिना प्रोक्तं यत्स्वरूपं महेशितुः

āvirāsīnmūrtimadhyād ḍhuṇḍhirājo mahotkaṭaḥ | ūcaturmuninā proktaṃ yatsvarūpaṃ maheśituḥ

तदेतत्पुण्यनिचर्यैर्दृष्टं साक्षात्सुभास्वरम् । सर्वांलंकारसंयुक्तं मुकुटेन विराजितम्

tadetatpuṇyanicaryairdṛṣṭaṃ sākṣātsubhāsvaram | sarvāṃlaṃkārasaṃyuktaṃ mukuṭena virājitam

दशबाहुधरं चारु नेत्रपंकजशोभितम् । अनर्घ्यरत्नमुक्तानां बिभ्रद्दाम महत्तरम्

daśabāhudharaṃ cāru netrapaṃkajaśobhitam | anarghyaratnamuktānāṃ bibhraddāma mahattaram

पीताम्बरयुतं दन्ताविराजितमनुत्तमम् । दृष्ट्वैवं परमं रूपं मग्नावानन्दसागरे

pītāmbarayutaṃ dantāvirājitamanuttamam | dṛṣṭvaivaṃ paramaṃ rūpaṃ magnāvānandasāgare

विस्मृतौ पूजनं कर्तुं नमस्कारं च तावुभौ । उवाच भगवान्देवो वरं वरय सुव्रते

vismṛtau pūjanaṃ kartuṃ namaskāraṃ ca tāvubhau | uvāca bhagavāndevo varaṃ varaya suvrate

2.48.40

सुप्रसन्नाः प्रदास्यामि यत्ते मनसि वर्तते । मुक्ताफलैर्न रत्नैश्च द्रव्यैर्नानाविधैरहम्

suprasannāḥ pradāsyāmi yatte manasi vartate | muktāphalairna ratnaiśca dravyairnānāvidhairaham

प्रीतो यथा शमीपत्रैर्मन्दारैरपि शोभने । क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं कीर्तिस्तोषमियात्परम्

prīto yathā śamīpatrairmandārairapi śobhane | ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ kīrtistoṣamiyātparam

देहभावं समासाद्य जगाद द्विरदाननम् । किं स्त्रिया वचनं कार्यं सर्वज्ञे सर्वरूपिणि

dehabhāvaṃ samāsādya jagāda dviradānanam | kiṃ striyā vacanaṃ kāryaṃ sarvajñe sarvarūpiṇi

आज्ञयाऽथ तथाऽप्यूचे सान्निध्याल्लब्धबोधया । कीर्तिरुवाच । निष्कलो निरहंकारो निर्गुणोऽसि जगत्प्रभुः

ājñayā'tha tathā'pyūce sānnidhyāllabdhabodhayā | kīrtiruvāca | niṣkalo nirahaṃkāro nirguṇo'si jagatprabhuḥ

पूर्णानन्दः परानन्दः पुराणश्च परात्परः । दिक्पालरूपी सोमार्कसरित्सागररूपवान्

pūrṇānandaḥ parānandaḥ purāṇaśca parātparaḥ | dikpālarūpī somārkasaritsāgararūpavān

त्वमेव पृथिवी वायुराकाशस्तेज एव च । जलं तथाऽन्तरिक्षं च गन्धर्वोरगराक्षसाः

tvameva pṛthivī vāyurākāśasteja eva ca | jalaṃ tathā'ntarikṣaṃ ca gandharvoragarākṣasāḥ

चराचरस्वरूपस्त्वं दीननाथकृपानिधिः । विनायकादिरूपेण व्यक्तिं प्राप्तोऽसि सांप्रतम्

carācarasvarūpastvaṃ dīnanāthakṛpānidhiḥ | vināyakādirūpeṇa vyaktiṃ prāpto'si sāṃpratam

अद्य मे नयने धन्ये जन्म भर्ता सुतोऽप्ययम् । पितरौ च कुलं शीलं रूपं ज्ञानं तपोऽपि च

adya me nayane dhanye janma bhartā suto'pyayam | pitarau ca kulaṃ śīlaṃ rūpaṃ jñānaṃ tapo'pi ca

जन्मान्तरीयपुण्येन दृष्टः क्षिप्रप्रसादनः । तवैव चाज्ञया देव स्थापिताऽस्य तवाभिधा

janmāntarīyapuṇyena dṛṣṭaḥ kṣipraprasādanaḥ | tavaiva cājñayā deva sthāpitā'sya tavābhidhā

सपत्न्याऽस्य विषं दत्तं मृत उत्थापितः पुनः । गृत्समदेन मुनिना तव भक्त्यैव विश्वराट्

sapatnyā'sya viṣaṃ dattaṃ mṛta utthāpitaḥ punaḥ | gṛtsamadena muninā tava bhaktyaiva viśvarāṭ

2.48.50

शमीपत्रैश्च पूजा ते कथिता तव लब्धये । मुनिप्रभावाद्दृष्टोऽसि तापत्रयनिवारण

śamīpatraiśca pūjā te kathitā tava labdhaye | muniprabhāvāddṛṣṭo'si tāpatrayanivāraṇa

प्रसन्नश्चेद्देहि नाथ भक्तिं मम सुतस्य ते । त्रैलोक्येऽपि यशश्चाग्र्यं राज्ये निःसंगवृत्तिताम्

prasannaśceddehi nātha bhaktiṃ mama sutasya te | trailokye'pi yaśaścāgryaṃ rājye niḥsaṃgavṛttitām

दीर्घायुः सद्गुणग्रामं बलं कीर्तिं सुखं क्षमाम् । विजयं सर्वसंग्रामे द्विजे देवे रतिं पराम्

dīrghāyuḥ sadguṇagrāmaṃ balaṃ kīrtiṃ sukhaṃ kṣamām | vijayaṃ sarvasaṃgrāme dvije deve ratiṃ parām

ढुण्ढिरुवाच । ये ये वरास्त्वया प्रोक्तास्ते ते दत्ता मयाऽनघे । सहस्रयज्ञकर्ताऽसौ जीवन्वर्षसहस्रकम्

ḍhuṇḍhiruvāca | ye ye varāstvayā proktāste te dattā mayā'naghe | sahasrayajñakartā'sau jīvanvarṣasahasrakam

शान्तो दान्तो हि मद्भक्तो राज्यं कर्ता सुतस्तव । चतुर्भिरप्युपायैः स वशे सर्वं करिष्यति

śānto dānto hi madbhakto rājyaṃ kartā sutastava | caturbhirapyupāyaiḥ sa vaśe sarvaṃ kariṣyati

मम ध्यानं नामजपः सर्वदाऽस्य भविष्यति । अन्ते मम स्मृतिं कृत्वा मत्स्वरूपं प्रपत्स्यते

mama dhyānaṃ nāmajapaḥ sarvadā'sya bhaviṣyati | ante mama smṛtiṃ kṛtvā matsvarūpaṃ prapatsyate

क उवाच । एवं तस्यै वरान्दत्त्वा परितुष्टो विनायकः । ददौ स्वपरशुं तस्य पर्शुबाहुरिति स्फुटम्

ka uvāca | evaṃ tasyai varāndattvā parituṣṭo vināyakaḥ | dadau svaparaśuṃ tasya parśubāhuriti sphuṭam

2097

चक्रे नाम स्वयं देवस्ततश्चान्तर्हितोऽभवत् ॥५७॥ (

cakre nāma svayaṃ devastataścāntarhito'bhavat ||57|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे कीर्तेर्वरप्रदानं नामाष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe kīrtervarapradānaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ

अध्याय ४९ प्रारंभ – क उवाच । एवं लब्धवरा कीर्तिः शेषां रात्रिं निनाय च । उषः स्नात्वा प्रपूज्याशु मूर्तिं पुत्रयुता ययौ

adhyāya 49 prāraṃbha – ka uvāca | evaṃ labdhavarā kīrtiḥ śeṣāṃ rātriṃ nināya ca | uṣaḥ snātvā prapūjyāśu mūrtiṃ putrayutā yayau

हर्षिता दुःखिता देव विरहान्नगरं स्वकम् । नानाध्वजपताकाभिः सेकैर्धूपैरलङकृतम्

harṣitā duḥkhitā deva virahānnagaraṃ svakam | nānādhvajapatākābhiḥ sekairdhūpairalaṅakṛtam

ढुण्ढिनाम जपन्तौ तौ नृपपत्नीसुतावुभौ । ज्ञात्वा गतौ नृयानेन सेनया वाद्यनिस्वनैः

ḍhuṇḍhināma japantau tau nṛpapatnīsutāvubhau | jñātvā gatau nṛyānena senayā vādyanisvanaiḥ

आनिन्ये नगरं कर्णपुरं नाम्ना सुविश्रुतम् । मूर्ध्न्याघ्रायाशु तनयं सस्वजे परमादरात्

āninye nagaraṃ karṇapuraṃ nāmnā suviśrutam | mūrdhnyāghrāyāśu tanayaṃ sasvaje paramādarāt

उवाच परमप्रीतो हर्षगद्गदया गिरा । क्षिप्रप्रसादन सुत श्रान्तोऽसि बहुवासरम्

uvāca paramaprīto harṣagadgadayā girā | kṣipraprasādana suta śrānto'si bahuvāsaram

दृष्ट्वा त्वां परमाह्लादं प्राप्तो लब्ध्वा सुधामिव । विससर्जाखिलाँल्लोकान्दत्त्वा वस्त्राणि दक्षिणाः

dṛṣṭvā tvāṃ paramāhlādaṃ prāpto labdhvā sudhāmiva | visasarjākhilām̐llokāndattvā vastrāṇi dakṣiṇāḥ

कीर्तिश्च स नृपः पश्चात्परस्परमथोचतुः । साऽपि सर्वं नृपायास्मै वृत्तान्तं संन्यवेदयत्

kīrtiśca sa nṛpaḥ paścātparasparamathocatuḥ | sā'pi sarvaṃ nṛpāyāsmai vṛttāntaṃ saṃnyavedayat

परस्परालिंगनचुम्बनानि हास्यं विनोदं परिचक्रतुस्तौ । ताम्बूलविच्छेदमपि प्रहर्षात्कामस्य युद्धं निरपत्रपौ च

parasparāliṃganacumbanāni hāsyaṃ vinodaṃ paricakratustau | tāmbūlavicchedamapi praharṣātkāmasya yuddhaṃ nirapatrapau ca

ततः कतिपयाहस्सु ज्ञात्वा पुत्रं गुणाकरम् । विनीतं सर्वधर्मज्ञं नीतिशास्त्रविशारदम्

tataḥ katipayāhassu jñātvā putraṃ guṇākaram | vinītaṃ sarvadharmajñaṃ nītiśāstraviśāradam

2.49.10

अभिषेचनीयसंभारान्कृत्वाहूय वरान्द्विजान् । सुहृदः सर्वैः राजन्यानभिषेकं सुते ददौ

abhiṣecanīyasaṃbhārānkṛtvāhūya varāndvijān | suhṛdaḥ sarvaiḥ rājanyānabhiṣekaṃ sute dadau

शुभे मुहूर्ते संलग्ने सप्तेष्टग्रहसंयुते । कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं स्वस्तिवाचनपूर्वकम्

śubhe muhūrte saṃlagne sapteṣṭagrahasaṃyute | kṛtvā'bhyudayikaṃ śrāddhaṃ svastivācanapūrvakam

नानाद्रव्ययुतस्तोयैरभिषेकमकारयत् । नदत्सु सर्वतुर्येषु ऋग्यजुस्साममन्त्रतः

nānādravyayutastoyairabhiṣekamakārayat | nadatsu sarvaturyeṣu ṛgyajussāmamantrataḥ

संतोष्य ब्राह्मणानन्यान्दक्षिणारत्नदानतः । स्वयं च वनवासीयदीक्षां गृह्य च पृच्छ्य च

saṃtoṣya brāhmaṇānanyāndakṣiṇāratnadānataḥ | svayaṃ ca vanavāsīyadīkṣāṃ gṛhya ca pṛcchya ca

विससर्जाखिलान्राजा निजसाधनसंस्थितः । ततः परशुबाहुः स प्रशशास महीमिमाम्

visasarjākhilānrājā nijasādhanasaṃsthitaḥ | tataḥ paraśubāhuḥ sa praśaśāsa mahīmimām

धर्मशास्त्रीयनीत्या च त्यागेन यश आर्जयत् । विख्यातस्त्रिषु लोकेषु पराक्रमबलादभूत्

dharmaśāstrīyanītyā ca tyāgena yaśa ārjayat | vikhyātastriṣu lokeṣu parākramabalādabhūt

मन्दारमूर्तिं ढुण्ढैः स कृत्वा कंठे दधार ह । शमीं दूर्वां विना पूजां न करोति कदाचन

mandāramūrtiṃ ḍhuṇḍhaiḥ sa kṛtvā kaṃṭhe dadhāra ha | śamīṃ dūrvāṃ vinā pūjāṃ na karoti kadācana

नानाभोगाननेकाः स्त्रीर्बुभुजे धर्मतस्तु सः । उत्पाद्य पुत्रान्दानानि दत्त्वा वर्षसहस्रकम्

nānābhogānanekāḥ strīrbubhuje dharmatastu saḥ | utpādya putrāndānāni dattvā varṣasahasrakam

चकार राज्यं पश्चात्तत्पुत्रे न्यस्य दिवं ययौ । कल्पाननेकान्स्वर्गे स स्थितो दुण्ढिस्वरूपवान्

cakāra rājyaṃ paścāttatputre nyasya divaṃ yayau | kalpānanekānsvarge sa sthito duṇḍhisvarūpavān

मुनिरुवाच । एवं शम्याः प्रभावस्ते संक्षेपेण निरूपितः। तत्पूजनस्य पुण्यं च मन्दारस्य प्रसंगतः

muniruvāca | evaṃ śamyāḥ prabhāvaste saṃkṣepeṇa nirūpitaḥ| tatpūjanasya puṇyaṃ ca mandārasya prasaṃgataḥ

2.49.20

तस्मात्त्वयाऽपि पूज्योऽहं शमीमन्दारतो मुने। भक्त्या समर्पितं पुष्पं पत्रमिष्टं सुधायते

tasmāttvayā'pi pūjyo'haṃ śamīmandārato mune| bhaktyā samarpitaṃ puṣpaṃ patramiṣṭaṃ sudhāyate

निषिद्धपत्रपुष्पादि समर्प्य नरकं व्रजेत् । यस्य यद्दैवतं मुख्यं तदिष्टमितरेषु वा

niṣiddhapatrapuṣpādi samarpya narakaṃ vrajet | yasya yaddaivataṃ mukhyaṃ tadiṣṭamitareṣu vā

समर्पयन्नभेदेन भक्तो दोषं न चाप्नुयात् । एवं पञ्चापि संपूज्य देवांस्तत्परतामियात्

samarpayannabhedena bhakto doṣaṃ na cāpnuyāt | evaṃ pañcāpi saṃpūjya devāṃstatparatāmiyāt

सात्विको लीयते देवे राजसस्तु सरूपताम् । उभाभ्यां चैव सान्निध्यं तामसस्तु सलोकताम्

sātviko līyate deve rājasastu sarūpatām | ubhābhyāṃ caiva sānnidhyaṃ tāmasastu salokatām

प्राप्नुयाद्भजमानस्तु त्रेधा भक्तिर्न वै वृथा। व्यास उवाच । विनायकस्य लोको वै कस्मिंल्लोके च तिष्ठति

prāpnuyādbhajamānastu tredhā bhaktirna vai vṛthā| vyāsa uvāca | vināyakasya loko vai kasmiṃlloke ca tiṣṭhati

एतं मे संशयं ब्रह्मंश्छेत्तुमर्हसि सांप्रतम् । कमन्यं परिपृच्छामि सर्वज्ञं त्वां विहाय भोः

etaṃ me saṃśayaṃ brahmaṃśchettumarhasi sāṃpratam | kamanyaṃ paripṛcchāmi sarvajñaṃ tvāṃ vihāya bhoḥ

ब्रह्मोवाच । मयाऽपि नारदायोक्तो मुद्गलाय च तेन च । काशीराजाय चाख्यातो लोको वैनायकः शुभः

brahmovāca | mayā'pi nāradāyokto mudgalāya ca tena ca | kāśīrājāya cākhyāto loko vaināyakaḥ śubhaḥ

स कामदायिनीशक्त्या तेनैव निर्मितः पुरा। निजलोकेतिनामास्य स्वयं चक्रे विनायकः

sa kāmadāyinīśaktyā tenaiva nirmitaḥ purā| nijaloketināmāsya svayaṃ cakre vināyakaḥ

काशीराजो विमानस्थो दृष्टवांश्चर्मचक्षुषा । यं प्राप्य दुःखं न द्वन्द्वं प्राप्नुते स्त्री पुमानपि

kāśīrājo vimānastho dṛṣṭavāṃścarmacakṣuṣā | yaṃ prāpya duḥkhaṃ na dvandvaṃ prāpnute strī pumānapi

ब्राह्मं कल्पं च वसति ज्योतिरूपं समाप्य च । इक्षुसागरसंभोगं लभते तत्र यः स्थितः

brāhmaṃ kalpaṃ ca vasati jyotirūpaṃ samāpya ca | ikṣusāgarasaṃbhogaṃ labhate tatra yaḥ sthitaḥ

2.49.30

महाप्रलयवेलायां तिष्ठत्येवाविनाशि यत् । तत्पीठं तस्य देवस्य निद्रास्थानं सनातनम्

mahāpralayavelāyāṃ tiṣṭhatyevāvināśi yat | tatpīṭhaṃ tasya devasya nidrāsthānaṃ sanātanam

सेवेते सिद्धिबुद्धी तं सामवेदस्तु गायति । कल्पवृक्षो यच्छति तत्कल्पितं मनुजेन यत्

sevete siddhibuddhī taṃ sāmavedastu gāyati | kalpavṛkṣo yacchati tatkalpitaṃ manujena yat

अकल्पिताः संपदोऽत्र जायन्ते तत्प्रभावतः । मयैव वर्णिताः सर्वे देवलोका अनेकशः

akalpitāḥ saṃpado'tra jāyante tatprabhāvataḥ | mayaiva varṇitāḥ sarve devalokā anekaśaḥ

2130

गणेशनिजलोकस्य शक्तिर्नो मम वर्णने। संक्षेपेण ततोऽख्यायि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥३३॥ (

gaṇeśanijalokasya śaktirno mama varṇane| saṃkṣepeṇa tato'khyāyi kimanyacchrotumicchasi ||33|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे शमीमन्दारफलवर्णनं नामैकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe śamīmandāraphalavarṇanaṃ nāmaikonapañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५० प्रारंभ :- मुनिरुवाच । कथं च काशीराजेन प्राप्तं तत्स्थानमुत्तमम् । मुद्गलस्योपदेशेन तन्मे शंसितुमर्हसि

adhyāya 50 prāraṃbha :- muniruvāca | kathaṃ ca kāśīrājena prāptaṃ tatsthānamuttamam | mudgalasyopadeśena tanme śaṃsitumarhasi

क उवाच । तीर्थयात्राप्रसंगेन मुद्गलस्तं नृपं ययौ । स पूजयित्वा पप्रच्छ सर्वज्ञं तं मुनिं नृपः

ka uvāca | tīrthayātrāprasaṃgena mudgalastaṃ nṛpaṃ yayau | sa pūjayitvā papraccha sarvajñaṃ taṃ muniṃ nṛpaḥ

नृप उवाच । विनायकस्य लोकः कः प्राप्यते स कथं मया। मुनिरुवाच । स्वानन्दभुवनेत्येवं निजलोकेति च द्वयम्

nṛpa uvāca | vināyakasya lokaḥ kaḥ prāpyate sa kathaṃ mayā| muniruvāca | svānandabhuvanetyevaṃ nijaloketi ca dvayam

वैनायकस्य लोकस्य विख्यातम् नाम वर्तते । उत्पत्स्यते यदा दैत्यौ देवान्तकनरान्तकौ

vaināyakasya lokasya vikhyātam nāma vartate | utpatsyate yadā daityau devāntakanarāntakau

विनायकोऽपि तौ हन्तुं मानुषेऽवतरिष्यति । स तु बालकरूपेण लीला अद्भुतविक्रमाः

vināyako'pi tau hantuṃ mānuṣe'vatariṣyati | sa tu bālakarūpeṇa līlā adbhutavikramāḥ

करिष्यति नृलोकेऽस्मिन्स्वेच्छाचारी महाबलः। शुक्लस्य भक्तियुक्तस्य दरिद्रस्य गृहे यदा

kariṣyati nṛloke'sminsvecchācārī mahābalaḥ| śuklasya bhaktiyuktasya daridrasya gṛhe yadā

भुक्त्वा दत्त्वामोघलक्ष्मीं शुक्लायेन्द्रस्य दुर्लभाम् । विवाहार्थं समानीतो दर्शयिष्यति पौरुषम्

bhuktvā dattvāmoghalakṣmīṃ śuklāyendrasya durlabhām | vivāhārthaṃ samānīto darśayiṣyati pauruṣam

यदा ते गृहमागच्छेत्तदा तद्भक्तितो नृप । काशीराज महाबाहो निजलोकमवाप्स्यसि

yadā te gṛhamāgacchettadā tadbhaktito nṛpa | kāśīrāja mahābāho nijalokamavāpsyasi

क उवाच । एवमुक्त्वा गते तस्मिन्काशीराजो महामतिः । गणेशभक्तिं कुर्वाणः कालाकाङ्क्षी बभूव ह

ka uvāca | evamuktvā gate tasminkāśīrājo mahāmatiḥ | gaṇeśabhaktiṃ kurvāṇaḥ kālākāṅkṣī babhūva ha

2.50.10

ततो बहुतिथे कालेऽवतीर्णोऽसौ विनायकः। कश्यपस्य गृहे यो वै लीलाविग्रहवान्विभुः

tato bahutithe kāle'vatīrṇo'sau vināyakaḥ| kaśyapasya gṛhe yo vai līlāvigrahavānvibhuḥ

हता नानाविधा दैत्याः क्रीडा नानाविधाः कृताः । दारिद्र्यं हृतवान्सद्यः शुक्लस्यादन्गृहे तदा

hatā nānāvidhā daityāḥ krīḍā nānāvidhāḥ kṛtāḥ | dāridryaṃ hṛtavānsadyaḥ śuklasyādangṛhe tadā

काशिराजस्य भवनं पुनरागान्महाबलः । हतौ महाबलौ दैत्यौ देवान्तकनरान्तकौ

kāśirājasya bhavanaṃ punarāgānmahābalaḥ | hatau mahābalau daityau devāntakanarāntakau

स्वानन्दभवनं यातः क्षीरसागरमध्यगम् । काशीराजस्तु विरहाच्चिन्तयन्सर्वदा तु तम्

svānandabhavanaṃ yātaḥ kṣīrasāgaramadhyagam | kāśīrājastu virahāccintayansarvadā tu tam

आलिंगति नरं कंच्चिदयमेव विनायकः । इति मत्वा सभामध्ये सर्वं तादात्मकं जगत्

āliṃgati naraṃ kaṃccidayameva vināyakaḥ | iti matvā sabhāmadhye sarvaṃ tādātmakaṃ jagat

पश्यति स्म दिवारात्रौ सोऽपि तन्मयतामियात् । निराहारः कदाचित्स तिष्ठति स्म नृपस्तदा

paśyati sma divārātrau so'pi tanmayatāmiyāt | nirāhāraḥ kadācitsa tiṣṭhati sma nṛpastadā

ग्रासमात्रं कदाचित्स भुनक्ति च यथामति । कदाचिद्धसते क्वापि नृत्यति स्म नृपस्तदा

grāsamātraṃ kadācitsa bhunakti ca yathāmati | kadāciddhasate kvāpi nṛtyati sma nṛpastadā

निद्राति बहुकालं तं पश्यन्स्वप्ने विनायकम् । एवं नृपे स्थितेऽमात्याश्चिन्तामापुः सुदारुणाम्

nidrāti bahukālaṃ taṃ paśyansvapne vināyakam | evaṃ nṛpe sthite'mātyāścintāmāpuḥ sudāruṇām

यदि लोका विजानीयुः परचक्रं पतेत्तदा । एवं चिन्तयतां तेषाममात्यानां नृपालये

yadi lokā vijānīyuḥ paracakraṃ patettadā | evaṃ cintayatāṃ teṣāmamātyānāṃ nṛpālaye

अध्यायाः ०४६-०५० (cont. 2)

तदैव मुद्गलो ध्यानं विसृज्य नृपतिं ययौ। तद्दर्शनप्राप्तबोधः प्रणनाम नृपो मुनिम्

tadaiva mudgalo dhyānaṃ visṛjya nṛpatiṃ yayau| taddarśanaprāptabodhaḥ praṇanāma nṛpo munim

2.50.20

उपवेश्यासन पश्चात्संपूज्य च यथाविधि । बद्धांजलिरुवाचाथ धन्यो वंशोजनुर्मम

upaveśyāsana paścātsaṃpūjya ca yathāvidhi | baddhāṃjaliruvācātha dhanyo vaṃśojanurmama

पितरौ मन्दिरं नेत्रे धन्यं त्वद्दर्शनान्मुने । यत्प्रसादात्परं स्थानं संसारतारणं नृणाम्

pitarau mandiraṃ netre dhanyaṃ tvaddarśanānmune | yatprasādātparaṃ sthānaṃ saṃsāratāraṇaṃ nṛṇām

अवमानान्महद्दुःखं तं त्वा पुण्येन दृष्टवान् । तमुवाच ततो विप्रो वाचा तस्य सुतोषितः

avamānānmahadduḥkhaṃ taṃ tvā puṇyena dṛṣṭavān | tamuvāca tato vipro vācā tasya sutoṣitaḥ

मुनिरुवाच । त्वादृशस्तु विनीतात्मा नैव दृष्टो न च श्रुतः। पूजनात्परितुष्टोऽहं वांछितं ते ददाम्यहम्

muniruvāca | tvādṛśastu vinītātmā naiva dṛṣṭo na ca śrutaḥ| pūjanātparituṣṭo'haṃ vāṃchitaṃ te dadāmyaham

क उवाच । तद्वाक्यपरितुष्टोऽसौ काशीराजो जगाद तम् । अनेनैव च देहेन स्वानन्दभुवनं मुने

ka uvāca | tadvākyaparituṣṭo'sau kāśīrājo jagāda tam | anenaiva ca dehena svānandabhuvanaṃ mune

इच्छेयं च चिरं तत्र स्थातुं नैव च संपदः । तत ऊचे मुद्गलोऽसौ परितुष्टस्तया गिरा

iccheyaṃ ca ciraṃ tatra sthātuṃ naiva ca saṃpadaḥ | tata ūce mudgalo'sau parituṣṭastayā girā

अनेन जडदेहेन स्वानन्दभुवनं नृप । प्राप्स्यसे त्वं गणेशस्य पुनरावृत्तिवर्जितः

anena jaḍadehena svānandabhuvanaṃ nṛpa | prāpsyase tvaṃ gaṇeśasya punarāvṛttivarjitaḥ

भुक्त्वाऽन्नसंपदः पंचसहस्रपरिवत्सरान् । ब्रह्मकल्पमयं कालं ततः स्वानन्दमाप्स्यसि

bhuktvā'nnasaṃpadaḥ paṃcasahasraparivatsarān | brahmakalpamayaṃ kālaṃ tataḥ svānandamāpsyasi

नृप उवाच । कीदृक्स लोकः किन्नामा वद सत्यं मुने मम । केन पुण्येन गम्योऽसौ श्रुता लोका मयाऽखिलाः

nṛpa uvāca | kīdṛksa lokaḥ kinnāmā vada satyaṃ mune mama | kena puṇyena gamyo'sau śrutā lokā mayā'khilāḥ

मुद्गल उवाच । श्रृणु राजन्मयाऽश्रावि महिमा कपिलान्मुनेः । सामान्यतः सर्वलोकाः प्रसिद्धा ये श्रुतास्त्वया

mudgala uvāca | śrṛṇu rājanmayā'śrāvi mahimā kapilānmuneḥ | sāmānyataḥ sarvalokāḥ prasiddhā ye śrutāstvayā

2.50.30

गहना गतिरत्यन्तमस्य लोकस्य भूपते । दिव्यलोकेति नामास्य निजलोकेति चापरम्

gahanā gatiratyantamasya lokasya bhūpate | divyaloketi nāmāsya nijaloketi cāparam

स कामदायिनीपीठे संतिष्ठति विनायकः । विस्तीर्णं पंचसाहस्रयोजनानि महामते

sa kāmadāyinīpīṭhe saṃtiṣṭhati vināyakaḥ | vistīrṇaṃ paṃcasāhasrayojanāni mahāmate

रत्नकांचनभूमौ स राजते भासयन्दिशः । स्वानन्दनामा दिव्योऽयमिक्षुसागरमध्यगः

ratnakāṃcanabhūmau sa rājate bhāsayandiśaḥ | svānandanāmā divyo'yamikṣusāgaramadhyagaḥ

न वेदैर्न च दानैश्च व्रतयज्ञैर्जपेरपि । तपोभिर्विविधैश्चा प्राप्यते नैव कर्हिचित

na vedairna ca dānaiśca vratayajñairjaperapi | tapobhirvividhaiścā prāpyate naiva karhicita

विनायकस्य कृपया प्राप्यते नित्यभक्तितः। समष्टिव्यष्टिरूपोऽत्र सदा तिष्ठति विघ्नराट्

vināyakasya kṛpayā prāpyate nityabhaktitaḥ| samaṣṭivyaṣṭirūpo'tra sadā tiṣṭhati vighnarāṭ

पादैः स सप्तपातालं व्याप्य शेषशिरांसि च । कूर्मं च कमठं चैव श्रोत्राभ्यां च दिशोऽखिलाः

pādaiḥ sa saptapātālaṃ vyāpya śeṣaśirāṃsi ca | kūrmaṃ ca kamaṭhaṃ caiva śrotrābhyāṃ ca diśo'khilāḥ

केशैर्व्योमापि संरोध्य स्थित आधारपंकजे । भ्रूमध्येऽप्यग्निचक्रे तं द्विपत्रे ध्याति पुण्यकृत्

keśairvyomāpi saṃrodhya sthita ādhārapaṃkaje | bhrūmadhye'pyagnicakre taṃ dvipatre dhyāti puṇyakṛt

खेचरीमुद्रया युक्तो नान्यो ध्यातुं न च क्षमः । सहस्रपत्रं ब्रह्मांण्डसरोजं विलसत्प्रभम्

khecarīmudrayā yukto nānyo dhyātuṃ na ca kṣamaḥ | sahasrapatraṃ brahmāṃṇḍasarojaṃ vilasatprabham

तत्र तेजःस्वरूपोऽस्ति हृदि द्वादशपत्रकम् । दशपत्रं नाभिचक्रं लिंगे षटपत्रकं शुभम्

tatra tejaḥsvarūpo'sti hṛdi dvādaśapatrakam | daśapatraṃ nābhicakraṃ liṃge ṣaṭapatrakaṃ śubham

षोडशारं कण्ठदेशे तत्र सर्वत्र विघ्नराट् । तेजोरूपी दीप्यमानः सत्यलोके यथा विधिः

ṣoḍaśāraṃ kaṇṭhadeśe tatra sarvatra vighnarāṭ | tejorūpī dīpyamānaḥ satyaloke yathā vidhiḥ

2.50.40

द्वादशारं तु वैकुण्ठं तत्र विष्णुः सदा स्थितः । कण्ठाब्जे पंचवक्त्रोऽसौ कैलासे सगणो यथा

dvādaśāraṃ tu vaikuṇṭhaṃ tatra viṣṇuḥ sadā sthitaḥ | kaṇṭhābje paṃcavaktro'sau kailāse sagaṇo yathā

सोमसूर्याग्निनेत्रोऽसौ भूमण्डलमहोदरः । एकविंशतिस्वर्गात्स व्याप्य चौषधिरोमवान्

somasūryāgninetro'sau bhūmaṇḍalamahodaraḥ | ekaviṃśatisvargātsa vyāpya cauṣadhiromavān

सरितः सागरा यस्य घनेबिन्दुर्विभात्यसौ । ब्रह्मांडे भान्ति यस्यैव ब्रह्माण्डानि तु रेणुवत्

saritaḥ sāgarā yasya ghanebindurvibhātyasau | brahmāṃḍe bhānti yasyaiva brahmāṇḍāni tu reṇuvat

त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवा जीवा ये च सहस्रशः। औदुम्बरगता भान्ति मशका इव तद्गता

trayastriṃśatkoṭidevā jīvā ye ca sahasraśaḥ| audumbaragatā bhānti maśakā iva tadgatā

रचनां तस्य लोकस्य संक्षेपेण ब्रुवे नृप । तुंगं यन्मेरुशिखरं तत्कैलासशिरस्पृहम्

racanāṃ tasya lokasya saṃkṣepeṇa bruve nṛpa | tuṃgaṃ yanmeruśikharaṃ tatkailāsaśiraspṛham

सहस्रयोजनं शून्यमगम्यं मुनिपुङ्गवैः। तत्र एका शक्तिरुच्चैर्भ्रामिका नाम नामतः

sahasrayojanaṃ śūnyamagamyaṃ munipuṅgavaiḥ| tatra ekā śaktiruccairbhrāmikā nāma nāmataḥ

यत्संमताद्द्रुवन्त्येव भ्रमराः शुभ्र एव च । पद्मासनगताधारशक्तिस्तन्मस्तके स्थिता

yatsaṃmatāddruvantyeva bhramarāḥ śubhra eva ca | padmāsanagatādhāraśaktistanmastake sthitā

चामीकरनिभा यास्तन्मस्तके कामदायिनी । कोटिसूर्यनिभा तस्या मूर्ध्नि पीठं महत्तरम्

cāmīkaranibhā yāstanmastake kāmadāyinī | koṭisūryanibhā tasyā mūrdhni pīṭhaṃ mahattaram

विकरालं जटाभारं बिभ्रती वदनं तथा । सहस्रसूर्यसङ्काशा भासयन्ती दिशो दश

vikarālaṃ jaṭābhāraṃ bibhratī vadanaṃ tathā | sahasrasūryasaṅkāśā bhāsayantī diśo daśa

विस्तीर्णं दशसाहस्रयोजनं तावदायतम् । असंख्यसूर्यसङ्काशं तन्मध्ये योजनायतम्

vistīrṇaṃ daśasāhasrayojanaṃ tāvadāyatam | asaṃkhyasūryasaṅkāśaṃ tanmadhye yojanāyatam

2.50.50

स्वानन्दभवनं भाति यत्र काञ्चनरत्नजाः । असंख्याता गृहा भान्ति भास्वरा गजमौक्तिकाः

svānandabhavanaṃ bhāti yatra kāñcanaratnajāḥ | asaṃkhyātā gṛhā bhānti bhāsvarā gajamauktikāḥ

तस्यैव कृपया प्राप्यो दुःखमोहविवर्जितः । तदुत्तरे भाति परं इक्षुसागर एव तु

tasyaiva kṛpayā prāpyo duḥkhamohavivarjitaḥ | taduttare bhāti paraṃ ikṣusāgara eva tu

सहस्रपत्रसंयुक्ता तन्मध्ये पद्मिनी शुभा । सहस्रपत्रं कमलं तस्यां भाति यथा शशी

sahasrapatrasaṃyuktā tanmadhye padminī śubhā | sahasrapatraṃ kamalaṃ tasyāṃ bhāti yathā śaśī

तत्कर्णिकागतस्तल्पो रत्नकांचननिर्मिताः। दिव्याम्बरयुतः शेते नृप तत्र विनायकः

tatkarṇikāgatastalpo ratnakāṃcananirmitāḥ| divyāmbarayutaḥ śete nṛpa tatra vināyakaḥ

सिद्धिबुद्धी सदा तस्य पादसंवाहनं मुदा । कुर्वाते परया भक्त्या सामवेदस्त्रिमूर्तिमान्

siddhibuddhī sadā tasya pādasaṃvāhanaṃ mudā | kurvāte parayā bhaktyā sāmavedastrimūrtimān

गानं करोति शास्त्राणि मूर्तिमन्ति स्तुवन्ति तम् । पुराणानि च सर्वाणि वर्णयन्त्यस्य सद्गुणान्

gānaṃ karoti śāstrāṇi mūrtimanti stuvanti tam | purāṇāni ca sarvāṇi varṇayantyasya sadguṇān

बालरूपधरस्तत्र शुण्डादण्डविराजितः । कोमलांगोऽरुणनिभो विशालाक्षो विषाणवान्

bālarūpadharastatra śuṇḍādaṇḍavirājitaḥ | komalāṃgo'ruṇanibho viśālākṣo viṣāṇavān

मुकुटी कुण्डली राजत्कस्तूरीतिलकः स्वराट् । दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्यगन्धानुलेपनः

mukuṭī kuṇḍalī rājatkastūrītilakaḥ svarāṭ | divyamālyāmbaradharo divyagandhānulepanaḥ

मुक्तामणिगणोपेतं सरत्नं दाम संदधत्

muktāmaṇigaṇopetaṃ saratnaṃ dāma saṃdadhat

अनन्तकोटिसूर्योजाश्चन्द्रार्धकृतशेखरः । स्मरणात्पापहा सद्यः स्मृता गङ्गा यधा नृणाम्

anantakoṭisūryojāścandrārdhakṛtaśekharaḥ | smaraṇātpāpahā sadyaḥ smṛtā gaṅgā yadhā nṛṇām

2.50.60

तेजोवती ज्वालिनी च शक्ती पर्यङकपार्श्वयोः । सहस्रादित्यसङकाशे तिष्ठतो नृप सर्वदा

tejovatī jvālinī ca śaktī paryaṅakapārśvayoḥ | sahasrādityasaṅakāśe tiṣṭhato nṛpa sarvadā

न शीतं न जरा तत्र क्लमः स्वेदोऽथ तन्द्र्यपि । क्षुधा तृषा वा दुखं वा न कदाचन जायते

na śītaṃ na jarā tatra klamaḥ svedo'tha tandryapi | kṣudhā tṛṣā vā dukhaṃ vā na kadācana jāyate

आनन्दहृदमग्नास्ते तत्रासन्ये सुपुण्यतः । विश्वव्यापी बालरूपी यत्र तिष्ठति विश्ववित्

ānandahṛdamagnāste tatrāsanye supuṇyataḥ | viśvavyāpī bālarūpī yatra tiṣṭhati viśvavit

मुद्गल उवाच । एवं ते कथितो लोको गणेशस्य यथामति । तस्मादनन्यभक्त्या त्वं तमेवाराधय प्रभो

mudgala uvāca | evaṃ te kathito loko gaṇeśasya yathāmati | tasmādananyabhaktyā tvaṃ tamevārādhaya prabho

क उवाच । एवमुक्त्वा गतः स्थानं स्वकीयं मुद्गलो मुनिः । काशीराजो गणेशस्य भजने तत्परोऽभवत्

ka uvāca | evamuktvā gataḥ sthānaṃ svakīyaṃ mudgalo muniḥ | kāśīrājo gaṇeśasya bhajane tatparo'bhavat

2195

सहस्रपञ्चवर्षाणि कृत्वा राज्यमनेन ह । देहेन यानमारुह्य गतः स्वानन्दधाम तत् ॥६५॥ (

sahasrapañcavarṣāṇi kṛtvā rājyamanena ha | dehena yānamāruhya gataḥ svānandadhāma tat ||65|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे गणेशलोकवर्णनं नाम पच्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe gaṇeśalokavarṇanaṃ nāma paccāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०५१-०५५

अध्याय ५१ प्रारंभ :- व्यास उवाच । कथमाराधितस्तेन काशीराजेन विघ्नराट् । कथं च चर्मदेहेन गतः स्थानमनुत्तमम्

adhyāya 51 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | kathamārādhitastena kāśīrājena vighnarāṭ | kathaṃ ca carmadehena gataḥ sthānamanuttamam

एतन्मे शंस भगवञ्शृण्वंस्तृप्यामि न क्वचित् । क उवाच । सम्यक्शृणु महाबुद्धे कथां पापप्रणाशिनीम्

etanme śaṃsa bhagavañśṛṇvaṃstṛpyāmi na kvacit | ka uvāca | samyakśṛṇu mahābuddhe kathāṃ pāpapraṇāśinīm

कथयामि महाबुद्धे इतिहासं पुरातनम् । यथा निर्वासनो भूपः स्वानन्दभवनं गतः

kathayāmi mahābuddhe itihāsaṃ purātanam | yathā nirvāsano bhūpaḥ svānandabhavanaṃ gataḥ

महिमानं परिज्ञाय मुद्गलाज्ज्ञानसागरात् । कायेन मनसा वाचा गणेशे भक्तिमानभूत्

mahimānaṃ parijñāya mudgalājjñānasāgarāt | kāyena manasā vācā gaṇeśe bhaktimānabhūt

गोदानानि महाभक्त्या गजादानान्यनेकशः । रथाश्वगृहधान्यानि दश दानान्यजानपि

godānāni mahābhaktyā gajādānānyanekaśaḥ | rathāśvagṛhadhānyāni daśa dānānyajānapi

विनायकप्रीतये स ददात्येव दिने दिने । मिष्टान्नभोजनैर्विप्रांस्तोषयित्वा धनादिभिः

vināyakaprītaye sa dadātyeva dine dine | miṣṭānnabhojanairviprāṃstoṣayitvā dhanādibhiḥ

गणेशदृढभक्तिं स याचते स्म दिने दिने । माघशुक्लचतुर्थ्यां स भौमवारे शुभे दिने

gaṇeśadṛḍhabhaktiṃ sa yācate sma dine dine | māghaśuklacaturthyāṃ sa bhaumavāre śubhe dine

स्नानं चक्रे उषःकाले सन्ध्यां नित्यविधिं तथा । भूषयित्वा तथात्मानं नानालंकरणांशुकैः

snānaṃ cakre uṣaḥkāle sandhyāṃ nityavidhiṃ tathā | bhūṣayitvā tathātmānaṃ nānālaṃkaraṇāṃśukaiḥ

आकायं सकलांल्लोकान्ब्राह्मणान्सुहृदोऽपरान् । पूजयामास विविधै रत्नरंशुकसंचयैः

ākāyaṃ sakalāṃllokānbrāhmaṇānsuhṛdo'parān | pūjayāmāsa vividhai ratnaraṃśukasaṃcayaiḥ

2.51.10

वारंवारं पश्यति स्म विमानागमनं नृपः । सभातो गन्तुकामांस्तान्निषेधति मुहुर्मुहः

vāraṃvāraṃ paśyati sma vimānāgamanaṃ nṛpaḥ | sabhāto gantukāmāṃstānniṣedhati muhurmuhaḥ

ततो विनायको ज्ञात्वा कालं तस्य महात्मनः । प्रेषयामास दूताभ्यां विमानं द्युतिमत्तरम्

tato vināyako jñātvā kālaṃ tasya mahātmanaḥ | preṣayāmāsa dūtābhyāṃ vimānaṃ dyutimattaram

गणेश उवाच । प्रमोदामोद गत्वा तु काशीराजं धरातले । मद्भक्तमत्रानय ते विमानवरमास्थितम्

gaṇeśa uvāca | pramodāmoda gatvā tu kāśīrājaṃ dharātale | madbhaktamatrānaya te vimānavaramāsthitam

क उवाच । तदाज्ञां प्राप्य तं नत्वा दिवो लोकादुभौ तदा । दिव्यं विमानमादाय काशीराजं समीयतुः

ka uvāca | tadājñāṃ prāpya taṃ natvā divo lokādubhau tadā | divyaṃ vimānamādāya kāśīrājaṃ samīyatuḥ

तत्तेजोधर्षिता लोका मेनिरे प्रलयानलम् । केचिच्च मेनिरे व्यभ्रे विद्युत्पातमिवागतम्

tattejodharṣitā lokā menire pralayānalam | kecicca menire vyabhre vidyutpātamivāgatam

तर्कयामासुरपरे पतन्तं रविमण्डलम् । घण्टानां चैव तूर्याणां गन्धर्वाप्सरसां स्वनम्

tarkayāmāsurapare patantaṃ ravimaṇḍalam | ghaṇṭānāṃ caiva tūryāṇāṃ gandharvāpsarasāṃ svanam

श्रुत्वाऽन्ये जज्ञिरे यानं गणेशकृपयागतम् । अङ्गणे काशिराजस्य समुत्तीर्णं श्रिया लसत्

śrutvā'nye jajñire yānaṃ gaṇeśakṛpayāgatam | aṅgaṇe kāśirājasya samuttīrṇaṃ śriyā lasat

आगतौ राजनिकटे प्रमोदामोदसंज्ञकौ । गणौ दिव्याम्बरधरौ दिव्यभूषाविराजितौ

āgatau rājanikaṭe pramodāmodasaṃjñakau | gaṇau divyāmbaradharau divyabhūṣāvirājitau

दिव्यमाल्यानुलेपाद्यैर्दिव्यदीप्त्या स्मराविव । विनायकस्वरूपौ तौ नत्वा राजा निजासने

divyamālyānulepādyairdivyadīptyā smarāviva | vināyakasvarūpau tau natvā rājā nijāsane

उपविश्य प्रपूज्याशु यावत्पृच्छति तौ नृपः । तावत्तावूचतुर्दूतौ सर्वलोकेऽथ ...

upaviśya prapūjyāśu yāvatpṛcchati tau nṛpaḥ | tāvattāvūcaturdūtau sarvaloke'tha ...

2.51.20

शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि वाक्यं वैनायकं शुभम् । न भक्तस्त्रिषु लोकेषु त्वत्तः प्रतीकरो नृपः। त्वां ध्यायंति दिवारात्रं शृण्वति शृण्वति त्वद्गुणान्वदतेऽनिशम्

śṛṇu rājanpravakṣyāmi vākyaṃ vaināyakaṃ śubham | na bhaktastriṣu lokeṣu tvattaḥ pratīkaro nṛpaḥ| tvāṃ dhyāyaṃti divārātraṃ śṛṇvati śṛṇvati tvadguṇānvadate'niśam

धन्योऽसि जन्मसाफल्यं कृतं पुण्यवता त्वया । त्वद्दर्शनात्क्षिप्रतरं नष्टं पापं तमो महत्

dhanyo'si janmasāphalyaṃ kṛtaṃ puṇyavatā tvayā | tvaddarśanātkṣiprataraṃ naṣṭaṃ pāpaṃ tamo mahat

न जानीवस्तपः किं ते कृतं जन्मान्तरेषु च। परब्रह्मस्वरूपोऽयं बालरूपी विनायकः

na jānīvastapaḥ kiṃ te kṛtaṃ janmāntareṣu ca| parabrahmasvarūpo'yaṃ bālarūpī vināyakaḥ

भवतां गृहमागत्य नानालीला अदर्शयत् । देवस्य देवभक्तस्य महिमा नैव गोचरः

bhavatāṃ gṛhamāgatya nānālīlā adarśayat | devasya devabhaktasya mahimā naiva gocaraḥ

यतो विनायको देवस्त्वां चिन्तयति सर्वदा । त्वदर्थं प्रेषितं यानं दिव्यं वैभवसंयुतम्

yato vināyako devastvāṃ cintayati sarvadā | tvadarthaṃ preṣitaṃ yānaṃ divyaṃ vaibhavasaṃyutam

न यावो दिव्यलोकं त्वां तदाज्ञावशवर्तिनौ । शीघ्रमानयतां काशीराजमित्याह नौ विभुः

na yāvo divyalokaṃ tvāṃ tadājñāvaśavartinau | śīghramānayatāṃ kāśīrājamityāha nau vibhuḥ

शृण्वत्सु सर्वलोकेषु शुश्राव स वचस्तयोः । अमृताब्धौ निमग्नोऽभूदानन्दाश्रु सृजन्मुहुः

śṛṇvatsu sarvalokeṣu śuśrāva sa vacastayoḥ | amṛtābdhau nimagno'bhūdānandāśru sṛjanmuhuḥ

देहावस्थां पुनर्लब्ध्वा प्रणम्य तौ उवाच सः । धन्यं जन्म च पितरौ निष्ठा भक्तिश्च सम्पदा

dehāvasthāṃ punarlabdhvā praṇamya tau uvāca saḥ | dhanyaṃ janma ca pitarau niṣṭhā bhaktiśca sampadā

यद्दुर्लभो मया दृष्टौ चरणौ वां शुभावहौ । विनायकस्वरूपेण प्राप्तौ नेतुं परं स्थलम्

yaddurlabho mayā dṛṣṭau caraṇau vāṃ śubhāvahau | vināyakasvarūpeṇa prāptau netuṃ paraṃ sthalam

इक्षुसागरमध्यस्थं दुर्दर्शं चर्मचक्षुषाम् । यन्निर्गुणं चिदानन्दं परं ब्रह्म सनातनम्

ikṣusāgaramadhyasthaṃ durdarśaṃ carmacakṣuṣām | yannirguṇaṃ cidānandaṃ paraṃ brahma sanātanam

2.51.30

विश्वोत्पत्तिस्थितिलयहेतुभूतमगोचरम् । यदणुभ्योऽप्यणुतरं स्थूलात्स्थूलतरं च यत्

viśvotpattisthitilayahetubhūtamagocaram | yadaṇubhyo'pyaṇutaraṃ sthūlātsthūlataraṃ ca yat

सर्वत्रगमसक्तं च साकारं गुणभोक्तृ च । नानारूपमरूपं च भूभारहरणोद्यतम्

sarvatragamasaktaṃ ca sākāraṃ guṇabhoktṛ ca | nānārūpamarūpaṃ ca bhūbhāraharaṇodyatam

तेन मे रङकभूतस्य कृपेयं महती कृता। इत्युक्त्वा स नमस्कृत्य सर्वानालिंग्य प्रेक्ष्य च

tena me raṅakabhūtasya kṛpeyaṃ mahatī kṛtā| ityuktvā sa namaskṛtya sarvānāliṃgya prekṣya ca

दूतावूचे त्वारुहतं प्रणिपातपुरः सरम् । पश्चादहं समारोक्ष्ये विमानं मर्त्यदुर्लभम्

dūtāvūce tvāruhataṃ praṇipātapuraḥ saram | paścādahaṃ samārokṣye vimānaṃ martyadurlabham

अमात्याभ्यां नमस्कृत्य पुत्रं दत्वा तयोः करे। प्रजानां पालनं कार्यं धर्मेण च बलेन च

amātyābhyāṃ namaskṛtya putraṃ datvā tayoḥ kare| prajānāṃ pālanaṃ kāryaṃ dharmeṇa ca balena ca

मुद्गलेन च तत्प्रोक्तमनुभूतमिदं मया । इत्युक्त्वा चर्मदेहेन रुरोह यानमुत्तमम्

mudgalena ca tatproktamanubhūtamidaṃ mayā | ityuktvā carmadehena ruroha yānamuttamam

अधिष्ठितं तु दूताभ्यां पूजिताभ्यामनेकधा । आरुढस्य च तत्रास्य देहोऽभूद्रविसन्निभः

adhiṣṭhitaṃ tu dūtābhyāṃ pūjitābhyāmanekadhā | āruḍhasya ca tatrāsya deho'bhūdravisannibhaḥ

दिव्यैर्गन्धैरलंकारैस्ताभ्यां संपूजितोंऽशुकैः । गतौ तौ वायुवेगेन दर्शयन्तौ च तौ नृपम्

divyairgandhairalaṃkāraistābhyāṃ saṃpūjitoṃ'śukaiḥ | gatau tau vāyuvegena darśayantau ca tau nṛpam

भूतप्रेतपिशाचानां लोकं दुष्कृतकर्मणाम् । यत्र ते विकृताकारा ऊर्ध्वपादा अधोमुखाः

bhūtapretapiśācānāṃ lokaṃ duṣkṛtakarmaṇām | yatra te vikṛtākārā ūrdhvapādā adhomukhāḥ

पृष्ठभागमुखाः केचिन्मस्तकाक्षास्तथाऽपरे । हृदि नेत्राः पृष्ठनेत्राः सूक्ष्मकण्ठा महोदराः

pṛṣṭhabhāgamukhāḥ kecinmastakākṣāstathā'pare | hṛdi netrāḥ pṛṣṭhanetrāḥ sūkṣmakaṇṭhā mahodarāḥ

2.51.40

यथा रश्मौ जालगते भ्रमन्ति परमाणवः । तथा भ्रमन्ति गगनेऽनेकरूपाः सुदुःखिनः

yathā raśmau jālagate bhramanti paramāṇavaḥ | tathā bhramanti gagane'nekarūpāḥ suduḥkhinaḥ

2236

कोऽयं लोको दूतवरौ ब्रूतं म इति सोऽब्रवीत् ॥४१॥ (

ko'yaṃ loko dūtavarau brūtaṃ ma iti so'bravīt ||41|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे एकपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ekapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५२ प्रारंभ :- दूतावूचतुः । प्रेतभूतपिशाचानां लोकोऽयं राजसत्तम । निन्दापैशून्यतास्तेयकृतो यान्त्यत्र भूपते

adhyāya 52 prāraṃbha :- dūtāvūcatuḥ | pretabhūtapiśācānāṃ loko'yaṃ rājasattama | nindāpaiśūnyatāsteyakṛto yāntyatra bhūpate

ततोऽग्रे पश्यति स्मासौ लोकावसुररक्षसाम् । यत्र ते विविधाकारा ऊर्ध्वकेशा भयानकाः

tato'gre paśyati smāsau lokāvasurarakṣasām | yatra te vividhākārā ūrdhvakeśā bhayānakāḥ

घोरास्याश्च ललज्जिह्वा मेघनादाधरोपमाः। अग्निकुण्डनिभांस्तान्स दृष्ट्वा पप्रच्छ तौ पुनः

ghorāsyāśca lalajjihvā meghanādādharopamāḥ| agnikuṇḍanibhāṃstānsa dṛṣṭvā papraccha tau punaḥ

केषामिदं पुरं दूतौ गदतं मेऽनुपच्छतः । तावूचतुरयं लोको दुष्टदानवरक्षसाम्

keṣāmidaṃ puraṃ dūtau gadataṃ me'nupacchataḥ | tāvūcaturayaṃ loko duṣṭadānavarakṣasām

श्रौतस्मार्तक्रियाहीना अत्र तिष्ठन्ति पापिनः । तदग्रे स ददर्शाथ लोकं गन्धर्वसेवितम्

śrautasmārtakriyāhīnā atra tiṣṭhanti pāpinaḥ | tadagre sa dadarśātha lokaṃ gandharvasevitam

रौप्यस्वर्गगृहा यत्र रत्नकांचनभूमयः । नरनार्यः कामरत्यो नृत्यगानविशारदाः

raupyasvargagṛhā yatra ratnakāṃcanabhūmayaḥ | naranāryaḥ kāmaratyo nṛtyagānaviśāradāḥ

अतिसौख्यकरं तं स दृष्ट्वा पप्रच्छ तौ पुनः। केषामिदं पुरं दूतौ गदतं मेऽनुपृच्छतः

atisaukhyakaraṃ taṃ sa dṛṣṭvā papraccha tau punaḥ| keṣāmidaṃ puraṃ dūtau gadataṃ me'nupṛcchataḥ

तावूचतुः । गन्धर्वनगरं चेदं देवस्थानेषु गायकाः। प्राप्नुवन्ति महापुण्यादिदं पुरमनुत्तमम्

tāvūcatuḥ | gandharvanagaraṃ cedaṃ devasthāneṣu gāyakāḥ| prāpnuvanti mahāpuṇyādidaṃ puramanuttamam

सिद्धचारणयक्षाणां गुह्यकानां पुरं महत् । नानाव्रतैस्तथा दानैर्गम्यं पुण्यसमुच्चचैः

siddhacāraṇayakṣāṇāṃ guhyakānāṃ puraṃ mahat | nānāvrataistathā dānairgamyaṃ puṇyasamuccacaiḥ

2.52.10

दूतौ च तौ नृपं पश्चाद्दर्शयेतां गरीयसीम्। इन्द्रस्य नगरीं रम्यामश्वमेधशतार्जिताम्

dūtau ca tau nṛpaṃ paścāddarśayetāṃ garīyasīm| indrasya nagarīṃ ramyāmaśvamedhaśatārjitām

सुवर्णरत्नगोदानरथाश्वगजदानतः। गम्यां तीर्थाभिषेकाद्यैः पुण्यैर्नानाविधैरपि

suvarṇaratnagodānarathāśvagajadānataḥ| gamyāṃ tīrthābhiṣekādyaiḥ puṇyairnānāvidhairapi

यत्रेन्द्रभवनं रम्यं दर्शयेतामुभौ नृपम् । नृपो निरीक्ष्य तौ प्रोचे यच्छ्रुतं दृष्टमेव तत्

yatrendrabhavanaṃ ramyaṃ darśayetāmubhau nṛpam | nṛpo nirīkṣya tau proce yacchrutaṃ dṛṣṭameva tat

अग्निलोकं ततोऽग्रे तौ दर्शयेतां नृपं शुभम् । यत्राग्निहोत्रिणो वह्नितेजसो भान्त्यनेकशः

agnilokaṃ tato'gre tau darśayetāṃ nṛpaṃ śubham | yatrāgnihotriṇo vahnitejaso bhāntyanekaśaḥ

ततोऽग्रे दर्शयेतां तौ यमलोकं शुभाशुभम् । यत्र पुण्यकृतो यान्ति तथा पापकृतोऽपि च

tato'gre darśayetāṃ tau yamalokaṃ śubhāśubham | yatra puṇyakṛto yānti tathā pāpakṛto'pi ca

स धर्मः सुकृतां भाति क्रूरो दुष्कृतकर्मणाम् । सुकृतः सर्वभोगांस्तु दुष्कृतो नरकानपि

sa dharmaḥ sukṛtāṃ bhāti krūro duṣkṛtakarmaṇām | sukṛtaḥ sarvabhogāṃstu duṣkṛto narakānapi

भुंजते प्राणिनः स्वस्वकर्मभोगाननेकशः । कुम्भीपाके च पच्यन्ते छिद्यन्ते चासिपत्रकैः

bhuṃjate prāṇinaḥ svasvakarmabhogānanekaśaḥ | kumbhīpāke ca pacyante chidyante cāsipatrakaiḥ

अयोघनेन ताड्यन्ते कृत्यन्ते कण्टकैरपि । तामिस्रं चान्धतामिस्रे कृमिकुण्डे सपूयके

ayoghanena tāḍyante kṛtyante kaṇṭakairapi | tāmisraṃ cāndhatāmisre kṛmikuṇḍe sapūyake

पात्यन्ते नरके घोरे दुष्कृतः प्राणिनः स तान् । निरीक्ष्यामीलयन्नेत्रे यातं यातमिति ब्रुवन्

pātyante narake ghore duṣkṛtaḥ prāṇinaḥ sa tān | nirīkṣyāmīlayannetre yātaṃ yātamiti bruvan

ततोऽग्रे दर्शयेतां तौ कौबेरं लोकमुत्तमम् । अत्याश्चर्यकरं शक्रलोकादतिवरं परम्

tato'gre darśayetāṃ tau kauberaṃ lokamuttamam | atyāścaryakaraṃ śakralokādativaraṃ param

2.52.20

रत्नकांचनयुक्तानि गृहाणि दीप्तिमन्ति च । रत्नकांचनदानेन तुलादानैश्च कोटिशः

ratnakāṃcanayuktāni gṛhāṇi dīptimanti ca | ratnakāṃcanadānena tulādānaiśca koṭiśaḥ

प्राप्नुवन्ति महाभागाः कौबेरं लोकमुत्तमम् । ततोऽग्रे दर्शयेतां तौ वारुणं लोकमुत्तमम्

prāpnuvanti mahābhāgāḥ kauberaṃ lokamuttamam | tato'gre darśayetāṃ tau vāruṇaṃ lokamuttamam

तीर्थान्न दानतो लभ्यं कुबेरभवनातिगम् । अप्सु सर्वे शुष्कदेहा वसन्ति सुखभोगिनः

tīrthānna dānato labhyaṃ kuberabhavanātigam | apsu sarve śuṣkadehā vasanti sukhabhoginaḥ

वापीकूपतडागानां दृश्यन्ते जलदायिनः । ततोऽग्रे दर्शयेतां तौ वायुलोकं सुखावहम्

vāpīkūpataḍāgānāṃ dṛśyante jaladāyinaḥ | tato'gre darśayetāṃ tau vāyulokaṃ sukhāvaham

ददते व्यजनं ग्रीष्मे सौशीरं कर्पुरं जलम् । वसन्ति वायुलोके ते स्वेच्छानातिविहारिणः

dadate vyajanaṃ grīṣme sauśīraṃ karpuraṃ jalam | vasanti vāyuloke te svecchānātivihāriṇaḥ

ततोऽग्रे दर्शयेतां तौ सूर्यलोकं दुरासदम् । पंचाग्निसाधनरताः सूर्यभक्तिपरायणाः

tato'gre darśayetāṃ tau sūryalokaṃ durāsadam | paṃcāgnisādhanaratāḥ sūryabhaktiparāyaṇāḥ

अवाप्तकामा मुनयः सर्वे ते सूर्यवर्चसः । निवसन्ति निराबाधा ब्रह्मकल्पशतं नराः

avāptakāmā munayaḥ sarve te sūryavarcasaḥ | nivasanti nirābādhā brahmakalpaśataṃ narāḥ

नाक्षत्रं चन्द्रलोकं च दर्शयेतां नृपं ततः । मुक्ताफलसुवर्णानां दानेन सोमयागतः

nākṣatraṃ candralokaṃ ca darśayetāṃ nṛpaṃ tataḥ | muktāphalasuvarṇānāṃ dānena somayāgataḥ

प्राप्नुवन्ति महात्मानो लोकमेनं सुपुण्यतः । गोलोकं च ततोऽग्रे तौ दर्शयेतां नृपं तदा

prāpnuvanti mahātmāno lokamenaṃ supuṇyataḥ | golokaṃ ca tato'gre tau darśayetāṃ nṛpaṃ tadā

गोसहस्राणि ये दद्युर्ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि । रोमसंख्यैस्तु कल्पैस्ते गोलोके निवसन्ति हि

gosahasrāṇi ye dadyurbrāhmaṇebhyo yathāvidhi | romasaṃkhyaistu kalpaiste goloke nivasanti hi

2.52.30

सत्यलोकं ततोऽग्रे तौ दर्शयेतां चिरन्तनम् । सत्यव्रता वेदविदो वेदाध्ययनतत्पराः

satyalokaṃ tato'gre tau darśayetāṃ cirantanam | satyavratā vedavido vedādhyayanatatparāḥ

सदाचाराः शास्त्रविदः पुराणपाठकाश्च ये। अन्नदानरता यज्ञकर्तारस्तीर्थसेविनः

sadācārāḥ śāstravidaḥ purāṇapāṭhakāśca ye| annadānaratā yajñakartārastīrthasevinaḥ

अप्रतिग्राहका विप्राः परोपकृतिकारिणः । तपस्विनो दानपराः सत्यलोकं व्रजन्ति ते

apratigrāhakā viprāḥ paropakṛtikāriṇaḥ | tapasvino dānaparāḥ satyalokaṃ vrajanti te

गव्यूत्यष्टसहस्रेण विस्तीर्णं तावदायतम् । यत्र ब्रह्मा मुनिगणैर्गणै राजर्षिणां परैः

gavyūtyaṣṭasahasreṇa vistīrṇaṃ tāvadāyatam | yatra brahmā munigaṇairgaṇai rājarṣiṇāṃ paraiḥ

देवर्षीणां दानवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा । स्तूयमानो दिवारात्रं सेव्यते भक्तितत्परैः

devarṣīṇāṃ dānavānāṃ gandharvāpsarasāṃ tathā | stūyamāno divārātraṃ sevyate bhaktitatparaiḥ

यत्रेन्द्र भवनामानि गृह्याणि परिता लसन् । तं दृष्टवा नृपतिर्लोकं विस्मितः प्राह तौ तदा

yatrendra bhavanāmāni gṛhyāṇi paritā lasan | taṃ dṛṣṭavā nṛpatirlokaṃ vismitaḥ prāha tau tadā

नृप उवाच । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि गणेशेन कृपावता । भवद्भ्यां च यतो दृष्टाः स्वर्गलोकाः सुदुर्लभाः

nṛpa uvāca | dhanyo'smyanugṛhīto'smi gaṇeśena kṛpāvatā | bhavadbhyāṃ ca yato dṛṣṭāḥ svargalokāḥ sudurlabhāḥ

क उवाच। तं पुनर्दर्शयेतां तौ वैकुण्ठं विश्रुतं त्रिषु । लोकेषु तत्र गच्छन्ति वैष्णवा भक्तितत्पराः

ka uvāca| taṃ punardarśayetāṃ tau vaikuṇṭhaṃ viśrutaṃ triṣu | lokeṣu tatra gacchanti vaiṣṇavā bhaktitatparāḥ

सर्वलोकेषु श्रेष्ठं तं नोपमा यस्य विद्यते । शेपो न वर्णने शक्तोऽनेकवक्त्रो न चात्मभूः

sarvalokeṣu śreṣṭhaṃ taṃ nopamā yasya vidyate | śepo na varṇane śakto'nekavaktro na cātmabhūḥ

उर्जंस्नायी झषस्नायी मेषस्नायी तिलान्नदः । गोदो गीताध्ययनवान्प्राणिनां चोपकृच्च यः

urjaṃsnāyī jhaṣasnāyī meṣasnāyī tilānnadaḥ | godo gītādhyayanavānprāṇināṃ copakṛcca yaḥ

2.52.40

विष्णुलोकं व्रजत्याशु सहस्र पंचयोजनम् । सूर्यचन्द्रप्रकाशानि विश्वकर्मकृतानि च

viṣṇulokaṃ vrajatyāśu sahasra paṃcayojanam | sūryacandraprakāśāni viśvakarmakṛtāni ca

मन्दिराणि प्रभासन्ति रत्नकांचन राजतैः । येषु ना प्रविशत्येव तमोरत्नमरीचिभिः

mandirāṇi prabhāsanti ratnakāṃcana rājataiḥ | yeṣu nā praviśatyeva tamoratnamarīcibhiḥ

परिवारयुतो लक्ष्म्या यत्र तिष्ठति दैत्यहा । जहर्ष नृपवर्योऽसौ दृष्ट्वा तत्पुण्यसंचयात्

parivārayuto lakṣmyā yatra tiṣṭhati daityahā | jaharṣa nṛpavaryo'sau dṛṣṭvā tatpuṇyasaṃcayāt

ततोऽग्रे दर्शयेतां तौ कैलासं गिरिशालयम् । मेरोस्तु शिखरे रम्येऽयुतयोजनविस्तृते

tato'gre darśayetāṃ tau kailāsaṃ giriśālayam | merostu śikhare ramye'yutayojanavistṛte

रविचन्द्रप्रकाशानि हर्म्याणि यत्र भान्ति च । यत्र पंचाक्षरजपा रुद्राध्यायजपाश्च ये

ravicandraprakāśāni harmyāṇi yatra bhānti ca | yatra paṃcākṣarajapā rudrādhyāyajapāśca ye

अनेकसाधनरताः पुण्यवन्तो व्रजन्ति ह । तं दृष्टवा प्राह नृपतिर्विनायकप्रसादतः

anekasādhanaratāḥ puṇyavanto vrajanti ha | taṃ dṛṣṭavā prāha nṛpatirvināyakaprasādataḥ

दृष्ट्वा सर्वे देवलोकाः पुण्यदा दर्शनान्नृणाम् । ततोऽग्रेण रविश्चन्द्रः सहस्रयोजनावधि

dṛṣṭvā sarve devalokāḥ puṇyadā darśanānnṛṇām | tato'greṇa raviścandraḥ sahasrayojanāvadhi

विमानप्रभया याति न च पश्यन्ति किंचन । मेघनादनिभं शब्दं शुश्राव दुःसहं नृपः

vimānaprabhayā yāti na ca paśyanti kiṃcana | meghanādanibhaṃ śabdaṃ śuśrāva duḥsahaṃ nṛpaḥ

गिरिवर्यप्रकाशानां भ्रमराणां समन्ततः । कस्य शब्दः श्रूयतेऽयमिति पप्रच्छ तौ नृपः

girivaryaprakāśānāṃ bhramarāṇāṃ samantataḥ | kasya śabdaḥ śrūyate'yamiti papraccha tau nṛpaḥ

कदा द्रक्ष्यामि देवस्य पादपद्ममिति स्फुटम् । ददर्श पुरतो राजा शक्तिं भ्रामरिकां दृढाम्

kadā drakṣyāmi devasya pādapadmamiti sphuṭam | dadarśa purato rājā śaktiṃ bhrāmarikāṃ dṛḍhām

2.52.50

अनेकादित्यसङकाशां ब्रह्माण्डग्राससाहसाम् । प्रसारितमुखां भीमां दृष्ट्वा मूर्छामियान्नृपः

anekādityasaṅakāśāṃ brahmāṇḍagrāsasāhasām | prasāritamukhāṃ bhīmāṃ dṛṣṭvā mūrchāmiyānnṛpaḥ

आश्वास्य निन्यतुस्तं तु दूतावग्रे नृपं तदा । तत आधारशक्तिं स ततोऽप्यतिभयङकराम्

āśvāsya ninyatustaṃ tu dūtāvagre nṛpaṃ tadā | tata ādhāraśaktiṃ sa tato'pyatibhayaṅakarām

दृष्टवा चकम्पे नृपतिर्भ्रामरीमस्तके स्थिताम् । करालकेशां लम्बोष्ठीं दीर्घजिह्वां प्रभायुताम्

dṛṣṭavā cakampe nṛpatirbhrāmarīmastake sthitām | karālakeśāṃ lamboṣṭhīṃ dīrghajihvāṃ prabhāyutām

आश्वासितो व्रजन्नग्रे सोऽपश्यत्कामदायिनीम् । आधारशक्तिं संविष्टां योजनायुतविस्तृताम्

āśvāsito vrajannagre so'paśyatkāmadāyinīm | ādhāraśaktiṃ saṃviṣṭāṃ yojanāyutavistṛtām

भ्रमन्ति पर्वता यस्याः श्वासवायुविवर्तनात् । वज्रातिनिष्ठुरैर्देहैर्यस्यास्तिष्ठति सा पुरी

bhramanti parvatā yasyāḥ śvāsavāyuvivartanāt | vajrātiniṣṭhurairdehairyasyāstiṣṭhati sā purī

वदतः स्म नृपं दूतौ पश्य स्वानन्दपत्तनम् । यद्ध्यानपरितृप्तोऽसि कोटिसूर्यनिभं शुभम्

vadataḥ sma nṛpaṃ dūtau paśya svānandapattanam | yaddhyānaparitṛpto'si koṭisūryanibhaṃ śubham

रत्नकांचनसंभिन्ना भाति यत्र गृहाः परे । मुक्तारजतसूर्याश्मनिमिताश्च सहस्रशः

ratnakāṃcanasaṃbhinnā bhāti yatra gṛhāḥ pare | muktārajatasūryāśmanimitāśca sahasraśaḥ

नीलाश्मकुट्टिमा यत्र पुमांसो यत्र वह्निभाः । यत्र वापीकूपतडागा भान्ति च सरांसि च

nīlāśmakuṭṭimā yatra pumāṃso yatra vahnibhāḥ | yatra vāpīkūpataḍāgā bhānti ca sarāṃsi ca

स्वच्छशीताम्बुनीलानि पीतरत्नतटानि च । यदम्बुपानान्न जरा न क्षुद्रोगो नृणां भवेत्

svacchaśītāmbunīlāni pītaratnataṭāni ca | yadambupānānna jarā na kṣudrogo nṛṇāṃ bhavet

आक्रीडा विमला नानावृक्षवल्लीविराजिताः। दिव्यौषध्यो दिवा सूर्यकोटिभा भान्ति यत्र च

ākrīḍā vimalā nānāvṛkṣavallīvirājitāḥ| divyauṣadhyo divā sūryakoṭibhā bhānti yatra ca

2.52.60

चन्द्रपृष्ठे प्रपश्यन्ति कलंकरदिते मुखम् । विलासिनीजना यत्र सर्वदाऽधोगते निशि

candrapṛṣṭhe prapaśyanti kalaṃkaradite mukham | vilāsinījanā yatra sarvadā'dhogate niśi

यत्रपुष्पवनामोदः श्रमं हन्ति विहारिणाम् । इक्षुसागरतीरं तत्प्राप्योत्तेरुर्मुदा युताः

yatrapuṣpavanāmodaḥ śramaṃ hanti vihāriṇām | ikṣusāgaratīraṃ tatprāpyotterurmudā yutāḥ

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe dvipañcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५३ प्रारंभ – ब्रह्मोवाच । पपुरिक्षुरसं पुण्यनिचयैर्लभ्यमंजसा । तन्मध्ये पद्मिनी श्वेता सहस्रदलपद्मयुक्

adhyāya 53 prāraṃbha – brahmovāca | papurikṣurasaṃ puṇyanicayairlabhyamaṃjasā | tanmadhye padminī śvetā sahasradalapadmayuk

सहस्रकिरणप्रख्यं तस्यां यत्पद्ममुत्तमम् । तन्मध्ये तस्य देवस्य पर्यंकोतिमनोहरः

sahasrakiraṇaprakhyaṃ tasyāṃ yatpadmamuttamam | tanmadhye tasya devasya paryaṃkotimanoharaḥ

दिव्यास्तरणसंपन्नो दिव्यधूपैः सुधूपितः। दिव्यनानाकुसुमवान्स्वप्रभै रत्नसंचयैः

divyāstaraṇasaṃpanno divyadhūpaiḥ sudhūpitaḥ| divyanānākusumavānsvaprabhai ratnasaṃcayaiḥ

भासयन्प्रभया सर्वा दिशो विदिश एव च । व्यजनैर्वीज्यमानः स तत्र शेते विनायकः ॥४॥ कोटिचन्द्रनिभो नानालंकारो नागभूषणः । रम्भास्तम्भनिभं शुण्डादण्डं रदनसुन्दरम्

bhāsayanprabhayā sarvā diśo vidiśa eva ca | vyajanairvījyamānaḥ sa tatra śete vināyakaḥ ||4|| koṭicandranibho nānālaṃkāro nāgabhūṣaṇaḥ | rambhāstambhanibhaṃ śuṇḍādaṇḍaṃ radanasundaram

दधद्दिव्याम्बरच्छन्नो भालनेत्रः किरीटवान् । कुण्डले चांगदे मुद्रा कटिसूत्रं महाधनम्

dadhaddivyāmbaracchanno bhālanetraḥ kirīṭavān | kuṇḍale cāṃgade mudrā kaṭisūtraṃ mahādhanam

सिद्धिबुद्धी सिद्धिहेतू पादौ सर्वहतोऽस्य ह। अणिमागरिमाश्वेतचामरैर्वीजितः स्म ह

siddhibuddhī siddhihetū pādau sarvahato'sya ha| aṇimāgarimāśvetacāmarairvījitaḥ sma ha

ज्वालिनी तेजिनी दीप्यमाने चोभयतः स्थिते । दिव्यगन्धेन लिप्तांगो दिव्यमालाविभूषितः

jvālinī tejinī dīpyamāne cobhayataḥ sthite | divyagandhena liptāṃgo divyamālāvibhūṣitaḥ

महिमा प्रथिमादाय स्थिते दृष्टिसमीपतः । जवं गण्डूषपात्रं च छत्रं कांचनरत्नयुक्

mahimā prathimādāya sthite dṛṣṭisamīpataḥ | javaṃ gaṇḍūṣapātraṃ ca chatraṃ kāṃcanaratnayuk

2.53.10

ततो दूतौ करे धृत्वा तं नृपं पुरतोऽस्न तु । ईक्षेते वागवसरं ततो देवोऽन्वबुध्यत

tato dūtau kare dhṛtvā taṃ nṛpaṃ purato'sna tu | īkṣete vāgavasaraṃ tato devo'nvabudhyata

तौ दूतावूचतुर्देवमानीतोऽयं तवाज्ञया। प्रणम्य च स्थितौ दूरं तदाज्ञापेक्षकावुभौ

tau dūtāvūcaturdevamānīto'yaṃ tavājñayā| praṇamya ca sthitau dūraṃ tadājñāpekṣakāvubhau

तस्मिन्प्रबुद्धे राजा स प्रणनाम कृतांजलिः । उवाच परमप्रीत्या धन्यो वंशो ममाद्य ह

tasminprabuddhe rājā sa praṇanāma kṛtāṃjaliḥ | uvāca paramaprītyā dhanyo vaṃśo mamādya ha

पितरौ जन्म विद्या च तपो दृष्टिः सुतादयः । येन मे दर्शितं ब्रह्म ध्येयं पदयुगं तव

pitarau janma vidyā ca tapo dṛṣṭiḥ sutādayaḥ | yena me darśitaṃ brahma dhyeyaṃ padayugaṃ tava

न ब्रह्मलोके कैलासे शक्रलोकेऽपि वैभवः । एतादृशोऽदर्शि मया नान्यलोकेऽपि कश्चन

na brahmaloke kailāse śakraloke'pi vaibhavaḥ | etādṛśo'darśi mayā nānyaloke'pi kaścana

दूतावूच आस्यतां स ततस्तौ च निषेदतुः । तत्तोऽपश्यद्बालरूपं द्विभुजं स विनायकम्

dūtāvūca āsyatāṃ sa tatastau ca niṣedatuḥ | tatto'paśyadbālarūpaṃ dvibhujaṃ sa vināyakam

येन तौ निहतौ दैत्यौ देवान्तकनरान्तकौ । अतिगौरं कोमलांगे हिमकर्पूरसन्निभम्

yena tau nihatau daityau devāntakanarāntakau | atigauraṃ komalāṃge himakarpūrasannibham

न शशाक तदा वक्तुं बाष्परुद्धमहागलः । आनन्दाश्रुनदी पूरैरासिंचस्तत्पदद्वयम्

na śaśāka tadā vaktuṃ bāṣparuddhamahāgalaḥ | ānandāśrunadī pūrairāsiṃcastatpadadvayam

विज्ञाय तन्महाभक्तिमुत्थाप्यालिंग्य विघ्नराट् । मूर्ध्न्याघ्रातश्च पितृवद्बहुकालगतः सुतः

vijñāya tanmahābhaktimutthāpyāliṃgya vighnarāṭ | mūrdhnyāghrātaśca pitṛvadbahukālagataḥ sutaḥ

देवोऽपि बाष्पकण्ठोऽभूदुभौ रोमांचसंयतौ । उभौ सुखाब्धि संमग्नौ देहातीतौ यथा मुनी

devo'pi bāṣpakaṇṭho'bhūdubhau romāṃcasaṃyatau | ubhau sukhābdhi saṃmagnau dehātītau yathā munī

2.53.20

उवाच वचनं पश्चाद्बालरूपी विनायकः । त्वद्गृहेऽनेकधा तात क्रीडता यत्कृतं मया

uvāca vacanaṃ paścādbālarūpī vināyakaḥ | tvadgṛhe'nekadhā tāta krīḍatā yatkṛtaṃ mayā

तत्क्षान्तं हि त्वया सर्वं शुभं वा यदि वाऽशुभम् । निहता बहवो दैत्या धराभारश्च संहृतः

tatkṣāntaṃ hi tvayā sarvaṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham | nihatā bahavo daityā dharābhāraśca saṃhṛtaḥ

पालिताः साधुलोकाश्च स्थापिता धर्मसेतवः । तवाज्ञया पुनर्यातः कश्यपं सृष्टिकारकम्

pālitāḥ sādhulokāśca sthāpitā dharmasetavaḥ | tavājñayā punaryātaḥ kaśyapaṃ sṛṣṭikārakam

प्रणम्य तं निजं लोकं प्राप्तोऽमुं सर्ववैभवम् । त्वामेव परिचिन्त्याहं विश्रान्तिं न लभे क्वचित

praṇamya taṃ nijaṃ lokaṃ prāpto'muṃ sarvavaibhavam | tvāmeva paricintyāhaṃ viśrāntiṃ na labhe kvacita

तवादिभावं ज्ञात्वाऽहं मुद्गलं मुनिपुंगवम् । अप्रेषयं तव गृहे तदनुग्रहतस्त्वया

tavādibhāvaṃ jñātvā'haṃ mudgalaṃ munipuṃgavam | apreṣayaṃ tava gṛhe tadanugrahatastvayā

प्राप्तं स्थानं मुद्गलेन भक्तेनेदं त्वयाऽपि च । यदगम्यं सदा देवैर्ब्रह्माद्यैर्मुनिपुंगवैः

prāptaṃ sthānaṃ mudgalena bhaktenedaṃ tvayā'pi ca | yadagamyaṃ sadā devairbrahmādyairmunipuṃgavaiḥ

क उवाच । पीत्वा वागमृतं तस्य नृपो नत्वा पुनःपुनः । उवाच धैर्यमालम्ब्य तुष्टाव च यथामति

ka uvāca | pītvā vāgamṛtaṃ tasya nṛpo natvā punaḥpunaḥ | uvāca dhairyamālambya tuṣṭāva ca yathāmati

नृप उवाच । नमामि ते नाथ पदारविन्दं ब्रह्मादिभिर्ध्येयतमं शिवाय । यत्पद्मपाशासिपरश्वधादिचिह्नितं विघ्नहरं निजानाम्

nṛpa uvāca | namāmi te nātha padāravindaṃ brahmādibhirdhyeyatamaṃ śivāya | yatpadmapāśāsiparaśvadhādicihnitaṃ vighnaharaṃ nijānām

यदर्च्यते विष्णुशिवादिभिः सुरैरनेककार्यार्थकरैर्नरैश्च । अनेकशो विघ्नविनाशदक्षं संसारतप्तामृतवृष्टिकारि

yadarcyate viṣṇuśivādibhiḥ surairanekakāryārthakarairnaraiśca | anekaśo vighnavināśadakṣaṃ saṃsārataptāmṛtavṛṣṭikāri

नमामि ते नाथ मुखारविन्दं त्रिलोचनं वह्निरवीन्दुतारम् । कृपाकटाक्षामृतसेचनेन तापत्रयोन्मूलनदृष्टशक्ति

namāmi te nātha mukhāravindaṃ trilocanaṃ vahniravīndutāram | kṛpākaṭākṣāmṛtasecanena tāpatrayonmūlanadṛṣṭaśakti

2.53.30

नमामि ते नाथ करारविन्दमनेकहेतिक्षतदैत्यसंघम् । अनेकभक्ताभयदं सुरेश संसारकूपोत्तरणावलम्बम्

namāmi te nātha karāravindamanekahetikṣatadaityasaṃgham | anekabhaktābhayadaṃ sureśa saṃsārakūpottaraṇāvalambam

त्वमेव सत्त्वात्मतया बिभर्षि सृजस्यजो राजसतामवाप्य । तमोगुणाधारतया च हंसि चराचरं ते वशगं गणेश

tvameva sattvātmatayā bibharṣi sṛjasyajo rājasatāmavāpya | tamoguṇādhāratayā ca haṃsi carācaraṃ te vaśagaṃ gaṇeśa

यः शुद्धचेता भजतेऽनिशं त्वामाक्रम्य विघ्ना परिधावसि त्वम् । स त्वां वशे कृत्य सुखं हि शेते वत्सं यथा गौरिव धावसि त्वम्

yaḥ śuddhacetā bhajate'niśaṃ tvāmākramya vighnā paridhāvasi tvam | sa tvāṃ vaśe kṛtya sukhaṃ hi śete vatsaṃ yathā gauriva dhāvasi tvam

येऽन्ये भजन्तः समवाप्य तापान्संसारचक्रे बहुधा भ्रमन्तः । कदापि तेऽनुग्रहमाप्य तेऽपि भजन्ति मानुष्यमवाप्य तेऽपि

ye'nye bhajantaḥ samavāpya tāpānsaṃsāracakre bahudhā bhramantaḥ | kadāpi te'nugrahamāpya te'pi bhajanti mānuṣyamavāpya te'pi

धरारजः कोऽपि मिमीत नाके तारा गणं वारिमुचां च धाराः । नालं गुणानां गणानां हि कर्तुं शेषो विधाता तव वर्षपूगैः

dharārajaḥ ko'pi mimīta nāke tārā gaṇaṃ vārimucāṃ ca dhārāḥ | nālaṃ guṇānāṃ gaṇānāṃ hi kartuṃ śeṣo vidhātā tava varṣapūgaiḥ

निराकृतेस्ते यदि नाकृतिः स्यादुपासनाकर्मविधिर्वृथा स्यात् । गुणप्रपंचः प्रकृतेर्विलासा जनस्य भोगश्च तथा कथम् स्यात्

nirākṛteste yadi nākṛtiḥ syādupāsanākarmavidhirvṛthā syāt | guṇaprapaṃcaḥ prakṛtervilāsā janasya bhogaśca tathā katham syāt

सत्संगतिश्चेत्सदनुग्रहः स्यात्सकर्मनिष्ठा सदनुस्मृतिश्च । चित्तस्य शुद्धिर्महती कृपा ते ज्ञानं विमुक्तिश्च न दुर्लभा स्यात्

satsaṃgatiścetsadanugrahaḥ syātsakarmaniṣṭhā sadanusmṛtiśca | cittasya śuddhirmahatī kṛpā te jñānaṃ vimuktiśca na durlabhā syāt

क उवाच । इति स्तोत्रं समाकर्ण्य परितुष्टो विनायकः । उवाच काशीराजं स वरं वृणु हृदि स्थितम्

ka uvāca | iti stotraṃ samākarṇya parituṣṭo vināyakaḥ | uvāca kāśīrājaṃ sa varaṃ vṛṇu hṛdi sthitam

नृप उवाच । जातं वरस्य कृत्यं मे यत्राहं हि समागतः । इतः पुनर्जन्ममृती न स्यातां तद्विधीयताम्

nṛpa uvāca | jātaṃ varasya kṛtyaṃ me yatrāhaṃ hi samāgataḥ | itaḥ punarjanmamṛtī na syātāṃ tadvidhīyatām

क उवाच । स्तोत्रेण प्रीतस्तं प्राह तथेति दिव्यदेहिनम् । स्थापयामास निकटे कल्पकोटियुगावधि

ka uvāca | stotreṇa prītastaṃ prāha tatheti divyadehinam | sthāpayāmāsa nikaṭe kalpakoṭiyugāvadhi

2.53.40

मुने स्तोत्रं मया तस्मात्प्राप्तं तस्य प्रसादतः । नारदाय मया प्रोक्तं नारदो गौतमाय च

mune stotraṃ mayā tasmātprāptaṃ tasya prasādataḥ | nāradāya mayā proktaṃ nārado gautamāya ca

प्राह सोऽपि मुनीन्सर्वान्सर्वकामफलप्रदम् । ज्ञानेन्द्रे मोक्षदं विघ्ननाशनं पावनं परम्

prāha so'pi munīnsarvānsarvakāmaphalapradam | jñānendre mokṣadaṃ vighnanāśanaṃ pāvanaṃ param

यः पठेत्स लभेद्भक्तिं गणेशसन्निधौ नरः । विद्याकामो लभेद्विद्यां त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः

yaḥ paṭhetsa labhedbhaktiṃ gaṇeśasannidhau naraḥ | vidyākāmo labhedvidyāṃ trisandhyaṃ yaḥ paṭhennaraḥ

पुत्रकामो लभेत्पुत्रांजयकामो लभेज्जयम् । एवं सर्वं समाख्यातं यद्यत्पृष्टं त्वया मुने

putrakāmo labhetputrāṃjayakāmo labhejjayam | evaṃ sarvaṃ samākhyātaṃ yadyatpṛṣṭaṃ tvayā mune

आख्यानं काशिराजस्य किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि । भृगुरुवाच । इति श्रुत्वा ब्रह्मवाक्यं व्यासो निःसंशयो गिरः

ākhyānaṃ kāśirājasya kimanyacchrotumicchasi | bhṛguruvāca | iti śrutvā brahmavākyaṃ vyāso niḥsaṃśayo giraḥ

पुनः पप्रच्छ सुमतिर्विस्तरेण कथान्तरम् । व्यास उवाच । शुक्लस्यातिदरिद्रस्य हृतं दारिद्र्यमादरात्

punaḥ papraccha sumatirvistareṇa kathāntaram | vyāsa uvāca | śuklasyātidaridrasya hṛtaṃ dāridryamādarāt

भुक्त्वा कदन्नं तद्गेहे काशिराजं समेत्य च । किं चकार स देवोऽपि काशिराजश्च तद्वद

bhuktvā kadannaṃ tadgehe kāśirājaṃ sametya ca | kiṃ cakāra sa devo'pi kāśirājaśca tadvada

कथं तौ निहतौ दैत्यौ भूभारश्च कथं हृतः । स्थापितश्च कथं धर्मस्तन्मे शंस यथाविधि

kathaṃ tau nihatau daityau bhūbhāraśca kathaṃ hṛtaḥ | sthāpitaśca kathaṃ dharmastanme śaṃsa yathāvidhi

2345

क उवाच । कथयामि समासेन चरितं बालरूपिणः । हृत्वा शुक्लस्य दारिद्र्यं यद्यत्तेन कृतं मुने ॥४८॥ (

ka uvāca | kathayāmi samāsena caritaṃ bālarūpiṇaḥ | hṛtvā śuklasya dāridryaṃ yadyattena kṛtaṃ mune ||48|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे राज्ञस्यानन्दप्राप्तिवर्णनं नाम त्रिपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe rājñasyānandaprāptivarṇanaṃ nāma tripaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५४ प्रारंभ :- क उवाच । भुक्त्वा शुक्लगृहे देवो यावत्क्रीडति चत्वरे । क्षणं सुष्वाप मध्ये स ततो नागरिका जनाः

adhyāya 54 prāraṃbha :- ka uvāca | bhuktvā śuklagṛhe devo yāvatkrīḍati catvare | kṣaṇaṃ suṣvāpa madhye sa tato nāgarikā janāḥ

भोजनाय समारम्भं कृत्वा मुनिसुतस्य ह । काशिराजगृहं तावदाकारयितुमागताः

bhojanāya samārambhaṃ kṛtvā munisutasya ha | kāśirājagṛhaṃ tāvadākārayitumāgatāḥ

तानूचे काशिराजस्तु क्रीडन्क्रीडन्नितो गतः । पश्यन्ति स्म ततो लोका गृहेगृहे विनायकम्

tānūce kāśirājastu krīḍankrīḍannito gataḥ | paśyanti sma tato lokā gṛhegṛhe vināyakam

शुक्लस्य स गृहं यात इति केचित्समूचिरे । ततो जना निनिन्दुस्तं देवं शुक्लमकिंचनम्

śuklasya sa gṛhaṃ yāta iti kecitsamūcire | tato janā ninindustaṃ devaṃ śuklamakiṃcanam

जना ऊचुः । उष्ट्रस्तु कण्टकान्भुंक्ते हित्वा कोमलपल्लवान् । अस्मानाढयान्विहायासौ दरिद्रस्य गृहं गतः

janā ūcuḥ | uṣṭrastu kaṇṭakānbhuṃkte hitvā komalapallavān | asmānāḍhayānvihāyāsau daridrasya gṛhaṃ gataḥ

वृथैवेश्वरतां नीतो राज्ञा बालो यदीश्वरः । स्यादयं चेत्तदा कुर्यात्संतुष्टिं सर्वचेतसाम्

vṛthaiveśvaratāṃ nīto rājñā bālo yadīśvaraḥ | syādayaṃ cettadā kuryātsaṃtuṣṭiṃ sarvacetasām

कदन्नं तदपि स्वल्पं कथं भोक्ष्यति बालकः । केचित्सत्पुरुषास्तेषु तमानयितुमुत्सुकाः

kadannaṃ tadapi svalpaṃ kathaṃ bhokṣyati bālakaḥ | kecitsatpuruṣāsteṣu tamānayitumutsukāḥ

इतस्ततः प्रधावन्ति विज्ञातुं विनायकम् । पप्रच्छुर्मार्गगांल्लोकान्क्वचिद्दृष्टो विनायकः

itastataḥ pradhāvanti vijñātuṃ vināyakam | papracchurmārgagāṃllokānkvaciddṛṣṭo vināyakaḥ

पृष्ट्वा पृष्ट्वा व्रजन्ति स्म जनास्तद्भक्ति तत्पराः । केचिदुचुः शुक्लगृहं गतः स्यादिति तान्प्रति

pṛṣṭvā pṛṣṭvā vrajanti sma janāstadbhakti tatparāḥ | keciducuḥ śuklagṛhaṃ gataḥ syāditi tānprati

2.54.10

ते शीघ्रं तद्गृहं याता ज्ञात्वा सुप्तं विनायकम् । अतिष्ठन्सात्त्विकास्तूष्णीं प्रबुद्धः स्याद्यदा विभुः

te śīghraṃ tadgṛhaṃ yātā jñātvā suptaṃ vināyakam | atiṣṭhansāttvikāstūṣṇīṃ prabuddhaḥ syādyadā vibhuḥ

तदैनं प्रार्थयामेति राजसास्तु तमब्रुवन् । उत्तिष्ठ याहि रे भौक्तुमन्नं पर्युषितं भवेत्

tadainaṃ prārthayāmeti rājasāstu tamabruvan | uttiṣṭha yāhi re bhauktumannaṃ paryuṣitaṃ bhavet

त्वदर्थं नगरे लोकाः कोलाहलं प्रकुर्वते । दरिद्रस्यास्य शुक्लस्य शुक्लभिक्षारतस्य ह

tvadarthaṃ nagare lokāḥ kolāhalaṃ prakurvate | daridrasyāsya śuklasya śuklabhikṣāratasya ha

पर्याप्तिश्चास्य भिक्षाया जायते न कदाचन । न जलं कोऽपि पिबति तस्य गेहे कथं भवान् । भुक्तवान्कुत्सितं चान्नं कश्यपस्यात्मजोऽपि सन्

paryāptiścāsya bhikṣāyā jāyate na kadācana | na jalaṃ ko'pi pibati tasya gehe kathaṃ bhavān | bhuktavānkutsitaṃ cānnaṃ kaśyapasyātmajo'pi san

केचित्तं विविधैर्वाक्यैर्निनिन्दुस्तुष्टुवुः परे । मुनिरुवाच । एवं श्रुत्वा सर्ववाक्यमुवाच कश्यपात्मजः

kecittaṃ vividhairvākyairninindustuṣṭuvuḥ pare | muniruvāca | evaṃ śrutvā sarvavākyamuvāca kaśyapātmajaḥ

देव उवाच । भक्त्योपपादितं चान्नं भुक्तमद्य यथेच्छतः । पदमात्रं हि गन्तुं मे शक्तिस्तृप्तस्य नास्ति च

deva uvāca | bhaktyopapāditaṃ cānnaṃ bhuktamadya yathecchataḥ | padamātraṃ hi gantuṃ me śaktistṛptasya nāsti ca

ग्रासमात्रं हि भोक्तुं मे वांछा नास्त्यधुना जनाः । क उवाच । एवं निष्ठुरतां ज्ञात्वा जनास्ते विरसास्तदा

grāsamātraṃ hi bhoktuṃ me vāṃchā nāstyadhunā janāḥ | ka uvāca | evaṃ niṣṭhuratāṃ jñātvā janāste virasāstadā

ऊचुः परस्परं केचित्कर्तव्यं किं हि बालके । सोऽपि विह्वलतां ज्ञात्वा पुरवासिजनस्य ह

ūcuḥ parasparaṃ kecitkartavyaṃ kiṃ hi bālake | so'pi vihvalatāṃ jñātvā puravāsijanasya ha

एकोऽनन्तत्वमापेदे घटाकाश इव क्षणात् । जलकुम्भगतो यद्वत्सविताऽनेकरूपवान्

eko'nantatvamāpede ghaṭākāśa iva kṣaṇāt | jalakumbhagato yadvatsavitā'nekarūpavān

प्रतिगृहं गतो नानाक्रीडासक्तोऽभवद्विभुः । क्वचित्सोपान मार्गेषु क्वचिद्दोलागतोऽपि च

pratigṛhaṃ gato nānākrīḍāsakto'bhavadvibhuḥ | kvacitsopāna mārgeṣu kvaciddolāgato'pi ca

2.54.20

क्वचिच्च पर्यंकगतः क्वचित्सौधगतोऽपि च। क्रीडते हसते क्वापि गृहबालैर्भुनक्ति च

kvacicca paryaṃkagataḥ kvacitsaudhagato'pi ca| krīḍate hasate kvāpi gṛhabālairbhunakti ca

अध्येति क्वापि शास्त्राणि पाठयत्यपि कुत्रचित् । तं दृष्ट्वा स्वगृहं यातं काशिराजेन संयुतम्

adhyeti kvāpi śāstrāṇi pāṭhayatyapi kutracit | taṃ dṛṣṭvā svagṛhaṃ yātaṃ kāśirājena saṃyutam

जहृषे स गृहस्वामी धन्योऽहमिति चाब्रवीत् । एवं सर्वगृहे राजसहितोऽसौ विनायकः

jahṛṣe sa gṛhasvāmī dhanyo'hamiti cābravīt | evaṃ sarvagṛhe rājasahito'sau vināyakaḥ

क्वचिदभ्यज्यते तैलैः स्नाति क्वापि शुभैर्जलैः । पादप्रक्षालनं क्वापि क्रियते परमादरात्

kvacidabhyajyate tailaiḥ snāti kvāpi śubhairjalaiḥ | pādaprakṣālanaṃ kvāpi kriyate paramādarāt

उपचारैः षोडशभिः पूज्यते क्वापि भक्तितः । भुज्यते परमान्नेन बालभावाद्यथा तथा

upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pūjyate kvāpi bhaktitaḥ | bhujyate paramānnena bālabhāvādyathā tathā

क्वचिन्नानापरिमलैः कस्तूरीचन्दनादिभिः । अर्च्यते सुमनोभिश्च नैवेद्यैर्विविधैरपि । सेव्यते गृहपत्नीभिः शिशुभिः सेवकैरपि

kvacinnānāparimalaiḥ kastūrīcandanādibhiḥ | arcyate sumanobhiśca naivedyairvividhairapi | sevyate gṛhapatnībhiḥ śiśubhiḥ sevakairapi

भुक्त्वा यथेष्ठं सुष्वाप पादसंवाहनादिभिः । वेदापरायणरतः क्वापि गानरतस्तु सः

bhuktvā yatheṣṭhaṃ suṣvāpa pādasaṃvāhanādibhiḥ | vedāparāyaṇarataḥ kvāpi gānaratastu saḥ

शृणोति सत्कथां क्वापि हरेरपि कथां क्वचित् । क्वचिच्च प्रमदानृत्यं पश्यति स्म नृपेण सः

śṛṇoti satkathāṃ kvāpi harerapi kathāṃ kvacit | kvacicca pramadānṛtyaṃ paśyati sma nṛpeṇa saḥ

आरार्तिक्यैश्च विविधैः क्वापि नीराज्यते विभुः । क्वचिच्च पाशहस्तोऽसौ क्रीडते क्षुद्रबालकैः

ārārtikyaiśca vividhaiḥ kvāpi nīrājyate vibhuḥ | kvacicca pāśahasto'sau krīḍate kṣudrabālakaiḥ

पुराणं वाच्यते क्वापि धर्मशास्त्रं स्मृतिस्तथा। एवं सर्वगृहे भुक्त्वा सर्वेषां कामपूरकः

purāṇaṃ vācyate kvāpi dharmaśāstraṃ smṛtistathā| evaṃ sarvagṛhe bhuktvā sarveṣāṃ kāmapūrakaḥ

2.54.30

यस्य यस्य यथा वांच्छा तथा तां व्यदधाद्विभुः। सुप्रसन्नो महादेवो यथाकल्पद्रुमोऽपि च

yasya yasya yathā vāṃcchā tathā tāṃ vyadadhādvibhuḥ| suprasanno mahādevo yathākalpadrumo'pi ca

यथा चिन्तामणिः कामधेनुर्वाऽखिलकामदा। दीननाथेति यन्नाम कृतं तत्सार्थकं तदा

yathā cintāmaṇiḥ kāmadhenurvā'khilakāmadā| dīnanātheti yannāma kṛtaṃ tatsārthakaṃ tadā

देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिर्गृहे गृहे । दृष्ट्वेत्थं काशिराजाऽसौ भ्रान्त ऊचे निजान्प्रति

devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭirgṛhe gṛhe | dṛṣṭvetthaṃ kāśirājā'sau bhrānta ūce nijānprati

अयं विनायको बालः सन्निधौ मम तिष्ठति। स कथं सर्वगृहगः पूज्यते सर्वमानवैः

ayaṃ vināyako bālaḥ sannidhau mama tiṣṭhati| sa kathaṃ sarvagṛhagaḥ pūjyate sarvamānavaiḥ

गृहे गृहे तु स कथं तिष्ठत्यत्रापि साम्प्रतम् । यो मामाकारयति तं वदामि च पुनः पुनः

gṛhe gṛhe tu sa kathaṃ tiṣṭhatyatrāpi sāmpratam | yo māmākārayati taṃ vadāmi ca punaḥ punaḥ

विना विनायकं यामि कथं भोक्तुं भवद्गृहे । गृहमध्यस्थितं चान्नं भुंजे काश्यपसंयुतः

vinā vināyakaṃ yāmi kathaṃ bhoktuṃ bhavadgṛhe | gṛhamadhyasthitaṃ cānnaṃ bhuṃje kāśyapasaṃyutaḥ

तं भुक्तवन्तं त्यक्त्वैव बहिस्थमत दृष्टवान् । इतस्ततोऽब्रुवंल्लोका दृढविस्मितमानसाः

taṃ bhuktavantaṃ tyaktvaiva bahisthamata dṛṣṭavān | itastato'bruvaṃllokā dṛḍhavismitamānasāḥ

नानागृहगतो भुंक्ते काशिराजयुतो विभुः । आकर्ण्य वचनं तेषां हसन्नूचे नृपः स तान्

nānāgṛhagato bhuṃkte kāśirājayuto vibhuḥ | ākarṇya vacanaṃ teṣāṃ hasannūce nṛpaḥ sa tān

विना मां स कथं यातो भोक्तुं नानागृहानिति । ततो गृहाणि द्वित्रीणि गत्वा राजा हि दृष्टवान्

vinā māṃ sa kathaṃ yāto bhoktuṃ nānāgṛhāniti | tato gṛhāṇi dvitrīṇi gatvā rājā hi dṛṣṭavān

स्वं च कश्यपपुत्रं च भुक्तवन्तं गृहे गृहे । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तौ स्नात्वा तौ मुनिसत्तमौ

svaṃ ca kaśyapaputraṃ ca bhuktavantaṃ gṛhe gṛhe | etasminnantare prāptau snātvā tau munisattamau

2.54.40

भुक्त्यर्थं भ्रममाणौ तौ सनकश्च सनन्दनः । पुरीं महोत्सवयुतां विनायकमयीं शुभाम्

bhuktyarthaṃ bhramamāṇau tau sanakaśca sanandanaḥ | purīṃ mahotsavayutāṃ vināyakamayīṃ śubhām

यद्यद्गृहं प्रविशतस्तत्र तत्र विनायकम् । पश्यतः स्मरतस्तौ तु यातः स्म बहिरेव च

yadyadgṛhaṃ praviśatastatra tatra vināyakam | paśyataḥ smaratastau tu yātaḥ sma bahireva ca

भुक्तं च भुक्तवन्तं च सुप्तं क्रीडन्तमेव च । जपन्तं च पठन्तं च पाठयन्तं च पश्यतः

bhuktaṃ ca bhuktavantaṃ ca suptaṃ krīḍantameva ca | japantaṃ ca paṭhantaṃ ca pāṭhayantaṃ ca paśyataḥ

एवं सर्वत्र तं दृष्ट्वा परस्परमथोचतुः । न स्थलं भोजनार्थाय दृश्यतेऽथात्र निर्मलम्

evaṃ sarvatra taṃ dṛṣṭvā parasparamathocatuḥ | na sthalaṃ bhojanārthāya dṛśyate'thātra nirmalam

यावः शुक्लगृहं कर्ता स नानातिथ्यमादरात् । इत्युक्त्वा तद्गृहं यातो दृष्टस्तत्रापि काश्यपः

yāvaḥ śuklagṛhaṃ kartā sa nānātithyamādarāt | ityuktvā tadgṛhaṃ yāto dṛṣṭastatrāpi kāśyapaḥ

अधोमुखौ क्षुधार्तौ तौ यातः स्म नगराद्बहिः। पश्यतः स्म परां मूर्तिं स्फुटां वैनायकीं शुभाम्

adhomukhau kṣudhārtau tau yātaḥ sma nagarādbahiḥ| paśyataḥ sma parāṃ mūrtiṃ sphuṭāṃ vaināyakīṃ śubhām

अध्यायाः ०५१-०५५ (cont. 2)

अन्तर्हदि च नेत्रे स्वे निमील्योन्मील्य वा पुनः। अधश्चोर्ध्वं चान्तराले दिक्षु चैव विदिक्षु च

antarhadi ca netre sve nimīlyonmīlya vā punaḥ| adhaścordhvaṃ cāntarāle dikṣu caiva vidikṣu ca

तस्थतुस्तौ ततः पश्चाद्ध्यानस्तिमितवीक्षणौ । क्षणमुद्धाट्य नयने विनायकस्वरूपिणम्

tasthatustau tataḥ paścāddhyānastimitavīkṣaṇau | kṣaṇamuddhāṭya nayane vināyakasvarūpiṇam

परस्परं पश्यति स्म सनकस्तं परोऽपि तम् । यं देवं तौ ध्यायतः स्म पश्यतस्तं विनायकम्

parasparaṃ paśyati sma sanakastaṃ paro'pi tam | yaṃ devaṃ tau dhyāyataḥ sma paśyatastaṃ vināyakam

सर्वव्यापी सर्वरूप आविरासीत्तयोः पुरः। दशबाहुः सिंहगतः सिद्धिबुद्धिविराजितः

sarvavyāpī sarvarūpa āvirāsīttayoḥ puraḥ| daśabāhuḥ siṃhagataḥ siddhibuddhivirājitaḥ

2.54.50

सुप्रकाशं किरीटं च कुण्डले चांगदे दधत् । दिव्यगन्धं च माल्यं च नागं चन्द्रार्द्धमेव च

suprakāśaṃ kirīṭaṃ ca kuṇḍale cāṃgade dadhat | divyagandhaṃ ca mālyaṃ ca nāgaṃ candrārddhameva ca

कस्तूरीतिलकं दिव्ये वसने दशनप्रभे। सौम्यतेजाः सुमनसां दुष्टानां दुर्निरीक्षणः

kastūrītilakaṃ divye vasane daśanaprabhe| saumyatejāḥ sumanasāṃ duṣṭānāṃ durnirīkṣaṇaḥ

त्यक्त्वा भ्रमन्तु तत्त्वज्ञौ प्रणमेतां विनायकम् । बद्ध्वा करपुटं तौ तं तुष्टुवाते महामती

tyaktvā bhramantu tattvajñau praṇametāṃ vināyakam | baddhvā karapuṭaṃ tau taṃ tuṣṭuvāte mahāmatī

तौ ऊचतुः । नित्यमद्वैतमपरं परं ब्रह्म सनातनम् । तमेव परया भक्त्या पंचभूतात्मकं विभुम्

tau ūcatuḥ | nityamadvaitamaparaṃ paraṃ brahma sanātanam | tameva parayā bhaktyā paṃcabhūtātmakaṃ vibhum

चराचरगतं सर्वरूपिणं परमेश्वरम् । भ्रमन्ति यस्य रोमाञ्चगता ब्रह्माण्डकोटयः

carācaragataṃ sarvarūpiṇaṃ parameśvaram | bhramanti yasya romāñcagatā brahmāṇḍakoṭayaḥ

स कथं स्तवनीयोऽसौ वेदान्तानामगोचरः । आवयोर्वाञ्छितं देव त्वया ज्ञात्वा प्रपूरितम्

sa kathaṃ stavanīyo'sau vedāntānāmagocaraḥ | āvayorvāñchitaṃ deva tvayā jñātvā prapūritam

न विद्मो महिमानं ते बालरूपधरस्य ह । भूभारहरणार्थाय काश्यपं रूपमुत्तमम्

na vidmo mahimānaṃ te bālarūpadharasya ha | bhūbhāraharaṇārthāya kāśyapaṃ rūpamuttamam

क उवाच । अन्तर्दधे तु तद्रूमुपभयोः स्तुवतोः पुरः । न पश्यतो यदा रूपं तदा तौ श्रमवर्जितौ

ka uvāca | antardadhe tu tadrūmupabhayoḥ stuvatoḥ puraḥ | na paśyato yadā rūpaṃ tadā tau śramavarjitau

प्रासादं परमं कृत्वा मूर्तिं वैनायकीं शुभाम् । ब्रह्मवादित्रघोषैश्च यथा दृष्टं शुभे दिने

prāsādaṃ paramaṃ kṛtvā mūrtiṃ vaināyakīṃ śubhām | brahmavāditraghoṣaiśca yathā dṛṣṭaṃ śubhe dine

स्थापयामासतुर्नाम वरदोऽयं विनायकः । गणेशतीर्थमिति च तत्र यत्सर उत्तमम्

sthāpayāmāsaturnāma varado'yaṃ vināyakaḥ | gaṇeśatīrthamiti ca tatra yatsara uttamam

2.54.60

स्थापितं नाम तस्यापि तत्र तत्ख्यातिमागमत् । अत्र स्नानेन दानेन गणेश पूजनेन च

sthāpitaṃ nāma tasyāpi tatra tatkhyātimāgamat | atra snānena dānena gaṇeśa pūjanena ca

सर्वांन्कामानवाप्नोति हित्वा पापं पुरातनम् । तत्रेयुर्मुनयः सर्वे देवाश्च सदिगीश्वराः

sarvāṃnkāmānavāpnoti hitvā pāpaṃ purātanam | tatreyurmunayaḥ sarve devāśca sadigīśvarāḥ

दृष्ट्वा संपूजितं देवं स्तुत्वा नत्वा ययुः पुनः । मुनिरुवाच । एवं तौ बालरूपस्य प्रभावं द्रष्टुमागतौ

dṛṣṭvā saṃpūjitaṃ devaṃ stutvā natvā yayuḥ punaḥ | muniruvāca | evaṃ tau bālarūpasya prabhāvaṃ draṣṭumāgatau

दृष्टप्रभावौ संतुष्टौ स्वस्थानमापतुः परम् । य इदं शृणुयाद्भक्त्या बालस्य चरितं शुभम्

dṛṣṭaprabhāvau saṃtuṣṭau svasthānamāpatuḥ param | ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā bālasya caritaṃ śubham

2409

सर्वान्कामानवाप्नोति प्रेत्यं ब्रह्ममयो भवेत् । न बालग्रहपीडा स्यात्सर्वत्र विजयी भवेत् ॥६४॥ (

sarvānkāmānavāpnoti pretyaṃ brahmamayo bhavet | na bālagrahapīḍā syātsarvatra vijayī bhavet ||64|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे बालचरिते चतुःपंचाशत्तमो ऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite catuḥpaṃcāśattamo 'dhyāyaḥ

अध्याय ५५ प्रारंभ : मुनिरुवाच । तयोस्तु गतयोः पश्चान्मोहापन्नो महानृपः । काशिराजो हयारूढो भ्रमति स्म गृहे गृहे

adhyāya 55 prāraṃbha : muniruvāca | tayostu gatayoḥ paścānmohāpanno mahānṛpaḥ | kāśirājo hayārūḍho bhramati sma gṛhe gṛhe

विनायकमचक्षाणः क्व गतो भोक्त्युमित्युत । विहाय मां कथं यातो मिष्ठान्नं भोक्तुमेकशः

vināyakamacakṣāṇaḥ kva gato bhoktyumityuta | vihāya māṃ kathaṃ yāto miṣṭhānnaṃ bhoktumekaśaḥ

गृहे गृहे पर्यपृच्छत्क्व गतोऽसौ विनायकः । इदानीं बहिरायातो भुक्त्वा क्रीडितुमुत्सुकः

gṛhe gṛhe paryapṛcchatkva gato'sau vināyakaḥ | idānīṃ bahirāyāto bhuktvā krīḍitumutsukaḥ

काशिराजेन सहितो वृथा त्वं पृच्छसे कथम् । एवं निराकृतः सर्वैः पुरवासिजनैरसौ

kāśirājena sahito vṛthā tvaṃ pṛcchase katham | evaṃ nirākṛtaḥ sarvaiḥ puravāsijanairasau

परमं श्रममापन्नो कुटुम्ब्यकिंचनो यथा । केचिदूचुः शुक्लगृहे क्रीडतेऽसौ विनायकः

paramaṃ śramamāpanno kuṭumbyakiṃcano yathā | kecidūcuḥ śuklagṛhe krīḍate'sau vināyakaḥ

ततो हर्षयुतः शुक्लगृहं यातो नृपस्तदा । ददर्श चांगणे तस्य बालं वृषगतं विभुम्

tato harṣayutaḥ śuklagṛhaṃ yāto nṛpastadā | dadarśa cāṃgaṇe tasya bālaṃ vṛṣagataṃ vibhum

दृष्ट्वा तं वृषभारूढं त्रिनेत्रमिव चापरम् । प्रणम्य परया भक्त्या बद्धांजलिपुटोऽब्रवीत्

dṛṣṭvā taṃ vṛṣabhārūḍhaṃ trinetramiva cāparam | praṇamya parayā bhaktyā baddhāṃjalipuṭo'bravīt

नृप उवाच । न बाले साधुचरितं न ज्ञानं स्नेह एव च । विहाय मां कथं भुक्तं मिष्टान्नं विविधं त्वया

nṛpa uvāca | na bāle sādhucaritaṃ na jñānaṃ sneha eva ca | vihāya māṃ kathaṃ bhuktaṃ miṣṭānnaṃ vividhaṃ tvayā

क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमुवाच स विनायकः । यत्र यत्र मया भुंक्ते तत्र भुक्तं त्वयाऽपि च

ka uvāca | evamākarṇya tadvākyamuvāca sa vināyakaḥ | yatra yatra mayā bhuṃkte tatra bhuktaṃ tvayā'pi ca

2.55.10

मिथ्या त्वं भाषसे मन्द बालस्वमसि बुद्धितः । वदिष्यन्ति जनाः सर्वे पच्छेति च ससाक्षिकम्

mithyā tvaṃ bhāṣase manda bālasvamasi buddhitaḥ | vadiṣyanti janāḥ sarve paccheti ca sasākṣikam

श्रुत्वा वैनायकं वाक्यं जना ऊचुर्नृपं तदा । इदानीं हि त्वया भुक्तं विनायकसमीपतः

śrutvā vaināyakaṃ vākyaṃ janā ūcurnṛpaṃ tadā | idānīṃ hi tvayā bhuktaṃ vināyakasamīpataḥ

कथं मिथ्या भाषसे त्वं वृद्धः सन्नृपसत्तम । ततः प्रकृतिमापन्नो ज्ञातवान्स नृपोऽब्रवीत्

kathaṃ mithyā bhāṣase tvaṃ vṛddhaḥ sannṛpasattama | tataḥ prakṛtimāpanno jñātavānsa nṛpo'bravīt

अज्ञेया ते परा माया योगिनामपि मोहिनी। धन्योऽसि सर्वरूपेण सर्वत्र मानितो यतः

ajñeyā te parā māyā yogināmapi mohinī| dhanyo'si sarvarūpeṇa sarvatra mānito yataḥ

क उवाच । रोमांचांचितगात्रः स ध्यानमेवान्वपद्यत । ततो वैनायकं रूपं स्वयमेवान्वपद्यत

ka uvāca | romāṃcāṃcitagātraḥ sa dhyānamevānvapadyata | tato vaināyakaṃ rūpaṃ svayamevānvapadyata

यथा जलं जलं क्षिप्तं जलत्वं प्रतिपद्यते । पुनर्मायाबलेनासौ भिन्नमूर्तिर्नृपोत्तमः

yathā jalaṃ jalaṃ kṣiptaṃ jalatvaṃ pratipadyate | punarmāyābalenāsau bhinnamūrtirnṛpottamaḥ

स तु तं शिबिकारूढं निनाय निजमन्दिरम् । नानावादित्रनिर्घोषैर्नृत्यैर्गीतैरनेकशः

sa tu taṃ śibikārūḍhaṃ nināya nijamandiram | nānāvāditranirghoṣairnṛtyairgītairanekaśaḥ

शुशुभे बालकोऽतीव देवेषु मदनो यथा । अनुयाति सपत्नीको भक्त्या शुक्लः शनैः शनैः

śuśubhe bālako'tīva deveṣu madano yathā | anuyāti sapatnīko bhaktyā śuklaḥ śanaiḥ śanaiḥ

परावर्त्य मुखं दृष्टो बालेन व्रीडता भृशम् । कथं प्रयातो दत्त्वाऽस्मै वरं कं च न तोषकम्

parāvartya mukhaṃ dṛṣṭo bālena vrīḍatā bhṛśam | kathaṃ prayāto dattvā'smai varaṃ kaṃ ca na toṣakam

इत्येवं मनसा तस्मै ददौ सम्पत्तिमुत्तमाम् । कुबेरसम्पदः श्रेष्ठां सर्वाश्चर्यकरीं विभुः

ityevaṃ manasā tasmai dadau sampattimuttamām | kuberasampadaḥ śreṣṭhāṃ sarvāścaryakarīṃ vibhuḥ

2.55.20

शुक्लः परावृत्तो दीनः सपत्नीको महामनाः । कदन्नभक्षणाद्देवो रुष्टः किं त्विति चिन्तयन्

śuklaḥ parāvṛtto dīnaḥ sapatnīko mahāmanāḥ | kadannabhakṣaṇāddevo ruṣṭaḥ kiṃ tviti cintayan

नापश्यतां पर्णकुटीं चिन्तां परमिकां ययौ । ततस्तु सेवकाः शुक्लं सुगन्धतैलमर्दनैः

nāpaśyatāṃ parṇakuṭīṃ cintāṃ paramikāṃ yayau | tatastu sevakāḥ śuklaṃ sugandhatailamardanaiḥ

स्नापयित्वाऽप्यलंचक्रुर्भूषणैः कांचनांशुकैः । तथैव तस्य पत्नीं च बलादिव नियोजिताः

snāpayitvā'pyalaṃcakrurbhūṣaṇaiḥ kāṃcanāṃśukaiḥ | tathaiva tasya patnīṃ ca balādiva niyojitāḥ

अत्याश्चर्ययुतौ चोभौ पश्यतः सर्वसम्पदः । रत्नकांचनभित्तीश्च मंचान्नानासनानि च

atyāścaryayutau cobhau paśyataḥ sarvasampadaḥ | ratnakāṃcanabhittīśca maṃcānnānāsanāni ca

मुक्तामणिगणैश्चित्राण्यनेकानि स्थले स्थले । कांचनानि च भाण्डानि वस्त्राण्याच्छादनानि च

muktāmaṇigaṇaiścitrāṇyanekāni sthale sthale | kāṃcanāni ca bhāṇḍāni vastrāṇyācchādanāni ca

भक्ष्याण्यनेकरूपाणि खाद्यानि विविधानि च । दृष्ट्वेत्थं सकलं चौभौ परस्परमभाषताम्

bhakṣyāṇyanekarūpāṇi khādyāni vividhāni ca | dṛṣṭvetthaṃ sakalaṃ caubhau parasparamabhāṣatām

किमिदं भवनं क्षुद्रं जातमिन्द्रगृहोपमम् । ततः शुक्लोऽब्रवीत्पत्नीं विनायकप्रसादतः

kimidaṃ bhavanaṃ kṣudraṃ jātamindragṛhopamam | tataḥ śuklo'bravītpatnīṃ vināyakaprasādataḥ

सर्वं जानीहि सुभगे न समक्षं महाविभुः । ददाति तु पराक्षेऽसौ अल्पमात्रेण तोषयन्

sarvaṃ jānīhi subhage na samakṣaṃ mahāvibhuḥ | dadāti tu parākṣe'sau alpamātreṇa toṣayan

स्वयं दत्तं बहुतरमल्पमेव हि मन्यते । भक्त्योपपादितं स्वल्पं मन्यते बहुलं विभुः

svayaṃ dattaṃ bahutaramalpameva hi manyate | bhaktyopapāditaṃ svalpaṃ manyate bahulaṃ vibhuḥ

तस्माद्भयेन कामेन स्नेहेन रिपुभावतः । स्मर्तव्यो नमनीयश्च स्तव्यः पूज्यो हिताय च

tasmādbhayena kāmena snehena ripubhāvataḥ | smartavyo namanīyaśca stavyaḥ pūjyo hitāya ca

2.55.30

मुनिरुवाच । ततस्तु नगरे गुप्तौ नरान्तकसमीरितौ । आस्तां दूतौ चिरं कालं शूरश्च चपलस्तथा

muniruvāca | tatastu nagare guptau narāntakasamīritau | āstāṃ dūtau ciraṃ kālaṃ śūraśca capalastathā

यच्चण्डशब्दात्त्रैलोक्यं कम्पतेऽश्वत्थपत्रवत् । यच्छिरःकम्पतः कम्पं यान्ति देवाः सवासवाः

yaccaṇḍaśabdāttrailokyaṃ kampate'śvatthapatravat | yacchiraḥkampataḥ kampaṃ yānti devāḥ savāsavāḥ

पराक्रमे बले शब्दे त्रैलोक्ये न समस्तयोः । अयं तु शिबिकामध्ये हन्तव्यो मुनिदेहजः

parākrame bale śabde trailokye na samastayoḥ | ayaṃ tu śibikāmadhye hantavyo munidehajaḥ

यतोऽनेन हता दैत्या बलिनः पूर्वमागताः । तेषां प्रतिकृतिः कार्येत्येवमूचुः परस्परम्

yato'nena hatā daityā balinaḥ pūrvamāgatāḥ | teṣāṃ pratikṛtiḥ kāryetyevamūcuḥ parasparam

विद्युद्रूपं समास्थाय गर्जतः स्म महारवौ । तत्तेजसा प्रतिहतचक्षुषा वीरसंचयाः । किमिदं किमिदमिति चुक्रुशुर्भृशविह्वलाः

vidyudrūpaṃ samāsthāya garjataḥ sma mahāravau | tattejasā pratihatacakṣuṣā vīrasaṃcayāḥ | kimidaṃ kimidamiti cukruśurbhṛśavihvalāḥ

एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तौ शिबिकानिकटं तु तौ । वाहाः पलायिताः सर्वे त्यक्त्वा तं च विनायकम्

etasminnantare prāptau śibikānikaṭaṃ tu tau | vāhāḥ palāyitāḥ sarve tyaktvā taṃ ca vināyakam

धृतौ विनायकेनोभौ हस्ताभ्यां बलिनौ बलात् । उत्पाटितुं धरण्या स भ्रामयामास तावुभौ

dhṛtau vināyakenobhau hastābhyāṃ balinau balāt | utpāṭituṃ dharaṇyā sa bhrāmayāmāsa tāvubhau

करुर्णाद्रमनाः पश्चात्स्थापयामास भूतले। हन्तव्यः पुरुषेणासौ यः पराक्रमतोऽधिकः

karurṇādramanāḥ paścātsthāpayāmāsa bhūtale| hantavyaḥ puruṣeṇāsau yaḥ parākramato'dhikaḥ

मशके निहते कः स्यात्पुमर्थः पुरुषस्य ह । ततः पप्रच्छ तौ कस्य दूतौ वा कथ्यतामिति

maśake nihate kaḥ syātpumarthaḥ puruṣasya ha | tataḥ papraccha tau kasya dūtau vā kathyatāmiti

स्वशक्त्या तु कृते यत्ने न दोषः पुरुषस्य ह । एवं तद्वचनं श्रुत्वा प्रोचतुः पुरतः स्थितौ

svaśaktyā tu kṛte yatne na doṣaḥ puruṣasya ha | evaṃ tadvacanaṃ śrutvā procatuḥ purataḥ sthitau

2.55.40

करुणाब्धिर्भवान्ख्यातो दिननाथः पिताऽसि नः । सेककृच्चोपनेता च विद्यादोऽभयदोऽपरः

karuṇābdhirbhavānkhyāto dinanāthaḥ pitā'si naḥ | sekakṛccopanetā ca vidyādo'bhayado'paraḥ

अन्नदः पंचपितरो विख्याता भुवनत्रये । आवां दूतौ गुप्तरूपौ नरान्तकसमीरितौ

annadaḥ paṃcapitaro vikhyātā bhuvanatraye | āvāṃ dūtau guptarūpau narāntakasamīritau

तव विघ्नकरौ देव रक्षितौ कृपया त्वया । भूतं भव्यं भवच्चैव सर्वं जानासि सर्ववित्

tava vighnakarau deva rakṣitau kṛpayā tvayā | bhūtaṃ bhavyaṃ bhavaccaiva sarvaṃ jānāsi sarvavit

ये ये वैरेण त्वां याता हतास्ते क्षणमात्रतः । एतस्मिन्नन्तरे पौरा विनायकमथाब्रुवन्

ye ye vaireṇa tvāṃ yātā hatāste kṣaṇamātrataḥ | etasminnantare paurā vināyakamathābruvan

किमेतौ रक्षितौ देवदुष्टौ लोकभयंकरौ । अनयोरुपकारस्तु कृतोऽपकृतये भवेत्

kimetau rakṣitau devaduṣṭau lokabhayaṃkarau | anayorupakārastu kṛto'pakṛtaye bhavet

पन्नगाय पयो दत्तं विषमेव हि जायते । मुनिरुवाच । तानुवाच ततो देवः पूर्वमेवानयोर्मया

pannagāya payo dattaṃ viṣameva hi jāyate | muniruvāca | tānuvāca tato devaḥ pūrvamevānayormayā

अभयं दत्तमधुना विपरीतं कथं भवेत् । इत्युक्त्वाऽमोचयत्तौ स ततो राजाऽब्रवीत्पुनः

abhayaṃ dattamadhunā viparītaṃ kathaṃ bhavet | ityuktvā'mocayattau sa tato rājā'bravītpunaḥ

अपराधानसंख्यातान्क्षान्त्वा तौ मोचितौ रिपू । मरणे जीवने जन्तोरिच्छा ते कारणं मता

aparādhānasaṃkhyātānkṣāntvā tau mocitau ripū | maraṇe jīvane jantoricchā te kāraṇaṃ matā

इत्युक्त्वा मन्दिरं प्राप्तौ काशिराजविनायकौ । नत्वा तौ सर्वलोकाश्च स्वं स्वं भवनमागमन्

ityuktvā mandiraṃ prāptau kāśirājavināyakau | natvā tau sarvalokāśca svaṃ svaṃ bhavanamāgaman

2458

प्रशंसन्तो नृपं नानारूपिणं च विनायकम् ॥४९॥(

praśaṃsanto nṛpaṃ nānārūpiṇaṃ ca vināyakam ||49||(

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे दूतमोचनं नाम पंचपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe dūtamocanaṃ nāma paṃcapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०५६-०६०

अध्याय ५६ प्रारंभ :- मुनिरुवाच । तौ तु रौद्रपुरे रम्यां नरान्तकसभां गतौ । सहस्रस्तम्भरुचिरां मणिमुक्ताविभूषिताम्

adhyāya 56 prāraṃbha :- muniruvāca | tau tu raudrapure ramyāṃ narāntakasabhāṃ gatau | sahasrastambharucirāṃ maṇimuktāvibhūṣitām

अनेकवीरसंबाधां नानाश्चर्यवतीं शुभाम् । शतयोजनविस्तीर्णां तावदायामसंयुताम्

anekavīrasaṃbādhāṃ nānāścaryavatīṃ śubhām | śatayojanavistīrṇāṃ tāvadāyāmasaṃyutām

नानामणिमये रम्ये आसने स नरान्तकः । उपविष्टस्तत्समये तस्यामात्यौ वरासने

nānāmaṇimaye ramye āsane sa narāntakaḥ | upaviṣṭastatsamaye tasyāmātyau varāsane

उभौ गगनसंलेहिमूर्धानौ बलिनां वरौ। नत्वा तौ वदतः शूरश्वपलश्च गुणान्बहून्

ubhau gaganasaṃlehimūrdhānau balināṃ varau| natvā tau vadataḥ śūraśvapalaśca guṇānbahūn

वक्तव्यं दूतवर्येण यत्स्यात्साध्वितरच्च यत् । अन्यथा दूतदोषः स्यात्स्वामिकोपश्च दारुणः

vaktavyaṃ dūtavaryeṇa yatsyātsādhvitaracca yat | anyathā dūtadoṣaḥ syātsvāmikopaśca dāruṇaḥ

श्रुत्वा तत्स्वामिना कार्यं विचार्य स्वहितं शुभम् । आवां विनायके विघ्नान्कर्तुं यातः पुरीं तु ताम्

śrutvā tatsvāminā kāryaṃ vicārya svahitaṃ śubham | āvāṃ vināyake vighnānkartuṃ yātaḥ purīṃ tu tām

अतिगुप्ततरौ तत्र स्थितौ बालप्रतीक्षकौः । विघण्टो दन्तुरश्चाथ प्रथमं बालरूपिणौ

atiguptatarau tatra sthitau bālapratīkṣakauḥ | vighaṇṭo danturaścātha prathamaṃ bālarūpiṇau

ताभ्यामालिंगतस्तौ स भस्म चक्रे विनायकः । पतंगश्च विधूलश्च वायुरूपधरौ ततः

tābhyāmāliṃgatastau sa bhasma cakre vināyakaḥ | pataṃgaśca vidhūlaśca vāyurūpadharau tataḥ

यातौ बालकमुत्क्षिप्तुं शिर आक्रम्य नाशितौ । पाषाणरूपी प्रबलः शतधा खण्डितोऽसुरः

yātau bālakamutkṣiptuṃ śira ākramya nāśitau | pāṣāṇarūpī prabalaḥ śatadhā khaṇḍito'suraḥ

2.56.10

कामक्रोधौ द्वावसुरौ रासभं रूपमास्थितौ । हन्तुं बालं तु मार्गे तौ चूर्णितौ धरणीतले

kāmakrodhau dvāvasurau rāsabhaṃ rūpamāsthitau | hantuṃ bālaṃ tu mārge tau cūrṇitau dharaṇītale

ततः कुण्डियास्तु वरः कौञ्जरं रुपमास्थितः । मार्गमावृत्य संतस्थौ तत्कुम्भस्य विदारणात्

tataḥ kuṇḍiyāstu varaḥ kauñjaraṃ rupamāsthitaḥ | mārgamāvṛtya saṃtasthau tatkumbhasya vidāraṇāt

निहतः क्षणमात्रेण कुमारेण बलेन सः । धर्मदत्तगृहं पश्चात्जृम्भिणी हन्तुमागता

nihataḥ kṣaṇamātreṇa kumāreṇa balena saḥ | dharmadattagṛhaṃ paścātjṛmbhiṇī hantumāgatā

नारिकेलेन शिरसि हता मृत्युमवाप सा । ज्वालासुरो व्याघ्रतुण्डस्तृतीयस्तु विदारणः

nārikelena śirasi hatā mṛtyumavāpa sā | jvālāsuro vyāghratuṇḍastṛtīyastu vidāraṇaḥ

आगता नाशितुं बालमाद्यो जज्वालतां पुरीम् । अन्त्यः साहाय्यमकरोद्वायुरूपतयाऽस्य ह

āgatā nāśituṃ bālamādyo jajvālatāṃ purīm | antyaḥ sāhāyyamakarodvāyurūpatayā'sya ha

विदार्यास्यं व्याघ्रतुण्डोऽभक्षयच्चाखिलान्जनान् । त्रयोऽपि निहतास्तेन बालेनानन्तमायया

vidāryāsyaṃ vyāghratuṇḍo'bhakṣayaccākhilānjanān | trayo'pi nihatāstena bālenānantamāyayā

मेघनामा महादैत्यो गाणकं रूपमास्थितः । निहतो मुद्रिकाघातात्तदद्भुतमिवाभवत्

meghanāmā mahādaityo gāṇakaṃ rūpamāsthitaḥ | nihato mudrikāghātāttadadbhutamivābhavat

कूपश्च कन्दरश्चोभौ निहतौ मायिनौ बलात् । अम्भासुरोऽन्धकस्तुङ्गो नाशितुं बालमागताः

kūpaśca kandaraścobhau nihatau māyinau balāt | ambhāsuro'ndhakastuṅgo nāśituṃ bālamāgatāḥ

एकेनाकारितुं तमो धाराभिर्ववृषे परः । अपरस्तुङ्गशिखरो न्यपतद्बालकोपरि

ekenākārituṃ tamo dhārābhirvavṛṣe paraḥ | aparastuṅgaśikharo nyapatadbālakopari

महाविहङ्गरूपेण दूरे क्षिप्तास्त्रयोऽपि च । तेषां प्रतिकृतिं कर्तुं भ्रमरा नाम राक्षसी

mahāvihaṅgarūpeṇa dūre kṣiptāstrayo'pi ca | teṣāṃ pratikṛtiṃ kartuṃ bhramarā nāma rākṣasī

2.56.20

आगता भक्षितुं बालं दुष्टाशयवती शुभा । तदुरःस्थलमाक्रम्य प्राणां जग्राह विघ्नराट्

āgatā bhakṣituṃ bālaṃ duṣṭāśayavatī śubhā | taduraḥsthalamākramya prāṇāṃ jagrāha vighnarāṭ

तत आवां तडिद्रूपमास्थाय बालकं गतौ । विहन्तु तेन विधृतौ करयोर्बलशालिना

tata āvāṃ taḍidrūpamāsthāya bālakaṃ gatau | vihantu tena vidhṛtau karayorbalaśālinā

कृपावता विमुक्तौ च पृष्ट्वा सर्वं चिकीर्षितम् । कथयित्वोदन्तमखिलमागतौ स्वामिनं प्रति

kṛpāvatā vimuktau ca pṛṣṭvā sarvaṃ cikīrṣitam | kathayitvodantamakhilamāgatau svāminaṃ prati

एकदा नगरे तत्र सर्वैरेकः समाहृतः । भोजनाय च शुक्लेन दरिद्रेण विनायकः

ekadā nagare tatra sarvairekaḥ samāhṛtaḥ | bhojanāya ca śuklena daridreṇa vināyakaḥ

विशीर्णमोदनं भुक्त्वा सह तैलेन प्राग्विभुः । पश्चाद्गतोऽनन्तकायो भोक्तुं सर्वगृहेषु सः

viśīrṇamodanaṃ bhuktvā saha tailena prāgvibhuḥ | paścādgato'nantakāyo bhoktuṃ sarvagṛheṣu saḥ

सर्वत्र काशिराजेन सहितो बुभुजे हि सः । काशिराजेन मूढेन न ज्ञातं तद्विचेष्टितम

sarvatra kāśirājena sahito bubhuje hi saḥ | kāśirājena mūḍhena na jñātaṃ tadviceṣṭitama

स्वामिन्नेतादृशी शक्तिः क्वापि दृष्टा न च श्रुता। इदानीं यद्धितं ते स्यात्तद्धि सम्यग्विधीयताम्

svāminnetādṛśī śaktiḥ kvāpi dṛṣṭā na ca śrutā| idānīṃ yaddhitaṃ te syāttaddhi samyagvidhīyatām

जानीवहे न जेताऽस्य त्रैलोक्ये विद्यते पुमान् । मुनिरुवाच ॥ इत्थं श्रुत्वा तयोर्वाक्यं प्रजज्वाल सुरान्तकः । वमति स्म मुखाग्निं विश्वमत्तुं प्रसारितात्

jānīvahe na jetā'sya trailokye vidyate pumān | muniruvāca || itthaṃ śrutvā tayorvākyaṃ prajajvāla surāntakaḥ | vamati sma mukhāgniṃ viśvamattuṃ prasāritāt

कपिरुड्डानशीलोऽपि न सिंहं बाधते क्वचित् । बद्ध्वा तु भ्रुकुटीमुग्रामुवाच स नरान्तकः

kapiruḍḍānaśīlo'pi na siṃhaṃ bādhate kvacit | baddhvā tu bhrukuṭīmugrāmuvāca sa narāntakaḥ

ग्रासशीलश्चाजगरो न महीं ग्रसते क्वचित् । आश्चर्यं ममचित्ते तु भवद्वाक्यादुपागतम्

grāsaśīlaścājagaro na mahīṃ grasate kvacit | āścaryaṃ mamacitte tu bhavadvākyādupāgatam

2.56.30

खद्योतो राजते तावद्यावच्चन्द्रो न दृश्यते । चन्द्रोऽपि राजते तावद्यावत्सूर्यो न दृश्यते

khadyoto rājate tāvadyāvaccandro na dṛśyate | candro'pi rājate tāvadyāvatsūryo na dṛśyate

न दृश्यते यदा राहुस्तावत्सूर्योऽपि राजते । न दृष्टः कालरूपोऽहं तावद्बालो महानयम्

na dṛśyate yadā rāhustāvatsūryo'pi rājate | na dṛṣṭaḥ kālarūpo'haṃ tāvadbālo mahānayam

सकाशिराजं तं बालं जानीयातां दिवं गतम् । यत्र ते निहता दैत्या गतास्तत्र गमिष्यति

sakāśirājaṃ taṃ bālaṃ jānīyātāṃ divaṃ gatam | yatra te nihatā daityā gatāstatra gamiṣyati

मुनिरुवाच । एवमुक्त्वा समुत्तस्थौ जगर्ज गर्जयन्दिशः । चकम्पे पृथिवी सर्वा तद्गर्जनरवाकुला

muniruvāca | evamuktvā samuttasthau jagarja garjayandiśaḥ | cakampe pṛthivī sarvā tadgarjanaravākulā

तत आज्ञापयत्सर्वान्वीरान्सज्जी भवन्त्विति । काशिराजस्य नगरीं यामि युद्धाय दंशितः

tata ājñāpayatsarvānvīrānsajjī bhavantviti | kāśirājasya nagarīṃ yāmi yuddhāya daṃśitaḥ

तस्मिन्वदति सेनेत्थं सन्नद्धा समुपागता । सर्वशान्तिकरा घोरा चतुरङ्गध्वजान्विता

tasminvadati senetthaṃ sannaddhā samupāgatā | sarvaśāntikarā ghorā caturaṅgadhvajānvitā

सैन्येन रजसा सर्वं व्याप्तमासीद्दिगन्तरम् । आच्छादिते दिनकरे न प्राज्ञायत किंचन

sainyena rajasā sarvaṃ vyāptamāsīddigantaram | ācchādite dinakare na prājñāyata kiṃcana

पदातयोऽप्यसंख्येयाः सिन्दूरारुणमस्तकाः । उड्डीयोड्डीय धावन्तो मिथ्यायुद्धं प्रचक्रिरे

padātayo'pyasaṃkhyeyāḥ sindūrāruṇamastakāḥ | uḍḍīyoḍḍīya dhāvanto mithyāyuddhaṃ pracakrire

मुक्तकेशाः खड्गहस्ता भृशुण्डीचर्मपाणयः । पाषाणद्रुमखट्वाङ्गशक्तिपाशकराः परे

muktakeśāḥ khaḍgahastā bhṛśuṇḍīcarmapāṇayaḥ | pāṣāṇadrumakhaṭvāṅgaśaktipāśakarāḥ pare

ततो ययौ गजानीकं घण्टानादविभूषितम् । सिन्दूरारुणसद्गण्डं दन्तावरणराजितम्

tato yayau gajānīkaṃ ghaṇṭānādavibhūṣitam | sindūrāruṇasadgaṇḍaṃ dantāvaraṇarājitam

2.56.40

नानाधातुविचित्रो नु पर्वतानां व्रजो व्रजन् । चीत्कारेण नदद्दन्तैर्भिन्दन्निव गिरिव्रजम्

nānādhātuvicitro nu parvatānāṃ vrajo vrajan | cītkāreṇa nadaddantairbhindanniva girivrajam

आधोरणा यदा न स्युस्तदा सर्वे हतं भवेत् । दानोदकेन तु रजः प्रशान्तमभवत्तदा

ādhoraṇā yadā na syustadā sarve hataṃ bhavet | dānodakena tu rajaḥ praśāntamabhavattadā

अश्वारोहास्तयोर्जग्मुर्मुकुटाटोपमस्तकाः । शस्त्रिकाचर्मनिस्त्रिंशधनुर्बाणविभूषिताः

aśvārohāstayorjagmurmukuṭāṭopamastakāḥ | śastrikācarmanistriṃśadhanurbāṇavibhūṣitāḥ

बृंहितैर्हेषितैर्व्योम कुर्वन्तः सगुणं भृशम् । कंकालैश्च तनुत्राणैस्त्रिशूलैश्च विराजिताः

bṛṃhitairheṣitairvyoma kurvantaḥ saguṇaṃ bhṛśam | kaṃkālaiśca tanutrāṇaistriśūlaiśca virājitāḥ

गदामुद्गरपट्टीशमहापरशुपाणयः । चक्रतोमरभस्लासिपाशसृणिकराः परे

gadāmudgarapaṭṭīśamahāparaśupāṇayaḥ | cakratomarabhaslāsipāśasṛṇikarāḥ pare

अश्वा अलंकृता नानालंकारैश्चामरैरपि । मनोजवा वायुवेगा व्योमैवाक्रान्तुमिच्छवः

aśvā alaṃkṛtā nānālaṃkāraiścāmarairapi | manojavā vāyuvegā vyomaivākrāntumicchavaḥ

ततः सुवर्णरजतमुक्तामणिविभूषितम् । सुवर्णाक्षैर्ध्वजैर्युक्तं नानालंकृतवाजिभिः

tataḥ suvarṇarajatamuktāmaṇivibhūṣitam | suvarṇākṣairdhvajairyuktaṃ nānālaṃkṛtavājibhiḥ

नानायुद्धसमूहैश्च धनुर्बाणशतैर्युतम् । कार्तस्वरमहाचक्रं किंकिणीजालमण्डितम्

nānāyuddhasamūhaiśca dhanurbāṇaśatairyutam | kārtasvaramahācakraṃ kiṃkiṇījālamaṇḍitam

महारथी महामात्यौ रथमास्थाय निर्ययौ । कृष्णदेहो महाकायो वीरकंकणशोभितः

mahārathī mahāmātyau rathamāsthāya niryayau | kṛṣṇadeho mahākāyo vīrakaṃkaṇaśobhitaḥ

लसत्कुण्डलसुश्रोत्रो महामुकुटमण्डितः । मुक्तासुवर्णमालाढ्यो मुद्रिकाखड्गमंडितः

lasatkuṇḍalasuśrotro mahāmukuṭamaṇḍitaḥ | muktāsuvarṇamālāḍhyo mudrikākhaḍgamaṃḍitaḥ

2.56.50

केशरागरुकस्तूरीकर्पूरांगविलेपनः । शुचिरस्त्राणि सस्मार न प्रयुक्तानि कुत्रचित्

keśarāgarukastūrīkarpūrāṃgavilepanaḥ | śucirastrāṇi sasmāra na prayuktāni kutracit

वीरावेशेन स बभौ रोगी शोफां गतो यथा । नानावादित्रनिर्घोषैर्नादयन्विदिशो दिशः

vīrāveśena sa babhau rogī śophāṃ gato yathā | nānāvāditranirghoṣairnādayanvidiśo diśaḥ

वीरा विनायकं जेतुं दृष्टा गर्जन्त्यनेकशः । बृंहितैर्हेषितैः क्ष्वेडै रथनेमिस्वनैरपि

vīrā vināyakaṃ jetuṃ dṛṣṭā garjantyanekaśaḥ | bṛṃhitairheṣitaiḥ kṣveḍai rathanemisvanairapi

2511

निनादं तं समाकर्ण्य त्रस्ता देवा दरीं ययुः । एवं नरान्तकः काशीराजस्य नगरीं ययौ ॥५३॥ (

ninādaṃ taṃ samākarṇya trastā devā darīṃ yayuḥ | evaṃ narāntakaḥ kāśīrājasya nagarīṃ yayau ||53|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे नरान्तकनिर्गमनं नाम षट्पच्चाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe narāntakanirgamanaṃ nāma ṣaṭpaccāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५७ प्रारंभ- क उवाच । तस्मिन्प्रयाते दैत्येन्द्रे प्राग्गुल्मेषु गता नराः । धावमाना नृपं प्रोचुर्भुक्तवन्तं नरान्तकः

adhyāya 57 prāraṃbha- ka uvāca | tasminprayāte daityendre prāggulmeṣu gatā narāḥ | dhāvamānā nṛpaṃ procurbhuktavantaṃ narāntakaḥ

आगतो दैत्यराजोऽसौ चतुरंगबलान्वितः । पौरा वादित्रनिर्घोषाञ्श्रुत्वा चक्रुर्महास्वनान्

āgato daityarājo'sau caturaṃgabalānvitaḥ | paurā vāditranirghoṣāñśrutvā cakrurmahāsvanān

कोलाहलो महानासील्लोकानां नगरे भृशम् । पलायिता दश दिशो लोकाः प्राणपरीप्सया

kolāhalo mahānāsīllokānāṃ nagare bhṛśam | palāyitā daśa diśo lokāḥ prāṇaparīpsayā

राजाऽथ भोजनं त्यक्त्वा प्रोत्तस्थौ स्पर्शवानिव । कृत्वा युद्धक्षमं वेषं लोकानाज्ञापयत्पुरा

rājā'tha bhojanaṃ tyaktvā prottasthau sparśavāniva | kṛtvā yuddhakṣamaṃ veṣaṃ lokānājñāpayatpurā

सज्जीभवन्तु युद्धाय भेरीशब्दमकारयत् । खड्गचर्मधरो राजा निषंगी चापवान्बली

sajjībhavantu yuddhāya bherīśabdamakārayat | khaḍgacarmadharo rājā niṣaṃgī cāpavānbalī

तनुत्राणी च कंकाली पुपूजे तं विनायकम् । जयपूर्वे च तं स्मृत्वा नत्वा चाश्वं समारुहत्

tanutrāṇī ca kaṃkālī pupūje taṃ vināyakam | jayapūrve ca taṃ smṛtvā natvā cāśvaṃ samāruhat

तृतीयमानकारावं श्रुत्वा सेनाचरा ययुः । सन्नद्धास्त्वरमाणाश्च पत्त्यश्वस्यन्दनैर्गजैः

tṛtīyamānakārāvaṃ śrutvā senācarā yayuḥ | sannaddhāstvaramāṇāśca pattyaśvasyandanairgajaiḥ

अतिप्रहृष्टास्ते योधास्त्रैलोक्यग्राससाहसाः । नगर्याः पूर्वभागे स वेदिकायां स्थितो नृपः

atiprahṛṣṭāste yodhāstrailokyagrāsasāhasāḥ | nagaryāḥ pūrvabhāge sa vedikāyāṃ sthito nṛpaḥ

अमात्यान्सर्ववीरांश्च ददौ वस्त्रधनानि सः । उवाच समयोऽयं वो दर्शयन्तु पराक्रमम्

amātyānsarvavīrāṃśca dadau vastradhanāni saḥ | uvāca samayo'yaṃ vo darśayantu parākramam

2.57.10

विनायकानुग्रहान्नो न भयं विद्यते क्वचित् । तथापि बलवान्दैत्यो बलाज्जिग्ये वसुन्धराम्

vināyakānugrahānno na bhayaṃ vidyate kvacit | tathāpi balavāndaityo balājjigye vasundharām

जयस्य नियमो नास्ति दैवाधीनाश्च पूरुषाः । न सेना लक्षभागेन विद्यतेऽतोऽब्रवीम्यहम्

jayasya niyamo nāsti daivādhīnāśca pūruṣāḥ | na senā lakṣabhāgena vidyate'to'bravīmyaham

क्व सागरः क्व कुम्भोदं क्व खद्योतः क्व वा रविः । तेनैव रक्षिताः साम्ना स्थिता राज्यश्रिया वयम्

kva sāgaraḥ kva kumbhodaṃ kva khadyotaḥ kva vā raviḥ | tenaiva rakṣitāḥ sāmnā sthitā rājyaśriyā vayam

अपराधाः सुबहवो जाता नो मस्तके ततः । कियन्तो निहता दैत्या विनायकबलेन च

aparādhāḥ subahavo jātā no mastake tataḥ | kiyanto nihatā daityā vināyakabalena ca

त्यक्त्वा साम प्रयातोऽसौ विचारः क्रियतां हितः । मुनिरुवाच। तत्राब्रवीन्महामात्यो राजानं भयविह्वलम्

tyaktvā sāma prayāto'sau vicāraḥ kriyatāṃ hitaḥ | muniruvāca| tatrābravīnmahāmātyo rājānaṃ bhayavihvalam

चतुर्भिर्बुद्धिमद्भिस्त्वं याहि दैत्यं नरान्तकम् । शरणं स्वस्वकार्यार्थे नीचानुशरणं शुभम्

caturbhirbuddhimadbhistvaṃ yāhi daityaṃ narāntakam | śaraṇaṃ svasvakāryārthe nīcānuśaraṇaṃ śubham

बृहस्पतिमतं राजन्ब्रवीमि ते शृणुष्व तत् । श्रुत्वा तत्कुरु राजेंद्र ततः क्षेमं भविष्यति

bṛhaspatimataṃ rājanbravīmi te śṛṇuṣva tat | śrutvā tatkuru rājeṃdra tataḥ kṣemaṃ bhaviṣyati

बृहस्पतिरुवाच। कन्याप्रदानसहभोजनवस्त्रदानसामाभिधाननमनप्रणयमाणैः । तत्कीर्तिकीर्तनतदाप्तजनानुवादमुख्यैरुपायनिचयैरहितान्विहंस्यात्

bṛhaspatiruvāca| kanyāpradānasahabhojanavastradānasāmābhidhānanamanapraṇayamāṇaiḥ | tatkīrtikīrtanatadāptajanānuvādamukhyairupāyanicayairahitānvihaṃsyāt

मुनिरुवाच । स चेद्विनायकं याचेद्दत्त्वा राज्यस्य रक्षणम् । कर्तव्यमिति मे भाति स्वहितं तद्विचिन्त्यताम्

muniruvāca | sa cedvināyakaṃ yāceddattvā rājyasya rakṣaṇam | kartavyamiti me bhāti svahitaṃ tadvicintyatām

ततः सर्वजनाः साधु साध्विति प्राब्रुवन्नृपम् । सम्यगुक्तममात्येन वैरच्छेदाय भो नृप

tataḥ sarvajanāḥ sādhu sādhviti prābruvannṛpam | samyaguktamamātyena vairacchedāya bho nṛpa

2.57.20

विचारयत्सु तेष्येवं दैत्यास्ते बलवत्तराः । रुरुधुस्तां पुरीं सैन्यैः सर्वे ते शलभा इव

vicārayatsu teṣyevaṃ daityāste balavattarāḥ | rurudhustāṃ purīṃ sainyaiḥ sarve te śalabhā iva

मध्ये गतान्नरान्दृष्ट्वा ददहुस्तां पुरीं खलाः। प्रजज्वाल महानग्निश्चतुर्दिक्षु विदिक्षु च

madhye gatānnarāndṛṣṭvā dadahustāṃ purīṃ khalāḥ| prajajvāla mahānagniścaturdikṣu vidikṣu ca

धूमेनाच्छादि तपनो न प्राज्ञायत किंचन । कल्पान्त इव तत्रासील्लोकानामतिदारुणः

dhūmenācchādi tapano na prājñāyata kiṃcana | kalpānta iva tatrāsīllokānāmatidāruṇaḥ

ध्रियन्ते ते परैर्येऽग्निभयाद्यान्ति बहिर्नराः । सबाला योषितश्चापि लिलिंगुश्च चुचम्बिरे

dhriyante te parairye'gnibhayādyānti bahirnarāḥ | sabālā yoṣitaścāpi liliṃguśca cucambire

पतिव्रतास्त्यजुः प्राणाँल्लज्जयाऽतिपरिप्लुताः । आरुह्य गोपुरं काश्चिद्देहत्यागं प्रचक्रिरे

pativratāstyajuḥ prāṇām̐llajjayā'tipariplutāḥ | āruhya gopuraṃ kāściddehatyāgaṃ pracakrire

अपरास्तत्यजुः प्राणां शस्त्रैः पाशैर्विषैरपि । अतिरम्या धृता दूतैर्नीतास्ता स्वामिनं प्रति

aparāstatyajuḥ prāṇāṃ śastraiḥ pāśairviṣairapi | atiramyā dhṛtā dūtairnītāstā svāminaṃ prati

नरान्तकेन भुक्त्वा ताः प्रेषिता नगरं स्वयम् । एवं तं प्रलयं दृष्ट्वाऽमात्यानूचे नृपः पुनः

narāntakena bhuktvā tāḥ preṣitā nagaraṃ svayam | evaṃ taṃ pralayaṃ dṛṣṭvā'mātyānūce nṛpaḥ punaḥ

अस्मत्समक्षं योषाश्चेन्नीता दुष्टर्दुरात्मभिः । तदाऽयशो महन्न स्यात्तस्माद्युध्यामहेऽसुरैः

asmatsamakṣaṃ yoṣāścennītā duṣṭardurātmabhiḥ | tadā'yaśo mahanna syāttasmādyudhyāmahe'suraiḥ

एवमुक्त्वा स्वमश्वं स प्रेरयन्युद्धदुर्मदः । सज्यं कृत्वा धनुः सद्यो बाणवृष्टिमथाकरोत्

evamuktvā svamaśvaṃ sa prerayanyuddhadurmadaḥ | sajyaṃ kṛtvā dhanuḥ sadyo bāṇavṛṣṭimathākarot

आच्छादितो रश्मिमाली दैत्या मोहमुपागमन् । धाराधरा यथा धारा विमुंचन्ति तथा धनुः

ācchādito raśmimālī daityā mohamupāgaman | dhārādharā yathā dhārā vimuṃcanti tathā dhanuḥ

2.57.30

मुंचति स्म शरैस्ते ते निहता दैत्य संचयाः । केचिन्मृताश्च भग्नाश्च केचिन्निश्चरणाः कृताः

muṃcati sma śaraiste te nihatā daitya saṃcayāḥ | kecinmṛtāśca bhagnāśca kecinniścaraṇāḥ kṛtāḥ

केषांचिदुदरं भग्नं परेषां बाहवो हताः । केषांचित्स्फोटिता नेत्राः केषांचिदुरवोऽपि च

keṣāṃcidudaraṃ bhagnaṃ pareṣāṃ bāhavo hatāḥ | keṣāṃcitsphoṭitā netrāḥ keṣāṃciduravo'pi ca

अमात्याः सेनया सार्द्धं काशीराजं समन्वयुः । खड्गैः परश्वधैस्ते तान्परवीरान्निजघ्निरे

amātyāḥ senayā sārddhaṃ kāśīrājaṃ samanvayuḥ | khaḍgaiḥ paraśvadhaiste tānparavīrānnijaghnire

तदाघातैर्हताः केचित्पतिता भूतले परे । तेऽपि दैत्या महाशस्त्रैर्निजघ्नुस्तान्रणाजिरे

tadāghātairhatāḥ kecitpatitā bhūtale pare | te'pi daityā mahāśastrairnijaghnustānraṇājire

अन्धकारे महारौद्रे सेनाधूलिकृते परे । निजघ्नुरेव शस्त्रैस्ते वीरान्स्वांश्च परानपि

andhakāre mahāraudre senādhūlikṛte pare | nijaghnureva śastraiste vīrānsvāṃśca parānapi

मल्लयुद्धं च चक्रुस्ते परस्परजिगीषया । अश्वारूढैर्गजारूढै रथारूढैः पदातिभिः

mallayuddhaṃ ca cakruste parasparajigīṣayā | aśvārūḍhairgajārūḍhai rathārūḍhaiḥ padātibhiḥ

पदाताश्च रथारूढा युयुधुः शस्त्रसायकैः । एवं संभ्रान्तमभवत्तद्युद्धं तुमुलं परैः

padātāśca rathārūḍhā yuyudhuḥ śastrasāyakaiḥ | evaṃ saṃbhrāntamabhavattadyuddhaṃ tumulaṃ paraiḥ

प्रभग्ना दैत्यसेना सा तदा याता परांगमुखी। सिंहनादं चकारोच्चैः काशिराजो जयान्वितः

prabhagnā daityasenā sā tadā yātā parāṃgamukhī| siṃhanādaṃ cakāroccaiḥ kāśirājo jayānvitaḥ

हर्षात्सेनान्तरं यातो निघ्नन्युद्धे वरान्वरान् । भिन्दन्सेनां महाघोरां युद्धावेशी गजो यथा

harṣātsenāntaraṃ yāto nighnanyuddhe varānvarān | bhindansenāṃ mahāghorāṃ yuddhāveśī gajo yathā

शतं सहस्रं वीराणां सेनामध्ये जघान सः । निघ्नन्तं तं तथा दृष्ट्वा रुरुधुः परसैनिकाः

śataṃ sahasraṃ vīrāṇāṃ senāmadhye jaghāna saḥ | nighnantaṃ taṃ tathā dṛṣṭvā rurudhuḥ parasainikāḥ

2.57.40

राजाऽयमिति बुद्ध्वा ते सर्व एव समाययुः । तच्छराणां महावृष्टिं सोढ्वा दध्रुर्बलादमुम्

rājā'yamiti buddhvā te sarva eva samāyayuḥ | taccharāṇāṃ mahāvṛṣṭiṃ soḍhvā dadhrurbalādamum

अमात्ययोस्तु पुत्राभ्यां सह ते दैत्यपुंगवाः । सेनाचरा महाशब्दं धृतो राजेति चक्रिरे

amātyayostu putrābhyāṃ saha te daityapuṃgavāḥ | senācarā mahāśabdaṃ dhṛto rājeti cakrire

ततः सेनाचरा राज्ञो धृताः केचित्पलायिताः । मृताः केचित्क्षताः केचिच्छरणं केऽपि तान्ययुः

tataḥ senācarā rājño dhṛtāḥ kecitpalāyitāḥ | mṛtāḥ kecitkṣatāḥ keciccharaṇaṃ ke'pi tānyayuḥ

महावने महोक्षेव बलवद्भिर्वृकैरिव । अमात्यपुत्रसहितं निन्युर्दूता नरान्तकम

mahāvane mahokṣeva balavadbhirvṛkairiva | amātyaputrasahitaṃ ninyurdūtā narāntakama

दग्धा च नगरी सर्वा निवार्यैः सैनिकैस्तु सा । ततो नरान्तकः स्वीयां जगाद वीरसत्तमान्

dagdhā ca nagarī sarvā nivāryaiḥ sainikaistu sā | tato narāntakaḥ svīyāṃ jagāda vīrasattamān

यदर्थमागता वीरास्तत्कार्यं सिद्धमेव नः । न मेऽस्ति गणना तस्य मुनिपुत्रस्य साम्प्रतम्

yadarthamāgatā vīrāstatkāryaṃ siddhameva naḥ | na me'sti gaṇanā tasya muniputrasya sāmpratam

जिते प्रभौ जिता सेना जिते दुर्गे जितं पुरम् । काशिराजे जिते बालो जित एव न संशयः

jite prabhau jitā senā jite durge jitaṃ puram | kāśirāje jite bālo jita eva na saṃśayaḥ

अथानेष्यति राजाऽयं बालं निग्रहतोऽधुना । एवमुक्त्वा ययौ वाद्यनिर्घोषैः स तथा पुरीम्

athāneṣyati rājā'yaṃ bālaṃ nigrahato'dhunā | evamuktvā yayau vādyanirghoṣaiḥ sa tathā purīm

2559

काशिराजं पुरस्कृत्य स्तूयमानोऽथ बन्दिभिः । यच्छन्वस्तूनि बन्दिभ्यो ददौ विप्रेभ्य एव च ॥४८॥ (

kāśirājaṃ puraskṛtya stūyamāno'tha bandibhiḥ | yacchanvastūni bandibhyo dadau viprebhya eva ca ||48|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे राजनिग्रहनाम सप्तपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe rājanigrahanāma saptapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५८ प्रारंभ – क उवाच । अर्धमार्गं गतो यावद्धर्षेणासौ नरान्तकः । तावदेव श्रुतं काशीराजपत्न्या धृतो नृपः

adhyāya 58 prāraṃbha – ka uvāca | ardhamārgaṃ gato yāvaddharṣeṇāsau narāntakaḥ | tāvadeva śrutaṃ kāśīrājapatnyā dhṛto nṛpaḥ

अत्यन्तं सा शुशोचाथ पौरा ये चावशेषिताः । आक्रन्दः सुमहानासीन्मत्स्यानां निर्जले यथा

atyantaṃ sā śuśocātha paurā ye cāvaśeṣitāḥ | ākrandaḥ sumahānāsīnmatsyānāṃ nirjale yathā

अम्बा सा पतिता भूमौ धृते भर्तरि वैरिभिः । मूर्छिता च विवर्णाऽभूद्रम्भा वातहता यथा

ambā sā patitā bhūmau dhṛte bhartari vairibhiḥ | mūrchitā ca vivarṇā'bhūdrambhā vātahatā yathā

सखीभिः सहिताऽरोदीद्रुदती प्राब्रवीत्तदा । अम्बोवाच । सिंहखेलो गजानीकहन्ता यो रिपुमर्दनः

sakhībhiḥ sahitā'rodīdrudatī prābravīttadā | ambovāca | siṃhakhelo gajānīkahantā yo ripumardanaḥ

सृगालतुल्यदैत्येन स कथं विधृतो बलात् । क्व गतं मत्तमातंगसहस्रबलशालिनः

sṛgālatulyadaityena sa kathaṃ vidhṛto balāt | kva gataṃ mattamātaṃgasahasrabalaśālinaḥ

बलं भर्तुर्मदीयस्य दैत्यकोटिहरस्य ह । कथं रुष्टो महेशो मे कदा द्रक्ष्ये निजं पतिम्

balaṃ bharturmadīyasya daityakoṭiharasya ha | kathaṃ ruṣṭo maheśo me kadā drakṣye nijaṃ patim

कं देवं शरणं यामि यस्तं शीघ्रं विमोचयेत् । कश्यपस्यास्य बालस्य वराद्युद्धं कृतं वरम्

kaṃ devaṃ śaraṇaṃ yāmi yastaṃ śīghraṃ vimocayet | kaśyapasyāsya bālasya varādyuddhaṃ kṛtaṃ varam

तद्धि सर्वं वृथा जातं राज्ञि मूढत्वमागतम् । यो बालवचनाच्छ्रेष्ठैर्विरोधं कृतवान्वृथा

taddhi sarvaṃ vṛthā jātaṃ rājñi mūḍhatvamāgatam | yo bālavacanācchreṣṭhairvirodhaṃ kṛtavānvṛthā

को जयेत्तं महादैत्यं भर्तृग्राहं नरान्तकम् । विना सर्वैः कथं कल्पकालः प्राप्तो हताशया

ko jayettaṃ mahādaityaṃ bhartṛgrāhaṃ narāntakam | vinā sarvaiḥ kathaṃ kalpakālaḥ prāpto hatāśayā

2.58.10

अहं च धरणी चापि कथं वैधव्यमागता। न तादृशः क्वापि जातो करुणाब्धिः शरण्यदः

ahaṃ ca dharaṇī cāpi kathaṃ vaidhavyamāgatā| na tādṛśaḥ kvāpi jāto karuṇābdhiḥ śaraṇyadaḥ

मुनिरुवाच । एवं तच्छोकमाकर्ण्य कश्यपस्यात्मजो बली। शब्देन महता गर्जन्ब्रह्मांडस्फोटकारिणा

muniruvāca | evaṃ tacchokamākarṇya kaśyapasyātmajo balī| śabdena mahatā garjanbrahmāṃḍasphoṭakāriṇā

प्रतिशब्देन गगनं जगर्ज च दिशोऽपि च । चकम्पे धरणी सर्वा सपर्वतवनाकरा

pratiśabdena gaganaṃ jagarja ca diśo'pi ca | cakampe dharaṇī sarvā saparvatavanākarā

पक्षिणः पतितास्तेन मृता भ्रान्ता जनास्तदा । ततः सिद्धिं समालोक्य क्रोधव्याकुललोचनः

pakṣiṇaḥ patitāstena mṛtā bhrāntā janāstadā | tataḥ siddhiṃ samālokya krodhavyākulalocanaḥ

क्व गताऽसि महायुद्धप्रसंगं प्राह तामिति । सा तदाशयमालक्ष्य चक्रे नानाविधां चमूम्

kva gatā'si mahāyuddhaprasaṃgaṃ prāha tāmiti | sā tadāśayamālakṣya cakre nānāvidhāṃ camūm

विकरालमुखा वीराः प्रादुरासन्सहस्रशः । हलदन्ताः सर्पजिह्वा नराः पर्वतमस्तकाः

vikarālamukhā vīrāḥ prādurāsansahasraśaḥ | haladantāḥ sarpajihvā narāḥ parvatamastakāḥ

दारितास्यास्तु भूगोलमकस्माद्ग्रसयिष्णवः । आस्यानलं विमुंचंतः शतनेत्रा महाबलाः

dāritāsyāstu bhūgolamakasmādgrasayiṣṇavaḥ | āsyānalaṃ vimuṃcaṃtaḥ śatanetrā mahābalāḥ

येषां नासारन्ध्रगता न दृश्यन्ते महागजाः । सूर्याचन्द्रामसौ येषां श्वासान्निपतितौ भुवि

yeṣāṃ nāsārandhragatā na dṛśyante mahāgajāḥ | sūryācandrāmasau yeṣāṃ śvāsānnipatitau bhuvi

जटाभिः पृथिवी येषां सर्वा संमार्ज्यते भृशम् । सहस्रयोजनहस्ता द्विगुणाश्च तदंघ्रयः

jaṭābhiḥ pṛthivī yeṣāṃ sarvā saṃmārjyate bhṛśam | sahasrayojanahastā dviguṇāśca tadaṃghrayaḥ

तेषां तु नायकः क्रूरो विनायकसमीपतः । आगतः परिपप्रच्छ किं कार्यं वद मे प्रभो

teṣāṃ tu nāyakaḥ krūro vināyakasamīpataḥ | āgataḥ paripapraccha kiṃ kāryaṃ vada me prabho

2.58.20

देहि मे क्षुधितस्यादौ भक्ष्यं तृप्तिकरं प्रभो । इत्युक्तवन्तं पुरुषमुवाच स विनायकः

dehi me kṣudhitasyādau bhakṣyaṃ tṛptikaraṃ prabho | ityuktavantaṃ puruṣamuvāca sa vināyakaḥ

भक्षयस्व महासेनां नरान्तकसुपालिताम् । हत्वा तु तच्छिरो मह्यमानयस्व त्वरान्वितः

bhakṣayasva mahāsenāṃ narāntakasupālitām | hatvā tu tacchiro mahyamānayasva tvarānvitaḥ

तत्सैन्येन न तृप्तिश्चेद्दास्ये भक्ष्यान्तरं तव । एवमाज्ञामनुप्राप्य नत्वा तं कश्यपात्मजम्

tatsainyena na tṛptiśceddāsye bhakṣyāntaraṃ tava | evamājñāmanuprāpya natvā taṃ kaśyapātmajam

महाक्ष्वेडितशब्दं तु कृत्वा यातो नरान्तकम् । तस्य श्वेडितशब्दस्य नादृग्रूपेण सैनिकाः

mahākṣveḍitaśabdaṃ tu kṛtvā yāto narāntakam | tasya śveḍitaśabdasya nādṛgrūpeṇa sainikāḥ

नरान्तकोऽपि भीतास्ते दुद्रुवुस्ते दिशो दश । हस्ते धृत्वा तु तान्सर्वान्मुखमध्ये समाक्षिपत्

narāntako'pi bhītāste dudruvuste diśo daśa | haste dhṛtvā tu tānsarvānmukhamadhye samākṣipat

उद्दुधूल रजो भौमं न प्राज्ञायत किंचन । अन्धकारे महाघोरे दीपिकाभिर्व्यलोकयन्

uddudhūla rajo bhaumaṃ na prājñāyata kiṃcana | andhakāre mahāghore dīpikābhirvyalokayan

तं दृष्ट्वा पुरुषं घोरं केचित्प्राणान्प्रजह्रिरे। तांश्चापि जीवतः सर्वांस्त्वरया भक्षयत्यसौ

taṃ dṛṣṭvā puruṣaṃ ghoraṃ kecitprāṇānprajahrire| tāṃścāpi jīvataḥ sarvāṃstvarayā bhakṣayatyasau

नरान्तकस्तु दृष्ट्वैवं सर्वसैन्यविनाशनम् । अतर्कयत्स्वमनसा कृतान्तस्यान्तकोऽपरः

narāntakastu dṛṣṭvaivaṃ sarvasainyavināśanam | atarkayatsvamanasā kṛtāntasyāntako'paraḥ

आगतः किं मया कार्यं दृश्यते बलवानयम । एवं वदन्ददर्शाथ सेनामर्द्धां तु भक्षिताम्

āgataḥ kiṃ mayā kāryaṃ dṛśyate balavānayama | evaṃ vadandadarśātha senāmarddhāṃ tu bhakṣitām

प्रलयानलवच्चायं पृतनां हरते बलात । निःशेषामेव कर्ताऽमुमगस्त्य इव वारिधिम्

pralayānalavaccāyaṃ pṛtanāṃ harate balāta | niḥśeṣāmeva kartā'mumagastya iva vāridhim

2.58.30

दैत्यसेनाचराः सर्वे महाशब्दान्प्रचक्रिरे । केचिच्च भक्षितास्तेन चूर्णिताः पादघाततः

daityasenācarāḥ sarve mahāśabdānpracakrire | kecicca bhakṣitāstena cūrṇitāḥ pādaghātataḥ

श्वासानिलाहताः केचित्केचिद्भीत्यैव मम्रिरे । परस्परोपरि तदा वीरा निपतिताः परे

śvāsānilāhatāḥ kecitkecidbhītyaiva mamrire | parasparopari tadā vīrā nipatitāḥ pare

याहि याहीहि वस्त्रातुं चुक्रुशुस्तं नरान्तकम् । कराघातेन निहतान्भक्षयत्येष तत्क्षणात्

yāhi yāhīhi vastrātuṃ cukruśustaṃ narāntakam | karāghātena nihatānbhakṣayatyeṣa tatkṣaṇāt

असंख्यभक्षणादस्य न शान्तो जठरानलः । अश्वारोहा गजारोहाः पदाता रथसादिनः

asaṃkhyabhakṣaṇādasya na śānto jaṭharānalaḥ | aśvārohā gajārohāḥ padātā rathasādinaḥ

भक्षिता निहता वाहा गजाश्चानेकशो मुने । एवं कोलाहलं श्रुत्वा सज्यं कृत्वा धनुर्बलात्

bhakṣitā nihatā vāhā gajāścānekaśo mune | evaṃ kolāhalaṃ śrutvā sajyaṃ kṛtvā dhanurbalāt

धरण्यां जानुनी स्थाप्य शरानुभयतस्तथा । आदाय धनुराकृष्य शरवृष्टिं तदाऽकरोत्

dharaṇyāṃ jānunī sthāpya śarānubhayatastathā | ādāya dhanurākṛṣya śaravṛṣṭiṃ tadā'karot

ततोऽन्धकारमभवच्छरवृष्टिकृतं पुनः । पक्षिणः पतिता भूमौ राज्ञो भृत्या अनेकशः

tato'ndhakāramabhavaccharavṛṣṭikṛtaṃ punaḥ | pakṣiṇaḥ patitā bhūmau rājño bhṛtyā anekaśaḥ

स गीलयति पुरुषो बाणान्दैत्यसमीरितान्। असंख्याताः शरास्तस्य रोमकूपेषु निर्गताः

sa gīlayati puruṣo bāṇāndaityasamīritān| asaṃkhyātāḥ śarāstasya romakūpeṣu nirgatāḥ

स्रवन्तो रुधिरं सर्वे न जानात्यणु वेदनाम् । प्रादुश्चक्रे ततोऽस्त्राणि पौरुषेण नरान्तकः

sravanto rudhiraṃ sarve na jānātyaṇu vedanām | prāduścakre tato'strāṇi pauruṣeṇa narāntakaḥ

तान्यस्त्राण्यगिलत्सर्वाण्यण्डान्याजगरी यथा । कुण्ठितास्त्रः क्षीणशस्त्रो नष्टसायकसञ्चयः

tānyastrāṇyagilatsarvāṇyaṇḍānyājagarī yathā | kuṇṭhitāstraḥ kṣīṇaśastro naṣṭasāyakasañcayaḥ

2.58.40

क्षीणशक्तिः पमालासौ दैत्यराजो नरान्तकः । स कालपुरुषस्तस्य पृष्ठ एवालगत्तदा

kṣīṇaśaktiḥ pamālāsau daityarājo narāntakaḥ | sa kālapuruṣastasya pṛṣṭha evālagattadā

बभ्राम भूतले दैत्योऽपश्यत्पृष्ठे तु तं यदा । तदा स्वर्गं जगामाशु भयात्तस्य नरान्तकः

babhrāma bhūtale daityo'paśyatpṛṣṭhe tu taṃ yadā | tadā svargaṃ jagāmāśu bhayāttasya narāntakaḥ

पुनः पृष्ठे च तं दृष्ट्वा पपात धरणीतले । तत्रापि तं ददर्शाथ प्राविशद्धरणीतलम्

punaḥ pṛṣṭhe ca taṃ dṛṣṭvā papāta dharaṇītale | tatrāpi taṃ dadarśātha prāviśaddharaṇītalam

स कालपुरुषः केशे ततो दध्रे नरान्तकम् । बिलं विशन्तमुरगं गरुडोऽतिबलं यथा

sa kālapuruṣaḥ keśe tato dadhre narāntakam | bilaṃ viśantamuragaṃ garuḍo'tibalaṃ yathā

ततो नरान्तकं प्राह पुरुषः स बलान्वितः । क्व गमिष्यसि दृष्टः सन्ममाग्रे त्वं नरान्तक

tato narāntakaṃ prāha puruṣaḥ sa balānvitaḥ | kva gamiṣyasi dṛṣṭaḥ sanmamāgre tvaṃ narāntaka

ईश्वरस्य वरान्मत्तो वृथा देवर्षिपीडनम् । मनुष्याणां च संहारमनन्तानां महाखल

īśvarasya varānmatto vṛthā devarṣipīḍanam | manuṣyāṇāṃ ca saṃhāramanantānāṃ mahākhala

तव संहरणे दुष्टावतीर्णोऽस्ति विनायकः । अहंकारं च सकलं त्यक्त्वा तं शरणं व्रज

tava saṃharaṇe duṣṭāvatīrṇo'sti vināyakaḥ | ahaṃkāraṃ ca sakalaṃ tyaktvā taṃ śaraṇaṃ vraja

अघानि ते विनश्यन्ति दृष्ट्वा तत्पादपंकजम् । इत्युक्त्वा तं बलाद्दैत्यमानिनाय नरान्तकम्

aghāni te vinaśyanti dṛṣṭvā tatpādapaṃkajam | ityuktvā taṃ balāddaityamānināya narāntakam

विनायकस्य निकटे दैत्यराजं परं ततः । उवाचाथ प्रणम्यासौ स्वामिनं तं विनायकम्

vināyakasya nikaṭe daityarājaṃ paraṃ tataḥ | uvācātha praṇamyāsau svāminaṃ taṃ vināyakam

भक्षितं सर्वसैन्यं ते आज्ञां प्राप्य महत्तरम् । अत्यन्तं क्लेशितोऽनेन धृत्वैनं त्वां समानयम्

bhakṣitaṃ sarvasainyaṃ te ājñāṃ prāpya mahattaram | atyantaṃ kleśito'nena dhṛtvainaṃ tvāṃ samānayam

2.58.50

मम निद्रास्थलं यच्छ श्रमापनुत्तये विभो । सर्वेषां च सुखायास्य मुक्तिं यच्छ विनायक

mama nidrāsthalaṃ yaccha śramāpanuttaye vibho | sarveṣāṃ ca sukhāyāsya muktiṃ yaccha vināyaka

एवं तद्वाक्यमाकर्ण्य तं विभुः प्रत्यभाषत । मम वक्त्रान्तर्गतस्त्वं निद्रां प्राप्नुहि स्वेच्छया

evaṃ tadvākyamākarṇya taṃ vibhuḥ pratyabhāṣata | mama vaktrāntargatastvaṃ nidrāṃ prāpnuhi svecchayā

इत्याकर्ण्य महावाक्यं विनायकमुखोद्गतम्। तन्मुखं प्रविवेशाथ तद्रूपं समपद्यत

ityākarṇya mahāvākyaṃ vināyakamukhodgatam| tanmukhaṃ praviveśātha tadrūpaṃ samapadyata

यथा गन्धो धराजातस्तत्रैव परिलीयते । तथा विनायकाज्जातस्तत्रैव लयमाप्तवान्

yathā gandho dharājātastatraiva parilīyate | tathā vināyakājjātastatraiva layamāptavān

2613

य इदं शृणुयाद्भक्त्या महदाख्यानमुत्तमम् । सर्वान्कामानवाप्याथ मुक्तिं च लभते ध्रुवम् ॥५४॥ (

ya idaṃ śṛṇuyādbhaktyā mahadākhyānamuttamam | sarvānkāmānavāpyātha muktiṃ ca labhate dhruvam ||54|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे नरान्तकनिग्रहो नामाष्टपंचाशत्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe narāntakanigraho nāmāṣṭapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ

अध्याय ५९ प्रारंभ – मुनिरुवाच । विनायकेन बालेन कुतः स पुरुषः कृतः । येन तद्भक्षितं सैन्यमानीतः स नरांतकः

adhyāya 59 prāraṃbha – muniruvāca | vināyakena bālena kutaḥ sa puruṣaḥ kṛtaḥ | yena tadbhakṣitaṃ sainyamānītaḥ sa narāṃtakaḥ

एतन्मे प्रकटं ब्रूहि संशयोऽत्र महान्मम । क उवाच । यन्निर्गुणं परं ब्रह्म तदेतत्सगुणं बभौ

etanme prakaṭaṃ brūhi saṃśayo'tra mahānmama | ka uvāca | yannirguṇaṃ paraṃ brahma tadetatsaguṇaṃ babhau

विनायकस्वरुपेण ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । भूभारहरणार्थाय दुष्टानां निधनाय च

vināyakasvarupeṇa brahmaviṣṇuśivātmakam | bhūbhāraharaṇārthāya duṣṭānāṃ nidhanāya ca

पालनाय स्वधर्मस्य बिभ्रतेऽनन्तरूपताम् । स एव सृजते विश्वं पाति हन्ति स्वतेजसा

pālanāya svadharmasya bibhrate'nantarūpatām | sa eva sṛjate viśvaṃ pāti hanti svatejasā

अपेक्षते स लोकानां निमित्तं नियतिं पराम् । न चात्र संशयः कार्योऽनेकमायामये विभौ

apekṣate sa lokānāṃ nimittaṃ niyatiṃ parām | na cātra saṃśayaḥ kāryo'nekamāyāmaye vibhau

तदिच्छया सर्वमिदं जगद्धि परिवर्तते । इदानीं तस्य मायां ते कथयिष्यामि विस्तरात्

tadicchayā sarvamidaṃ jagaddhi parivartate | idānīṃ tasya māyāṃ te kathayiṣyāmi vistarāt

अमात्यपुत्रसहितो नरांतकधृतो नृपः । यावन्न पत्तनं प्राप तावत्कालं पुमानसौ

amātyaputrasahito narāṃtakadhṛto nṛpaḥ | yāvanna pattanaṃ prāpa tāvatkālaṃ pumānasau

भक्षयामास तां सेनां दैत्येन परिपालिताम् । विनायकेन पुरुषो मुखेऽसौ निहितस्तदा

bhakṣayāmāsa tāṃ senāṃ daityena paripālitām | vināyakena puruṣo mukhe'sau nihitastadā

राजामात्यकुमारौ च सोऽपि ते सर्व एव तु । जठरे तस्य देवस्य ददृशुः सकलं जगत्

rājāmātyakumārau ca so'pi te sarva eva tu | jaṭhare tasya devasya dadṛśuḥ sakalaṃ jagat

2.59.10

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं पर्वतद्रुमसंयुताम् । सरित्सागरवापीभिस्तडागैर्मानवैः श्रिताम्

saptadvīpavatīṃ pṛthvīṃ parvatadrumasaṃyutām | saritsāgaravāpībhistaḍāgairmānavaiḥ śritām

देवगन्धर्वमुनिभिः सिद्धयक्षनिशाचरैः । पन्नगैरप्सरोभिश्च शोभितं स्वर्गमंडलम्

devagandharvamunibhiḥ siddhayakṣaniśācaraiḥ | pannagairapsarobhiśca śobhitaṃ svargamaṃḍalam

पातालानि च सप्तानि भ्रमन्तो ददृशुस्तदा । एवं ते जठरे तस्य कोष्ठे कोष्ठे पृथक्पृथक्

pātālāni ca saptāni bhramanto dadṛśustadā | evaṃ te jaṭhare tasya koṣṭhe koṣṭhe pṛthakpṛthak

ददृशुर्भ्रान्तमनसो ब्रह्मांडनिचयान्बहून् । खिन्नास्ते शरणं जग्मुर्देवदेवं विनायकम्

dadṛśurbhrāntamanaso brahmāṃḍanicayānbahūn | khinnāste śaraṇaṃ jagmurdevadevaṃ vināyakam

मनसा प्रार्थयामासुस्तदा देवं विनायकम् । भ्रान्तानां खिन्नचित्तानां कृपां कुरु कृपानिधे

manasā prārthayāmāsustadā devaṃ vināyakam | bhrāntānāṃ khinnacittānāṃ kṛpāṃ kuru kṛpānidhe

ततस्तान्बालरूपेण मार्गमादर्शयद्विभुः । ततो रोमांचमार्गेण बहिर्याता यथा पुरा

tatastānbālarūpeṇa mārgamādarśayadvibhuḥ | tato romāṃcamārgeṇa bahiryātā yathā purā

ददर्श काशिराजः स्वं नगरं भद्रमेव च । कश्यपस्यात्मजं बालं क्रीडन्तं तं विनायकम्

dadarśa kāśirājaḥ svaṃ nagaraṃ bhadrameva ca | kaśyapasyātmajaṃ bālaṃ krīḍantaṃ taṃ vināyakam

तत्प्रसादादाप्तबुद्धिर्नुनाव परया मुदा । ज्ञाता ते परमा माया मया कुक्षिगतेन च

tatprasādādāptabuddhirnunāva parayā mudā | jñātā te paramā māyā mayā kukṣigatena ca

त्वमेव कर्ता देवानां मनुष्याणां दिशामपि । सर्गाणां सागराणां च सरितां बलिसद्मनाम्

tvameva kartā devānāṃ manuṣyāṇāṃ diśāmapi | sargāṇāṃ sāgarāṇāṃ ca saritāṃ balisadmanām

यतस्ते रोमकूपेषु ब्रह्माण्डानां हि कोटयः । दृष्ट्वा भ्रान्तेन च मया प्रसादात्तव नाथ भो

yataste romakūpeṣu brahmāṇḍānāṃ hi koṭayaḥ | dṛṣṭvā bhrāntena ca mayā prasādāttava nātha bho

2.59.20

आश्चर्यं बहुधा दृष्टं मया तव च विश्वक्ति । अहं युद्धाय संप्राप्तो ध्वजिनी पुनरागता

āścaryaṃ bahudhā dṛṣṭaṃ mayā tava ca viśvakti | ahaṃ yuddhāya saṃprāpto dhvajinī punarāgatā

नरान्तकस्य सैन्येन सा जिता तत्क्षणादनु । अमात्यपुत्रसहितो नरान्तकमुपाद्रवम्

narāntakasya sainyena sā jitā tatkṣaṇādanu | amātyaputrasahito narāntakamupādravam

विधृतस्तेन सहसा सैन्यं जित्वा मम क्षणात् । दग्धा च नगरी सर्वा दृष्टः स कालपूरुषः

vidhṛtastena sahasā sainyaṃ jitvā mama kṣaṇāt | dagdhā ca nagarī sarvā dṛṣṭaḥ sa kālapūruṣaḥ

तेनापि भक्षिता तस्य सेना नानाविधा क्षणात् । धृत्वा नरान्तकं यातः पुरुषः स तवान्तिकम्

tenāpi bhakṣitā tasya senā nānāvidhā kṣaṇāt | dhṛtvā narāntakaṃ yātaḥ puruṣaḥ sa tavāntikam

सर्वे त्वदुदरं यातास्तत्र दृष्टोऽसि मे प्रभो । सर्वं दृष्टं च तत्रापि जम्बुद्वीपं सविस्तरम्

sarve tvadudaraṃ yātāstatra dṛṣṭo'si me prabho | sarvaṃ dṛṣṭaṃ ca tatrāpi jambudvīpaṃ savistaram

एवं कोष्ठान्तरे दृष्टं भूतलं च सविस्तरम् । ततो हि खिन्नास्त्वां याता: शरणं जगदीश्वर

evaṃ koṣṭhāntare dṛṣṭaṃ bhūtalaṃ ca savistaram | tato hi khinnāstvāṃ yātā: śaraṇaṃ jagadīśvara

त्वदाज्ञया तु रोमांचदारेण निर्गता बहिः । पुनर्दृष्टोऽसि बालस्त्वं निजं च भवनं महत्

tvadājñayā tu romāṃcadāreṇa nirgatā bahiḥ | punardṛṣṭo'si bālastvaṃ nijaṃ ca bhavanaṃ mahat

किमिदं कौतुकं देव मायाजालमिदं विभो । कश्चासौ पुरुषो देव येनाभक्षि महाचमूः

kimidaṃ kautukaṃ deva māyājālamidaṃ vibho | kaścāsau puruṣo deva yenābhakṣi mahācamūḥ

केनासौ विधृतो दैत्यो रक्षितश्चापि केन च । केनादर्शि च रोमांचद्वारं निर्गमनाय च

kenāsau vidhṛto daityo rakṣitaścāpi kena ca | kenādarśi ca romāṃcadvāraṃ nirgamanāya ca

इति मे संशयं देव नुद भक्तस्य यत्नतः । क उवाच । एवं तेन कृतः प्रश्नो मस्तके तस्य धीमतः

iti me saṃśayaṃ deva nuda bhaktasya yatnataḥ | ka uvāca | evaṃ tena kṛtaḥ praśno mastake tasya dhīmataḥ

2.59.30

विनायकः करतलं कृपया निदधार ह । दिव्यज्ञानोऽभवद्राजा काशीराजस्तु तत्क्षणात्

vināyakaḥ karatalaṃ kṛpayā nidadhāra ha | divyajñāno'bhavadrājā kāśīrājastu tatkṣaṇāt

तुष्टाव परया भक्त्या देवदेवं विनायकम् । राजोवाच । त्वमेव ब्रह्मा विष्णुश्च महेशो भानुरेव च

tuṣṭāva parayā bhaktyā devadevaṃ vināyakam | rājovāca | tvameva brahmā viṣṇuśca maheśo bhānureva ca

त्वमेव पृथिवि वायुरन्तरिक्षं दिशो द्रुमाः । पर्वतैः सहिताः सिद्धा गन्धर्वा यक्षराक्षसाः

tvameva pṛthivi vāyurantarikṣaṃ diśo drumāḥ | parvataiḥ sahitāḥ siddhā gandharvā yakṣarākṣasāḥ

मुनयो मानवाश्चापि स्थावरं जंगमं जगत् । त्वमेव सर्व देवेश सचेतनमचेतनम्

munayo mānavāścāpi sthāvaraṃ jaṃgamaṃ jagat | tvameva sarva deveśa sacetanamacetanam

जन्मान्तरीयपुण्येन दृष्टोऽसि कश्यपात्मज। क उवाच । एवं ब्रुवति राजेन्द्रे मोहयामास तत्क्षणात्

janmāntarīyapuṇyena dṛṣṭo'si kaśyapātmaja| ka uvāca | evaṃ bruvati rājendre mohayāmāsa tatkṣaṇāt

ततो राजा पुपूजैनं विनायकमनामयम् । ततः पौरा हर्षयुता राजानं द्रष्टुमाययुः

tato rājā pupūjainaṃ vināyakamanāmayam | tataḥ paurā harṣayutā rājānaṃ draṣṭumāyayuḥ

नत्वा नत्वा ददुस्तस्मै वस्त्राण्याभरणानि च । राजाऽपि दापयामास तेभ्यो वस्त्राण्यनेकशः

natvā natvā dadustasmai vastrāṇyābharaṇāni ca | rājā'pi dāpayāmāsa tebhyo vastrāṇyanekaśaḥ

विसृज्य लोकांस्तान्सर्वाञ्जननीमभ्यगात्ततः । तव प्रसादान्मातस्ते दृष्टं पादयुगं मया

visṛjya lokāṃstānsarvāñjananīmabhyagāttataḥ | tava prasādānmātaste dṛṣṭaṃ pādayugaṃ mayā

गृहीतो दैत्यराजेन देवदेवेन रक्षितः। ततो हर्षयुता मातर्लिलिंग तं चिरागतम्

gṛhīto daityarājena devadevena rakṣitaḥ| tato harṣayutā mātarliliṃga taṃ cirāgatam

अमात्यौ राजपत्नीं तां नत्वाहतुरुभौ तदा। तव पुण्यप्रभावेण दृष्टं ते चरणाम्बुजम्

amātyau rājapatnīṃ tāṃ natvāhaturubhau tadā| tava puṇyaprabhāveṇa dṛṣṭaṃ te caraṇāmbujam

2.59.40

विनायकस्य मायाभिर्मोहिता मोचिताश्च ह । ततस्तत्र ययौ राजा भार्यामम्बां जगाद च

vināyakasya māyābhirmohitā mocitāśca ha | tatastatra yayau rājā bhāryāmambāṃ jagāda ca

निवृतेषु च लोकेषु हर्षगद्गगया गिरा। राजोवाच । परमं कष्टमापन्नो धृतो दैत्येन तत्क्षणात्

nivṛteṣu ca lokeṣu harṣagadgagayā girā| rājovāca | paramaṃ kaṣṭamāpanno dhṛto daityena tatkṣaṇāt

मोचितो माययाऽनेन प्रापितौ नगरं निजम् । क उवाच । शुशुभे नगरं तच्च नानावादित्रनिस्वनैः

mocito māyayā'nena prāpitau nagaraṃ nijam | ka uvāca | śuśubhe nagaraṃ tacca nānāvāditranisvanaiḥ

पताकाभिरनेकाभिर्विविधैश्च महोत्सवैः । प्रत्यानीतैः सर्वलोकैर्विनायकबलेन च

patākābhiranekābhirvividhaiśca mahotsavaiḥ | pratyānītaiḥ sarvalokairvināyakabalena ca

कुमाराः कन्यकाश्चापि योषितः पतयोऽपि च । जनकाश्च जनन्यश्च पुत्राश्च भ्रातरस्तथा

kumārāḥ kanyakāścāpi yoṣitaḥ patayo'pi ca | janakāśca jananyaśca putrāśca bhrātarastathā

लिलिंगुश्च जहर्षुश्च ददुर्दानान्यनेकशः । बुभुजुर्भोजयामासुर्लुलोकुश्च पपुर्जगुः

liliṃguśca jaharṣuśca dadurdānānyanekaśaḥ | bubhujurbhojayāmāsurlulokuśca papurjaguḥ

अध्यायाः ०५६-०६० (cont. 2)

2658

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे राजमोक्षणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः ॥५९॥ (

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe rājamokṣaṇaṃ nāmaikonaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||59|| (

अध्याय ६० प्रारंभ : क उवाच । ततो नरान्तको दृष्ट्वा विनायकविचेष्टितम् । मेधया तर्कयामास दृष्टमस्याद्भुतं महत्

adhyāya 60 prāraṃbha : ka uvāca | tato narāntako dṛṣṭvā vināyakaviceṣṭitam | medhayā tarkayāmāsa dṛṣṭamasyādbhutaṃ mahat

काशीराजे धृते तेन निर्मितः कालपूरुषः । अखिला वाहिनी तेन भक्षिता मम सर्वशः

kāśīrāje dhṛte tena nirmitaḥ kālapūruṣaḥ | akhilā vāhinī tena bhakṣitā mama sarvaśaḥ

अमात्यपुत्रसहितो राजाऽसावुदरं गतः । अव्यंगी बहिरानीतोऽदर्शि विश्वं नृपस्य ह

amātyaputrasahito rājā'sāvudaraṃ gataḥ | avyaṃgī bahirānīto'darśi viśvaṃ nṛpasya ha

अस्माद्भुक्तिश्च मुक्तिश्च भविता मे न संशयः । तस्मादेनं हनिष्यामि मामयं वा हनिष्यति

asmādbhuktiśca muktiśca bhavitā me na saṃśayaḥ | tasmādenaṃ haniṣyāmi māmayaṃ vā haniṣyati

इत्येवं निश्चयं कृत्वा प्रोवाच स विनायकम् । दैत्य उवाच। ऐन्द्रजालिकविद्येयं दर्शिता बहुधा त्वया

ityevaṃ niścayaṃ kṛtvā provāca sa vināyakam | daitya uvāca| aindrajālikavidyeyaṃ darśitā bahudhā tvayā

नाहं बिभेमि तस्यास्तु मायावी च नरान्तकः । यस्य निश्वसितेनापि निपतन्ति महाद्रयः

nāhaṃ bibhemi tasyāstu māyāvī ca narāntakaḥ | yasya niśvasitenāpi nipatanti mahādrayaḥ

भ्रूक्षेपमात्रेण च मे ब्रह्माण्डं कम्पते भृशम् । यस्य हस्ततलाघाताद्भूगोलोऽपि द्विधा भवेत्

bhrūkṣepamātreṇa ca me brahmāṇḍaṃ kampate bhṛśam | yasya hastatalāghātādbhūgolo'pi dvidhā bhavet

तेन त्वं बालरूपः सन्कथं युद्धं करिष्यसि । यो व्याघ्रसंमुखं गच्छेत्स कथं सुखमेष्यति

tena tvaṃ bālarūpaḥ sankathaṃ yuddhaṃ kariṣyasi | yo vyāghrasaṃmukhaṃ gacchetsa kathaṃ sukhameṣyati

क उवाच । इति ब्राह्मीं समाकर्ण्य नरान्तकसमीरिताम् । अब्रवीत्परमात्माऽसौ बालरूपी विनायकः

ka uvāca | iti brāhmīṃ samākarṇya narāntakasamīritām | abravītparamātmā'sau bālarūpī vināyakaḥ

2.60.10

विनायक उवाच । किमर्थं वल्गसे मूढ यदा ते पृतनाऽखिला । भक्षिता क्व गता शक्तिर्यदर्थं कथ्यते मुहुः

vināyaka uvāca | kimarthaṃ valgase mūḍha yadā te pṛtanā'khilā | bhakṣitā kva gatā śaktiryadarthaṃ kathyate muhuḥ

शूराः शौर्यं दर्शयन्ति न गां परबलारुजाम् । वृश्चिकेनाल्पकायेन मृगेन्द्रो हन्यते क्षणात्

śūrāḥ śauryaṃ darśayanti na gāṃ parabalārujām | vṛścikenālpakāyena mṛgendro hanyate kṣaṇāt

अल्पेन हि प्रदीपेन नश्यते प्रबलं तमः । यस्य संनिहितो मृत्युः सन्निपातात्स लीयते

alpena hi pradīpena naśyate prabalaṃ tamaḥ | yasya saṃnihito mṛtyuḥ sannipātātsa līyate

अल्पेन मृणिना मत्तमातंगी हि नियम्यते । क उवाच । इति श्रुत्वा तु वाक्यानि देवप्रोक्तानि दैत्यराट्

alpena mṛṇinā mattamātaṃgī hi niyamyate | ka uvāca | iti śrutvā tu vākyāni devaproktāni daityarāṭ

चकम्पे परया भीत्या जगर्ज घनवद्दृढम्

cakampe parayā bhītyā jagarja ghanavaddṛḍham

भीषयन्रोदयन्रावैः कम्पयन्भूमिमण्डलम् । अधावत्परमावेशो हन्तुकामो विनायकम्

bhīṣayanrodayanrāvaiḥ kampayanbhūmimaṇḍalam | adhāvatparamāveśo hantukāmo vināyakam

यथा पतंगो दीपार्चिं हन्तुं याति त्वरान्वितः । त्रिवक्रां भ्रुकुटीं बद्ध्वा वमन्नास्येन पावकम्

yathā pataṃgo dīpārciṃ hantuṃ yāti tvarānvitaḥ | trivakrāṃ bhrukuṭīṃ baddhvā vamannāsyena pāvakam

तं तथा यान्तमालोक्य काशिराजो निजं धनुः । सज्जीचकार सहसा कर्णमाकृष्य सायकम्

taṃ tathā yāntamālokya kāśirājo nijaṃ dhanuḥ | sajjīcakāra sahasā karṇamākṛṣya sāyakam

उवाच साम्ना दैत्यं तं निर्लज्जं बद्धमोचितम् । मा जीवं त्यज दैत्येन्द्र जीवन्भद्राणि पश्यसि

uvāca sāmnā daityaṃ taṃ nirlajjaṃ baddhamocitam | mā jīvaṃ tyaja daityendra jīvanbhadrāṇi paśyasi

परावृत्य प्रयाहि त्वं नो चेन्मृत्युं प्रयास्यसि । क उवाच । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य प्राह दैत्यो रुषा ज्वलन्

parāvṛtya prayāhi tvaṃ no cenmṛtyuṃ prayāsyasi | ka uvāca | iti tadvākyamākarṇya prāha daityo ruṣā jvalan

2.60.20

नरान्तकेति मे नाम त्वादृशानां हि भक्षणात् । इदानीं शरणं याहि यदि जीवितुमिच्छसि

narāntaketi me nāma tvādṛśānāṃ hi bhakṣaṇāt | idānīṃ śaraṇaṃ yāhi yadi jīvitumicchasi

पुनर्नृपोऽब्रवीद्वाक्यं मुमूर्षुं तं नरान्तकम् । विनाशसमये मूढ विपरीता मतिर्भवेत्

punarnṛpo'bravīdvākyaṃ mumūrṣuṃ taṃ narāntakam | vināśasamaye mūḍha viparītā matirbhavet

मित्राणि शत्रुतां यान्ति विपरीतेप्यनेहसि । त्वयाप्याचरितं पापं वरगर्वादनेकशः

mitrāṇi śatrutāṃ yānti viparītepyanehasi | tvayāpyācaritaṃ pāpaṃ varagarvādanekaśaḥ

वरस्यैव प्रभावेण न वजं गणितं त्वया । इदानीमवतीर्णोऽयं त्वादृशानां वधाय च

varasyaiva prabhāveṇa na vajaṃ gaṇitaṃ tvayā | idānīmavatīrṇo'yaṃ tvādṛśānāṃ vadhāya ca

कश्यपस्यात्मजो भारं हर्तुं भूमिगतं दृढम् । वरः पुण्यं च शिथिलं जातं ते पापसंचयात्

kaśyapasyātmajo bhāraṃ hartuṃ bhūmigataṃ dṛḍham | varaḥ puṇyaṃ ca śithilaṃ jātaṃ te pāpasaṃcayāt

भारतीमेवमाश्रुत्य चकम्पे हृदि दैत्यराट् । धावयित्वा नृपकराज्जगृहे सशरं धनुः

bhāratīmevamāśrutya cakampe hṛdi daityarāṭ | dhāvayitvā nṛpakarājjagṛhe saśaraṃ dhanuḥ

बलाच्चिक्षेप भूमौ तच्छतधा च व्यशीर्यत । अहनन्मुष्टिघातेन तं नृपं स नरान्तकः

balāccikṣepa bhūmau tacchatadhā ca vyaśīryata | ahananmuṣṭighātena taṃ nṛpaṃ sa narāntakaḥ

पतितः स धरापृष्ठे वज्राहत इवाचलः । दृष्ट्रवा विनायकोऽधावत्सृणिहस्तो महाबलः

patitaḥ sa dharāpṛṣṭhe vajrāhata ivācalaḥ | dṛṣṭravā vināyako'dhāvatsṛṇihasto mahābalaḥ

गर्जयन्गगनं सर्वं दिशश्च विदिशः स्वनैः । चकम्पे पृथिवी सर्वां दिशः प्रज्वलिता इव

garjayangaganaṃ sarvaṃ diśaśca vidiśaḥ svanaiḥ | cakampe pṛthivī sarvāṃ diśaḥ prajvalitā iva

तेजसा परशोस्तस्य सर्वदृष्टिहरेण च । तेनाहनद्दैत्यशिरो यथेन्द्रो गिरिमुत्कटम्

tejasā paraśostasya sarvadṛṣṭihareṇa ca | tenāhanaddaityaśiro yathendro girimutkaṭam

2.60.30

तथा हतो दैत्यराजो निपपात महीतले । मूर्छनां महतीं प्राप्तो मर्मभिन्नो यथाश्मना

tathā hato daityarājo nipapāta mahītale | mūrchanāṃ mahatīṃ prāpto marmabhinno yathāśmanā

उदतिष्ठत्क्षणाद्दैत्यो हस्ताभ्यां पर्वतावुभौ । प्रगृह्य च प्रचिक्षेप विनायकजिघांसया

udatiṣṭhatkṣaṇāddaityo hastābhyāṃ parvatāvubhau | pragṛhya ca pracikṣepa vināyakajighāṃsayā

शतधा चूर्णितौ तेन मुद्रा परशुघातिना । मायया दैत्यराजोऽथ नानारूपधरोऽभवत्

śatadhā cūrṇitau tena mudrā paraśughātinā | māyayā daityarājo'tha nānārūpadharo'bhavat

यद्यद्रूपं चकाराशु तत्तद्रूपं विनायकः । भग्नदर्पं चकाराशु तेन तेन महासुरम्

yadyadrūpaṃ cakārāśu tattadrūpaṃ vināyakaḥ | bhagnadarpaṃ cakārāśu tena tena mahāsuram

शस्त्रैः शस्त्राणि संवार्य तथाऽस्त्रैरस्त्रसंचयम् । ततस्तु मल्लयुद्धेन युयुधाते परस्परम्

śastraiḥ śastrāṇi saṃvārya tathā'strairastrasaṃcayam | tatastu mallayuddhena yuyudhāte parasparam

चरणं चरणेनैव हस्तं हस्तेन जघ्नतुः । जानुभ्यां जानुनी चोभौ पुष्पिताविव किंशुकौ

caraṇaṃ caraṇenaiva hastaṃ hastena jaghnatuḥ | jānubhyāṃ jānunī cobhau puṣpitāviva kiṃśukau

वक्षसा चैव वक्षश्च पेततुर्धरणीतले । पुनरुत्थाय बलिनौ कूर्पराभ्यां निजघ्नतुः

vakṣasā caiva vakṣaśca petaturdharaṇītale | punarutthāya balinau kūrparābhyāṃ nijaghnatuḥ

पुनर्दैत्यो महादेवं स्मृत्वा वृक्षानवासृजत् । पृष्ठेन पृष्ठं धावन्तो ललाटेन ललाटकम्

punardaityo mahādevaṃ smṛtvā vṛkṣānavāsṛjat | pṛṣṭhena pṛṣṭhaṃ dhāvanto lalāṭena lalāṭakam

स्रवन्तौ रुधिरं चोभौ गुल्फाभ्यां गुल्फमेव च

sravantau rudhiraṃ cobhau gulphābhyāṃ gulphameva ca

पर्वतांश्च सवृक्षांश्च विनायकजिघांसया । अप्राप्तानेव तान्सर्वांश्चिच्छेद स विनायकः

parvatāṃśca savṛkṣāṃśca vināyakajighāṃsayā | aprāptāneva tānsarvāṃściccheda sa vināyakaḥ

2.60.40

पद्मपाशाङकुशाघातैः परशोर्दृढकर्मणा । तस्यां निवारितायां तु दैत्योऽमुच्चत्तथा पराम्

padmapāśāṅakuśāghātaiḥ paraśordṛḍhakarmaṇā | tasyāṃ nivāritāyāṃ tu daityo'muccattathā parām

वृष्टिमन्यां तथा चान्यां निरस्तां वीक्ष्य चापराम् । काशिराजो ययौ दूरं मृतं ज्ञात्वा विनायकम्

vṛṣṭimanyāṃ tathā cānyāṃ nirastāṃ vīkṣya cāparām | kāśirājo yayau dūraṃ mṛtaṃ jñātvā vināyakam

विनायकोऽपि संक्लेशाद्हृदि चिन्तामथाकरोत् । असंख्यातबलो दैत्यो जयोपायो न दृश्यते

vināyako'pi saṃkleśādhṛdi cintāmathākarot | asaṃkhyātabalo daityo jayopāyo na dṛśyate

कदा देवाः स्वनिलयं प्राप्स्यन्ति निहतारयः । नरान्तकोऽपि संजातो देवानामप्ययान्तकः

kadā devāḥ svanilayaṃ prāpsyanti nihatārayaḥ | narāntako'pi saṃjāto devānāmapyayāntakaḥ

एवं चित्ते चिन्तयति वारंवारं विनातके । तूणेषु पतिता बाणाः कालदण्डोपमा दृढाः

evaṃ citte cintayati vāraṃvāraṃ vinātake | tūṇeṣu patitā bāṇāḥ kāladaṇḍopamā dṛḍhāḥ

पिनाकोऽष्टापदमयः पुरस्तस्य पपात ह । शोभयंस्तेजसा स्वेन दिशश्च विदिशोऽपि च

pināko'ṣṭāpadamayaḥ purastasya papāta ha | śobhayaṃstejasā svena diśaśca vidiśo'pi ca

कार्मुकं तु स्फुरत्कान्ति दृष्ट्वा सर्वं जहर्ष सः । मेने जितं तं च दैत्यं सिद्धं च देवकांक्षितम्

kārmukaṃ tu sphuratkānti dṛṣṭvā sarvaṃ jaharṣa saḥ | mene jitaṃ taṃ ca daityaṃ siddhaṃ ca devakāṃkṣitam

जग्राह बाणान्कोदण्डं कृत्वा क्ष्वेडितमुच्चकैः । पिनाकं तोलयामास सज्यं चक्रे धनुस्तदा

jagrāha bāṇānkodaṇḍaṃ kṛtvā kṣveḍitamuccakaiḥ | pinākaṃ tolayāmāsa sajyaṃ cakre dhanustadā

पृथिव्या जानुनी स्थाप्य तूणौ चोभयतस्तथा । तद्धनुःशब्दमाकर्ण्य चकम्पे भुवनत्रयम्

pṛthivyā jānunī sthāpya tūṇau cobhayatastathā | taddhanuḥśabdamākarṇya cakampe bhuvanatrayam

सव्यदक्षिणहस्ताभ्यामाकृष्य सायकद्वयम् । मुमोच दैत्यमालक्ष्य मुंचन्नग्निकणान्मुहुः

savyadakṣiṇahastābhyāmākṛṣya sāyakadvayam | mumoca daityamālakṣya muṃcannagnikaṇānmuhuḥ

2.60.50

पपात दैत्यभुजयोरकस्मात्सायकद्वयम् । गर्जत्प्रकाशयद्व्योम संहरज्जीवसंचयान्

papāta daityabhujayorakasmātsāyakadvayam | garjatprakāśayadvyoma saṃharajjīvasaṃcayān

उल्कैव पात्तयामास भुजौ वृक्षाविवास्य तत् । यथेन्द्रो वज्रघातेन पर्वतस्येव सानुनी

ulkaiva pāttayāmāsa bhujau vṛkṣāvivāsya tat | yathendro vajraghātena parvatasyeva sānunī

नरान्तकद्वारदेशे महानकोऽपतत्करः । अपरस्तत्पितुर्द्वारि चूर्णयन्याणि संचयान्

narāntakadvāradeśe mahānako'patatkaraḥ | aparastatpiturdvāri cūrṇayanyāṇi saṃcayān

अन्यावास्तां करौ तस्य ददर्श च विनायकः । अभ्यधावत्पुनर्दैत्यो व्यादितास्य इवान्तकः

anyāvāstāṃ karau tasya dadarśa ca vināyakaḥ | abhyadhāvatpunardaityo vyāditāsya ivāntakaḥ

हस्ताभ्यां तत्र पादाभ्यां चिक्षेप पादपान्बहून् । द्रुमाणां च महावृष्टिं प्रक्षिपत्स विनायके

hastābhyāṃ tatra pādābhyāṃ cikṣepa pādapānbahūn | drumāṇāṃ ca mahāvṛṣṭiṃ prakṣipatsa vināyake

2713

अन्धकारं महच्चासीन्न प्राज्ञायत किंचन । ततोऽब्रवीद्दैत्यराजं दृष्ट्वा वीर्यं विनायकः॥५५॥(

andhakāraṃ mahaccāsīnna prājñāyata kiṃcana | tato'bravīddaityarājaṃ dṛṣṭvā vīryaṃ vināyakaḥ||55||(

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे षष्टितमोध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ṣaṣṭitamodhyāyaḥ

अध्यायाः ०६१-०६५

अध्याय ६१ प्रारंभ :- विनायक उवाच । नेदृशो दृष्टपूर्वो मे बली च वीर्यवत्तरः । इदानीं पौरुषं पश्य मम बालस्य चेष्टितम्

adhyāya 61 prāraṃbha :- vināyaka uvāca | nedṛśo dṛṣṭapūrvo me balī ca vīryavattaraḥ | idānīṃ pauruṣaṃ paśya mama bālasya ceṣṭitam

इत्युक्त्वा पुनरेवासौ बाणं तूणादकर्षयत् । आकर्णं धनुराकृष्य प्राक्षिपत्तं नरान्तकम्

ityuktvā punarevāsau bāṇaṃ tūṇādakarṣayat | ākarṇaṃ dhanurākṛṣya prākṣipattaṃ narāntakam

प्रकाशयन्व्योमतलं पातयन्वृक्षसंचयम् । आन्दोलयन्निव ययौ पुष्पवत्तं नरान्तकम्

prakāśayanvyomatalaṃ pātayanvṛkṣasaṃcayam | āndolayanniva yayau puṣpavattaṃ narāntakam

स बाणोऽछेदयत्तस्य चरणौ स पपात ह । अर्धकाये निपतिते दैत्येऽगर्जद्विनायकः

sa bāṇo'chedayattasya caraṇau sa papāta ha | ardhakāye nipatite daitye'garjadvināyakaḥ

चरणौ व्योममार्गेण भ्रमन्तौ पतितौ गृहे । देवान्तकस्य महति चूर्णयन्तौ बहून्जनान्

caraṇau vyomamārgeṇa bhramantau patitau gṛhe | devāntakasya mahati cūrṇayantau bahūnjanān

अर्द्धकायः स दैत्येन्द्रो मुखं कृत्वा भयानकम् । अभ्यधावद्बलेनासौ ग्रसन्निव जगत्त्रयम्

arddhakāyaḥ sa daityendro mukhaṃ kṛtvā bhayānakam | abhyadhāvadbalenāsau grasanniva jagattrayam

तथैव चरणावस्य मायया संबभूवतुः । विनायकस्य निकटे बभाषेऽभ्येत्य दैत्यराट्

tathaiva caraṇāvasya māyayā saṃbabhūvatuḥ | vināyakasya nikaṭe babhāṣe'bhyetya daityarāṭ

त्वया यद्दर्शितं मह्यं पौरुषं कायभेदनात् । छेत्से तवापि चांगानि पश्य मे पौरुषं तथा

tvayā yaddarśitaṃ mahyaṃ pauruṣaṃ kāyabhedanāt | chetse tavāpi cāṃgāni paśya me pauruṣaṃ tathā

श्रुत्वा वाक्यं पुनस्तस्य जगर्जासौ विनायकः । शरवृष्टिं पुना रौद्रमसृजद्दैत्यपुंगवे

śrutvā vākyaṃ punastasya jagarjāsau vināyakaḥ | śaravṛṣṭiṃ punā raudramasṛjaddaityapuṃgave

2.61.10

सोऽपि तां भक्षयामास संख्यातीतां महाबलः । तत एकं महाबाणमभिमन्त्र्य विनायकः

so'pi tāṃ bhakṣayāmāsa saṃkhyātītāṃ mahābalaḥ | tata ekaṃ mahābāṇamabhimantrya vināyakaḥ

अग्नितुण्डं रुक्मपुंखं गर्जमानं भयानकम् । आकर्णं ज्यामपाकृष्य तत्याज दैत्यमस्तके

agnituṇḍaṃ rukmapuṃkhaṃ garjamānaṃ bhayānakam | ākarṇaṃ jyāmapākṛṣya tatyāja daityamastake

स ययौ वायुवेगेन दारयन्निव पर्वतान् । संहरन्पक्षिसंघातान्पातयन्वृक्षसंचयान्

sa yayau vāyuvegena dārayanniva parvatān | saṃharanpakṣisaṃghātānpātayanvṛkṣasaṃcayān

श्रुत्वा तदीयनिनदं ययुः सेना दिशो दश । पपात दैत्यकण्ठे स गिरिसानौ यथा पविः

śrutvā tadīyaninadaṃ yayuḥ senā diśo daśa | papāta daityakaṇṭhe sa girisānau yathā paviḥ

तदाघाताच्छिरोऽप्यस्य पक्षीव गगनं ययौ । न्यपतत्परिकूजत् पितुर्गेहे भयानकम्

tadāghātācchiro'pyasya pakṣīva gaganaṃ yayau | nyapatatparikūjat piturgehe bhayānakam

पुनरन्यच्छिरोऽस्याभूदच्छिन्नमिव पूर्वतत् । ततः कोपेन दैत्योऽकि चक्रे क्ष्वेडितमुच्चकैः

punaranyacchiro'syābhūdacchinnamiva pūrvatat | tataḥ kopena daityo'ki cakre kṣveḍitamuccakaiḥ

बिभ्युः सुराः पक्षिसंघा सर्वे च जनसंचयाः । धर वृष्टिं पुना रौद्रां चक्रे तस्मिन्विनायके

bibhyuḥ surāḥ pakṣisaṃghā sarve ca janasaṃcayāḥ | dhara vṛṣṭiṃ punā raudrāṃ cakre tasminvināyake

स सर्वां बाणवृष्ट्यैव मध्ये चिच्छेद लाघवात् । अहोरात्रमभूद्युद्धं गिरिबाणमयं नवम्

sa sarvāṃ bāṇavṛṣṭyaiva madhye ciccheda lāghavāt | ahorātramabhūdyuddhaṃ giribāṇamayaṃ navam

परिशश्राम देवोऽपि सोऽपि दैत्यो महाबलः । चिन्तामवाप महतीं प्रजज्वाल च तेजसा

pariśaśrāma devo'pi so'pi daityo mahābalaḥ | cintāmavāpa mahatīṃ prajajvāla ca tejasā

ततो जग्राह परशुं ज्वालामालासमाकुलम् । तोलयामास बलवांश्चकम्पे धरणी तदा

tato jagrāha paraśuṃ jvālāmālāsamākulam | tolayāmāsa balavāṃścakampe dharaṇī tadā

2.61.20

विमानगाः सुराः सर्वे युद्धं द्रष्टुमुपागताः । चकम्पिरे तदा शेषो बिभाय च रसातले

vimānagāḥ surāḥ sarve yuddhaṃ draṣṭumupāgatāḥ | cakampire tadā śeṣo bibhāya ca rasātale

अवासृजद्दैत्यपतो स तस्याशु शिरोऽहरत् । पुनरन्यदभूच्चारुशिरोमुकुटकुण्डलम्

avāsṛjaddaityapato sa tasyāśu śiro'harat | punaranyadabhūccāruśiromukuṭakuṇḍalam

पुनस्तत्पातयामास शिरः क्रुद्धो विनायकः । पुनरन्यदभूत्तस्य छिन्ने तस्मिन्पुनःपुनः

punastatpātayāmāsa śiraḥ kruddho vināyakaḥ | punaranyadabhūttasya chinne tasminpunaḥpunaḥ

एवं शतसहस्त्राणि शिरांसि सोऽच्छिनद्विभुः । पुनश्च चिन्तयामास मृतौ दैत्यस्य कारणम्

evaṃ śatasahastrāṇi śirāṃsi so'cchinadvibhuḥ | punaśca cintayāmāsa mṛtau daityasya kāraṇam

मोहयामास सहसा मायया तं नरान्तकम् । शिवस्य वरदानेन गर्वितं बलवत्तरम्

mohayāmāsa sahasā māyayā taṃ narāntakam | śivasya varadānena garvitaṃ balavattaram

नाज्ञासीच्च तदा दैत्योऽपरं चात्मानमेव च । क्षणाच्च भासते रात्रिः क्षणाच्च दिनमेव च

nājñāsīcca tadā daityo'paraṃ cātmānameva ca | kṣaṇācca bhāsate rātriḥ kṣaṇācca dinameva ca

क्षणाच्च भासते स्वर्गं पृथ्वी पातालमेव च । जागरश्च सुषप्तिश्च तुरीया स्वप्न एव च

kṣaṇācca bhāsate svargaṃ pṛthvī pātālameva ca | jāgaraśca suṣaptiśca turīyā svapna eva ca

विनायकोऽपि देवो वा नारी वा पुरुषोऽपि वा। गुह्यको वाथ सिद्धो वा यक्षो राक्षस एव च

vināyako'pi devo vā nārī vā puruṣo'pi vā| guhyako vātha siddho vā yakṣo rākṣasa eva ca

स्वकीयो वा परो वापि पिता वा जननी तु वा । निर्जीवो वा सजीवो वा भ्रमादेवममन्यत

svakīyo vā paro vāpi pitā vā jananī tu vā | nirjīvo vā sajīvo vā bhramādevamamanyata

चिन्तां च परमामाप तर्कयामास चेतसि । एवं मे तु वरा दत्ताः शिवेन शूलधारिणा

cintāṃ ca paramāmāpa tarkayāmāsa cetasi | evaṃ me tu varā dattāḥ śivena śūladhāriṇā

2.61.30

अयं च समयः प्राप्तः प्रायो मृत्युर्भविष्यति । क उवाच । एवं यावच्चिन्तयते पुरस्तावद्ददर्श सः

ayaṃ ca samayaḥ prāptaḥ prāyo mṛtyurbhaviṣyati | ka uvāca | evaṃ yāvaccintayate purastāvaddadarśa saḥ

विनायकं विराड्रूपं गगनोर्ध्वगमस्तकम् । पातालव्याप्तचरणं दिक्श्रोत्रं वृक्षरोमकम्

vināyakaṃ virāḍrūpaṃ gaganordhvagamastakam | pātālavyāptacaraṇaṃ dikśrotraṃ vṛkṣaromakam

भ्रमद्ब्रह्माण्डरोमांच पयोंघ्रिश्रमबिन्दुकम् । नखाग्रे यस्य देवानां भान्ति त्रिंशस्त्रिकोटयः

bhramadbrahmāṇḍaromāṃca payoṃghriśramabindukam | nakhāgre yasya devānāṃ bhānti triṃśastrikoṭayaḥ

उदरे भान्त्येकदशे भुवनानि चतुर्दश । ततो विनायको दैत्यं मर्दयामास तत्क्षणात्

udare bhāntyekadaśe bhuvanāni caturdaśa | tato vināyako daityaṃ mardayāmāsa tatkṣaṇāt

पादांगुष्ठनखाग्रेण मत्कुणं बालको यथा । ततो देवाश्च मुनयो जयशब्दै मुहुर्मुहुः

pādāṃguṣṭhanakhāgreṇa matkuṇaṃ bālako yathā | tato devāśca munayo jayaśabdai muhurmuhuḥ

तुष्टुवुर्मुमुचुः पुष्पवृष्टिं भक्त्या प्रहर्षिताः। अन्तर्हिते तु वैराटे रूपेऽगाद्धरणी विभुम्

tuṣṭuvurmumucuḥ puṣpavṛṣṭiṃ bhaktyā praharṣitāḥ| antarhite tu vairāṭe rūpe'gāddharaṇī vibhum

नत्वा प्रोवाच देवेशमर्धभारो हृतो मम । पूर्णे हृते परा प्रीतिर्मे स्यात्तस्मात्सदा कुरु

natvā provāca deveśamardhabhāro hṛto mama | pūrṇe hṛte parā prītirme syāttasmātsadā kuru

तस्यामन्तर्हितायां तु काशीराजः पुपूज तम् । उवाच च प्रसन्नात्मा विनयावनतो नृपः

tasyāmantarhitāyāṃ tu kāśīrājaḥ pupūja tam | uvāca ca prasannātmā vinayāvanato nṛpaḥ

अत्याश्चर्यं विभो दृष्टं मनोवाण्योरगोचरम् । अवतीर्णोऽसि भूभारं हर्तुं तच्च कृतं त्वया

atyāścaryaṃ vibho dṛṣṭaṃ manovāṇyoragocaram | avatīrṇo'si bhūbhāraṃ hartuṃ tacca kṛtaṃ tvayā

त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवैरवध्योऽयं हतो यतः। अतिपुण्येन द्रष्टं ते विराड्रूपं सुरेश्वर

trayastriṃśatkoṭidevairavadhyo'yaṃ hato yataḥ| atipuṇyena draṣṭaṃ te virāḍrūpaṃ sureśvara

2.61.40

क उवाच । एवं ब्रुवति राजेन्द्र पौराः सर्वेऽब्रुवंस्तदा । धन्योऽसि बालभावेन सर्वान्नो भ्रामयस्यहो

ka uvāca | evaṃ bruvati rājendra paurāḥ sarve'bruvaṃstadā | dhanyo'si bālabhāvena sarvānno bhrāmayasyaho

यशः प्रथयितुं सर्वं कृतमेतद्विभो त्वया । पुपूजुश्च महाभक्त्या प्रार्थयन्निति तं विभुम्

yaśaḥ prathayituṃ sarvaṃ kṛtametadvibho tvayā | pupūjuśca mahābhaktyā prārthayanniti taṃ vibhum

भक्तिं ते देहि नो देव स्ववियोगं च मा कुरु । ततो राजा च ते लोका ददुर्दानान्यनेकशः

bhaktiṃ te dehi no deva svaviyogaṃ ca mā kuru | tato rājā ca te lokā dadurdānānyanekaśaḥ

2756

ब्राह्मणान्प्रार्थयामासुरेवमेव जयोऽस्तु नः । उपायनानि च तदा ददू राज्ञे परस्परम् ॥४३॥ (

brāhmaṇānprārthayāmāsurevameva jayo'stu naḥ | upāyanāni ca tadā dadū rājñe parasparam ||43|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे दैत्यदमनं विराड्दर्शनं नामैकषष्टित्तमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe daityadamanaṃ virāḍdarśanaṃ nāmaikaṣaṣṭittamo'dhyāyaḥ

अध्याय ६२ प्रारंभ – क उवाच । रौद्रकेतोस्तु या भार्या शारदाख्या द्विजस्य सा । विदर्भ्यामुपविष्टा सा सखीभिः कौतुकान्विता

adhyāya 62 prāraṃbha – ka uvāca | raudraketostu yā bhāryā śāradākhyā dvijasya sā | vidarbhyāmupaviṣṭā sā sakhībhiḥ kautukānvitā

नरान्तकस्य च शिरोऽकस्मात्ताभिर्ददर्श ह । पतितं प्रांगणे कर्णकुण्डलाभ्यां विराजितम्

narāntakasya ca śiro'kasmāttābhirdadarśa ha | patitaṃ prāṃgaṇe karṇakuṇḍalābhyāṃ virājitam

नादयत्पत्तनं सर्वं शिखरं पार्वतं यथा । श्यामलं हिमसंसृष्टं विशोभं कमलं यथा

nādayatpattanaṃ sarvaṃ śikharaṃ pārvataṃ yathā | śyāmalaṃ himasaṃsṛṣṭaṃ viśobhaṃ kamalaṃ yathā

बिभ्यतो रौद्रकेतुश्च शारदाघातविह्वला । सावधानौ ददृशतू रुदतः स्म भृशं तदा

bibhyato raudraketuśca śāradāghātavihvalā | sāvadhānau dadṛśatū rudataḥ sma bhṛśaṃ tadā

लुण्ठतः स्म धरण्यां तौ ताडयन्तौ च वक्षसि । मूर्च्छामवापतुरुभौ मुहूर्तादिव चेतनाम्

luṇṭhataḥ sma dharaṇyāṃ tau tāḍayantau ca vakṣasi | mūrcchāmavāpaturubhau muhūrtādiva cetanām

माता शुशोच तदा हृदि स्थाप्य त तच्छिरः । चक्रन्दे विह्वला सा गौर्मृतवत्सा यथा भृशम्

mātā śuśoca tadā hṛdi sthāpya ta tacchiraḥ | cakrande vihvalā sā gaurmṛtavatsā yathā bhṛśam

शारदोवाच । वीरश्रिया व्याप्ततनू रणायैव समुत्सुकः

śāradovāca | vīraśriyā vyāptatanū raṇāyaiva samutsukaḥ

प्रोक्तवान्न हि किचिन्मामिदानीं गिरमाहर

proktavānna hi kicinmāmidānīṃ giramāhara

क्व गतः पूर्वकायस्ते शिरसैव समागतः । एकाकी कथमायातः क्व ते सैन्यं महत्तरम्

kva gataḥ pūrvakāyaste śirasaiva samāgataḥ | ekākī kathamāyātaḥ kva te sainyaṃ mahattaram

2.62.10

क्व ते जलधरा यासांश्छत्रचामरधारिणः । यं दृष्ट्वा वरकामिन्यो म्लायन्ते विरहाग्निना

kva te jaladharā yāsāṃśchatracāmaradhāriṇaḥ | yaṃ dṛṣṭvā varakāminyo mlāyante virahāgninā

स कथं म्लानतां यातो रविरस्तानुगो यथा। किं मया ह्यपराद्धं ते पित्रा वा वत्सलेन च

sa kathaṃ mlānatāṃ yāto ravirastānugo yathā| kiṃ mayā hyaparāddhaṃ te pitrā vā vatsalena ca

किमर्थं वदसे नैव रुददश्रु प्रमार्ज्य नः । परार्ध्यास्तरणोपेते मंचक स्वापतत्परः

kimarthaṃ vadase naiva rudadaśru pramārjya naḥ | parārdhyāstaraṇopete maṃcaka svāpatatparaḥ

क्वेदानीं परिसुप्तोऽसि खिद्यते मे मनो भृशम् । विनाभूतौ त्वया नेशावास्यं सन्दर्शितुं सुत

kvedānīṃ parisupto'si khidyate me mano bhṛśam | vinābhūtau tvayā neśāvāsyaṃ sandarśituṃ suta

क उवाच । शारदायाः शुचं श्रुत्वा रौद्रकेतुः शुशोच ह । विना वृत्तान्तकथनात्क्व गतोऽसि प्रियात्मज

ka uvāca | śāradāyāḥ śucaṃ śrutvā raudraketuḥ śuśoca ha | vinā vṛttāntakathanātkva gato'si priyātmaja

प्रत्यहं सर्ववृत्तान्तं जातं भाविनमेव च । संश्रावयसि स्वस्थानमिदानीं किन्न भाषसे

pratyahaṃ sarvavṛttāntaṃ jātaṃ bhāvinameva ca | saṃśrāvayasi svasthānamidānīṃ kinna bhāṣase

यदि त्वं संमुखे युध्यन्धारापूतो दिवं गतः । मामपृच्छ्य च मां त्यक्त्वा कथं त्वं परिजग्मिवान्

yadi tvaṃ saṃmukhe yudhyandhārāpūto divaṃ gataḥ | māmapṛcchya ca māṃ tyaktvā kathaṃ tvaṃ parijagmivān

कथं त्वया कृता पित्रोः पुत्रता शत्रुतापि च । यदा त्वं सेवककरात्खड्गं गृह्णासि स्वं करे

kathaṃ tvayā kṛtā pitroḥ putratā śatrutāpi ca | yadā tvaṃ sevakakarātkhaḍgaṃ gṛhṇāsi svaṃ kare

तदा सपर्वतवना सस्वर्गा कम्पते च भूः । स केन पातितो मह्यां न जाने कालपर्ययम्

tadā saparvatavanā sasvargā kampate ca bhūḥ | sa kena pātito mahyāṃ na jāne kālaparyayam

दैवं हि बलवल्लोके पौरुषं तु निरर्थकम् । भूषणं मम वंशस्य लोकस्य च गतं क्व नु

daivaṃ hi balavalloke pauruṣaṃ tu nirarthakam | bhūṣaṇaṃ mama vaṃśasya lokasya ca gataṃ kva nu

2.62.20

लोकस्यापि च यः कालः पंचास्योऽरिगजस्य यः । स कथं त्वं द्विधाभूतो वाताहत इव द्रुमः

lokasyāpi ca yaḥ kālaḥ paṃcāsyo'rigajasya yaḥ | sa kathaṃ tvaṃ dvidhābhūto vātāhata iva drumaḥ

प्रतापसविता राजंस्तूलदाहहुताशनः । क उवाच । एवं नानाविधं शोकं रौद्रकेतुच्छ शारदा

pratāpasavitā rājaṃstūladāhahutāśanaḥ | ka uvāca | evaṃ nānāvidhaṃ śokaṃ raudraketuccha śāradā

कृत्वा मूर्धानमादाय देवान्तकमगच्छताम् । भद्रासनात्समुत्थाय त्वरया तौ तथाविधौ

kṛtvā mūrdhānamādāya devāntakamagacchatām | bhadrāsanātsamutthāya tvarayā tau tathāvidhau

दृष्ट्वा कण्ठं समालिंग्य रुरोदावरजं तदा । तत्परीवारभूता ये दैत्याः कालयमोपमाः

dṛṣṭvā kaṇṭhaṃ samāliṃgya rurodāvarajaṃ tadā | tatparīvārabhūtā ye daityāḥ kālayamopamāḥ

रुरुदुः सुस्वरं तत्र दृष्ट्वा नारान्तकं शिरः । मातुर्हस्ताच्छिरो गृहय तत्स्वे हृदि निधाय च

ruruduḥ susvaraṃ tatra dṛṣṭvā nārāntakaṃ śiraḥ | māturhastācchiro gṛhaya tatsve hṛdi nidhāya ca

चक्रन्द कुररीवासौ भ्रातृस्नेहेन दुःखितः । देवान्तक उवाच । समं भुक्तं समं पीतं क्रीडितं सुप्तमुत्थितम्

cakranda kurarīvāsau bhrātṛsnehena duḥkhitaḥ | devāntaka uvāca | samaṃ bhuktaṃ samaṃ pītaṃ krīḍitaṃ suptamutthitam

समं तप्तं समं जप्तं क्व गतोऽसि विहाय माम् । यस्य ते दर्शनान्मर्त्याः सुरा यान्ति दिशो दश

samaṃ taptaṃ samaṃ japtaṃ kva gato'si vihāya mām | yasya te darśanānmartyāḥ surā yānti diśo daśa

स कथं निहतः केन दुष्टेन च बलीयसा । रसा रसातलं चैव तवैव च निवेदितम्

sa kathaṃ nihataḥ kena duṣṭena ca balīyasā | rasā rasātalaṃ caiva tavaiva ca niveditam

विहाय मां कथं स्वर्गं गतोऽसि भ्रातृवत्सल ! यस्य ज्याघोषमाकर्ण्य कम्पते स्म चराचरम्

vihāya māṃ kathaṃ svargaṃ gato'si bhrātṛvatsala ! yasya jyāghoṣamākarṇya kampate sma carācaram

असंख्याता नृपा यस्य साम्ने द्वारगता बभुः । स कथं पितरौ हित्वा गतश्च सुन्दरां स्त्रियम्

asaṃkhyātā nṛpā yasya sāmne dvāragatā babhuḥ | sa kathaṃ pitarau hitvā gataśca sundarāṃ striyam

2.62.30

एवं तत्क्रन्दनं श्रुत्वा वीरलोका समाययुः । हेतुभिर्वारयामासुर्बलाद्धृत्वा तु तत्करैः

evaṃ tatkrandanaṃ śrutvā vīralokā samāyayuḥ | hetubhirvārayāmāsurbalāddhṛtvā tu tatkaraiḥ

जना ऊचुः । न वीराः परिशोचन्ति वीरे युद्धे हते नृप । निघ्नन्ति तं बलाद्गत्वा येनासौ निहतो भवेत्

janā ūcuḥ | na vīrāḥ pariśocanti vīre yuddhe hate nṛpa | nighnanti taṃ balādgatvā yenāsau nihato bhavet

मृत्युस्तु सर्वजन्तूनां सह देहेन जायते । सोऽद्य वर्षशतेनापि भविष्यति न संशयः

mṛtyustu sarvajantūnāṃ saha dehena jāyate | so'dya varṣaśatenāpi bhaviṣyati na saṃśayaḥ

स्वस्य वान्यस्य वा राजस्तत्र का परिदेवना । श्रुत्वा वाक्यं तु लोकानां तदा देवान्तकोऽसुरः

svasya vānyasya vā rājastatra kā paridevanā | śrutvā vākyaṃ tu lokānāṃ tadā devāntako'suraḥ

सावधानमना भूत्वा पितरौ प्राह धर्मवित् । मा शोचतमहं यामि ग्रसितुं तं निजं रिपूम्

sāvadhānamanā bhūtvā pitarau prāha dharmavit | mā śocatamahaṃ yāmi grasituṃ taṃ nijaṃ ripūm

वदतं क्व निवासोऽस्य येन बन्धुहतो मम । तं हत्वा सुखमेष्यामि बन्धुं यास्यामि वा मृतः

vadataṃ kva nivāso'sya yena bandhuhato mama | taṃ hatvā sukhameṣyāmi bandhuṃ yāsyāmi vā mṛtaḥ

मम भ्रूभंगमात्रेण कम्पते भुवनत्रयम् । मयि क्षुब्धे तु कस्त्राता लोकानां पितरौ यतः

mama bhrūbhaṃgamātreṇa kampate bhuvanatrayam | mayi kṣubdhe tu kastrātā lokānāṃ pitarau yataḥ

क उवाच । श्रुत्वा देवान्तकवचः आश्वस्तौ तावुभौ तदा। शोकसागरमग्नौ तावद्धतौ तेन वाक्यतः

ka uvāca | śrutvā devāntakavacaḥ āśvastau tāvubhau tadā| śokasāgaramagnau tāvaddhatau tena vākyataḥ

ऊचतुः परमं वाक्यं ज्येष्ठपृष्टौ सविस्तरम् । काशिराजेति विख्यातो राजा परमधार्मिकः

ūcatuḥ paramaṃ vākyaṃ jyeṣṭhapṛṣṭau savistaram | kāśirājeti vikhyāto rājā paramadhārmikaḥ

वैवाहिको महोत्साहस्तद्गृहे समपद्यत । आकारिताः सर्वजनाः कश्यपस्यात्मजोऽपि च

vaivāhiko mahotsāhastadgṛhe samapadyata | ākāritāḥ sarvajanāḥ kaśyapasyātmajo'pi ca

2.62.40

स बाल एव बलवान्विनायक इति स्मृतः । तेन मार्गे हतो भ्राता धूम्राक्षो मम पुत्रक

sa bāla eva balavānvināyaka iti smṛtaḥ | tena mārge hato bhrātā dhūmrākṣo mama putraka

तस्य प्रत्याम्नायकृते प्रेषिता वीरसंमताः । धावमाना ययुस्ते च सहस्रार्द्धं निशाचराः

tasya pratyāmnāyakṛte preṣitā vīrasaṃmatāḥ | dhāvamānā yayuste ca sahasrārddhaṃ niśācarāḥ

सप्तवर्षेण ते सर्वे नाशिता मुनिसूनुना । तेषां प्रत्याम्नायकृते स्वयं यातो नरान्तकः

saptavarṣeṇa te sarve nāśitā munisūnunā | teṣāṃ pratyāmnāyakṛte svayaṃ yāto narāntakaḥ

अनेकशस्त्रसंपन्नश्चतुरङगबलान्वितः । एकोऽपि नागतस्तस्मादकस्माद्ददृशे शिरः

anekaśastrasaṃpannaścaturaṅagabalānvitaḥ | eko'pi nāgatastasmādakasmāddadṛśe śiraḥ

शोकं कृत्वा तव पुर आनीतं तच्छिरोऽधुना। क उवाच । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य चकम्पे रक्तलोचनः

śokaṃ kṛtvā tava pura ānītaṃ tacchiro'dhunā| ka uvāca | iti tadvākyamākarṇya cakampe raktalocanaḥ

देवान्तकश्चोदतिष्ठद्ग्रसन्निव जगत्त्रयम् । उवाच गर्वमोहेन पितरं वेगवत्तरम्

devāntakaścodatiṣṭhadgrasanniva jagattrayam | uvāca garvamohena pitaraṃ vegavattaram

कालं हनिष्येऽखिलघ्नं न्युब्जां पृथ्वीं विधाय च । करिष्ये क्रोधदृष्ट्यैव ब्रह्मांडं भस्मसात्क्षणात्

kālaṃ haniṣye'khilaghnaṃ nyubjāṃ pṛthvīṃ vidhāya ca | kariṣye krodhadṛṣṭyaiva brahmāṃḍaṃ bhasmasātkṣaṇāt

इत्युक्त्वा क्ष्वेडितं कृत्वा जगतीं कम्पयन्निव । देवाधिकारे ये दैत्यास्तान्सर्वानाजुहाव च

ityuktvā kṣveḍitaṃ kṛtvā jagatīṃ kampayanniva | devādhikāre ye daityāstānsarvānājuhāva ca

नत्वा तौ पितरौ वाक्यं प्रोचे देवान्तकस्तदा । इदानीं मुनिपुत्रं तमानयिष्यामि सत्वरम्

natvā tau pitarau vākyaṃ proce devāntakastadā | idānīṃ muniputraṃ tamānayiṣyāmi satvaram

सहैव तेन दास्यामि मूर्ध्न्यस्य च धनंजयम् । एवमुक्त्वा बलात्सर्वे उड्डीय सहसा च ते

sahaiva tena dāsyāmi mūrdhnyasya ca dhanaṃjayam | evamuktvā balātsarve uḍḍīya sahasā ca te

2.62.50

देवान्तकोऽप्यसंख्याता विहंगा इव शीघ्रगाः । काशिराजपुरीं प्राप्य वेष्टयेयुः समन्ततः

devāntako'pyasaṃkhyātā vihaṃgā iva śīghragāḥ | kāśirājapurīṃ prāpya veṣṭayeyuḥ samantataḥ

कोलाहलो महानासीद्रजसाच्छादिता दिशः । न प्रकाशो रवेरासीत्पौराश्च चुक्रुशुर्भृशम्

kolāhalo mahānāsīdrajasācchāditā diśaḥ | na prakāśo raverāsītpaurāśca cukruśurbhṛśam

नरान्तके हते द्वित्रिदिवसा नैव यद्गताः। तत्कथं पुनरायातः प्रलयोऽत्र जनापहः

narāntake hate dvitridivasā naiva yadgatāḥ| tatkathaṃ punarāyātaḥ pralayo'tra janāpahaḥ

कोऽयं प्रचण्डदेहेन दुष्प्रेक्ष्यो वै समागतः । क्षमः कालं कलयितुं भक्षितुं वा जगत्त्रयम्

ko'yaṃ pracaṇḍadehena duṣprekṣyo vai samāgataḥ | kṣamaḥ kālaṃ kalayituṃ bhakṣituṃ vā jagattrayam

दैत्यानां परिखा जाताः प्रेषिता दैत्यपुंगवाः । हतास्तेनाथ ते सर्वे गन्तुं मार्गो न विद्यते

daityānāṃ parikhā jātāḥ preṣitā daityapuṃgavāḥ | hatāstenātha te sarve gantuṃ mārgo na vidyate

2811

एवं तदस्तु पौरेषु तावद्दूताः समागताः । काशिराजं कथयितुं देवान्तकसमागमम् ॥५५॥ (

evaṃ tadastu paureṣu tāvaddūtāḥ samāgatāḥ | kāśirājaṃ kathayituṃ devāntakasamāgamam ||55|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे नगरीनिरोधो नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe nagarīnirodho nāma dviṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ६३ प्रारंभ – दूता ऊचुः । देवान्तको महारौद्रो रौद्रैर्दैत्यैः समावृतः । असंख्यैर्विविधैः कालभीतिदैर्व्योममस्तकः

adhyāya 63 prāraṃbha – dūtā ūcuḥ | devāntako mahāraudro raudrairdaityaiḥ samāvṛtaḥ | asaṃkhyairvividhaiḥ kālabhītidairvyomamastakaḥ

वयं तद्दर्शनभ्रान्तः पलाय्य त्वामुपागताः । नगरी वेष्टिता राजन्यत्करिष्यसि तत्कुरु

vayaṃ taddarśanabhrāntaḥ palāyya tvāmupāgatāḥ | nagarī veṣṭitā rājanyatkariṣyasi tatkuru

क उवाच । श्रुत्वा दूतमुखाद्राजा वृत्तात्तं समकम्पत । अतिम्लानतया यातो बालकं स विनायकम्

ka uvāca | śrutvā dūtamukhādrājā vṛttāttaṃ samakampata | atimlānatayā yāto bālakaṃ sa vināyakam

क्रीडन्तं शिशुमध्ये तं वृत्तान्तं सर्वमब्रवीत्। राजोवाच । परब्रह्मन्नमस्तेऽस्तु लीलामानुषविग्रह

krīḍantaṃ śiśumadhye taṃ vṛttāntaṃ sarvamabravīt| rājovāca | parabrahmannamaste'stu līlāmānuṣavigraha

चराचरगुरो नानालीलाकर नमोऽस्तु ते। अनेकशो वयं त्रातास्त्वया बालस्वरूपिणा

carācaraguro nānālīlākara namo'stu te| anekaśo vayaṃ trātāstvayā bālasvarūpiṇā

इदानीमपि रक्षास्मानस्माद्देवान्तकात्प्रभो । क उवाच । एवं संप्रार्थितस्तेन काशिराजेन बालकः

idānīmapi rakṣāsmānasmāddevāntakātprabho | ka uvāca | evaṃ saṃprārthitastena kāśirājena bālakaḥ

देहं कृत्वा विशालं स सिंहारूढो धनुष्करः । सिद्धिबुद्धियुतो गर्जन्नादयन्गिरिकन्दराः

dehaṃ kṛtvā viśālaṃ sa siṃhārūḍho dhanuṣkaraḥ | siddhibuddhiyuto garjannādayangirikandarāḥ

तेजसा लोपयन्सूर्यं वमन्नग्निकणान्मुखात् । बाणं खड्गं च परशुं धनुर्हस्ते विधारयत्

tejasā lopayansūryaṃ vamannagnikaṇānmukhāt | bāṇaṃ khaḍgaṃ ca paraśuṃ dhanurhaste vidhārayat

नभोमार्गेण नगराद्बहिर्यातो विनायकः । श्वेडितेन स दैत्यानां मनांसि परिकम्पयन्

nabhomārgeṇa nagarādbahiryāto vināyakaḥ | śveḍitena sa daityānāṃ manāṃsi parikampayan

2.63.10

ददर्श दुष्टसैन्यं तं देवान्तकममर्षणम् । असंख्यातास्तदा दैत्या बभ्रमुः शलभा इव

dadarśa duṣṭasainyaṃ taṃ devāntakamamarṣaṇam | asaṃkhyātāstadā daityā babhramuḥ śalabhā iva

दृष्ट्वा नानाविधं सैन्यं सिद्धिं प्रोवाच विघ्नराट् । एकाकिना न साध्येयं सेना नाना विधीयताम्

dṛṣṭvā nānāvidhaṃ sainyaṃ siddhiṃ provāca vighnarāṭ | ekākinā na sādhyeyaṃ senā nānā vidhīyatām

स्वकीया साधितुं दैत्यं कुरु शीघ्रमिदं वचः । क उवाच । ततः सिद्धिर्नमस्कृत्वा परमात्मांघ्रिपंकजम्

svakīyā sādhituṃ daityaṃ kuru śīghramidaṃ vacaḥ | ka uvāca | tataḥ siddhirnamaskṛtvā paramātmāṃghripaṃkajam

देवान्तकं योधयितुं ययौ चाथ जगर्ज च । निनादैः सर्वजन्तूनां दैत्यानां भयदायिनी

devāntakaṃ yodhayituṃ yayau cātha jagarja ca | ninādaiḥ sarvajantūnāṃ daityānāṃ bhayadāyinī

चचाल शेषो द्यौश्चापि पर्वता वृक्षसंचयाः । तद्गर्जितमहारावैः प्रतिशद्वैरनेकशः

cacāla śeṣo dyauścāpi parvatā vṛkṣasaṃcayāḥ | tadgarjitamahārāvaiḥ pratiśadvairanekaśaḥ

सस्मार चाष्टसिद्धीः सा ताश्च याता मुदान्विताः । अणिमा प्रथमं प्राप्ता गरिमा तदन्तरम्

sasmāra cāṣṭasiddhīḥ sā tāśca yātā mudānvitāḥ | aṇimā prathamaṃ prāptā garimā tadantaram

महिमा लघिमा चापि संप्राप्ते तदन्तरम् । प्राप्तिश्चैव तु प्राकाम्यं वशित्वं च समाययौ

mahimā laghimā cāpi saṃprāpte tadantaram | prāptiścaiva tu prākāmyaṃ vaśitvaṃ ca samāyayau

ईशित्वं तदनु प्राप्तं तासां सैन्यमभूदनु । गजाश्वरथपादान्तं नानायुधविराजितम्

īśitvaṃ tadanu prāptaṃ tāsāṃ sainyamabhūdanu | gajāśvarathapādāntaṃ nānāyudhavirājitam

वर्षाकाले यथा नद्यः सागरं यान्ति सर्वतः । तथा सैन्यं दश दिशो याति स्म युद्धलालसम्

varṣākāle yathā nadyaḥ sāgaraṃ yānti sarvataḥ | tathā sainyaṃ daśa diśo yāti sma yuddhalālasam

असंख्यवाद्यनिर्घोषं वीरशद्वैर्नदद्भृशम् । कृतान्तसदृशान्वीरान्भूगोलप्राशनोत्सुकान्

asaṃkhyavādyanirghoṣaṃ vīraśadvairnadadbhṛśam | kṛtāntasadṛśānvīrānbhūgolaprāśanotsukān

2.63.20

दृष्ट्वा देवान्तकः स्वान्तं चिन्तयामास चेतसि । बालं क्षणेन षेष्यामीत्येवं युद्धाय चागतः

dṛṣṭvā devāntakaḥ svāntaṃ cintayāmāsa cetasi | bālaṃ kṣaṇena ṣeṣyāmītyevaṃ yuddhāya cāgataḥ

अकस्मादीदृशं सैन्यं कुत एतद्विनिर्गतम् । दृष्टं विचित्रसामर्थ्यं बालस्य मायया कृतम्

akasmādīdṛśaṃ sainyaṃ kuta etadvinirgatam | dṛṣṭaṃ vicitrasāmarthyaṃ bālasya māyayā kṛtam

मरिष्ये मारयिष्ये वा जीवत्स्याज्यो यशो न हि । एवं वदति दैत्येन्द्रे सेनान्यः प्राब्रुवन्वचः

mariṣye mārayiṣye vā jīvatsyājyo yaśo na hi | evaṃ vadati daityendre senānyaḥ prābruvanvacaḥ

वयं योत्स्यामहे सैन्ये रक्ष पृष्टं जयो भवेत् । पीत्वा वाक्यामृतं तेषां हृष्टो देवान्तकोऽब्रवीत्

vayaṃ yotsyāmahe sainye rakṣa pṛṣṭaṃ jayo bhavet | pītvā vākyāmṛtaṃ teṣāṃ hṛṣṭo devāntako'bravīt

सम्यगुक्तं महावीरा यान्तु युद्धाय यामि च । जयोऽस्तु मम वाक्येन भवतां पुण्यकर्मणाम्

samyaguktaṃ mahāvīrā yāntu yuddhāya yāmi ca | jayo'stu mama vākyena bhavatāṃ puṇyakarmaṇām

आशिषं परिगृह्यैव नमस्कृत्वा सुरान्तकम् । कर्दमो नाम दैत्योऽथ ययौ व्यूहं रथाकृतिम्

āśiṣaṃ parigṛhyaiva namaskṛtvā surāntakam | kardamo nāma daityo'tha yayau vyūhaṃ rathākṛtim

दीर्घदन्तो ययौ चक्रव्यूहं परमदुर्जयम् । गरिम्णा वीरमुख्यस्तु रचितं वीरमोहनम्

dīrghadanto yayau cakravyūhaṃ paramadurjayam | garimṇā vīramukhyastu racitaṃ vīramohanam

प्रथिम्णा पालितं व्यूहं तालजंघो ययौ मुदा। महिम्ना रचितं व्यूहं यक्ष्मनामा समाययौ

prathimṇā pālitaṃ vyūhaṃ tālajaṃgho yayau mudā| mahimnā racitaṃ vyūhaṃ yakṣmanāmā samāyayau

प्राप्त्या विरचितं व्यूहं ययौ घण्टासुरो महान् । प्राकाम्यरचितं व्यूहं रक्तकेशो बलान्वितम्

prāptyā viracitaṃ vyūhaṃ yayau ghaṇṭāsuro mahān | prākāmyaracitaṃ vyūhaṃ raktakeśo balānvitam

कालान्तको ययौ व्यूहं वशितारचितं परम् । ईशितारचितं व्यूहं दुर्जयोऽभिययौ बली

kālāntako yayau vyūhaṃ vaśitāracitaṃ param | īśitāracitaṃ vyūhaṃ durjayo'bhiyayau balī

2.63.30

एतेषां वचसाऽशक्यं वक्तुं सामर्थ्यमंजसा । अष्टौ व्यूहानयुध्यन्त दैत्या अष्टौ महाबलाः

eteṣāṃ vacasā'śakyaṃ vaktuṃ sāmarthyamaṃjasā | aṣṭau vyūhānayudhyanta daityā aṣṭau mahābalāḥ

परस्परं विनिघ्नन्तः परान्परमदुर्जयान् । शरधारा विमुंचन्तो जलधारा यथा घनाः

parasparaṃ vinighnantaḥ parānparamadurjayān | śaradhārā vimuṃcanto jaladhārā yathā ghanāḥ

चिच्छिदुरुत्तमांगानि शस्त्रैर्नाविधैर्भटाः । निहतैश्च तदा वौरैर्गजैरश्वैर्वसुन्धरा

cicchiduruttamāṃgāni śastrairnāvidhairbhaṭāḥ | nihataiśca tadā vaurairgajairaśvairvasundharā

ऊरुभिर्जानुभिर्हस्तैश्छिन्नैरासीत्सुदुर्गमा । खेटानि पुरतः कृत्वा जघ्नुः पादांश्च केचन

ūrubhirjānubhirhastaiśchinnairāsītsudurgamā | kheṭāni purataḥ kṛtvā jaghnuḥ pādāṃśca kecana

उड्डीय गिरिवत्केचित्पेतुर्वीरेषु चूर्णितुम् । रजोऽन्धकारे नाज्ञासीत्स्वीयः स्वीयं परस्परम्

uḍḍīya girivatkecitpeturvīreṣu cūrṇitum | rajo'ndhakāre nājñāsītsvīyaḥ svīyaṃ parasparam

ततो निपेतुः सहसा दैत्या देवहता भुवि । देवा हताश्च दैत्याश्च कुर्वते भैरवान्रवान्

tato nipetuḥ sahasā daityā devahatā bhuvi | devā hatāśca daityāśca kurvate bhairavānravān

कबन्धा युयुधुस्तत्र मुमुदुश्चाप्सरोगणाः । शुशुभुः शस्त्रसंघातैः पुष्पिताः किंशुका यथा

kabandhā yuyudhustatra mumuduścāpsarogaṇāḥ | śuśubhuḥ śastrasaṃghātaiḥ puṣpitāḥ kiṃśukā yathā

शुक्रस्तत्र मृतान्दैत्यानुज्जीवयति विद्यया। अष्टौ व्यूहा ययुश्चिन्तां मृतशेषा बलान्विताः

śukrastatra mṛtāndaityānujjīvayati vidyayā| aṣṭau vyūhā yayuścintāṃ mṛtaśeṣā balānvitāḥ

ईशितायै ततः प्रोचुः सर्वे ते शुक्रचेष्टितम् । तस्याः क्रोधवशादेका कृत्या स्यान्निर्गता पुरः

īśitāyai tataḥ procuḥ sarve te śukraceṣṭitam | tasyāḥ krodhavaśādekā kṛtyā syānnirgatā puraḥ

कटाक्षेण तयाज्ञप्ता भार्गवं तु निजे भगे। कृत्वा तदाऽन्तर्दधे सा पश्चात्तत्याज बर्बरे

kaṭākṣeṇa tayājñaptā bhārgavaṃ tu nije bhage| kṛtvā tadā'ntardadhe sā paścāttatyāja barbare

2.63.40

तेन बर्बरदेशीयं यं तं वदन्ति मनीषिणः । ततो मुमुदिरे देवा युयुधुश्च बलान्विताः

tena barbaradeśīyaṃ yaṃ taṃ vadanti manīṣiṇaḥ | tato mumudire devā yuyudhuśca balānvitāḥ

निहन्यमाना दैतेयाः पलायनपरा ययुः । केचिच्च शरणं प्राप्ता रक्ष रक्षेति चापरे

nihanyamānā daiteyāḥ palāyanaparā yayuḥ | kecicca śaraṇaṃ prāptā rakṣa rakṣeti cāpare

प्रत्यूचुर्देवगन्धर्वानणिमादिकृतांस्तदा । कदा विजयिनो दैत्याः कदाचिद्देवतागणाः

pratyūcurdevagandharvānaṇimādikṛtāṃstadā | kadā vijayino daityāḥ kadāciddevatāgaṇāḥ

2854

अभवन्युद्ध निरताः परस्परजयैषिणः । द्वन्द्वयुद्धमभूद्घोरं तस्मिन्नुपरते युधि ॥४३॥ (

abhavanyuddha niratāḥ parasparajayaiṣiṇaḥ | dvandvayuddhamabhūdghoraṃ tasminnuparate yudhi ||43|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे बालचरिते शुक्रत्यागो नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite śukratyāgo nāma triṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

क उवाच । कालान्तकेन दैत्येन प्राकाम्येन परस्परम् । कालान्तको विजयेते प्राकाम्यं यावदेव हि

ka uvāca | kālāntakena daityena prākāmyena parasparam | kālāntako vijayete prākāmyaṃ yāvadeva hi

तावत्साहाय्यमकरोद्वशित्वं वेगवत्तरम् । तत्याज गिरिशृंगं तन्मस्तके हस्तलाघवात्

tāvatsāhāyyamakarodvaśitvaṃ vegavattaram | tatyāja giriśṛṃgaṃ tanmastake hastalāghavāt

तेन कालान्तको भूमौ सहसा निपपात ह । रुधिराक्तं द्विधाभूतं दृष्ट्वा कालान्तकं तदा

tena kālāntako bhūmau sahasā nipapāta ha | rudhirāktaṃ dvidhābhūtaṃ dṛṣṭvā kālāntakaṃ tadā

हाहाकारो महानासीद्दैत्यसेनाचरेश्वथ । मुसलो नाम दैत्येशो भल्लश्चैवापरोऽसुरः

hāhākāro mahānāsīddaityasenācareśvatha | musalo nāma daityeśo bhallaścaivāparo'suraḥ

महिमा चैव चत्वारो ययुर्युद्धाय सादराः । प्राकाम्येन युयुधिरेऽनेकशस्त्रप्रहारिणः

mahimā caiva catvāro yayuryuddhāya sādarāḥ | prākāmyena yuyudhire'nekaśastraprahāriṇaḥ

असंख्याता हता देवाः पतिता भग्नवृक्षवत् । असृग्जलप्रवाहिन्य आसन्नद्यः सहस्रशः

asaṃkhyātā hatā devāḥ patitā bhagnavṛkṣavat | asṛgjalapravāhinya āsannadyaḥ sahasraśaḥ

ईशिता च वशित्वं च विभूतिश्च ययुस्ततः । साहाय्यं चक्रिरे तस्य प्राकाम्यस्य तदा युधि

īśitā ca vaśitvaṃ ca vibhūtiśca yayustataḥ | sāhāyyaṃ cakrire tasya prākāmyasya tadā yudhi

चत्वारः पर्वतास्ताभिश्चतुर्ष्वपि निपातिताः । तैश्च ते चूणिताः सर्वे गताः स्वर्गं सुदुर्लभम्

catvāraḥ parvatāstābhiścaturṣvapi nipātitāḥ | taiśca te cūṇitāḥ sarve gatāḥ svargaṃ sudurlabham

अणिमा तु शिखां धृत्वा कर्दमस्य रणे बलात् । अपाटि सहसा भूमौ शतधा स व्यशीर्यत

aṇimā tu śikhāṃ dhṛtvā kardamasya raṇe balāt | apāṭi sahasā bhūmau śatadhā sa vyaśīryata

2.64.10

अस्रवद्रुधिरं वक्त्राल्लुठन्प्राणां जहौ तदा। महिमा लघिमा चैव गरिमा वृक्षसंचयान्

asravadrudhiraṃ vaktrālluṭhanprāṇāṃ jahau tadā| mahimā laghimā caiva garimā vṛkṣasaṃcayān

यक्ष्मासुरे तालजंघे दीर्घदन्ते न्यपातयन् । ततो घण्टासुरो रक्तकेशो दैत्योऽथ दुर्जयः

yakṣmāsure tālajaṃghe dīrghadante nyapātayan | tato ghaṇṭāsuro raktakeśo daityo'tha durjayaḥ

आययुः सर्वसैन्यानि निश्वसन्तो महाबलाः । तैराहतं बलं दृष्टवा वशितासिद्धिबुद्धयः

āyayuḥ sarvasainyāni niśvasanto mahābalāḥ | tairāhataṃ balaṃ dṛṣṭavā vaśitāsiddhibuddhayaḥ

मुष्टिघातैर्निजघ्नुस्ता भालदेशे दृढं तदा । तेऽपि भूमौ निपतिताः शतधा चूर्णितास्तदा

muṣṭighātairnijaghnustā bhāladeśe dṛḍhaṃ tadā | te'pi bhūmau nipatitāḥ śatadhā cūrṇitāstadā

ततो जगर्जुः सर्वास्ता जयं लब्धा स्वशक्तितः । विनायको विजयते सर्वास्ता एवमूचिरे

tato jagarjuḥ sarvāstā jayaṃ labdhā svaśaktitaḥ | vināyako vijayate sarvāstā evamūcire

अन्ये क्षुद्रतरा दैत्यास्तेऽपि ताभिर्विनाशिताः। पुनः सर्वे दैत्यसिंहाः सिद्धिसेनां व्यनाशयन्

anye kṣudratarā daityāste'pi tābhirvināśitāḥ| punaḥ sarve daityasiṃhāḥ siddhisenāṃ vyanāśayan

कोलाहलो महानासीत्सेनयोरुभयोरपि । हन्तु निघ्नन्तु बध्नन्तु सावधाना भवन्त्विति

kolāhalo mahānāsītsenayorubhayorapi | hantu nighnantu badhnantu sāvadhānā bhavantviti

प्रादुरासीत्ततश्चाग्निः शस्त्रसंघदृसंभवः । भग्ने शस्त्रे मल्लयुद्धं चक्रुर्वीरा रुषान्विताः

prādurāsīttataścāgniḥ śastrasaṃghadṛsaṃbhavaḥ | bhagne śastre mallayuddhaṃ cakrurvīrā ruṣānvitāḥ

पुनश्चानियतं युद्धं परस्परविनाशनम् । अभवत्तुमुलं सूर्यस्ततश्चास्तमयं गतः

punaścāniyataṃ yuddhaṃ parasparavināśanam | abhavattumulaṃ sūryastataścāstamayaṃ gataḥ

अन्धकारेण महता दिशो व्याप्ताः समन्ततः । ततो दिव्यौषधीर्गृह्य निजघ्नुस्ते परस्परम्

andhakāreṇa mahatā diśo vyāptāḥ samantataḥ | tato divyauṣadhīrgṛhya nijaghnuste parasparam

2.64.20

अहोरात्रत्रयं घोरं युद्धमासीन्निरन्तरम् । असृङ्नद्यो दशदिशो याता वीरवहास्तदा

ahorātratrayaṃ ghoraṃ yuddhamāsīnnirantaram | asṛṅnadyo daśadiśo yātā vīravahāstadā

खेटकूर्माः खड्गझषाः शिरःकमलशोभिताः । गजग्राहाः प्रेतकाष्टाः केशशैवलराजिताः

kheṭakūrmāḥ khaḍgajhaṣāḥ śiraḥkamalaśobhitāḥ | gajagrāhāḥ pretakāṣṭāḥ keśaśaivalarājitāḥ

भीरुभीतिकरा वीरमहाहर्षविवर्द्धनाः । ततो जयत्सु देवेषु सर्वदा बलशालिषु

bhīrubhītikarā vīramahāharṣavivarddhanāḥ | tato jayatsu deveṣu sarvadā balaśāliṣu

देवान्तको ययौ चिन्तां तर्कयामास चेतसि । येन सर्वे देवगणा जितास्ते स्वप्रभावतः

devāntako yayau cintāṃ tarkayāmāsa cetasi | yena sarve devagaṇā jitāste svaprabhāvataḥ

क्वेयं तत्र बालमाया सामान्या जनमोहिनी । अष्टसिद्धी: सर्वसैन्यमिदानीं नाशयाम्यहम्

kveyaṃ tatra bālamāyā sāmānyā janamohinī | aṣṭasiddhī: sarvasainyamidānīṃ nāśayāmyaham

धृत्वा विनायकं बालं गमिष्यामि स्वमालयम् । एवमुक्त्वा खड्गपाणिः स्वनेनापूरयन्दिशः

dhṛtvā vināyakaṃ bālaṃ gamiṣyāmi svamālayam | evamuktvā khaḍgapāṇiḥ svanenāpūrayandiśaḥ

आययौ परसैन्यानि निघ्नं खड्गेन सर्वशः । भयेन मूर्छिता देवा निपेतुर्धरणीतले

āyayau parasainyāni nighnaṃ khaḍgena sarvaśaḥ | bhayena mūrchitā devā nipeturdharaṇītale

स्मृत्वा विनायकं देवं जहुः प्राणांस्तु केचन । असृङ्नदीवहाः केचित्कचित्स्वर्गं गताः सुराः

smṛtvā vināyakaṃ devaṃ jahuḥ prāṇāṃstu kecana | asṛṅnadīvahāḥ kecitkacitsvargaṃ gatāḥ surāḥ

केचिद्दैत्यं विलोक्यैव जहुर्जीवितमात्मनः । ततो भग्ना देवसेना पपाल च दिशो दश

keciddaityaṃ vilokyaiva jahurjīvitamātmanaḥ | tato bhagnā devasenā papāla ca diśo daśa

सोऽपि दैत्यः खड्गपाणिर्निघ्नन्पृष्ठे जघान ताम् । गरिमा तन्निरीक्ष्याथ पर्वतं वृक्षसङकुलम्

so'pi daityaḥ khaḍgapāṇirnighnanpṛṣṭhe jaghāna tām | garimā tannirīkṣyātha parvataṃ vṛkṣasaṅakulam

2.64.30

तत्याज दैत्याहे स खड़गेन शतधाऽच्छिनत् । ततोऽष्टसिद्धयः क्षुब्धास्तत्यजुः पर्वतान्बहून्

tatyāja daityāhe sa khaḍagena śatadhā'cchinat | tato'ṣṭasiddhayaḥ kṣubdhāstatyajuḥ parvatānbahūn

चिच्छेद त्वरया तान्स खड्गाघातेन लाघवात् । उड्डीय महिमा तस्य स्कन्धे स्थित्वा तमाददे

ciccheda tvarayā tānsa khaḍgāghātena lāghavāt | uḍḍīya mahimā tasya skandhe sthitvā tamādade

खड्गं दैत्यकराच्छीघ्रमन्तर्धानं ययौ तदा । बलाच्चिक्षेप तं खड्गं तस्य दैत्यस्य मस्तके

khaḍgaṃ daityakarācchīghramantardhānaṃ yayau tadā | balāccikṣepa taṃ khaḍgaṃ tasya daityasya mastake

स एव शतधा जातो न तु मूर्द्धां तदद्भुतम् । शरवृष्टिं तदा दैत्यो भग्नपृष्ठश्चकार ह

sa eva śatadhā jāto na tu mūrddhāṃ tadadbhutam | śaravṛṣṭiṃ tadā daityo bhagnapṛṣṭhaścakāra ha

एकैकस्यां दशदशपंचसप्तशरानसौ । क्षिप्त्वा व्याकुलयांचक्रे ततस्ता भुवि पेतिरे

ekaikasyāṃ daśadaśapaṃcasaptaśarānasau | kṣiptvā vyākulayāṃcakre tatastā bhuvi petire

ततो देवा युयुधिरे पतितास्वष्टसिद्धिषु । मुहूर्तात्सावधानास्ता ययुर्देवं विनायकम्

tato devā yuyudhire patitāsvaṣṭasiddhiṣu | muhūrtātsāvadhānāstā yayurdevaṃ vināyakam

तमुदन्तं परिज्ञाय बुद्धि प्रोचे विनायकम् । कथं विचारस्तस्य स्याद्यत्र बुद्धिर्न दृश्यते

tamudantaṃ parijñāya buddhi proce vināyakam | kathaṃ vicārastasya syādyatra buddhirna dṛśyate

पराजिताः सिद्धयस्ते देह्यनुज्ञां व्रजाम्यहम् । योद्धुं दैत्येन तेनाथ पौरुषं चास्य लक्षये

parājitāḥ siddhayaste dehyanujñāṃ vrajāmyaham | yoddhuṃ daityena tenātha pauruṣaṃ cāsya lakṣaye

2891

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे बालचरिते चतुःषष्टितमोऽध्यायः ॥६४॥ (

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālacarite catuḥṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ ||64|| (

क उवाच । श्रुत्वा बुद्धिवचो देवो हर्षं प्राप्य जगाद ताम् । देव उवाच । गच्छ युध्यस्व दैत्येन जहि तं यश आप्नुहि

ka uvāca | śrutvā buddhivaco devo harṣaṃ prāpya jagāda tām | deva uvāca | gaccha yudhyasva daityena jahi taṃ yaśa āpnuhi

एवमुक्त्वा सुवासांसि ददौ तस्यै विनायकः । सा च नत्वा तदा देवं ययौ दैत्यं रणं प्रति

evamuktvā suvāsāṃsi dadau tasyai vināyakaḥ | sā ca natvā tadā devaṃ yayau daityaṃ raṇaṃ prati

तस्याः क्ष्वेडितशब्देन कम्पितं भुवनत्रयम् । वदनान्निर्ययौ तस्या एका शक्तिर्गरीयसी

tasyāḥ kṣveḍitaśabdena kampitaṃ bhuvanatrayam | vadanānniryayau tasyā ekā śaktirgarīyasī

जटिला विकृतास्या च जगद्भक्षणलालसा । विशालाभ्यां तु नेत्राभ्यां त्यजन्ती ज्वालसंचयान्

jaṭilā vikṛtāsyā ca jagadbhakṣaṇalālasā | viśālābhyāṃ tu netrābhyāṃ tyajantī jvālasaṃcayān

दहन्ती दैत्यसेनां सा ययौ सा च पपाल ह । दर्शने पतिता दैत्यास्तस्याः केचिद्गतासवः

dahantī daityasenāṃ sā yayau sā ca papāla ha | darśane patitā daityāstasyāḥ kecidgatāsavaḥ

अन्ये त्वतर्कयन्क्वाद्य गन्तव्यं क्व सुखं भवेत् । केचिदाहुर्धाव धाव देवान्तक मृता वयम्

anye tvatarkayankvādya gantavyaṃ kva sukhaṃ bhavet | kecidāhurdhāva dhāva devāntaka mṛtā vayam

एवं कोलाहलं श्रुत्वा ययौ देवान्तकः पुरः । सज्यं कृत्वा धनुः शीघ्रं शरानाशीविषोपमान्

evaṃ kolāhalaṃ śrutvā yayau devāntakaḥ puraḥ | sajyaṃ kṛtvā dhanuḥ śīghraṃ śarānāśīviṣopamān

ससर्ज तस्या गात्रेषु दर्शयन्पाणिलाघवम् । आच्छाद्य भानुं तन्मूर्ध्नां बाणजालैस्तथाविधैः

sasarja tasyā gātreṣu darśayanpāṇilāghavam | ācchādya bhānuṃ tanmūrdhnāṃ bāṇajālaistathāvidhaiḥ

सा प्रसार्य महद्वक्त्रं बिसवद्गिलते शरान् । तूणीरास्तस्य दैत्यस्य सर्वे रिक्तास्तदाऽभवन्

sā prasārya mahadvaktraṃ bisavadgilate śarān | tūṇīrāstasya daityasya sarve riktāstadā'bhavan

2.65.10

न तस्यास्तृप्तिरभवद्राक्षसस्येव मानुषैः । देवान्तकं क्षीणशक्तिं दृष्ट्वा सा सैन्यमाययौ

na tasyāstṛptirabhavadrākṣasasyeva mānuṣaiḥ | devāntakaṃ kṣīṇaśaktiṃ dṛṣṭvā sā sainyamāyayau

भक्षयामास तान्दैत्यान्कां श्चिद्धस्तादपातयत् । कांश्चिद्गले विनिक्षिप्य चूर्णयामास चापरान्

bhakṣayāmāsa tāndaityānkāṃ ściddhastādapātayat | kāṃścidgale vinikṣipya cūrṇayāmāsa cāparān

असंख्यकोटीर्दैत्यानां भक्षिताश्चूर्णिता हताः । चूर्णयन्ती पदाघातैः कांश्चिद्देवान्तकं ययौ

asaṃkhyakoṭīrdaityānāṃ bhakṣitāścūrṇitā hatāḥ | cūrṇayantī padāghātaiḥ kāṃściddevāntakaṃ yayau

तमुवाच तदा सा तु विश मे भगगह्वरम् । यत्र ते शेरते दैत्या मातुर्गर्भं गता इव

tamuvāca tadā sā tu viśa me bhagagahvaram | yatra te śerate daityā māturgarbhaṃ gatā iva

ये भक्षिता मृतास्ते मे जठरे जीर्णतां गताः । तद्भित्या स पपालाशु मूत्रविड्गन्धविह्वलः

ye bhakṣitā mṛtāste me jaṭhare jīrṇatāṃ gatāḥ | tadbhityā sa papālāśu mūtraviḍgandhavihvalaḥ

यत्र यत्र प्रलीनोऽभूत्तत्र तत्रापि सा ययौ । बभ्राम स्वर्गलोकान्स पातालानि दिशो दश

yatra yatra pralīno'bhūttatra tatrāpi sā yayau | babhrāma svargalokānsa pātālāni diśo daśa

ततः शिखां समाक्रम्य धृत्वा तं प्राक्षिपद्भगे । तया सह ततो बुद्धिर्विनायकमुपाययौ

tataḥ śikhāṃ samākramya dhṛtvā taṃ prākṣipadbhage | tayā saha tato buddhirvināyakamupāyayau

ननाम तां पुरस्कृत्य मदघूर्णितलोचनाम् । पातयन्तीमुभयतः स्तनाघाताद्वनस्पतीन्

nanāma tāṃ puraskṛtya madaghūrṇitalocanām | pātayantīmubhayataḥ stanāghātādvanaspatīn

शरधाराश्च घनवत्स्रवन्ती मन्दगामिनी । निराकरोत्करालां तां दृष्ट्वा देवो विनायकः

śaradhārāśca ghanavatsravantī mandagāminī | nirākarotkarālāṃ tāṃ dṛṣṭvā devo vināyakaḥ

निराकृतायां तस्यां तद्भगाद्दैत्योऽपतद्भुवि । सोऽपि दुर्गन्धिरित्येव दूतैः संत्याजितो बहिः

nirākṛtāyāṃ tasyāṃ tadbhagāddaityo'patadbhuvi | so'pi durgandhirityeva dūtaiḥ saṃtyājito bahiḥ

2.65.20

स तु संज्ञां समासाद्य स्नात्वा तूष्णीं गृहं ययौ । व्रीडितोऽधोमुखश्चिन्तां यातो म्लानोऽसिदुःखितः

sa tu saṃjñāṃ samāsādya snātvā tūṣṇīṃ gṛhaṃ yayau | vrīḍito'dhomukhaścintāṃ yāto mlāno'siduḥkhitaḥ

बुद्ध्या निवेदिता सा तु ननाम तं विनायकम् । तां दृष्ट्वा जहसुर्बिभ्युर्मम्लुः पेतुश्च केचन

buddhyā niveditā sā tu nanāma taṃ vināyakam | tāṃ dṛṣṭvā jahasurbibhyurmamluḥ petuśca kecana

अध्यायाः ०६१-०६५ (cont. 2)

तता सैनं जगादाशु भक्षिता दैत्यवाहिनी । सोऽपि देवान्तकः पायौ निक्षिप्य स्थापितो भया

tatā sainaṃ jagādāśu bhakṣitā daityavāhinī | so'pi devāntakaḥ pāyau nikṣipya sthāpito bhayā

इदानीं वसतिस्थानं देहि देव दयानिधे । देव उवाच । वञ्चयित्वा गतो दैत्यो गृहं स्वं दैत्यनाशिनि

idānīṃ vasatisthānaṃ dehi deva dayānidhe | deva uvāca | vañcayitvā gato daityo gṛhaṃ svaṃ daityanāśini

तवापि पौरुषं ज्ञातं शक्रादिभ्योऽधिकं मया । विश वक्त्रं ममैव त्वं विश्रान्तिं तत्र गच्छ च

tavāpi pauruṣaṃ jñātaṃ śakrādibhyo'dhikaṃ mayā | viśa vaktraṃ mamaiva tvaṃ viśrāntiṃ tatra gaccha ca

अहं तं साधयिष्यामि मा चिन्तां कर्तुमर्हसि । क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं दृष्ट्वा वक्त्रं विवेश सा

ahaṃ taṃ sādhayiṣyāmi mā cintāṃ kartumarhasi | ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ dṛṣṭvā vaktraṃ viveśa sā

2917

सुष्वाप परमप्रीता मातुरङ्के यथाऽर्भकः । उदरे देवदेवस्य सर्वलोकनिवासिनि ॥२६॥ (

suṣvāpa paramaprītā māturaṅke yathā'rbhakaḥ | udare devadevasya sarvalokanivāsini ||26|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बुद्धिविजयो नाम पंचषष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe buddhivijayo nāma paṃcaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०६६-०७०

क उवाच । शारदा रौद्रकेतुश्च रात्रौ देवान्तकं सुतम् । एकाकिनं निरीक्ष्यैनं नालिंग्यं च समूचतुः

ka uvāca | śāradā raudraketuśca rātrau devāntakaṃ sutam | ekākinaṃ nirīkṣyainaṃ nāliṃgyaṃ ca samūcatuḥ

आच्छादयन्तं वदनं व्रीडितं भृशविह्वलम् । अभाषमाणं कम्पन्तं वातयुक्तमिव द्रुमम्

ācchādayantaṃ vadanaṃ vrīḍitaṃ bhṛśavihvalam | abhāṣamāṇaṃ kampantaṃ vātayuktamiva drumam

पितोवाच । किमर्थं वदसे नैव स्वामवस्थां तु मूकवत् । ईप्सितं साधयिष्यामि यत्नात्त्रैलोक्यदुर्लभम्

pitovāca | kimarthaṃ vadase naiva svāmavasthāṃ tu mūkavat | īpsitaṃ sādhayiṣyāmi yatnāttrailokyadurlabham

क उवाच । पीत्वा वागमृतं तस्य सावधानमनाः सुतः । उवाच पितरं मातुर्निकटे निर्विशंकया

ka uvāca | pītvā vāgamṛtaṃ tasya sāvadhānamanāḥ sutaḥ | uvāca pitaraṃ māturnikaṭe nirviśaṃkayā

पुत्र उवाच । भवदाज्ञां गृहीत्वैव योद्धुं यातो विनायकम् । शरैराशीविषाकारैरसङ्ख्यैर्नाशिताः सुराः

putra uvāca | bhavadājñāṃ gṛhītvaiva yoddhuṃ yāto vināyakam | śarairāśīviṣākārairasaṅkhyairnāśitāḥ surāḥ

प्रवर्तिता असृङ्नद्यो भग्ना सेना तु काश्यपी । तत एका महाकृत्या दरीवक्त्रा नभःस्पृशी

pravartitā asṛṅnadyo bhagnā senā tu kāśyapī | tata ekā mahākṛtyā darīvaktrā nabhaḥspṛśī

करालकेशी पाताल चरणा पर्वतस्तना। आगता देवसेनाया रक्षणार्थं ममान्तिकम्

karālakeśī pātāla caraṇā parvatastanā| āgatā devasenāyā rakṣaṇārthaṃ mamāntikam

खड्गेन निहता सा तु विव्यथे नैव किंचन । निक्षिप्ता सर्वसेना मे तया तात दरीभगे

khaḍgena nihatā sā tu vivyathe naiva kiṃcana | nikṣiptā sarvasenā me tayā tāta darībhage

भक्षयन्त्येव सर्वाणि शस्त्राणि शरसंचयान् । सा मां भगे विनिक्षिप्य याता देवं विनायकम्

bhakṣayantyeva sarvāṇi śastrāṇi śarasaṃcayān | sā māṃ bhage vinikṣipya yātā devaṃ vināyakam

2.66.10

स्निग्धत्वात्तद्भगस्याहं चलितः पतितो भुवि। महान्धकारे न ज्ञातः पलाय्य गृहमागतः

snigdhatvāttadbhagasyāhaṃ calitaḥ patito bhuvi| mahāndhakāre na jñātaḥ palāyya gṛhamāgataḥ

स्नात्वा नदीजले तात व्रीडितोऽधोमुखस्ततः । क उवाच । एवं पुत्रवचः श्रुत्वा रौद्रकेतुर्जगाद तम्

snātvā nadījale tāta vrīḍito'dhomukhastataḥ | ka uvāca | evaṃ putravacaḥ śrutvā raudraketurjagāda tam

उपायं ते वदाम्येकं न चिन्तां कर्तुमर्हसि । ततो मुहूर्तमालोक्य ददौ तस्मै महामनुम्

upāyaṃ te vadāmyekaṃ na cintāṃ kartumarhasi | tato muhūrtamālokya dadau tasmai mahāmanum

अघोरस्य सबीजं तमुवाच जनकः पुनः । शिवं ध्यात्वा च संपूज्य कुर्वनुष्ठानमुत्तमम्

aghorasya sabījaṃ tamuvāca janakaḥ punaḥ | śivaṃ dhyātvā ca saṃpūjya kurvanuṣṭhānamuttamam

होमं च तर्पणं विप्रभोजनं च दशांशतः । शिवे प्रसन्ने कुण्डाद्धि तुरंगो निःसरिष्यति

homaṃ ca tarpaṇaṃ viprabhojanaṃ ca daśāṃśataḥ | śive prasanne kuṇḍāddhi turaṃgo niḥsariṣyati

तमारुह्य व्रज रणं जयं प्राप्स्यसि निश्चितम् ! क उवाच : एवं पितुर्वचः श्रुत्वा प्राह पुत्रो मुदा च तम्

tamāruhya vraja raṇaṃ jayaṃ prāpsyasi niścitam ! ka uvāca : evaṃ piturvacaḥ śrutvā prāha putro mudā ca tam

उपदेशः कृतः सम्यग्विधिमस्य ब्रवीतु मे । ततो लोकं निवार्यैव जग्मतुर्ग्रहमध्यतः

upadeśaḥ kṛtaḥ samyagvidhimasya bravītu me | tato lokaṃ nivāryaiva jagmaturgrahamadhyataḥ

उभावारक्तवसनौ रक्तपुष्पाणि सन्नीय शिवं पुपूजतुस्तदा

ubhāvāraktavasanau raktapuṣpāṇi sannīya śivaṃ pupūjatustadā

अनुष्ठानं बहुदिनं चक्रतुः परमादरात् । अनुष्ठाने समाप्ते तु कुण्डं चक्रतुरादरात्

anuṣṭhānaṃ bahudinaṃ cakratuḥ paramādarāt | anuṣṭhāne samāpte tu kuṇḍaṃ cakraturādarāt

षट्कोणं लक्षणैर्युक्तं मेखलायोनिसंयुतम् । तत्राग्निं विधिवत्स्थाप्य पात्राणि च यथाविधि

ṣaṭkoṇaṃ lakṣaṇairyuktaṃ mekhalāyonisaṃyutam | tatrāgniṃ vidhivatsthāpya pātrāṇi ca yathāvidhi

2.66.20

पंचप्रेतासनगतौ जुहुवुस्तौ हविस्तदा। स्वजानुभागमांसानि छित्त्वा छित्त्वा च भक्तितः

paṃcapretāsanagatau juhuvustau havistadā| svajānubhāgamāṃsāni chittvā chittvā ca bhaktitaḥ

असृग्घृतेन मांसेन तृप्तोऽभूत्पावकस्तदा। दशांशहोमे जाते तु पुपूजे वह्निदेवताम्

asṛgghṛtena māṃsena tṛpto'bhūtpāvakastadā| daśāṃśahome jāte tu pupūje vahnidevatām

बलिदानं चकाराशु छित्त्वा पुत्रशिरस्तदा । तेन पूर्णाहुतिं चक्रे विससर्जाथ पावकम्

balidānaṃ cakārāśu chittvā putraśirastadā | tena pūrṇāhutiṃ cakre visasarjātha pāvakam

ईश्वरस्य प्रसादेन पुत्रोऽस्य पूर्ववद्बभौ । ब्राह्मणान्भोजयामास तर्पणान्ते यथाविधि

īśvarasya prasādena putro'sya pūrvavadbabhau | brāhmaṇānbhojayāmāsa tarpaṇānte yathāvidhi

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुदिते च दिवाकरे । ददर्श तुरगं कृष्णं स्निग्धांगं बलवत्तरम्

tato rātryāṃ vyatītāyāmudite ca divākare | dadarśa turagaṃ kṛṣṇaṃ snigdhāṃgaṃ balavattaram

मनोजवं हेषितेन कम्पयन्तं जगत्त्रयम् । पुपूज परया भक्त्या नीराज्यैनं यथाविधि

manojavaṃ heṣitena kampayantaṃ jagattrayam | pupūja parayā bhaktyā nīrājyainaṃ yathāvidhi

अलंकृत्यालंकरणैर्मणिमुक्तामयैः शुभैः । नमस्कृत्य द्विजान्सम्यक्पितरं परिगृहय च

alaṃkṛtyālaṃkaraṇairmaṇimuktāmayaiḥ śubhaiḥ | namaskṛtya dvijānsamyakpitaraṃ parigṛhaya ca

आशिषोऽथ समारुहय तमश्वं स सुरान्तकः । शेषसेनां समादाय ययौ शेषं प्रकम्पयन्

āśiṣo'tha samāruhaya tamaśvaṃ sa surāntakaḥ | śeṣasenāṃ samādāya yayau śeṣaṃ prakampayan

शस्त्रास्त्रैः कवचैः शूलैर्भाति सेना धनुःशरैः । आससाद रणस्तम्भं तथा सह सुरान्तकः

śastrāstraiḥ kavacaiḥ śūlairbhāti senā dhanuḥśaraiḥ | āsasāda raṇastambhaṃ tathā saha surāntakaḥ

क्रन्दत्सु सर्वसैन्येषु संत्रस्ता देववाहिनी । व्याप्ते तु राजसा व्योम्नि न प्राज्ञायत किंचन

krandatsu sarvasainyeṣu saṃtrastā devavāhinī | vyāpte tu rājasā vyomni na prājñāyata kiṃcana

2.66.30

पुनरप्यागतो दैत्यः सद्यः सेनाविघातकः । सिद्धिसेनाचराश्चैव प्राद्रवन्दुःखिता भृशम्

punarapyāgato daityaḥ sadyaḥ senāvighātakaḥ | siddhisenācarāścaiva prādravanduḥkhitā bhṛśam

दृष्ट्वा रणागतं तं तु सिद्धिसेना समुत्थिता । हेषाभिः सिंहनादैश्च नादयन्ती दिगन्तरम्

dṛṣṭvā raṇāgataṃ taṃ tu siddhisenā samutthitā | heṣābhiḥ siṃhanādaiśca nādayantī digantaram

ततः शस्त्रप्रहारैश्च विजघ्नुरितरेतरम् । सहस्व प्रहरामीति प्रबोध्य जघ्नुरोजसा

tataḥ śastraprahāraiśca vijaghnuritaretaram | sahasva praharāmīti prabodhya jaghnurojasā

भुवि जानुं विनिक्षिप्य शरानाशीविषोमपान् । आकर्णं धनुराकृष्य युयधुस्ते परस्परम्

bhuvi jānuṃ vinikṣipya śarānāśīviṣomapān | ākarṇaṃ dhanurākṛṣya yuyadhuste parasparam

खेटानि चान्तरे कृत्वा युयुधुश्चापरे तदा । स्मृत्वा पूर्वप्रहारं च परिजघ्नुश्च केचन

kheṭāni cāntare kṛtvā yuyudhuścāpare tadā | smṛtvā pūrvaprahāraṃ ca parijaghnuśca kecana

पूर्ववैरमनुस्मृत्य रिपूंश्चक्रे विरूपिणः । कोऽपि वीरश्रिया युक्तो रिपुं केशेषु चाग्रहीत्

pūrvavairamanusmṛtya ripūṃścakre virūpiṇaḥ | ko'pi vīraśriyā yukto ripuṃ keśeṣu cāgrahīt

पार्ष्णिघातैर्मुष्टिघातैः पातयामास भूतले । कौचिन्मत्तौ शिरोघातं जघ्नतुरितरेतरम्

pārṣṇighātairmuṣṭighātaiḥ pātayāmāsa bhūtale | kaucinmattau śiroghātaṃ jaghnaturitaretaram

ततो भग्नां दैत्यसेनां दृष्ट्वा स तु सुरान्तकः । अश्वं संप्रेषयामास सेनां सिद्धिविनिर्मिताम्

tato bhagnāṃ daityasenāṃ dṛṣṭvā sa tu surāntakaḥ | aśvaṃ saṃpreṣayāmāsa senāṃ siddhivinirmitām

अश्वहेषां समाकर्ण्य केचिन्मूर्छागता भुवि । पतिता अश्वचरणैश्चूर्णिताश्चापरेसुराः

aśvaheṣāṃ samākarṇya kecinmūrchāgatā bhuvi | patitā aśvacaraṇaiścūrṇitāścāparesurāḥ

त्रिशूलेन हताश्चान्ये खड्गेन च तथा परे । बाणजालैरनेकैश्च पातयामास वै सुरान्

triśūlena hatāścānye khaḍgena ca tathā pare | bāṇajālairanekaiśca pātayāmāsa vai surān

2957

सर्वस्मिन्हन्यमाने तु स्वसैन्ये सिद्धयस्तदा । पलायनं समालम्ब्य ययुः सर्वा विनायकम् ॥२.६६.४०॥ (

sarvasminhanyamāne tu svasainye siddhayastadā | palāyanaṃ samālambya yayuḥ sarvā vināyakam ||2.66.40|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सिद्धिपराजयो नाम षट्षष्टितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe siddhiparājayo nāma ṣaṭṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ

क उवाच । स तज्ज्ञात्वा महाश्चर्यं चकार निजचेतसि । ततो विनायकः क्रोधात्सिंहारूढो रणोत्सुकः

ka uvāca | sa tajjñātvā mahāścaryaṃ cakāra nijacetasi | tato vināyakaḥ krodhātsiṃhārūḍho raṇotsukaḥ

स्वगर्जितेन च तदा गर्जयन्गगनं दिशः । कम्पयन्सर्वलोकानां मनांसि पर्वतानपि

svagarjitena ca tadā garjayangaganaṃ diśaḥ | kampayansarvalokānāṃ manāṃsi parvatānapi

ययौ वेगेन महता देवान्तकसमीपतः । प्रहस्य तमुवाचाथ दैत्यो देवान्तकस्तदा । दैत्य उवाच । कथं यातः शुष्कतालुर्नवनीतादनक्षमः । युद्धाय बाल न स्थेयं गच्छ मातुः स्तनं पिब

yayau vegena mahatā devāntakasamīpataḥ | prahasya tamuvācātha daityo devāntakastadā | daitya uvāca | kathaṃ yātaḥ śuṣkatālurnavanītādanakṣamaḥ | yuddhāya bāla na stheyaṃ gaccha mātuḥ stanaṃ piba

अदित्यां कश्यपाज्जातः कथं मूढ त्वमागतः । यतो देवान्तकेनाद्य योद्धुमिच्छसि बालक

adityāṃ kaśyapājjātaḥ kathaṃ mūḍha tvamāgataḥ | yato devāntakenādya yoddhumicchasi bālaka

कालो बिभेति मां दृष्ट्वा वृथा त्वं मर्तुमिच्छसि । अतिकोमलगात्रत्वाद्ग्रासमात्रं भविष्यसि

kālo bibheti māṃ dṛṣṭvā vṛthā tvaṃ martumicchasi | atikomalagātratvādgrāsamātraṃ bhaviṣyasi

क उवाच । इति दैत्यवचः श्रुत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः । विनायकः प्रहस्याह वमन्वक्त्राद्धुताशनम्

ka uvāca | iti daityavacaḥ śrutvā krodhasaṃraktalocanaḥ | vināyakaḥ prahasyāha vamanvaktrāddhutāśanam

देव उवाच । क्षीबोऽसि मद्यपानेन प्रायो वा सन्निपातवान् । असंबद्धं युक्तिहीनं वल्गसे मूढभावतः

deva uvāca | kṣībo'si madyapānena prāyo vā sannipātavān | asaṃbaddhaṃ yuktihīnaṃ valgase mūḍhabhāvataḥ

वह्निर्दहति सर्वं हि लघुर्वायुसमीरितः। त्वद्वाक्यनुन्नस्त्वां हन्यां दैत्याधम न बुध्यसे

vahnirdahati sarvaṃ hi laghurvāyusamīritaḥ| tvadvākyanunnastvāṃ hanyāṃ daityādhama na budhyase

इदानीं त्यज बुद्धिं तां नान्तको विद्यते मम । त्वदर्थमवतीर्णोऽहं ब्रह्मभूतः सनातनः

idānīṃ tyaja buddhiṃ tāṃ nāntako vidyate mama | tvadarthamavatīrṇo'haṃ brahmabhūtaḥ sanātanaḥ

2.67.10

स्थाणोर्वरस्य गर्वेण कृतं ते सर्वपीडनम् । अवधिं तस्य संप्राप्तं बुद्धिहीने न बुध्यसे

sthāṇorvarasya garveṇa kṛtaṃ te sarvapīḍanam | avadhiṃ tasya saṃprāptaṃ buddhihīne na budhyase

त्रैलोक्यपीडया पापं यज्जातं दुर्मते । अलं ते कत्थनेनाद्य दर्शयस्व स्वपौरुषम्

trailokyapīḍayā pāpaṃ yajjātaṃ durmate | alaṃ te katthanenādya darśayasva svapauruṣam

शक्तिपायोर्विनिर्गत्य कोत्वा वत्क्रं प्रदर्शयेत् । सहस्व प्रहरस्वाद्य यदि युद्धं त्वमिच्छसि

śaktipāyorvinirgatya kotvā vatkraṃ pradarśayet | sahasva praharasvādya yadi yuddhaṃ tvamicchasi

श्वोभाविनं मृत्युमद्य मूढभावात्त्वमिच्छसि । क उवाच । एवमाभाष्य तं दैत्यं सज्यं चक्रे धनुः प्रभुः

śvobhāvinaṃ mṛtyumadya mūḍhabhāvāttvamicchasi | ka uvāca | evamābhāṣya taṃ daityaṃ sajyaṃ cakre dhanuḥ prabhuḥ

नरान्तकगतिं तस्य दातुमिच्छन्विनायकः । टणत्कारेण धनुषश्चकम्पे भुवनत्रयम्

narāntakagatiṃ tasya dātumicchanvināyakaḥ | ṭaṇatkāreṇa dhanuṣaścakampe bhuvanatrayam

आकर्णं ज्यामथाकृष्य बाणं दैत्ये ससर्ज ह । दैत्येन शतधा भिन्नः स बाणः पतितो भुवि

ākarṇaṃ jyāmathākṛṣya bāṇaṃ daitye sasarja ha | daityena śatadhā bhinnaḥ sa bāṇaḥ patito bhuvi

ततो दैत्यो धनुः सज्यं कृत्वा चिक्षेप सायकान् । धनुषस्तस्य शद्वेन विनेदुः पर्वता दिशः

tato daityo dhanuḥ sajyaṃ kṛtvā cikṣepa sāyakān | dhanuṣastasya śadvena vineduḥ parvatā diśaḥ

हुंकारेण च तान्बाणान्पातयामास विघ्नराट् । पुनर्विनायको बाणान्बहूंश्चिक्षेप दैत्यपे

huṃkāreṇa ca tānbāṇānpātayāmāsa vighnarāṭ | punarvināyako bāṇānbahūṃścikṣepa daityape

एकेन मुकुटं तस्य शरेण कर्णकुण्डले । भूमौ न्यपातयद्देवो बाहू द्वाभ्यां बिभेद च

ekena mukuṭaṃ tasya śareṇa karṇakuṇḍale | bhūmau nyapātayaddevo bāhū dvābhyāṃ bibheda ca

ललाटं सायकेनैव ततो दैत्यो रुषान्वितः । चचर्व दन्तान्नेत्रे च विस्फार्यान्यांशरान्बहून्

lalāṭaṃ sāyakenaiva tato daityo ruṣānvitaḥ | cacarva dantānnetre ca visphāryānyāṃśarānbahūn

2.67.20

छादयन्गगनं काष्ठा विससर्ज विनायकम् । निरास्यैंकेन बाणेन खमध्ये तान्विनायकः

chādayangaganaṃ kāṣṭhā visasarja vināyakam | nirāsyaiṃkena bāṇena khamadhye tānvināyakaḥ

स्वयं चक्रे मण्डपं स क्षणाद्बाणमयं विभुः । अन्धकारे घोरतरे युयुधाते परस्परम्

svayaṃ cakre maṇḍapaṃ sa kṣaṇādbāṇamayaṃ vibhuḥ | andhakāre ghoratare yuyudhāte parasparam

शरवृष्ट्या बाणवृष्टिं निजघ्नतू रुषान्वितौ । शतशस्तौ निराकृत्य बाणवृष्टी उभावपि

śaravṛṣṭyā bāṇavṛṣṭiṃ nijaghnatū ruṣānvitau | śataśastau nirākṛtya bāṇavṛṣṭī ubhāvapi

ततो दैत्यो महामंत्रं जप्त्वाऽष्टशतसंख्यया। मंत्रयामास तेनाशु वारणास्त्रेण सायकम्

tato daityo mahāmaṃtraṃ japtvā'ṣṭaśatasaṃkhyayā| maṃtrayāmāsa tenāśu vāraṇāstreṇa sāyakam

तत्याजाथ प्रादुरासन्वारणाः कोटिशस्ततः । चतुर्दन्ता गिरिनिभा मेरुमंदरचूर्णिनः

tatyājātha prādurāsanvāraṇāḥ koṭiśastataḥ | caturdantā girinibhā merumaṃdaracūrṇinaḥ

येषां मदवहा नद्यः प्रादुरासन्समंततः । येषां बृंहितमात्रेण नादितं भुवनत्रयम्

yeṣāṃ madavahā nadyaḥ prādurāsansamaṃtataḥ | yeṣāṃ bṛṃhitamātreṇa nāditaṃ bhuvanatrayam

यथा यथा धनानां वर्षासु जितेन महामुने । नाशयामासुरनिशं देवसैन्यानि ते गजाः

yathā yathā dhanānāṃ varṣāsu jitena mahāmune | nāśayāmāsuraniśaṃ devasainyāni te gajāḥ

धावतां पृष्ठलग्नास्ते गजा यान्ति दिशो दश । पादाघातैश्च हस्तैश्च दन्ताग्रैर्वीघारतिनः

dhāvatāṃ pṛṣṭhalagnāste gajā yānti diśo daśa | pādāghātaiśca hastaiśca dantāgrairvīghāratinaḥ

सेनायाः कदनं दृष्ट्वा सिंहास्त्रं प्राक्षिपद्विभुः । ततः सिंहाः प्रादुरासन्शतशोऽथ

senāyāḥ kadanaṃ dṛṣṭvā siṃhāstraṃ prākṣipadvibhuḥ | tataḥ siṃhāḥ prādurāsanśataśo'tha

तेषां गर्जित शब्देन गजा निपतिता भुवि। सिंहा विदारयामासुर्गजगण्डस्थलानि ते

teṣāṃ garjita śabdena gajā nipatitā bhuvi| siṃhā vidārayāmāsurgajagaṇḍasthalāni te

2.67.30

सिंहनादैर्बृंहितैश्च दैत्यशब्दैरनेकशः । त्रैलोक्यं कम्पितमभूद्देवाः सर्वे विसिस्मिरे

siṃhanādairbṛṃhitaiśca daityaśabdairanekaśaḥ | trailokyaṃ kampitamabhūddevāḥ sarve visismire

उड्डीयोड्डीय सिंहास्ते गजकुम्भेषु पेतिरे । एवं ते निहताः सर्वे करिणः सिंहसंचयैः

uḍḍīyoḍḍīya siṃhāste gajakumbheṣu petire | evaṃ te nihatāḥ sarve kariṇaḥ siṃhasaṃcayaiḥ

विरेजुरिन्द्रनिहता वज्रणेव महीधराः । ततः सिंहा ययुर्दैत्यान्भक्षयन्तो दिशो दश

virejurindranihatā vajraṇeva mahīdharāḥ | tataḥ siṃhā yayurdaityānbhakṣayanto diśo daśa

निहते सर्वसैन्ये तु चितामाप सुरांतकः । अयं बालोऽपि बलवान्दृश्यते कश्यपात्मजः

nihate sarvasainye tu citāmāpa surāṃtakaḥ | ayaṃ bālo'pi balavāndṛśyate kaśyapātmajaḥ

इदानीं दर्शयिष्येऽस्य यमस्य सदनं ध्रुवम् । एवमुक्त्वा पुनर्बाणं मन्त्रयामास दैत्यराट

idānīṃ darśayiṣye'sya yamasya sadanaṃ dhruvam | evamuktvā punarbāṇaṃ mantrayāmāsa daityarāṭa

योजयामास धनुषि शार्दूलप्रसवं तदा । आकर्ण धनुराकृष्य मुमोच देववाहिनीम्

yojayāmāsa dhanuṣi śārdūlaprasavaṃ tadā | ākarṇa dhanurākṛṣya mumoca devavāhinīm

बाणः स च ययौ शीघ्रं नादयन्गगनं दिशः । यत्पुंखवायुना भग्ना निपेतुर्वृक्षसंचयाः

bāṇaḥ sa ca yayau śīghraṃ nādayangaganaṃ diśaḥ | yatpuṃkhavāyunā bhagnā nipeturvṛkṣasaṃcayāḥ

2994

प्रादुरासन्ननेकाश्च ततः शार्दूलसंचयाः । सिंहांस्ते भक्षयामासु सिंहास्तेऽन्तर्हितास्ततः॥३७॥(

prādurāsannanekāśca tataḥ śārdūlasaṃcayāḥ | siṃhāṃste bhakṣayāmāsu siṃhāste'ntarhitāstataḥ||37||(

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डेऽस्त्रयुद्धं नाम सप्तषष्टितमोध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe'strayuddhaṃ nāma saptaṣaṣṭitamodhyāyaḥ

क उवाच । ततो दैत्यो बाणयुगं मन्त्रयामास सादरम् । निद्रास्त्रेण तदा चैकं गन्धर्वास्त्रेण चापरम्

ka uvāca | tato daityo bāṇayugaṃ mantrayāmāsa sādaram | nidrāstreṇa tadā caikaṃ gandharvāstreṇa cāparam

वामजानुं पुरः स्थाप्य ज्यामाकृष्य ससर्ज तौ। तयोः शब्देन सहसा चकम्पे भुवनत्रयम्

vāmajānuṃ puraḥ sthāpya jyāmākṛṣya sasarja tau| tayoḥ śabdena sahasā cakampe bhuvanatrayam

एकः सैन्ये निपतितोऽपरो देवसमीपतः । ततस्ताला मृदंगाश्च गन्धर्वांप्सरसस्तथा

ekaḥ sainye nipatito'paro devasamīpataḥ | tatastālā mṛdaṃgāśca gandharvāṃpsarasastathā

गाननृत्यानि चित्राणि पुरोऽपश्यद्विनायकः । पतितानि च शस्त्राणि न बुबोध करात्तदा

gānanṛtyāni citrāṇi puro'paśyadvināyakaḥ | patitāni ca śastrāṇi na bubodha karāttadā

मोहितो मञ्जुलरवैः कर्तव्यं नाभ्यपद्यत । सैनिकाः सुषुपुः सर्वे निद्रास्त्रेण विमोहिताः

mohito mañjularavaiḥ kartavyaṃ nābhyapadyata | sainikāḥ suṣupuḥ sarve nidrāstreṇa vimohitāḥ

निशामुखे यथा बाला अव्यवस्थं हि शेरते । स्त्रियोऽपि चाथ ताः सर्वाः सुषुपुर्विगतत्रपाः

niśāmukhe yathā bālā avyavasthaṃ hi śerate | striyo'pi cātha tāḥ sarvāḥ suṣupurvigatatrapāḥ

देवान्तकोऽपश्यदेवं जहर्ष च जगर्ज च । ततः संस्थापयामास गुल्मानि परितो बहु

devāntako'paśyadevaṃ jaharṣa ca jagarja ca | tataḥ saṃsthāpayāmāsa gulmāni parito bahu

देवसैन्यस्य महतो बली वीरयुतानि च । चक्रे कुण्डं त्रिकोणं च भूमिसाधनपूर्वकम्

devasainyasya mahato balī vīrayutāni ca | cakre kuṇḍaṃ trikoṇaṃ ca bhūmisādhanapūrvakam

असृक्कुम्भान्समानीय शतसंख्यान्प्रयत्नतः । स्नात्वा पद्मासनं चक्रे नानाप्रेतेषु सादरम्

asṛkkumbhānsamānīya śatasaṃkhyānprayatnataḥ | snātvā padmāsanaṃ cakre nānāpreteṣu sādaram

2.68.10

दैत्यान्निहत्य शतशो मांसराशिं महत्तरम् । चकाराभिचरं दैत्यो वह्निं स्थाप्य यथाविधि

daityānnihatya śataśo māṃsarāśiṃ mahattaram | cakārābhicaraṃ daityo vahniṃ sthāpya yathāvidhi

दिगम्बरो जहावाथ मांसानि मन्त्रपूर्वकम् । सहस्रे तु हुते पश्चाद्बलि पूर्णाहुतिं च यः

digambaro jahāvātha māṃsāni mantrapūrvakam | sahasre tu hute paścādbali pūrṇāhutiṃ ca yaḥ

चकार कुण्डमध्ये सोऽपश्यच्छक्तिं क्षुधातुराम् । नरमांसानि तस्यै स ददौ पातुं च तान्घटान्

cakāra kuṇḍamadhye so'paśyacchaktiṃ kṣudhāturām | naramāṃsāni tasyai sa dadau pātuṃ ca tānghaṭān

अतृप्तां तां परिज्ञाय प्रेतानन्यानथार्पयत् । ततः सा बहिरायाता व्योमकेशी भयंकरा

atṛptāṃ tāṃ parijñāya pretānanyānathārpayat | tataḥ sā bahirāyātā vyomakeśī bhayaṃkarā

विशालगर्तनेत्राऽतिकरालवदनाऽरुणा । उवाच परमप्रीता नादयन्ती दिशो दश

viśālagartanetrā'tikarālavadanā'ruṇā | uvāca paramaprītā nādayantī diśo daśa

तृप्तास्मि रक्तमांसैस्ते न भयं विद्यते क्वचित् । तामुवाचाथ दैत्योऽपि पुपूजे भक्तिभावतः

tṛptāsmi raktamāṃsaiste na bhayaṃ vidyate kvacit | tāmuvācātha daityo'pi pupūje bhaktibhāvataḥ

उपचारैः षोडशभिः प्रणिपातपुरःसरम् । ततो दिव्याम्बरधरो नानालंकारभूषितः

upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ praṇipātapuraḥsaram | tato divyāmbaradharo nānālaṃkārabhūṣitaḥ

देव्या अंकं समासाद्य जगर्ज बलवत्तरम् । सोड्डीय तेन सहिता नभस्येव स्थिताऽभवत्

devyā aṃkaṃ samāsādya jagarja balavattaram | soḍḍīya tena sahitā nabhasyeva sthitā'bhavat

नानाशस्त्रधरा सोऽपि धनुर्बाणधरो बभौ । तामुवाच रौद्रकेतुपुत्रः परमहर्षितः

nānāśastradharā so'pi dhanurbāṇadharo babhau | tāmuvāca raudraketuputraḥ paramaharṣitaḥ

कश्यपस्यात्मजो बालश्चञ्चलो बहुलं पुरा । इदानीमत्र किं तेन कर्तव्यं कुचरेण मे

kaśyapasyātmajo bālaścañcalo bahulaṃ purā | idānīmatra kiṃ tena kartavyaṃ kucareṇa me

2.68.20

इदानीं सर्वसैन्यानि नाशयिष्ये तवाग्रतः । एवं ब्रुवति दैत्येन्द्रे काशिराजोऽशृणोद्वचः

idānīṃ sarvasainyāni nāśayiṣye tavāgrataḥ | evaṃ bruvati daityendre kāśirājo'śṛṇodvacaḥ

ततो विनायकं राजा बोधयामास सादरम् । काशीराजोवाच । भूतभव्यभविष्यज्ञ कथं मायां न बुध्यसे

tato vināyakaṃ rājā bodhayāmāsa sādaram | kāśīrājovāca | bhūtabhavyabhaviṣyajña kathaṃ māyāṃ na budhyase

गान्धर्वी दैत्यरचितां कथं सक्तोऽसि तत्र वै । देवान्तकेनाभिचरान्निर्मितां राक्षसीमिव

gāndharvī daityaracitāṃ kathaṃ sakto'si tatra vai | devāntakenābhicarānnirmitāṃ rākṣasīmiva

सा सैन्यं नाशयिष्यति ते सावधानमना भव । क उवाच । एवं नृपवचः श्रुत्वा सावधानमना विभुः

sā sainyaṃ nāśayiṣyati te sāvadhānamanā bhava | ka uvāca | evaṃ nṛpavacaḥ śrutvā sāvadhānamanā vibhuḥ

बुद्ध्वा तज्ज्ञानदृष्ट्यैव सर्वं मायामयं तदा । शरद्वयं विनिष्कृष्य मन्त्राभ्यां परिमन्त्र्य च

buddhvā tajjñānadṛṣṭyaiva sarvaṃ māyāmayaṃ tadā | śaradvayaṃ viniṣkṛṣya mantrābhyāṃ parimantrya ca

घण्टास्त्रेण खगास्त्रेण श्रोत्राकर्षणसंभ्रमात् । विनायको मुमोचाथ तौ बाणौ वेगवत्तरौ

ghaṇṭāstreṇa khagāstreṇa śrotrākarṣaṇasaṃbhramāt | vināyako mumocātha tau bāṇau vegavattarau

गर्जन्तौ घनवद्रुक्मपुंखै मारुतवेगिनौ । सहसाच्छादयन्तौ च सहस्रकरमण्डलम्

garjantau ghanavadrukmapuṃkhai mārutaveginau | sahasācchādayantau ca sahasrakaramaṇḍalam

घण्टानादः समभवन्महान्सर्वविमोहनः । ततो घण्टास्वनाञ्श्रुत्वा प्रोत्तस्थुः सर्वसैनिकाः

ghaṇṭānādaḥ samabhavanmahānsarvavimohanaḥ | tato ghaṇṭāsvanāñśrutvā prottasthuḥ sarvasainikāḥ

सिद्धयः सर्ववीराश्च युयुधुः शत्रपाणयः। अपरस्तस्य सैन्येषु मुक्तो बाणः खगास्त्रतः

siddhayaḥ sarvavīrāśca yuyudhuḥ śatrapāṇayaḥ| aparastasya sainyeṣu mukto bāṇaḥ khagāstrataḥ

ततः खगाः प्रादुरासन्नानारूपा महौजसः । पक्षवातेन तेषां तद्गान्धर्वं लयमागतम्

tataḥ khagāḥ prādurāsannānārūpā mahaujasaḥ | pakṣavātena teṣāṃ tadgāndharvaṃ layamāgatam

2.68.30

अन्धकारं यथा सूर्यसारथेरुदयान्मुने । ततस्ते पक्षिणः सर्वे बभक्षुर्दैत्यसैनिकान्

andhakāraṃ yathā sūryasāratherudayānmune | tataste pakṣiṇaḥ sarve babhakṣurdaityasainikān

पक्षाघातहताः केचित्केचिच्चञ्च्वग्रविक्षताः । केचिद्भीत्यैव पतिता दैत्याः प्राणान्विहाय च

pakṣāghātahatāḥ kecitkeciccañcvagravikṣatāḥ | kecidbhītyaiva patitā daityāḥ prāṇānvihāya ca

हाहाकारो महानासीद्दैत्यसैन्येषु सर्वशः । ततो देवान्तको रोषात्खड्गास्त्रं प्राहिणोत्तदा

hāhākāro mahānāsīddaityasainyeṣu sarvaśaḥ | tato devāntako roṣātkhaḍgāstraṃ prāhiṇottadā

तस्य ध्वनिं समाकर्ण्य चुक्षुभे सैन्यसागरः । दिग्गजाश्च ततः खड्गा असंख्याता विनिःसृताः

tasya dhvaniṃ samākarṇya cukṣubhe sainyasāgaraḥ | diggajāśca tataḥ khaḍgā asaṃkhyātā viniḥsṛtāḥ

वह्निमन्तश्च संघट्टात्सेनयोरुभयोरपि । अग्निदग्धास्तदा देवा निपेतुर्धरणीतले

vahnimantaśca saṃghaṭṭātsenayorubhayorapi | agnidagdhāstadā devā nipeturdharaṇītale

खगाश्च निहताः केचित्केचिद्दग्धास्तथाग्निना । अपरे ययुरन्तर्द्धि दिशश्चाथ चकाशिरे

khagāśca nihatāḥ kecitkeciddagdhāstathāgninā | apare yayurantarddhi diśaścātha cakāśire

असंख्यखड्गप्रभया सेनाचक्षुर्महोमुषा । खड्गवृष्ट्या विनिहता देवाः पेतुर्धरातले

asaṃkhyakhaḍgaprabhayā senācakṣurmahomuṣā | khaḍgavṛṣṭyā vinihatā devāḥ peturdharātale

केषाञ्चिद्बाहवच्छिन्नाः केषाञ्चिन्मस्तकाः कराः । जठरे जानुभागे च पृष्ठभागेऽपरा हताः

keṣāñcidbāhavacchinnāḥ keṣāñcinmastakāḥ karāḥ | jaṭhare jānubhāge ca pṛṣṭhabhāge'parā hatāḥ

निपेतुर्देवपुंजेषु मृतेषु च गतासवः । अष्टसिद्धिकृताः सर्वाः सेना एवं विनाशिताः

nipeturdevapuṃjeṣu mṛteṣu ca gatāsavaḥ | aṣṭasiddhikṛtāḥ sarvāḥ senā evaṃ vināśitāḥ

असृङनद्यो दश दिशो याताः प्रेतवहास्तदा। विनायकस्ततो दृष्ट्वा दैत्यस्याद्भुतविक्रमम्

asṛṅanadyo daśa diśo yātāḥ pretavahāstadā| vināyakastato dṛṣṭvā daityasyādbhutavikramam

2.68.40

बाणं निष्काश्य सुदृढं वज्रास्त्रेणाभिमन्त्र्य च । आक्रन्दनेन महता दैत्यसैन्ये मुमोच तम्

bāṇaṃ niṣkāśya sudṛḍhaṃ vajrāstreṇābhimantrya ca | ākrandanena mahatā daityasainye mumoca tam

पर्वताश्च द्रुमास्तस्य शब्देन पतिता भुवि । तदस्त्रानलसंयोगाद्दिग्दाहः समजायत

parvatāśca drumāstasya śabdena patitā bhuvi | tadastrānalasaṃyogāddigdāhaḥ samajāyata

देदीप्यमानं सहसाच्छादयन्रविमण्डलम् । पक्षिणो निहता दग्धास्तेजसा तस्य केचन

dedīpyamānaṃ sahasācchādayanravimaṇḍalam | pakṣiṇo nihatā dagdhāstejasā tasya kecana

खण्डितं तेन सहसा खड्गास्त्रं तत्सहस्रशः । निर्ददाह तदा दैत्यसेनां वज्रैरनेकशः

khaṇḍitaṃ tena sahasā khaḍgāstraṃ tatsahasraśaḥ | nirdadāha tadā daityasenāṃ vajrairanekaśaḥ

सहस्रशो निहन्यन्ते एकया वज्रधारया। यतो यतोऽगमद्दैत्यस्तत्र तत्रापतच्च तत्

sahasraśo nihanyante ekayā vajradhārayā| yato yato'gamaddaityastatra tatrāpatacca tat

चुचूर्ण मस्तकान्पादान्हस्तान्स्कन्धानुरूनपि । धरां भित्त्वा गता दैत्यास्तानप्यथ जघान तत्

cucūrṇa mastakānpādānhastānskandhānurūnapi | dharāṃ bhittvā gatā daityāstānapyatha jaghāna tat

एवं सर्वे हता दैत्या वज्रैस्तीक्ष्णः सहस्रशः । ततो देवान्तकं जग्मुस्तानि वज्राणि सर्वशः

evaṃ sarve hatā daityā vajraistīkṣṇaḥ sahasraśaḥ | tato devāntakaṃ jagmustāni vajrāṇi sarvaśaḥ

सोऽपि बाणं समादाय मन्त्रयामास यत्नतः । रौद्रास्त्रेणाथ संयोज्य धनुषः कर्षणेन तम्

so'pi bāṇaṃ samādāya mantrayāmāsa yatnataḥ | raudrāstreṇātha saṃyojya dhanuṣaḥ karṣaṇena tam

ससर्ज परसैन्येषु शिवनामांकितं शुभम् । नादयन्गगनं सोऽथ दिशश्च विदिशोऽपि च

sasarja parasainyeṣu śivanāmāṃkitaṃ śubham | nādayangaganaṃ so'tha diśaśca vidiśo'pi ca

वमन्नग्निकणान्दिक्षु प्रलयानलसन्निभः । भूलोका देवलोकाश्च भयाद्याता दिशो दश

vamannagnikaṇāndikṣu pralayānalasannibhaḥ | bhūlokā devalokāśca bhayādyātā diśo daśa

2.68.50

विनायकस्य सैन्येषु महाकोलाहलो ह्यभूत् । तस्मिन्निपतिते बाणे पुरुषो घोरदर्शनः

vināyakasya sainyeṣu mahākolāhalo hyabhūt | tasminnipatite bāṇe puruṣo ghoradarśanaḥ

निःसृतो भीषणमुखस्त्रैलोक्यं ग्रासयन्निव । जटिलो दीर्घहस्तश्च दीर्घपादो महोदरः

niḥsṛto bhīṣaṇamukhastrailokyaṃ grāsayanniva | jaṭilo dīrghahastaśca dīrghapādo mahodaraḥ

धराधरो व्योमगोष्ठो गिरिजिह्वो भयानकः । वज्रास्त्रं भक्षयामास क्षणात्स पुरुषो महान्

dharādharo vyomagoṣṭho girijihvo bhayānakaḥ | vajrāstraṃ bhakṣayāmāsa kṣaṇātsa puruṣo mahān

विनायकं हन्तुकामो ययौ तस्यान्तिकं क्षणात् । ततो विनायकः शीघ्रं ब्रह्मास्त्रं समायोजयत्

vināyakaṃ hantukāmo yayau tasyāntikaṃ kṣaṇāt | tato vināyakaḥ śīghraṃ brahmāstraṃ samāyojayat

मन्त्रेण शतसंख्येन सायके वेगवत्तरे । आकर्णकर्षणाद्देवो मुमोच सहसा च तम्

mantreṇa śatasaṃkhyena sāyake vegavattare | ākarṇakarṣaṇāddevo mumoca sahasā ca tam

चकम्पे तस्य शब्देन तारेण भुवनत्रयम् । विस्फुलिंगैर्दिशो दग्धा न प्राज्ञायत किंचन

cakampe tasya śabdena tāreṇa bhuvanatrayam | visphuliṃgairdiśo dagdhā na prājñāyata kiṃcana

ततोऽपि पुरुषो जज्ञे तादृशोऽतिभयानकः । तावुभौ युद्धतो व्योम्नि परस्परजयैषिणौ

tato'pi puruṣo jajñe tādṛśo'tibhayānakaḥ | tāvubhau yuddhato vyomni parasparajayaiṣiṇau

3051

नानाविधं मल्लयुद्धं चक्रतुस्तौ महाबलौ । क्षणेनान्तर्हितो चोभौ न दृश्यतेऽथ कुत्रचित् ॥५७॥ (

nānāvidhaṃ mallayuddhaṃ cakratustau mahābalau | kṣaṇenāntarhito cobhau na dṛśyate'tha kutracit ||57|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडेऽस्त्रयुद्धं नामाष्टषष्टितमोघ्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe'strayuddhaṃ nāmāṣṭaṣaṣṭitamoghyāyaḥ

क उवाच । ततो देवान्तकोऽतीव विस्मितोऽतर्कयत्तदा। यथा यथा मया माया क्रियतेऽस्य निवृत्तये

ka uvāca | tato devāntako'tīva vismito'tarkayattadā| yathā yathā mayā māyā kriyate'sya nivṛttaye

तथा तथाप्ययं बालो दर्शयत्येव पौरुषम् । कदायं निधनं यायात्कदा स्वप्स्ये गतश्रमः

tathā tathāpyayaṃ bālo darśayatyeva pauruṣam | kadāyaṃ nidhanaṃ yāyātkadā svapsye gataśramaḥ

इत्येवं चिन्तयाविष्टो धनुः सज्यमथाकरोत् । अभिमन्त्र्य शरं घोरं विससर्ज विनायके

ityevaṃ cintayāviṣṭo dhanuḥ sajyamathākarot | abhimantrya śaraṃ ghoraṃ visasarja vināyake

स सायको बाणवर्षमनन्तं कृतवान्विभौ। शक्तिं च निर्ममे घोरां त्रैलोक्यग्राससाहसाम्

sa sāyako bāṇavarṣamanantaṃ kṛtavānvibhau| śaktiṃ ca nirmame ghorāṃ trailokyagrāsasāhasām

ददर्श विघ्नराजस्ता तदंके दैत्यपुंगवम् । वर्षन्तं शरजालानि तीक्ष्णानि सुबहून्यपि

dadarśa vighnarājastā tadaṃke daityapuṃgavam | varṣantaṃ śarajālāni tīkṣṇāni subahūnyapi

ततोऽष्टसिद्धयः शोघ्रमुड्डीय बलवत्तरम् । दध्रुस्तां सहसा शक्तिमानिन्युस्तां विनायकम्

tato'ṣṭasiddhayaḥ śoghramuḍḍīya balavattaram | dadhrustāṃ sahasā śaktimāninyustāṃ vināyakam

आनीयमाना सा हस्तान्निःसृत्याथ पलायिता । रोषात्ताभिर्दैत्यपतिरानायि स कचग्रहात्

ānīyamānā sā hastānniḥsṛtyātha palāyitā | roṣāttābhirdaityapatirānāyi sa kacagrahāt

अणिमानं ततो दैत्यो जघान मुष्टिना दृढम्। मुष्टिघातं समासाद्य मूर्छिता निपपात ह

aṇimānaṃ tato daityo jaghāna muṣṭinā dṛḍham| muṣṭighātaṃ samāsādya mūrchitā nipapāta ha

लघिमा गरिमा चाथ वशिमा तं महासुरम् । यावल्लत्ताप्रहारैस्तु निजघ्नुस्तावदेव हि

laghimā garimā cātha vaśimā taṃ mahāsuram | yāvallattāprahāraistu nijaghnustāvadeva hi

2.69.10

दैत्येन विधृताः वेगाच्चरणेषु पृथक्पृथक् । यावदास्फालयेत्पृथ्व्यां निःसृतास्तावदेव ताः

daityena vidhṛtāḥ vegāccaraṇeṣu pṛthakpṛthak | yāvadāsphālayetpṛthvyāṃ niḥsṛtāstāvadeva tāḥ

प्राकाम्यं चैव भूतिश्च जघ्नतुस्तं ततो बलात् । पपात भूतले दैत्यो वमन्नग्निं मुखात्ततः

prākāmyaṃ caiva bhūtiśca jaghnatustaṃ tato balāt | papāta bhūtale daityo vamannagniṃ mukhāttataḥ

क्षणाल्लभ्य तत संज्ञामारुरोह हयं दृढम् । शस्त्रपाणिर्वायुवेगो निजघान विनायकम्

kṣaṇāllabhya tata saṃjñāmāruroha hayaṃ dṛḍham | śastrapāṇirvāyuvego nijaghāna vināyakam

दृढासिघाताद्देवोऽथ किंचिन्मूर्च्छामवाप्तवान् । निमेषात्सुविधानोऽ भूदधावद्दैत्यनायकम्

dṛḍhāsighātāddevo'tha kiṃcinmūrcchāmavāptavān | nimeṣātsuvidhāno' bhūdadhāvaddaityanāyakam

हिरण्यकशिपुं विष्णुर्यथा वृत्रं शचीपतिः । शरं च कमलं पाशमंकुशं च चतुःकरैः

hiraṇyakaśipuṃ viṣṇuryathā vṛtraṃ śacīpatiḥ | śaraṃ ca kamalaṃ pāśamaṃkuśaṃ ca catuḥkaraiḥ

बिभ्राणः शुशुभे वीरश्रिया परमया ज्वलन् । गर्जित्वा घनवद्देवो जघान दैत्यपुंगवम्

bibhrāṇaḥ śuśubhe vīraśriyā paramayā jvalan | garjitvā ghanavaddevo jaghāna daityapuṃgavam

चतुर्भिरायुधैर्वेगान्न चचाल तथापि सः । आश्चर्यं परमं प्राप दृष्टवा शस्त्रं वृथार्थताम्

caturbhirāyudhairvegānna cacāla tathāpi saḥ | āścaryaṃ paramaṃ prāpa dṛṣṭavā śastraṃ vṛthārthatām

वज्रात्सारतरं मेने दैत्यदेहं विनायकः । ततो देवो राक्षसस्य धूम्राक्ष्यस्य महायुधम्

vajrātsārataraṃ mene daityadehaṃ vināyakaḥ | tato devo rākṣasasya dhūmrākṣyasya mahāyudham

वज्रं संचूर्णयन्सूर्यमण्डलादागतं तु यत् । तदादायाहनत्तेन दैत्यं तच्छतधाऽभवत्

vajraṃ saṃcūrṇayansūryamaṇḍalādāgataṃ tu yat | tadādāyāhanattena daityaṃ tacchatadhā'bhavat

न रोमापि चचालास्य तदप्याश्चर्यमुत्तमम् । ततो नानाशस्त्रघातैर्जघ्नतुस्तौ परस्परम्

na romāpi cacālāsya tadapyāścaryamuttamam | tato nānāśastraghātairjaghnatustau parasparam

2.69.20

मस्तके पृष्ठभागे च हृदये बाहुमण्डले । ततो शस्त्रविघातेन जातो वह्निर्वसुन्धराम्

mastake pṛṣṭhabhāge ca hṛdaye bāhumaṇḍale | tato śastravighātena jāto vahnirvasundharām

ददाह न च तौ भीतौ युद्धमेवान्वपद्यतम् । निशीथे तमसा व्याप्ते विरामं न समीयतुः

dadāha na ca tau bhītau yuddhamevānvapadyatam | niśīthe tamasā vyāpte virāmaṃ na samīyatuḥ

ततः कृत्रिमदीप्त्या तौ परस्परमयुध्यताम् । ततो मायां रौद्रकेतुश्चक्रे सुरविमोहिनीम्

tataḥ kṛtrimadīptyā tau parasparamayudhyatām | tato māyāṃ raudraketuścakre suravimohinīm

अदितिं सुन्दरां कृत्वा दैत्यहस्ते न्यवेशयत् । पद्मनेत्रां पीनकुचां कुङ्कुमारक्तमालिकाम्

aditiṃ sundarāṃ kṛtvā daityahaste nyaveśayat | padmanetrāṃ pīnakucāṃ kuṅkumāraktamālikām

मुक्तहारां सुवलयां दिव्यांशुकविराजिताम् । लावण्यलहरीं रुक्मविलसद्दिव्यकञ्चुकाम्

muktahārāṃ suvalayāṃ divyāṃśukavirājitām | lāvaṇyalaharīṃ rukmavilasaddivyakañcukām

विनायकं निरीक्ष्यैव रुरोद दैत्यहस्तगा। धाव धावेति तं प्राह त्रासिताऽहं किमीक्ष्यसे

vināyakaṃ nirīkṣyaiva ruroda daityahastagā| dhāva dhāveti taṃ prāha trāsitā'haṃ kimīkṣyase

एवं ब्रुवत्या दैत्योऽस्याश्चिच्छेद कञ्चुकीं बलात् । अंशुकं च चकर्षास्या मदेनाविष्टचेतसा

evaṃ bruvatyā daityo'syāściccheda kañcukīṃ balāt | aṃśukaṃ ca cakarṣāsyā madenāviṣṭacetasā

उच्चैरुवाच देवं सा क्व गता पुरुषार्थता । लोकलज्जाभयान्मां त्वं निःस्नेहाशु विमोचय

uccairuvāca devaṃ sā kva gatā puruṣārthatā | lokalajjābhayānmāṃ tvaṃ niḥsnehāśu vimocaya

विनायको निरीक्ष्यैतां बाष्पकण्ठो रुषान्वितः। न सस्मार विचारं स शस्त्राणि जगलुः करात्

vināyako nirīkṣyaitāṃ bāṣpakaṇṭho ruṣānvitaḥ| na sasmāra vicāraṃ sa śastrāṇi jagaluḥ karāt

शुशोच मम मातेयं कथमस्य करे गता। धिग्जन्म यस्य जननि गताऽवस्थां दुरत्ययाम्

śuśoca mama māteyaṃ kathamasya kare gatā| dhigjanma yasya janani gatā'vasthāṃ duratyayām

2.69.30

देवानां जननी चैव संप्राप्ता दुष्टसंगतिम् । काशिराजोऽपि तं दृष्ट्वा शोचन्तं गणनायकम्

devānāṃ jananī caiva saṃprāptā duṣṭasaṃgatim | kāśirājo'pi taṃ dṛṣṭvā śocantaṃ gaṇanāyakam

स्वयं शुशोच बहुधा लोकोऽपि नगरे स्थितः । ततो देवान्तको देवं जगर्हे बहुधा तदा

svayaṃ śuśoca bahudhā loko'pi nagare sthitaḥ | tato devāntako devaṃ jagarhe bahudhā tadā

धिग्जन्म पौरुषं तेऽद्य न प्राणं त्यजसे कथम् । निर्लज्जोऽसि मुखं लोके दर्शयस्येव योऽधुना

dhigjanma pauruṣaṃ te'dya na prāṇaṃ tyajase katham | nirlajjo'si mukhaṃ loke darśayasyeva yo'dhunā

त्वत्समीपं हनिष्येऽस्याः शिरः कायात्खलाधुना। क उवाच । इति तं निष्ठुरं वाक्यं श्रुत्वा देवो विनायकः

tvatsamīpaṃ haniṣye'syāḥ śiraḥ kāyātkhalādhunā| ka uvāca | iti taṃ niṣṭhuraṃ vākyaṃ śrutvā devo vināyakaḥ

तर्कयामास मनसि सत्यमेव वदत्ययम् । प्राणत्यागाय किं कार्यं विषं वा पाशबन्धनम्

tarkayāmāsa manasi satyameva vadatyayam | prāṇatyāgāya kiṃ kāryaṃ viṣaṃ vā pāśabandhanam

उदरे शस्त्रसंघातः कार्यो वा मृत्युहेतवे । इत्थं यावच्चिन्तयते दुःखशोकसमन्वितः

udare śastrasaṃghātaḥ kāryo vā mṛtyuhetave | itthaṃ yāvaccintayate duḥkhaśokasamanvitaḥ

तावदाकाशवाणीं स शुश्राव च विनायकः । सोवाच । मायेयं रचिता देव दैत्येन दुष्टबुद्धिना

tāvadākāśavāṇīṃ sa śuśrāva ca vināyakaḥ | sovāca | māyeyaṃ racitā deva daityena duṣṭabuddhinā

अवधेहि रणं यत्तो भूत्वा जहि निजं रिपुम् । ततः स सावधानोऽभूज्ज्ञात्वा मायामयीं तु ताम्

avadhehi raṇaṃ yatto bhūtvā jahi nijaṃ ripum | tataḥ sa sāvadhāno'bhūjjñātvā māyāmayīṃ tu tām

जहर्ष च महाबुद्धिर्दैत्यं हन्तुं प्रचक्रमे । स्मृत्वा च तद्वरं शम्भुदत्तं तस्मै दुरात्मने

jaharṣa ca mahābuddhirdaityaṃ hantuṃ pracakrame | smṛtvā ca tadvaraṃ śambhudattaṃ tasmai durātmane

उष:कालं विना सर्वशस्त्रास्त्राणि वृथा त्वयि । एवं तस्य वरं ज्ञात्वा प्रातर्युद्धाय निर्ययौ

uṣa:kālaṃ vinā sarvaśastrāstrāṇi vṛthā tvayi | evaṃ tasya varaṃ jñātvā prātaryuddhāya niryayau

2.69.40

दैत्यौऽपि पुरतोऽपश्यद्युद्धान्ते तं विनायकम् । आरक्तनयनं भ्राजन्मुकुटं कुण्डलोज्वलम्

daityau'pi purato'paśyadyuddhānte taṃ vināyakam | āraktanayanaṃ bhrājanmukuṭaṃ kuṇḍalojvalam

दन्तप्रकाशरुचिरं मुक्तादामविभूषितम् । दिव्याम्बरं सुधामानं व्योमस्पृक्पुष्करं विभुम्

dantaprakāśaruciraṃ muktādāmavibhūṣitam | divyāmbaraṃ sudhāmānaṃ vyomaspṛkpuṣkaraṃ vibhum

3093

दृष्ट्वा देवान्तको रूपं बिभाय च विसस्मरे । अर्द्धं नरशरीरं किमर्द्धं गजसमं परम् ॥४२॥ (

dṛṣṭvā devāntako rūpaṃ bibhāya ca visasmare | arddhaṃ naraśarīraṃ kimarddhaṃ gajasamaṃ param ||42|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे एकोणसप्ततितमोध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ekoṇasaptatitamodhyāyaḥ

क उवाच । एवं वदति यावत्स भयभ्रान्तः सुरान्तकः । तावद्देवो दधारैनमुत्संगे लघुबालवत्

ka uvāca | evaṃ vadati yāvatsa bhayabhrāntaḥ surāntakaḥ | tāvaddevo dadhārainamutsaṃge laghubālavat

कृत्वा पद्मासनं चारु गणेशः स्वप्रभावतः । उवाच चैनं दैत्येन्द्रं वरं स्मर निजं शुभम्

kṛtvā padmāsanaṃ cāru gaṇeśaḥ svaprabhāvataḥ | uvāca cainaṃ daityendraṃ varaṃ smara nijaṃ śubham

स दैत्यो रदनं चास्य धृत्वा हस्तद्वयेन ह । दोलयामास देहं स्वमन्तरिक्षे मुहुर्मुहुः

sa daityo radanaṃ cāsya dhṛtvā hastadvayena ha | dolayāmāsa dehaṃ svamantarikṣe muhurmuhuḥ

यावत्पपात भूपृष्टे भंक्त्वा दन्तं सुरान्तकः । तावद्दधार तं देवः स्वदन्तं लाघवाद्विभुः

yāvatpapāta bhūpṛṣṭe bhaṃktvā dantaṃ surāntakaḥ | tāvaddadhāra taṃ devaḥ svadantaṃ lāghavādvibhuḥ

अहनत्तेन दन्तेन मस्तके तं सुरान्तकम् । जगर्ज च महारावैर्गर्जयन्विदिशो दिशः

ahanattena dantena mastake taṃ surāntakam | jagarja ca mahārāvairgarjayanvidiśo diśaḥ

चालयन्पृथिवीं सर्वां पातालान्यखिलानि च । द्विजाघातेन शतधाऽकारि देहोऽस्य तत्क्षणात्

cālayanpṛthivīṃ sarvāṃ pātālānyakhilāni ca | dvijāghātena śatadhā'kāri deho'sya tatkṣaṇāt

असृग्वृष्टिः पपाताशु गगनान्मेघवृष्टिवत् । उत्पातं मेनिरे लोकाः सर्वे भूतलवासिनः

asṛgvṛṣṭiḥ papātāśu gaganānmeghavṛṣṭivat | utpātaṃ menire lokāḥ sarve bhūtalavāsinaḥ

दैत्यदेहगतं ज्योतिस्तं विवेश विनायकम् । पश्यतां सर्वदेवानां प्रधनालोकितं पुनः

daityadehagataṃ jyotistaṃ viveśa vināyakam | paśyatāṃ sarvadevānāṃ pradhanālokitaṃ punaḥ

देहस्तु निपपातास्य धरापृष्टे त्रियोजनम् । चूर्णयन्वृक्षसंघातान्पर्वतान्पादपैर्युतान्

dehastu nipapātāsya dharāpṛṣṭe triyojanam | cūrṇayanvṛkṣasaṃghātānparvatānpādapairyutān

2.70.10

एवं दृष्ट्वा गतिं तस्य सैनिकाश्च दिशो दश । याताश्च कतिचिन्नाशं प्राप्तास्तद्देहपाततः

evaṃ dṛṣṭvā gatiṃ tasya sainikāśca diśo daśa | yātāśca katicinnāśaṃ prāptāstaddehapātataḥ

मुमुचुः पुष्पवर्षं ते देवाः स्वस्थानमागताः । देवदुन्दुभयो नेदुर्नृपदुन्दुभिनिस्वनैः

mumucuḥ puṣpavarṣaṃ te devāḥ svasthānamāgatāḥ | devadundubhayo nedurnṛpadundubhinisvanaiḥ

दिशश्च विमला आसन्ववुर्वाताः सुखावहा । तेजांसि वह्नेर्लोकानां प्रसन्नानि तदाऽभवन्

diśaśca vimalā āsanvavurvātāḥ sukhāvahā | tejāṃsi vahnerlokānāṃ prasannāni tadā'bhavan

प्रतिकूलवहा नद्य आसन्सन्मार्गगास्तथा । ततः शक्रादयो देवा मुनयस्तं पुपूजिरे

pratikūlavahā nadya āsansanmārgagāstathā | tataḥ śakrādayo devā munayastaṃ pupūjire

तुष्टुवुः परया भक्त्या देवदेवं विनायकम् । विमोचिता वयं बन्धाद्देवान्तककृताद्विभो

tuṣṭuvuḥ parayā bhaktyā devadevaṃ vināyakam | vimocitā vayaṃ bandhāddevāntakakṛtādvibho

उपेन्द्र इव देवेन्द्र कार्यं यस्मात्कृतं त्वया। उपेन्द्र इति नाम्ना त्वं ख्याति लोके गमिष्यसि

upendra iva devendra kāryaṃ yasmātkṛtaṃ tvayā| upendra iti nāmnā tvaṃ khyāti loke gamiṣyasi

वयं स्वस्वाधिकारेषु निरातंका वसामहे । स्वाहास्वधावषट्कारा भविष्यन्ति गृहे गृहे

vayaṃ svasvādhikāreṣu nirātaṃkā vasāmahe | svāhāsvadhāvaṣaṭkārā bhaviṣyanti gṛhe gṛhe

एवमुक्त्वा नमस्कृत्य देवं ते च प्रदक्षिणम् । अनुज्ञाता ययुः सर्वं स्वं स्वं स्थानं मुदान्विताः

evamuktvā namaskṛtya devaṃ te ca pradakṣiṇam | anujñātā yayuḥ sarvaṃ svaṃ svaṃ sthānaṃ mudānvitāḥ

मुनयश्च तदा देवैर्हृषीकेशेति नाम च । कृत्वा नत्वा ययुः स्वं स्वमाश्रमं हर्षनिर्भराः

munayaśca tadā devairhṛṣīkeśeti nāma ca | kṛtvā natvā yayuḥ svaṃ svamāśramaṃ harṣanirbharāḥ

ततः सर्वे धराधीशाः संपूज्य च प्रणम्य च। ऊचुर्विनायकं देवमुद्धृता धरणी त्वया

tataḥ sarve dharādhīśāḥ saṃpūjya ca praṇamya ca| ūcurvināyakaṃ devamuddhṛtā dharaṇī tvayā

2.70.20

दैत्यभार भराक्रांता तस्मात्त्वं धरणीधरः । इत्युक्त्वा ते गताः स्वस्वपत्तनानि तदाज्ञया

daityabhāra bharākrāṃtā tasmāttvaṃ dharaṇīdharaḥ | ityuktvā te gatāḥ svasvapattanāni tadājñayā

ततः पश्चात्पश्यति स्म काशिराजो विनायकम् । सिंहारूढं बालरूपं क्रीडन्तं बालकैः सह

tataḥ paścātpaśyati sma kāśirājo vināyakam | siṃhārūḍhaṃ bālarūpaṃ krīḍantaṃ bālakaiḥ saha

बालोऽपि तं नृपं दृष्ट्वा लिलिंग परमादरात् । उभावानन्दभरितौ मुंचतोऽश्रूणि नेत्रतः

bālo'pi taṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā liliṃga paramādarāt | ubhāvānandabharitau muṃcato'śrūṇi netrataḥ

तत ऊचे नृपो देवं महद्भाग्यं ममोदितम् । ब्रह्मादीनामगम्यं यत्परं ब्रह्म सनातनम्

tata ūce nṛpo devaṃ mahadbhāgyaṃ mamoditam | brahmādīnāmagamyaṃ yatparaṃ brahma sanātanam

तन्मे दृग्गोचरं नित्यं पूर्वपुण्यफलोदयात् । विश्वस्य कारणानां च कारणं तद्विवर्जितम्

tanme dṛggocaraṃ nityaṃ pūrvapuṇyaphalodayāt | viśvasya kāraṇānāṃ ca kāraṇaṃ tadvivarjitam

वेदान्तवेद्यं सज्जोतिर्ज्योतिषामपि भास्वरम् । नानारूपमरूपं यद्बालरूपेण मे गृहे

vedāntavedyaṃ sajjotirjyotiṣāmapi bhāsvaram | nānārūpamarūpaṃ yadbālarūpeṇa me gṛhe

अध्यायाः ०६६-०७० (cont. 2)

क्रीडते स्वेच्छया पृथ्वीभारहारि मनोहरम् । क उवाच । एवं श्रुत्वा स्तुतिं तस्य प्रमृज्याश्रूणि विघ्नराट्

krīḍate svecchayā pṛthvībhārahāri manoharam | ka uvāca | evaṃ śrutvā stutiṃ tasya pramṛjyāśrūṇi vighnarāṭ

उवाच न क्षणं त्वत्तो यामि दूरं कदाचन । ततो राजा पुपूजैनमुपचारैरनेकशः

uvāca na kṣaṇaṃ tvatto yāmi dūraṃ kadācana | tato rājā pupūjainamupacārairanekaśaḥ

ततो वादित्रनिर्घोषैर्बन्दिशब्दैर्विमिश्रितैः । सुरान्तकवधाद्धर्षयुक्तैः सेनाचरैः सह

tato vāditranirghoṣairbandiśabdairvimiśritaiḥ | surāntakavadhāddharṣayuktaiḥ senācaraiḥ saha

विनायकं बालरूपं स्तुवद्भि स्वपुरं ययौ । विसृज्य सर्वलोकांश्च दत्त्वा वासांसि चैकशः

vināyakaṃ bālarūpaṃ stuvadbhi svapuraṃ yayau | visṛjya sarvalokāṃśca dattvā vāsāṃsi caikaśaḥ

3123

ताम्बूलानि च केषांचित्पुरस्कृत्य विनायकम् । विवेश स्वगृहं रम्यं हर्षनिर्भरमानसः ॥२.७०.३०॥ (

tāmbūlāni ca keṣāṃcitpuraskṛtya vināyakam | viveśa svagṛhaṃ ramyaṃ harṣanirbharamānasaḥ ||2.70.30|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखंडे बालचरिते पुरप्रवेशो नाम सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṃḍe bālacarite purapraveśo nāma saptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०७१-०७५

अध्याय ७१ प्रारंभ – क उवाच । अपरस्मिन्दिने ब्रह्मन्राजा भद्रासनं गतः । अमात्यान्वीरमुख्यांश्च वृद्धांश्च सुहृदो द्विजान्

adhyāya 71 prāraṃbha – ka uvāca | aparasmindine brahmanrājā bhadrāsanaṃ gataḥ | amātyānvīramukhyāṃśca vṛddhāṃśca suhṛdo dvijān

आकार्य च नमस्कृत्य जगाद हदि संस्थितम् । राजोवाच । विवाहाय तु पुत्रस्य समाहूतो विनायकः

ākārya ca namaskṛtya jagāda hadi saṃsthitam | rājovāca | vivāhāya tu putrasya samāhūto vināyakaḥ

उत्पाता बहवो जातास्ते च तेन निराकृताः । अदित्यै च मया प्रोक्तं शीघ्रं ते तनयं शुभम्

utpātā bahavo jātāste ca tena nirākṛtāḥ | adityai ca mayā proktaṃ śīghraṃ te tanayaṃ śubham

आनयिष्ये तत्र बहु दिवसा जग्मुरज्जसा । स्वस्थेषु त्रिषु लोकेषु विवाहोऽस्य विचिन्त्यताम्

ānayiṣye tatra bahu divasā jagmurajjasā | svastheṣu triṣu lokeṣu vivāho'sya vicintyatām

अमात्या ऊचुः । सम्यगुक्तं महाराज विलम्बो विघ्नकारितः । जातो विवाहकार्येऽस्मिन्गतेऽस्मिन्स विधीयताम्

amātyā ūcuḥ | samyaguktaṃ mahārāja vilambo vighnakāritaḥ | jāto vivāhakārye'smingate'sminsa vidhīyatām

विनायकप्रसादेन सर्वमव्याकुलं जगत् । दूरस्थानां च सुहृदां प्रेष्यन्ता लग्नपत्रिकः

vināyakaprasādena sarvamavyākulaṃ jagat | dūrasthānāṃ ca suhṛdāṃ preṣyantā lagnapatrikaḥ

दूतांश्च सर्वसंभारान्कर्तुं ग्रामेषु युज्यताम् । क उवाच । इति प्रकृतिवाक्यानि श्रुत्वा लोकाः सभासदः

dūtāṃśca sarvasaṃbhārānkartuṃ grāmeṣu yujyatām | ka uvāca | iti prakṛtivākyāni śrutvā lokāḥ sabhāsadaḥ

साधूक्तमिति तत्रोचुस्ततो राजा जहर्ष च । ज्योतिर्विद्भिर्लग्नदिनं निश्चिकाय तदैव सः

sādhūktamiti tatrocustato rājā jaharṣa ca | jyotirvidbhirlagnadinaṃ niścikāya tadaiva saḥ

प्रेषयामास सुहृदो दूतानाकारितुं शुभान् । सामग्रीं कारयामास दूतैराप्तैर्यथाविधि

preṣayāmāsa suhṛdo dūtānākārituṃ śubhān | sāmagrīṃ kārayāmāsa dūtairāptairyathāvidhi

2.71.10

ततो मगधराजोऽपि सुतामादाय तां पुरीम् । आययुः सर्वसुहृदो नानादिग्भ्यः समागताः

tato magadharājo'pi sutāmādāya tāṃ purīm | āyayuḥ sarvasuhṛdo nānādigbhyaḥ samāgatāḥ

उपायमानि भूरीणि ददुस्तेऽन्योन्यमादरात्। देवतास्थापनं तौ च चक्रतुः सुमहोत्सवान्

upāyamāni bhūrīṇi daduste'nyonyamādarāt| devatāsthāpanaṃ tau ca cakratuḥ sumahotsavān

सांगोपांगविवाहं तौ सम्यक्संपाद्य यत्नतः । तोषयामासतुर्विप्रान्सर्वलोकान्धनादिभिः

sāṃgopāṃgavivāhaṃ tau samyaksaṃpādya yatnataḥ | toṣayāmāsaturviprānsarvalokāndhanādibhiḥ

विसृज्य सुहृदः सर्वांस्ततो राजा विनायकम् । भूषयामास विविधैर्भूषणैरंशुकैर्वरैः

visṛjya suhṛdaḥ sarvāṃstato rājā vināyakam | bhūṣayāmāsa vividhairbhūṣaṇairaṃśukairvaraiḥ

अभ्यज्य भोजयामास स्वाद्वन्नं सह बन्धुभिः । ततो रथं समारुह्य सह तेन नृसत्तमः

abhyajya bhojayāmāsa svādvannaṃ saha bandhubhiḥ | tato rathaṃ samāruhya saha tena nṛsattamaḥ

ययौ वादित्रनिर्घोषैः कश्यपाश्रममुत्तमम् । ततो नागरिकाः सर्वे हित्वा कृत्यानि निर्ययुः

yayau vāditranirghoṣaiḥ kaśyapāśramamuttamam | tato nāgarikāḥ sarve hitvā kṛtyāni niryayuḥ

भोजनं पठनं निद्रा व्यासंग तत्यजुस्तदा । अकृत्वा स्वस्ववेषं ते त्वरया निर्ययुः पुरात्

bhojanaṃ paṭhanaṃ nidrā vyāsaṃga tatyajustadā | akṛtvā svasvaveṣaṃ te tvarayā niryayuḥ purāt

ततो बालसहस्राणि रुरुधुस्तं विनायकम् । अस्मांस्त्यक्त्वा कथं यासि कथं निष्ठुरतां गतः

tato bālasahasrāṇi rurudhustaṃ vināyakam | asmāṃstyaktvā kathaṃ yāsi kathaṃ niṣṭhuratāṃ gataḥ

गमिष्य इति पूर्वं नः कथं नोक्तं प्रसंगतः। अभुक्त्वाऽस्मद्गृहे यासि कथं तं निजमाश्रमम्

gamiṣya iti pūrvaṃ naḥ kathaṃ noktaṃ prasaṃgataḥ| abhuktvā'smadgṛhe yāsi kathaṃ taṃ nijamāśramam

कश्चिद्बालो दधारास्य पादपद्मं रुदन्मुहुः । कश्चित्स्नेहात्समालिंग्य दधार करपंकजम्

kaścidbālo dadhārāsya pādapadmaṃ rudanmuhuḥ | kaścitsnehātsamāliṃgya dadhāra karapaṃkajam

2.71.20

पौरांगनास्तथैवैनं बाला मुग्धाः सयौवनाः । विपर्यस्य निजा भूषा आययुस्तं विलोकितुम्

paurāṃganāstathaivainaṃ bālā mugdhāḥ sayauvanāḥ | viparyasya nijā bhūṣā āyayustaṃ vilokitum

यथा पाथोनिधिं सर्वां वर्षाकाले समुद्रगाः । यान्ति हंसा यथा मुक्तासमूहं मरुतो हरिम्

yathā pāthonidhiṃ sarvāṃ varṣākāle samudragāḥ | yānti haṃsā yathā muktāsamūhaṃ maruto harim

अतिप्रीतियुताः प्रोचुः कथं यासि विनायक । अकस्मात्स्नेहमुत्सृज्य कथं निष्ठुरतां गतः

atiprītiyutāḥ procuḥ kathaṃ yāsi vināyaka | akasmātsnehamutsṛjya kathaṃ niṣṭhuratāṃ gataḥ

क उवाच । रथादवततारासौ दृष्ट्वा तान्नृपसंयुतः । परिश्रान्तान्धावमानान्स्खलतः पततोऽपि च

ka uvāca | rathādavatatārāsau dṛṣṭvā tānnṛpasaṃyutaḥ | pariśrāntāndhāvamānānskhalataḥ patato'pi ca

तानुवाच ततः सर्वान्मुहूर्तं त्वरया जनाः । नृपेण सहितः शीघ्रमागतो नगराद्बहिः

tānuvāca tataḥ sarvānmuhūrtaṃ tvarayā janāḥ | nṛpeṇa sahitaḥ śīghramāgato nagarādbahiḥ

इदानीं प्रार्थये सर्वान्न त्याज्या करुणा मयि । अपराधास्तु क्षन्तव्या मया वः सदने कृताः

idānīṃ prārthaye sarvānna tyājyā karuṇā mayi | aparādhāstu kṣantavyā mayā vaḥ sadane kṛtāḥ

न च त्याज्यः परिचयो यदि वो दर्शनं भवेत् । एवं तद्वाक्यमाकर्ण्य पौराः सर्वे शुचान्विताः

na ca tyājyaḥ paricayo yadi vo darśanaṃ bhavet | evaṃ tadvākyamākarṇya paurāḥ sarve śucānvitāḥ

रोमांचांचितमात्रास्ते प्रोचुर्गदगदया गिरा । जना ऊचुः । न माया मायिनस्तेऽस्ति सर्वस्य जगतः पितुः

romāṃcāṃcitamātrāste procurgadagadayā girā | janā ūcuḥ | na māyā māyinaste'sti sarvasya jagataḥ pituḥ

न पिता त्यजते बालान्सापराधानपि ध्रुवम् । न चन्द्र उष्णतां याति सुवर्णनीलतामपि

na pitā tyajate bālānsāparādhānapi dhruvam | na candra uṣṇatāṃ yāti suvarṇanīlatāmapi

कथं निष्ठुरतां यातः कथं गन्तुं समुत्सुकः । पूर्वमेव न चागाश्चेत्तदा शोको न संभवेत्

kathaṃ niṣṭhuratāṃ yātaḥ kathaṃ gantuṃ samutsukaḥ | pūrvameva na cāgāścettadā śoko na saṃbhavet

2.71.30

चोरयित्वा कथं यासि सर्वेषां नो मनांसि च । कथं कार्यं करिष्यामो नीतेषु नो मनस्सु च

corayitvā kathaṃ yāsi sarveṣāṃ no manāṃsi ca | kathaṃ kāryaṃ kariṣyāmo nīteṣu no manassu ca

जले नष्टे जलचराः कथं जीवन्ति तद्वद । प्राणे गते शरीरेण किं प्रयोजनमस्ति नः

jale naṣṭe jalacarāḥ kathaṃ jīvanti tadvada | prāṇe gate śarīreṇa kiṃ prayojanamasti naḥ

कस्तत्र प्रतिकारः स्यादिक्षुश्चेत्स्रवते विषम् । तस्मान्नो नय यत्र त्वं यासि तत्र स्वकिंकरान्

kastatra pratikāraḥ syādikṣuścetsravate viṣam | tasmānno naya yatra tvaṃ yāsi tatra svakiṃkarān

तद्वचः परिकर्ण्यासौ प्रोचे गद्गदया गिरा । मुंचन्नेत्राश्रु बहुलं सर्वान्स्त्रीवृद्धबालकान्

tadvacaḥ parikarṇyāsau proce gadgadayā girā | muṃcannetrāśru bahulaṃ sarvānstrīvṛddhabālakān

देव उवाच । न खेदः सर्वदा कार्यो न वियोगो मम क्वचित् । सर्वान्तर्यामिणोऽपायहीनस्यानन्दरूपिणः

deva uvāca | na khedaḥ sarvadā kāryo na viyogo mama kvacit | sarvāntaryāmiṇo'pāyahīnasyānandarūpiṇaḥ

न चित्तस्य समाधानं भवेद्वै चिन्तनेन मे। मम मूर्ति मृदा कृत्वा पूजयन्तु गृहे गृहे

na cittasya samādhānaṃ bhavedvai cintanena me| mama mūrti mṛdā kṛtvā pūjayantu gṛhe gṛhe

संकटं वो यदा तु स्यात्स्मर्तव्योऽहं तदा जनाः । साक्षात्कारं प्रदास्यामि नाशयिष्यामि संकटम्

saṃkaṭaṃ vo yadā tu syātsmartavyo'haṃ tadā janāḥ | sākṣātkāraṃ pradāsyāmi nāśayiṣyāmi saṃkaṭam

क उवाच । वचनं तत्समाकर्ण्य ननन्दुः सर्वनागराः । नेमुः प्रदक्षिणीकृत्य जयशब्दै प्रतुष्टुवुः

ka uvāca | vacanaṃ tatsamākarṇya nananduḥ sarvanāgarāḥ | nemuḥ pradakṣiṇīkṛtya jayaśabdai pratuṣṭuvuḥ

गृहीत्वाज्ञां ययुः सर्वे पौराः स्वं स्वं निवेशनम् । विनायकोऽपि शीघ्रं स रथारूढो ययौ पुरः

gṛhītvājñāṃ yayuḥ sarve paurāḥ svaṃ svaṃ niveśanam | vināyako'pi śīghraṃ sa rathārūḍho yayau puraḥ

काशिराजेन सहितो मातृदर्शनलालसः। स ददर्श परावृत्यं मुखं पौरकुमारकान्

kāśirājena sahito mātṛdarśanalālasaḥ| sa dadarśa parāvṛtyaṃ mukhaṃ paurakumārakān

2.71.40

आक्रन्दतस्तानुवाच पुनर्यास्ये वजन्तु हि । चिन्ता न कार्या सत्यं वो ब्रवीमि नानृतं क्वचित्

ākrandatastānuvāca punaryāsye vajantu hi | cintā na kāryā satyaṃ vo bravīmi nānṛtaṃ kvacit

3164

एवं तान्स परावृत्य क्षणात्स्वाश्रममाप्तवान् ॥४१॥ (

evaṃ tānsa parāvṛtya kṣaṇātsvāśramamāptavān ||41|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे विनायकाश्रमं प्रतिगमनं नामैकसप्ततितमोध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vināyakāśramaṃ pratigamanaṃ nāmaikasaptatitamodhyāyaḥ

अध्याय ७२ प्रारंभ – क उवाच । पूर्वमेव च दूतेन कथितोऽसौ विनायकः । अदित्यै काशिराजेन रथस्थेन सहागतः

adhyāya 72 prāraṃbha – ka uvāca | pūrvameva ca dūtena kathito'sau vināyakaḥ | adityai kāśirājena rathasthena sahāgataḥ

ततः सा तद्वियोगेन धावमाना ययौ पुरः । औत्सुक्यत्वरिता वेद नांचलं पतितं स्वकम्

tataḥ sā tadviyogena dhāvamānā yayau puraḥ | autsukyatvaritā veda nāṃcalaṃ patitaṃ svakam

दृष्ट्वा तां मुनिपुत्रोऽपि रथात्स्प्रकन्द्य सत्वरः । आययौ मातुरभ्याशमालिलिंग च तां मुदा

dṛṣṭvā tāṃ muniputro'pi rathātsprakandya satvaraḥ | āyayau māturabhyāśamāliliṃga ca tāṃ mudā

आनन्दाश्रु मुमोचासौ सोऽपि बाष्पं चिरागतः । मुहूर्तमेकभावं तौ गच्छेतां पयसी इव

ānandāśru mumocāsau so'pi bāṣpaṃ cirāgataḥ | muhūrtamekabhāvaṃ tau gacchetāṃ payasī iva

ददौ स्नेहात्स्वस्थचित्ता स्तनपानं मुदाऽदितिः । प्रमृज्य नेत्रे प्रोवाच श्रान्तोऽसि बहुवासरम्

dadau snehātsvasthacittā stanapānaṃ mudā'ditiḥ | pramṛjya netre provāca śrānto'si bahuvāsaram

ततो ननाम तां राजा जगौ गद्गदभाषया । राजोवाच । नीत्वा विनायकं देवं यातास्तु बहुवासराः

tato nanāma tāṃ rājā jagau gadgadabhāṣayā | rājovāca | nītvā vināyakaṃ devaṃ yātāstu bahuvāsarāḥ

अतो न मातः कोपं त्वं मयि कर्तुमिहार्हसि । वियोगं नास्य सोढुं च न शक्तोऽहं मुनिप्रिये

ato na mātaḥ kopaṃ tvaṃ mayi kartumihārhasi | viyogaṃ nāsya soḍhuṃ ca na śakto'haṃ munipriye

न तृप्तिरस्ति पीयूषे नौदासिन्यं निधावपि । दिने दिने नवप्रेम वर्धयत्येष नो गृहे

na tṛptirasti pīyūṣe naudāsinyaṃ nidhāvapi | dine dine navaprema vardhayatyeṣa no gṛhe

उत्पाता बहवोऽनेन पुरे नो विनिवारिताः । असंख्याता हता दैत्या देवाश्च मुदमापिताः

utpātā bahavo'nena pure no vinivāritāḥ | asaṃkhyātā hatā daityā devāśca mudamāpitāḥ

2.72.10

बहुला च कृता कीर्तिः स्थापिता धर्मसेतवः । पौरुषं च तथाऽनेन कृतं नेन्द्रादिभिः कृतम्

bahulā ca kṛtā kīrtiḥ sthāpitā dharmasetavaḥ | pauruṣaṃ ca tathā'nena kṛtaṃ nendrādibhiḥ kṛtam

क उवाच । एवं स सर्ववृत्तान्तं कथयामास सादरम् । ततोऽदितिस्तु दध्यन्नं भ्रामयित्वाऽत्यजद्बहिः

ka uvāca | evaṃ sa sarvavṛttāntaṃ kathayāmāsa sādaram | tato'ditistu dadhyannaṃ bhrāmayitvā'tyajadbahiḥ

दुष्टदृष्टिनिपातस्य शान्तये बालकोपरि । ततो बालं स नृपतिं निनायाश्रममण्डलम्

duṣṭadṛṣṭinipātasya śāntaye bālakopari | tato bālaṃ sa nṛpatiṃ nināyāśramamaṇḍalam

कश्यपो हि बहिर्यातो दृष्ट्वा पुत्रं स भूपतिम् । तौ तं च नेमतुर्भक्त्या बद्धांजलिपुटावुभौ

kaśyapo hi bahiryāto dṛṣṭvā putraṃ sa bhūpatim | tau taṃ ca nematurbhaktyā baddhāṃjalipuṭāvubhau

आलिलिंग मुनिस्तौ च मूर्ध्न्याघ्राय मुदा तदा । उवाच रुद्धकण्ठोऽसावंके कृत्वा विनायकम्

āliliṃga munistau ca mūrdhnyāghrāya mudā tadā | uvāca ruddhakaṇṭho'sāvaṃke kṛtvā vināyakam

काशिराज नोचितं ते बालं नीत्वा विलम्बनम् । शीघ्रमेवानयिष्येऽहमित्युक्त्वा नीतवान्कथम्

kāśirāja nocitaṃ te bālaṃ nītvā vilambanam | śīghramevānayiṣye'hamityuktvā nītavānkatham

वियोगेनास्य तप्तानामंगानां मेऽधुना नृप । जाता शीतलता पुण्याद्दर्शनादस्य साम्प्रतम्

viyogenāsya taptānāmaṃgānāṃ me'dhunā nṛpa | jātā śītalatā puṇyāddarśanādasya sāmpratam

क उवाच । तत ऊचे काशिराजो निपीय मुनिभाषितम् । उपविश्यासने रम्ये प्राप्यानुज्ञां मुनेर्नृपः

ka uvāca | tata ūce kāśirājo nipīya munibhāṣitam | upaviśyāsane ramye prāpyānujñāṃ munernṛpaḥ

नृप उवाच । अस्यैव मायया जाता सत्यता मे मुनीश्वर । मद्गृहं देव देवेन स्वकीयमिति निश्चितम्

nṛpa uvāca | asyaiva māyayā jātā satyatā me munīśvara | madgṛhaṃ deva devena svakīyamiti niścitam

अवाप्तकामो देवोऽयं स्वकामवशगो मुने । संपाद्य मम पुत्रस्य विवाहं समुपागतः

avāptakāmo devo'yaṃ svakāmavaśago mune | saṃpādya mama putrasya vivāhaṃ samupāgataḥ

2.72.20

क उवाच । तस्य दैत्यवधादीनि कर्माण्यस्मै न्यवेदयत् । ततो जहर्षतुरुभौ मुनिपत्नी मुनिश्च सः । ज्ञात्वा पराक्रमं तस्य स्वपुत्रस्य गुणान्बहून्

ka uvāca | tasya daityavadhādīni karmāṇyasmai nyavedayat | tato jaharṣaturubhau munipatnī muniśca saḥ | jñātvā parākramaṃ tasya svaputrasya guṇānbahūn

ततस्ते भोजनं चक्रुः षड्रसान्नेन सादरम् । दत्त्वाशीर्वचनं तस्मै विससर्ज नृपं मुनिः

tataste bhojanaṃ cakruḥ ṣaḍrasānnena sādaram | dattvāśīrvacanaṃ tasmai visasarja nṛpaṃ muniḥ

सोऽपि तान्प्रणनामाथ प्रादक्षिण्येन निर्ययौ। प्राप्यानुज्ञां नेत्रयुग्मान्मुंचन्नश्रु सुदुःखितः

so'pi tānpraṇanāmātha prādakṣiṇyena niryayau| prāpyānujñāṃ netrayugmānmuṃcannaśru suduḥkhitaḥ

स्मरन्गुणगणं तस्य स्नेहनिर्भरमानसः । शीघ्रं प्रयातो नगरं वाद्यघोषसमन्वितः

smaranguṇagaṇaṃ tasya snehanirbharamānasaḥ | śīghraṃ prayāto nagaraṃ vādyaghoṣasamanvitaḥ

सर्वे नागरिका बाला विनायकदिदृक्षयः । आगता ददृशुस्तत्र ततो दुःखितमानसाः

sarve nāgarikā bālā vināyakadidṛkṣayaḥ | āgatā dadṛśustatra tato duḥkhitamānasāḥ

निरीक्ष्य तं काशिराजं ययुः स्वं स्वं निकेतनम् । अपरेद्युः सर्वपौराः पप्रच्छुस्तं नृपं मुदा

nirīkṣya taṃ kāśirājaṃ yayuḥ svaṃ svaṃ niketanam | aparedyuḥ sarvapaurāḥ papracchustaṃ nṛpaṃ mudā

यास्य इत्युक्तवान्देवो नागतः स कथं नृप । त्वं तु निष्ठुरभावेन त्यक्त्वा तं कथमागतः

yāsya ityuktavāndevo nāgataḥ sa kathaṃ nṛpa | tvaṃ tu niṣṭhurabhāvena tyaktvā taṃ kathamāgataḥ

राजोवाच । अत्यन्तं प्रार्थितो देव उक्तवान्मां मुनिप्रियः। मन्मूर्तिस्थापनं कृत्वा सेवध्वं सर्व एव माम्

rājovāca | atyantaṃ prārthito deva uktavānmāṃ munipriyaḥ| manmūrtisthāpanaṃ kṛtvā sevadhvaṃ sarva eva mām

वियोगो न च सर्वान्तर्यामिणा वः कथंचन । ततस्ते कारयामासुर्मूर्तिं धातुमयीं शुभाम्

viyogo na ca sarvāntaryāmiṇā vaḥ kathaṃcana | tataste kārayāmāsurmūrtiṃ dhātumayīṃ śubhām

चतुर्भुजां त्रिनयनां सर्वभूषणभूषिताम् । शूर्पकर्णां गजमुखीं सर्वावयवसुन्दराम्

caturbhujāṃ trinayanāṃ sarvabhūṣaṇabhūṣitām | śūrpakarṇāṃ gajamukhīṃ sarvāvayavasundarām

2.72.30

ढुण्ढिराजेति नाम्ना ता स्थापयामासुरादरात् । ऋत्विग्भिर्ब्राह्मणैरन्यैर्वेदशास्त्रविशारदैः

ḍhuṇḍhirājeti nāmnā tā sthāpayāmāsurādarāt | ṛtvigbhirbrāhmaṇairanyairvedaśāstraviśāradaiḥ

प्रासादं परमं कृत्वा पुपूजुस्ते दिने दिने । येन येनैव कामेन पूजयेद्यो विनायकम्

prāsādaṃ paramaṃ kṛtvā pupūjuste dine dine | yena yenaiva kāmena pūjayedyo vināyakam

तं तं ददाति तस्मै स भक्त्या संपूजितो विभुः । एवं नानामूर्तिधरो भ्राजते स्म विनायकः

taṃ taṃ dadāti tasmai sa bhaktyā saṃpūjito vibhuḥ | evaṃ nānāmūrtidharo bhrājate sma vināyakaḥ

विश्वेश्वरे स्वनगरं याते सर्वसुरैः सह । दिवोदासे चाविमुक्ते काशिराजे सुखं स्थिते

viśveśvare svanagaraṃ yāte sarvasuraiḥ saha | divodāse cāvimukte kāśirāje sukhaṃ sthite

विनायको मुनिं प्राह कश्यपं मातरं च ताम् । अहं ते पुत्रतां यातस्तपसाराधितः पुरा

vināyako muniṃ prāha kaśyapaṃ mātaraṃ ca tām | ahaṃ te putratāṃ yātastapasārādhitaḥ purā

भूभारश्च हृतः सम्यग्हतौ दैत्यौ महाबलौ। त्रैलोक्यपीडकौ दुष्टौ देवान्तकनरान्तकौ

bhūbhāraśca hṛtaḥ samyaghatau daityau mahābalau| trailokyapīḍakau duṣṭau devāntakanarāntakau

देवाश्च साधवश्चैव रक्षिताः स्थापिताः परे । इदानीं तु गमिष्यामि निजलोकं चिरन्तनम्

devāśca sādhavaścaiva rakṣitāḥ sthāpitāḥ pare | idānīṃ tu gamiṣyāmi nijalokaṃ cirantanam

क उवाच। श्रुत्वा वाक्यमुभौ खिन्नौ बाष्पकण्ठौ तमूचतुः । कदा ते दर्शनं देव पुनरावां भविष्यति

ka uvāca| śrutvā vākyamubhau khinnau bāṣpakaṇṭhau tamūcatuḥ | kadā te darśanaṃ deva punarāvāṃ bhaviṣyati

ततः स मातरं प्राह दर्शनं मे भविष्यति । भवान्या मन्दिरे मातः सत्यं मे प्रियभाषितम्

tataḥ sa mātaraṃ prāha darśanaṃ me bhaviṣyati | bhavānyā mandire mātaḥ satyaṃ me priyabhāṣitam

एवं श्रुत्वा देववाक्यं पुनर्यावद्वदत्यसौ। तावदन्तर्हितो देवस्ततस्तौ खिन्नमानसौ

evaṃ śrutvā devavākyaṃ punaryāvadvadatyasau| tāvadantarhito devastatastau khinnamānasau

2.72.40

कारयामासतुर्मूर्तिं प्रासादं चातिशोभनम् । विनायकेति नामास्य चक्रतुर्भक्तितत्परौ

kārayāmāsaturmūrtiṃ prāsādaṃ cātiśobhanam | vināyaketi nāmāsya cakraturbhaktitatparau

तस्यां मूर्तौ ध्यातमात्रो नित्यं दर्शयते विभुः । स्वात्मानं सर्वगं नानारूपिणं स विनायकः

tasyāṃ mūrtau dhyātamātro nityaṃ darśayate vibhuḥ | svātmānaṃ sarvagaṃ nānārūpiṇaṃ sa vināyakaḥ

गृत्समद उवाच । एवं कीर्ते समाख्यातं चरितं ते मया शुभम् । विनायकस्य देवस्य श्रवणात्सर्व सिद्धिदम्

gṛtsamada uvāca | evaṃ kīrte samākhyātaṃ caritaṃ te mayā śubham | vināyakasya devasya śravaṇātsarva siddhidam

धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वोपद्रवनाशनम् । सर्वकामप्रदं सर्वपापसंचयनाशनम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvopadravanāśanam | sarvakāmapradaṃ sarvapāpasaṃcayanāśanam

पुनस्ते कथयिष्यामि सिन्धुदैत्यवधाय सः । अवतीर्णः शिवगृहे मयूरेश्वरसंज्ञितः

punaste kathayiṣyāmi sindhudaityavadhāya saḥ | avatīrṇaḥ śivagṛhe mayūreśvarasaṃjñitaḥ

3209

बाल्यात्प्रभृत्यद्भुतानि नानाकर्माणि योऽकरोत् ॥४५॥ (

bālyātprabhṛtyadbhutāni nānākarmāṇi yo'karot ||45|| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे विनायकचरित्रकथनं नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vināyakacaritrakathanaṃ nāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७३ प्रारंभ :- व्यास उवाच । कथं ब्रह्मञ्शिवगृहे मयूरेश्वर संज्ञितः । अवतीर्णः किमर्थं वा किं च तच्चरितं पितः

adhyāya 73 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | kathaṃ brahmañśivagṛhe mayūreśvara saṃjñitaḥ | avatīrṇaḥ kimarthaṃ vā kiṃ ca taccaritaṃ pitaḥ

मयूरेश्वरसंज्ञा च कथं जाता विनायके । एतन्मे सर्वमा- चक्ष्व शृण्वंस्तृप्यामि न क्वचित्

mayūreśvarasaṃjñā ca kathaṃ jātā vināyake | etanme sarvamā- cakṣva śṛṇvaṃstṛpyāmi na kvacit

क उवाच । त्रेतायुगे महादैत्यः सिन्धुनामाऽभवत्पुरा । स हतस्तेन बलिनाऽवतीर्णेन शिवालये

ka uvāca | tretāyuge mahādaityaḥ sindhunāmā'bhavatpurā | sa hatastena balinā'vatīrṇena śivālaye

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । शौनकस्य च संवादं राज्ञा च चक्रपाणिना

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam | śaunakasya ca saṃvādaṃ rājñā ca cakrapāṇinā

मैथिले विषये राजा गण्डकीन- गरे शुभे । चक्रपाणिरिति ख्यातः साक्षाद्विष्णुरिवापरः

maithile viṣaye rājā gaṇḍakīna- gare śubhe | cakrapāṇiriti khyātaḥ sākṣādviṣṇurivāparaḥ

न गुणा वर्णितुं शक्याः शेषेणास्य कदाचन

na guṇā varṇituṃ śakyāḥ śeṣeṇāsya kadācana

तेजसा लोपयन्मानं लावण्येन च मन्मथम् । मत्या बृहस्पतिं स्कन्दं विक्रमेण बलेन च

tejasā lopayanmānaṃ lāvaṇyena ca manmatham | matyā bṛhaspatiṃ skandaṃ vikrameṇa balena ca

येनेयं सकला पृथ्वी क्षणेन वशवर्तिनी । कृता सर्वे च राजानः सेवायां विनियोजिताः

yeneyaṃ sakalā pṛthvī kṣaṇena vaśavartinī | kṛtā sarve ca rājānaḥ sevāyāṃ viniyojitāḥ

तुरंगाणां गजानां च पदातिना जयैषिणाम् । रथानां च न यस्यास्ति संख्यानं जगतीतले

turaṃgāṇāṃ gajānāṃ ca padātinā jayaiṣiṇām | rathānāṃ ca na yasyāsti saṃkhyānaṃ jagatītale

साक्षाल्लक्ष्मी स्थिरा यस्य गृहे दर्शनगोचरा । रत्नकांचनमुक्ताभिरनिशं भासयद्दिशः ।।२.७३.१

sākṣāllakṣmī sthirā yasya gṛhe darśanagocarā | ratnakāṃcanamuktābhiraniśaṃ bhāsayaddiśaḥ ||2.73.1

भद्रं भद्रकरं यस्य लोकनामलकोपमम् । यस्यामात्यौ महाबुद्धी साम्बश्चैव सुबोधनः ।। १

bhadraṃ bhadrakaraṃ yasya lokanāmalakopamam | yasyāmātyau mahābuddhī sāmbaścaiva subodhanaḥ || 1

सेवन्तौ स्वामिकार्यार्थे तृणीकृत्य स्वजीवितम् । यस्यासीत्प्रमदा रम्या नाम्नोग्रा चारुहासिनी

sevantau svāmikāryārthe tṛṇīkṛtya svajīvitam | yasyāsītpramadā ramyā nāmnogrā cāruhāsinī

कुमुदानि विकासन्ते दिवा यन्मुखचन्द्रतः । अनेकभूषादीप्त्या या नाशयित्वाऽखिलं तमः ।। १

kumudāni vikāsante divā yanmukhacandrataḥ | anekabhūṣādīptyā yā nāśayitvā'khilaṃ tamaḥ || 1

पातिव्रत्य गुणान्द्रष्टुं यान्ति सर्वाः पतिव्रताः । एवं राजा बुधो मान्यः सदा विष्णुपरायणः

pātivratya guṇāndraṣṭuṃ yānti sarvāḥ pativratāḥ | evaṃ rājā budho mānyaḥ sadā viṣṇuparāyaṇaḥ

पुराणश्रवणे सक्तो धर्मशास्त्रपरायणः । सन्तत्या रहितः सोऽथ दुःखमाप दिवानिशम्

purāṇaśravaṇe sakto dharmaśāstraparāyaṇaḥ | santatyā rahitaḥ so'tha duḥkhamāpa divāniśam

असत्यं जायते यद्यत्तत्तन्नश्यति तत्क्षणात् । अनेकव्रतदानानि यज्ञांश्च कृतवान्बहून्

asatyaṃ jāyate yadyattattannaśyati tatkṣaṇāt | anekavratadānāni yajñāṃśca kṛtavānbahūn

ततः स राजा कस्मिंश्चित्समये निजभार्यया । आकार्य प्रकृती पौरान्विरक्तो राज्यसंपदि

tataḥ sa rājā kasmiṃścitsamaye nijabhāryayā | ākārya prakṛtī paurānvirakto rājyasaṃpadi

उवाच सर्वान्दण्डे च कोशं राज्यं त्यजेऽधुना । किमपुत्रस्य राज्येन स्वर्गहीनस्य मेऽधुना

uvāca sarvāndaṇḍe ca kośaṃ rājyaṃ tyaje'dhunā | kimaputrasya rājyena svargahīnasya me'dhunā

यानि कर्माणि च मया पुत्रार्थे चरितानि च । ईश्वरार्पणबुद्ध्या चेत्कृतानि स्युर्यदा तदा ।। १

yāni karmāṇi ca mayā putrārthe caritāni ca | īśvarārpaṇabuddhyā cetkṛtāni syuryadā tadā || 1

2.73.20

मुक्तिः स्यादुभयोः पूर्वजन्मकर्मक्षयोऽपि च । गतमायुर्वृथा लोका वनं यास्ये मुदाऽधुना

muktiḥ syādubhayoḥ pūrvajanmakarmakṣayo'pi ca | gatamāyurvṛthā lokā vanaṃ yāsye mudā'dhunā

सर्वं प्रकृतिसात्कृत्वा यूयं तद्वाक्यकारिणः । गमिष्येऽहं वनं लोकास्तपस्तप्तुं हिताय वै ।।२

sarvaṃ prakṛtisātkṛtvā yūyaṃ tadvākyakāriṇaḥ | gamiṣye'haṃ vanaṃ lokāstapastaptuṃ hitāya vai ||2

कदाचिदिष्टसिद्धिश्चेत्पुनर्यास्ये निजां पुरीम् । ध्रुवमाज्ञां मम पुनः प्रयच्छताधुना जनाः । एवं श्रुत्वा नृपवचः सर्वे दुःखितमानसाः

kadācidiṣṭasiddhiścetpunaryāsye nijāṃ purīm | dhruvamājñāṃ mama punaḥ prayacchatādhunā janāḥ | evaṃ śrutvā nṛpavacaḥ sarve duḥkhitamānasāḥ

अश्रुधाराः प्रमुंचंतः प्रोचुस्तं नृपसत्तमम् । पौरा ऊचुः । जननी जनकस्त्वं नः कथं निष्ठुरतां गतः । किमर्थं त्यजसे नस्त्वमपराधं विना प्रभो

aśrudhārāḥ pramuṃcaṃtaḥ procustaṃ nṛpasattamam | paurā ūcuḥ | jananī janakastvaṃ naḥ kathaṃ niṣṭhuratāṃ gataḥ | kimarthaṃ tyajase nastvamaparādhaṃ vinā prabho

विना भवन्तं नो जन्म वृथैव मातरं शिशोः । वयमप्यनुयास्यामो यत्र याति भवान् प्रभो

vinā bhavantaṃ no janma vṛthaiva mātaraṃ śiśoḥ | vayamapyanuyāsyāmo yatra yāti bhavān prabho

क उवाच । एवं वदत्सु लोकेषु नृपेणाथागतो मुनिः । शौनको मुनिशार्दूलो जातवेदा इवापरः

ka uvāca | evaṃ vadatsu lokeṣu nṛpeṇāthāgato muniḥ | śaunako muniśārdūlo jātavedā ivāparaḥ

वेदवेदांगशास्त्राणां वक्ता त्रैलोक्यविश्रुतः । शक्रादिसुरवन्द्यो यो भूतभव्यभविष्यवित्

vedavedāṃgaśāstrāṇāṃ vaktā trailokyaviśrutaḥ | śakrādisuravandyo yo bhūtabhavyabhaviṣyavit

तं दृष्ट्वा पुरतो राजा ननामोत्थाय चासनात् । स्वासने तमुपावेश्य पुपूज परया मुदा

taṃ dṛṣṭvā purato rājā nanāmotthāya cāsanāt | svāsane tamupāveśya pupūja parayā mudā

भुक्तवन्तं च विश्रान्तं पादसंवाहनादिभिः । चक्रपाणिरथोवाच पुण्यं किं फलितं मम

bhuktavantaṃ ca viśrāntaṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ | cakrapāṇirathovāca puṇyaṃ kiṃ phalitaṃ mama

यज्जातं दर्शनं तेऽद्य सर्वपापहरं शुभम् । सर्वकामप्रदं नृणां दुर्लभं पापकर्मणाम्

yajjātaṃ darśanaṃ te'dya sarvapāpaharaṃ śubham | sarvakāmapradaṃ nṛṇāṃ durlabhaṃ pāpakarmaṇām

ततः प्रोचे मुनिश्चक्रपाणिं नृपतिसत्तमम् । संतुष्टः परया भक्त्या प्रश्रयेण दमेन च ।।२.७३.३

tataḥ proce muniścakrapāṇiṃ nṛpatisattamam | saṃtuṣṭaḥ parayā bhaktyā praśrayeṇa damena ca ||2.73.3

मुनिरुवाच। मा चिन्तां कुरु राजेन्द्र मा च राज्यं परित्यज । पुत्रस्ते भविता सम्यक् मद्वाक्यान्नात्र संशयः ।।३

muniruvāca| mā cintāṃ kuru rājendra mā ca rājyaṃ parityaja | putraste bhavitā samyak madvākyānnātra saṃśayaḥ ||3

मया वाणी नोक्तपूर्वाऽनृता हासेऽपि कर्हिचित् । क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं जहृषे राजसत्तमः

mayā vāṇī noktapūrvā'nṛtā hāse'pi karhicit | ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ jahṛṣe rājasattamaḥ

अलंकारान्ददौ तस्मै रत्नकांचननिर्मितान् । वस्त्राणि च महार्हाणि न च जग्राह वै मुनिः ।।३

alaṃkārāndadau tasmai ratnakāṃcananirmitān | vastrāṇi ca mahārhāṇi na ca jagrāha vai muniḥ ||3

पुनः प्रोवाच नृपतिं वयं वल्कलधारिणः? । निःस्पृहाः सर्वभोगेषु सर्वभूतहिते रताः

punaḥ provāca nṛpatiṃ vayaṃ valkaladhāriṇaḥ? | niḥspṛhāḥ sarvabhogeṣu sarvabhūtahite ratāḥ

सृष्टिसंहारकरणे समर्थाः करुणाब्धयः । साधूनां दर्शनरताः समलोष्टाश्मकांचना

sṛṣṭisaṃhārakaraṇe samarthāḥ karuṇābdhayaḥ | sādhūnāṃ darśanaratāḥ samaloṣṭāśmakāṃcanā

विद्वत्सु नैव कमला स्थानं धत्ते कदाचन । तस्मान्नेदं ग्रहीष्यामि कांचनं वसनं शुभम्।।३

vidvatsu naiva kamalā sthānaṃ dhatte kadācana | tasmānnedaṃ grahīṣyāmi kāṃcanaṃ vasanaṃ śubham||3

तीर्थयात्राप्रसंगेन त्वामहं समुपागतः। दिनानि च व्यतीतानि बहूनि तव दर्शने

tīrthayātrāprasaṃgena tvāmahaṃ samupāgataḥ| dināni ca vyatītāni bahūni tava darśane

क उवाच । पुनस्तौ नेमतुः सम्यग्दम्पती शौनकं मुनिम् । पप्रच्छतुरुपायं तं सन्तानोत्पादने क्षमम्

ka uvāca | punastau nematuḥ samyagdampatī śaunakaṃ munim | papracchaturupāyaṃ taṃ santānotpādane kṣamam

सर्वव्रततपोयज्ञान्मत्वा दानानि वै वृथा । ततोऽब्रवीन्मुनिः सौरं व्रतं सर्वार्थदं नृणाम्

sarvavratatapoyajñānmatvā dānāni vai vṛthā | tato'bravīnmuniḥ sauraṃ vrataṃ sarvārthadaṃ nṛṇām

2.73.40

अनेकजन्मपापानां शमनं पुत्रपौत्रदम् । मुनिरुवाच । मासमात्रं व्रतं कार्यमारभ्य भानुसप्तमी

anekajanmapāpānāṃ śamanaṃ putrapautradam | muniruvāca | māsamātraṃ vrataṃ kāryamārabhya bhānusaptamī

कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं मातृपूजनपूर्वकम् । अभ्यर्च्य गणनाथं च स्वस्तिवाच्य द्विजर्षभान्

kṛtvā'bhyudayikaṃ śrāddhaṃ mātṛpūjanapūrvakam | abhyarcya gaṇanāthaṃ ca svastivācya dvijarṣabhān

सुवर्णकलशै स्थाप्यः सौवर्णं रविमण्डलम् । उपचारैः षोडशभिर्भक्तिभावसमन्वितः

suvarṇakalaśai sthāpyaḥ sauvarṇaṃ ravimaṇḍalam | upacāraiḥ ṣoḍaśabhirbhaktibhāvasamanvitaḥ

रक्तचन्दनमिश्रैश्च तण्डुलैः कुसुमैरपि । रक्तैर्नानाविधै रत्नैः फलैश्च विविधैरपि

raktacandanamiśraiśca taṇḍulaiḥ kusumairapi | raktairnānāvidhai ratnaiḥ phalaiśca vividhairapi

अर्घ्यैर्द्वादशसंख्यैश्च नमस्कारैः परिक्रमैः । स्तुतिभिः प्रार्थनाभिश्च प्रार्थयेत्परमेश्वरम्

arghyairdvādaśasaṃkhyaiśca namaskāraiḥ parikramaiḥ | stutibhiḥ prārthanābhiśca prārthayetparameśvaram

ततो लक्षनमस्कारान्कुर्वीत कारयीत वा । प्रत्यहं लक्षविप्रांस्तु भोजयेत्परया मुदा

tato lakṣanamaskārānkurvīta kārayīta vā | pratyahaṃ lakṣaviprāṃstu bhojayetparayā mudā

गामेकां प्रत्यहं दद्याद्वेदज्ञाय कुटुम्बिने । ब्रह्मचर्येण तिष्ठेच्च सपत्नीको नृपोत्तम

gāmekāṃ pratyahaṃ dadyādvedajñāya kuṭumbine | brahmacaryeṇa tiṣṭhecca sapatnīko nṛpottama

दीनान्धकृपणेभ्यश्च दद्यादन्नं दयान्वितः । मासान्ते सर्वसंभारान्ब्राह्मणाय समर्पयेत्

dīnāndhakṛpaṇebhyaśca dadyādannaṃ dayānvitaḥ | māsānte sarvasaṃbhārānbrāhmaṇāya samarpayet

एवं व्रते कृते राजन्पुत्रस्ते मत्प्रसादतः । भविष्यति महाख्यातः सूर्यभक्तियुतः शुचिः

evaṃ vrate kṛte rājanputraste matprasādataḥ | bhaviṣyati mahākhyātaḥ sūryabhaktiyutaḥ śuciḥ

क उवाच । एवं व्रतं समादिश्य शौनकोऽन्तर्हितस्तदा । ततश्चकार नृपतिर्य- थादिष्टं व्रतं तु तत्

ka uvāca | evaṃ vrataṃ samādiśya śaunako'ntarhitastadā | tataścakāra nṛpatirya- thādiṣṭaṃ vrataṃ tu tat

पत्न्या सह विनीतात्मा सूर्यभक्तिपरायणः । ब्राह्मणान्भोजयामास यथेच्छं लक्षसंख्यया ।।२.७३.५

patnyā saha vinītātmā sūryabhaktiparāyaṇaḥ | brāhmaṇānbhojayāmāsa yathecchaṃ lakṣasaṃkhyayā ||2.73.5

उपवासयुतः पत्न्या मासमात्रं बभूव सः । गोदानं च नमस्कारांश्चक्रे चाकारयद्द्विजैः ।।५

upavāsayutaḥ patnyā māsamātraṃ babhūva saḥ | godānaṃ ca namaskārāṃścakre cākārayaddvijaiḥ ||5

सूर्यमन्त्रं जपन्नित्यं तन्नामस्मरणं सदा । ततः कदाचित्तत्पत्नी रात्रौ स्वप्ने ददर्श तम

sūryamantraṃ japannityaṃ tannāmasmaraṇaṃ sadā | tataḥ kadācittatpatnī rātrau svapne dadarśa tama

निजभर्तृद्विजरूपं सवितारं मनोरमम । चकमे कामरूपं तं मदना- ग्निप्रपीडिता

nijabhartṛdvijarūpaṃ savitāraṃ manoramama | cakame kāmarūpaṃ taṃ madanā- gniprapīḍitā

उवाच परितप्तांगी कामो मे बाधते भृशम् । ऋतुं मे देहि भर्तस्त्वं नो चेन्मृत्युर्भवेन्मम

uvāca paritaptāṃgī kāmo me bādhate bhṛśam | ṛtuṃ me dehi bhartastvaṃ no cenmṛtyurbhavenmama

सोऽपि वन्ध्यं विनिश्चित्य तत्पतिं कामुकां च ताम् । स्वप्न एव भर्तृरूपी सविता तामृतुं ददौ

so'pi vandhyaṃ viniścitya tatpatiṃ kāmukāṃ ca tām | svapna eva bhartṛrūpī savitā tāmṛtuṃ dadau

सा प्रबुद्धा ततः प्राह समुत्थाप्य निजं पतिम् । नियमस्थेन किं ब्रह्मंस्त्वया मे ऋतुरर्पितः

sā prabuddhā tataḥ prāha samutthāpya nijaṃ patim | niyamasthena kiṃ brahmaṃstvayā me ṛturarpitaḥ

स उवाच ततस्तां तु नाहं व्रतमनाः शुभे । उपवासरतः क्षीणो रराम रविभक्तिमान्

sa uvāca tatastāṃ tu nāhaṃ vratamanāḥ śubhe | upavāsarataḥ kṣīṇo rarāma ravibhaktimān

ततः पुनः प्राह सती नान्यं जाने कथंचन । त्वद्रूपेणैव ध्यायामि सवितारं व्रते स्थिता

tataḥ punaḥ prāha satī nānyaṃ jāne kathaṃcana | tvadrūpeṇaiva dhyāyāmi savitāraṃ vrate sthitā

ऋतुजेन च दग्धाऽहं वह्निनाऽन्तर्गतेन ह । ततः पुनश्चक्रपाणिरूचे तां प्रियभाषिणीम्

ṛtujena ca dagdhā'haṃ vahninā'ntargatena ha | tataḥ punaścakrapāṇirūce tāṃ priyabhāṣiṇīm

नृप उवाच । तुष्टोऽसौ सविता कान्त नमस्कारैश्च भोजनैः । ब्राह्मणानां गवां दानैरुपवासैर्जपैरपि ।।२.७३.६

nṛpa uvāca | tuṣṭo'sau savitā kānta namaskāraiśca bhojanaiḥ | brāhmaṇānāṃ gavāṃ dānairupavāsairjapairapi ||2.73.6

आवां सिद्धिं ददौ सम्यक् पुत्रस्तव भविष्यति । क उवाच । दिने दिने गर्भवृद्धौ तस्यास्तापोऽभिवर्द्धते ।।६

āvāṃ siddhiṃ dadau samyak putrastava bhaviṣyati | ka uvāca | dine dine garbhavṛddhau tasyāstāpo'bhivarddhate ||6

सा मुमुर्षुश्चन्दनानि सोशीराणि निषेवते । लिलेपांगे च कर्पूरं तापो नास्या शशाम च

sā mumurṣuścandanāni sośīrāṇi niṣevate | lilepāṃge ca karpūraṃ tāpo nāsyā śaśāma ca

न चार्द्रवस्त्रपवनैस्ततः सा सखिभिः सह । तत्याज सिन्धुतीरे तं गर्भं गत्वा महत्तरम्

na cārdravastrapavanaistataḥ sā sakhibhiḥ saha | tatyāja sindhutīre taṃ garbhaṃ gatvā mahattaram

3273

आययौ साथ विश्रान्ता सखिभिर्निजमन्दिरम् । निवेद्य भर्त्रे त्यक्तं तं गृहकार्यरताऽभवत् ।।६४।।। (

āyayau sātha viśrāntā sakhibhirnijamandiram | nivedya bhartre tyaktaṃ taṃ gṛhakāryaratā'bhavat ||64||| (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सिन्धूत्पत्तिवर्णनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe sindhūtpattivarṇanaṃ nāma trisaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७४ प्रारंभ – क उवाच । त्यक्ते गर्भे तया सिन्धौ बालोऽजनि महाबलः । तेजस्वी विकरालास्यो दीर्घभालस्त्रिलोचनः

adhyāya 74 prāraṃbha – ka uvāca | tyakte garbhe tayā sindhau bālo'jani mahābalaḥ | tejasvī vikarālāsyo dīrghabhālastrilocanaḥ

रक्तकेशजटाभारश्चक्रपाणिस्त्रिशूलभृत् । बालशब्देन तस्याथ चकम्पे भुवनत्रयम्

raktakeśajaṭābhāraścakrapāṇistriśūlabhṛt | bālaśabdena tasyātha cakampe bhuvanatrayam

आजानुबाहुराक्रान्तुमियेष विष्टपत्रयम् । चुक्षुभे सागरस्तेन यादोभिर्मुनिसत्तम

ājānubāhurākrāntumiyeṣa viṣṭapatrayam | cukṣubhe sāgarastena yādobhirmunisattama

तत्र स्थितस्तु बालोऽसौ समुद्रमुपशोषयत् । समुद्र उवाच । जीवनाय मम सुतं नेष्य एनं नृपालयम्

tatra sthitastu bālo'sau samudramupaśoṣayat | samudra uvāca | jīvanāya mama sutaṃ neṣya enaṃ nṛpālayam

क उवाच । इत्यानिनाय तं बालं समुद्रो नृपमन्दिरम् । दम्पत्योः पुरतः स्थाप्य प्रोच एवं द्विजस्तदा

ka uvāca | ityānināya taṃ bālaṃ samudro nṛpamandiram | dampatyoḥ purataḥ sthāpya proca evaṃ dvijastadā

तव पत्न्याऽत्याजि गर्भो दुःसहत्वान्ममोदरे । उग्रो बालस्ततो जातोऽखिललोकभयंकरः

tava patnyā'tyāji garbho duḥsahatvānmamodare | ugro bālastato jāto'khilalokabhayaṃkaraḥ

यस्य प्रथमशब्देन कम्पितं भुवनत्रयम् । नेत्राभ्यां नेक्षितुं शक्योऽत एवैनमुपानयम्

yasya prathamaśabdena kampitaṃ bhuvanatrayam | netrābhyāṃ nekṣituṃ śakyo'ta evainamupānayam

इत्युक्त्वा बालकं मुक्त्वाऽन्तर्दधे सागरस्तदा । तत एनं कराभ्यां सा कटौ दध्रे नृपांगना

ityuktvā bālakaṃ muktvā'ntardadhe sāgarastadā | tata enaṃ karābhyāṃ sā kaṭau dadhre nṛpāṃganā

स्थापयित्वा ददौ प्रेम्णा स्तनपानं मुदान्विता । उभावानन्द युक्तौ तौ दम्पती पुत्रदर्शनात्

sthāpayitvā dadau premṇā stanapānaṃ mudānvitā | ubhāvānanda yuktau tau dampatī putradarśanāt

2.74.10

यथा चिरं योगनिष्ठो लब्ध्वा ब्रह्मामृतं परम् । तत आकारयामास ब्राह्मणान्सुहृदोऽपि च

yathā ciraṃ yoganiṣṭho labdhvā brahmāmṛtaṃ param | tata ākārayāmāsa brāhmaṇānsuhṛdo'pi ca

ज्योतिर्विद्भिर्विचार्यास्य सिन्धुरित्यभिधां शुभाम् । राज्ञी चक्रे नृपश्चास्य जातकर्मं यथाविधि

jyotirvidbhirvicāryāsya sindhurityabhidhāṃ śubhām | rājñī cakre nṛpaścāsya jātakarmaṃ yathāvidhi

कृत्वा ददौ ततो दानमनेकं हर्षनिर्भरः । अनेकेभ्यो द्विजातिभ्यो वस्त्राणि विविधानि च

kṛtvā dadau tato dānamanekaṃ harṣanirbharaḥ | anekebhyo dvijātibhyo vastrāṇi vividhāni ca

दापयामास नगरे पताकाभिरलंकृते । वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु शर्करां च गृहे गृहे

dāpayāmāsa nagare patākābhiralaṃkṛte | vādyatsu sarvavādyeṣu śarkarāṃ ca gṛhe gṛhe

गतेषु सर्वलोकेषु रक्तांग इति नाम च । चक्रतुर्दम्पती स्नेहादथामात्यै समूचतुः

gateṣu sarvalokeṣu raktāṃga iti nāma ca | cakraturdampatī snehādathāmātyai samūcatuḥ

उग्रायास्तनयश्चायमुग्रमुद्राधरोऽपि च । अयमुग्रेक्षण इति नाम्ना ख्यातो भविष्यति

ugrāyāstanayaścāyamugramudrādharo'pi ca | ayamugrekṣaṇa iti nāmnā khyāto bhaviṣyati

विप्रप्रसादन इति पौरा नाम प्रचक्रिरे । ततः सर्वे पौरजना उपदा विविधास्तदा

vipraprasādana iti paurā nāma pracakrire | tataḥ sarve paurajanā upadā vividhāstadā

ददुर्नृपाय सोऽप्येतान्दापयामास तत्क्षणात् । ववृधे बालकः सोऽथ शुक्लपक्षे यथा शशी

dadurnṛpāya so'pyetāndāpayāmāsa tatkṣaṇāt | vavṛdhe bālakaḥ so'tha śuklapakṣe yathā śaśī

यथाऽग्निर्वायुवेगेन वर्धते क्षणमात्रतः । तथा स्वतेजसा बालः प्रवृद्धो गगनं स्पृशत्

yathā'gnirvāyuvegena vardhate kṣaṇamātrataḥ | tathā svatejasā bālaḥ pravṛddho gaganaṃ spṛśat

क्रीडन्नेव सदा बालो वृक्षान्गृहगतान्बहून् । उत्पाट्य पातयामास वामहस्ततलेन ह

krīḍanneva sadā bālo vṛkṣāngṛhagatānbahūn | utpāṭya pātayāmāsa vāmahastatalena ha

2.74.20

अरण्ये क्रीडता तेन पर्वतांश्चूर्णिता द्रुमाः । उड्डीय चन्द्रहरिणं क्षणं जग्राह कर्हिचित

araṇye krīḍatā tena parvatāṃścūrṇitā drumāḥ | uḍḍīya candrahariṇaṃ kṣaṇaṃ jagrāha karhicita

जलावतारमार्गे तु रुद्धे क्वापि करेणुना । मुष्टिघातेन बिभिदे गण्डमस्या पपात सा

jalāvatāramārge tu ruddhe kvāpi kareṇunā | muṣṭighātena bibhide gaṇḍamasyā papāta sā

एवं तस्याद्भुतं कर्मं दृष्ट्वा लोका विसिस्मिरे । जहर्ष जननी चास्य पिता ज्ञात्वाऽतिमानुषम्

evaṃ tasyādbhutaṃ karmaṃ dṛṣṭvā lokā visismire | jaharṣa jananī cāsya pitā jñātvā'timānuṣam

एवं प्रवृद्धो बालोऽसौ सिन्धुनामा महाबलः । उवाच पितरं यास्ये तप- स्तप्तुमहं नृप

evaṃ pravṛddho bālo'sau sindhunāmā mahābalaḥ | uvāca pitaraṃ yāsye tapa- staptumahaṃ nṛpa

अनुष्ठित्या स्वर्गलोकं भूलोकं च रसातलम् । आक्रमिष्ये वृथायुर्मै गच्छतीति मतिर्मम

anuṣṭhityā svargalokaṃ bhūlokaṃ ca rasātalam | ākramiṣye vṛthāyurmai gacchatīti matirmama

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमूचतुः पितरौ च तम् । उत्कर्षं स्वस्य पुत्रस्य नित्यं प्रार्थयते पिता

evamākarṇya tadvākyamūcatuḥ pitarau ca tam | utkarṣaṃ svasya putrasya nityaṃ prārthayate pitā

जननी सर्वदेवेभ्यो व्रतदानादिनापि च । एवमाज्ञामवाप्यैव नत्वा तौ स ययौ वनम्

jananī sarvadevebhyo vratadānādināpi ca | evamājñāmavāpyaiva natvā tau sa yayau vanam

तत्र भ्रमन्ददर्शाथ कासारं जलजैर्युतम् । तत्र स्थातुं मनश्चक्रे विविक्तमिति हर्षितः

tatra bhramandadarśātha kāsāraṃ jalajairyutam | tatra sthātuṃ manaścakre viviktamiti harṣitaḥ

एकांगुष्ठेन भूमिष्ठ ऊर्ध्वबाहू रविं स्मरन् । शुक्रोपदिष्टं तं मन्त्रं जपन्पर्वतनिश्चलः

ekāṃguṣṭhena bhūmiṣṭha ūrdhvabāhū raviṃ smaran | śukropadiṣṭaṃ taṃ mantraṃ japanparvataniścalaḥ

दक्षिणे जानुनि सदा वामपादं निधाय च । अंजलिं हृदि विन्यस्य ध्यायन्दिनमणिं तदा

dakṣiṇe jānuni sadā vāmapādaṃ nidhāya ca | aṃjaliṃ hṛdi vinyasya dhyāyandinamaṇiṃ tadā

2.74.30

शीतवातातपजलवृष्टीनां सहनो दृढः । वायुमात्राशनस्तस्थौ वल्मीकाक्रान्त- विग्रहः

śītavātātapajalavṛṣṭīnāṃ sahano dṛḍhaḥ | vāyumātrāśanastasthau valmīkākrānta- vigrahaḥ

अस्थिमात्रावशिष्टोऽपि जपत्येव महामनुम् । एवं तस्य व्यतीताय शरदां द्विसहस्रकम्

asthimātrāvaśiṣṭo'pi japatyeva mahāmanum | evaṃ tasya vyatītāya śaradāṃ dvisahasrakam

तस्य सिन्धोः शरीरोत्थास्तेपुर्भासो रविं तदा । एवमुग्रं तपो दृष्ट्वा प्रत्यक्षोऽभूद्दिवाकरः

tasya sindhoḥ śarīrotthāstepurbhāso raviṃ tadā | evamugraṃ tapo dṛṣṭvā pratyakṣo'bhūddivākaraḥ

उवाच परमप्रीतोऽनुष्ठानेन तवाधुना । वरं वरय चित्तस्थं दास्यामि जीवितावधि

uvāca paramaprīto'nuṣṭhānena tavādhunā | varaṃ varaya cittasthaṃ dāsyāmi jīvitāvadhi

सिन्धुस्तदाकर्ण्य वचो भाषितं भानुना स्वयम् । देहभावं गतौऽपश्यत्पुरतो भास्करं प्रभुम्

sindhustadākarṇya vaco bhāṣitaṃ bhānunā svayam | dehabhāvaṃ gatau'paśyatpurato bhāskaraṃ prabhum

नत्वा तत्पादकमलं बद्धांजलिपुटोऽब्रवीत् । नमस्ते दीननाथाय नमस्ते सर्वसाक्षिणे

natvā tatpādakamalaṃ baddhāṃjalipuṭo'bravīt | namaste dīnanāthāya namaste sarvasākṣiṇe

नमस्ते त्रिदशेशाय ब्रह्मविष्णुशिवात्मने । नमस्ते विश्ववन्द्याय नमस्ते विश्वहेतवे

namaste tridaśeśāya brahmaviṣṇuśivātmane | namaste viśvavandyāya namaste viśvahetave

नमस्ते वृष्टिबीजाय सस्योत्पादनहेतवे । परब्रह्मस्वरूपाय सृष्टिस्थित्यन्तहेतवे

namaste vṛṣṭibījāya sasyotpādanahetave | parabrahmasvarūpāya sṛṣṭisthityantahetave

गुणातीताय गुरवे ग्रुणक्षोभविधायिने । सर्वज्ञाय ज्ञानदात्रे सर्वस्य पतये नमः

guṇātītāya gurave gruṇakṣobhavidhāyine | sarvajñāya jñānadātre sarvasya pataye namaḥ

धन्यं मे जन्म देवेश वंशो मे जनकोऽपि च । जननी च तपश्चापि यज्जातं तव दर्शनम्

dhanyaṃ me janma deveśa vaṃśo me janako'pi ca | jananī ca tapaścāpi yajjātaṃ tava darśanam

2.74.40

वरदश्चेद्दिनेश त्वं देहि मे सर्वतोऽमृतिम् । तव प्रसादात्संग्रामे जयेयं सर्वदेवताः

varadaśceddineśa tvaṃ dehi me sarvato'mṛtim | tava prasādātsaṃgrāme jayeyaṃ sarvadevatāḥ

वर्तमानाद्देवणान्न मे मृत्युर्भवेदिति । एवं तस्य वराञ्श्रुत्वा परितुष्टो विभावसुः । उवाच निजभक्तं तमनुष्ठानभृशं कृशम

vartamānāddevaṇānna me mṛtyurbhavediti | evaṃ tasya varāñśrutvā parituṣṭo vibhāvasuḥ | uvāca nijabhaktaṃ tamanuṣṭhānabhṛśaṃ kṛśama

सूर्य उवाच । न भयं विद्यते देवयोनिभ्यो नृभ्य एव च । न तिर्यग्भ्यो न नागेभ्यो न दिवा न निशि क्वचित्

sūrya uvāca | na bhayaṃ vidyate devayonibhyo nṛbhya eva ca | na tiryagbhyo na nāgebhyo na divā na niśi kvacit

नोषःकाले न सन्ध्यायां मम वाक्याद्भविष्यति । मरणं ते नृपसुत गृहाणामृतभाजनम्

noṣaḥkāle na sandhyāyāṃ mama vākyādbhaviṣyati | maraṇaṃ te nṛpasuta gṛhāṇāmṛtabhājanam

इदं यावत्कण्ठगतं तावन्मृत्युर्न ते भवेत् । निष्काशयेदिदं यस्ते तस्मान्मृत्युर्भविष्यति

idaṃ yāvatkaṇṭhagataṃ tāvanmṛtyurna te bhavet | niṣkāśayedidaṃ yaste tasmānmṛtyurbhaviṣyati

देवो योऽवतरेत्कोऽपि धुन्वन्केशाग्रतो दिवम् । यस्यांगुष्ठनखाग्रे स्युर्ब्रह्मांडानां हि कोटयः

devo yo'vataretko'pi dhunvankeśāgrato divam | yasyāṃguṣṭhanakhāgre syurbrahmāṃḍānāṃ hi koṭayaḥ

स त्वां हनिष्यति विभुरन्यस्मादभयं तव । मद्वरस्य प्रसादेन सवं तृणमयं तव

sa tvāṃ haniṣyati vibhuranyasmādabhayaṃ tava | madvarasya prasādena savaṃ tṛṇamayaṃ tava

त्रैलोक्यराजं ते दत्तं नात्र कार्या विचारणा । क उवाच । एवं नानावरान्दत्त्वान्तर्दधे सविता तदा

trailokyarājaṃ te dattaṃ nātra kāryā vicāraṇā | ka uvāca | evaṃ nānāvarāndattvāntardadhe savitā tadā

अध्यायाः ०७१-०७५ (cont. 2)

सोप्यानन्दसमायुक्तो जगाम निजमन्दिरम् । जननी च पिता तस्य मूर्ध्न्याघ्रायापतुर्मुदम्

sopyānandasamāyukto jagāma nijamandiram | jananī ca pitā tasya mūrdhnyāghrāyāpaturmudam

ऊचतुस्तं तदा पुत्रं विरहाग्नेऽन्नवर्जितौ । चिन्तया कृशतां यातौ पश्य पुत्रदशामिमाम्

ūcatustaṃ tadā putraṃ virahāgne'nnavarjitau | cintayā kṛśatāṃ yātau paśya putradaśāmimām

2.74.50

तयोः पादौ प्रणम्याह स पुत्रो हर्षनिर्भरः । प्रसन्नः सविता मह्यं त्रैलोक्यस्वामितामदात्

tayoḥ pādau praṇamyāha sa putro harṣanirbharaḥ | prasannaḥ savitā mahyaṃ trailokyasvāmitāmadāt

3324

साधयिष्ये तद्वरात्तां न चिन्तां कर्तुमर्हथ ५१ (

sādhayiṣye tadvarāttāṃ na cintāṃ kartumarhatha 51 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे वरप्रदानं नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe varapradānaṃ nāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७५ प्रारंभः क उवाच । बुद्धिमन्तं सुतं ज्ञात्वा सवितुर्वरदर्पितम् । राज्यं तस्मै ददौ सर्वं देशकोशबलान्वितम्

adhyāya 75 prāraṃbhaḥ ka uvāca | buddhimantaṃ sutaṃ jñātvā saviturvaradarpitam | rājyaṃ tasmai dadau sarvaṃ deśakośabalānvitam

पिता वनं ययौ तस्य स्वात्मसाधनलालसः । स तु पित्राभिषिक्तः सन्राज्यं कर्तुं मनो दधे

pitā vanaṃ yayau tasya svātmasādhanalālasaḥ | sa tu pitrābhiṣiktaḥ sanrājyaṃ kartuṃ mano dadhe

श्रेणीमुख्यान्समाहूय प्रकृतीरधिकारिणः । आस्थापयत्स्वाधिकारे मानयित्वांशुकादिभिः । डिण्डिरवेण स्वाज्ञाया भंगे दोषमघोषयत्

śreṇīmukhyānsamāhūya prakṛtīradhikāriṇaḥ | āsthāpayatsvādhikāre mānayitvāṃśukādibhiḥ | ḍiṇḍiraveṇa svājñāyā bhaṃge doṣamaghoṣayat

दिग्जयार्थं ततो वीरानाज्ञापयत सत्वरम । तेजसाऽहेपयत्सूर्यमतिभीषणविग्रहः

digjayārthaṃ tato vīrānājñāpayata satvarama | tejasā'hepayatsūryamatibhīṣaṇavigrahaḥ

वीरा अग्रे प्रयान्ति स्म विकरालारुणाननाः । नग्ननानाशस्त्रधरा रजश्छादितभास्कराः

vīrā agre prayānti sma vikarālāruṇānanāḥ | nagnanānāśastradharā rajaśchāditabhāskarāḥ

ततो गजाश्चतुर्दन्ता नानावर्णविभूषिताः । ययुर्महाशृंगलिनः कम्पयन्तो वसुन्धराम्

tato gajāścaturdantā nānāvarṇavibhūṣitāḥ | yayurmahāśṛṃgalinaḥ kampayanto vasundharām

महामात्रसमारूढाश्चंचलाः पर्वता इव । नानावर्णध्वजयुता दिग्गजान्भेत्तुमिच्छवः

mahāmātrasamārūḍhāścaṃcalāḥ parvatā iva | nānāvarṇadhvajayutā diggajānbhettumicchavaḥ

घण्टाघोषेण महता नादयन्तो दिगन्तरम् । अश्वारोहा ययुः पश्चान्नानालंकरणान्विताः

ghaṇṭāghoṣeṇa mahatā nādayanto digantaram | aśvārohā yayuḥ paścānnānālaṃkaraṇānvitāḥ

असंख्यतूणधनुषां शस्त्राणां मण्डलान्विताः । सिन्धुदैत्यश्चमूमध्ये रराज हयपृष्ठगः

asaṃkhyatūṇadhanuṣāṃ śastrāṇāṃ maṇḍalānvitāḥ | sindhudaityaścamūmadhye rarāja hayapṛṣṭhagaḥ

2.75.10

मुक्तामालालसत्कण्ठो धनुर्बाणलसत्करः । खड्गखेटधरो गच्छंश्चूर्णयन्द्रुमपर्वतान्

muktāmālālasatkaṇṭho dhanurbāṇalasatkaraḥ | khaḍgakheṭadharo gacchaṃścūrṇayandrumaparvatān

यद्यन्नगरमुद्दिश्य याति दैत्यो महाबलः । तस्य तस्याधिपं वीरा धृत्वा निन्युर्निजाधिपम्

yadyannagaramuddiśya yāti daityo mahābalaḥ | tasya tasyādhipaṃ vīrā dhṛtvā ninyurnijādhipam

स्वकीयं नायकं चिह्नं मुद्रां तत्र न्यवेशयन् । ततोऽन्ये शरणं याता दासभावमुपागताः

svakīyaṃ nāyakaṃ cihnaṃ mudrāṃ tatra nyaveśayan | tato'nye śaraṇaṃ yātā dāsabhāvamupāgatāḥ

करदांस्तान्स कृत्वैव ररक्ष स्वपदे बलात । एवं सर्वान्वशं चक्रे दैत्यकोट्यस्ततोऽन्वयुः

karadāṃstānsa kṛtvaiva rarakṣa svapade balāta | evaṃ sarvānvaśaṃ cakre daityakoṭyastato'nvayuḥ

शुम्भो निशुम्भो वृत्रश्च प्रचण्डः काल एव च । कदम्बासुरनामा च शम्बरः कमलासुरः

śumbho niśumbho vṛtraśca pracaṇḍaḥ kāla eva ca | kadambāsuranāmā ca śambaraḥ kamalāsuraḥ

कोलासुरोऽब्रवीत्तत्र यथा त्रिपुरदैत्यराट् । विजित्य लोकत्रितयमधिकारान्हि नो ददौ

kolāsuro'bravīttatra yathā tripuradaityarāṭ | vijitya lokatritayamadhikārānhi no dadau

तथा यच्छाधिकारान्नो जित्वा त्रैलोक्यमोजसा । तस्मिन्हते शिवेनाद्य दृष्टोऽसि प्रबलोऽसुरः

tathā yacchādhikārānno jitvā trailokyamojasā | tasminhate śivenādya dṛṣṭo'si prabalo'suraḥ

न ते पराक्रमतुलां कृतान्तोऽपि लभेत्क्वचित् । तवाज्ञां कर्तुमिच्छामस्तव सेवां महाबल

na te parākramatulāṃ kṛtānto'pi labhetkvacit | tavājñāṃ kartumicchāmastava sevāṃ mahābala

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं संतुष्टः सिन्धुदैत्यराट् । ददावश्वान्गजांस्तेभ्यो वस्त्राणि भूष- णानि च

evamākarṇya tadvākyaṃ saṃtuṣṭaḥ sindhudaityarāṭ | dadāvaśvāngajāṃstebhyo vastrāṇi bhūṣa- ṇāni ca

सिन्धुरुवाच । प्रबलस्तु तदाऽहं स्यां यदा जेष्येऽमरावतीम् । दरविष्णुसत्यलोकान्पातालानि च सप्त च

sindhuruvāca | prabalastu tadā'haṃ syāṃ yadā jeṣye'marāvatīm | daraviṣṇusatyalokānpātālāni ca sapta ca

2.75.20

क उवाच । साधु साध्विति सर्वेषु ब्रुवत्सु सर्वंदैत्यपाः । जगर्जुंश्च जहर्षुश्च ब्रह्माण्डं पर्यकम्पयन्

ka uvāca | sādhu sādhviti sarveṣu bruvatsu sarvaṃdaityapāḥ | jagarjuṃśca jaharṣuśca brahmāṇḍaṃ paryakampayan

न भूपयुद्धात्कण्डुर्नो ह्यशमद्दे- वयुद्धतः । शमं यास्यत्ग्रतो जग्मुः शीघ्रमेवाव्रजन्दिवम्

na bhūpayuddhātkaṇḍurno hyaśamadde- vayuddhataḥ | śamaṃ yāsyatgrato jagmuḥ śīghramevāvrajandivam

रुरुधुस्ते शक्रपुरीं ब्राह्मणा इव वित्तदम् । मध्यं विविशुरपरे लुण्टन्तो रत्नसंचयान्

rurudhuste śakrapurīṃ brāhmaṇā iva vittadam | madhyaṃ viviśurapare luṇṭanto ratnasaṃcayān

कोलाहलो महानासीद्देवानां तत्र गर्जताम् । ततः सभामध्यगतो हरिर्दूतमुखात्ततः

kolāhalo mahānāsīddevānāṃ tatra garjatām | tataḥ sabhāmadhyagato harirdūtamukhāttataḥ

शुश्राव दैत्याभिगमं वेष्टिकां च निजां पुरीम् । शीघ्रमैरावतारूढो वज्रहस्तोऽमरान्वितः

śuśrāva daityābhigamaṃ veṣṭikāṃ ca nijāṃ purīm | śīghramairāvatārūḍho vajrahasto'marānvitaḥ

आययौ तेन दैत्येन योद्धुकामः सुराधिपः । केचिदूचुः सुरास्तत्र नायं युद्धक्षमो हरे

āyayau tena daityena yoddhukāmaḥ surādhipaḥ | kecidūcuḥ surāstatra nāyaṃ yuddhakṣamo hare

विना रमापतिं चास्य न समो दृश्यते क्वचित् । यावद्वदत्सु तेष्वेवं तावदैत्थो महाबलः

vinā ramāpatiṃ cāsya na samo dṛśyate kvacit | yāvadvadatsu teṣvevaṃ tāvadaittho mahābalaḥ

शक्रं सुरगणैर्युक्तमविध्यच्छरवृष्टिभिः । तावद्देवगणाः केचित्पलायनपरा ययुः

śakraṃ suragaṇairyuktamavidhyaccharavṛṣṭibhiḥ | tāvaddevagaṇāḥ kecitpalāyanaparā yayuḥ

ततोऽधावन्महेन्द्रोऽसौ गर्जमानो रुषान्वितः । ग्रसन्दैत्यगणान्सर्वान्वज्रोद्यतकरोऽरिहा

tato'dhāvanmahendro'sau garjamāno ruṣānvitaḥ | grasandaityagaṇānsarvānvajrodyatakaro'rihā

अहनद्दैत्यराजं तं मस्तके वज्रतो दृढम् । स मूर्छां महतीं प्रायान्मुहूर्तात्पुनरुत्थितः

ahanaddaityarājaṃ taṃ mastake vajrato dṛḍham | sa mūrchāṃ mahatīṃ prāyānmuhūrtātpunarutthitaḥ

2.75.30

उवाच च हरिं गच्छ स्वक्षयं न क्षयं व्रज । मम मुष्टिप्रहारेण कालो मृत्युं गमिष्यति

uvāca ca hariṃ gaccha svakṣayaṃ na kṣayaṃ vraja | mama muṣṭiprahāreṇa kālo mṛtyuṃ gamiṣyati

तत्र का गणना तेऽस्ति नाशणोत्तद्धरिर्वचः । रोषाविष्टो महादैत्यस्ततो मुष्टिप्रहारतः

tatra kā gaṇanā te'sti nāśaṇottaddharirvacaḥ | roṣāviṣṭo mahādaityastato muṣṭiprahārataḥ

बिभेदैरावतकटं रुधिरौघप्रवर्षितम् । तत उड्डीय दैत्यस्तच्चतुर्दन्तानधारयत्

bibhedairāvatakaṭaṃ rudhiraughapravarṣitam | tata uḍḍīya daityastaccaturdantānadhārayat

अपातयदगजपतिमाश्चर्यं हरिराययौ । दधार च हरिं पादे पोथयद्यावदेव तम्

apātayadagajapatimāścaryaṃ harirāyayau | dadhāra ca hariṃ pāde pothayadyāvadeva tam

तावत्सूक्ष्मेण वपुषा निर्गतो हस्तमध्यतः । जगाम दूरदेशं स मनसा प्रशशंस तम्

tāvatsūkṣmeṇa vapuṣā nirgato hastamadhyataḥ | jagāma dūradeśaṃ sa manasā praśaśaṃsa tam

नैतादृशं बलं दृष्टमतिष्ठं चेन्मृतोऽभवम् । ततोऽमरगणैः सार्द्धं शरणं तं हरिं हरिः

naitādṛśaṃ balaṃ dṛṣṭamatiṣṭhaṃ cenmṛto'bhavam | tato'maragaṇaiḥ sārddhaṃ śaraṇaṃ taṃ hariṃ hariḥ

जगाम वपुषाऽन्येन विसृज्यैरावतं गजम् । सिन्धूदैत्यस्तु सेन्द्रेषु देवेषु विद्रुतेषु च

jagāma vapuṣā'nyena visṛjyairāvataṃ gajam | sindhūdaityastu sendreṣu deveṣu vidruteṣu ca

इन्द्रासनमारूढो दैत्यवृन्देन वेष्टितः । ददौ पदानि देवानां दैत्येभ्यः सकलानि सः

indrāsanamārūḍho daityavṛndena veṣṭitaḥ | dadau padāni devānāṃ daityebhyaḥ sakalāni saḥ

ततः शुम्भादयो दैत्याः स्थितास्तेषु निराकुलाः । नमस्यन्तोऽसुरपतिं प्रशंसन्तो बलाधिकम्

tataḥ śumbhādayo daityāḥ sthitāsteṣu nirākulāḥ | namasyanto'surapatiṃ praśaṃsanto balādhikam

3363

नानावादित्रनिर्घोषैर्नादयंतस्त्रिविष्टपम् ३९ (

nānāvāditranirghoṣairnādayaṃtastriviṣṭapam 39 (

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सुरपराजयो नाम पंचसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe suraparājayo nāma paṃcasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०७६-०८०

अध्याय ७६ प्रारंभ क उवाच । वैकुण्ठे सुखमासीनमागतोऽमरसंयुतः । हरिर्हरिं नमस्कृत्य निजगाद प्रयोजनम्

adhyāya 76 prāraṃbha ka uvāca | vaikuṇṭhe sukhamāsīnamāgato'marasaṃyutaḥ | harirhariṃ namaskṛtya nijagāda prayojanam

इन्द्र उवाच । किं न जानासि गोविन्द सिन्धुदैत्यकृतामिमाम् । आपदं नोऽमरावत्यां दुष्टैराक्रमणं कृतम्

indra uvāca | kiṃ na jānāsi govinda sindhudaityakṛtāmimām | āpadaṃ no'marāvatyāṃ duṣṭairākramaṇaṃ kṛtam

तेन सार्द्धं कृतं युद्धं यथाशक्ति सुरैः सह । न स जेतुं क्षमो दैत्योऽतस्त्वां शरणमन्वियाम्

tena sārddhaṃ kṛtaṃ yuddhaṃ yathāśakti suraiḥ saha | na sa jetuṃ kṣamo daityo'tastvāṃ śaraṇamanviyām

न त्वां विना गतिर्नोऽस्ति सर्वदा त्वं गतिर्हि नः । निर्दालयैनं नो देहि स्थानानि जगदीश्वर

na tvāṃ vinā gatirno'sti sarvadā tvaṃ gatirhi naḥ | nirdālayainaṃ no dehi sthānāni jagadīśvara

क उवाच । श्रुत्वा हरिवचो विष्णुश्चिन्ताश्चर्यसमन्वितः । उवाच तं न भीः कार्या प्रविज्येष्येऽसुरं क्षणात्

ka uvāca | śrutvā harivaco viṣṇuścintāścaryasamanvitaḥ | uvāca taṃ na bhīḥ kāryā pravijyeṣye'suraṃ kṣaṇāt

एवमुक्त्वा हृषीकेशो रुरोह निजवाहनम् । तदुड्डानेन च तदा चकम्पे भुवनत्रयम्

evamuktvā hṛṣīkeśo ruroha nijavāhanam | taduḍḍānena ca tadā cakampe bhuvanatrayam

पतिता अवनौ वृक्षाः पक्षिवृन्दसमन्विताः।। किरीटकुण्डलधरो वनमालावि- भूषितः

patitā avanau vṛkṣāḥ pakṣivṛndasamanvitāḥ|| kirīṭakuṇḍaladharo vanamālāvi- bhūṣitaḥ

कस्तुभार्चिर्लसद्वक्षाः कस्तूरीतिलकोज्ज्वलः । शंखचक्रगदापद्महस्तो यातोऽमरावतीम्

kastubhārcirlasadvakṣāḥ kastūrītilakojjvalaḥ | śaṃkhacakragadāpadmahasto yāto'marāvatīm

ज्ञात्वा देवगणान्प्राप्तान्गरुडासनसंयुतान् । युद्धायाजग्मुरसुरा नानाशस्त्रधरास्तदा

jñātvā devagaṇānprāptāngaruḍāsanasaṃyutān | yuddhāyājagmurasurā nānāśastradharāstadā

धनुश्चक्रधरो दैत्यः सतूणो हयसंगतः । सिन्धुरप्यागतो रोषाद्योद्धुकामो महाबलः२.७६.१

dhanuścakradharo daityaḥ satūṇo hayasaṃgataḥ | sindhurapyāgato roṣādyoddhukāmo mahābalaḥ2.76.1

ततः कुबेरो वरुणो वायुरग्निः पुरन्दरः। सोमो मित्रश्च भौमश्च नासत्यौ मदनोऽपि च

tataḥ kubero varuṇo vāyuragniḥ purandaraḥ| somo mitraśca bhaumaśca nāsatyau madano'pi ca

ततोऽभवद् द्वन्द्वयुद्धं सिन्धुदैत्ये पुरः स्थिते । प्रचण्डो वरुणेनाजौ कमलेन च यक्षराट्

tato'bhavad dvandvayuddhaṃ sindhudaitye puraḥ sthite | pracaṇḍo varuṇenājau kamalena ca yakṣarāṭ

वृत्रेण शतयज्वा च निशुम्भः पवनेन च । शुम्भोऽपि युयुधे तत्र विष्णुना प्रभविष्णुना

vṛtreṇa śatayajvā ca niśumbhaḥ pavanena ca | śumbho'pi yuyudhe tatra viṣṇunā prabhaviṣṇunā

वह्निश्चण्डेन मुण्डेन सोमश्च युयुधे भृशम् । कदम्बेन च भौमश्च मदनेन च शम्बरः

vahniścaṇḍena muṇḍena somaśca yuyudhe bhṛśam | kadambena ca bhaumaśca madanena ca śambaraḥ

नासत्यौ कालदैत्येन सर्व एव च सैनिकाः। शस्त्रैरस्त्रैः प्रजघ्नुस्ते मर्मस्थानानि चासकृत

nāsatyau kāladaityena sarva eva ca sainikāḥ| śastrairastraiḥ prajaghnuste marmasthānāni cāsakṛta

केचिद्युयुधिरे मल्ललीलया युद्धदुर्मदाः। परस्परं शस्त्रघातैः केचित्तत्र प्रपेदिरे

kecidyuyudhire mallalīlayā yuddhadurmadāḥ| parasparaṃ śastraghātaiḥ kecittatra prapedire

मृता मुमूषंवः केचिद्व्यंगाश्चैव वल्गिरे । जयं पराजयं तेन प्रापुः क्वचित्कमेव च

mṛtā mumūṣaṃvaḥ kecidvyaṃgāścaiva valgire | jayaṃ parājayaṃ tena prāpuḥ kvacitkameva ca

ततो वृत्रासुरः शक्रमहनन्मुष्टिघाततः । मस्तकं मस्तकेनैव निजघ्नतुरथौजसा

tato vṛtrāsuraḥ śakramahananmuṣṭighātataḥ | mastakaṃ mastakenaiva nijaghnaturathaujasā

एवं हस्तेन हस्तं च पादं पादेन जघ्नतु । वक्षःस्थलेन वक्षश्च ततो वज्रेण सोऽहनत्

evaṃ hastena hastaṃ ca pādaṃ pādena jaghnatu | vakṣaḥsthalena vakṣaśca tato vajreṇa so'hanat

2.76.20

जघान वृत्र शक्रं तं सोऽपतन्मूर्छितो भुवि । यावत्पलायति पुरो वमन्रक्तं मुखाद्बहु

jaghāna vṛtra śakraṃ taṃ so'patanmūrchito bhuvi | yāvatpalāyati puro vamanraktaṃ mukhādbahu

ततः पपात भूपृष्ठे हतो मूर्छा गतो भृशम् । पुनः संज्ञामवाप्यैव वज्रकल्पेन मुष्टिना

tataḥ papāta bhūpṛṣṭhe hato mūrchā gato bhṛśam | punaḥ saṃjñāmavāpyaiva vajrakalpena muṣṭinā

जघान वृत्रः शक्रं तं सोऽपत- न्मूर्च्छितो भुवि । यावत्पलायति सुरो वमन्रक्तं मुखाद्बहु । तावद्दैत्या योद्धुकामाः समीयुः सर्वतोदिशम् । दृष्टवा पराक्रमं तेषां मघवान्तर्दधे तदा

jaghāna vṛtraḥ śakraṃ taṃ so'pata- nmūrcchito bhuvi | yāvatpalāyati suro vamanraktaṃ mukhādbahu | tāvaddaityā yoddhukāmāḥ samīyuḥ sarvatodiśam | dṛṣṭavā parākramaṃ teṣāṃ maghavāntardadhe tadā

एवं ये ये द्वन्द्वयुद्धं कुर्वन्तो देवतागणाः । ते सर्वे भग्नदर्पास्तु पलायनमकुर्वत

evaṃ ye ye dvandvayuddhaṃ kurvanto devatāgaṇāḥ | te sarve bhagnadarpāstu palāyanamakurvata

एवं देवेषु भग्नेषु गरुडं प्राहिणोद्धरिः । चक्रदीप्त्या स्वदीप्त्या च भासयन्विदिशो दिश

evaṃ deveṣu bhagneṣu garuḍaṃ prāhiṇoddhariḥ | cakradīptyā svadīptyā ca bhāsayanvidiśo diśa

अहनच्चक्रधाराभिर्देत्यश्रेणीरनेकश । केचिद्भग्नानना दैत्या केचिद्भग्नशिरोधरा

ahanaccakradhārābhirdetyaśreṇīranekaśa | kecidbhagnānanā daityā kecidbhagnaśirodharā

केचिच्च शतधा जाता शीर्णजानूरुबाहव । केचिच्च शरणं याता न ममार जनार्दनः

kecicca śatadhā jātā śīrṇajānūrubāhava | kecicca śaraṇaṃ yātā na mamāra janārdanaḥ

सर्वे महाबला दैत्या मुक्तिं हरिहता गता. । मेदोमांसवहा नद्यः सद्यस्तत्र प्रवर्तिताः

sarve mahābalā daityā muktiṃ harihatā gatā. | medomāṃsavahā nadyaḥ sadyastatra pravartitāḥ

ततः शंखनिनादेन हरि सर्वं व्यनादयत् । एवं जयति गोविंदे सर्वे शुम्भादयोऽसुराः

tataḥ śaṃkhaninādena hari sarvaṃ vyanādayat | evaṃ jayati goviṃde sarve śumbhādayo'surāḥ

तमेव योद्धुमायाता द्वन्द्वयुद्धं विहाय तत् । विराड्रूपेण भगवान्धृत्वा तांश्चतुरोऽसुरान्

tameva yoddhumāyātā dvandvayuddhaṃ vihāya tat | virāḍrūpeṇa bhagavāndhṛtvā tāṃścaturo'surān

2.76.30

भिण्डिपालेन पाषाणं यथा क्षिपति मानवः । तथा चण्डं च मुण्डं च निशुम्भं शुम्भमेव च

bhiṇḍipālena pāṣāṇaṃ yathā kṣipati mānavaḥ | tathā caṇḍaṃ ca muṇḍaṃ ca niśumbhaṃ śumbhameva ca

भ्रामयित्वाऽक्षिपद्दूरे मध्ये कृत्वा सरिद्वराम् । ते मूर्च्छां परिभूयैव पुनश्च वाहिनीं गताः

bhrāmayitvā'kṣipaddūre madhye kṛtvā saridvarām | te mūrcchāṃ paribhūyaiva punaśca vāhinīṃ gatāḥ

हृदि प्रचण्डं पृष्ठे तु वृत्रं मुष्टिप्रहारतः । जघान हरिरव्यग्रः कालं कमलमेव च

hṛdi pracaṇḍaṃ pṛṣṭhe tu vṛtraṃ muṣṭiprahārataḥ | jaghāna hariravyagraḥ kālaṃ kamalameva ca

भौमासुरं च शिरसि कदम्बं चक्रघाततः । कोलासुरं च गदया विव्याध हृदि माधवः

bhaumāsuraṃ ca śirasi kadambaṃ cakraghātataḥ | kolāsuraṃ ca gadayā vivyādha hṛdi mādhavaḥ

ततः सिन्धुरगात्तूर्णं कृतकोलाहलारवः । दिगन्तान्नादयन्प्रोचे बलं ते दर्शितं हरे

tataḥ sindhuragāttūrṇaṃ kṛtakolāhalāravaḥ | digantānnādayanproce balaṃ te darśitaṃ hare

ममापि पौरुषं पश्य न च गन्तुं त्वमर्हसि । न मे दृष्टिगतो जीवन् रिपुर्याति कदाचन

mamāpi pauruṣaṃ paśya na ca gantuṃ tvamarhasi | na me dṛṣṭigato jīvan ripuryāti kadācana

भूतभव्यभविष्यज्ञ किं पूर्वं न विचारितम् । यस्य शब्देन च भृशं कम्पते भुवनत्रयम्

bhūtabhavyabhaviṣyajña kiṃ pūrvaṃ na vicāritam | yasya śabdena ca bhṛśaṃ kampate bhuvanatrayam

तत्पुरः कथमायातः खद्योत इव भूषणम् । ततोऽमरगणाः प्रोचुर्वल्गन्तं सिन्धुदैत्यपम्

tatpuraḥ kathamāyātaḥ khadyota iva bhūṣaṇam | tato'maragaṇāḥ procurvalgantaṃ sindhudaityapam

3401

शूरा न हि प्रजल्पन्ति दर्शयन्त्येव पौरुषम् । अस्माकं न हरेराज्ञा नो चेत्त्वं शतधा भवेः ३८ (

śūrā na hi prajalpanti darśayantyeva pauruṣam | asmākaṃ na harerājñā no cettvaṃ śatadhā bhaveḥ 38 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे षट्सप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ṣaṭsaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७७ प्रारंभ –। क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा क्रोधाद्वह्निकणान्वमन् । यथा सिंहो गजानीकं याति तद्वद्ययौ सुरान्

adhyāya 77 prāraṃbha –| ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā krodhādvahnikaṇānvaman | yathā siṃho gajānīkaṃ yāti tadvadyayau surān

सिन्धुर्मुष्टिप्रहारेण जघान बलसूदनम् । पपात स धरापृष्ठे वाताहत इव द्रुमः

sindhurmuṣṭiprahāreṇa jaghāna balasūdanam | papāta sa dharāpṛṣṭhe vātāhata iva drumaḥ

भालदेशे कुबेरं च हनौ च वरुणं यमम् । पृष्ठ देशे जघानासौ चक्राघातेन दैत्यराट्

bhāladeśe kuberaṃ ca hanau ca varuṇaṃ yamam | pṛṣṭha deśe jaghānāsau cakrāghātena daityarāṭ

तालुदेशे पावकं च मन्मथं लत्तयाऽहनत् । अनिलं पादघातेन शनैश्चरमपोथयत्

tāludeśe pāvakaṃ ca manmathaṃ lattayā'hanat | anilaṃ pādaghātena śanaiścaramapothayat

सोमं भौमं भ्रामयित्वा तत्याज भूतले बलात् । पृष्ठभागेऽहनच्चैव सनकं च सनन्दनम्

somaṃ bhaumaṃ bhrāmayitvā tatyāja bhūtale balāt | pṛṣṭhabhāge'hanaccaiva sanakaṃ ca sanandanam

नासत्यौ नारदश्चापि कुत्रापि च पलायिताः । ततः पलायिता सर्वे दृष्ट्वा वीर्यं सुरास्तदा

nāsatyau nāradaścāpi kutrāpi ca palāyitāḥ | tataḥ palāyitā sarve dṛṣṭvā vīryaṃ surāstadā

पतिता मूर्छिताः केचिद्दैत्यश्चक्रेण माधवम्। मुष्टिदेशे जघानासौ चक्रं तस्यापतद्भुवि

patitā mūrchitāḥ keciddaityaścakreṇa mādhavam| muṣṭideśe jaghānāsau cakraṃ tasyāpatadbhuvi

माधवो गदया मूर्ध्नि दैत्येशं तमताडयत्। वंचयित्वा च शतधा गदां स्वां च व्यचिक्षिपत्

mādhavo gadayā mūrdhni daityeśaṃ tamatāḍayat| vaṃcayitvā ca śatadhā gadāṃ svāṃ ca vyacikṣipat

ज्ञात्वा पराक्रमं तस्य प्रोचे तं मधुसूदनः । वरयस्व वरं दैत्य यत्ते मनसि वर्तते

jñātvā parākramaṃ tasya proce taṃ madhusūdanaḥ | varayasva varaṃ daitya yatte manasi vartate

2.77.10

नैतादृशो मयाऽदर्शि पुरुषार्थोऽसुरे क्वचित् । ततोऽब्रवीद्दैत्यपतिः परमाह्लादसंयुतः

naitādṛśo mayā'darśi puruṣārtho'sure kvacit | tato'bravīddaityapatiḥ paramāhlādasaṃyutaḥ

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । गण्डकीनगरे मे त्वं परिवारयुतो हरे

yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama | gaṇḍakīnagare me tvaṃ parivārayuto hare

सार्वकालं वस विभो नान्यं याचे वरं परम् । तत ऊचे महाविष्णुः स्थास्यामि नगरे तव

sārvakālaṃ vasa vibho nānyaṃ yāce varaṃ param | tata ūce mahāviṣṇuḥ sthāsyāmi nagare tava

दत्तो वरो यतो नूनं ततोऽस्मि वशगस्तव । ततः स सत्यलोके च कैलासे वैष्णवे पदे

datto varo yato nūnaṃ tato'smi vaśagastava | tataḥ sa satyaloke ca kailāse vaiṣṇave pade

आस्थापयद्दैत्यपतीन्स्वयं शाक्रे पदेऽवसत् । तत्राप्यन्यं स्थापयित्वा रमापतियुतः स्वयम्

āsthāpayaddaityapatīnsvayaṃ śākre pade'vasat | tatrāpyanyaṃ sthāpayitvā ramāpatiyutaḥ svayam

वाद्यन्दुन्दुभिनिर्घोषैः स्वपुरीं गण्डकीं ययौ । नुवन्ति बन्दिनस्तं तु नेदृशोऽभूत्पुमान्क्वचित्

vādyandundubhinirghoṣaiḥ svapurīṃ gaṇḍakīṃ yayau | nuvanti bandinastaṃ tu nedṛśo'bhūtpumānkvacit

येन विष्णुर्गृहं स्वीयं जित्वाऽनायि सुरान्बहून् । ददृशुर्नागरास्तस्य समीपे वरुणं हरिम्

yena viṣṇurgṛhaṃ svīyaṃ jitvā'nāyi surānbahūn | dadṛśurnāgarāstasya samīpe varuṇaṃ harim

कुबेरं देवमुख्यांश्च ततः स्वभवनं ययुः । ततः प्रोचे हरिं दैत्यो गण्डकीनगरे सुखम्

kuberaṃ devamukhyāṃśca tataḥ svabhavanaṃ yayuḥ | tataḥ proce hariṃ daityo gaṇḍakīnagare sukham

विहरस्वामरैः सार्द्धं ततः सोऽपि तथाऽकरोत् । परितो दूरतो दैत्यो दैत्यानन्यान्न्यवेशयत्

viharasvāmaraiḥ sārddhaṃ tataḥ so'pi tathā'karot | parito dūrato daityo daityānanyānnyaveśayat

ततो देवा हरिं प्रोचुः किं कृतं गरुडध्वज । त्यक्त्वा स्वविक्रमं किं त्वं स्थितोऽत्यानन्दनिर्भरः

tato devā hariṃ procuḥ kiṃ kṛtaṃ garuḍadhvaja | tyaktvā svavikramaṃ kiṃ tvaṃ sthito'tyānandanirbharaḥ

2.77.20

कथं कारागृहे प्राप्ता मृत्युलोकं गताः कथम् । कथमन्तो भवेदस्य भोगस्य जगदीश्वर

kathaṃ kārāgṛhe prāptā mṛtyulokaṃ gatāḥ katham | kathamanto bhavedasya bhogasya jagadīśvara

तत ऊचे हरिः सर्वान्कालो हि दुरतिक्रमः । कालेन जायते सर्वं हृसते वर्धतेऽपि वा

tata ūce hariḥ sarvānkālo hi duratikramaḥ | kālena jāyate sarvaṃ hṛsate vardhate'pi vā

तस्मात्कालं प्रतीक्षध्वं काल एनं ग्रसिष्यति । एवं जित्वा त्रिलोकीं स महाबलपराक्रमः

tasmātkālaṃ pratīkṣadhvaṃ kāla enaṃ grasiṣyati | evaṃ jitvā trilokīṃ sa mahābalaparākramaḥ

ततो दैत्यो जगौ सर्वं वृत्तान्तं पितरौ मुदा । आशिषं ददतुस्तौ च ज्ञात्वा पौरुषमस्य ह

tato daityo jagau sarvaṃ vṛttāntaṃ pitarau mudā | āśiṣaṃ dadatustau ca jñātvā pauruṣamasya ha

ततो दैत्यो दुष्टमतिर्भूतले समघोषयत् । देवद्विजगवामर्चा क्रियते येन केनचित्

tato daityo duṣṭamatirbhūtale samaghoṣayat | devadvijagavāmarcā kriyate yena kenacit

स हन्तव्योऽथवा साधुरानेयो मम सन्निधौ । प्रतिमा यत्र यत्र स्यात्तां भंक्त्वा निक्षिपेज्जले

sa hantavyo'thavā sādhurāneyo mama sannidhau | pratimā yatra yatra syāttāṃ bhaṃktvā nikṣipejjale

ममैव प्रतिमां कृत्वा पूजयन्तु गृहे गृहे । प्राबोधयन्सिन्धुवचो दूता एवं स्थले स्थले

mamaiva pratimāṃ kṛtvā pūjayantu gṛhe gṛhe | prābodhayansindhuvaco dūtā evaṃ sthale sthale

भंक्त्वा प्रासादमूर्तीश्च तोऽयेगाधे च चिक्षिपुः । सिन्धोश्च प्रतिमां कृत्वाऽस्थापयन्परमादरात्

bhaṃktvā prāsādamūrtīśca to'yegādhe ca cikṣipuḥ | sindhośca pratimāṃ kṛtvā'sthāpayanparamādarāt

पूजार्थं राक्षसाश्चापि ततो याता निजं पतिम् । ऊचुर्वैनायकहरहरिभानुरमादिकाः

pūjārthaṃ rākṣasāścāpi tato yātā nijaṃ patim | ūcurvaināyakaharaharibhānuramādikāḥ

प्रतिमाः प्रविभज्याशु क्षिप्ताः सर्वा महाजले । तवैव प्रतिमास्तत्र स्थापिता राक्षसा अपि

pratimāḥ pravibhajyāśu kṣiptāḥ sarvā mahājale | tavaiva pratimāstatra sthāpitā rākṣasā api

2.77.30

पूजार्थं स्थापिताः स्वामिन्नागताश्च तवान्तिकम् । एवं धर्मस्य सर्वस्य विच्छित्तिः समजायत

pūjārthaṃ sthāpitāḥ svāminnāgatāśca tavāntikam | evaṃ dharmasya sarvasya vicchittiḥ samajāyata

यज्ञदानस्वधास्वाहावषट्कारान्न चाकरोत् । देवद्विजगुरूणां च पूजनं क्व च नाभवत्

yajñadānasvadhāsvāhāvaṣaṭkārānna cākarot | devadvijagurūṇāṃ ca pūjanaṃ kva ca nābhavat

मेरुं याता ऋषिगणाः केचिद्भ्रंशमुपागताः । एवं त्रैलोक्यप्रबला दैत्या जाताश्च राक्षसाः

meruṃ yātā ṛṣigaṇāḥ kecidbhraṃśamupāgatāḥ | evaṃ trailokyaprabalā daityā jātāśca rākṣasāḥ

3434

विलीना निधनं प्राप्ताः साधवो देवतागणाः । यथा देवगणा मोक्षं सिन्धोः प्राप्ताः शृणुष्व तत् ३३ (

vilīnā nidhanaṃ prāptāḥ sādhavo devatāgaṇāḥ | yathā devagaṇā mokṣaṃ sindhoḥ prāptāḥ śṛṇuṣva tat 33 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe saptasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ७८ प्रारंभ :-। क उवाच । सर्वे निगृहिता देवाः सिन्धुना प्रभविष्णुना । तस्यैव च वधोपायं चिन्तयामासुरुत्सुकाः

adhyāya 78 prāraṃbha :-| ka uvāca | sarve nigṛhitā devāḥ sindhunā prabhaviṣṇunā | tasyaiva ca vadhopāyaṃ cintayāmāsurutsukāḥ

हरिरुवाच । सर्वेषां संमतं ज्ञाय कर्तव्यः कार्यनिश्चयः । तस्मात्सर्वे ब्रुवन्त्वद्य मतं यस्य यथा भवेत्

hariruvāca | sarveṣāṃ saṃmataṃ jñāya kartavyaḥ kāryaniścayaḥ | tasmātsarve bruvantvadya mataṃ yasya yathā bhavet

क उवाच । इति शक्रवचः श्रुत्वा ब्रुवन्ब्रह्मादयः सुराः । ईश्वरः सर्वकर्ताऽस्ति स कल्याणं करिष्यति

ka uvāca | iti śakravacaḥ śrutvā bruvanbrahmādayaḥ surāḥ | īśvaraḥ sarvakartā'sti sa kalyāṇaṃ kariṣyati

स येन तुष्यते देवः स उपायो विधीयताम् । स एनं परिभूत्वैव पदानि नः प्रदास्यति

sa yena tuṣyate devaḥ sa upāyo vidhīyatām | sa enaṃ paribhūtvaiva padāni naḥ pradāsyati

ततो वक्तुप्रधानोऽसौ बृहस्पतिरभाषत । स्वल्पया पूजया सद्यः प्रसन्नो जायते विभुः

tato vaktupradhāno'sau bṛhaspatirabhāṣata | svalpayā pūjayā sadyaḥ prasanno jāyate vibhuḥ

चराचरगुरुः सद्यः सर्वैः प्रार्थ्योऽसुरान्तकः । देवा ऊचुः । को देवः प्रार्थनीयस्ते मतो वाचस्पते वद

carācaraguruḥ sadyaḥ sarvaiḥ prārthyo'surāntakaḥ | devā ūcuḥ | ko devaḥ prārthanīyaste mato vācaspate vada

तस्य तुष्टिं करिष्यामः स्वपदप्राप्तयेऽखिलाः। गुरुरुवाच । सृजते पाति यो विश्वं हन्ति रूपत्रयात्मकः

tasya tuṣṭiṃ kariṣyāmaḥ svapadaprāptaye'khilāḥ| gururuvāca | sṛjate pāti yo viśvaṃ hanti rūpatrayātmakaḥ

अबीजो बीजभूतश्चाशेषवाचामगोचरः । नित्यो ब्रह्ममयो ज्योतिस्वरूपः शास्त्रगोचरः

abījo bījabhūtaścāśeṣavācāmagocaraḥ | nityo brahmamayo jyotisvarūpaḥ śāstragocaraḥ

अनादिमध्यनिधनो निर्गुणो यो निरामयः । बहुरूपैकरूपश्च यस्य नामाखिला जनाः

anādimadhyanidhano nirguṇo yo nirāmayaḥ | bahurūpaikarūpaśca yasya nāmākhilā janāḥ

2.78.10

गृहीत्वा सर्वकार्येषु सिद्धिं यान्ति निजेप्सिताम् । संकष्टं हरते भक्त्या पूजितः स विनायकः

gṛhītvā sarvakāryeṣu siddhiṃ yānti nijepsitām | saṃkaṣṭaṃ harate bhaktyā pūjitaḥ sa vināyakaḥ

आराधयन्तु सर्वे तं स वः सिद्धिं विधास्यति । माघस्य कृष्णपक्षोऽयं संप्रवृत्तोऽधुना सुराः

ārādhayantu sarve taṃ sa vaḥ siddhiṃ vidhāsyati | māghasya kṛṣṇapakṣo'yaṃ saṃpravṛtto'dhunā surāḥ

चतुर्थी भौमयुक्ताऽस्य प्रिया विघ्न हरस्य ह । स एव प्रकटीभूय दास्यते स्वंपदानि वः

caturthī bhaumayuktā'sya priyā vighna harasya ha | sa eva prakaṭībhūya dāsyate svaṃpadāni vaḥ

सिन्धुं स संनिहत्यैव नात्र कार्या विचारणा । यद्यत्कामयते यो यस्तत्तत्सर्वं प्रदास्यति

sindhuṃ sa saṃnihatyaiva nātra kāryā vicāraṇā | yadyatkāmayate yo yastattatsarvaṃ pradāsyati

देवा ऊचुः । सम्यगुक्तं गुरो वाक्ये येन तृप्ता वयं मुने । महास्रोतोवहान्नस्त्वं कर्णधारोऽसि साम्प्रतम्

devā ūcuḥ | samyaguktaṃ guro vākye yena tṛptā vayaṃ mune | mahāsrotovahānnastvaṃ karṇadhāro'si sāmpratam

क उवाच । ततस्ते शक्रवरुणकुबेरमधुसूदनाः । गुरुभौमशशीनाश्च यमाग्न्यनिलकादयः

ka uvāca | tataste śakravaruṇakuberamadhusūdanāḥ | gurubhaumaśaśīnāśca yamāgnyanilakādayaḥ

पञ्चामृतं गन्धमाल्यं शमीदूर्वाश्च पल्लवान् । फलान्यरण्यजातानि विविधानि च मृत्तिकाः

pañcāmṛtaṃ gandhamālyaṃ śamīdūrvāśca pallavān | phalānyaraṇyajātāni vividhāni ca mṛttikāḥ

अशर्कराः समादाय गण्डकीं तां नदीं ययुः । मण्डपं विपुलं कृत्वा भक्त्वा वृक्षाननेकशः

aśarkarāḥ samādāya gaṇḍakīṃ tāṃ nadīṃ yayuḥ | maṇḍapaṃ vipulaṃ kṛtvā bhaktvā vṛkṣānanekaśaḥ

लताभिः कदलीस्तम्भैः सुच्छायं च सुशीतलम् । स्नात्वा नित्यक्रियाः कृत्वा मूर्तीश्चक्रु सुशोभना

latābhiḥ kadalīstambhaiḥ succhāyaṃ ca suśītalam | snātvā nityakriyāḥ kṛtvā mūrtīścakru suśobhanā

सिंहारूढा दशभुजा दशायुधविराजिताः । वैनायकीः करिकरा नानाभूषाविराजिताः

siṃhārūḍhā daśabhujā daśāyudhavirājitāḥ | vaināyakīḥ karikarā nānābhūṣāvirājitāḥ

2.78.20

सिद्धिबुद्धियुताः पार्श्वे किरीटकुण्डलोज्ज्वलाः । पीतवस्त्रपरीधानाः सर्पभूषाविराजिताः । तस्मिन्मण्डपमध्ये ताः स्थापयित्वा यथाविधि । पुपूजुः परया भक्त्या षोडशैरुपचारकैः

siddhibuddhiyutāḥ pārśve kirīṭakuṇḍalojjvalāḥ | pītavastraparīdhānāḥ sarpabhūṣāvirājitāḥ | tasminmaṇḍapamadhye tāḥ sthāpayitvā yathāvidhi | pupūjuḥ parayā bhaktyā ṣoḍaśairupacārakaiḥ

पञ्चामृतैः शुद्धजलैर्वस्त्रगन्धादिदीपकैः। नैवेद्यैर्विविधैश्चैव फलैरारार्तिकैः शुभैः

pañcāmṛtaiḥ śuddhajalairvastragandhādidīpakaiḥ| naivedyairvividhaiścaiva phalairārārtikaiḥ śubhaiḥ

एवं संपूज्य ते मन्त्रं जेपुः सवितृतुष्टये । अस्तं याते सवितरि सन्ध्यां कृत्वाऽस्तुवन्विभुम्

evaṃ saṃpūjya te mantraṃ jepuḥ savitṛtuṣṭaye | astaṃ yāte savitari sandhyāṃ kṛtvā'stuvanvibhum

सर्वे ऊचुः । दीननाथ दयासिन्धो योगिहृत्पद्मसंस्थित । अनादिमध्यरहितस्वरूपाय नमो नमः

sarve ūcuḥ | dīnanātha dayāsindho yogihṛtpadmasaṃsthita | anādimadhyarahitasvarūpāya namo namaḥ

जगद्भास चिदाभास ज्ञानगम्य नमो नमः । मुनिमानसविष्टाय नमो दैत्यविघातिने

jagadbhāsa cidābhāsa jñānagamya namo namaḥ | munimānasaviṣṭāya namo daityavighātine

त्रिलोकेश गुणातीत गुणक्षोभ नभो नमः । त्रैलोक्यपालन विभो विश्वव्यापिन्नमो नमः

trilokeśa guṇātīta guṇakṣobha nabho namaḥ | trailokyapālana vibho viśvavyāpinnamo namaḥ

मायातीताय भक्तानां कामपूराय ते नमः । सोमसूर्याग्निनेत्राय नमो विश्वम्भराय ते

māyātītāya bhaktānāṃ kāmapūrāya te namaḥ | somasūryāgninetrāya namo viśvambharāya te

अमेयशक्तये तुभ्यं नमस्ते चन्द्रमौलये । चन्द्रगौराय शुद्धाय शुद्धज्ञानकृते नमः

ameyaśaktaye tubhyaṃ namaste candramaulaye | candragaurāya śuddhāya śuddhajñānakṛte namaḥ

क उवाच । एवं स्तुवत्सु देवेषु तेजोराशिरभूत्पुरः। सर्वे हतदृशो देवा विस्मिता अभवंस्तदा

ka uvāca | evaṃ stuvatsu deveṣu tejorāśirabhūtpuraḥ| sarve hatadṛśo devā vismitā abhavaṃstadā

ततस्तत्कृपया देवः सौम्यतेजा अजायत । ततस्ते ददृशुर्देवं सिंहारूढं विनायकम्

tatastatkṛpayā devaḥ saumyatejā ajāyata | tataste dadṛśurdevaṃ siṃhārūḍhaṃ vināyakam

2.78.30

दशायुधधरं तावद्भुजं दिव्यकिरीटिनम् । नानाभूषाभिरामं च मुक्तादामविभूषितम्

daśāyudhadharaṃ tāvadbhujaṃ divyakirīṭinam | nānābhūṣābhirāmaṃ ca muktādāmavibhūṣitam

दिव्यगन्धानुलेपाढ्यं व्यालबद्धोदरं विभुम् । क्षुद्रघण्टाक्वणत्पादं कस्तूरीतिलकोज्ज्वलम्

divyagandhānulepāḍhyaṃ vyālabaddhodaraṃ vibhum | kṣudraghaṇṭākvaṇatpādaṃ kastūrītilakojjvalam

एवं दृष्ट्वा सुरा देवं नमस्कृत्योचिरे तदा। यश्चिन्तितो गुरोर्वाक्यात्स एवायं विनायकः

evaṃ dṛṣṭvā surā devaṃ namaskṛtyocire tadā| yaścintito gurorvākyātsa evāyaṃ vināyakaḥ

स एव दृष्टः साक्षात्तु वाङमनोऽगोचरो विभुः । जन्म धन्यं दृशिर्धन्या तपो दानं च नः सुराः

sa eva dṛṣṭaḥ sākṣāttu vāṅamano'gocaro vibhuḥ | janma dhanyaṃ dṛśirdhanyā tapo dānaṃ ca naḥ surāḥ

तत ऊचे सुरान्देवस्तृप्तोऽहं भवतां स्तवैः । पूजया चैव भक्त्या च संकष्टीव्रततोऽपि च

tata ūce surāndevastṛpto'haṃ bhavatāṃ stavaiḥ | pūjayā caiva bhaktyā ca saṃkaṣṭīvratato'pi ca

संकष्टहरमेतच्च स्तोत्रं ख्यातं भविष्यति । यः पठेत्प्रयतो नित्यं स मे मान्यो भवेत्सुराः

saṃkaṣṭaharametacca stotraṃ khyātaṃ bhaviṣyati | yaḥ paṭhetprayato nityaṃ sa me mānyo bhavetsurāḥ

तस्य दर्शनतः सर्वे नश्येयुर्यक्षराक्षसाः । भोगान्भुनक्ति विविधानन्ते मोक्षपदं लभेत्

tasya darśanataḥ sarve naśyeyuryakṣarākṣasāḥ | bhogānbhunakti vividhānante mokṣapadaṃ labhet

शण्वन्तु मे पुनर्वाक्यं सिन्धुदैत्येन पीडिताः । शरणं मे प्रपन्नाश्च यज्ञवेदादिवर्जिताः

śaṇvantu me punarvākyaṃ sindhudaityena pīḍitāḥ | śaraṇaṃ me prapannāśca yajñavedādivarjitāḥ

निरुद्धा गण्डकीदेशे स्वधास्वाहाविवर्जिताः । ततो ह्यस्य वधं कर्तुमवतान्तरं मम

niruddhā gaṇḍakīdeśe svadhāsvāhāvivarjitāḥ | tato hyasya vadhaṃ kartumavatāntaraṃ mama

गिरिजाया गृहे देवा भविष्यामि च साम्प्रतम् । मयूरेश्वरनाम्नाऽहं ख्यातिं यास्ये तदा च वः

girijāyā gṛhe devā bhaviṣyāmi ca sāmpratam | mayūreśvaranāmnā'haṃ khyātiṃ yāsye tadā ca vaḥ

2.78.40

पदानामाश्रमाणां च प्राप्तिः सिन्धौ हते मया। भविष्यति न संदेह यतः कृतयुगे सुराः

padānāmāśramāṇāṃ ca prāptiḥ sindhau hate mayā| bhaviṣyati na saṃdeha yataḥ kṛtayuge surāḥ

सिंहारूढो दशभुजस्तेजोरूपी विनायकः । षड्भुजः शशिवर्णश्च त्रेतायां बर्हिवाहन:

siṃhārūḍho daśabhujastejorūpī vināyakaḥ | ṣaḍbhujaḥ śaśivarṇaśca tretāyāṃ barhivāhana:

मयूरेश्वरनामा च द्वापरे रक्तवर्णवान् । चतुर्बाहुराखुवाहो भूत्वा चाहं गजानन:

mayūreśvaranāmā ca dvāpare raktavarṇavān | caturbāhurākhuvāho bhūtvā cāhaṃ gajānana:

ततः कलियुगे प्राप्ते श्यामवर्णो दृषन्मयः । धूमकेतुरिति ख्यातो भविष्यामि सुरा अहम्

tataḥ kaliyuge prāpte śyāmavarṇo dṛṣanmayaḥ | dhūmaketuriti khyāto bhaviṣyāmi surā aham

शीघ्रमेव करिष्यामि भवतां वाञ्छितं सुराः। क उवाच । एवं निवेद्य तान्देवस्तत्रैवान्तर्दधे विभुः

śīghrameva kariṣyāmi bhavatāṃ vāñchitaṃ surāḥ| ka uvāca | evaṃ nivedya tāndevastatraivāntardadhe vibhuḥ

आनदत् च सुरा प्रापु: स्वकार्यं कृतनिश्चयाः। य इदं परमाख्यानं शणुयाच्छ्रावयेच्च य:

ānadat ca surā prāpu: svakāryaṃ kṛtaniścayāḥ| ya idaṃ paramākhyānaṃ śaṇuyācchrāvayecca ya:

पठेच्च परया भक्त्या ध्यात्वा देवं विनायकम्। सर्वान्कामानवाप्नोति प्रेत्य ब्रह्ममयो भवेत्

paṭhecca parayā bhaktyā dhyātvā devaṃ vināyakam| sarvānkāmānavāpnoti pretya brahmamayo bhavet

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सुरर्धिवरप्रदानं नामाष्टसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe surardhivarapradānaṃ nāmāṣṭasaptatitamo'dhyāyaḥ

क उवाच । निर्जितान्सिन्धुना देवां ज्ञात्वा शम्भुर्निजस्थलात्। सप्तकोटिगणाकीर्णस्त्रिसन्ध्याक्षेत्रमभ्यगात्

ka uvāca | nirjitānsindhunā devāṃ jñātvā śambhurnijasthalāt| saptakoṭigaṇākīrṇastrisandhyākṣetramabhyagāt

स्वाहास्वधावषट्कारवेदाध्ययनवर्जिताः । निवसन्ति भयात्सिन्धोर्गौतमाद्या महर्षयः

svāhāsvadhāvaṣaṭkāravedādhyayanavarjitāḥ | nivasanti bhayātsindhorgautamādyā maharṣayaḥ

दृष्ट्वा ते त्र्यम्बकं देवं परिवव्रुः समन्ततः । यथा तीर्थं विप्रवरा बालका जननीं यथा

dṛṣṭvā te tryambakaṃ devaṃ parivavruḥ samantataḥ | yathā tīrthaṃ vipravarā bālakā jananīṃ yathā

प्रणम्य तं प्रपूज्यैव प्रोचुर्धन्यतमा वयम् । अनुष्ठानं दृशिर्जन्म धन्यं ज्ञानं यतो हरः

praṇamya taṃ prapūjyaiva procurdhanyatamā vayam | anuṣṭhānaṃ dṛśirjanma dhanyaṃ jñānaṃ yato haraḥ

अगोचरो दृष्टिगतो दण्डकारण्यमागतः । दुरितं विलयं यातं पुण्यं च फलितं महत्

agocaro dṛṣṭigato daṇḍakāraṇyamāgataḥ | duritaṃ vilayaṃ yātaṃ puṇyaṃ ca phalitaṃ mahat

इदानीं न च दुःख नो दृष्टे देवे भविष्यति । यथोदिते दिवानाथे न ध्वान्तं दृश्यते क्वचित्

idānīṃ na ca duḥkha no dṛṣṭe deve bhaviṣyati | yathodite divānāthe na dhvāntaṃ dṛśyate kvacit

ततोऽब्रवीन्महादेवः सर्वांस्तान्मुनिपुंगवान् । शिव उवाच । सिन्धुनाऽक्रामि त्रैलोक्यं कृतां देवविनिग्रहः

tato'bravīnmahādevaḥ sarvāṃstānmunipuṃgavān | śiva uvāca | sindhunā'krāmi trailokyaṃ kṛtāṃ devavinigrahaḥ

मुनीनामपि केषांचित्तेन खिन्नं मनो मम। विश्रान्तिं न लभे स्थाने ततोऽहमिह चागतः

munīnāmapi keṣāṃcittena khinnaṃ mano mama| viśrāntiṃ na labhe sthāne tato'hamiha cāgataḥ

भवतां दर्शने नाहं परितुष्टो मुदान्वितः । इदानीमवकाशं सपरिवारस्य दीयताम्

bhavatāṃ darśane nāhaṃ parituṣṭo mudānvitaḥ | idānīmavakāśaṃ saparivārasya dīyatām

2.79.10

अतिपुण्येन वः प्राप्तं दर्शनं पापनाशनम् । यत्रस्थित्वा परं ध्यानं करिष्ये जगदीशितुः

atipuṇyena vaḥ prāptaṃ darśanaṃ pāpanāśanam | yatrasthitvā paraṃ dhyānaṃ kariṣye jagadīśituḥ

क उवाच । इति शूलिवचः श्रुत्वा प्रोचुः सर्वे महर्षयः। सर्वेश्वरस्य ते देव दाता स्थानस्य को भवेत्

ka uvāca | iti śūlivacaḥ śrutvā procuḥ sarve maharṣayaḥ| sarveśvarasya te deva dātā sthānasya ko bhavet

कल्पद्रुमस्य कः कामः केनासौ परिपूर्यते । क्षीरार्णवतृषा किं वा पल्लवेन गमिष्यति

kalpadrumasya kaḥ kāmaḥ kenāsau paripūryate | kṣīrārṇavatṛṣā kiṃ vā pallavena gamiṣyati

तवैव रूपं पृथिवी तव वश्याऽत्र सर्वदा । त्वमीशः सर्वलोकस्य यथेच्छसि तथा कुरु

tavaiva rūpaṃ pṛthivī tava vaśyā'tra sarvadā | tvamīśaḥ sarvalokasya yathecchasi tathā kuru

दर्शयामः सुरपते सुन्दरं तव चाश्रमम् । नानावृक्षलताकीर्णं रम्यवापीसरोजलम्

darśayāmaḥ surapate sundaraṃ tava cāśramam | nānāvṛkṣalatākīrṇaṃ ramyavāpīsarojalam

यादोभिः पक्षिभिर्युक्तं घनच्छायं सुविस्तृतम् । स्वादुकन्दफलोपेतं मृदुघाससमन्वितम्

yādobhiḥ pakṣibhiryuktaṃ ghanacchāyaṃ suvistṛtam | svādukandaphalopetaṃ mṛdughāsasamanvitam

यदीच्छाऽत्र वस त्र्यक्ष परिपालय नोऽखिलान् । क उवाच । तत्रावसन्महादेवो गंगौरीगणैर्युतः

yadīcchā'tra vasa tryakṣa paripālaya no'khilān | ka uvāca | tatrāvasanmahādevo gaṃgaurīgaṇairyutaḥ

कैलासादधिकं मेने मुनेराश्रममण्डलम् । तदाश्रयेण ते सर्वे गौतमाद्या महर्षयः

kailāsādadhikaṃ mene munerāśramamaṇḍalam | tadāśrayeṇa te sarve gautamādyā maharṣayaḥ

चेरुस्तपांसि विविधान्यासंस्ते विगतज्वराः। शिवोपि तप आरेभे गंगागौरिसहायवान्

cerustapāṃsi vividhānyāsaṃste vigatajvarāḥ| śivopi tapa ārebhe gaṃgāgaurisahāyavān

ततो गणाश्च सामग्रीं तस्य चक्रुर्महात्मनः। कस्मिश्चित्समये गौरी पृच्छति स्म सदाशिवम्

tato gaṇāśca sāmagrīṃ tasya cakrurmahātmanaḥ| kasmiścitsamaye gaurī pṛcchati sma sadāśivam

2.79.20

त्वमेव कर्ता हर्ता त्वं पाता विश्वस्य शंकर । अष्टमूर्तिरमूर्तिस्त्वं सर्वशः सर्वभावतः

tvameva kartā hartā tvaṃ pātā viśvasya śaṃkara | aṣṭamūrtiramūrtistvaṃ sarvaśaḥ sarvabhāvataḥ

सर्वश्रेष्ठतमस्त्वं च सर्वेषां सर्वकामदः । अष्टानां कर्मणां देव फलदाताऽखिलार्थवित्

sarvaśreṣṭhatamastvaṃ ca sarveṣāṃ sarvakāmadaḥ | aṣṭānāṃ karmaṇāṃ deva phaladātā'khilārthavit

त्वत्तः श्रेष्ठतमः कोऽस्ति यं त्वं ध्यायसि तं वद । देवाश्च मुनयो नागा हा यक्षमानुषराक्षसाः

tvattaḥ śreṣṭhatamaḥ ko'sti yaṃ tvaṃ dhyāyasi taṃ vada | devāśca munayo nāgā hā yakṣamānuṣarākṣasāḥ

यत्सत्तयाऽखिलं विश्वं त्वत्तः श्रेष्ठतमस्तु कः । त्रयस्त्रिंशत्कोटिदैवेः पूज्यसे सिद्धसाधकैः

yatsattayā'khilaṃ viśvaṃ tvattaḥ śreṣṭhatamastu kaḥ | trayastriṃśatkoṭidaiveḥ pūjyase siddhasādhakaiḥ

क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा शिवो वचनमब्रवीत्। शिव उवाच। सम्यक्पृष्टं त्वया देवि तुष्टो वाक्येन तेऽनघे

ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā śivo vacanamabravīt| śiva uvāca| samyakpṛṣṭaṃ tvayā devi tuṣṭo vākyena te'naghe

शणुष्वावहिता देवि विस्तरेण ब्रवीमि ते। अद्यापि न कथं ज्ञातो यं ध्यायामि सुरेश्वरि

śaṇuṣvāvahitā devi vistareṇa bravīmi te| adyāpi na kathaṃ jñāto yaṃ dhyāyāmi sureśvari

तत्स्वरूपं निरूपिष्ये तव प्रीतिचिकीर्षया। लोकानामुपकाराय संसारोत्तारणाय च

tatsvarūpaṃ nirūpiṣye tava prīticikīrṣayā| lokānāmupakārāya saṃsārottāraṇāya ca

यो देवः सर्वभूतेषु गूढश्चरति विश्वकृत् । योऽनन्तशीर्षानन्तश्रीरनन्तचरणः स्वराट्

yo devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaścarati viśvakṛt | yo'nantaśīrṣānantaśrīranantacaraṇaḥ svarāṭ

अनन्तश्रुतिनेत्रश्चानन्तनामा गुणातिगः। अनन्तरूपी यो देवो वेदकर्ताऽखिलार्थदः

anantaśrutinetraścānantanāmā guṇātigaḥ| anantarūpī yo devo vedakartā'khilārthadaḥ

योऽनन्तशक्तिविश्वात्माऽनुपमेयः पुरातनः। नोपमा शेषचन्द्राब्धिव्योम्नां नारायणस्य च

yo'nantaśaktiviśvātmā'nupameyaḥ purātanaḥ| nopamā śeṣacandrābdhivyomnāṃ nārāyaṇasya ca

2.79.30

भारतस्य च वेदस्य व्यासस्य च मुनेरपि । यतो जीवा अनन्ताश्च जायन्तेऽम्बुमुचो यथा

bhāratasya ca vedasya vyāsasya ca munerapi | yato jīvā anantāśca jāyante'mbumuco yathā

जलधारा यथाऽग्नेर्वा विस्फुलिंगा भवन्ति हि । ब्रह्माविष्णुशिवादीनां गुणत्रयप्रदः प्रभुः

jaladhārā yathā'gnervā visphuliṃgā bhavanti hi | brahmāviṣṇuśivādīnāṃ guṇatrayapradaḥ prabhuḥ

सृष्टिपालनसंहारानाज्ञापयत तैरिह । ततो गुणविभागेन गणेश इति पप्रथे

sṛṣṭipālanasaṃhārānājñāpayata tairiha | tato guṇavibhāgena gaṇeśa iti paprathe

तमिमं परमात्मानं परात्परतरं विभुम् । गुणेशमनिशं ध्याये परब्रह्मस्वरूपिणम्

tamimaṃ paramātmānaṃ parātparataraṃ vibhum | guṇeśamaniśaṃ dhyāye parabrahmasvarūpiṇam

गौर्युवाच । तुष्टाऽहं तव वाक्येन प्रत्ययो मे कथं भवेत् । तं गुणेशं कथं साक्षात्करोमि च भजामि च

gauryuvāca | tuṣṭā'haṃ tava vākyena pratyayo me kathaṃ bhavet | taṃ guṇeśaṃ kathaṃ sākṣātkaromi ca bhajāmi ca

तमुपायं वद विभो यदि तुष्टोऽसि शंकर । क उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा पुनरूचे महेश्वरः

tamupāyaṃ vada vibho yadi tuṣṭo'si śaṃkara | ka uvāca | iti tasyā vacaḥ śrutvā punarūce maheśvaraḥ

शिव उवाच। एकनिष्ठतया यावत्तपसाराधितो न ते। तावत्प्रत्यक्षतां देवि कथं यास्याति स प्रभुः

śiva uvāca| ekaniṣṭhatayā yāvattapasārādhito na te| tāvatpratyakṣatāṃ devi kathaṃ yāsyāti sa prabhuḥ

देव्युवाच । कथं मया तपः कार्यं केनोपायेन वा विभो । यदि तुष्टोऽसि देवेश वद सत्यं ममानघ

devyuvāca | kathaṃ mayā tapaḥ kāryaṃ kenopāyena vā vibho | yadi tuṣṭo'si deveśa vada satyaṃ mamānagha

क उवाच । एवं तदादरं बुद्ध्वा प्रोवाच गिरिजां हरः । येन तस्या भवेत्प्रीतो गुणेशो गुणवल्लभः

ka uvāca | evaṃ tadādaraṃ buddhvā provāca girijāṃ haraḥ | yena tasyā bhavetprīto guṇeśo guṇavallabhaḥ

एकाक्षरमनुं तस्यै ददौ सम्यग्घरस्तदा । द्वादशाद्वं कुरु तपस्ततस्तुष्टो भवेद्विभुः

ekākṣaramanuṃ tasyai dadau samyaggharastadā | dvādaśādvaṃ kuru tapastatastuṣṭo bhavedvibhuḥ

2.79.40

साक्षात्कारं गुणेशस्ते प्रदास्यति न संशयः। तदैव सा नमस्कृत्य गिरीशं हृष्टमानसा

sākṣātkāraṃ guṇeśaste pradāsyati na saṃśayaḥ| tadaiva sā namaskṛtya girīśaṃ hṛṣṭamānasā

3526

जगाम तपसे गौरी मन्त्रध्यानपरायणा । जीर्णापुरादुत्तरे तु लेखनादि मनोहरम ४१ (

jagāma tapase gaurī mantradhyānaparāyaṇā | jīrṇāpurāduttare tu lekhanādi manoharama 41 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे गौरीमन्त्रप्रदानं नाम नवसप्ततितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gaurīmantrapradānaṃ nāma navasaptatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८० प्रारंभः –। क उवाच। तत्र सा काननं दृष्ट्वा रम्यं पुष्पजलान्वितम् । तस्थौ पद्मासनगता नासाग्रन्यस्तलोचना

adhyāya 80 prāraṃbhaḥ –| ka uvāca| tatra sā kānanaṃ dṛṣṭvā ramyaṃ puṣpajalānvitam | tasthau padmāsanagatā nāsāgranyastalocanā

गणेशध्याननिरता प्राङ्मुखी जपतत्परा। एकाक्षरस्य मन्त्रस्य शुष्कद्रुम इव स्थिता

gaṇeśadhyānaniratā prāṅmukhī japatatparā| ekākṣarasya mantrasya śuṣkadruma iva sthitā

न फलं न जलं मूलं पर्णं कन्दं न मारुतम् । अत्ति सा निश्चला तत्र निर्वाणं परमं श्रिता

na phalaṃ na jalaṃ mūlaṃ parṇaṃ kandaṃ na mārutam | atti sā niścalā tatra nirvāṇaṃ paramaṃ śritā

एवं सा द्वादशाब्दानि व्यतीतानि ततो विभुः । कृपयाऽऽविरभूत्प्रीतो गुणशो गुणवल्लभः

evaṃ sā dvādaśābdāni vyatītāni tato vibhuḥ | kṛpayā''virabhūtprīto guṇaśo guṇavallabhaḥ

किरीटकुण्डलधरो दशबाहुस्त्रिशलूभृत् । भालचन्द्रः शंखचक्रमुक्तामालाविभूषितः

kirīṭakuṇḍaladharo daśabāhustriśalūbhṛt | bhālacandraḥ śaṃkhacakramuktāmālāvibhūṣitaḥ

अक्षमाला च कमलं कस्तूरीतिलकं दधत् । मध्ये नारायणमुखो दक्षिणे च शिवाननः

akṣamālā ca kamalaṃ kastūrītilakaṃ dadhat | madhye nārāyaṇamukho dakṣiṇe ca śivānanaḥ

वामे ब्रह्ममुखः शेषे पद्मासनगतो विभुः। तत्फणामण्डलच्छायः कुन्दकर्पूरसन्निभः

vāme brahmamukhaḥ śeṣe padmāsanagato vibhuḥ| tatphaṇāmaṇḍalacchāyaḥ kundakarpūrasannibhaḥ

उवाच जगदम्बां तां यं ध्यायसि दिवानिशम । गुणेशो गुणेश इति सोऽहं ते गतः

uvāca jagadambāṃ tāṃ yaṃ dhyāyasi divāniśama | guṇeśo guṇeśa iti so'haṃ te gataḥ

तव निष्ठां च भक्तिं च तद उग्रमवेक्ष्य च । मम स्वरूपं वक्ष्यामि प्रीतस्तव वरानने

tava niṣṭhāṃ ca bhaktiṃ ca tada ugramavekṣya ca | mama svarūpaṃ vakṣyāmi prītastava varānane

2.80.10

त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवेष्वधिको न च मत्परः । गुणत्रयविभागाच्च गुणेश इति मां विदुः

trayastriṃśatkoṭideveṣvadhiko na ca matparaḥ | guṇatrayavibhāgācca guṇeśa iti māṃ viduḥ

त्रिदेहो गुणतश्चाहं संतुष्टस्तपसा च ते । वरं वरय मत्तस्त्वं यत्ते मनसि वर्तते

trideho guṇataścāhaṃ saṃtuṣṭastapasā ca te | varaṃ varaya mattastvaṃ yatte manasi vartate

असाध्यमपि दास्यामि त्रैलोक्येऽस्मिन्महेश्वरि । इति तद्वचनं श्रुत्वा हर्षगद्गदनिःस्वना

asādhyamapi dāsyāmi trailokye'sminmaheśvari | iti tadvacanaṃ śrutvā harṣagadgadaniḥsvanā

उन्मील्य नयने गौरी पश्यति स्म पुरो विभुम । गुणेशं त्रिगुणेशं च त्रितनुं प्रणनाम सा

unmīlya nayane gaurī paśyati sma puro vibhuma | guṇeśaṃ triguṇeśaṃ ca tritanuṃ praṇanāma sā

उवाच जन्म निष्ठा च तपो मन्त्रो हरोऽपि च । अद्य धन्यतमो जातो दृष्टवा पदपंकजम्

uvāca janma niṣṭhā ca tapo mantro haro'pi ca | adya dhanyatamo jāto dṛṣṭavā padapaṃkajam

अद्य सिद्धिः परा प्राप्ता साक्षाद्दृष्टो यतो भवान । न कांक्षेऽन्यवरं कच्चित्त्वद्वाक्यं न च लड्घये

adya siddhiḥ parā prāptā sākṣāddṛṣṭo yato bhavāna | na kāṃkṣe'nyavaraṃ kaccittvadvākyaṃ na ca laḍghaye

अतस्त्वं पुत्रतां याहि मम प्रीतिकरो भव । निरन्तरं दर्शनं ते सेवनं पूजनं भवेत्

atastvaṃ putratāṃ yāhi mama prītikaro bhava | nirantaraṃ darśanaṃ te sevanaṃ pūjanaṃ bhavet

इति तस्या वचः श्रुत्वा गुणेशो हर्षनिर्भरः । उवाच गिरिजां तां स भविष्यामि सुतस्तव

iti tasyā vacaḥ śrutvā guṇeśo harṣanirbharaḥ | uvāca girijāṃ tāṃ sa bhaviṣyāmi sutastava

वाञ्छितं पूरयिष्यामि लोकानां च तवापि च । एवमुक्त्वा गुणेशस्तामन्तर्धानमगात्क्षणात्

vāñchitaṃ pūrayiṣyāmi lokānāṃ ca tavāpi ca | evamuktvā guṇeśastāmantardhānamagātkṣaṇāt

न ददर्श यदा देवी गुणेशं तं क्षणात्तदा । अमन्यत मया दृष्ट: स्वप्ना सुखदः क्षणम्

na dadarśa yadā devī guṇeśaṃ taṃ kṣaṇāttadā | amanyata mayā dṛṣṭa: svapnā sukhadaḥ kṣaṇam

2.80.20

ईश्वरस्योपदेशेन दृष्टो देवोऽखिलार्थदः । न सोढुं विरहं तस्य शक्तास्मीति व्यधाच्छिवा

īśvarasyopadeśena dṛṣṭo devo'khilārthadaḥ | na soḍhuṃ virahaṃ tasya śaktāsmīti vyadhācchivā

गुणेशप्रतिमां कृत्वा स्थापयामास सादरम् । प्रासादं कारयामास चतुर्द्वारं सुशोभनम्

guṇeśapratimāṃ kṛtvā sthāpayāmāsa sādaram | prāsādaṃ kārayāmāsa caturdvāraṃ suśobhanam

गिरिजात्मजेति तन्नाम स्थापयामास सुन्दरम् । सिद्धिक्षेत्रमिति ख्यातं भविष्यति नृणामिह

girijātmajeti tannāma sthāpayāmāsa sundaram | siddhikṣetramiti khyātaṃ bhaviṣyati nṛṇāmiha

अनुष्ठानवतां सिद्धिर्भविष्यति न संशयः । इति दत्त्वा वरं तत्र संपूज्य च यथाविधि

anuṣṭhānavatāṃ siddhirbhaviṣyati na saṃśayaḥ | iti dattvā varaṃ tatra saṃpūjya ca yathāvidhi

प्रदक्षिणा नमस्कारान्कृत्वा च द्विजपूजनम् । दत्त्वा दानानि तेभ्यश्च गृहीत्वाशीर्वचो द्विजात्। त्रिसंध्याक्षेत्रमगमद्योगस्थं ददृशे हरम्

pradakṣiṇā namaskārānkṛtvā ca dvijapūjanam | dattvā dānāni tebhyaśca gṛhītvāśīrvaco dvijāt| trisaṃdhyākṣetramagamadyogasthaṃ dadṛśe haram

तत्पादपंकजे स्वीयं शिरःपद्मं न्यधाच्छिवा । उवाच निजवृत्तांतमाज्ञां प्राप्य विभो तव

tatpādapaṃkaje svīyaṃ śiraḥpadmaṃ nyadhācchivā | uvāca nijavṛttāṃtamājñāṃ prāpya vibho tava

उपदेशं मनोश्चापि द्वादशाद्वं कृतं तपः । अवायुभक्षया स्वामिंस्ततस्तुष्टो गुणेश्वरः

upadeśaṃ manoścāpi dvādaśādvaṃ kṛtaṃ tapaḥ | avāyubhakṣayā svāmiṃstatastuṣṭo guṇeśvaraḥ

उवाच परमप्रीतो भावं ज्ञात्वा परं मम । तवोदरेऽवतारं तु करिष्याम्यचलात्मजे

uvāca paramaprīto bhāvaṃ jñātvā paraṃ mama | tavodare'vatāraṃ tu kariṣyāmyacalātmaje

वांछिते च करिष्यामि देवानां च तवापि च । एवमुक्त्वा क्षणेनासौ तत्रैवान्तर्दधे विभुः

vāṃchite ca kariṣyāmi devānāṃ ca tavāpi ca | evamuktvā kṣaṇenāsau tatraivāntardadhe vibhuḥ

ततोऽहं परमप्रीता मूर्तिं प्रासादमेव च । विधाय स्थापयित्वा तां तवान्तिकमुपागता

tato'haṃ paramaprītā mūrtiṃ prāsādameva ca | vidhāya sthāpayitvā tāṃ tavāntikamupāgatā

2.80.30

क उवाच । एवं श्रुत्वा प्रियावाक्यं प्रहृष्टमानसो हरः । प्रोत्फुल्लनयनः प्राह धन्याऽसि गिरिजात्मजे

ka uvāca | evaṃ śrutvā priyāvākyaṃ prahṛṣṭamānaso haraḥ | protphullanayanaḥ prāha dhanyā'si girijātmaje

साक्षाद्दृष्टो गुणेशस्ते गृहे सोऽवतरिष्यति

sākṣāddṛṣṭo guṇeśaste gṛhe so'vatariṣyati

हनिष्यति महादैत्यं भूभारं च हरिष्यति। इंद्रादिलोकपालानां स्वपदानि प्रदास्यति

haniṣyati mahādaityaṃ bhūbhāraṃ ca hariṣyati| iṃdrādilokapālānāṃ svapadāni pradāsyati

एतन्मम वचो देवि न च विस्मर्तुमर्हसि। क उवाच।एवमुक्त्वा शिवो देव आलिलिंग शिवां तदा

etanmama vaco devi na ca vismartumarhasi| ka uvāca|evamuktvā śivo deva āliliṃga śivāṃ tadā

3555

आनंदाश्रूणि मुंचंतौ रोमांचिततनू उभौ। तिष्ठंतौ परमाह्लादयुतावम्बामहेश्वरौ३४ (

ānaṃdāśrūṇi muṃcaṃtau romāṃcitatanū ubhau| tiṣṭhaṃtau paramāhlādayutāvambāmaheśvarau34 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डेऽशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe'śītitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०८१-०८५

अध्याय ८१ प्रारंभः- क उवाच। ततःसा पार्वती हृष्टा सखीजनमगान्निजम्। वृत्तान्तं सर्वमाचख्यौ हृष्टरूपोऽपि सोऽभवत्

adhyāya 81 prāraṃbhaḥ- ka uvāca| tataḥsā pārvatī hṛṣṭā sakhījanamagānnijam| vṛttāntaṃ sarvamācakhyau hṛṣṭarūpo'pi so'bhavat

ततत्प्रभृति सा देवी गुणेशमानसाऽभवत्। पश्यति स्मान्यबालं सा गुणेशोऽयं भवेदिति

tatatprabhṛti sā devī guṇeśamānasā'bhavat| paśyati smānyabālaṃ sā guṇeśo'yaṃ bhavediti

गृहीतुं धावति तदा तन्मात्रा सा निषिध्यते । न क्वापि विश्रमं याति गुणेशध्यानतत्परा

gṛhītuṃ dhāvati tadā tanmātrā sā niṣidhyate | na kvāpi viśramaṃ yāti guṇeśadhyānatatparā

तन्नाम जपते नित्यं तन्मयं लोकते जगत् । पप्रच्छ च सखीः सर्वा गुणेशो यास्यते कदा

tannāma japate nityaṃ tanmayaṃ lokate jagat | papraccha ca sakhīḥ sarvā guṇeśo yāsyate kadā

पित्रा मे कथितं पूर्वं व्रतमीशाप्तये शुभम् । पार्थिवस्य गणेशस्य पूजनं च यथाविधि

pitrā me kathitaṃ pūrvaṃ vratamīśāptaye śubham | pārthivasya gaṇeśasya pūjanaṃ ca yathāvidhi

तेन व्रतप्रभावेण प्राप्ताऽस्मि शंकरं प्रियम् । पुनस्तदाचरिष्यामि गुणेशप्राप्तयेऽधुना

tena vrataprabhāveṇa prāptā'smi śaṃkaraṃ priyam | punastadācariṣyāmi guṇeśaprāptaye'dhunā

ततो भाद्रचतुर्थ्यां सा कृत्वा मूर्तिं मुदान्विता । उपचारैः षोडशभिः पुपूज च गजाननीम्

tato bhādracaturthyāṃ sā kṛtvā mūrtiṃ mudānvitā | upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pupūja ca gajānanīm

षड्भिर्ध्यानादिकः पंचामृतवस्त्रैरनेकशः । यज्ञोपवीतगंधैश्च धूपदीपैर्यथाविधि

ṣaḍbhirdhyānādikaḥ paṃcāmṛtavastrairanekaśaḥ | yajñopavītagaṃdhaiśca dhūpadīpairyathāvidhi

नानापुष्पैश्च नैवेद्यैर्नानाविधफलैरपि । ताम्बूलैरार्द्रपूगैश्च लवंगादिसमन्वितैः

nānāpuṣpaiśca naivedyairnānāvidhaphalairapi | tāmbūlairārdrapūgaiśca lavaṃgādisamanvitaiḥ

2.81.10

दूर्वाभिश्च शमीपत्रैर्दक्षिणाभिरनेकशः । आरार्तिक्यैर्विचित्रैश्च मन्त्रपुष्पैः स्तवैरपि

dūrvābhiśca śamīpatrairdakṣiṇābhiranekaśaḥ | ārārtikyairvicitraiśca mantrapuṣpaiḥ stavairapi

प्रदक्षिणाप्रार्थनाभिर्ब्राह्मणानां च पूजनैः । परितुष्टा मूर्तिरसौ पार्थिवी चेतनामगात्

pradakṣiṇāprārthanābhirbrāhmaṇānāṃ ca pūjanaiḥ | parituṣṭā mūrtirasau pārthivī cetanāmagāt

तदैव प्रभया तस्याः कोटिसूर्यप्रभा जिता । कल्पानलार्चिर्विजिताऽनन्तचन्द्रप्रभा हृता

tadaiva prabhayā tasyāḥ koṭisūryaprabhā jitā | kalpānalārcirvijitā'nantacandraprabhā hṛtā

हतनेत्रप्रभा गौरी मूर्छिता पतिता भुवि । मुहूर्तात्सावधाना सा प्रोवाच जगदीश्वरम्

hatanetraprabhā gaurī mūrchitā patitā bhuvi | muhūrtātsāvadhānā sā provāca jagadīśvaram

किं मया विकृतं देवपूजनेन च तर्कये। अभिचारोऽथवा केन प्रयुक्तोऽयं न वेद्मि तम्

kiṃ mayā vikṛtaṃ devapūjanena ca tarkaye| abhicāro'thavā kena prayukto'yaṃ na vedmi tam

कथं मे विफलो यत्नो जातो देव कृपानिधे । क उवाच । श्रुत्वेत्थं वचनं तस्याः सौम्यतेजा अभूत्प्रभुः

kathaṃ me viphalo yatno jāto deva kṛpānidhe | ka uvāca | śrutvetthaṃ vacanaṃ tasyāḥ saumyatejā abhūtprabhuḥ

सा तदैवाभवद्धृष्टा बालं वीक्ष्य पुरोगतम् । असंख्यवक्त्रनयनमसंख्यांघ्रिशिरोधरम्

sā tadaivābhavaddhṛṣṭā bālaṃ vīkṣya purogatam | asaṃkhyavaktranayanamasaṃkhyāṃghriśirodharam

असंख्यमुकुटं सूर्यचन्द्राग्निलोचनं विभुम् । मुक्तामणिमयीं मालां बिभ्रन्तं दीप्तिमत्परम्

asaṃkhyamukuṭaṃ sūryacandrāgnilocanaṃ vibhum | muktāmaṇimayīṃ mālāṃ bibhrantaṃ dīptimatparam

अनेकायुधहस्तं च सर्वावयवसुन्दरम् । दृष्ट्वा तु पार्वती रूपं पवित्रं परमाद्भुतम्

anekāyudhahastaṃ ca sarvāvayavasundaram | dṛṣṭvā tu pārvatī rūpaṃ pavitraṃ paramādbhutam

अतर्कयच्चेतसा सा निमील्य नयने शुभे । कम्पमानांगा यष्टिः सा कर्तव्यं नाभ्यपद्यत

atarkayaccetasā sā nimīlya nayane śubhe | kampamānāṃgā yaṣṭiḥ sā kartavyaṃ nābhyapadyata

2.81.20

चिन्तितं किं मया दृष्टमरिष्टमद्भुतं नु किम् । उन्मील्य नयनेऽपश्यद्दिव्यदृष्टिर्धरात्मजा

cintitaṃ kiṃ mayā dṛṣṭamariṣṭamadbhutaṃ nu kim | unmīlya nayane'paśyaddivyadṛṣṭirdharātmajā

तावच्छिवोपदिष्टं तदवेदीच्च जगाद च । पार्वत्युवाच । अस्यैव मायया भ्रान्ता न जानामि विभुं प्रभुम्

tāvacchivopadiṣṭaṃ tadavedīcca jagāda ca | pārvatyuvāca | asyaiva māyayā bhrāntā na jānāmi vibhuṃ prabhum

पप्रच्छ तं ततः कस्त्वं कुत आगमनं तव । किमर्छ त्वं गुणेशश्चेद्भवितासि वदस्व माम्

papraccha taṃ tataḥ kastvaṃ kuta āgamanaṃ tava | kimarcha tvaṃ guṇeśaścedbhavitāsi vadasva mām

क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वाऽवदत्स पुरुषो महान् । स्वनेन नादयन्सर्वा दिशो विदिश एव च

ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā'vadatsa puruṣo mahān | svanena nādayansarvā diśo vidiśa eva ca

देव उवाच । यं ध्यायसि दिवारात्रावनुष्ठानवती शुभे । सोऽहं गुणेशस्ते गेहेऽवतीर्णः परमः पुमान्

deva uvāca | yaṃ dhyāyasi divārātrāvanuṣṭhānavatī śubhe | so'haṃ guṇeśaste gehe'vatīrṇaḥ paramaḥ pumān

परात्परतरो यस्मादवदं त्वा वरार्थिनीम्। यास्ये ते पुत्रतां देवि यत्कृत्यं मे शृणुष्व तत्

parātparataro yasmādavadaṃ tvā varārthinīm| yāsye te putratāṃ devi yatkṛtyaṃ me śṛṇuṣva tat

उभयोः सेवनं कार्यं सिन्धुदैत्यविनाशनम् । अमराणां पदप्रातिं कृत्वा यास्ये निजं पदं

ubhayoḥ sevanaṃ kāryaṃ sindhudaityavināśanam | amarāṇāṃ padaprātiṃ kṛtvā yāsye nijaṃ padaṃ

क उवाच। पीत्वा वाक्यामृतं तस्य प्रीता सा गिरिजात्मजा। उवाचेह परं भाग्यं परमं मे तपःफलम्

ka uvāca| pītvā vākyāmṛtaṃ tasya prītā sā girijātmajā| uvāceha paraṃ bhāgyaṃ paramaṃ me tapaḥphalam

नायकोऽनन्तकोटीनां ब्रह्माण्डानां विभुर्मया । दृष्टश्चिदानन्दघनो यस्मात्सृष्टमनेकशः

nāyako'nantakoṭīnāṃ brahmāṇḍānāṃ vibhurmayā | dṛṣṭaścidānandaghano yasmātsṛṣṭamanekaśaḥ

पंचभूतानि ब्रह्मेशहरिश्चन्द्रेन्द्र भास्कराः। नक्षत्राणि च गन्धर्वा यक्षा मुनिगणा द्रुमाः

paṃcabhūtāni brahmeśahariścandrendra bhāskarāḥ| nakṣatrāṇi ca gandharvā yakṣā munigaṇā drumāḥ

2.81.30

शैलाः पक्षिगणाः सर्वे भुवनानि चतुर्दश । स्थावरं जंगमं यस्मात्सचेतनमचेतनम्

śailāḥ pakṣigaṇāḥ sarve bhuvanāni caturdaśa | sthāvaraṃ jaṃgamaṃ yasmātsacetanamacetanam

स त्वं मम कुमारत्वं प्राप्तोऽसीति विडम्बनम् । अथ त्वां प्रार्थयेदेव प्राकृतो भव साम्प्रतम्

sa tvaṃ mama kumāratvaṃ prāpto'sīti viḍambanam | atha tvāṃ prārthayedeva prākṛto bhava sāmpratam

येन ते लालनं कुर्यां सेवनं परमादरात्। क उवाच । यावद्वदति सैवं तु ददर्श पुरतस्तु तम्

yena te lālanaṃ kuryāṃ sevanaṃ paramādarāt| ka uvāca | yāvadvadati saivaṃ tu dadarśa puratastu tam

षड्भुजं चन्द्रसुभगं लोचनत्रयभूषितम् । सुनास सुभ्रु वदनं स्थूलवक्षसमीश्वरम्

ṣaḍbhujaṃ candrasubhagaṃ locanatrayabhūṣitam | sunāsa subhru vadanaṃ sthūlavakṣasamīśvaram

ध्वजांकुशोर्ध्वरेखाब्जचिह्नितं पादपंकजम् । कोटिस्फटिकसंकाशं कोटिचन्द्रप्रभं विभुम्

dhvajāṃkuśordhvarekhābjacihnitaṃ pādapaṃkajam | koṭisphaṭikasaṃkāśaṃ koṭicandraprabhaṃ vibhum

हेमतारानिभान्केशान्दधन्तं बालरूपिणम् । कुर्वन्तं प्रथमं शब्दं कम्पयन्तं वसुन्धराम्

hematārānibhānkeśāndadhantaṃ bālarūpiṇam | kurvantaṃ prathamaṃ śabdaṃ kampayantaṃ vasundharām

जनाः स्थानानि मर्यादां तत्यजुस्तस्य शब्दतः । नीरसा वृक्षनिचयाः सपल्लवचयास्तदा

janāḥ sthānāni maryādāṃ tatyajustasya śabdataḥ | nīrasā vṛkṣanicayāḥ sapallavacayāstadā

जाता गावो बहुक्षीरास्त्रैलोक्यं जहृषे पुनः । देवदुन्दुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिरथापतत्

jātā gāvo bahukṣīrāstrailokyaṃ jahṛṣe punaḥ | devadundubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭirathāpatat

दृष्ट्वा बालं तु गिरिजा हस्ताभ्यां जगृहे मुदा। स्नापयामास पयसा तप्तेन स्नेहभावतः

dṛṣṭvā bālaṃ tu girijā hastābhyāṃ jagṛhe mudā| snāpayāmāsa payasā taptena snehabhāvataḥ

3594

प्रस्नुतौ पाययामास स्तनौ परमहर्षिता। शिवोऽपि जहृषे तेन शिशुना परमेण ह ३९ (

prasnutau pāyayāmāsa stanau paramaharṣitā| śivo'pi jahṛṣe tena śiśunā parameṇa ha 39 (

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे गणेशाविर्भावोनामैकाशीतितमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gaṇeśāvirbhāvonāmaikāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८२ प्रारंभ :- क उवाच । ततः शिवगणाः शम्भुं वृत्तान्तं तं न्यवेदयन् । आश्चर्यं परमं देवं शिवा पुत्रसमन्विता

adhyāya 82 prāraṃbha :- ka uvāca | tataḥ śivagaṇāḥ śambhuṃ vṛttāntaṃ taṃ nyavedayan | āścaryaṃ paramaṃ devaṃ śivā putrasamanvitā

जाता पुत्रावलोकार्थं ततो याहि निजं स्थलम् । एवं गणवचः श्रुत्वा तुतोष गिरिजापतिः

jātā putrāvalokārthaṃ tato yāhi nijaṃ sthalam | evaṃ gaṇavacaḥ śrutvā tutoṣa girijāpatiḥ

आगत्य वीक्ष्य तं बालमद्भुतं शशिसन्निभम् । स्फटिकाद्रिनिभं कुन्दधवलं कञ्जलोचनम्

āgatya vīkṣya taṃ bālamadbhutaṃ śaśisannibham | sphaṭikādrinibhaṃ kundadhavalaṃ kañjalocanam

आश्चर्यं परमं लेभे प्रोवाच च वचस्तदा । शिव उवाच । नायं बालोऽनादिसिद्धो जराजन्मविवजितः

āścaryaṃ paramaṃ lebhe provāca ca vacastadā | śiva uvāca | nāyaṃ bālo'nādisiddho jarājanmavivajitaḥ

लीलाविग्रहवानेष स्वप्रकाशो गुणातिगः । शुद्धसत्त्वमयः सर्वजीवेशो भुवनेश्वरः

līlāvigrahavāneṣa svaprakāśo guṇātigaḥ | śuddhasattvamayaḥ sarvajīveśo bhuvaneśvaraḥ

मुनिध्येयोऽखिलाधारो ब्रह्मभूतोऽखिलप्रदः । क उवाच । एवमुक्त्वा कराभ्यां स बालमादत्त शंकरः

munidhyeyo'khilādhāro brahmabhūto'khilapradaḥ | ka uvāca | evamuktvā karābhyāṃ sa bālamādatta śaṃkaraḥ

लालयित्वा हृदि स्थाप्य सर्वहृत्स्थोऽपि यः सदा । पुनरूचे च गिरिजां शिवोऽशिवहरो विभुः

lālayitvā hṛdi sthāpya sarvahṛtstho'pi yaḥ sadā | punarūce ca girijāṃ śivo'śivaharo vibhuḥ

परमात्मा गुणातीतः पुत्रतां ते समागतः । परानुष्ठानतो देवि साक्षाद्दृष्टो विभुस्त्वया

paramātmā guṇātītaḥ putratāṃ te samāgataḥ | parānuṣṭhānato devi sākṣāddṛṣṭo vibhustvayā

क उवाच । ततो विप्रान्समाहूय पूजयित्वा गणाधिपम् । पुण्याहं वाचयित्वा च मातृपूजनपूर्वकम्

ka uvāca | tato viprānsamāhūya pūjayitvā gaṇādhipam | puṇyāhaṃ vācayitvā ca mātṛpūjanapūrvakam

2.82.10

कृत्वाऽभ्युदयिकं श्राद्धं प्राशयित्वा घृतं मधु । अभिमन्त्र्य शिशुं भूमिं गिरिजा तं स्तनं ददौ

kṛtvā'bhyudayikaṃ śrāddhaṃ prāśayitvā ghṛtaṃ madhu | abhimantrya śiśuṃ bhūmiṃ girijā taṃ stanaṃ dadau

गौतमादीन्पूजयित्वा ददौ दानान्यनेकशः । ततस्ते तदनुज्ञाता नाम प्रोचुर्महर्षयः

gautamādīnpūjayitvā dadau dānānyanekaśaḥ | tataste tadanujñātā nāma procurmaharṣayaḥ

अयं ते बालतां यातोऽनादिसिद्धोऽखिलेश्वरः। निर्माता सर्वलोकानां चराचरगुरोर्गुरुः

ayaṃ te bālatāṃ yāto'nādisiddho'khileśvaraḥ| nirmātā sarvalokānāṃ carācaragurorguruḥ

मायावी वेदवेदान्तागोचरो मध्यगे रवौ। अवतीर्णः सुमुहर्ते कीर्तिमाविष्करिष्यति

māyāvī vedavedāntāgocaro madhyage ravau| avatīrṇaḥ sumuharte kīrtimāviṣkariṣyati

भाद्रशुक्लचतुर्थ्यां तु शशिवारे च वायुमे । सिंहलग्ने पच्चशुभग्रहयुक्तेऽभवत्सुतः

bhādraśuklacaturthyāṃ tu śaśivāre ca vāyume | siṃhalagne paccaśubhagrahayukte'bhavatsutaḥ

श्रीमान्पराक्रमयुतोऽद्भुतकर्मा महाबलः । भविष्यति च लोकानां भक्तानामतिसौख्यदः

śrīmānparākramayuto'dbhutakarmā mahābalaḥ | bhaviṣyati ca lokānāṃ bhaktānāmatisaukhyadaḥ

एकादशदिने शम्भो कुरु नामास्य सुन्दरम् । क उवाच । एवमुक्त्वा गताः सर्वे मुनयो निजमन्दिरम्

ekādaśadine śambho kuru nāmāsya sundaram | ka uvāca | evamuktvā gatāḥ sarve munayo nijamandiram

हरो बालं विनिक्षिप्य गिरिजाशयने शुभे । विसृज्य लोकानखिलान्बहिरायान्मुदान्वितः

haro bālaṃ vinikṣipya girijāśayane śubhe | visṛjya lokānakhilānbahirāyānmudānvitaḥ

ततः शेषो ययौ तत्र फणाच्छायामथाकरोत् । नीरजस्कां धरां चक्रुर्मेघास्तत्र सुखो ववौ

tataḥ śeṣo yayau tatra phaṇācchāyāmathākarot | nīrajaskāṃ dharāṃ cakrurmeghāstatra sukho vavau

मारुतो मालतीगन्धो ननृतुश्चाप्सरोगणाः । जगुर्गन्धर्वसङघाश्च तुष्टुवुश्चारणा विभुम्

māruto mālatīgandho nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | jagurgandharvasaṅaghāśca tuṣṭuvuścāraṇā vibhum

2.82.20

ततो मुनिगणाः सर्वे मृन्मूर्ति चक्रुरुत्तमाम् । मण्डपं शोभनं कृत्वा कदलीपुष्पमण्डितम्

tato munigaṇāḥ sarve mṛnmūrti cakruruttamām | maṇḍapaṃ śobhanaṃ kṛtvā kadalīpuṣpamaṇḍitam

पुपूजुः परया भक्त्या पद्मासनगता मुदा । गुणेशेति गुणेशेति जेपुः सर्वे निरन्तरम्

pupūjuḥ parayā bhaktyā padmāsanagatā mudā | guṇeśeti guṇeśeti jepuḥ sarve nirantaram

अहोरात्रोषिताः सर्वे रात्रौ च जागरान्विताः । यथाशक्ति द्विजान्भोज्य चक्रुस्ते पारणं द्विजाः

ahorātroṣitāḥ sarve rātrau ca jāgarānvitāḥ | yathāśakti dvijānbhojya cakruste pāraṇaṃ dvijāḥ

एवं दशदिने विप्रान्भोजयामासुरादरात् । गृहे गृहे महोत्साहांश्चक्रुर्देवस्य तुष्टये

evaṃ daśadine viprānbhojayāmāsurādarāt | gṛhe gṛhe mahotsāhāṃścakrurdevasya tuṣṭaye

एकादशे तु दिवसे सर्वे मुनिगणाः शिवम् । आहूता आययुर्नाम कर्तुं शिवसुतस्य ह

ekādaśe tu divase sarve munigaṇāḥ śivam | āhūtā āyayurnāma kartuṃ śivasutasya ha

मानितास्तेन ते सम्यक्कारयामासुरुत्तमम् । सर्वेशत्वाद्गुणेशेति सर्वविघ्नहरं शुभम्

mānitāstena te samyakkārayāmāsuruttamam | sarveśatvādguṇeśeti sarvavighnaharaṃ śubham

शिवोऽपि तान्मुनीन्प्राह सम्यङनाम समीरितम् । सर्वारम्भेषु पूज्योऽयमिति तस्मै वरं ददौ

śivo'pi tānmunīnprāha samyaṅanāma samīritam | sarvārambheṣu pūjyo'yamiti tasmai varaṃ dadau

पूजिता मुनयः सर्वे दत्त्वा दानानि सर्वशः । आज्ञां गृहीत्वा शम्भोस्ते स्वस्वाश्रमपदं ययुः

pūjitā munayaḥ sarve dattvā dānāni sarvaśaḥ | ājñāṃ gṛhītvā śambhoste svasvāśramapadaṃ yayuḥ

अन्तर्गृहगता देवी पुपूजे देवताः स्वयम् । तदादि सा तिथिः ख्याता गुणेशस्य वरप्रदा

antargṛhagatā devī pupūje devatāḥ svayam | tadādi sā tithiḥ khyātā guṇeśasya varapradā

तस्यां महोत्सवः कार्यश्चतुर्थ्यां स्वशुभाप्तये । मृन्मयीं प्रतिमां कृत्वा पूजयेच्च यथाविधि

tasyāṃ mahotsavaḥ kāryaścaturthyāṃ svaśubhāptaye | mṛnmayīṃ pratimāṃ kṛtvā pūjayecca yathāvidhi

2.82.30

कृत्वा मण्डपिकां चारुमुपोष्य जागृयान्निशि । मोदकापूपलड्डूकैः पायसैः पूजयेद्विभुम्

kṛtvā maṇḍapikāṃ cārumupoṣya jāgṛyānniśi | modakāpūpalaḍḍūkaiḥ pāyasaiḥ pūjayedvibhum

अपरस्मिन्दिने विप्रान्भोजयेच्च यथाविधि । एकविंशतिसंख्याकान्यथाशक्ति च दक्षिणाम्

aparasmindine viprānbhojayecca yathāvidhi | ekaviṃśatisaṃkhyākānyathāśakti ca dakṣiṇām

दत्त्वा तेभ्यो नमस्कृत्य पश्चाद्भोजनमाचरेत् । यो न पूजयते चास्यां गणेशं मृन्मयं नरः

dattvā tebhyo namaskṛtya paścādbhojanamācaret | yo na pūjayate cāsyāṃ gaṇeśaṃ mṛnmayaṃ naraḥ

स विघ्नैरभिभूतः सन्नानारोगै प्रपीड्यते। न तस्य दर्शनं कुर्यात्पतितस्येव कर्हिचित्

sa vighnairabhibhūtaḥ sannānārogai prapīḍyate| na tasya darśanaṃ kuryātpatitasyeva karhicit

जाते तु दर्शने तस्य गणेशं नाम संस्मरेत् । चतुर्थ्या महिमानं नो न शक्यं सुनिरूपितुम्

jāte tu darśane tasya gaṇeśaṃ nāma saṃsmaret | caturthyā mahimānaṃ no na śakyaṃ sunirūpitum

कर्माणि तु गुणेशस्य यथामति निरूपये । गुप्तरूपाः सिन्धुदूताः शंकरालयसंस्थिताः

karmāṇi tu guṇeśasya yathāmati nirūpaye | guptarūpāḥ sindhudūtāḥ śaṃkarālayasaṃsthitāḥ

तमुदन्तं तु ते गत्वा प्रावदन्सिन्धवे तदा । समासीनाय योधैश्च बहुभिर्वेष्टिताय च

tamudantaṃ tu te gatvā prāvadansindhave tadā | samāsīnāya yodhaiśca bahubhirveṣṭitāya ca

स्थापयित्वाऽप्सरोनृत्यं गानं गन्धर्वसंभवम् । दूता ऊचुः । दक्षिणे दण्डकारण्ये त्रिसन्ध्याक्षेत्रसंज्ञिते

sthāpayitvā'psaronṛtyaṃ gānaṃ gandharvasaṃbhavam | dūtā ūcuḥ | dakṣiṇe daṇḍakāraṇye trisandhyākṣetrasaṃjñite

गत्वा तत्र दृष्टवन्तो भगवन्तं शिवाभिधम् । अष्टाशीतिसहस्राणां मुनीनामाश्रमान्बहून्

gatvā tatra dṛṣṭavanto bhagavantaṃ śivābhidham | aṣṭāśītisahasrāṇāṃ munīnāmāśramānbahūn

एकस्मिन्दिवसे बालं शिवा प्रासूत षड्भुजम् । लावण्यकोशं त्रैलोक्येऽनुपमं महसोज्ज्वलम्

ekasmindivase bālaṃ śivā prāsūta ṣaḍbhujam | lāvaṇyakośaṃ trailokye'nupamaṃ mahasojjvalam

2.82.40

दशाहस्सु महोत्साहैर्गतेषु मुनिपुंगवाः । चक्रुर्नाम गुणेशेति तस्य बालस्य शंकरः

daśāhassu mahotsāhairgateṣu munipuṃgavāḥ | cakrurnāma guṇeśeti tasya bālasya śaṃkaraḥ

वयं वादित्रनिर्घोषैर्बधिरा इव तस्थितम । यदि हन्तुं गमिष्यामः सप्तकोटिगणास्तदा

vayaṃ vāditranirghoṣairbadhirā iva tasthitama | yadi hantuṃ gamiṣyāmaḥ saptakoṭigaṇāstadā

एकैकस्य बलं घोरं पर्वतोन्मूलनक्षमम् । निहन्युः सहसाऽभ्येत्य वृत्तान्तं को निवेदयेत्

ekaikasya balaṃ ghoraṃ parvatonmūlanakṣamam | nihanyuḥ sahasā'bhyetya vṛttāntaṃ ko nivedayet

क उवाच । एव वदत्सु दूतेषु शुश्रुवे व्योमवाक् तदा । उत्पन्नः क्वापि ते हन्ता सिन्धो सावधतां व्रज

ka uvāca | eva vadatsu dūteṣu śuśruve vyomavāk tadā | utpannaḥ kvāpi te hantā sindho sāvadhatāṃ vraja

सिन्धुरुवाच । वध्यतां वध्यतां कोऽयं ब्रूते दुष्टवचोऽत्र ह । क उवाच । केचिदुड्डीय पतिता धावयित्वाऽपरे ययुः

sindhuruvāca | vadhyatāṃ vadhyatāṃ ko'yaṃ brūte duṣṭavaco'tra ha | ka uvāca | keciduḍḍīya patitā dhāvayitvā'pare yayuḥ

तावद्दैत्यो महामूर्च्छां संप्राप्तः पतितो भुवि । चिन्तामग्नो म्लानमुखो निरुत्साहो हतप्रभः

tāvaddaityo mahāmūrcchāṃ saṃprāptaḥ patito bhuvi | cintāmagno mlānamukho nirutsāho hataprabhaḥ

उवाच विस्खलद्वाचो मुहूर्तात्प्राप्य चेतनाम् । त्रैलोक्यकण्टकस्यापि कण्टकः क उपस्थितः

uvāca viskhaladvāco muhūrtātprāpya cetanām | trailokyakaṇṭakasyāpi kaṇṭakaḥ ka upasthitaḥ

कथं हन्याद्गजः सिंहं मशको वाथ वारणम् । त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवा निर्जिताः क्षणमात्रतः

kathaṃ hanyādgajaḥ siṃhaṃ maśako vātha vāraṇam | trayastriṃśatkoṭidevā nirjitāḥ kṣaṇamātrataḥ

तस्य मे मरणं कस्माज्जायेत व्योमवाङ्मृषा । ऋताऽस्तु वा गमिष्यामि भक्षितुं तमहं रिपुम्

tasya me maraṇaṃ kasmājjāyeta vyomavāṅmṛṣā | ṛtā'stu vā gamiṣyāmi bhakṣituṃ tamahaṃ ripum

एवमुक्त्वा क्षणार्धात्स भद्रासनगतोऽभवत् । सर्वे वीरास्ततो याताः श्रुत्वा वार्तां तथाविधाम्

evamuktvā kṣaṇārdhātsa bhadrāsanagato'bhavat | sarve vīrāstato yātāḥ śrutvā vārtāṃ tathāvidhām

2.82.50

त्वमेव मृत्योर्मृत्युश्च तत्र मृत्युः कथं भवेत् । इत्यूचुस्ते भवेद्वापि तं क्यं घातयामहे

tvameva mṛtyormṛtyuśca tatra mṛtyuḥ kathaṃ bhavet | ityūcuste bhavedvāpi taṃ kyaṃ ghātayāmahe

स्वर्गे भूमौ तले वापि गगने वा वसेद्यदि । देह्याज्ञां नो गमिष्यामो दैत्यास्तानब्रवीदथ

svarge bhūmau tale vāpi gagane vā vasedyadi | dehyājñāṃ no gamiṣyāmo daityāstānabravīdatha

सखीनां सेवकानां च पीत्वा वाक्यामृतं परम् । प्रीतोऽहं यान्तु शीघ्रं तु यत्र मे स रिपुर्भवेत्

sakhīnāṃ sevakānāṃ ca pītvā vākyāmṛtaṃ param | prīto'haṃ yāntu śīghraṃ tu yatra me sa ripurbhavet

अनेकमायया हत्वा रिपुं मम निवेद्यताम् । क उवाच । एवमाज्ञां गृहीत्वा ते संख्यातीता ययुस्ततः

anekamāyayā hatvā ripuṃ mama nivedyatām | ka uvāca | evamājñāṃ gṛhītvā te saṃkhyātītā yayustataḥ

3648

त्रिसन्ध्याक्षेत्रमासाद्य गुप्तरूपेण चावसन् । गौरीसुतं तत्र कुत्र मायया हन्म इत्युत ५४ (

trisandhyākṣetramāsādya guptarūpeṇa cāvasan | gaurīsutaṃ tatra kutra māyayā hanma ityuta 54 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे द्व्यशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe dvyaśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८३ प्रारंभ :- क उवाच । शुक्लचन्द्र इव ब्रह्मन्ववृधे स दिने दिने । ततो हिमालयः प्रायाच्छ्रुत्वा गौरीसुतं शुभम्

adhyāya 83 prāraṃbha :- ka uvāca | śuklacandra iva brahmanvavṛdhe sa dine dine | tato himālayaḥ prāyācchrutvā gaurīsutaṃ śubham

अलंकारान्समादाय मूल्यरत्नसमन्वितान् । अजिरे तं निरीक्ष्यैव धावयित्वा ययौ सुता

alaṃkārānsamādāya mūlyaratnasamanvitān | ajire taṃ nirīkṣyaiva dhāvayitvā yayau sutā

आलिलिंग मुदा गौरो बहुकालागतं च तम् । आनन्दाश्रूणि साऽमुञ्च्चत्सोऽपि सा तं ततोऽवदत्

āliliṃga mudā gauro bahukālāgataṃ ca tam | ānandāśrūṇi sā'muñccatso'pi sā taṃ tato'vadat

गौर्युवाच । कथं निष्ठुरतां यातो वृत्तान्तं मम कर्हिचित् । न गृह्णासि न वा स्वीयं प्रेषयस्यपि निर्दय

gauryuvāca | kathaṃ niṣṭhuratāṃ yāto vṛttāntaṃ mama karhicit | na gṛhṇāsi na vā svīyaṃ preṣayasyapi nirdaya

हिमवानुवाच । सत्यं वदसि गौरि त्वं कण्ठे प्राणा मम स्थिताः । अतस्त्वद्दर्शनाकांक्षी प्राप्तोऽहं हरवल्लभे

himavānuvāca | satyaṃ vadasi gauri tvaṃ kaṇṭhe prāṇā mama sthitāḥ | atastvaddarśanākāṃkṣī prāpto'haṃ haravallabhe

वत्से धेनुमनो यद्वत्तद्वत्त्वयि मनो मम । क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं सा ददावासनं शुभम्

vatse dhenumano yadvattadvattvayi mano mama | ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ sā dadāvāsanaṃ śubham

उपविष्टोऽब्रवीद्वाक्यं पुनर्गिरिवरः सुताम् । श्रुतो नारदवाक्येन पुत्रस्ते परमाद्भुतः

upaviṣṭo'bravīdvākyaṃ punargirivaraḥ sutām | śruto nāradavākyena putraste paramādbhutaḥ

ततस्तं द्रष्टुमायातः सर्वविघ्नहरं शुभम्। क उवाच । पार्वती बालमादाय पितुरंके न्यवेशयत्

tatastaṃ draṣṭumāyātaḥ sarvavighnaharaṃ śubham| ka uvāca | pārvatī bālamādāya pituraṃke nyaveśayat

सोऽलंकारैरलङ्कृत्य महिमानं ततोऽब्रवीत् । स उवाच । अयं बालो महामायः करिष्यति महीमिमाम्

so'laṃkārairalaṅkṛtya mahimānaṃ tato'bravīt | sa uvāca | ayaṃ bālo mahāmāyaḥ kariṣyati mahīmimām

2.83.10

निष्कण्टकां यथा चन्द्रः शीतलां स्वकरैरिमाम् । अयं देवगणान्सर्वान्स्वस्थाने स्थापयिष्यति

niṣkaṇṭakāṃ yathā candraḥ śītalāṃ svakarairimām | ayaṃ devagaṇānsarvānsvasthāne sthāpayiṣyati

करिष्यत्यङ्घ्रिसेवां ते शिशोरस्य मुनीश्वराः । एतस्य सर्वरूपाणि स्थावराणि चराणि च

kariṣyatyaṅghrisevāṃ te śiśorasya munīśvarāḥ | etasya sarvarūpāṇi sthāvarāṇi carāṇi ca

अयमेव सदा ध्येयो ब्रह्मादीनां सहस्रदृक् । सहस्राङघ्रिः सर्वजगत्कारणानां च कारणम्

ayameva sadā dhyeyo brahmādīnāṃ sahasradṛk | sahasrāṅaghriḥ sarvajagatkāraṇānāṃ ca kāraṇam

सहस्रास्योऽनन्तमूर्तिः समष्टिव्यष्टिरूपवान् । त्रैलोक्ये नेदृशो बालो दृष्टा क्वापि शुभायवान्

sahasrāsyo'nantamūrtiḥ samaṣṭivyaṣṭirūpavān | trailokye nedṛśo bālo dṛṣṭā kvāpi śubhāyavān

अहं तन्मयतां यातो दृष्ट्वा तत्पादपंकजम् । यथाऽम्भसि पयः क्षिप्तं याति तन्मयतां क्षणात्

ahaṃ tanmayatāṃ yāto dṛṣṭvā tatpādapaṃkajam | yathā'mbhasi payaḥ kṣiptaṃ yāti tanmayatāṃ kṣaṇāt

अस्य यत्नं कुरु शुभे निधिरेष पुरातनः । क उवाच । मस्तके मुकुटं चास्य स्वांगदे भुजयोरपि

asya yatnaṃ kuru śubhe nidhireṣa purātanaḥ | ka uvāca | mastake mukuṭaṃ cāsya svāṃgade bhujayorapi

पंकजं हृदि श्रुत्योश्च कुण्डले रत्नभूषिते । कटिसूत्र कटौ चांडघ्र्योर्महार्हाः क्षुद्रघण्टिकाः

paṃkajaṃ hṛdi śrutyośca kuṇḍale ratnabhūṣite | kaṭisūtra kaṭau cāṃḍaghryormahārhāḥ kṣudraghaṇṭikāḥ

एवं दत्त्वा भूषणानि नाम चक्रे शुभं गिरिः । हेरम्बेति महाविघ्नहरं भक्ताभयप्रदम्

evaṃ dattvā bhūṣaṇāni nāma cakre śubhaṃ giriḥ | herambeti mahāvighnaharaṃ bhaktābhayapradam

ततो भुक्त्वा गृहीत्वाज्ञां ययौ स्वस्थानमादिराद्र । एकस्मिन्दिवसे बालश्चिक्रीड निजमन्दिरे

tato bhuktvā gṛhītvājñāṃ yayau svasthānamādirādra | ekasmindivase bālaścikrīḍa nijamandire

गृध्रासुरो गृध्ररूपी महाबलपराक्रमः । पक्षवातेन यस्याद्रिचयश्चूर्णत्वमीयिवान्

gṛdhrāsuro gṛdhrarūpī mahābalaparākramaḥ | pakṣavātena yasyādricayaścūrṇatvamīyivān

2.83.20

गण्डशैलाश्च वृक्षाश्च पादाघातेन तस्य च । सपक्षच्छायया बालमाच्छाद्य खेऽभ्रमत्तदा

gaṇḍaśailāśca vṛkṣāśca pādāghātena tasya ca | sapakṣacchāyayā bālamācchādya khe'bhramattadā

नयनानि च सर्वेषां पक्षाघातरजःकणैः । आच्छादयन्महाशब्दैः श्रोत्रे बधिरतामियेत्

nayanāni ca sarveṣāṃ pakṣāghātarajaḥkaṇaiḥ | ācchādayanmahāśabdaiḥ śrotre badhiratāmiyet

ततश्चंच्वा तु तं बालं गृहीत्वा गृध्रपुंगवः । व्योममार्गं गतो दूरं गरुडो भुजगं यथा

tataścaṃcvā tu taṃ bālaṃ gṛhītvā gṛdhrapuṃgavaḥ | vyomamārgaṃ gato dūraṃ garuḍo bhujagaṃ yathā

बभ्राम गगने दुष्टोऽजानन्बालपराक्रमम् । ततोऽपश्यद्गिरिसुता बालः कुत्र कुतो गतः

babhrāma gagane duṣṭo'jānanbālaparākramam | tato'paśyadgirisutā bālaḥ kutra kuto gataḥ

नापश्यच्चत्वरे तं तु ततः शोकाकुलाऽभवत् । केन नीतो मम सुतो दुष्टेन च दुरात्मना

nāpaśyaccatvare taṃ tu tataḥ śokākulā'bhavat | kena nīto mama suto duṣṭena ca durātmanā

उपविष्टा ततोऽपश्यद्व्योम्नि गृध्रमुखे सुतम्। मूर्च्छिता पतिता भूमौ धाव धावेति चाब्रवीत्

upaviṣṭā tato'paśyadvyomni gṛdhramukhe sutam| mūrcchitā patitā bhūmau dhāva dhāveti cābravīt

मम प्राणा गमिष्यन्ति विना पुत्रं सुरेश्वर । कथं ममोपरि व्योम पतितं शंकरः कथम्

mama prāṇā gamiṣyanti vinā putraṃ sureśvara | kathaṃ mamopari vyoma patitaṃ śaṃkaraḥ katham

नैष्ठुर्यं परमं प्राप्तो मय्येव जगदीश्वरः । द्वादशाब्दं तपस्तप्तं निराहारतया मया

naiṣṭhuryaṃ paramaṃ prāpto mayyeva jagadīśvaraḥ | dvādaśābdaṃ tapastaptaṃ nirāhāratayā mayā

करुणाब्धिः स्वप्रकाशोऽवतीर्णोऽभून्ममालयम् । स गतो निधिरूपो मेऽभाग्यायाः पापसंचयात

karuṇābdhiḥ svaprakāśo'vatīrṇo'bhūnmamālayam | sa gato nidhirūpo me'bhāgyāyāḥ pāpasaṃcayāta

गते बाले गतं सर्वं सुखमात्यन्तिकं मम । क उवाच । एवं तस्यां तु शोचन्त्यां शुशुचुस्तत्सखीजनाः

gate bāle gataṃ sarvaṃ sukhamātyantikaṃ mama | ka uvāca | evaṃ tasyāṃ tu śocantyāṃ śuśucustatsakhījanāḥ

2.83.30

ततस्ते तत्समाधानं चक्रुर्ज्ञानेन युक्तिभिः । अनादिनिधने बाले न शोकं कर्तुमर्हसि

tataste tatsamādhānaṃ cakrurjñānena yuktibhiḥ | anādinidhane bāle na śokaṃ kartumarhasi

स्वप्रकाशेऽवतीर्णे ते बह्वनुष्ठानयोगतः । कुत्र वा मृन्मयी मूर्तिश्चेतनामगमद्वद

svaprakāśe'vatīrṇe te bahvanuṣṭhānayogataḥ | kutra vā mṛnmayī mūrtiścetanāmagamadvada

स्थिरा भव क्षणेन त्वं द्रक्ष्यसे स्वसुतं शुभे । अन्तकस्यान्तको बाल: पुनरेष्यति निष्ठया

sthirā bhava kṣaṇena tvaṃ drakṣyase svasutaṃ śubhe | antakasyāntako bāla: punareṣyati niṣṭhayā

सखीजने वदत्येवं तावद्बालः स्वमुष्टिना । दधार चञ्चु बलवान्यथा श्वासो न निर्ययौ

sakhījane vadatyevaṃ tāvadbālaḥ svamuṣṭinā | dadhāra cañcu balavānyathā śvāso na niryayau

श्वासरोधाद्गतासुः स गृध्रस्तेन समन्वितः । निपपात महीपृष्ठे वज्राहत इवाचलः

śvāsarodhādgatāsuḥ sa gṛdhrastena samanvitaḥ | nipapāta mahīpṛṣṭhe vajrāhata ivācalaḥ

पतमानो गृध्रदेहो दशयोजन विस्तृतः । चूर्णयामास गेहानि तच्चित्रमभवद्भृशम्

patamāno gṛdhradeho daśayojana vistṛtaḥ | cūrṇayāmāsa gehāni taccitramabhavadbhṛśam

चैत्यवृक्षेषु भग्नेषु ययुः पक्षिगणा दिशः । ततो दृष्ट्वा तु तं बालमवदत्स सखीगणः

caityavṛkṣeṣu bhagneṣu yayuḥ pakṣigaṇā diśaḥ | tato dṛṣṭvā tu taṃ bālamavadatsa sakhīgaṇaḥ

अयमक्षतदेहस्तु पतितो गिरिजासुतः । क उवाच । श्रुत्वेत्थं वचनं तस्य त्वरिता बालमाददे

ayamakṣatadehastu patito girijāsutaḥ | ka uvāca | śrutvetthaṃ vacanaṃ tasya tvaritā bālamādade

गौरी निधाय हृदये परमानन्दमाप च । आश्चर्यं परमं प्राप्य ददौ दानान्यनेकशः

gaurī nidhāya hṛdaye paramānandamāpa ca | āścaryaṃ paramaṃ prāpya dadau dānānyanekaśaḥ

गतमस्य महारिष्टमग्रे न स्यादिति द्विजा। नमस्कृत्य द्विजान्प्रायान्मन्दिराभ्यन्तरं शिवा

gatamasya mahāriṣṭamagre na syāditi dvijā| namaskṛtya dvijānprāyānmandirābhyantaraṃ śivā

2.83.40

दशयोजनविस्तारः क्वासुरो बलवत्तरः । क्व बालः कोमलतनुर्लघुरूपो जघान तम्

daśayojanavistāraḥ kvāsuro balavattaraḥ | kva bālaḥ komalatanurlaghurūpo jaghāna tam

एतावतो बलमिदमग्रे किं वा करिष्यति । इत्युवाच सखीं गौरी स्तनपानं ददौ मुदा

etāvato balamidamagre kiṃ vā kariṣyati | ityuvāca sakhīṃ gaurī stanapānaṃ dadau mudā

अयं लघुर्न मन्तव्यो यथा वह्निकणो दहेत् । महान्तं काष्ठनिचयं तथाऽनेन हतोऽसुरः

ayaṃ laghurna mantavyo yathā vahnikaṇo dahet | mahāntaṃ kāṣṭhanicayaṃ tathā'nena hato'suraḥ

3691

ततस्तद्देहखण्डानि गणा दूरे निचिक्षिपुः । शृणुयादिदमाख्यानं सोऽसुरैर्नाभिभूयते ४३ (

tatastaddehakhaṇḍāni gaṇā dūre nicikṣipuḥ | śṛṇuyādidamākhyānaṃ so'surairnābhibhūyate 43 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे त्र्यशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe tryaśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८४ प्रारंभ – क उवाच । मासे द्वितीये गौरी तं सायमभ्यज्य बालकम् । स्थापयामास दोलायां गायति स्म मुदा बहु

adhyāya 84 prāraṃbha – ka uvāca | māse dvitīye gaurī taṃ sāyamabhyajya bālakam | sthāpayāmāsa dolāyāṃ gāyati sma mudā bahu

तावदाखू समायातौ मायारूपधरौ सुतम् । तौ क्षेमकुशलौ दैत्यौ तद्वधाकांक्षिणावुभौ

tāvadākhū samāyātau māyārūpadharau sutam | tau kṣemakuśalau daityau tadvadhākāṃkṣiṇāvubhau

नखदंष्ट्रायुधौ घोरौ मन्दिराभ्यन्तरं गतौ । युध्यन्तौ पालनाभ्याशे स्फुरदंगरुहौ खलौ

nakhadaṃṣṭrāyudhau ghorau mandirābhyantaraṃ gatau | yudhyantau pālanābhyāśe sphuradaṃgaruhau khalau

ययोश्चीत्कारशब्देन श्रुतयो बधिरीकृताः। पादाघातेन भूः सर्वा कृदक्षेत्रसमा कृता

yayoścītkāraśabdena śrutayo badhirīkṛtāḥ| pādāghātena bhūḥ sarvā kṛdakṣetrasamā kṛtā

ततो यष्टिं गृहीत्वा सा भीषयामास तावुभौ। यनपरौ चोभावुपरिष्टाद्गतौ तदा

tato yaṣṭiṃ gṛhītvā sā bhīṣayāmāsa tāvubhau| yanaparau cobhāvupariṣṭādgatau tadā

युध्यन्तौ पतितौ घोरौ बालकोपरि तावुभौ । उरस्थलाभिघातात्स बुबुधे बालकोत्तमः

yudhyantau patitau ghorau bālakopari tāvubhau | urasthalābhighātātsa bubudhe bālakottamaḥ

कृत्वा कर्कशशब्दं तु सा बिभाय तदा शिवा। बालभावेन हस्तौ स चालयामास भीतितः

kṛtvā karkaśaśabdaṃ tu sā bibhāya tadā śivā| bālabhāvena hastau sa cālayāmāsa bhītitaḥ

तदाघातादुभौ नष्टजीवितौ पतितावधः। वमन्तौ रुधिरं वक्त्राद्दृष्ट्वा भ्रान्ता शिवाऽभवत्

tadāghātādubhau naṣṭajīvitau patitāvadhaḥ| vamantau rudhiraṃ vaktrāddṛṣṭvā bhrāntā śivā'bhavat

किचिज्जीवितशेषौ तौ बहिर्नीतौ गणैस्तदा । मोक्षं जग्मतुराघाताद्गणेशकरसंभवात्

kicijjīvitaśeṣau tau bahirnītau gaṇaistadā | mokṣaṃ jagmaturāghātādgaṇeśakarasaṃbhavāt

2.84.10

तद्देहौ पतितौ घोरौ दशयोजनविस्तृतौ । कोलाहलो महानासीद्दृष्ट्वा देहौ तथा गतौ

taddehau patitau ghorau daśayojanavistṛtau | kolāhalo mahānāsīddṛṣṭvā dehau tathā gatau

गणानां च सखीनां च पार्वत्या सुमहांस्तदा। विध्वस्ता आश्रमा वृक्षाः पर्वता भुवनानि च

gaṇānāṃ ca sakhīnāṃ ca pārvatyā sumahāṃstadā| vidhvastā āśramā vṛkṣāḥ parvatā bhuvanāni ca

पतद्भ्यां तच्छरीराभ्यां निर्जियाभ्यां महान्त्यपि। छित्त्वा छित्त्वा तु तद्देहौ गणा निन्युर्बहिस्तदा

patadbhyāṃ taccharīrābhyāṃ nirjiyābhyāṃ mahāntyapi| chittvā chittvā tu taddehau gaṇā ninyurbahistadā

पार्वती भयवित्रस्ता बालमादाय सत्वरम् । पाययामास स्नेहेन स्तन्यं बालकवत्सला

pārvatī bhayavitrastā bālamādāya satvaram | pāyayāmāsa snehena stanyaṃ bālakavatsalā

ऋषिपत्न्यः समायाता पार्वतीमूचिरेऽनघाः । पुण्यं महत्तु ते गौरि येन विघ्नं विनश्यति

ṛṣipatnyaḥ samāyātā pārvatīmūcire'naghāḥ | puṇyaṃ mahattu te gauri yena vighnaṃ vinaśyati

द्विमासिकेन बालेन हतौ दुष्टौ महासुरौ। अग्रे त्रिभुवनेऽनेन सदृशो न भविष्यति

dvimāsikena bālena hatau duṣṭau mahāsurau| agre tribhuvane'nena sadṛśo na bhaviṣyati

माता राक्षसभूरत्र यत्नः कार्यः शिशाविह । नेष्यन्ति राक्षसा गुप्ता असुरा मायिनः परे

mātā rākṣasabhūratra yatnaḥ kāryaḥ śiśāviha | neṣyanti rākṣasā guptā asurā māyinaḥ pare

क उवाच । एवमुक्त्वा गता देव्यो गणास्तां तु समूचिरे । अयं तु ते शिवे बालो हनिष्यति दिने दिने

ka uvāca | evamuktvā gatā devyo gaṇāstāṃ tu samūcire | ayaṃ tu te śive bālo haniṣyati dine dine

अस्माभिस्तु कियत्कालं बहिःकार्या हतासुराः । ततस्तु मुनयो जग्मू रक्षां चक्रुरथार्भके

asmābhistu kiyatkālaṃ bahiḥkāryā hatāsurāḥ | tatastu munayo jagmū rakṣāṃ cakrurathārbhake

ददौ दानानि तेभ्यः सा विससर्ज प्रणम्य तान् । ततस्तृतीये मासे तु स्वस्वकार्यरते जने । मध्याह्ने पार्वती बालं गृहीत्वा मंचकेऽस्वपत्

dadau dānāni tebhyaḥ sā visasarja praṇamya tān | tatastṛtīye māse tu svasvakāryarate jane | madhyāhne pārvatī bālaṃ gṛhītvā maṃcake'svapat

2.84.20

तत्परीचारिकाः सुप्ता काश्चित्कार्यान्तरे स्थिताः । चक्रुः काश्चिद्द्वारि वार्तामेतस्मिन्नन्तरेऽसुरः

tatparīcārikāḥ suptā kāścitkāryāntare sthitāḥ | cakruḥ kāściddvāri vārtāmetasminnantare'suraḥ

कूराख्यश्चोतुवेषण विवेश गिरिजालयम् । वंचयित्वा लोकदृष्टिं श्वेव दुष्टो महाबलः

kūrākhyaścotuveṣaṇa viveśa girijālayam | vaṃcayitvā lokadṛṣṭiṃ śveva duṣṭo mahābalaḥ

स निरीक्ष्य शिवां सुप्तां जहृषे मनसा तदा । यावन्निद्राति गिरिजा तावन्नेष्ये शिशुं त्वहम्

sa nirīkṣya śivāṃ suptāṃ jahṛṣe manasā tadā | yāvannidrāti girijā tāvanneṣye śiśuṃ tvaham

लाघवान्मंचकारूढो बालमादाय मस्तके । मंचकाधः पपाताशु चुक्रोश बालकस्तदा

lāghavānmaṃcakārūḍho bālamādāya mastake | maṃcakādhaḥ papātāśu cukrośa bālakastadā

ततः प्रबुद्धा गिरिजा बिडालास्यगतं शिशुम् । निरीक्ष्य धाव धावेति प्राक्रोशद्भयविह्वला

tataḥ prabuddhā girijā biḍālāsyagataṃ śiśum | nirīkṣya dhāva dhāveti prākrośadbhayavihvalā

निमील्य नयने मूर्च्छामगाद्दुःखेन भीतितः । कण्ठे दशति यावत्स तावद्बालो दधार तम्

nimīlya nayane mūrcchāmagādduḥkhena bhītitaḥ | kaṇṭhe daśati yāvatsa tāvadbālo dadhāra tam

कर्णयोरुभयोर्दोर्भ्यां स्वभावात्पादताडनात् । न्यपातयच्छिरोदेशे मंचकाधो महासुरम्

karṇayorubhayordorbhyāṃ svabhāvātpādatāḍanāt | nyapātayacchirodeśe maṃcakādho mahāsuram

स भिन्नहृदयोऽधावद्बहिर्गत्वा पपात ह। महावातेन वृक्षात्तु पक्वं किंचित्फलं यथा

sa bhinnahṛdayo'dhāvadbahirgatvā papāta ha| mahāvātena vṛkṣāttu pakvaṃ kiṃcitphalaṃ yathā

दुर्गन्धं रुधिरं तस्य पतितं धरणीतले । आच्छादयन्नासिकां सा गिरिजा शोकविह्वला

durgandhaṃ rudhiraṃ tasya patitaṃ dharaṇītale | ācchādayannāsikāṃ sā girijā śokavihvalā

आदाय तस्मै प्रादात्सा स्तनपानं शिशोस्तदा । आगता बालशब्देन सर्वास्ताः परिचारिकाः

ādāya tasmai prādātsā stanapānaṃ śiśostadā | āgatā bālaśabdena sarvāstāḥ paricārikāḥ

2.84.30

स्पृशन्ति स्म तदांगानि प्रत्येकं कौतुकान्विताः । अजरामरतामस्य निश्चित्य मनसा तु ताः

spṛśanti sma tadāṃgāni pratyekaṃ kautukānvitāḥ | ajarāmaratāmasya niścitya manasā tu tāḥ

स तु दीर्घो बिडालोऽभूत्तदा द्वादशयोजनम् । कियत्यश्चूर्णिताः सख्यः कियत्यः परिचारिकाः

sa tu dīrgho biḍālo'bhūttadā dvādaśayojanam | kiyatyaścūrṇitāḥ sakhyaḥ kiyatyaḥ paricārikāḥ

गणाश्चैव समायाता ओतुं दृष्ट्वा तथाविधम्। आश्चर्यं परमं चक्रुर्बालकस्य पराक्रमे

gaṇāścaiva samāyātā otuṃ dṛṣṭvā tathāvidham| āścaryaṃ paramaṃ cakrurbālakasya parākrame

क्व दैत्यो मायिको दुष्टः क्व बालचरणाहतिः । इन्द्रादीनामवध्या ये हन्यन्तेऽनेन लीलया

kva daityo māyiko duṣṭaḥ kva bālacaraṇāhatiḥ | indrādīnāmavadhyā ye hanyante'nena līlayā

इत्युक्त्वाज्ञां गृहीत्वा ते गणा याता निजं पदम् । केचिच्च बलिनो दैत्यमाकृष्य तत्यजुर्बहिः

ityuktvājñāṃ gṛhītvā te gaṇā yātā nijaṃ padam | kecicca balino daityamākṛṣya tatyajurbahiḥ

कटिदेशे गृहीत्वैनं साऽविशन्निजमन्दिरम् । ततश्चुतर्थे मासे तु मुनिपत्न्यः समागताः

kaṭideśe gṛhītvainaṃ sā'viśannijamandiram | tataścutarthe māse tu munipatnyaḥ samāgatāḥ

नानासौभाग्यद्रव्याणि गृहीत्वोत्तरगे रवौ । अबालाश्च सबालाश्च पार्वत्यामंदिरं शुभम्

nānāsaubhāgyadravyāṇi gṛhītvottarage ravau | abālāśca sabālāśca pārvatyāmaṃdiraṃ śubham

तासामासनसत्कारान्ददौ दाक्षायणी तदा । नमस्करोति ता नारीः कटौ बालं प्रगृहय च

tāsāmāsanasatkārāndadau dākṣāyaṇī tadā | namaskaroti tā nārīḥ kaṭau bālaṃ pragṛhaya ca

परस्परं समर्चन्त्यां हरिद्राकुंकुमादिभिः । भूमौ संस्थाप्य बालानि गतिमन्त्यगतीनि च

parasparaṃ samarcantyāṃ haridrākuṃkumādibhiḥ | bhūmau saṃsthāpya bālāni gatimantyagatīni ca

पार्वतीयस्ततस्तेषु क्रीडते स्मापि बालकः । तेन सर्वे शुशुभिरे शशिनोडुगणो यथा

pārvatīyastatasteṣu krīḍate smāpi bālakaḥ | tena sarve śuśubhire śaśinoḍugaṇo yathā

2.84.40

दृष्ट्वा ता मुनिपत्न्यस्तमूचुर्गिरिसुतामिति । धन्याऽसि गौरि पुत्रेण शिवदत्तेन भास्वता

dṛṣṭvā tā munipatnyastamūcurgirisutāmiti | dhanyā'si gauri putreṇa śivadattena bhāsvatā

तव बालस्य सान्निध्याद्भासन्ते नोऽपि बालकाः । निधिसंगेन हेमत्वं लोहेनापि समाप्यते

tava bālasya sānnidhyādbhāsante no'pi bālakāḥ | nidhisaṃgena hematvaṃ lohenāpi samāpyate

एवं कौतुकयुक्तास्ता आनर्चुश्च परस्परम् । हरिद्राभिः कुंकमेक्षुखण्डचन्दनगृंजकैः

evaṃ kautukayuktāstā ānarcuśca parasparam | haridrābhiḥ kuṃkamekṣukhaṇḍacandanagṛṃjakaiḥ

तिलैर्गुडैस्तालपत्रैर्नानापरिमलैरपि । काश्चिदंगे हरिद्रां च मुखेषु च लिलिम्पिरे

tilairguḍaistālapatrairnānāparimalairapi | kāścidaṃge haridrāṃ ca mukheṣu ca lilimpire

एतस्मिनन्तरे दैत्यो नाम्ना बालासुरो महान् । बालरूपी समवयास्तन्मध्ये क्रीडितुं ययौ

etasminantare daityo nāmnā bālāsuro mahān | bālarūpī samavayāstanmadhye krīḍituṃ yayau

चिक्रीड पार्वतीयेन युध्यन्निव विनोदतः । यथासिंहेन क्रोष्टा तु महिषो वा गजेन च

cikrīḍa pārvatīyena yudhyanniva vinodataḥ | yathāsiṃhena kroṣṭā tu mahiṣo vā gajena ca

कण्ठेन कण्ठं संघृष्य पेततुर्भुवि दारुणौ। मस्तके चरणाभ्यां सोऽहनद्दुष्टो गजाननम्

kaṇṭhena kaṇṭhaṃ saṃghṛṣya petaturbhuvi dāruṇau| mastake caraṇābhyāṃ so'hanadduṣṭo gajānanam

कचादानाय हस्ताभ्यां विचकर्ष बलादमुम् । स्वयं च गर्जते दुष्टो वृद्धः क्रोष्टा यथा निशि

kacādānāya hastābhyāṃ vicakarṣa balādamum | svayaṃ ca garjate duṣṭo vṛddhaḥ kroṣṭā yathā niśi

दृष्ट्वा तथाविधौ तौ सा गिरिजा प्राह ताः स्त्रियः । कस्यर्षेर्दृढबालोऽयं ताडयित्वा शिशुं मम

dṛṣṭvā tathāvidhau tau sā girijā prāha tāḥ striyaḥ | kasyarṣerdṛḍhabālo'yaṃ tāḍayitvā śiśuṃ mama

क्रन्दतेऽसौ खर इव प्रहरे प्रहरे खलः । अर्भकाणां स्वभावोऽयमित्युपेक्षितवत्यसौ

krandate'sau khara iva prahare prahare khalaḥ | arbhakāṇāṃ svabhāvo'yamityupekṣitavatyasau

2.84.50

तौ तु भूमिगतौ बालौ लुण्ठतः स्मानुवत्सलौ । धृत्वा परस्परं केशानाकर्षन्तं च सर्वशः

tau tu bhūmigatau bālau luṇṭhataḥ smānuvatsalau | dhṛtvā parasparaṃ keśānākarṣantaṃ ca sarvaśaḥ

हसन्तौ हासयन्तौ च बालकांश्च मुनिस्त्रियः । जानन्नपि महादैत्यं खेलति स्म विनायकः

hasantau hāsayantau ca bālakāṃśca munistriyaḥ | jānannapi mahādaityaṃ khelati sma vināyakaḥ

ततो बालासुरो दुष्टो हस्ताभ्यां बलवत्तरम् । जीवग्राहं कण्ठदेशे दधार गणनायकम्

tato bālāsuro duṣṭo hastābhyāṃ balavattaram | jīvagrāhaṃ kaṇṭhadeśe dadhāra gaṇanāyakam

तथा तं सोऽपि जग्राह रुद्धश्वासोऽसुरोऽभवत् । विह्वलं दैत्यपुत्रं तं दृष्ट्वा दुश्चित्ततां स्त्रियः

tathā taṃ so'pi jagrāha ruddhaśvāso'suro'bhavat | vihvalaṃ daityaputraṃ taṃ dṛṣṭvā duścittatāṃ striyaḥ

ययुश्च चक्रुशुर्बालो निहतोऽनेन निश्चितम् । धावमाना ययुः काश्चिन्नाशकन्मोचितुं हि तौ

yayuśca cakruśurbālo nihato'nena niścitam | dhāvamānā yayuḥ kāścinnāśakanmocituṃ hi tau

स्त्रियश्च पुरुषाः सर्वे ततस्तामम्बिकां शुभाम् । ऊचुर्विमोचयैनं त्वं मुनिपुत्रो मरिष्यति

striyaśca puruṣāḥ sarve tatastāmambikāṃ śubhām | ūcurvimocayainaṃ tvaṃ muniputro mariṣyati

ततः सा पार्वती बालं मुंच मुंचेति साऽब्रवीत । अस्मिन्मृते शपिष्यन्ति मुनयो नस्तपोन्विताः

tataḥ sā pārvatī bālaṃ muṃca muṃceti sā'bravīta | asminmṛte śapiṣyanti munayo nastaponvitāḥ

जीवदानात्परं पुण्यं नास्ति ब्रह्माण्डगोलके । गमिष्यति महाशक्तिस्तव तेषां तु शापतः

jīvadānātparaṃ puṇyaṃ nāsti brahmāṇḍagolake | gamiṣyati mahāśaktistava teṣāṃ tu śāpataḥ

क उवाच । एवं यावत्प्रार्थयते गिरिजा तावदेव हि । नेत्रद्वारेण तत्प्राणा गता बुद्बुदवत्क्षणात्

ka uvāca | evaṃ yāvatprārthayate girijā tāvadeva hi | netradvāreṇa tatprāṇā gatā budbudavatkṣaṇāt

ददृशुस्तं ततः सर्वे दशयोजनमायतम् । करालवक्त्रं पतितं चूर्णयित्वा महाद्रुमान्

dadṛśustaṃ tataḥ sarve daśayojanamāyatam | karālavaktraṃ patitaṃ cūrṇayitvā mahādrumān

2.84.60

ततः स्त्रियो ययुर्भीता बालमादाय सत्वराः । वृकवृन्दं हि दृष्ट्वैव धेनवोऽजा यथा भयात्

tataḥ striyo yayurbhītā bālamādāya satvarāḥ | vṛkavṛndaṃ hi dṛṣṭvaiva dhenavo'jā yathā bhayāt

गिरिजापि स्वकं गृहय भ्रामयित्वा सुतं मुदम् । दत्त्वा स्तनं कारयित्वा शान्तिकं द्विजपुंगवैः

girijāpi svakaṃ gṛhaya bhrāmayitvā sutaṃ mudam | dattvā stanaṃ kārayitvā śāntikaṃ dvijapuṃgavaiḥ

ददौ दानानि तेभ्यः सा जगृहे आशिषो बहु । न जाने आसुरीं मायां कियन्तो यान्ति नाशितुम्

dadau dānāni tebhyaḥ sā jagṛhe āśiṣo bahu | na jāne āsurīṃ māyāṃ kiyanto yānti nāśitum

ततस्ते विलयं यान्ति मम बालान्महाखलाः । ईश्वरे सानुकूले कः पीडितुं क्षमते जनम्

tataste vilayaṃ yānti mama bālānmahākhalāḥ | īśvare sānukūle kaḥ pīḍituṃ kṣamate janam

अध्यायाः ०८१-०८५ (cont. 2)

3755

क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं मुनिपत्न्यो ययुश्च ते । गणास्तं दूरतः क्षिप्त्वा स्नात्वा स्वं धाम लेभिरे ६४ (

ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ munipatnyo yayuśca te | gaṇāstaṃ dūrataḥ kṣiptvā snātvā svaṃ dhāma lebhire 64 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे बालासुरवधो नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bālāsuravadho nāma caturaśītitamo'dhyāyaḥ

क उवाच । श्रुत्वा मुनिमुखात्पुत्रं गिरिजाया महाबलम् । पंचमे मासि संप्राप्ते मरोचिर्वीक्षितुं ययौ

ka uvāca | śrutvā munimukhātputraṃ girijāyā mahābalam | paṃcame māsi saṃprāpte marocirvīkṣituṃ yayau

भूत- भव्यभविष्यज्ञः समलोष्ठाश्मकांचनः । वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो न्यस्तस्वपरविभ्रमः

bhūta- bhavyabhaviṣyajñaḥ samaloṣṭhāśmakāṃcanaḥ | vedaśāstrārthatattvajño nyastasvaparavibhramaḥ

संहारे रक्षणे सृष्टौ मनसा जगतः क्षमः । तं दृष्ट्वा पादयोस्तस्य पतिता सखिभिः सह

saṃhāre rakṣaṇe sṛṣṭau manasā jagataḥ kṣamaḥ | taṃ dṛṣṭvā pādayostasya patitā sakhibhiḥ saha

उपवेश्यासने पादौ क्षालयामास भक्तितः । तज्जलं पावनं पीत्वा सिषेचान्तर्गुहं मदा

upaveśyāsane pādau kṣālayāmāsa bhaktitaḥ | tajjalaṃ pāvanaṃ pītvā siṣecāntarguhaṃ madā

उपचारैः षोडशभिः पुपूजेश्वरभावना । उवाच पार्वती तुष्टा लभ्यं दृष्टं पदं हि ते

upacāraiḥ ṣoḍaśabhiḥ pupūjeśvarabhāvanā | uvāca pārvatī tuṣṭā labhyaṃ dṛṣṭaṃ padaṃ hi te

मुनिरुवाच । अहमात्ममना देवि न व्रजामि हि कुत्रचित् । अकस्माद्ध्यानविषयस्तव पुत्रो बभूव मे

muniruvāca | ahamātmamanā devi na vrajāmi hi kutracit | akasmāddhyānaviṣayastava putro babhūva me

तस्य ते दर्शनाकांक्षी शिबस्याप्यहमागतः । क उवाच । एवमाकर्ण्य सा वाक्यं तस्यर्षेस्तनयं स्वकम्

tasya te darśanākāṃkṣī śibasyāpyahamāgataḥ | ka uvāca | evamākarṇya sā vākyaṃ tasyarṣestanayaṃ svakam

अतिप्रीतिमना गौरी तस्यांके संन्यवेशत् । ऊचे सा तं महाभाग्यं फलितं दर्शनात्तव

atiprītimanā gaurī tasyāṃke saṃnyaveśat | ūce sā taṃ mahābhāgyaṃ phalitaṃ darśanāttava

पुण्यं च परमं प्राप्तं शुभमग्रे भविष्यति । मुनिरुवाच । गौरि तेऽयं सुतो ब्रह्मस्वरूपो भासते मम

puṇyaṃ ca paramaṃ prāptaṃ śubhamagre bhaviṣyati | muniruvāca | gauri te'yaṃ suto brahmasvarūpo bhāsate mama

2.85.10

षट्चक्रभेदनरता योगनिष्ठा महर्षयः । वायुभक्ष्या उपासन्ते यं ते सोऽयं तवात्मजः

ṣaṭcakrabhedanaratā yoganiṣṭhā maharṣayaḥ | vāyubhakṣyā upāsante yaṃ te so'yaṃ tavātmajaḥ

गुणत्रयबिभेदेन त्रितनुस्त्रिक्रियाकरः । यत्सत्तयाथ शेषोऽपि वहते मस्तके भुवम

guṇatrayabibhedena tritanustrikriyākaraḥ | yatsattayātha śeṣo'pi vahate mastake bhuvama

अणुरूपः स्थूलरूपः सप्तविंशतितत्त्वकृत् । चेतनाचेतनं विश्वं यद्रूपं सर्वकर्मकृत्

aṇurūpaḥ sthūlarūpaḥ saptaviṃśatitattvakṛt | cetanācetanaṃ viśvaṃ yadrūpaṃ sarvakarmakṛt

युगे दशभुजः पूर्वे सिंहारूढो विनायकः । द्वितीये षड्भुजो बर्हिवाहनः शशिसन्निभः

yuge daśabhujaḥ pūrve siṃhārūḍho vināyakaḥ | dvitīye ṣaḍbhujo barhivāhanaḥ śaśisannibhaḥ

मयूरेश इति ख्यातो नानादैत्यनिबर्हणः । तृतीये तु युगे देवो रक्तवर्णश्चतुर्भुजः

mayūreśa iti khyāto nānādaityanibarhaṇaḥ | tṛtīye tu yuge devo raktavarṇaścaturbhujaḥ

गजानन इति ख्यातो धूम्रवर्णः कलौ युगे। धूमकेतुरिति ख्यातो द्विभुजः सर्वदैत्यहा

gajānana iti khyāto dhūmravarṇaḥ kalau yuge| dhūmaketuriti khyāto dvibhujaḥ sarvadaityahā

एतस्य रक्षणं गौरि दैत्येभ्यः कुरु सर्वदा । गौर्युवाच । एषोऽतिचपलो बालो दैत्यान्हन्ति बहूनपि

etasya rakṣaṇaṃ gauri daityebhyaḥ kuru sarvadā | gauryuvāca | eṣo'ticapalo bālo daityānhanti bahūnapi

अग्रे किं कर्म कर्तेति न जाने मुनिसत्तम । दैत्या नानाविधा दुष्टाः साधुदेवद्रुहः खलाः । अतोऽस्य कण्ठे किंचित्त्वं रक्षार्थं बद्धुमर्हसि

agre kiṃ karma karteti na jāne munisattama | daityā nānāvidhā duṣṭāḥ sādhudevadruhaḥ khalāḥ | ato'sya kaṇṭhe kiṃcittvaṃ rakṣārthaṃ baddhumarhasi

मुनिरुवाच । ध्यायेत्सिंहगतं विनायकममुं दिग्बाहुमाद्ये युगे त्रेतायां तु मयूरवाहनममुं षड्बाहुकं सिद्धिदम् । द्वापारे तु गजाननं युगभुजं रक्तांकरागं विभुं तुर्येतु द्विभुजं सितांगरुचिरं सर्वार्थदं सर्वदा

muniruvāca | dhyāyetsiṃhagataṃ vināyakamamuṃ digbāhumādye yuge tretāyāṃ tu mayūravāhanamamuṃ ṣaḍbāhukaṃ siddhidam | dvāpāre tu gajānanaṃ yugabhujaṃ raktāṃkarāgaṃ vibhuṃ turyetu dvibhujaṃ sitāṃgaruciraṃ sarvārthadaṃ sarvadā

विनायकः शिखां पातु परमात्मा परात्परः । अतिसुन्दरकायस्तु मस्तकं सुमहोत्कट:

vināyakaḥ śikhāṃ pātu paramātmā parātparaḥ | atisundarakāyastu mastakaṃ sumahotkaṭa:

2.85.20

ललाटं काश्यपः पातु भ्रूयुगं तु महोदरः । नयने भालचन्द्रस्तु गजास्यत्वोष्ठपल्लवौ

lalāṭaṃ kāśyapaḥ pātu bhrūyugaṃ tu mahodaraḥ | nayane bhālacandrastu gajāsyatvoṣṭhapallavau

जिह्वां पातु गणक्रीडश्चिबुकं गिरिजासुतः । वाचं विनायकः पातु दन्तान्रक्षतु दुर्मुखः

jihvāṃ pātu gaṇakrīḍaścibukaṃ girijāsutaḥ | vācaṃ vināyakaḥ pātu dantānrakṣatu durmukhaḥ

श्रवणौ पाशपाणिस्तु नासिकां चिन्तितार्थदः । गणेशस्तु मुखं कण्ठं पातु देवो गणंजयः

śravaṇau pāśapāṇistu nāsikāṃ cintitārthadaḥ | gaṇeśastu mukhaṃ kaṇṭhaṃ pātu devo gaṇaṃjayaḥ

स्कन्धौ पातु गजस्कन्धः स्तनौ विघ्नविनाशनः । हृदयं गणनाथस्तु हेरम्बो जठरं महान्

skandhau pātu gajaskandhaḥ stanau vighnavināśanaḥ | hṛdayaṃ gaṇanāthastu herambo jaṭharaṃ mahān

धराधरः पातु पार्श्वं पृष्ठं विघ्नहरः शुभः । लिंगं गुह्यं सदाऽपातु वक्रतुण्डो महाबलः

dharādharaḥ pātu pārśvaṃ pṛṣṭhaṃ vighnaharaḥ śubhaḥ | liṃgaṃ guhyaṃ sadā'pātu vakratuṇḍo mahābalaḥ

गणक्रीडो जानुजंघे ऊरूमंगलमूर्तिमान् । एकदन्तो महाबुद्धिः पादौ गुल्फौ सदाऽवतु

gaṇakrīḍo jānujaṃghe ūrūmaṃgalamūrtimān | ekadanto mahābuddhiḥ pādau gulphau sadā'vatu

क्षिप्रप्रसादनो बाहू पाणी आशाप्रपूरकः । अंगुलीश्च नखान्पातु पद्महस्तोऽरिनाशनः

kṣipraprasādano bāhū pāṇī āśāprapūrakaḥ | aṃgulīśca nakhānpātu padmahasto'rināśanaḥ

सर्वागांनि मयूरेशो विश्वव्यापी सदाऽवतु । अनुक्तमपि यत्स्थानं धूम्रकेतुः सदाऽवतु

sarvāgāṃni mayūreśo viśvavyāpī sadā'vatu | anuktamapi yatsthānaṃ dhūmraketuḥ sadā'vatu

आमोदस्त्वग्रतः पातु प्रमोदः पृष्ठतोऽवतु । प्राच्यां रक्षतु बुद्धीश आग्नेय्यां सिद्धिदायकः

āmodastvagrataḥ pātu pramodaḥ pṛṣṭhato'vatu | prācyāṃ rakṣatu buddhīśa āgneyyāṃ siddhidāyakaḥ

दक्षिणस्यामुमापुत्रो नैर्ऋत्यां तु गणेश्वरः । प्रतीच्यां विघ्नहर्ताऽव्याद्वायव्यां गजकर्णकः

dakṣiṇasyāmumāputro nairṛtyāṃ tu gaṇeśvaraḥ | pratīcyāṃ vighnahartā'vyādvāyavyāṃ gajakarṇakaḥ

2.85.30

कौबेर्यां निधिपः पायादीशान्यामीशनन्दनः । दिवाऽव्यादेकदन्तस्तु रात्रौ सन्ध्यासु विघ्नहृत

kauberyāṃ nidhipaḥ pāyādīśānyāmīśanandanaḥ | divā'vyādekadantastu rātrau sandhyāsu vighnahṛta

राक्षसासुरवेतालग्रहभूतपिशाचतः । पाशांकुशधरः पातु रजः सत्त्वं तमः स्मृतिम्

rākṣasāsuravetālagrahabhūtapiśācataḥ | pāśāṃkuśadharaḥ pātu rajaḥ sattvaṃ tamaḥ smṛtim

ज्ञानं धर्म च लक्ष्मीं च लज्जां कीर्तिं दयां कुलम् । वपुर्धनं च धान्यं च गृहां दारान्सुतान्सखीन

jñānaṃ dharma ca lakṣmīṃ ca lajjāṃ kīrtiṃ dayāṃ kulam | vapurdhanaṃ ca dhānyaṃ ca gṛhāṃ dārānsutānsakhīna

सर्वायुधधरः पौत्रान्मयूरेशोऽवतात्सदा । कपिलोऽजाविकं पातु गवाश्वं विकटोऽवतु

sarvāyudhadharaḥ pautrānmayūreśo'vatātsadā | kapilo'jāvikaṃ pātu gavāśvaṃ vikaṭo'vatu

भूर्जपत्रे लिखित्वेदं यः कण्ठे धारयेत्सुधीः । न भयं जायते तस्य यक्षरक्षः पिशाचतः

bhūrjapatre likhitvedaṃ yaḥ kaṇṭhe dhārayetsudhīḥ | na bhayaṃ jāyate tasya yakṣarakṣaḥ piśācataḥ

त्रिसन्ध्यं जपते यस्तु वज्रसारतनुर्भवेत् । यात्राकाले पठेद्यस्तु निर्विघ्नेन फलं लभेत्

trisandhyaṃ japate yastu vajrasāratanurbhavet | yātrākāle paṭhedyastu nirvighnena phalaṃ labhet

युद्धकाले पठेद्यस्तु विजयं प्राप्नुयाद्ध्रुवम् । मारणोच्चाटनाकर्षस्तम्भमोहनकर्मणि

yuddhakāle paṭhedyastu vijayaṃ prāpnuyāddhruvam | māraṇoccāṭanākarṣastambhamohanakarmaṇi

सप्तवारं पठेद्यस्तु दिननामेकविंशतिम् । तत्तत्फलमवाप्नोति साधको नात्र संशयः

saptavāraṃ paṭhedyastu dinanāmekaviṃśatim | tattatphalamavāpnoti sādhako nātra saṃśayaḥ

एकविंशतिवारं च पठेत्तावद्दिनानि यः । कारागृहगतं सद्यो राज्ञा वध्यं च मोचयेत्

ekaviṃśativāraṃ ca paṭhettāvaddināni yaḥ | kārāgṛhagataṃ sadyo rājñā vadhyaṃ ca mocayet

राजदर्शनेवेलायां पठेदेतत् त्रिवारतः । स राजानं वशं नीत्वा प्रकृतिं च सभां जयेत्

rājadarśanevelāyāṃ paṭhedetat trivārataḥ | sa rājānaṃ vaśaṃ nītvā prakṛtiṃ ca sabhāṃ jayet

2.85.40

इदं गणेशकवचं मुद्गलेन समीरितम्। कश्यपाय च तेनाथ माण्डव्याय महर्षये

idaṃ gaṇeśakavacaṃ mudgalena samīritam| kaśyapāya ca tenātha māṇḍavyāya maharṣaye

मह्यं स प्राह कृपया कवचं सर्वसिद्धिदम् । न देयं भक्तिहीनाय देयं श्रद्धावते शुभं। सर्वरक्षाकरं सर्वमनःकामप्रपूरकम्

mahyaṃ sa prāha kṛpayā kavacaṃ sarvasiddhidam | na deyaṃ bhaktihīnāya deyaṃ śraddhāvate śubhaṃ| sarvarakṣākaraṃ sarvamanaḥkāmaprapūrakam

3797

अनेनास्य कृता रक्षा न बाधाऽस्य भवेत्क्वचित् । रक्षसासुरवेतालदैत्यदानवसंभवा ४२ (

anenāsya kṛtā rakṣā na bādhā'sya bhavetkvacit | rakṣasāsuravetāladaityadānavasaṃbhavā 42 (

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे गणेशकवचं नाम पंचाशीतितमोध्याययः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gaṇeśakavacaṃ nāma paṃcāśītitamodhyāyayaḥ

अध्यायाः ०८६-०९०

अध्याय ८६ प्रारंभ :- क उवाच । ततोऽस्यांकात्सुतं गौरी नमस्कृत्य समाददे । आज्ञां गृहीत्वा प्रायात्स्वं मन्दिरं भृशहर्षिता

adhyāya 86 prāraṃbha :- ka uvāca | tato'syāṃkātsutaṃ gaurī namaskṛtya samādade | ājñāṃ gṛhītvā prāyātsvaṃ mandiraṃ bhṛśaharṣitā

सोऽप्यनुज्ञां ततो गृह्य शिवं नत्वाश्रमं ययौ । ततो गौरी चकारास्य सुमुहुर्ते शुभे दिने

so'pyanujñāṃ tato gṛhya śivaṃ natvāśramaṃ yayau | tato gaurī cakārāsya sumuhurte śubhe dine

गौतमादीन्समाहूय ब्राह्मणानुपवेश्य च। द्विजेभ्यो नमया चक्रे सा प्रणम्य स्वयं च तान्

gautamādīnsamāhūya brāhmaṇānupaveśya ca| dvijebhyo namayā cakre sā praṇamya svayaṃ ca tān

सर्वे देवगणास्तत्र नानोपायनप्राणयः । आययुस्तं गणाश्चापि गन्धर्वाप्सरसस्तथा

sarve devagaṇāstatra nānopāyanaprāṇayaḥ | āyayustaṃ gaṇāścāpi gandharvāpsarasastathā

उवाच गौरी तान्विप्रानुपवेशनमस्य ह । विचार्यं सर्वमुनिभिः कुर्वन्तु द्विजपुंगवाः

uvāca gaurī tānviprānupaveśanamasya ha | vicāryaṃ sarvamunibhiḥ kurvantu dvijapuṃgavāḥ

त ऊचुर्मुनयः सर्वे गुरुवारस्त्रयोदशी। पौष्णं नक्षत्रमद्यास्ति तस्मात्कार्यो महोत्सवः

ta ūcurmunayaḥ sarve guruvārastrayodaśī| pauṣṇaṃ nakṣatramadyāsti tasmātkāryo mahotsavaḥ

ततो गृत्समदः शीघ्रं नानारत्नचयं भुवि । निधाय च चकाराशु चतुष्कं रत्ननिर्मितम्

tato gṛtsamadaḥ śīghraṃ nānāratnacayaṃ bhuvi | nidhāya ca cakārāśu catuṣkaṃ ratnanirmitam

गणेशपूजनं कृत्वा पुण्याहवाचनं तथा। दिव्यवस्त्रावृते तस्मिन्नुपवेश्य शिवा सुतम्

gaṇeśapūjanaṃ kṛtvā puṇyāhavācanaṃ tathā| divyavastrāvṛte tasminnupaveśya śivā sutam

नीराजयामास च तं पतिवत्स्त्रीभिरादरात् । रत्नप्रभाजालगतं नानालंकारदीपितम्

nīrājayāmāsa ca taṃ pativatstrībhirādarāt | ratnaprabhājālagataṃ nānālaṃkāradīpitam

2.86.10

उपायनानि ते सर्वे शिवाभ्यां तत्सुताय च । वाद्यत्सु दिव्यवाद्येषु प्रददुर्भक्तितत्पराः

upāyanāni te sarve śivābhyāṃ tatsutāya ca | vādyatsu divyavādyeṣu pradadurbhaktitatparāḥ

साऽपूजयत्ततो विप्रान्रत्नवस्त्रादिकांचनैः । आशीर्वादाक्षतांस्तस्मिंश्चिक्षेप सकलार्पितान्

sā'pūjayattato viprānratnavastrādikāṃcanaiḥ | āśīrvādākṣatāṃstasmiṃścikṣepa sakalārpitān

भवानि पूजयामास मुनिपत्नीः सकन्यकाः । ता ऊचुर्गिरिजे धन्या त्वदन्या नास्ति कुत्रचित

bhavāni pūjayāmāsa munipatnīḥ sakanyakāḥ | tā ūcurgirije dhanyā tvadanyā nāsti kutracita

एतादृशः सुतो वापि सर्वलक्षणमण्डितः । क उवाच । एवं वदत्सु सर्वेषु स्त्रीजनेषु महाखलः

etādṛśaḥ suto vāpi sarvalakṣaṇamaṇḍitaḥ | ka uvāca | evaṃ vadatsu sarveṣu strījaneṣu mahākhalaḥ

व्योमासुरो व्योमकर्णो नानामायाविशारदः । न बले सदृशस्तस्य कोऽपि त्रिभुवनेऽभवत्

vyomāsuro vyomakarṇo nānāmāyāviśāradaḥ | na bale sadṛśastasya ko'pi tribhuvane'bhavat

स तु द्वारिस्थितं चूतं नानाशाखासमन्वितम् । अभेद्यं वारणशतैः कल्पान्तमारुतैरपि

sa tu dvāristhitaṃ cūtaṃ nānāśākhāsamanvitam | abhedyaṃ vāraṇaśataiḥ kalpāntamārutairapi

प्रविवेश तदा व्योमो मायया स तदन्तरम् । यथा दृष्टिवशाद्भूतं विशते दुष्टचेष्टिते

praviveśa tadā vyomo māyayā sa tadantaram | yathā dṛṣṭivaśādbhūtaṃ viśate duṣṭaceṣṭite

दोलयामास तं वृक्षं कल्पान्ते मारुतो यथा । द्रुमपातभयात्सर्वे मुनयश्च समागताः

dolayāmāsa taṃ vṛkṣaṃ kalpānte māruto yathā | drumapātabhayātsarve munayaśca samāgatāḥ

भीताः प्रोचुर्विना वायुं कम्पते किं महाद्रुमः । तावत्कटकटाशब्दं शुश्रुवुर्वृक्षसंभवम्

bhītāḥ procurvinā vāyuṃ kampate kiṃ mahādrumaḥ | tāvatkaṭakaṭāśabdaṃ śuśruvurvṛkṣasaṃbhavam

स्त्रियो गणाश्च सर्वे ते चक्रिरे तु पलायनम् । विस्मृत्य बालकं भ्रान्ता गिरिजापि पलायिता

striyo gaṇāśca sarve te cakrire tu palāyanam | vismṛtya bālakaṃ bhrāntā girijāpi palāyitā

2.86.20

एतस्मिन्नन्तरे वृक्षो निपपातार्भके तदा । हस्ताभ्यां निहतस्तेन शतचूर्णोऽपतद्भुवि

etasminnantare vṛkṣo nipapātārbhake tadā | hastābhyāṃ nihatastena śatacūrṇo'patadbhuvi

यथा घननिपातेन क्रमुकं दृषदि स्थितम् । भ्रमन्ति स्म तदा व्योम्नि तच्छाखाः पल्लवान्विताः

yathā ghananipātena kramukaṃ dṛṣadi sthitam | bhramanti sma tadā vyomni tacchākhāḥ pallavānvitāḥ

ऋषीणामाश्रमाः केचिद्भग्नाः शाखानिपाततः । पलायिते जने पेतुः काश्चिच्छाखाः सपल्लवाः

ṛṣīṇāmāśramāḥ kecidbhagnāḥ śākhānipātataḥ | palāyite jane petuḥ kāścicchākhāḥ sapallavāḥ

ततो व्योमासुरो दुष्टो गतासुर्निपपात ह । व्यादायास्यं वमन्रक्तं शतधा तेन सोऽभवत्

tato vyomāsuro duṣṭo gatāsurnipapāta ha | vyādāyāsyaṃ vamanraktaṃ śatadhā tena so'bhavat

आययुस्ते ततः सर्वे स्त्रियस्य बालकं तदा । ददृशुस्ते यथापूर्वमुपविष्टं निराकुलम

āyayuste tataḥ sarve striyasya bālakaṃ tadā | dadṛśuste yathāpūrvamupaviṣṭaṃ nirākulama

सुमेरूनिश्चलं स्वस्थं ततः सर्वे विसिस्मिरे । पंचमासेन बालेन महाबलपराक्रमः

sumerūniścalaṃ svasthaṃ tataḥ sarve visismire | paṃcamāsena bālena mahābalaparākramaḥ

लीलया हस्ततो दैत्यः स वृक्षः शतधा कृतः । हाहाकाररवा गौरो धावति स्म निजं सुतम

līlayā hastato daityaḥ sa vṛkṣaḥ śatadhā kṛtaḥ | hāhākāraravā gauro dhāvati sma nijaṃ sutama

मुनयस्तामथोचुस्ते हतदैत्यः सुतस्तवः । सा ददर्श ततो बालं हिमवत्पर्वतोपपम

munayastāmathocuste hatadaityaḥ sutastavaḥ | sā dadarśa tato bālaṃ himavatparvatopapama

उत्थाय कटिदेशे तं धृत्वा स्तन्यं ददौ मुदा । मरीचिवाक्यं सस्मार प्रशशंस महेश्वरम्

utthāya kaṭideśe taṃ dhṛtvā stanyaṃ dadau mudā | marīcivākyaṃ sasmāra praśaśaṃsa maheśvaram

यमीश्वरोऽवति सदा तं हन्तुं यः समीहते । स एव विलयं याति पतंग इव दीपगः

yamīśvaro'vati sadā taṃ hantuṃ yaḥ samīhate | sa eva vilayaṃ yāti pataṃga iva dīpagaḥ

2.86.30

मुनयो योषितः सर्वा ययुः स्वं स्वं निवेशनम् । ततो गणा ययुः केचिदक्षतं वीक्ष्य तत्सुतम्

munayo yoṣitaḥ sarvā yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam | tato gaṇā yayuḥ kecidakṣataṃ vīkṣya tatsutam

ऊचुर्धन्यतरा माता रक्षितस्ते सुतोऽसुरात् । दुष्टा एव लयं यान्ति साधुर्न क्वापि सीदति

ūcurdhanyatarā mātā rakṣitaste suto'surāt | duṣṭā eva layaṃ yānti sādhurna kvāpi sīdati

ततः सा शर्करां तेभ्यो दत्त्वाज्ञां प्रददौ शिवा । सर्वाभ्यश्च ततो याता दृष्टा तेन निजं गृहम्

tataḥ sā śarkarāṃ tebhyo dattvājñāṃ pradadau śivā | sarvābhyaśca tato yātā dṛṣṭā tena nijaṃ gṛham

3830

य इदं शणुयात्पुण्यमाख्यानं भक्तिमान्नरः । न स बाधां लभेत्क्वापि सर्वत्रनिर्भयो भवेत् ३३ (

ya idaṃ śaṇuyātpuṇyamākhyānaṃ bhaktimānnaraḥ | na sa bādhāṃ labhetkvāpi sarvatranirbhayo bhavet 33 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे भूम्युपवेशवर्णनं नाम षडशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bhūmyupaveśavarṇanaṃ nāma ṣaḍaśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८७ प्रारंभ :- क उवाच । व्योमासुरस्य भगिनी तस्य दुःखेन दुःखिता। निशामुखे दर्शदिने समुत्पन्ना क्षुधातुरा

adhyāya 87 prāraṃbha :- ka uvāca | vyomāsurasya bhaginī tasya duḥkhena duḥkhitā| niśāmukhe darśadine samutpannā kṣudhāturā

भक्षयामास महिषाञ्शतसंख्यान्महाबलान् । करालकेशी लम्बोष्ठी तालनासा दरीमुखा

bhakṣayāmāsa mahiṣāñśatasaṃkhyānmahābalān | karālakeśī lamboṣṭhī tālanāsā darīmukhā

हलदन्ता कूपनेत्रा श्रोतावरणसंयुता । दीर्घस्तनी महाघोरा भूमिस्पृक्वचका खला

haladantā kūpanetrā śrotāvaraṇasaṃyutā | dīrghastanī mahāghorā bhūmispṛkvacakā khalā

दीर्घबाहुर्निम्ननाभिर्गोधेव कर्कशा त्वचि । नाम चक्रुस्तदा लोकाः शतमाहिष भक्षणात्

dīrghabāhurnimnanābhirgodheva karkaśā tvaci | nāma cakrustadā lokāḥ śatamāhiṣa bhakṣaṇāt

अन्वर्थं भावदुष्टायाः स्फुटं तु शतमाहिषा। सा ययौ बन्धुहन्तारं हन्तुं बन्धुप्रियंकरी

anvarthaṃ bhāvaduṣṭāyāḥ sphuṭaṃ tu śatamāhiṣā| sā yayau bandhuhantāraṃ hantuṃ bandhupriyaṃkarī

कमनीयतरा भूत्वा सर्वावयवसुन्दरा । नानालंकारसंयुक्ता गौरा षोडशवार्षिकी

kamanīyatarā bhūtvā sarvāvayavasundarā | nānālaṃkārasaṃyuktā gaurā ṣoḍaśavārṣikī

कृत्वा षोडशशृंगारान्मोहयन्ती कटाक्षतः । सा ययौ दुष्टभावेन गिरिजालयमुत्तमम्

kṛtvā ṣoḍaśaśṛṃgārānmohayantī kaṭākṣataḥ | sā yayau duṣṭabhāvena girijālayamuttamam

प्रणनाम शिवां चादौ प्रोवाच परमादरात्। धन्याऽहं कृतकृत्याऽहं प्राप्ताऽहमीप्सितं फलम्

praṇanāma śivāṃ cādau provāca paramādarāt| dhanyā'haṃ kṛtakṛtyā'haṃ prāptā'hamīpsitaṃ phalam

यतस्त्वं सर्वजननी सर्वदेवमयी शुभा । सर्वध्येया सर्वसिद्धिः सर्वकारणकारणम्

yatastvaṃ sarvajananī sarvadevamayī śubhā | sarvadhyeyā sarvasiddhiḥ sarvakāraṇakāraṇam

2.87.10

जगन्मोहनदक्षा त्वं पुण्येन दृष्टिमागता । क उवाच । श्रुत्वा वाचं तदीयां सा प्रोवाच गिरिजा तु ताम्

jaganmohanadakṣā tvaṃ puṇyena dṛṣṭimāgatā | ka uvāca | śrutvā vācaṃ tadīyāṃ sā provāca girijā tu tām

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते संतुष्टाऽहं तवेक्षणात् । कस्यासि कुत आयासि किमर्थं च वरांगने

uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te saṃtuṣṭā'haṃ tavekṣaṇāt | kasyāsi kuta āyāsi kimarthaṃ ca varāṃgane

कामं ते पूरयिष्यामि वद सत्यं ममाग्रतः । सोवाच । अहं चिरं वियोगार्ता शरणं त्वामुपागता

kāmaṃ te pūrayiṣyāmi vada satyaṃ mamāgrataḥ | sovāca | ahaṃ ciraṃ viyogārtā śaraṇaṃ tvāmupāgatā

श्रुतं स्यादमरावत्या नायकोऽसुरवर्जितः । स लीनः क्वापि गिरिजे सर्वे देवगणा अपि

śrutaṃ syādamarāvatyā nāyako'suravarjitaḥ | sa līnaḥ kvāpi girije sarve devagaṇā api

त्वं तु भाग्यवती देवि न वियोगो हरस्य ते । सह्यं भवेत्सर्वदुःखमसह्यं तु वियोगजम्

tvaṃ tu bhāgyavatī devi na viyogo harasya te | sahyaṃ bhavetsarvaduḥkhamasahyaṃ tu viyogajam

पार्वत्युवाच । बालोऽयं मम सुभगे हनिष्यति खलान्बलात् । मोचयिष्यति देवान्स कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्

pārvatyuvāca | bālo'yaṃ mama subhage haniṣyati khalānbalāt | mocayiṣyati devānsa kālaḥ kaścitpratīkṣyatām

एतदर्थं गुणेशेन धृतो देहो ममालये । भूभारोत्तारणार्थाय मुनीनां पालनाय च

etadarthaṃ guṇeśena dhṛto deho mamālaye | bhūbhārottāraṇārthāya munīnāṃ pālanāya ca

क उवाच । इत्युक्त्वा पूजयामास पादक्षालनपूर्वकम् । सखीभिः कुंकुमाद्यैश्च भोजयामास सादरम्

ka uvāca | ityuktvā pūjayāmāsa pādakṣālanapūrvakam | sakhībhiḥ kuṃkumādyaiśca bhojayāmāsa sādaram

सापि भुक्त्वा शिवातल्पे सुष्वापोवाच तत्सखीः । गिरिजाबालकं सख्य आनयन्तु ममान्तिकम्

sāpi bhuktvā śivātalpe suṣvāpovāca tatsakhīḥ | girijābālakaṃ sakhya ānayantu mamāntikam

विश्वस्ताः सर्वसख्यास्ता ददुर्बालं तु तत्करे। लालयामास सा स्नेहान्मुखचुम्बनवल्गनैः

viśvastāḥ sarvasakhyāstā dadurbālaṃ tu tatkare| lālayāmāsa sā snehānmukhacumbanavalganaiḥ

2.87.20

तज्जिघांसां स विज्ञाय सर्वज्ञः स शिवात्मजः । राक्षसीमिति निश्चित्य हस्ताभ्यां श्रोत्रयोरधात्

tajjighāṃsāṃ sa vijñāya sarvajñaḥ sa śivātmajaḥ | rākṣasīmiti niścitya hastābhyāṃ śrotrayoradhāt

नासिकां च ततो भारं महापर्वतसन्निभम् । तदंगं पातयामास सा च श्वासनिरोधतः

nāsikāṃ ca tato bhāraṃ mahāparvatasannibham | tadaṃgaṃ pātayāmāsa sā ca śvāsanirodhataḥ

विह्वला परिचिक्षेप पादाघाताशिशौ भृशम् । मुंच मुंचेति भाषन्ती कौतुकं द्रष्टुमागताम्

vihvalā paricikṣepa pādāghātāśiśau bhṛśam | muṃca muṃceti bhāṣantī kautukaṃ draṣṭumāgatām

कथं हंसि स्त्रियं दुष्ट त्वनागस्कां शिवासमाम् । क उवाच । तदाक्रंदनमाकर्ण्य सखीभिः सह पार्वती

kathaṃ haṃsi striyaṃ duṣṭa tvanāgaskāṃ śivāsamām | ka uvāca | tadākraṃdanamākarṇya sakhībhiḥ saha pārvatī

आगता मोचितुं पुत्रं नाशकत्तमुवाच सा । न मारयाशु मुंचैनां शक्रस्य महिषीं प्रियाम्

āgatā mocituṃ putraṃ nāśakattamuvāca sā | na mārayāśu muṃcaināṃ śakrasya mahiṣīṃ priyām

श्रुत्वा मातृवचो बालो दूरे चिक्षेप तां तदा। पपातोपरि व्याजेन क्षणात्सोऽभ्युदतिष्ठत

śrutvā mātṛvaco bālo dūre cikṣepa tāṃ tadā| papātopari vyājena kṣaṇātso'bhyudatiṣṭhata

तत्कर्णनासिकाहस्तो दृष्टः सासृकस्रवोऽपि च । तदंघ्रिघातात्सा प्राणांस्तत्याज क्षणमात्रतः

tatkarṇanāsikāhasto dṛṣṭaḥ sāsṛkasravo'pi ca | tadaṃghrighātātsā prāṇāṃstatyāja kṣaṇamātrataḥ

गतासुं तां शुशोचाथ पार्वती स्नेहनिर्भरा। उवाच चपलो बालो दुर्यशो जितवानहम्

gatāsuṃ tāṃ śuśocātha pārvatī snehanirbharā| uvāca capalo bālo duryaśo jitavānaham

श्रुत्वा शची हतामिन्द्रः किं वागत्य करिष्यति । ददर्श पुरतो गत्वा राक्षसीं तां शिवाऽशिवाम्

śrutvā śacī hatāmindraḥ kiṃ vāgatya kariṣyati | dadarśa purato gatvā rākṣasīṃ tāṃ śivā'śivām

दशयोजनविस्तीर्णां क्षतभूभूरुहां तदा । तत्याज शोकं जहृषे प्रशशंस निजं सुतम्

daśayojanavistīrṇāṃ kṣatabhūbhūruhāṃ tadā | tatyāja śokaṃ jahṛṣe praśaśaṃsa nijaṃ sutam

2.87.30

आदाय सुतमव्यंगं पार्वती मन्दिरं ययौ । विस्मापयत्यसौ बाला शंकिता बालपौरुषम्

ādāya sutamavyaṃgaṃ pārvatī mandiraṃ yayau | vismāpayatyasau bālā śaṃkitā bālapauruṣam

विस्मयं पौरुषे तस्य समपद्यत पार्वती । तत्सख्याच्च्छिन्नकर्णां तां छिन्ननासां व्यलोकयन्

vismayaṃ pauruṣe tasya samapadyata pārvatī | tatsakhyāccchinnakarṇāṃ tāṃ chinnanāsāṃ vyalokayan

कथामस्या लाघवं च कथमस्य बलं शिशो: । अहसन्प्रावदन्नित्यं दत्त्वा तालं परस्परम्

kathāmasyā lāghavaṃ ca kathamasya balaṃ śiśo: | ahasanprāvadannityaṃ dattvā tālaṃ parasparam

ततस्तां राक्षसीं दूराच्चिक्षिपुः प्रमथास्तदा । अरिष्टे विहते गौरी ददौ दानानि भक्तितः

tatastāṃ rākṣasīṃ dūrāccikṣipuḥ pramathāstadā | ariṣṭe vihate gaurī dadau dānāni bhaktitaḥ

ततस्तु सप्तमे मासे प्रवृत्ते निद्रिते जने । तमसा सर्वतो व्याप्ते दशदिग्मण्डलेऽखिले

tatastu saptame māse pravṛtte nidrite jane | tamasā sarvato vyāpte daśadigmaṇḍale'khile

निशीथेऽरण्यपशुषु रुवत्सु दर्दुरेषु च । पर्यंके परिसुप्तायां पार्वत्यां दिव्यसंस्तरे

niśīthe'raṇyapaśuṣu ruvatsu dardureṣu ca | paryaṃke parisuptāyāṃ pārvatyāṃ divyasaṃstare

सखीजने निद्रिते च सेवकानां गणे तथा । एतस्मिन्नन्तरे दुष्टो नाम्ना यः कमठासुरः

sakhījane nidrite ca sevakānāṃ gaṇe tathā | etasminnantare duṣṭo nāmnā yaḥ kamaṭhāsuraḥ

आच्छादयत्स्वदेहेन शिवा प्रांगणमद्भुतम् । यस्य स्पर्शेन सहसा शीर्यंते वज्रसंहति

ācchādayatsvadehena śivā prāṃgaṇamadbhutam | yasya sparśena sahasā śīryaṃte vajrasaṃhati

अतिशीतलगात्रः स पार्वणश्चन्द्रमा इव । उदिते तु दिवानाथे तत्पृष्ठे विचरंजनाः

atiśītalagātraḥ sa pārvaṇaścandramā iva | udite tu divānāthe tatpṛṣṭhe vicaraṃjanāḥ

केचित्स्नात्वा स्थिता जप्तुं केचिन्निद्रां प्रचक्रिरे । स्खलित्वा पतिताः केचिदतिकोमलदेहतः

kecitsnātvā sthitā japtuṃ kecinnidrāṃ pracakrire | skhalitvā patitāḥ kecidatikomaladehataḥ

2.87.40

सिषिचुर्बालिका वारि गोमयैरंगमालिकाः । चक्रुस्ततो बहिर्याता सबाला गिरिजा तदा

siṣicurbālikā vāri gomayairaṃgamālikāḥ | cakrustato bahiryātā sabālā girijā tadā

आस्वापयत्सुतं गौरी महार्हास्तरणेऽत्र सा । सखीस्तत्र च संस्थाप्य ययौ सा सेवितुं शिवम्

āsvāpayatsutaṃ gaurī mahārhāstaraṇe'tra sā | sakhīstatra ca saṃsthāpya yayau sā sevituṃ śivam

एवं ज्ञात्वाऽसौ कमठः स्वस्य पृष्ठमचालयत् । भूमिकम्पः कथमिह किं वारिष्टं भविष्यति

evaṃ jñātvā'sau kamaṭhaḥ svasya pṛṣṭhamacālayat | bhūmikampaḥ kathamiha kiṃ vāriṣṭaṃ bhaviṣyati

इत्यब्रुवन्स्थितास्तत्र गणाश्चकितमानसाः । निद्रिताः प्रतिबुद्धास्ते कि जातमिति चाब्रुवन्

ityabruvansthitāstatra gaṇāścakitamānasāḥ | nidritāḥ pratibuddhāste ki jātamiti cābruvan

तदैव तेन बालेन सर्वज्ञेन विवर्त्तिता। उदरं तस्य पृष्ठे तु न्यधायि धर्षता भृशम्

tadaiva tena bālena sarvajñena vivarttitā| udaraṃ tasya pṛṣṭhe tu nyadhāyi dharṣatā bhṛśam

चतुर्दशभुवनजं भारं निदधताऽत्र च । निरुद्धश्वासवायुः सोऽगांनि स्वानि व्यचालयत्

caturdaśabhuvanajaṃ bhāraṃ nidadhatā'tra ca | niruddhaśvāsavāyuḥ so'gāṃni svāni vyacālayat

अस्रवद्रक्तमतुलमस्य देहात्तथाविधात् । उड्डानं कर्तुमारेभे नाशकत्कमठस्ततः

asravadraktamatulamasya dehāttathāvidhāt | uḍḍānaṃ kartumārebhe nāśakatkamaṭhastataḥ

ततो गणा ययुः सर्वे ये तत्रासन्सुखोषिताः। किमरिष्टं समुत्पन्नं मुहुर्भूश्चलते नु किम्

tato gaṇā yayuḥ sarve ye tatrāsansukhoṣitāḥ| kimariṣṭaṃ samutpannaṃ muhurbhūścalate nu kim

सख्यश्च बालिकाः सर्वाः पार्वतीं सेवितुं ययुः । उत्तिष्ठ मातर्बालस्ते नीतः स्याद्वा मृतोऽपि वा

sakhyaśca bālikāḥ sarvāḥ pārvatīṃ sevituṃ yayuḥ | uttiṣṭha mātarbālaste nītaḥ syādvā mṛto'pi vā

त्वरया पार्वती याता धावमाना बहिः सुतम् । ददर्श निश्चलं गौरी सोत्थापयितुमुद्यता

tvarayā pārvatī yātā dhāvamānā bahiḥ sutam | dadarśa niścalaṃ gaurī sotthāpayitumudyatā

2.87.50

भूगोलभारसदृशं मत्वा तस्थौ विमानसा । ततो ममर्द सहसा बालस्तं स ममार च

bhūgolabhārasadṛśaṃ matvā tasthau vimānasā | tato mamarda sahasā bālastaṃ sa mamāra ca

ततः सा ददृशे दैत्यं दशयोजनमायतम् । प्रसारितमुखं कूर्मं वमन्तं रुधिरं बहु

tataḥ sā dadṛśe daityaṃ daśayojanamāyatam | prasāritamukhaṃ kūrmaṃ vamantaṃ rudhiraṃ bahu

चूर्णयामास सहसाऽऽश्रमान्नानाविधान्दुमान् । ततः सा बालमादाय स्तनपानं ददौ मुदा

cūrṇayāmāsa sahasā''śramānnānāvidhāndumān | tataḥ sā bālamādāya stanapānaṃ dadau mudā

न ज्ञायतेऽसुराणां हि नानामायां प्रकुर्वताम् । त्रिलोचनप्रसादेन पुनर्लब्धः तुतो मया

na jñāyate'surāṇāṃ hi nānāmāyāṃ prakurvatām | trilocanaprasādena punarlabdhaḥ tuto mayā

यतः कृतान्ताद्बलवान्निहतः कमठासुरः । सख्यश्च तद्गणाः प्रापुः पप्रच्छुः क्षेममर्भके

yataḥ kṛtāntādbalavānnihataḥ kamaṭhāsuraḥ | sakhyaśca tadgaṇāḥ prāpuḥ papracchuḥ kṣemamarbhake

क्षेममित्येव तान्गौरी निजगाद मुदान्विता । ततो गणाः खण्डशस्तं कृत्वा दूरतरं जहुः

kṣemamityeva tāngaurī nijagāda mudānvitā | tato gaṇāḥ khaṇḍaśastaṃ kṛtvā dūrataraṃ jahuḥ

ववर्षुः पुष्पवर्षाणि तस्मिन्देवगणास्तदा । य इदं परमाख्यानं शृणुयाच्छ्रावयेत्तथा

vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi tasmindevagaṇāstadā | ya idaṃ paramākhyānaṃ śṛṇuyācchrāvayettathā

3887

सर्वारिष्टविनिर्मुक्तः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ५७ (

sarvāriṣṭavinirmuktaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt 57 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे कमठासुरवधो नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe kamaṭhāsuravadho nāma saptāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८८ प्रारंभ :- व्यास उवाच । अद्भुतानि चरित्राणि श्रुतानि त्वन्मुखाम्बुजात् । ब्रह्मन्नघौघहारीणि गुणेशेन कृतानि वै

adhyāya 88 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | adbhutāni caritrāṇi śrutāni tvanmukhāmbujāt | brahmannaghaughahārīṇi guṇeśena kṛtāni vai

तथापि श्रोतुमिच्छा नो नापैति सर्ववित्तम । अतो बालस्य चरितं पुनर्मे ब्रूहि सादरम्

tathāpi śrotumicchā no nāpaiti sarvavittama | ato bālasya caritaṃ punarme brūhi sādaram

ब्रह्मोवाच । शृणुष्वावहितो ब्रह्मन्गुणेशस्य कथां पुनः । स्रुतिरस्य च पापानां संहर्त्री धर्ममोक्षदाम्

brahmovāca | śṛṇuṣvāvahito brahmanguṇeśasya kathāṃ punaḥ | srutirasya ca pāpānāṃ saṃhartrī dharmamokṣadām

अष्टमे मासि मध्याह्नं ग्रीष्मर्तौ गिरिजा किल । ऊष्मणा पीडितां गेहे सा ययौ पुष्पवाटिकाम्

aṣṭame māsi madhyāhnaṃ grīṣmartau girijā kila | ūṣmaṇā pīḍitāṃ gehe sā yayau puṣpavāṭikām

अशोकाश्चन्दना यत्र पनसास्रबिभीतकाः । मालतीचम्पकाजातीचिंचिणीपिचुमन्दकाः

aśokāścandanā yatra panasāsrabibhītakāḥ | mālatīcampakājātīciṃciṇīpicumandakāḥ

पारिजातकवृक्षाश्च घनच्छायासमन्विताः । रम्यं शीतजलं चारु सरः कमलमण्डितम्

pārijātakavṛkṣāśca ghanacchāyāsamanvitāḥ | ramyaṃ śītajalaṃ cāru saraḥ kamalamaṇḍitam

तत्र मंचकवर्ये सा सख्यानीते शुभास्तरे । सुष्वाप गिरिजा बालयुक्ता निःशंकचेतसा

tatra maṃcakavarye sā sakhyānīte śubhāstare | suṣvāpa girijā bālayuktā niḥśaṃkacetasā

सखीभ्यां वीजिता बालव्यंजनेनाश्ममुष्टिना । सुषुप्तिमगमद्यावत्तावद्दैत्यो महाबलः

sakhībhyāṃ vījitā bālavyaṃjanenāśmamuṣṭinā | suṣuptimagamadyāvattāvaddaityo mahābalaḥ

तल्पासुर इतिख्यातो वायुरूपोऽविशत्ततः। मंचकान्तर्गतः सोऽथ तेज साकं ययौ दिवम्

talpāsura itikhyāto vāyurūpo'viśattataḥ| maṃcakāntargataḥ so'tha teja sākaṃ yayau divam

2.88.10

तस्य शब्देन संत्रस्ते ते सख्यौ पतिते भुवि । आक्रन्दं परमं चक्रे पर्यंकस्था तदा शिवा

tasya śabdena saṃtraste te sakhyau patite bhuvi | ākrandaṃ paramaṃ cakre paryaṃkasthā tadā śivā

व्योमस्था पर्यदेवत्सा धाव धावेति शंकर । किं मया विकृतं देव किमर्थं मामुपेक्षसे

vyomasthā paryadevatsā dhāva dhāveti śaṃkara | kiṃ mayā vikṛtaṃ deva kimarthaṃ māmupekṣase

अयं दैत्योऽतिबलवान्व्योमाक्रम्य प्रधावति । परहस्तगतां कान्तां शक्तः कथमुपेक्षसे

ayaṃ daityo'tibalavānvyomākramya pradhāvati | parahastagatāṃ kāntāṃ śaktaḥ kathamupekṣase

अस्य पुत्रस्य योगेन नानादुःखमभून्मम । अस्माद्दैत्यान्मृतिर्मे किं सपुत्राया विनिर्मिता

asya putrasya yogena nānāduḥkhamabhūnmama | asmāddaityānmṛtirme kiṃ saputrāyā vinirmitā

अयमेव न जातश्चेत्कथं बन्धनमाप्नुयाम् । क उवाच । एवामाक्रन्दनं श्रुत्वा उमाबालो महामनाः

ayameva na jātaścetkathaṃ bandhanamāpnuyām | ka uvāca | evāmākrandanaṃ śrutvā umābālo mahāmanāḥ

तदा मुहुर्जगर्जासौ घनवद्गर्जयन्दिशः । चकम्पे धरणी तेन ससमुद्रवनाकरा

tadā muhurjagarjāsau ghanavadgarjayandiśaḥ | cakampe dharaṇī tena sasamudravanākarā

तामद्रष्ट्र्वा तु शोचत्सु गणेषु प्रमथादिषु। पादाघातेन बालोऽथ मंचकं समताडयत्

tāmadraṣṭrvā tu śocatsu gaṇeṣu pramathādiṣu| pādāghātena bālo'tha maṃcakaṃ samatāḍayat

बिभ्युर्भूतानि सहसा शतधेवाभवन्नभः । मंचकः खण्डशस्तेन भूत्वा निपतितो भुवि

bibhyurbhūtāni sahasā śatadhevābhavannabhaḥ | maṃcakaḥ khaṇḍaśastena bhūtvā nipatito bhuvi

ततस्तल्पासुरो दृश्यो जातो बालो दधार तम् । हस्तेनैकेन जननीं दधारासौ स्वलीलया

tatastalpāsuro dṛśyo jāto bālo dadhāra tam | hastenaikena jananīṃ dadhārāsau svalīlayā

घनमुक्तं तोयबिन्दुं चञ्च्वेव चातकः क्षणात् । स्कन्धारूढां तु तां कृत्वा शिखां वामेन तस्य च

ghanamuktaṃ toyabinduṃ cañcveva cātakaḥ kṣaṇāt | skandhārūḍhāṃ tu tāṃ kṛtvā śikhāṃ vāmena tasya ca

2.88.20

ततस्तत्याज भूदेशे तं बालः सहसा बलात् । पद्मासनं दैत्यदेहे कृत्वा योगीव तस्थिवान्

tatastatyāja bhūdeśe taṃ bālaḥ sahasā balāt | padmāsanaṃ daityadehe kṛtvā yogīva tasthivān

स भूमौ पतितो दूरान्मर्दितो बलवत्तरम् । प्राणांस्तत्याज दैत्योऽथ वमन्नास्यादसृग्मुहुः

sa bhūmau patito dūrānmardito balavattaram | prāṇāṃstatyāja daityo'tha vamannāsyādasṛgmuhuḥ

स तु दृष्टो जनैर्दैत्य एकविंशतियोजनः । चूर्णयन्वृक्षपाषाणानाश्रमां शरणान्यपि

sa tu dṛṣṭo janairdaitya ekaviṃśatiyojanaḥ | cūrṇayanvṛkṣapāṣāṇānāśramāṃ śaraṇānyapi

ततो दृष्टो बालकोऽसौ गणः सखिजनैरपि । ऊचुस्ते गौरि बालोऽयं रमते कुशली बली

tato dṛṣṭo bālako'sau gaṇaḥ sakhijanairapi | ūcuste gauri bālo'yaṃ ramate kuśalī balī

सा तु भ्रांत्यैव नाजानाद्गगनं धरणीं शिशुम् । मुनयस्तामथोचुस्ते सावधानमना सति

sā tu bhrāṃtyaiva nājānādgaganaṃ dharaṇīṃ śiśum | munayastāmathocuste sāvadhānamanā sati

भव दैत्यो हतस्तेन धृत्वा रूपं महत्तरम् । उन्मील्य नयने पश्य पुनर्बालं शिवं शुभम्

bhava daityo hatastena dhṛtvā rūpaṃ mahattaram | unmīlya nayane paśya punarbālaṃ śivaṃ śubham

क उवाच । तद्वाक्यात्प्रतिबुद्धा साऽपश्यद्दैत्यं च बालकम् । गौर्युवाच । विपरीतं मया दृष्टं मूढो बालेन वा कथम्

ka uvāca | tadvākyātpratibuddhā sā'paśyaddaityaṃ ca bālakam | gauryuvāca | viparītaṃ mayā dṛṣṭaṃ mūḍho bālena vā katham

हतोऽनेन महादैत्य एकविंशतियोजनः । मातॄणामृणमुत्तीर्णो बालो मे जीवितप्रदः

hato'nena mahādaitya ekaviṃśatiyojanaḥ | mātṝṇāmṛṇamuttīrṇo bālo me jīvitapradaḥ

इत्युक्त्वा बालमादाय कारयामास शान्तिकम् । दत्त्वा दानानि च ददौ स्तनपानं शिशोरपि

ityuktvā bālamādāya kārayāmāsa śāntikam | dattvā dānāni ca dadau stanapānaṃ śiśorapi

दृष्ट्वा ते कौतुकं तस्य प्रशशंसुर्मुदान्वितः । एतस्मिन्नन्तरे घोरं चक्रे शब्दं महासुरः

dṛṣṭvā te kautukaṃ tasya praśaśaṃsurmudānvitaḥ | etasminnantare ghoraṃ cakre śabdaṃ mahāsuraḥ

2.88.30

दुन्दुभेः सदृशं सोऽपि ख्यातो दुन्दुभिनामतः । यस्य पाणितलाघाताद्धरा चूर्णत्वमागता

dundubheḥ sadṛśaṃ so'pi khyāto dundubhināmataḥ | yasya pāṇitalāghātāddharā cūrṇatvamāgatā

आच्छादितो दिनमणिर्देहेन गगनस्पृशा । गणबालस्वरूपेण गौरीबालं जुहाव सः

ācchādito dinamaṇirdehena gaganaspṛśā | gaṇabālasvarūpeṇa gaurībālaṃ juhāva saḥ

इत एहि रमावोऽद्य सोऽपि यातस्तदेव तम् । स्वांकं कृत्वा तु तं बालं हालाहलफलं ददौ

ita ehi ramāvo'dya so'pi yātastadeva tam | svāṃkaṃ kṛtvā tu taṃ bālaṃ hālāhalaphalaṃ dadau

अद्ध्यद्धीति फलं बालं शीघ्रमित्यब्रवीच्च सः । दूरदेशात्समानीतं जन्ममृत्युजरापहम्

addhyaddhīti phalaṃ bālaṃ śīghramityabravīcca saḥ | dūradeśātsamānītaṃ janmamṛtyujarāpaham

स तु जानन्दुष्टभावं फलं तज्जगृहे ततः । अभक्षयदयाचत्स फलान्तरमभीः पुनः

sa tu jānanduṣṭabhāvaṃ phalaṃ tajjagṛhe tataḥ | abhakṣayadayācatsa phalāntaramabhīḥ punaḥ

क उवाच । अमृतं विषतां याति विषं तत्तां शिवेच्छया। धृत्वा वक्षः स्थलं तस्य तत्क्षणादुदतिष्ठत

ka uvāca | amṛtaṃ viṣatāṃ yāti viṣaṃ tattāṃ śivecchayā| dhṛtvā vakṣaḥ sthalaṃ tasya tatkṣaṇādudatiṣṭhata

तज्जानुनोर्न्यस्य पादौ कराभ्यां जगृहे शिखाम् । पराभ्यां श्मश्रुणी गृह्य दोलयामास लीलया

tajjānunornyasya pādau karābhyāṃ jagṛhe śikhām | parābhyāṃ śmaśruṇī gṛhya dolayāmāsa līlayā

ननर्त जानुभागेऽस्य भूमण्डलभरान्वितः । स पीडित उवाचाथ जानुभागादवातर

nanarta jānubhāge'sya bhūmaṇḍalabharānvitaḥ | sa pīḍita uvācātha jānubhāgādavātara

तव भारेण नृत्येन मम देहोऽतिपीडितः। मुंच मुंच गमिष्यामि स्वालयं गिरिजासुत

tava bhāreṇa nṛtyena mama deho'tipīḍitaḥ| muṃca muṃca gamiṣyāmi svālayaṃ girijāsuta

क उवाच । एवं संप्रार्थितस्तेन न मोचयति बालकः । उदतिष्ठद्बलाद्दैत्यो भग्नदेहस्तु पूर्वतः

ka uvāca | evaṃ saṃprārthitastena na mocayati bālakaḥ | udatiṣṭhadbalāddaityo bhagnadehastu pūrvataḥ

2.88.40

बलाच्चकर्ष बालोऽपि मूर्धानमस्य तत्क्षणात् । कण्ठनालात्तच्छिरोऽपि बालहस्तगतं बभौ

balāccakarṣa bālo'pi mūrdhānamasya tatkṣaṇāt | kaṇṭhanālāttacchiro'pi bālahastagataṃ babhau

रुधिराक्ता मही सर्वा तत्क्षणं समपद्यत । शिरःकमलहस्तोऽसौ खेलते गिरिजासुतः

rudhirāktā mahī sarvā tatkṣaṇaṃ samapadyata | śiraḥkamalahasto'sau khelate girijāsutaḥ

शोणितेन विलिप्तांगे गणा मात्रे न्यवेदयन । सा गत्वा पश्यति स्माथ पुत्रं दृष्टवा तथाविधम्

śoṇitena viliptāṃge gaṇā mātre nyavedayana | sā gatvā paśyati smātha putraṃ dṛṣṭavā tathāvidham

तच्छिरो दूरतः क्षिप्त्वा वस्त्रेण च ममार्ज तम् । स्नापयित्वा स्वयं स्नात्वा ददौ स्तन्यं तदा मुदा

tacchiro dūrataḥ kṣiptvā vastreṇa ca mamārja tam | snāpayitvā svayaṃ snātvā dadau stanyaṃ tadā mudā

ततः सख्यो गणाश्चापुः पप्रच्छुः क्षममभकम् । सोवाच परमं क्षेम बालके शिवभक्तित:

tataḥ sakhyo gaṇāścāpuḥ papracchuḥ kṣamamabhakam | sovāca paramaṃ kṣema bālake śivabhaktita:

मरीचिरक्षणाच्चापि कुशलं मम बालके । ततस्ते तं निरासुर्वै दूरतो दुष्टदानवम्

marīcirakṣaṇāccāpi kuśalaṃ mama bālake | tataste taṃ nirāsurvai dūrato duṣṭadānavam

3933

ततो हर्षयुता जग्मुर्गणाः सख्यो निजं गृहम् । पार्वती हर्षसंयुक्ता सबाला प्राविशद्गृहम ४६ (

tato harṣayutā jagmurgaṇāḥ sakhyo nijaṃ gṛham | pārvatī harṣasaṃyuktā sabālā prāviśadgṛhama 46 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे मंचकासुरवधो नामाष्टाशीतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe maṃcakāsuravadho nāmāṣṭāśītitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ८९ प्रारंभ :- क उवाच । ततस्तु दशमे मासे त्रिमुहूर्तागते रवौ । किंचिच्च रिंगमाणोऽसौ रमते च शिवासुतः

adhyāya 89 prāraṃbha :- ka uvāca | tatastu daśame māse trimuhūrtāgate ravau | kiṃcicca riṃgamāṇo'sau ramate ca śivāsutaḥ

पादाभ्यां चालयन्क्वापि गूढं गूढं च भाषते । लुण्ठते नर्तते चापि रोदनं कुरुते च ताम

pādābhyāṃ cālayankvāpi gūḍhaṃ gūḍhaṃ ca bhāṣate | luṇṭhate nartate cāpi rodanaṃ kurute ca tāma

दृष्ट्वा शिवां च सहसा पृष्ठलग्नो व्रजत्यपि । दृष्ट्वा तथाविधं बालं जहृषे पार्वती तदा

dṛṣṭvā śivāṃ ca sahasā pṛṣṭhalagno vrajatyapi | dṛṣṭvā tathāvidhaṃ bālaṃ jahṛṣe pārvatī tadā

एतस्मिन्नन्तरे दृष्टो दैत्य आजगराभिधः । वमदग्निकणान्दृष्ट्या वज्रासारतनुर्दृढः

etasminnantare dṛṣṭo daitya ājagarābhidhaḥ | vamadagnikaṇāndṛṣṭyā vajrāsāratanurdṛḍhaḥ

ललज्जिह्वो दीर्घदेहो ग्रसन्निव महागिरिम् । उपविष्टो द्रुमतले द्वे जिह्वे लालयन्मुहुः

lalajjihvo dīrghadeho grasanniva mahāgirim | upaviṣṭo drumatale dve jihve lālayanmuhuḥ

तं बालो बालभावेन रिंगीत्वा विदधार ह । स निनाय च शीघ्रमास्यान्तः सह तेन च

taṃ bālo bālabhāvena riṃgītvā vidadhāra ha | sa nināya ca śīghramāsyāntaḥ saha tena ca

अन्तःप्रविष्टे ओष्ठौ स न्यमीलयत वायुभुक् । नापश्यदंगणे बालं गौरी विह्वलमानसा

antaḥpraviṣṭe oṣṭhau sa nyamīlayata vāyubhuk | nāpaśyadaṃgaṇe bālaṃ gaurī vihvalamānasā

अत्र कीडन्स्थितो बालः केन नीतो हतो नु वा । शुशोच परमार्तासौ तताड मस्तकं निजम्

atra kīḍansthito bālaḥ kena nīto hato nu vā | śuśoca paramārtāsau tatāḍa mastakaṃ nijam

तावद्गणैर्निषिद्धा सा मा मातर्विमना भव । बालप्रभावो विज्ञातः शतशो बलतत्तरः

tāvadgaṇairniṣiddhā sā mā mātarvimanā bhava | bālaprabhāvo vijñātaḥ śataśo balatattaraḥ

2.89.10

बालस्तदुदरगतो ववृधे च निरुध्य च । श्वासं तस्य तु दैत्यस्य पुच्छान्त सोप्यचालयत्

bālastadudaragato vavṛdhe ca nirudhya ca | śvāsaṃ tasya tu daityasya pucchānta sopyacālayat

प्राणवायुस्तु नेत्राभ्यां रुधिरेण विनिर्ययौ । विदार्य देहमस्यासौ बहिर्यातोऽम्बिकासुतः

prāṇavāyustu netrābhyāṃ rudhireṇa viniryayau | vidārya dehamasyāsau bahiryāto'mbikāsutaḥ

चिक्रीड रुधिरार्द्रांगः किं नु पुष्पितकिंशुकः । ततो गणास्तं निरीक्ष्य लिहन्तं स्वांगुलिं शिशुम्

cikrīḍa rudhirārdrāṃgaḥ kiṃ nu puṣpitakiṃśukaḥ | tato gaṇāstaṃ nirīkṣya lihantaṃ svāṃguliṃ śiśum

उच्चैरूचुर्गिरिसुतामयं बालो विनिर्गतः । अस्यास्यान्मारयित्वा तं दैत्यमाजगरं खलम्

uccairūcurgirisutāmayaṃ bālo vinirgataḥ | asyāsyānmārayitvā taṃ daityamājagaraṃ khalam

क उवाच । तद्वधानन्नरं बालमादाय सत्वरं शिवा । स्नापयामास सहसा लालयित्वा स्तनं ददौ

ka uvāca | tadvadhānannaraṃ bālamādāya satvaraṃ śivā | snāpayāmāsa sahasā lālayitvā stanaṃ dadau

क्व गतोऽसि क्षणो बाल त्वां विनाब्दत्वमागतः । ततो ददर्शाजगरं विस्तीर्णं शतयोजनम्

kva gato'si kṣaṇo bāla tvāṃ vinābdatvamāgataḥ | tato dadarśājagaraṃ vistīrṇaṃ śatayojanam

भयानकमुखं दुष्टं वमन्तं रुधिरं बहु । पतितं वृक्षजालानि पातयित्वा गृहाणि च

bhayānakamukhaṃ duṣṭaṃ vamantaṃ rudhiraṃ bahu | patitaṃ vṛkṣajālāni pātayitvā gṛhāṇi ca

गौर्युवाच । अस्मिन्स्थले कियन्तो नु भवेयुर्दैत्यराक्षसाः । कियन्तो निधनं प्राप्ता अस्य बालस्य विक्रमात्

gauryuvāca | asminsthale kiyanto nu bhaveyurdaityarākṣasāḥ | kiyanto nidhanaṃ prāptā asya bālasya vikramāt

ततस्तं चिक्षिपुः सर्वे गणा दूरे महासुरम् । ततस्त्वेकादशे मासे द्वारदेशे शिवा ययौ

tatastaṃ cikṣipuḥ sarve gaṇā dūre mahāsuram | tatastvekādaśe māse dvāradeśe śivā yayau

सखीभिः पश्यती बालकौतुकानि बहून्यपि । कस्यचिद्वदनं बालश्चुम्बते चुम्बयत्यपि

sakhībhiḥ paśyatī bālakautukāni bahūnyapi | kasyacidvadanaṃ bālaścumbate cumbayatyapi

2.89.20

आच्छादते चक्षुषी च कस्यचित्पृष्ठगः स्वयम् । पिबते मातुरन्यस्याः स्तन्यं गत्वा बलादसौ

ācchādate cakṣuṣī ca kasyacitpṛṣṭhagaḥ svayam | pibate māturanyasyāḥ stanyaṃ gatvā balādasau

मुखमाच्छाद्य वस्त्रेण बिभीषयति चापरान् । मुखं केशान्नासिकां च कर्षते भूषणान्यपि

mukhamācchādya vastreṇa bibhīṣayati cāparān | mukhaṃ keśānnāsikāṃ ca karṣate bhūṣaṇānyapi

वदते स्खलितां वाणीं परंदृष्ट्वा स्वकान्यपि । एतस्मिन्नन्तरे दुष्टो दानवः शलभासुरः

vadate skhalitāṃ vāṇīṃ paraṃdṛṣṭvā svakānyapi | etasminnantare duṣṭo dānavaḥ śalabhāsuraḥ

ब्रह्मादीनामगम्योऽसौ पर्वतस्कन्धमण्डलः । व्योमस्फोटिमहामूर्धा नीलवर्णो यथा घनः

brahmādīnāmagamyo'sau parvataskandhamaṇḍalaḥ | vyomasphoṭimahāmūrdhā nīlavarṇo yathā ghanaḥ

जपाकुसुमनयनो मेघस्पृक्शृंगमण्डलः । बालान्तिकमुपायातो ग्रसन्निव जगत्त्रयम्

japākusumanayano meghaspṛkśṛṃgamaṇḍalaḥ | bālāntikamupāyāto grasanniva jagattrayam

तं धर्तुं बालको याति यत्र यत्र स गच्छति । एवं तौ सुचिरं कालं भ्रमतः स्म महाजवौ

taṃ dhartuṃ bālako yāti yatra yatra sa gacchati | evaṃ tau suciraṃ kālaṃ bhramataḥ sma mahājavau

ततः श्रान्तोऽभवद्बालो रुषाऽधावत्तदन्तिकम् । दधार सहसा दैत्यं शलभं बलवत्तरम

tataḥ śrānto'bhavadbālo ruṣā'dhāvattadantikam | dadhāra sahasā daityaṃ śalabhaṃ balavattarama

सपक्षौ स्फालयामास श्येनो हस्तगतो यथा । बाधते चरणाघातैस्तं बालं शलभासुरः

sapakṣau sphālayāmāsa śyeno hastagato yathā | bādhate caraṇāghātaistaṃ bālaṃ śalabhāsuraḥ

प्रसार्य नयने क्रूरे पश्यती स्म तदा शिशुम । मुमुचे तं तदा बालो दधार च पुनःपुनः

prasārya nayane krūre paśyatī sma tadā śiśuma | mumuce taṃ tadā bālo dadhāra ca punaḥpunaḥ

दर्शयामास जननीं धरापृष्ठे व्यपोथयत् । शिवोवाच दयाविष्टा तं बालं क्रूरमानसम्

darśayāmāsa jananīṃ dharāpṛṣṭhe vyapothayat | śivovāca dayāviṣṭā taṃ bālaṃ krūramānasam

2.89.30

जीवघातो न कर्तव्यो मुंचैनं प्राणिनं शिशो। बलात्पुनः शिलापृष्ठे हठाच्चिक्षेप बालकः

jīvaghāto na kartavyo muṃcainaṃ prāṇinaṃ śiśo| balātpunaḥ śilāpṛṣṭhe haṭhāccikṣepa bālakaḥ

स तदा शतधा जातो निपपात च भूतले । गर्जयन्गगनं वृक्षान्पातयन्गृहतोरणान

sa tadā śatadhā jāto nipapāta ca bhūtale | garjayangaganaṃ vṛkṣānpātayangṛhatoraṇāna

वमन्रक्तं बहु मुखाद्दशयोजनविस्तृतः । चूर्णयन्नाश्रमान्वृक्षांस्ततो माता निनाय तम्

vamanraktaṃ bahu mukhāddaśayojanavistṛtaḥ | cūrṇayannāśramānvṛkṣāṃstato mātā nināya tam

बालं संस्थापयामास प्रादात्स्तन्यं च भोजनम् । सख्यो निरीक्ष्य तं बालं मृतं दैत्यं तथाविधम्

bālaṃ saṃsthāpayāmāsa prādātstanyaṃ ca bhojanam | sakhyo nirīkṣya taṃ bālaṃ mṛtaṃ daityaṃ tathāvidham

साधु साध्विति ताः प्रोचुस्तां च पर्वतकन्यकाम् । गृहं विवेश गिरिजा ताश्च सख्यो मुदान्विताः

sādhu sādhviti tāḥ procustāṃ ca parvatakanyakām | gṛhaṃ viveśa girijā tāśca sakhyo mudānvitāḥ

3968

चिक्षिपुर्दूरतो दैत्यं तदाज्ञावशगा गणाः । मुमुचुः पुष्पवर्षाणि बालं देवगणास्तदा ३५ (

cikṣipurdūrato daityaṃ tadājñāvaśagā gaṇāḥ | mumucuḥ puṣpavarṣāṇi bālaṃ devagaṇāstadā 35 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे शलभासुरवधो नामैकोननवतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe śalabhāsuravadho nāmaikonanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ९० प्रारंभ :- क उवाच । ततो द्वादशमासे तु गिरिजा सुतमद्भुतम् । उपविष्टालिभिः सार्धमंके कृत्वा स्वलंकृतम्

adhyāya 90 prāraṃbha :- ka uvāca | tato dvādaśamāse tu girijā sutamadbhutam | upaviṣṭālibhiḥ sārdhamaṃke kṛtvā svalaṃkṛtam

कोटिसूर्यनिभं कोटिभूषणैश्च विराजितम् । ततस्तस्या महानासीदुत्सवो नृत्यदर्शने

koṭisūryanibhaṃ koṭibhūṣaṇaiśca virājitam | tatastasyā mahānāsīdutsavo nṛtyadarśane

बालकानां हरस्याथ ज्ञात्वा वांछां शिशुस्तदा । थेथीथेयीति शब्देन ननर्त गिरिजासुतः

bālakānāṃ harasyātha jñātvā vāṃchāṃ śiśustadā | thethītheyīti śabdena nanarta girijāsutaḥ

श्रुत्वा तदीयं तं शब्दं हरो नर्तितुमागतः । शिवं नृत्यन्तमालोक्य ननर्त श्रीवरोऽपि च

śrutvā tadīyaṃ taṃ śabdaṃ haro nartitumāgataḥ | śivaṃ nṛtyantamālokya nanarta śrīvaro'pi ca

तत इन्द्रादयो देवास्तव नर्तितुमागताः । स यथा नर्तते बालस्तेऽपि नृत्यन्ति तादृशम्

tata indrādayo devāstava nartitumāgatāḥ | sa yathā nartate bālaste'pi nṛtyanti tādṛśam

दर्शयन्ति तथा भावं स यथा दर्शयत्यपि । मनुष्याः पशवो वृक्षा यक्षराक्षसपन्नगाः

darśayanti tathā bhāvaṃ sa yathā darśayatyapi | manuṣyāḥ paśavo vṛkṣā yakṣarākṣasapannagāḥ

मुनयो मनवो भूपा भुवनानि चतुर्दश । एकविंशतिस्वर्गस्थाः सचेतनमचेतनम्

munayo manavo bhūpā bhuvanāni caturdaśa | ekaviṃśatisvargasthāḥ sacetanamacetanam

बालप्रभावान्ननृते बालच्छन्देन भूतलम् । मुनिपत्न्यो देवपत्न्यो ननृतुर्गिरिकन्यया

bālaprabhāvānnanṛte bālacchandena bhūtalam | munipatnyo devapatnyo nanṛturgirikanyayā

नूपुराणां सिंचितेन क्षुद्रघन्टारवेण च । पादाघातस्य शब्देन दिशो विदिश एव च

nūpurāṇāṃ siṃcitena kṣudraghanṭāraveṇa ca | pādāghātasya śabdena diśo vidiśa eva ca

2.90.10

गगनं पर्वता आसन्नादयुक्तास्तदा मुने । चकम्पे धरणी शेषो रविश्चन्द्रश्च तारकाः

gaganaṃ parvatā āsannādayuktāstadā mune | cakampe dharaṇī śeṣo raviścandraśca tārakāḥ

ततो नृत्यस्यातिशयं ज्ञात्वा गौरी न्यषेधयत् । न चक्रे बालको वाक्यं यदा गौरीसमीरितम्

tato nṛtyasyātiśayaṃ jñātvā gaurī nyaṣedhayat | na cakre bālako vākyaṃ yadā gaurīsamīritam

नूपुराख्यो महादैत्यो महाकृष्णतनुर्दृढ । पातालचरणो व्योमसंस्पर्शिदृढमस्तकः

nūpurākhyo mahādaityo mahākṛṣṇatanurdṛḍha | pātālacaraṇo vyomasaṃsparśidṛḍhamastakaḥ

नूपुरान्तर्गतो दुष्टः सूक्ष्मरूपः शिशोरसौ । स बालस्तं बबन्धाशु मायया बलवत्तरम्

nūpurāntargato duṣṭaḥ sūkṣmarūpaḥ śiśorasau | sa bālastaṃ babandhāśu māyayā balavattaram

शृङ्खलाभिश्चतुर्दन्तं यथा मदच्युतं गजम् । अंके जग्राह तं बालं पुनरेवाद्रिकन्यका

śṛṅkhalābhiścaturdantaṃ yathā madacyutaṃ gajam | aṃke jagrāha taṃ bālaṃ punarevādrikanyakā

तद्भारेण पिपीडाथ भूभारेण समेन सा। उवाच वचसा गौरी कथं गुरुतरो भवान्

tadbhāreṇa pipīḍātha bhūbhāreṇa samena sā| uvāca vacasā gaurī kathaṃ gurutaro bhavān

इदानीमेव जातोऽसि तस्मादुत्तर मेऽङतः । मम प्राणा गमिष्यन्ति तव भारेण बालक

idānīmeva jāto'si tasmāduttara me'ṅataḥ | mama prāṇā gamiṣyanti tava bhāreṇa bālaka

क उवाच । श्रुत्वा मातुर्वचो बालः पीडिता सा भृशं तदा । उत्ततार बलादंकादुधावाङ्रि युगं शिशुः

ka uvāca | śrutvā māturvaco bālaḥ pīḍitā sā bhṛśaṃ tadā | uttatāra balādaṃkādudhāvāṅri yugaṃ śiśuḥ

ततो निसृत्य दैत्योऽसौ व्योम्नि बभ्राम पक्षिवत् । तमसाऽव्यापि भूः सर्वा तेन संछादिते रवौ

tato nisṛtya daityo'sau vyomni babhrāma pakṣivat | tamasā'vyāpi bhūḥ sarvā tena saṃchādite ravau

सोऽकस्मान्निपपातोर्व्या शतधा चाभवत्खलः । ततस्ते मुनयो देवाः परमानन्दनिर्वृताः

so'kasmānnipapātorvyā śatadhā cābhavatkhalaḥ | tataste munayo devāḥ paramānandanirvṛtāḥ

2.90.20

तुष्टुवुर्बालरूपं तं परमात्मानमव्ययम् । देवर्षय ऊचुः । न जानीमो वयं देव रूपाणि तव यन्महः

tuṣṭuvurbālarūpaṃ taṃ paramātmānamavyayam | devarṣaya ūcuḥ | na jānīmo vayaṃ deva rūpāṇi tava yanmahaḥ

लीलामायाश्च विविधा दैत्यदानवनाशिकाः । चरणात्त्याजितो दैत्यो रविमण्डललोपकः

līlāmāyāśca vividhā daityadānavanāśikāḥ | caraṇāttyājito daityo ravimaṇḍalalopakaḥ

भ्रमित्वा व्योमनि भृशं पतितः शतधाऽभवत् । संहृत्य जीवसंघातान्वृक्षानाश्रमपर्वतान्

bhramitvā vyomani bhṛśaṃ patitaḥ śatadhā'bhavat | saṃhṛtya jīvasaṃghātānvṛkṣānāśramaparvatān

तव नृत्यं ततो वीक्ष्य सर्वे नृत्यं प्रचक्रिरे । क उवाच । ततस्ते पुपुजुः सर्वे तं बालं विश्वरूपिणम् । नृत्योत्सवे निवृत्ते तु गौतमादीन्विसृज्य सा

tava nṛtyaṃ tato vīkṣya sarve nṛtyaṃ pracakrire | ka uvāca | tataste pupujuḥ sarve taṃ bālaṃ viśvarūpiṇam | nṛtyotsave nivṛtte tu gautamādīnvisṛjya sā

पार्वती बालमादाय लालयित्वा स्तनं ददौ। स्त्रिय सर्वा विसृज्याथ विवेश निजमन्दिरम्

pārvatī bālamādāya lālayitvā stanaṃ dadau| striya sarvā visṛjyātha viveśa nijamandiram

ततः पुनः कदाचित्स मुनिबालैः समन्वितः । गृहाद्बहिः क्रीडनार्थं ययौ चिक्रीड लीलया

tataḥ punaḥ kadācitsa munibālaiḥ samanvitaḥ | gṛhādbahiḥ krīḍanārthaṃ yayau cikrīḍa līlayā

मल्लयुद्धं च ते चकुर्द्वन्द्वशोऽनेकधा बहु । पातयामासुरागृह्य शिखायां ते परस्परम्

mallayuddhaṃ ca te cakurdvandvaśo'nekadhā bahu | pātayāmāsurāgṛhya śikhāyāṃ te parasparam

जघ्नुः शिरः शिरोभिश्च जानुभिर्जानुनी तथा । कूर्परं कूर्परेणैव चरणं चरणेन च

jaghnuḥ śiraḥ śirobhiśca jānubhirjānunī tathā | kūrparaṃ kūrpareṇaiva caraṇaṃ caraṇena ca

रुरुहुः पृष्ठभागं ते स्कन्धभागं परस्परम् । लत्ताप्रहारान्निर्जघ्नुरुदरे मस्तकेऽपि च

ruruhuḥ pṛṣṭhabhāgaṃ te skandhabhāgaṃ parasparam | lattāprahārānnirjaghnurudare mastake'pi ca

केचिच्च पुपुजुर्बालं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः । केचिन्नीत्वाश्रमपदं भोजयामासुरन्धसा

kecicca pupujurbālaṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ | kecinnītvāśramapadaṃ bhojayāmāsurandhasā

2.90.30

नमश्चक्रुः पदयुगं केचिन्मालां ददुः शुभाम् । अविपुत्रस्वरूपेण दैत्यः सिन्धुप्रणोदितः

namaścakruḥ padayugaṃ kecinmālāṃ daduḥ śubhām | aviputrasvarūpeṇa daityaḥ sindhupraṇoditaḥ

अध्यायाः ०८६-०९० (cont. 2)

यं दृष्ट्वा भयमभ्येति दण्डपाणिर्भयानकः । स्वबलेन जघानारींस्तीक्ष्णधारनखो बली

yaṃ dṛṣṭvā bhayamabhyeti daṇḍapāṇirbhayānakaḥ | svabalena jaghānārīṃstīkṣṇadhāranakho balī

बिरुदं बाहुदेशे स जित्वा सर्वान्बबन्ध ह । विशालाक्षो बृहच्छृङगो महागोत्रविदारणः

birudaṃ bāhudeśe sa jitvā sarvānbabandha ha | viśālākṣo bṛhacchṛṅago mahāgotravidāraṇaḥ

पुच्छाघातेन जीवानां यश्चक्रे नाशनं खलः । उन्मूलयामास द्रुमाञ्शृङ्गाघातेन पतंतान्

pucchāghātena jīvānāṃ yaścakre nāśanaṃ khalaḥ | unmūlayāmāsa drumāñśṛṅgāghātena pataṃtān

पृष्ठलग्नो मनुष्याणां बलान्मारयते बली । स ययौ पार्वतीबालं हन्तुकामो महासुरः

pṛṣṭhalagno manuṣyāṇāṃ balānmārayate balī | sa yayau pārvatībālaṃ hantukāmo mahāsuraḥ

पृष्ठतो धावयित्वा स यावन्मारयते तु तम् । दधार शृङ्गयोर्बालो हस्ताभ्यां तावदेव हि

pṛṣṭhato dhāvayitvā sa yāvanmārayate tu tam | dadhāra śṛṅgayorbālo hastābhyāṃ tāvadeva hi

रुरोह च स तत्पृष्ठे हयपृष्ठे यथाऽर्भकः । ततो मुनिसुताः केचित्पुच्छं धृत्वा व्यकर्षयन्

ruroha ca sa tatpṛṣṭhe hayapṛṣṭhe yathā'rbhakaḥ | tato munisutāḥ kecitpucchaṃ dhṛtvā vyakarṣayan

केचिद्दण्डैश्च लगुडैर्निजघ्नुर्दैत्यपुंगवम् । सोऽवमत्य तु ताञ्जघ्ने पुच्छान्तेन स सत्वरम्

keciddaṇḍaiśca laguḍairnijaghnurdaityapuṃgavam | so'vamatya tu tāñjaghne pucchāntena sa satvaram

निपेतुस्ते तदा भूमौ पुच्छाघातेन पीडिताः । दृष्ट्वा तस्य बलं बालोऽवतरच्च दधार तम्

nipetuste tadā bhūmau pucchāghātena pīḍitāḥ | dṛṣṭvā tasya balaṃ bālo'vataracca dadhāra tam

आस्फालयत्तदा पृष्ठं भ्रामयित्वा चिरं तु तम् । सहस्रधा विशीर्णांगो ममार सहसाऽसुरः

āsphālayattadā pṛṣṭhaṃ bhrāmayitvā ciraṃ tu tam | sahasradhā viśīrṇāṃgo mamāra sahasā'suraḥ

2.90.40

अन्त्यशब्देन तस्याथ बिभाय भुवनत्रयम् । वमन्रक्तं बहु मुखात्प्रसार्य विकृतं मुखम्

antyaśabdena tasyātha bibhāya bhuvanatrayam | vamanraktaṃ bahu mukhātprasārya vikṛtaṃ mukham

ततो बाला मुनीनां तेऽकथयन्नचलोद्भवाम् । अनेन निधनं नीत अविजेयो महासुरैः

tato bālā munīnāṃ te'kathayannacalodbhavām | anena nidhanaṃ nīta avijeyo mahāsuraiḥ

निहन्तुं नः समायातः क्रीडता बलशालिना। क उवाच । अम्बा निरीक्ष्य निहतं महादैत्यं सुतं च तम्

nihantuṃ naḥ samāyātaḥ krīḍatā balaśālinā| ka uvāca | ambā nirīkṣya nihataṃ mahādaityaṃ sutaṃ ca tam

आश्चर्यं परमं कृत्वा निनाय निजमन्दिरम् । दध्योदनं भ्रामयित्वा बालोपरि जलेन ह

āścaryaṃ paramaṃ kṛtvā nināya nijamandiram | dadhyodanaṃ bhrāmayitvā bālopari jalena ha

तत्याज दूरतो गेहात्स्तनपानं ततो ददौ । तानि खण्डानि दैत्यस्य तत्यजुर्दूरतो गणाः

tatyāja dūrato gehātstanapānaṃ tato dadau | tāni khaṇḍāni daityasya tatyajurdūrato gaṇāḥ

मुनयो मुनिपत्न्यश्च मुनिबालाः स्त्रियोऽपि च । प्रशशंसुः सुतं गौर्या देवाः पुष्पाणि तत्यजुः

munayo munipatnyaśca munibālāḥ striyo'pi ca | praśaśaṃsuḥ sutaṃ gauryā devāḥ puṣpāṇi tatyajuḥ

4014

आशिषोऽपि ददुर्विप्रा नृत्यन्ते स्माप्सरोगणाः ४६ (

āśiṣo'pi dadurviprā nṛtyante smāpsarogaṇāḥ 46 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डेऽविजयवधो नाम नवतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe'vijayavadho nāma navatitamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ०९१-०९५

अध्याय ९१ प्रारंभ :- क उवाच । ततो द्वितीये वर्षे स बालो बालैरसंख्यकैः । चिक्रीड वाटिकामध्ये नानाद्रुमलताकुले

adhyāya 91 prāraṃbha :- ka uvāca | tato dvitīye varṣe sa bālo bālairasaṃkhyakaiḥ | cikrīḍa vāṭikāmadhye nānādrumalatākule

फलानि भक्षयामास खर्जूरीपनसानि च । ददौ तेभ्योऽतिबलात्स पातयित्वा बहून्यपि

phalāni bhakṣayāmāsa kharjūrīpanasāni ca | dadau tebhyo'tibalātsa pātayitvā bahūnyapi

कूटो नाम महादैत्यः कूटमायाकरः खलः । तत्तृषाकालमाज्ञाय वापिकायां विषाणि सः

kūṭo nāma mahādaityaḥ kūṭamāyākaraḥ khalaḥ | tattṛṣākālamājñāya vāpikāyāṃ viṣāṇi saḥ

लोडयामास दुर्बुद्धिः सर्वेषां हि जिघांसया । येषां तु स्पर्शमात्रेण म्रियन्ते प्राणिनः क्षणात्

loḍayāmāsa durbuddhiḥ sarveṣāṃ hi jighāṃsayā | yeṣāṃ tu sparśamātreṇa mriyante prāṇinaḥ kṣaṇāt

यदुत्थवायुना स्पृष्टा निपतन्ति खगा भुवि । ततः कूटो गतस्तत्र तस्थौ नाशदिदृक्षया

yadutthavāyunā spṛṣṭā nipatanti khagā bhuvi | tataḥ kūṭo gatastatra tasthau nāśadidṛkṣayā

ततस्ते बालकाः पातुमज्ञानात्तु जलं ययुः । पपुः सर्वे स्वचुलकैरञ्जलीभिश्च केचन

tataste bālakāḥ pātumajñānāttu jalaṃ yayuḥ | papuḥ sarve svaculakairañjalībhiśca kecana

मृतान्मत्स्यान्समादाय बहिर्याता मृतास्तदा । रक्षको ग्राममध्ये तु घोषयामास तन्मृतिम्

mṛtānmatsyānsamādāya bahiryātā mṛtāstadā | rakṣako grāmamadhye tu ghoṣayāmāsa tanmṛtim

ततो महारवं कृत्वा तत्रायुः सर्वनागराः । घ्नन्तः पाणितलैर्वक्षः पाषाणैरपरे शिरः

tato mahāravaṃ kṛtvā tatrāyuḥ sarvanāgarāḥ | ghnantaḥ pāṇitalairvakṣaḥ pāṣāṇairapare śiraḥ

हाहाकारो महानासीत्पंवधूयोषितामपि । तेषामाक्रन्दनं श्रुत्वा शिवाया अपि बालकः

hāhākāro mahānāsītpaṃvadhūyoṣitāmapi | teṣāmākrandanaṃ śrutvā śivāyā api bālakaḥ

2.91.10

अजीवयद्दृष्टिपातैः सर्वांस्तान्पुरबालकान् । क्रूरदृष्ट्या कूटदैत्यं मृतं भूमौ न्यपतयत्

ajīvayaddṛṣṭipātaiḥ sarvāṃstānpurabālakān | krūradṛṣṭyā kūṭadaityaṃ mṛtaṃ bhūmau nyapatayat

पंचयोजनविस्तीर्णा चूर्णितां तेन वाटिकाम् । ददृशुर्नागराः सर्वे कतिचिच्च पलायिताः

paṃcayojanavistīrṇā cūrṇitāṃ tena vāṭikām | dadṛśurnāgarāḥ sarve katicicca palāyitāḥ

सोऽजीवयज्जलचरान्निर्विषां वापिकां व्यधात्। स्वं स्वं बालं समादाय सर्वे ते स्वालयं ययुः

so'jīvayajjalacarānnirviṣāṃ vāpikāṃ vyadhāt| svaṃ svaṃ bālaṃ samādāya sarve te svālayaṃ yayuḥ

प्रशशंसुः शिवा बालं निनिन्दुर्नास्तिकाः खलाः । अस्य संगादरिष्टानि नश्यन्तीति परेऽब्रुवन्

praśaśaṃsuḥ śivā bālaṃ ninindurnāstikāḥ khalāḥ | asya saṃgādariṣṭāni naśyantīti pare'bruvan

ततस्तृतीयवर्षे तु प्रातःकालेऽद्रिजासुतः । वंचयित्वा बहिर्यातो मुनिबालास्तमन्वयुः

tatastṛtīyavarṣe tu prātaḥkāle'drijāsutaḥ | vaṃcayitvā bahiryāto munibālāstamanvayuḥ

अहोरात्रवियोगेन परस्परमथाश्लिषन् । त ऊचुर्निशि देव त्वा स्वप्ने पश्याम सर्वदा

ahorātraviyogena parasparamathāśliṣan | ta ūcurniśi deva tvā svapne paśyāma sarvadā

रात्रिर्युगसमा देव जायते त्वामपश्यताम् । इदानीं त्वां निरीक्ष्यैव प्रसन्नाः स्मोऽखिला वयम्

rātriryugasamā deva jāyate tvāmapaśyatām | idānīṃ tvāṃ nirīkṣyaiva prasannāḥ smo'khilā vayam

क्रीडामोऽद्य महासत्त्वं द्वन्द्वीभूय यथासुखम् । ततोऽर्धं एकतो भूत्वा परेऽर्धे परतोऽपि च

krīḍāmo'dya mahāsattvaṃ dvandvībhūya yathāsukham | tato'rdhaṃ ekato bhūtvā pare'rdhe parato'pi ca

अभ्यघ्नन्पंकगोलेन नादयन्तोऽथ रोदसी। आह्लादेनाथ युध्यन्तो विकर्षन्तः परस्परम्

abhyaghnanpaṃkagolena nādayanto'tha rodasī| āhlādenātha yudhyanto vikarṣantaḥ parasparam

रमन्तस्ते ययुर्दूरमाश्रमं कस्यचिन्मुनेः । सरोवरे तत्र रेमुर्योजनायतविस्तरे

ramantaste yayurdūramāśramaṃ kasyacinmuneḥ | sarovare tatra remuryojanāyatavistare

2.91.20

सिच्चन्तोऽञ्जलिभिर्वारि द्वन्द्वीभूता यथा पुरा । निमज्य स्कन्धमारुह्य मज्जयन्तो बलात्परम्

siccanto'ñjalibhirvāri dvandvībhūtā yathā purā | nimajya skandhamāruhya majjayanto balātparam

ततो दैत्यो मत्स्यरूपी तेषु क्रीडारतोऽभवत् । आस्फालयन्कराघातैस्तज्जलं तेषु पुच्छतः

tato daityo matsyarūpī teṣu krīḍārato'bhavat | āsphālayankarāghātaistajjalaṃ teṣu pucchataḥ

कलुषात्तज्जलाद्भंगाज्जग्मुस्तीरं मुहुर्मुहुः । तीरे दृष्ट्वाऽद्रिजापुत्रं मत्स्यस्तन्निकटं ययौ

kaluṣāttajjalādbhaṃgājjagmustīraṃ muhurmuhuḥ | tīre dṛṣṭvā'drijāputraṃ matsyastannikaṭaṃ yayau

व्यादाय वदनं दध्रे तदंघ्री विचकर्ष च । निनाय धाव धावेति कोशयन्तं महाजले

vyādāya vadanaṃ dadhre tadaṃghrī vicakarṣa ca | nināya dhāva dhāveti kośayantaṃ mahājale

निमज्ज्य स जले तेन चिरकालं महासुरः । अरोदिषुर्मुनिसुता मग्नं वीक्ष्याद्रिजासुतम्

nimajjya sa jale tena cirakālaṃ mahāsuraḥ | arodiṣurmunisutā magnaṃ vīkṣyādrijāsutam

हाहाकारं प्रकुर्वन्तः करपृष्ठोष्ठसंयुतम् । केचिद्गत्वा सरो रम्यं पश्यन्तो ददृशुर्न तम्

hāhākāraṃ prakurvantaḥ karapṛṣṭhoṣṭhasaṃyutam | kecidgatvā saro ramyaṃ paśyanto dadṛśurna tam

भवानीताडनाद्भीताः केचिद्बालाः पलायिताः । केचित्ते बालका गत्वाऽशंसन्मग्नं शिशुं च तम्

bhavānītāḍanādbhītāḥ kecidbālāḥ palāyitāḥ | kecitte bālakā gatvā'śaṃsanmagnaṃ śiśuṃ ca tam

सर्वान्नः क्रीडतो हित्वा नीतो मत्स्येन बालकः । क उवाच । श्रुत्वा तद्वचनं गौरी मूर्च्छिता पतिता भुवि

sarvānnaḥ krīḍato hitvā nīto matsyena bālakaḥ | ka uvāca | śrutvā tadvacanaṃ gaurī mūrcchitā patitā bhuvi

मुहूर्ताच्चेतनां लब्ध्वा रोदमाना ययौ बहिः। । मुंचंन्ती नेत्रजं वारि मस्तकात्पतितांचला

muhūrtāccetanāṃ labdhvā rodamānā yayau bahiḥ| | muṃcaṃntī netrajaṃ vāri mastakātpatitāṃcalā

स्खलन्ती निःश्वसन्ती च पतन्ती धरणीतले । सख्यस्तामन्वयुः काश्चिद्धित्वा कार्याणि सत्वराः

skhalantī niḥśvasantī ca patantī dharaṇītale | sakhyastāmanvayuḥ kāściddhitvā kāryāṇi satvarāḥ

2.91.30

सरस्तीरं शीघ्रतरमागता सखिभिः सह। मुनयस्तमुदन्तं च श्रुत्वा याताः सरः प्रति

sarastīraṃ śīghrataramāgatā sakhibhiḥ saha| munayastamudantaṃ ca śrutvā yātāḥ saraḥ prati

अगाधेऽम्भसि ते केचिन्मग्ना नापुरुमासुतम् । तामूचुर्जननीं केचिन्मग्ना नो बालका जले

agādhe'mbhasi te kecinmagnā nāpurumāsutam | tāmūcurjananīṃ kecinmagnā no bālakā jale

तैः पुनर्न च दृष्टश्च मत्स्योदरगतः सुतः । रोदनं पुनरारेभे गौरी श्रुत्वा तु तद्वचः

taiḥ punarna ca dṛṣṭaśca matsyodaragataḥ sutaḥ | rodanaṃ punarārebhe gaurī śrutvā tu tadvacaḥ

उमोवाच । मम प्राणा गमिष्यन्ति विना तं सर्वसुन्दरम् । अतिक्लेशेन संलब्धमतिपौरुषमीश्वरम्

umovāca | mama prāṇā gamiṣyanti vinā taṃ sarvasundaram | atikleśena saṃlabdhamatipauruṣamīśvaram

चराचरगुरुं मायातीतं मायाविनं परम् । अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकं विश्वसंभवम्

carācaraguruṃ māyātītaṃ māyāvinaṃ param | anantakoṭibrahmāṇḍanāyakaṃ viśvasaṃbhavam

ललाटं निजघानोरो वारंवारं करेण सा । रुरुदुर्मुनयो वीक्ष्य रुदतीं तां तथाविधाम्

lalāṭaṃ nijaghānoro vāraṃvāraṃ kareṇa sā | rurudurmunayo vīkṣya rudatīṃ tāṃ tathāvidhām

ततः कारुणिको देवो निशम्य करुणं वचः । स्वयमण्डजरूपोऽभूद्युयुधाते परस्परम्

tataḥ kāruṇiko devo niśamya karuṇaṃ vacaḥ | svayamaṇḍajarūpo'bhūdyuyudhāte parasparam

तदाघातेन जलजा मृतास्तीरे निपेतिरे। दंष्ट्राभ्यां दंशतः स्मोभौ घ्नतः स्म पुच्छघाततः

tadāghātena jalajā mṛtāstīre nipetire| daṃṣṭrābhyāṃ daṃśataḥ smobhau ghnataḥ sma pucchaghātataḥ

उदरं स्वोदरेणैव पृष्ठं पृष्ठेन जघ्नतुः । एवं चिरतरं युद्धं कृत्वा दारुणमोजसा

udaraṃ svodareṇaiva pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhena jaghnatuḥ | evaṃ cirataraṃ yuddhaṃ kṛtvā dāruṇamojasā

मत्स्यरूपं गुणेशोऽथ बलाज्जघ्ने मुखे मुखम् । भग्नास्यो भग्नदर्पोऽसौ भग्ननेत्रोऽभवच्च सः

matsyarūpaṃ guṇeśo'tha balājjaghne mukhe mukham | bhagnāsyo bhagnadarpo'sau bhagnanetro'bhavacca saḥ

2.91.40

पपाल जलमध्ये स पृष्ठेऽगात्स उमासुतः । यत्र यत्र ययौ सोऽथ तत्र तत्राप्यसौ ययौ

papāla jalamadhye sa pṛṣṭhe'gātsa umāsutaḥ | yatra yatra yayau so'tha tatra tatrāpyasau yayau

क्वचिल्लीनं तु तं दृष्ट्वा पुच्छाघातैरताडयत् । तत्पुच्छं तु मुखे धृत्वा गुणेशो बहिरानयत्

kvacillīnaṃ tu taṃ dṛṣṭvā pucchāghātairatāḍayat | tatpucchaṃ tu mukhe dhṛtvā guṇeśo bahirānayat

चुचूर्ण निजभारेण गतासुं विससर्ज सः । त्यजन्तं रुधिरं वक्त्रान्नदन्तं बलवत्तरम्

cucūrṇa nijabhāreṇa gatāsuṃ visasarja saḥ | tyajantaṃ rudhiraṃ vaktrānnadantaṃ balavattaram

तेन शब्देन महता चकम्पे भुवनत्रयम् । निर्ययौ जलमध्यात्स लिलिंगं पार्वतीं तदा

tena śabdena mahatā cakampe bhuvanatrayam | niryayau jalamadhyātsa liliṃgaṃ pārvatīṃ tadā

आनन्दमग्ना गौरी तं स्तनपानं मुदा ददौ । मामपृष्ट्वाथ कुत्र त्वं गतोऽसि बालकैः सह

ānandamagnā gaurī taṃ stanapānaṃ mudā dadau | māmapṛṣṭvātha kutra tvaṃ gato'si bālakaiḥ saha

यद्यदायाति विघ्नं ते तत्तद्दैवाद्विनश्यति । मरीचे रक्षणाच्छम्भोः कृपया जगदीशितुः

yadyadāyāti vighnaṃ te tattaddaivādvinaśyati | marīce rakṣaṇācchambhoḥ kṛpayā jagadīśituḥ

कुरुषे किं चपलतां रक्षितव्यः कथं मया । त्वद्वियोगान्मम प्राणा गमिष्यन्ति प्रियार्भक

kuruṣe kiṃ capalatāṃ rakṣitavyaḥ kathaṃ mayā | tvadviyogānmama prāṇā gamiṣyanti priyārbhaka

क उवाच । ततो मुनिगणाः प्रोचुस्त्वां विना दुःखिता वयम । इदानीं पुनरानन्दं प्राप्तास्त्वद्दर्शनाद्विभो

ka uvāca | tato munigaṇāḥ procustvāṃ vinā duḥkhitā vayama | idānīṃ punarānandaṃ prāptāstvaddarśanādvibho

पूपूजुर्मुनयो नानाद्रव्यैः सख्यः स्त्रियोऽपि च । नमस्कृत्य गुणेशं तं प्रार्थयन्सर्व एव तम्

pūpūjurmunayo nānādravyaiḥ sakhyaḥ striyo'pi ca | namaskṛtya guṇeśaṃ taṃ prārthayansarva eva tam

वयं त्वदीया देवेश न नस्त्यक्तुं त्वमर्हसि । ततोमा बालमादाय ययौ स्वस्थानमुत्तमम्

vayaṃ tvadīyā deveśa na nastyaktuṃ tvamarhasi | tatomā bālamādāya yayau svasthānamuttamam

2.91.50

अनन्तरं गणाः सख्यो मुनयो हर्षनिर्भराः । मार्गमध्ये परः शैलनामा दैत्यो महाबलः

anantaraṃ gaṇāḥ sakhyo munayo harṣanirbharāḥ | mārgamadhye paraḥ śailanāmā daityo mahābalaḥ

सर्वशत्रुहरो नक्रदृढांगो ऽशनिनाशनः । गिरीणां यस्य शब्देन दारणं जायते क्षणात्

sarvaśatruharo nakradṛḍhāṃgo 'śanināśanaḥ | girīṇāṃ yasya śabdena dāraṇaṃ jāyate kṣaṇāt

मार्गं निरुध्य सहसा संस्थिरो रोदसी स्पृशत् । द्वियोजनमस्तकोऽसावधो द्वादशयोजनः

mārgaṃ nirudhya sahasā saṃsthiro rodasī spṛśat | dviyojanamastako'sāvadho dvādaśayojanaḥ

सरस्तडागा वृक्षाश्च लता यत्र विभान्ति च । क्रीडन्ति सिंहशार्दूला वारणा यक्षराक्षसाः

sarastaḍāgā vṛkṣāśca latā yatra vibhānti ca | krīḍanti siṃhaśārdūlā vāraṇā yakṣarākṣasāḥ

सर्वे ते विह्वलाः प्रोचुः किमिदं विघ्नमुत्थितम् । तदन्तिके स्थिता गौरी तेऽपि सर्वे स्थितास्तदा

sarve te vihvalāḥ procuḥ kimidaṃ vighnamutthitam | tadantike sthitā gaurī te'pi sarve sthitāstadā

ततस्ते मुनयः प्रोचुः कदा द्रक्ष्याम योषितः । अपत्यानि गुणेशस्य कदा स्यादत्र विक्रमः

tataste munayaḥ procuḥ kadā drakṣyāma yoṣitaḥ | apatyāni guṇeśasya kadā syādatra vikramaḥ

गमिष्यति वथा होमकालोऽयं नः स्वधाक्रियाः । गौरी जगाद तान्सर्वन्मिा खेदं कर्तुमहंथ

gamiṣyati vathā homakālo'yaṃ naḥ svadhākriyāḥ | gaurī jagāda tānsarvanmiा khedaṃ kartumahaṃtha

ममापि चिन्ता संप्राप्ता शंकरस्य हि जायते । क उवाच । श्रुत्वा वाक्यानि तान्याशु गुणेशो बुद्धिमत्तरः

mamāpi cintā saṃprāptā śaṃkarasya hi jāyate | ka uvāca | śrutvā vākyāni tānyāśu guṇeśo buddhimattaraḥ

प्रगृह्य तु विराड्रूपं श्वासमात्रानिराकरोत् । ददृशुर्न च तद्रूपं मोहिता मुनयोऽपि ते

pragṛhya tu virāḍrūpaṃ śvāsamātrānirākarot | dadṛśurna ca tadrūpaṃ mohitā munayo'pi te

तच्छ्वासयोगात्स गिरिर्बभ्राम गगने तदा । आश्चर्य परमं प्राप्ताः सर्वे ते तं प्रशंसिरे

tacchvāsayogātsa girirbabhrāma gagane tadā | āścarya paramaṃ prāptāḥ sarve te taṃ praśaṃsire

2.91.60

वात्यागतं यथा पत्रं ततोऽसौ पनितो भुवि । सहस्रधाऽभवच्छैलः पुनर्वृक्षानचूर्णयत्

vātyāgataṃ yathā patraṃ tato'sau panito bhuvi | sahasradhā'bhavacchailaḥ punarvṛkṣānacūrṇayat

ततस्ते मुनयः प्रोचुः साधु साधु गुणेश्वर । दूरिकृतमरिष्टं नः स्वाश्रमस्था वयं सुखम्

tataste munayaḥ procuḥ sādhu sādhu guṇeśvara | dūrikṛtamariṣṭaṃ naḥ svāśramasthā vayaṃ sukham

वसामस्त्वत्प्रसादेन स्वस्वकर्मरता भृशम् । क उवाच । एवमुक्त्वा च नत्वा च पृष्ट्वा संपूज्य तं ययुः

vasāmastvatprasādena svasvakarmaratā bhṛśam | ka uvāca | evamuktvā ca natvā ca pṛṣṭvā saṃpūjya taṃ yayuḥ

पार्वती च तमादाय विवेश निजमन्दिरम् । सख्यश्च मुनिपत्न्यश्च पृष्ट्वा तां स्वगृहं ययुः

pārvatī ca tamādāya viveśa nijamandiram | sakhyaśca munipatnyaśca pṛṣṭvā tāṃ svagṛhaṃ yayuḥ

4078

इदं यः शृणुयान्मर्त्यः सर्वत्र सुखमाप्नुयात् । आयुरारोग्यमैश्वर्यं सर्वत्र विजयं तथा ६४ (

idaṃ yaḥ śṛṇuyānmartyaḥ sarvatra sukhamāpnuyāt | āyurārogyamaiśvaryaṃ sarvatra vijayaṃ tathā 64 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे वत्सशैलासुरवधो नामैकनवतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vatsaśailāsuravadho nāmaikanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ९२ प्रारंभ :- क उवाच । ततः कदाचिद्गिरिजा प्रातः स्नात्वा त्वरान्विता। सुप्ते बाले चतुर्वर्षे लिंगपूजां चकार सा

adhyāya 92 prāraṃbha :- ka uvāca | tataḥ kadācidgirijā prātaḥ snātvā tvarānvitā| supte bāle caturvarṣe liṃgapūjāṃ cakāra sā

वामहस्ते निधायैव पार्थिवीं मूर्तिमुत्तमाम् । स उत्थाय रुदन्स्तन्यं ययाचे हठतत्परः

vāmahaste nidhāyaiva pārthivīṃ mūrtimuttamām | sa utthāya rudanstanyaṃ yayāce haṭhatatparaḥ

क्षणं तिष्ठ क्षणं तिष्ठेत्येवं माता न्यषेधयत् । स रुषाऽपातयन्मूर्तिं तद्धस्ताद्धस्तघाततः

kṣaṇaṃ tiṣṭha kṣaṇaṃ tiṣṭhetyevaṃ mātā nyaṣedhayat | sa ruṣā'pātayanmūrtiṃ taddhastāddhastaghātataḥ

तं च सा हस्तघातेन जघान दृढ रोषतः । स रुषा पुनरागत्य ददंशांगुलिमुल्बणम्

taṃ ca sā hastaghātena jaghāna dṛḍha roṣataḥ | sa ruṣā punarāgatya dadaṃśāṃgulimulbaṇam

मुंच मुंच मम प्राणा गमिष्यन्तीति साऽब्रवीत् । दष्ठामंगुलिमुत्सृज्य पपाल दूरतोऽर्भकः

muṃca muṃca mama prāṇā gamiṣyantīti sā'bravīt | daṣṭhāmaṃgulimutsṛjya papāla dūrato'rbhakaḥ

अस्रवद्रुधिरं तस्या अंगुलेर्बहुलं भुवि । यथा क्षीरकर्मवृक्षादृढाघातेन पीडितात्

asravadrudhiraṃ tasyā aṃgulerbahulaṃ bhuvi | yathā kṣīrakarmavṛkṣādṛḍhāghātena pīḍitāt

ततो यष्टिं समादाय ताडितुं सा सुतं ययौ । धावयित्वा दधारैनं ददर्श शिवरूपिणम्

tato yaṣṭiṃ samādāya tāḍituṃ sā sutaṃ yayau | dhāvayitvā dadhārainaṃ dadarśa śivarūpiṇam

पंचवक्त्रं दशभुजं त्रिनेत्रं शेषशोभितम् । त्रिशूलं डमरुं भस्मरुण्डमालां च बिभ्रतम्

paṃcavaktraṃ daśabhujaṃ trinetraṃ śeṣaśobhitam | triśūlaṃ ḍamaruṃ bhasmaruṇḍamālāṃ ca bibhratam

वसानं चर्मणी हस्तिव्याघ्रयोः शशिशेखरम् । दृष्ट्वेत्थं लज्जिता यष्टिं तत्याजाधोमुखी शिवा

vasānaṃ carmaṇī hastivyāghrayoḥ śaśiśekharam | dṛṣṭvetthaṃ lajjitā yaṣṭiṃ tatyājādhomukhī śivā

2.92.10

पुरो वा मन्दिरं वापि गन्तुं सा नाशकत्तदा । तच्चिन्तां स परिज्ञाय बभूवार्भकरूपवान्

puro vā mandiraṃ vāpi gantuṃ sā nāśakattadā | taccintāṃ sa parijñāya babhūvārbhakarūpavān

क्रीडते मुनिपुत्रेषु मुनिबालस्वरूपवान् । अन्वयाद्गिरिजा बालं नापश्यत्तेषु तं सुतम

krīḍate muniputreṣu munibālasvarūpavān | anvayādgirijā bālaṃ nāpaśyatteṣu taṃ sutama

पप्रच्छ तान्मुनिसुतान्मम बालः कुतो गतः । दष्ट्वांगुलीं मदियां तु पपाल चपलोऽर्भकः

papraccha tānmunisutānmama bālaḥ kuto gataḥ | daṣṭvāṃgulīṃ madiyāṃ tu papāla capalo'rbhakaḥ

त ऊचुर्मुनिपुत्रास्तामितो यातोऽर्भकस्तव । ततो जगाम गिरिजा पुरतः पुरतोऽपि च

ta ūcurmuniputrāstāmito yāto'rbhakastava | tato jagāma girijā purataḥ purato'pi ca

विशीर्णकबरीभारा श्रमघर्मसमन्विता । इतस्ततो धावमाना स्रस्तवस्त्रांचला शिवा । तस्याः श्रमं स विज्ञाय ययौ पूर्वस्वरूपवान्

viśīrṇakabarībhārā śramagharmasamanvitā | itastato dhāvamānā srastavastrāṃcalā śivā | tasyāḥ śramaṃ sa vijñāya yayau pūrvasvarūpavān

तदन्तिकं दधारैनं हस्ताभ्यां गिरिजा दृढम् । स्वीयांचलेन त बद्ध्वा ययौ हृष्टा स्वमन्दिरम

tadantikaṃ dadhārainaṃ hastābhyāṃ girijā dṛḍham | svīyāṃcalena ta baddhvā yayau hṛṣṭā svamandirama

उवाच रोषात्सम्यक्त्वं मम हस्ते समागतः । अपस्मारातिचपल मारयिष्येऽधुना भृशम्

uvāca roṣātsamyaktvaṃ mama haste samāgataḥ | apasmārāticapala mārayiṣye'dhunā bhṛśam

शम्भवे वा निवेदिष्ये स त्वां वा ताडयिष्यति । श्रुत्वेत्थं वचनं मातुर्लुलुण्ठ धरणीतले

śambhave vā nivediṣye sa tvāṃ vā tāḍayiṣyati | śrutvetthaṃ vacanaṃ māturluluṇṭha dharaṇītale

निःसृतं बन्धनं ज्ञात्वा पपाल त्वरया पुनः । पुनर्धावति सा पृष्ठे दुःखिता भृशविह्वला

niḥsṛtaṃ bandhanaṃ jñātvā papāla tvarayā punaḥ | punardhāvati sā pṛṣṭhe duḥkhitā bhṛśavihvalā

एतस्मिन्नन्तरे दुष्टो दानवः कर्दमासुरः। द्विजरूपधरो मालां दधानो दक्षिणे करे

etasminnantare duṣṭo dānavaḥ kardamāsuraḥ| dvijarūpadharo mālāṃ dadhāno dakṣiṇe kare

2.92.20

कमण्डलुं वारिपूर्णं भस्मोद्धूलितविग्रहः । अरुणार्कनिभे वस्त्रे वसानो मायिको भृशम्

kamaṇḍaluṃ vāripūrṇaṃ bhasmoddhūlitavigrahaḥ | aruṇārkanibhe vastre vasāno māyiko bhṛśam

स ऊचे वचनं बालं किमर्थं त्वं पलायसे । त्वद्भीतेर्वारणं सद्यः करिष्येऽहं न संशयः

sa ūce vacanaṃ bālaṃ kimarthaṃ tvaṃ palāyase | tvadbhītervāraṇaṃ sadyaḥ kariṣye'haṃ na saṃśayaḥ

नेष्ये त्वां यत्र ते माता न जानीयात्कथंचन । न च कालभयं तत्र न चान्यद्भयमण्वपि

neṣye tvāṃ yatra te mātā na jānīyātkathaṃcana | na ca kālabhayaṃ tatra na cānyadbhayamaṇvapi

क उवाच । तमुवाचार्भको भीतस्तथा कुरु यथा मम । न पश्येज्जननी तातः शरणं त्वामुपागतः

ka uvāca | tamuvācārbhako bhītastathā kuru yathā mama | na paśyejjananī tātaḥ śaraṇaṃ tvāmupāgataḥ

एवं वदति यावत्तु ययौ बालस्वभावतः । गिगील तावदेवासौ तं दुष्टः कर्दमासुरः

evaṃ vadati yāvattu yayau bālasvabhāvataḥ | gigīla tāvadevāsau taṃ duṣṭaḥ kardamāsuraḥ

रम्भाफलस्य पक्वस्य खण्डं कोमलमर्भकम् । तत्पादपद्मचिह्नानि भमौ दृष्ट्वा ययौ शिवा

rambhāphalasya pakvasya khaṇḍaṃ komalamarbhakam | tatpādapadmacihnāni bhamau dṛṣṭvā yayau śivā

द्विजं ददर्श पुरतोऽपृच्छत्तं च ततोऽर्भकम् । स्वामिंस्त्वया मम सुत इतो गच्छन्निरीक्षितः

dvijaṃ dadarśa purato'pṛcchattaṃ ca tato'rbhakam | svāmiṃstvayā mama suta ito gacchannirīkṣitaḥ

इमानि पदपद्मानि चिह्नयुक्तानि पश्य भोः । इदानीं धावमानः स कुत्र गुप्तोऽभ वद्द्विज

imāni padapadmāni cihnayuktāni paśya bhoḥ | idānīṃ dhāvamānaḥ sa kutra gupto'bha vaddvija

ततस्तामब्रवीद्विप्रो दुखितां तद्धियोगतः। द्विज उवाच । किं नः प्रयोजनं मातस्तनयेन तवानघे

tatastāmabravīdvipro dukhitāṃ taddhiyogataḥ| dvija uvāca | kiṃ naḥ prayojanaṃ mātastanayena tavānaghe

उदासीनतया मातस्तिष्ठतामीशचेतसाम् । तथापि नैव दृष्टस्ते तनयः क्वापि शैलजे

udāsīnatayā mātastiṣṭhatāmīśacetasām | tathāpi naiva dṛṣṭaste tanayaḥ kvāpi śailaje

2.92.30

तनयः किं त्वया देवि मदधीनः कृतोऽभवत्। क उवाच । एवं वदति तस्मिंस्तु दुःखितां वीक्ष्य शैलजाम्

tanayaḥ kiṃ tvayā devi madadhīnaḥ kṛto'bhavat| ka uvāca | evaṃ vadati tasmiṃstu duḥkhitāṃ vīkṣya śailajām

आविरासीन्निर्विकारस्तन्मुखात् स गुणेश्वरः । सा प्राह तनयं दृष्ट्वा कथं मिथ्या ब्रवीषि रे

āvirāsīnnirvikārastanmukhāt sa guṇeśvaraḥ | sā prāha tanayaṃ dṛṣṭvā kathaṃ mithyā bravīṣi re

तवैव निकटे पुत्रो दृष्टोऽयं गोपितस्त्वया। सन्तः प्राणात्यये प्राप्ते न भाषन्तेऽनृतं क्वचित

tavaiva nikaṭe putro dṛṣṭo'yaṃ gopitastvayā| santaḥ prāṇātyaye prāpte na bhāṣante'nṛtaṃ kvacita

क उवाच । इति तस्या वचः श्रुत्वा स दैत्यो दीर्घदेहवान् । व्योमस्पृङमस्तको बालमादाय निर्ययौ ततः

ka uvāca | iti tasyā vacaḥ śrutvā sa daityo dīrghadehavān | vyomaspṛṅamastako bālamādāya niryayau tataḥ

ततः सा पृष्ठतो लग्ना क्रन्दन्ती तनयं शिवा । गुणेशोऽपि ततो दध्रे तस्माद्दीर्घंतरं वपुः

tataḥ sā pṛṣṭhato lagnā krandantī tanayaṃ śivā | guṇeśo'pi tato dadhre tasmāddīrghaṃtaraṃ vapuḥ

दृष्ट्वा दुःखं जनन्यास्तु प्रशोचन्त्या मुहुर्मुहुः । तद्देहं शतधा कृत्वा चुचूर्णाङ्घ्रिविघाततः

dṛṣṭvā duḥkhaṃ jananyāstu praśocantyā muhurmuhuḥ | taddehaṃ śatadhā kṛtvā cucūrṇāṅghrivighātataḥ

पतमानोऽपि तद्देहश्चूर्णयामास शाखिनः । जनन्या अग्रतस्तस्थौ संहृत्यैवं तु दानवम्

patamāno'pi taddehaścūrṇayāmāsa śākhinaḥ | jananyā agratastasthau saṃhṛtyaivaṃ tu dānavam

गुणेशो मुनयो देवास्तत्पन्योऽथ समागताः। ऊचुस्तां पार्वतीं विध्नाः कियन्तोऽस्य भवन्ति हि

guṇeśo munayo devāstatpanyo'tha samāgatāḥ| ūcustāṃ pārvatīṃ vidhnāḥ kiyanto'sya bhavanti hi

त एव नाशमायान्ति तव पुण्यात्सुरेश्वरि । सर्वैस्तैः पूजितं बालं गृहीत्वा स्वकटौ शिवा

ta eva nāśamāyānti tava puṇyātsureśvari | sarvaistaiḥ pūjitaṃ bālaṃ gṛhītvā svakaṭau śivā

गृहं जगाम तैस्ताभिर्हर्षनिर्भरमानसा । पुरामरगणांज्जित्वा गरुत्मानमृतं यथा

gṛhaṃ jagāma taistābhirharṣanirbharamānasā | purāmaragaṇāṃjjitvā garutmānamṛtaṃ yathā

2.92.40

उत्ततार शिवा बालं स्वांगणे कटिदेशतः । स तु मूर्छागतो लुंठन्धरण्यां च पुनः पुनः

uttatāra śivā bālaṃ svāṃgaṇe kaṭideśataḥ | sa tu mūrchāgato luṃṭhandharaṇyāṃ ca punaḥ punaḥ

वारं वारं ददौ जृम्भां प्रसार्य मुखपंकजम् । किं जातमधुनैवास्य धावयित्वा ययौ शिवा

vāraṃ vāraṃ dadau jṛmbhāṃ prasārya mukhapaṃkajam | kiṃ jātamadhunaivāsya dhāvayitvā yayau śivā

मुखमध्ये ददर्शास्य विश्वं विश्वस्वरूपिणः । सप्तद्वीपां वसुमतीं पुरग्रामवनाकरान्

mukhamadhye dadarśāsya viśvaṃ viśvasvarūpiṇaḥ | saptadvīpāṃ vasumatīṃ puragrāmavanākarān

ब्रह्माणं भास्करं शेषं विष्णुं पर्वतसागरान् । गन्धर्वान्यक्षरक्षांसि मुनिपक्षिगणानपि । नदीवापीतडागानि मनूनष्टौ वसूनपि

brahmāṇaṃ bhāskaraṃ śeṣaṃ viṣṇuṃ parvatasāgarān | gandharvānyakṣarakṣāṃsi munipakṣigaṇānapi | nadīvāpītaḍāgāni manūnaṣṭau vasūnapi

शशिसूर्यानलोडूनि सचेतनमचेतनम् । पातालान्यपि सप्तानि स्वर्गानप्येकविंशतीन्

śaśisūryānaloḍūni sacetanamacetanam | pātālānyapi saptāni svargānapyekaviṃśatīn

एवं त्रिभुवनं दृष्ट्वा मुमूर्छ गिरिजा तदा । निमील्य नयने भ्रान्ता मुहूर्तद्वयमास्थिता

evaṃ tribhuvanaṃ dṛṣṭvā mumūrcha girijā tadā | nimīlya nayane bhrāntā muhūrtadvayamāsthitā

शिवं सस्मार मनसा सावधाना ततोऽभवत । यथा पूर्वस्थितं बालं पश्यति स्म पुरःस्थितम्

śivaṃ sasmāra manasā sāvadhānā tato'bhavata | yathā pūrvasthitaṃ bālaṃ paśyati sma puraḥsthitam

ततस्तं परितुष्टाव तत्प्रसादप्रसन्नधीः । पार्वत्युवाच । परमात्मा त्वमेवासि चराचरगुरुर्भवान्

tatastaṃ parituṣṭāva tatprasādaprasannadhīḥ | pārvatyuvāca | paramātmā tvamevāsi carācaragururbhavān

चिदानन्दघनो नित्यो नित्यानित्यस्वरूपवान् । त्वत्कुक्षौ परिदुष्टानि भुवनानि चतुर्दश

cidānandaghano nityo nityānityasvarūpavān | tvatkukṣau pariduṣṭāni bhuvanāni caturdaśa

देवा यक्षाश्च रक्षांसि सरितो वृक्षसंचयाः । सर्वं चराचरं दृष्टं मया वक्तुं न शक्यते

devā yakṣāśca rakṣāṃsi sarito vṛkṣasaṃcayāḥ | sarvaṃ carācaraṃ dṛṣṭaṃ mayā vaktuṃ na śakyate

2.92.50

भ्रान्ताऽहं पतितं भूमौ सावधाना शिवस्मृतेः । जाताऽहं बालरूपेणापश्यं त्वां प्राकृतं शिशुम

bhrāntā'haṃ patitaṃ bhūmau sāvadhānā śivasmṛteḥ | jātā'haṃ bālarūpeṇāpaśyaṃ tvāṃ prākṛtaṃ śiśuma

क उवाच । एवं स्तुवत्यां तस्यां तु मायामाविश्चकार सः । लालयित्वा कटौ गृह्य स्तनपानं ददौ शिवा

ka uvāca | evaṃ stuvatyāṃ tasyāṃ tu māyāmāviścakāra saḥ | lālayitvā kaṭau gṛhya stanapānaṃ dadau śivā

गृहं प्रविष्टा गिरिजा गृहकार्यरताऽभवत् । मुनयो मुनिपत्न्यश्च ययुः स्वं स्वं निवेशनम्

gṛhaṃ praviṣṭā girijā gṛhakāryaratā'bhavat | munayo munipatnyaśca yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam

4131

इदमाख्यानकं श्रुत्वा सर्वपापैः प्रपुच्यते ५३ (

idamākhyānakaṃ śrutvā sarvapāpaiḥ prapucyate 53 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे विश्वरूपदर्शनं नाम द्विनवतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe viśvarūpadarśanaṃ nāma dvinavatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ९३ प्रारंभ :- क उवाच । ततस्तु पंचमे वर्षे प्रवृत्ते मुनिबालकाः । उषःकाले गुणेशस्य समागम्य गृहं प्रति

adhyāya 93 prāraṃbha :- ka uvāca | tatastu paṃcame varṣe pravṛtte munibālakāḥ | uṣaḥkāle guṇeśasya samāgamya gṛhaṃ prati

प्रातःकाले कथं शेषे प्रोत्तिष्ठोत्तिष्ठ हे सखे । उत्थापय निजं बालमित्यूचुस्ते शिवामपि

prātaḥkāle kathaṃ śeṣe prottiṣṭhottiṣṭha he sakhe | utthāpaya nijaṃ bālamityūcuste śivāmapi

तानुवाच शिवा वाक्यं निद्रा वो न समागता । क्रीडायामेव सक्तानां चपलानां दिवानिशम्

tānuvāca śivā vākyaṃ nidrā vo na samāgatā | krīḍāyāmeva saktānāṃ capalānāṃ divāniśam

कथं याहीत्यनुदिते निर्लज्जा मूढभावत । त ऊचुः । मातर्न तव वाक्येन कोपो नो जायते क्वचित्

kathaṃ yāhītyanudite nirlajjā mūḍhabhāvata | ta ūcuḥ | mātarna tava vākyena kopo no jāyate kvacit

वयं ते बालकाः किं न त्वं वा नो जननी न किम् । अस्मिंस्तव शिशौ सक्तं सर्वेषां मानसं सदा

vayaṃ te bālakāḥ kiṃ na tvaṃ vā no jananī na kim | asmiṃstava śiśau saktaṃ sarveṣāṃ mānasaṃ sadā

एनं पश्याम पुरतो दिवानक्तं निरन्तरम् । विनैनं च समाधानं न नश्चेतसि जायते

enaṃ paśyāma purato divānaktaṃ nirantaram | vinainaṃ ca samādhānaṃ na naścetasi jāyate

श्रुत्वा वाक्यानि तेषां तु प्रोदतिष्ठत्तदा शिशुः । लिलिंग बहिरागत्य गुणेशस्तैः परस्परम्

śrutvā vākyāni teṣāṃ tu prodatiṣṭhattadā śiśuḥ | liliṃga bahirāgatya guṇeśastaiḥ parasparam

ययुर्बहिर्मुदा युक्ता धृत्वा हस्तान्परस्परम् । द्विभागीभूय चिक्रीडुर्नानायुद्धविचेष्टितैः

yayurbahirmudā yuktā dhṛtvā hastānparasparam | dvibhāgībhūya cikrīḍurnānāyuddhaviceṣṭitaiḥ

मस्तकं मस्तकेनैव वक्षसा वक्ष एव च । बाहुभ्यां चैव बाहू च निजघ्नुस्ते परस्परम्

mastakaṃ mastakenaiva vakṣasā vakṣa eva ca | bāhubhyāṃ caiva bāhū ca nijaghnuste parasparam

2.93.10

जलेन रजसा चैव कन्दुकैर्मुष्टिभिस्तथा। कर्दमैर्गोमयैः केचिदान्दोलनविकर्षणैः

jalena rajasā caiva kandukairmuṣṭibhistathā| kardamairgomayaiḥ kecidāndolanavikarṣaṇaiḥ

कोलाहलं प्रकुर्वन्तः शृंगवंशरवानपि । दैत्यभूता जयं प्रापुर्देवभूताः पराजयम्

kolāhalaṃ prakurvantaḥ śṛṃgavaṃśaravānapi | daityabhūtā jayaṃ prāpurdevabhūtāḥ parājayam

एवं युध्यत्सु तेष्वेवं खड्गनामा महासुरः । आययावुष्टरूपेण विशालेन नभस्पृशा

evaṃ yudhyatsu teṣvevaṃ khaḍganāmā mahāsuraḥ | āyayāvuṣṭarūpeṇa viśālena nabhaspṛśā

पुच्छवातेन महता पतिता वृक्षसंचयाः । शूलदन्तो ललज्जिह्वः पादेनामर्दयन्दिशः

pucchavātena mahatā patitā vṛkṣasaṃcayāḥ | śūladanto lalajjihvaḥ pādenāmardayandiśaḥ

स महान्तं रवं कृत्वा तमधावद्गुणेश्वरम् । प्रतिशब्देन सहसा नादयन्विदिशो दिशः

sa mahāntaṃ ravaṃ kṛtvā tamadhāvadguṇeśvaram | pratiśabdena sahasā nādayanvidiśo diśaḥ

तं दृष्ट्वा विद्रुताः सर्वे मुनिपुत्रा भयातुराः । धाव धावेति तं बालं चुक्रुशुः केचिदर्भकाः

taṃ dṛṣṭvā vidrutāḥ sarve muniputrā bhayāturāḥ | dhāva dhāveti taṃ bālaṃ cukruśuḥ kecidarbhakāḥ

तेषामाक्रन्दितं श्रुत्वा सहसा स गुणेश्वरः । कृत्वा महत्तरं रूपमुड्डीय तं जघान ह

teṣāmākranditaṃ śrutvā sahasā sa guṇeśvaraḥ | kṛtvā mahattaraṃ rūpamuḍḍīya taṃ jaghāna ha

मुष्टिघातेन शिरसि वज्रेणेव महाचलम् । स भिन्नहृदयो दुष्टो वमन्रक्तं मुखाद्बहु

muṣṭighātena śirasi vajreṇeva mahācalam | sa bhinnahṛdayo duṣṭo vamanraktaṃ mukhādbahu

कृत्वा घोरं महाशब्दं पतितो धरणीतले । विचाल्य चरणग्रीवामाक्रन्द्य च पुनः पुनः

kṛtvā ghoraṃ mahāśabdaṃ patito dharaṇītale | vicālya caraṇagrīvāmākrandya ca punaḥ punaḥ

स्वीयं देहं समास्थाय तत्याज जीवितं क्षणात् । दशाष्टयोजनायामः पातयन्वृक्षसंचयान्

svīyaṃ dehaṃ samāsthāya tatyāja jīvitaṃ kṣaṇāt | daśāṣṭayojanāyāmaḥ pātayanvṛkṣasaṃcayān

2.93.20

उदुद्धूल रजो भौमं गगनं प्रावृतं क्षणात् । तद्देहपातात्पतिता जन्तवोऽथ पतत्रिणः

ududdhūla rajo bhaumaṃ gaganaṃ prāvṛtaṃ kṣaṇāt | taddehapātātpatitā jantavo'tha patatriṇaḥ

तं तथा पतितं दृष्ट्वा सर्व एव कुमारकाः । साघु साधु शिवापुत्र महादैत्यो निपातितः

taṃ tathā patitaṃ dṛṣṭvā sarva eva kumārakāḥ | sāghu sādhu śivāputra mahādaityo nipātitaḥ

दृष्ट्वा महान्तं तं दैत्यं वयं भीत्या पलायिताः । कथं त्वया महादैत्यः पौरुषेण कनीयसा

dṛṣṭvā mahāntaṃ taṃ daityaṃ vayaṃ bhītyā palāyitāḥ | kathaṃ tvayā mahādaityaḥ pauruṣeṇa kanīyasā

हतोऽयं विस्मिताः सर्वे पुनस्ते समुपागताः । इत्युक्त्वा ते पुनः क्रीडां चक्रुः सर्वे यथा पुरा

hato'yaṃ vismitāḥ sarve punaste samupāgatāḥ | ityuktvā te punaḥ krīḍāṃ cakruḥ sarve yathā purā

कषंयन्तोऽङघ्रिकमले धृत्वा केचित्परस्परम् । ततस्तस्य सखा प्रायान्मृतप्रतिकृतीच्छया

kaṣaṃyanto'ṅaghrikamale dhṛtvā kecitparasparam | tatastasya sakhā prāyānmṛtapratikṛtīcchayā

छायारूपं समास्थाय महाबलपराक्रमः । पादाघातेन तस्याशु चकम्पे शेषविग्रहः

chāyārūpaṃ samāsthāya mahābalaparākramaḥ | pādāghātena tasyāśu cakampe śeṣavigrahaḥ

व्योमस्पृङ्मस्तको दुष्टो गुणेशपृष्ठतो ययौ । छायां तदीयामाविश्य पातयामास तं तदा

vyomaspṛṅmastako duṣṭo guṇeśapṛṣṭhato yayau | chāyāṃ tadīyāmāviśya pātayāmāsa taṃ tadā

इतरेषामदृश्योऽसौ मायावी बलवत्तरः । यथा यथा नृत्यते स तथा दैत्योऽपि नृत्यति

itareṣāmadṛśyo'sau māyāvī balavattaraḥ | yathā yathā nṛtyate sa tathā daityo'pi nṛtyati

तं पतन्तं गुणेशं ते निरीक्ष्य मुनिबालकाः । ऊचुस्तं धाविताः केचित्केचिच्च दुःखिता भृशम्

taṃ patantaṃ guṇeśaṃ te nirīkṣya munibālakāḥ | ūcustaṃ dhāvitāḥ kecitkecicca duḥkhitā bhṛśam

कथं वा पतसे नाथ क्व सामर्थ्यं गतं तव। वारंवारं स्खलसि किं प्रियेषु च सखिष्वपि

kathaṃ vā patase nātha kva sāmarthyaṃ gataṃ tava| vāraṃvāraṃ skhalasi kiṃ priyeṣu ca sakhiṣvapi

2.93.30

ततो बालो ददर्शाशु दशदिक्षु समन्ततः : सामर्थ्यादग्रतो यातुमियेष नाशकच्च सः

tato bālo dadarśāśu daśadikṣu samantataḥ : sāmarthyādagrato yātumiyeṣa nāśakacca saḥ

पुनश्च प्रणिधानेन समन्तादवलोकयन् । छायाप्रविष्टं तं दैत्यं ज्ञातवान्स गुणेश्वरः

punaśca praṇidhānena samantādavalokayan | chāyāpraviṣṭaṃ taṃ daityaṃ jñātavānsa guṇeśvaraḥ

गण्डशैलं समादाय प्राक्षिपच्चोदरेऽस्य ह । उपरिष्टान्ननर्तासौ स मृतश्चूर्णतां गतः

gaṇḍaśailaṃ samādāya prākṣipaccodare'sya ha | upariṣṭānnanartāsau sa mṛtaścūrṇatāṃ gataḥ

अन्तकाले महद्रूपं समास्थाय निजं खलः । चूर्णयामास वृक्षान्सपर्वतान्प्राणिसंचयान्

antakāle mahadrūpaṃ samāsthāya nijaṃ khalaḥ | cūrṇayāmāsa vṛkṣānsaparvatānprāṇisaṃcayān

तन्मेदसा च रक्तेन धरणी च गुणेश्वरः । रक्ततां समनुप्राप्तौ वसन्ते किंशुकाविव

tanmedasā ca raktena dharaṇī ca guṇeśvaraḥ | raktatāṃ samanuprāptau vasante kiṃśukāviva

एवं तं विनिहत्त्याशु गुणेशो लीलयाऽरमत् । तत एको वृषस्कन्धः सूकरास्यो गजोदरः

evaṃ taṃ vinihattyāśu guṇeśo līlayā'ramat | tata eko vṛṣaskandhaḥ sūkarāsyo gajodaraḥ

गण्डशैला रज इव श्वासादस्य चलन्ति च । चंचलाख्यो महादैत्यो बालरूपधरोऽविशत्

gaṇḍaśailā raja iva śvāsādasya calanti ca | caṃcalākhyo mahādaityo bālarūpadharo'viśat

तेषु नानाविधाः क्रीडा दर्शयामास लाघवात् । महाबलो महामायः पोधयामास कांश्चन

teṣu nānāvidhāḥ krīḍā darśayāmāsa lāghavāt | mahābalo mahāmāyaḥ podhayāmāsa kāṃścana

चरणं कस्यचिद्धृत्वा चकर्ष मुनिबालकम् । उभौ करौ विधृत्वैव कस्यचिन्मस्तकेऽहनत्

caraṇaṃ kasyaciddhṛtvā cakarṣa munibālakam | ubhau karau vidhṛtvaiva kasyacinmastake'hanat

यस्य नृत्ये धरा सर्वा कम्पते स्म सपर्वता । ते धर्मे मृत्तिकां सर्वे चर्चयन्ति स्वविग्रहे

yasya nṛtye dharā sarvā kampate sma saparvatā | te dharme mṛttikāṃ sarve carcayanti svavigrahe

2.93.40

सोऽपि चर्चयते स्वांगं चन्दनेनेव भाग्यवान् । ततस्ते कन्दुकं कृत्वा तेन क्रीडामथारभन्

so'pi carcayate svāṃgaṃ candaneneva bhāgyavān | tataste kandukaṃ kṛtvā tena krīḍāmathārabhan

कन्दुको व्योममार्गस्यो बालत्यक्तोऽस्पृशत्करम् । कृत्वा श्ववच्च तं बालमारोहेत्स स कन्दुकः

kanduko vyomamārgasyo bālatyakto'spṛśatkaram | kṛtvā śvavacca taṃ bālamārohetsa sa kandukaḥ

आरोहको बलाद्भूमौ निक्षिपेत्तं च कन्दकम् । अपरो धास्येदूर्ध्वमागतं सोऽपि वा पुनः

ārohako balādbhūmau nikṣipettaṃ ca kandakam | aparo dhāsyedūrdhvamāgataṃ so'pi vā punaḥ

यद्धस्ते कन्दुक: सोऽथ बालमारुह्य तं त्यजेत् । भूमौ निपतितं बालमादाय तेन ताडयेत्

yaddhaste kanduka: so'tha bālamāruhya taṃ tyajet | bhūmau nipatitaṃ bālamādāya tena tāḍayet

तेषु मध्ये पलायत्सु यस्य लग्नः स कन्दुकः । तेनापि व्योममार्गस्थः कार्यो यस्य करं स्पृशेत्

teṣu madhye palāyatsu yasya lagnaḥ sa kandukaḥ | tenāpi vyomamārgasthaḥ kāryo yasya karaṃ spṛśet

हस्ते नायाति चेत्सोऽपि व्योमगं तं तु कारयेत् । येन हस्ते धृतः सोऽमुमारुहय पूर्ववत्क्षिपेत्

haste nāyāti cetso'pi vyomagaṃ taṃ tu kārayet | yena haste dhṛtaḥ so'mumāruhaya pūrvavatkṣipet

कदाचित्कन्दुकः क्षिप्तो गुणेशेन च व्योमनि । चंचलेन धृतो हस्ते तमारूढस्तदाऽसुरा

kadācitkandukaḥ kṣipto guṇeśena ca vyomani | caṃcalena dhṛto haste tamārūḍhastadā'surā

भारेणाक्रम्य तं देवमुवाच दुष्टदानवः । सहस्व भारं मे दुष्ट वल्गसेऽर्भकसंचये

bhāreṇākramya taṃ devamuvāca duṣṭadānavaḥ | sahasva bhāraṃ me duṣṭa valgase'rbhakasaṃcaye

त्यक्तं त्यक्तं कन्दुकं स गृह्णाति स्वकरे पुनः । मुहुर्तद्वयमेवं हि चिक्रीडे दुष्टदानवः

tyaktaṃ tyaktaṃ kandukaṃ sa gṛhṇāti svakare punaḥ | muhurtadvayamevaṃ hi cikrīḍe duṣṭadānavaḥ

प्राहसन्मुनिबालास्ते गुणेशं तं तथागतम् । ततो गुणेशो दैत्यं तमारूढो दृढविक्रमः

prāhasanmunibālāste guṇeśaṃ taṃ tathāgatam | tato guṇeśo daityaṃ tamārūḍho dṛḍhavikramaḥ

2.93.50

चंचलश्चंचलो जातो नेतुं दूरे मुदान्वितः। व्योममार्गेण सहसा बाला भूमिगता ययुः

caṃcalaścaṃcalo jāto netuṃ dūre mudānvitaḥ| vyomamārgeṇa sahasā bālā bhūmigatā yayuḥ

विमानवत्पक्षिवच्च स जगाम त्वरान्वितः। ततो निवृत्तास्ते बालाः शोचमाना ययुर्ग़ृहान्

vimānavatpakṣivacca sa jagāma tvarānvitaḥ| tato nivṛttāste bālāḥ śocamānā yayurgṛhān

स्थितास्तत्रैव केचिच्च प्रतीक्षन्तो गुणेश्वरम् । ततो गुणेशस्तं ज्ञात्वा मनसा दुष्टदानवम्

sthitāstatraiva kecicca pratīkṣanto guṇeśvaram | tato guṇeśastaṃ jñātvā manasā duṣṭadānavam

हिमवत्सदृशं भारं चकार सहसा विभुः । भारेण पतितो दैत्यः प्रावदत्तं गुणेश्वरम्

himavatsadṛśaṃ bhāraṃ cakāra sahasā vibhuḥ | bhāreṇa patito daityaḥ prāvadattaṃ guṇeśvaram

उत्तरस्व महाभारं गमिष्यन्ति ममासवः । दयां कुरुश्व दीने त्वं प्रपन्ने शरणं तव

uttarasva mahābhāraṃ gamiṣyanti mamāsavaḥ | dayāṃ kuruśva dīne tvaṃ prapanne śaraṇaṃ tava

एवं वदन्मुमूर्च्छासौ ततो बालो दधार तम् । भ्रामयामास बहुशो गरुडो भुजगं यथा

evaṃ vadanmumūrcchāsau tato bālo dadhāra tam | bhrāmayāmāsa bahuśo garuḍo bhujagaṃ yathā

4187

तत्याज दूरदेशे तं चंचलं दुष्टदानवम् ५६ (

tatyāja dūradeśe taṃ caṃcalaṃ duṣṭadānavam 56 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे चंचलवधो नाम त्रिनवतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe caṃcalavadho nāma trinavatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ९४ प्रारंभ :- क उवाच । ततो मुनिसुता याताः प्रतीक्षन्तः स्थिताश्च ये। तेषां जयरवैर्व्योम गर्जितं च दिगन्तरम्

adhyāya 94 prāraṃbha :- ka uvāca | tato munisutā yātāḥ pratīkṣantaḥ sthitāśca ye| teṣāṃ jayaravairvyoma garjitaṃ ca digantaram

चिक्रीडुस्ते पुनस्तत्र नानानृत्यैश्च गायनैः । एवं रमत्सु बालेषु सार्द्धयामे दिवाकरे

cikrīḍuste punastatra nānānṛtyaiśca gāyanaiḥ | evaṃ ramatsu bāleṣu sārddhayāme divākare

पितरौ तानदृष्ट्वैव ग्राममध्ये क्वचिद्गृहे। प्रत्येकं यष्टिमादाय ययुः सर्वे शिशून्प्रति

pitarau tānadṛṣṭvaiva grāmamadhye kvacidgṛhe| pratyekaṃ yaṣṭimādāya yayuḥ sarve śiśūnprati

रमन्तो विविधाः क्रीडा मध्ये कृत्वा गुणेश्वरम् । नृत्यन्तं नर्तयन्तंच तं च ते निरभर्त्सयन्

ramanto vividhāḥ krīḍā madhye kṛtvā guṇeśvaram | nṛtyantaṃ nartayantaṃca taṃ ca te nirabhartsayan

पितर ऊचुः । त्वया विना नो बालाश्च नाचरन्स्नानभोजने । आचाराध्ययने चापि ब्राह्मण्यं विनयं तथा

pitara ūcuḥ | tvayā vinā no bālāśca nācaransnānabhojane | ācārādhyayane cāpi brāhmaṇyaṃ vinayaṃ tathā

ततः परस्परं प्राहुर्गतक्रोधा निरीक्ष्य तम् । एतस्य ताडने बुद्धिर्गतैनं वीक्ष्य नः कुतः

tataḥ parasparaṃ prāhurgatakrodhā nirīkṣya tam | etasya tāḍane buddhirgatainaṃ vīkṣya naḥ kutaḥ

कथयामो यदि शिवौ तावस्य किं करिष्यतः । अनेके निहता दैत्या बालेनैव महाबलाः

kathayāmo yadi śivau tāvasya kiṃ kariṣyataḥ | aneke nihatā daityā bālenaiva mahābalāḥ

वयं देशान्तरं यामो भीत्या तव गुणेश्वर । क उवाच । एवं वदत्सु लोकेषु पिदधे स गुणेश्वरः । आविरासीद्दूरदेशे ततो बाला व्यलोकयन्

vayaṃ deśāntaraṃ yāmo bhītyā tava guṇeśvara | ka uvāca | evaṃ vadatsu lokeṣu pidadhe sa guṇeśvaraḥ | āvirāsīddūradeśe tato bālā vyalokayan

धावयित्वा पितॄंस्त्यक्त्वा गुणेशं ते ययुः पुनः । क्रीडन्तस्ते ययुः शीघ्रं गौतमाश्रममुत्तमम्

dhāvayitvā pitṝṃstyaktvā guṇeśaṃ te yayuḥ punaḥ | krīḍantaste yayuḥ śīghraṃ gautamāśramamuttamam

2.94.10

ध्यानस्थं तं मुनिं वीक्ष्य पचन्तीं तस्त्रियं च ते । गुणेशोऽगान्मध्यदेशं जग्राहौदनपात्रकम्

dhyānasthaṃ taṃ muniṃ vīkṣya pacantīṃ tastriyaṃ ca te | guṇeśo'gānmadhyadeśaṃ jagrāhaudanapātrakam

ददौ तेभ्यो विभज्यान्नं प्रार्थयामास सादरम्

dadau tebhyo vibhajyānnaṃ prārthayāmāsa sādaram

मत्संगेन चिरं कालं यूयं सर्वे बुभुक्षिताः । सावकाशं प्रभुंजध्वं ततः क्रीडामहे पुनः

matsaṃgena ciraṃ kālaṃ yūyaṃ sarve bubhukṣitāḥ | sāvakāśaṃ prabhuṃjadhvaṃ tataḥ krīḍāmahe punaḥ

अहल्या तं चुकोपाशु ममान्नं स्पृष्टवान्कथम् । न कृतो वैश्वदेवो वा नैवेद्यश्चपलार्भकाः

ahalyā taṃ cukopāśu mamānnaṃ spṛṣṭavānkatham | na kṛto vaiśvadevo vā naivedyaścapalārbhakāḥ

विसृज्य ध्यानं किं कुर्याद्गौतमो मुनिसत्तमः। उत्थापयामास तदा ध्यानस्थं मुनिसत्तमम्

visṛjya dhyānaṃ kiṃ kuryādgautamo munisattamaḥ| utthāpayāmāsa tadā dhyānasthaṃ munisattamam

स उत्थाय ददर्शाथ गौतमः सकलार्भकान् । जक्षतोऽन्नं क्षुधायुक्तान्बभाषे च गुणेश्वरम्

sa utthāya dadarśātha gautamaḥ sakalārbhakān | jakṣato'nnaṃ kṣudhāyuktānbabhāṣe ca guṇeśvaram

गौतम उवाच । महतोः पुत्रतां प्राप्य कथमन्यायकृद्भवान् । अत्यद्भुतानि कर्माणि श्रुत्वा ते त्वां वयं पुरा

gautama uvāca | mahatoḥ putratāṃ prāpya kathamanyāyakṛdbhavān | atyadbhutāni karmāṇi śrutvā te tvāṃ vayaṃ purā

परात्परतरं देवं परब्रह्मस्वरूपिणम् । मन्यामहे बालभावं कुरुषे त्वं गुणेश्वर

parātparataraṃ devaṃ parabrahmasvarūpiṇam | manyāmahe bālabhāvaṃ kuruṣe tvaṃ guṇeśvara

क उवाच । धृत्वा करं स च मुनिः पार्वत्या गृहमागमत् । करे धृत्वाऽन्नसहितं तत्पात्रं निजमन्दिरात

ka uvāca | dhṛtvā karaṃ sa ca muniḥ pārvatyā gṛhamāgamat | kare dhṛtvā'nnasahitaṃ tatpātraṃ nijamandirāta

उवाच मातस्ते बालो नित्यमन्यायकृन्मम । अद्य त्वां कथितुं यातः किं कार्यं गौर्यतः परम्

uvāca mātaste bālo nityamanyāyakṛnmama | adya tvāṃ kathituṃ yātaḥ kiṃ kāryaṃ gauryataḥ param

2.94.20

इतो वा गमनं दूरे मन्यसे यदि तद्वद । क उवाच । ततो रुषो समायुक्ता श्रुत्वा वाक्यं मुनीरितम्

ito vā gamanaṃ dūre manyase yadi tadvada | ka uvāca | tato ruṣo samāyuktā śrutvā vākyaṃ munīritam

ताडयामास यष्ट्या तं वमन्ती नेत्रतोऽनलम् । उवाच च मुनिं गौरी प्रणता क्रोधसंयुता

tāḍayāmāsa yaṣṭyā taṃ vamantī netrato'nalam | uvāca ca muniṃ gaurī praṇatā krodhasaṃyutā

ममापि च मुने त्रासो जायतो जन्मतोऽस्य ह । द्रष्टव्या राक्षसकृतां कियन्तो विघ्नसंचयाः

mamāpi ca mune trāso jāyato janmato'sya ha | draṣṭavyā rākṣasakṛtāṃ kiyanto vighnasaṃcayāḥ

स्त्रियः प्रवक्तुं कुत्रापि नायान्ति मुनिपुंगवाः । अयं तु सर्वतो दुष्टो मुनिपुत्राविभेदकः

striyaḥ pravaktuṃ kutrāpi nāyānti munipuṃgavāḥ | ayaṃ tu sarvato duṣṭo muniputrāvibhedakaḥ

ममात्मज इति जनो नैनं शापं प्रयच्छति । बद्ध्वैनं हस्तपादेषु तत्समक्षं शिवा सुतम्

mamātmaja iti jano nainaṃ śāpaṃ prayacchati | baddhvainaṃ hastapādeṣu tatsamakṣaṃ śivā sutam

गृहमध्ये तु संस्थाप्य तद्गृहं पिदधे दृढम् । मैवं मैवं वदन्यातो गौतमः स्वाश्रमं प्रति

gṛhamadhye tu saṃsthāpya tadgṛhaṃ pidadhe dṛḍham | maivaṃ maivaṃ vadanyāto gautamaḥ svāśramaṃ prati

ततस्ते बालकाः सर्वे शोचस्तन्तं गुणेश्वरम् । कथं नो दर्शनं चास्य भविष्यति कदा न वा

tataste bālakāḥ sarve śocastantaṃ guṇeśvaram | kathaṃ no darśanaṃ cāsya bhaviṣyati kadā na vā

अध्यायाः ०९१-०९५ (cont. 2)

द्वारं दत्त्वा दृढं मध्ये स्थापितो गिरिकन्यया । एवं तेषु वदत्सेव तन्मध्ये स ययै क्षणात्

dvāraṃ dattvā dṛḍhaṃ madhye sthāpito girikanyayā | evaṃ teṣu vadatseva tanmadhye sa yayai kṣaṇāt

जनन्याः कटिदेशेऽपि दृश्यते तद्गृहेऽपि च । ऊचुस्तां गौरि पुत्रस्ते निःसृतो गृहमध्यतः

jananyāḥ kaṭideśe'pi dṛśyate tadgṛhe'pi ca | ūcustāṃ gauri putraste niḥsṛto gṛhamadhyataḥ

पश्यति स्म गेहमध्ये बद्धमेव गुणेश्वरम् । बहिस्तन्मुनिपुत्रान्सा तत्स्वरूपानपश्यत

paśyati sma gehamadhye baddhameva guṇeśvaram | bahistanmuniputrānsā tatsvarūpānapaśyata

2.94.30

यं कंचित्स्तनपानाय जुहाव विह्वला शिवा । निषिद्धा सा सुतैस्तैस्तु गृहमध्ये शिवे स्थितः

yaṃ kaṃcitstanapānāya juhāva vihvalā śivā | niṣiddhā sā sutaistaistu gṛhamadhye śive sthitaḥ

उद्घाटय द्वारं सा बालं मुक्त्वा स्तन्यं ददौ मुदा । गौतमः स्वाश्रमं यातो देवतार्चनमारभत्

udghāṭaya dvāraṃ sā bālaṃ muktvā stanyaṃ dadau mudā | gautamaḥ svāśramaṃ yāto devatārcanamārabhat

गुणेशरूपान्सोऽपश्यत्तृप्तान्देवांस्तथाऽखिलान् । पुरः प्रकीर्णमन्नं च ततो विस्मितमानसः

guṇeśarūpānso'paśyattṛptāndevāṃstathā'khilān | puraḥ prakīrṇamannaṃ ca tato vismitamānasaḥ

चिन्तयामास मनसि दुर्बुद्धिस्तु कृता मया। उमायै कथितं सर्वमन्नपात्रं प्रदर्शितम्

cintayāmāsa manasi durbuddhistu kṛtā mayā| umāyai kathitaṃ sarvamannapātraṃ pradarśitam

तया स ताडितो बद्धोऽव्यक्तो व्यक्तस्य कारणम् । परात्परतरो देवो यस्मिंस्तृप्ते महाफलम्

tayā sa tāḍito baddho'vyakto vyaktasya kāraṇam | parātparataro devo yasmiṃstṛpte mahāphalam

आगत्य बुभुजे बालैः सार्द्धं तु मुनिसंभवैः । मोहितो मायया चास्य पूर्वमज्ञासिषं न तम्

āgatya bubhuje bālaiḥ sārddhaṃ tu munisaṃbhavaiḥ | mohito māyayā cāsya pūrvamajñāsiṣaṃ na tam

4223

क उवाच । अहल्यापि पुनः पाक चकाराद्भुतमानसा । सोऽपि ध्यानस्थितो भूत्वा नित्यकर्म समापयत् । ३६ (

ka uvāca | ahalyāpi punaḥ pāka cakārādbhutamānasā | so'pi dhyānasthito bhūtvā nityakarma samāpayat | 36 (

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे चतुर्नवतितमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe caturnavatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ९५ प्रारंभ :- क उवाच । षष्ठे वर्षे प्रवृत्ते तु क्वचिद्यातो बहिः शिशुः । उमाया बालकैः सार्द्धं चिक्रीडानेकधा पुनः

adhyāya 95 prāraṃbha :- ka uvāca | ṣaṣṭhe varṣe pravṛtte tu kvacidyāto bahiḥ śiśuḥ | umāyā bālakaiḥ sārddhaṃ cikrīḍānekadhā punaḥ

तं दिदृक्षुर्विश्वकर्मा ययावन्तर्गृहं प्रति । पार्वती बहिरागत्य मानयामास तं बहु

taṃ didṛkṣurviśvakarmā yayāvantargṛhaṃ prati | pārvatī bahirāgatya mānayāmāsa taṃ bahu

चित्रासने समावेश्य पूजयामास सादरम् । प्रक्षाल्य चरणौ प्रादाद्गन्धं ताम्बूलमेव च

citrāsane samāveśya pūjayāmāsa sādaram | prakṣālya caraṇau prādādgandhaṃ tāmbūlameva ca

ततस्तदादरं दृष्ट्वा विश्वकर्मा तुतोष ह । तुष्टाव परया भक्त्या प्रणिपत्य शिवां मुदा

tatastadādaraṃ dṛṣṭvā viśvakarmā tutoṣa ha | tuṣṭāva parayā bhaktyā praṇipatya śivāṃ mudā

विश्वकर्मोवाच । ननामि विश्वेश्वरि विश्वरूपे ब्रह्मेन्द्ररुद्रार्यमविष्णुरूपे । त्वया ततं विश्वमनन्तशक्ते ब्रह्मादिदेवैरभिनन्द्यरूपे

viśvakarmovāca | nanāmi viśveśvari viśvarūpe brahmendrarudrāryamaviṣṇurūpe | tvayā tataṃ viśvamanantaśakte brahmādidevairabhinandyarūpe

त्वमेव विश्वं रजसा विधत्से सत्त्वेन मातः परि पासि तच्च । त्वमेव सर्वं तमसाथ हंसि त्रैगुण्यमेतत्तव नित्यरूपम्

tvameva viśvaṃ rajasā vidhatse sattvena mātaḥ pari pāsi tacca | tvameva sarvaṃ tamasātha haṃsi traiguṇyametattava nityarūpam

त्वया हता दैत्यगणा विमुक्तिं ब्रह्मर्षयो ज्ञानबलात्प्रपन्नाः। त्वमेव विष्णोरतुलाऽसि शक्तिः सर्वस्य हेतुः परमाऽसि माया

tvayā hatā daityagaṇā vimuktiṃ brahmarṣayo jñānabalātprapannāḥ| tvameva viṣṇoratulā'si śaktiḥ sarvasya hetuḥ paramā'si māyā

सतोऽसतो यापि परासि शक्तिश्चराचरं त्वं विदधासि विश्वम्। संमोह्य लोकान्सकलान्सुरेशान्काष्ठाकलाभिश्च ददासि भोगम्

sato'sato yāpi parāsi śaktiścarācaraṃ tvaṃ vidadhāsi viśvam| saṃmohya lokānsakalānsureśānkāṣṭhākalābhiśca dadāsi bhogam

ये त्वां प्रपन्ना न भयं तु तेषां मृत्योस्तथा दैत्यकृतं कदाचित

ye tvāṃ prapannā na bhayaṃ tu teṣāṃ mṛtyostathā daityakṛtaṃ kadācita

2.95.10

त्वमेव लक्ष्मीः सुकृतामलक्ष्मीर्दुष्टात्मनां त्वं प्रमदास्वरूपा। विद्यास्वरूपासि जगत्त्रये त्वं प्रभास्वरूपा शशिसूर्ययोत्स्वम्

tvameva lakṣmīḥ sukṛtāmalakṣmīrduṣṭātmanāṃ tvaṃ pramadāsvarūpā| vidyāsvarūpāsi jagattraye tvaṃ prabhāsvarūpā śaśisūryayotsvam

य आश्रितास्ते जगदास्र्वयास्ते विपत्तिलेशो न च तेषु मातः । त्वमेव विश्वेश्वरि विश्वमेत्तद्धरस्यथाप्यायसि वारिरूपा

ya āśritāste jagadāsrvayāste vipattileśo na ca teṣu mātaḥ | tvameva viśveśvari viśvamettaddharasyathāpyāyasi vārirūpā

अनादिमध्यानिधनाप्यगम्या हरीशलोकेशसुरेश्वराणाम् । तेऽनुग्रहात्त्वा प्रभजन्ति भक्ता आनन्दरूपा निवसन्ति नाके

anādimadhyānidhanāpyagamyā harīśalokeśasureśvarāṇām | te'nugrahāttvā prabhajanti bhaktā ānandarūpā nivasanti nāke

अभक्तिकामान्विनिहंसि रुष्टा त्वामेव मातः शरणं प्रपन्नः । धन्ये ममैते नयनेऽथ विद्या जनुश्च माता पितृवंश एव

abhaktikāmānvinihaṃsi ruṣṭā tvāmeva mātaḥ śaraṇaṃ prapannaḥ | dhanye mamaite nayane'tha vidyā januśca mātā pitṛvaṃśa eva

कुलं च धन्यं चरणौ त्वदीयौ दृष्टौ यतस्ते जगदम्बिके मया । क उवाच । एवं स्तुता जगन्माता वरमस्मै न्यवेदयत्

kulaṃ ca dhanyaṃ caraṇau tvadīyau dṛṣṭau yataste jagadambike mayā | ka uvāca | evaṃ stutā jaganmātā varamasmai nyavedayat

सं वव्रे परमा भक्तिं सा तथेति तमब्रवीत् । इदं स्तोत्रं पठेद्यस्तु सर्वान्कामाँल्लभेच्च सः

saṃ vavre paramā bhaktiṃ sā tatheti tamabravīt | idaṃ stotraṃ paṭhedyastu sarvānkāmām̐llabhecca saḥ

सर्वत्र विजयं पुष्टिं विद्यामायुः सुखं शिवम् । शिवोवाच । विश्वकर्मन्महाबुद्धे ज्ञानवानसि सर्वत:

sarvatra vijayaṃ puṣṭiṃ vidyāmāyuḥ sukhaṃ śivam | śivovāca | viśvakarmanmahābuddhe jñānavānasi sarvata:

यच्छ तं शिववाक्येन दृष्टं तत्सकलं त्वयि । सिन्धुना पीडिता देवाः सर्वे कारागृहे स्थिताः

yaccha taṃ śivavākyena dṛṣṭaṃ tatsakalaṃ tvayi | sindhunā pīḍitā devāḥ sarve kārāgṛhe sthitāḥ

शिवश्चात्र समायातः कैलासे तु हृते सति । दण्डकारण्यदेशेऽत्र कोऽप्याप्तो न हि दृश्यते

śivaścātra samāyātaḥ kailāse tu hṛte sati | daṇḍakāraṇyadeśe'tra ko'pyāpto na hi dṛśyate

त्वं तु सम्यक् समायातो बहुकालेन दर्शनम् । विश्वकर्मोवाच । किमाश्चर्यं जगन्मातर्बालो मातरमाव्रजेत्

tvaṃ tu samyak samāyāto bahukālena darśanam | viśvakarmovāca | kimāścaryaṃ jaganmātarbālo mātaramāvrajet

2.95.20

द्रष्टुं देवं महाभक्तो विद्याकामो गुरुं शिवे । पुत्रस्य ते श्रुतो मातर्महिमा परमाद्भुतः

draṣṭuṃ devaṃ mahābhakto vidyākāmo guruṃ śive | putrasya te śruto mātarmahimā paramādbhutaḥ

तमहं द्रष्टुमायातो युवयोर्दर्शनोत्सुकः । क उवाच । एवं तयोस्तु वदतोरागतोऽसौ विनायकः

tamahaṃ draṣṭumāyāto yuvayordarśanotsukaḥ | ka uvāca | evaṃ tayostu vadatorāgato'sau vināyakaḥ

असंख्यशशिसंकाशो रजसाऽरुणविग्रहः । प्रसन्नवदनो बालसमूहपरिवारितः

asaṃkhyaśaśisaṃkāśo rajasā'ruṇavigrahaḥ | prasannavadano bālasamūhaparivāritaḥ

तन्मध्य शोभते स्मासौ मरुन्मध्ये यथा हरिः । तं दृष्ट्वा प्रणिपत्यासौ कृतांजलिपुटः स्थितः

tanmadhya śobhate smāsau marunmadhye yathā hariḥ | taṃ dṛṣṭvā praṇipatyāsau kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ

तुष्टाव परमात्मानं ज्ञात्वा तं गिरिजासुतम् । विश्वकर्मोवाच । नमामि परमात्मानं सच्चिदानन्दविग्रहम

tuṣṭāva paramātmānaṃ jñātvā taṃ girijāsutam | viśvakarmovāca | namāmi paramātmānaṃ saccidānandavigrahama

चराचरगुरुं सर्वकारणानां च कारणम् । गुणेशं च गुणातीतं सृष्टिस्थित्यन्तकारिणम्

carācaraguruṃ sarvakāraṇānāṃ ca kāraṇam | guṇeśaṃ ca guṇātītaṃ sṛṣṭisthityantakāriṇam

सर्वव्यापिनमीशानं व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणम । अगम्यं सर्वदेवानां मुनिहृत्पद्मवासिनम्

sarvavyāpinamīśānaṃ vyaktāvyaktasvarūpiṇama | agamyaṃ sarvadevānāṃ munihṛtpadmavāsinam

सिद्धिबुद्धिपतिं नानाभक्तसिद्धिप्रदं विभुम् । अभक्तकामदहनं सहस्ररविसन्निभम्

siddhibuddhipatiṃ nānābhaktasiddhipradaṃ vibhum | abhaktakāmadahanaṃ sahasraravisannibham

अनेकशक्तिसंयुक्तं दैत्यदानवमर्दनम् । अनादिमव्ययं शान्तं जरामरणवर्जितम्

anekaśaktisaṃyuktaṃ daityadānavamardanam | anādimavyayaṃ śāntaṃ jarāmaraṇavarjitam

त्रितनुं च त्रयीमूलं ब्रह्मविष्णुशिवात्मकम् । क उवाच । एवं स्तुतिं समाकर्ण्य सन्तुष्ट: स गुणेश्वरः

tritanuṃ ca trayīmūlaṃ brahmaviṣṇuśivātmakam | ka uvāca | evaṃ stutiṃ samākarṇya santuṣṭa: sa guṇeśvaraḥ

2.95.30

स्वासने तमुपाविश्य पूजयामास सादरम् । प्रक्षाल्य चरणौ गन्धमक्षतान्पुष्पमेव च

svāsane tamupāviśya pūjayāmāsa sādaram | prakṣālya caraṇau gandhamakṣatānpuṣpameva ca

धूपं दीपं च नैवेद्यं निवेद्य तमथाब्रवीत् । गुणेश उवाच । विश्वकर्मन्नागतोऽसि मम दर्शनकांक्षया

dhūpaṃ dīpaṃ ca naivedyaṃ nivedya tamathābravīt | guṇeśa uvāca | viśvakarmannāgato'si mama darśanakāṃkṣayā

किमानीतं मम मुदे हयुपायनमनुत्तमम्। विश्वकर्मोवाच । निजस्वानन्दपूर्णानां परवांछाविधायिनाम्

kimānītaṃ mama mude hayupāyanamanuttamam| viśvakarmovāca | nijasvānandapūrṇānāṃ paravāṃchāvidhāyinām

निस्पृहाणां सर्वकृतां सर्वशक्तिमतामपि । समलोष्टाश्महेम्नां च कल्पवृक्षाधरीकृताम् । कर्तुमकर्तुं शक्तानामन्यथाकर्तुमेव च

nispṛhāṇāṃ sarvakṛtāṃ sarvaśaktimatāmapi | samaloṣṭāśmahemnāṃ ca kalpavṛkṣādharīkṛtām | kartumakartuṃ śaktānāmanyathākartumeva ca

स्वाधीनानां च तुष्टानां स्वसत्तावर्तिनामपि । पराधीनैरशक्तैश्चाकिंचनैर्मर्त्यधर्मभिः

svādhīnānāṃ ca tuṣṭānāṃ svasattāvartināmapi | parādhīnairaśaktaiścākiṃcanairmartyadharmabhiḥ

किं देयं परितोषाय स्वशक्त्या किंचिदाहृतम् । क उवाच । एवमुक्त्वा विश्वकर्माऽस्थापयत्पुरतः सृणिम्

kiṃ deyaṃ paritoṣāya svaśaktyā kiṃcidāhṛtam | ka uvāca | evamuktvā viśvakarmā'sthāpayatpurataḥ sṛṇim

पद्मं च परशुं पाशं सहस्रादित्यसन्निभम् । सर्वशत्रुहरं तीक्ष्णं दधार स गुणेश्वरः

padmaṃ ca paraśuṃ pāśaṃ sahasrādityasannibham | sarvaśatruharaṃ tīkṣṇaṃ dadhāra sa guṇeśvaraḥ

उवाच विश्वकर्माणं कुत एतानि विश्वकृत्। आनीतानि मम प्रीत्यै तद्वदस्वाधुनाऽनघ

uvāca viśvakarmāṇaṃ kuta etāni viśvakṛt| ānītāni mama prītyai tadvadasvādhunā'nagha

विश्वकर्मोवाच । संज्ञा नामेति नाम्ना मे कन्या चारुस्वरूपिणी

viśvakarmovāca | saṃjñā nāmeti nāmnā me kanyā cārusvarūpiṇī

लज्जितो यन्मुखं वीक्ष्य सहसा शशलांछनः । रमा शची च सावित्री शारदाऽरुन्धती रतिः

lajjito yanmukhaṃ vīkṣya sahasā śaśalāṃchanaḥ | ramā śacī ca sāvitrī śāradā'rundhatī ratiḥ

2.95.40

त्रिलोक्यां न समा कापि परा यस्या गुणेश्वर । सा मया त्वये दत्ता त्रिवेदाय त्रिरूपिणे

trilokyāṃ na samā kāpi parā yasyā guṇeśvara | sā mayā tvaye dattā trivedāya trirūpiṇe

आगतेषु त्रिलोकेषु सांगोपांगेषु सर्वशः । महोत्सवो महानासीद्दिनाष्टकमहर्निशम्

āgateṣu trilokeṣu sāṃgopāṃgeṣu sarvaśaḥ | mahotsavo mahānāsīddināṣṭakamaharniśam

यां दृष्ट्वा स्खलिता देवा लज्जयाऽधोमुखा गताः। सविता तामथादाय ययौ स्वस्थानमुत्तमम्

yāṃ dṛṣṭvā skhalitā devā lajjayā'dhomukhā gatāḥ| savitā tāmathādāya yayau svasthānamuttamam

तेजसा तस्य तप्ता मे कन्यका कृशतामगात् । सा ततो निर्ममे छायां संज्ञा तु स्वप्रभावतः

tejasā tasya taptā me kanyakā kṛśatāmagāt | sā tato nirmame chāyāṃ saṃjñā tu svaprabhāvataḥ

सर्वं तस्यै निवेद्यैव सद्यो मम गृहं गता । गते कियति काले सा छाया ज्ञाता तु भानुना

sarvaṃ tasyai nivedyaiva sadyo mama gṛhaṃ gatā | gate kiyati kāle sā chāyā jñātā tu bhānunā

नेयं संज्ञेति स प्रायाद्गृहं सद्यो ममार्यमा । ततो भीता पुनः संज्ञा मामुवाच न मां पितः

neyaṃ saṃjñeti sa prāyādgṛhaṃ sadyo mamāryamā | tato bhītā punaḥ saṃjñā māmuvāca na māṃ pitaḥ

निवेदय रवेर्हस्ते तेजोऽहं न क्षमेऽस्य च ततः। पित्रा धिक्कृता सा बहिरेव ययौ किल

nivedaya raverhaste tejo'haṃ na kṣame'sya ca tataḥ| pitrā dhikkṛtā sā bahireva yayau kila

अश्विनीरूपमास्थाय गुप्तरूपा वनेऽवसत् । ततस्तु विश्वकर्मा तामनवेक्ष्य क्वचिद्गृहे

aśvinīrūpamāsthāya guptarūpā vane'vasat | tatastu viśvakarmā tāmanavekṣya kvacidgṛhe

प्रोवाचार्यमणं सोऽथ तेजस्ते सोढुमक्षमा । क्व गता न च जाने तामुपायं ते ब्रवीमि च

provācāryamaṇaṃ so'tha tejaste soḍhumakṣamā | kva gatā na ca jāne tāmupāyaṃ te bravīmi ca

यदि ते तेजसो भागो न्यूनः किंचिद्भविष्यति । तदा सा प्रकटीभूयाद्विहरस्व ततस्तया

yadi te tejaso bhāgo nyūnaḥ kiṃcidbhaviṣyati | tadā sā prakaṭībhūyādviharasva tatastayā

2.95.50

रविरुवाच । यथा तव भवेच्चेतस्तथा कर्तुं त्वमर्हसि । क उवाच । विश्वकर्मा ततश्चैनं यन्त्रे स्थाप्योल्लिलेख ह

raviruvāca | yathā tava bhaveccetastathā kartuṃ tvamarhasi | ka uvāca | viśvakarmā tataścainaṃ yantre sthāpyollilekha ha

तेजीण्ह्रासं चकाराशु किंचित्सौम्योऽभवच्च सः । यत्र गुप्ताऽभवत्संज्ञा तत्र यातोऽर्यमा विभुः

tejīṇhrāsaṃ cakārāśu kiṃcitsaumyo'bhavacca saḥ | yatra guptā'bhavatsaṃjñā tatra yāto'ryamā vibhuḥ

अश्वो भूत्वा तया रेमे सा नासत्यावसूत च । तामादायार्यमा लोकं निजं हर्षयुतोऽगमत्

aśvo bhūtvā tayā reme sā nāsatyāvasūta ca | tāmādāyāryamā lokaṃ nijaṃ harṣayuto'gamat

विश्वकर्मोवाच । तेजःशेषेण तस्याथ प्रबलेन गुणेश्वर । निर्मितान्यायुधान्याशु त्वदर्थे जगदीश्वर

viśvakarmovāca | tejaḥśeṣeṇa tasyātha prabalena guṇeśvara | nirmitānyāyudhānyāśu tvadarthe jagadīśvara

अतितीक्ष्णानि कालस्य सदा जयकराण्यपि । चत्वारि ते प्रदत्तानि दत्ते चक्रगदे हरेः

atitīkṣṇāni kālasya sadā jayakarāṇyapi | catvāri te pradattāni datte cakragade hareḥ

त्रिशूलः शम्भवे दत्तः सर्वशत्रुनिबहर्णः । गुणेश उवाच । सम्यक्कृतं विश्वकर्मन्नायुधानि शुभानि मे

triśūlaḥ śambhave dattaḥ sarvaśatrunibaharṇaḥ | guṇeśa uvāca | samyakkṛtaṃ viśvakarmannāyudhāni śubhāni me

दत्तानि दैत्यनाशाय परोपकृतये सताम् । क उवाच । एवमुक्त्वायुधान्याशु दधार च दुधाव च

dattāni daityanāśāya paropakṛtaye satām | ka uvāca | evamuktvāyudhānyāśu dadhāra ca dudhāva ca

तदा चकम्पे पृथिवी पर्वताश्च वनानि च । शुशुभे सोऽपि तैः शस्त्रैः कोटिसूर्यनिभैर्विभुः

tadā cakampe pṛthivī parvatāśca vanāni ca | śuśubhe so'pi taiḥ śastraiḥ koṭisūryanibhairvibhuḥ

विश्वकर्मा नमस्कृत्य ययौ स्वस्थानमाज्ञया । उमात्मजोऽपि चिक्रीड मुनिबालैर्वृतः पुनः

viśvakarmā namaskṛtya yayau svasthānamājñayā | umātmajo'pi cikrīḍa munibālairvṛtaḥ punaḥ

तत्राययौ वृको नाम महान्दुष्टतमोऽसुरः । भयंकराननो मत्तो ग्रसन्निव महाबली

tatrāyayau vṛko nāma mahānduṣṭatamo'suraḥ | bhayaṃkarānano matto grasanniva mahābalī

2.95.60

पुच्छाघातेन च भुवं कम्पयन्हलदन्तवान् । दृष्ट्वा भयंकरं दैत्यं मुनिपुत्राः पलायिताः

pucchāghātena ca bhuvaṃ kampayanhaladantavān | dṛṣṭvā bhayaṃkaraṃ daityaṃ muniputrāḥ palāyitāḥ

स आयुधानि गृह्याशु तं वृकं समताडयत् । अङकुशा घातमात्रेण पतितो भुवि सोऽसुरः

sa āyudhāni gṛhyāśu taṃ vṛkaṃ samatāḍayat | aṅakuśā ghātamātreṇa patito bhuvi so'suraḥ

वमन्रक्तं निजं रूपमास्थितश्चूर्णयन्द्रुमान् । संहरं जीवसंघातान्दशयोजनविस्ततः

vamanraktaṃ nijaṃ rūpamāsthitaścūrṇayandrumān | saṃharaṃ jīvasaṃghātāndaśayojanavistataḥ

स ततोऽस्तमिते सूर्ये ययौ बालयुतो गृहम् । बालाः प्राहुरुमायै तेऽनेनाद्य निहतोऽसुरः

sa tato'stamite sūrye yayau bālayuto gṛham | bālāḥ prāhurumāyai te'nenādya nihato'suraḥ

वृको नामांकुशाघाताद्दशयोजनमायतः । तानुवाचाद्रिजा रोषाद्र्यजन्तु निजमन्दिरम्

vṛko nāmāṃkuśāghātāddaśayojanamāyataḥ | tānuvācādrijā roṣādryajantu nijamandiram

4188

ततस्तद्वाक्यमाकर्ण्य ते बालाः स्वालयान्ययुः ६५ (

tatastadvākyamākarṇya te bālāḥ svālayānyayuḥ 65 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे बकासुरवधो नाम पंचनवतितमोध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bakāsuravadho nāma paṃcanavatitamodhyāyaḥ

अध्यायाः ०९६-१००

अध्याय ९६ प्रारंभ :- क उवाच । ततः कदाचिद्गिरिजा प्रसन्नं प्राह शंकरम् । शिवोवाच । देवेश सप्तमं वर्षं प्रवृत्तं सांप्रतं शिशोः

adhyāya 96 prāraṃbha :- ka uvāca | tataḥ kadācidgirijā prasannaṃ prāha śaṃkaram | śivovāca | deveśa saptamaṃ varṣaṃ pravṛttaṃ sāṃprataṃ śiśoḥ

क्रियतां व्रतबन्धोऽस्य सुमुहूर्ते महोत्सवात् । शिव उवाच । सम्यगुक्तं त्वया भद्रे ज्ञात्वा चेतोगतं मम

kriyatāṃ vratabandho'sya sumuhūrte mahotsavāt | śiva uvāca | samyaguktaṃ tvayā bhadre jñātvā cetogataṃ mama

संपादयिष्ये साध्वस्य व्रतबन्धं यथाविधि । क उवाच । इत्युक्त्वा गिरिजां देवः समाकार्य च गौतमम्

saṃpādayiṣye sādhvasya vratabandhaṃ yathāvidhi | ka uvāca | ityuktvā girijāṃ devaḥ samākārya ca gautamam

विचार्य सुदिने लग्नं सामग्रीः समपादयत् । मण्डपं च सुविस्तीर्णं सर्वानृषिगणान्मुनीन्

vicārya sudine lagnaṃ sāmagrīḥ samapādayat | maṇḍapaṃ ca suvistīrṇaṃ sarvānṛṣigaṇānmunīn

आकार्य परिपूज्यैतांस्तदाज्ञावशगो हरः । यथाविधि चकारास्य व्रतबन्धं मुदा तदा

ākārya paripūjyaitāṃstadājñāvaśago haraḥ | yathāvidhi cakārāsya vratabandhaṃ mudā tadā

उपायनानि सर्वे ते शिवयोर्बालकस्य च । अष्टाशीतिसहस्रेभ्यो नमस्कृत्य हरोऽपि च

upāyanāni sarve te śivayorbālakasya ca | aṣṭāśītisahasrebhyo namaskṛtya haro'pi ca

संपूज्य विधिवत्प्रादान्नानोपायनसंचयान् । त्रिंशत्त्रिकोटिदेवेभ्यो यक्षेभ्योऽपि तथैव च । किन्नरेभ्यश्चारणेभ्यो वाद्यघोषे नदत्यपि

saṃpūjya vidhivatprādānnānopāyanasaṃcayān | triṃśattrikoṭidevebhyo yakṣebhyo'pi tathaiva ca | kinnarebhyaścāraṇebhyo vādyaghoṣe nadatyapi

गायत्सु किन्नरेष्वाशु नर्तकीनां गणेषु च । नृत्यत्सु सर्वलोकेषु पश्यत्सु सुमहोत्सवम्

gāyatsu kinnareṣvāśu nartakīnāṃ gaṇeṣu ca | nṛtyatsu sarvalokeṣu paśyatsu sumahotsavam

उपायनानि दानानि ददौ हर्षात्सदाशिवः । देवतास्थापनं कृत्वा भोजयामास चाखिलान्

upāyanāni dānāni dadau harṣātsadāśivaḥ | devatāsthāpanaṃ kṛtvā bhojayāmāsa cākhilān

2.96.10

प्रातःकाले बटुं स्नाप्य चौलकर्म समाप्य च । चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्धं तं भोज्य संस्नाप्य वै पुनः

prātaḥkāle baṭuṃ snāpya caulakarma samāpya ca | caturbhirbrāhmaṇaiḥ sārdhaṃ taṃ bhojya saṃsnāpya vai punaḥ

वेदिकायामन्तरा दु धृत्वा पटमनुत्तमम् । मुहूर्तं साधयामास मुनिभिर्मन्त्रवादिभिः

vedikāyāmantarā du dhṛtvā paṭamanuttamam | muhūrtaṃ sādhayāmāsa munibhirmantravādibhiḥ

एतस्मिन्नन्तरे दैत्यौ कृतान्तकालसंज्ञकौ। गजरूपधरौ मत्तौ मदोदस्राविणौ दृढौ

etasminnantare daityau kṛtāntakālasaṃjñakau| gajarūpadharau mattau madodasrāviṇau dṛḍhau

तीक्ष्णदन्तौ दीर्घशुण्डौ गगनस्पर्धिपुष्करौ । चीत्कारभीषितजनौ सिन्दूरारुणमस्तकौ

tīkṣṇadantau dīrghaśuṇḍau gaganaspardhipuṣkarau | cītkārabhīṣitajanau sindūrāruṇamastakau

कम्पते पादघातेन ययोराशु वसुन्धरा । दन्ताघातेन युध्यन्तौ रजसाच्छाद्य रोदसी

kampate pādaghātena yayorāśu vasundharā | dantāghātena yudhyantau rajasācchādya rodasī

सभाद्वारगतं शक्रकारिणं समुपागतौ । दन्तप्रहारैस्तद्गण्डं भिन्दन्तौ बलवत्तरम्

sabhādvāragataṃ śakrakāriṇaṃ samupāgatau | dantaprahāraistadgaṇḍaṃ bhindantau balavattaram

स्रवद्रक्तः पपातोर्व्यां मूर्छितो गजराट् क्षणात् । ऐरावतः पपालाशु मुहूर्तात्प्राप्य चेतनाम्

sravadraktaḥ papātorvyāṃ mūrchito gajarāṭ kṣaṇāt | airāvataḥ papālāśu muhūrtātprāpya cetanām

करिणौ पृष्ठलग्नौ तौ दन्ताघातैर्निजघ्नतुः । ततस्तौ मत्तमातंगौ सभामध्यं समीयतुः

kariṇau pṛṣṭhalagnau tau dantāghātairnijaghnatuḥ | tatastau mattamātaṃgau sabhāmadhyaṃ samīyatuḥ

शुण्डाभ्यां मण्डपं तौ तु ताडयामासतुस्तदा । उत्तस्थुः सर्वलोकास्ते श्रुत्वा कोलाहलं तयोः

śuṇḍābhyāṃ maṇḍapaṃ tau tu tāḍayāmāsatustadā | uttasthuḥ sarvalokāste śrutvā kolāhalaṃ tayoḥ

यतो यतो गच्छतः स्म ततो देवाः पलायिताः । मुनयश्च तयोर्भीत्या दशदिक्षु पलायिताः

yato yato gacchataḥ sma tato devāḥ palāyitāḥ | munayaśca tayorbhītyā daśadikṣu palāyitāḥ

2.96.20

शिवं तत्र समाचख्युर्विघ्नमेतदुपस्थितम् । गणा ऊचुः । सेन्द्रा सभा मुनियुता विध्वस्ता गजभीतितः

śivaṃ tatra samācakhyurvighnametadupasthitam | gaṇā ūcuḥ | sendrā sabhā muniyutā vidhvastā gajabhītitaḥ

ततः पलायिता गौरी सखीभिर्गृहमागता । बालस्ततो निरीक्ष्यैतौ दन्तिनौ बलवत्तरौ

tataḥ palāyitā gaurī sakhībhirgṛhamāgatā | bālastato nirīkṣyaitau dantinau balavattarau

जगर्ज घनवच्छीघ्रं तयोः शुण्डे दधार ह । उभाभ्यामपि हस्ताभ्यां चीत्कारं तौ प्रचक्रतुः

jagarja ghanavacchīghraṃ tayoḥ śuṇḍe dadhāra ha | ubhābhyāmapi hastābhyāṃ cītkāraṃ tau pracakratuḥ

भ्रामयित्वास्फालयत्स एकस्मिन्नपरं गजम् । उभौ तौ शतधा जातौ पतितौ धरणीतले

bhrāmayitvāsphālayatsa ekasminnaparaṃ gajam | ubhau tau śatadhā jātau patitau dharaṇītale

धरा चकम्पे वृक्षाश्च निपेतुश्चूर्णिता भुवि । ततः खण्डानि तान्याशू दूरतश्चिक्षिपुर्गणाः

dharā cakampe vṛkṣāśca nipetuścūrṇitā bhuvi | tataḥ khaṇḍāni tānyāśū dūrataścikṣipurgaṇāḥ

बटुं जग्राह जननी शीघ्रमागत्य स्वे कटौ । सर्वे पलायिता देवा मुनयोऽनेन दानवौ

baṭuṃ jagrāha jananī śīghramāgatya sve kaṭau | sarve palāyitā devā munayo'nena dānavau

बालेन निहतौ शीघ्रमित्युवाच शिवां सखी । ततस्ते मीलिता देवा इन्द्राद्या मुनयोऽपि च

bālena nihatau śīghramityuvāca śivāṃ sakhī | tataste mīlitā devā indrādyā munayo'pi ca

ऊचुर्गुणेशं ते सर्वे स्वामिन्सर्वंगुणाकर । सर्वप्राणहरौ दैत्यौ कापट्याद्गजरूपिणौ

ūcurguṇeśaṃ te sarve svāminsarvaṃguṇākara | sarvaprāṇaharau daityau kāpaṭyādgajarūpiṇau

निहतौ लीलया देवमायिनौ बलवत्तरौ । इत्युक्त्वा शक्रमुनयो देवाश्च विविशु सभाम्

nihatau līlayā devamāyinau balavattarau | ityuktvā śakramunayo devāśca viviśu sabhām

उपविष्टेषु सर्वेषु ननृतुश्चाप्सरोगणाः । ततो वाद्यान्यवाद्यन्त ब्रह्मा रुद्रसमीपगः

upaviṣṭeṣu sarveṣu nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | tato vādyānyavādyanta brahmā rudrasamīpagaḥ

2.96.30

दत्त्वा परस्परं प्रैषं बबन्ध मेखलां शिशोः । यज्ञोपवीतमजिनं होमं च समिधामपि

dattvā parasparaṃ praiṣaṃ babandha mekhalāṃ śiśoḥ | yajñopavītamajinaṃ homaṃ ca samidhāmapi

कारयामास विधिवत्सावित्रीवाचनं ततः । ततो माता ददौ भिक्षामंशुके भूषणानि च

kārayāmāsa vidhivatsāvitrīvācanaṃ tataḥ | tato mātā dadau bhikṣāmaṃśuke bhūṣaṇāni ca

उत्तरीयं च रत्नानि मुक्ताफलयुतानि च । लड्डूकान्भक्ष्यखाद्यानि त्रिशूलं शशिनं शिवः

uttarīyaṃ ca ratnāni muktāphalayutāni ca | laḍḍūkānbhakṣyakhādyāni triśūlaṃ śaśinaṃ śivaḥ

ददौ नाम चकारास्य भालचन्द्र इति स्फुटम् । शूलपाणिरिति परं ततश्चक्रं हरिर्ददौ

dadau nāma cakārāsya bhālacandra iti sphuṭam | śūlapāṇiriti paraṃ tataścakraṃ harirdadau

शोचिष्केशेति नामास्य चक्रे सम्यङ्महात्मनः । ततः पुरन्दरः पूज्य कण्ठे चिन्तामणिं ददौ

śociṣkeśeti nāmāsya cakre samyaṅmahātmanaḥ | tataḥ purandaraḥ pūjya kaṇṭhe cintāmaṇiṃ dadau

नाम चिन्तामणिरिति चक्रे सर्वार्थदं शुभम् । ददौ तदैव कमलमभ्यर्च्य कमलासनः

nāma cintāmaṇiriti cakre sarvārthadaṃ śubham | dadau tadaiva kamalamabhyarcya kamalāsanaḥ

विधातेति च नामास्य स्थापयामास संसदि । ततः सर्वे सुरगणाः समभ्यर्च्य गुणेश्वरम्

vidhāteti ca nāmāsya sthāpayāmāsa saṃsadi | tataḥ sarve suragaṇāḥ samabhyarcya guṇeśvaram

नानाविधानि नामानि चक्रुः स्वस्वेच्छया सुराः । अदितिः कश्यपश्चाथ तं पुपूजतुरादरात्

nānāvidhāni nāmāni cakruḥ svasvecchayā surāḥ | aditiḥ kaśyapaścātha taṃ pupūjaturādarāt

दर्शयामास देवोऽपि पूर्वरूपं तयोश्शुभम् । भालचन्द्रं दशभुजं मुकुटेन विराजितम्

darśayāmāsa devo'pi pūrvarūpaṃ tayośśubham | bhālacandraṃ daśabhujaṃ mukuṭena virājitam

दिव्याम्बरं दिव्यगन्धं दिव्याभरणभूषितम् । सिंहारूढं विराजन्तमुरगोदरबन्धनम्

divyāmbaraṃ divyagandhaṃ divyābharaṇabhūṣitam | siṃhārūḍhaṃ virājantamuragodarabandhanam

2.96.40

दृष्ट्वेत्थमदितिर्ह्रष्टा लिलिगं स्नेहनिर्भरा । रोमांचितशरीरा सा प्रेमगद्गदनिःस्वना

dṛṣṭvetthamaditirhraṣṭā liligaṃ snehanirbharā | romāṃcitaśarīrā sā premagadgadaniḥsvanā

विस्मयं परमं प्राप्ता स्रवदश्रुजलाविला। परमानन्दमग्नाऽभूत्स्नेहस्तुतपयोधरा

vismayaṃ paramaṃ prāptā sravadaśrujalāvilā| paramānandamagnā'bhūtsnehastutapayodharā

तथैव कश्यपो देहभावं तत्याज तत्क्षणात् । ऊचतुस्तौ सुतस्नेहाद्वत्सावां ते वियोगतः

tathaiva kaśyapo dehabhāvaṃ tatyāja tatkṣaṇāt | ūcatustau sutasnehādvatsāvāṃ te viyogataḥ

कृशतां गमितौ तेऽद्य दर्शनात्पुष्टतां गतौ । नावां त्यज सुतेदानीं जनौ त्वच्चरणे रतौ

kṛśatāṃ gamitau te'dya darśanātpuṣṭatāṃ gatau | nāvāṃ tyaja sutedānīṃ janau tvaccaraṇe ratau

गजानन उवाच । प्रतिश्रुतं मया मातर्दास्ये दर्शनमेकदा । तदिदानीं मया दत्तं न शोकं कर्तुमर्हसि

gajānana uvāca | pratiśrutaṃ mayā mātardāsye darśanamekadā | tadidānīṃ mayā dattaṃ na śokaṃ kartumarhasi

सर्वान्तर्यामिणो मे वै वियोगो न कदाचन । क उवाच । एवं तु वदतोरेवं पार्वती समुपागता

sarvāntaryāmiṇo me vai viyogo na kadācana | ka uvāca | evaṃ tu vadatorevaṃ pārvatī samupāgatā

उवाच परमप्रीता दृष्ट्वा स्नेहं तयोः शिशौ । अदिते देहि मे पुत्रं गृहीतं चिरकालतः

uvāca paramaprītā dṛṣṭvā snehaṃ tayoḥ śiśau | adite dehi me putraṃ gṛhītaṃ cirakālataḥ

नायं तव सुतः सुभ्रु सम्यक्पश्य शुचिस्मिते । साऽपश्यत्पुनरेवैनं स्वस्यैव तनयं विभुम्

nāyaṃ tava sutaḥ subhru samyakpaśya śucismite | sā'paśyatpunarevainaṃ svasyaiva tanayaṃ vibhum

अदितिरुवाच । त्वमेव गौरि पश्याशु तनयं मे पुरः स्थितम् । साऽपश्यत्पुनरेवैनं गुणेशं तनयं स्वकम्

aditiruvāca | tvameva gauri paśyāśu tanayaṃ me puraḥ sthitam | sā'paśyatpunarevainaṃ guṇeśaṃ tanayaṃ svakam

अदितिस्तां ममेत्याह पार्वती तां ममेति च । एवं विवदमाने तु प्राहुर्देवाः सुविस्मिताः

aditistāṃ mametyāha pārvatī tāṃ mameti ca | evaṃ vivadamāne tu prāhurdevāḥ suvismitāḥ

2.96.50

अनादिनिधनो देवः सृष्टिस्थित्यन्तुकारकः । अनन्तरूपोऽनन्तश्रीरनेकशक्तिसंयुतः

anādinidhano devaḥ sṛṣṭisthityantukārakaḥ | anantarūpo'nantaśrīranekaśaktisaṃyutaḥ

कस्या अयं भवेत्पुत्र उभे भ्रान्तेऽस्य मायया । ते ऊचतुः । यस्या अयं भवेत्पुत्रस्तस्या हस्ते प्रदीयताम्

kasyā ayaṃ bhavetputra ubhe bhrānte'sya māyayā | te ūcatuḥ | yasyā ayaṃ bhavetputrastasyā haste pradīyatām

क उवाच। ततो देवा निरीक्ष्यैनं नानारूपिणमीश्वरम् । कश्चिदाह विधाताऽयं कश्चिद्विष्णुं चतुर्भुजम्

ka uvāca| tato devā nirīkṣyainaṃ nānārūpiṇamīśvaram | kaścidāha vidhātā'yaṃ kaścidviṣṇuṃ caturbhujam

कश्चित्त्रिलोचनं प्राह वरुणं विस्मिताः सुराः। ऊचुस्ते निश्चयोऽस्माभिर्विधातुं नैव शक्यते

kaścittrilocanaṃ prāha varuṇaṃ vismitāḥ surāḥ| ūcuste niścayo'smābhirvidhātuṃ naiva śakyate

भवतीभ्यां विवेकेन ग्राहयोऽयं परमः पुमान् । ततो गौरी गृहाणाशु तं विभुं तनयं स्वकम्

bhavatībhyāṃ vivekena grāhayo'yaṃ paramaḥ pumān | tato gaurī gṛhāṇāśu taṃ vibhuṃ tanayaṃ svakam

स्तनपानं ददौ स्नेहाददितिर्नीरसाऽभवत् । ममचेद्बालकोऽयं स्यात्कथं यायात्परं प्रति

stanapānaṃ dadau snehādaditirnīrasā'bhavat | mamacedbālako'yaṃ syātkathaṃ yāyātparaṃ prati

अहं भ्रान्त्याऽभवं सक्ता परस्य तनये वृथा। मुनयः कश्यपश्चैनं पुपूजुस्ते गुणेश्वरम्

ahaṃ bhrāntyā'bhavaṃ saktā parasya tanaye vṛthā| munayaḥ kaśyapaścainaṃ pupūjuste guṇeśvaram

नमस्कृत्याभ्यनुज्ञाप्य ययुः स्वं स्वं निवेशनम् । भवानी च गृहं याता पुत्रमादाय हर्षिता

namaskṛtyābhyanujñāpya yayuḥ svaṃ svaṃ niveśanam | bhavānī ca gṛhaṃ yātā putramādāya harṣitā

4346

ततः समागताः सर्वे प्रागमन्निलयान्स्वकान् ५८ (

tataḥ samāgatāḥ sarve prāgamannilayānsvakān 58 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे गौर्यादितिविवादो नाम षण्णवतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gauryāditivivādo nāma ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ९७ प्रारंभ :- मुनिरुवाच । त्वया विनायको देवो मयूरेश्वरसंजितः । ततो गुणेशनाम्ना मे महिमाऽयं निरुपितः

adhyāya 97 prāraṃbha :- muniruvāca | tvayā vināyako devo mayūreśvarasaṃjitaḥ | tato guṇeśanāmnā me mahimā'yaṃ nirupitaḥ

स कथं प्राप तन्नाम किं च तेन कृतं महत् । कर्म तन्मे समाचक्ष्व साम्प्रतं विश्वसृग्विभो

sa kathaṃ prāpa tannāma kiṃ ca tena kṛtaṃ mahat | karma tanme samācakṣva sāmprataṃ viśvasṛgvibho

क उवाच । यथा तेन कृतं कर्म मयूरेश्वरनाम च । प्रापद्विनायको देवो निरूपिष्येऽखिलं तव

ka uvāca | yathā tena kṛtaṃ karma mayūreśvaranāma ca | prāpadvināyako devo nirūpiṣye'khilaṃ tava

पातालभवने शेषः सभामध्यगतोऽभवत् । वासुकिप्रमुखै सर्वैः समन्तात्परिवारितः

pātālabhavane śeṣaḥ sabhāmadhyagato'bhavat | vāsukipramukhai sarvaiḥ samantātparivāritaḥ

ततः कद्रूः समायाता तेजोरूपा सुरूपिणी । मुक्तामणियुतं चारु बिभ्रती कंचुकं शुभम्

tataḥ kadrūḥ samāyātā tejorūpā surūpiṇī | muktāmaṇiyutaṃ cāru bibhratī kaṃcukaṃ śubham

बिम्बोष्ठी चन्द्रवदना दिव्यभूषाम्बरावृता । तां दृष्ट्वा जननीं शेषो वासुकिप्रमुखाश्च ये

bimboṣṭhī candravadanā divyabhūṣāmbarāvṛtā | tāṃ dṛṣṭvā jananīṃ śeṣo vāsukipramukhāśca ye

नेमुर्मातर्बहुदिनैरभवद्दर्शनं तव । कांक्षन्ते दर्शनं सर्वे त्वं तु निष्ठुरतां गता

nemurmātarbahudinairabhavaddarśanaṃ tava | kāṃkṣante darśanaṃ sarve tvaṃ tu niṣṭhuratāṃ gatā

इत्यूचुस्तां करे धृत्वाऽस्थापयन्पैत्र्य आसने । पुपूजुः परया भक्त्या ततः शेषोऽब्रवीत्तु ताम्

ityūcustāṃ kare dhṛtvā'sthāpayanpaitrya āsane | pupūjuḥ parayā bhaktyā tataḥ śeṣo'bravīttu tām

शेष उवाच । त्वं मातः कश्यपस्यापि पत्नी चारुतरा सती। सर्वविद्यानिधानस्य सष्टिस्थित्यन्तकारिणः

śeṣa uvāca | tvaṃ mātaḥ kaśyapasyāpi patnī cārutarā satī| sarvavidyānidhānasya saṣṭisthityantakāriṇaḥ

2.97.10

ब्रह्मादयो देवगणास्तत्त्वं यस्य न वै विदुः । त्वं चापि सहसा शापानुग्रहे च क्षमा ह्यसि

brahmādayo devagaṇāstattvaṃ yasya na vai viduḥ | tvaṃ cāpi sahasā śāpānugrahe ca kṣamā hyasi

तव पुत्रा वयं मातस्त्रैलोक्यग्राससाहसाः । सा कथं त्वमिहायाता किमुद्दिश्य प्रयोजनम्

tava putrā vayaṃ mātastrailokyagrāsasāhasāḥ | sā kathaṃ tvamihāyātā kimuddiśya prayojanam

कद्रूरुवाच । विना प्रयोजनं पुत्र कोपि नायाति किंचन । तच्च ते कथयिष्येऽहं शृणु सादरमात्मज

kadrūruvāca | vinā prayojanaṃ putra kopi nāyāti kiṃcana | tacca te kathayiṣye'haṃ śṛṇu sādaramātmaja

विनता मे सपत्नी या जननी पुत्र पक्षिणाम् । तस्या दर्शनकांक्षा मे कदाचित्संबभूव ह

vinatā me sapatnī yā jananī putra pakṣiṇām | tasyā darśanakāṃkṣā me kadācitsaṃbabhūva ha

अनादृता तयाऽहं तु तद्गृहं सहसा गता। नासनं न च सत्कारं स्वागतं न च साऽकरोत्

anādṛtā tayā'haṃ tu tadgṛhaṃ sahasā gatā| nāsanaṃ na ca satkāraṃ svāgataṃ na ca sā'karot

पूर्ववैरं स्मरन्ती सा जटायुं पुत्रमादिशत् । तेन चाकर्षिता वेणी विवस्त्राऽहं कृता क्षणात् । मामुवाच महादुष्टे नावलोक्यं मुखं तव

pūrvavairaṃ smarantī sā jaṭāyuṃ putramādiśat | tena cākarṣitā veṇī vivastrā'haṃ kṛtā kṣaṇāt | māmuvāca mahāduṣṭe nāvalokyaṃ mukhaṃ tava

मम मातुस्तु दासीत्वं पूर्वमासीः कृतं त्वया । तदा न करुणालेशो धूतो मनसि कर्हिचित्

mama mātustu dāsītvaṃ pūrvamāsīḥ kṛtaṃ tvayā | tadā na karuṇāleśo dhūto manasi karhicit

इतो गच्छ न चेत्प्राणान्गृहीष्यामि महाखले । श्रुत्वा तदीयवाक्यानि दुःखिताऽहं फणीश्वर

ito gaccha na cetprāṇāngṛhīṣyāmi mahākhale | śrutvā tadīyavākyāni duḥkhitā'haṃ phaṇīśvara

आक्रन्दं परमं प्राप्ता प्रणत्यागे तु निश्चिता। आगताऽहं ततो युष्मद्दर्शनार्थं सुदुःखिताः

ākrandaṃ paramaṃ prāptā praṇatyāge tu niścitā| āgatā'haṃ tato yuṣmaddarśanārthaṃ suduḥkhitāḥ

यदि वो मयि भक्तिः स्यात्साहाय्यं क्रियतां मम । सत्पुत्रा यदि मान्याऽहं तदा तस्या विनाशनम

yadi vo mayi bhaktiḥ syātsāhāyyaṃ kriyatāṃ mama | satputrā yadi mānyā'haṃ tadā tasyā vināśanama

2.97.20

कर्तव्यं च सपत्न्या मे ततो हृदि सुखं भवेत् । क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं शेषो रोषसमन्विताः

kartavyaṃ ca sapatnyā me tato hṛdi sukhaṃ bhavet | ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ śeṣo roṣasamanvitāḥ

जज्वाल सहसा वह्निर्घृतेनेव प्रदीपितः । मम मातुः कृता पीडा विनतातनयैर्यदि

jajvāla sahasā vahnirghṛteneva pradīpitaḥ | mama mātuḥ kṛtā pīḍā vinatātanayairyadi

तदाऽहं तत्प्रतीकारं करिष्यामि न संशयः । एवमुक्त्वा स शेषोऽथ वासुकिप्रमुखैर्युतः

tadā'haṃ tatpratīkāraṃ kariṣyāmi na saṃśayaḥ | evamuktvā sa śeṣo'tha vāsukipramukhairyutaḥ

तत्र गन्तुं मनश्चक्रे यत्र सा विनताऽभवत् । वासुकिरुवाच । अहमेव गमिष्यामि कोटिनागैर्युतोऽनघ

tatra gantuṃ manaścakre yatra sā vinatā'bhavat | vāsukiruvāca | ahameva gamiṣyāmi koṭināgairyuto'nagha

विनतामानयिष्यामि तिष्ठ त्वं भुजगाधिप । क उवाच । एवमुक्त्वा ययौ शीघ्रं वासुकिर्विनताश्रमम्

vinatāmānayiṣyāmi tiṣṭha tvaṃ bhujagādhipa | ka uvāca | evamuktvā yayau śīghraṃ vāsukirvinatāśramam

असंख्यानुरगान्दृष्ट्वा बिभाय विनता तदा । तदैव वेष्टिता सर्पैः क्रूरैर्दुष्टस्वभावकैः

asaṃkhyānuragāndṛṣṭvā bibhāya vinatā tadā | tadaiva veṣṭitā sarpaiḥ krūrairduṣṭasvabhāvakaiḥ

निन्युस्ते शेष निकटं सा च तानब्रवीत्तदा । विनतोवाच । किमर्थं बन्धनं कृत्वा मम नेतुं समुद्यताः

ninyuste śeṣa nikaṭaṃ sā ca tānabravīttadā | vinatovāca | kimarthaṃ bandhanaṃ kṛtvā mama netuṃ samudyatāḥ

अपराधविहीनायाः पापिष्ठा गदताशु मे। मम पुत्रस्यानुभवो ज्ञातोऽस्ति सर्वपन्नगैः

aparādhavihīnāyāḥ pāpiṣṭhā gadatāśu me| mama putrasyānubhavo jñāto'sti sarvapannagaiḥ

अतो मुंचन्तु मां नो चेत्स संहारं करिष्यति । क उवाच । धार्यंट्ां तेषां समीक्ष्यैव सस्मार गरुडं तु सा

ato muṃcantu māṃ no cetsa saṃhāraṃ kariṣyati | ka uvāca | dhāryaṃṭाṃ teṣāṃ samīkṣyaiva sasmāra garuḍaṃ tu sā

सोऽपि ज्ञात्वा स्मृतिं तस्या आगतः पक्षिभिः सह । श्येनः सम्पातिरथ च जटायुः पक्षिपुंगवः

so'pi jñātvā smṛtiṃ tasyā āgataḥ pakṣibhiḥ saha | śyenaḥ sampātiratha ca jaṭāyuḥ pakṣipuṃgavaḥ

2.97.30

येषां पक्षसमीरेण चकम्पे भुवनत्रयम् । भुजगास्ते तु सर्वेऽपि वमद्विषकणाभवन्

yeṣāṃ pakṣasamīreṇa cakampe bhuvanatrayam | bhujagāste tu sarve'pi vamadviṣakaṇābhavan

युद्धमासीन्महाघोरं भुजगेन्द्रपतत्त्रिणाम् । ततो जटायुं सम्पातिं श्येनं बद्ध्वानयंस्तु ते

yuddhamāsīnmahāghoraṃ bhujagendrapatattriṇām | tato jaṭāyuṃ sampātiṃ śyenaṃ baddhvānayaṃstu te

मातुः स्मृते तु संप्राप्तो गरुडः पक्षवातताः । कम्पयंजगतीं सर्वां पातयन्द्रुमपर्वतान्

mātuḥ smṛte tu saṃprāpto garuḍaḥ pakṣavātatāḥ | kampayaṃjagatīṃ sarvāṃ pātayandrumaparvatān

तद्गन्धं भुजगा घ्रात्वा पलायनपरा ययुः । पक्षवातेन गगने बभ्रमुर्भुजगाः परे

tadgandhaṃ bhujagā ghrātvā palāyanaparā yayuḥ | pakṣavātena gagane babhramurbhujagāḥ pare

मुक्ता तु विनता बन्धात्स्वस्थानं गन्तुमुद्यता । तां दृष्ट्वा वासुकिः क्रुद्धो दहन्व्योम वमन्विषम्

muktā tu vinatā bandhātsvasthānaṃ gantumudyatā | tāṃ dṛṣṭvā vāsukiḥ kruddho dahanvyoma vamanviṣam

पक्षाघातेन गरुडोऽपातयद्भूतले च तम् । विनता तु गता वेगात्स्वस्था स्वस्थानमुत्तमम्

pakṣāghātena garuḍo'pātayadbhūtale ca tam | vinatā tu gatā vegātsvasthā svasthānamuttamam

प्रतापं वासुकेर्दृष्ट्वा गरुडः सूक्ष्मरूपधृक् । विनतां रक्षितुं यातो याते तस्मिंश्चुकोप ह

pratāpaṃ vāsukerdṛṣṭvā garuḍaḥ sūkṣmarūpadhṛk | vinatāṃ rakṣituṃ yāto yāte tasmiṃścukopa ha

वासुकिर्विषमत्यन्तमसृजज्जगतीं दहन् । नागलोकं निनायाशु बद्ध्वा तान्विवरेऽक्षिपत्

vāsukirviṣamatyantamasṛjajjagatīṃ dahan | nāgalokaṃ nināyāśu baddhvā tānvivare'kṣipat

पिधाय द्वारं शिलया ततो मातरमभ्यगात्। उदन्तं सर्वमाचख्यौ मात्रे शेषाय चारुधिः

pidhāya dvāraṃ śilayā tato mātaramabhyagāt| udantaṃ sarvamācakhyau mātre śeṣāya cārudhiḥ

शुशोच विनता श्रुत्वा बद्ध्वा नीतान्सुतांस्तु तान् । प्रययौ कश्यपं शीघ्रं नमस्कृत्याब्रवीदिदम्

śuśoca vinatā śrutvā baddhvā nītānsutāṃstu tān | prayayau kaśyapaṃ śīghraṃ namaskṛtyābravīdidam

2.97.40

विपरीतमिदं जातं प्रत्यक् सूर्योदयो यथा। गृहे स्थितां मामनयत्सहसा वासुकी रिपुः

viparītamidaṃ jātaṃ pratyak sūryodayo yathā| gṛhe sthitāṃ māmanayatsahasā vāsukī ripuḥ

पृष्ठतोऽनुययौ श्येनो जटायुर्मोचितुं च माम् । सम्पातिः सर्पसङ्घांस्ते मारयामासुरोजसा

pṛṣṭhato'nuyayau śyeno jaṭāyurmocituṃ ca mām | sampātiḥ sarpasaṅghāṃste mārayāmāsurojasā

पराजितेषु तेष्वाशु भुजगैर्बहुभिर्मुने । गरुडं चास्मरं तेन जित्वा सर्पगणांस्तु तान्

parājiteṣu teṣvāśu bhujagairbahubhirmune | garuḍaṃ cāsmaraṃ tena jitvā sarpagaṇāṃstu tān

मोचिता चाणुरूपेण तेनाप्यागमनं कृतम । जटायुस्तेन सम्पातिः श्येनो वासुकिना बलात्

mocitā cāṇurūpeṇa tenāpyāgamanaṃ kṛtama | jaṭāyustena sampātiḥ śyeno vāsukinā balāt

नीताः पातालविवरे पिधाय स्थापिता दृढम् । गमिष्यन्ति मम प्राणांस्तान्विना निश्चितं मुने

nītāḥ pātālavivare pidhāya sthāpitā dṛḍham | gamiṣyanti mama prāṇāṃstānvinā niścitaṃ mune

एतावद्दुःखचाप्ताऽहं त्वयि नाथे सति प्रभो । क उवाच । इति श्रुत्वा प्रिया वाक्यं प्राह तां कश्यपो मुनिः

etāvadduḥkhacāptā'haṃ tvayi nāthe sati prabho | ka uvāca | iti śrutvā priyā vākyaṃ prāha tāṃ kaśyapo muniḥ

मुनिरुवाच । मा चिन्तां कुरु भद्रे त्वं व्येतु ते मानसो ज्वरः । ऋतुं तेऽहं प्रदास्यामि पुत्रस्तेऽन्यो भविष्यति

muniruvāca | mā cintāṃ kuru bhadre tvaṃ vyetu te mānaso jvaraḥ | ṛtuṃ te'haṃ pradāsyāmi putraste'nyo bhaviṣyati

अभेद्यमण्डं वज्रेण पार्वत्या यदि बालकः । क्रीडन्भेत्स्यति पादाभ्यां ततः पुत्रो भवेत्तव

abhedyamaṇḍaṃ vajreṇa pārvatyā yadi bālakaḥ | krīḍanbhetsyati pādābhyāṃ tataḥ putro bhavettava

स नीलकण्ठो बलवान्नीलकण्ठ इवापरः । श्रवणात्तस्य शब्दस्य भुजगास्ते पराभवम्

sa nīlakaṇṭho balavānnīlakaṇṭha ivāparaḥ | śravaṇāttasya śabdasya bhujagāste parābhavam

यास्यन्ति च गुणेशोऽपि तमारुह्य भुवो भरम् । हरिष्यति तदा पुत्रा मोक्ष्यन्ते नागबन्धनात

yāsyanti ca guṇeśo'pi tamāruhya bhuvo bharam | hariṣyati tadā putrā mokṣyante nāgabandhanāta

2.97.50

एवमुक्त्वा मुनिस्तस्यै रहो नीत्वा ऋतुं ददौ । विनताथ ययौ हर्षात्काननं जन्तुवर्जितम्

evamuktvā munistasyai raho nītvā ṛtuṃ dadau | vinatātha yayau harṣātkānanaṃ jantuvarjitam

कालेन सुषुवे चाण्डमभेद्यं वज्रपर्वतैः। मृद्भाण्डे वल्कलैर्वेष्ट्य निक्षिप्याण्डं स्थिराऽभवत

kālena suṣuve cāṇḍamabhedyaṃ vajraparvataiḥ| mṛdbhāṇḍe valkalairveṣṭya nikṣipyāṇḍaṃ sthirā'bhavata

4398

यथा भूमिगतं द्रव्यं भुजगो बलवत्तरः ५२(

yathā bhūmigataṃ dravyaṃ bhujago balavattaraḥ 52(

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सप्तनवतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe saptanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ९८ प्रारंभ:- क उवाच। एवं गतं सप्तमेऽद्वे त्वष्टमे स गुणेश्वरः । उषः स्नात्वा स्थितो ब्रह्म जपन्वेदचतुष्टयम्

adhyāya 98 prāraṃbha:- ka uvāca| evaṃ gataṃ saptame'dve tvaṣṭame sa guṇeśvaraḥ | uṣaḥ snātvā sthito brahma japanvedacatuṣṭayam

कस्तूरीतिलको नानाभूषणः सुविराजितः । दिव्याम्बरधरो दिव्यगन्धमालाविभूषितः

kastūrītilako nānābhūṣaṇaḥ suvirājitaḥ | divyāmbaradharo divyagandhamālāvibhūṣitaḥ

ततस्ते तापससुता आगतास्तं गुणेश्वरम् । तद्दीप्त्या भासिताः सर्वेऽरुणदीप्त्या यथा घनाः

tataste tāpasasutā āgatāstaṃ guṇeśvaram | taddīptyā bhāsitāḥ sarve'ruṇadīptyā yathā ghanāḥ

तान्दृष्ट्वाऽध्ययने बुद्धिर्जाता तस्यार्भकैः सह । सर्वेषां मस्तके हस्तं न्यधात्तत्समये विभुः

tāndṛṣṭvā'dhyayane buddhirjātā tasyārbhakaiḥ saha | sarveṣāṃ mastake hastaṃ nyadhāttatsamaye vibhuḥ

त्रिचतुः पंचवर्षांणां वेदस्फूर्तिस्ततोऽभवन् । विना तु चेतनां शब्दो नभोवाण्या हि श्रूयते

tricatuḥ paṃcavarṣāṃṇāṃ vedasphūrtistato'bhavan | vinā tu cetanāṃ śabdo nabhovāṇyā hi śrūyate

चतुर्णामपि वेदानां सर्वे पारायणं व्यधुः । नाभक्षयन्पशुगणा ग्रासं मुखगतं तदा

caturṇāmapi vedānāṃ sarve pārāyaṇaṃ vyadhuḥ | nābhakṣayanpaśugaṇā grāsaṃ mukhagataṃ tadā

श्रवणे तत्परा जाताः शब्दानां वेदचारिणाम् । समाप्ते वेदद्वितये सामगानमथारभन्

śravaṇe tatparā jātāḥ śabdānāṃ vedacāriṇām | samāpte vedadvitaye sāmagānamathārabhan

हरिणाः सिंहशार्दूला भुजगाः पक्षिजातयः । गानस्य श्रवणे सक्ता अश्रुपातान्प्रसुस्रुवः

hariṇāḥ siṃhaśārdūlā bhujagāḥ pakṣijātayaḥ | gānasya śravaṇe saktā aśrupātānprasusruvaḥ

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयः श्रवणे रताः । आनन्दह्रदसंमग्नाः शेरते स्म यथा निशि

aṣṭāśītisahasrāṇi munayaḥ śravaṇe ratāḥ | ānandahradasaṃmagnāḥ śerate sma yathā niśi

2.98.10

प्रमथाद्या गणाः सर्वे शिवाया हर्षनिर्भराः । अस्रवच्चामृतं चन्द्र शिवभालस्थितस्तदा

pramathādyā gaṇāḥ sarve śivāyā harṣanirbharāḥ | asravaccāmṛtaṃ candra śivabhālasthitastadā

तत्संसर्गाद्रुण्डमालारुण्डानि पुरूषा बभुः । लज्जिताः किन्नराः सर्वे गन्धर्वाश्चास्य गानतः

tatsaṃsargādruṇḍamālāruṇḍāni purūṣā babhuḥ | lajjitāḥ kinnarāḥ sarve gandharvāścāsya gānataḥ

स्मरतप्ताः स्त्रियः शान्ता आरार्तिक्यं व्यधुस्तदा । तत्राजगाम सहसा दैत्यश्चाभिनवाकृतिः

smarataptāḥ striyaḥ śāntā ārārtikyaṃ vyadhustadā | tatrājagāma sahasā daityaścābhinavākṛtiḥ

यस्य शब्देन दीर्णास्ता मन्दराद्रिगुहास्तदा। हलदन्तो वापिनासस्तडागनयनोऽरिहा

yasya śabdena dīrṇāstā mandarādriguhāstadā| haladanto vāpināsastaḍāganayano'rihā

स तु श्वापदरूपेण बभ्राम तत्र तत्र ह । पंचनेत्रश्चतुःशृंगो वसुपादश्चतुःश्रुतिः

sa tu śvāpadarūpeṇa babhrāma tatra tatra ha | paṃcanetraścatuḥśṛṃgo vasupādaścatuḥśrutiḥ

त्रिमुखश्च द्विपुच्छोऽसौ जहासोच्चैर्निरीक्ष्य तम् । पश्यन्तु कौतुकं बालाः प्रोवाचेति शिशून्विभुः

trimukhaśca dvipuccho'sau jahāsoccairnirīkṣya tam | paśyantu kautukaṃ bālāḥ provāceti śiśūnvibhuḥ

अत्यद्भुतं दृष्टमिदमित्यूचुस्ते गुणेश्वरम् । ततो दैत्यो ननर्तोच्चैरुड्डीय न्यपतद्भुवि

atyadbhutaṃ dṛṣṭamidamityūcuste guṇeśvaram | tato daityo nanartoccairuḍḍīya nyapatadbhuvi

क्षणं लीनः क्षणं तिष्ठन्दृश्यादृश्यस्वरूपधृक् । ध्रियतां ध्रियतामेष इत्युवाच शिशून्विभुः

kṣaṇaṃ līnaḥ kṣaṇaṃ tiṣṭhandṛśyādṛśyasvarūpadhṛk | dhriyatāṃ dhriyatāmeṣa ityuvāca śiśūnvibhuḥ

इत्युक्त्वा दैत्यमगमद्वेगेन च गुणेश्वरः । पलायति महादैत्यो याति पृष्ठे स बालकैः

ityuktvā daityamagamadvegena ca guṇeśvaraḥ | palāyati mahādaityo yāti pṛṣṭhe sa bālakaiḥ

महारण्यं गताः सर्वे यत्र वायुर्न सर्पति । गर्जन्ति सिंहशार्दूला गजसूकरवानराः

mahāraṇyaṃ gatāḥ sarve yatra vāyurna sarpati | garjanti siṃhaśārdūlā gajasūkaravānarāḥ

2.98.20

तं धर्तुं तत्र यातोऽसावुड्डीय दैत्यपुंगवः । क्वापि यातो दूरदेशं ततः खिन्नो गजाननः

taṃ dhartuṃ tatra yāto'sāvuḍḍīya daityapuṃgavaḥ | kvāpi yāto dūradeśaṃ tataḥ khinno gajānanaḥ

क्रोधसंरक्तनयनो मुमोच पाशमुल्बणम् । चकम्पे धरणी व्योम भ्रमन्मेघमभूत्तदा

krodhasaṃraktanayano mumoca pāśamulbaṇam | cakampe dharaṇī vyoma bhramanmeghamabhūttadā

न्यपतन्भानि खात्पृथ्वीं ककुभो व्यनदन्स्वनात् । स पाशो दैत्यमाक्रम्य क्षणेनायाद्गुणेश्वरम्

nyapatanbhāni khātpṛthvīṃ kakubho vyanadansvanāt | sa pāśo daityamākramya kṣaṇenāyādguṇeśvaram

श्वासरोधात्पपातोर्व्याँ लुण्ठन्पादौ भुजौ मुखम् । नेत्रद्वारा गताः प्राणाः पश्यत्सु बालकेष्वपि

śvāsarodhātpapātorvyām̐ luṇṭhanpādau bhujau mukham | netradvārā gatāḥ prāṇāḥ paśyatsu bālakeṣvapi

पतितो रूपमास्थाय चतुर्विंशतियोजनम् । सपाशकण्ठं तं केचिद्विचकर्षुरितस्ततः

patito rūpamāsthāya caturviṃśatiyojanam | sapāśakaṇṭhaṃ taṃ kecidvicakarṣuritastataḥ

गुदे काष्ठं मुखे धूलिं प्राक्षिपन्नपरेऽर्भकाः । केचिन्मूत्रं पुरीषं च चक्रुस्तन्मस्तकेऽर्भकाः

gude kāṣṭhaṃ mukhe dhūliṃ prākṣipannapare'rbhakāḥ | kecinmūtraṃ purīṣaṃ ca cakrustanmastake'rbhakāḥ

गुणेशनिकटे याताः सर्वे बालाः क्षुधातुराः । रसालानि बभक्षुस्ते केचित्तन्मस्तके गताः

guṇeśanikaṭe yātāḥ sarve bālāḥ kṣudhāturāḥ | rasālāni babhakṣuste kecittanmastake gatāḥ

आजघ्नुः फलघातेन भूमिस्था उपरिस्थितान् । पतितान्यपरे खादन्ददृशुर्विनतां ततः

ājaghnuḥ phalaghātena bhūmisthā uparisthitān | patitānyapare khādandadṛśurvinatāṃ tataḥ

अण्डमाच्छाद्य तिष्ठन्ती साऽधावद्बालकान्प्रति । पलायमानांस्तान्दृष्ट्वा विनता पृष्ठतो ययौ

aṇḍamācchādya tiṣṭhantī sā'dhāvadbālakānprati | palāyamānāṃstāndṛṣṭvā vinatā pṛṣṭhato yayau

निघ्नती पक्षवातेन श्वापदानि द्रुमानपि । गुणेशस्तत्समालोक्य लीनो वृक्षस्य कोटरे

nighnatī pakṣavātena śvāpadāni drumānapi | guṇeśastatsamālokya līno vṛkṣasya koṭare

2.98.30

ददर्शाण्डं श्वेततरं मण्डलं शशिनो यथा । दधार हस्ते सहसा गुणेशो बलवत्तरम्

dadarśāṇḍaṃ śvetataraṃ maṇḍalaṃ śaśino yathā | dadhāra haste sahasā guṇeśo balavattaram

अस्फुटत्तत्र ददृशे पतत्त्री नीलकण्ठवान्। दीर्घपक्षो विशालाक्षो वमञ्ज्वालाकणान्मुखात्

asphuṭattatra dadṛśe patattrī nīlakaṇṭhavān| dīrghapakṣo viśālākṣo vamañjvālākaṇānmukhāt

व्याधूनयदुभौ पक्षौ कम्पयंजगतीतलम् । चेलुवेलामतिक्रम्य समुद्रास्तस्य शब्दतः

vyādhūnayadubhau pakṣau kampayaṃjagatītalam | celuvelāmatikramya samudrāstasya śabdataḥ

चचाल मण्डलं भानोरर्भकास्ते पलायिताः । पृष्ठतोऽनुययौ सोऽथ पक्षघातेन ताडयन्

cacāla maṇḍalaṃ bhānorarbhakāste palāyitāḥ | pṛṣṭhato'nuyayau so'tha pakṣaghātena tāḍayan

तदृष्ट्वा कदनं तेषां योद्धुकामो गुणेश्वरः । जग्राह पक्षे तं क्रूरं ततो युद्धमवर्तत

tadṛṣṭvā kadanaṃ teṣāṃ yoddhukāmo guṇeśvaraḥ | jagrāha pakṣe taṃ krūraṃ tato yuddhamavartata

पक्षघातैश्चञ्चुपुटैर्जघान पक्षिपुंगवः । आरक्तनयनः सोऽपि तं जघ्ने मुष्टिघाततः

pakṣaghātaiścañcupuṭairjaghāna pakṣipuṃgavaḥ | āraktanayanaḥ so'pi taṃ jaghne muṣṭighātataḥ

अतिदार्यंऽप तस्य दृष्टवा चतुर्भिरप्यथायुधैः । गुणेशस्तं जघानाशु तानि पेतुर्धरातले

atidāryaṃ'pa tasya dṛṣṭavā caturbhirapyathāyudhaiḥ | guṇeśastaṃ jaghānāśu tāni peturdharātale

उड्डीय स पपालाशु बालानादाय सत्वरः । गुणेशस्तान्समुन्मुच्य समारूढोऽण्डजे ततः

uḍḍīya sa papālāśu bālānādāya satvaraḥ | guṇeśastānsamunmucya samārūḍho'ṇḍaje tataḥ

वशे तमण्डजं कृत्वा चारुरोह गुणेश्वरः । ततस्तमाययुर्बाला विनतापि समाययौ

vaśe tamaṇḍajaṃ kṛtvā cāruroha guṇeśvaraḥ | tatastamāyayurbālā vinatāpi samāyayau

तुष्टाव परमात्मानं गुणेशं तं धिया स्वया । त्वं सृष्टिकर्ता रजसा ब्रह्मा सत्त्वेन पालकः

tuṣṭāva paramātmānaṃ guṇeśaṃ taṃ dhiyā svayā | tvaṃ sṛṣṭikartā rajasā brahmā sattvena pālakaḥ

2.98.40

विष्णुस्त्वमसि तमसा संहरञ्शंकरोऽपि च । न देवा नर्षयस्तत्त्वं विदुस्ते सगुणस्य ह

viṣṇustvamasi tamasā saṃharañśaṃkaro'pi ca | na devā narṣayastattvaṃ viduste saguṇasya ha

निर्गुणस्य तु को वेद चराचरगुरोरपि । एवं स्तुत्वाऽवदीत्सा तं प्रणता भक्तितत्परा

nirguṇasya tu ko veda carācaragurorapi | evaṃ stutvā'vadītsā taṃ praṇatā bhaktitatparā

कश्यपस्य मुनेर्भार्या विनतां विद्धि मामिह । तस्य पुत्रः शिखण्डी च सेवकस्ते भविष्यति

kaśyapasya munerbhāryā vinatāṃ viddhi māmiha | tasya putraḥ śikhaṇḍī ca sevakaste bhaviṣyati

मुनिना पूर्वमुक्तं मे योऽण्डमेतद्भिनत्ति च । सोऽस्य स्वामी न संदेहो मोचयिष्याति ते सुतान्

muninā pūrvamuktaṃ me yo'ṇḍametadbhinatti ca | so'sya svāmī na saṃdeho mocayiṣyāti te sutān

प्रतीक्षन्त्या मया दृष्टं पादपद्मं चिरं तव । जटायुः श्येनसंपाती नीता कद्रूसुतैस्त्रयः

pratīkṣantyā mayā dṛṣṭaṃ pādapadmaṃ ciraṃ tava | jaṭāyuḥ śyenasaṃpātī nītā kadrūsutaistrayaḥ

तान्मोचय जगन्नाथ शीघ्रं दर्शय मे सुतान् । गणेश उवाच । मा चिन्तां कुरु मातस्त्वं दर्शयिष्ये सुतांस्तव

tānmocaya jagannātha śīghraṃ darśaya me sutān | gaṇeśa uvāca | mā cintāṃ kuru mātastvaṃ darśayiṣye sutāṃstava

क उवाच । एवमुक्त्वा तु विनतां बहुहर्षसमन्वितः । शिखिनं च ततः प्राह वरं मत्तो वृणीष्व ह।।४६ . मयूर उवाच । यदि मे त्वं प्रसन्नोऽसि यदि देयो वरो मम । तदा मन्नामपूर्वं ते नामाख्यातं भवेद्भुवि

ka uvāca | evamuktvā tu vinatāṃ bahuharṣasamanvitaḥ | śikhinaṃ ca tataḥ prāha varaṃ matto vṛṇīṣva ha||46 . mayūra uvāca | yadi me tvaṃ prasanno'si yadi deyo varo mama | tadā mannāmapūrvaṃ te nāmākhyātaṃ bhavedbhuvi

एतन्मे देहि सर्वेश तव भक्ति दृढां तथा । देव उवाच । साधु साधु त्वया प्रोक्तं निर्लोभेनान्तरात्मना

etanme dehi sarveśa tava bhakti dṛḍhāṃ tathā | deva uvāca | sādhu sādhu tvayā proktaṃ nirlobhenāntarātmanā

त्वन्नामपूर्व मन्नाम मयूरेश्वर इत्यथ । विख्यातं त्रिषु लोकेषु भक्तिर्मयि दृढा भवेत्

tvannāmapūrva mannāma mayūreśvara ityatha | vikhyātaṃ triṣu lokeṣu bhaktirmayi dṛḍhā bhavet

2.98.50

क उवाच । एवमाकर्ण्य सा सर्वं विनता स्वाश्रमं ययौ । शिखण्डिनं समारूढो मयूरेशो निजं गृहम्

ka uvāca | evamākarṇya sā sarvaṃ vinatā svāśramaṃ yayau | śikhaṇḍinaṃ samārūḍho mayūreśo nijaṃ gṛham

मयूरेश मयूरेश मयूरेशेति चासकृत् । गृणद्भिर्मुनिबालैस्तैरन्वितः शोभयन्दिशः

mayūreśa mayūreśa mayūreśeti cāsakṛt | gṛṇadbhirmunibālaistairanvitaḥ śobhayandiśaḥ

मातरं प्रणिपत्याह वृत्तान्तं सर्वमंजसा । वर्णयन्तो मयूरेशं मुनिपुत्रा गृहान्ययुः

mātaraṃ praṇipatyāha vṛttāntaṃ sarvamaṃjasā | varṇayanto mayūreśaṃ muniputrā gṛhānyayuḥ

4451

इत्थं मयूरेशनाम प्राप चासौ गुणेश्वरः ५३ (

itthaṃ mayūreśanāma prāpa cāsau guṇeśvaraḥ 53 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे शिखण्डिवरप्रदानं नामाष्टनवतितमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe śikhaṇḍivarapradānaṃ nāmāṣṭanavatitamo'dhyāyaḥ

अध्याय ९९ प्रारंभ :- क उवाच । अद्भुतं कृतवान्वर्षे नवमेऽसौ गुणेश्वरः । शिखण्डिनं समारुह्य चतुरायुधभूषितः

adhyāya 99 prāraṃbha :- ka uvāca | adbhutaṃ kṛtavānvarṣe navame'sau guṇeśvaraḥ | śikhaṇḍinaṃ samāruhya caturāyudhabhūṣitaḥ

नानालंकारसंयुक्तो नृगनाभिजशोभितः । दिव्याम्बरधरो बालः क्रीडितुं समुपाययौ

nānālaṃkārasaṃyukto nṛganābhijaśobhitaḥ | divyāmbaradharo bālaḥ krīḍituṃ samupāyayau

पूर्णचन्द्रनिभः श्रीमांजयशब्दैरभिष्टुतः । केचिन्नमन्ति तं बालाः केचिच्छत्रं ध्वजं परे

pūrṇacandranibhaḥ śrīmāṃjayaśabdairabhiṣṭutaḥ | kecinnamanti taṃ bālāḥ kecicchatraṃ dhvajaṃ pare

दध्रुः केचिद्वीजयन्तस्तद्दर्शनमहोत्सवाः । क्रीडन्तः सरसीं याताः पंचयोजनविस्तृताम्

dadhruḥ kecidvījayantastaddarśanamahotsavāḥ | krīḍantaḥ sarasīṃ yātāḥ paṃcayojanavistṛtām

अगाधोदां नक्रझषकूर्ममण्डूकसंयुताम् । लतातरुपरीवारां नानापक्षिगणैर्युताम्

agādhodāṃ nakrajhaṣakūrmamaṇḍūkasaṃyutām | latātaruparīvārāṃ nānāpakṣigaṇairyutām

उड्डीय पतिताः केचित्तस्यां केचिच्छनैर्ययुः । चूतं तत्तीरगं दृष्ट्वा विशालं फलसंयुतम्

uḍḍīya patitāḥ kecittasyāṃ kecicchanairyayuḥ | cūtaṃ tattīragaṃ dṛṣṭvā viśālaṃ phalasaṃyutam

आरुरोह मयूरेशो बालाः फलजिघत्सया। रसालैस्ते निजघ्नुस्तानभिन्नांगांन्पलायिताः

āruroha mayūreśo bālāḥ phalajighatsayā| rasālaiste nijaghnustānabhinnāṃgāṃnpalāyitāḥ

बालाः स्कन्धान्दारयन्तो निपेतुः केऽपि तज्जले । एवं क्रीडत्सु बालेषु दैत्योऽगादश्वरूपवान्

bālāḥ skandhāndārayanto nipetuḥ ke'pi tajjale | evaṃ krīḍatsu bāleṣu daityo'gādaśvarūpavān

यस्य पादप्रहारेण चूर्णतां यान्ति पर्वताः । यस्य ह्रेषितशब्देन कम्पते भुवनत्रयम्

yasya pādaprahāreṇa cūrṇatāṃ yānti parvatāḥ | yasya hreṣitaśabdena kampate bhuvanatrayam

2.99.10

पुच्छचांचल्यतो जीवान्हन्ति स्कन्धं जघर्ष ह । यस्मिंश्चूतेऽस्य शब्देन कम्पिते पतितेऽर्भके

pucchacāṃcalyato jīvānhanti skandhaṃ jagharṣa ha | yasmiṃścūte'sya śabdena kampite patite'rbhake

केचित्पलायिता बालाः केचिद्भग्नाश्च मस्तके । केचिन्निपतिताश्चाशु गुणेशो पतितो जले

kecitpalāyitā bālāḥ kecidbhagnāśca mastake | kecinnipatitāścāśu guṇeśo patito jale

निमग्ने द्विमुहूर्तेस्मिन्प्रारुदन्मुनिबालकाः । किं वक्तव्यमुमायै च दर्शनीयं मुखं कथम्

nimagne dvimuhūrtesminprārudanmunibālakāḥ | kiṃ vaktavyamumāyai ca darśanīyaṃ mukhaṃ katham

शंकरोऽपि रुषाविष्टो भस्मसान्न: करिष्यति । अगाधेस्मिंज्जले मग्नं प्रवेष्टुं च न शक्नुमः

śaṃkaro'pi ruṣāviṣṭo bhasmasānna: kariṣyati | agādhesmiṃjjale magnaṃ praveṣṭuṃ ca na śaknumaḥ

माता पिता पालयिता भ्राता त्राता सखा च नः । क उवाच । एवं शोचत्सु बालेषु मयूरेशो दधार तम्

mātā pitā pālayitā bhrātā trātā sakhā ca naḥ | ka uvāca | evaṃ śocatsu bāleṣu mayūreśo dadhāra tam

कर्णयोर्जलमध्ये तु चकर्ष बलवान्विभुः । आरुरोह बलाद्दैत्यं भारेणामज्जयन्मुहुः

karṇayorjalamadhye tu cakarṣa balavānvibhuḥ | āruroha balāddaityaṃ bhāreṇāmajjayanmuhuḥ

स दैत्यो निर्वमन्नेत्रान्मुखाद्बहु जलं मुहुः । जलपूर्णश्रुतिश्वासोऽत्यजन्प्राणान्महारवः

sa daityo nirvamannetrānmukhādbahu jalaṃ muhuḥ | jalapūrṇaśrutiśvāso'tyajanprāṇānmahāravaḥ

एकहस्तेन धृत्वा तं दोलयित्वा जलाद्बहिः । मयूरेशस्ततो बाला जहृषुर्ननृतुर्भृशम्

ekahastena dhṛtvā taṃ dolayitvā jalādbahiḥ | mayūreśastato bālā jahṛṣurnanṛturbhṛśam

भुवि ते शतधा जातं ददृशुर्दैत्यपुंगवम् । प्रशशंसुर्मयूरेशं महाबलपराक्रमम्

bhuvi te śatadhā jātaṃ dadṛśurdaityapuṃgavam | praśaśaṃsurmayūreśaṃ mahābalaparākramam

त ऊचुस्तं तदा देवं मृतं मत्वा रुदामहे । तावदेव हि दृष्टोऽसि हतदैत्यो बहिर्गतः

ta ūcustaṃ tadā devaṃ mṛtaṃ matvā rudāmahe | tāvadeva hi dṛṣṭo'si hatadaityo bahirgataḥ

2.99.20

पुनस्ते जलमाविश्य प्रासिंचन्नंजलीन्मिथः । एकमत्या च सर्वे ते प्रासिंचन्गणनायकम्

punaste jalamāviśya prāsiṃcannaṃjalīnmithaḥ | ekamatyā ca sarve te prāsiṃcangaṇanāyakam

वर्षाकाले यथा मेघा धरणीं पर्वतानपि । षड्भुजैः परिषिंचन्सन्नपर्याप्तोऽभवद्यदा

varṣākāle yathā meghā dharaṇīṃ parvatānapi | ṣaḍbhujaiḥ pariṣiṃcansannaparyāpto'bhavadyadā

तदासंख्यभुजैर्वारी चिक्षेप बालकेषु सः । तदाश्चर्यं तु ते दृष्ट्वा परस्परमथाब्रुवन्

tadāsaṃkhyabhujairvārī cikṣepa bālakeṣu saḥ | tadāścaryaṃ tu te dṛṣṭvā parasparamathābruvan

षड्भुजोऽयं कथमभूदनन्तभुजमण्डितः । मन्दीभूता मुनिसुताः क्व द्विहस्ता वयं विभो

ṣaḍbhujo'yaṃ kathamabhūdanantabhujamaṇḍitaḥ | mandībhūtā munisutāḥ kva dvihastā vayaṃ vibho

असंख्यभुजवीर्योजाः क्व च त्वं भुवनेश्वर । पुनः सर्वे सिषिचुस्ते मयूरेशं रुषान्विताः

asaṃkhyabhujavīryojāḥ kva ca tvaṃ bhuvaneśvara | punaḥ sarve siṣicuste mayūreśaṃ ruṣānvitāḥ

सोऽनन्तरूपस्तान्सर्वान्सिषेचे गणनायकः । एकैकस्याग्रतो भूत्वा षड्भुजो निजतेजसा

so'nantarūpastānsarvānsiṣece gaṇanāyakaḥ | ekaikasyāgrato bhūtvā ṣaḍbhujo nijatejasā

तावच्छिखण्डिनिष्ठोऽसौ चतुरायुधभूषितः । प्रणेमुस्तेऽञ्जलिपुटं बद्ध्वा देवम् गुणेश्वरम्

tāvacchikhaṇḍiniṣṭho'sau caturāyudhabhūṣitaḥ | praṇemuste'ñjalipuṭaṃ baddhvā devam guṇeśvaram

पश्यन्तस्तन्मुखे विश्वं सर्वस्वर्गान्वितं तु ते । गन्धर्वयक्षरक्षांसि सरिदब्धिद्रुमानपि

paśyantastanmukhe viśvaṃ sarvasvargānvitaṃ tu te | gandharvayakṣarakṣāṃsi saridabdhidrumānapi

सर्वं चराचरं विश्वं सदेवासुरमानुषम्। प्रार्थयामासुरथ ते दृष्ट्वेत्थं ते भयातुराः

sarvaṃ carācaraṃ viśvaṃ sadevāsuramānuṣam| prārthayāmāsuratha te dṛṣṭvetthaṃ te bhayāturāḥ

बाला ऊचुः । न विदामः स्वमात्मानं परं वा नापि किंचन । एकरूपो भव विभो कृपां कृत्वाऽखिलेश्वर

bālā ūcuḥ | na vidāmaḥ svamātmānaṃ paraṃ vā nāpi kiṃcana | ekarūpo bhava vibho kṛpāṃ kṛtvā'khileśvara

2.99.30

क उवाच । इति तत्प्रार्थनां श्रुत्वा जातोऽसौ पूर्ववद्विभुः । एतस्मिन्नन्तरे तत्र चिक्रीडुर्नागकन्यकाः

ka uvāca | iti tatprārthanāṃ śrutvā jāto'sau pūrvavadvibhuḥ | etasminnantare tatra cikrīḍurnāgakanyakāḥ

या निरीक्ष्याभवच्चाष्टनायिकानां त्रपा भृशम् । नेत्रे निरीक्ष्य ह्रीमन्त्यः प्रापलन्हरिणस्त्रियः

yā nirīkṣyābhavaccāṣṭanāyikānāṃ trapā bhṛśam | netre nirīkṣya hrīmantyaḥ prāpalanhariṇastriyaḥ

अतिसुन्दरगात्रास्ताः सर्वालंकारभूषिताः । ता निरीक्ष्य मयूरेशं विह्वला मदनाग्निना

atisundaragātrāstāḥ sarvālaṃkārabhūṣitāḥ | tā nirīkṣya mayūreśaṃ vihvalā madanāgninā

ता ऊचुश्च मिथः सर्वा अयं भर्ता भवेद्यति । सफलं नस्तदा जन्म जीवितं च वयोऽपि च

tā ūcuśca mithaḥ sarvā ayaṃ bhartā bhavedyati | saphalaṃ nastadā janma jīvitaṃ ca vayo'pi ca

धैर्यात्तमूचुस्ताः सर्वाः कुत आगमनं तव । दृष्ट्वा ते वदनं चेतो विह्वलं नोऽभिजायते

dhairyāttamūcustāḥ sarvāḥ kuta āgamanaṃ tava | dṛṣṭvā te vadanaṃ ceto vihvalaṃ no'bhijāyate

विश्रान्तं कुरु चेतो नः स्वांगसंगान्नृषूत्तम । देव उवाच । अहं शिवसुतो नाम्ना मयूरेश इति स्फुटम्

viśrāntaṃ kuru ceto naḥ svāṃgasaṃgānnṛṣūttama | deva uvāca | ahaṃ śivasuto nāmnā mayūreśa iti sphuṭam

विख्यातो मुनिपुत्रैस्तु मज्जिता बलवत्तरैः । दृष्टवान्पादकमलं भवतीनां प्रसंगतः

vikhyāto muniputraistu majjitā balavattaraiḥ | dṛṣṭavānpādakamalaṃ bhavatīnāṃ prasaṃgataḥ

अध्यायाः ०९६-१०० (cont. 2)

ता ऊचुः । अस्मद्गृहे क्षणं स्थित्वा विश्रामं कर्तुमर्हसि । देव उवाच । पार्वती मद्वियोगेन परितप्येद्भृशं यतः

tā ūcuḥ | asmadgṛhe kṣaṇaṃ sthitvā viśrāmaṃ kartumarhasi | deva uvāca | pārvatī madviyogena paritapyedbhṛśaṃ yataḥ

अतो नायामि वः स्थानं गच्छन्तु नागकन्यकाः । क उवाच । एवं वदति तस्मिंस्तु धृत्वा निन्युर्गृहं तु ताः

ato nāyāmi vaḥ sthānaṃ gacchantu nāgakanyakāḥ | ka uvāca | evaṃ vadati tasmiṃstu dhṛtvā ninyurgṛhaṃ tu tāḥ

तमदृष्ट्वा पुनः शोकं व्यधुर्मुनिसुतास्तदा । बाला ऊचुः । कथं कठिनतां यातो दयालुः स गुणेश्वरः

tamadṛṣṭvā punaḥ śokaṃ vyadhurmunisutāstadā | bālā ūcuḥ | kathaṃ kaṭhinatāṃ yāto dayāluḥ sa guṇeśvaraḥ

2.99.40

अमृतस्राविकिरणो न चन्द्र उष्णतां व्रजेत् । न पिता त्यजते बालानपराधायुते सति

amṛtasrāvikiraṇo na candra uṣṇatāṃ vrajet | na pitā tyajate bālānaparādhāyute sati

क्व गतोऽसि विना त्वां हि गमिष्यन्ति हि नोऽसवः । क उवाच । केचिन्निपतिता भूमौ केचिद्भालं निजघ्निरे

kva gato'si vinā tvāṃ hi gamiṣyanti hi no'savaḥ | ka uvāca | kecinnipatitā bhūmau kecidbhālaṃ nijaghnire

केचिद्ययुः स्वाश्रमं ते पथि तस्य पदाम्बुजे।। दृष्ट्वा नेमू रुदन्तस्ते ददृशुस्ते भगासुरम्

kecidyayuḥ svāśramaṃ te pathi tasya padāmbuje|| dṛṣṭvā nemū rudantaste dadṛśuste bhagāsuram

मूर्धजाघाततो यस्य भानि भूमौ निपेतिरे । शतयोजनपादाब्जो भूमावास्यं प्रसार्य सः

mūrdhajāghātato yasya bhāni bhūmau nipetire | śatayojanapādābjo bhūmāvāsyaṃ prasārya saḥ

तेषां मार्गे प्रसुष्वाप ततस्ते शिशवो ययुः । ध्यायन्तस्तं मयूरेशं शोचन्तः पथिविह्वलाः

teṣāṃ mārge prasuṣvāpa tataste śiśavo yayuḥ | dhyāyantastaṃ mayūreśaṃ śocantaḥ pathivihvalāḥ

उदरे तस्य ते याता आपगा जलधीनिव । भ्रान्ताः परस्परं चक्रुर्वार्ता नानाविधास्ततः

udare tasya te yātā āpagā jaladhīniva | bhrāntāḥ parasparaṃ cakrurvārtā nānāvidhāstataḥ

मयूरेशो गतः क्वापि वयं कुत्र व्रजामहे । न जानीमो दिशं सर्वे नो दृश्यन्ते गृहाणि च

mayūreśo gataḥ kvāpi vayaṃ kutra vrajāmahe | na jānīmo diśaṃ sarve no dṛśyante gṛhāṇi ca

इन्द्रियाणामधिपतिर्मनो नीतं तु तेन नः । विना नो मनसा ज्ञानं कथमुत्पत्स्यतेऽर्भकाः

indriyāṇāmadhipatirmano nītaṃ tu tena naḥ | vinā no manasā jñānaṃ kathamutpatsyate'rbhakāḥ

क्व मातरो भ्रातरो वा पितरः क्व गुणेश्वरः । एवं वदत्सु बालेषु मयूरेशोऽखिलार्थकृत्

kva mātaro bhrātaro vā pitaraḥ kva guṇeśvaraḥ | evaṃ vadatsu bāleṣu mayūreśo'khilārthakṛt

आविरासीत्तत्पुरतश्चतुरायुधभूषितः । गुणेश उवाच । मा शोचन्तु भवद्दुःखं ज्ञात्वाऽहं शीघ्रमागतः

āvirāsīttatpurataścaturāyudhabhūṣitaḥ | guṇeśa uvāca | mā śocantu bhavadduḥkhaṃ jñātvā'haṃ śīghramāgataḥ

2.99.50

भगासुरोदरगता नात्मानं विदुरर्भकाः । क उवाच । निद्रया मोहयामास मुनिपुत्रान्गुणेश्वरः

bhagāsurodaragatā nātmānaṃ vidurarbhakāḥ | ka uvāca | nidrayā mohayāmāsa muniputrānguṇeśvaraḥ

दैत्यदेहान्तरगतो ववृधे वामनौ यथा । विपाट्य देहं तस्याशु शकले द्वे व्यधाद्विभुः

daityadehāntaragato vavṛdhe vāmanau yathā | vipāṭya dehaṃ tasyāśu śakale dve vyadhādvibhuḥ

ततोऽस्तमित आदित्ये नागतेष्वर्भकेषु च । मातरः पितरश्चैव चिन्तामापुः शुचान्विताः

tato'stamita āditye nāgateṣvarbhakeṣu ca | mātaraḥ pitaraścaiva cintāmāpuḥ śucānvitāḥ

ऊचुः परस्परं ते तु शिवापुत्रो महाबलः । बालान्नीत्वा गतः कुत्र मृतो वा शिशुभिः सह

ūcuḥ parasparaṃ te tu śivāputro mahābalaḥ | bālānnītvā gataḥ kutra mṛto vā śiśubhiḥ saha

जीवंश्चेदागतः स स्यात्सायंकाले बुभुक्षितः । केचित्प्राणान्विना तैस्तु तत्यजुर्मातरोऽपि च

jīvaṃścedāgataḥ sa syātsāyaṃkāle bubhukṣitaḥ | kecitprāṇānvinā taistu tatyajurmātaro'pi ca

केचिदूचुरुमायैतत्वृत्तं सर्वं निवेद्यताम् । केचित्तेषु वनं याता बभ्रमुर्वनपर्वतान्

kecidūcurumāyaitatvṛttaṃ sarvaṃ nivedyatām | kecitteṣu vanaṃ yātā babhramurvanaparvatān

नापुस्तं च स्वकान्बालान्खिन्नाः प्रापुर्गृहान्पुनः । नानाकोलाहलं चक्रुर्जनन्यः पिदृसोदराः

nāpustaṃ ca svakānbālānkhinnāḥ prāpurgṛhānpunaḥ | nānākolāhalaṃ cakrurjananyaḥ pidṛsodarāḥ

तेषामाक्रन्दितं श्रुत्वा कृपालुः स मयूरराट् । तत्तद्रूपं स्वमात्मानं तत्तद्भूषासमन्वितम्

teṣāmākranditaṃ śrutvā kṛpāluḥ sa mayūrarāṭ | tattadrūpaṃ svamātmānaṃ tattadbhūṣāsamanvitam

तत्तद्वासःपरीधानं तत्तच्छीलगुणान्वितम् । तत्तदंगं चकाराशु विवेशासौ गृहे ततः

tattadvāsaḥparīdhānaṃ tattacchīlaguṇānvitam | tattadaṃgaṃ cakārāśu viveśāsau gṛhe tataḥ

कृत्वा तत्तद्वयोवेषं तत्तन्मानयुतं शुभम् । जनन्यस्ताः समुत्थाय बालानादाय सत्वराः

kṛtvā tattadvayoveṣaṃ tattanmānayutaṃ śubham | jananyastāḥ samutthāya bālānādāya satvarāḥ

2.99.60

स्तनपानं ददुः प्रीत्या परमानन्दनिर्भराः। ततो ददृशिरे बालाः पितृभिर्मातृभिस्तदा

stanapānaṃ daduḥ prītyā paramānandanirbharāḥ| tato dadṛśire bālāḥ pitṛbhirmātṛbhistadā

ता ऊचुः क्व स्थिता रोषादुषःकाले गताः कुतः। न स्नानं न च भुक्तं वा न चान्यद्वापि भक्षितम्

tā ūcuḥ kva sthitā roṣāduṣaḥkāle gatāḥ kutaḥ| na snānaṃ na ca bhuktaṃ vā na cānyadvāpi bhakṣitam

मयूरेश्वरसंगेन नेदानीं गन्तुमर्हथ । क उवाच । एवं शिक्षाप्य तान्बालानालिंग्य बुभुजुः सुखम्

mayūreśvarasaṃgena nedānīṃ gantumarhatha | ka uvāca | evaṃ śikṣāpya tānbālānāliṃgya bubhujuḥ sukham

शिवापि पुरतोऽपश्यन्मयूरेशं समागतम् । आलिंग्य परिपप्रच्छ कि भुक्तं वनगोचरे

śivāpi purato'paśyanmayūreśaṃ samāgatam | āliṃgya paripapraccha ki bhuktaṃ vanagocare

4515

त्वद्वियोगजदुःखेन मया किंचिन्न भक्षितम् । स्तनौ पिब पयोवृद्धौ भोजनं च समाचर । ततः सर्वं चकारासौ मातृवाक्यं गुणेश्वरः ६४ (

tvadviyogajaduḥkhena mayā kiṃcinna bhakṣitam | stanau piba payovṛddhau bhojanaṃ ca samācara | tataḥ sarvaṃ cakārāsau mātṛvākyaṃ guṇeśvaraḥ 64 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे नवनवतिमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe navanavatimo'dhyāyaḥ

अध्याय १०० प्रारंभ :- क उवाच । अनेकरूपवान्देवो मयूरेशोऽखिलेश्वरः । अतिसुन्दरदेहः सन्नागकन्याभिराहृतः

adhyāya 100 prāraṃbha :- ka uvāca | anekarūpavāndevo mayūreśo'khileśvaraḥ | atisundaradehaḥ sannāgakanyābhirāhṛtaḥ

गृहं स्वकीयं क्रीडार्थं पूजितो बहुविस्तरात् । सुगन्धतैलोद्वर्तनैः स्नाप्योष्णैरपि तं जलैः

gṛhaṃ svakīyaṃ krīḍārthaṃ pūjito bahuvistarāt | sugandhatailodvartanaiḥ snāpyoṣṇairapi taṃ jalaiḥ

दिव्यवस्त्रैरलंकारैश्चन्दनैरपि पूज्य च । धूपदीपैश्च नैवेद्यैः फलतांबूलकांचनैः

divyavastrairalaṃkāraiścandanairapi pūjya ca | dhūpadīpaiśca naivedyaiḥ phalatāṃbūlakāṃcanaiḥ

ऊचुः करपुटं बद्ध्वा वयं धन्यतमा विभो । यद् दृष्टं ते पदं देव ब्रह्माद्यैरपि कांक्षितम्

ūcuḥ karapuṭaṃ baddhvā vayaṃ dhanyatamā vibho | yad dṛṣṭaṃ te padaṃ deva brahmādyairapi kāṃkṣitam

नागलोको धन्यतमो जीवितं नः सुजीवितम् । आनंदह्रदमग्नं नो मानसं तापमप्यजत्

nāgaloko dhanyatamo jīvitaṃ naḥ sujīvitam | ānaṃdahradamagnaṃ no mānasaṃ tāpamapyajat

यद्यत्ते ईप्सितं देव तत्तदत्रापि गृह्यताम् । अत्र स्थित्वा कति दिनं पश्चात्त्वं गन्तुमर्हसि. ६. मयूरेश उवाच। वांच्छितं वो विधास्येऽहं गिरिजा मां प्रतीक्षते । मद्वियोगेन तप्ता सा न भक्षयति किंचन

yadyatte īpsitaṃ deva tattadatrāpi gṛhyatām | atra sthitvā kati dinaṃ paścāttvaṃ gantumarhasi. 6. mayūreśa uvāca| vāṃcchitaṃ vo vidhāsye'haṃ girijā māṃ pratīkṣate | madviyogena taptā sā na bhakṣayati kiṃcana

यूयं कस्यात्मजास्तस्य दर्शनं चेद्भवेन्मम । क उवाच । तत ऊचुर्नागकन्या वासुकेः पुत्रिका वयम्

yūyaṃ kasyātmajāstasya darśanaṃ cedbhavenmama | ka uvāca | tata ūcurnāgakanyā vāsukeḥ putrikā vayam

ब्रह्माद्या मुनयो देवा यान्ति यस्य गृहं सदा । यस्य विषभवा ज्वाला दहेत्त्रिभुवनं विभो

brahmādyā munayo devā yānti yasya gṛhaṃ sadā | yasya viṣabhavā jvālā dahettribhuvanaṃ vibho

2.100.10

क उवाच । इत्युक्त्वा तं पुरस्कृत्य पितरं प्रापुरंगनाः । रत्नसिंहासने दीप्ते तिष्ठन्तं पन्नगैर्युतम्

ka uvāca | ityuktvā taṃ puraskṛtya pitaraṃ prāpuraṃganāḥ | ratnasiṃhāsane dīpte tiṣṭhantaṃ pannagairyutam

सूर्यकोटिनिभं रत्नमालया शोभितं तदा । मूर्धस्थरत्नकिरणैर्भासयन्तं दिशोऽखिलाः । तं दृष्ट्वा वासुकिं देवो गर्वितं बलवत्तरम्

sūryakoṭinibhaṃ ratnamālayā śobhitaṃ tadā | mūrdhastharatnakiraṇairbhāsayantaṃ diśo'khilāḥ | taṃ dṛṣṭvā vāsukiṃ devo garvitaṃ balavattaram

उड्डीय तत्फणासंस्थं मणिं जग्राह सत्वरम् । येन पातालविवरे नान्धकारोऽभवत्किल

uḍḍīya tatphaṇāsaṃsthaṃ maṇiṃ jagrāha satvaram | yena pātālavivare nāndhakāro'bhavatkila

आन्दोलयामास शिरः कम्पयन्सप्तपर्वतान् । उदधीन्सप्तस्वर्गांश्च पातालानि रसातलम

āndolayāmāsa śiraḥ kampayansaptaparvatān | udadhīnsaptasvargāṃśca pātālāni rasātalama

हस्तेनैकेन तं गृह्य मयूरेशः स्वलीलया। वासुकिं निजकण्ठं तं बबन्ध सर्पभूषणः

hastenaikena taṃ gṛhya mayūreśaḥ svalīlayā| vāsukiṃ nijakaṇṭhaṃ taṃ babandha sarpabhūṣaṇaḥ

विख्यातः स्वर्गलोकेऽभून्ज्जगर्जानन्दतो विभुः । तद्गर्जितं समाकर्ण्य चुक्षुभे भुवनत्रयम्

vikhyātaḥ svargaloke'bhūnjjagarjānandato vibhuḥ | tadgarjitaṃ samākarṇya cukṣubhe bhuvanatrayam

ततः सर्पगणाः शेषं नीतुं वासुकिमब्रुवन् । स च क्रोधसमाविष्टो विस्तार्य निखिलान्फणान्

tataḥ sarpagaṇāḥ śeṣaṃ nītuṃ vāsukimabruvan | sa ca krodhasamāviṣṭo vistārya nikhilānphaṇān

विषाग्निमुत्सृजन्दग्धुं त्रैलोक्यमुपचक्रमे । उवाच कः क्षमो जेतुं मम बन्धुं तु वासुकिम्

viṣāgnimutsṛjandagdhuṃ trailokyamupacakrame | uvāca kaḥ kṣamo jetuṃ mama bandhuṃ tu vāsukim

आवेशेन ययौ रोषाद्दावानल इव ज्वलन् । शीघ्रं यातो मयूरेशं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्

āveśena yayau roṣāddāvānala iva jvalan | śīghraṃ yāto mayūreśaṃ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt

ततो नागकुलान्याशु तं शेषमन्वयुस्तदा । ततः पन्नगवृन्दं तं दृष्ट्वा देवो व्यतिष्ठत

tato nāgakulānyāśu taṃ śeṣamanvayustadā | tataḥ pannagavṛndaṃ taṃ dṛṣṭvā devo vyatiṣṭhata

2.100.20

शिखण्डिमस्तके हस्तं न्यधाद्युद्धाय पन्नगैः। स ययौ तं नमस्कृत्य ग्रसन्निव महाद्भुतः

śikhaṇḍimastake hastaṃ nyadhādyuddhāya pannagaiḥ| sa yayau taṃ namaskṛtya grasanniva mahādbhutaḥ

दुधाव पक्षौ तद्वाताद्भ्रामयन्भुजगोत्तमान् । कांश्चित्स भक्षयामास चुचूर्ण चापरानपि

dudhāva pakṣau tadvātādbhrāmayanbhujagottamān | kāṃścitsa bhakṣayāmāsa cucūrṇa cāparānapi

मारयामास कांश्चित्स भुजगान्बलवत्तरान् । निरीक्ष्य तं मृताः केचित्पन्नगा भयविह्वलाः

mārayāmāsa kāṃścitsa bhujagānbalavattarān | nirīkṣya taṃ mṛtāḥ kecitpannagā bhayavihvalāḥ

दृष्ट्वा पराक्रमं तस्य शेषः श्वासमपास्रजत् । शिखण्डी पतितस्तेन मूर्छितो धरणीतले

dṛṣṭvā parākramaṃ tasya śeṣaḥ śvāsamapāsrajat | śikhaṇḍī patitastena mūrchito dharaṇītale

मयूरेशं ततः शेषो ययौ क्रोधद्दहन्निव । त्रैलोक्य विषवह्निस्थं समालोक्य गुणेश्वरः

mayūreśaṃ tataḥ śeṣo yayau krodhaddahanniva | trailokya viṣavahnisthaṃ samālokya guṇeśvaraḥ

विराटरूपं समास्थाय रुरोह तत्फणोपरि । उड्डीय बालभावेन गर्जन्मेघ इवापरः

virāṭarūpaṃ samāsthāya ruroha tatphaṇopari | uḍḍīya bālabhāvena garjanmegha ivāparaḥ

ननर्त करतालेन पादाघातेन मर्दयन् । अनन्तकोटिब्रह्माण्डभारेण परिपीडितः

nanarta karatālena pādāghātena mardayan | anantakoṭibrahmāṇḍabhāreṇa paripīḍitaḥ

एकब्रह्माण्डवाही स कथं तद्भारमावहेत् । बबन्ध शेषं हि कटौ रज्जुं बालो यथा रमन्

ekabrahmāṇḍavāhī sa kathaṃ tadbhāramāvahet | babandha śeṣaṃ hi kaṭau rajjuṃ bālo yathā raman

ततस्ते भुजगाः सर्वे योद्धु कामास्तमन्वयुः । हुंकारेणैव तान्सर्वान्पातयामास विघ्नराट्

tataste bhujagāḥ sarve yoddhu kāmāstamanvayuḥ | huṃkāreṇaiva tānsarvānpātayāmāsa vighnarāṭ

अबध्नान्मस्तके कांश्चित्कांश्चिच्च कर्णयोर्विभुः । परिश्रान्तस्तदा शेषस्तं नुनाव गुणेश्वरम्

abadhnānmastake kāṃścitkāṃścicca karṇayorvibhuḥ | pariśrāntastadā śeṣastaṃ nunāva guṇeśvaram

2.100.30

न स्वरूपं विदुर्देवा ब्रह्माद्या मुनयोऽपि च । त्वमेव सृजसे विश्वं पासि हंसि त्वमेव हि

na svarūpaṃ vidurdevā brahmādyā munayo'pi ca | tvameva sṛjase viśvaṃ pāsi haṃsi tvameva hi

नानावतारकर्ता त्वं नानादैत्यविमर्दनः । त्वमेव साक्षी सर्वस्य सर्वान्तर्यामितां दधत्

nānāvatārakartā tvaṃ nānādaityavimardanaḥ | tvameva sākṣī sarvasya sarvāntaryāmitāṃ dadhat

सर्वत्र कारणं त्वं हि कारणानां च कारणम् । अज्ञानादभिमानेन योद्धुकामान्क्षमस्व नः

sarvatra kāraṇaṃ tvaṃ hi kāraṇānāṃ ca kāraṇam | ajñānādabhimānena yoddhukāmānkṣamasva naḥ

क उवाच । सम्पातिं च जटायुं च श्येनमानीय सर्पराट् । निवेद्य च नमस्कृत्य शेषस्तूष्णीं बभूव ह

ka uvāca | sampātiṃ ca jaṭāyuṃ ca śyenamānīya sarparāṭ | nivedya ca namaskṛtya śeṣastūṣṇīṃ babhūva ha

तेऽपि तं प्रणिपत्याहुर्दीननाथ प्रसादतः । बन्धा मुक्ताः सर्पकृतान्नमस्ते परमेश्वर

te'pi taṃ praṇipatyāhurdīnanātha prasādataḥ | bandhā muktāḥ sarpakṛtānnamaste parameśvara

क उवाच । एवमुक्त्वा मयूरेश बन्धुं तं शिखिनं त्रयः । आलिलिंगुर्मुदा युक्तास्तदा गद्गदभाषिणः

ka uvāca | evamuktvā mayūreśa bandhuṃ taṃ śikhinaṃ trayaḥ | āliliṃgurmudā yuktāstadā gadgadabhāṣiṇaḥ

पप्रच्छुः कुशलं मात्रे ते च क्षेममथाब्रुवन् । ततः शिखण्डिनं सोऽथ रुरोह गणनायकः

papracchuḥ kuśalaṃ mātre te ca kṣemamathābruvan | tataḥ śikhaṇḍinaṃ so'tha ruroha gaṇanāyakaḥ

पातालाद्धरणीं प्रायात्तैस्त्रिभिः संयुतो वशी। भगासुरं ददर्शार्द्धमार्गे शिशुहरं च तम्

pātālāddharaṇīṃ prāyāttaistribhiḥ saṃyuto vaśī| bhagāsuraṃ dadarśārddhamārge śiśuharaṃ ca tam

उद्यम्य परशुं दीप्तं शशिसूर्यनिभं विभु । तत्याज कण्ठे तं तस्य पशुमारममारयत्

udyamya paraśuṃ dīptaṃ śaśisūryanibhaṃ vibhu | tatyāja kaṇṭhe taṃ tasya paśumāramamārayat

तच्छिरः परिबभ्राम शृंगवज्राहतं यथा । ततस्तदुत्थिता बाला योगमायाविमोहिताः

tacchiraḥ paribabhrāma śṛṃgavajrāhataṃ yathā | tatastadutthitā bālā yogamāyāvimohitāḥ

2.100.40

मयूरेशः क्व चास्तीति प्राक्रोशन्सर्व एव ते। आसने क्रीडने स्वापे जागृतौ भोजनेऽपि च

mayūreśaḥ kva cāstīti prākrośansarva eva te| āsane krīḍane svāpe jāgṛtau bhojane'pi ca

तमेव ध्यायमानास्ते तन्मुखाद्बहिराययुः । गर्भवासादिवोत्तीर्णा ददृशुस्तं गुणेश्वरम्

tameva dhyāyamānāste tanmukhādbahirāyayuḥ | garbhavāsādivottīrṇā dadṛśustaṃ guṇeśvaram

दृष्ट्वा ते रुरुदुः स्नेहादालिलिंगुर्मुदाखिला । ते ऊचु । त्यक्त्वाऽस्मान्दैत्यजठरे मृतान्क्वास्ति गतो भवान्

dṛṣṭvā te ruruduḥ snehādāliliṃgurmudākhilā | te ūcu | tyaktvā'smāndaityajaṭhare mṛtānkvāsti gato bhavān

त्वत्स्मृतेस्तस्य जठरे जीविता निर्गतास्ततः । मयूरेश उवाच । सर्वव्यापी सर्वगतः सर्ववेत्ताऽखिलेश्वरः

tvatsmṛtestasya jaṭhare jīvitā nirgatāstataḥ | mayūreśa uvāca | sarvavyāpī sarvagataḥ sarvavettā'khileśvaraḥ

न त्यक्तवान्कदाचिद्वो मा चिन्तां कर्तुमर्हथ । क उवाच । ततो ययौ मयूरेशो बालकैः परिवेष्टितः

na tyaktavānkadācidvo mā cintāṃ kartumarhatha | ka uvāca | tato yayau mayūreśo bālakaiḥ pariveṣṭitaḥ

केचिद्धावन्ति पुरतो नानाशब्दकरा भृशम् । केचिच्छत्रधराः केचिद्दण्डचामरधारिणः

keciddhāvanti purato nānāśabdakarā bhṛśam | kecicchatradharāḥ keciddaṇḍacāmaradhāriṇaḥ

धूलिध्वजं समालोक्य ययुर्मुनिगणा बहि । शिख्यारूढं मयूरेशं बालकै परिवेष्टितम्

dhūlidhvajaṃ samālokya yayurmunigaṇā bahi | śikhyārūḍhaṃ mayūreśaṃ bālakai pariveṣṭitam

ऊचुः परस्परं सर्वे मुनयो विस्मयान्विताः। गृहेऽस्मिन्शिशवश्चामी कुतोऽन्येऽस्य समीपतः

ūcuḥ parasparaṃ sarve munayo vismayānvitāḥ| gṛhe'sminśiśavaścāmī kuto'nye'sya samīpataḥ

तांश्च तान्मीलिताः सर्वेऽपश्यंते देवरूपिणः । विचारेण च तान्सर्वे परब्रह्मस्वरूपिणः

tāṃśca tānmīlitāḥ sarve'paśyaṃte devarūpiṇaḥ | vicāreṇa ca tānsarve parabrahmasvarūpiṇaḥ

आनन्दह्रदमग्नास्ते न विदुः स्वपरं पुनः । नापश्यंस्ते पुनस्तांस्तान्भ्रान्ता इव व्यलोकयन्

ānandahradamagnāste na viduḥ svaparaṃ punaḥ | nāpaśyaṃste punastāṃstānbhrāntā iva vyalokayan

2.100.50

मायया मोहिताः सर्वे स्वान्स्वान्बालान्व्यलोकयन् । कश्चित्पितरमासाद्य पठति स्म यथा पुरा

māyayā mohitāḥ sarve svānsvānbālānvyalokayan | kaścitpitaramāsādya paṭhati sma yathā purā

कश्चिन्मातरमासाद्य पिबति स्म स्तनं मुदा। आलिलिंगाथ जननीं पितरं वापि कश्चन

kaścinmātaramāsādya pibati sma stanaṃ mudā| āliliṃgātha jananīṃ pitaraṃ vāpi kaścana

भ्रातरं ताडयित्वाऽन्यो रुरोद ताडनादिव । उमापि तनयं दृष्ट्वालिंग्य प्रादात्स्तनं मुदा

bhrātaraṃ tāḍayitvā'nyo ruroda tāḍanādiva | umāpi tanayaṃ dṛṣṭvāliṃgya prādātstanaṃ mudā

कथं चिरतरं यात इति क्रोधादभाषत । आदाय हस्ते गिरिजा मयूरेशं गृहं ययौ

kathaṃ cirataraṃ yāta iti krodhādabhāṣata | ādāya haste girijā mayūreśaṃ gṛhaṃ yayau

4569

सर्वे ते मुनयो जग्मुः शिशुभिः स्वं स्वमाश्रमम् ५४ (

sarve te munayo jagmuḥ śiśubhiḥ svaṃ svamāśramam 54 (

100

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे भगासुरवधो नाम शततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bhagāsuravadho nāma śatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १०१-१०५

अध्याय १०१ प्रारंभ :- क उवाच । ततस्तु दशमे वर्षे सुखासीनं महेश्वरम् । गिरिजासहितं वामे सप्तकोटिगणान्वितम्

adhyāya 101 prāraṃbha :- ka uvāca | tatastu daśame varṣe sukhāsīnaṃ maheśvaram | girijāsahitaṃ vāme saptakoṭigaṇānvitam

नृत्यत्तं तं मयूरेशं पश्यन्तं स्वांगणे शिशुम् । आययुर्मुनयः सर्वे गौतमाद्याः प्रणम्य तम्

nṛtyattaṃ taṃ mayūreśaṃ paśyantaṃ svāṃgaṇe śiśum | āyayurmunayaḥ sarve gautamādyāḥ praṇamya tam

ऊचुः प्रबुद्धमतयो महादेवं महौजसम् । यावत्कालं शिवात्र त्वं मयूरेशसमन्वितः

ūcuḥ prabuddhamatayo mahādevaṃ mahaujasam | yāvatkālaṃ śivātra tvaṃ mayūreśasamanvitaḥ

स्थितोऽसि तावद्दैत्यानामनन्तानां समागमः । वयं तेन प्रपीड्यामोऽन्यत्र याहि शिवाधुना

sthito'si tāvaddaityānāmanantānāṃ samāgamaḥ | vayaṃ tena prapīḍyāmo'nyatra yāhi śivādhunā

वयं वान्यत्र गच्छामो यद्याज्ञा ते भवेद्धर । शिव उवाच । भवत्संगेन च मया नववर्षाणि सौख्यतः

vayaṃ vānyatra gacchāmo yadyājñā te bhaveddhara | śiva uvāca | bhavatsaṃgena ca mayā navavarṣāṇi saukhyataḥ

अतिक्रान्ताति विघ्नानि मयूरेशेन तानि च । भवतां गमनेऽस्माकं स्थित्वा किन्नु प्रयोजनम्

atikrāntāti vighnāni mayūreśena tāni ca | bhavatāṃ gamane'smākaṃ sthitvā kinnu prayojanam

अहमेव प्रयास्यामि स्थलमन्यन्निराकुलम् । क उवाच । इति शम्भुवचः श्रुत्वा मुनयस्तं प्रणम्य ते

ahameva prayāsyāmi sthalamanyannirākulam | ka uvāca | iti śambhuvacaḥ śrutvā munayastaṃ praṇamya te

जय देव मयूरेशेत्युक्त्वा स्वस्थानमाययुः । शिवोऽपि गणसंयुक्तो वृषारूढोऽम्बिकायुतः

jaya deva mayūreśetyuktvā svasthānamāyayuḥ | śivo'pi gaṇasaṃyukto vṛṣārūḍho'mbikāyutaḥ

बर्ह्यारूढं मयूरेशं पुरस्कृत्वा मुदान्वितः । नानावादित्रनिर्घोषैर्नादयन्विष्टपं ततः

barhyārūḍhaṃ mayūreśaṃ puraskṛtvā mudānvitaḥ | nānāvāditranirghoṣairnādayanviṣṭapaṃ tataḥ

2.101.10

अन्वयुर्मुनयः सर्वे मयूरेशं शिवान्वितम् । पत्न्योऽपि बालकै सार्द्धं स्नेहगद्गदभाषिभिः

anvayurmunayaḥ sarve mayūreśaṃ śivānvitam | patnyo'pi bālakai sārddhaṃ snehagadgadabhāṣibhiḥ

रजसा व्योमनि तते न प्राज्ञायत किंचन। परावृत्य शिवः सर्वान्दक्षिणाभिमुखो ययौ

rajasā vyomani tate na prājñāyata kiṃcana| parāvṛtya śivaḥ sarvāndakṣiṇābhimukho yayau

ददृशुर्मार्गमध्ये तं द्वादशाक्षौहिणीयुतम् । कमलासुरमायान्तं धूलिधूसरिताम्बरम् १२ गजाश्च पुरतो यान्ति रथाश्वपादचारिणः । न ज्ञायते रवेस्तेजः शस्त्रदीप्त्याथ किंचन

dadṛśurmārgamadhye taṃ dvādaśākṣauhiṇīyutam | kamalāsuramāyāntaṃ dhūlidhūsaritāmbaram 12 gajāśca purato yānti rathāśvapādacāriṇaḥ | na jñāyate ravestejaḥ śastradīptyātha kiṃcana

कोलाहलो महानासीद्गजाश्वरथपत्तिनः । नानाविधानां शस्त्राणां संघट्टस्वनमिश्रितः

kolāhalo mahānāsīdgajāśvarathapattinaḥ | nānāvidhānāṃ śastrāṇāṃ saṃghaṭṭasvanamiśritaḥ

ददृशुस्तं महादैत्यं शिवचाराः पुरो गताः । शंकासुरस्य तं बन्धुं नानाभूषाविराजितम्

dadṛśustaṃ mahādaityaṃ śivacārāḥ puro gatāḥ | śaṃkāsurasya taṃ bandhuṃ nānābhūṣāvirājitam

नानायुधधरं प्रोचुरागत्य तु शिवं गणाः । पादाघातेन तस्याशु कम्पते कमठादयः

nānāyudhadharaṃ procurāgatya tu śivaṃ gaṇāḥ | pādāghātena tasyāśu kampate kamaṭhādayaḥ

मुनयोऽग्रेचराः पेतुर्भयभीतास्तमब्रुवन् । मयूरेश महाभाग कथं रक्षसि नोऽखिलान्

munayo'grecarāḥ peturbhayabhītāstamabruvan | mayūreśa mahābhāga kathaṃ rakṣasi no'khilān

क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रावदत्स गुणेश्वरः । विद्यमाने शिवे चिन्ता न कार्या मुनिपुंगवा

ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā prāvadatsa guṇeśvaraḥ | vidyamāne śive cintā na kāryā munipuṃgavā

मयूरेशो हरं प्राह नमस्कृत्य ततः पुनः । देव उवाच । महासेनायुतो दैत्यो नाम्नाऽसौ कमलासुरः

mayūreśo haraṃ prāha namaskṛtya tataḥ punaḥ | deva uvāca | mahāsenāyuto daityo nāmnā'sau kamalāsuraḥ

2.101.20

यदि तेऽनुग्रहो मे स्याद्युद्धायाशु व्रजाम्यहम् । शिव उवाच । सम्यगुक्तं त्वया पुत्र हृदयानन्दनं वचः

yadi te'nugraho me syādyuddhāyāśu vrajāmyaham | śiva uvāca | samyaguktaṃ tvayā putra hṛdayānandanaṃ vacaḥ

द्वादशाक्षौहिणीसेनायुतोऽसौ दैत्यपुंगव । एकाकी कथमायासि सप्तकोटिगणैर्युतः

dvādaśākṣauhiṇīsenāyuto'sau daityapuṃgava | ekākī kathamāyāsi saptakoṭigaṇairyutaḥ

वज्र्याप्नुहि जयं शीघ्रं जहि शत्रुं महाबलम् । देव उवाच । तव प्रसादात्त्रैलोक्यं दहेयमिति मे मतिः

vajryāpnuhi jayaṃ śīghraṃ jahi śatruṃ mahābalam | deva uvāca | tava prasādāttrailokyaṃ daheyamiti me matiḥ

कियन्तो न हता दैत्या न ज्ञातास्ते त्वया नु किम् । अस्य का गणना स्वामिन्नायास्ये जयवानहम्

kiyanto na hatā daityā na jñātāste tvayā nu kim | asya kā gaṇanā svāminnāyāsye jayavānaham

क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं शम्भूरालिंग्य तं ददौ । त्रिशूलं पुत्रहस्ते तन्मूर्निना न्यस्य करं शुभम्

ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ śambhūrāliṃgya taṃ dadau | triśūlaṃ putrahaste tanmūrninā nyasya karaṃ śubham

आज्ञां ददौ स्वपुत्राय गणयुक्ताय शंकरः । क्ष्वेडितैर्जयशब्दैश्च नादयन्स दिशो दश

ājñāṃ dadau svaputrāya gaṇayuktāya śaṃkaraḥ | kṣveḍitairjayaśabdaiśca nādayansa diśo daśa

प्रययौ प्रमथैर्युक्तो विघ्नहा युद्धलालसः । वृषारूढः शिवायुक्तो हरोऽपि द्रष्टुमन्वगात्

prayayau pramathairyukto vighnahā yuddhalālasaḥ | vṛṣārūḍhaḥ śivāyukto haro'pi draṣṭumanvagāt

दृष्ट्वाऽपारां दैत्यसेनां मयूरेशः शरीरतः । निर्ममे बहुलां सेनां ततो युद्धमवर्तत

dṛṣṭvā'pārāṃ daityasenāṃ mayūreśaḥ śarīrataḥ | nirmame bahulāṃ senāṃ tato yuddhamavartata

कालानुरूपास्ते वीरा ब्रह्माण्डाशनतत्पराः । मेरोरधिकमानास्ते शब्दतः शृंगपातिनः

kālānurūpāste vīrā brahmāṇḍāśanatatparāḥ | meroradhikamānāste śabdataḥ śṛṃgapātinaḥ

परस्परं निजघ्नुस्ते तुमुले संयुगे ततः । अन्धकारो महानासीद्रजसाच्छादिता दिशः

parasparaṃ nijaghnuste tumule saṃyuge tataḥ | andhakāro mahānāsīdrajasācchāditā diśaḥ

2.101.30

विस्मयं चक्रिरे दैत्या इदानीमयमेकलः । अनेकतां कथं यातस्तस्मादेष परः पुमान्

vismayaṃ cakrire daityā idānīmayamekalaḥ | anekatāṃ kathaṃ yātastasmādeṣa paraḥ pumān

भूभारं हर्तुकामोऽयमवतीर्णः शिवालये । सोऽपि दीर्घतरं रूपं दधार सहसा विभुः

bhūbhāraṃ hartukāmo'yamavatīrṇaḥ śivālaye | so'pi dīrghataraṃ rūpaṃ dadhāra sahasā vibhuḥ

दृष्ट्वा दीर्घं दैत्यरूपं योगमायासमावृतः । दशायुधधरो देवो दशहस्तो महाबलः

dṛṣṭvā dīrghaṃ daityarūpaṃ yogamāyāsamāvṛtaḥ | daśāyudhadharo devo daśahasto mahābalaḥ

मयूरेशश्च दैत्यश्च युध्यमानौ विरेजतुः। नानाशस्त्रप्रहरणैर्ना नायुद्धविशारदैः

mayūreśaśca daityaśca yudhyamānau virejatuḥ| nānāśastrapraharaṇairnā nāyuddhaviśāradaiḥ

व्यस्ताव्यस्तमयुध्यन्त गणा: सेनाचराश्च ते। मुष्टिप्रहारैर्दन्तैश्च शस्त्रास्त्रैरितरेतरम्

vyastāvyastamayudhyanta gaṇā: senācarāśca te| muṣṭiprahārairdantaiśca śastrāstrairitaretaram

केषांचिन्मस्तका भग्ना अपरेषां मुखानि च । जानुजंघाविरहिता निपेतुरपरे रणे

keṣāṃcinmastakā bhagnā apareṣāṃ mukhāni ca | jānujaṃghāvirahitā nipeturapare raṇe

गर्जयन्तो दशदिशः शस्त्रास्त्रघातनिस्वनै । स्वामिस्वनामतो जघ्नुरन्धकारे रजस्कृते

garjayanto daśadiśaḥ śastrāstraghātanisvanai | svāmisvanāmato jaghnurandhakāre rajaskṛte

कबन्धामारयंस्तत्र परान्स्वानपि संमुखम् । दैत्यसेनाचरा भग्ना दैत्यमेवान्वयुस्तदा

kabandhāmārayaṃstatra parānsvānapi saṃmukham | daityasenācarā bhagnā daityamevānvayustadā

असंख्यातान्मृतान्प्राहुर्नद्युस्तु रक्तसंभवाः । दैत्य उवाच । इन्द्रादयो लोकपाला ब्रह्माद्या देवतागणाः

asaṃkhyātānmṛtānprāhurnadyustu raktasaṃbhavāḥ | daitya uvāca | indrādayo lokapālā brahmādyā devatāgaṇāḥ

निर्जिता येन तेनेह को युद्धं कुर्तुमुत्सहेत् । भूगोलं न्युब्जतां नेतुं कोऽन्यः शक्तो भविष्यति

nirjitā yena teneha ko yuddhaṃ kurtumutsahet | bhūgolaṃ nyubjatāṃ netuṃ ko'nyaḥ śakto bhaviṣyati

2.101.40

क उवाच । इत्युक्त्वान्दोलयामास शस्त्रान्दोलनतो जगत् । क्रोधसंरक्तनयनो मारयामास दैत्यराट्

ka uvāca | ityuktvāndolayāmāsa śastrāndolanato jagat | krodhasaṃraktanayano mārayāmāsa daityarāṭ

मयूरेशगणान्सर्वान्नानावाहनहेतिकान्। शिरःपादान्कृती हस्तान्भित्त्वाऽपातयदाहवे

mayūreśagaṇānsarvānnānāvāhanahetikān| śiraḥpādānkṛtī hastānbhittvā'pātayadāhave

उत्कर्षं तस्य तं दृष्ट्वा मयूरेषो ययु पुरः । स्वर्गं च गर्जयन्व्योम दशशस्त्रैर्द्विषोऽहनत्

utkarṣaṃ tasya taṃ dṛṣṭvā mayūreṣo yayu puraḥ | svargaṃ ca garjayanvyoma daśaśastrairdviṣo'hanat

4612

असंख्याता हता दैत्या मुक्तिं प्रापुः सुदुर्लभाम् ४३ (

asaṃkhyātā hatā daityā muktiṃ prāpuḥ sudurlabhām 43 (

101

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे दैत्यसेनावधो नामैकशततमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe daityasenāvadho nāmaikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १०२ प्रारंभ :- क उवाच । विनष्टे बहुधा सैन्ये रुरोहाश्वं स दैत्यराट् । खड्गपाणिर्ययौ योद्धुं मयूरेशं रुषान्वितः

adhyāya 102 prāraṃbha :- ka uvāca | vinaṣṭe bahudhā sainye rurohāśvaṃ sa daityarāṭ | khaḍgapāṇiryayau yoddhuṃ mayūreśaṃ ruṣānvitaḥ

तं दृष्ट्वा तु मयूरेशो रुरोह स्वं शिखण्डिनम् । तं दृष्ट्वा शीघ्रमायान्तं पन्नगास्त्रं स दैत्यराट्

taṃ dṛṣṭvā tu mayūreśo ruroha svaṃ śikhaṇḍinam | taṃ dṛṣṭvā śīghramāyāntaṃ pannagāstraṃ sa daityarāṭ

जप्त्वा मन्त्रं च शतधा भार्गवादिष्टमादरात् । ससर्ज पन्नगास्त्रं तत्तेजसा जज्वलुर्दिशः

japtvā mantraṃ ca śatadhā bhārgavādiṣṭamādarāt | sasarja pannagāstraṃ tattejasā jajvalurdiśaḥ

सर्पसैन्यैरवेष्ट्यन्त देवसेनाचरा नराः । मृताः केचिद्गताः केचित्पातिताश्चापरेऽवनौ

sarpasainyairaveṣṭyanta devasenācarā narāḥ | mṛtāḥ kecidgatāḥ kecitpātitāścāpare'vanau

ननन्द देवस्तं दैत्यमतिवीर्य पराक्रमम् । साधु युध्यसि दैत्येन्द्र नेदृशः कोऽपि वीक्षितः

nananda devastaṃ daityamativīrya parākramam | sādhu yudhyasi daityendra nedṛśaḥ ko'pi vīkṣitaḥ

एवमुक्त्वा रिपुं देवो गरुडास्त्रमवासृजत् । ततः पलायिताः सर्पाः प्रोत्तिष्ठंश्च चमूचराः

evamuktvā ripuṃ devo garuḍāstramavāsṛjat | tataḥ palāyitāḥ sarpāḥ prottiṣṭhaṃśca camūcarāḥ

चक्रास्त्रमसृजद्देवो दैत्यसेनानिबर्हणम् । तेन केचिन्मृता दैत्याः केचिच्छिन्नाङ्घ्रिमस्तकाः

cakrāstramasṛjaddevo daityasenānibarhaṇam | tena kecinmṛtā daityāḥ kecicchinnāṅghrimastakāḥ

विभिन्नजानुजङ्घाश्च छिन्नगुल्फाः परेऽपतन् । गर्जन्ति धाव धावेति पितर्मातः सुतेति च

vibhinnajānujaṅghāśca chinnagulphāḥ pare'patan | garjanti dhāva dhāveti pitarmātaḥ suteti ca

मुक्तिं याता मयूरेशं दृष्ट्वा प्राणां जहश्च ये । एवं सेना निरस्ताऽस्य ततो दैत्यो रुषाऽद्रवत्

muktiṃ yātā mayūreśaṃ dṛṣṭvā prāṇāṃ jahaśca ye | evaṃ senā nirastā'sya tato daityo ruṣā'dravat

2.102.10

खड्गपाणी रुषा गर्जन्वेगेनायाद्गजाननम् । तथाविधं रिपुं दृष्ट्वा परशुं जगृहे विभुः

khaḍgapāṇī ruṣā garjanvegenāyādgajānanam | tathāvidhaṃ ripuṃ dṛṣṭvā paraśuṃ jagṛhe vibhuḥ

ययौ दैत्यं महावेगमसृजत्परशुं च तम् । स दहंस्तेजसा व्योम दिशः पक्षिगणानपि

yayau daityaṃ mahāvegamasṛjatparaśuṃ ca tam | sa dahaṃstejasā vyoma diśaḥ pakṣigaṇānapi

अच्छिनद्दैत्यहस्तं च खड्गं च शतधा जवात् । स चापं सहसा गृह्य सज्यं कृत्वा शरान्बहून्

acchinaddaityahastaṃ ca khaḍgaṃ ca śatadhā javāt | sa cāpaṃ sahasā gṛhya sajyaṃ kṛtvā śarānbahūn

असंख्यातान्बलाद्विध्यंश्छादयामास सैनिकान् । गगनं च दिशः सर्वा जगर्ज घननिस्वनः

asaṃkhyātānbalādvidhyaṃśchādayāmāsa sainikān | gaganaṃ ca diśaḥ sarvā jagarja ghananisvanaḥ

शराघातेन बलवान्निवार्य शरपंजरम् । अन्धकारे बाणमये नाज्ञासीत्कोपि कंचन

śarāghātena balavānnivārya śarapaṃjaram | andhakāre bāṇamaye nājñāsītkopi kaṃcana

मयूरेशोऽथ शीघ्रं तदाश्वं भूमावपातयत् । ततोऽन्तरिक्षे तिष्ठन्त्स प्रोचे च गणनायकम्

mayūreśo'tha śīghraṃ tadāśvaṃ bhūmāvapātayat | tato'ntarikṣe tiṣṭhantsa proce ca gaṇanāyakam

अश्वो निपातितस्तस्य पश्य मे कौतुकं महत् । शिखण्डिनं हनिष्यामि पश्यतस्ते गुणेश्वर

aśvo nipātitastasya paśya me kautukaṃ mahat | śikhaṇḍinaṃ haniṣyāmi paśyataste guṇeśvara

उभयत्र निषंगस्थाञ्शरान्भूमौ व्यचिक्षिपत् । चापमाकृष्य कर्णान्तं चिक्षेप शरसंचयान्

ubhayatra niṣaṃgasthāñśarānbhūmau vyacikṣipat | cāpamākṛṣya karṇāntaṃ cikṣepa śarasaṃcayān

मयूरेशस्य सेनायां मारयन्सर्वसैनिकान् । ववर्ष शरजालानि वर्षाकाले घना यथा

mayūreśasya senāyāṃ mārayansarvasainikān | vavarṣa śarajālāni varṣākāle ghanā yathā

कियन्तो भिन्नसर्वागां केचित्प्राणां जहुः सुराः । एवं नश्यत्सु वीरेषु मयूरेषो रुषान्वितः

kiyanto bhinnasarvāgāṃ kecitprāṇāṃ jahuḥ surāḥ | evaṃ naśyatsu vīreṣu mayūreṣo ruṣānvitaḥ

2.102.20

कमलासुरबाणैस्तु विद्धं त्यक्त्वा शिखण्डिनम् । पाशं करेण जग्राह तोलयित्वा स सादरम्

kamalāsurabāṇaistu viddhaṃ tyaktvā śikhaṇḍinam | pāśaṃ kareṇa jagrāha tolayitvā sa sādaram

जगर्ज नादयन्व्योम तत्याज महसा युतम् । स पातयन्दैत्यगणान्ददाह रिपुसैनिकान्

jagarja nādayanvyoma tatyāja mahasā yutam | sa pātayandaityagaṇāndadāha ripusainikān

कण्ठे च न्यपतत्तस्य दैत्यसेनाधिपस्य ह । रुरोध श्वासमस्यासौ दैत्यो रूपान्तरं श्रितः

kaṇṭhe ca nyapatattasya daityasenādhipasya ha | rurodha śvāsamasyāsau daityo rūpāntaraṃ śritaḥ

मूर्ध्ना संछादयामास तत्क्षणाद्रविमण्डलम् । अन्धकारे घोरतमे न प्रज्ञायत किंचन

mūrdhnā saṃchādayāmāsa tatkṣaṇādravimaṇḍalam | andhakāre ghoratame na prajñāyata kiṃcana

उवाच समुखो भूत्वा मयूरेशं रुषान्वितः। मया कि युध्यसे बाल गच्छ मातः स्तनं पिब

uvāca samukho bhūtvā mayūreśaṃ ruṣānvitaḥ| mayā ki yudhyase bāla gaccha mātaḥ stanaṃ piba

रमस्व बालकैर्नो चेन्मरिष्यसि ममाग्रतः । मम चाक्रन्दनेनैव कम्पते भुवनत्रयम्

ramasva bālakairno cenmariṣyasi mamāgrataḥ | mama cākrandanenaiva kampate bhuvanatrayam

पादे भूमौ स्थाप्यमाने शेषोऽपि चलते ह्यधः । मम मुष्टिप्रहारेण चूर्णीभूता महाचलाः

pāde bhūmau sthāpyamāne śeṣo'pi calate hyadhaḥ | mama muṣṭiprahāreṇa cūrṇībhūtā mahācalāḥ

नखाग्रेण शिरस्तेऽहं गमयिष्ये रसातलम। क उवाच । एवमाकर्ण्य दुबुद्धेर्वाक्यं प्रोचे गजाननः । पिशाचवन्मद्यपवत्किं वल्गसि ममाग्रतः

nakhāgreṇa śiraste'haṃ gamayiṣye rasātalama| ka uvāca | evamākarṇya dubuddhervākyaṃ proce gajānanaḥ | piśācavanmadyapavatkiṃ valgasi mamāgrataḥ

न जयं प्राप्नुते क्वापि देवद्विजविनिन्दकः । मम चेद्भविता क्रोधो ज्वालयेद्भुवनत्रयम्

na jayaṃ prāpnute kvāpi devadvijavinindakaḥ | mama cedbhavitā krodho jvālayedbhuvanatrayam

यशस्ते ख्यापितुं लोके युद्ध्यापि हर्षनिर्भरः । नो चेद्हुंकरमात्रेण नीतः स्याद्यमसादनम्

yaśaste khyāpituṃ loke yuddhyāpi harṣanirbharaḥ | no cedhuṃkaramātreṇa nītaḥ syādyamasādanam

2.102.30

क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं दैत्यः क्रोधानलाकुलः । श्वेडितं प्रतिशब्देन नादयन्विदिशो दिशः

ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ daityaḥ krodhānalākulaḥ | śveḍitaṃ pratiśabdena nādayanvidiśo diśaḥ

तदा गर्भा निपतितास्तस्य शब्देन तत्क्षणात् । प्रमथाद्या गणाः केचिन्मूर्छिता धरणीं गताः

tadā garbhā nipatitāstasya śabdena tatkṣaṇāt | pramathādyā gaṇāḥ kecinmūrchitā dharaṇīṃ gatāḥ

4644

आकर्णं धनुराकृष्य मुमोच कमलासुरः । शरवृष्टिं पुना रौद्रां मयूरेषे बलेऽपि च ३२ (

ākarṇaṃ dhanurākṛṣya mumoca kamalāsuraḥ | śaravṛṣṭiṃ punā raudrāṃ mayūreṣe bale'pi ca 32 (

102

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे कमलासुरसंग्रामो नाम द्व्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe kamalāsurasaṃgrāmo nāma dvyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १०३ प्रारंभ :- क उवाच । उत्कर्षं तस्य दैत्यस्य दृष्ट्वा देवस्त्वरान्वितः । आययौ पुरतो दैत्यं जघान शरवृष्टिभिः

adhyāya 103 prāraṃbha :- ka uvāca | utkarṣaṃ tasya daityasya dṛṣṭvā devastvarānvitaḥ | āyayau purato daityaṃ jaghāna śaravṛṣṭibhiḥ

न्यवारयत दैत्योऽपि स्वशरैरतिवेगितैः । ततस्तुतोष भगवान्मयूरेशो गुणाग्रणी

nyavārayata daityo'pi svaśarairativegitaiḥ | tatastutoṣa bhagavānmayūreśo guṇāgraṇī

दर्शयामास तस्मै स विश्वरूपमनन्तकम् । दशदिक्षु मयूरेशं ददर्श कमलासुरः

darśayāmāsa tasmai sa viśvarūpamanantakam | daśadikṣu mayūreśaṃ dadarśa kamalāsuraḥ

विस्मितश्छाद्य नयने हृदि तं परिदृष्टवान् । ततः पलायनपरो यावद्गच्छति दैत्यराट् ४ . शिखामाक्रम्य देवोऽपि धृत्वा प्रोवाच तं पुनः । तिष्ठ युध्यस्व दैत्येन्द्र स्मर वाक्यानि तानि च

vismitaśchādya nayane hṛdi taṃ paridṛṣṭavān | tataḥ palāyanaparo yāvadgacchati daityarāṭ 4 . śikhāmākramya devo'pi dhṛtvā provāca taṃ punaḥ | tiṣṭha yudhyasva daityendra smara vākyāni tāni ca

पुनर्ददर्श दैत्यस्तमेकमेव पुरः स्थितम् । अधावत्सहसा योद्धुं जगर्ज च महाबली

punardadarśa daityastamekameva puraḥ sthitam | adhāvatsahasā yoddhuṃ jagarja ca mahābalī

दशायुधधरो देवो बोधयामास तं तदा । बिभेदास्य शरीरं स विघ्नराट् शस्त्रघाततः

daśāyudhadharo devo bodhayāmāsa taṃ tadā | bibhedāsya śarīraṃ sa vighnarāṭ śastraghātataḥ

यत्रास्य न्यपतद्रक्तबिन्दुस्तत्रासुरोऽभवत् । तद्रूपस्तद्बलश्चैवमसंख्यातास्तदाऽसुराः

yatrāsya nyapatadraktabindustatrāsuro'bhavat | tadrūpastadbalaścaivamasaṃkhyātāstadā'surāḥ

नानाशस्त्रैरथास्त्रैस्ते तं जघ्नुः शरवृष्टिभिः । ततः परावृतो देवो मयूरेशो रुषा ज्वलन्

nānāśastrairathāstraiste taṃ jaghnuḥ śaravṛṣṭibhiḥ | tataḥ parāvṛto devo mayūreśo ruṣā jvalan

2.103.10

सार्द्धकोटित्रयमितैः सिद्धिबुद्धी तदा बलैः । ईयतुः परमक्रुद्धे ततो युद्धमवर्ततत

sārddhakoṭitrayamitaiḥ siddhibuddhī tadā balaiḥ | īyatuḥ paramakruddhe tato yuddhamavartatata

ऊचतुर्गणराजं ते देहि भक्ष्यं क्षुधापहम् । त ऊचे भक्षतं देवो दैत्यासृग्जनितान्बहून्

ūcaturgaṇarājaṃ te dehi bhakṣyaṃ kṣudhāpaham | ta ūce bhakṣataṃ devo daityāsṛgjanitānbahūn

इत्युक्ते ते तदा तेन मयूरेशेन सत्वरम् । बभक्षतुर्भूतगणैस्तान्दैत्यानखिलानपि

ityukte te tadā tena mayūreśena satvaram | babhakṣaturbhūtagaṇaistāndaityānakhilānapi

देवो जघान खड्गेन तं दैत्यं कमलासुरम् । पुनश्च शतशो जाता दैत्यास्तद्रक्तसंभवाः

devo jaghāna khaḍgena taṃ daityaṃ kamalāsuram | punaśca śataśo jātā daityāstadraktasaṃbhavāḥ

बभक्षुस्तानपि ततो पिबन्रक्तं समन्ततः । ततः खिन्नो मयूरेशः शूलमुद्यम्य वेगवान्

babhakṣustānapi tato pibanraktaṃ samantataḥ | tataḥ khinno mayūreśaḥ śūlamudyamya vegavān

तत्याज सहसा दैत्ये ययौ स प्रदहन्दिशः। चूर्णयन्पर्वतान्व्योम नादयन्भानि पातयन्

tatyāja sahasā daitye yayau sa pradahandiśaḥ| cūrṇayanparvatānvyoma nādayanbhāni pātayan

वेगेन पतितो दैत्यदेहं भित्त्वा द्विधाऽकरोत् । मस्तकस्तस्य पतितो भीमाय दक्षिणे तटे

vegena patito daityadehaṃ bhittvā dvidhā'karot | mastakastasya patito bhīmāya dakṣiṇe taṭe

कृष्णाया उत्तरे तीरे तस्थौ तत्र गुणेश्वरः । सर्वे सन्तुष्टमनसो जयशब्दैस्तमब्रुवन्

kṛṣṇāyā uttare tīre tasthau tatra guṇeśvaraḥ | sarve santuṣṭamanaso jayaśabdaistamabruvan

जय देव मयूरेश कुरु दुष्टविनाशनम् । ततस्तत्राययौ गौरीपतिर्गणपरीवृतः

jaya deva mayūreśa kuru duṣṭavināśanam | tatastatrāyayau gaurīpatirgaṇaparīvṛtaḥ

गौतमाद्यैश्च मुनिभिः पार्वत्या च समायुतः । वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु पुष्पवृष्टिः पपात खात्

gautamādyaiśca munibhiḥ pārvatyā ca samāyutaḥ | vādyatsu sarvavādyeṣu puṣpavṛṣṭiḥ papāta khāt

2.103.20

आलिंग्य पार्वती प्रादात्स्तनपानं मुदा तदा । मुनयस्तुष्टुवुश्चैनं मयूरेशं सुरेश्वरम्

āliṃgya pārvatī prādātstanapānaṃ mudā tadā | munayastuṣṭuvuścainaṃ mayūreśaṃ sureśvaram

कमलाकान्तहृदयहृद्दयानन्दवर्धन । कमलाकान्तनमित कमलासुरनाशन

kamalākāntahṛdayahṛddayānandavardhana | kamalākāntanamita kamalāsuranāśana

कमलासेवितपद जय त्वं कमलाप्रद। कमलासनवन्द्येश कमलाकरशीतल

kamalāsevitapada jaya tvaṃ kamalāprada| kamalāsanavandyeśa kamalākaraśītala

कमलांकसुपादाब्ज कमलांकितसत्कर । कमलाबन्धुतिलक भक्तानां कमलाप्रद

kamalāṃkasupādābja kamalāṃkitasatkara | kamalābandhutilaka bhaktānāṃ kamalāprada

कमलासूनुरिपुज कमलासूनुसुन्दर । कमलापितृरत्नानां मालया जय शोभित

kamalāsūnuripuja kamalāsūnusundara | kamalāpitṛratnānāṃ mālayā jaya śobhita

कमलासुरबाणानां कमलेन निवारक । कमलाक्रान्तकमलकोशजित्करपंकज

kamalāsurabāṇānāṃ kamalena nivāraka | kamalākrāntakamalakośajitkarapaṃkaja

कमलापतिहस्तस्थपद्मकोशनिभेक्षण। सर्वहृत्कमलानन्द जय सर्वाघनाशन

kamalāpatihastasthapadmakośanibhekṣaṇa| sarvahṛtkamalānanda jaya sarvāghanāśana

कमलाङकुशहस्ताब्ज जयविघ्नहराव्यय । त्वया विनिहतः पापः शक्रादिभयदो रिपुः

kamalāṅakuśahastābja jayavighnaharāvyaya | tvayā vinihataḥ pāpaḥ śakrādibhayado ripuḥ

वज्रचक्राद्यभेद्यो यो मुनीनामपि भीतिदः । एवं स्तुत्वा पुपूजस्ते गौतमाद्या महर्षयः

vajracakrādyabhedyo yo munīnāmapi bhītidaḥ | evaṃ stutvā pupūjaste gautamādyā maharṣayaḥ

दशभिर्दोर्भिरालिंग्य पुपूज गिरिशोऽपि तम् । ततस्ते मुनयः प्रोचुर्मयूरेशं च शंकरम्

daśabhirdorbhirāliṃgya pupūja giriśo'pi tam | tataste munayaḥ procurmayūreśaṃ ca śaṃkaram

2.103.30

अत्रत्वं सर्वदा तिष्ठ सर्वदेवगणैर्युतः। पूरयन्भक्तकार्याणि वारयन्विघ्नसंचयान

atratvaṃ sarvadā tiṣṭha sarvadevagaṇairyutaḥ| pūrayanbhaktakāryāṇi vārayanvighnasaṃcayāna

क उवाच । एवं तैः प्रार्थितौ देवौ सर्वदेवगणैयुतौ । पूरयन्तौ भक्तकामान्हरन्तौ विघ्नसंचयान

ka uvāca | evaṃ taiḥ prārthitau devau sarvadevagaṇaiyutau | pūrayantau bhaktakāmānharantau vighnasaṃcayāna

स्थितौ तत्र मयूरेशशंकरौ लोकशंकरौ। विश्वकर्मा व्यधात्तत्र मन्दिरं सुन्दरं ततः

sthitau tatra mayūreśaśaṃkarau lokaśaṃkarau| viśvakarmā vyadhāttatra mandiraṃ sundaraṃ tataḥ

असंख्यशिखरद्वारमसंख्याश्चर्यसंयुतम् । तत्राभून्नगरं चारु सर्वलोकसमन्वितम्

asaṃkhyaśikharadvāramasaṃkhyāścaryasaṃyutam | tatrābhūnnagaraṃ cāru sarvalokasamanvitam

मयूरेशपुरं तस्य नाम चक्रुर्महर्षयः । तपस्तेपुर्मुनिगणा नानाभरणसंश्रिताः

mayūreśapuraṃ tasya nāma cakrurmaharṣayaḥ | tapastepurmunigaṇā nānābharaṇasaṃśritāḥ

हरोऽपि च तपस्तेपे गिरिजागणसंयुतः । तस्य ध्यानं पूजनं च स्मरणं ते व्यधुर्द्विजाः

haro'pi ca tapastepe girijāgaṇasaṃyutaḥ | tasya dhyānaṃ pūjanaṃ ca smaraṇaṃ te vyadhurdvijāḥ

4680

मयूरेशः पुनर्बालैः क्रीडति स्म यथा पुरा ३६ (

mayūreśaḥ punarbālaiḥ krīḍati sma yathā purā 36 (

103

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे कमलासुरवधोनाम त्र्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe kamalāsuravadhonāma tryuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १०४ प्रारंभः- क उवाच । अहं प्रयातस्तं द्रष्टुं गुप्तरूपो द्विजोत्तम । अदर्श तत्र तं देवमुमया सहितं प्रभुम्

adhyāya 104 prāraṃbhaḥ- ka uvāca | ahaṃ prayātastaṃ draṣṭuṃ guptarūpo dvijottama | adarśa tatra taṃ devamumayā sahitaṃ prabhum

स्नात्वासीनं जपन्तं च परंब्रह्मसनातनम् । अहं तमस्तुवं देवं मयूरेश्वरसंज्ञकम्

snātvāsīnaṃ japantaṃ ca paraṃbrahmasanātanam | ahaṃ tamastuvaṃ devaṃ mayūreśvarasaṃjñakam

पुराणपुरुषं देवं नानाक्रीडाकरं मुदा । मायाविनं दुर्विभाव्यं मयूरेशं नमाम्यहम्

purāṇapuruṣaṃ devaṃ nānākrīḍākaraṃ mudā | māyāvinaṃ durvibhāvyaṃ mayūreśaṃ namāmyaham

परात्परं चिदानन्दं निर्विकारं हृदिस्थितम् । गुणातीतं गुणमयं मयूरेशं०

parātparaṃ cidānandaṃ nirvikāraṃ hṛdisthitam | guṇātītaṃ guṇamayaṃ mayūreśaṃ0

सृजन्तं पालयन्तं च संहरन्तं निजेच्छया। सर्वविघ्नहरं देवं मयूरेशं०५ इन्द्रादिदेवतावृन्दैरभिष्टुतमहर्निशम् । सदसदव्यक्तमव्यक्तं मयूरेशं०

sṛjantaṃ pālayantaṃ ca saṃharantaṃ nijecchayā| sarvavighnaharaṃ devaṃ mayūreśaṃ05 indrādidevatāvṛndairabhiṣṭutamaharniśam | sadasadavyaktamavyaktaṃ mayūreśaṃ0

नानादैत्यनिहन्तारं नानारूपाणि बिभ्रतम् । नानायुधधरं भक्त्या म

nānādaityanihantāraṃ nānārūpāṇi bibhratam | nānāyudhadharaṃ bhaktyā ma

सर्वशक्तिमयं देवं सर्वरुपधरं विभुम् । सर्वविद्याप्रवक्तारं मयूरे०

sarvaśaktimayaṃ devaṃ sarvarupadharaṃ vibhum | sarvavidyāpravaktāraṃ mayūre0

पार्वतीनन्दनं शम्भोरानन्दपरिवर्धनम् । भक्तानन्दकरं नित्यं म०

pārvatīnandanaṃ śambhorānandaparivardhanam | bhaktānandakaraṃ nityaṃ ma0

2.104.10

मुनिध्येयं मुनीनुतं मुनिकामप्रपूरकम् । समष्टिव्यष्टिरूपं त्वां म०

munidhyeyaṃ munīnutaṃ munikāmaprapūrakam | samaṣṭivyaṣṭirūpaṃ tvāṃ ma0

011

सर्वाज्ञाननिहन्तारं सर्वज्ञानकरं शुचिम्। सत्यज्ञानमयं सत्यं म

sarvājñānanihantāraṃ sarvajñānakaraṃ śucim| satyajñānamayaṃ satyaṃ ma

अनेककोटिब्रह्माण्डनायकं जगदीश्वरम् । अनन्तविभवं विष्णुं ०

anekakoṭibrahmāṇḍanāyakaṃ jagadīśvaram | anantavibhavaṃ viṣṇuṃ 0

त्वद्दर्शनेन पूतोऽहं परमानन्दनिर्भरः । आश्चर्यं परमं प्राप्तस्तस्य दैत्यस्य मारणात्

tvaddarśanena pūto'haṃ paramānandanirbharaḥ | āścaryaṃ paramaṃ prāptastasya daityasya māraṇāt

येन शक्रोऽन्तको देवा लोकपाला जिता बलात् । सहस्रशतयोधी योऽसंख्यदेहो रणे हतः

yena śakro'ntako devā lokapālā jitā balāt | sahasraśatayodhī yo'saṃkhyadeho raṇe hataḥ

त्रिधाभूतस्त्रिस्थलेषु पतित: कमलासुरः । तं समापूजयमहं सर्वतीर्थजलैः शुभैः

tridhābhūtastristhaleṣu patita: kamalāsuraḥ | taṃ samāpūjayamahaṃ sarvatīrthajalaiḥ śubhaiḥ

कमण्डलुगतैरेनोनाशकैरभिषेचयम् । दिव्यवस्त्रे दिव्यगन्धं दिव्यपुप्पमयीं शुभाम्

kamaṇḍalugatairenonāśakairabhiṣecayam | divyavastre divyagandhaṃ divyapuppamayīṃ śubhām

वनमालामस्य कण्ठे दत्त्वा नाम व्यधामहम् । वनमालीति लोकेषु विख्यातं सर्वमंगलम्

vanamālāmasya kaṇṭhe dattvā nāma vyadhāmaham | vanamālīti lokeṣu vikhyātaṃ sarvamaṃgalam

पूजाविधिं समाप्यैनं प्रदक्षिणामथो व्यधाम् । पादाघातेन मे तत्र न्युब्जतां गमितः क्षणात्

pūjāvidhiṃ samāpyainaṃ pradakṣiṇāmatho vyadhām | pādāghātena me tatra nyubjatāṃ gamitaḥ kṣaṇāt

नानातीर्थजलैर्युक्तः स्थापितो मे कमण्डलुः । यतेऽहं तज्जलं भर्तुं ततो मामब्रवीद्विभुः

nānātīrthajalairyuktaḥ sthāpito me kamaṇḍaluḥ | yate'haṃ tajjalaṃ bhartuṃ tato māmabravīdvibhuḥ

2.104.20

मयूरेश उवाच । इदं ब्रह्मकृतं स्तोत्रं सर्वपापप्रणाशनम् । सर्वकामप्रदं नृणां सर्वोपद्रवनाशनम्

mayūreśa uvāca | idaṃ brahmakṛtaṃ stotraṃ sarvapāpapraṇāśanam | sarvakāmapradaṃ nṛṇāṃ sarvopadravanāśanam

कारागृहगतानां च मोचनं दिनसप्तकात् । आधिव्याधिहरं चैव भुक्तिमुक्तिप्रदं विधे

kārāgṛhagatānāṃ ca mocanaṃ dinasaptakāt | ādhivyādhiharaṃ caiva bhuktimuktipradaṃ vidhe

स्थिरो भव विरिंचे त्वं नदीयं सर्वपावनी । कमण्डलुभवा नाम्ना ख्याता लोके भविष्यति

sthiro bhava viriṃce tvaṃ nadīyaṃ sarvapāvanī | kamaṇḍalubhavā nāmnā khyātā loke bhaviṣyati

दर्शनाद्वाचिकं पापं स्पर्शनाच्च मनोमयम् । स्नानाच्च कायिकं सर्वं नाशयिष्याति निम्नगा

darśanādvācikaṃ pāpaṃ sparśanācca manomayam | snānācca kāyikaṃ sarvaṃ nāśayiṣyāti nimnagā

निरन्तरं सेवनाच्च मोक्षमेषा प्रदास्यति । क उवाच । एवं दत्ते वरे तेन सस्नुस्तत्र मुनीश्वराः

nirantaraṃ sevanācca mokṣameṣā pradāsyati | ka uvāca | evaṃ datte vare tena sasnustatra munīśvarāḥ

सदाराः सपरीवाराः सप्तकोटिगणा अहम् । तपस्तेपुस्तदा तत्र मुनयस्ते मया सह

sadārāḥ saparīvārāḥ saptakoṭigaṇā aham | tapastepustadā tatra munayaste mayā saha

ततोऽहं मायया तस्य मोहितः प्राब्रुवं बहून् । जगत्कर्ता जगद्वन्द्यः शक्रादिसुरपूजितः

tato'haṃ māyayā tasya mohitaḥ prābruvaṃ bahūn | jagatkartā jagadvandyaḥ śakrādisurapūjitaḥ

बालमेकादशाब्दं तत्कथं प्रणतवानहम् । अर्भकैः क्रीडमानं तमाचाररहितं शिशुम्

bālamekādaśābdaṃ tatkathaṃ praṇatavānaham | arbhakaiḥ krīḍamānaṃ tamācārarahitaṃ śiśum

धिङ्मे ज्ञानं महत्वं च पैतामहपदं च धिक् । इमां सृष्टिं विधायाहं स्थास्यामि गुप्तरूपधृक्

dhiṅme jñānaṃ mahatvaṃ ca paitāmahapadaṃ ca dhik | imāṃ sṛṣṭiṃ vidhāyāhaṃ sthāsyāmi guptarūpadhṛk

अयं चेत्परमात्मा स्यादपरां निर्ममेत्पुनः । एवं निश्चित्य मनसा सृष्टिमात्मानमेव च । अन्तर्धाय स्थितो यावत्तावद्देवो गजाननः

ayaṃ cetparamātmā syādaparāṃ nirmametpunaḥ | evaṃ niścitya manasā sṛṣṭimātmānameva ca | antardhāya sthito yāvattāvaddevo gajānanaḥ

2.104.30

न ददर्श सखीन्बालांस्ततस्तेषां गृहानगात् । शून्यान्दृष्ट्वा गृहान्सर्वान्खिन्नो वृक्षानलोकयत्

na dadarśa sakhīnbālāṃstatasteṣāṃ gṛhānagāt | śūnyāndṛṣṭvā gṛhānsarvānkhinno vṛkṣānalokayat

न ददर्श द्रुमांजन्तून्पशुपक्षिगणान्यदा । तदा स्वर्गं गतो देवो नापश्यत्तत्र तान्सुरान्

na dadarśa drumāṃjantūnpaśupakṣigaṇānyadā | tadā svargaṃ gato devo nāpaśyattatra tānsurān

गन्धर्वान्किन्नरान्यक्षान्पितृञ्शशिरवी न च। अन्धकारे गाढतमे न प्राज्ञायत किंचन

gandharvānkinnarānyakṣānpitṛñśaśiravī na ca| andhakāre gāḍhatame na prājñāyata kiṃcana

ततोऽसौ प्रणिधानेन ज्ञात्वा ब्रह्मकृतं च यत् । सामर्थ्यं निजमायां च आविश्चक्रेऽखिलात्मकः

tato'sau praṇidhānena jñātvā brahmakṛtaṃ ca yat | sāmarthyaṃ nijamāyāṃ ca āviścakre'khilātmakaḥ

ब्रह्माण्डं निर्ममे देवो मयूरेशः स्वलीलया। विश्वं चराजरं तत्र मयूरेशपुरीमपि

brahmāṇḍaṃ nirmame devo mayūreśaḥ svalīlayā| viśvaṃ carājaraṃ tatra mayūreśapurīmapi

यथापूर्वं पश्यति स्म सर्वं त्रिभुवनं विभुः । स्वं च बालैः परिवृतं ब्रह्माण्डं च तथाविधम्

yathāpūrvaṃ paśyati sma sarvaṃ tribhuvanaṃ vibhuḥ | svaṃ ca bālaiḥ parivṛtaṃ brahmāṇḍaṃ ca tathāvidham

शंकरं च भवानीं तामनुष्ठानगतान्मुनीन् । तपनं शशिनं भानि स्वर्गान्देवगणानपि

śaṃkaraṃ ca bhavānīṃ tāmanuṣṭhānagatānmunīn | tapanaṃ śaśinaṃ bhāni svargāndevagaṇānapi

पृथिवीं सर्ववृक्षांश्च समुद्रान्सरितोऽपि च । पातालानि मयूरेशो ददर्श पूर्ववद्विभुः

pṛthivīṃ sarvavṛkṣāṃśca samudrānsarito'pi ca | pātālāni mayūreśo dadarśa pūrvavadvibhuḥ

क उवाच । ततोऽहं स्मृतिमापन्नोऽपश्यन्देवं चिदात्मकम् । कलाकाष्ठामुहूर्तादिदिनपक्षस्वरूपिणम्

ka uvāca | tato'haṃ smṛtimāpanno'paśyandevaṃ cidātmakam | kalākāṣṭhāmuhūrtādidinapakṣasvarūpiṇam

दृष्ट्वेत्थं तमहं नत्वा क्षमापयमुदारधीः । मासर्तुवर्षकल्पादिचराचरस्वरूपिणम्

dṛṣṭvetthaṃ tamahaṃ natvā kṣamāpayamudāradhīḥ | māsartuvarṣakalpādicarācarasvarūpiṇam

2.104.40

असंख्यब्रह्माण्डयुतरोमांचैरुपशोभितम् । देवर्षियक्षगन्धर्वसरित्सागररूपिणम्

asaṃkhyabrahmāṇḍayutaromāṃcairupaśobhitam | devarṣiyakṣagandharvasaritsāgararūpiṇam

मनुष्यकिन्नरलतावृक्षपन्नगरूपिणम् । दृष्ट्वेत्थं तमहं नत्वा क्षमापमुदारधीः

manuṣyakinnaralatāvṛkṣapannagarūpiṇam | dṛṣṭvetthaṃ tamahaṃ natvā kṣamāpamudāradhīḥ

पुनः पुनरपश्यं तं मयूरेशं किरीटिनम् । कुण्डलाभ्यां नूपुराभ्यामंगदाभ्यां विराजितम्

punaḥ punarapaśyaṃ taṃ mayūreśaṃ kirīṭinam | kuṇḍalābhyāṃ nūpurābhyāmaṃgadābhyāṃ virājitam

शेषनाभिं सर्पकण्ठं दिव्यमालाम्बरावृतम् । दिव्यसिंहासनगतं सर्वदेवैरभिष्टुतम्

śeṣanābhiṃ sarpakaṇṭhaṃ divyamālāmbarāvṛtam | divyasiṃhāsanagataṃ sarvadevairabhiṣṭutam

सिद्धिबुद्धिसमायुक्तं विभूतिभिरुपासितम् । चराचरमयं सर्वनमस्यं तत्स्वरूपिणम्

siddhibuddhisamāyuktaṃ vibhūtibhirupāsitam | carācaramayaṃ sarvanamasyaṃ tatsvarūpiṇam

प्रत्येकं तत्र चात्मानं तद्रूपं स्वं व्यलोकयम् । ततस्तं स्तुतवान्नत्वा प्रार्थयं च पुनः पुनः

pratyekaṃ tatra cātmānaṃ tadrūpaṃ svaṃ vyalokayam | tatastaṃ stutavānnatvā prārthayaṃ ca punaḥ punaḥ

क्षमापराधं मे देव त्वन्मायागर्वितस्य मे । प्रभावं द्रष्टुकामस्य दीनस्य शरणार्थिनः

kṣamāparādhaṃ me deva tvanmāyāgarvitasya me | prabhāvaṃ draṣṭukāmasya dīnasya śaraṇārthinaḥ

क्षणेनानन्तब्रह्माण्डकारिणे ते नमो नमः । एवं वदन्तं मां नासापवनात्स्वोदरेऽनयत्

kṣaṇenānantabrahmāṇḍakāriṇe te namo namaḥ | evaṃ vadantaṃ māṃ nāsāpavanātsvodare'nayat

तत्रापश्यं सर्वलोकं यथा बहिः प्रदृष्टवान् । देवं तथाविधं चापि कोटिब्रह्माण्डरोमकम्

tatrāpaśyaṃ sarvalokaṃ yathā bahiḥ pradṛṣṭavān | devaṃ tathāvidhaṃ cāpi koṭibrahmāṇḍaromakam

सर्वं चराचरं विश्वं यथा भूमौ यथा दिवि । एकस्मादण्डतश्चान्यद्ब्रह्माण्डान्तरमाशिशम्

sarvaṃ carācaraṃ viśvaṃ yathā bhūmau yathā divi | ekasmādaṇḍataścānyadbrahmāṇḍāntaramāśiśam

2.104.50

तथैव दृष्टवान्सर्वानेवं नानाण्डमध्यगः । अपश्यं विश्वमखिलं स्वात्मानं देवमेव च

tathaiva dṛṣṭavānsarvānevaṃ nānāṇḍamadhyagaḥ | apaśyaṃ viśvamakhilaṃ svātmānaṃ devameva ca

ततखिन्नोऽब्रुवं देवं नान्तं पश्यामि ते क्वचित् । कृपां कुरु मम विभो मायामेतां निवारय

tatakhinno'bruvaṃ devaṃ nāntaṃ paśyāmi te kvacit | kṛpāṃ kuru mama vibho māyāmetāṃ nivāraya

ततः स करुणाविष्टः सर्वमन्तर्दधे क्षणात् । पुनरेव मयूरेशमपश्यं बालकैर्वृतम्

tataḥ sa karuṇāviṣṭaḥ sarvamantardadhe kṣaṇāt | punareva mayūreśamapaśyaṃ bālakairvṛtam

क्रीडन्तं पूर्ववन्नत्वाऽब्रुवं मायां न तेऽविदम् । अपराधसहस्रं मे मातृवत्त्वं क्षमस्व च

krīḍantaṃ pūrvavannatvā'bruvaṃ māyāṃ na te'vidam | aparādhasahasraṃ me mātṛvattvaṃ kṣamasva ca

मयूरेशोऽब्रवीन्मां हि मूर्ध्नि हस्तं निवेश्य ह । देव उवाच । न मे क्रोधो न भिन्ना धीः स्वीयः पर इति भ्रमः

mayūreśo'bravīnmāṃ hi mūrdhni hastaṃ niveśya ha | deva uvāca | na me krodho na bhinnā dhīḥ svīyaḥ para iti bhramaḥ

कस्मादपि भयं मे न न मत्तो भयमण्वपि । श्रुत्वेयं वचनं तस्य मयूरेशपुरं शिवम्

kasmādapi bhayaṃ me na na matto bhayamaṇvapi | śrutveyaṃ vacanaṃ tasya mayūreśapuraṃ śivam

भवानीमपि तत्सूनुमद्राक्षं मुनिबालकैः । गृहीत्वाज्ञां स्वकं स्थानमगमं हर्षनिर्भरः

bhavānīmapi tatsūnumadrākṣaṃ munibālakaiḥ | gṛhītvājñāṃ svakaṃ sthānamagamaṃ harṣanirbharaḥ

4737

भवानी बालकैनायान्मन्दिरं स्व च बालकाः ५७ (

bhavānī bālakaināyānmandiraṃ sva ca bālakāḥ 57 (

104

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे विश्वरूपदर्शनं नाम चतुरधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe viśvarūpadarśanaṃ nāma caturadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १०५ प्रारंभ – क उवाच । ततो भाद्रचतुर्थ्यां तु ते सर्वे मुनिबालकाः । मृदमाहर्तुमायाता विमलां तामथानयन्

adhyāya 105 prāraṃbha – ka uvāca | tato bhādracaturthyāṃ tu te sarve munibālakāḥ | mṛdamāhartumāyātā vimalāṃ tāmathānayan

स्वस्वबुद्ध्या विधायाशु मूर्तीर्नानाविधाः शुभाः । सिंहारूढा मयूरस्थाः काश्चिन्मूषकसंस्थिताः

svasvabuddhyā vidhāyāśu mūrtīrnānāvidhāḥ śubhāḥ | siṃhārūḍhā mayūrasthāḥ kāścinmūṣakasaṃsthitāḥ

नानायुधधरा नानादिव्यालंकारसंयुताः । चतुर्भुजा गणेशस्य दिव्यगन्धाम्बराः शुभाः

nānāyudhadharā nānādivyālaṃkārasaṃyutāḥ | caturbhujā gaṇeśasya divyagandhāmbarāḥ śubhāḥ

भक्त्या परमयाऽपूजन्नुपचारैः पृथक्पृथक्। मण्डपे ताः प्रतिष्ठाप्य पुष्पादर्शप्रभायुजि

bhaktyā paramayā'pūjannupacāraiḥ pṛthakpṛthak| maṇḍape tāḥ pratiṣṭhāpya puṣpādarśaprabhāyuji

पद्मपुष्पयुता माला ददुस्ताः सुमनोहराः । वाद्यत्सु तूर्यघोषेषु नगरी हर्षमाप सा

padmapuṣpayutā mālā dadustāḥ sumanoharāḥ | vādyatsu tūryaghoṣeṣu nagarī harṣamāpa sā

गौरी तस्यां जन्मतिथौ द्वादशाब्दिकमर्भकम् । स्नापयामास च ददौ वायनानि सुवासिनीः

gaurī tasyāṃ janmatithau dvādaśābdikamarbhakam | snāpayāmāsa ca dadau vāyanāni suvāsinīḥ

संपूज्य विधिवद्भक्त्या हरिद्राकुंकुमादिभिः । एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो विश्वदेव इति श्रुतः

saṃpūjya vidhivadbhaktyā haridrākuṃkumādibhiḥ | etasminnantare daityo viśvadeva iti śrutaḥ

भगवद्रूपमास्थाय श्रीमुद्रांकितमाययौ । शंखचक्र गदापद्मवनमालालसत्तनुः

bhagavadrūpamāsthāya śrīmudrāṃkitamāyayau | śaṃkhacakra gadāpadmavanamālālasattanuḥ

तुलसीदामरुचिरो दिव्यवस्त्रानुलेपनः । कमण्डलु वारिपूर्णं वेणुदण्डं दधत्करे

tulasīdāmaruciro divyavastrānulepanaḥ | kamaṇḍalu vāripūrṇaṃ veṇudaṇḍaṃ dadhatkare

2.105.10

गौरी तमतिथिं द्वारि तिष्ठन्तं प्राह भक्तितः । कुत आगम्यते ब्रह्मंस्तुष्टाऽहं तव तेजसा

gaurī tamatithiṃ dvāri tiṣṭhantaṃ prāha bhaktitaḥ | kuta āgamyate brahmaṃstuṣṭā'haṃ tava tejasā

इत्युक्तः प्राह तां विप्रः श्रुतवानस्मि यत्पुरा । तद्दृष्ट्वा नयनाभ्यां ते परितुष्टं मनो मम

ityuktaḥ prāha tāṃ vipraḥ śrutavānasmi yatpurā | taddṛṣṭvā nayanābhyāṃ te parituṣṭaṃ mano mama

क्षुधया पीडितश्चाहं भवतीगृहमागतः । पार्वत्युवाच । आस्यतां भुज्यतां स्वस्थं स च तत्रासने स्थितः

kṣudhayā pīḍitaścāhaṃ bhavatīgṛhamāgataḥ | pārvatyuvāca | āsyatāṃ bhujyatāṃ svasthaṃ sa ca tatrāsane sthitaḥ

आसीनस्य मयूरेशो विष्टरेऽक्षालयत्तदा । चरणौ तत्तीर्थजलैः सिषेच सर्वतोऽमलैः

āsīnasya mayūreśo viṣṭare'kṣālayattadā | caraṇau tattīrthajalaiḥ siṣeca sarvato'malaiḥ

संपूज्य भोजयामास पक्वान्नैः पायसैरपि। अपोशानकरस्तूष्णीमासीच्चिन्तातुरो द्विजः

saṃpūjya bhojayāmāsa pakvānnaiḥ pāyasairapi| apośānakarastūṣṇīmāsīccintāturo dvijaḥ

उमोवाच द्विजं पश्चाद्भुज्यतां भुज्यतामिति । यदि नान्नं मनोयोग्यं तदा दास्येऽतिवाञ्छितम् । वद तच्छीघ्रमान्येष्ये शंकरस्य प्रभौवतः

umovāca dvijaṃ paścādbhujyatāṃ bhujyatāmiti | yadi nānnaṃ manoyogyaṃ tadā dāsye'tivāñchitam | vada tacchīghramānyeṣye śaṃkarasya prabhauvataḥ

द्विज उवाच । क्षीरार्णवस्थितं देवं दृष्ट्वा नित्यं भुनज्म्यहम्। जलं पिबामि तच्चाद्य विस्मृतं मोहतो मया

dvija uvāca | kṣīrārṇavasthitaṃ devaṃ dṛṣṭvā nityaṃ bhunajmyaham| jalaṃ pibāmi taccādya vismṛtaṃ mohato mayā

उमोवाच । पूर्वमेव कथं नोक्तो नियमस्ते द्विजोत्तम । पात्रादुत्थाय गन्तासि कथं सत्त्वविलुम्पक

umovāca | pūrvameva kathaṃ nokto niyamaste dvijottama | pātrādutthāya gantāsi kathaṃ sattvavilumpaka

शंकरः क्षोभमापन्नो न जाने किं करिष्यति

śaṃkaraḥ kṣobhamāpanno na jāne kiṃ kariṣyati

मयूरेशोऽब्रवीत्तत्र यदि भावो दृढो हृदि । तदात्रैव भवेत्पद्मनाभेर्दर्शनमाशु ते

mayūreśo'bravīttatra yadi bhāvo dṛḍho hṛdi | tadātraiva bhavetpadmanābherdarśanamāśu te

2.105.20

प्रायोऽभाग्य महद्दृष्टं यत्पक्वान्नं च पायसम् । त्यक्त्वा व्रजसि कुत्र त्वं मूढभावेन वा द्विज

prāyo'bhāgya mahaddṛṣṭaṃ yatpakvānnaṃ ca pāyasam | tyaktvā vrajasi kutra tvaṃ mūḍhabhāvena vā dvija

बहुजन्मतपोभिर्यत्कटाक्षो भुवि लभ्यते । तया ते परिविष्टान्न कथं त्यजसि सुव्रत

bahujanmatapobhiryatkaṭākṣo bhuvi labhyate | tayā te pariviṣṭānna kathaṃ tyajasi suvrata

ब्रह्मादीनां न गम्या या दृष्टा साक्षात्त्वया शिवा । सर्वलोकस्य जननी सर्वयोषिद्वरा हि सा

brahmādīnāṃ na gamyā yā dṛṣṭā sākṣāttvayā śivā | sarvalokasya jananī sarvayoṣidvarā hi sā

सर्वेषामेव देवानां शक्तिः सा परमाद्भुता । तद्दर्शनेन देवस्य विष्णोर्जातं हि दर्शनम्

sarveṣāmeva devānāṃ śaktiḥ sā paramādbhutā | taddarśanena devasya viṣṇorjātaṃ hi darśanam

चकोरस्येवाग्निभुजो मिष्टान्नं नैव रोचते । तथा किं ते न रोचेत देवान्नममृतोपमम् । मम वा सर्वरूपस्य दर्शनेऽस्य दृशिर्भवेत्

cakorasyevāgnibhujo miṣṭānnaṃ naiva rocate | tathā kiṃ te na roceta devānnamamṛtopamam | mama vā sarvarūpasya darśane'sya dṛśirbhavet

द्विज उवाच । रमापतेरहं दासो न नमस्यामि किंचन । यदि त्वं सर्वरूपोऽसि यदि सामर्थ्यमस्ति ते

dvija uvāca | ramāpaterahaṃ dāso na namasyāmi kiṃcana | yadi tvaṃ sarvarūpo'si yadi sāmarthyamasti te

तदा दर्शय विश्वेशं नारायणमनामयम् । एवं बुद्ध्वा दृढं तस्य निश्चयं स मयूरराट्

tadā darśaya viśveśaṃ nārāyaṇamanāmayam | evaṃ buddhvā dṛḍhaṃ tasya niścayaṃ sa mayūrarāṭ

अन्तर्धाय प्रादुरासीन्नारायणस्वरूपवान् । पीताम्बरः शंखचक्रगदापद्मधरो विभुः

antardhāya prādurāsīnnārāyaṇasvarūpavān | pītāmbaraḥ śaṃkhacakragadāpadmadharo vibhuḥ

नानालंकाररुचिरः सर्वालंकारसुन्दरः । कौस्तुभेन लसद्वक्षा वनमालाविभूषितः

nānālaṃkāraruciraḥ sarvālaṃkārasundaraḥ | kaustubhena lasadvakṣā vanamālāvibhūṣitaḥ

शेषशायी महालक्ष्म्या संवाहितपदाम्बुजः । विश्वदेवश्च तं दृष्ट्वा ननाम परिपूज्य च

śeṣaśāyī mahālakṣmyā saṃvāhitapadāmbujaḥ | viśvadevaśca taṃ dṛṣṭvā nanāma paripūjya ca

2.105.30

यातस्तन्मयतां भक्त्या विस्मृत्य च शरीरताम् । उवाच च चिदानन्दपरिपूर्णो द्विजोत्तमः

yātastanmayatāṃ bhaktyā vismṛtya ca śarīratām | uvāca ca cidānandaparipūrṇo dvijottamaḥ

अद्य धन्यं जनुर्मेऽद्य जीवितं च सुजीवितम् । अद्येयं नगरी धन्या धन्यौ तौ पितरौ मम

adya dhanyaṃ janurme'dya jīvitaṃ ca sujīvitam | adyeyaṃ nagarī dhanyā dhanyau tau pitarau mama

मयूरेशोपदेशेन भवान्या दर्शनेन च । परात्परस्य विष्णोस्ते चराचरस्वरूपिणः

mayūreśopadeśena bhavānyā darśanena ca | parātparasya viṣṇoste carācarasvarūpiṇaḥ

लब्धं दर्शनमत्रैव सर्वान्तर्यामिणो विभोः । नारायणोऽपि तं भक्तं बाहुभिः परिषस्वजे

labdhaṃ darśanamatraiva sarvāntaryāmiṇo vibhoḥ | nārāyaṇo'pi taṃ bhaktaṃ bāhubhiḥ pariṣasvaje

उवाच च प्रसन्नात्मा बाष्पगद्गदया गिरा। मदर्थं त्यक्तवान्भुक्तिं क्षीराब्धेरहमागतः

uvāca ca prasannātmā bāṣpagadgadayā girā| madarthaṃ tyaktavānbhuktiṃ kṣīrābdherahamāgataḥ

अध्यायाः १०१-१०५ (cont. 2)

दृष्ट्वा ते निश्चयं भक्तिं दृढामव्यभिचारिणीम् । भक्तमार्गं प्रसिंचामि मारुतोद्धतकण्टकम्

dṛṣṭvā te niścayaṃ bhaktiṃ dṛḍhāmavyabhicāriṇīm | bhaktamārgaṃ prasiṃcāmi mārutoddhatakaṇṭakam

भक्ततृषानिवृत्त्यर्थं जातोऽहं जलरूपधृक् । नानारूपधरो जातो भक्तानामार्तिनाशनः

bhaktatṛṣānivṛttyarthaṃ jāto'haṃ jalarūpadhṛk | nānārūpadharo jāto bhaktānāmārtināśanaḥ

यथा भक्तः प्रियो नित्यमिति ते दर्शयाम्यहम् । अभूद्भाद्रचतुर्थ्यां हि मयूरेशमहोत्सवः

yathā bhaktaḥ priyo nityamiti te darśayāmyaham | abhūdbhādracaturthyāṃ hi mayūreśamahotsavaḥ

मूर्तिं महीमयीं कृत्वा बर्या ।खुसिंहगां पृथक् । नानालंकारशोभाढ्यां नानारंगैः सुशोभिताम्

mūrtiṃ mahīmayīṃ kṛtvā baryā |khusiṃhagāṃ pṛthak | nānālaṃkāraśobhāḍhyāṃ nānāraṃgaiḥ suśobhitām

अनेकैः पूज्य तां सम्यग्बालकैर्मुनिसंचयैः । केचिदग्रे प्रगायन्ति केचिन्नृत्यन्ति भक्तितः

anekaiḥ pūjya tāṃ samyagbālakairmunisaṃcayaiḥ | kecidagre pragāyanti kecinnṛtyanti bhaktitaḥ

2.105.40

वाचयन्ति पुराणानि प्रदक्षिणपराः परे । एतस्मिन्नन्तरे पौत्रो वसिष्ठस्य महात्मनः

vācayanti purāṇāni pradakṣiṇaparāḥ pare | etasminnantare pautro vasiṣṭhasya mahātmanaḥ

पराशर इतिख्यात आययौ स्वेच्छया मुनिः । स चतुर्वार्षिको मूर्तिं विदधे भक्तितत्परः

parāśara itikhyāta āyayau svecchayā muniḥ | sa caturvārṣiko mūrtiṃ vidadhe bhaktitatparaḥ

शुष्कपर्णकृतां मालां कृत्वा तस्मै न्यवेदयत् । गन्धबुद्ध्या कर्दमेन तां व्यलेपयदादरात्

śuṣkaparṇakṛtāṃ mālāṃ kṛtvā tasmai nyavedayat | gandhabuddhyā kardamena tāṃ vyalepayadādarāt

मिष्टान्नानि च लड्डूकान्दक्षिणां च फलानि च । न्यवेदयत्तदा पत्रैरनेकैः कर्दमैरपि

miṣṭānnāni ca laḍḍūkāndakṣiṇāṃ ca phalāni ca | nyavedayattadā patrairanekaiḥ kardamairapi

षंकल्पं लीलया चक्रं जङ्घावाद्यं शनैः शनैः । मुहूर्तं नर्तनं कृत्वा रुरोद भक्षयेति च

ṣaṃkalpaṃ līlayā cakraṃ jaṅghāvādyaṃ śanaiḥ śanaiḥ | muhūrtaṃ nartanaṃ kṛtvā ruroda bhakṣayeti ca

संप्रार्थ्य मूर्तिं बहुधा ततः सा चेतनां ययौ । यद्यत्तेन यदुद्देशात्स्थापितं पुरतोऽभवत्

saṃprārthya mūrtiṃ bahudhā tataḥ sā cetanāṃ yayau | yadyattena yaduddeśātsthāpitaṃ purato'bhavat

तत्तथैव च संजातं ततः साऽभक्षयत्तदा । लड्डुकान्मोदकान्नानापक्वान्नं पायसान्वितम्

tattathaiva ca saṃjātaṃ tataḥ sā'bhakṣayattadā | laḍḍukānmodakānnānāpakvānnaṃ pāyasānvitam

विश्वदेवश्च तं दृष्ट्वा मिथ्याभूतं यथार्थवत् । मृत्तिकान्नानि सत्यानि सर्वं पुष्पफलादिकम्

viśvadevaśca taṃ dṛṣṭvā mithyābhūtaṃ yathārthavat | mṛttikānnāni satyāni sarvaṃ puṣpaphalādikam

सचेतनां च तां मूर्तिं षड्भुजां च पुनः पुनः । व्यलोकयद्विष्णुरूपां चतुर्बाहुविराजिताम्

sacetanāṃ ca tāṃ mūrtiṃ ṣaḍbhujāṃ ca punaḥ punaḥ | vyalokayadviṣṇurūpāṃ caturbāhuvirājitām

उवाच सततं देवं किमिदं मृत्तिकाशनम् । मूर्तिरुवाच । भक्त्या यदर्पितं मह्यं सुधारससमं भवेत्

uvāca satataṃ devaṃ kimidaṃ mṛttikāśanam | mūrtiruvāca | bhaktyā yadarpitaṃ mahyaṃ sudhārasasamaṃ bhavet

2.105.50

अभक्तार्पितममृतं विषमेव भवेन्मम । क उवाच । एवं तद्वचनं श्रुत्वा विश्वदेवोऽब्रवीत्पुनः

abhaktārpitamamṛtaṃ viṣameva bhavenmama | ka uvāca | evaṃ tadvacanaṃ śrutvā viśvadevo'bravītpunaḥ

कस्ते भक्तो मम च तं दर्शयस्व सुरेश्वर । ततस्तस्य करं धृत्वा बहिरायान्मयूरराट्

kaste bhakto mama ca taṃ darśayasva sureśvara | tatastasya karaṃ dhṛtvā bahirāyānmayūrarāṭ

गृहे गृहे पूज्यमानं देवं तस्मै व्यदर्शयत् । शिखिनं सुसमारूढं मयूरेशमलोकयत्

gṛhe gṛhe pūjyamānaṃ devaṃ tasmai vyadarśayat | śikhinaṃ susamārūḍhaṃ mayūreśamalokayat

तत्रापि पर्यपश्यत्स विश्वदेवयुतं च तम् । नायं मम भवत्स्वामीत्येवं बुद्धिं विसृज्य ताम्

tatrāpi paryapaśyatsa viśvadevayutaṃ ca tam | nāyaṃ mama bhavatsvāmītyevaṃ buddhiṃ visṛjya tām

गृहे गृहे विश्वदेवो नारायणमलोकयत् । सर्वत्र स ददर्शाथ पूज्यमानं गुणेश्वरम्

gṛhe gṛhe viśvadevo nārāyaṇamalokayat | sarvatra sa dadarśātha pūjyamānaṃ guṇeśvaram

क्वापि क्वापि मयूरेशं ददर्श विष्णुरूपिणम् । पुनरालोकयंस्त त्तन्मयूरेशमलोकयत्

kvāpi kvāpi mayūreśaṃ dadarśa viṣṇurūpiṇam | punarālokayaṃsta ttanmayūreśamalokayat

भुजं स्वं परिगृह्येव बहिर्यातं स्वलीलया। आक्षिप्य हस्तं स प्रायान्नायं स्वामी ममेति च

bhujaṃ svaṃ parigṛhyeva bahiryātaṃ svalīlayā| ākṣipya hastaṃ sa prāyānnāyaṃ svāmī mameti ca

अटद्गृहे गृहे सोऽथ पूज्यमानं ददर्श ह । मयूरेशं वाद्यघोषैर्नृत्यगीतैरनेकधा

aṭadgṛhe gṛhe so'tha pūjyamānaṃ dadarśa ha | mayūreśaṃ vādyaghoṣairnṛtyagītairanekadhā

क्वापि दृष्ट्वा विष्णुरूपं नमस्कर्तुं यथावध। पुनर्मयूरेशरूपं ददर्श स शिखिस्थितम्

kvāpi dṛṣṭvā viṣṇurūpaṃ namaskartuṃ yathāvadha| punarmayūreśarūpaṃ dadarśa sa śikhisthitam

गरुडारूढमन्यत्र शेषारूढं तथा क्वचित । नमस्कर्तुं यदा याति विश्वदेवो मुदा यतः

garuḍārūḍhamanyatra śeṣārūḍhaṃ tathā kvacita | namaskartuṃ yadā yāti viśvadevo mudā yataḥ

2.105.60

तावद्बर्हिसमारूढं पश्यति स्म पुनः पुनः। भुंजन्तं च रमन्तं च स्वपन्तं च ददर्श सः

tāvadbarhisamārūḍhaṃ paśyati sma punaḥ punaḥ| bhuṃjantaṃ ca ramantaṃ ca svapantaṃ ca dadarśa saḥ

ततः खिन्नो विश्वदेवो वसिष्ठद्वारमागमत्। ततोऽब्रवीन्मयूरेशः पश्य मे भक्तमुत्तमम्

tataḥ khinno viśvadevo vasiṣṭhadvāramāgamat| tato'bravīnmayūreśaḥ paśya me bhaktamuttamam

ततः पराशरं सोऽथ ददर्श पुरतः स्थितम् । मृन्मयैरुपचारैस्तं पूजयन्तं गुणेश्वरम्

tataḥ parāśaraṃ so'tha dadarśa purataḥ sthitam | mṛnmayairupacāraistaṃ pūjayantaṃ guṇeśvaram

भक्षयन्तं च लड्डूकान्मृन्मयान्देवमेव च । पश्यति स्म पुनर्व्योम्नि जले भूमौ तमेव सः

bhakṣayantaṃ ca laḍḍūkānmṛnmayāndevameva ca | paśyati sma punarvyomni jale bhūmau tameva saḥ

क्षणं नारायणं देवं मयूरेशं क्षणादपि । ततः स्वभेदबुद्धिं स्वां तत्याज भ्रान्तिमेव च

kṣaṇaṃ nārāyaṇaṃ devaṃ mayūreśaṃ kṣaṇādapi | tataḥ svabhedabuddhiṃ svāṃ tatyāja bhrāntimeva ca

4802

सर्वभावेन तं नत्वा स्तुत्वाऽभेदधिया पुनः । अनुज्ञातो मुदा प्रायाद्विश्वदेवः स्वमाश्रमम् ६५ (

sarvabhāvena taṃ natvā stutvā'bhedadhiyā punaḥ | anujñāto mudā prāyādviśvadevaḥ svamāśramam 65 (

105

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे विश्वदेवभेदबुद्धिनिरासो नामपंचाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe viśvadevabhedabuddhinirāso nāmapaṃcādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १०६-११०

अध्याय १०६प्रारंभ :- क उवाच । ततस्त्रयोदशे वर्षे नमस्कृत्य महेश्वरम् । भस्मांगरागरुचिरं पंचास्यं दिग्भुजं शुभम्

adhyāya 106prāraṃbha :- ka uvāca | tatastrayodaśe varṣe namaskṛtya maheśvaram | bhasmāṃgarāgaruciraṃ paṃcāsyaṃ digbhujaṃ śubham

रुण्डमालाधरं सुप्तं चन्द्रशेखरमच्युतम् । मयूरेशोऽथ जग्राह शशिनं तच्छिरोगतम्

ruṇḍamālādharaṃ suptaṃ candraśekharamacyutam | mayūreśo'tha jagrāha śaśinaṃ tacchirogatam

क्रीडन्बहिः समायातो बालकैः परिवारितः । सुहृद्भिः परिनृत्यद्भिर्वदद्भिश्च परस्परम्

krīḍanbahiḥ samāyāto bālakaiḥ parivāritaḥ | suhṛdbhiḥ parinṛtyadbhirvadadbhiśca parasparam

एतस्मिन्नन्तरे तत्र दैत्यो मंगलसंज्ञकः । करालवदनः क्रोडीविजेता मरमाद्भुतः

etasminnantare tatra daityo maṃgalasaṃjñakaḥ | karālavadanaḥ kroḍīvijetā maramādbhutaḥ

वराहरूपो बलवान्दन्तच्छिन्नमहिरुहः । वज्रसारसटाभिः स भिन्दन्व्योम पदैर्धराम

varāharūpo balavāndantacchinnamahiruhaḥ | vajrasārasaṭābhiḥ sa bhindanvyoma padairdharāma

अंजनाद्रिरिव श्यामो वह्निकुण्डनिभेक्षणः । दृष्ट्वा तं विद्रुता बाला वर्षाघननिभस्वनः

aṃjanādririva śyāmo vahnikuṇḍanibhekṣaṇaḥ | dṛṣṭvā taṃ vidrutā bālā varṣāghananibhasvanaḥ

न दृष्टः सूकरः क्वापीदृश इत्यब्रुवंश्च ते । यावन्मारयते बालांस्तावद्देवो मयूरराट्

na dṛṣṭaḥ sūkaraḥ kvāpīdṛśa ityabruvaṃśca te | yāvanmārayate bālāṃstāvaddevo mayūrarāṭ

दधार दन्तयोर्दुष्टं तदा सूकरदानवम् । अथापरेण हस्तेन दधाराधरपोत्रकम्

dadhāra dantayorduṣṭaṃ tadā sūkaradānavam | athāpareṇa hastena dadhārādharapotrakam

पाटयामास सहसा वंशखण्डमिवार्भकः । पूर्वदेहं समास्थाय दशयोजनविस्तृतम्

pāṭayāmāsa sahasā vaṃśakhaṇḍamivārbhakaḥ | pūrvadehaṃ samāsthāya daśayojanavistṛtam

2.106.10

पतितश्चूर्णयन्वृक्षान्दारयन्धरणीतलम् । ततस्तमब्रुवन्बाला धन्योऽयं पार्वतीसुतः

patitaścūrṇayanvṛkṣāndārayandharaṇītalam | tatastamabruvanbālā dhanyo'yaṃ pārvatīsutaḥ

क्षणेन नाशितो दैत्यो लीलयाऽसौ महाबलः । अस्य दर्शनतस्त्रस्ता वयं याता दिशो दश

kṣaṇena nāśito daityo līlayā'sau mahābalaḥ | asya darśanatastrastā vayaṃ yātā diśo daśa

पतमानेन येनेह चूर्णितानि गृहाणि च । क उवाच । ततः शिवो ललाटे स्वे नापश्यच्छशिनं यदा

patamānena yeneha cūrṇitāni gṛhāṇi ca | ka uvāca | tataḥ śivo lalāṭe sve nāpaśyacchaśinaṃ yadā

क्रोधासंरक्तनयनो विष्टपं प्रदहन्निव । गणानूचे रुषाविष्टो रक्षणं क्रियते कथम्

krodhāsaṃraktanayano viṣṭapaṃ pradahanniva | gaṇānūce ruṣāviṣṭo rakṣaṇaṃ kriyate katham

केन दैत्येन नीतो मे ललाटस्थोऽमलः शशी। क उवाच । ततो लीना गणाः सर्वे कम्पमाना भयातुराः

kena daityena nīto me lalāṭastho'malaḥ śaśī| ka uvāca | tato līnā gaṇāḥ sarve kampamānā bhayāturāḥ

अपरे धैर्यमालम्ब्य वदन्ति स्म शिवं प्रति । उमाकान्त भवत्पुत्रो मयूरेश्वरसंज्ञक:

apare dhairyamālambya vadanti sma śivaṃ prati | umākānta bhavatputro mayūreśvarasaṃjñaka:

क्रीडितुं बहिरायातस्तस्य हस्ते विलोकितः । चन्द्रस्तेन कदा नीतो न जानीमो वयं विभो

krīḍituṃ bahirāyātastasya haste vilokitaḥ | candrastena kadā nīto na jānīmo vayaṃ vibho

इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रोचे रुष्टो महेश्वरः । कथं नु क्रियते रक्षा भवद्भिर्भक्ष्यतत्परैः

iti tadvacanaṃ śrutvā proce ruṣṭo maheśvaraḥ | kathaṃ nu kriyate rakṣā bhavadbhirbhakṣyatatparaiḥ

चन्द्रो वा चन्द्रहर्ता वा यद्यानीतस्तदा शुभम् । नो चेद्भस्मीकरिष्यामि सर्वेषां नात्र संशयः

candro vā candrahartā vā yadyānītastadā śubham | no cedbhasmīkariṣyāmi sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

ततस्ते क्षुब्धमनसो धावमानास्त्वरान्विताः। मयूरेशं समभेत्य प्राभणन्रुष्टचेतसः

tataste kṣubdhamanaso dhāvamānāstvarānvitāḥ| mayūreśaṃ samabhetya prābhaṇanruṣṭacetasaḥ

2.106.20

याहि दुष्टं शिवं देवं चन्द्रं वा यच्छ तस्कर । गणवाक्यं परिश्रुत्य चुकोप गणनायक:

yāhi duṣṭaṃ śivaṃ devaṃ candraṃ vā yaccha taskara | gaṇavākyaṃ pariśrutya cukopa gaṇanāyaka:

न मेऽस्ति गणना कापि भवतां तस्य वा गणाः । जगत्त्रयजनन्या मे तनयस्य प्रभाविणः

na me'sti gaṇanā kāpi bhavatāṃ tasya vā gaṇāḥ | jagattrayajananyā me tanayasya prabhāviṇaḥ

क उवाच । तस्य श्वासेन सर्वे ते वात्या पत्रमिवोद्धृताः । पेतुः शिवस्य पुरतो गणा दीनास्तदाऽखिलाः

ka uvāca | tasya śvāsena sarve te vātyā patramivoddhṛtāḥ | petuḥ śivasya purato gaṇā dīnāstadā'khilāḥ

अतिरोषान्महादेवः प्रमथादीनथाब्रवीत् । आनीयतां स दुष्टात्मा बद्ध्वोमातनयो लघुः

atiroṣānmahādevaḥ pramathādīnathābravīt | ānīyatāṃ sa duṣṭātmā baddhvomātanayo laghuḥ

ते तु शीघ्रतरं याता यत्र क्रीडारतः शिशुः । ददृशुस्तं शिशुगतं क्रीडन्तमकुतोभयम्

te tu śīghrataraṃ yātā yatra krīḍārataḥ śiśuḥ | dadṛśustaṃ śiśugataṃ krīḍantamakutobhayam

वेष्टितुं तान्समायातान्मोहयित्वा विनायकः । अन्तर्हितश्चतुर्दिक्षु गणास्ते तं व्यलोकयन्

veṣṭituṃ tānsamāyātānmohayitvā vināyakaḥ | antarhitaścaturdikṣu gaṇāste taṃ vyalokayan

गृहे गृहे काननेषु नापश्यस्ते विनायकम् । क्वचिदृष्ट्वा तु तं प्राहुरस्मदग्रे कथं भवान्

gṛhe gṛhe kānaneṣu nāpaśyaste vināyakam | kvacidṛṣṭvā tu taṃ prāhurasmadagre kathaṃ bhavān

गन्तुं शक्तो ब्रह्मलोके स्थितं नेष्याम तं शिवम् । एवमन्तर्हितो दृश्यो वारंवारं बभूव सः

gantuṃ śakto brahmaloke sthitaṃ neṣyāma taṃ śivam | evamantarhito dṛśyo vāraṃvāraṃ babhūva saḥ

ततः खिन्नान्गणान्दृष्ट्वा परमात्मा कृपान्वितः । तस्थौ तत्पुरतः सम्यग्दृष्ट्वा तं हर्षनिर्भराः

tataḥ khinnāngaṇāndṛṣṭvā paramātmā kṛpānvitaḥ | tasthau tatpurataḥ samyagdṛṣṭvā taṃ harṣanirbharāḥ

बबन्धुर्गिरिजासूनुं निन्युस्ते शंकरं प्रति । पृथिवीभारसदृशमुपविष्टं तु ते गणाः

babandhurgirijāsūnuṃ ninyuste śaṃkaraṃ prati | pṛthivībhārasadṛśamupaviṣṭaṃ tu te gaṇāḥ

2.106.30

न शेकुरुत्थापयितुं ततो विस्मितमानसाः । हतोद्यमा गणाः सर्वे शिवमेत्य समूचिरे

na śekurutthāpayituṃ tato vismitamānasāḥ | hatodyamā gaṇāḥ sarve śivametya samūcire

सर्वे वयं समानेतुमेकं शक्ता न शंकर । आज्ञापयामास शिवो नन्दिनं पुरतः स्थितम्

sarve vayaṃ samānetumekaṃ śaktā na śaṃkara | ājñāpayāmāsa śivo nandinaṃ purataḥ sthitam

झटित्यानय गच्छ त्वं मयूरेशं तु तस्करम् । नन्द्युवाच । शेषं सूर्यं शशांकं च हनिष्येऽहं तवाज्ञया

jhaṭityānaya gaccha tvaṃ mayūreśaṃ tu taskaram | nandyuvāca | śeṣaṃ sūryaṃ śaśāṃkaṃ ca haniṣye'haṃ tavājñayā

कनीयसो न मे काचिद्गणनास्ति महेश्वर । क उवाच । इत्युक्त्वाऽगाद्वायुवेगो भंजन्वृक्षांश्च पर्वतान्

kanīyaso na me kācidgaṇanāsti maheśvara | ka uvāca | ityuktvā'gādvāyuvego bhaṃjanvṛkṣāṃśca parvatān

क्रोधसंरक्तनयनस्तीक्ष्णशृंगोग्रसन्दिवम् । उवाच तं मयूरेशं याहि रे त्वं शिवं प्रति

krodhasaṃraktanayanastīkṣṇaśṛṃgograsandivam | uvāca taṃ mayūreśaṃ yāhi re tvaṃ śivaṃ prati

नो चेदध नयिष्यामि न समो हि गणैरहम्। एवं वदति तस्मिंस्तु मयूरेशो रुषान्वितः

no cedadha nayiṣyāmi na samo hi gaṇairaham| evaṃ vadati tasmiṃstu mayūreśo ruṣānvitaḥ

शवासचक्रेऽक्षिपत्तं तु गमनागमसंकुले। तत्याज तं दृढं श्वासादतिखिन्नं शिवान्तिके

śavāsacakre'kṣipattaṃ tu gamanāgamasaṃkule| tatyāja taṃ dṛḍhaṃ śvāsādatikhinnaṃ śivāntike

वमन्तं धिरं वक्त्रात्पृथिव्यां पतितं तु तम् । ब्रुवन्तं पौरुषं नाना मूर्छितं द्विमुहूर्ततः

vamantaṃ dhiraṃ vaktrātpṛthivyāṃ patitaṃ tu tam | bruvantaṃ pauruṣaṃ nānā mūrchitaṃ dvimuhūrtataḥ

अपश्यच्च मयूरेशं जानुभागे स्थितं शिवः । देदीप्यमानं वपुषा दिव्यभूषासमन्वितम्

apaśyacca mayūreśaṃ jānubhāge sthitaṃ śivaḥ | dedīpyamānaṃ vapuṣā divyabhūṣāsamanvitam

गणा ऊचुः शिवं दृष्ट्वा भालचन्द्रं यथा पुरा। ललाटे ते शशी देव वृथाज्ञप्ता वयं शव

gaṇā ūcuḥ śivaṃ dṛṣṭvā bhālacandraṃ yathā purā| lalāṭe te śaśī deva vṛthājñaptā vayaṃ śava

2.106.40

मयूरेशं गणांश्चाह शशिनं वीक्ष्य मस्तके । शिव उवाच । श्रान्तास्ते च गणास्त्वं च नन्दी चापि ममाज्ञया

mayūreśaṃ gaṇāṃścāha śaśinaṃ vīkṣya mastake | śiva uvāca | śrāntāste ca gaṇāstvaṃ ca nandī cāpi mamājñayā

चन्द्र स्थिते ललाटे मे वृथा युद्धमभूद्धि वः । प्रमथा ऊचुः । अद्यप्रभृति देवेश स्वामी नोऽस्तु मयूरराट्

candra sthite lalāṭe me vṛthā yuddhamabhūddhi vaḥ | pramathā ūcuḥ | adyaprabhṛti deveśa svāmī no'stu mayūrarāṭ

क उवाच । तथेति शिव ऊचे तान्गणराजोऽभवत्तु सः : नत्वा शिवं गणेशं च गणेशजननीमपि

ka uvāca | tatheti śiva ūce tāngaṇarājo'bhavattu saḥ : natvā śivaṃ gaṇeśaṃ ca gaṇeśajananīmapi

4845

प्रशंसयित्वा देवेशं मयूरेशं तथाविधम् । गर्जन्तोऽथ गणा जग्मुर्मुदा स्वं स्वं निवेशनम् ४३ (

praśaṃsayitvā deveśaṃ mayūreśaṃ tathāvidham | garjanto'tha gaṇā jagmurmudā svaṃ svaṃ niveśanam 43 (

106

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे षडधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ṣaḍadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १०७ प्रारंभ :- क उवाच । ततश्चतुर्दशे वर्षे गौतमाद्याः सुरर्षयः । आययुर्गिरिजागेहं नानागणयुतं शिवम्

adhyāya 107 prāraṃbha :- ka uvāca | tataścaturdaśe varṣe gautamādyāḥ surarṣayaḥ | āyayurgirijāgehaṃ nānāgaṇayutaṃ śivam

नमस्कृत्य च तानम्बा नानासनगतान्पुरः । पूजयित्वा विधानेन प्रोवाच हृद्गतं वचः

namaskṛtya ca tānambā nānāsanagatānpuraḥ | pūjayitvā vidhānena provāca hṛdgataṃ vacaḥ

विघ्नभीत्या परित्यक्तं त्रिसन्ध्याक्षेत्रमुत्तमम् । अस्य बालस्य मे विघ्ना अत्रापि बहवोऽभवन्

vighnabhītyā parityaktaṃ trisandhyākṣetramuttamam | asya bālasya me vighnā atrāpi bahavo'bhavan

दिशन्तु विघ्नरहितं कर्म वा स्थानमुत्तमम् । मुनय ऊचुः । इन्द्रयागे कृते देवि सर्वविघ्नं हरिष्यति

diśantu vighnarahitaṃ karma vā sthānamuttamam | munaya ūcuḥ | indrayāge kṛte devi sarvavighnaṃ hariṣyati

क उवाच । तदेव कारयामास मण्डपं बहुविस्तरम् । संभारान्कारयामास शक्रसंतोषकारकान्

ka uvāca | tadeva kārayāmāsa maṇḍapaṃ bahuvistaram | saṃbhārānkārayāmāsa śakrasaṃtoṣakārakān

आज्ञां गृहीत्वा शम्भोः सा पार्वती हर्षनिर्भरा। कारयामास विधिवदिन्द्रयागं महर्षिभिः

ājñāṃ gṛhītvā śambhoḥ sā pārvatī harṣanirbharā| kārayāmāsa vidhivadindrayāgaṃ maharṣibhiḥ

ध्यानमावाहनं चक्रुरिन्द्रस्यैते महर्षयः । पूपूजुर्गिरिजादेशात्सांगमिन्द्रं गणानपि

dhyānamāvāhanaṃ cakrurindrasyaite maharṣayaḥ | pūpūjurgirijādeśātsāṃgamindraṃ gaṇānapi

कुण्डे वह्निं प्रतिष्ठाप्य मन्त्रैरेव द्विजर्षभाः । जपानां तद्दशांशेन जुहुवुस्तिलपायसम्

kuṇḍe vahniṃ pratiṣṭhāpya mantraireva dvijarṣabhāḥ | japānāṃ taddaśāṃśena juhuvustilapāyasam

प्रणवाद्यैर्नमोन्तैश्च स्वाहान्तैर्मन्त्रसंचयैः । शान्तिपाठान्पठन्ति स्म चतुर्वेदभवान्द्विजा:

praṇavādyairnamontaiśca svāhāntairmantrasaṃcayaiḥ | śāntipāṭhānpaṭhanti sma caturvedabhavāndvijā:

2.107.10

एतस्मिन्नन्तरे बालः क्रीडित्वा बालकैः सह। यज्ञवाटमुखो याति दैत्यौ तु कलविंकलौ

etasminnantare bālaḥ krīḍitvā bālakaiḥ saha| yajñavāṭamukho yāti daityau tu kalaviṃkalau

तावत्संमुखतां यातौ माहिषं रूपमास्थितौ । महारवौ महाशृंगौ भीषयन्तौ जगत्त्रयम्

tāvatsaṃmukhatāṃ yātau māhiṣaṃ rūpamāsthitau | mahāravau mahāśṛṃgau bhīṣayantau jagattrayam

सटाभिन्नघनौ पुच्छाद्दारयन्तौ गिरीनथ । नासानिरोधपवनाच्चूर्णयन्तौ द्रुमानपि

saṭābhinnaghanau pucchāddārayantau girīnatha | nāsānirodhapavanāccūrṇayantau drumānapi

उमासुतं हन्तुकामौ यातौ शीघ्रं तदन्तिकम् । प्रायुध्येतां तदा द्वौ तौ मत्ताविव महागजौ

umāsutaṃ hantukāmau yātau śīghraṃ tadantikam | prāyudhyetāṃ tadā dvau tau mattāviva mahāgajau

तयोः शब्देन गगनं गर्जति स्म यथा घनः । जयं भंगं क्रमेणोभौ प्रापतू रुधिरोक्षितौ

tayoḥ śabdena gaganaṃ garjati sma yathā ghanaḥ | jayaṃ bhaṃgaṃ krameṇobhau prāpatū rudhirokṣitau

विद्रुता मुनिबालास्ते ताभ्यां भीता वृकादिव । दूराद्ददर्श गिरिजासुतस्तौ दैत्यपुंगवौ

vidrutā munibālāste tābhyāṃ bhītā vṛkādiva | dūrāddadarśa girijāsutastau daityapuṃgavau

कथमेतौ महादुष्टौ हनिष्यामीति चिन्तयन् । पश्यत्सु तेषु बालेषु चिक्षेप गगने च तौ

kathametau mahāduṣṭau haniṣyāmīti cintayan | paśyatsu teṣu bāleṣu cikṣepa gagane ca tau

पुच्छे गृहीत्वाऽतिबलौ भ्रामयित्वा पुनः पुनः । मुहूर्तात्पतितौ पृथ्व्यां तान्विदार्य द्रुमानपि

pucche gṛhītvā'tibalau bhrāmayitvā punaḥ punaḥ | muhūrtātpatitau pṛthvyāṃ tānvidārya drumānapi

शतधा देहखण्डानि तयोरादन्वृकादयः । ततस्ते मुनिबालास्तं ययुर्भक्त्या प्रतुष्टुवुः

śatadhā dehakhaṇḍāni tayorādanvṛkādayaḥ | tataste munibālāstaṃ yayurbhaktyā pratuṣṭuvuḥ

यस्य तत्त्वं न जानन्ति ब्रह्माद्या मुनयोपि च । सर्वान्तर्यामिणस्ते तु कथं विद्यामहे वयम्

yasya tattvaṃ na jānanti brahmādyā munayopi ca | sarvāntaryāmiṇaste tu kathaṃ vidyāmahe vayam

2.107.20

बाल्यात्यभृति दैत्यास्ते नाशिताः कोटिशस्त्वया । एतौ महिषरूपेण हन्तुं त्वां समुपागतौ

bālyātyabhṛti daityāste nāśitāḥ koṭiśastvayā | etau mahiṣarūpeṇa hantuṃ tvāṃ samupāgatau

मूषकाविव संत्यक्तौ पुच्छे धृत्वा स्वलीलया। ययोः श्वासेन चलिताः पर्वताश्च द्रुमाधराः

mūṣakāviva saṃtyaktau pucche dhṛtvā svalīlayā| yayoḥ śvāsena calitāḥ parvatāśca drumādharāḥ

क उवाच । मयूरेशस्ततः प्रायाद्यज्ञवाटं रमन्रमन् । ददर्शेन्द्रमखं रुष्टो ध्वंसयामास तत्क्षणात्

ka uvāca | mayūreśastataḥ prāyādyajñavāṭaṃ ramanraman | dadarśendramakhaṃ ruṣṭo dhvaṃsayāmāsa tatkṣaṇāt

दूरे क्षिप्त्वा शक्रमूर्तिं प्रोचे सर्वान्मुनीश्वरान् । वृतो मुनिसुतैः सर्वैः किं कर्म क्रियतेऽमला:

dūre kṣiptvā śakramūrtiṃ proce sarvānmunīśvarān | vṛto munisutaiḥ sarvaiḥ kiṃ karma kriyate'malā:

किं तुष्टेन प्रदातव्यं वासवेनाखिलार्थिना । अजाप्रार्थनया किं नु कामधेनुफलं लभेत्

kiṃ tuṣṭena pradātavyaṃ vāsavenākhilārthinā | ajāprārthanayā kiṃ nu kāmadhenuphalaṃ labhet

स आदच्छेषसामग्री कृत्वा शान्त हुताशनम् । मुनयो विस्मितहृदो वीक्ष्य चापल्यमस्य तत्

sa ādaccheṣasāmagrī kṛtvā śānta hutāśanam | munayo vismitahṛdo vīkṣya cāpalyamasya tat

उमानिविष्टहृदया नाशकत्तं गुणेश्वरम् । उपालब्धुं शिक्षितुं वा वक्तुं क्रोधेन किंचन

umāniviṣṭahṛdayā nāśakattaṃ guṇeśvaram | upālabdhuṃ śikṣituṃ vā vaktuṃ krodhena kiṃcana

उमायै सर्वमाख्याय जग्मुः स्वं स्वं निवेशनम् । श्रुत्वेन्द्रे क्षुब्धह्दये यत्स्यात्तच्च भवत्विति

umāyai sarvamākhyāya jagmuḥ svaṃ svaṃ niveśanam | śrutvendre kṣubdhahdaye yatsyāttacca bhavatviti

स्वापमाने परिज्ञाते शक्रश्चुक्रोध वै भृशम् । क्रोधसंरक्तनयनो दहन्निव जगत्त्रयम्

svāpamāne parijñāte śakraścukrodha vai bhṛśam | krodhasaṃraktanayano dahanniva jagattrayam

आकार्य देवनिचयानुवाच वाक्यमुत्तमम् । इन्द्र उवाच । मम यागो मुनिगणैरारब्ध परमादरात्

ākārya devanicayānuvāca vākyamuttamam | indra uvāca | mama yāgo munigaṇairārabdha paramādarāt

2.107.30

स विध्वस्तो गुणेशेन तस्य द्रक्ष्येऽद्य पौरुषम् । रुष्टे मयि भवेन्नष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम्

sa vidhvasto guṇeśena tasya drakṣye'dya pauruṣam | ruṣṭe mayi bhavennaṣṭaṃ trailokyaṃ sacarācaram

देवा ऊचुः । तवाज्ञा चेन्मयूरेशं बद्ध्वानीमः क्षणेन ह । शक्र उवाच ! मयूरेशपुरे वह्नेः स्थानं मास्तु क्वचित्तव

devā ūcuḥ | tavājñā cenmayūreśaṃ baddhvānīmaḥ kṣaṇena ha | śakra uvāca ! mayūreśapure vahneḥ sthānaṃ māstu kvacittava

सर्वेषां जाठरोऽपि त्वं लीनो भव ममाज्ञया । क उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य शक्रस्य रुषितात्मनः

sarveṣāṃ jāṭharo'pi tvaṃ līno bhava mamājñayā | ka uvāca | iti śrutvā vacastasya śakrasya ruṣitātmanaḥ

वह्निरन्तर्हितस्त्वत्र पुरेऽपि जठरेऽपि च । नापश्यन्मुनयो वह्निं ममन्थुर्होमहेतवे

vahnirantarhitastvatra pure'pi jaṭhare'pi ca | nāpaśyanmunayo vahniṃ mamanthurhomahetave

नायातीति परिज्ञाय तेऽपक्वं जक्षुरादरात् । न च तत्पच्यते तेन व्यथा भवति दुर्धरा

nāyātīti parijñāya te'pakvaṃ jakṣurādarāt | na ca tatpacyate tena vyathā bhavati durdharā

ततस्ते मुनयो जग्मुर्मयूरेशं कृपाकरम् । नमस्कृत्याब्रुवन्सर्वे शक्राहूतो गतोऽनल:

tataste munayo jagmurmayūreśaṃ kṛpākaram | namaskṛtyābruvansarve śakrāhūto gato'nala:

जाठरोऽपि गतो वह्निरिन्द्रयागे हते त्वया । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रत्येकं जठरेऽनलः

jāṭharo'pi gato vahnirindrayāge hate tvayā | ityākarṇya vacasteṣāṃ pratyekaṃ jaṭhare'nalaḥ

सोऽभवत्क्षुधयाविष्ठाः सर्वे जातास्तु तत्क्षणात् । महानसेषु कुण्डेषु तथैव ज्वलितोऽभवत्

so'bhavatkṣudhayāviṣṭhāḥ sarve jātāstu tatkṣaṇāt | mahānaseṣu kuṇḍeṣu tathaiva jvalito'bhavat

ततो वायुं निनायाशु शक्रः क्रुद्धो महाबलः । प्रेतभूता पुरी सर्वा पंचप्राणे गतेऽभवत्

tato vāyuṃ nināyāśu śakraḥ kruddho mahābalaḥ | pretabhūtā purī sarvā paṃcaprāṇe gate'bhavat

पंचप्राणमयो देवस्ततस्तान्समजीवयत् । तत इन्द्रोऽब्रवीत्सूर्यं तापयैनां पुरीं बहु

paṃcaprāṇamayo devastatastānsamajīvayat | tata indro'bravītsūryaṃ tāpayaināṃ purīṃ bahu

2.107.40

ततः सूर्योऽतपत्सर्वं द्वादशादित्यरूपवान् । वापीकूपतडागेषु नद्यां जलमशोषयत्

tataḥ sūryo'tapatsarvaṃ dvādaśādityarūpavān | vāpīkūpataḍāgeṣu nadyāṃ jalamaśoṣayat

जज्वाल पृथिवी सर्वा पुरग्रामवनाकरा । ततः शीघ्रं मयूरेशो मेघो भूत्वा ववर्ष ह

jajvāla pṛthivī sarvā puragrāmavanākarā | tataḥ śīghraṃ mayūreśo megho bhūtvā vavarṣa ha

शमयामास तं वह्निं मृतांश्च समजीवयत् । ततो हर्षयुता लोकाः साधु साध्वित्यपूजयन्

śamayāmāsa taṃ vahniṃ mṛtāṃśca samajīvayat | tato harṣayutā lokāḥ sādhu sādhvityapūjayan

क उवाच । प्रतिकूलं कृतं यद्यत्ततत्सर्वं निराकृतम् । ज्ञात्वा शक्रो ययौ देवं मयूरेशं ननाम च

ka uvāca | pratikūlaṃ kṛtaṃ yadyattatatsarvaṃ nirākṛtam | jñātvā śakro yayau devaṃ mayūreśaṃ nanāma ca

बद्धांजलिपुटो भूत्वा स्तोतुं सवेश्वरं विभुम् । शक्र उवाच । न वेदा नर्षयो जग्मुर्ब्रह्माद्यास्ते गतिं विभो

baddhāṃjalipuṭo bhūtvā stotuṃ saveśvaraṃ vibhum | śakra uvāca | na vedā narṣayo jagmurbrahmādyāste gatiṃ vibho

सर्वान्तर्यामिणः सर्वरूपस्य ब्रह्मरूपिणः। ब्रह्मादीनां विश्वसृजां कारणानां च कारणम्

sarvāntaryāmiṇaḥ sarvarūpasya brahmarūpiṇaḥ| brahmādīnāṃ viśvasṛjāṃ kāraṇānāṃ ca kāraṇam

अपराधान्क्षमस्वाद्य त्वामहं शरणं गतः । मस्तकं पादयोर्न्यस्य प्रार्थयामास सादरम्

aparādhānkṣamasvādya tvāmahaṃ śaraṇaṃ gataḥ | mastakaṃ pādayornyasya prārthayāmāsa sādaram

क उवाच । निर्विकल्पं मनन्तस्य ज्ञात्वा प्राह गुणेश्वरः । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रं ते पदे तिष्ठ सुखं स्वके

ka uvāca | nirvikalpaṃ manantasya jñātvā prāha guṇeśvaraḥ | uttiṣṭhottiṣṭha bhadraṃ te pade tiṣṭha sukhaṃ svake

4893

ततः संपूज्य तं देवं नमस्कृत्य शचीपतिः । प्रदक्षिणीकृत्य ययौ हष्टः सन्नमरावतीम् ४८ (

tataḥ saṃpūjya taṃ devaṃ namaskṛtya śacīpatiḥ | pradakṣiṇīkṛtya yayau haṣṭaḥ sannamarāvatīm 48 (

107

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सप्ताधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe saptādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १०८प्रारंभः- क उवाच । ततः पंचदशे वर्षे मयूरेशोऽर्भकैः सह। गतः स्नातुं नदीं पुण्यां नाम्ना द्ब्रह्मकमण्डलुम्

adhyāya 108prāraṃbhaḥ- ka uvāca | tataḥ paṃcadaśe varṣe mayūreśo'rbhakaiḥ saha| gataḥ snātuṃ nadīṃ puṇyāṃ nāmnā dbrahmakamaṇḍalum

स्नात्वा नित्यं समाप्याशु मानसैः षोडशैः पृथक् । उपचारैः पुपूजस्ते ह्रदिस्थं गणनायकम्

snātvā nityaṃ samāpyāśu mānasaiḥ ṣoḍaśaiḥ pṛthak | upacāraiḥ pupūjaste hradisthaṃ gaṇanāyakam

केचित्पद्मासनगतं केचिद्बर्हिगतं च तम् । दिव्यगन्धैर्दिव्यवस्त्रैर्दिव्यैः पुष्पैरपूजयन्

kecitpadmāsanagataṃ kecidbarhigataṃ ca tam | divyagandhairdivyavastrairdivyaiḥ puṣpairapūjayan

गार्ग्यो मुनिर्मन्दिरे तं ध्यात्वा रत्नान्वितेऽर्चयत् । एतस्मिन्नन्तरेऽकस्मात्पिदधे द्वारमस्य तत्

gārgyo munirmandire taṃ dhyātvā ratnānvite'rcayat | etasminnantare'kasmātpidadhe dvāramasya tat

यावदुद्धाटयत्येव तावत्तद्दृढतामगात् । तत्र आक्रन्दनं चक्रे स च ते वालका अपि

yāvaduddhāṭayatyeva tāvattaddṛḍhatāmagāt | tatra ākrandanaṃ cakre sa ca te vālakā api

बालका ऊचुः त्वमेव जननी तातः कथमभ्यन्तरे स्थितः । दत्त्वा कपाटं देवेश नोऽपराधान्क्षमस्व च

bālakā ūcuḥ tvameva jananī tātaḥ kathamabhyantare sthitaḥ | dattvā kapāṭaṃ deveśa no'parādhānkṣamasva ca

क उवाच । एतस्मिन्नन्तरे दैत्यो महाबलपराक्रमः । यस्य शब्देन महता कम्पते भुवनत्रयम्

ka uvāca | etasminnantare daityo mahābalaparākramaḥ | yasya śabdena mahatā kampate bhuvanatrayam

सटाभिन्नघनो दुष्टो व्याघ्ररूपी समभ्यगात् । व्यादायं वदनं घोरं ग्रसन्निव जगत्त्रयम्

saṭābhinnaghano duṣṭo vyāghrarūpī samabhyagāt | vyādāyaṃ vadanaṃ ghoraṃ grasanniva jagattrayam

दृष्टवा तं दुद्रुवुर्बालाः क्रन्दन्तस्ते दिशो दश । स तु द्वारं विनिर्भिद्य मयूरेशं तमाययौ

dṛṣṭavā taṃ dudruvurbālāḥ krandantaste diśo daśa | sa tu dvāraṃ vinirbhidya mayūreśaṃ tamāyayau

2.108.10

शार्दूलसदृशं रूपं कृत्वाऽयात्सोऽपि तं क्षणात् । पपाल सहसा व्याघ्रः पृष्ठे लग्नो ययौ च सः

śārdūlasadṛśaṃ rūpaṃ kṛtvā'yātso'pi taṃ kṣaṇāt | papāla sahasā vyāghraḥ pṛṣṭhe lagno yayau ca saḥ

भ्रमन्स तु वनं यातो निकुंजे लीय तस्थिवान् । देवो वृक्षं समारुह्य कुंजमध्ये पपात ह

bhramansa tu vanaṃ yāto nikuṃje līya tasthivān | devo vṛkṣaṃ samāruhya kuṃjamadhye papāta ha

उभाभ्यां वदनं तस्य कराभ्यां जगृहे दृढम् । अन्याभ्यां बहिरानीय ततः परशुनाऽच्छिनत्

ubhābhyāṃ vadanaṃ tasya karābhyāṃ jagṛhe dṛḍham | anyābhyāṃ bahirānīya tataḥ paraśunā'cchinat

नासिकां श्रवणे पादौ पुच्छमग्रभवावुभौ । न मुखं दर्शयेत्युक्त्वा विससर्ज गुणेश्वर

nāsikāṃ śravaṇe pādau pucchamagrabhavāvubhau | na mukhaṃ darśayetyuktvā visasarja guṇeśvara

निजं रूपं समास्थाय तथैव विकृतोऽभवत् । एवमेव करिष्यामि त्वद्देहमित्युवाच तम्

nijaṃ rūpaṃ samāsthāya tathaiva vikṛto'bhavat | evameva kariṣyāmi tvaddehamityuvāca tam

ययौ निजालयं दैत्यो देवः स्वं धाम चाययौ । ततो मुनिसुता भ्रेमुः क्रन्दन्तः क्व मयूरराट्

yayau nijālayaṃ daityo devaḥ svaṃ dhāma cāyayau | tato munisutā bhremuḥ krandantaḥ kva mayūrarāṭ

अतिश्रान्ता द्रुमतले सुच्छाये प्रास्वपंस्तदा । अनेन यास्यति पथा द्रक्ष्यामस्तत्पदाम्बुजम्

atiśrāntā drumatale succhāye prāsvapaṃstadā | anena yāsyati pathā drakṣyāmastatpadāmbujam

पादौ दक्षिणतस्तेषां दृष्ट्वा चुक्रोध भानुजः । अत्यारक्तदृशी रोषाद्ब्रह्माण्डग्राससाहसः

pādau dakṣiṇatasteṣāṃ dṛṣṭvā cukrodha bhānujaḥ | atyāraktadṛśī roṣādbrahmāṇḍagrāsasāhasaḥ

बद्ध्वा तान्स्वस्थलं यातो मयूरेशस्ततोऽगमत् । नापश्यत्तत्तटे बालान्विस्मयं परमं ययौ

baddhvā tānsvasthalaṃ yāto mayūreśastato'gamat | nāpaśyattattaṭe bālānvismayaṃ paramaṃ yayau

चिन्तां परमिकां प्राप्तो विना तैः स मयूरराट् । न सुखं क्वापि संप्रायात्ततो मुनिगणा ययुः

cintāṃ paramikāṃ prāpto vinā taiḥ sa mayūrarāṭ | na sukhaṃ kvāpi saṃprāyāttato munigaṇā yayuḥ

2.108.20

मुनय ऊचुः । क्वास्माकं बालका देव प्रातर्नीतास्त्वयाऽखिलाः । विना तैर्नो गमिष्यन्ति प्राणास्त्वय्यागतेऽधुना

munaya ūcuḥ | kvāsmākaṃ bālakā deva prātarnītāstvayā'khilāḥ | vinā tairno gamiṣyanti prāṇāstvayyāgate'dhunā

क उवाच । न किंचिदूचे तान्देवो मुंचन्नश्रु मुहुर्मुहुः । विचार्य भास्करीं यातः पुरीं दूतैर्निवेदितः

ka uvāca | na kiṃcidūce tāndevo muṃcannaśru muhurmuhuḥ | vicārya bhāskarīṃ yātaḥ purīṃ dūtairniveditaḥ

दूता ऊचुः । कोऽपि यातो योद्धुकामो लोकत्रयविनाशकृत् । उग्रारावो महाबाहुर्वार्यमाणो बलाद्यमः

dūtā ūcuḥ | ko'pi yāto yoddhukāmo lokatrayavināśakṛt | ugrārāvo mahābāhurvāryamāṇo balādyamaḥ

यम उवाच । ब्रह्माण्डं चूर्णतां याति दण्डाघातेन यस्य मे । तस्य मे पुरतो युद्धं कथं बालो विधास्यसि

yama uvāca | brahmāṇḍaṃ cūrṇatāṃ yāti daṇḍāghātena yasya me | tasya me purato yuddhaṃ kathaṃ bālo vidhāsyasi

देव उवाच । त्वमात्मानं वर्णयसे रंकवद्भांसि मे यम । मम वक्रभुवा सर्वं ब्रह्माण्डं च विनश्यति

deva uvāca | tvamātmānaṃ varṇayase raṃkavadbhāṃsi me yama | mama vakrabhuvā sarvaṃ brahmāṇḍaṃ ca vinaśyati

एवमुक्त्वा मयूरेशो यमस्कन्धं रुरोह सः। पातयामास महिषात्पपातोपरि तत्क्षणात्

evamuktvā mayūreśo yamaskandhaṃ ruroha saḥ| pātayāmāsa mahiṣātpapātopari tatkṣaṇāt

पराक्रमं तस्य बुद्ध्वा बद्धाञ्जलिपुटो यमः । तुष्टाव परया भक्त्या मयूरेशं सुरेश्वरम

parākramaṃ tasya buddhvā baddhāñjalipuṭo yamaḥ | tuṣṭāva parayā bhaktyā mayūreśaṃ sureśvarama

यम उवाच । न ते रूप विदुर्देवा ब्रह्माद्याः सनकादयः । नेति नेति च वेदास्त्वां वदन्ति परमेश्वरम्

yama uvāca | na te rūpa vidurdevā brahmādyāḥ sanakādayaḥ | neti neti ca vedāstvāṃ vadanti parameśvaram

स्रष्टारं पालकं सष्टेः संहर्तारं निजेच्छया । दैत्यानां सर्वदुष्टानां नाशकं सर्वरूपिणम्

sraṣṭāraṃ pālakaṃ saṣṭeḥ saṃhartāraṃ nijecchayā | daityānāṃ sarvaduṣṭānāṃ nāśakaṃ sarvarūpiṇam

अकस्मादपराधं नः कृतं क्षन्तु त्वमर्हसि । क उवाच । एवमुक्त्वा पुपूजासौ वस्त्रै रत्नैः फलैरमुम्

akasmādaparādhaṃ naḥ kṛtaṃ kṣantu tvamarhasi | ka uvāca | evamuktvā pupūjāsau vastrai ratnaiḥ phalairamum

2.108.30

बालानानीय तद्धस्ते निवेद्य पुरतः स्थितः । आलिलिंगुर्मुदा सर्वे परस्परमथाब्रुवन

bālānānīya taddhaste nivedya purataḥ sthitaḥ | āliliṃgurmudā sarve parasparamathābruvana

बाला ऊचुः । श्रान्तास्त्वद्दर्शनार्थाय बद्ध्वा नीता यमेन ह । त्वद्दर्शनाद्बन्धमुक्ता यास्यामो निजमन्दिरम्

bālā ūcuḥ | śrāntāstvaddarśanārthāya baddhvā nītā yamena ha | tvaddarśanādbandhamuktā yāsyāmo nijamandiram

क उवाच । ततस्ते स्वाश्रमं प्राप्ता मयूरेशपुरस्कृताः । मयूरेशपूरं याता नानावादित्रसंकुलम्

ka uvāca | tataste svāśramaṃ prāptā mayūreśapuraskṛtāḥ | mayūreśapūraṃ yātā nānāvāditrasaṃkulam

नानाध्वजपताकाढयं पुष्पमालाविभूषितम। यमोऽपि पृष्ठतो याति द्रष्टुं तत्कौतुकं महत्

nānādhvajapatākāḍhayaṃ puṣpamālāvibhūṣitama| yamo'pi pṛṣṭhato yāti draṣṭuṃ tatkautukaṃ mahat

संमुखं तस्य ते सर्वे मुनयोऽपि ययुस्तदा । पुपूजुस्तुष्टुवुर्देव लिलिंगुर्बालकानपि

saṃmukhaṃ tasya te sarve munayo'pi yayustadā | pupūjustuṣṭuvurdeva liliṃgurbālakānapi

उवाच देवतान्सर्वान्मुनीन्पूर्वं प्रकुप्यतः। आनीता बालका लोकाद्यमस्य क्षणमात्रतः

uvāca devatānsarvānmunīnpūrvaṃ prakupyataḥ| ānītā bālakā lokādyamasya kṣaṇamātrataḥ

मुनय ऊचुः । सर्वत्र रक्षसे त्वं हि सर्वशक्तिः सदा च नः । क उवाच । इत्युक्त्वा तमनुज्ञाप्य स्वाश्रमान्मुनयो ययुः

munaya ūcuḥ | sarvatra rakṣase tvaṃ hi sarvaśaktiḥ sadā ca naḥ | ka uvāca | ityuktvā tamanujñāpya svāśramānmunayo yayuḥ

4930

यमोऽपि तं नमस्कृत्य स्वालयं मुदितोऽगमत् । देवोऽपि स्वालयं प्राप्य हर्षयामास सादरम् ३७ (

yamo'pi taṃ namaskṛtya svālayaṃ mudito'gamat | devo'pi svālayaṃ prāpya harṣayāmāsa sādaram 37 (

108

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे रविजगर्वपरिहारो नामाष्टाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ravijagarvaparihāro nāmāṣṭādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १०९ प्रारंभ :- कदाचित्पार्वती प्राह सुखासीनं महेश्वरम् । गतानि तु महादेव वर्षाणि दश पंच च

adhyāya 109 prāraṃbha :- kadācitpārvatī prāha sukhāsīnaṃ maheśvaram | gatāni tu mahādeva varṣāṇi daśa paṃca ca

विवाहश्चिन्त्यतामस्य मयूरेशस्य साम्प्रतम् । सुशीला सुमुखी बाला मृगाक्षी हंसगामिनी

vivāhaścintyatāmasya mayūreśasya sāmpratam | suśīlā sumukhī bālā mṛgākṣī haṃsagāminī

पिकवाक् सुनसा तन्वी वधूः क्वापि विचार्यताम् । मन्मथातुलदेहस्य सर्वांगसुन्दरस्य ह

pikavāk sunasā tanvī vadhūḥ kvāpi vicāryatām | manmathātuladehasya sarvāṃgasundarasya ha

क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा साधु साध्वित्यभाषत । सोऽचिन्तयच्छुभा कन्यां मनसा नापकुत्रचित्

ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā sādhu sādhvityabhāṣata | so'cintayacchubhā kanyāṃ manasā nāpakutracit

ततश्चिन्तां परां प्राप तावन्नारद आगतः । संपूज्य चोपवैश्येनमासने शम्भुरब्रवीत्

tataścintāṃ parāṃ prāpa tāvannārada āgataḥ | saṃpūjya copavaiśyenamāsane śambhurabravīt

शम्भुरुवाच । आह्लादं परमं प्राप्तस्तवागमनतो मुने । चिरागतोऽसि च मुने दिनं स्थातुं त्वमर्हसि

śambhuruvāca | āhlādaṃ paramaṃ prāptastavāgamanato mune | cirāgato'si ca mune dinaṃ sthātuṃ tvamarhasi

अतिसुन्दरकायस्य तनयस्य ममानघ । गवेषय वधू विप्र यतस्त्रैलोक्यगो भवान्

atisundarakāyasya tanayasya mamānagha | gaveṣaya vadhū vipra yatastrailokyago bhavān

क उवाच । तथैव पार्वती प्राह वधूं शीघ्रं विचारय । नारद उवाच । न स्थातुं शक्यरे स्वामिन्कर्मणा द्विमुहूर्तकम्

ka uvāca | tathaiva pārvatī prāha vadhūṃ śīghraṃ vicāraya | nārada uvāca | na sthātuṃ śakyare svāminkarmaṇā dvimuhūrtakam

एतदर्थमहं प्राप्तो ब्रह्मणा प्रेषितः शिव । तव पुत्रप्रभावश्च लावण्यं वय एव च

etadarthamahaṃ prāpto brahmaṇā preṣitaḥ śiva | tava putraprabhāvaśca lāvaṇyaṃ vaya eva ca

2.109.10

ज्ञातं धात्रा सिद्धिबुद्धी तस्मै दातुमभीप्सता । अनसूया शची चापि तयो रूपेण लज्जिते

jñātaṃ dhātrā siddhibuddhī tasmai dātumabhīpsatā | anasūyā śacī cāpi tayo rūpeṇa lajjite

संज्ञाऽभूद्दण्डकारण्ये शिलाऽहल्यापि सा ह्यभूत् । जालन्धरस्य या पत्नी वृन्दा माधवमोहिनी

saṃjñā'bhūddaṇḍakāraṇye śilā'halyāpi sā hyabhūt | jālandharasya yā patnī vṛndā mādhavamohinī

सापि वृक्षत्वमापन्ना यद्रूपदर्शनाद्धर । अन्ये नानावरा गौरि नागता ब्रह्मणो हृदि

sāpi vṛkṣatvamāpannā yadrūpadarśanāddhara | anye nānāvarā gauri nāgatā brahmaṇo hṛdi

नैतादृशं क्वापि देवि सौन्दर्यं शौर्यमेव च । तयोर्योगेन च तवः सुतः शोभामवाप्नुयात्

naitādṛśaṃ kvāpi devi saundaryaṃ śauryameva ca | tayoryogena ca tavaḥ sutaḥ śobhāmavāpnuyāt

रत्नकांचनयोर्यद्वद्यथा मुक्ताप्रवालयोः । क उवाच । एवं नारदवाक्येन स तुतोष हरः शिवा

ratnakāṃcanayoryadvadyathā muktāpravālayoḥ | ka uvāca | evaṃ nāradavākyena sa tutoṣa haraḥ śivā

शिव उवाच । सम्यगुक्तं मुने वाक्यं वांछितार्थकरं शुभम् । क उवाच । शिवोऽपि तत्क्षणादेव वृषारूढः समाह्वयत्

śiva uvāca | samyaguktaṃ mune vākyaṃ vāṃchitārthakaraṃ śubham | ka uvāca | śivo'pi tatkṣaṇādeva vṛṣārūḍhaḥ samāhvayat

इन्द्रादिदेवनिचयान्गौतमादीन्मुनीनपि । अर्धांगे पार्वतीं गृहय ययौ हर्षसमन्वितः

indrādidevanicayāngautamādīnmunīnapi | ardhāṃge pārvatīṃ gṛhaya yayau harṣasamanvitaḥ

शिखण्डिनं समारुह्य मयूरेशः पुरो ययौ । नारदस्तु तपोयोगादन्तरिक्षचरो ययौ

śikhaṇḍinaṃ samāruhya mayūreśaḥ puro yayau | nāradastu tapoyogādantarikṣacaro yayau

सप्तकोटिगणाः क्रीडां कुर्वन्तोऽभिययुस्तदा । नानायुधधरा हर्षाद्गर्जयन्तो दिशोदश

saptakoṭigaṇāḥ krīḍāṃ kurvanto'bhiyayustadā | nānāyudhadharā harṣādgarjayanto diśodaśa

वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु रजसाच्छादिते रवौ । अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयोऽपि ययुर्मुदा

vādyatsu sarvavādyeṣu rajasācchādite ravau | aṣṭāśītisahasrāṇi munayo'pi yayurmudā

2.109.20

गण्डकीनगरं सर्वे गन्तुकामा व्यलोकयन् । गुल्वं मार्गे रक्षसां ते सप्तकोटिगणान्वितम्

gaṇḍakīnagaraṃ sarve gantukāmā vyalokayan | gulvaṃ mārge rakṣasāṃ te saptakoṭigaṇānvitam

नभस्पर्शि मुखानां च सर्वदा कालधिक्कृताम् । निशाचराः शुश्रुवुस्ते सेनायास्तु रवं दृढम्

nabhasparśi mukhānāṃ ca sarvadā kāladhikkṛtām | niśācarāḥ śuśruvuste senāyāstu ravaṃ dṛḍham

सुप्तोत्थिताश्च सन्नद्धा ययू रणविधित्सया। राक्षसा ऊचुः । कस्य यूयं कुतो याथ कृत आगमनं च वः

suptotthitāśca sannaddhā yayū raṇavidhitsayā| rākṣasā ūcuḥ | kasya yūyaṃ kuto yātha kṛta āgamanaṃ ca vaḥ

विज्ञानां न पुरे गन्तुं दास्यामः स्वामिनश्च नः । मयूरेश उवाच । स्वतन्त्रा अन्तका दैत्यरक्षसां साधुपालकाः

vijñānāṃ na pure gantuṃ dāsyāmaḥ svāminaśca naḥ | mayūreśa uvāca | svatantrā antakā daityarakṣasāṃ sādhupālakāḥ

अतो यच्छन्तु नो मार्गं नो चेन्नाशं व्रजिष्यथ । क उवाच । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विकृतो हेमनामकः

ato yacchantu no mārgaṃ no cennāśaṃ vrajiṣyatha | ka uvāca | etasminnantare prāpto vikṛto hemanāmakaḥ

असुरोऽथाब्रवीद्देवमेकाकि प्रहितः पुरा । इदानीं राक्षसैः सार्द्धमादास्ये जीवितं तव

asuro'thābravīddevamekāki prahitaḥ purā | idānīṃ rākṣasaiḥ sārddhamādāsye jīvitaṃ tava

उवाच राक्षसान्सोऽथ नानादैत्या हता बलात् । अहं च विकृतोऽनेन यतोऽहं हन्यते जवात्

uvāca rākṣasānso'tha nānādaityā hatā balāt | ahaṃ ca vikṛto'nena yato'haṃ hanyate javāt

क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा चुक्रोध स मयूरराट् । मुनिपुत्रान्समाज्ञाप्य युध्यध्वं मे ह्यनुग्रहात्

ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā cukrodha sa mayūrarāṭ | muniputrānsamājñāpya yudhyadhvaṃ me hyanugrahāt

कुशानुद्यम्य ते हर्षाद् युद्धं कर्तुं समुद्यताः। उवाच पृष्ठतो देवो घ्नन्तुं बालाः कुशैरिमान

kuśānudyamya te harṣād yuddhaṃ kartuṃ samudyatāḥ| uvāca pṛṣṭhato devo ghnantuṃ bālāḥ kuśairimāna

मन्त्रितास्ते कुषास्तेषां मस्तकानच्छिनन्बहून् । तेषां शस्त्राणि कुण्ठानि जातानि तदनुग्रहात्

mantritāste kuṣāsteṣāṃ mastakānacchinanbahūn | teṣāṃ śastrāṇi kuṇṭhāni jātāni tadanugrahāt

2.109.30

जायन्ते तावदेते तान्कुशैर्जघ्नुस्तु राक्षसान् । खण्डशस्ते निपेतुर्वै छिन्नबाहुरुजानवः

jāyante tāvadete tānkuśairjaghnustu rākṣasān | khaṇḍaśaste nipeturvai chinnabāhurujānavaḥ

व्यस्मयन्त च रक्षांसि तृणैर्मृत्युव्रजन्ति किम्। एवं सर्वे हता बालैरखिला राक्षसास्तधा

vyasmayanta ca rakṣāṃsi tṛṇairmṛtyuvrajanti kim| evaṃ sarve hatā bālairakhilā rākṣasāstadhā

जगर्जुस्ते मयूरेशं प्रापुर्नत्वाप्यपूजयन्। बाला ऊचुः। आज्ञया निहताः सर्वे राक्षसास्त्वत्प्रसादतः । पुनराज्ञां नः प्रयच्छ करिष्यामो गुणेश्वर

jagarjuste mayūreśaṃ prāpurnatvāpyapūjayan| bālā ūcuḥ| ājñayā nihatāḥ sarve rākṣasāstvatprasādataḥ | punarājñāṃ naḥ prayaccha kariṣyāmo guṇeśvara

आश्चर्यं परमं जग्मुर्मुनयो ये समागताः। दृष्ट्वा बालहतान्त्सर्वान्राक्षसान्कुशसंचयैः

āścaryaṃ paramaṃ jagmurmunayo ye samāgatāḥ| dṛṣṭvā bālahatāntsarvānrākṣasānkuśasaṃcayaiḥ

पार्वती वृषभात्तस्मादवरुहयालिलिंग तम् । शिवोऽपि प्राब्रवीद्देवं दृष्टस्तेऽद्य पराक्रमः

pārvatī vṛṣabhāttasmādavaruhayāliliṃga tam | śivo'pi prābravīddevaṃ dṛṣṭaste'dya parākramaḥ

तव शस्त्रहताः पूर्वं निहता बालकैः कुशैः । ब्रह्मादीनामगम्यस्ते प्रभावो गिरिजासुत

tava śastrahatāḥ pūrvaṃ nihatā bālakaiḥ kuśaiḥ | brahmādīnāmagamyaste prabhāvo girijāsuta

4966

न ज्ञायते मया वापि किं किमग्रे करिष्यसि ३६ (

na jñāyate mayā vāpi kiṃ kimagre kariṣyasi 36 (

109

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे राक्षसवधो नाम नवाधिकशततमोध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe rākṣasavadho nāma navādhikaśatatamodhyāyaḥ

क उवाच । जयशाली मयूरेशो यात्यग्रे हर्षनिर्भरः । पृष्ठतो यान्ति बालास्ते ततो वृषगतः शिवः

ka uvāca | jayaśālī mayūreśo yātyagre harṣanirbharaḥ | pṛṣṭhato yānti bālāste tato vṛṣagataḥ śivaḥ

गौतमाद्या मुनिगणा लग्नसिद्ध्यै ययुस्ततः । गर्जन्तो गर्जयन्तश्च दिशश्च विदिशोऽपि च

gautamādyā munigaṇā lagnasiddhyai yayustataḥ | garjanto garjayantaśca diśaśca vidiśo'pi ca

योजनावधि गण्डक्या अवरुह्य शिख- ण्डिनः । अतिष्ठत्स मयूरेशो महार्घासनमुत्तमम्

yojanāvadhi gaṇḍakyā avaruhya śikha- ṇḍinaḥ | atiṣṭhatsa mayūreśo mahārghāsanamuttamam

ततः सर्वानुपावेश्य शिवं गणमुनिश्वरान् । वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु तानाह स मयूरराट्

tataḥ sarvānupāveśya śivaṃ gaṇamuniśvarān | vādyatsu sarvavādyeṣu tānāha sa mayūrarāṭ

सिन्धुना निहिता कारागृहे शक्रादिदेवता । विना तन्मोचनं लग्नसिद्धिर्नैव भविष्यति

sindhunā nihitā kārāgṛhe śakrādidevatā | vinā tanmocanaṃ lagnasiddhirnaiva bhaviṣyati

अतस्तन्मोचनार्थाय प्रेष्यातां सिन्धवे महान् । बुद्धिमान्स गृहीत्वा चेदागच्छेत्तान्सुरानथ

atastanmocanārthāya preṣyātāṃ sindhave mahān | buddhimānsa gṛhītvā cedāgacchettānsurānatha

तदा साम्नैव सर्वेषां कुशलं हि भविष्यति । नो चेद्युद्धेन जेष्यामो रणे सिन्धुं महाबलम्

tadā sāmnaiva sarveṣāṃ kuśalaṃ hi bhaviṣyati | no cedyuddhena jeṣyāmo raṇe sindhuṃ mahābalam

मोचयिष्याम तान्देवांस्ततो लग्नं भविष्यति । क उवाच। एवं तद्वचनं श्रुत्वा प्राहुः सर्वे गुणेश्वरम्

mocayiṣyāma tāndevāṃstato lagnaṃ bhaviṣyati | ka uvāca| evaṃ tadvacanaṃ śrutvā prāhuḥ sarve guṇeśvaram

सम्यगुक्तं मयूरेश सुधिया सदृशं वचः बालभाऽवेपि ते बुद्धिर्बृहस्पतिसमा शुभा

samyaguktaṃ mayūreśa sudhiyā sadṛśaṃ vacaḥ bālabhā'vepi te buddhirbṛhaspatisamā śubhā

2.110.10

पुष्पदन्तं महाबुद्धिं नीतिशास्त्रविशारदम् । प्रेष्यतां सिन्धुनिकटे देवमोचनहेतवे

puṣpadantaṃ mahābuddhiṃ nītiśāstraviśāradam | preṣyatāṃ sindhunikaṭe devamocanahetave

वक्तारं बलिनं श्रेष्ठं स्तोत्रसंतोषितेश्वरम् । क उवाच । तत ऊचे पुष्पदन्तो मयूरेशं सुरेश्वरम्

vaktāraṃ balinaṃ śreṣṭhaṃ stotrasaṃtoṣiteśvaram | ka uvāca | tata ūce puṣpadanto mayūreśaṃ sureśvaram

महिमा ते मयूरेश मनोवाचामगोचरः । जानन्ति न जना मायामोहितास्तव नित्यदृक्

mahimā te mayūreśa manovācāmagocaraḥ | jānanti na janā māyāmohitāstava nityadṛk

भूभारहरणार्थ त्वमवतीर्णः शिवालये । न मां प्रेषय तत्र त्वमन्यं प्रेषय साम्प्रतम्

bhūbhāraharaṇārtha tvamavatīrṇaḥ śivālaye | na māṃ preṣaya tatra tvamanyaṃ preṣaya sāmpratam

अपारसेनया युक्तं सिन्धुदैत्यं महाबलम् । उद्धतं बलिनं द्रष्टुमहं शक्यामि न क्वचित्

apārasenayā yuktaṃ sindhudaityaṃ mahābalam | uddhataṃ balinaṃ draṣṭumahaṃ śakyāmi na kvacit

युद्धमेव करिष्यामि ततो दोर्दण्डतेजसा । यदि साम्ना भवेत्कार्यं युद्धं तत्र वृथा मतम्

yuddhameva kariṣyāmi tato dordaṇḍatejasā | yadi sāmnā bhavetkāryaṃ yuddhaṃ tatra vṛthā matam

दानं भेदो वृथा दण्डो नीतिरेषा सनातनी । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमुवाच पार्वतीपतिः

dānaṃ bhedo vṛthā daṇḍo nītireṣā sanātanī | evamākarṇya tadvākyamuvāca pārvatīpatiḥ

सम्यगुक्तः पुष्पदन्त नीतिमार्गः पुरातनः । क्रोधवान्न क्षमः साम्नि केवलं बलवान्परः

samyaguktaḥ puṣpadanta nītimārgaḥ purātanaḥ | krodhavānna kṣamaḥ sāmni kevalaṃ balavānparaḥ

धरिष्यति महादुष्टं प्रेषितश्चेत्षडाननः । प्रेषितो वीरभद्रश्चेत्क्रोधमेव करिष्यति

dhariṣyati mahāduṣṭaṃ preṣitaścetṣaḍānanaḥ | preṣito vīrabhadraścetkrodhameva kariṣyati

शृंगी चेत्प्रेषितस्तत्र संहारं स विधास्यति । प्रमथः प्रेषितो मत्तो न जाने किं करिष्यति

śṛṃgī cetpreṣitastatra saṃhāraṃ sa vidhāsyati | pramathaḥ preṣito matto na jāne kiṃ kariṣyati

2.110.20

प्रेषितश्चेद्भूतराजो मेषयिष्यति तां सभाम् । स्त्रीसंभोगरतः स्यात्तु प्रेषितो रक्त- लोचनः

preṣitaścedbhūtarājo meṣayiṣyati tāṃ sabhām | strīsaṃbhogarataḥ syāttu preṣito rakta- locanaḥ

ततोऽब्रवीन्मयूरेशो निरस्तेषु च तेषु च । नन्दी समुद्रगम्भीरो धैर्ये पर्वतसन्निभः

tato'bravīnmayūreśo nirasteṣu ca teṣu ca | nandī samudragambhīro dhairye parvatasannibhaḥ

बुद्ध्या बृहस्पतिसमो जम्भा- रिसदृशो बलं । धूर्तः पराशयज्ञाता प्रेष्यतां सामहेतवे

buddhyā bṛhaspatisamo jambhā- risadṛśo balaṃ | dhūrtaḥ parāśayajñātā preṣyatāṃ sāmahetave

शिव उवाच । सम्यगुक्तं मयूरेश ज्ञातासि गुणदोषयोः । नन्दिने दीयतां वस्त्रं रत्नानि विविधानि च

śiva uvāca | samyaguktaṃ mayūreśa jñātāsi guṇadoṣayoḥ | nandine dīyatāṃ vastraṃ ratnāni vividhāni ca

ततो ददौ मयूरेशस्तानि तस्य शिवाज्ञया । आज्ञापयामास च तं गच्छ सिन्धुं महाबलम्

tato dadau mayūreśastāni tasya śivājñayā | ājñāpayāmāsa ca taṃ gaccha sindhuṃ mahābalam

यथा देवा विमुच्यंते तथा नीतिर्विधीयताम् । स तु नत्वा मयूरेशं स शिवां शिवमेव च

yathā devā vimucyaṃte tathā nītirvidhīyatām | sa tu natvā mayūreśaṃ sa śivāṃ śivameva ca

गणान्सर्वान्महावाक्यैः स्तुत्वा तं च शिवं शिवाम् । उवाच बुद्धिसंपन्नो दिष्ट्योचितमिदं वचः

gaṇānsarvānmahāvākyaiḥ stutvā taṃ ca śivaṃ śivām | uvāca buddhisaṃpanno diṣṭyocitamidaṃ vacaḥ

नन्द्युवाच । स महां जायते लोके यस्य वः स्यादनुग्रहः । अतोऽहं श्रेष्ठतां नीतः साधयिष्ये प्रयोजनम्

nandyuvāca | sa mahāṃ jāyate loke yasya vaḥ syādanugrahaḥ | ato'haṃ śreṣṭhatāṃ nītaḥ sādhayiṣye prayojanam

वः प्रसादेन भूगोलं विधास्ये न्युब्जमंजसा । शेषं सूर्यं वो निकटे आनयिष्ये न संशयः

vaḥ prasādena bhūgolaṃ vidhāsye nyubjamaṃjasā | śeṣaṃ sūryaṃ vo nikaṭe ānayiṣye na saṃśayaḥ

क उवाच । एवमुक्त्वा ययौ नन्दी सिन्धुदैत्यं बलान्वितः । गतः स नगरद्वारं मनोवेगेन धैर्यवान्

ka uvāca | evamuktvā yayau nandī sindhudaityaṃ balānvitaḥ | gataḥ sa nagaradvāraṃ manovegena dhairyavān

4996

ध्यायन्गणेशं शम्भुं च शिवां सर्वार्थसाधिकाम् । ऋतां कर्तुं प्रतिज्ञां तां प्रार्थयामास चेतसि २.११०.३० (

dhyāyangaṇeśaṃ śambhuṃ ca śivāṃ sarvārthasādhikām | ṛtāṃ kartuṃ pratijñāṃ tāṃ prārthayāmāsa cetasi 2.110.30 (

अध्यायाः १०६-११० (cont. 2)

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे दशाधिकशततमोऽध्यायः ।। ११

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe daśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 11

अध्यायाः १११-११५

क उवाच । प्रायात्सभां महारम्यां द्वारपालनिवेदितः । नन्दी ननन्द तं दृष्ट्वा दैत्यं सिन्धुं सभागतम्

ka uvāca | prāyātsabhāṃ mahāramyāṃ dvārapālaniveditaḥ | nandī nananda taṃ dṛṣṭvā daityaṃ sindhuṃ sabhāgatam

महावीरैः परिवृतं नानाशस्त्रेषु पाणिभिः । वारांगनानृत्यरतं वीज्यमानं नृभिर्मुदा

mahāvīraiḥ parivṛtaṃ nānāśastreṣu pāṇibhiḥ | vārāṃganānṛtyarataṃ vījyamānaṃ nṛbhirmudā

वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु नादनादित दिक्षु च। दृष्ट्वा तं नन्दिनं केचिन्मेनिरे रविमागतम्

vādyatsu sarvavādyeṣu nādanādita dikṣu ca| dṛṣṭvā taṃ nandinaṃ kecinmenire ravimāgatam

महाकायं महावीरं वीक्ष्य केचिच्चकम्पिरे । जगर्जुरपरे तत्र भीषयन्तो बलादमुम्

mahākāyaṃ mahāvīraṃ vīkṣya keciccakampire | jagarjurapare tatra bhīṣayanto balādamum

न बिभेति महाधैर्यान्नन्दी स्वबलगर्वितः । करसंज्ञार्पितं नन्दी भेजे आसनमुत्तमम्

na bibheti mahādhairyānnandī svabalagarvitaḥ | karasaṃjñārpitaṃ nandī bheje āsanamuttamam

सर्वे तटस्थता याताश्चित्रमा इव पुत्तला । बुद्ध्वा तदिंगितं प्राह नन्दी वाचस्पतिः परः

sarve taṭasthatā yātāścitramā iva puttalā | buddhvā tadiṃgitaṃ prāha nandī vācaspatiḥ paraḥ

नानासभा दृष्टपूर्वां नेदृशास्तासु मूढकाः । यूयं सर्वेतिबलिनः श्रिया परमशोभिताः

nānāsabhā dṛṣṭapūrvāṃ nedṛśāstāsu mūḍhakāḥ | yūyaṃ sarvetibalinaḥ śriyā paramaśobhitāḥ

सुन्दराः कामसदृशा बुद्ध्या हीना वृका इव । सभायामागतः साधुरसाधु- र्दुर्बलो बली

sundarāḥ kāmasadṛśā buddhyā hīnā vṛkā iva | sabhāyāmāgataḥ sādhurasādhu- rdurbalo balī

प्रष्टव्यो माननीयश्च नीतिरेषा सनातनी । न सा दृष्टा सभामध्ये अतो मे विस्मितं मनः

praṣṭavyo mānanīyaśca nītireṣā sanātanī | na sā dṛṣṭā sabhāmadhye ato me vismitaṃ manaḥ

2.111.10

वृथा सभासदः सर्वे वृथाऽमात्याश्च नागराः । नायं धर्मो राज्ञ एव सभ्यानां कृत्यमेव तत्

vṛthā sabhāsadaḥ sarve vṛthā'mātyāśca nāgarāḥ | nāyaṃ dharmo rājña eva sabhyānāṃ kṛtyameva tat

क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा सिन्धुः प्रोवाच नन्दिनम् । पद्मयोनेरिव तव मतिर्दृष्टा गुणाकर

ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā sindhuḥ provāca nandinam | padmayoneriva tava matirdṛṣṭā guṇākara

कस्य त्वं कुत आयातः किमर्थं वा वृषेश्वर । तेजसा वह्निसदृशः पंचास्य इव विक्रमे

kasya tvaṃ kuta āyātaḥ kimarthaṃ vā vṛṣeśvara | tejasā vahnisadṛśaḥ paṃcāsya iva vikrame

नन्द्युवाच । सुरभेः कामरूपाया अपत्यं नन्दिनामकम् । विद्धि मां गिरिजानाथवाहं ब्रह्माण्डभेदिनम्

nandyuvāca | surabheḥ kāmarūpāyā apatyaṃ nandināmakam | viddhi māṃ girijānāthavāhaṃ brahmāṇḍabhedinam

मयूरेशो धराभारहरो दुष्टनिबर्हण । अवतीर्णः शिवगृहे बाल्यात्प्रभृति दैत्यहा

mayūreśo dharābhāraharo duṣṭanibarhaṇa | avatīrṇaḥ śivagṛhe bālyātprabhṛti daityahā

शेषो मूकोऽभवत्तस्य प्रतापवर्णनेऽब्जजः । समुद्रमथनाद्यद्वद्रत्नजातं बहिर्ययौ

śeṣo mūko'bhavattasya pratāpavarṇane'bjajaḥ | samudramathanādyadvadratnajātaṃ bahiryayau

तद्वन्नीतिं विमथ्याद्य कार्यसिद्धिं विचारय । आज्ञां शृणु मयूरेशप्रेषितां बलवत्तराम्

tadvannītiṃ vimathyādya kāryasiddhiṃ vicāraya | ājñāṃ śṛṇu mayūreśapreṣitāṃ balavattarām

आज्ञाभंगे तस्य भवेद्विनाशो यस्य कस्यचित् । यतः स सृजते विश्वं पाति हन्ति चराचरम्

ājñābhaṃge tasya bhavedvināśo yasya kasyacit | yataḥ sa sṛjate viśvaṃ pāti hanti carācaram

त्वया विनिहिता कारागृहे देवगणा बलात् । पदानि तेषां लब्धानि भाग्यं स्यात्किमतः परम्

tvayā vinihitā kārāgṛhe devagaṇā balāt | padāni teṣāṃ labdhāni bhāgyaṃ syātkimataḥ param

इदानीं वैरनिर्मोकं विचार्य कर्तुमर्हसि । मोचयाशु सुरान्सर्वानाज्ञया स्वामिनो मम

idānīṃ vairanirmokaṃ vicārya kartumarhasi | mocayāśu surānsarvānājñayā svāmino mama

2.111.20

त्रिपुरेण कृतं वैरं शिवेन सह तत्क्षणात् । हिरण्यकशिपुं स्तम्भेऽवतीर्य हतवान्हरिः

tripureṇa kṛtaṃ vairaṃ śivena saha tatkṣaṇāt | hiraṇyakaśipuṃ stambhe'vatīrya hatavānhariḥ

तारकेण जिता देवा अतिष्ठत्तत्पदे स्वयम् । स्कन्देन निहतो युद्धे क्षणेन तारको बलात्

tārakeṇa jitā devā atiṣṭhattatpade svayam | skandena nihato yuddhe kṣaṇena tārako balāt

अतो दत्त्वा सुरान्मत्द्यं? तिष्ठ स्थाने सुखं चिरम् । क उवाच । एवं नन्दिवचः श्रुत्वा चुक्रोध सिन्धुदैत्यराट्

ato dattvā surānmatdyaṃ? tiṣṭha sthāne sukhaṃ ciram | ka uvāca | evaṃ nandivacaḥ śrutvā cukrodha sindhudaityarāṭ

उवाच रक्तनयनो वमन्निव हुताशनम् । सिन्धुरुवाच । चातुर्यं बहुधा दृष्टं त्वदीयं वृषनन्दन

uvāca raktanayano vamanniva hutāśanam | sindhuruvāca | cāturyaṃ bahudhā dṛṣṭaṃ tvadīyaṃ vṛṣanandana

प्रसंगं नैव जानासि यतो वाचस्पतेरपि । अज्ञानात्प्रकृतार्थस्य वचो याति वृथार्थताम्

prasaṃgaṃ naiva jānāsi yato vācaspaterapi | ajñānātprakṛtārthasya vaco yāti vṛthārthatām

बालस्य तव वाक्येन स्वामिनस्तेऽपि वाक्यतः । मोचयेयं कथं देवान्यावत्सोऽपि न निर्जितः

bālasya tava vākyena svāminaste'pi vākyataḥ | mocayeyaṃ kathaṃ devānyāvatso'pi na nirjitaḥ

प्रमाणं किन्तु ते वाक्यं तृणादवनचारिण । क्व ते गिरीशस्तत्पुत्रो वृथा भीतिः प्रवर्षते

pramāṇaṃ kintu te vākyaṃ tṛṇādavanacāriṇa | kva te girīśastatputro vṛthā bhītiḥ pravarṣate

लांगले योजयाम्यद्य दौत्येन नागतो यदि । यदि मे वक्रतां यायाद्भ्रुकुठी क्रोधतो वृष

lāṃgale yojayāmyadya dautyena nāgato yadi | yadi me vakratāṃ yāyādbhrukuṭhī krodhato vṛṣa

तदा त्रिभुवनं नश्येत्का तत्र गणना तयोः । रुष्टः सृगालः किं कुर्यादप्रियं सिंहनागयोः

tadā tribhuvanaṃ naśyetkā tatra gaṇanā tayoḥ | ruṣṭaḥ sṛgālaḥ kiṃ kuryādapriyaṃ siṃhanāgayoḥ

क उवाच । एवं शब्दशरैर्विद्धो नन्दी क्रोधादथाब्रवीत् । नन्द्युवाच । विपरीतां मतिं तेऽद्य लक्षयाम्य सुरा धम

ka uvāca | evaṃ śabdaśarairviddho nandī krodhādathābravīt | nandyuvāca | viparītāṃ matiṃ te'dya lakṣayāmya surā dhama

2.111.30

सन्निपातीव विकलं वल्गसे मरणोन्मुखः । पूर्वं साम प्रयोक्तव्यमिति तेनाहमीरितः

sannipātīva vikalaṃ valgase maraṇonmukhaḥ | pūrvaṃ sāma prayoktavyamiti tenāhamīritaḥ

त्वयि नीतिर्वृथा जाता उपदेशो यथा खले । यदि निन्दा प्रयुक्ता ते मयूरेशे शिवेऽपि च

tvayi nītirvṛthā jātā upadeśo yathā khale | yadi nindā prayuktā te mayūreśe śive'pi ca

क्षीयमायुस्तया तेऽद्य न युद्धे जयमेष्यसि । इदानीं हन्मि त्वां मूढ नाज्ञास्ति स्वामिनो मम

kṣīyamāyustayā te'dya na yuddhe jayameṣyasi | idānīṃ hanmi tvāṃ mūḍha nājñāsti svāmino mama

नायकेन न हन्तव्यो दूतस्तेनापि नायकः । इत्युक्त्वा पातयन्दैत्यान्नन्दी निश्वासवायुना

nāyakena na hantavyo dūtastenāpi nāyakaḥ | ityuktvā pātayandaityānnandī niśvāsavāyunā

क्रोधेन तमपृष्ट्वैव प्रतस्थे हर्षनिर्भरः । सान्निध्यं प्राप्य देवस्य मयूरेशस्य तत्क्षणात्

krodhena tamapṛṣṭvaiva pratasthe harṣanirbharaḥ | sānnidhyaṃ prāpya devasya mayūreśasya tatkṣaṇāt

दूराद्ददर्श देवोऽपि प्राह नन्दी समागतः । प्रणिपत्याब्रवीद्देवं वृत्तान्तं सर्वमादितः

dūrāddadarśa devo'pi prāha nandī samāgataḥ | praṇipatyābravīddevaṃ vṛttāntaṃ sarvamāditaḥ

नन्द्युवाच । बहुधा बोधितो दैत्यो न स्वीचक्रे वचो मम । निर्भर्त्सितो बहुविधं तेनाहं च मया च सः

nandyuvāca | bahudhā bodhito daityo na svīcakre vaco mama | nirbhartsito bahuvidhaṃ tenāhaṃ ca mayā ca saḥ

न्युब्जे घटे यथा बिन्दुस्तस्मिन्सर्वं वृथा भवेत् । क उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रयातस्य यथागतम्

nyubje ghaṭe yathā bindustasminsarvaṃ vṛthā bhavet | ka uvāca | iti tadvacanaṃ śrutvā prayātasya yathāgatam

जहर्ष स मयूरेशो दैत्यमर्दनलालसः । आज्ञापयत्स युद्धाय प्रमथादीन्गणांस्तथा

jaharṣa sa mayūreśo daityamardanalālasaḥ | ājñāpayatsa yuddhāya pramathādīngaṇāṃstathā

इदानीं सिन्धुनगरे युद्धं कर्तुं समुत्सुकाः । गर्जन्तु वीरशब्दैश्च मोचितुं बन्धनात्सुरान्

idānīṃ sindhunagare yuddhaṃ kartuṃ samutsukāḥ | garjantu vīraśabdaiśca mocituṃ bandhanātsurān

5036

हत्वा सिन्धुं च सबलं मोचितुं चाखिलान्सुरान् । मुनीनां त्वरमाणानां गन्तुं स्वाश्रममण्डलम् २.१११.४० (

hatvā sindhuṃ ca sabalaṃ mocituṃ cākhilānsurān | munīnāṃ tvaramāṇānāṃ gantuṃ svāśramamaṇḍalam 2.111.40 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे विचारवर्णनं नामैकादशाधिकशततमोऽध्यायः ।। ११

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vicāravarṇanaṃ nāmaikādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 11

अध्याय ११२ प्रारंभ :- क उवाच । शिखण्डिनं समारुह्य मयूरेशः परे दिने । आयुधानि च चत्वारि प्रगृह्य करपंकजे

adhyāya 112 prāraṃbha :- ka uvāca | śikhaṇḍinaṃ samāruhya mayūreśaḥ pare dine | āyudhāni ca catvāri pragṛhya karapaṃkaje

जगर्ज घनवद्घोरं ययौ रणचिकीर्षया । शिवोऽपि गर्जयन्सहसा वृषारूढो ययौ तदा

jagarja ghanavadghoraṃ yayau raṇacikīrṣayā | śivo'pi garjayansahasā vṛṣārūḍho yayau tadā

सप्तकोटिगणाः पश्चात्सन्नद्धा ययुरोजसा । ततो नन्दी प्राह तत्र न गन्तुं सहसाऽर्हथ

saptakoṭigaṇāḥ paścātsannaddhā yayurojasā | tato nandī prāha tatra na gantuṃ sahasā'rhatha

गणानां नायके वीरभद्रे च मयि तिष्ठति । प्रमथ वा विद्यमाने शक्ते हन्तुं सुरद्विषाम्

gaṇānāṃ nāyake vīrabhadre ca mayi tiṣṭhati | pramatha vā vidyamāne śakte hantuṃ suradviṣām

पश्यन्तु सेवकमहस्ततो यान्तु सुसंयुगम् । क उवाच । भारतीमेवमाकर्ण्य देवो नन्दीरितां तदा

paśyantu sevakamahastato yāntu susaṃyugam | ka uvāca | bhāratīmevamākarṇya devo nandīritāṃ tadā

उवाच परमप्रीतः साधु साधु त्वयोदितम् । पराक्रमवतः सिन्धोर्द्रष्टवस्तु पराक्रमः

uvāca paramaprītaḥ sādhu sādhu tvayoditam | parākramavataḥ sindhordraṣṭavastu parākramaḥ

इति यामि पुरो नन्दिन्यूयं यान्तु सहैव नः । ततस्तु भूतराजोऽथ पुष्पदन्तोऽपि वीर्यवान्

iti yāmi puro nandinyūyaṃ yāntu sahaiva naḥ | tatastu bhūtarājo'tha puṣpadanto'pi vīryavān

ईयतुः पुरतस्तस्य कोटिसंख्यायुता गणाः । वीर्यश्रिया दीप्यमानाः सर्वे वीरा मदान्विताः

īyatuḥ puratastasya koṭisaṃkhyāyutā gaṇāḥ | vīryaśriyā dīpyamānāḥ sarve vīrā madānvitāḥ

आक्रमन्तो दिगन्तान्वै गर्जन्तो धनवद्भृशम् । भारेण शेषशीर्षाणि नामयन्तो धरामपि

ākramanto digantānvai garjanto dhanavadbhṛśam | bhāreṇa śeṣaśīrṣāṇi nāmayanto dharāmapi

2.112.10

क्रोधानलं वमन्तस्ते प्रापुस्तां गण्डकीं पुरीम् । दैत्यगुल्मे निपेतुस्ते दशकोट्यसुरैर्युते

krodhānalaṃ vamantaste prāpustāṃ gaṇḍakīṃ purīm | daityagulme nipetuste daśakoṭyasurairyute

ततस्तत्राभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । शस्त्रास्त्रैर्बाणनिचयैर्भिण्डिपालपरश्वधैः

tatastatrābhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam | śastrāstrairbāṇanicayairbhiṇḍipālaparaśvadhaiḥ

केषांचिन्मस्तका भिन्नाः पादा हस्तास्तथोरवः । जानुजंघाश्च गुल्फाश्च भग्नाः केऽपि गतासवः

keṣāṃcinmastakā bhinnāḥ pādā hastāstathoravaḥ | jānujaṃghāśca gulphāśca bhagnāḥ ke'pi gatāsavaḥ

निपत्य पुनरुत्थाय प्रायुध्यन्स्वपरैः सह । एवं निपतिता दैत्या असंख्याता गतासवः

nipatya punarutthāya prāyudhyansvaparaiḥ saha | evaṃ nipatitā daityā asaṃkhyātā gatāsavaḥ

पलाय्य निर्गताः केचिदाचख्युः सिन्धवेऽखिलम् । सभामध्ये वीरगणैरुपविष्टाय केचन

palāyya nirgatāḥ kecidācakhyuḥ sindhave'khilam | sabhāmadhye vīragaṇairupaviṣṭāya kecana

शस्त्राघातैः स्रवद्रक्ताः पुष्पिता इव किंशुकाः । तत्रागत्य मृताः केचित्केचिद्धैर्यात्तमब्रुवन्

śastrāghātaiḥ sravadraktāḥ puṣpitā iva kiṃśukāḥ | tatrāgatya mṛtāḥ kecitkeciddhairyāttamabruvan

नगरद्वारगुल्मे तु दशकोटिनिशाचराः । निवृत्ताः शस्त्रसंघातैर्युद्धं कृत्वा परस्परम्

nagaradvāragulme tu daśakoṭiniśācarāḥ | nivṛttāḥ śastrasaṃghātairyuddhaṃ kṛtvā parasparam

यदा शैलभिदो युद्धमभूत्तत्र जयोऽभवत् । उपविष्टोऽसि किं तूष्णीं सिन्धो स्वहितमाचर

yadā śailabhido yuddhamabhūttatra jayo'bhavat | upaviṣṭo'si kiṃ tūṣṇīṃ sindho svahitamācara

आरामा रिपुभिर्दग्धा गृहाणि च प्रतोलिकाः । अन्धकारे धूलिकृते प्रापलन्वह्नितेजसा

ārāmā ripubhirdagdhā gṛhāṇi ca pratolikāḥ | andhakāre dhūlikṛte prāpalanvahnitejasā

भुंजन्तो निद्रिताः केचिन्निर्ययुर्नगराद्बहिः । बालानादाय पपलुस्त्यक्त्वा भोगं च केचन

bhuṃjanto nidritāḥ kecinniryayurnagarādbahiḥ | bālānādāya papalustyaktvā bhogaṃ ca kecana

2.112.20

विस्रस्तवसनाः केचिद्ध्यानस्था वह्निना हुताः । तत्रापि निधनं जग्मुर्नानाशस्त्रप्रहारतः

visrastavasanāḥ keciddhyānasthā vahninā hutāḥ | tatrāpi nidhanaṃ jagmurnānāśastraprahārataḥ

धनंजयं सर्वदिक्षु वीक्ष्य पौरा भयातुराः । मेनिरे प्रलयं प्राप्तं दह्यते सकला पुरी

dhanaṃjayaṃ sarvadikṣu vīkṣya paurā bhayāturāḥ | menire pralayaṃ prāptaṃ dahyate sakalā purī

क उवाच। एवं दूतमुखाच्छ्रुत्वा सिन्धुर्जृम्भामथाकरोत् । खादन्निव मृगान्सिंहः पर्वतेन्द्रविनिर्गतः

ka uvāca| evaṃ dūtamukhācchrutvā sindhurjṛmbhāmathākarot | khādanniva mṛgānsiṃhaḥ parvatendravinirgataḥ

उवाच दुर्धरा सेना दृश्यते किं भविष्यति । दिदीपे क्रोधानलतो ग्रसन्निव त्रिविष्टपम

uvāca durdharā senā dṛśyate kiṃ bhaviṣyati | didīpe krodhānalato grasanniva triviṣṭapama

सिंहस्याग्रे किं शशकः करिष्यति पराक्रमम् । मेरोः किं शलभः कुर्याच्चलनं जम्बुकोऽपि वा

siṃhasyāgre kiṃ śaśakaḥ kariṣyati parākramam | meroḥ kiṃ śalabhaḥ kuryāccalanaṃ jambuko'pi vā

कालस्य मम किं कुर्याद्बालोऽयं मयूरराट् । इत्युक्त्वा श्वेडितेनासौ नादयन्विदिशो दिशः

kālasya mama kiṃ kuryādbālo'yaṃ mayūrarāṭ | ityuktvā śveḍitenāsau nādayanvidiśo diśaḥ

चिन्तातुरः क्षणं तस्थौ मुनिर्मौनमिवास्थितः । ततो वीरा सिन्धुदैत्यं प्राब्रुवन्क्रोधमूर्छिताः

cintāturaḥ kṣaṇaṃ tasthau munirmaunamivāsthitaḥ | tato vīrā sindhudaityaṃ prābruvankrodhamūrchitāḥ

आज्ञां देहि मयूरेशं जेष्यामः क्षणमात्रतः । तव प्रतापात्त्रैलोक्यं वशं नेष्याम साम्प्रतम

ājñāṃ dehi mayūreśaṃ jeṣyāmaḥ kṣaṇamātrataḥ | tava pratāpāttrailokyaṃ vaśaṃ neṣyāma sāmpratama

सिन्धुरुवाच । सम्यगुक्तं महावीरा ममापि रिपुदर्शने । मन उत्कण्ठितं यस्मात्सैन्येन युद्ध्यतामिह

sindhuruvāca | samyaguktaṃ mahāvīrā mamāpi ripudarśane | mana utkaṇṭhitaṃ yasmātsainyena yuddhyatāmiha

ततः सर्वे पुरो याता गर्जन्तो वीरसत्तमाः । असंख्याताः शस्त्रधराश्चतुरंगबलान्विताः

tataḥ sarve puro yātā garjanto vīrasattamāḥ | asaṃkhyātāḥ śastradharāścaturaṃgabalānvitāḥ

2.112.30

हयारूढः सिन्धुदैत्यः क्रोधहर्षसमन्वितः । वमन्क्रोधानलं वक्त्रान्नेत्राभ्यां रणदुर्मदः

hayārūḍhaḥ sindhudaityaḥ krodhaharṣasamanvitaḥ | vamankrodhānalaṃ vaktrānnetrābhyāṃ raṇadurmadaḥ

5067

ययावश्वं पुरोधाय मनोवेगं महाधनम् ३१ (

yayāvaśvaṃ purodhāya manovegaṃ mahādhanam 31 (

112

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे द्वादशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe dvādaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय ११३ प्रारंभ :- क उवाच । पदातयः पुरो यान्ति कम्पयन्तो वसुन्धराम् । विकरालमुखा वीराः सिन्दूरारुणमस्तकाः

adhyāya 113 prāraṃbha :- ka uvāca | padātayaḥ puro yānti kampayanto vasundharām | vikarālamukhā vīrāḥ sindūrāruṇamastakāḥ

केचिन्निबद्धकवचा मुक्तकेशाः सुदारुणाः । केचिन्निबद्धकटयः केचिच्चन्दनचर्चिताः

kecinnibaddhakavacā muktakeśāḥ sudāruṇāḥ | kecinnibaddhakaṭayaḥ keciccandanacarcitāḥ

नानाशस्त्रप्रहरणा नानायुद्धविशारदाः । पुरो यान्ति गजा मत्ता धातुचित्रा इवाद्रयः

nānāśastrapraharaṇā nānāyuddhaviśāradāḥ | puro yānti gajā mattā dhātucitrā ivādrayaḥ

दीर्घदन्ता विभान्ति स्म भूषणैर्विविधैरपि । घण्टानादैर्जनं सर्वं बधिरं चक्रुरंजसा

dīrghadantā vibhānti sma bhūṣaṇairvividhairapi | ghaṇṭānādairjanaṃ sarvaṃ badhiraṃ cakruraṃjasā

चूर्णयन्तो गिरीन्वक्षान्ययुः शुण्डागनंप्रहारतः । लसत्कुम्भाः पताकाढयाश्चित्रध्वजविराजिताः

cūrṇayanto girīnvakṣānyayuḥ śuṇḍāganaṃprahārataḥ | lasatkumbhāḥ patākāḍhayāścitradhvajavirājitāḥ

ततोऽश्वाश्च खुराघातैश्चूर्णयन्तो वसुन्धराम् । हेषितैर्नादयन्तो वै गगनं च दिशो दश

tato'śvāśca khurāghātaiścūrṇayanto vasundharām | heṣitairnādayanto vai gaganaṃ ca diśo daśa

सुवर्णरत्नमुक्ताभिर्भूषिता व्योमचारिणः । अधिष्ठिता महायोधैस्तनुत्राणप्रशोभिभिः

suvarṇaratnamuktābhirbhūṣitā vyomacāriṇaḥ | adhiṣṭhitā mahāyodhaistanutrāṇapraśobhibhiḥ

नानाशस्त्रधरैर्वीरैः परसेनाविमर्दिभिः । ततस्तु रथिनो जग्मुः शस्त्रास्त्रै रिपुघातिनः

nānāśastradharairvīraiḥ parasenāvimardibhiḥ | tatastu rathino jagmuḥ śastrāstrai ripughātinaḥ

सहिता युद्धमार्गज्ञैर्वरैः सारथिभिर्मृधे । मुक्तामणिमया माला वहन्तो गन्धमालिनः

sahitā yuddhamārgajñairvaraiḥ sārathibhirmṛdhe | muktāmaṇimayā mālā vahanto gandhamālinaḥ

2.113.10

धनुस्कन्धास्तूणभृतो भल्लहस्ताः सखड्गकाः । शस्त्रप्रभाभिर्नेत्राणि छान्दयन्तो जनस्य ह

dhanuskandhāstūṇabhṛto bhallahastāḥ sakhaḍgakāḥ | śastraprabhābhirnetrāṇi chāndayanto janasya ha

एवं सेना समायाता गर्जयन्ती दिशो दश । भूतराजेन सा दृष्टा पुष्पदन्तेन वाहिनी

evaṃ senā samāyātā garjayantī diśo daśa | bhūtarājena sā dṛṣṭā puṣpadantena vāhinī

मयूरेशमुभौ यातौ ततो भीत्या पलायितौ । तावूचतुः । तवाज्ञया पुरो यातावावाभ्यां निहता चमू:

mayūreśamubhau yātau tato bhītyā palāyitau | tāvūcatuḥ | tavājñayā puro yātāvāvābhyāṃ nihatā camū:

गुल्मस्था नगरद्वारि दग्धं च नगरं बहु । प्रतापं नौ समाकर्ण्य सिन्धुः स्वयमुपागतः

gulmasthā nagaradvāri dagdhaṃ ca nagaraṃ bahu | pratāpaṃ nau samākarṇya sindhuḥ svayamupāgataḥ

चतुरंगां चमूं गृहय नानाशस्त्रास्त्रधारिणीम् । ततो भीत्या भवन्तं च समायातौ महाबल

caturaṃgāṃ camūṃ gṛhaya nānāśastrāstradhāriṇīm | tato bhītyā bhavantaṃ ca samāyātau mahābala

क उवाच । सिन्धुसैन्यसमुद्रोऽथ वदतोरेवमेतयोः । ददृशे पूर्वादिग्भागे दुस्तरः शस्त्रयोधिभिः

ka uvāca | sindhusainyasamudro'tha vadatorevametayoḥ | dadṛśe pūrvādigbhāge dustaraḥ śastrayodhibhiḥ

ततो हर्षयुतो ज्ञात्वा दैत्यवृत्तं समासतः । नीलकण्ठं समारुह्य मयूरेशो ययौ पुरः

tato harṣayuto jñātvā daityavṛttaṃ samāsataḥ | nīlakaṇṭhaṃ samāruhya mayūreśo yayau puraḥ

आयुधानि च चत्वारि चतुर्दोषु प्रगृहय सः । सन्नद्धा गणकोट्यस्ता धनुर्बाणासिपाणयः

āyudhāni ca catvāri caturdoṣu pragṛhaya saḥ | sannaddhā gaṇakoṭyastā dhanurbāṇāsipāṇayaḥ

परिवार्य स्थिता देवं नीलकण्ठं वृषस्थितम् । मुनीश्वराः स्तुवन्ति स्म ददुराशीर्वचोऽपि तम्

parivārya sthitā devaṃ nīlakaṇṭhaṃ vṛṣasthitam | munīśvarāḥ stuvanti sma dadurāśīrvaco'pi tam

2.113.20

उभयोः सेनयोर्वाद्यघोषकोलाहलो महान् । परस्परं संपदं तां वीक्ष्य सेने सुविस्मिते १९ असंख्यातं बलं वीक्ष्य तुतोष स मयूरराट् । यदुक्तं नन्दिना पूर्वं तद्दृष्टं सर्वमेव हि

ubhayoḥ senayorvādyaghoṣakolāhalo mahān | parasparaṃ saṃpadaṃ tāṃ vīkṣya sene suvismite 19 asaṃkhyātaṃ balaṃ vīkṣya tutoṣa sa mayūrarāṭ | yaduktaṃ nandinā pūrvaṃ taddṛṣṭaṃ sarvameva hi

ततो नन्दी मयूरेशं नत्वा गर्जन्मुहुर्ययौ । नभोमार्गेण सैन्येषु चिच्छेद वीरमस्तकान्

tato nandī mayūreśaṃ natvā garjanmuhuryayau | nabhomārgeṇa sainyeṣu ciccheda vīramastakān

शृंगाघातेन महता हयमस्याहनद्दृढम् । शीघ्रमुड्डीय च ययौ मयूरेशं यथाऽक्षतः

śṛṃgāghātena mahatā hayamasyāhanaddṛḍham | śīghramuḍḍīya ca yayau mayūreśaṃ yathā'kṣataḥ

आश्चर्यं चक्रिरे सर्वे गणाः साध्विति शंसिरे । छत्रं च पातयामास नन्दी शृंगप्रहारतः

āścaryaṃ cakrire sarve gaṇāḥ sādhviti śaṃsire | chatraṃ ca pātayāmāsa nandī śṛṃgaprahārataḥ

पतितेऽश्वे च छत्रे च सिन्धुरश्वान्तरे गतः । धारयामास च तदा छत्रमन्यन्महाधनम्

patite'śve ca chatre ca sindhuraśvāntare gataḥ | dhārayāmāsa ca tadā chatramanyanmahādhanam

आश्चर्यं परमं मेने नन्दिनः कर्मणाऽसुरः । चुक्रोध स महावीरान्क्व गतो वः पराक्रमः

āścaryaṃ paramaṃ mene nandinaḥ karmaṇā'suraḥ | cukrodha sa mahāvīrānkva gato vaḥ parākramaḥ

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं कौस्तुभो मैत्र एव च । अमात्यौ तं नमस्कृत्य सेनया चतुरंगया

evamākarṇya tadvākyaṃ kaustubho maitra eva ca | amātyau taṃ namaskṛtya senayā caturaṃgayā

मा चिन्तां कुरु सिन्धो त्वं विघास्यावो रिपूक्षयम् । अन्यथा न मुखं नाथ दर्शयावः कथंचन

mā cintāṃ kuru sindho tvaṃ vighāsyāvo ripūkṣayam | anyathā na mukhaṃ nātha darśayāvaḥ kathaṃcana

एवमुक्त्वा प्रचलितौ परसैन्यनिबर्हणौ । पदातीनां गणा याता ब्रह्माण्डस्फोटतत्पराः

evamuktvā pracalitau parasainyanibarhaṇau | padātīnāṃ gaṇā yātā brahmāṇḍasphoṭatatparāḥ

न्युब्जतामिच्छवो नेतुं भूगोलं रणदुर्मदाः । कौस्तुभोऽथ मयूरेशं यातो मैत्रश्च पातितुम

nyubjatāmicchavo netuṃ bhūgolaṃ raṇadurmadāḥ | kaustubho'tha mayūreśaṃ yāto maitraśca pātituma

2.113.30

शरवर्षैः परिच्छाद्य यातावस्यान्तिकं यदा। वीरभद्रस्तदायातो योद्धुं स च षडाननः

śaravarṣaiḥ paricchādya yātāvasyāntikaṃ yadā| vīrabhadrastadāyāto yoddhuṃ sa ca ṣaḍānanaḥ

असंख्यसेनया युक्तौ गर्जयन्तौ दिशो दश । निजघ्नतुरुभौ रोषात्सिन्धुं नानाप्रहारतः

asaṃkhyasenayā yuktau garjayantau diśo daśa | nijaghnaturubhau roṣātsindhuṃ nānāprahārataḥ

कौस्तुभोप्यथ मैत्रश्च जघ्नतुस्तौ परस्परम् । सहस्व मारयस्वेति व्याहरन्तः परस्परम्

kaustubhopyatha maitraśca jaghnatustau parasparam | sahasva mārayasveti vyāharantaḥ parasparam

शस्त्रैरस्त्रैरनेकैश्च ताभ्यां युद्धमकुर्वताम् । शरव्रातैर्भिण्डिपालैः परिघैर्मुसलैरपि

śastrairastrairanekaiśca tābhyāṃ yuddhamakurvatām | śaravrātairbhiṇḍipālaiḥ parighairmusalairapi

नानासेनाचरा जघ्नुः परस्परवधेप्सवः । नष्टेषु सर्वशस्त्रेषु शरेषु च परस्परम्

nānāsenācarā jaghnuḥ parasparavadhepsavaḥ | naṣṭeṣu sarvaśastreṣu śareṣu ca parasparam

मल्लयुद्धं प्रचक्रुस्ते जीवग्राहममारयन् । व्यसवः पतिताः केचिद्वेमू रक्तं मुखाद्बहु

mallayuddhaṃ pracakruste jīvagrāhamamārayan | vyasavaḥ patitāḥ kecidvemū raktaṃ mukhādbahu

पादं पादेन जघ्नुस्ते स्कन्धं स्कन्धेन त्तापरे । पृष्ठं पृष्ठेन केचिच्च हस्तं हस्तेन चापरे

pādaṃ pādena jaghnuste skandhaṃ skandhena ttāpare | pṛṣṭhaṃ pṛṣṭhena kecicca hastaṃ hastena cāpare

मस्तकं मस्तकेनैव कूर्परं कूर्परेण च । पतिताः पात्यमानश्च मृता भग्नाश्च चूर्णिताः

mastakaṃ mastakenaiva kūrparaṃ kūrpareṇa ca | patitāḥ pātyamānaśca mṛtā bhagnāśca cūrṇitāḥ

छिन्नकण्ठा भिन्नभुजा भग्नजङ्घोरुबाहवः । एवं नष्टेषु सैन्येषु सिन्धुसेना जयं ययौ

chinnakaṇṭhā bhinnabhujā bhagnajaṅghorubāhavaḥ | evaṃ naṣṭeṣu sainyeṣu sindhusenā jayaṃ yayau

जयशब्दैः स्तूयमानैर्बन्दिभिर्वाद्यनिस्वनैः । सिन्धुदैत्येश्वरं यातौ अमात्यौ मित्रकौस्तुभौ

jayaśabdaiḥ stūyamānairbandibhirvādyanisvanaiḥ | sindhudaityeśvaraṃ yātau amātyau mitrakaustubhau

2.113.40

मयूरेशं समायातौ वीरभद्रषडाननौ। ततोऽस्तमगमत्सूर्यस्ततो युद्धमुपारमत्

mayūreśaṃ samāyātau vīrabhadraṣaḍānanau| tato'stamagamatsūryastato yuddhamupāramat

अपरे निश्चयुध्यन्त देवसैन्येन दानवाः। पलायमानां तां सेनां निजघ्नुः शरसंचयैः

apare niścayudhyanta devasainyena dānavāḥ| palāyamānāṃ tāṃ senāṃ nijaghnuḥ śarasaṃcayaiḥ

पुनरावेशमापन्नौ वीरभद्रषडाननौ। गर्जन्तौ गर्जयन्तौ च गगनं च दिशो दश

punarāveśamāpannau vīrabhadraṣaḍānanau| garjantau garjayantau ca gaganaṃ ca diśo daśa

निघ्नन्तौ रिपुसेनां तां निदर्हन्तौ कृतान्तवत् । अन्धकारे महाघोरे न प्राज्ञायत किंचन

nighnantau ripusenāṃ tāṃ nidarhantau kṛtāntavat | andhakāre mahāghore na prājñāyata kiṃcana

स्वान्परानपि जघ्नुस्ते युध्यमाना महाबलाः । भग्नायां सिन्धुसेनायां चक्रतुर्जयनिस्वनम्

svānparānapi jaghnuste yudhyamānā mahābalāḥ | bhagnāyāṃ sindhusenāyāṃ cakraturjayanisvanam

दैत्यामात्यौ पुनर्यातौ मरणे कृतनिश्चयौ । प्रेरयामासतुरुभौ निजाश्वौ परवाहिनीम्

daityāmātyau punaryātau maraṇe kṛtaniścayau | prerayāmāsaturubhau nijāśvau paravāhinīm

किरन्तौ शरजालानि जघ्नतुः करवालतः । ततः षडाननो दृष्ट्वा तयोरतिपराक्रमम् । मुष्टिघातेन तौ हत्वा निजसेनामगाज्जवात

kirantau śarajālāni jaghnatuḥ karavālataḥ | tataḥ ṣaḍānano dṛṣṭvā tayoratiparākramam | muṣṭighātena tau hatvā nijasenāmagājjavāta

मित्रस्तु भूमिमगमद्वमन्रक्तं मुखाद्बहु । तथाविधं च तं दृष्ट्वा कौस्तुभो योद्धुमागतः

mitrastu bhūmimagamadvamanraktaṃ mukhādbahu | tathāvidhaṃ ca taṃ dṛṣṭvā kaustubho yoddhumāgataḥ

षडाननमथो रोषान्निजघ्ने करवालतः । तस्मिन्मूर्च्छामवाहे तु वीरभद्रोप्ययुध्यत

ṣaḍānanamatho roṣānnijaghne karavālataḥ | tasminmūrcchāmavāhe tu vīrabhadropyayudhyata

कौस्तुभः प्राहनद्रोषाच्छराघातैरनकशः। सोऽपि तं प्राहनद्मुष्ट्या भूमौ चैनमघातयत्

kaustubhaḥ prāhanadroṣāccharāghātairanakaśaḥ| so'pi taṃ prāhanadmuṣṭyā bhūmau cainamaghātayat

2.113.50

हते तस्मिन्ननंदासौ वीरभद्रो महाबलः । पपाल दैत्यसेना सा हते मित्रे च कौस्तुभे

hate tasminnanaṃdāsau vīrabhadro mahābalaḥ | papāla daityasenā sā hate mitre ca kaustubhe

तमुदंतं शस्त्रहताः स्रवंतो रुधिरं बहू । न्यवेदयन्दैत्यराजसिंधवे देवशत्रवे

tamudaṃtaṃ śastrahatāḥ sravaṃto rudhiraṃ bahū | nyavedayandaityarājasiṃdhave devaśatrave

5119

वाचा विस्पष्टया दुःखाच्छस्त्राघातकृताद्भृषम् । जयमाकांक्षते नित्यं मित्रकौस्तुभयोर्भृशम् ५२ (

vācā vispaṣṭayā duḥkhācchastrāghātakṛtādbhṛṣam | jayamākāṃkṣate nityaṃ mitrakaustubhayorbhṛśam 52 (

113

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे मित्रकौस्तुभवधो नाम त्रयोदशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe mitrakaustubhavadho nāma trayodaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय ११४ प्रारंभ :- वीरा ऊचुः । नानाशस्त्रप्रहरणौ मृतौ तौ मित्रकौस्तुभौ । असंख्याता हता सेना ताभ्यां निशि दिवापि च

adhyāya 114 prāraṃbha :- vīrā ūcuḥ | nānāśastrapraharaṇau mṛtau tau mitrakaustubhau | asaṃkhyātā hatā senā tābhyāṃ niśi divāpi ca

ततो रिपुबलाद्दृष्टौ वीरौ द्वौ समुपस्थितौ । ताभ्यां बलिभ्यां निहता निजसेना विमर्दिता

tato ripubalāddṛṣṭau vīrau dvau samupasthitau | tābhyāṃ balibhyāṃ nihatā nijasenā vimarditā

ययोः करप्रहाराभ्यां गतौ सौ यमसादनम् । दृष्टा नानाविधा सेना न दृष्टौ तादृशौ सुरौ

yayoḥ karaprahārābhyāṃ gatau sau yamasādanam | dṛṣṭā nānāvidhā senā na dṛṣṭau tādṛśau surau

सिन्धुरुवाच । यौ दृष्ट्वा स बिभेति स्म कृतान्तो भूतहारकः । तौ कथं शरघातेन मृतौ शंसथ सैनिकाः

sindhuruvāca | yau dṛṣṭvā sa bibheti sma kṛtānto bhūtahārakaḥ | tau kathaṃ śaraghātena mṛtau śaṃsatha sainikāḥ

पराक्रममिदानीं मे पश्यन्तु सर्वसैनिकाः । रणभूमौ नर्तयिष्ये शिरः शत्रोर्न संशयः

parākramamidānīṃ me paśyantu sarvasainikāḥ | raṇabhūmau nartayiṣye śiraḥ śatrorna saṃśayaḥ

चक्रयुद्धं करिष्यामि चक्रपाणेर्यतः सुतः।। इत्युक्त्वा हयमारुह्य मयूरेशं ययौ खलः

cakrayuddhaṃ kariṣyāmi cakrapāṇeryataḥ sutaḥ|| ityuktvā hayamāruhya mayūreśaṃ yayau khalaḥ

असंख्यकोट्यो दैत्यानां पुरो याता महाबलाः । योद्धुकामाः सुरेन्द्रेण शिवपुत्रेण दुर्धराः

asaṃkhyakoṭyo daityānāṃ puro yātā mahābalāḥ | yoddhukāmāḥ surendreṇa śivaputreṇa durdharāḥ

ततो नन्दीपुष्पदन्तौ योद्धुं यातौ महाबलौ । भूतराजश्च विकटो दशलक्षैश्च योधिभिः

tato nandīpuṣpadantau yoddhuṃ yātau mahābalau | bhūtarājaśca vikaṭo daśalakṣaiśca yodhibhiḥ

चपलोप्यर्धलक्षेण योद्धुकामोऽभिनिर्ययौ । षडाननो वीरभद्रोऽसंख्यसेनासमायुतौ

capalopyardhalakṣeṇa yoddhukāmo'bhiniryayau | ṣaḍānano vīrabhadro'saṃkhyasenāsamāyutau

2.114.10

ईयतुर्युद्धबलिनौ नानाशस्त्रधरावुभौ । सप्तव्यूहान्समालोक्य प्राव्यूहन्दैत्यसैनिकाः

īyaturyuddhabalinau nānāśastradharāvubhau | saptavyūhānsamālokya prāvyūhandaityasainikāḥ

गन्धासुरोऽथ मदनकान्तो वीहो ध्वजस्तथा । महाकायश्च शार्दूलो धूर्तनामाथ सप्तमः

gandhāsuro'tha madanakānto vīho dhvajastathā | mahākāyaśca śārdūlo dhūrtanāmātha saptamaḥ

सप्तव्यूहान्पुरस्कृत्य युयुधुस्तान्समागतान् । बाणवृष्ट्या समाच्छाद्य भल्लाग्रैस्तान्निजघ्निरे

saptavyūhānpuraskṛtya yuyudhustānsamāgatān | bāṇavṛṣṭyā samācchādya bhallāgraistānnijaghnire

भिण्डिपालहताः केचिन्निपेतुर्धरणीतले । षडाननेन युयुधे बलाद्गन्धासुरो बली

bhiṇḍipālahatāḥ kecinnipeturdharaṇītale | ṣaḍānanena yuyudhe balādgandhāsuro balī

वीरभद्रेण मदनकान्तोऽपि युयुधे रणे । नन्दी च वीरराजश्च युयुधाते परस्परम्

vīrabhadreṇa madanakānto'pi yuyudhe raṇe | nandī ca vīrarājaśca yuyudhāte parasparam

ध्वजासुरपुष्पदन्तौ शस्त्रास्त्रेर्बाणसंचयैः । भूतराजो महाकायो युयुधाते परस्परम्

dhvajāsurapuṣpadantau śastrāstrerbāṇasaṃcayaiḥ | bhūtarājo mahākāyo yuyudhāte parasparam

धूर्तश्च विकटश्चैव द्वन्द्वयुद्धमकुर्वतान् । चपलेन हतो रोषाच्छार्दूलो न्यपतद्भुवि

dhūrtaśca vikaṭaścaiva dvandvayuddhamakurvatān | capalena hato roṣācchārdūlo nyapatadbhuvi

पुनः संज्ञामवाप्यैनं सोपि खड्गेन चाहनत्। मूर्च्छामवाप महतीं चपलश्चपलो युधि

punaḥ saṃjñāmavāpyainaṃ sopi khaḍgena cāhanat| mūrcchāmavāpa mahatīṃ capalaścapalo yudhi

प्रवृत्ते द्वन्द्वयुद्धे तु युयुधाते बले उभे । जघ्नतुः शस्त्रसंघातैर्बाणजालैः परस्परम्

pravṛtte dvandvayuddhe tu yuyudhāte bale ubhe | jaghnatuḥ śastrasaṃghātairbāṇajālaiḥ parasparam

सहस्व जहि मा भैस्त्वं हतः स्वर्गं समेष्यसि । क्षीणेषु शस्त्रबाणेषु लत्ताभिर्मुष्टिभिः पुनः

sahasva jahi mā bhaistvaṃ hataḥ svargaṃ sameṣyasi | kṣīṇeṣu śastrabāṇeṣu lattābhirmuṣṭibhiḥ punaḥ

2.114.20

युयुधुः सर्वसैन्यानि नाशयन्ति परस्परम् । कश्चिच्च चरणौ धृत्वा पोथयामास वैरिणम्

yuyudhuḥ sarvasainyāni nāśayanti parasparam | kaścicca caraṇau dhṛtvā pothayāmāsa vairiṇam

कश्चिदुड्डीय न्यपतच्चूर्णयामास वै परम् । कश्चिच्चिच्छेद च शिरः कश्चिद्बाहुं रिपो रणे

kaściduḍḍīya nyapataccūrṇayāmāsa vai param | kaścicciccheda ca śiraḥ kaścidbāhuṃ ripo raṇe

कश्चित्पादौ जानुनी च गुल्फौ चिच्छेद चापरः। शरवृष्टिं परे केचित्परस्परमवासृजन्

kaścitpādau jānunī ca gulphau ciccheda cāparaḥ| śaravṛṣṭiṃ pare kecitparasparamavāsṛjan

स्रवद्रक्तः शस्त्रहतो मरणावध्ययुध्यत । कबन्धा युयुधुस्तत्र जघ्नुः स्वांश्च परानपि

sravadraktaḥ śastrahato maraṇāvadhyayudhyata | kabandhā yuyudhustatra jaghnuḥ svāṃśca parānapi

अपरे सहसा पेतुर्विदीर्णवक्षसो नराः । परस्पराघातहतौ मृतौ केचिद्रणाजिरे

apare sahasā peturvidīrṇavakṣaso narāḥ | parasparāghātahatau mṛtau kecidraṇājire

एकाप्सरः प्राप्तिकृते स्वर्गं युद्धमकुर्वताम् । असृग्नद्यभवत्तत्र केशशैवलसंयुता

ekāpsaraḥ prāptikṛte svargaṃ yuddhamakurvatām | asṛgnadyabhavattatra keśaśaivalasaṃyutā

खड्ग मत्स्यवती खेटमहाकूर्मा दुरत्यया । प्रेतकाष्ठवहा घोरा चामरतूणसंयुता

khaḍga matsyavatī kheṭamahākūrmā duratyayā | pretakāṣṭhavahā ghorā cāmaratūṇasaṃyutā

कञ्चुकग्राहशोभाढ्या महाकटकभेकिका। शूरमोदकरा भीरूमहाभयविवर्धिनी

kañcukagrāhaśobhāḍhyā mahākaṭakabhekikā| śūramodakarā bhīrūmahābhayavivardhinī

मेदोजला दुःखतरा मांसकर्दमशालिनी । ततोऽस्तमित आदित्ये न प्राज्ञायत किंचन

medojalā duḥkhatarā māṃsakardamaśālinī | tato'stamita āditye na prājñāyata kiṃcana

न हन्तव्या वयं दैत्यवाहिनीचारिणः सुराः। न हन्तव्या वयं देववाहिनीचारिणोऽसुराः

na hantavyā vayaṃ daityavāhinīcāriṇaḥ surāḥ| na hantavyā vayaṃ devavāhinīcāriṇo'surāḥ

2.114.30

एवं कोलाहलैस्तत्र प्रायुध्यन्त परस्परम् । आशिषोऽथ ददुस्तत्र श्वापदा भूतराक्षसाः

evaṃ kolāhalaistatra prāyudhyanta parasparam | āśiṣo'tha dadustatra śvāpadā bhūtarākṣasāḥ

सृगालाः पतगाः श्येनास्तृप्ता पार्वतिनन्दनम् । दिनत्रयमभूदेवं दिवारात्रौ महारणः

sṛgālāḥ patagāḥ śyenāstṛptā pārvatinandanam | dinatrayamabhūdevaṃ divārātrau mahāraṇaḥ

वाद्यशब्दैर्जयं रात्रौ घोषयन्तः परस्परम् । एवं गन्धासुरोऽयुध्यत्सेनान्या बहुविस्तरम्

vādyaśabdairjayaṃ rātrau ghoṣayantaḥ parasparam | evaṃ gandhāsuro'yudhyatsenānyā bahuvistaram

मद्यपानेन मत्तोऽसौ त्यक्त्वा शस्त्राणि वेगवान् । अहनन्मुष्टिघातेन सहसा तं षडाननम्

madyapānena matto'sau tyaktvā śastrāṇi vegavān | ahananmuṣṭighātena sahasā taṃ ṣaḍānanam

न्यपतत्स तदा भूमौ वज्राहत इवाचलः । अधावत्सोऽपि लब्ध्वाशु सपक्ष इव पर्वतः

nyapatatsa tadā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ | adhāvatso'pi labdhvāśu sapakṣa iva parvataḥ

संज्ञां द्वादशभिर्हस्तैरविध्यत्तं महासुरम् । शरजालान्यनेकानि विसृजन्षड्धनुर्वरैः

saṃjñāṃ dvādaśabhirhastairavidhyattaṃ mahāsuram | śarajālānyanekāni visṛjanṣaḍdhanurvaraiḥ

निवार्य शरजालानि छादयामास तं शरैः । गन्धासुरो महावेगात्षडाननमनामयम्

nivārya śarajālāni chādayāmāsa taṃ śaraiḥ | gandhāsuro mahāvegātṣaḍānanamanāmayam

तन्निवार्य दधारैनं चरणे स षडाननः । अकस्माद्भ्रामयित्वैनं पातयामास भूतले

tannivārya dadhārainaṃ caraṇe sa ṣaḍānanaḥ | akasmādbhrāmayitvainaṃ pātayāmāsa bhūtale

तस्यांग शतधा जातं गतासोर्दृढघाततः । तस्मिन्हते तस्य सेना ययौ व्यग्रा दिशो दश

tasyāṃga śatadhā jātaṃ gatāsordṛḍhaghātataḥ | tasminhate tasya senā yayau vyagrā diśo daśa

पृष्ठलग्नो निन्दति स्म सेनां तां स षडाननः । सेनश्च क्रोधनश्चैव शतघ्नीं योद्धुमाययुः

pṛṣṭhalagno nindati sma senāṃ tāṃ sa ṣaḍānanaḥ | senaśca krodhanaścaiva śataghnīṃ yoddhumāyayuḥ

2.114.40

येषां शब्दो महानासीद्घनानामिव गर्जताम् । ऊचुः षडाननं दुष्ट सेना नो निहना बहु

yeṣāṃ śabdo mahānāsīdghanānāmiva garjatām | ūcuḥ ṣaḍānanaṃ duṣṭa senā no nihanā bahu

इदानीं याहि भवनं हतो रविसुतस्य ह । तत आच्छादयामासुर्युगपत्ते षडाननम्

idānīṃ yāhi bhavanaṃ hato ravisutasya ha | tata ācchādayāmāsuryugapatte ṣaḍānanam

ग्रामसिंहा यथा सिंहं बहवो बलवत्तराः । षड्धनुर्मोचितैर्बाणैर्न्यहनत्तान्षडाननः

grāmasiṃhā yathā siṃhaṃ bahavo balavattarāḥ | ṣaḍdhanurmocitairbāṇairnyahanattānṣaḍānanaḥ

ततस्ते मूर्छिताः पेतुर्मुहूर्तादुत्थिता पुनः । पाशं क्षिप्त्वा स्कन्दगले निन्युस्तं पशुवत्त्रयः

tataste mūrchitāḥ peturmuhūrtādutthitā punaḥ | pāśaṃ kṣiptvā skandagale ninyustaṃ paśuvattrayaḥ

ज्ञात्वा नीतं षण्युखं तमाधावंस्ते त्रयो जवात् । हिरण्यगर्भो बलवांश्यामलो रक्तलोचनः

jñātvā nītaṃ ṣaṇyukhaṃ tamādhāvaṃste trayo javāt | hiraṇyagarbho balavāṃśyāmalo raktalocanaḥ

त्रिभिस्ते मुष्टिघातेन हताः पेतुर्धरातले। ततो मदनकान्तोऽपि वीरभद्रो महाबलम्

tribhiste muṣṭighātena hatāḥ peturdharātale| tato madanakānto'pi vīrabhadro mahābalam

न्यहनच्छस्त्रघातेन स मूर्छा महतीं ययो। त्यक्त्वा मूर्छा वीरभद्रो दण्डघातान्न्यपाययत्

nyahanacchastraghātena sa mūrchā mahatīṃ yayo| tyaktvā mūrchā vīrabhadro daṇḍaghātānnyapāyayat

मृतं मदनकान्तं तं वीरराजो महाबलः । ज्ञात्वा प्रायान्निहन्तुं तांस्त्रीन्सुरान्बलवत्तरान्

mṛtaṃ madanakāntaṃ taṃ vīrarājo mahābalaḥ | jñātvā prāyānnihantuṃ tāṃstrīnsurānbalavattarān

ततस्तान्न्यहनद्रोषाच्छृंगाभ्यां नन्दिकेश्वरः । अस्रवद्रुधिरं वक्त्राच्छतधा भूतलेऽपतत्

tatastānnyahanadroṣācchṛṃgābhyāṃ nandikeśvaraḥ | asravadrudhiraṃ vaktrācchatadhā bhūtale'patat

तं हतं तु विलोक्याशु चत्वारोऽसुरसत्तमाः । आययुर्नन्दिनं हन्तुं शार्दूलोऽथ ध्वजासुरः

taṃ hataṃ tu vilokyāśu catvāro'surasattamāḥ | āyayurnandinaṃ hantuṃ śārdūlo'tha dhvajāsuraḥ

2.114.50

महाकायो धृतश्चैव सर्वदेवजितो रणे । नानाशस्त्रैर्निजघ्नुस्ते नन्दिनं बलवत्तरम्

mahākāyo dhṛtaścaiva sarvadevajito raṇe | nānāśastrairnijaghnuste nandinaṃ balavattaram

पतिते नन्दिनि ततश्चत्वारो युद्धदुर्मदाः । पुष्पदन्तो भूतराजो विकटश्चपलोऽपि च

patite nandini tataścatvāro yuddhadurmadāḥ | puṣpadanto bhūtarājo vikaṭaścapalo'pi ca

ते तु शैलान्समादाय तोलयित्वा निचिक्षिपुः । सर्वेषां मस्तका भिन्नाश्चूर्णीभूताश्च केचन

te tu śailānsamādāya tolayitvā nicikṣipuḥ | sarveṣāṃ mastakā bhinnāścūrṇībhūtāśca kecana

शराघातेन ते सर्वे धरायां पतिता रणे । केचिच्च सिन्धुमगमंशस्त्रघातप्रपीडिताः

śarāghātena te sarve dharāyāṃ patitā raṇe | kecicca sindhumagamaṃśastraghātaprapīḍitāḥ

पराजयं स्वसैन्यानां प्राहुर्देवजयं तथा । जयं प्राप्ता देवसेना बहुवाद्यान्यवादयत्

parājayaṃ svasainyānāṃ prāhurdevajayaṃ tathā | jayaṃ prāptā devasenā bahuvādyānyavādayat

5174

मयूरेश मयूरेश जय त्वं जय सर्वदा । इत्यब्रवीद्धर्षयुता स्वानन्देन ननर्त च ५५ (

mayūreśa mayūreśa jaya tvaṃ jaya sarvadā | ityabravīddharṣayutā svānandena nanarta ca 55 (

114

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे चतुर्दशोत्तरशततमोध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe caturdaśottaraśatatamodhyāyaḥ

अध्याय ११५ प्रारंभ :- क उवाच । श्रुत्वा सेनाजयं दैत्यौ ययौ चिन्तां महत्तराम् । अत्यन्तम्लानवदनो निमग्नो दुःखसागरे

adhyāya 115 prāraṃbha :- ka uvāca | śrutvā senājayaṃ daityau yayau cintāṃ mahattarām | atyantamlānavadano nimagno duḥkhasāgare

मनसा परितुष्टेन चिन्तयामास दैत्यराट् । सिन्धुरुवाच । विपरीतमिदं कस्माज्जातं न ज्ञायते मया

manasā parituṣṭena cintayāmāsa daityarāṭ | sindhuruvāca | viparītamidaṃ kasmājjātaṃ na jñāyate mayā

पिपीलिका ग्रसेत्किं न ब्रह्मांडं लोकसंकुलम् । यस्याग्रे मशका देवा आसन्निन्द्रादयो मम

pipīlikā grasetkiṃ na brahmāṃḍaṃ lokasaṃkulam | yasyāgre maśakā devā āsannindrādayo mama

शिवार्भकेन तस्याद्य कथं सेना विनिर्जिता । क उवाच । इत्युक्त्वा हयमारुह्य धनुर्बाणासिचर्मभृत्

śivārbhakena tasyādya kathaṃ senā vinirjitā | ka uvāca | ityuktvā hayamāruhya dhanurbāṇāsicarmabhṛt

अहत्वा तं मयूरेशं दर्शयिष्ये मुखं न च । इत्युक्त्वाऽभिययौ सिन्धू रणभूमौ पतंगवत्

ahatvā taṃ mayūreśaṃ darśayiṣye mukhaṃ na ca | ityuktvā'bhiyayau sindhū raṇabhūmau pataṃgavat

सज्जं चकार च धनुर्नादयन्गगनं दिशः । व्यसृजद्बाणजालानि तीक्ष्णान्यग्निमुखानि सः

sajjaṃ cakāra ca dhanurnādayangaganaṃ diśaḥ | vyasṛjadbāṇajālāni tīkṣṇānyagnimukhāni saḥ

चकम्पे पृथिवी सर्वा मूर्छिता जन्तवोऽखिलाः । प्राक्षिपद्देवसेनायामसंख्याताश्च पत्रिणः

cakampe pṛthivī sarvā mūrchitā jantavo'khilāḥ | prākṣipaddevasenāyāmasaṃkhyātāśca patriṇaḥ

छिन्ना भिन्नाः सुराः पेतुस्तच्छस्त्राघातपीडिताः । पलायन्तः सुराः पेतुस्तेऽपि पृष्ठे शरैर्हताः

chinnā bhinnāḥ surāḥ petustacchastrāghātapīḍitāḥ | palāyantaḥ surāḥ petuste'pi pṛṣṭhe śarairhatāḥ

ततः सर्वा मयूरेशवाहिनी व्यग्रतामियात् । द्विधाभूता जानुपादाः केषांचिन्मस्तका अपि

tataḥ sarvā mayūreśavāhinī vyagratāmiyāt | dvidhābhūtā jānupādāḥ keṣāṃcinmastakā api

2.115.10

शरवृष्ट्या सिन्धुहस्तमुक्तया रणमूर्धनि । अभवत्तुमुलं युद्धमनिवार्य भयावहम्

śaravṛṣṭyā sindhuhastamuktayā raṇamūrdhani | abhavattumulaṃ yuddhamanivārya bhayāvaham

सिन्धोश्चैव गणेशस्य सेनयोरुभयोरपि । कोलाहले महाघोरे ध्वान्ते गाढे रजःकृते

sindhoścaiva gaṇeśasya senayorubhayorapi | kolāhale mahāghore dhvānte gāḍhe rajaḥkṛte

पुरोगां जघ्निरे सर्वे परान्स्वानपि ते तदा। शस्त्राघातैर्हता सेना देवसेनाचरैः परा.

purogāṃ jaghnire sarve parānsvānapi te tadā| śastrāghātairhatā senā devasenācaraiḥ parā.

ततः सिन्धुर्हयात्तस्मादवरुह्य पदेऽग्रहीत् । पातयामास सहसा वीरभद्रं च वेगतः

tataḥ sindhurhayāttasmādavaruhya pade'grahīt | pātayāmāsa sahasā vīrabhadraṃ ca vegataḥ

अहनन्मस्तके सोऽथ नन्दिनं बलवत्तरम । भूतराजं च खड्गेन मारयन्सहसा कटौ

ahananmastake so'tha nandinaṃ balavattarama | bhūtarājaṃ ca khaḍgena mārayansahasā kaṭau

पुष्पदन्तस्योदरं च बिभेद बलवत्तरम् । शिखामाक्रम्य प्राकर्षद्धिरण्यगर्भमोजसा

puṣpadantasyodaraṃ ca bibheda balavattaram | śikhāmākramya prākarṣaddhiraṇyagarbhamojasā

श्यामलस्य ललाटं स बिभेद शरघाततः । चपलस्य हनू रोषाज्जघान विकटं रणे

śyāmalasya lalāṭaṃ sa bibheda śaraghātataḥ | capalasya hanū roṣājjaghāna vikaṭaṃ raṇe

लम्बकर्णस्य कण्ठं स बिभेद बाणसंचयैः । धृत्वा तु चरणौ रक्तलोचनं च न्यपातयत्

lambakarṇasya kaṇṭhaṃ sa bibheda bāṇasaṃcayaiḥ | dhṛtvā tu caraṇau raktalocanaṃ ca nyapātayat

हस्तान्निस्तीर्य सहसा समुखः प्रापलज्जवात् । सोमं लत्ताप्रहारेण रणभूमावपातयत्

hastānnistīrya sahasā samukhaḥ prāpalajjavāt | somaṃ lattāprahāreṇa raṇabhūmāvapātayat

जठरं दारयामास भृंगिणोऽसिप्रहारतः । दानवानलस्य च शिरो भेदयामास सायकैः

jaṭharaṃ dārayāmāsa bhṛṃgiṇo'siprahārataḥ | dānavānalasya ca śiro bhedayāmāsa sāyakaiḥ

2.115.20

पंचाननस्य पृष्ठे सोऽवधीच्च चपलो युधि । एवं सर्वे महावीरा निहता रणमूर्धनि

paṃcānanasya pṛṣṭhe so'vadhīcca capalo yudhi | evaṃ sarve mahāvīrā nihatā raṇamūrdhani

द्रुतं पलायिताश्चान्ये ततः सिन्धुः पुरो यरौ । जगर्ज घनवद्घोरं नादयन्भुवनत्रयम्

drutaṃ palāyitāścānye tataḥ sindhuḥ puro yarau | jagarja ghanavadghoraṃ nādayanbhuvanatrayam

स विव्याध मयूरेशं शरजालैरनेकधा । तस्य देहं समालोक्य विकरालं भयानकम्

sa vivyādha mayūreśaṃ śarajālairanekadhā | tasya dehaṃ samālokya vikarālaṃ bhayānakam

अध्यायाः १११-११५ (cont. 2)

विरूपाक्षादयः सर्वे पलायनमकुर्वत । मुनियुक्तो गणेशश्च युयुधे संयुगे तदा

virūpākṣādayaḥ sarve palāyanamakurvata | muniyukto gaṇeśaśca yuyudhe saṃyuge tadā

स चकम्पे करिशिशुः सिंहस्येवास्य दर्शनात् । ततोऽब्रवीद्रोषवशात्सिन्धुस्तं तु गुणेश्वरम्

sa cakampe kariśiśuḥ siṃhasyevāsya darśanāt | tato'bravīdroṣavaśātsindhustaṃ tu guṇeśvaram

सिन्धुरुवाच। दूरात्तेऽश्रावि बहुशः पुरुषार्थः शिवार्भक । प्रत्यक्षं दृश्यसे रे त्वं जम्बूक इव दुर्बलः

sindhuruvāca| dūrātte'śrāvi bahuśaḥ puruṣārthaḥ śivārbhaka | pratyakṣaṃ dṛśyase re tvaṃ jambūka iva durbalaḥ

कथं मे सहसे मूढ तलाघातं शिलाभिदम्। त्वया मातुः स्तनं पीत्वा नर्तव्यं हि गृहांगणे

kathaṃ me sahase mūḍha talāghātaṃ śilābhidam| tvayā mātuḥ stanaṃ pītvā nartavyaṃ hi gṛhāṃgaṇe

शक्रादयो जिता येन तस्य ते गणनाऽत्र का। निवारयति मां मूढ कृपा त्वां हन्तुमुत्सुकम्

śakrādayo jitā yena tasya te gaṇanā'tra kā| nivārayati māṃ mūḍha kṛpā tvāṃ hantumutsukam

कथं ते कोमलांगेषु विध्ये तीक्ष्णतराञ्शरान् । देव उवाच । किमर्थं वल्गसे मूढभावेनाधम पामर

kathaṃ te komalāṃgeṣu vidhye tīkṣṇatarāñśarān | deva uvāca | kimarthaṃ valgase mūḍhabhāvenādhama pāmara

नावतारं गृहीष्येऽहं यदि जानेऽल्पकं वपुः। तवेदानीं हनिष्यामि क्षणेन देहमल्पकम्

nāvatāraṃ gṛhīṣye'haṃ yadi jāne'lpakaṃ vapuḥ| tavedānīṃ haniṣyāmi kṣaṇena dehamalpakam

2.115.30

सूर्यदत्ताद्वराद्दुष्ट दुष्कर्मनिरतो भवान्। इदानीं स गतः कालो मृत्युकाल उपस्थिते

sūryadattādvarādduṣṭa duṣkarmanirato bhavān| idānīṃ sa gataḥ kālo mṛtyukāla upasthite

वल्गनाकुशलस्त्वं किं युद्धमद्य करिष्यसि । त्वा हन्तुं मोचितुं देवान्धृतं रूपमिदं मया

valganākuśalastvaṃ kiṃ yuddhamadya kariṣyasi | tvā hantuṃ mocituṃ devāndhṛtaṃ rūpamidaṃ mayā

अन्तकाले सन्निहिते पुरुषार्थो वृथा भवेत् । मया हते महास्थानं मम प्राप्स्यसि दुर्लभम्

antakāle sannihite puruṣārtho vṛthā bhavet | mayā hate mahāsthānaṃ mama prāpsyasi durlabham

सिन्धुरुवाच । यावन्न च्छेद्मि ते मूढ कोमलं देहमुत्तमम् । तावद्वल्गसि यो यस्य भक्तः स्यात्स मृतो व्रजेत्

sindhuruvāca | yāvanna cchedmi te mūḍha komalaṃ dehamuttamam | tāvadvalgasi yo yasya bhaktaḥ syātsa mṛto vrajet

तस्य लोकं वृथा हि त्वं न प्रशंसां वदात्मनः । क उवाच । एवमुक्त्वा महादैत्यः सायकं परभेदिनम्

tasya lokaṃ vṛthā hi tvaṃ na praśaṃsāṃ vadātmanaḥ | ka uvāca | evamuktvā mahādaityaḥ sāyakaṃ parabhedinam

न कदाचित्प्रकटितमतितीक्ष्णं जयावहम। स्मृत्वा सूर्यं धनुर्गृह्य सज्जं कृत्वा न्ययोजयत्

na kadācitprakaṭitamatitīkṣṇaṃ jayāvahama| smṛtvā sūryaṃ dhanurgṛhya sajjaṃ kṛtvā nyayojayat

टणत्कारेण धनुषो नादितं भुवनत्रयम् । मुमोच बाणं तं देवे मयूरेशे बलात्खलः

ṭaṇatkāreṇa dhanuṣo nāditaṃ bhuvanatrayam | mumoca bāṇaṃ taṃ deve mayūreśe balātkhalaḥ

स जज्वाल दिशः सर्वा गगनं विदिशोऽपि च । तं दृष्ट्वा स मयूरेशस्तत्याज परशुं निजम्

sa jajvāla diśaḥ sarvā gaganaṃ vidiśo'pi ca | taṃ dṛṣṭvā sa mayūreśastatyāja paraśuṃ nijam

वज्रात्सारतरं सर्ववैरिदर्पहरं परम् । अदहत्सोपि त्रींल्लोकान्प्रलयानलसन्निभः

vajrātsārataraṃ sarvavairidarpaharaṃ param | adahatsopi trīṃllokānpralayānalasannibhaḥ

परशुः खण्डयामास नभस्येव च तं शरम् । धरायां पात्य शतधा दैत्यहस्तमथाच्छिनत्

paraśuḥ khaṇḍayāmāsa nabhasyeva ca taṃ śaram | dharāyāṃ pātya śatadhā daityahastamathācchinat

2.115.40

धनुर्भारसहं घोरं नभस्यैव गतं करात् । ततः क्रोधेन दैत्यः स चक्रं तत्याज शत्रवे

dhanurbhārasahaṃ ghoraṃ nabhasyaiva gataṃ karāt | tataḥ krodhena daityaḥ sa cakraṃ tatyāja śatrave

शतहूदेव तच्छब्दं चकार गर्जयन्दिशः । दृष्ट्वा तत्र मयूरेशः शूलमुग्रं मुमोच ह

śatahūdeva tacchabdaṃ cakāra garjayandiśaḥ | dṛṣṭvā tatra mayūreśaḥ śūlamugraṃ mumoca ha

ददाह भुवनं तच्च पपात दैत्यमस्तके । मुकुटं कुण्डले कर्णौ खण्डयित्वा ययौ पुनः

dadāha bhuvanaṃ tacca papāta daityamastake | mukuṭaṃ kuṇḍale karṇau khaṇḍayitvā yayau punaḥ

मयूरेशकरं शीघ्रं यथा न त्याजितं तथा । ततः क्रोधादुवाचैनं छिन्नकर्णो महासुरः

mayūreśakaraṃ śīghraṃ yathā na tyājitaṃ tathā | tataḥ krodhāduvācainaṃ chinnakarṇo mahāsuraḥ

पौरुषं दर्शितं तेऽद्य दर्शयिष्ये तवापि च । इदानीं शरघातेन छिनद्मि नासिकां तव

pauruṣaṃ darśitaṃ te'dya darśayiṣye tavāpi ca | idānīṃ śaraghātena chinadmi nāsikāṃ tava

इत्युक्त्वा खड्गहस्तोऽसौ तं जगाम गुणेश्वरम् । मयूरेशस्तदा चक्रे नानारूपाणि सर्वतः

ityuktvā khaḍgahasto'sau taṃ jagāma guṇeśvaram | mayūreśastadā cakre nānārūpāṇi sarvataḥ

आयुधानि च चत्वारि बिभ्रन्करचतुष्टये । ततः स विस्मयाविष्टो दशदिक्षु व्यलोकयत्

āyudhāni ca catvāri bibhrankaracatuṣṭaye | tataḥ sa vismayāviṣṭo daśadikṣu vyalokayat

ददर्श तत्र तं देवं चतुरायुधभूषितम् । ततः स लज्जितो गेहं निजं गन्तुं मनोदधे

dadarśa tatra taṃ devaṃ caturāyudhabhūṣitam | tataḥ sa lajjito gehaṃ nijaṃ gantuṃ manodadhe

तथापि पुरतोऽपश्यन्मयूरेशं तथाविधम् । आच्छाद्य नेत्रे स ययौ हृद्येनं समलोकयन्

tathāpi purato'paśyanmayūreśaṃ tathāvidham | ācchādya netre sa yayau hṛdyenaṃ samalokayan

उन्मील्य नेत्रे सोऽपश्यत्पुर एनं शिखण्डिनि । ततो दैत्यो बुबोधैनं स्वान्ते रविप्रसादत

unmīlya netre so'paśyatpura enaṃ śikhaṇḍini | tato daityo bubodhainaṃ svānte raviprasādata

2.115.50

रणस्थलातत्पुरीं यात आच्छाद्य वदनाम्बुजम्। हतशेषैश्च वीरैश्च तादृशैः परिवारितः

raṇasthalātatpurīṃ yāta ācchādya vadanāmbujam| hataśeṣaiśca vīraiśca tādṛśaiḥ parivāritaḥ

5225

पर्यंके न्यपतच्चिन्तापर्याकुलितमानसः । विरास्ते स्वगृहयाताश्चिन्ताव्याकुलचेतसः५१ (

paryaṃke nyapataccintāparyākulitamānasaḥ | virāste svagṛhayātāścintāvyākulacetasaḥ51 (

115

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सिन्धुवैरूप्यकरणंनाम पंचदशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe sindhuvairūpyakaraṇaṃnāma paṃcadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः ११६-१२०

अध्याय ११६ प्रारंभ :- क उवाच । जयं प्राप्ते मयूरेशे ययुस्तत्र मुनीश्वराः । शिवोऽपि गिरिजायुक्तो ययौ तं च निरीक्षितुम्

adhyāya 116 prāraṃbha :- ka uvāca | jayaṃ prāpte mayūreśe yayustatra munīśvarāḥ | śivo'pi girijāyukto yayau taṃ ca nirīkṣitum

औत्सुक्यात्पार्वती चैनं समालिंग्याब्रवीत्तदा । पार्वत्युवाच । अतिश्रान्तोऽसि दैत्यस्य कठिनस्य रणं सुत

autsukyātpārvatī cainaṃ samāliṃgyābravīttadā | pārvatyuvāca | atiśrānto'si daityasya kaṭhinasya raṇaṃ suta

कोमलानि तवांगानि कथं शस्त्राणि सेहिरे । कृतान्तसदृशो दैत्यो मायावी बलवत्तरः

komalāni tavāṃgāni kathaṃ śastrāṇi sehire | kṛtāntasadṛśo daityo māyāvī balavattaraḥ

स कथं कोमलांगेन त्वया युधि विनिर्जितः । पारुदत्करुणं देवी धृत्वांगं निजबालकम्

sa kathaṃ komalāṃgena tvayā yudhi vinirjitaḥ | pārudatkaruṇaṃ devī dhṛtvāṃgaṃ nijabālakam

ततो मुनिगणाः शम्भुर्वारयामास तां शिवाम् । शिव उवाच । न जानीषे मयूरेशं सर्वकारणकारणम् । अनादिनिधनं देवं वेदान्तागोचरं विभुम् । त्रयस्त्रिंशत्कोटिदेवैर्नुतं देवारिदारणम्

tato munigaṇāḥ śambhurvārayāmāsa tāṃ śivām | śiva uvāca | na jānīṣe mayūreśaṃ sarvakāraṇakāraṇam | anādinidhanaṃ devaṃ vedāntāgocaraṃ vibhum | trayastriṃśatkoṭidevairnutaṃ devāridāraṇam

सृष्टिस्थितिज्ञानहेतुं लयहेतुमनामयम् । भूभारोत्तारणार्थाय नानारूपधरं परम्

sṛṣṭisthitijñānahetuṃ layahetumanāmayam | bhūbhārottāraṇārthāya nānārūpadharaṃ param

ब्रह्माण्डव्याप्तरोमांकमेकानेकस्वरूपिणम् । तपोबलसमायुक्तं योगशास्त्रसमन्वितम्

brahmāṇḍavyāptaromāṃkamekānekasvarūpiṇam | tapobalasamāyuktaṃ yogaśāstrasamanvitam

मायाविभेदकं देवं मायिनामपि मायिनम् । बालभावेऽपि दैत्यानां हन्तारं किं न वेत्सि तम्

māyāvibhedakaṃ devaṃ māyināmapi māyinam | bālabhāve'pi daityānāṃ hantāraṃ kiṃ na vetsi tam

2.116.10

क उवाच । एवं स्तुतिं समाकर्ण्य दृष्टा सा पार्वती तदा । ततो दृष्टो मयूरेशो मुनीन्प्राह शिवं शिवाम

ka uvāca | evaṃ stutiṃ samākarṇya dṛṣṭā sā pārvatī tadā | tato dṛṣṭo mayūreśo munīnprāha śivaṃ śivāma

मयूरेश उवाच । न भयं वज्रहस्तान्मे अन्यस्मात्तत्कथं भवेत् । सर्वेषां नमनान्मातर्मुनीनामाशिषोऽपि च

mayūreśa uvāca | na bhayaṃ vajrahastānme anyasmāttatkathaṃ bhavet | sarveṣāṃ namanānmātarmunīnāmāśiṣo'pi ca

शिवस्य वरदानेन सिन्धुदैत्यो जितो मया । स्कन्दादयो जिता येन युध्यन्ते न हि तेन ते

śivasya varadānena sindhudaityo jito mayā | skandādayo jitā yena yudhyante na hi tena te

असंख्याता हता देवा दैत्यसेनाचरैर्नरैः । असृग्नद्यः संप्रवृत्ता वीरहर्षकरा बहु

asaṃkhyātā hatā devā daityasenācarairnaraiḥ | asṛgnadyaḥ saṃpravṛttā vīraharṣakarā bahu

रणे निपतितान्देवान्विचिन्वामो मुनीश्वराः । क उवाच । एवं मयूरेशवचो निशम्य प्राह धर्मवित्

raṇe nipatitāndevānvicinvāmo munīśvarāḥ | ka uvāca | evaṃ mayūreśavaco niśamya prāha dharmavit

वसिष्ठो मुनिवर्यस्तं यामः सर्वे चलन्तु वै । ततो ययौ रणे द्रष्टुं मुनिभिस्तैर्मयूरराट

vasiṣṭho munivaryastaṃ yāmaḥ sarve calantu vai | tato yayau raṇe draṣṭuṃ munibhistairmayūrarāṭa

मज्जारक्तवसागन्धो घ्रातुं यत्र न शक्यते । अतिभीषणकायां स्तांश्छिन्नभिन्नाननेकशः

majjāraktavasāgandho ghrātuṃ yatra na śakyate | atibhīṣaṇakāyāṃ stāṃśchinnabhinnānanekaśaḥ

दृष्ट्वा बीभत्सरूपांस्तान्प्रफुल्लान्किंशुकानिव । विकृतिं परियातानि मनांसि दानवद्विषाम्

dṛṣṭvā bībhatsarūpāṃstānpraphullānkiṃśukāniva | vikṛtiṃ pariyātāni manāṃsi dānavadviṣām

पश्यतां वीरराशींस्तान्वीरोपरि प्रतिष्ठितान् । कांश्चिच्च जीवतः कांश्चिन्मूर्छिताञ्शस्त्रवाततः

paśyatāṃ vīrarāśīṃstānvīropari pratiṣṭhitān | kāṃścicca jīvataḥ kāṃścinmūrchitāñśastravātataḥ

कांश्चिच्च प्रविशीर्णांगान्देवान्देवा व्यकर्षयन् । सहसा न विदुर्देवा देवान्वा दानवानपि

kāṃścicca praviśīrṇāṃgāndevāndevā vyakarṣayan | sahasā na vidurdevā devānvā dānavānapi

2.116.20

अब्रुवंस्तत्र केचिच्च त्वदर्दं मृत्युमागताः । अन्ते ते दर्शनं प्राप्तमित्युक्त्वा व्यसृजन्नसून्

abruvaṃstatra kecicca tvadardaṃ mṛtyumāgatāḥ | ante te darśanaṃ prāptamityuktvā vyasṛjannasūn

क उवाच । एवं श्रुत्वा तु तद्वाक्यं साश्रुकण्ठो मयूरराट् । भ्रमन्भ्रमन्ददर्शाग्रे मूर्छितं तु षडाननम्

ka uvāca | evaṃ śrutvā tu tadvākyaṃ sāśrukaṇṭho mayūrarāṭ | bhramanbhramandadarśāgre mūrchitaṃ tu ṣaḍānanam

पतदश्रुर्मयूरेशः स्नेहात्तं चाब्रवीदिति । उत्तिष्ठोतिष्ठ भद्रं ते किं शेषे प्राकृतो यथा

patadaśrurmayūreśaḥ snehāttaṃ cābravīditi | uttiṣṭhotiṣṭha bhadraṃ te kiṃ śeṣe prākṛto yathā

श्रान्तोऽसि दैत्यहननाद्यच्छालिंगनमद्य मे । प्रमार्जितस्तु हस्तेन ततः स प्रोदतिष्ठत

śrānto'si daityahananādyacchāliṃganamadya me | pramārjitastu hastena tataḥ sa prodatiṣṭhata

अपश्यन्निकटे देवपादपद्मं भयापहम् । उवाच च मयूरेशं दर्शनात्ते गतं मम

apaśyannikaṭe devapādapadmaṃ bhayāpaham | uvāca ca mayūreśaṃ darśanātte gataṃ mama

सर्वदुःखं श्रमश्चैव विश्रान्तश्चास्मि साम्प्रतम् । आलिलिंग मयूरेशं दोर्भिर्द्वाशभिस्तदा

sarvaduḥkhaṃ śramaścaiva viśrāntaścāsmi sāmpratam | āliliṃga mayūreśaṃ dorbhirdvāśabhistadā

उभौ यातौ रणं द्रष्टुं गृहीत्वा च परस्परम् । अपश्यतां पुरः सुप्तं वीरभद्रमिषुक्षतम्

ubhau yātau raṇaṃ draṣṭuṃ gṛhītvā ca parasparam | apaśyatāṃ puraḥ suptaṃ vīrabhadramiṣukṣatam

नन्दिनं च शराघातैः पीडितं बलवत्तरम् । भूतराजं च पुरतो विभिन्नमस्तकं तदा

nandinaṃ ca śarāghātaiḥ pīḍitaṃ balavattaram | bhūtarājaṃ ca purato vibhinnamastakaṃ tadā

क्रन्दन्तं विकटं चैव पुष्पदन्तं भृशार्दितम् । ललाटे दृढविद्धं च हिरण्यगर्भमेव च

krandantaṃ vikaṭaṃ caiva puṣpadantaṃ bhṛśārditam | lalāṭe dṛḍhaviddhaṃ ca hiraṇyagarbhameva ca

मृतप्रायं च चपलं मृतं श्यामलमेव च । लम्बकर्णो न चाज्ञासीद्भ्रान्त्या कंचन संगरे

mṛtaprāyaṃ ca capalaṃ mṛtaṃ śyāmalameva ca | lambakarṇo na cājñāsīdbhrāntyā kaṃcana saṃgare

2.116.30

उदानवायुनाक्रान्तः सुमुखस्तत्र चाभवत् । परमं खेदमापन्नः सोमश्च रक्तलोचनः

udānavāyunākrāntaḥ sumukhastatra cābhavat | paramaṃ khedamāpannaḥ somaśca raktalocanaḥ

शेते स्म मूर्छयाः भृंगी पंचास्यश्च मुमूर्षया । शंखः प्रेतत्वमापन्नो भयकृत्सर्वयोधिनाम्

śete sma mūrchayāḥ bhṛṃgī paṃcāsyaśca mumūrṣayā | śaṃkhaḥ pretatvamāpanno bhayakṛtsarvayodhinām

एवं दृष्ट्वा सर्ववीरान्हतप्रायान्हतानपि । चिन्तया परयाविष्टो पप्रच्छ तं षडाननम्

evaṃ dṛṣṭvā sarvavīrānhataprāyānhatānapi | cintayā parayāviṣṭo papraccha taṃ ṣaḍānanam

मयूरेश उवाच । असुराश्च स्वकीयाश्च महावीरा हता मृधे। निजधामगताः सर्वे जीवतामत्र का गतिः

mayūreśa uvāca | asurāśca svakīyāśca mahāvīrā hatā mṛdhe| nijadhāmagatāḥ sarve jīvatāmatra kā gatiḥ

स्कन्द उवाच । अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकस्त्वं गुणेश्वर । चतुर्दशानां विद्यानां सर्वासां च स्वयं निधिः

skanda uvāca | anantakoṭibrahmāṇḍanāyakastvaṃ guṇeśvara | caturdaśānāṃ vidyānāṃ sarvāsāṃ ca svayaṃ nidhiḥ

कलानां तत्र कि प्रश्नं करोषि त्वं ममान्तिके । नाहं मन्त्रं विजानामि वेत्थ त्वं हि न वै सुराः

kalānāṃ tatra ki praśnaṃ karoṣi tvaṃ mamāntike | nāhaṃ mantraṃ vijānāmi vettha tvaṃ hi na vai surāḥ

विवर्धयसि कीर्तिं त्वं नानादैत्यविभंजनात् । यथामति ब्रवीमि त्वामाज्ञया च स्मृतेर्बलात्

vivardhayasi kīrtiṃ tvaṃ nānādaityavibhaṃjanāt | yathāmati bravīmi tvāmājñayā ca smṛterbalāt

पूर्वं तु त्रिपुरवधे शिवेन युद्धमद्भुतं । कृतं तत्र मृतान्देवान्द्रोणाद्रिवल्लिजं रसम्

pūrvaṃ tu tripuravadhe śivena yuddhamadbhutaṃ | kṛtaṃ tatra mṛtāndevāndroṇādrivallijaṃ rasam

देवक्षतेषु संयोज्य जीवयामास तत्क्षणात् । क उवाच । श्रुत्वेत्थं वचनं देवो जगाद तं षडानम्

devakṣateṣu saṃyojya jīvayāmāsa tatkṣaṇāt | ka uvāca | śrutvetthaṃ vacanaṃ devo jagāda taṃ ṣaḍānam

इदानीं दैत्यकोट्यस्तु युद्धार्थं बलवत्तराः । आयास्यन्ति तदा कोऽत्र युद्धेत्ताभिः षडानन

idānīṃ daityakoṭyastu yuddhārthaṃ balavattarāḥ | āyāsyanti tadā ko'tra yuddhettābhiḥ ṣaḍānana

2.116.40

कश्चानेतुं व्रजेदद्रिं वल्लीरसमनुत्तमम् । एवं ब्रुवन्मयूरेशो मायामाविश्चकार ह

kaścānetuṃ vrajedadriṃ vallīrasamanuttamam | evaṃ bruvanmayūreśo māyāmāviścakāra ha

उज्जीवयामास तदा निजांगवायुमंगतः । ततस्ते हर्षसंपन्नाः प्रणेमुस्तं गुणेश्वरम्

ujjīvayāmāsa tadā nijāṃgavāyumaṃgataḥ | tataste harṣasaṃpannāḥ praṇemustaṃ guṇeśvaram

आलिलिंगुः पुनरुयुद्धं कर्तुं तं च विजिज्ञपुः । त्वद्दृष्टिविनिपातेन तेजो नो द्विगुणीकृतम्

āliliṃguḥ punaruyuddhaṃ kartuṃ taṃ ca vijijñapuḥ | tvaddṛṣṭivinipātena tejo no dviguṇīkṛtam

गुणेश्वर उवाच । ब्रह्मादयो देवगणाः स्तुवन्ति वः पराक्रमम । तारकासुरमुख्याश्च निहता दैत्यदानवाः

guṇeśvara uvāca | brahmādayo devagaṇāḥ stuvanti vaḥ parākramama | tārakāsuramukhyāśca nihatā daityadānavāḥ

क उवाच । ततस्तैः सहिता देवैर्मयूरेशः शिवं ययौ । नमस्कृत्य शिवं गौरीं युद्धाय गन्तुमुद्यतः

ka uvāca | tatastaiḥ sahitā devairmayūreśaḥ śivaṃ yayau | namaskṛtya śivaṃ gaurīṃ yuddhāya gantumudyataḥ

आलिलिंग मुदा गौरी शिवस्तं च गुणेश्वरम् । ततः षडाननाद्यास्ते शिवमालिंगिरे मुदा

āliliṃga mudā gaurī śivastaṃ ca guṇeśvaram | tataḥ ṣaḍānanādyāste śivamāliṃgire mudā

वयं रणे निपतिताः पुनः संजीविता हर । मयूरेशांग संभूतवायुनाऽद्भूतकारिणा

vayaṃ raṇe nipatitāḥ punaḥ saṃjīvitā hara | mayūreśāṃga saṃbhūtavāyunā'dbhūtakāriṇā

5272

पुनर्युद्धाय यास्यामोऽनेन सार्द्धं शिवाधुना । प्रसादात्तव जेष्यामः सर्वानेवासुरान्युधि ४७ (

punaryuddhāya yāsyāmo'nena sārddhaṃ śivādhunā | prasādāttava jeṣyāmaḥ sarvānevāsurānyudhi 47 (

116

इति श्रीगणेशपुराण क्रीडाखण्डे रणशोधनं नाम षोडशाधिक शततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇa krīḍākhaṇḍe raṇaśodhanaṃ nāma ṣoḍaśādhika śatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय ११७ प्रारंभ :--- क उवाच । सिन्धुस्तल्पगतश्चिन्तामवाप महतीं तदा । अग्निसंतप्तहृदयो विचार नान्वपद्यत

adhyāya 117 prāraṃbha :--- ka uvāca | sindhustalpagataścintāmavāpa mahatīṃ tadā | agnisaṃtaptahṛdayo vicāra nānvapadyata

निर्हर्षो म्लानवदनो निस्तेजः निष्कलोऽपि सः । तत उग्रात्मजा दुर्गा लावण्यलहरी शुभा

nirharṣo mlānavadano nistejaḥ niṣkalo'pi saḥ | tata ugrātmajā durgā lāvaṇyalaharī śubhā

चिन्ताशाविषदग्धं तं श्रुत्वाऽगान्मंचकस्थितम् । असंख्यभूषणं र्यास्स्यिाः कबरी भाति मस्तके

cintāśāviṣadagdhaṃ taṃ śrutvā'gānmaṃcakasthitam | asaṃkhyabhūṣaṇaṃ ryāssyiाḥ kabarī bhāti mastake

कस्तूरीतिलकं यस्या ललाटे भाति सुन्दरम् । कण्ठे हारं कटौ कांञ्चि बिभ्रतीं रत्नसंयुताम्

kastūrītilakaṃ yasyā lalāṭe bhāti sundaram | kaṇṭhe hāraṃ kaṭau kāṃñci bibhratīṃ ratnasaṃyutām

सर्वालंकारसंयुक्तां सर्वावयव सुन्दराम् । आगतां तु निरीक्ष्यैव मंचकाभ्याशमुत्सुकाम्

sarvālaṃkārasaṃyuktāṃ sarvāvayava sundarām | āgatāṃ tu nirīkṣyaiva maṃcakābhyāśamutsukām

बहिस्तत्सेवका यातास्ततः सा पतिमब्रवीत् । दुर्गोवाच । किं चिन्तां कुरुषे स्वामिन्यद्भाव्यं तद्भविष्यति

bahistatsevakā yātāstataḥ sā patimabravīt | durgovāca | kiṃ cintāṃ kuruṣe svāminyadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati

ईश्वरस्य वशे लोको न स्वतन्त्रः कदाचन । सर्वेषां मानसं त्वं किमुद्वेजयसि मेऽपि च

īśvarasya vaśe loko na svatantraḥ kadācana | sarveṣāṃ mānasaṃ tvaṃ kimudvejayasi me'pi ca

को हेतुस्ते वद विभो ततो युक्तिं वदामि ते। क उवाच । प्रिया वाक्यं समाकर्ण्य गण्डकीनायकस्तदा । सावधानमना भूत्वा वृत्तान्तं तामथाब्रवीत् । सिन्धुरुवाच । किं वदामि प्रिये श्लाघ्ये मनःखेदकरं परम्

2.117.10

युध्ततो मे रणे कर्णौ मयूरेशेन सादितौ । सप्तकोटिमिता सेना निहता पौरुषेण ह

yudhtato me raṇe karṇau mayūreśena sāditau | saptakoṭimitā senā nihatā pauruṣeṇa ha

स्कन्दादयो महावीराः पतिताः शरवृष्टिभिः । अकस्मान्मे हतौ कर्णौ त्रिशूलं प्रेष्य शत्रुणा

skandādayo mahāvīrāḥ patitāḥ śaravṛṣṭibhiḥ | akasmānme hatau karṇau triśūlaṃ preṣya śatruṇā

आच्छाद्य मुखमायातो वाससा निजमन्दिरम् । येनोपायेन मे शत्रुवधः स्यात्तं वदस्व मे

ācchādya mukhamāyāto vāsasā nijamandiram | yenopāyena me śatruvadhaḥ syāttaṃ vadasva me

दुर्गोवाच । वीरधर्मः कृतः सम्यङ्निहताः सर्वसैनिकाः । न यशः प्राप्यते स्वामिन्गोब्राह्मणसुरद्विषाम्

durgovāca | vīradharmaḥ kṛtaḥ samyaṅnihatāḥ sarvasainikāḥ | na yaśaḥ prāpyate svāmingobrāhmaṇasuradviṣām

तद्द्वेषाच्चैव कल्याणं कस्यापि हि न जायते । सेवनाद्वन्दनाद्ध्यानात्स्मरणात्पूजनादपि

taddveṣāccaiva kalyāṇaṃ kasyāpi hi na jāyate | sevanādvandanāddhyānātsmaraṇātpūjanādapi

देवैरिन्द्रादिभिः स्थानान्याप्तानि च स्थिराणि च। यः समः सर्वभूतेषु शुभाशुभफलप्रदः

devairindrādibhiḥ sthānānyāptāni ca sthirāṇi ca| yaḥ samaḥ sarvabhūteṣu śubhāśubhaphalapradaḥ

तत्सेवयाऽभिष्टसिद्धिः कामधेनोरिवाभवत् । अङ्कुरो जायते तादृग्यादृग्बीजं हि उप्यते

tatsevayā'bhiṣṭasiddhiḥ kāmadhenorivābhavat | aṅkuro jāyate tādṛgyādṛgbījaṃ hi upyate

अशुभात्कर्मणो दुःखं सुखं स्याच्छुभकर्मणः । अतः सन्तः प्रकुर्वन्ति शुभम् कर्मं सदादरात्

aśubhātkarmaṇo duḥkhaṃ sukhaṃ syācchubhakarmaṇaḥ | ataḥ santaḥ prakurvanti śubham karmaṃ sadādarāt

हितं च सर्वजन्तूनां कायेन मनसा गिरा। भवता पुरुषार्थेन पीडितास्ते सुरर्षयः

hitaṃ ca sarvajantūnāṃ kāyena manasā girā| bhavatā puruṣārthena pīḍitāste surarṣayaḥ

पुरुषार्थः स विज्ञेयो यश्चतुर्णां हि साधकः । यन्मनोनार्थलुब्धं स्यात्परदारेषु न क्वचित्

puruṣārthaḥ sa vijñeyo yaścaturṇāṃ hi sādhakaḥ | yanmanonārthalubdhaṃ syātparadāreṣu na kvacit

2.117.20

स एव पुरुषार्थः स्याद्यश्चानिन्द्यं न निन्दति । शरणागतरक्षायां दृढो धर्मपरायणः

sa eva puruṣārthaḥ syādyaścānindyaṃ na nindati | śaraṇāgatarakṣāyāṃ dṛḍho dharmaparāyaṇaḥ

समः सर्वेषु भूतेषु पुरुषार्थः स गम्यते । स्वामिन्मे परमं वाक्यं शृणु ते हितकारकम्

samaḥ sarveṣu bhūteṣu puruṣārthaḥ sa gamyate | svāminme paramaṃ vākyaṃ śṛṇu te hitakārakam

अदुष्टवाक्सत्यशीलः स्वगुणानामकीर्तकः । परोपकरणे सक्तः परपैशून्यवर्जितः

aduṣṭavāksatyaśīlaḥ svaguṇānāmakīrtakaḥ | paropakaraṇe saktaḥ parapaiśūnyavarjitaḥ

तत्कुरुश्व महाभाग मम प्रीतिं यदीच्छसि । मोचयस्व सुरान्सर्वान्प्रबद्धाञ्शक्रसंयुतान्

tatkuruśva mahābhāga mama prītiṃ yadīcchasi | mocayasva surānsarvānprabaddhāñśakrasaṃyutān

प्रयास्यति मयूशोऽखिललोकप्रपालकः । वत्स्यावः सुसुखं स्वामिन्नान्यथा तु सुखं भवेत्

prayāsyati mayūśo'khilalokaprapālakaḥ | vatsyāvaḥ susukhaṃ svāminnānyathā tu sukhaṃ bhavet

क उवाच । एवं वाक्यामृतं तस्यास्तदभूद्विषसन्निभम् । मुमूर्षोरौषधं यद्वद्ग्रहरोगाप्लुतस्य ह

ka uvāca | evaṃ vākyāmṛtaṃ tasyāstadabhūdviṣasannibham | mumūrṣorauṣadhaṃ yadvadgraharogāplutasya ha

क्रोधसंरक्तनयनो दुर्गां तां सिन्धुरब्रवीत् । न दध्रे हृदि तस्याः स उपदेशं हितावहम्

krodhasaṃraktanayano durgāṃ tāṃ sindhurabravīt | na dadhre hṛdi tasyāḥ sa upadeśaṃ hitāvaham

सिन्धुरुवाच । सम्यगुक्तं त्वया भद्रे लोकनिन्दाकरं वचः । चातुर्यं तव विज्ञातं कार्याकार्यंविदा मया

sindhuruvāca | samyaguktaṃ tvayā bhadre lokanindākaraṃ vacaḥ | cāturyaṃ tava vijñātaṃ kāryākāryaṃvidā mayā

न शत्रुं भजते कोऽपि रिपुर्मानपरायणः । नारभेत्कृत्यमन्याय्यमारब्धं चेन्न तत्त्यजेत्

na śatruṃ bhajate ko'pi ripurmānaparāyaṇaḥ | nārabhetkṛtyamanyāyyamārabdhaṃ cenna tattyajet

ततो दुःखं सुखं वा स्यादयशो यश एव च । लाभो वाप्यथवाऽलाभो जीवनं मृत्युरेव वा

tato duḥkhaṃ sukhaṃ vā syādayaśo yaśa eva ca | lābho vāpyathavā'lābho jīvanaṃ mṛtyureva vā

2.117.30

पूर्वं भद्रे मया सन्धिः साम्ना तेन न वै कृतः । इदानीं भविता यद्यत्तद्भवत्येव सर्वथा

pūrvaṃ bhadre mayā sandhiḥ sāmnā tena na vai kṛtaḥ | idānīṃ bhavitā yadyattadbhavatyeva sarvathā

पूर्वमेव हि यज्जन्तोर्लिखितं साध्वसाधु वा । कश्चिन्न पुरुषार्थेन कर्तुं शक्तोऽन्यथा सति

pūrvameva hi yajjantorlikhitaṃ sādhvasādhu vā | kaścinna puruṣārthena kartuṃ śakto'nyathā sati

रणे मृतस्य स्वर्गोथ ख्यातिः स्याद्विष्टपत्रये । यातस्य शरणं शत्रारेयशो नरकेऽपि च

raṇe mṛtasya svargotha khyātiḥ syādviṣṭapatraye | yātasya śaraṇaṃ śatrāreyaśo narake'pi ca

पूर्वजैः सहितस्याशु जायते नात्र संशयः। जानामि तं मयूरेशं देवदेवं जगद्गुरुम्

pūrvajaiḥ sahitasyāśu jāyate nātra saṃśayaḥ| jānāmi taṃ mayūreśaṃ devadevaṃ jagadgurum

संभूतं मम नाशाय रावणे राघवं यथा। पातयिष्ये शिरोऽस्याहमिति मे निश्चिता मति

saṃbhūtaṃ mama nāśāya rāvaṇe rāghavaṃ yathā| pātayiṣye śiro'syāhamiti me niścitā mati

त्यजन्ति जीवितं शूरा नाभिमानं कदाचन । न मेऽस्ति गणना सुभ्रु कृतान्तस्यापि कर्हिचित्

tyajanti jīvitaṃ śūrā nābhimānaṃ kadācana | na me'sti gaṇanā subhru kṛtāntasyāpi karhicit

तत्र का गणनाऽन्येषां लज्जा मे कर्णतः कृता । क उवाच । एवमुक्त्वा भूषणानि वस्त्राणि च दधार सः

tatra kā gaṇanā'nyeṣāṃ lajjā me karṇataḥ kṛtā | ka uvāca | evamuktvā bhūṣaṇāni vastrāṇi ca dadhāra saḥ

केयूरं मुकुटं रत्नयुक्तं हारं च कुण्डले । तूणौ खड्गं च खेटं च चापं सज्जं च शस्त्रिकाम्

keyūraṃ mukuṭaṃ ratnayuktaṃ hāraṃ ca kuṇḍale | tūṇau khaḍgaṃ ca kheṭaṃ ca cāpaṃ sajjaṃ ca śastrikām

5310

आच्छाद्य कर्णौ रौक्मीयवस्त्रेणोष्णीषगेन च । आययावुपविष्ट: स भद्रासनमुत्तमम् ३८ (

ācchādya karṇau raukmīyavastreṇoṣṇīṣagena ca | āyayāvupaviṣṭa: sa bhadrāsanamuttamam 38 (

117

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे दुर्गावाक्यं नाम सप्तदशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe durgāvākyaṃ nāma saptadaśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय ११८ प्रारंभ :- क उवाच । युद्धावेशदुराधर्षः उपविष्टो महासने । स तदा वीरमुख्यांस्तानुपविष्टानथाब्रवीत्

adhyāya 118 prāraṃbha :- ka uvāca | yuddhāveśadurādharṣaḥ upaviṣṭo mahāsane | sa tadā vīramukhyāṃstānupaviṣṭānathābravīt

सिन्धुरुवाच । गतौ मम प्रधानौ तौ त्रैलोक्याकर्षणक्षमौ । न तादृशोऽस्ति वीरोऽत्र यो मे हन्याद्रिपुं बलात्

sindhuruvāca | gatau mama pradhānau tau trailokyākarṣaṇakṣamau | na tādṛśo'sti vīro'tra yo me hanyādripuṃ balāt

नैतादृशौ बुद्धिमन्तौ पराक्रमजयैषिणौ । वीरा ऊचुस्ततः सिन्धुं मा चिन्तां कुरु सर्वथा

naitādṛśau buddhimantau parākramajayaiṣiṇau | vīrā ūcustataḥ sindhuṃ mā cintāṃ kuru sarvathā

यावद्वयं प्राणवन्तो लघुकृत्य उपस्थिते । किमर्थं चिन्ताकुलतां तावद्व्रजसि दैत्यराट्

yāvadvayaṃ prāṇavanto laghukṛtya upasthite | kimarthaṃ cintākulatāṃ tāvadvrajasi daityarāṭ

स्वापं कुरु महाभाग पर्यंके पुष्यसंस्तरे । कृतान्तस्ताडितो याभ्यां तयोः कस्माद्भयं भवेत्

svāpaṃ kuru mahābhāga paryaṃke puṣyasaṃstare | kṛtāntastāḍito yābhyāṃ tayoḥ kasmādbhayaṃ bhavet

एवमुक्त्वा कलः सिन्धुं विकलश्च महाबलौ । शालकौ तस्य दैत्यस्य निर्यातौ युद्धदुर्मदौ

evamuktvā kalaḥ sindhuṃ vikalaśca mahābalau | śālakau tasya daityasya niryātau yuddhadurmadau

नानायुद्धेषु कुशलौ नानायुधधरावुभौ । नानाभूषणवस्त्राढ्यौ नानासेनासमन्वितौ

nānāyuddheṣu kuśalau nānāyudhadharāvubhau | nānābhūṣaṇavastrāḍhyau nānāsenāsamanvitau

नानागर्जनतो व्योम चक्रतुर्नादसंयुतम् । देवकोटिनिहन्तारौ असंख्यवाहिनीयुतौ

nānāgarjanato vyoma cakraturnādasaṃyutam | devakoṭinihantārau asaṃkhyavāhinīyutau

ययुस्तत्पुरतो वीराः सिन्दूरारुणमस्तकाः । अग्निशस्त्रधरा मुक्तकेशपाशाः सचन्दनाः

yayustatpurato vīrāḥ sindūrāruṇamastakāḥ | agniśastradharā muktakeśapāśāḥ sacandanāḥ

2.118.10

लसच्छस्त्रधराः सर्वे यममत्तुमिवोद्यताः। ततः करिघटा याता नानाधातुविचित्रिताः

lasacchastradharāḥ sarve yamamattumivodyatāḥ| tataḥ karighaṭā yātā nānādhātuvicitritāḥ

अधिष्ठाता महामात्रैर्नानाभूषाविराजिताः । तीक्ष्णदन्ताः सिन्दुरिता घण्टानादनिनादिताः

adhiṣṭhātā mahāmātrairnānābhūṣāvirājitāḥ | tīkṣṇadantāḥ sinduritā ghaṇṭānādanināditāḥ

ततोऽश्वसादिनो यातास्तनुत्राणविराजिता । धनुर्बाणधराः सर्वे लसच्छत्रविभूषिताः

tato'śvasādino yātāstanutrāṇavirājitā | dhanurbāṇadharāḥ sarve lasacchatravibhūṣitāḥ

अनेकयुद्धसम्भार रथा यातास्ततः परम् । अनेकवीरसंयुक्ता नानासूतविराजिताः

anekayuddhasambhāra rathā yātāstataḥ param | anekavīrasaṃyuktā nānāsūtavirājitāḥ

एवं तौ शालकौ यातौ रणस्थानं रुषान्वितौ । ददृशाते * मयूरेशमाशीविषभुजिःस्थितम्

evaṃ tau śālakau yātau raṇasthānaṃ ruṣānvitau | dadṛśāte * mayūreśamāśīviṣabhujiḥsthitam

षडाननादिभिर्वीरैरन्यैन्यश्च परिवारितम् । दृष्ट्वा तैस्तु तयोः सेना घोरा सा चतुरंगिणी

ṣaḍānanādibhirvīrairanyainyaśca parivāritam | dṛṣṭvā taistu tayoḥ senā ghorā sā caturaṃgiṇī

असंख्यातं बलं तस्य समायातं विचित्रिताम् । प्रेषितो देवप्रवरैर्दूतो नीतिविशारदः

asaṃkhyātaṃ balaṃ tasya samāyātaṃ vicitritām | preṣito devapravarairdūto nītiviśāradaḥ

ज्ञात्वा वृत्तान्तमायातः स जगाद सुरान्प्रति । दूत उवाच । कलश्च विकलश्चैव नानासेनासमायुतौ

jñātvā vṛttāntamāyātaḥ sa jagāda surānprati | dūta uvāca | kalaśca vikalaścaiva nānāsenāsamāyutau

जेतुं सुरान्समायातौ नानायुद्धविशारदौ । ताभ्यां युद्धाय संप्राप्तौ पुष्पदन्तवृषावुभौ

jetuṃ surānsamāyātau nānāyuddhaviśāradau | tābhyāṃ yuddhāya saṃprāptau puṣpadantavṛṣāvubhau

धनुषी सज्जतां नीत्वा षष्ट्या बाणैरविध्यताम् । दैत्यौ बाणान्निवार्येव तावुभौ बाणवृष्टिभिः

dhanuṣī sajjatāṃ nītvā ṣaṣṭyā bāṇairavidhyatām | daityau bāṇānnivāryeva tāvubhau bāṇavṛṣṭibhiḥ

2.118.20

छादितौ शरघातेन घ्नतः स्म देवसैनिकान् । कलस्य खड्गं खड्गेन बिभेद स महावृषः

chāditau śaraghātena ghnataḥ sma devasainikān | kalasya khaḍgaṃ khaḍgena bibheda sa mahāvṛṣaḥ

सैन्यमादाय तस्याशु खड्गं छित्त्वा न्यपातयत् । विकलस्य पुष्पदन्तो धनुश्चिच्छेद सायकैः

sainyamādāya tasyāśu khaḍgaṃ chittvā nyapātayat | vikalasya puṣpadanto dhanuściccheda sāyakaiḥ

ततस्तौ मल्लयुद्धेन परस्परमयुध्यताम् । ते सेने युद्धतां तत्र नानाशस्त्रास्त्रपत्रिभिः

tatastau mallayuddhena parasparamayudhyatām | te sene yuddhatāṃ tatra nānāśastrāstrapatribhiḥ

मायाभिर्विविधाभिश्च परस्परजयेच्छया। ततः पपाल दैत्यानां सेनाशस्त्रार्दितं भृशम्

māyābhirvividhābhiśca parasparajayecchayā| tataḥ papāla daityānāṃ senāśastrārditaṃ bhṛśam

केऽपि देवाः पृष्ठलग्ना मारयन्त्यसुरांश्च तान् । पादाघातेन निहता दैत्यसेनाचरा नराः

ke'pi devāḥ pṛṣṭhalagnā mārayantyasurāṃśca tān | pādāghātena nihatā daityasenācarā narāḥ

मृतासृक्प्रवहा तत्र वाहिनी भीरुभीतिदा । संप्रवृत्ता महाघोरा भूतपक्षिप्रमोदिनी

mṛtāsṛkpravahā tatra vāhinī bhīrubhītidā | saṃpravṛttā mahāghorā bhūtapakṣipramodinī

ततो वेगात्समुड्डीय कलश्च विकलश्च ह । शस्त्रवृष्टि महोग्रां तौ चक्रतुर्युद्धदुर्मदौ

tato vegātsamuḍḍīya kalaśca vikalaśca ha | śastravṛṣṭi mahogrāṃ tau cakraturyuddhadurmadau

तया हता देवसेना स्रवद्रक्ता पपाल ह । ततो वृषोऽहनत्सेनां शृंगाभ्यां च तयोर्भृशम्

tayā hatā devasenā sravadraktā papāla ha | tato vṛṣo'hanatsenāṃ śṛṃgābhyāṃ ca tayorbhṛśam

लत्ताभिश्च जघानाशु फूत्कारेण न्यपातयत् । पुच्छाघातेन कांश्चिच्च चूर्णयामास दैत्यपान

lattābhiśca jaghānāśu phūtkāreṇa nyapātayat | pucchāghātena kāṃścicca cūrṇayāmāsa daityapāna

एवं तेन हता सेना नानादैत्यसमाकुला । हाहाकारो महानासीद्दैत्यांना तत्र नश्यताम्

evaṃ tena hatā senā nānādaityasamākulā | hāhākāro mahānāsīddaityāṃnā tatra naśyatām

2.118.30

ततोऽतिबलिनौ वीरौ कलश्च विकलश्च ह । जगर्जतुरुभौ रोषाद् गर्जयन्तौ दिशो दश

tato'tibalinau vīrau kalaśca vikalaśca ha | jagarjaturubhau roṣād garjayantau diśo daśa

निनिन्दतुस्तौ वृषभं किं त्वं युध्यसि नौ पुरः । तृणादनेषु शक्तस्त्वं तृणरूपोऽसि साम्प्रतम्

ninindatustau vṛṣabhaṃ kiṃ tvaṃ yudhyasi nau puraḥ | tṛṇādaneṣu śaktastvaṃ tṛṇarūpo'si sāmpratam

दध्रात एवमुक्त्वा तौ तस्य शृंगे महाबलौ । विकृष्य निन्यतुरुभौ स्वसेनां चतुरंगिणीम्

dadhrāta evamuktvā tau tasya śṛṃge mahābalau | vikṛṣya ninyaturubhau svasenāṃ caturaṃgiṇīm

तं मोचितुं पुष्पदन्तोऽभिययौ सहसा जवात् । ततस्तं विकलो लत्ताप्रहारैः पातयन्भुवि

taṃ mocituṃ puṣpadanto'bhiyayau sahasā javāt | tatastaṃ vikalo lattāprahāraiḥ pātayanbhuvi

ननर्द वाद्यघोषेण हर्षनिर्भरमानसः । स मूर्छितो मुहूर्तात्तु संज्ञां प्रापदनातुरः

nanarda vādyaghoṣeṇa harṣanirbharamānasaḥ | sa mūrchito muhūrtāttu saṃjñāṃ prāpadanāturaḥ

ततो योद्धुं समायातौ वीरभद्रषडाननौ । कलः पर्वतघातेन शतधा न्यपतद्भुवि

tato yoddhuṃ samāyātau vīrabhadraṣaḍānanau | kalaḥ parvataghātena śatadhā nyapatadbhuvi

वीरभद्रस्तु विकलं तलघातादपातयत् । दृष्ट्वा स्कन्देन निहतं कलं दैत्यं महाद्रिणा

vīrabhadrastu vikalaṃ talaghātādapātayat | dṛṣṭvā skandena nihataṃ kalaṃ daityaṃ mahādriṇā

ततो ययुः स्वशिबिरं गणास्ते जयशालिनः । ततः शस्त्रहताः केचिज्जीवन्तो गण्डकीं ययुः

tato yayuḥ svaśibiraṃ gaṇāste jayaśālinaḥ | tataḥ śastrahatāḥ kecijjīvanto gaṇḍakīṃ yayuḥ

शशंसुर्दैत्यराजाय नानासेनायुतः कलः । विकलश्च हतो रोषाद्वीरभद्रादिभिर्गणैः

śaśaṃsurdaityarājāya nānāsenāyutaḥ kalaḥ | vikalaśca hato roṣādvīrabhadrādibhirgaṇaiḥ

5349

गतास्ते शिबिरं देवगणास्तु जयशालिनः ३९ (

gatāste śibiraṃ devagaṇāstu jayaśālinaḥ 39 (

118

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे कलविकलवधो नामाष्टादशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe kalavikalavadho nāmāṣṭādaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय ११९ प्रारंभ :- क उवाच । कलं च विकलं श्यालं देवसेनाविघातिनम । निहतं वीरभद्रेण पर्वतेन महासुरम्

adhyāya 119 prāraṃbha :- ka uvāca | kalaṃ ca vikalaṃ śyālaṃ devasenāvighātinama | nihataṃ vīrabhadreṇa parvatena mahāsuram

षडाननेन विकलं हतं तलप्रहारतः । श्रुत्वा भद्रासनगतो नानावीरसमन्वितः

ṣaḍānanena vikalaṃ hataṃ talaprahārataḥ | śrutvā bhadrāsanagato nānāvīrasamanvitaḥ

प्राप सिन्धुर्महाचिन्तां स्मरञ्शिवसुतं तदा । किं करिष्यति देवोऽसौ नाशमित्थं सुरद्विषाम्

prāpa sindhurmahācintāṃ smarañśivasutaṃ tadā | kiṃ kariṣyati devo'sau nāśamitthaṃ suradviṣām

इत्येवं चिंतयाविष्टो मूर्छामाप महत्तराम् । तावदाजग्मतुरुभौ पुत्रावस्य महाबलौ

ityevaṃ ciṃtayāviṣṭo mūrchāmāpa mahattarām | tāvadājagmaturubhau putrāvasya mahābalau

धर्माधर्मौ भद्रपीठे जनकं वाक्यमाहतुः । कथं बिभेषि जनक शिवाया अर्भकाल्लघोः

dharmādharmau bhadrapīṭhe janakaṃ vākyamāhatuḥ | kathaṃ bibheṣi janaka śivāyā arbhakāllaghoḥ

नावाज्ञां देहि दैत्येंद्र हनिष्याव: क्षणादमुम् । संमुखे तौ हतौ वीरौ मातुलौ नौ दिवं गतौ

nāvājñāṃ dehi daityeṃdra haniṣyāva: kṣaṇādamum | saṃmukhe tau hatau vīrau mātulau nau divaṃ gatau

उत्तीर्णौ तौ स्वामिकार्ये कीर्तिं कृत्वा महात्तराम् । हत्वाऽनेकविधां सेनां नानावीरैः प्रपालिताम्

uttīrṇau tau svāmikārye kīrtiṃ kṛtvā mahāttarām | hatvā'nekavidhāṃ senāṃ nānāvīraiḥ prapālitām

आवामपि प्रयुध्यावो यावो हत्वा रिपुं बलात् । अथवा मोक्षमायावो निहतौ तेन चेद्रणे

āvāmapi prayudhyāvo yāvo hatvā ripuṃ balāt | athavā mokṣamāyāvo nihatau tena cedraṇe

यावदावां हि जीवावश्चिन्तां तावच्च मा कुरु। इंद्रादय सुरगणाः कारागारेऽधुना तव

yāvadāvāṃ hi jīvāvaścintāṃ tāvacca mā kuru| iṃdrādaya suragaṇāḥ kārāgāre'dhunā tava

2.119.10

यदा त्वं विजिताः पूर्वं पितरस्तत्र केऽभवन् । आनीवो मस्तकं तस्य रिपोस्तव न संशयः

yadā tvaṃ vijitāḥ pūrvaṃ pitarastatra ke'bhavan | ānīvo mastakaṃ tasya ripostava na saṃśayaḥ

अन्यथा दर्शयिष्यावो मुख लोकेषु न क्वचित् । क उवाच । एवं तयोः समाकर्ण्य वचनं हर्षमाप्तवान्

anyathā darśayiṣyāvo mukha lokeṣu na kvacit | ka uvāca | evaṃ tayoḥ samākarṇya vacanaṃ harṣamāptavān

तावूचे परमं युद्धं प्राप्नुतं यश उत्तमम् । नाशयित्वा रिपुं घोरं यातं शीघ्रं ममान्तिकम्

tāvūce paramaṃ yuddhaṃ prāpnutaṃ yaśa uttamam | nāśayitvā ripuṃ ghoraṃ yātaṃ śīghraṃ mamāntikam

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यमीयतुर्युद्धलालसौ। नमस्कृत्य पितुः पादौ मातुर्गृह्य तदाशिषः

evamākarṇya tadvākyamīyaturyuddhalālasau| namaskṛtya pituḥ pādau māturgṛhya tadāśiṣaḥ

दशकोटिमितां सेना प्रत्येकं गृह्य सत्वरौ। रथाश्वहस्तिपादातैर्नानाशस्त्रधरैर्युताम्

daśakoṭimitāṃ senā pratyekaṃ gṛhya satvarau| rathāśvahastipādātairnānāśastradharairyutām

पत्तयोऽपि ययुर्र््ष्टाः सिन्दूरारुणमस्तकाः । गजा नानागिरिनिभा नानाधातुध्वजान्विता:

pattayo'pi yayurr्ṣṭāḥ sindūrāruṇamastakāḥ | gajā nānāgirinibhā nānādhātudhvajānvitā:

अश्वाः सादिभिरारूढा नानाशस्त्रासिपाणिभिः । गर्जद्भिर्मेघसदृशं गर्जयद्भिर्दिशो दश

aśvāḥ sādibhirārūḍhā nānāśastrāsipāṇibhiḥ | garjadbhirmeghasadṛśaṃ garjayadbhirdiśo daśa

ततः सेनामध्यगतौ रेजतुर्भ्रातरावुभौ। नानालंकारसंयुक्तौ नानायुधधरावुभौ

tataḥ senāmadhyagatau rejaturbhrātarāvubhau| nānālaṃkārasaṃyuktau nānāyudhadharāvubhau

रत्नकांचनसंयुक्तकुण्डलाभ्यां विराजितौ। किरीटाभ्यां सुतेजोभ्यां भ्राजमानौ महाबलौ

ratnakāṃcanasaṃyuktakuṇḍalābhyāṃ virājitau| kirīṭābhyāṃ sutejobhyāṃ bhrājamānau mahābalau

मुक्तामणिमयौ हारौ बिभ्रन्तौ युद्धदुर्मदौ। प्रापतू रणभूमिं तौ नानावादित्रनिस्वनैः

muktāmaṇimayau hārau bibhrantau yuddhadurmadau| prāpatū raṇabhūmiṃ tau nānāvāditranisvanaiḥ

2.119.20

ददृशुर्वीरभद्राद्यास्तौ च तां वाहिनीमपि । निकटे तौ समालोक्य मयूरेशप्रचोदिताः

dadṛśurvīrabhadrādyāstau ca tāṃ vāhinīmapi | nikaṭe tau samālokya mayūreśapracoditāḥ

आज्ञयाऽभिययुर्वीरभद्रोऽसौ च षडाननः । हिरण्यगर्भः संक्रुद्धो भूतराजो विशालदृक्

ājñayā'bhiyayurvīrabhadro'sau ca ṣaḍānanaḥ | hiraṇyagarbhaḥ saṃkruddho bhūtarājo viśāladṛk

असंख्यसेनया स्रार्द्धं ततो युद्धमवर्तत । परस्परमयुध्यन्त ततः सेनाचरा भृशम्

asaṃkhyasenayā srārddhaṃ tato yuddhamavartata | parasparamayudhyanta tataḥ senācarā bhṛśam

घ्नन्तः शिरांसि पादांश्च बाहूरूदरकन्दराः । निहताश्च निहन्यन्ते तमसाच्छादिते रवौ

ghnantaḥ śirāṃsi pādāṃśca bāhūrūdarakandarāḥ | nihatāśca nihanyante tamasācchādite ravau

केचिच्चक्राणि मुमुचुर्भिण्डिपालांस्तथाऽपरे । बाणवृष्टिं परे चापि नानाशस्त्राणि केचन

keciccakrāṇi mumucurbhiṇḍipālāṃstathā'pare | bāṇavṛṣṭiṃ pare cāpi nānāśastrāṇi kecana

मल्लयुद्धं च तत्रासीत्सैनिकानां परस्परम् । एवं सा संहृता सेना मयूरेशप्रपालिता

mallayuddhaṃ ca tatrāsītsainikānāṃ parasparam | evaṃ sā saṃhṛtā senā mayūreśaprapālitā

पपाल तत्र शेषा या विह्वला तु दिशो दश । ततः षडाननः क्रुद्धो द्वादशायुधभूषितः

papāla tatra śeṣā yā vihvalā tu diśo daśa | tataḥ ṣaḍānanaḥ kruddho dvādaśāyudhabhūṣitaḥ

तैरायुधैर्जघानाशु सेनां तां दैत्यपालिताम् । केषाच्चिद्बाहवो भिन्नाः केऽपि मध्ये द्विधाकृताः

tairāyudhairjaghānāśu senāṃ tāṃ daityapālitām | keṣāccidbāhavo bhinnāḥ ke'pi madhye dvidhākṛtāḥ

केषाचिन्मस्तका भिन्नाः केषांचिच्चरणा रणे । एवं सा नाशिता सेना हस्त्यश्वरथसंकुला

keṣācinmastakā bhinnāḥ keṣāṃciccaraṇā raṇe | evaṃ sā nāśitā senā hastyaśvarathasaṃkulā

केऽपि स्वर्गं गताः केचिद्रूपं प्रापुः षडाननम् । निरीक्ष्य ये मयूरेशं जहुः प्राणान्प्रहारिताः

ke'pi svargaṃ gatāḥ kecidrūpaṃ prāpuḥ ṣaḍānanam | nirīkṣya ye mayūreśaṃ jahuḥ prāṇānprahāritāḥ

2.119.30

जग्मुस्ते तत्प्रसादेन निजधाम महाबलाः । तद्दृष्टिपातात्तदधं नष्टं सर्वं जनुःकृतम्

jagmuste tatprasādena nijadhāma mahābalāḥ | taddṛṣṭipātāttadadhaṃ naṣṭaṃ sarvaṃ januḥkṛtam

दृष्टवा विशाखविशिखैः सशिखैर्निहतां स्वकाम् । सेनां तस्य सुतौ वीरावधर्मो धर्म एव च

dṛṣṭavā viśākhaviśikhaiḥ saśikhairnihatāṃ svakām | senāṃ tasya sutau vīrāvadharmo dharma eva ca

युयुधाते बहुविधं शस्त्रैरस्त्रैः शरव्रजैः । चक्रतुर्मल्लयुद्धं तौ महासेनेन तत्क्षणात्

yuyudhāte bahuvidhaṃ śastrairastraiḥ śaravrajaiḥ | cakraturmallayuddhaṃ tau mahāsenena tatkṣaṇāt

तयोर्बलं निरीक्ष्यैव कार्तिकेयो महाबलः । शिखयोस्तौ दधाराशु षड्बाहुः षट्करैर्बलात्

tayorbalaṃ nirīkṣyaiva kārtikeyo mahābalaḥ | śikhayostau dadhārāśu ṣaḍbāhuḥ ṣaṭkarairbalāt

भ्रामयामास बहुधा पोथयामास भूतले । शतखण्डानि जातानि तयोस्तु पततोर्भुवि

bhrāmayāmāsa bahudhā pothayāmāsa bhūtale | śatakhaṇḍāni jātāni tayostu patatorbhuvi

जयं प्राप्ते शिवसुते नेदुर्वाद्यानि सर्वशः। जय त्वं हि मयूरेश जगुः सर्वेऽपि सैनिकाः

jayaṃ prāpte śivasute nedurvādyāni sarvaśaḥ| jaya tvaṃ hi mayūreśa jaguḥ sarve'pi sainikāḥ

चत्वारस्ते ययुर्देवं मयूरेशं निजं प्रभुम् । आलिलिंगुर्मुदा ते तु परस्परमथाब्रुवन

catvāraste yayurdevaṃ mayūreśaṃ nijaṃ prabhum | āliliṃgurmudā te tu parasparamathābruvana

प्राप्ता इव पुनर्जन्म मुमुदुस्ते परस्परम् । शशंसुः सर्ववृत्तान्तं शिवायै च शिवाय च

prāptā iva punarjanma mumuduste parasparam | śaśaṃsuḥ sarvavṛttāntaṃ śivāyai ca śivāya ca

5387

सेनां च निहतां सिन्धोः पुत्रौ च बलवत्तरौ ३८ (

senāṃ ca nihatāṃ sindhoḥ putrau ca balavattarau 38 (

119

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे एकोनविंशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ekonaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १२० प्रारंभ :- क उवाच । हतशिष्टाः केऽपि वीरा: स्रवद्रक्ता सुदुःखिता । सिन्धुं सभागतं चेत्थं भीत भीता अथाब्रुवन

adhyāya 120 prāraṃbha :- ka uvāca | hataśiṣṭāḥ ke'pi vīrā: sravadraktā suduḥkhitā | sindhuṃ sabhāgataṃ cetthaṃ bhīta bhītā athābruvana

वीरा ऊचुः । धनुर्धर निबोधेदमतिदुःखकरं वचः । धर्माधर्मौ तव सुतौ कृत्वा युद्धं महत्तरम्

vīrā ūcuḥ | dhanurdhara nibodhedamatiduḥkhakaraṃ vacaḥ | dharmādharmau tava sutau kṛtvā yuddhaṃ mahattaram

निन्यतुर्देवसेनां तौ हत्वा हत्वा यमक्षयम् । ततः कोऽपि महावीरो मुखैः षड्भिर्विराजितः

ninyaturdevasenāṃ tau hatvā hatvā yamakṣayam | tataḥ ko'pi mahāvīro mukhaiḥ ṣaḍbhirvirājitaḥ

सोऽपि ताभ्यां रणे घोरे पातितो धरणीतले । पुनस्तेन धृतौ वीरौ शिखायां तावुभावपि

so'pi tābhyāṃ raṇe ghore pātito dharaṇītale | punastena dhṛtau vīrau śikhāyāṃ tāvubhāvapi

भ्रामयित्वा बहुतरं पातितौ तौ धरातले । शतधा शीर्णदेहौ तौ गतौ तौ स्वर्गमुत्तमम्

bhrāmayitvā bahutaraṃ pātitau tau dharātale | śatadhā śīrṇadehau tau gatau tau svargamuttamam

क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं न्यपतद्दैत्यपुंगवः । शोकसागरमग्नोऽभूद्वज्राहत इवाचल:

ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ nyapataddaityapuṃgavaḥ | śokasāgaramagno'bhūdvajrāhata ivācala:

धावमानैः सुहृद्वर्गैः स आशूत्थापितो बलात् । मुहूर्तात्प्रकृतिं यातः शुशोच बहुदुःखितः

dhāvamānaiḥ suhṛdvargaiḥ sa āśūtthāpito balāt | muhūrtātprakṛtiṃ yātaḥ śuśoca bahuduḥkhitaḥ

सिन्धुरुवाच । शक्रादयो लोकपाला जिता याभ्यां रणे पुरा । तौ हतौ न कथं वीरौ षडास्येन महाबलौ

sindhuruvāca | śakrādayo lokapālā jitā yābhyāṃ raṇe purā | tau hatau na kathaṃ vīrau ṣaḍāsyena mahābalau

विहाय मृत्युलोके मां कथं स्वर्गं गतावुभौ । सुरसेनानिहन्तारौ कृतान्तस्यान्तकावुभौ

vihāya mṛtyuloke māṃ kathaṃ svargaṃ gatāvubhau | surasenānihantārau kṛtāntasyāntakāvubhau

2.120.10

नानेष्ये शत्रुमूर्द्धानं तदाऽस्यं दर्शये न च । गमनावसरे प्रोक्तं तत्सत्यं कि कृतं त्वया

nāneṣye śatrumūrddhānaṃ tadā'syaṃ darśaye na ca | gamanāvasare proktaṃ tatsatyaṃ ki kṛtaṃ tvayā

अथ दुर्गा सखीभिस्तु वृत्तान्तोऽन्तपुरे तदा । कथितो विस्तरेणैव रुदतीभिः सुदुःखतः

atha durgā sakhībhistu vṛttānto'ntapure tadā | kathito vistareṇaiva rudatībhiḥ suduḥkhataḥ

सख्युवाच । भर्ता रोदिति ते सुभ्रु धर्माधर्मौ मृताविति । साथ पर्यंकसुगता न्यपतत्पृथिवीतले

sakhyuvāca | bhartā roditi te subhru dharmādharmau mṛtāviti | sātha paryaṃkasugatā nyapatatpṛthivītale

रम्भेव वातनिहता कोमलारुणपल्लवा। सखीदुष्टवचोभिः सा बाणैरिव हृदि क्षता । विस्रस्तकेशाभरणा साप्यरोदीत्तदा भृशम्

rambheva vātanihatā komalāruṇapallavā| sakhīduṣṭavacobhiḥ sā bāṇairiva hṛdi kṣatā | visrastakeśābharaṇā sāpyarodīttadā bhṛśam

विस्रस्तवस्त्रा विकसद्बिल्वचारुपयोधरा । अश्रुश्यामलगण्डा सा शोकानलहतप्रभा

visrastavastrā vikasadbilvacārupayodharā | aśruśyāmalagaṇḍā sā śokānalahataprabhā

जघ्ने मुखं सा पाणिभ्यां दन्तासृक्सिक्तभूतला । निरस्तदेहभावा सा विकला विगतत्रपा

jaghne mukhaṃ sā pāṇibhyāṃ dantāsṛksiktabhūtalā | nirastadehabhāvā sā vikalā vigatatrapā

सभांगणगता लुण्ठद्धठकृद्बालको यथा। सर्वे ततः सभ्यवरा रुरुदुर्दुःखकर्षिताः

sabhāṃgaṇagatā luṇṭhaddhaṭhakṛdbālako yathā| sarve tataḥ sabhyavarā rurudurduḥkhakarṣitāḥ

प्रस्रवन्नेत्रसलिलाः प्राब्रवीत्तान्त्सभासदः । राज्ञी उवाच। कथं सर्वेषु वीरेषु जीवत्सुतौ सुतौ मम

prasravannetrasalilāḥ prābravīttāntsabhāsadaḥ | rājñī uvāca| kathaṃ sarveṣu vīreṣu jīvatsutau sutau mama

प्रेषितौ रणभूमिं तौ मामपृष्ट्वा तु कोमलौ । मयाशीश्चेन्नियुक्ता स्यान्न तयोर्मरणं भवेत्

preṣitau raṇabhūmiṃ tau māmapṛṣṭvā tu komalau | mayāśīścenniyuktā syānna tayormaraṇaṃ bhavet

न हि मे वचनं धाता मिथ्या कर्तुं समीहते । याभ्यां जिता देवगणास्तौ कथं निधनं गतौ

na hi me vacanaṃ dhātā mithyā kartuṃ samīhate | yābhyāṃ jitā devagaṇāstau kathaṃ nidhanaṃ gatau

2.120.20

क्व द्रक्ष्याम्यहमेतौ यौ जिग्यतुर्मदनं रुचा। बुद्धीना यौ सरस्वन्तौ तौ मां त्यक्त्वा कथं गतौ

kva drakṣyāmyahametau yau jigyaturmadanaṃ rucā| buddhīnā yau sarasvantau tau māṃ tyaktvā kathaṃ gatau

तयोः शोकाग्निना दग्धा मरिष्याम्यहमद्य वै । इत्युक्त्वा न्यपतद्भूमौ निघ्नती हृदये मुहुः

tayoḥ śokāgninā dagdhā mariṣyāmyahamadya vai | ityuktvā nyapatadbhūmau nighnatī hṛdaye muhuḥ

ततः सख्यो नागराश्च बोधयामासुरंजसा । न मातः कोऽपि शोकेन यो मृतः पुनरागतः

tataḥ sakhyo nāgarāśca bodhayāmāsuraṃjasā | na mātaḥ ko'pi śokena yo mṛtaḥ punarāgataḥ

मृत्युलोके चिरं स्थाता नेक्षितो न श्रुतोऽपि च । विहाय हनुमन्तं च कृपं शारद्वतं बलिम्

mṛtyuloke ciraṃ sthātā nekṣito na śruto'pi ca | vihāya hanumantaṃ ca kṛpaṃ śāradvataṃ balim

व्यासं परशुरामं च विभीषणमथापि च । द्रौणिं नान्यश्चिरं स्थायी न भूतो न भविष्यति

vyāsaṃ paraśurāmaṃ ca vibhīṣaṇamathāpi ca | drauṇiṃ nānyaściraṃ sthāyī na bhūto na bhaviṣyati

ब्रह्मादीनां भवेन्मृत्युः का तत्र गणनात्मनः । रोदनं तेन कर्तव्यं न स्यान्मृत्युः कदाऽस्य चेत्

brahmādīnāṃ bhavenmṛtyuḥ kā tatra gaṇanātmanaḥ | rodanaṃ tena kartavyaṃ na syānmṛtyuḥ kadā'sya cet

क्षीणे ऋणानुबन्धे च स्त्री पुत्रः पशुरेव च । न तिष्ठति ध्रुवं तत्र कृतः शोको वृथा भवेत्

kṣīṇe ṛṇānubandhe ca strī putraḥ paśureva ca | na tiṣṭhati dhruvaṃ tatra kṛtaḥ śoko vṛthā bhavet

यथा काष्ठं काष्ठगतं पुरे स्याच्च वियुज्यते । तद्वज्जन्तुर्वियोगं च योगं च प्राप्नुते वशः

yathā kāṣṭhaṃ kāṣṭhagataṃ pure syācca viyujyate | tadvajjanturviyogaṃ ca yogaṃ ca prāpnute vaśaḥ

नानापक्षिगणा रात्रावेकवृक्षागता यथा । प्रातर्दशदिशो यान्ति तत्र कि परिवेदनम् । क उवाच । एवं प्रबोधिता दुर्गा सिन्धुश्च जन एव च

nānāpakṣigaṇā rātrāvekavṛkṣāgatā yathā | prātardaśadiśo yānti tatra ki parivedanam | ka uvāca | evaṃ prabodhitā durgā sindhuśca jana eva ca

हठाच्छोकं निगृह्यासावासने संविवेश ह । उपहासं करिष्यन्ति सपत्ना रुदतामिति

haṭhācchokaṃ nigṛhyāsāvāsane saṃviveśa ha | upahāsaṃ kariṣyanti sapatnā rudatāmiti

2.120.30

दुर्गा धृत्वा बलाल्लोका निन्युरन्तःपुरं हि ताम् । निश्वसन्ती पपातासौ पर्यङ्के शोककर्शिता

durgā dhṛtvā balāllokā ninyurantaḥpuraṃ hi tām | niśvasantī papātāsau paryaṅke śokakarśitā

स सिन्धुः क्रोधसंयुक्तो जग्राह शस्त्रसंचयम् । पुत्रयोर्निष्कृतिं कर्तुं हयारूढो ययौ रणम्

sa sindhuḥ krodhasaṃyukto jagrāha śastrasaṃcayam | putrayorniṣkṛtiṃ kartuṃ hayārūḍho yayau raṇam

याते तस्मिन्महासैन्यं चतुरंग रणोत्सुकम् । उड्डीयोड्डीय धावन्तो ययुः पूर्वं पदातयः

yāte tasminmahāsainyaṃ caturaṃga raṇotsukam | uḍḍīyoḍḍīya dhāvanto yayuḥ pūrvaṃ padātayaḥ

नानावर्णा एकरूपा नानाशस्त्रास्त्रपाणयः । ततो वारणसङ्घाता नानाधातुविचित्रिताः

nānāvarṇā ekarūpā nānāśastrāstrapāṇayaḥ | tato vāraṇasaṅghātā nānādhātuvicitritāḥ

घण्टाभरणशोभाढ्या दानोदकप्रवर्षिणः । चीत्कारभीषितपरा महारावभयंकराः

ghaṇṭābharaṇaśobhāḍhyā dānodakapravarṣiṇaḥ | cītkārabhīṣitaparā mahārāvabhayaṃkarāḥ

ततोऽश्वा प्रागमन्सादियुक्ता वायुजवा रणम् । खुराघाताद्विस्फुलिंगा निपतन्तो धरातले

tato'śvā prāgamansādiyuktā vāyujavā raṇam | khurāghātādvisphuliṃgā nipatanto dharātale

शुशुभुः सादिनस्तत्र खेटकुन्तासिपाणयः। चन्दनागरुलिप्तांगा नानामालाविभूषिताः

śuśubhuḥ sādinastatra kheṭakuntāsipāṇayaḥ| candanāgaruliptāṃgā nānāmālāvibhūṣitāḥ

अध्यायाः ११६-१२० (cont. 2)

तनुत्राणभृतः सर्वे कंटभ्राजिमस्तकाः। ग्रसन्त इव चाकाशं नादयन्तो दिशो दश

tanutrāṇabhṛtaḥ sarve kaṃṭabhrājimastakāḥ| grasanta iva cākāśaṃ nādayanto diśo daśa

रथास्ततोऽगमन्नानामहावीरैरधिष्ठिताः । नानाशस्त्रास्त्रसंपूर्णा धनुस्तूणीरसंयुताः

rathāstato'gamannānāmahāvīrairadhiṣṭhitāḥ | nānāśastrāstrasaṃpūrṇā dhanustūṇīrasaṃyutāḥ

तन्मध्ये शुशुभे सिन्धुर्महामुकुटकुण्डलः । नानाशस्त्रधनुष्पाणिस्तूणीरकृतभूषणः

tanmadhye śuśubhe sindhurmahāmukuṭakuṇḍalaḥ | nānāśastradhanuṣpāṇistūṇīrakṛtabhūṣaṇaḥ

2.120.40

वीरकंकणशोभाढयः कटिसूत्रांगदप्रभः । क्रोधसंरक्तनयनो लोकत्रयबुभुक्षया

vīrakaṃkaṇaśobhāḍhayaḥ kaṭisūtrāṃgadaprabhaḥ | krodhasaṃraktanayano lokatrayabubhukṣayā

वाद्यस्तु सर्ववाद्येषु बन्दिषु च स्तुवत्स्तु च । यावद्याति महावेगात्तावद्दूतस्तमब्रवीत्

vādyastu sarvavādyeṣu bandiṣu ca stuvatstu ca | yāvadyāti mahāvegāttāvaddūtastamabravīt

पिता ते याति दैत्येश तं प्रतीक्षस्व सुव्रत । परावृत्येक्षते यावत्तावदश्वगतं सुतम्

pitā te yāti daityeśa taṃ pratīkṣasva suvrata | parāvṛtyekṣate yāvattāvadaśvagataṃ sutam

अपश्यदभ्याशगतं नमश्चक्रे स चापि तम् । ददौ पिता तत्र सुतं दुर्गं कृत्वा चमूचरैः

apaśyadabhyāśagataṃ namaścakre sa cāpi tam | dadau pitā tatra sutaṃ durgaṃ kṛtvā camūcaraiḥ

उपदेशं च कृतवान्सुखायामुत्र चेह च । चक्रपाणिरुवाच । गर्वेण वर्तसे पुत्र श्रिया मत्तो न बुध्यसे

upadeśaṃ ca kṛtavānsukhāyāmutra ceha ca | cakrapāṇiruvāca | garveṇa vartase putra śriyā matto na budhyase

अर्थज्ञाने महावृद्धाः प्रष्टव्या भूतिमिच्छता । अग्रे शुभेच्छया पूर्वमशुभं न समाचरेत्

arthajñāne mahāvṛddhāḥ praṣṭavyā bhūtimicchatā | agre śubhecchayā pūrvamaśubhaṃ na samācaret

अल्पेन कर्मणा नाशं पुण्यमेत्य शुभेन ह । अणुरग्निर्दहेत्सर्वं पुण्यं दोषस्तथा सुत

alpena karmaṇā nāśaṃ puṇyametya śubhena ha | aṇuragnirdahetsarvaṃ puṇyaṃ doṣastathā suta

न लाभो दृश्यते पुत्र बद्धेषु तेषु ते क्वचित् । स एव पुत्रो यो मातृपितृवाक्यकरोऽनिशम्

na lābho dṛśyate putra baddheṣu teṣu te kvacit | sa eva putro yo mātṛpitṛvākyakaro'niśam

तस्य चोल्लङघने पुण्यं नाशमेति च जायते । दोषजालं मोहजालं नानानिरयदं सुत

tasya collaṅaghane puṇyaṃ nāśameti ca jāyate | doṣajālaṃ mohajālaṃ nānānirayadaṃ suta

अतः शृणु हितं वाक्यं मोचयाशु सुरान्सुत । मुक्तेषु तु भवेन्मित्रं मयूरेशोऽखिलार्थदः

ataḥ śṛṇu hitaṃ vākyaṃ mocayāśu surānsuta | mukteṣu tu bhavenmitraṃ mayūreśo'khilārthadaḥ

2.120.50

न चेह द्वेषतः कश्चित्सुखं प्राप्तो धरातले। विनाशं प्रापिता देवैर्हिरण्याक्षादयोऽसुराः

na ceha dveṣataḥ kaścitsukhaṃ prāpto dharātale| vināśaṃ prāpitā devairhiraṇyākṣādayo'surāḥ

क उवाच । इति पितृवचः श्रुत्वा चुकोपातितरां सुतः । धिक्कृत्य पितरं प्राह मम भ्रान्तिरभूत्पुरा

ka uvāca | iti pitṛvacaḥ śrutvā cukopātitarāṃ sutaḥ | dhikkṛtya pitaraṃ prāha mama bhrāntirabhūtpurā

चतुरस्त्वं पिता मे वै ज्ञानं सम्यक्प्रकाशितम् । भाषसे मूढवत्तात कृत्वा श्यामं मुखं व्रज ५२ येन मे निहता सेना परार्थगणिता पितः । तेनेदानीं कथं साम कर्तव्यमयशस्करम्

caturastvaṃ pitā me vai jñānaṃ samyakprakāśitam | bhāṣase mūḍhavattāta kṛtvā śyāmaṃ mukhaṃ vraja 52 yena me nihatā senā parārthagaṇitā pitaḥ | tenedānīṃ kathaṃ sāma kartavyamayaśaskaram

कुशाक्षमालाधरणं राजधर्मे हि नेष्यते। तस्माद्दया नरेन्द्रेण न कार्या शत्रुसंचये

kuśākṣamālādharaṇaṃ rājadharme hi neṣyate| tasmāddayā narendreṇa na kāryā śatrusaṃcaye

निर्दयत्वमरावेव स्मृतं नीत्यामये यथा । एवमुक्त्वा नमस्कृत्य पितरं सिन्धुदैत्यराट्

nirdayatvamarāveva smṛtaṃ nītyāmaye yathā | evamuktvā namaskṛtya pitaraṃ sindhudaityarāṭ

5442

परावृत्य बलात्तं स ययौ योद्धुं रणोत्सुकः ५६ (

parāvṛtya balāttaṃ sa yayau yoddhuṃ raṇotsukaḥ 56 (

120

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे पितृसिन्धुसंवादो नाम विंशत्यधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe pitṛsindhusaṃvādo nāma viṃśatyadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १२१-१२५

अध्याय १२१ प्रारंभ :- क उवाच । वीरभद्रादिभिर्वीरैः सुखासीनं गणेश्वरम्। आययुर्वेगतो देवा भीताः श्वासमाकुलाः

adhyāya 121 prāraṃbha :- ka uvāca | vīrabhadrādibhirvīraiḥ sukhāsīnaṃ gaṇeśvaram| āyayurvegato devā bhītāḥ śvāsamākulāḥ

न्यवेदयन्त वृत्तान्तं स्वयं सिन्धुः समागतः । मेनिरे ते पुनः प्राप्तं कालं संहर्तुमात्मनः

nyavedayanta vṛttāntaṃ svayaṃ sindhuḥ samāgataḥ | menire te punaḥ prāptaṃ kālaṃ saṃhartumātmanaḥ

ततो हर्षान्मयूरेशो रुरोह शिखनं तदा । आयुधानि च चत्वारि प्रगृहय च जगर्ज च

tato harṣānmayūreśo ruroha śikhanaṃ tadā | āyudhāni ca catvāri pragṛhaya ca jagarja ca

नमस्कृत्य शिवं वेगाद्ययौ प्रद्योतयन्दिशः । तदाशीःकवचो वीरसहितो वाहिनीयुतः

namaskṛtya śivaṃ vegādyayau pradyotayandiśaḥ | tadāśīḥkavaco vīrasahito vāhinīyutaḥ

यावत्स पुरतो याति सिंधुं हन्तुं समुद्यतः। तावत्षडाननः प्राह यामि युद्धाय विघ्नराट्

yāvatsa purato yāti siṃdhuṃ hantuṃ samudyataḥ| tāvatṣaḍānanaḥ prāha yāmi yuddhāya vighnarāṭ

तिष्ठत्सु बहुवीरेषु कथं युद्धाय यास्यसि । पौरुषं पश्य सर्वषां तस्मिन्क्षीणे रणं कुरु

tiṣṭhatsu bahuvīreṣu kathaṃ yuddhāya yāsyasi | pauruṣaṃ paśya sarvaṣāṃ tasminkṣīṇe raṇaṃ kuru

एवमुक्त्वा नमस्कृत्य ययौ युद्धाय षण्मुखः । चतुरंगबलं गृहय सिंधुसेनामथावधीत्

evamuktvā namaskṛtya yayau yuddhāya ṣaṇmukhaḥ | caturaṃgabalaṃ gṛhaya siṃdhusenāmathāvadhīt

सोऽपि तां न्यहनत्सेनां नानाशस्त्रैः शरव्रजैः । सहस्व प्रहरस्वाद्य हन्मि संमुखतां व्रज

so'pi tāṃ nyahanatsenāṃ nānāśastraiḥ śaravrajaiḥ | sahasva praharasvādya hanmi saṃmukhatāṃ vraja

एवं कोलहलोऽप्यासीद्वीराणां तत्र युद्धयताम् । पेतुर्वीराः शस्त्रहताः शरजालगतासवः

evaṃ kolahalo'pyāsīdvīrāṇāṃ tatra yuddhayatām | peturvīrāḥ śastrahatāḥ śarajālagatāsavaḥ

2.121.10

छिन्नांगा भिन्नपादाश्च छिन्नबाहूरुमस्तकाः। असिभिर्भिण्डिपालैश्च कुन्तैर्मुद्गरसंचयैः

chinnāṃgā bhinnapādāśca chinnabāhūrumastakāḥ| asibhirbhiṇḍipālaiśca kuntairmudgarasaṃcayaiḥ

मारयन्मिश्रिता वीरास्तान्परान्युद्धदुर्मदान् । कोलाहलो महानासीत्क्ष्वेडितैर्ह्रेषितैरपि

mārayanmiśritā vīrāstānparānyuddhadurmadān | kolāhalo mahānāsītkṣveḍitairhreṣitairapi

वाद्यध्वनिप्रतिध्वानैर्बृंहितै रथनेमिभिः । असंबद्धमभूद्युद्धं सेनयोरुभयोरपि

vādyadhvanipratidhvānairbṛṃhitai rathanemibhiḥ | asaṃbaddhamabhūdyuddhaṃ senayorubhayorapi

यथाप्रतिज्ञं वीरास्ते निजघ्नुर्मंस्तकं मुखम् । नेत्रे बाहूदरं नाभिं पादौ गुल्फौ च जानुनी

yathāpratijñaṃ vīrāste nijaghnurmaṃstakaṃ mukham | netre bāhūdaraṃ nābhiṃ pādau gulphau ca jānunī

कोऽपि हस्तेन पादेन कोऽपि खड्गेन नाशयन् । असिना केऽप्यरिगणानन्धकारे महत्यपि

ko'pi hastena pādena ko'pi khaḍgena nāśayan | asinā ke'pyarigaṇānandhakāre mahatyapi

अस्तं याते दिनकरे दृष्ट्वा पृष्ट्वा निजघ्निरे । देवाञ्ज्ञात्वाऽसुरा जघ्नुरितरानितरेऽपि च

astaṃ yāte dinakare dṛṣṭvā pṛṣṭvā nijaghnire | devāñjñātvā'surā jaghnuritarānitare'pi ca

असृक्प्रवाहस्तत्रासीत्प्रधने तुमुले तदा । वहन्प्रेतानिषज्जीवा हुंकारेण च तान्परे

asṛkpravāhastatrāsītpradhane tumule tadā | vahanpretāniṣajjīvā huṃkāreṇa ca tānpare

बलान्निष्काशयामासुर्विशल्यांश्चक्रिरे यथा । इतो न सेने पंचाहविराम युद्धलंपटे । एवं पदाताः सिन्धोस्ते कोटिशोऽथ हताः सुरैः

balānniṣkāśayāmāsurviśalyāṃścakrire yathā | ito na sene paṃcāhavirāma yuddhalaṃpaṭe | evaṃ padātāḥ sindhoste koṭiśo'tha hatāḥ suraiḥ

ततोऽगात्तद्गजानीकमसंख्यं शस्त्रसंयुतम् । धिष्ठितं सादिभिर्वीरैर्नानायुद्धविशारदैः

tato'gāttadgajānīkamasaṃkhyaṃ śastrasaṃyutam | dhiṣṭhitaṃ sādibhirvīrairnānāyuddhaviśāradaiḥ

वीरभद्रादयो जघ्नुर्गजसेनां दुरत्ययाम् । केषांचिन्मस्तका भिन्नाः केषाचिच्च करा द्विजाः

vīrabhadrādayo jaghnurgajasenāṃ duratyayām | keṣāṃcinmastakā bhinnāḥ keṣācicca karā dvijāḥ

2.121.20

अग्निशस्त्रधरैः केचित्पातिता वीरसंयुताः । वीरभद्रोऽतिवीर्येण गजेनैवाहनद्गजम

agniśastradharaiḥ kecitpātitā vīrasaṃyutāḥ | vīrabhadro'tivīryeṇa gajenaivāhanadgajama

पेततुरष्टधा भिन्नावुभावपि तदा गजौ। ततः षडाननोनिघ्नन्गजानीके व्यरोचत

petaturaṣṭadhā bhinnāvubhāvapi tadā gajau| tataḥ ṣaḍānanonighnangajānīke vyarocata

वीरैस्तु सहितान्मत्ताननन्तान्करिसंचयान् । शक्त्या शरैरनेकैः सोऽनाशयत्षड्धनुष्च्युतैः

vīraistu sahitānmattānanantānkarisaṃcayān | śaktyā śarairanekaiḥ so'nāśayatṣaḍdhanuṣcyutaiḥ

हिरण्यगर्भोऽनेकवीरयुतांस्तानप्यपातयत् । भूतराजोऽपि शस्त्रैस्तान्गजान्नानाविधान्रणे

hiraṇyagarbho'nekavīrayutāṃstānapyapātayat | bhūtarājo'pi śastraistāngajānnānāvidhānraṇe

न्यपातयद्वीरयुक्तान्नाराचक्षतजीवितान् । सिंहो भूत्वा पुष्पदन्तो दारयामास तान्गजान्

nyapātayadvīrayuktānnārācakṣatajīvitān | siṃho bhūtvā puṣpadanto dārayāmāsa tāngajān

नन्दी तु गजरूपेण बभंज तान्गजान्बहून् । अन्यैश्च शरसंघातैः सर्वे ते विनिपातिताः

nandī tu gajarūpeṇa babhaṃja tāngajānbahūn | anyaiśca śarasaṃghātaiḥ sarve te vinipātitāḥ

कंचित्पुच्छे गृहीत्वेभ भ्रामयित्वा परोऽक्षिपत् । उभावपि लयं यातौ दृढाघातेन चूर्णितौ

kaṃcitpucche gṛhītvebha bhrāmayitvā paro'kṣipat | ubhāvapi layaṃ yātau dṛḍhāghātena cūrṇitau

ततोऽश्वचारा युयुधुर्गजानीके निवारिते। असंख्यातान्निजघ्नुस्तान्सुरान्नानायुधै रणे

tato'śvacārā yuyudhurgajānīke nivārite| asaṃkhyātānnijaghnustānsurānnānāyudhai raṇe

पतिता मूर्छिता देवाः पुनः संज्ञां च लेभिरे । ततो विविधुरश्वस्थान्वीरानश्वानथो रुषा

patitā mūrchitā devāḥ punaḥ saṃjñāṃ ca lebhire | tato vividhuraśvasthānvīrānaśvānatho ruṣā

क्रोधेन देवान्घ्नन्ति स्म हयारूढा महासुराः । सुरांस्तान्निन्युरन्तं ते शस्त्रास्त्रशरवृष्टिभिः

krodhena devānghnanti sma hayārūḍhā mahāsurāḥ | surāṃstānninyurantaṃ te śastrāstraśaravṛṣṭibhiḥ

2.121.30

षड्वीराः पुनरायाताः श्रुत्वा देवान्हतान्युधि । ततस्ते पुनराजघ्नुर्दैतेयानश्वसादिनः

ṣaḍvīrāḥ punarāyātāḥ śrutvā devānhatānyudhi | tataste punarājaghnurdaiteyānaśvasādinaḥ

चत्वारस्ते चतुर्दिक्षु प्रायुध्यन्बलवत्तरम् । ररक्षतुरुभौ सैन्यं स्वीयं देवगणैर्युतम्

catvāraste caturdikṣu prāyudhyanbalavattaram | rarakṣaturubhau sainyaṃ svīyaṃ devagaṇairyutam

मारयामासुरश्वांस्तानश्वस्थान्वीरसंयुतान् । अयुध्यन्पादचारेण निघ्नन्तोऽरिगणान्बहून्

mārayāmāsuraśvāṃstānaśvasthānvīrasaṃyutān | ayudhyanpādacāreṇa nighnanto'rigaṇānbahūn

कोटिकोटिमितास्तत्र पेतुस्ते तु शरार्दिताः । नन्दी भृंगी हतानश्वान्पतितान्वीक्ष्य सादिनः

koṭikoṭimitāstatra petuste tu śarārditāḥ | nandī bhṛṃgī hatānaśvānpatitānvīkṣya sādinaḥ

पादाघातेन तेनाशु पातयन्नन्दिकेश्वरः । वीरभद्रोऽप्यसंख्यातानश्वयोधान्न्यपातयत्

pādāghātena tenāśu pātayannandikeśvaraḥ | vīrabhadro'pyasaṃkhyātānaśvayodhānnyapātayat

हतेषु मुख्यवीरेषु चतुर्भिः सर्वतो दिशम् । कल्पान्त इव तत्रासीद्दैत्यानां रणकर्मणाम्

hateṣu mukhyavīreṣu caturbhiḥ sarvato diśam | kalpānta iva tatrāsīddaityānāṃ raṇakarmaṇām

ततः केचित्सुरगणान्पेदिरे शरणं तदा ।॥ हाहाकारो महानासीद्दैत्यसैन्याश्वसादिषु

tataḥ kecitsuragaṇānpedire śaraṇaṃ tadā ||| hāhākāro mahānāsīddaityasainyāśvasādiṣu

एवं हत्वाऽखिलां सेनां षड्वीरास्ते मुदं ययु । वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु जगर्जुस्तुष्टुवुर्विभुम्

evaṃ hatvā'khilāṃ senāṃ ṣaḍvīrāste mudaṃ yayu | vādyatsu sarvavādyeṣu jagarjustuṣṭuvurvibhum

जयः प्राप्तो मयूरेशप्रभावात्स्मरणान्नतेः । ततः सिन्धुः समाकर्ण्य शरणामतवाक्यतः

jayaḥ prāpto mayūreśaprabhāvātsmaraṇānnateḥ | tataḥ sindhuḥ samākarṇya śaraṇāmatavākyataḥ

वृत्तांतं हतसेनाया हस्त्यश्वरथसंयुतः । अमात्यान्सर्ववीरांश्च प्रोवाच युद्धलालसः

vṛttāṃtaṃ hatasenāyā hastyaśvarathasaṃyutaḥ | amātyānsarvavīrāṃśca provāca yuddhalālasaḥ

2.121.40

सिन्धुरुवाच । ये ये गच्छन्ति योद्धारस्ताञ्छृणोमि हतान्परैः । इदानीं यामि तं हन्तुं गुणेशं च स्वयं बलात्

sindhuruvāca | ye ye gacchanti yoddhārastāñchṛṇomi hatānparaiḥ | idānīṃ yāmi taṃ hantuṃ guṇeśaṃ ca svayaṃ balāt

क उवाच । इत्युक्त्वा क्ष्वेडितेनासौ गगनं च दिशो दश । नादयामास त्रींल्लोकान्ग्रसन्भूस्वर्गमण्डलम्

ka uvāca | ityuktvā kṣveḍitenāsau gaganaṃ ca diśo daśa | nādayāmāsa trīṃllokāngrasanbhūsvargamaṇḍalam

योजयित्वाऽक्षिपद्बाणमाकर्णकर्षणाज्जवात् । सेनायां वीरभद्रादिपालितायां महाबलैः

yojayitvā'kṣipadbāṇamākarṇakarṣaṇājjavāt | senāyāṃ vīrabhadrādipālitāyāṃ mahābalaiḥ

निरीक्ष्य सर्ववीरान्स बाणं धनुषि संदधे । अस्त्रमन्त्रेण सहसा शतजप्तेन दैत्यराट्

nirīkṣya sarvavīrānsa bāṇaṃ dhanuṣi saṃdadhe | astramantreṇa sahasā śatajaptena daityarāṭ

कृपीटयोनिः सहसा तस्माज्जातो ददाह ताम् । देवसेनां च पृथिवीं सवनां च सपर्वताम्

kṛpīṭayoniḥ sahasā tasmājjāto dadāha tām | devasenāṃ ca pṛthivīṃ savanāṃ ca saparvatām

ततोऽपश्यन्सैनिकास्ते दहयमानान्कृशानुना । पुरुषं वह्निसंभूतं जटिलं दीप्ततेजसम्

tato'paśyansainikāste dahayamānānkṛśānunā | puruṣaṃ vahnisaṃbhūtaṃ jaṭilaṃ dīptatejasam

विद्युज्जिह्वं करालास्यं गिलन्तं देवसैनिकान् । षडानादयो भीता दुद्रुवुस्ते दिशो दश

vidyujjihvaṃ karālāsyaṃ gilantaṃ devasainikān | ṣaḍānādayo bhītā dudruvuste diśo daśa

यं यं स भक्षति स्माजौ स स प्राप स्मरन्मुदा । निजधाम मयूरेशमेव मत्ताऽखिला चमूः

yaṃ yaṃ sa bhakṣati smājau sa sa prāpa smaranmudā | nijadhāma mayūreśameva mattā'khilā camūḥ

यतो यतो याति सेना तवस्तद्वक्त्रसंभवः । तनूनपाद्दहत्येनां प्रलयाग्निरिव ज्वलन्

yato yato yāti senā tavastadvaktrasaṃbhavaḥ | tanūnapāddahatyenāṃ pralayāgniriva jvalan

एवं सा वह्निना दग्धा मयूरेशस्य वाहिनी। धूमान्धकारे महति न प्राज्ञायत किंचन

evaṃ sā vahninā dagdhā mayūreśasya vāhinī| dhūmāndhakāre mahati na prājñāyata kiṃcana

2.121.50

ततः सर्वे मयूरेशपृष्ठभागं समाश्रिताः । त्राहि त्राहीति जल्पन्तो दग्धास्ते जातवेदसा

tataḥ sarve mayūreśapṛṣṭhabhāgaṃ samāśritāḥ | trāhi trāhīti jalpanto dagdhāste jātavedasā

अनिवार्य महास्त्रं तद् दृष्ट्वा देवो मयूरराट् । निस्तेजाश्चिन्तयामास भीतो लोके लघुत्वतः

anivārya mahāstraṃ tad dṛṣṭvā devo mayūrarāṭ | nistejāścintayāmāsa bhīto loke laghutvataḥ

शिवः प्रसादं चेत्कुर्यात्तदैवात्र जयो भवेत् । इत्युक्त्वा परशुं गृहय मन्त्रयित्वाऽक्षिपन्बलात्

śivaḥ prasādaṃ cetkuryāttadaivātra jayo bhavet | ityuktvā paraśuṃ gṛhaya mantrayitvā'kṣipanbalāt

महसा जितसूर्यः स गर्जयनगगनं दिशः । यातो दहन्वैरिसेनां जगत्कल्पानलो यथा

mahasā jitasūryaḥ sa garjayanagaganaṃ diśaḥ | yāto dahanvairisenāṃ jagatkalpānalo yathā

तस्मादपि महानेकः पुरुषः समजायत । यस्यास्ये सर्वभूगोलः किन्नु मास्यति साम्बरः

tasmādapi mahānekaḥ puruṣaḥ samajāyata | yasyāsye sarvabhūgolaḥ kinnu māsyati sāmbaraḥ

पुरुषः पुरुषेणासावस्त्रमस्त्रेण वै तदा। अयुध्यतां ततो जग्मुर्द्रष्टुं देवर्षयस्तदा

puruṣaḥ puruṣeṇāsāvastramastreṇa vai tadā| ayudhyatāṃ tato jagmurdraṣṭuṃ devarṣayastadā

दैत्यास्त्रं भक्षितं तेन कृतान्तास्त्रेण सत्वरम् । ययौ सेनां च निर्दग्धुं ज्वालामालिव हव्यभुक्

daityāstraṃ bhakṣitaṃ tena kṛtāntāstreṇa satvaram | yayau senāṃ ca nirdagdhuṃ jvālāmāliva havyabhuk

दैत्यराजोऽपि तं दृष्ट्वा बाणवृष्टिमवासृजत् । एकस्मान्मन्त्रिताद्बाणादनन्ता निःसृताः शराः

daityarājo'pi taṃ dṛṣṭvā bāṇavṛṣṭimavāsṛjat | ekasmānmantritādbāṇādanantā niḥsṛtāḥ śarāḥ

देवसेनाचरास्तेषु निमग्ना वेगशालिनः। मयूरेशः क्रोधवशान्नानाऽस्त्राणि तदाऽसृजत्

devasenācarāsteṣu nimagnā vegaśālinaḥ| mayūreśaḥ krodhavaśānnānā'strāṇi tadā'sṛjat

तैरस्त्रैर्दैत्यराजस्य निरस्यास्त्राणि सर्वशः । अभक्षयद्दैत्यसेनां स कालपुरुषः पुनः

tairastrairdaityarājasya nirasyāstrāṇi sarvaśaḥ | abhakṣayaddaityasenāṃ sa kālapuruṣaḥ punaḥ

2.121.60

यतो यतः पलायन्तेऽसुरास्तत्र च याति सः । चिन्ताक्रान्तस्ततो दैत्यः कर्तव्यं नाभ्यपद्यत

yato yataḥ palāyante'surāstatra ca yāti saḥ | cintākrāntastato daityaḥ kartavyaṃ nābhyapadyata

किं कर्तव्यं व गन्तव्यं क्व च स्थेयमचिन्तयत् । अस्तं याते दिनकरे स्वधामप्रत्यपद्यत

kiṃ kartavyaṃ va gantavyaṃ kva ca stheyamacintayat | astaṃ yāte dinakare svadhāmapratyapadyata

गच्छन्स्खलन्पतन्भूमौ नष्टकुण्डलभूषणः । नगरं प्राविशदसौ ततः शम्भुरिवापरः

gacchanskhalanpatanbhūmau naṣṭakuṇḍalabhūṣaṇaḥ | nagaraṃ prāviśadasau tataḥ śambhurivāparaḥ

गुप्त एवावसत्क्वापि स्त्रीणां चैवानुजीविनाम् । जगर्ज सगणो देवो ज्ञात्वा तद्वृत्तमाशु सः

gupta evāvasatkvāpi strīṇāṃ caivānujīvinām | jagarja sagaṇo devo jñātvā tadvṛttamāśu saḥ

तेन नादेन सहसा नादितं भुवनत्रयम् । संजहार कृतान्तास्त्रं मन्त्रविद्भुजगं यथा

tena nādena sahasā nāditaṃ bhuvanatrayam | saṃjahāra kṛtāntāstraṃ mantravidbhujagaṃ yathā

स्वनिवेशं जगामाशु मयूरेशो गणैर्वृताः ६५ (५५०८) ॥ इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे एकविंशोत्तरशततमोऽध्यायः ॥१२१॥ ॥ ॥ अध्याय १२२ प्रारंभ :- क उवाच । सिंहासनस्थे देवेश मयूरेशे गणैर्वृते । गौतमाद्या मुनिगणाः प्रशशंसुर्गुणेश्वरम्

svaniveśaṃ jagāmāśu mayūreśo gaṇairvṛtāḥ 65 (5508) || iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ekaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ ||121|| || || adhyāya 122 prāraṃbha :- ka uvāca | siṃhāsanasthe deveśa mayūreśe gaṇairvṛte | gautamādyā munigaṇāḥ praśaśaṃsurguṇeśvaram

ऋषय ऊचुः । येन शक्रो जितः संख्ये नागैः शेषो धरातले । तस्य का गणनान्येषां सोऽपि युद्ध जितस्त्वया

ṛṣaya ūcuḥ | yena śakro jitaḥ saṃkhye nāgaiḥ śeṣo dharātale | tasya kā gaṇanānyeṣāṃ so'pi yuddha jitastvayā

रक्षिता बहवस्तस्मात्सिन्धोर्दुष्टात्सुरेश्वर । गणानां सर्वलोकानामन्यथा जीवनं कथम्

rakṣitā bahavastasmātsindhorduṣṭātsureśvara | gaṇānāṃ sarvalokānāmanyathā jīvanaṃ katham

क उवाच । इत्थं तेषु वदत्वेव तत्कीर्तिं गिरिजा ययौ । आलिंग्य प्राह पुत्रं सा श्रान्तोऽसि युद्धलालसः

ka uvāca | itthaṃ teṣu vadatveva tatkīrtiṃ girijā yayau | āliṃgya prāha putraṃ sā śrānto'si yuddhalālasaḥ

ततः शीघ्रं समायातो भर्गो देवं स सस्वजे । उवाचेन्द्रादिभिर्देवैरसाध्यं कृतवानसि

tataḥ śīghraṃ samāyāto bhargo devaṃ sa sasvaje | uvācendrādibhirdevairasādhyaṃ kṛtavānasi

परब्रह्मस्वरूपस्य चराचरगुरोरपि । सर्वज्ञस्य धराभारोद्धरणे निरतस्य ते

parabrahmasvarūpasya carācaragurorapi | sarvajñasya dharābhāroddharaṇe niratasya te

महिमानं स्वरूपाणि ब्रह्माद्या न विदुः सुराः । गौतमाद्याश्च मुनयः शक्तिः का तत्र नो भवेत्

mahimānaṃ svarūpāṇi brahmādyā na viduḥ surāḥ | gautamādyāśca munayaḥ śaktiḥ kā tatra no bhavet

क उवाच । इत्थं वदति देवेशे शिवेऽथ पार्वती जगौ । नारदो मुनिवर्योऽसौ मातः शणु वचो मम

ka uvāca | itthaṃ vadati deveśe śive'tha pārvatī jagau | nārado munivaryo'sau mātaḥ śaṇu vaco mama

बहवो वासरा जाता अत्र स्थाने कदा शिवे । मोक्षमेष्यति दैत्योऽसौ सिन्धुर्नष्टतमोऽनघे

bahavo vāsarā jātā atra sthāne kadā śive | mokṣameṣyati daityo'sau sindhurnaṣṭatamo'naghe

2.122.10

कदा विवाहो भविता मयूरेशस्य सुव्रते । वासवाद्या जिता येन नाशं स कथमेष्यति

kadā vivāho bhavitā mayūreśasya suvrate | vāsavādyā jitā yena nāśaṃ sa kathameṣyati

आज्ञां देहि गमिष्यामः पुनरेष्याम सत्वरम् । कदा स्युः सिन्धुदैत्यात्ते देवाश्च मुक्तबन्धनाः

ājñāṃ dehi gamiṣyāmaḥ punareṣyāma satvaram | kadā syuḥ sindhudaityātte devāśca muktabandhanāḥ

दैत्यस्य मरणं मातरसाध्यं दृश्यते मया । क उवाच । सुरर्षेर्वाक्यमाकर्ण्य प्रोचुस्तं ते गणास्तदा

daityasya maraṇaṃ mātarasādhyaṃ dṛśyate mayā | ka uvāca | surarṣervākyamākarṇya procustaṃ te gaṇāstadā

षडाननादयो वीरा नारदं देवदर्शनम् । उद्दीपयन्तं तं देवं मयूरेशं सुरेश्वरम्

ṣaḍānanādayo vīrā nāradaṃ devadarśanam | uddīpayantaṃ taṃ devaṃ mayūreśaṃ sureśvaram

आश्चर्यं नारदमुने सर्वज्ञस्यापि तेऽनघ । एतदर्थं समायातो निजधाम्नो भुवं विभुः

āścaryaṃ nāradamune sarvajñasyāpi te'nagha | etadarthaṃ samāyāto nijadhāmno bhuvaṃ vibhuḥ

अवाप्तसकलार्थोऽसौ मयूरेशोऽखिलार्थकृत् । अगुणस्य गुणेशस्य गुणक्षोभविधायिनः

avāptasakalārtho'sau mayūreśo'khilārthakṛt | aguṇasya guṇeśasya guṇakṣobhavidhāyinaḥ

स्वरूपं किं न जानासि ब्रह्माद्यैरनिरूपितम् । मयूरेशस्य वीर्यं च भूभारोत्तारणैषिणः

svarūpaṃ kiṃ na jānāsi brahmādyairanirūpitam | mayūreśasya vīryaṃ ca bhūbhārottāraṇaiṣiṇaḥ

इन्द्राद्यवध्यानसुरान्निघ्नतो बलशालिनः । अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकस्याखिलात्मनः

indrādyavadhyānasurānnighnato balaśālinaḥ | anantakoṭibrahmāṇḍanāyakasyākhilātmanaḥ

उत्पत्तिस्थितिसंहारकारिणो जगतामपि । क उवाच । इति तद्भारतीं श्रुत्वा पुनः प्रोवाच नारदः

utpattisthitisaṃhārakāriṇo jagatāmapi | ka uvāca | iti tadbhāratīṃ śrutvā punaḥ provāca nāradaḥ

यदा द्रक्ष्यामि तं दैत्यं निहतं मुक्तिमागतम् । तदा सर्वं वचः सत्यं मन्येऽहं नान्यथा क्वचित्

yadā drakṣyāmi taṃ daityaṃ nihataṃ muktimāgatam | tadā sarvaṃ vacaḥ satyaṃ manye'haṃ nānyathā kvacit

2.122.20

निशम्येत्थं वचस्तस्य चुक्रोध स मयूरराट् । जगर्ज क्रोधदीप्तोऽसौ नादयन्भुवनत्रयम्

niśamyetthaṃ vacastasya cukrodha sa mayūrarāṭ | jagarja krodhadīpto'sau nādayanbhuvanatrayam

दहन्निव त्रिलोकीं स शीर्णयन्पृथिवीमपि । मेघगम्भीरया वाचा बभाण तं मुनि तदा

dahanniva trilokīṃ sa śīrṇayanpṛthivīmapi | meghagambhīrayā vācā babhāṇa taṃ muni tadā

मयूरेश उवाच । मान्योऽसि ब्रह्मपुत्रत्वात्सर्वज्ञत्वान्मुनीश्वर । अतस्त्वां प्रब्रवीम्यद्य मर्यादां परिपालयन्

mayūreśa uvāca | mānyo'si brahmaputratvātsarvajñatvānmunīśvara | atastvāṃ prabravīmyadya maryādāṃ paripālayan

तव प्रसादाद्ब्रह्माण्डं प्राशयिष्येऽन्तकं क्षणात् । भूगोलं न्युब्जतां नेष्ये शोषयिष्येऽम्बुधीनपि

tava prasādādbrahmāṇḍaṃ prāśayiṣye'ntakaṃ kṣaṇāt | bhūgolaṃ nyubjatāṃ neṣye śoṣayiṣye'mbudhīnapi

चालयिष्ये तथा मेरुं मुने निश्वासवायुना । शृणु नारद सत्यां मे प्रतिज्ञामद्य सर्वग

cālayiṣye tathā meruṃ mune niśvāsavāyunā | śṛṇu nārada satyāṃ me pratijñāmadya sarvaga

हनिष्ये सिन्धुदैत्यं तं नात्र कार्या विचारणा । क उवाच ।॥ इत्युक्त्वा प्रययौ योद्धुं बर्या ।रूढो विनायकः

haniṣye sindhudaityaṃ taṃ nātra kāryā vicāraṇā | ka uvāca ||| ityuktvā prayayau yoddhuṃ baryā |rūḍho vināyakaḥ

आहतुस्तं तदा नन्दी भृंग चौभौ विनायकम् । आवां युद्धं करिष्यावो पश्य नौ रणकौशलम्

āhatustaṃ tadā nandī bhṛṃga caubhau vināyakam | āvāṃ yuddhaṃ kariṣyāvo paśya nau raṇakauśalam

इत्युक्त्वा वायुवेगेन गतौ तौ गण्डकीं पुरीम् । वीरभद्रो भूतराजो ययौ श्रुत्वा तयोर्गतिम्

ityuktvā vāyuvegena gatau tau gaṇḍakīṃ purīm | vīrabhadro bhūtarājo yayau śrutvā tayorgatim

तदा चकम्पे धरणी शेषो विह्वलतां ययौ। ददृशुस्ते च चत्वारो दुर्गं दुर्गं सुरेश्वरैः

tadā cakampe dharaṇī śeṣo vihvalatāṃ yayau| dadṛśuste ca catvāro durgaṃ durgaṃ sureśvaraiḥ

पर्यंके सुखमासीनं सिन्धुं चारा न्यवेदयन् । चत्वारः पर्वताकारा गर्जयन्तो दिशो नभः

paryaṃke sukhamāsīnaṃ sindhuṃ cārā nyavedayan | catvāraḥ parvatākārā garjayanto diśo nabhaḥ

2.122.30

वीरास्तव पुरीं याताः किं स्थितोऽसि महासुर । श्रुत्वेत्थं वचनं सिन्धुर्मग्नश्चिन्तार्णवे क्षणात् । दुर्गापि चिन्तयाविष्टा सा सोऽपि श्यामतामियात्

vīrāstava purīṃ yātāḥ kiṃ sthito'si mahāsura | śrutvetthaṃ vacanaṃ sindhurmagnaścintārṇave kṣaṇāt | durgāpi cintayāviṣṭā sā so'pi śyāmatāmiyāt

अधोमुखतया चोभौ दुःखं प्रापतुरंजसा । दुर्गा प्रोचे महाराज मयोक्तं न कृतं त्वया

adhomukhatayā cobhau duḥkhaṃ prāpaturaṃjasā | durgā proce mahārāja mayoktaṃ na kṛtaṃ tvayā

तस्येदं हि फलं प्राप्तमिदानीं किं नु चिन्तया। एवं वदति सा वाक्यं तावत्ते वीरसत्तमाः

tasyedaṃ hi phalaṃ prāptamidānīṃ kiṃ nu cintayā| evaṃ vadati sā vākyaṃ tāvatte vīrasattamāḥ

नानाश्चर्ययुतं नानारत्नकांचननिर्मितम् । अनेकशिखरं तस्य सभामण्डपमाययुः

nānāścaryayutaṃ nānāratnakāṃcananirmitam | anekaśikharaṃ tasya sabhāmaṇḍapamāyayuḥ

उड्डीय सहसा भृंगी तस्थौ क्रुद्धस्तु मण्डपे । बभंज मण्डपं सद्यः स बलेन महाबलः

uḍḍīya sahasā bhṛṃgī tasthau kruddhastu maṇḍape | babhaṃja maṇḍapaṃ sadyaḥ sa balena mahābalaḥ

अंगणे तस्य खण्डानि पतितानि समन्ततः । तत्तस्त्रयोऽपि ते वीरा भृंगिणं समुपागतः

aṃgaṇe tasya khaṇḍāni patitāni samantataḥ | tattastrayo'pi te vīrā bhṛṃgiṇaṃ samupāgataḥ

युद्धावेशारुणमुखाः ससैन्यं तं ग्रसिष्णवः । दृष्ट्वा तत्कर्म तेषां तु सिन्धुसेना ययौ पुरः

yuddhāveśāruṇamukhāḥ sasainyaṃ taṃ grasiṣṇavaḥ | dṛṣṭvā tatkarma teṣāṃ tu sindhusenā yayau puraḥ

खड्गचर्मधनुर्बाणकुन्तमुद्गरधारिणी । घ्नन्तु घ्नन्तु महावेगांश्चतुरो वीरपुंगवान्

khaḍgacarmadhanurbāṇakuntamudgaradhāriṇī | ghnantu ghnantu mahāvegāṃścaturo vīrapuṃgavān

इत्युक्त्वा चतुरो हन्तुमागता दैत्यसैनिकाः । असंख्याताश्चतुभिस्तैर्युयुधुर्जातसंभ्रमाः

ityuktvā caturo hantumāgatā daityasainikāḥ | asaṃkhyātāścatubhistairyuyudhurjātasaṃbhramāḥ

हन्मि त्वां जहि मह्यं चेत्यत्र कोलाहलोऽभवत् । ततोऽभूत्तुमुलं युद्धं चतुर्भिर्दैत्यसेनया

hanmi tvāṃ jahi mahyaṃ cetyatra kolāhalo'bhavat | tato'bhūttumulaṃ yuddhaṃ caturbhirdaityasenayā

2.122.40

रजोन्धकारे शस्त्राणां प्रकाशेनावलोकयन् । शतकोटि हता दैत्याश्चतुर्भिः संयुगे तदा

rajondhakāre śastrāṇāṃ prakāśenāvalokayan | śatakoṭi hatā daityāścaturbhiḥ saṃyuge tadā

असंख्यातान्महावीरान्पोथयामासुरोजसा । गृहीत्वा पादयोस्ते तान्भ्रामयित्वा पुनः पुनः

asaṃkhyātānmahāvīrānpothayāmāsurojasā | gṛhītvā pādayoste tānbhrāmayitvā punaḥ punaḥ

नभोऽक्षिपन्महावीरास्ते भूमौ शतधाऽपतन । शरैरस्त्रैश्च शस्त्रैश्च पादेन करघाततः

nabho'kṣipanmahāvīrāste bhūmau śatadhā'patana | śarairastraiśca śastraiśca pādena karaghātataḥ

नाशिता सर्वसेना सा दैतेयी रणमण्डले । ततस्ते तद्गृहं गत्वा सिन्धुं पर्यङ्कसंस्थितम्

nāśitā sarvasenā sā daiteyī raṇamaṇḍale | tataste tadgṛhaṃ gatvā sindhuṃ paryaṅkasaṃsthitam

रणस्तम्भं समानिन्युर्धृत्वा केशेषु वेगतः । ततः सिन्धुर्महास्त्रैः स चक्रे युद्धं तु तैः सह

raṇastambhaṃ samāninyurdhṛtvā keśeṣu vegataḥ | tataḥ sindhurmahāstraiḥ sa cakre yuddhaṃ tu taiḥ saha

व्यसृजत्पन्नगास्त्रं स भुजगैर्वेष्टितास्त्रयः । गरुडास्त्रं च सहसा भृंगिणाऽमोचि तत्क्षणात्

vyasṛjatpannagāstraṃ sa bhujagairveṣṭitāstrayaḥ | garuḍāstraṃ ca sahasā bhṛṃgiṇā'moci tatkṣaṇāt

अग्न्यस्त्रे मोचिते तेन पर्जन्यास्त्रं च सोऽसृजत् । वाय्वस्त्रे मोचिते तेन पर्वतास्त्रं च तेऽसृजन्

agnyastre mocite tena parjanyāstraṃ ca so'sṛjat | vāyvastre mocite tena parvatāstraṃ ca te'sṛjan

ततस्ते मल्लयुद्धेन योधयामासुरादरात् । नन्दी तु पातयामास मुकुटं दैत्यमस्तकात्

tataste mallayuddhena yodhayāmāsurādarāt | nandī tu pātayāmāsa mukuṭaṃ daityamastakāt

भृंगी तु ताडयामास पृष्ठे दैत्यं महारुषा । वीरभद्रोऽग्रहीद्भार्यां कचे तस्याथ पश्यतः

bhṛṃgī tu tāḍayāmāsa pṛṣṭhe daityaṃ mahāruṣā | vīrabhadro'grahīdbhāryāṃ kace tasyātha paśyataḥ

भूतराजो जघानैनं लत्तया वैरभावतः । दुर्गा नेत्रे निमील्यैव नापश्यत्तं तथाविधम्

bhūtarājo jaghānainaṃ lattayā vairabhāvataḥ | durgā netre nimīlyaiva nāpaśyattaṃ tathāvidham

2.122.50

निन्दन्ती तस्य कर्माणि पपाल निजमन्दिरम् । आवेशान्सिन्धुदैत्योऽपि वीरभद्रं पदेऽग्रहीत्

nindantī tasya karmāṇi papāla nijamandiram | āveśānsindhudaityo'pi vīrabhadraṃ pade'grahīt

मुष्टिना नन्दिनं हत्वा शिखामाक्रम्य भृंगिणः । अपातयद् भूमितले भूतराजो मुमूर्छ ह

muṣṭinā nandinaṃ hatvā śikhāmākramya bhṛṃgiṇaḥ | apātayad bhūmitale bhūtarājo mumūrcha ha

मुकुटं मस्तके न्यस्य मुक्ताहारं गले तथा । तुरंगवरमारुह्य शेषानाहूय सैनिकान्

mukuṭaṃ mastake nyasya muktāhāraṃ gale tathā | turaṃgavaramāruhya śeṣānāhūya sainikān

हनिष्येऽद्य मयूरेशमित्युक्त्वा युयधे पुनः । जगर्ज सहसा दैत्यो गर्जयन्विदिशो दिशः

haniṣye'dya mayūreśamityuktvā yuyadhe punaḥ | jagarja sahasā daityo garjayanvidiśo diśaḥ

गतेषु तेषु वीरेषु चतुर्षु गणनायकम् । वदत्सु दैत्यसेनायां सर्वेषां नाशनं कृतम्

gateṣu teṣu vīreṣu caturṣu gaṇanāyakam | vadatsu daityasenāyāṃ sarveṣāṃ nāśanaṃ kṛtam

आनीतः सिन्धुदैत्योऽपि रणभूमिं गणेश्वर । अल्पसेनाचरैर्युक्तं मोचयैनं भवार्णवात्

ānītaḥ sindhudaityo'pi raṇabhūmiṃ gaṇeśvara | alpasenācarairyuktaṃ mocayainaṃ bhavārṇavāt

वयमेव हनिष्यामो नाज्ञासीत्तव विघ्नराट् ५६ (५५६२) ॥ इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे द्वाविंशोत्तरशततमोध्यायः ॥१२२॥ ॥ ॥ अध्याय १२३ प्रारंभ :- क उवाच । आगतं सिन्धुमाकर्ण्य जहृषे स मयूरराट् । नीलकण्ठं समारुहय ययौ युद्धाय सत्वरः

vayameva haniṣyāmo nājñāsīttava vighnarāṭ 56 (5562) || iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe dvāviṃśottaraśatatamodhyāyaḥ ||122|| || || adhyāya 123 prāraṃbha :- ka uvāca | āgataṃ sindhumākarṇya jahṛṣe sa mayūrarāṭ | nīlakaṇṭhaṃ samāruhaya yayau yuddhāya satvaraḥ

चतुर्भिरायुधैः सर्वा भासन्विदिशो दिशः । कल्पान्तमेघसदृशनादेन नादयन्नभः

caturbhirāyudhaiḥ sarvā bhāsanvidiśo diśaḥ | kalpāntameghasadṛśanādena nādayannabhaḥ

ददर्श पुरतः सिन्धुं युद्धाय कृतनिश्चयम् । सोऽप्येनं समरे दृष्ट्वा पश्यति स्म पुनः पुनः

dadarśa purataḥ sindhuṃ yuddhāya kṛtaniścayam | so'pyenaṃ samare dṛṣṭvā paśyati sma punaḥ punaḥ

यथा सिंहं नागराजो गरुडं चाथ वायुभुक् । मधुकैटभौ यथा विष्णुं त्रिपुरो वा शिवापतिम्

yathā siṃhaṃ nāgarājo garuḍaṃ cātha vāyubhuk | madhukaiṭabhau yathā viṣṇuṃ tripuro vā śivāpatim

शुम्भो वापि निशुम्भो वा जगदम्बां महाबलाम् । ततो युद्धं प्रकुर्वाते नानाशस्त्रैः परस्परम्

śumbho vāpi niśumbho vā jagadambāṃ mahābalām | tato yuddhaṃ prakurvāte nānāśastraiḥ parasparam

जपाकुसुमसंकाशौ देहौ जातौ तदा तयोः । ददाह पृथिवीं साद्रिं शस्त्रसंघदृजोऽनलः

japākusumasaṃkāśau dehau jātau tadā tayoḥ | dadāha pṛthivīṃ sādriṃ śastrasaṃghadṛjo'nalaḥ

चकम्पे पृथिवी सर्वा साब्धिद्वीपा सपर्वता। बाणमादाय सिन्धुः स वह्न्यास्त्रेण निमन्त्र्य च

cakampe pṛthivī sarvā sābdhidvīpā saparvatā| bāṇamādāya sindhuḥ sa vahnyāstreṇa nimantrya ca

ससर्ज दग्धुं तं देवं मयूरेशं रणांगणे । स दहन्देवसेनां तां दशदिक्षु ससर्प ह

sasarja dagdhuṃ taṃ devaṃ mayūreśaṃ raṇāṃgaṇe | sa dahandevasenāṃ tāṃ daśadikṣu sasarpa ha

ततः पाशं मयूरेशो मेघास्त्रेण सुयोज्य च । न्यक्षिपद्दैत्यसेनायां कम्पयन्भुवनत्रयम्

tataḥ pāśaṃ mayūreśo meghāstreṇa suyojya ca | nyakṣipaddaityasenāyāṃ kampayanbhuvanatrayam

2.123.10

अशमच्च ततो वह्निर्जलधाराभिवृष्टिभिः। प्रभूतेनाथ तमसा दिशो व्याप्ता दशापि च

aśamacca tato vahnirjaladhārābhivṛṣṭibhiḥ| prabhūtenātha tamasā diśo vyāptā daśāpi ca

विशीर्णाः पर्वतास्ताभिः पतिता वृक्षसंचयाः । अयं कि प्रलयः प्राप्त इत्यशोचत्स दैत्यराट्

viśīrṇāḥ parvatāstābhiḥ patitā vṛkṣasaṃcayāḥ | ayaṃ ki pralayaḥ prāpta ityaśocatsa daityarāṭ

पवनास्त्रेण तान्मेघांस्तदा सिन्धुर्न्यवादयत् । स वायुः कम्पयामास गगनं च दिशो दश

pavanāstreṇa tānmeghāṃstadā sindhurnyavādayat | sa vāyuḥ kampayāmāsa gaganaṃ ca diśo daśa

ततो देवोऽमन्त्रयत्स कमलं निजहस्तके । पर्वतास्त्रेण सहसा तत्याज दैत्यपुंगवे

tato devo'mantrayatsa kamalaṃ nijahastake | parvatāstreṇa sahasā tatyāja daityapuṃgave

उन्मूल्य तद्रुमान्व्योम द्योतयच्च दिशो दश ।॥ अगच्छदैत्यसेनायां प्रासुवत्पर्वतान्बहून्

unmūlya tadrumānvyoma dyotayacca diśo daśa ||| agacchadaityasenāyāṃ prāsuvatparvatānbahūn

असंख्यातैर्गिरिवरैश्छादितं पृथिवीतलम् । न स्थातुमवकाशोऽभून्न च गन्तुमथापि च

asaṃkhyātairgirivaraiśchāditaṃ pṛthivītalam | na sthātumavakāśo'bhūnna ca gantumathāpi ca

पवनं कुण्ठितं दृष्टवा पर्वतान्सर्वतोऽपि च। वज्रास्त्रं प्रेरयामास ततो वज्राणि निर्ययुः

pavanaṃ kuṇṭhitaṃ dṛṣṭavā parvatānsarvato'pi ca| vajrāstraṃ prerayāmāsa tato vajrāṇi niryayuḥ

असंख्यातैश्च वज्रैश्च पर्वताश्चूर्णितास्तदा । ततोंऽकुशं मयूरेशो वज्रास्त्रेण न्यमन्त्रयत

asaṃkhyātaiśca vajraiśca parvatāścūrṇitāstadā | tatoṃ'kuśaṃ mayūreśo vajrāstreṇa nyamantrayata

ससर्ज तेषु वज्रेषु वज्रयुद्धमभूत्तदा । तच्छब्देन चकम्पे भूः पातालानि दिशो नभः

sasarja teṣu vajreṣu vajrayuddhamabhūttadā | tacchabdena cakampe bhūḥ pātālāni diśo nabhaḥ

न्यपदद्वज्रघातेन वह्निर्लोकान्ददाह सः । परस्परं निरस्तानि वज्राण्यन्तर्दधुस्तदा

nyapadadvajraghātena vahnirlokāndadāha saḥ | parasparaṃ nirastāni vajrāṇyantardadhustadā

2.123.20

ततोऽवदन्महादैत्योऽमात्यान्प्रति महारुषा। किमनेन प्रयोगेण भस्म कुर्या क्षणादमुम्

tato'vadanmahādaityo'mātyānprati mahāruṣā| kimanena prayogeṇa bhasma kuryā kṣaṇādamum

शिवबालं शिवास्तन्यपानदक्षं शिवोचितम । इत्युक्त्वाऽभिद्रवद्दैत्यो हंतुं तं स गुणेश्वरम्

śivabālaṃ śivāstanyapānadakṣaṃ śivocitama | ityuktvā'bhidravaddaityo haṃtuṃ taṃ sa guṇeśvaram

दधार तं निरीक्ष्यैवमायान्तं दैत्यपुंगवम । विराड्रूपो मयूरेशो बिभेद सहसा नभः

dadhāra taṃ nirīkṣyaivamāyāntaṃ daityapuṃgavama | virāḍrūpo mayūreśo bibheda sahasā nabhaḥ

चरणाक्रान्त पातालः श्रोत्रव्याप्त दिगन्तरः

caraṇākrānta pātālaḥ śrotravyāpta digantaraḥ

सहस्रपादं सहसा निरीक्ष्य सहस्रनेत्रं च सहस्रशीर्षम् । खं रोदसी व्याप्य च तिष्ठमानं सिन्धुर्मुमूर्छाथापतच्च भूमौ

sahasrapādaṃ sahasā nirīkṣya sahasranetraṃ ca sahasraśīrṣam | khaṃ rodasī vyāpya ca tiṣṭhamānaṃ sindhurmumūrchāthāpatacca bhūmau

आच्छादयन्तं हस्तेन व्योम सवै सुरेश्वरम् । सावधानमनाः किंचित्सस्मार रविजं वरम

ācchādayantaṃ hastena vyoma savai sureśvaram | sāvadhānamanāḥ kiṃcitsasmāra ravijaṃ varama

सिन्धुरुवाच । रविणा पूर्वमुक्तोऽहं वरदाने महौजसा । आच्छादयेद्यो गगनमेकहस्तेन रेऽसुर

sindhuruvāca | raviṇā pūrvamukto'haṃ varadāne mahaujasā | ācchādayedyo gaganamekahastena re'sura

स ते मुक्तिपदं सद्यो नेष्यते बहुकालतः। अतोनेन रणेनालं यद्भाव्यं तद्भविष्यति

sa te muktipadaṃ sadyo neṣyate bahukālataḥ| atonena raṇenālaṃ yadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati

पुनर्निरीक्ष्यमाणोऽसौ ह्रस्वकायं ददर्श तम । षड्भुजं तु मयूरेशं परं विस्मयमाययौ

punarnirīkṣyamāṇo'sau hrasvakāyaṃ dadarśa tama | ṣaḍbhujaṃ tu mayūreśaṃ paraṃ vismayamāyayau

ततोऽवरुह्य देवेशो मयूरेशः शिखण्डिनः । उपस्पृश्य जलं शुद्धं जजाप परमं मनुम

tato'varuhya deveśo mayūreśaḥ śikhaṇḍinaḥ | upaspṛśya jalaṃ śuddhaṃ jajāpa paramaṃ manuma

2.123.30

परशुं मन्त्रयामास महोव्याप्तं दिगन्तरम्। लक्षीकृत्य रिपोर्नाभिं सुधामन्त्रेण संयुतम्

paraśuṃ mantrayāmāsa mahovyāptaṃ digantaram| lakṣīkṛtya ripornābhiṃ sudhāmantreṇa saṃyutam

स्फोटयन्निव ब्रह्माण्डं क्रोधरक्तलोचनः । ज्वालामालाकुलं तं स मुमोच गिरिजासुतः

sphoṭayanniva brahmāṇḍaṃ krodharaktalocanaḥ | jvālāmālākulaṃ taṃ sa mumoca girijāsutaḥ

स मोच्यमानो गगनं नादयन्विदिशो दिशः । भासयन्महसा पृथ्वीं सपर्वतवनाकराम्

sa mocyamāno gaganaṃ nādayanvidiśo diśaḥ | bhāsayanmahasā pṛthvīṃ saparvatavanākarām

दृष्ट्वा दैत्यः समायान्तं परशुं कालसन्निभम् । शीघ्रं चक्रे धनुर्घोरं शरं यावद्धि योज्यते

dṛṣṭvā daityaḥ samāyāntaṃ paraśuṃ kālasannibham | śīghraṃ cakre dhanurghoraṃ śaraṃ yāvaddhi yojyate

तावत्स बिभिदे नाभिममृताभियुतं लघु । अमृते निःसृते दैत्यो वाताहत इव द्रुमः

tāvatsa bibhide nābhimamṛtābhiyutaṃ laghu | amṛte niḥsṛte daityo vātāhata iva drumaḥ

पपात सहसा भूमौ वज्राहत इवाचलः । प्रसार्य वक्त्रं रुधिरं वमन्प्राणान्विसृज्य सः

papāta sahasā bhūmau vajrāhata ivācalaḥ | prasārya vaktraṃ rudhiraṃ vamanprāṇānvisṛjya saḥ

मयूरेशप्रतापेन मुक्तिं प्राप सुदुर्लभाम् । पश्यतां सर्वलोकानां तदद्भुतमिवाभवत्

mayūreśapratāpena muktiṃ prāpa sudurlabhām | paśyatāṃ sarvalokānāṃ tadadbhutamivābhavat

अवतेरुर्विमानानि युद्धं द्रष्टुं स्थितानि ह । पपात पुष्पवृष्टिश्च शनैर्मेघा जगर्जिरे

avaterurvimānāni yuddhaṃ draṣṭuṃ sthitāni ha | papāta puṣpavṛṣṭiśca śanairmeghā jagarjire

अशीशमद्रजो भौमं ववौ वातः सुखावहः । प्रसेदुश्च दिशः सर्वा गन्धर्वा मधुरं जगुः

aśīśamadrajo bhaumaṃ vavau vātaḥ sukhāvahaḥ | praseduśca diśaḥ sarvā gandharvā madhuraṃ jaguḥ

ननृतुश्चाप्सरः सङघास्तुष्टवुर्मुनिदेवताः । षडाननादयो वीरा मयूरेशं मुदा युताः

nanṛtuścāpsaraḥ saṅaghāstuṣṭavurmunidevatāḥ | ṣaḍānanādayo vīrā mayūreśaṃ mudā yutāḥ

2.123.40

सर्वे ऊचुः । परब्रह्मरूपं चिदानन्दरूपं सदानन्दरूपं सुरेशं परेशम् । गुणाब्धिं गुणेशं गुणातीतमीशं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः

sarve ūcuḥ | parabrahmarūpaṃ cidānandarūpaṃ sadānandarūpaṃ sureśaṃ pareśam | guṇābdhiṃ guṇeśaṃ guṇātītamīśaṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ

जगद्वन्द्यमेकं परोंकारमेकं गुणानां परंकारणं निर्विकल्पम् । जगत्पालकं हारकं तारकं तं मयूरेशमाद्यं नताः स्मो नताः स्मः

jagadvandyamekaṃ paroṃkāramekaṃ guṇānāṃ paraṃkāraṇaṃ nirvikalpam | jagatpālakaṃ hārakaṃ tārakaṃ taṃ mayūreśamādyaṃ natāḥ smo natāḥ smaḥ

महादेवसूनुं महादैत्यनाशं महापूरुषं सर्वदा विघ्ननाशम् । सदा भक्तपोषं परं ज्ञानकोशं मयूरे०

mahādevasūnuṃ mahādaityanāśaṃ mahāpūruṣaṃ sarvadā vighnanāśam | sadā bhaktapoṣaṃ paraṃ jñānakośaṃ mayūre0

अनादिं गुणादिं सुरादिं शिवाया महातोषदं सर्वदा सर्ववन्द्यम् । सुरार्यन्तकं भुक्तिमुक्तिप्रदं तं मयूरे०,

anādiṃ guṇādiṃ surādiṃ śivāyā mahātoṣadaṃ sarvadā sarvavandyam | surāryantakaṃ bhuktimuktipradaṃ taṃ mayūre0,

परं मायिनं मायिनामप्यगम्यं मुनिध्येयमाकाशकल्पं जनेशम् । असंख्यावतारं निजाज्ञाननाशं मयूरेशमा०

paraṃ māyinaṃ māyināmapyagamyaṃ munidhyeyamākāśakalpaṃ janeśam | asaṃkhyāvatāraṃ nijājñānanāśaṃ mayūreśamā0

अनेकक्रियाकारणं श्रुत्यगम्यं त्रयीबोधितानेककर्मादिबीजम् । क्रियासिद्धिहेतुं सुरेन्द्रादिसेव्यं मयूरे०

anekakriyākāraṇaṃ śrutyagamyaṃ trayībodhitānekakarmādibījam | kriyāsiddhihetuṃ surendrādisevyaṃ mayūre0

महाकालरूपं निमेषादिरूपं कलाकल्परूपं सदागम्यरूपम् । जनज्ञानहेतुं नृणां सिद्धिदं तं मयू०

mahākālarūpaṃ nimeṣādirūpaṃ kalākalparūpaṃ sadāgamyarūpam | janajñānahetuṃ nṛṇāṃ siddhidaṃ taṃ mayū0

महेशादिदेवैः सदा सेव्यपादं सदा रक्षकं योगिनां चित्स्वरूपम् । सदाकामरूपं कृपाम्भोनिधिं तं मयू०

maheśādidevaiḥ sadā sevyapādaṃ sadā rakṣakaṃ yogināṃ citsvarūpam | sadākāmarūpaṃ kṛpāmbhonidhiṃ taṃ mayū0

सदा भक्तानां त्वं प्रसभपरमानन्दसुखदो यतस्त्वं लोकानां परमकरुणामाशु तनुषे । षडूर्मीणां वेगं सुरवर सदा नाशय विभो ततोऽ मुक्तिः श्लाघ्या तव भजनतोऽनन्तसुखदात्

sadā bhaktānāṃ tvaṃ prasabhaparamānandasukhado yatastvaṃ lokānāṃ paramakaruṇāmāśu tanuṣe | ṣaḍūrmīṇāṃ vegaṃ suravara sadā nāśaya vibho tato' muktiḥ ślāghyā tava bhajanato'nantasukhadāt

किमस्माभिः स्तोत्रं गजवदन ते शक्यमतुलं विधातुं वा रम्यं गुणनिधिरसि प्रेम जगताम् । न चास्माकं शक्तिस्तव गुणगणं वर्णितमहो त्वदीयोऽयं वारां निधिरिव जगत्सर्जनविधिः

kimasmābhiḥ stotraṃ gajavadana te śakyamatulaṃ vidhātuṃ vā ramyaṃ guṇanidhirasi prema jagatām | na cāsmākaṃ śaktistava guṇagaṇaṃ varṇitamaho tvadīyo'yaṃ vārāṃ nidhiriva jagatsarjanavidhiḥ

2.123.50

क उवाच । एवं स्तुत्वा पुनस्तेऽमुं प्रार्थयामासुरादरात् । यदुक्तं ते मयूरेश तत्कृतं परमं वचः

ka uvāca | evaṃ stutvā punaste'muṃ prārthayāmāsurādarāt | yaduktaṃ te mayūreśa tatkṛtaṃ paramaṃ vacaḥ

सर्वेषां सुरसङ्घानामवघ्योऽयं हतोऽसुरः।॥ ततोऽगात्पार्वती तत्र जहृषे चालिलिंग तम्

sarveṣāṃ surasaṅghānāmavaghyo'yaṃ hato'suraḥ||| tato'gātpārvatī tatra jahṛṣe cāliliṃga tam

शिवोऽपि प्रययौ तत्र समालिंग्य तमब्रवीत् । सम्यक्कृतं त्वया वत्स त्रैलोक्यं हर्ष निर्भरम्

śivo'pi prayayau tatra samāliṃgya tamabravīt | samyakkṛtaṃ tvayā vatsa trailokyaṃ harṣa nirbharam

सिन्धोर्वधः सर्वसुरैरसाध्यो न च ते श्रमः । पराक्रमवतः सर्वलोकरक्षारतस्य च

sindhorvadhaḥ sarvasurairasādhyo na ca te śramaḥ | parākramavataḥ sarvalokarakṣāratasya ca

चतुर्वेदानिरुप्यस्य सर्वविद्यानिधेरपि । एवमुक्त्वा गतास्ते तु सर्वे स्वस्थानमादृताः

caturvedānirupyasya sarvavidyānidherapi | evamuktvā gatāste tu sarve svasthānamādṛtāḥ

मयूरेशं नमस्कृत्य ततो देवाब्रुवंश्च तम् । इदं यः पठते स्तोत्रं स कामॉल्लभतेऽखिलान्

mayūreśaṃ namaskṛtya tato devābruvaṃśca tam | idaṃ yaḥ paṭhate stotraṃ sa kāmaॉllabhate'khilān

सहस्रावर्तनात्कारागृहस्थं मोचयेज्जनम् । अयुतावर्तनान्मर्त्योऽसाध्यं यत्साधयेत्क्षणात्

sahasrāvartanātkārāgṛhasthaṃ mocayejjanam | ayutāvartanānmartyo'sādhyaṃ yatsādhayetkṣaṇāt

सर्वत्र जयमाप्नोति श्रियं परमदुर्लभाम् । पुत्रवान्धनवांश्चैव वशतामखिलं नयेत्

sarvatra jayamāpnoti śriyaṃ paramadurlabhām | putravāndhanavāṃścaiva vaśatāmakhilaṃ nayet

क उवाच । एवमुक्त्वा ह्यनुज्ञाताः साध्वित्युक्त्वा ययुः सुराः । मयूरेशो गणैर्युक्तः स्वधाम प्रत्यपद्यत ५८ (५६२०) ॥ इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे त्रयोविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥१२३॥ ॥ ॥ अध्याय १२४ प्रारंभः- ॥ क उवाच । पतिते सिन्धुदैत्ये तु हतशेषा रणे स्थिताः । आययुर्गण्डकीं यावत्तावत्ते चिन्तया युताः

ka uvāca | evamuktvā hyanujñātāḥ sādhvityuktvā yayuḥ surāḥ | mayūreśo gaṇairyuktaḥ svadhāma pratyapadyata 58 (5620) || iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe trayoviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ ||123|| || || adhyāya 124 prāraṃbhaḥ- || ka uvāca | patite sindhudaitye tu hataśeṣā raṇe sthitāḥ | āyayurgaṇḍakīṃ yāvattāvatte cintayā yutāḥ

उग्रा दुर्गा चक्रपाणिरतिष्ठन्विह्वला भृशम् । तावत्तेषां दुष्टचिह्नं बभूव विविधं तदा

ugrā durgā cakrapāṇiratiṣṭhanvihvalā bhṛśam | tāvatteṣāṃ duṣṭacihnaṃ babhūva vividhaṃ tadā

उदक्शिराः प्रसुष्वाप काश्चित्तत्राशुभावहः । जानुनोर्मस्तकं न्यस्य तस्थौ तूष्णीं चलन्निव

udakśirāḥ prasuṣvāpa kāścittatrāśubhāvahaḥ | jānunormastakaṃ nyasya tasthau tūṣṇīṃ calanniva

हनौ पाणितलं न्यस्य तस्थौ काचिन्मुदं विना । एतस्मिन्नन्तरे दूता यमदूता इवाययुः

hanau pāṇitalaṃ nyasya tasthau kācinmudaṃ vinā | etasminnantare dūtā yamadūtā ivāyayuḥ

अतिम्लानमुखा दीना नाब्रुवन्मूकतां गताः । पृष्टास्ते प्राहुर- परे वृत्तान्तं रणभूगतम्

atimlānamukhā dīnā nābruvanmūkatāṃ gatāḥ | pṛṣṭāste prāhura- pare vṛttāntaṃ raṇabhūgatam

दूता ऊचुः । असंख्यातान्महावीरान्हत्वा सिन्धुर्दिवं गतः । बालानस्मान्परित्यज्य तेन हीना रुदामहे

dūtā ūcuḥ | asaṃkhyātānmahāvīrānhatvā sindhurdivaṃ gataḥ | bālānasmānparityajya tena hīnā rudāmahe

निरीक्ष्य देवान्निहतान्क्रुद्धोऽगाद्गिरिजासुतः।॥ अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य मुमोच परशुं शितम्

nirīkṣya devānnihatānkruddho'gādgirijāsutaḥ||| astrairastrāṇi saṃvārya mumoca paraśuṃ śitam

तेन सिन्धुर्मृतस्तत्र पतितो धरणीतले ।॥ मुमूर्छुस्तत्र सर्वेऽपि तदीया नागराश्च ह

tena sindhurmṛtastatra patito dharaṇītale ||| mumūrchustatra sarve'pi tadīyā nāgarāśca ha

श्रुत्वा वार्तां दूतमुखाद्रुरुदुः सर्व एव ते।॥ विललापाथ दुर्गा सा जघान शिर उत्कटम्

śrutvā vārtāṃ dūtamukhādruruduḥ sarva eva te||| vilalāpātha durgā sā jaghāna śira utkaṭam

2.124.10

मुक्तकेशा मुहुर्वक्त्रं निघ्नती गतभूषणा । उग्रा च जननी चास्य चक्रपाणिः पिता तदा

muktakeśā muhurvaktraṃ nighnatī gatabhūṣaṇā | ugrā ca jananī cāsya cakrapāṇiḥ pitā tadā

पौराश्च रुरुदुस्तत्र निघ्नन्तः पाणिना मुखम् ।॥ अवनौ शिर आस्फाल्य लुलण्ठुर्घोरनिस्वनाः

paurāśca rurudustatra nighnantaḥ pāṇinā mukham ||| avanau śira āsphālya lulaṇṭhurghoranisvanāḥ

कश्चिद्धूलिं निचिक्षेप मुखे शिरसि दुःखितः । हस्तपृष्ठं ददंशान्यास्ताभ्यां भूमिमथाहनत्

kaściddhūliṃ nicikṣepa mukhe śirasi duḥkhitaḥ | hastapṛṣṭhaṃ dadaṃśānyāstābhyāṃ bhūmimathāhanat

अशपन्गिरिजापुत्रं स्त्रियो भङ्क्त्वा करांगुलीः । उग्रोवाच । नानायत्नैस्तपसा सूर्यतुष्ट्या नत्या स्तुत्या लङघनैः सर्वदानैः । प्रातःकालान्महतस्त्वं कथंचिच्छूरो मानी केन नीतोऽसि रे त्वम्

aśapangirijāputraṃ striyo bhaṅktvā karāṃgulīḥ | ugrovāca | nānāyatnaistapasā sūryatuṣṭyā natyā stutyā laṅaghanaiḥ sarvadānaiḥ | prātaḥkālānmahatastvaṃ kathaṃcicchūro mānī kena nīto'si re tvam

त्रिलोकनायकेनाहं श्लाघ्या त्रैलो- क्यमंडले । शपिष्यन्ति च मां लोका हतभाग्यासि सांप्रतम्

trilokanāyakenāhaṃ ślāghyā trailo- kyamaṃḍale | śapiṣyanti ca māṃ lokā hatabhāgyāsi sāṃpratam

जिताः कृतान्तः पूर्वं ते कथं तेन समागमः । प्राप्तस्त्वया कथं पुत्र न जितः पुनरेव सः

jitāḥ kṛtāntaḥ pūrvaṃ te kathaṃ tena samāgamaḥ | prāptastvayā kathaṃ putra na jitaḥ punareva saḥ

सकामो गिरिजापुत्रस्त्वयि याते दिवं सुत । मामपृष्ट्वा कथं यातः स्वर्ग लोकं सुखावहम्

sakāmo girijāputrastvayi yāte divaṃ suta | māmapṛṣṭvā kathaṃ yātaḥ svarga lokaṃ sukhāvaham

अध्यायाः १२१-१२५ (cont. 2)

दुःखितायां मयि सुत कथं सन्तोषमेष्यसि । गर्जन्ति नैव जीमूतास्त्वयि गर्जति पुत्रक

duḥkhitāyāṃ mayi suta kathaṃ santoṣameṣyasi | garjanti naiva jīmūtāstvayi garjati putraka

निःशब्दः स कथं पुत्र पतितस्त्वं रणांगणे । दुर्गोवाच । देहैक्यं कृतवान्धाता दम्पत्योर्वेददर्शनात्

niḥśabdaḥ sa kathaṃ putra patitastvaṃ raṇāṃgaṇe | durgovāca | dehaikyaṃ kṛtavāndhātā dampatyorvedadarśanāt

प्राणैक्यं न कृतं तस्माद्ब्रह्मणा मूढबुद्धिना । नाहं शचीं च सावित्रीं सौभाग्यमदगर्विता

prāṇaikyaṃ na kṛtaṃ tasmādbrahmaṇā mūḍhabuddhinā | nāhaṃ śacīṃ ca sāvitrīṃ saubhāgyamadagarvitā

2.124.20

गणयामि न चान्याश्च सा कथं विधवाऽभवम् । स्वहस्तेन च कस्तूरीं चन्दनं च यदा भवान्

gaṇayāmi na cānyāśca sā kathaṃ vidhavā'bhavam | svahastena ca kastūrīṃ candanaṃ ca yadā bhavān

चर्चति स्म तदांगानि शीतलानि ममाभवन् । इदानीं दह्यमानानि शोकेन तानि निर्वप

carcati sma tadāṃgāni śītalāni mamābhavan | idānīṃ dahyamānāni śokena tāni nirvapa

न भक्षयसि पूर्वं त्वं मद्विना विषमण्वपि । स कथं मां विना स्वर्गसुखं भोक्ष्यसि तादृशम्

na bhakṣayasi pūrvaṃ tvaṃ madvinā viṣamaṇvapi | sa kathaṃ māṃ vinā svargasukhaṃ bhokṣyasi tādṛśam

अपराधं विना भृत्ये नोदासीना भवन्ति हि । साधवः समशीलाश्च तत्कथं मामुपेक्षसे

aparādhaṃ vinā bhṛtye nodāsīnā bhavanti hi | sādhavaḥ samaśīlāśca tatkathaṃ māmupekṣase

उपाधिरहितं प्रेम कृतं नानाविधं पुरा । अनिर्वाच्यं कथं त्यक्त्वा तद्गतोऽसि सुरान्तक

upādhirahitaṃ prema kṛtaṃ nānāvidhaṃ purā | anirvācyaṃ kathaṃ tyaktvā tadgato'si surāntaka

क उवाच । तपोवृद्धा ज्ञानवृद्धाः प्राब्रुवन्निष्ठुरं वचः । न रोदनं प्रशंसन्ति धर्मशास्त्रविदो जनाः

ka uvāca | tapovṛddhā jñānavṛddhāḥ prābruvanniṣṭhuraṃ vacaḥ | na rodanaṃ praśaṃsanti dharmaśāstravido janāḥ

यदश्रु सुहृदामास्ये प्रेतस्य तत्पतेद्ध्रु - - ॥ तस्मात्तस्य हितं यत्स्यात्तत्कर्तव्यं दयावता

yadaśru suhṛdāmāsye pretasya tatpateddhru - - || tasmāttasya hitaṃ yatsyāttatkartavyaṃ dayāvatā

विचार्यमाणे तस्यापि मोक्षोऽदायि कृपावता । निर्गुणेन चिदानन्दघनेन ब्रह्मरूपिणा

vicāryamāṇe tasyāpi mokṣo'dāyi kṛpāvatā | nirguṇena cidānandaghanena brahmarūpiṇā

दयापरवशाज्जन्मबिभ्रता लोकशंकृता । मयूरेशेन संग्रामे निघ्नता संमुखं च तम्

dayāparavaśājjanmabibhratā lokaśaṃkṛtā | mayūreśena saṃgrāme nighnatā saṃmukhaṃ ca tam

आत्मनो नैव मरणं नोत्पत्तिः क्वापि विद्यते । अनादित्वान्निर्गुणत्वान्नित्यत्वाद्वेदनिश्चयात्

ātmano naiva maraṇaṃ notpattiḥ kvāpi vidyate | anāditvānnirguṇatvānnityatvādvedaniścayāt

2.124.30

स्वार्थे हि रोदते जन्तुर्हितं प्रेतस्य नेहते । असख्य भारवाड्देवी न भारं सहते धरा

svārthe hi rodate janturhitaṃ pretasya nehate | asakhya bhāravāḍdevī na bhāraṃ sahate dharā

प्रेतस्य शेषः कमठो वराहोऽसौ धराधरः । इत्युक्त्वा ते तदा शोकं विजहरुर्बुद्धवाक्यतः

pretasya śeṣaḥ kamaṭho varāho'sau dharādharaḥ | ityuktvā te tadā śokaṃ vijaharurbuddhavākyataḥ

उग्रा च चक्रपाणिश्च दुर्गा च सखिभिः सह । नागराश्चापि शोचन्तो ययुः संग्राममण्डलम्

ugrā ca cakrapāṇiśca durgā ca sakhibhiḥ saha | nāgarāścāpi śocanto yayuḥ saṃgrāmamaṇḍalam

ददृशुः सेवकैः सिन्धुं वीज्यमानं रणांगणे । पतितं वक्त्रकमलं व्यादाय सितलोचनम्

dadṛśuḥ sevakaiḥ sindhuṃ vījyamānaṃ raṇāṃgaṇe | patitaṃ vaktrakamalaṃ vyādāya sitalocanam

असृक्स्रवन्तं दुर्गन्धं पक्षिश्वापदसङ्कुलम् । उपविष्टास्तु परितः शोचन्तो भृशदुःखिताः

asṛksravantaṃ durgandhaṃ pakṣiśvāpadasaṅkulam | upaviṣṭāstu paritaḥ śocanto bhṛśaduḥkhitāḥ

अंके कृत्वा शिरस्तस्य दुर्गाऽशोचत्खरस्वना । पादसंवाहनं नाथ हस्ताभ्यां पूर्वमाचरभ्

aṃke kṛtvā śirastasya durgā'śocatkharasvanā | pādasaṃvāhanaṃ nātha hastābhyāṃ pūrvamācarabh

जनमध्ये न तच्छक्यमुत्तिष्ठ प्राणनायक । शत्रौ जीवति निद्रां त्वं कथं विराधिगच्छसि

janamadhye na tacchakyamuttiṣṭha prāṇanāyaka | śatrau jīvati nidrāṃ tvaṃ kathaṃ virādhigacchasi

तन्मुखे स्थापयित्वास्यं हाहाकारं च साऽकरोत् । न्यषेधन्वृद्धविज्ञास्तां तत उग्राऽब्रवीद्वचः

tanmukhe sthāpayitvāsyaṃ hāhākāraṃ ca sā'karot | nyaṣedhanvṛddhavijñāstāṃ tata ugrā'bravīdvacaḥ

चक्रपाणिः पिता चास्यं क्षालयन्तौ शुशोच तम् । उत्तिष्ठ वत्स किं शेषे शेषे रिपुगणे सति

cakrapāṇiḥ pitā cāsyaṃ kṣālayantau śuśoca tam | uttiṣṭha vatsa kiṃ śeṣe śeṣe ripugaṇe sati

वज्री वज्राहत इव पतितो धरणीतले । इदानीं बालयुद्धे त्वं कथं निपतितो भुवि

vajrī vajrāhata iva patito dharaṇītale | idānīṃ bālayuddhe tvaṃ kathaṃ nipatito bhuvi

2.124.40

जितः कृतान्तो भ्रूक्षेपात्तद्वशं कथमागतः । किंचिद्वाक्यं वद विभो हृदयानन्दकारकम्

jitaḥ kṛtānto bhrūkṣepāttadvaśaṃ kathamāgataḥ | kiṃcidvākyaṃ vada vibho hṛdayānandakārakam

यस्य शब्देन त्रैलोक्यं कम्पते स्म पुराऽनघ । कथं स्ववचनं नाद्य वदसे मन्दविक्रम

yasya śabdena trailokyaṃ kampate sma purā'nagha | kathaṃ svavacanaṃ nādya vadase mandavikrama

नावाभ्यामपराद्धं ते येन मौनं त्वमाश्रितः । न भाषसे रोषवशात्सेनाशेषसमन्त्रित

nāvābhyāmaparāddhaṃ te yena maunaṃ tvamāśritaḥ | na bhāṣase roṣavaśātsenāśeṣasamantrita

कथं विह्वलतां यात कामेभ्यो जितवान्रुचा । ततो विज्ञाश्च वृद्धाश्च नानादृष्टान्तदर्शनैः

kathaṃ vihvalatāṃ yāta kāmebhyo jitavānrucā | tato vijñāśca vṛddhāśca nānādṛṣṭāntadarśanaiḥ

समादध्युः प्ररुदतो मृतानुमरणं न हि । रामो दाशरथि किं नु लोकान्तरगतो न हि

samādadhyuḥ prarudato mṛtānumaraṇaṃ na hi | rāmo dāśarathi kiṃ nu lokāntaragato na hi

विक्रमेण रिपूं जित्वा गतः किं न रघूत्तमः । अन्येऽपि शतशो भूपास्त्वत्कृते मरणं गताः । कीर्तिं नानाविधां कृत्वा स्वर्गस्था सुखमश्नुते

vikrameṇa ripūṃ jitvā gataḥ kiṃ na raghūttamaḥ | anye'pi śataśo bhūpāstvatkṛte maraṇaṃ gatāḥ | kīrtiṃ nānāvidhāṃ kṛtvā svargasthā sukhamaśnute

क उवाच । ततस्ते संस्कृतिं चक्रुर्बिल्वचन्दनदारुभिः । दुर्गा सहैव सयाता पातिव्रत्यगुणान्विता

ka uvāca | tataste saṃskṛtiṃ cakrurbilvacandanadārubhiḥ | durgā sahaiva sayātā pātivratyaguṇānvitā

ततो ययौ मयूरेशं चक्रपाणिः सनागर । नमस्कृत्य प्रतुष्टाव बद्धांजलिपुटः शनैः

tato yayau mayūreśaṃ cakrapāṇiḥ sanāgara | namaskṛtya pratuṣṭāva baddhāṃjalipuṭaḥ śanaiḥ

राजोवाच । निर्गुणत्वं परात्मासि चराचरगतिर्विभो । त्रयीगम्यो गुणाध्यक्षो विरजो विश्वनायक

rājovāca | nirguṇatvaṃ parātmāsi carācaragatirvibho | trayīgamyo guṇādhyakṣo virajo viśvanāyaka

तवैव मायया देवा मोहितस्त्वां न ते विदुः । अहं धन्यो नागरिका धन्यास्त्वद्दर्शनाद्विभो

tavaiva māyayā devā mohitastvāṃ na te viduḥ | ahaṃ dhanyo nāgarikā dhanyāstvaddarśanādvibho

2.124.50

क उवाच । एवं तेन स्तुतो देवः करुणाब्धिर्मयूरराट् । उवाच परमप्रीतः सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्

ka uvāca | evaṃ tena stuto devaḥ karuṇābdhirmayūrarāṭ | uvāca paramaprītaḥ sarvaśāstrārthatattvavit

देव उवाच । वरं वरय मत्तस्त्वं चक्रपाणे हतार्भक । राजोवाच । यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम

deva uvāca | varaṃ varaya mattastvaṃ cakrapāṇe hatārbhaka | rājovāca | yadi tuṣṭo'si deveśa yadi deyo varo mama

तदा गृहानुपागच्छ पुनीहि नगरीमिमां। क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं बर्हिणं स समारुहत्

tadā gṛhānupāgaccha punīhi nagarīmimāṃ| ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ barhiṇaṃ sa samāruhat

ययौ स नगरं पश्चात्त्र्यम्बको गिरिजायुत । अग्रतस्ते गणाः सर्वे मुनयो हर्षनिर्भराः

yayau sa nagaraṃ paścāttryambako girijāyuta | agrataste gaṇāḥ sarve munayo harṣanirbharāḥ

वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु युयुस्ते गण्डकीं पुरीम् । नानाध्वजपताकाभिर्युतां सैसिक्तपद्धतिम् ५४ (५६७४) ॥ इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे चतुर्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः ।। १

vādyatsu sarvavādyeṣu yuyuste gaṇḍakīṃ purīm | nānādhvajapatākābhiryutāṃ saisiktapaddhatim 54 (5674) || iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe caturviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ || 1

अध्याय १२५ प्रारंभ – त उवाच। सभां संवारयामास चक्रपाणिः पुरो गतः । परार्ध्यास्तरणैर्वस्त्रैः पताकाध्वजचामरैः

adhyāya 125 prāraṃbha – ta uvāca| sabhāṃ saṃvārayāmāsa cakrapāṇiḥ puro gataḥ | parārdhyāstaraṇairvastraiḥ patākādhvajacāmaraiḥ

नानारत्नेषु दीप्तेषु भूमिस्तम्भगतेषु च । अनन्तो दृश्यते यत्र संक्रान्तप्रतिमो नरः

nānāratneṣu dīpteṣu bhūmistambhagateṣu ca | ananto dṛśyate yatra saṃkrāntapratimo naraḥ

ददर्श नगरीं देवो नानाध्वजविराजिताम् । प्रासादशिखरारूढाः पश्यन्ति स्मासुरस्त्रियः

dadarśa nagarīṃ devo nānādhvajavirājitām | prāsādaśikharārūḍhāḥ paśyanti smāsurastriyaḥ

ततो मुक्ताः सुरास्ते तं संमुखं चक्रपाणिना । आययुर्माधवः शक्रोऽनल ऐलविलोऽपि च

tato muktāḥ surāste taṃ saṃmukhaṃ cakrapāṇinā | āyayurmādhavaḥ śakro'nala ailavilo'pi ca

मरुद्रविः शची चान्ये वाद्यघोषेण सत्वरम् । स्वस्ववाहात्समुत्तीर्य प्रणेमुः सर्व एव तम्

marudraviḥ śacī cānye vādyaghoṣeṇa satvaram | svasvavāhātsamuttīrya praṇemuḥ sarva eva tam

आलिलिंगुर्मयूरेशं देवाः पौराश्च सादरम् । माधवश्च मयूरेशं दृष्ट्वा हर्षसमन्वितः

āliliṃgurmayūreśaṃ devāḥ paurāśca sādaram | mādhavaśca mayūreśaṃ dṛṣṭvā harṣasamanvitaḥ

प्रशशंसुः सिन्धुवधात्सर्वे हर्यादयः सुराः । देवा ऊचुः । आक्रान्तं विष्टपं येन सहितः क्षणमात्रतः

praśaśaṃsuḥ sindhuvadhātsarve haryādayaḥ surāḥ | devā ūcuḥ | ākrāntaṃ viṣṭapaṃ yena sahitaḥ kṣaṇamātrataḥ

दत्तानि स्वपदान्याशु नेदृग्दृष्टो न वा श्रुतः । अत्र ये वैष्णवाः शैवाः शाक्ताः सौराश्च तेऽप्यमुम्

dattāni svapadānyāśu nedṛgdṛṣṭo na vā śrutaḥ | atra ye vaiṣṇavāḥ śaivāḥ śāktāḥ saurāśca te'pyamum

तत्तद्रूपं निरीक्ष्यैव पुपूजुः परया मुदा । मयूरेश जयस्वेति श्रुत्वा वाचः सुविस्मिताः

tattadrūpaṃ nirīkṣyaiva pupūjuḥ parayā mudā | mayūreśa jayasveti śrutvā vācaḥ suvismitāḥ

2.125.10

बालकाश्च सुसंपन्ना मुग्धाः प्रौढाश्च योषितः । पुपूजुर्मनसा देवं वृद्धाश्च तरुणास्तदा

bālakāśca susaṃpannā mugdhāḥ prauḍhāśca yoṣitaḥ | pupūjurmanasā devaṃ vṛddhāśca taruṇāstadā

चक्रपाणिगृहे देवो मध्ये सिंहासने शुभे

cakrapāṇigṛhe devo madhye siṃhāsane śubhe

उपविष्टो मयूरेशो विबुधाश्च समन्ततः । मुनयश्च गणाः सर्वे सप्तकोटिमिता मुने

upaviṣṭo mayūreśo vibudhāśca samantataḥ | munayaśca gaṇāḥ sarve saptakoṭimitā mune

नुनुवुर्बंदिनः सर्वै धन्या देवा नृपास्तथा । ननृतुश्चाप्सरःसङ्घा जगुस्ते नारदादयः

nunuvurbaṃdinaḥ sarvai dhanyā devā nṛpāstathā | nanṛtuścāpsaraḥsaṅghā jaguste nāradādayaḥ

चक्रपाणिस्ततः सर्वान्संपूज्य विधिवत्तदा । उवाच च सभामध्ये धन्यं मे जन्म कर्म च

cakrapāṇistataḥ sarvānsaṃpūjya vidhivattadā | uvāca ca sabhāmadhye dhanyaṃ me janma karma ca

इन्द्रादयो लोकपालाः समितौ यस्य मेऽधुना । शतजन्मार्जितैः पुण्यैर्मयूरेशो निरीक्षितः

indrādayo lokapālāḥ samitau yasya me'dhunā | śatajanmārjitaiḥ puṇyairmayūreśo nirīkṣitaḥ

क उवाच । इन्द्रो दृष्ट्वा मयूरेशं प्रथमं पूजितं रुषा । अब्रवीत्सहसा भ्रान्तो मायया जगदीशितुः

ka uvāca | indro dṛṣṭvā mayūreśaṃ prathamaṃ pūjitaṃ ruṣā | abravītsahasā bhrānto māyayā jagadīśituḥ

शक्र उवाच ।।॥ चतुर्मुखोऽपि लक्ष्मीशो जगदुत्पत्तिकारकः । मूढोऽसि चक्रपाणे त्वमर्भकस्य प्रपूजनात्

śakra uvāca |||| caturmukho'pi lakṣmīśo jagadutpattikārakaḥ | mūḍho'si cakrapāṇe tvamarbhakasya prapūjanāt

अस्मान्धिक्कृत्य यन्मोहात्पूजितो बालकस्त्वया । जनकं सर्वलोकानां त्यज्य संहारकारकम्

asmāndhikkṛtya yanmohātpūjito bālakastvayā | janakaṃ sarvalokānāṃ tyajya saṃhārakārakam

त्रैलोक्यजननीमम्बां सृष्टिस्थित्यन्तकारिणीम् । रविं त्रैलोक्यनेतारं त्रयीकर्मप्रवर्तकम्

trailokyajananīmambāṃ sṛṣṭisthityantakāriṇīm | raviṃ trailokyanetāraṃ trayīkarmapravartakam

2.125.20

हित्वा संपूजितो बालो नेदं सम्यक्कृतं त्वया

hitvā saṃpūjito bālo nedaṃ samyakkṛtaṃ tvayā

क उवाच । एवं वदति देवेन्द्रे चक्रपाणिस्तदाऽब्रवीत् । रुद्रात्सूर्यात्कुबेराच्च शकाच्च मरुतोनलात्

ka uvāca | evaṃ vadati devendre cakrapāṇistadā'bravīt | rudrātsūryātkuberācca śakācca marutonalāt

दृष्टः पराक्रमोऽतीव सिन्धुदैत्यविनाशनात् । मोक्षात्सर्वसुराणां च कारागाराद्गुणेश्वर

dṛṣṭaḥ parākramo'tīva sindhudaityavināśanāt | mokṣātsarvasurāṇāṃ ca kārāgārādguṇeśvara

योऽवतीर्णो भुवो भारं हर्तुं शिवनिवेशने । परमात्मानन्तशक्तिर्नानादैत्यविभंजनः

yo'vatīrṇo bhuvo bhāraṃ hartuṃ śivaniveśane | paramātmānantaśaktirnānādaityavibhaṃjanaḥ

क उवाच । एवं वदति तस्मिंस्तु श्रुतः शब्दः सुरैर्महान् । मूर्छिताः पतिताः केचिदब्रह्माण्डस्फोटशंकया

ka uvāca | evaṃ vadati tasmiṃstu śrutaḥ śabdaḥ surairmahān | mūrchitāḥ patitāḥ kecidabrahmāṇḍasphoṭaśaṃkayā

चकम्पे धरणी सर्वा न प्राज्ञायत किंचन । कोटिसूर्यप्रकाशेन सहसाच्छादितं जगत्

cakampe dharaṇī sarvā na prājñāyata kiṃcana | koṭisūryaprakāśena sahasācchāditaṃ jagat

ततस्तैस्त्रिदशैस्तत्र दृष्टो देवोऽतिसुन्दरः । नानालंकारसंयुक्तो दशबाहुर्गजाननः

tatastaistridaśaistatra dṛṣṭo devo'tisundaraḥ | nānālaṃkārasaṃyukto daśabāhurgajānanaḥ

एवं दृष्ट्वा स्वरूपं ते विस्मितास्त्रिदशास्तदा । पुनस्तमेव ददृशुः पंचरूपिणमीश्वरम्

evaṃ dṛṣṭvā svarūpaṃ te vismitāstridaśāstadā | punastameva dadṛśuḥ paṃcarūpiṇamīśvaram

पद्मासनगतं मध्यं वक्रतुण्डं शिवं पुनः । आग्नेय्यां नैर्ऋते सूर्यं पार्वतीं मारुतेऽपि च

padmāsanagataṃ madhyaṃ vakratuṇḍaṃ śivaṃ punaḥ | āgneyyāṃ nairṛte sūryaṃ pārvatīṃ mārute'pi ca

नारायणं तथेशाने ततो भ्रममिताः सुराः। ततस्ते शुश्रुवुर्व्योमवाणीं भ्रमनिवारिकाम्

nārāyaṇaṃ tatheśāne tato bhramamitāḥ surāḥ| tataste śuśruvurvyomavāṇīṃ bhramanivārikām

2.125.30

आराध्योऽयंसर्वजनैरेको जातः स पंचधा । अनादिनिधनो देवो जगद्व्यापी गजाननः

ārādhyo'yaṃsarvajanaireko jātaḥ sa paṃcadhā | anādinidhano devo jagadvyāpī gajānanaḥ

अयमेव सदा पूज्यः सर्वविघ्नविनाशनः । देवैर्मनुष्यैर्यक्षैश्च नागै रक्षोभिरेव च

ayameva sadā pūjyaḥ sarvavighnavināśanaḥ | devairmanuṣyairyakṣaiśca nāgai rakṣobhireva ca

एतास्मिन्पूजिते पंचपूजनं च भविष्यति । न बुद्धिभेदं तनुयादेतस्मिन्नरकाय सा

etāsminpūjite paṃcapūjanaṃ ca bhaviṣyati | na buddhibhedaṃ tanuyādetasminnarakāya sā

क उवाच । श्रुत्वैवं ते मयूरेशं शुण्डादण्डविराजितम् । ददृशुर्वज्रिमुख्यास्ते आद्यमोंकाररूपिणम्

ka uvāca | śrutvaivaṃ te mayūreśaṃ śuṇḍādaṇḍavirājitam | dadṛśurvajrimukhyāste ādyamoṃkārarūpiṇam

ततः प्रबुद्धास्ते देवास्त्यक्त्वा भ्रान्तिं स्मयं च तम्। पुपूजुर्जयशब्दैस्तं सर्वान्तर्यामिणं विभुम्

tataḥ prabuddhāste devāstyaktvā bhrāntiṃ smayaṃ ca tam| pupūjurjayaśabdaistaṃ sarvāntaryāmiṇaṃ vibhum

ततः पुपूजे हर्षेण चक्रपाणिर्गुणेश्वरम् । पंचामृतैः शुद्धजलैर्दिव्यवस्त्रैश्च भूषणैः

tataḥ pupūje harṣeṇa cakrapāṇirguṇeśvaram | paṃcāmṛtaiḥ śuddhajalairdivyavastraiśca bhūṣaṇaiḥ

पुष्पैर्धूपैश्च दीपैश्च नैवेद्यैर्विविधैरपि । फलताम्बूलनिचयैर्दक्षिणाभिरनेकशः

puṣpairdhūpaiśca dīpaiśca naivedyairvividhairapi | phalatāmbūlanicayairdakṣiṇābhiranekaśaḥ

नीराजनैर्मन्त्रपुष्पैर्नतिभिः स्तुतिभिस्तदा । तथैव पूजयामास भक्त्या सर्वसुरानपि

nīrājanairmantrapuṣpairnatibhiḥ stutibhistadā | tathaiva pūjayāmāsa bhaktyā sarvasurānapi

उवाच तान्नृपवरो धन्योऽहं च प्रपूजनात् । यतो नैतादृशः क्वापि जातः सर्वसमागमः

uvāca tānnṛpavaro dhanyo'haṃ ca prapūjanāt | yato naitādṛśaḥ kvāpi jātaḥ sarvasamāgamaḥ

ततस्तत्राब्रवीद्हृष्टो नारदश्चतुराननम् । नारद उवाच । सिद्धबुद्धिर्विवाहार्थमाज्ञया तेऽब्जसंभव

tatastatrābravīdhṛṣṭo nāradaścaturānanam | nārada uvāca | siddhabuddhirvivāhārthamājñayā te'bjasaṃbhava

2.125.40

शिवं शिवां च विज्ञाप्य निश्चयः प्राङ्मया कृतः । मयूरेशाय सम्यक्ते दातव्ये बहुलक्षणे

śivaṃ śivāṃ ca vijñāpya niścayaḥ prāṅmayā kṛtaḥ | mayūreśāya samyakte dātavye bahulakṣaṇe

ततः सर्वे सुरा देवं ब्रह्माणं मन्मथातुराः । प्रत्येकं ते अयाचन्त मम देहीति सादरम्

tataḥ sarve surā devaṃ brahmāṇaṃ manmathāturāḥ | pratyekaṃ te ayācanta mama dehīti sādaram

ततो ब्रह्मा तयोर्हस्ते मालां दत्त्वाऽब्रवीदिदम् । क उवाच । त्रयस्त्रिंशत्कोटिसुरेष्वेको यो भासते ह्रदि

tato brahmā tayorhaste mālāṃ dattvā'bravīdidam | ka uvāca | trayastriṃśatkoṭisureṣveko yo bhāsate hradi

तमेव वृणुतं देव्यौ मालाभ्यां मत्समक्षतः । त्यक्त्वा सर्वान्सुरांस्ते तु सिद्धिबुद्धी उभे अपि

tameva vṛṇutaṃ devyau mālābhyāṃ matsamakṣataḥ | tyaktvā sarvānsurāṃste tu siddhibuddhī ubhe api

मयूरेशगले माले निक्षिपेतां मुदा तदा । विमनस्कास्ततो देवा असृजञ्श्वासामारुतम्॥ ताभ्यां जानुगताभ्यां तु शुशुभे स मयूरराट् । ब्रह्मा यथाविधि तयोर्विवाहमकरोत्तदा

mayūreśagale māle nikṣipetāṃ mudā tadā | vimanaskāstato devā asṛjañśvāsāmārutam|| tābhyāṃ jānugatābhyāṃ tu śuśubhe sa mayūrarāṭ | brahmā yathāvidhi tayorvivāhamakarottadā

उवाच च सभामध्ये मया लब्धं हृदि स्थितम् । न्यवेदयत्तं देवेशं मयूरेशं विधानतः

uvāca ca sabhāmadhye mayā labdhaṃ hṛdi sthitam | nyavedayattaṃ deveśaṃ mayūreśaṃ vidhānataḥ

अद्ययावन्मयैते वै पालिते बहुयत्नतः । इदानीं ते मया दत्ते रक्षस्व बहुयत्नतः

adyayāvanmayaite vai pālite bahuyatnataḥ | idānīṃ te mayā datte rakṣasva bahuyatnataḥ

तत इन्द्रादयो देवा मयूरेशं व्यजिज्ञपुः । तव प्रसादाद्देवेश मुक्ताः कारागृहात्ततः

tata indrādayo devā mayūreśaṃ vyajijñapuḥ | tava prasādāddeveśa muktāḥ kārāgṛhāttataḥ

ततः सिन्धुर्गतो मोक्षं स्वस्थानं कृपया तव । यास्यामो देह्यनुज्ञां नो मुनिभिर्गोतमादिभिः

tataḥ sindhurgato mokṣaṃ svasthānaṃ kṛpayā tava | yāsyāmo dehyanujñāṃ no munibhirgotamādibhiḥ

2.125.50

क उवाच । ददावाज्ञां मयूरेशो यातुकामान्मुदा तदा। पार्वती च स्नुषे चोभे स्वांकमारोप्य सादरम्

ka uvāca | dadāvājñāṃ mayūreśo yātukāmānmudā tadā| pārvatī ca snuṣe cobhe svāṃkamāropya sādaram

मयूरेशं च परमं हर्षमाप शिवान्विता । ददौ दानान्यनेकानि वासांस्याभरणानि च

mayūreśaṃ ca paramaṃ harṣamāpa śivānvitā | dadau dānānyanekāni vāsāṃsyābharaṇāni ca

अध्यायाः १२६-१३०

अध्याय १२६ प्रारंभ :- क उवाच । सिद्धे विवाहे च ततो मयूरेशः शिखण्डिनम् । आरुह्य सहसा गन्तुं नगरीं स्वामियेष सः

adhyāya 126 prāraṃbha :- ka uvāca | siddhe vivāhe ca tato mayūreśaḥ śikhaṇḍinam | āruhya sahasā gantuṃ nagarīṃ svāmiyeṣa saḥ

स्वं स्वं वाहनमारुढा गीर्वाणास्तत्क्षणेन च । यान्ति स्म पुरतस्तस्य मुनयः पृष्ठतो ययुः

svaṃ svaṃ vāhanamāruḍhā gīrvāṇāstatkṣaṇena ca | yānti sma puratastasya munayaḥ pṛṣṭhato yayuḥ

अन्वयुर्नागराः सर्वे स्त्रियश्च बालकानि च । आनन्दयुक्ता नगरात्सहसा चक्रपाणिना

anvayurnāgarāḥ sarve striyaśca bālakāni ca | ānandayuktā nagarātsahasā cakrapāṇinā

वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु ननृतुश्चाप्सरोगणाः । रणभूमिं गतो यावन्मयूरेशोऽखिलैर्वृतः

vādyatsu sarvavādyeṣu nanṛtuścāpsarogaṇāḥ | raṇabhūmiṃ gato yāvanmayūreśo'khilairvṛtaḥ

तावत्स्कन्दादयो वीराः प्रार्थयांचक्रिरे विभुम् । वीरा ऊचुः । सेनाचरा दैत्यगणैर्निहता युद्धसंभ्रमात्

tāvatskandādayo vīrāḥ prārthayāṃcakrire vibhum | vīrā ūcuḥ | senācarā daityagaṇairnihatā yuddhasaṃbhramāt

उत्तस्थुः सर्व एवैते त्वत्कटाक्षामृतोक्षिताः । तान्दृष्ट्वा जीवितांस्तेन सर्वे देवाश्च नागराः

uttasthuḥ sarva evaite tvatkaṭākṣāmṛtokṣitāḥ | tāndṛṣṭvā jīvitāṃstena sarve devāśca nāgarāḥ

विस्मयं परमं प्राप्ताः साधु साध्वब्रुवंस्तदा । ततो योजनमात्रं च दत्त्वा मार्गमवस्थितः

vismayaṃ paramaṃ prāptāḥ sādhu sādhvabruvaṃstadā | tato yojanamātraṃ ca dattvā mārgamavasthitaḥ

देवोऽब्रवीच्चक्रपाणिं मूर्ध्नि दत्त्वा करं शुभम् । आलिंग्य दशदोर्दण्डैः शत्रुपक्षभयंकरैः

devo'bravīccakrapāṇiṃ mūrdhni dattvā karaṃ śubham | āliṃgya daśadordaṇḍaiḥ śatrupakṣabhayaṃkaraiḥ

देव उवाच । त्वं याहि गण्डकीं शीघ्रं नागरैर्मम वाक्यतः । क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं मुमोचाश्रूणि सत्वरम्

deva uvāca | tvaṃ yāhi gaṇḍakīṃ śīghraṃ nāgarairmama vākyataḥ | ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ mumocāśrūṇi satvaram

2.126.10

नागराश्च प्रणम्योच्चैरूचुर्वाक्यं शुचान्विताः। यत्र यासि नयास्मांस्त्वमत्र त्यक्तुं न चार्हसि

nāgarāśca praṇamyoccairūcurvākyaṃ śucānvitāḥ| yatra yāsi nayāsmāṃstvamatra tyaktuṃ na cārhasi

नागतः स्यात्पूर्वमेव तदा दुःखं न नो भवेत् । एवमुक्त्वा नमस्कृत्य ययुः सर्वे तदाज्ञया

nāgataḥ syātpūrvameva tadā duḥkhaṃ na no bhavet | evamuktvā namaskṛtya yayuḥ sarve tadājñayā

चक्रपाणिरपि तदा नमस्कृत्य ययौ पुरः । वर्णयन्तो गुणगणांस्तदीयानद्भुतान्बहून्

cakrapāṇirapi tadā namaskṛtya yayau puraḥ | varṇayanto guṇagaṇāṃstadīyānadbhutānbahūn

क्षणेन नगरीं प्राप्य चक्रपाण्यनुमोदिताः । नागराः स्वगृहं प्राप्ताश्चक्रपाणिर्निजालयम

kṣaṇena nagarīṃ prāpya cakrapāṇyanumoditāḥ | nāgarāḥ svagṛhaṃ prāptāścakrapāṇirnijālayama

पंचानामपि देवानां प्रासादानप्यकारयत् । पंचायतनमूर्तिं च स्थापयामास तेषु च

paṃcānāmapi devānāṃ prāsādānapyakārayat | paṃcāyatanamūrtiṃ ca sthāpayāmāsa teṣu ca

प्रत्यहं पूजयामास भक्तिभावसमन्वितः । मयूरेशपुरीं प्राप्तो मयूरेशोऽपि तत्क्षणात्

pratyahaṃ pūjayāmāsa bhaktibhāvasamanvitaḥ | mayūreśapurīṃ prāpto mayūreśo'pi tatkṣaṇāt

आश्चर्यं परमं प्राप्ता गणाः सर्वे निरीक्ष्य ताम् । यस्यां रत्नमया स्तम्भा भित्तयोऽष्टापदान्विताः

āścaryaṃ paramaṃ prāptā gaṇāḥ sarve nirīkṣya tām | yasyāṃ ratnamayā stambhā bhittayo'ṣṭāpadānvitāḥ

एको ना दृश्यते तत्रासंख्यातजनसंयुतः । प्रविश्य स सभां रम्यां ब्रह्मादीनुपवेश्य च

eko nā dṛśyate tatrāsaṃkhyātajanasaṃyutaḥ | praviśya sa sabhāṃ ramyāṃ brahmādīnupaveśya ca

मध्ये विवेश च ततो लोकयन्सर्वतः स्वयम् । ददर्श पूर्वेभागे स मन्मथं रति संयुतम

madhye viveśa ca tato lokayansarvataḥ svayam | dadarśa pūrvebhāge sa manmathaṃ rati saṃyutama

देवीं मार्जारनाम्नीं ता लोके ख्यातां सुखप्रदाम । दक्षिणस्यां दिशि तदा लोकयत्पार्वती शिवौ

devīṃ mārjāranāmnīṃ tā loke khyātāṃ sukhapradāma | dakṣiṇasyāṃ diśi tadā lokayatpārvatī śivau

2.126.20

तत्पुरो विरजां देवी भक्तकामप्रपूरिकाम् । पश्चिमायां दिशि ततो वाराहं धरणीयुतम

tatpuro virajāṃ devī bhaktakāmaprapūrikām | paścimāyāṃ diśi tato vārāhaṃ dharaṇīyutama

आश्रयां नाम देवीं च सर्वविघ्नहरां शुभाम् । उत्तरस्यां दिशि तदा श्रीहरिं समलोकयत्

āśrayāṃ nāma devīṃ ca sarvavighnaharāṃ śubhām | uttarasyāṃ diśi tadā śrīhariṃ samalokayat

मुक्तादेवीं च विख्यातां सर्वमुक्तिप्रदां ततः । त्रयस्त्रिंशत्कोटिसुराः स्थितास्तद्दर्शनेच्छया

muktādevīṃ ca vikhyātāṃ sarvamuktipradāṃ tataḥ | trayastriṃśatkoṭisurāḥ sthitāstaddarśanecchayā

भाद्रशुद्धप्रतिपदि स्नात्वाऽभ्यर्च्य गजाननम् । गत्वा तु पूर्वदिग्भागे मार्जारीं पूजयेत्ततः

bhādraśuddhapratipadi snātvā'bhyarcya gajānanam | gatvā tu pūrvadigbhāge mārjārīṃ pūjayettataḥ

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यः स्मृत्वा ध्यात्वा गजाननम् । मौनं व्रतं समास्थाय न श्रुत्वा पादजध्वनिम्

dattvā dānāni viprebhyaḥ smṛtvā dhyātvā gajānanam | maunaṃ vrataṃ samāsthāya na śrutvā pādajadhvanim

कृमिकीटपतंगादीन्न हिंसेत्प्रयतः शुचिः । पुनः स्नात्वा समभ्यर्चेद्देवदेवं गजाननम्

kṛmikīṭapataṃgādīnna hiṃsetprayataḥ śuciḥ | punaḥ snātvā samabhyarceddevadevaṃ gajānanam

पूर्ववत्तु द्वितीयेऽह्नि तृतीये च ततः क्रमात् । तथैव दक्षिणद्वारि विरजां द्वितयेऽहनि

pūrvavattu dvitīye'hni tṛtīye ca tataḥ kramāt | tathaiva dakṣiṇadvāri virajāṃ dvitaye'hani

तृतीये पश्चिमद्वारि तथैवाश्रमसंज्ञिताम। नत्वाऽर्चयेच्चतुर्थ्यां तु तद्वदुत्तरतो नरः

tṛtīye paścimadvāri tathaivāśramasaṃjñitāma| natvā'rcayeccaturthyāṃ tu tadvaduttarato naraḥ

मुक्तां देवीं समभ्यर्च्य मयूरेशं च तद्दिने । पूजामहोत्सवं कुर्याद्रात्रौ जागरणं चरेत्

muktāṃ devīṃ samabhyarcya mayūreśaṃ ca taddine | pūjāmahotsavaṃ kuryādrātrau jāgaraṇaṃ caret

एवं यः कुरुते भक्त्या द्वाराणि चोपवासतः । स सर्वांल्लभते कामान्मयूरेशप्रसादतः

evaṃ yaḥ kurute bhaktyā dvārāṇi copavāsataḥ | sa sarvāṃllabhate kāmānmayūreśaprasādataḥ

2.126.30

चतुर्थ्यामेव चत्वारि शक्तो द्वाराणि पूर्ववत् । आद्यन्तमज्जनादेवदर्शनं च करोति यः

caturthyāmeva catvāri śakto dvārāṇi pūrvavat | ādyantamajjanādevadarśanaṃ ca karoti yaḥ

तस्य सद्यः फलं दद्यात्परितुष्टो गजाननः । तस्माच्छुद्धप्रतिपदमारभ्य ब्रह्मचर्यवान्

tasya sadyaḥ phalaṃ dadyātparituṣṭo gajānanaḥ | tasmācchuddhapratipadamārabhya brahmacaryavān

ततश्चतुर्थ्यामुषसि स्नानं कृत्वा विधानतः । नित्यं संपाद्य विधिवन्मयूरेशं समर्चयेत्

tataścaturthyāmuṣasi snānaṃ kṛtvā vidhānataḥ | nityaṃ saṃpādya vidhivanmayūreśaṃ samarcayet

प्रदक्षिणा नमस्कारान्कुर्यादेवैकविंशतिम् । पूर्वद्वारे नमस्कृत्य मार्जारीं त्वरयान्वितः

pradakṣiṇā namaskārānkuryādevaikaviṃśatim | pūrvadvāre namaskṛtya mārjārīṃ tvarayānvitaḥ

एवं शिवावाश्रयां च मुक्तादेवीं नमेत्पराम् । प्रारभेद्दिनशेषे तु मयूरेश्वरपूजनम्

evaṃ śivāvāśrayāṃ ca muktādevīṃ nametparām | prārabheddinaśeṣe tu mayūreśvarapūjanam

षोडशैरुपचारैस्तु पूजयेत्सुसमाहितः । रात्रौ जागरणं कुर्याद्गीतवादित्रनिस्वनैः

ṣoḍaśairupacāraistu pūjayetsusamāhitaḥ | rātrau jāgaraṇaṃ kuryādgītavāditranisvanaiḥ

प्रभाते विमले स्नात्वा पुनर्देवं समर्चयेत् । ब्राह्मणैः सह कुर्वीत पारणं स्वस्य शक्तितः

prabhāte vimale snātvā punardevaṃ samarcayet | brāhmaṇaiḥ saha kurvīta pāraṇaṃ svasya śaktitaḥ

तेभ्यो दद्याद्धिरण्यं च वासोधान्यं गवादिकम् । एवं यः कुरुते मर्त्यो दुःसाध्यमपि साधयेत्

tebhyo dadyāddhiraṇyaṃ ca vāsodhānyaṃ gavādikam | evaṃ yaḥ kurute martyo duḥsādhyamapi sādhayet

पुत्रपौत्रयुतो भोगान्भुक्त्वा चान्ते व्रजेद्दिवम् । इन्द्रादयो लोकपालाः पूजयिष्यन्ति तं नरम्

putrapautrayuto bhogānbhuktvā cānte vrajeddivam | indrādayo lokapālāḥ pūjayiṣyanti taṃ naram

सेवन्ते पादकमलं तस्य या अष्टानायिकाः । अन्धस्तु लभते दृष्टिं मूको वाचं लभेद्ध्रुवम्

sevante pādakamalaṃ tasya yā aṣṭānāyikāḥ | andhastu labhate dṛṣṭiṃ mūko vācaṃ labheddhruvam

2.126.40

बधिरः श्रुतिमाप्नोति पङ्गुश्च चरणावपि । भार्यार्थी लभते भार्यां विद्यार्थी लभते मतिम्

badhiraḥ śrutimāpnoti paṅguśca caraṇāvapi | bhāryārthī labhate bhāryāṃ vidyārthī labhate matim

एतदेव फलं प्रोक्तं द्वारेषु चोपवासतः । ततः कदाचिद्देवेशो मयूरेशोऽखिलान्सुरान्

etadeva phalaṃ proktaṃ dvāreṣu copavāsataḥ | tataḥ kadāciddeveśo mayūreśo'khilānsurān

उवाच श्लक्ष्णया वाचा हरिब्रह्मशिवादिकान् । मयूरेश उवाच । यदर्थमवतीर्णोहं तत्कार्यं कृतं सुराः

uvāca ślakṣṇayā vācā haribrahmaśivādikān | mayūreśa uvāca | yadarthamavatīrṇohaṃ tatkāryaṃ kṛtaṃ surāḥ

निहता बहवो दैत्या भूभारश्च कृतो लघुः । सिन्धोः कारागृहात्सर्वे मोचिता अमृतान्धसः

nihatā bahavo daityā bhūbhāraśca kṛto laghuḥ | sindhoḥ kārāgṛhātsarve mocitā amṛtāndhasaḥ

स्वाहास्वधावषट्कारा भविष्यन्ति यथापुरा । भवतामाज्ञया देवा यस्ये स्वं धाम सांप्रतम्

svāhāsvadhāvaṣaṭkārā bhaviṣyanti yathāpurā | bhavatāmājñayā devā yasye svaṃ dhāma sāṃpratam

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं देवाः सर्वे शुचान्विताः । त्यजन्तोऽश्रूणि संप्रोचुः परस्परमुखेक्षणाः

evamākarṇya tadvākyaṃ devāḥ sarve śucānvitāḥ | tyajanto'śrūṇi saṃprocuḥ parasparamukhekṣaṇāḥ

अस्मांस्त्यक्त्वा मयूरेश क्व वा गन्तुं समीहसे । कथं स्नेहं परित्यज्य नैष्ठुर्यं परमं गतः

asmāṃstyaktvā mayūreśa kva vā gantuṃ samīhase | kathaṃ snehaṃ parityajya naiṣṭhuryaṃ paramaṃ gataḥ

ततस्तत्पार्वती श्रुत्वा सहसा शोककर्षिता । पपात मूर्छिता भूमौ मुहूर्तादवदच्च सा

tatastatpārvatī śrutvā sahasā śokakarṣitā | papāta mūrchitā bhūmau muhūrtādavadacca sā

पार्वत्युवाच । दीननाथ दयासिन्धो सिन्धुदैत्यविमर्दन । क्व यास्यति जगन्नाथ हित्वा मां जननीं तव

pārvatyuvāca | dīnanātha dayāsindho sindhudaityavimardana | kva yāsyati jagannātha hitvā māṃ jananīṃ tava

न स्थास्यन्ति मम प्राणास्त्वयि याते सुरेश्वर । देव उवाच । द्वापरे पुनरेवाहं यास्ये त्वत्पुत्रतां शुभे

na sthāsyanti mama prāṇāstvayi yāte sureśvara | deva uvāca | dvāpare punarevāhaṃ yāsye tvatputratāṃ śubhe

2.126.50

न मिथ्या वचनं मे स्यान्न चिन्तां कर्तुमर्हसि । ममापि दुःखमतुलं वियोगात्तव जायते

na mithyā vacanaṃ me syānna cintāṃ kartumarhasi | mamāpi duḥkhamatulaṃ viyogāttava jāyate

नैकत्र सर्वदा मातः सुह्र वसतिर्भवेत् । सिन्दूरो नाम दैत्योऽपि भविष्यति सुदारुणः

naikatra sarvadā mātaḥ suhra vasatirbhavet | sindūro nāma daityo'pi bhaviṣyati sudāruṇaḥ

अवध्यः सर्वदेवानां तदाऽहं स्यां तवार्भकः । स्मृतमात्रः तवाग्रेऽहं स्थास्यामि शिवनंदिनि

avadhyaḥ sarvadevānāṃ tadā'haṃ syāṃ tavārbhakaḥ | smṛtamātraḥ tavāgre'haṃ sthāsyāmi śivanaṃdini

ततः षडाननः प्राह नय मां यत्र यास्यसि । बालके कृपणे दीने नौदासिन्यं हि युज्यते

tataḥ ṣaḍānanaḥ prāha naya māṃ yatra yāsyasi | bālake kṛpaṇe dīne naudāsinyaṃ hi yujyate

देव उवाच । न चिन्तां कुरु बन्धो त्वमत्रायास्याम्यहं पुनः । भवतो न वियोगो मे सर्वान्तर्यामिणः खलु

deva uvāca | na cintāṃ kuru bandho tvamatrāyāsyāmyahaṃ punaḥ | bhavato na viyogo me sarvāntaryāmiṇaḥ khalu

तस्मै ददौ मयूरं तं मयूरेशः स्वबन्धवे । मयूरध्वज इत्येव नामचक्रेऽस्य तत्क्षणात्

tasmai dadau mayūraṃ taṃ mayūreśaḥ svabandhave | mayūradhvaja ityeva nāmacakre'sya tatkṣaṇāt

आरुरोह मयूरं तं स्कन्दो बन्धोरथाज्ञया । तस्मिन्नेव क्षणे देवोऽन्तर्दधे स मयूरराट्

āruroha mayūraṃ taṃ skando bandhorathājñayā | tasminneva kṣaṇe devo'ntardadhe sa mayūrarāṭ

तस्मिन्नन्तहिते केशा अपश्यन्ह्रदि तं सदा । ततो ब्रह्मा वालुकाभिः कृत्वा मूर्तिं गजाननीम्

tasminnantahite keśā apaśyanhradi taṃ sadā | tato brahmā vālukābhiḥ kṛtvā mūrtiṃ gajānanīm

स्थापयामास विधिवत्प्रासादे सुमनोहरे । पुपूजुः सर्वलोकास्तमुपचारैर्यथाविधि

sthāpayāmāsa vidhivatprāsāde sumanohare | pupūjuḥ sarvalokāstamupacārairyathāvidhi

वसिष्ठाद्या मुनिगणाः सस्नुर्ब्रह्मकमण्डलौ । सर्व नित्यविधिं कृत्वा ययुर्मूर्ति सुशोभनीम्

vasiṣṭhādyā munigaṇāḥ sasnurbrahmakamaṇḍalau | sarva nityavidhiṃ kṛtvā yayurmūrti suśobhanīm

2.126.60

उपोष्य केचिद्विदधुर्द्वाराणि धामलब्धये । स्नात्वा नत्वा मयूरेशं धावमानास्तथाऽपरे

upoṣya kecidvidadhurdvārāṇi dhāmalabdhaye | snātvā natvā mayūreśaṃ dhāvamānāstathā'pare

ऊचुः परस्परं देवा मुनयोऽपि मुदा तदा । नैतादृशं पुण्यक्षेत्रं यत्र देवः स्थितः स्वयम्

ūcuḥ parasparaṃ devā munayo'pi mudā tadā | naitādṛśaṃ puṇyakṣetraṃ yatra devaḥ sthitaḥ svayam

मयूरेशो विघ्नहरो भक्तानां कामपूरकः । पूजायित्यैवमुक्त्वा तु जग्मुस्ते स्वं स्वमाश्रमम्

mayūreśo vighnaharo bhaktānāṃ kāmapūrakaḥ | pūjāyityaivamuktvā tu jagmuste svaṃ svamāśramam

ब्रह्मादयः सुराः स्वं स्वं पदमभ्यागमंस्तदा । शंकरः सपरीवारः कैलासमगमन्मुदा

brahmādayaḥ surāḥ svaṃ svaṃ padamabhyāgamaṃstadā | śaṃkaraḥ saparīvāraḥ kailāsamagamanmudā

स्वधास्वाहावषट्कारैरिन्द्राद्या मुमुदुस्तदा । क उवाच । एवं ते सर्वमाख्यातं त्रेतायुगकृतं मुने

svadhāsvāhāvaṣaṭkārairindrādyā mumudustadā | ka uvāca | evaṃ te sarvamākhyātaṃ tretāyugakṛtaṃ mune

मयूरेशस्य चरितं श्रवणात्सर्वकामदम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वपापहरं नृणाम्

mayūreśasya caritaṃ śravaṇātsarvakāmadam | dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ sarvapāpaharaṃ nṛṇām

पुत्रदं धनदं विद्याप्रदं दुःखनिवारणम् । आधिव्याधिहरं कुष्ठदुष्टरोगादिनाशनम्

putradaṃ dhanadaṃ vidyāpradaṃ duḥkhanivāraṇam | ādhivyādhiharaṃ kuṣṭhaduṣṭarogādināśanam

पठतां शृण्वतां पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदं शुभम् । विजयश्रीपदनृणां क्षत्रियाणां विशामपि

paṭhatāṃ śṛṇvatāṃ puṃsāṃ bhuktimuktipradaṃ śubham | vijayaśrīpadanṛṇāṃ kṣatriyāṇāṃ viśāmapi

शूद्राणामपि सर्वेषां श्रीप्रदं पुष्टिवर्धनम्। यद्यत्ते परिपृष्ठं मे तत्तत्ते कथितं मुने

śūdrāṇāmapi sarveṣāṃ śrīpradaṃ puṣṭivardhanam| yadyatte paripṛṣṭhaṃ me tattatte kathitaṃ mune

5795

गजाननस्य चरितं पुनः श्रोष्यसि मन्मुखात् ६९ (

gajānanasya caritaṃ punaḥ śroṣyasi manmukhāt 69 (

126

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे षड्विंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ṣaḍviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अथ गजाननचरितं-द्वापर युग॥ अध्याय १२७ प्रारंभ :- व्यास उवाच । चतुरानन देवेश गुणेशचरितं शुभम् । कथितं विस्तराद्देव नाहं तृप्तोऽस्मि तच्छ्रवात्

atha gajānanacaritaṃ-dvāpara yuga|| adhyāya 127 prāraṃbha :- vyāsa uvāca | caturānana deveśa guṇeśacaritaṃ śubham | kathitaṃ vistarāddeva nāhaṃ tṛpto'smi tacchravāt

सुधया तु विरक्तः स्यान्न कथा श्रवणान्नरः । त्रेतायुगकथा सर्वा गुणेशस्य श्रुता मया

sudhayā tu viraktaḥ syānna kathā śravaṇānnaraḥ | tretāyugakathā sarvā guṇeśasya śrutā mayā

गजाननेति नामास्य द्वापरे तु कुतोऽभवत् । मूषको वाहनं चास्य कथं यातो महाविभो

gajānaneti nāmāsya dvāpare tu kuto'bhavat | mūṣako vāhanaṃ cāsya kathaṃ yāto mahāvibho

कृपया संशयममुं छिन्धि त्वं कमलासन । क उवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया वत्स मम चित्तगतं मुने

kṛpayā saṃśayamamuṃ chindhi tvaṃ kamalāsana | ka uvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā vatsa mama cittagataṃ mune

यतः श्रोता च वक्ता च पृच्छकः सिद्धिमाप्नुयात् । तां कथां कथयिष्यामि विनायककृतां मुने

yataḥ śrotā ca vaktā ca pṛcchakaḥ siddhimāpnuyāt | tāṃ kathāṃ kathayiṣyāmi vināyakakṛtāṃ mune

द्वापरे यत्कृतं तेन चरितं शृणु साम्प्रतम् । यथा गजाननो देवो रक्तवर्णश्चतुर्भुजः

dvāpare yatkṛtaṃ tena caritaṃ śṛṇu sāmpratam | yathā gajānano devo raktavarṇaścaturbhujaḥ

गजाननश्चाखुवाहस्तत्सर्वं कथयामि ते । कदाचिद् ब्रह्मभुवनं यातः शंभुर्यदृच्छया

gajānanaścākhuvāhastatsarvaṃ kathayāmi te | kadācid brahmabhuvanaṃ yātaḥ śaṃbhuryadṛcchayā

उत्थापयामास तदा प्रसुप्तं कमलासनम् । स उत्थितो महाजृम्भा चकार क्रोधसंयुतः

utthāpayāmāsa tadā prasuptaṃ kamalāsanam | sa utthito mahājṛmbhā cakāra krodhasaṃyutaḥ

तत एको महाघोरः पुरुषः समपद्यत । स च चक्रे महाघोरं शब्दं सर्वभयंकरम्

tata eko mahāghoraḥ puruṣaḥ samapadyata | sa ca cakre mahāghoraṃ śabdaṃ sarvabhayaṃkaram

2.127.10

चकम्पे पृथिवी तेन साब्धिद्वीपा सपर्वता। दिक्पालाश्चकिताः सर्वे शेषः क्षुब्धोऽसृजद्विषम्

cakampe pṛthivī tena sābdhidvīpā saparvatā| dikpālāścakitāḥ sarve śeṣaḥ kṣubdho'sṛjadviṣam

विशीर्णा गिरयः सर्वे भूतान्याकुलतां ययुः । कल्पान्त इव तत्रासीत्त्रैलोक्यवासिनां नृणाम्

viśīrṇā girayaḥ sarve bhūtānyākulatāṃ yayuḥ | kalpānta iva tatrāsīttrailokyavāsināṃ nṛṇām

ब्रह्माण्डं मस्तकेनासौ स्फोटयन्निव तस्थिवान् । यद्देहतश्चारुगन्धो व्यानशे भुवनत्रयम्

brahmāṇḍaṃ mastakenāsau sphoṭayanniva tasthivān | yaddehataścārugandho vyānaśe bhuvanatrayam

जपाकुसुमदेहस्य प्रभयारुणिता दिशः । अयं किं मदनो जातो द्वितीयो ब्रह्मसंभवः

japākusumadehasya prabhayāruṇitā diśaḥ | ayaṃ kiṃ madano jāto dvitīyo brahmasaṃbhavaḥ

कामस्तु लज्जितस्तस्य सद्यो रूपनिरीक्षणात् । पुरस्तं सन्निरीक्ष्यैनं विस्मितः कमलासनः

kāmastu lajjitastasya sadyo rūpanirīkṣaṇāt | purastaṃ sannirīkṣyainaṃ vismitaḥ kamalāsanaḥ

कस्य त्वं कुत उत्पन्नः किं चिकीर्षसि तद्वद । पुरुष उवाच । अनेकानि सुरेश त्वं ब्रह्माण्डानि सृजस्यपि

kasya tvaṃ kuta utpannaḥ kiṃ cikīrṣasi tadvada | puruṣa uvāca | anekāni sureśa tvaṃ brahmāṇḍāni sṛjasyapi

विभ्रान्त इव कस्मान्मां सर्वज्ञः सन्हि पृच्छसि । जम्भायास्ते समुत्पन्नं कथं मां नावबुध्यसे

vibhrānta iva kasmānmāṃ sarvajñaḥ sanhi pṛcchasi | jambhāyāste samutpannaṃ kathaṃ māṃ nāvabudhyase

अनुगृह्णीष्व पुत्रं मा देहि नाम यथामति । स्थानं च देहि मे नाथ भक्ष्यं कार्यं च मे वद

anugṛhṇīṣva putraṃ mā dehi nāma yathāmati | sthānaṃ ca dehi me nātha bhakṣyaṃ kāryaṃ ca me vada

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य प्रोवाच चतुराननः। रक्तं वपुर्यतस्तेऽस्ति सिन्दूराख्यो भविष्यसि

ityākarṇya vacastasya provāca caturānanaḥ| raktaṃ vapuryataste'sti sindūrākhyo bhaviṣyasi

सामर्थ्यं च महत्ते स्यात्त्रैलोक्याकर्षणक्षमम् । क्रोधादालिंगसे यं त्वं शतधा स भविष्यति

sāmarthyaṃ ca mahatte syāttrailokyākarṣaṇakṣamam | krodhādāliṃgase yaṃ tvaṃ śatadhā sa bhaviṣyati

2.127.20

पंचभ्योऽपि च भूतेऽभ्यो न भयं ते कदाचन । देवदानवयक्षेभ्यो मानुषेभ्यो भयं न ते

paṃcabhyo'pi ca bhūte'bhyo na bhayaṃ te kadācana | devadānavayakṣebhyo mānuṣebhyo bhayaṃ na te

इन्द्रादिलोकपालेभ्यः कालादपि भयं न ते । न नागेभ्यो न रक्षोभ्यो नाहोरात्रे भयं न ते

indrādilokapālebhyaḥ kālādapi bhayaṃ na te | na nāgebhyo na rakṣobhyo nāhorātre bhayaṃ na te

सजीवान्न च निर्जीवाद्भयं सिन्दूर ते भवेत् । वस यत्र मनस्ते स्यात्स्थातुं त्रिभुवनेष्वपि

sajīvānna ca nirjīvādbhayaṃ sindūra te bhavet | vasa yatra manaste syātsthātuṃ tribhuvaneṣvapi

ततः स वरदानेन तुतोष चतुरास्यजः । चक्रन्द कम्पयञ्शब्दैस्त्रैलोक्यं सचराचरम्

tataḥ sa varadānena tutoṣa caturāsyajaḥ | cakranda kampayañśabdaistrailokyaṃ sacarācaram

चुक्षुभुः सागराः सर्वे लोकपालाश्च दुद्रुवुः । उवाच स तदा देवं नमस्कृत्य पितामहम्

cukṣubhuḥ sāgarāḥ sarve lokapālāśca dudruvuḥ | uvāca sa tadā devaṃ namaskṛtya pitāmaham

सिन्दूर उवाच । तव वाक्यामृतेनाहं प्रीतो ब्रह्माण्डनायक । त्वमेव विश्वं सृजसि पासि हंसि गुणैस्त्रिधा

sindūra uvāca | tava vākyāmṛtenāhaṃ prīto brahmāṇḍanāyaka | tvameva viśvaṃ sṛjasi pāsi haṃsi guṇaistridhā

त्वयि सुप्ते जगत्सुप्तमन्धकारश्च जायते । महत्भाग्यं मम विभो तपोदानव्रतैर्विना

tvayi supte jagatsuptamandhakāraśca jāyate | mahatbhāgyaṃ mama vibho tapodānavratairvinā

पुत्रस्नेहात्प्रसन्नस्त्वं नान्यथा ते प्रसन्नता । कल्पकोटिततोभिस्त्वं प्रसन्नो जायसे विभौ

putrasnehātprasannastvaṃ nānyathā te prasannatā | kalpakoṭitatobhistvaṃ prasanno jāyase vibhau

क उवाच । इत्युक्त्वा तं प्रणम्यासौ कृत्वापि च प्रदक्षिणम् । जगाम मनसा भूमिं मार्गे तर्कमथाकरोत्

ka uvāca | ityuktvā taṃ praṇamyāsau kṛtvāpi ca pradakṣiṇam | jagāma manasā bhūmiṃ mārge tarkamathākarot

न मे तपो वा ध्यानं वा जपः स्वाध्याय एव च । कथं तेन वरा दत्ताः सत्या उत वृथा नु ते

na me tapo vā dhyānaṃ vā japaḥ svādhyāya eva ca | kathaṃ tena varā dattāḥ satyā uta vṛthā nu te

2.127.30

गत्वा द्रक्ष्यामि पितरमित्युक्त्वाऽगात्पितामहम् । तुलयित्वा तु दोर्दण्डौ जगर्ज स भयानकः

gatvā drakṣyāmi pitaramityuktvā'gātpitāmaham | tulayitvā tu dordaṇḍau jagarja sa bhayānakaḥ

तमेवालिंगितुं चैच्छत्तत ऊचे पितामहः । पुत्रस्नेहान्मया दत्ता वरा अन्यस्य दुर्लभाः

tamevāliṃgituṃ caicchattata ūce pitāmahaḥ | putrasnehānmayā dattā varā anyasya durlabhāḥ

दुष्टभावान्ममैव त्वमपकर्तुमिहागतः

duṣṭabhāvānmamaiva tvamapakartumihāgataḥ

भुजगस्य पयो दत्तं विषमेव हि जायते । दुष्टभावं गतो यस्मात्तस्माद्दैत्यो भविष्यसि

bhujagasya payo dattaṃ viṣameva hi jāyate | duṣṭabhāvaṃ gato yasmāttasmāddaityo bhaviṣyasi

परमात्माऽवतीर्याशु हनिष्यति गजाननः । तवांगं सुरभिं ज्ञात्वा स्वांगे तन्मर्दयिष्यति

paramātmā'vatīryāśu haniṣyati gajānanaḥ | tavāṃgaṃ surabhiṃ jñātvā svāṃge tanmardayiṣyati

सिन्दूरारुणदेहश्च सिन्दूरप्रिय एव च । भविष्यति स देवोऽपि सिन्दूरवध एव च

sindūrāruṇadehaśca sindūrapriya eva ca | bhaviṣyati sa devo'pi sindūravadha eva ca

एवमुक्त्वा पपालाशु भयेन कमलासनः । मनोवायुमहावेगा निश्वासश्वाससङ्कुलः

evamuktvā papālāśu bhayena kamalāsanaḥ | manovāyumahāvegā niśvāsaśvāsasaṅkulaḥ

दैत्योऽपि पृष्ठतो याति शापमाकर्ण्य मन्युमान् । स्वेदेनार्द्रं तनुर्दुष्टो दृष्ट्वा दृष्ट्वा पुरो व्रजन्

daityo'pi pṛṣṭhato yāti śāpamākarṇya manyumān | svedenārdraṃ tanurduṣṭo dṛṣṭvā dṛṣṭvā puro vrajan

5833

धरिष्यामि पदेन्यस्मिन्निति दैत्योऽभ्यधावत । वैकुण्ठमगमद्ब्रह्मा कम्पमांनस्त्वरान्वितः ३८ (

dhariṣyāmi padenyasminniti daityo'bhyadhāvata | vaikuṇṭhamagamadbrahmā kampamāṃnastvarānvitaḥ 38 (

127

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सिन्दूरोत्पत्तिवर्णनं नाम सप्तविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe sindūrotpattivarṇanaṃ nāma saptaviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १२८ प्रारंभ:- क उवाच । स ददर्श समासीनं नारायणमनामयम् । रत्नकाञ्चनविलत्पद्मासनगतं विभुम्

adhyāya 128 prāraṃbha:- ka uvāca | sa dadarśa samāsīnaṃ nārāyaṇamanāmayam | ratnakāñcanavilatpadmāsanagataṃ vibhum

सोऽपि तं पुरतो वीक्ष्य विवर्णवदनं तदा । तत्पृष्ठतो महादैत्यं गगनस्पर्धिमस्तकम्

so'pi taṃ purato vīkṣya vivarṇavadanaṃ tadā | tatpṛṣṭhato mahādaityaṃ gaganaspardhimastakam

उदतिष्ठत वेगेन दयालुः कमलापतिः । धृत्वा करं समालिङ्ग्य स्वासने कं न्यवेशयत्

udatiṣṭhata vegena dayāluḥ kamalāpatiḥ | dhṛtvā karaṃ samāliṅgya svāsane kaṃ nyaveśayat

संपूज्य परिपप्रच्छ किं ते कार्यमुपस्थितम् । कथं च म्लानवदनः श्वासवांश्च हतप्रभः

saṃpūjya paripapraccha kiṃ te kāryamupasthitam | kathaṃ ca mlānavadanaḥ śvāsavāṃśca hataprabhaḥ

मम खेदः समुत्पन्नो द्रष्ट्वैव त्वां पितामह । इति तद्वचनं श्रुत्वा जगाद कमलासनः

mama khedaḥ samutpanno draṣṭvaiva tvāṃ pitāmaha | iti tadvacanaṃ śrutvā jagāda kamalāsanaḥ

क उवाच । प्रबोधितः शिवेनाहं प्रतिसुप्तो निजालये। ततो मे जृम्भतो वक्त्रान्निर्गतः पुरुषो महान्

ka uvāca | prabodhitaḥ śivenāhaṃ pratisupto nijālaye| tato me jṛmbhato vaktrānnirgataḥ puruṣo mahān

पतन्ति भूतले भानि यन्मस्तकविधानतः । तस्य सौरभगन्धेन सर्व देवा विसिस्मिरे

patanti bhūtale bhāni yanmastakavidhānataḥ | tasya saurabhagandhena sarva devā visismire

यस्य लावण्यमीक्ष्यैव लज्जितो मदनोऽभवत् । यस्य क्रन्दितशब्देन चकम्पे भुवनत्रयम्

yasya lāvaṇyamīkṣyaiva lajjito madano'bhavat | yasya kranditaśabdena cakampe bhuvanatrayam

स नमस्कृत्य मां देव विनीतः पुरतः स्थितः । ततस्तस्मै वरा दत्ताः पुत्रस्नेहेन माधव

sa namaskṛtya māṃ deva vinītaḥ purataḥ sthitaḥ | tatastasmai varā dattāḥ putrasnehena mādhava

2.128.10

यं यं त्वमालिङ्ग्यसी स स मृत्युमुपैष्यति । कालोऽपि न रणे स्थातुं तव शक्तो भविष्यति

yaṃ yaṃ tvamāliṅgyasī sa sa mṛtyumupaiṣyati | kālo'pi na raṇe sthātuṃ tava śakto bhaviṣyati

स्थानं च स्वेच्छया तस्य दत्तं देव मया ततः । नमस्कृत्य गतो दूरं वितर्कात्पुनरागतः

sthānaṃ ca svecchayā tasya dattaṃ deva mayā tataḥ | namaskṛtya gato dūraṃ vitarkātpunarāgataḥ

मामेवालिङ्गितुं यातोऽपलमस्माद्भयादहम। हंसमारुह्य सहसा वेगेन त्वामुपागतः

māmevāliṅgituṃ yāto'palamasmādbhayādahama| haṃsamāruhya sahasā vegena tvāmupāgataḥ

दृष्ट्वा दृष्ट्वा पृष्ठगतं कम्पः श्वासश्च मेऽभवत्। विना त्वां शरणं कं वा यामि सर्वेश्वरेश्वर

dṛṣṭvā dṛṣṭvā pṛṣṭhagataṃ kampaḥ śvāsaśca me'bhavat| vinā tvāṃ śaraṇaṃ kaṃ vā yāmi sarveśvareśvara

ततोऽब्रवीन्महाविष्णुर्ब्रह्माणं शरणागतम् । देव उवाच । पूर्वं दत्वा वरान्देव सङ्कटं प्राप्य बुद्धितः

tato'bravīnmahāviṣṇurbrahmāṇaṃ śaraṇāgatam | deva uvāca | pūrvaṃ datvā varāndeva saṅkaṭaṃ prāpya buddhitaḥ

इदानीं चिन्तया किं स्याद्यद्भाव्यं तद्भविष्यति । स पीडां त्रिषु लोकेषु विधातुमुद्यतोऽभवत्

idānīṃ cintayā kiṃ syādyadbhāvyaṃ tadbhaviṣyati | sa pīḍāṃ triṣu lokeṣu vidhātumudyato'bhavat

क उवाच। यावत्तौ चिन्तयाविष्टौ स्थितौ ब्रह्महरी तदा । तावत्स पुरतोऽतिष्ठद्दृष्ट्वा ताभ्यां महासुरः

ka uvāca| yāvattau cintayāviṣṭau sthitau brahmaharī tadā | tāvatsa purato'tiṣṭhaddṛṣṭvā tābhyāṃ mahāsuraḥ

जगर्ज गर्जयामास त्रैलोक्यं बलवत्तरम् । ब्रह्मांडं कम्पयामास ब्रह्माणं च तदा खलः

jagarja garjayāmāsa trailokyaṃ balavattaram | brahmāṃḍaṃ kampayāmāsa brahmāṇaṃ ca tadā khalaḥ

सोऽवदद्रक्ष रक्षेति विष्णुं त्रैलोक्यरक्षकम् । ततो विष्णुर्जगौ दैत्यं वाचा मधुरया तदा

so'vadadrakṣa rakṣeti viṣṇuṃ trailokyarakṣakam | tato viṣṇurjagau daityaṃ vācā madhurayā tadā

हरिरुवाच । न त्वया वरदानेन मत्तेन यौद्धुमुत्सहे । अहं सत्त्वगुणोपेतः पालने निरतः सदा

hariruvāca | na tvayā varadānena mattena yauddhumutsahe | ahaṃ sattvaguṇopetaḥ pālane nirataḥ sadā

2.128.20

अयं च ब्राह्मणो ब्रह्मा तेन योद्धुं न चार्हसि । तव युद्धप्रदो देवः ख्यातोऽसौ मदनान्तकः

ayaṃ ca brāhmaṇo brahmā tena yoddhuṃ na cārhasi | tava yuddhaprado devaḥ khyāto'sau madanāntakaḥ

तेन युद्ध्यस्व ते कीर्तिर्महती स्यात्त्रिलोकगा। क उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य जहृषे दैत्यपुङ्गवः

tena yuddhyasva te kīrtirmahatī syāttrilokagā| ka uvāca | ityākarṇya vacastasya jahṛṣe daityapuṅgavaḥ

उड्डीय प्रययौ सद्यः कम्पयन्भुवनत्रयम् । पातयन्पर्वतान्वृक्षांश्चूर्णयन्सहसा बहून्

uḍḍīya prayayau sadyaḥ kampayanbhuvanatrayam | pātayanparvatānvṛkṣāṃścūrṇayansahasā bahūn

दिग्गजाश्चलिता सर्वे संजग्मुर्विदिशो दिशः । एवमुपत्यकां यातः कैलासस्य महागिरेः

diggajāścalitā sarve saṃjagmurvidiśo diśaḥ | evamupatyakāṃ yātaḥ kailāsasya mahāgireḥ

ददर्शाधित्यकायां स ध्यानस्थं गिरिशं खलः । नन्दिभृङ्गिगणाकीर्णं पार्वत्या सेवितं विभुम्

dadarśādhityakāyāṃ sa dhyānasthaṃ giriśaṃ khalaḥ | nandibhṛṅgigaṇākīrṇaṃ pārvatyā sevitaṃ vibhum

व्याघ्रचर्मपरीधानमर्धचन्द्रविभूषणम् । भस्माङ्गरागशोभाढ्यं करिचर्मोत्तरीयकम्

vyāghracarmaparīdhānamardhacandravibhūṣaṇam | bhasmāṅgarāgaśobhāḍhyaṃ karicarmottarīyakam

दृष्ट्वा देवं तदा दैत्यो निनिद्र सहसा हरम् । अनेन किं मया युद्धं कर्तव्यं तापसेन ह

dṛṣṭvā devaṃ tadā daityo ninidra sahasā haram | anena kiṃ mayā yuddhaṃ kartavyaṃ tāpasena ha

एतस्य सुन्दरी भार्यां नीत्वा यामि यदृच्छया। एवं निश्चित्य मनसा गौरीमन्तिकमाययौ

etasya sundarī bhāryāṃ nītvā yāmi yadṛcchayā| evaṃ niścitya manasā gaurīmantikamāyayau

तदा चकम्पे गिरिजा कल्पान्ते जगती यथा। निमील्य नयने मूर्छामापाशु भयविह्वला

tadā cakampe girijā kalpānte jagatī yathā| nimīlya nayane mūrchāmāpāśu bhayavihvalā

दधार तां केशपाशे स दैत्यो दुष्टमानसः । उड्डीय चलितो वेगाच्छुशोच गिरिजा तदा

dadhāra tāṃ keśapāśe sa daityo duṣṭamānasaḥ | uḍḍīya calito vegācchuśoca girijā tadā

2.128.30

रावणेन नीयमाना यथा सा धरणीसुता। गिरिजोवाच । औदासीन्यं कथं यातो मयि देवोऽखिलार्थवित्

rāvaṇena nīyamānā yathā sā dharaṇīsutā| girijovāca | audāsīnyaṃ kathaṃ yāto mayi devo'khilārthavit

ध्यानं कथं गतोऽस्यर्धे हीयमाणे त्वदङ्गके । नाकारि दास्यं न्यूनं ते येन काठिन्यमागतः

dhyānaṃ kathaṃ gato'syardhe hīyamāṇe tvadaṅgake | nākāri dāsyaṃ nyūnaṃ te yena kāṭhinyamāgataḥ

कः सखा मोचयेन्मां हि प्राणदाता भवेच्च कः। पुनर्मे शंकरं को नु दर्शयेद्बलवत्तरः

kaḥ sakhā mocayenmāṃ hi prāṇadātā bhavecca kaḥ| punarme śaṃkaraṃ ko nu darśayedbalavattaraḥ

क उवाच । ततः शोकाकुलां वीक्ष्य तां गणाः प्राब्रुवंस्तदा । अनेन योद्धुं शक्तिर्नो त्रैलोक्यनाशिनाऽधुना

ka uvāca | tataḥ śokākulāṃ vīkṣya tāṃ gaṇāḥ prābruvaṃstadā | anena yoddhuṃ śaktirno trailokyanāśinā'dhunā

शिवश्च ध्याननिष्ठोभूद्दैवादस्यानुकूलता। नीता नो जननी विश्वसृष्टिस्थित्यन्तकारिणी

śivaśca dhyānaniṣṭhobhūddaivādasyānukūlatā| nītā no jananī viśvasṛṣṭisthityantakāriṇī

मोहिनी सर्वदेवानां सर्वदुःखविनाशनी। लावण्यलहरी नीता सर्वयोषिद्वरा शुभा

mohinī sarvadevānāṃ sarvaduḥkhavināśanī| lāvaṇyalaharī nītā sarvayoṣidvarā śubhā

रत्नभूता कथं नीता कथं सा पुनरेष्यति । ध्यानस्थे शंकरे सर्वनाशने नेत्रवह्नितः

ratnabhūtā kathaṃ nītā kathaṃ sā punareṣyati | dhyānasthe śaṃkare sarvanāśane netravahnitaḥ

तस्मिन्यास्यति लोभेन पुत्रानिव जनन्यथ । एवं शोकं प्रकुर्वत्सु हाहाकारै रुदत्सु च.

tasminyāsyati lobhena putrāniva jananyatha | evaṃ śokaṃ prakurvatsu hāhākārai rudatsu ca.

गणेषु विससर्जाशु ध्यानं क्रोधान्महेश्वरः । क्रोधानलेन ब्रह्माण्डं दहन्निव दिशो दश

gaṇeṣu visasarjāśu dhyānaṃ krodhānmaheśvaraḥ | krodhānalena brahmāṇḍaṃ dahanniva diśo daśa

पप्रच्छ तान्गणाञ्शम्भुः सङ्कटं किमुपस्थितम् । भस्मसात्तं करिष्यामि येन वः कदनं कृतम्

papraccha tāngaṇāñśambhuḥ saṅkaṭaṃ kimupasthitam | bhasmasāttaṃ kariṣyāmi yena vaḥ kadanaṃ kṛtam

2.128.40

इति तद्वचनं श्रुत्वा प्रोचुस्तं ते गणास्तदा। त्वयि ध्यानस्थिते देव मन्दराचलसन्निभः

iti tadvacanaṃ śrutvā procustaṃ te gaṇāstadā| tvayi dhyānasthite deva mandarācalasannibhaḥ

कृतान्तसमरूपः सन्नागतो दैत्यपुङ्गवः । यस्य श्वासानिलहता अचलाश्चलतां गताः

kṛtāntasamarūpaḥ sannāgato daityapuṅgavaḥ | yasya śvāsānilahatā acalāścalatāṃ gatāḥ

संमोहं प्रापिता देवा दर्शनादेव शंकर। ततः स गिरिजां धृत्वा केशापाशे महाबलः

saṃmohaṃ prāpitā devā darśanādeva śaṃkara| tataḥ sa girijāṃ dhṛtvā keśāpāśe mahābalaḥ

निनाय सत्वरं व्योममार्गेण जननीं हि नः। नीयमाना शिवा प्राह धावधावेति सत्वरम्

nināya satvaraṃ vyomamārgeṇa jananīṃ hi naḥ| nīyamānā śivā prāha dhāvadhāveti satvaram

मूर्छिताः पतिता भूमौ वयं सर्वे विमूर्छिताः । तथाविधां समादाय ययौ स दुष्टमानसः

mūrchitāḥ patitā bhūmau vayaṃ sarve vimūrchitāḥ | tathāvidhāṃ samādāya yayau sa duṣṭamānasaḥ

श्रुत्वा तेषां वचः शंभुर्जज्वाल परमं रुषा । कुर्वन्भस्मेव लोकानामारुरोह वृषं निजम्

śrutvā teṣāṃ vacaḥ śaṃbhurjajvāla paramaṃ ruṣā | kurvanbhasmeva lokānāmāruroha vṛṣaṃ nijam

त्रिशूलादीनि शस्त्राणि दधानो दशभिर्भुजैः । नभोमार्गेण प्रययौ गर्जयन्विदिशो दिशः

triśūlādīni śastrāṇi dadhāno daśabhirbhujaiḥ | nabhomārgeṇa prayayau garjayanvidiśo diśaḥ

यत्रासीत्सिन्दुरोदैत्यस्तं देशमगमत्क्षणात्। अहनत्पृष्ठदेशे तं तस्थौ स संमुखं तदा

yatrāsītsindurodaityastaṃ deśamagamatkṣaṇāt| ahanatpṛṣṭhadeśe taṃ tasthau sa saṃmukhaṃ tadā

मुंच भार्यां महादुष्ट ह्रष्ट: सन्क्व गमिष्यसि । इत्युक्तः स रुषाविष्टस्त्रिलोकीं भस्मतां नयन्

muṃca bhāryāṃ mahāduṣṭa hraṣṭa: sankva gamiṣyasi | ityuktaḥ sa ruṣāviṣṭastrilokīṃ bhasmatāṃ nayan

बाहुभ्यां मारयन्नेव प्रययौ शिवसन्निधौ । उवाच च महादैत्यो गर्वेण परिमोहितः

bāhubhyāṃ mārayanneva prayayau śivasannidhau | uvāca ca mahādaityo garveṇa parimohitaḥ

2.128.50

नाहं मशकवाक्येन बिभेमि भुवनाधिपः । यस्य श्वासानिलेनाशु कम्पते मेरुपर्वतः

nāhaṃ maśakavākyena bibhemi bhuvanādhipaḥ | yasya śvāsānilenāśu kampate meruparvataḥ

तस्य मे गणना नास्ति मुखं मां मा प्रदर्शय । यदि शक्तिर्मया सार्धं युद्धं कर्तुं तदा कुरु

tasya me gaṇanā nāsti mukhaṃ māṃ mā pradarśaya | yadi śaktirmayā sārdhaṃ yuddhaṃ kartuṃ tadā kuru

नो चेदन्यां पाणिय ततः सौख्यमवाप्स्यसि । किं मया सह यौद्धव्यं मशकेन त्वया लघो

no cedanyāṃ pāṇiya tataḥ saukhyamavāpsyasi | kiṃ mayā saha yauddhavyaṃ maśakena tvayā lagho

एवमुक्त्वा बाहुयुद्धं कर्तुं शंकरमाययौ । दुर्गा देवी तु सस्मार मयूरेशं स्वचेतसि

evamuktvā bāhuyuddhaṃ kartuṃ śaṃkaramāyayau | durgā devī tu sasmāra mayūreśaṃ svacetasi

द्विजरूपधरो देवो मयूरेशस्ततस्तयोः । अन्तराले प्रादुरासीत्कोटिसूर्यनिभः क्षणात्

dvijarūpadharo devo mayūreśastatastayoḥ | antarāle prādurāsītkoṭisūryanibhaḥ kṣaṇāt

सर्वाङ्गसुन्दरो नानाभूषणैरुपशोभितः । परशुं मध्यतः कृत्वा वारयामास दैत्यपम्

sarvāṅgasundaro nānābhūṣaṇairupaśobhitaḥ | paraśuṃ madhyataḥ kṛtvā vārayāmāsa daityapam

उवाच श्लक्ष्णया वाचा सिन्दूरं तं द्विजोत्तमः । त्रैलोक्यजननीं गौरीं स्थापयाशु ममान्तिके

uvāca ślakṣṇayā vācā sindūraṃ taṃ dvijottamaḥ | trailokyajananīṃ gaurīṃ sthāpayāśu mamāntike

युध्यस्व शंकरेण त्वं यावज्जयपराजयौ । जयो यस्य भवेत्तेन ग्राह्येति नान्यथा वचः

yudhyasva śaṃkareṇa tvaṃ yāvajjayaparājayau | jayo yasya bhavettena grāhyeti nānyathā vacaḥ

क उवाच । द्विजवाक्यं समाकर्ण्य सिन्दूरो ह्रष्टमानसः । स्थापयामास गिरिजां युद्धाय बहुलालसः

ka uvāca | dvijavākyaṃ samākarṇya sindūro hraṣṭamānasaḥ | sthāpayāmāsa girijāṃ yuddhāya bahulālasaḥ

तयोस्तु पश्यतोरेव तावुभावप्य युध्यताम। सिन्दूरश्च महेशश्च नानायुद्धविशारदौ

tayostu paśyatoreva tāvubhāvapya yudhyatāma| sindūraśca maheśaśca nānāyuddhaviśāradau

2.128.60

क्रोधसंरक्तनयनौ तुल्यतेजःपराक्रमौ । बाहुभ्यां वेष्टितुं यावदियेष सोऽसुरो हरम्

krodhasaṃraktanayanau tulyatejaḥparākramau | bāhubhyāṃ veṣṭituṃ yāvadiyeṣa so'suro haram

अदृश्य एवं परशुरस्य जघ्ने बलादुरः। क्षीणशक्तिं ततो दैत्यं त्रिशूलेनाहनद्धरः

adṛśya evaṃ paraśurasya jaghne balāduraḥ| kṣīṇaśaktiṃ tato daityaṃ triśūlenāhanaddharaḥ

ततोऽशक्तं द्विजवरो वदति स्म हितं वचः। त्रैलोक्यनायकेन त्वं न युद्धं कर्तुमर्हसि

tato'śaktaṃ dvijavaro vadati sma hitaṃ vacaḥ| trailokyanāyakena tvaṃ na yuddhaṃ kartumarhasi

गिरिजाशां विहायाशु व्रजस्व निजमन्दिरम् । नो चेदयं शिवो भस्म करिष्यति तवाधुना

girijāśāṃ vihāyāśu vrajasva nijamandiram | no cedayaṃ śivo bhasma kariṣyati tavādhunā

एवमुक्तो द्विजेनाऽसौ वाञ्छां त्यक्त्वा भुवं ययौ। ततः सा पार्वती प्राह द्विजं प्राप्ते जयं शिवे

evamukto dvijenā'sau vāñchāṃ tyaktvā bhuvaṃ yayau| tataḥ sā pārvatī prāha dvijaṃ prāpte jayaṃ śive

कोऽसि त्वं मुनिशार्दूल येनाहं मोचिता खलात । निजं मे दर्शय स्वीयं रूपं नेदं स्वभावजम्

ko'si tvaṃ muniśārdūla yenāhaṃ mocitā khalāta | nijaṃ me darśaya svīyaṃ rūpaṃ nedaṃ svabhāvajam

ममप्राणाधिकोऽसि त्वं सखा प्राणप्रदो यतः। न भवेदुपकारस्ते प्राणे त्यक्ते द्विजोत्तम

mamaprāṇādhiko'si tvaṃ sakhā prāṇaprado yataḥ| na bhavedupakāraste prāṇe tyakte dvijottama

एवमाश्रुत्य तां वाचमुवाच स मुनीश्वरः। न च मातर्मयाऽकारि किञ्चिदत्र महेश्वरः

evamāśrutya tāṃ vācamuvāca sa munīśvaraḥ| na ca mātarmayā'kāri kiñcidatra maheśvaraḥ

अजयत्सिन्दुरं दैत्यं मोचिता त्वं शिवेन ह । इत्युक्त्वा पूर्वरूपं स आविष्चक्रे विनायकः

ajayatsinduraṃ daityaṃ mocitā tvaṃ śivena ha | ityuktvā pūrvarūpaṃ sa āviṣcakre vināyakaḥ

दशदोर्दण्डरुचिरं कर्णकुण्डलमण्डितम् । कस्तूरीतिलकं रत्नमुक्तामाविभूषितम्

daśadordaṇḍaruciraṃ karṇakuṇḍalamaṇḍitam | kastūrītilakaṃ ratnamuktāmāvibhūṣitam

2.128.70

नानालंकार रुचिरं शेषकण्ठमणिप्रभम् । दृष्टवैवं परमात्मानं ननन्द गिरिजा तदा

nānālaṃkāra ruciraṃ śeṣakaṇṭhamaṇiprabham | dṛṣṭavaivaṃ paramātmānaṃ nananda girijā tadā

ननाम पादयोस्तस्य स उत्थाप्य च तां जगौ । विनायक उवाच । त्रेतायुगे प्राब्रुवं त्वां दास्यामि दर्शनं पुनः

nanāma pādayostasya sa utthāpya ca tāṃ jagau | vināyaka uvāca | tretāyuge prābruvaṃ tvāṃ dāsyāmi darśanaṃ punaḥ

अवतीर्य द्वापरे ते गृहे नाम्ना गजाननः । भविष्यामि हनिष्यामि सिन्दूरं दैत्यमोजसा । क उवाच । मुनिरूपधरो देव उक्त्वावान्तरधीयत । ततः शुशोच गिरिजा मूर्छां सा परमां ययौ

avatīrya dvāpare te gṛhe nāmnā gajānanaḥ | bhaviṣyāmi haniṣyāmi sindūraṃ daityamojasā | ka uvāca | munirūpadharo deva uktvāvāntaradhīyata | tataḥ śuśoca girijā mūrchāṃ sā paramāṃ yayau

तत ऊचे विश्वनाथो मनः स्वस्थं कुरु प्रिये। पश्य त्वं ह्रदि तं देवं विनायकमनामयम्

tata ūce viśvanātho manaḥ svasthaṃ kuru priye| paśya tvaṃ hradi taṃ devaṃ vināyakamanāmayam

न मिथ्या भाषितम् तस्य यदुक्तं तत्करिष्यति । एवमुक्त्वा महादेवो वृषारूढस्तया सह

na mithyā bhāṣitam tasya yaduktaṃ tatkariṣyati | evamuktvā mahādevo vṛṣārūḍhastayā saha

909

आययौ परमं प्रीतः कैलासं पर्वतेश्वरम् ७६ (

āyayau paramaṃ prītaḥ kailāsaṃ parvateśvaram 76 (

128

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डेऽष्टाविंशत्युत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe'ṣṭāviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १२९ प्रारंभ :- क उवाच । ततो दैत्यो मृत्युलोकं गतो गर्वादगर्जत। कम्पितः पर्वताः सर्वे वृक्षा निपतिता भुवि

adhyāya 129 prāraṃbha :- ka uvāca | tato daityo mṛtyulokaṃ gato garvādagarjata| kampitaḥ parvatāḥ sarve vṛkṣā nipatitā bhuvi

पक्षिसिंहाः श्वापदानि बभ्रमुः कानने तदा । ततो जिगाय नृपतीन्सर्वान्वीरांश्च दानवः

pakṣisiṃhāḥ śvāpadāni babhramuḥ kānane tadā | tato jigāya nṛpatīnsarvānvīrāṃśca dānavaḥ

ब्रह्मादयो जिता येन तेनायुध्यन्कथं नृपाः। केचिद्द्विधा कृतास्तेन केचिन्नभसि बभ्रमुः

brahmādayo jitā yena tenāyudhyankathaṃ nṛpāḥ| keciddvidhā kṛtāstena kecinnabhasi babhramuḥ

केचिच्च सम्मुखे युद्धं कृत्वा स्वर्गं गता नृपाः । केचिच्च शरणं याता: सेवकत्वमुपागताः

kecicca sammukhe yuddhaṃ kṛtvā svargaṃ gatā nṛpāḥ | kecicca śaraṇaṃ yātā: sevakatvamupāgatāḥ

केचिद्भ्रष्टपदा जग्मुरभिमानेन काननम्। एवं जित्वा नृपान्सर्वान्मुनीनामाक्रमे मतिम

kecidbhraṣṭapadā jagmurabhimānena kānanam| evaṃ jitvā nṛpānsarvānmunīnāmākrame matima

अकरोद्दुष्ट बुद्धिःस बबन्ध सहसा च तान् । तदा केचिन्मुनिगणास्त्यक्त्वा देहं दिवं गताः

akarodduṣṭa buddhiḥsa babandha sahasā ca tān | tadā kecinmunigaṇāstyaktvā dehaṃ divaṃ gatāḥ

केचिच्च मेरुकन्दर्यां न्यवसन्विगतज्वराः । केचिच्च निहतास्तेन केचिच्च ताडिता भृशम्

kecicca merukandaryāṃ nyavasanvigatajvarāḥ | kecicca nihatāstena kecicca tāḍitā bhṛśam

प्रासादाः सकलास्तेन विध्वस्ता देवता अपि । एवं तु प्रलये जाते लुप्यन्क्रियाश्च वैदिकाः

prāsādāḥ sakalāstena vidhvastā devatā api | evaṃ tu pralaye jāte lupyankriyāśca vaidikāḥ

स्वाहास्वधावषट्कारा हाहाकारोऽप्यजायत । देवा गिरिगुहास्थास्ते मुनयो यक्षकिन्नराः

svāhāsvadhāvaṣaṭkārā hāhākāro'pyajāyata | devā giriguhāsthāste munayo yakṣakinnarāḥ

2.129.10

न्यमन्त्रयन्त कार्यार्थं तत्र प्राह बृहस्पतिः । विद्यमानेभ्यो देवेभ्यस्तेभ्यः सर्वेभ्य एव च

nyamantrayanta kāryārthaṃ tatra prāha bṛhaspatiḥ | vidyamānebhyo devebhyastebhyaḥ sarvebhya eva ca

न भयं विद्यते तस्य तस्माद्देवं विनायकम् । प्रार्थयध्वं यदा विप्राः प्रादुर्भावं शिवालये

na bhayaṃ vidyate tasya tasmāddevaṃ vināyakam | prārthayadhvaṃ yadā viprāḥ prādurbhāvaṃ śivālaye

गजाननेति नाम्ना स करिष्यति च साम्प्रतम् । हनिष्यति बलाद्दैत्यं सिन्दूरं नात्र संशयः

gajānaneti nāmnā sa kariṣyati ca sāmpratam | haniṣyati balāddaityaṃ sindūraṃ nātra saṃśayaḥ

निराबाधं जगत्सर्वं भविष्यति तदा सुराः । एवमुक्तास्तु जीवेन तं तु देवादयोऽखिला । भक्त्या परमया युक्तास्तुष्टुवुस्तं विनायकम्

nirābādhaṃ jagatsarvaṃ bhaviṣyati tadā surāḥ | evamuktāstu jīvena taṃ tu devādayo'khilā | bhaktyā paramayā yuktāstuṣṭuvustaṃ vināyakam

देवा ऊचुः । जगतः कारणं योऽसौ रविनक्षत्रसंभवः । सिद्धसाध्यगणाः सर्वे यत एव च सिन्धवः

devā ūcuḥ | jagataḥ kāraṇaṃ yo'sau ravinakṣatrasaṃbhavaḥ | siddhasādhyagaṇāḥ sarve yata eva ca sindhavaḥ

गन्धर्वाः किन्नरा यक्षा मनुष्योरगराक्षसाः । यतश्चराचरं विश्वं तं नमामि विनायकम्

gandharvāḥ kinnarā yakṣā manuṣyoragarākṣasāḥ | yataścarācaraṃ viśvaṃ taṃ namāmi vināyakam

अध्यायाः १२६-१३० (cont. 2)

यतो ब्रह्मादयो देवा मुनयश्च महर्षयः । यतो गुणास्त्रयो जातास्तं नमामि विनायकम्

yato brahmādayo devā munayaśca maharṣayaḥ | yato guṇāstrayo jātāstaṃ namāmi vināyakam

यतो नानावताराश्च यश्च सर्वहृदि स्थितः । यं स्तोतुं नैव शक्नोति शेषस्तं गणपं भजेत्

yato nānāvatārāśca yaśca sarvahṛdi sthitaḥ | yaṃ stotuṃ naiva śaknoti śeṣastaṃ gaṇapaṃ bhajet

सिन्दूरो निर्मितः केन विश्वसंहारकारकः । तेनातिप्रापितं विश्वं त्वयि स्वामिनि जाग्रति

sindūro nirmitaḥ kena viśvasaṃhārakārakaḥ | tenātiprāpitaṃ viśvaṃ tvayi svāmini jāgrati

अन्यं कं शरणं यामः को नु पास्यति नोऽखिलान् । जह्येनं दुष्टबुद्धिं त्वमवतीर्य शिवालये

anyaṃ kaṃ śaraṇaṃ yāmaḥ ko nu pāsyati no'khilān | jahyenaṃ duṣṭabuddhiṃ tvamavatīrya śivālaye

2.129.20

इत्युक्त्वा परितेपुस्ते नानानुष्ठानतत्परा: । निराहारा यताहाराः प्राणायामपरायणाः

ityuktvā paritepuste nānānuṣṭhānatatparā: | nirāhārā yatāhārāḥ prāṇāyāmaparāyaṇāḥ

एकपादस्थिताः केचिज्जलमध्ये स्थिताः परे

ekapādasthitāḥ kecijjalamadhye sthitāḥ pare

ऊर्ध्वबाहुतया केचित्केचिच्च योगमास्थिताः । केचिच्चकर्तुःस्वान्देहान्केचिच्च मस्तकानपि

ūrdhvabāhutayā kecitkecicca yogamāsthitāḥ | keciccakartuḥsvāndehānkecicca mastakānapi

एवं तेषां निरीक्ष्यैव तपांसि गणराट्तदा । आविरासीत्कोटिसूर्यप्रलयानलसन्निभः

evaṃ teṣāṃ nirīkṣyaiva tapāṃsi gaṇarāṭtadā | āvirāsītkoṭisūryapralayānalasannibhaḥ

दृष्ट्वा तेजोमयं रूपं जह्रषुस्ते सुरास्तदा । यश्चिन्तितः स एवायमाविर्भूतोऽखिलेश्वरः

dṛṣṭvā tejomayaṃ rūpaṃ jahraṣuste surāstadā | yaścintitaḥ sa evāyamāvirbhūto'khileśvaraḥ

अपनेष्यति नो दुःखं नात्र कार्या विचारणा । तत ऊचे स भगवांस्तान्सुरांश्चिन्तया युतान्

apaneṣyati no duḥkhaṃ nātra kāryā vicāraṇā | tata ūce sa bhagavāṃstānsurāṃścintayā yutān

हनिष्ये सिन्दुरं देवा मा चिन्तां कर्तुमर्हथ । दुःखप्रशमनं नाम स्तोत्रं वः ख्यातिमेष्यति

haniṣye sinduraṃ devā mā cintāṃ kartumarhatha | duḥkhapraśamanaṃ nāma stotraṃ vaḥ khyātimeṣyati

अतो दुःखविनाशो वा जातोऽस्मान्मदनुग्रहात् । एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वापि यः पठेत्

ato duḥkhavināśo vā jāto'smānmadanugrahāt | ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ vāpi yaḥ paṭhet

कदाचिन्न भवेदस्य दुःखं त्रिविधमण्वपि। अहं तु सांप्रतं देवा अवतीर्य शिवालये

kadācinna bhavedasya duḥkhaṃ trividhamaṇvapi| ahaṃ tu sāṃprataṃ devā avatīrya śivālaye

नाम्ना गजानन इति ख्यातः सर्वार्थसाधकः । भविष्यामि हनिष्यामि सिन्दूरादीन्महासुरान्

nāmnā gajānana iti khyātaḥ sarvārthasādhakaḥ | bhaviṣyāmi haniṣyāmi sindūrādīnmahāsurān

2.129.30

करिष्यामि शिवादास्यं कौतुकानि प्रदर्शयन्। क उवाच। एवमुक्त्वा ततो देवांस्तत्रैवान्तर धीयत

kariṣyāmi śivādāsyaṃ kautukāni pradarśayan| ka uvāca| evamuktvā tato devāṃstatraivāntara dhīyata

ततोऽकस्माद्धैमवती शिवानुग्रहतो दधौ । गर्भं स ववृधेऽत्यन्तं दिने दिने यथाशशी

tato'kasmāddhaimavatī śivānugrahato dadhau | garbhaṃ sa vavṛdhe'tyantaṃ dine dine yathāśaśī

ततस्तत्तेजसा तप्ता नानादोहदकांक्षिणी। उवाच शंकरं गौरी संतप्ता गर्भतेजसा

tatastattejasā taptā nānādohadakāṃkṣiṇī| uvāca śaṃkaraṃ gaurī saṃtaptā garbhatejasā

अतिशीतस्थलं यत्र तत्र मां नय शंकर। तत्रोऽसौ वृषभारूढः पृष्ठे तामुपवेश्य ह

atiśītasthalaṃ yatra tatra māṃ naya śaṃkara| tatro'sau vṛṣabhārūḍhaḥ pṛṣṭhe tāmupaveśya ha

भासयन्तीं महातेजःपुंजेन विदिशो दिशः । वाद्यत्सु सर्ववाद्येषु ययौ स क्षितिमण्डलम्

bhāsayantīṃ mahātejaḥpuṃjena vidiśo diśaḥ | vādyatsu sarvavādyeṣu yayau sa kṣitimaṇḍalam

नानागणैः समायुक्तो बभ्राम काननानि सः । भ्रमता तेन दृष्टं हि पर्यलीकाननं महत्

nānāgaṇaiḥ samāyukto babhrāma kānanāni saḥ | bhramatā tena dṛṣṭaṃ hi paryalīkānanaṃ mahat

तत्र विश्रान्तिमकरोत्पार्वत्यानुमते तदा । नानापुष्पसमाकीर्णं नानाद्रुमफलान्वितम्

tatra viśrāntimakarotpārvatyānumate tadā | nānāpuṣpasamākīrṇaṃ nānādrumaphalānvitam

सरोवापीयुतं सान्द्रतरुच्छायं मनोरमम् । यत्रोस्त्राणां न प्रवेशः कैलासशिखरोपमम्

sarovāpīyutaṃ sāndratarucchāyaṃ manoramam | yatrostrāṇāṃ na praveśaḥ kailāsaśikharopamam

नन्दनादधिशोभं तद्वनं चैत्ररथादपि । तद्वीक्ष्य गिरिजा प्रोच इच्छया सदृशं शिव

nandanādadhiśobhaṃ tadvanaṃ caitrarathādapi | tadvīkṣya girijā proca icchayā sadṛśaṃ śiva

वनं प्राप्तं महादेव क्रीडावोऽत्र चिरं विभो । गणानामपि सर्वेषां प्रीतिस्तत्र ह्यभूत्तदा

vanaṃ prāptaṃ mahādeva krīḍāvo'tra ciraṃ vibho | gaṇānāmapi sarveṣāṃ prītistatra hyabhūttadā

2.129.40

ततो गणा मण्डपं ते चक्रुस्तत्प्रियकाम्यया । नानावेदीगृहयुतं नानोपस्करसंयुतम्

tato gaṇā maṇḍapaṃ te cakrustatpriyakāmyayā | nānāvedīgṛhayutaṃ nānopaskarasaṃyutam

तत ऊचे शिवो देवीं वसात्र त्वं गणैर्युता । यद्यत्ते प्रार्थितं तत्ते दास्यन्ति मदनुग्रहात्

tata ūce śivo devīṃ vasātra tvaṃ gaṇairyutā | yadyatte prārthitaṃ tatte dāsyanti madanugrahāt

ततः स्वयं जगामाशु ध्यानस्थोऽभूद्धिमालये। सखीभिः पार्वती तत्र चिक्रीडे सा यथारुचि

tataḥ svayaṃ jagāmāśu dhyānastho'bhūddhimālaye| sakhībhiḥ pārvatī tatra cikrīḍe sā yathāruci

5952

अरक्षंस्तां कोटिगणाः समन्तादावृतस्तदा । तदाज्ञावशगाः सर्वे कन्दमूलफलाशिनः ४३ (

arakṣaṃstāṃ koṭigaṇāḥ samantādāvṛtastadā | tadājñāvaśagāḥ sarve kandamūlaphalāśinaḥ 43 (

129

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे गौरीदोहदवर्णनं नामैकोनविंशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gaurīdohadavarṇanaṃ nāmaikonaviṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १३० प्रारंभ :- क उवाच। ततस्तु नवमे मासि पूर्णे साऽसूत बालकम। चारुचन्द्राननं पद्मशोभाजिन्नयनं शुभम्

adhyāya 130 prāraṃbha :- ka uvāca| tatastu navame māsi pūrṇe sā'sūta bālakama| cārucandrānanaṃ padmaśobhājinnayanaṃ śubham

किरीटकेयूरधरं कोटिसूर्यसमप्रभम् । प्रवालाधरशोभाढ्यं चतुर्बाहुर्विराजितम्

kirīṭakeyūradharaṃ koṭisūryasamaprabham | pravālādharaśobhāḍhyaṃ caturbāhurvirājitam

मुक्ताहारधरं चारुकंकणैरुपशोभितम् । परशुं कमलं माला मोदकांश्च करैर्दधत्

muktāhāradharaṃ cārukaṃkaṇairupaśobhitam | paraśuṃ kamalaṃ mālā modakāṃśca karairdadhat

ध्वजांकुशाब्जविलसत्पादपद्मसमन्वितम् । किंकिणीजालविलसच्चारुगुल्फयुतं शुभम्

dhvajāṃkuśābjavilasatpādapadmasamanvitam | kiṃkiṇījālavilasaccārugulphayutaṃ śubham

भालचन्द्रं कोटिचन्द्रनिभं वह्निसमप्रभम् । एवं दृष्ट्वा स्वरूपं सा चकम्पे हर्षनिर्भरा

bhālacandraṃ koṭicandranibhaṃ vahnisamaprabham | evaṃ dṛṣṭvā svarūpaṃ sā cakampe harṣanirbharā

किमिदं तेज उदितं नयनाच्छादकं महत् । कोऽसि त्वं वद मे चेतो नन्दयस्व कृपां कुरु

kimidaṃ teja uditaṃ nayanācchādakaṃ mahat | ko'si tvaṃ vada me ceto nandayasva kṛpāṃ kuru

इत्युक्त्वा तं नमश्चक्रे स्मरन्ती पूर्वकं वचः । तत ऊचे महोमूर्तिर्मा मातर्विमना भव

ityuktvā taṃ namaścakre smarantī pūrvakaṃ vacaḥ | tata ūce mahomūrtirmā mātarvimanā bhava

गुणेशोऽहमनेकानां ब्रह्माण्डानां विधायकः । असंख्याता मेऽवतारा न ज्ञायंते ऽमरैरपि

guṇeśo'hamanekānāṃ brahmāṇḍānāṃ vidhāyakaḥ | asaṃkhyātā me'vatārā na jñāyaṃte 'marairapi

इच्छया सृष्टिसंहारपालनानि करोम्यहम्। त्रिधा रूपं विधायाहं विश्वस्य शिवनन्दिनि

icchayā sṛṣṭisaṃhārapālanāni karomyaham| tridhā rūpaṃ vidhāyāhaṃ viśvasya śivanandini

2.130.10

त्रेतायुगेऽवतीर्याहं त्वद्गृहे लीलया पुरा । अनेकानि चरित्राणि कृतानि सिन्धुनाशनम्

tretāyuge'vatīryāhaṃ tvadgṛhe līlayā purā | anekāni caritrāṇi kṛtāni sindhunāśanam

मयूरेश्वरनामाहं षड्रभुजोऽर्जुनवर्णकः । तदा मया वचो दत्तं द्वापरे ते सुतः पुनः

mayūreśvaranāmāhaṃ ṣaḍrabhujo'rjunavarṇakaḥ | tadā mayā vaco dattaṃ dvāpare te sutaḥ punaḥ

भवेयं सेवकश्चाहं सिन्दूरान्मोचिता मया । द्विजरूपेण सहसा स्मर सर्वं शुचिस्मिते

bhaveyaṃ sevakaścāhaṃ sindūrānmocitā mayā | dvijarūpeṇa sahasā smara sarvaṃ śucismite

तदापि तनयस्तेऽहं भविष्यामीत्यथाब्रुवम् । तदिदं सत्यवचनं मया संपादि पार्वति

tadāpi tanayaste'haṃ bhaviṣyāmītyathābruvam | tadidaṃ satyavacanaṃ mayā saṃpādi pārvati

भूभारं च हरिष्यामि सिन्दूरं च महाबलम् । सेवनं च करिष्यामि तव मातर्गजाननः

bhūbhāraṃ ca hariṣyāmi sindūraṃ ca mahābalam | sevanaṃ ca kariṣyāmi tava mātargajānanaḥ

विख्यातोऽहं भविष्यामि भक्तानां कामपूरकः । क उवाच । एवं श्रुत्वा वचो गौरी स्मृत्वा सर्वं पुरातनम्

vikhyāto'haṃ bhaviṣyāmi bhaktānāṃ kāmapūrakaḥ | ka uvāca | evaṃ śrutvā vaco gaurī smṛtvā sarvaṃ purātanam

नत्वा तुष्टाव देवेशं विश्वेशं विघ्ननाशकम् । गौर्युवाच । निर्विकल्पचिदानन्दघनं ब्रह्मस्वरूपिणम्

natvā tuṣṭāva deveśaṃ viśveśaṃ vighnanāśakam | gauryuvāca | nirvikalpacidānandaghanaṃ brahmasvarūpiṇam

भक्तप्रियं निराकारं साकारं गुणभेदत । नमाम्यहमतिस्थूलमणुभ्योऽणुतरं विभुम्

bhaktapriyaṃ nirākāraṃ sākāraṃ guṇabhedata | namāmyahamatisthūlamaṇubhyo'ṇutaraṃ vibhum

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं रजःसत्त्वतमोगुणम् । मायाविनं मायिनं च सर्वमायाविदं प्रभुम्

avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ rajaḥsattvatamoguṇam | māyāvinaṃ māyinaṃ ca sarvamāyāvidaṃ prabhum

सर्वान्तर्यामिणं नित्यं सर्वाधारं परात्परम् । चतुर्णामपि देवानां मानसस्याप्यगोचरम्

sarvāntaryāmiṇaṃ nityaṃ sarvādhāraṃ parātparam | caturṇāmapi devānāṃ mānasasyāpyagocaram

2.130.20

महद्भाग्यं मम विभो स त्वं मे पुत्रतां गतः। प्रतीक्षन्त्या मम विभो प्रत्यक्षं दर्शनं गतः । इदानीं त्वद्वियोगो मे न स्याद्देव तथा कुरु

mahadbhāgyaṃ mama vibho sa tvaṃ me putratāṃ gataḥ| pratīkṣantyā mama vibho pratyakṣaṃ darśanaṃ gataḥ | idānīṃ tvadviyogo me na syāddeva tathā kuru

एवं वदन्त्या तस्यां तु देवो रूपान्तरं दधौ । चतुर्भुजं भालचन्द्रं शुण्डादण्डविराजितम्

evaṃ vadantyā tasyāṃ tu devo rūpāntaraṃ dadhau | caturbhujaṃ bhālacandraṃ śuṇḍādaṇḍavirājitam

अनेकभूषणयुतं चिन्तामणियुतं ह्रदि । दिव्याम्बरं दिव्यगन्धं सिद्धिबुद्धियुतं तदा

anekabhūṣaṇayutaṃ cintāmaṇiyutaṃ hradi | divyāmbaraṃ divyagandhaṃ siddhibuddhiyutaṃ tadā

रुरोद बालवच्चाज्ञो ददृशे गिरिजा तु तम् । शुशोच बहुधा तन्वी निधिः केन हुतो मम

ruroda bālavaccājño dadṛśe girijā tu tam | śuśoca bahudhā tanvī nidhiḥ kena huto mama

न बालस्त्रिषु लोकेषु दृष्टः शुण्डाविराजितः । ब्रह्मादयो हसिष्यन्ति लोकाश्चेक्ष्येदृशं शिशुम्

na bālastriṣu lokeṣu dṛṣṭaḥ śuṇḍāvirājitaḥ | brahmādayo hasiṣyanti lokāścekṣyedṛśaṃ śiśum

एवं बहुविधं शोकं श्रुत्वाऽगाच्छंकरो गृहम् । सगणस्तं शिशुं गृहय प्राह तां शृणु मे प्रिये

evaṃ bahuvidhaṃ śokaṃ śrutvā'gācchaṃkaro gṛham | sagaṇastaṃ śiśuṃ gṛhaya prāha tāṃ śṛṇu me priye

अनादिनिधनो देवः शुण्डादण्ड विराजितः । यत्र कुण्ठाश्चतुर्वेदाः शास्त्राणि मुनयोऽवराः

anādinidhano devaḥ śuṇḍādaṇḍa virājitaḥ | yatra kuṇṭhāścaturvedāḥ śāstrāṇi munayo'varāḥ

प्रपञ्चे गुम्फिता येन नाना कार्यवता प्रिये । सर्वान्तर्याम्यनेकानां ब्रह्माण्डानां च कारकः

prapañce gumphitā yena nānā kāryavatā priye | sarvāntaryāmyanekānāṃ brahmāṇḍānāṃ ca kārakaḥ

चत्वार्यस्य च रूपाणि चतुर्षु च युगेषु च । कृते दशभुजो नाम्ना विनायक इति श्रुतः

catvāryasya ca rūpāṇi caturṣu ca yugeṣu ca | kṛte daśabhujo nāmnā vināyaka iti śrutaḥ

त्रेतायुगे शुक्लवर्णः षड्भुजो ऽसौ मयूरराट् । सिन्धुं हत्वाऽपालयत्सोऽवतीर्य स्वालये प्रिये

tretāyuge śuklavarṇaḥ ṣaḍbhujo 'sau mayūrarāṭ | sindhuṃ hatvā'pālayatso'vatīrya svālaye priye

2.130.30

स एवायं रक्तवर्णश्चतुर्बाहुविराजितः । अवतीर्णो गृहे नौ हि सिन्दूरं निहनिष्यति

sa evāyaṃ raktavarṇaścaturbāhuvirājitaḥ | avatīrṇo gṛhe nau hi sindūraṃ nihaniṣyati

आरुह्य मूषकं देवो भूभारं च हरिष्यति । नाम्ना गजानन इति त्रैलोक्ये ख्यातिमेष्यति

āruhya mūṣakaṃ devo bhūbhāraṃ ca hariṣyati | nāmnā gajānana iti trailokye khyātimeṣyati

अयं कलियुगे देवि धूम्रकेतुरिति प्रथाम् । चतुर्बाहुश्चारुनेत्रो यास्यते रुचिरां भुवि

ayaṃ kaliyuge devi dhūmraketuriti prathām | caturbāhuścārunetro yāsyate rucirāṃ bhuvi

निशम्य शिववाक्यं स उवाच बालकः स्फुटम् । बाल उवाच । सम्यग्बुद्धं स्वरूपं मे सम्यगुक्तं त्वया शिव

niśamya śivavākyaṃ sa uvāca bālakaḥ sphuṭam | bāla uvāca | samyagbuddhaṃ svarūpaṃ me samyaguktaṃ tvayā śiva

अवतीर्णस्तव गृहे सेवा कर्तुं च सिन्दुरम् । निहन्तुं च निहंतारं देवानां सर्वभुभूजाम्

avatīrṇastava gṛhe sevā kartuṃ ca sinduram | nihantuṃ ca nihaṃtāraṃ devānāṃ sarvabhubhūjām

मर्दनं भूधराणां च त्रैलोक्यजयशालिनम् । हत्वा तं विश्वसंतोषं करिष्यामि च शंकर

mardanaṃ bhūdharāṇāṃ ca trailokyajayaśālinam | hatvā taṃ viśvasaṃtoṣaṃ kariṣyāmi ca śaṃkara

भक्तानां कामपूरश्च वेदकर्मप्रवर्तकः । भविष्यामि वरेण्यस्य वरदो ज्ञानदायकः

bhaktānāṃ kāmapūraśca vedakarmapravartakaḥ | bhaviṣyāmi vareṇyasya varado jñānadāyakaḥ

अयि भक्तिर्भवेत्तस्य मम ध्यानपरायणः । देवद्विजातिथीनां च पूजकः पंचयज्ञकृत्

ayi bhaktirbhavettasya mama dhyānaparāyaṇaḥ | devadvijātithīnāṃ ca pūjakaḥ paṃcayajñakṛt

पुराणश्रवणे सक्तः स्वाचारः सत्यवांशुचिः । पुष्पिका नाम यस्यापि पत्नी धर्मपरायणा

purāṇaśravaṇe saktaḥ svācāraḥ satyavāṃśuciḥ | puṣpikā nāma yasyāpi patnī dharmaparāyaṇā

पतिव्रता पतिप्राणा पतिवाक्यपरायणा । ताभ्यां द्वादशवर्षाणि तपस्तप्तं सुदारुणम्

pativratā patiprāṇā pativākyaparāyaṇā | tābhyāṃ dvādaśavarṣāṇi tapastaptaṃ sudāruṇam

2.130.40

तयोर्मया वरो दत्त एष्ये वां पुत्रतां ध्रुवम् । पुष्पिकायां प्रसूतायामद्यैव राक्षसैः शिशुः

tayormayā varo datta eṣye vāṃ putratāṃ dhruvam | puṣpikāyāṃ prasūtāyāmadyaiva rākṣasaiḥ śiśuḥ

नीतश्च त्यक्ष्यते प्राणांस्तस्मान्मां नय तत्र ह । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं शिवो हर्षसमन्वितः

nītaśca tyakṣyate prāṇāṃstasmānmāṃ naya tatra ha | evamākarṇya tadvākyaṃ śivo harṣasamanvitaḥ

5994

नानावाङ्मयपुष्पैस्तं पूजयामास भक्तितः ४२ (

nānāvāṅmayapuṣpaistaṃ pūjayāmāsa bhaktitaḥ 42 (

130

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे गजाननाविर्भावो नाम त्रिंशाधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gajānanāvirbhāvo nāma triṃśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १३१-१३५

अध्याय १३१ वा :- क उवाच । ततश्चिन्तां चकारासौ तत्र नेतुं तु बालकम् । तज्ज्ञात्वा प्राह तं नन्दी स्वामिन्युष्मत्प्रसादतः

adhyāya 131 vā :- ka uvāca | tataścintāṃ cakārāsau tatra netuṃ tu bālakam | tajjñātvā prāha taṃ nandī svāminyuṣmatprasādataḥ

शोषयिष्ये समुद्रांस्तु चूर्णयिष्ये गिरीनपि । आज्ञापय ततो मह्यं भवान्कार्यं हृदि स्थितम्

śoṣayiṣye samudrāṃstu cūrṇayiṣye girīnapi | ājñāpaya tato mahyaṃ bhavānkāryaṃ hṛdi sthitam

क उवाच । भणितं तस्य तच्छ्रुत्वा तुष्टः प्राह हरः स तम् । हर उवाच । साधु साधु त्वया प्रोक्तमाशयं मे विवृण्वता

ka uvāca | bhaṇitaṃ tasya tacchrutvā tuṣṭaḥ prāha haraḥ sa tam | hara uvāca | sādhu sādhu tvayā proktamāśayaṃ me vivṛṇvatā

पौरुषं ते मया ज्ञातं शतशो नन्दिकेश्वर । इदानीमथ यत्कार्यं वदामि तत्कुरुष्व भोः

pauruṣaṃ te mayā jñātaṃ śataśo nandikeśvara | idānīmatha yatkāryaṃ vadāmi tatkuruṣva bhoḥ

माहिष्मत्यां महापुर्यामास्ते राजा महाबलः । वरेण्य इति विख्यातो नानाधर्मपरायणः

māhiṣmatyāṃ mahāpuryāmāste rājā mahābalaḥ | vareṇya iti vikhyāto nānādharmaparāyaṇaḥ

यस्य पत्नी महाभागा पुष्पिका नाम नामतः । तस्यां सद्यः प्रसूतायां सुप्तायां कापि राक्षसी

yasya patnī mahābhāgā puṣpikā nāma nāmataḥ | tasyāṃ sadyaḥ prasūtāyāṃ suptāyāṃ kāpi rākṣasī

निन्ये बालं तत्पुरतो नेयो बालस्त्वया लघु । नीत्वा स्थाप्यस्तत्पुरतो यावन्निद्राति सा शुभा

ninye bālaṃ tatpurato neyo bālastvayā laghu | nītvā sthāpyastatpurato yāvannidrāti sā śubhā

क उवाच । एवमाज्ञां समाकर्ण्य शंकरेण समीरिताम। शीघ्रं बालं समादाय नभोमार्गेण सत्वरः

ka uvāca | evamājñāṃ samākarṇya śaṃkareṇa samīritāma| śīghraṃ bālaṃ samādāya nabhomārgeṇa satvaraḥ

प्राक्षिपत्पुरतो बालं सा न सुप्ता बुबोध तम् । शीघ्रमुड्डीय स प्रायान्नन्दिकेशो महेश्वरम्

prākṣipatpurato bālaṃ sā na suptā bubodha tam | śīghramuḍḍīya sa prāyānnandikeśo maheśvaram

2.131.10

उवाच निजवृत्तान्तं मार्गे स्वयमनुष्ठितम् । अकस्माद्गगनादेव राक्षसी घोरदर्शना

uvāca nijavṛttāntaṃ mārge svayamanuṣṭhitam | akasmādgaganādeva rākṣasī ghoradarśanā

भक्षयन्ती बालमांसं मामाश्रित्य स्थिता विभो । तव प्रसादात्पुच्छेन वेष्टिता राक्षसी मया

bhakṣayantī bālamāṃsaṃ māmāśritya sthitā vibho | tava prasādātpucchena veṣṭitā rākṣasī mayā

भ्रामयित्वा विनिक्षिप्ता महापर्वतमस्तके । शतधा खण्डिता सा तु त्वन्नामोच्चारणात्प्रभो

bhrāmayitvā vinikṣiptā mahāparvatamastake | śatadhā khaṇḍitā sā tu tvannāmoccāraṇātprabho

ततोऽपश्यं महाव्रातं गन्धर्वाणां दुरात्मनाम् । कथं मया तैर्योद्धव्यं रक्षितव्यः कथं शिशुः

tato'paśyaṃ mahāvrātaṃ gandharvāṇāṃ durātmanām | kathaṃ mayā tairyoddhavyaṃ rakṣitavyaḥ kathaṃ śiśuḥ

इति चिन्ताकुलतया स्मृतस्त्वं ह्रदि शंकर । ततः पुच्छेन शृङ्गाभ्यां क्रोधोच्छ्वासैश्च लत्तया

iti cintākulatayā smṛtastvaṃ hradi śaṃkara | tataḥ pucchena śṛṅgābhyāṃ krodhocchvāsaiśca lattayā

हुंकारेण च तान्सर्वान्निवार्य बलवत्तरान् । मृतः केचिभ्दुताः केचित्केचिद्भग्नशिरोङ्घ्रयः

huṃkāreṇa ca tānsarvānnivārya balavattarān | mṛtaḥ kecibhdutāḥ kecitkecidbhagnaśiroṅghrayaḥ

पतिताः शतधा भूमौ पुष्पवृष्टिस्ततोऽपतत् । ततोहमगमद्देव कृत्वा कार्यं त्वयेरितम्

patitāḥ śatadhā bhūmau puṣpavṛṣṭistato'patat | tatohamagamaddeva kṛtvā kāryaṃ tvayeritam

तवेच्छाविषयं को नु हन्यात्त्रैलोक्यमण्डले। अस्त्वन्नामतो देव जयं प्राप्तः स बालकः

tavecchāviṣayaṃ ko nu hanyāttrailokyamaṇḍale| astvannāmato deva jayaṃ prāptaḥ sa bālakaḥ

ततः शिवो हर्षयुतो लिलिङ्ग नन्दिकेश्वरम् । उवाच प्रसन्नात्मा ज्ञातं ते पौरुषं दृढम्

tataḥ śivo harṣayuto liliṅga nandikeśvaram | uvāca prasannātmā jñātaṃ te pauruṣaṃ dṛḍham

नास्ति त्रिभुवने कोऽपि त्वत्समो नन्दिकेश्वर । क उवाच । ततः प्रणम्य विश्वेशं पार्वतीमगमच्च सः

nāsti tribhuvane ko'pi tvatsamo nandikeśvara | ka uvāca | tataḥ praṇamya viśveśaṃ pārvatīmagamacca saḥ

2.131.20

प्रणम्य तां योज्यहस्तौ प्रोचे मधुरया गिरा। मातः शिवाज्ञया बालो नीतो माहिष्मतीं पुरीम

praṇamya tāṃ yojyahastau proce madhurayā girā| mātaḥ śivājñayā bālo nīto māhiṣmatīṃ purīma

वरेण्यपत्न्याः पुरतः पुष्पिकाया न्यधायि सः । यतस्तेन पुनरादत्तो वरस्तस्य बभूव ह

vareṇyapatnyāḥ purataḥ puṣpikāyā nyadhāyi saḥ | yatastena punarādatto varastasya babhūva ha

अहं पुत्रत्वमेष्यामि ब्रह्मज्ञानप्रकाशकः । निशम्य वचनं तस्य सर्वज्ञा पार्वती तदा

ahaṃ putratvameṣyāmi brahmajñānaprakāśakaḥ | niśamya vacanaṃ tasya sarvajñā pārvatī tadā

जहर्ष जननी तस्य शिशोर्वीर्यमनन्तकम् । उवाच परया भक्त्या ज्ञातं ते पौरुषं सुत

jaharṣa jananī tasya śiśorvīryamanantakam | uvāca parayā bhaktyā jñātaṃ te pauruṣaṃ suta

हता त्वया महाघोरा राक्षसी घोरनिस्वना । गन्धर्वाश्च हता दुष्टा रक्षितश्चैव बालकः

hatā tvayā mahāghorā rākṣasī ghoranisvanā | gandharvāśca hatā duṣṭā rakṣitaścaiva bālakaḥ

6014

अज्ञातस्थापितस्तत्र महाकार्यमिदं कृतम । इत्युक्त्वा विससर्जामुं विश्रान्तिं चाकरोत्तदा २५ (

ajñātasthāpitastatra mahākāryamidaṃ kṛtama | ityuktvā visasarjāmuṃ viśrāntiṃ cākarottadā 25 (

131

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे गन्धर्वजयो नामैकत्रिंशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe gandharvajayo nāmaikatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १३२वा क उवाच । ततः कदाचिद्दैत्येन्द्रः सिन्दूरो मदगर्वितः । सभासनगतः प्राह वृथा मे पौरुषं कृतं

adhyāya 132vā ka uvāca | tataḥ kadāciddaityendraḥ sindūro madagarvitaḥ | sabhāsanagataḥ prāha vṛthā me pauruṣaṃ kṛtaṃ

इन्द्राऽदयो न मे युद्धं ददुर्ब्रह्मादयो हरिः । राज्ञां तु गणना नैव मृत्युलोकनिवासिनाम्

indrā'dayo na me yuddhaṃ dadurbrahmādayo hariḥ | rājñāṃ tu gaṇanā naiva mṛtyulokanivāsinām

कुलीनाया यथा नार्यां यौवनं हि पतिं विना । तथा मे पौरुषं व्यर्थं योद्धृभिर्हिविनाऽभवत्

kulīnāyā yathā nāryāṃ yauvanaṃ hi patiṃ vinā | tathā me pauruṣaṃ vyarthaṃ yoddhṛbhirhivinā'bhavat

ततोऽन्तरिक्षे वाणीं स शुश्राव परमाद्भुताम् । वाण्युवाच । किमर्थं वल्गसे मूढ जातोऽस्ति तव युद्धदः

tato'ntarikṣe vāṇīṃ sa śuśrāva paramādbhutām | vāṇyuvāca | kimarthaṃ valgase mūḍha jāto'sti tava yuddhadaḥ

पार्वत्या उदराद्गर्भो वरेण्यगृहगोऽधुना। वर्द्धतेऽनन्तलीलोऽसौ यथेन्दुः शुक्लपक्षगः

pārvatyā udarādgarbho vareṇyagṛhago'dhunā| varddhate'nantalīlo'sau yathenduḥ śuklapakṣagaḥ

क उवाच । श्रुत्वेत्थं सहसा वाणीं मुमूर्छ सिन्दुरस्तदा । विहर्षश्चिन्तयामास किमिदं केन भाषितम्

ka uvāca | śrutvetthaṃ sahasā vāṇīṃ mumūrcha sindurastadā | viharṣaścintayāmāsa kimidaṃ kena bhāṣitam

यदि दृश्यो भवेन्मह्यं खादेयं तं समस्तकम् । कालस्य मे कथं मृत्युः पश्चात्सूर्योदयो यथा

yadi dṛśyo bhavenmahyaṃ khādeyaṃ taṃ samastakam | kālasya me kathaṃ mṛtyuḥ paścātsūryodayo yathā

एवमुक्त्वोदतिष्ठत्स गर्जयन्विदिशो दिशः । उड्डीय सहसा प्रायात्कैलासं गिरिजालयम्

evamuktvodatiṣṭhatsa garjayanvidiśo diśaḥ | uḍḍīya sahasā prāyātkailāsaṃ girijālayam

चूर्णयत्पर्वतान्वृक्षान्पातयन्स्वाङ्गमारुतात् । चेलतुः कूर्मशेषौ च चकम्पे च वसुन्धरा

cūrṇayatparvatānvṛkṣānpātayansvāṅgamārutāt | celatuḥ kūrmaśeṣau ca cakampe ca vasundharā

2.132.10

न ददर्श शिवं तत्र पुनः सर्वं सहां ययौ । बभ्राम वसुधां सर्वां शिवं वेगाद्गवेषयन्

na dadarśa śivaṃ tatra punaḥ sarvaṃ sahāṃ yayau | babhrāma vasudhāṃ sarvāṃ śivaṃ vegādgaveṣayan

पर्यल्याख्यं महारण्यमाजगाम रुषान्वितः । ददर्श दूरतो गौरीसहितं शंकरं तदा

paryalyākhyaṃ mahāraṇyamājagāma ruṣānvitaḥ | dadarśa dūrato gaurīsahitaṃ śaṃkaraṃ tadā

मण्डपं च गणांश्चैव सरांसि चोत्पलानि च । ततो जगाम सहसारिष्टं गौर्यै प्रकल्पितम्

maṇḍapaṃ ca gaṇāṃścaiva sarāṃsi cotpalāni ca | tato jagāma sahasāriṣṭaṃ gauryai prakalpitam

अदृष्ट्वा तत्र बालं स चुकोपाग्निरिव ज्वलन् । ततः स तर्कयामास न वाणी नभसो मृषा

adṛṣṭvā tatra bālaṃ sa cukopāgniriva jvalan | tataḥ sa tarkayāmāsa na vāṇī nabhaso mṛṣā

अस्याः सुतो मां हि हन्यान्न जातश्चेद्भविष्यति । तस्मादेनां निहन्म्यद्य मूलच्छेदस्ततो भवेत्

asyāḥ suto māṃ hi hanyānna jātaścedbhaviṣyati | tasmādenāṃ nihanmyadya mūlacchedastato bhavet

क उवाच । एवं निश्चित्य मनसा ततः शस्त्रमुपाददे । यावदुमां हन्ति दुष्टस्तावद्दृष्टः शिशुः पुरः

ka uvāca | evaṃ niścitya manasā tataḥ śastramupādade | yāvadumāṃ hanti duṣṭastāvaddṛṣṭaḥ śiśuḥ puraḥ

चतुर्भुजोतिरुचिरो मुकुटाङ्गदभूषितः । परशुं कमलं मालां दधन्तं च तदद्भुतम्

caturbhujotiruciro mukuṭāṅgadabhūṣitaḥ | paraśuṃ kamalaṃ mālāṃ dadhantaṃ ca tadadbhutam

कटौ शेषं गले हारं नूपुरौ चाङ्घ्रियुग्मयोः । निवृत्तस्तद्वधात्सद्यस्तां च सुप्ताममन्यत

kaṭau śeṣaṃ gale hāraṃ nūpurau cāṅghriyugmayoḥ | nivṛttastadvadhātsadyastāṃ ca suptāmamanyata

दधार बालकं हस्तेऽकाङ्क्षत्क्षेमु महोदधौ । एवं निश्चितसंकल्पस्ततोऽसौ चलितः पुरा

dadhāra bālakaṃ haste'kāṅkṣatkṣemu mahodadhau | evaṃ niścitasaṃkalpastato'sau calitaḥ purā

ततः स बालो ववृधे हिमाचल इवापरः । सिन्दूरोऽपि चकम्पेऽसौ मदाभारातुरः क्षणात्

tataḥ sa bālo vavṛdhe himācala ivāparaḥ | sindūro'pi cakampe'sau madābhārāturaḥ kṣaṇāt

2.132.20

श्वासाकुलः पुरो गन्तुं न शशाक स्वशक्तितः । ततस्तत्याज तं बालं दैत्यो विह्वलतां गतः

śvāsākulaḥ puro gantuṃ na śaśāka svaśaktitaḥ | tatastatyāja taṃ bālaṃ daityo vihvalatāṃ gataḥ

बाले तु पतिते भूमौ महारावविराविणः । चेलुश्च पर्वता नादैश्चकम्पे च वसुन्धरा

bāle tu patite bhūmau mahārāvavirāviṇaḥ | celuśca parvatā nādaiścakampe ca vasundharā

बभ्रमुर्विहगा व्योम्नि नानारावविराविणः । अर्णवाः क्षोभिताः सप्त ब्रह्माण्डमपि पुस्फुटे

babhramurvihagā vyomni nānārāvavirāviṇaḥ | arṇavāḥ kṣobhitāḥ sapta brahmāṇḍamapi pusphuṭe

स बालः पतितो रेवाजलान्ते मुनिसन्निधौ। तत्र तीर्थमभूच्छ्रेप्ठं गणेशकुण्डमित्युत

sa bālaḥ patito revājalānte munisannidhau| tatra tīrthamabhūcchrepṭhaṃ gaṇeśakuṇḍamityuta

अस्या आजन्मतः पापं नाशमेति स्मृतेः क्षणात् । दर्शनाद्दशजन्मीयं स्नानाच्च शतजन्मजम्

asyā ājanmataḥ pāpaṃ nāśameti smṛteḥ kṣaṇāt | darśanāddaśajanmīyaṃ snānācca śatajanmajam

सेवनं मोक्षदं यस्या अनुष्ठानवतां नृणाम् । तद्देहरुधिरात्तत्र प्रस्तरा रक्ततां महाः

sevanaṃ mokṣadaṃ yasyā anuṣṭhānavatāṃ nṛṇām | taddeharudhirāttatra prastarā raktatāṃ mahāḥ

त एव नार्मदाः ख्याता गणेशाः पापनाशनाः । दर्शनात्पूजनात्सर्वकामदा भक्तिकारिणाम्

ta eva nārmadāḥ khyātā gaṇeśāḥ pāpanāśanāḥ | darśanātpūjanātsarvakāmadā bhaktikāriṇām

नर्मदामहिमा सर्वो वर्णितुं नैव शक्यते । ततः स जह्रषे दैत्यो रिपुर्मे नाशतां गतः

narmadāmahimā sarvo varṇituṃ naiva śakyate | tataḥ sa jahraṣe daityo ripurme nāśatāṃ gataḥ

तावत्कुण्डात्समुद्भूतो भीषणः पुरुषो महान् । जटाभारेण संछन्नो वल्लीछत्रोधरो यथा

tāvatkuṇḍātsamudbhūto bhīṣaṇaḥ puruṣo mahān | jaṭābhāreṇa saṃchanno vallīchatrodharo yathā

दंष्ट्राकरालवदनो जिह्वाव्याली समावृतः। दीर्घपाण्यङ्घ्रियुगल: श्वासव्याकुललोचनः

daṃṣṭrākarālavadano jihvāvyālī samāvṛtaḥ| dīrghapāṇyaṅghriyugala: śvāsavyākulalocanaḥ

2.132.30

दृष्ट्वा तथाविधं तं तु क्रोधव्याकुललोचनः । उवाच दैत्यः सिन्दूरो न चास्य गणना मम

dṛṣṭvā tathāvidhaṃ taṃ tu krodhavyākulalocanaḥ | uvāca daityaḥ sindūro na cāsya gaṇanā mama

एवमुक्त्वा खड्गहस्तो ययौ हन्तुं तु तं रुषा । खड्गेन हन्ति तं यावत्तावत्स ददृशेम्बरे

evamuktvā khaḍgahasto yayau hantuṃ tu taṃ ruṣā | khaḍgena hanti taṃ yāvattāvatsa dadṛśembare

उवाच दैत्यं रे दैत्य वृथा मां त्यक्तवान्क्षितो। तवान्तकस्तु रे मूढ वर्धितः क्वचिदेव हि

uvāca daityaṃ re daitya vṛthā māṃ tyaktavānkṣito| tavāntakastu re mūḍha vardhitaḥ kvacideva hi

हनिष्यत्येव नूनं त्वा साधुरक्षणतत्परः । अन्तर्दधे ततो भीम एवमुक्त्वा स पूरुषः

haniṣyatyeva nūnaṃ tvā sādhurakṣaṇatatparaḥ | antardadhe tato bhīma evamuktvā sa pūruṣaḥ

ततो दैत्यो महारोषादुवाच निजसेवकान् । ध्रियतां ध्रियतामेष येनोक्तं परुष वचः

tato daityo mahāroṣāduvāca nijasevakān | dhriyatāṃ dhriyatāmeṣa yenoktaṃ paruṣa vacaḥ

यदा तं क्वाऽपि नापश्यत्तदा स्वस्थानमागमत् । द्रक्ष्यामि तं यदा शत्रुं जयिष्ये इत्यमन्यत

yadā taṃ kvā'pi nāpaśyattadā svasthānamāgamat | drakṣyāmi taṃ yadā śatruṃ jayiṣye ityamanyata

एतावच्चरितं तस्य पावत्याऽज्ञायि नैव तत् । तस्यैव मायामोहेन प्राप्तया मोहमुत्तमम

etāvaccaritaṃ tasya pāvatyā'jñāyi naiva tat | tasyaiva māyāmohena prāptayā mohamuttamama

ततः प्रोवाच गिरिशं पार्वती विनयान्विता। अत्र पीडा दैत्यकृता प्रारब्धा जगदीश्वर

tataḥ provāca giriśaṃ pārvatī vinayānvitā| atra pīḍā daityakṛtā prārabdhā jagadīśvara

कैलासं गन्तुमिच्छामि तवेच्छा चेन्नयस्व माम् । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं जह्रषे शकरोऽपि च

kailāsaṃ gantumicchāmi tavecchā cennayasva mām | evamākarṇya tadvākyaṃ jahraṣe śakaro'pi ca

आरुह्य नन्दिनं सद्यः पार्वत्या सह शंकरः । सप्तकोटिगणाकीर्णः कैलासं प्राप तत्क्षणात्

āruhya nandinaṃ sadyaḥ pārvatyā saha śaṃkaraḥ | saptakoṭigaṇākīrṇaḥ kailāsaṃ prāpa tatkṣaṇāt

6054

प्रविश्य स्वालयं गौरी परमं हर्षमाययौ २.१३२.४० (

praviśya svālayaṃ gaurī paramaṃ harṣamāyayau 2.132.40 (

132

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे कैलासाभिगमनं नाम द्वात्रिंशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe kailāsābhigamanaṃ nāma dvātriṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १३३ वा :- व्यास उवाच । पुष्पिकानिकटे त्यक्तो वरेण्यस्य गृहे स किम् । चकार तन्ममाचक्ष्व कार्यं विस्तरतोऽब्जज

adhyāya 133 vā :- vyāsa uvāca | puṣpikānikaṭe tyakto vareṇyasya gṛhe sa kim | cakāra tanmamācakṣva kāryaṃ vistarato'bjaja

क उवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया वत्स हृदयानन्दकारकम् । कथयिष्ये विधानेन तत्सर्वं पापनाशनम्

ka uvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā vatsa hṛdayānandakārakam | kathayiṣye vidhānena tatsarvaṃ pāpanāśanam

तस्यां निशायां व्युष्टायां ददर्श पुष्पिका सुतम् । चतुर्बाहुं रक्तवर्णं गजवक्त्रमलङ्कृतम्

tasyāṃ niśāyāṃ vyuṣṭāyāṃ dadarśa puṣpikā sutam | caturbāhuṃ raktavarṇaṃ gajavaktramalaṅkṛtam

कस्तुरीतिलकं मुक्तामालया सुविराजितम् । पीतवस्त्रपरीधानं चारुचन्दनचर्चितम्

kasturītilakaṃ muktāmālayā suvirājitam | pītavastraparīdhānaṃ cārucandanacarcitam

देदीप्यमानं वपुषा नानालंकारसंयुतम् । ततः सा पुष्पिका दृष्ट्वा बालकं तु तथाविधम्

dedīpyamānaṃ vapuṣā nānālaṃkārasaṃyutam | tataḥ sā puṣpikā dṛṣṭvā bālakaṃ tu tathāvidham

विस्मिता दुःखिता चापि भयभीताऽभवत्तदा। घ्नती वक्षो बहिर्याता पाणिभ्यां शोककर्शिता

vismitā duḥkhitā cāpi bhayabhītā'bhavattadā| ghnatī vakṣo bahiryātā pāṇibhyāṃ śokakarśitā

तदाक्रन्दितमाकर्ण्य मीलिताः परिचारिकाः । ताभिरत्यद्भुतं दृष्ट्वा बालकं तं तथाविधम्

tadākranditamākarṇya mīlitāḥ paricārikāḥ | tābhiratyadbhutaṃ dṛṣṭvā bālakaṃ taṃ tathāvidham

नृपोऽपि ज्ञातवृत्तान्तः सगणोऽभिययौ गृहे। ततस्तेऽपि भयोद्विग्ना दृष्टवा बालं तथाविधम्

nṛpo'pi jñātavṛttāntaḥ sagaṇo'bhiyayau gṛhe| tataste'pi bhayodvignā dṛṣṭavā bālaṃ tathāvidham

अधीराः पपलुस्तस्य केचिन्मूर्छामुपाययुः। केचिच्च नृपतिं प्राहुर्न जातो न भविष्यति

adhīrāḥ papalustasya kecinmūrchāmupāyayuḥ| kecicca nṛpatiṃ prāhurna jāto na bhaviṣyati

2.133.10

न दृष्टो न श्रुतः क्वापि बाल एतादृशो नृणाम । नैवायं स्थापनीयस्ते वंशच्छेदकरो गृहे

na dṛṣṭo na śrutaḥ kvāpi bāla etādṛśo nṛṇāma | naivāyaṃ sthāpanīyaste vaṃśacchedakaro gṛhe

एवमाकर्ण्य सर्वेषां वाक्यं मेने स भूपतिः । दूतानुवाच बालोऽयं त्यज्यतां गहने वने

evamākarṇya sarveṣāṃ vākyaṃ mene sa bhūpatiḥ | dūtānuvāca bālo'yaṃ tyajyatāṃ gahane vane

ततो दूता गता मध्ये गृहीत्वा बालकं तु तत् । गहनं काननं दृष्टवा वायुस्पर्शविवर्जितम्

tato dūtā gatā madhye gṛhītvā bālakaṃ tu tat | gahanaṃ kānanaṃ dṛṣṭavā vāyusparśavivarjitam

तीरे तु सरसस्तत्र क्षिप्त्वा ते पर्णसंचयैः । आच्छाद्य प्रययुः शीघ्रं वरेण्यं नृपतिं पुनः

tīre tu sarasastatra kṣiptvā te parṇasaṃcayaiḥ | ācchādya prayayuḥ śīghraṃ vareṇyaṃ nṛpatiṃ punaḥ

सभामध्ये नृपं दृष्ट्वा नमस्कृत्वाऽब्रुवंस्तदा । आज्ञया तव राजेन्द्र सिंहव्याघ्रनिषेविते

sabhāmadhye nṛpaṃ dṛṣṭvā namaskṛtvā'bruvaṃstadā | ājñayā tava rājendra siṃhavyāghraniṣevite

त्यक्त्वा बालं समायाता भक्षितस्स्याद्वनेचरैः। क उवाच । यावच्च भक्षितुं याता जम्बुकास्तावदेव तम्

tyaktvā bālaṃ samāyātā bhakṣitassyādvanecaraiḥ| ka uvāca | yāvacca bhakṣituṃ yātā jambukāstāvadeva tam

पराशरो मुनिवरो ददर्श करुणानिधिः । चतुर्भुजं गजास्यं तं कोटिसूर्यनिभं शिशुम्

parāśaro munivaro dadarśa karuṇānidhiḥ | caturbhujaṃ gajāsyaṃ taṃ koṭisūryanibhaṃ śiśum

नानालंकारसंयुक्तं दिव्याम्बरविभूषितम् । सर्पवेष्टितसन्नाभिं चिन्तामणिविभूषितम्

nānālaṃkārasaṃyuktaṃ divyāmbaravibhūṣitam | sarpaveṣṭitasannābhiṃ cintāmaṇivibhūṣitam

मुमोह मायया तस्मै सर्वज्ञाननिधिर्मुनिः । शुशोच किमिदं विघ्नं मम नाशाय निर्मितम्

mumoha māyayā tasmai sarvajñānanidhirmuniḥ | śuśoca kimidaṃ vighnaṃ mama nāśāya nirmitam

इन्द्रेण मे तपोनाशं कांक्षता स्वार्थसाधनम् । अकारि न मया किंचिद्दुष्कृतं पापभीरुणा

indreṇa me taponāśaṃ kāṃkṣatā svārthasādhanam | akāri na mayā kiṃcidduṣkṛtaṃ pāpabhīruṇā

2.133.20

दीननाथ चन्द्रचूड रक्ष मां महतो भयात् । एवं शोचन्तमालोक्य गजास्यः करुणायुतः

dīnanātha candracūḍa rakṣa māṃ mahato bhayāt | evaṃ śocantamālokya gajāsyaḥ karuṇāyutaḥ

निराकरोन्मोहजालं तं ततोऽलक्षयत्पुरः । तमेव परमात्मानं परब्रह्मस्वरूपिणम्

nirākaronmohajālaṃ taṃ tato'lakṣayatpuraḥ | tameva paramātmānaṃ parabrahmasvarūpiṇam

भक्तानां रक्षणं कर्तुमीदृशं वेषमास्थितम् । धन्यं मेऽद्य जनुर्मातापितरौ च तपो महत्

bhaktānāṃ rakṣaṇaṃ kartumīdṛśaṃ veṣamāsthitam | dhanyaṃ me'dya janurmātāpitarau ca tapo mahat

निरस्तौ जन्ममृत्यू मे प्राप्तं वांछितमुत्तमम् । केनायं हतभाग्येन बालस्त्यक्तो वनान्तरे

nirastau janmamṛtyū me prāptaṃ vāṃchitamuttamam | kenāyaṃ hatabhāgyena bālastyakto vanāntare

क उवाच । एवमुक्त्वा मुनिः सोऽथ निन्ये बालं स्वमाश्रमम् । वत्सलाऽस्य ततः पत्नी दृष्ट्वा बालं तथाविधम्

ka uvāca | evamuktvā muniḥ so'tha ninye bālaṃ svamāśramam | vatsalā'sya tataḥ patnī dṛṣṭvā bālaṃ tathāvidham

आनीतं स्वामिना ज्ञात्वा ननन्द स्नेहनिर्भरा । हृदये विनिवेश्यैनं प्राह प्राणपतिं तदा

ānītaṃ svāminā jñātvā nananda snehanirbharā | hṛdaye viniveśyainaṃ prāha prāṇapatiṃ tadā

बहुकालकृतं स्वामिंस्तपस्ते फलितं गुरु । यस्य स्वरूपं न ब्रह्मा न हरो न श्रियः पतिः

bahukālakṛtaṃ svāmiṃstapaste phalitaṃ guru | yasya svarūpaṃ na brahmā na haro na śriyaḥ patiḥ

मुनयो न विदुः साक्षाद्दर्शनं जातमद्य नौ । यः कर्ता रक्षिता हन्ता सर्वस्य जगतः प्रभुः

munayo na viduḥ sākṣāddarśanaṃ jātamadya nau | yaḥ kartā rakṣitā hantā sarvasya jagataḥ prabhuḥ

अवतीर्णो भुवो भारं हर्तुं नानावतारकृत् । महद्भाग्यं हि नौ स्वामिन्ननायासेन विश्वभृत्

avatīrṇo bhuvo bhāraṃ hartuṃ nānāvatārakṛt | mahadbhāgyaṃ hi nau svāminnanāyāsena viśvabhṛt

अक्षिगोचरतां यातो मनोवाचामगोचरः । क उवाच । तस्य बालस्य स्पर्शेन स्तनौ पीनपयोधरौ

akṣigocaratāṃ yāto manovācāmagocaraḥ | ka uvāca | tasya bālasya sparśena stanau pīnapayodharau

2.133.30

जातौ पपौ ततो बालः सा चानन्दमवाप ह। ततः शुश्राव राजाऽसौ वरेण्यो बालकं तु तम्

jātau papau tato bālaḥ sā cānandamavāpa ha| tataḥ śuśrāva rājā'sau vareṇyo bālakaṃ tu tam

पराशरेण मुनिना पालितं दिव्यचक्षुषा । वाद्यघोषेण महता शर्करां च गृहे गृहे

parāśareṇa muninā pālitaṃ divyacakṣuṣā | vādyaghoṣeṇa mahatā śarkarāṃ ca gṛhe gṛhe

दापयामास हर्षेण ब्राह्मणान्सुहृदोऽपि च । तोषयामास वस्त्राद्यैः कांचनै रत्नसंचयैः

dāpayāmāsa harṣeṇa brāhmaṇānsuhṛdo'pi ca | toṣayāmāsa vastrādyaiḥ kāṃcanai ratnasaṃcayaiḥ

गावः कामदुघा जाताः शुष्कवाप्यो जलान्विताः । आश्रमे तु मुनेस्तस्य शुष्कवृक्षाः फलान्विताः

gāvaḥ kāmadughā jātāḥ śuṣkavāpyo jalānvitāḥ | āśrame tu munestasya śuṣkavṛkṣāḥ phalānvitāḥ

6088

य इदं शृणुयान्मर्त्यः पुत्रवान्धनवान्भवेत् ३४ (

ya idaṃ śṛṇuyānmartyaḥ putravāndhanavānbhavet 34 (

133

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे पराशरदर्शनं नाम त्रयस्त्रिंशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe parāśaradarśanaṃ nāma trayastriṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १३४ प्रारंभः – क उवाच । बालः स ववृधे तत्र दिवसे दिवसे शशी । आनन्दं जनयन्मातुः पितुश्च चरितैः स्वकैः

adhyāya 134 prāraṃbhaḥ – ka uvāca | bālaḥ sa vavṛdhe tatra divase divase śaśī | ānandaṃ janayanmātuḥ pituśca caritaiḥ svakaiḥ

व्यास उवाच । वद ब्रह्मन्गुणेशस्य चरितं द्वापरोद्भवम् । श्रुत्वा पूर्वचरित्राणि न तृप्तिर्मेऽभवत्प्रभो

vyāsa uvāca | vada brahmanguṇeśasya caritaṃ dvāparodbhavam | śrutvā pūrvacaritrāṇi na tṛptirme'bhavatprabho

गजाननेति नामास्य वाहनं मूषकः कथम् । एतत्सर्वं सविस्तारं वद मे चतुरानन

gajānaneti nāmāsya vāhanaṃ mūṣakaḥ katham | etatsarvaṃ savistāraṃ vada me caturānana

क उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्लादस्य च संवादं भार्गवस्य कवेरपि

ka uvāca | atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam | prahlādasya ca saṃvādaṃ bhārgavasya kaverapi

एवमेव पुरा पृष्टः प्रह्लादेन महामुनिः। तस्मै प्रोवाच भगवान्कविस्तच्छृणु सांप्रतम्

evameva purā pṛṣṭaḥ prahlādena mahāmuniḥ| tasmai provāca bhagavānkavistacchṛṇu sāṃpratam

शृणु प्रह्लाद येनास्य वाहनं मूषकोऽभवत् । तदहं संप्रवक्ष्यामि श्रवणात्सर्वकामदम्

śṛṇu prahlāda yenāsya vāhanaṃ mūṣako'bhavat | tadahaṃ saṃpravakṣyāmi śravaṇātsarvakāmadam

पुरा शक्रसभामध्ये क्रौञ्चौ गन्धर्वसत्तमः । वामदेवमुनिं सोऽथ त्वरावान्प्रपदाऽहनत्

purā śakrasabhāmadhye krauñcau gandharvasattamaḥ | vāmadevamuniṃ so'tha tvarāvānprapadā'hanat

स शशाप च गन्धर्वं मूषकस्त्वं भविष्यसि । कल्पयिष्यति वाहत्वे त्वामाक्रम्य गुणेश्वरः

sa śaśāpa ca gandharvaṃ mūṣakastvaṃ bhaviṣyasi | kalpayiṣyati vāhatve tvāmākramya guṇeśvaraḥ

स एव करुणायुक्तो मोक्षं नेष्यति विश्वकृत् । पराशराश्रमे सोऽथ पपात मूषकाकृतिः

sa eva karuṇāyukto mokṣaṃ neṣyati viśvakṛt | parāśarāśrame so'tha papāta mūṣakākṛtiḥ

2.134.10

गिरिशृंगनिभो घोरो महारोमा महानस्वः । महावीर्यो महादंष्टो महास्वनविराजितः

giriśṛṃganibho ghoro mahāromā mahānasvaḥ | mahāvīryo mahādaṃṣṭo mahāsvanavirājitaḥ

तस्याश्रमे महाघोरमुपद्रवमथाकरोत् । भक्षयामास धान्यानि भङक्त्वा मृत्पात्र- संचयान्

tasyāśrame mahāghoramupadravamathākarot | bhakṣayāmāsa dhānyāni bhaṅaktvā mṛtpātra- saṃcayān

पुस्तकानि च वस्त्राणि वल्कलानि महान्त्यपि । स सारभूतं यत्सर्वं भक्षयामास मूषकः

pustakāni ca vastrāṇi valkalāni mahāntyapi | sa sārabhūtaṃ yatsarvaṃ bhakṣayāmāsa mūṣakaḥ

पुच्छाघातेन वृक्षान्स पातयामास भूतले । चुञ्चुकारेण शब्देन गर्जयामास विष्टपम्

pucchāghātena vṛkṣānsa pātayāmāsa bhūtale | cuñcukāreṇa śabdena garjayāmāsa viṣṭapam

ज्ञात्वा तथाविधं तं तु चिन्तामाप मुनीश्वरः । दुर्जनस्य बलात्कारैः स्थानं त्याज्यं न संशयः

jñātvā tathāvidhaṃ taṃ tu cintāmāpa munīśvaraḥ | durjanasya balātkāraiḥ sthānaṃ tyājyaṃ na saṃśayaḥ

अधुना क्वानुगन्तव्यं कस्मिन्स्थाने सुखं भवेत् । प्राणत्यागे महद्दोषं वदन्ति शास्त्रचि- न्तकाः

adhunā kvānugantavyaṃ kasminsthāne sukhaṃ bhavet | prāṇatyāge mahaddoṣaṃ vadanti śāstraci- ntakāḥ

कथं मुखाश्रमे दुःखे प्राप्तं कमप्रसंगतः । कस्य वा स्मरणं कार्यं को वा दुःखात्प्रमोक्ष्यति

kathaṃ mukhāśrame duḥkhe prāptaṃ kamaprasaṃgataḥ | kasya vā smaraṇaṃ kāryaṃ ko vā duḥkhātpramokṣyati

क एनं नाशयेदत्र कः समर्थो भवेद् वधे । कमद्य शरणं यायां को नस्त्राता भविष्यति

ka enaṃ nāśayedatra kaḥ samartho bhaved vadhe | kamadya śaraṇaṃ yāyāṃ ko nastrātā bhaviṣyati

एवं पितृवचः श्रुत्वा बालकोऽनन्तविक्रमः । उवाज मधुरं वाक्यं चिन्तां मा कुरु सर्वथा

evaṃ pitṛvacaḥ śrutvā bālako'nantavikramaḥ | uvāja madhuraṃ vākyaṃ cintāṃ mā kuru sarvathā

मयि तिष्ठति दुष्टानां संहारिणि महाप्रभौ । पुत्रतां ते प्रयातोऽस्मि विधास्ये ते प्रियं तु यत्

mayi tiṣṭhati duṣṭānāṃ saṃhāriṇi mahāprabhau | putratāṃ te prayāto'smi vidhāsye te priyaṃ tu yat

2.134.20

यस्य मे क्रन्दितेनेयं पृथिवी शीर्णतामियात् । पर्वताश्चूर्णंतामापुः पादाघातेन मे मुने

yasya me kranditeneyaṃ pṛthivī śīrṇatāmiyāt | parvatāścūrṇaṃtāmāpuḥ pādāghātena me mune

पश्य मे कौतुकं तात नयाम्येनं तु वाहताम् । एवमुक्त्वाऽसृजत्पाशं कोटिसूर्यनिभं शिशुः

paśya me kautukaṃ tāta nayāmyenaṃ tu vāhatām | evamuktvā'sṛjatpāśaṃ koṭisūryanibhaṃ śiśuḥ

मेघेष्विव तडित्पुञ्जः शुशुभे सोऽन्तरिक्षगः । तत्यजुर्भयतो देवा स्वानि धिष्ण्यानि तत्क्षणात्

megheṣviva taḍitpuñjaḥ śuśubhe so'ntarikṣagaḥ | tatyajurbhayato devā svāni dhiṣṇyāni tatkṣaṇāt

स ययौ वह्निवदनो दशदिग्भ्रमणे रतः । पाताले मूषकं कण्ठे बद्ध्वा बहिरकाशयत्

sa yayau vahnivadano daśadigbhramaṇe rataḥ | pātāle mūṣakaṃ kaṇṭhe baddhvā bahirakāśayat

मूर्छामवाप महतीमाखुः पाशबलार्दितः । शुशोच परमक्रुद्धो निरुद्धश्वासमारुतः

mūrchāmavāpa mahatīmākhuḥ pāśabalārditaḥ | śuśoca paramakruddho niruddhaśvāsamārutaḥ

कथं कालस्य मरणमागतं दैवनिर्मितम्. । भवितव्यं भवत्येव पुरुषार्थो निरर्थकः

kathaṃ kālasya maraṇamāgataṃ daivanirmitam. | bhavitavyaṃ bhavatyeva puruṣārtho nirarthakaḥ

येन दंष्ट्राग्रमात्रेण दारिताः पर्वता बहु । न मया गणिता देवा नासुरा राक्षसा नराः

yena daṃṣṭrāgramātreṇa dāritāḥ parvatā bahu | na mayā gaṇitā devā nāsurā rākṣasā narāḥ

तस्य मे केन पाशेन कण्ठोऽक्रामि गतायुषः क उवाच । मूषके प्रब्रुवत्येवं यावत्तावद्गजाननः

tasya me kena pāśena kaṇṭho'krāmi gatāyuṣaḥ ka uvāca | mūṣake prabruvatyevaṃ yāvattāvadgajānanaḥ

चकर्ष मनसा तं स सोऽगान्मूषकसंयुतः । यथा गारूडशास्त्रज्ञः सर्पं कर्षति तत्क्षणात्

cakarṣa manasā taṃ sa so'gānmūṣakasaṃyutaḥ | yathā gārūḍaśāstrajñaḥ sarpaṃ karṣati tatkṣaṇāt

स तं दृष्टवा पाशकण्ठो मूषको लब्धधीः क्षणात् । नमस्कृत्य विभुं देवं गजाननमनामयम्

sa taṃ dṛṣṭavā pāśakaṇṭho mūṣako labdhadhīḥ kṣaṇāt | namaskṛtya vibhuṃ devaṃ gajānanamanāmayam

2.134.30

तुष्टाव परया भक्त्या चिदानन्दघनं प्रभुम् । त्वमेव जगतां नाथः कर्ता हर्ता प्रपालकः

tuṣṭāva parayā bhaktyā cidānandaghanaṃ prabhum | tvameva jagatāṃ nāthaḥ kartā hartā prapālakaḥ

गुणत्रयविहीनश्च गुणत्रयसहायकृत् । मायातीतोऽपि मायावी मायिनामपि मोहकृत

guṇatrayavihīnaśca guṇatrayasahāyakṛt | māyātīto'pi māyāvī māyināmapi mohakṛta

ब्रह्मादीनामगम्यस्त्वं मुनिहृत्पद्मसंस्थितः। करण करणं कर्ता कारणानां च कारणम्

brahmādīnāmagamyastvaṃ munihṛtpadmasaṃsthitaḥ| karaṇa karaṇaṃ kartā kāraṇānāṃ ca kāraṇam

सोऽद्य दृष्टः स्वचक्षुर्भ्यांमतो धन्यं जनुर्मम । धन्या मे पितरौ नेत्रे तपो विद्या व्रतं जपः

so'dya dṛṣṭaḥ svacakṣurbhyāṃmato dhanyaṃ janurmama | dhanyā me pitarau netre tapo vidyā vrataṃ japaḥ

क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं प्रीतोऽसौ द्विरदाननः । प्राह भक्तिं दृढां ज्ञात्वा भक्तं तं मूषकं विभुः

ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ prīto'sau dviradānanaḥ | prāha bhaktiṃ dṛḍhāṃ jñātvā bhaktaṃ taṃ mūṣakaṃ vibhuḥ

तवैव पुरुषार्थेन देवद्विजद्रुहोऽनघ । निर्गुणोऽहं गुणी जातो दुष्टनाशनहेतवे

tavaiva puruṣārthena devadvijadruho'nagha | nirguṇo'haṃ guṇī jāto duṣṭanāśanahetave

साधूनां रक्षणार्थाय यतस्त्वं शरणं गतः । अतस्ते दत्तमभयं वरं शृणु यमिच्छसि

sādhūnāṃ rakṣaṇārthāya yatastvaṃ śaraṇaṃ gataḥ | ataste dattamabhayaṃ varaṃ śṛṇu yamicchasi

मूषक उवाच । नाहं वृणे गजास्य त्वां त्वमेव वृणु वांछितम् । क उवाच । इत्युक्तो मूषकेनासौ गर्वितेन गजाननः

mūṣaka uvāca | nāhaṃ vṛṇe gajāsya tvāṃ tvameva vṛṇu vāṃchitam | ka uvāca | ityukto mūṣakenāsau garvitena gajānanaḥ

वाहतां मम याहि त्वं यदि सत्यं वचस्तव । तथेत्युक्ते स पिगाक्षो रुरोहाक्रम्य तत्क्षणात्

vāhatāṃ mama yāhi tvaṃ yadi satyaṃ vacastava | tathetyukte sa pigākṣo rurohākramya tatkṣaṇāt

भारेण चूर्णयंस्त्वं तु पुनर्देव स याचत । अहं ते वाहनं जातो लघुभूतो भव प्रभो

bhāreṇa cūrṇayaṃstvaṃ tu punardeva sa yācata | ahaṃ te vāhanaṃ jāto laghubhūto bhava prabho

2.134.40

याचतस्तस्य वचसा लघुभारोऽभवद्विभुः । एतद्दृष्टवा महाश्चर्यं प्रणम्य मुनिरब्रवीत्

yācatastasya vacasā laghubhāro'bhavadvibhuḥ | etaddṛṣṭavā mahāścaryaṃ praṇamya munirabravīt

ना बाले पौरुषं क्वापि मया दृष्टं जगत्त्रये। यच्छब्दात्पर्वताः शीर्णा लोकपालाश्च्युतस्थलाः

nā bāle pauruṣaṃ kvāpi mayā dṛṣṭaṃ jagattraye| yacchabdātparvatāḥ śīrṇā lokapālāścyutasthalāḥ

स त्वया क्षणमात्रेण नीतो वाहनतां बलात् । तत आगत्य माताऽस्य वत्सला गृह्य तं शिशुम्

sa tvayā kṣaṇamātreṇa nīto vāhanatāṃ balāt | tata āgatya mātā'sya vatsalā gṛhya taṃ śiśum

प्रस्नुतौ पाययामास स्तनौ माता मुदा युता । उवाच न च जाने ते स्वरूपं च पराक्रमम्

prasnutau pāyayāmāsa stanau mātā mudā yutā | uvāca na ca jāne te svarūpaṃ ca parākramam

जन्मजन्मान्तरीयेण पुण्येन नौ गृहं गतः । ततः स मूषकं बद्ध्वा चिक्रीडे प्राकृतो यथा

janmajanmāntarīyeṇa puṇyena nau gṛhaṃ gataḥ | tataḥ sa mūṣakaṃ baddhvā cikrīḍe prākṛto yathā

6133

एवं ते कथिता चास्य यथा मूषकवाहता ४५ (

evaṃ te kathitā cāsya yathā mūṣakavāhatā 45 (

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे चतुस्त्रिंशाधिकशततमोऽध्यायः ।। १

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe catustriṃśādhikaśatatamo'dhyāyaḥ || 1

अध्याय १३५ प्रारंभः- व्यास उवाच । किमनेन कृतं पूर्वं पुण्यं पापं च पद्मज । येनायं मौषकं जन्म पाप देवस्य वाहताम्

adhyāya 135 prāraṃbhaḥ- vyāsa uvāca | kimanena kṛtaṃ pūrvaṃ puṇyaṃ pāpaṃ ca padmaja | yenāyaṃ mauṣakaṃ janma pāpa devasya vāhatām

क उवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया वत्स ममापि मनसः प्रियम् । ब्रवीमि सकलं तच्च तदिहैकमनाः शृणु

ka uvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā vatsa mamāpi manasaḥ priyam | bravīmi sakalaṃ tacca tadihaikamanāḥ śṛṇu

सुमेरुशिखरे रम्यः सौभरेराश्रमो महान । अभूद्वक्षसमाकीर्णो नानापक्षिगणान्वितः

sumeruśikhare ramyaḥ saubharerāśramo mahāna | abhūdvakṣasamākīrṇo nānāpakṣigaṇānvitaḥ

वसिष्ठाद्या मुनिगणा देवा इन्द्रपुरोगमाः । आयन्ति सौभरस्तस्य दर्शनार्थं दिने दिने

vasiṣṭhādyā munigaṇā devā indrapurogamāḥ | āyanti saubharastasya darśanārthaṃ dine dine

महत्तपोवृद्धिदीप्तेरत्यग्निरवितेजसः । ख्यातस्य सर्वलोकेषु ध्याननिष्ठस्य चेश्वरे

mahattapovṛddhidīpteratyagniravitejasaḥ | khyātasya sarvalokeṣu dhyānaniṣṭhasya ceśvare

तस्य पत्नी महाभागा मनोमयीति विश्रुता । पतिव्रतासु सर्वासु विख्याता भर्तृवल्लभा

tasya patnī mahābhāgā manomayīti viśrutā | pativratāsu sarvāsu vikhyātā bhartṛvallabhā

रम्यता तु रतेस्तस्या जिता रम्यतयाऽखिला। शचीप्रभृतयः सर्वा न प्रापुः समतालवम्

ramyatā tu ratestasyā jitā ramyatayā'khilā| śacīprabhṛtayaḥ sarvā na prāpuḥ samatālavam

कदाचित्सौभरिर्होमशालायां प्रातरुत्थितः । कृत्वा होमं वनं यातः समिदर्थं गृहे स्थिता

kadācitsaubharirhomaśālāyāṃ prātarutthitaḥ | kṛtvā homaṃ vanaṃ yātaḥ samidarthaṃ gṛhe sthitā

मनोमयी सुशीला सा गृहकार्यरताऽभवत् । तदा दुष्टस्तु गन्धर्वः क्रौंचनामा समागतः

manomayī suśīlā sā gṛhakāryaratā'bhavat | tadā duṣṭastu gandharvaḥ krauṃcanāmā samāgataḥ

2.135.10

विश्रान्तिरभवत्तस्य दृष्ट्वाश्रममनुत्तमम् । नानाशालासमाकीर्णं बहुच्छायं सुशीतलम्

viśrāntirabhavattasya dṛṣṭvāśramamanuttamam | nānāśālāsamākīrṇaṃ bahucchāyaṃ suśītalam

एतादृशो रम्यतर आश्रमो यस्य स प्रभुः । धन्यं जपस्तपस्तस्य क्षणेनायं सुखप्रदः

etādṛśo ramyatara āśramo yasya sa prabhuḥ | dhanyaṃ japastapastasya kṣaṇenāyaṃ sukhapradaḥ

चिरस्थानान्मुक्तिदः स्यादित्युक्त्वा तद्गृहं ययौ । ददर्श मुखचन्द्रं स मनोमय्या मनोरमम्

cirasthānānmuktidaḥ syādityuktvā tadgṛhaṃ yayau | dadarśa mukhacandraṃ sa manomayyā manoramam

यस्या दर्शनमात्रेण हरोऽपि स्मरसाद्भवेत् । तस्याः कटाक्षपातेन मदनानिलविह्वल:

yasyā darśanamātreṇa haro'pi smarasādbhavet | tasyāḥ kaṭākṣapātena madanānilavihvala:

स बभूव तदासक्तो दधार सहसा करे। तत्करस्पर्शमात्रेण चकम्पे सा मुमूर्छ च

sa babhūva tadāsakto dadhāra sahasā kare| tatkarasparśamātreṇa cakampe sā mumūrcha ca

मनोमयी न शशाप भर्तृस्मरणतत्परा । म्लाना च शुष्ककण्ठा च सस्वेदाक्षिस्रवज्जला

manomayī na śaśāpa bhartṛsmaraṇatatparā | mlānā ca śuṣkakaṇṭhā ca sasvedākṣisravajjalā

बभूव परमोद्विग्ना मुमोह च शुशोच च । कमद्य शरणं यामि कोऽस्माद्दुष्टात्प्रमोक्ष्यते

babhūva paramodvignā mumoha ca śuśoca ca | kamadya śaraṇaṃ yāmi ko'smādduṣṭātpramokṣyate

न कृतं दुष्कृतं किंचिदिहजन्मनि संस्मरे । जन्मान्तरीयपापेन सुखदुःखमुपस्थितम्

na kṛtaṃ duṣkṛtaṃ kiṃcidihajanmani saṃsmare | janmāntarīyapāpena sukhaduḥkhamupasthitam

दुष्टभावं तु तं ज्ञात्वा सान्त्वयन्त्यब्रवीदिदम्। अहं दुहितृतुल्या ते जनकेन समोऽसि मे

duṣṭabhāvaṃ tu taṃ jñātvā sāntvayantyabravīdidam| ahaṃ duhitṛtulyā te janakena samo'si me

ज्ञानवानसि पापे त्वं मा वर्तस्व गतत्रप। पापिनो यान्ति नरकं वर्षकोटिगणान्बहून्

jñānavānasi pāpe tvaṃ mā vartasva gatatrapa| pāpino yānti narakaṃ varṣakoṭigaṇānbahūn

2.135.20

तस्मान्मुंच महाभाग कृपणां पुत्रिकोपमा। नो चेदहं करिष्यामि प्राणत्यागं न संशयः

tasmānmuṃca mahābhāga kṛpaṇāṃ putrikopamā| no cedahaṃ kariṣyāmi prāṇatyāgaṃ na saṃśayaḥ

स्त्रीहत्यादोषसंभूतं पापं ते स्यान्महत्तरम् । मम भर्ता महाभागो वनादायास्यतेऽधुना

strīhatyādoṣasaṃbhūtaṃ pāpaṃ te syānmahattaram | mama bhartā mahābhāgo vanādāyāsyate'dhunā

तस्य क्रोधानलस्त्वां हि भस्मत्वं नेष्यते क्षणात् । विज्ञानां तस्य नो किंचित्कार्यं कार्य मया लघु

tasya krodhānalastvāṃ hi bhasmatvaṃ neṣyate kṣaṇāt | vijñānāṃ tasya no kiṃcitkāryaṃ kārya mayā laghu

नो चेत्त्वां भस्मसात्कुर्या सृष्टिं च ब्रह्मणोऽपि च । एवं वदन्त्यां तस्यां तु सौभरिः समुपागतः

no cettvāṃ bhasmasātkuryā sṛṣṭiṃ ca brahmaṇo'pi ca | evaṃ vadantyāṃ tasyāṃ tu saubhariḥ samupāgataḥ

तं दृष्ट्वा स्वांगणगत मध्याह्नरविसन्निभम् । मुमोच तेजसा तत्र धर्षितोऽसौ करं तदा

taṃ dṛṣṭvā svāṃgaṇagata madhyāhnaravisannibham | mumoca tejasā tatra dharṣito'sau karaṃ tadā

अधोऽपश्यच्चकम्पे च मम्लाय च विभाय च । मुनिः प्रोवाच सहसा प्रलयाग्निरिव ज्वलन्

adho'paśyaccakampe ca mamlāya ca vibhāya ca | muniḥ provāca sahasā pralayāgniriva jvalan

उत्ससर्ज तदा शापं गन्धर्वं प्रति दुःसहम् । मुनिरुवाच । असमक्षं यतो मे त्वं पत्नीं धर्षितवानसि

utsasarja tadā śāpaṃ gandharvaṃ prati duḥsaham | muniruvāca | asamakṣaṃ yato me tvaṃ patnīṃ dharṣitavānasi

असमक्षचरो मूढ मूषकस्त्वं भविष्यसि । चौरवत्पृथिवी दार्यं स्वोदरं पूरयिष्यसि

asamakṣacaro mūḍha mūṣakastvaṃ bhaviṣyasi | cauravatpṛthivī dāryaṃ svodaraṃ pūrayiṣyasi

क्रौंच उवाच । न मया बुद्धिपूर्वं ते धर्षितेयं मनोमयी । प्रसंगादभवत्संगो दृष्ट्वेमां चाररूपिणम्

krauṃca uvāca | na mayā buddhipūrvaṃ te dharṣiteyaṃ manomayī | prasaṃgādabhavatsaṃgo dṛṣṭvemāṃ cārarūpiṇam

करमात्रधृता चेयं तावत्त्वमपि दृष्टवान्। तेजसा ते प्रभीतेन मया मुक्ताऽनघा मुने

karamātradhṛtā ceyaṃ tāvattvamapi dṛṣṭavān| tejasā te prabhītena mayā muktā'naghā mune

2.135.30

अतोऽपराधं मे क्षन्तुमर्हसि त्वं कृपानिधे । कुरुष्वानुग्रहं महयं शरणागतवत्सल

ato'parādhaṃ me kṣantumarhasi tvaṃ kṛpānidhe | kuruṣvānugrahaṃ mahayaṃ śaraṇāgatavatsala

अहं त्वां शरणं यामि कृपां कुरु ममोपरि । त्रैलोक्ये नेदृशी दृष्टा पतिव्रत्यगुणान्विता

ahaṃ tvāṃ śaraṇaṃ yāmi kṛpāṃ kuru mamopari | trailokye nedṛśī dṛṣṭā pativratyaguṇānvitā

मुनिरुवाच । प्लवते सागरे मेरुरुदियात्पश्चिमे रविः। न मे वचोऽन्यथा भूयाद्वह्निः शीतत्वमाप्नुयात्

muniruvāca | plavate sāgare merurudiyātpaścime raviḥ| na me vaco'nyathā bhūyādvahniḥ śītatvamāpnuyāt

अथापि प्रब्रवीम्यद्य दुष्ट तच्छृणु सादरम् । पराशरगृहे देवी द्वापरेऽवतरिष्यति

athāpi prabravīmyadya duṣṭa tacchṛṇu sādaram | parāśaragṛhe devī dvāpare'vatariṣyati

गजानन इति ख्यातस्तस्य वाहत्वमेष्यसि । तदा ब्रह्मादयो देवा मानयिष्यन्ति सादरम्

gajānana iti khyātastasya vāhatvameṣyasi | tadā brahmādayo devā mānayiṣyanti sādaram

तस्य हस्तगतः स्वर्गं पुनरेष्यसि सत्वरम् । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं दुःखहर्षसमन्वितः

tasya hastagataḥ svargaṃ punareṣyasi satvaram | evamākarṇya tadvākyaṃ duḥkhaharṣasamanvitaḥ

क उवाच । पपात पृथिवीपृष्ठे महामूषकरूपधृक् । पराशरस्याश्रमे तु द्वापरे समुपस्थिते

ka uvāca | papāta pṛthivīpṛṣṭhe mahāmūṣakarūpadhṛk | parāśarasyāśrame tu dvāpare samupasthite

महाबलो महावीर्यो महापर्वतसन्निभः । मुनेराशीर्बलेनासौ गजाननसमीपगः

mahābalo mahāvīryo mahāparvatasannibhaḥ | munerāśīrbalenāsau gajānanasamīpagaḥ

अभवद्वाहरूपेण मूषकोऽसौ महाबलः । एतत्ते कथितं सर्वं यन्मे पृष्टं त्वयाऽनघ

abhavadvāharūpeṇa mūṣako'sau mahābalaḥ | etatte kathitaṃ sarvaṃ yanme pṛṣṭaṃ tvayā'nagha

गजाननस्य वाहत्वं मूषकस्य यथाऽभवत् । मुनिरुवाच । सिन्दूरस्य वधं ब्रह्मन्कथं स कृतवान्विभुः

gajānanasya vāhatvaṃ mūṣakasya yathā'bhavat | muniruvāca | sindūrasya vadhaṃ brahmankathaṃ sa kṛtavānvibhuḥ

2.135.40

गणेशस्तन्ममाचक्ष्व विस्ताराच्चतुरानन । श्रुत्वा वाचो न मे तृप्तिर्जायतेऽमृतपानवत्

gaṇeśastanmamācakṣva vistārāccaturānana | śrutvā vāco na me tṛptirjāyate'mṛtapānavat

6174

भक्त्या शृणोमि देवेश सर्वज्ञस्त्वं वदस्व मे ४१ (

bhaktyā śṛṇomi deveśa sarvajñastvaṃ vadasva me 41 (

135

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे क्रौञ्चशापवर्णनं नाम पंचत्रिशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe krauñcaśāpavarṇanaṃ nāma paṃcatriśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १३६-१४०

अध्याय १३६ प्रारंभ :- क उवाच । एकस्मिन्दिवसे देवो जगाद मुनिसत्तमम् । पराशरं महाभाग्यं परदुःखप्रपीडितः

adhyāya 136 prāraṃbha :- ka uvāca | ekasmindivase devo jagāda munisattamam | parāśaraṃ mahābhāgyaṃ paraduḥkhaprapīḍitaḥ

गजानन उवाच। सिन्दूरेण तु दुष्टेन पीडितं सकलं जगत् । स्वाहास्वधावषट्कारैर्वर्जितं वेदघोषतः

gajānana uvāca| sindūreṇa tu duṣṭena pīḍitaṃ sakalaṃ jagat | svāhāsvadhāvaṣaṭkārairvarjitaṃ vedaghoṣataḥ

स्थानभ्रष्टा देवगणा भ्रष्टा ऋषिगणास्तथा । गजाननस्वरूपेण करिष्ये दुष्टनाशनम्

sthānabhraṣṭā devagaṇā bhraṣṭā ṛṣigaṇāstathā | gajānanasvarūpeṇa kariṣye duṣṭanāśanam

साधूनां पालनं चैव भूभारहरणं तथा । स्थापनं सर्वदेवानामानन्दं जगतोऽपि च

sādhūnāṃ pālanaṃ caiva bhūbhāraharaṇaṃ tathā | sthāpanaṃ sarvadevānāmānandaṃ jagato'pi ca

निधेहि मस्तके तात पाणिं मेऽभयदं शुभम् । अनुग्रहप्रसादात्ते हनिष्ये दुष्टदानवान्

nidhehi mastake tāta pāṇiṃ me'bhayadaṃ śubham | anugrahaprasādātte haniṣye duṣṭadānavān

मुनिरुवाच । आश्चर्यं परमं बाल बालभावात्प्रभाषसे । बालकः कौतुकाविष्टो याचते चन्द्रमण्डलम्

muniruvāca | āścaryaṃ paramaṃ bāla bālabhāvātprabhāṣase | bālakaḥ kautukāviṣṭo yācate candramaṇḍalam

असाध्यं त्रिदशैः सर्वैः कर्म कर्तुं तथेच्छसि । यस्य श्वासेन गिरयः पतन्ति शतशो भुवि

asādhyaṃ tridaśaiḥ sarvaiḥ karma kartuṃ tathecchasi | yasya śvāsena girayaḥ patanti śataśo bhuvi

पादाघातेन यस्याशु कम्पते भुवनत्रयम्। कथं त्वं युध्यसे तेन बिसतन्तुशरीरवान्

pādāghātena yasyāśu kampate bhuvanatrayam| kathaṃ tvaṃ yudhyase tena bisatantuśarīravān

चरित्वा नववर्षाणि पूर्णानि तव सांप्रतम् । ममानुग्रहमात्रेण त्वं चेच्छक्तो भविष्यसि

caritvā navavarṣāṇi pūrṇāni tava sāṃpratam | mamānugrahamātreṇa tvaṃ cecchakto bhaviṣyasi

2.136.10

तदाऽयं निहितो हस्तो मस्तकेऽभयदायकः । क उवाच । ततो हर्षयुतो देवो नमस्कृत्य मुनिं तदा

tadā'yaṃ nihito hasto mastake'bhayadāyakaḥ | ka uvāca | tato harṣayuto devo namaskṛtya muniṃ tadā

जननीमपि दुर्गां च श्रीहरिं हरमेव च। ययौ योद्धुं मूषकं तमारुह्य स गजाननः

jananīmapi durgāṃ ca śrīhariṃ harameva ca| yayau yoddhuṃ mūṣakaṃ tamāruhya sa gajānanaḥ

अङ्कुशं परशुं पाशं कमलं च चतुर्भुजैः। दधानो गर्जनेनाशु कम्पयन्भुवनत्रयम्

aṅkuśaṃ paraśuṃ pāśaṃ kamalaṃ ca caturbhujaiḥ| dadhāno garjanenāśu kampayanbhuvanatrayam

प्रज्वलंस्तेजसा स्वेन प्रलयानलसन्निभः । क्षणेन प्राप सिन्दूरनगरं स गजाननः

prajvalaṃstejasā svena pralayānalasannibhaḥ | kṣaṇena prāpa sindūranagaraṃ sa gajānanaḥ

घूसृणेश्वरसान्निध्यात्सिद्धसिन्दूरवाडकम् । तत्रस्थः प्रशशासासौ सिन्दूरो भुवनत्रयम्

ghūsṛṇeśvarasānnidhyātsiddhasindūravāḍakam | tatrasthaḥ praśaśāsāsau sindūro bhuvanatrayam

तदुत्तरे स्थितो देवो जगर्ज गर्जयन्दिशः । चुक्षुभुः सागराः सप्त विशीर्णा गिरयोऽपि च

taduttare sthito devo jagarja garjayandiśaḥ | cukṣubhuḥ sāgarāḥ sapta viśīrṇā girayo'pi ca

श्रुत्वा निनादं तस्याशु सर्वदैत्याश्चकम्पिरे । मुमूर्च्छुर्भीरवः सर्वे केचिन्मृत्युमुपाययुः

śrutvā ninādaṃ tasyāśu sarvadaityāścakampire | mumūrcchurbhīravaḥ sarve kecinmṛtyumupāyayuḥ

सिन्दूरोऽपि मुमूर्च्छाशु क्षणेन प्रकृतिं ययौ । उवाच सेवकान्सर्वान्कोऽयं गर्जति दृश्यताम्

sindūro'pi mumūrcchāśu kṣaṇena prakṛtiṃ yayau | uvāca sevakānsarvānko'yaṃ garjati dṛśyatām

मूर्छा प्राप्ता मया कस्माद्यच्छब्देन पुरः कथम् । स्थास्यामि तत्परः स्थातुं कस्य शक्तिर्भविष्यति

mūrchā prāptā mayā kasmādyacchabdena puraḥ katham | sthāsyāmi tatparaḥ sthātuṃ kasya śaktirbhaviṣyati

ततस्ते सेवका जग्मुस्तदा बालसमीपतः । तद्रूपं ते निरीक्ष्यैव सिंहस्य करिणो यथा

tataste sevakā jagmustadā bālasamīpataḥ | tadrūpaṃ te nirīkṣyaiva siṃhasya kariṇo yathā

2.136.20

बिभुश्चैव चकम्पुश्च केचिद्धैर्यात्तमब्रुवन् । कस्य त्वं कुत आयातः किमर्थं तव नाम किम्

bibhuścaiva cakampuśca keciddhairyāttamabruvan | kasya tvaṃ kuta āyātaḥ kimarthaṃ tava nāma kim

सिन्दूरो विश्वसंहाररसिकः क्रोधसंयुतः। श्रुत्वा ते क्रन्दितं सर्वं कम्पितं च ससिन्दुरम्

sindūro viśvasaṃhārarasikaḥ krodhasaṃyutaḥ| śrutvā te kranditaṃ sarvaṃ kampitaṃ ca sasinduram

बालोऽपि बलवान्भासि चतुःपंचाद्विकोऽपि च । दृश्यसे सर्वसंहारकारणाय क्षमः क्षणात्

bālo'pi balavānbhāsi catuḥpaṃcādviko'pi ca | dṛśyase sarvasaṃhārakāraṇāya kṣamaḥ kṣaṇāt

एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं प्रोवाच स च तान्विभुः । अहं शिवसुतः ख्यातः पराशरगृहे वसन्

evamākarṇya tadvākyaṃ provāca sa ca tānvibhuḥ | ahaṃ śivasutaḥ khyātaḥ parāśaragṛhe vasan

दृष्टसंहाररसिको भक्तपालनतत्परः। नानावतारकुशलो ब्रह्मादीनामगोचरः

dṛṣṭasaṃhārarasiko bhaktapālanatatparaḥ| nānāvatārakuśalo brahmādīnāmagocaraḥ

गजाननेति मे नाम युद्धं कर्तुं समागतः । स्वामिनं वोऽथ गच्छन्तु तस्मै सर्वं ब्रुवन्तु च

gajānaneti me nāma yuddhaṃ kartuṃ samāgataḥ | svāminaṃ vo'tha gacchantu tasmai sarvaṃ bruvantu ca

तस्मिन्हते मानसं मे तोषमेष्यति दुर्जये । क उवाच। ततस्ते निर्ययुः शीघ्रं सिन्दूरं प्राब्रुवन्वचः

tasminhate mānasaṃ me toṣameṣyati durjaye | ka uvāca| tataste niryayuḥ śīghraṃ sindūraṃ prābruvanvacaḥ

दूता ऊचुः । वयं शीघ्रतरं याताः पुरुष भवदाज्ञया । कृतान्तसदृशं तं तु दृष्ट्वा सर्वे च कम्पिता

dūtā ūcuḥ | vayaṃ śīghrataraṃ yātāḥ puruṣa bhavadājñayā | kṛtāntasadṛśaṃ taṃ tu dṛṣṭvā sarve ca kampitā

ततोऽभवत्प्रतापेन तदग्रे प्राब्रुवाम च । ततस्तेन समाख्यातं निजं सर्वं समासतः

tato'bhavatpratāpena tadagre prābruvāma ca | tatastena samākhyātaṃ nijaṃ sarvaṃ samāsataḥ

गजानननेति नामास्य शिवपुत्रत्वमेव च । दुष्टदैत्यविनाशाय साधूनां पालनाय च

gajānananeti nāmāsya śivaputratvameva ca | duṣṭadaityavināśāya sādhūnāṃ pālanāya ca

2.136.30

सांप्रतम् तु त्वया सार्द्धं युद्धाय समुपागतः । स चतुर्वार्षिको बालो वल्गते बहुविस्तरम्

sāṃpratam tu tvayā sārddhaṃ yuddhāya samupāgataḥ | sa caturvārṣiko bālo valgate bahuvistaram

इदानीं स्वस्वभावेन जहि शत्रुं निजं लघुं । तव तु श्वासमात्रेण दूरे गच्छेदयं शिशुः

idānīṃ svasvabhāvena jahi śatruṃ nijaṃ laghuṃ | tava tu śvāsamātreṇa dūre gacchedayaṃ śiśuḥ

यस्य ते दर्शनात्स्वामिंश्चकंपः शिवकादयः । तस्य ते गणना कास्ति बालकस्याल्पमेधसः

yasya te darśanātsvāmiṃścakaṃpaḥ śivakādayaḥ | tasya te gaṇanā kāsti bālakasyālpamedhasaḥ

क उवाच । एवं दूतवचः श्रुत्वा सिंदूरश्चिन्तयातुरः। बभूव म्लानतुण्डश्च क्रोधारुणविलोचनः

ka uvāca | evaṃ dūtavacaḥ śrutvā siṃdūraścintayāturaḥ| babhūva mlānatuṇḍaśca krodhāruṇavilocanaḥ

उद्वमन्नयनाद्वह्निं प्रलयानलसन्निभम् । उवाच दूतान्क्रोधेन हर्षेण च समन्वितः

udvamannayanādvahniṃ pralayānalasannibham | uvāca dūtānkrodhena harṣeṇa ca samanvitaḥ

स उवाच । आश्चर्यं परमं दूता भवद्वचसि मेऽभवत । सिंहेन सह योद्धुं वै मशकः कथमेष्यति

sa uvāca | āścaryaṃ paramaṃ dūtā bhavadvacasi me'bhavata | siṃhena saha yoddhuṃ vai maśakaḥ kathameṣyati

चतुर्वर्षेण बालेन योद्धव्यं किं मया सह । यूयं ततः कथं भीता न जाने तत्र कारणम्

caturvarṣeṇa bālena yoddhavyaṃ kiṃ mayā saha | yūyaṃ tataḥ kathaṃ bhītā na jāne tatra kāraṇam

मयि क्रुद्धे जगन्नश्येत्तत्र का गणनाऽस्य ह । जगर्ज गर्जयन्व्योम दिशोऽपि विदिशोऽपि च

mayi kruddhe jagannaśyettatra kā gaṇanā'sya ha | jagarja garjayanvyoma diśo'pi vidiśo'pi ca

धृत्वा शस्त्राणि चात्राणि निर्ययौ युद्धलालसः। तत ऊचुरमात्यास्तं नमस्कृत्यासुराधिपम्

dhṛtvā śastrāṇi cātrāṇi niryayau yuddhalālasaḥ| tata ūcuramātyāstaṃ namaskṛtyāsurādhipam

सत्सु बलेष्वमात्येषु कथं ग्रासि स्वयं रणम् । वयं तं हि हनिष्यामः प्रतापात्तव दैत्यप

satsu baleṣvamātyeṣu kathaṃ grāsi svayaṃ raṇam | vayaṃ taṃ hi haniṣyāmaḥ pratāpāttava daityapa

2.136.40

समयार्थं महत्सैन्यं पाल्यते सोऽयमागतः । प्राणांस्त्यक्ष्यामहे सर्वे तव हेतोर्महाप्रभो

samayārthaṃ mahatsainyaṃ pālyate so'yamāgataḥ | prāṇāṃstyakṣyāmahe sarve tava hetormahāprabho

अनुजानीहि यास्यामो हन्तुं बालं रिपुं तव । सिन्दूर उवाच । यामि सर्वे प्रपश्यन्तु पौरुषं मम सैनिका

anujānīhi yāsyāmo hantuṃ bālaṃ ripuṃ tava | sindūra uvāca | yāmi sarve prapaśyantu pauruṣaṃ mama sainikā

6216

इत्युक्त्वा प्रययो शीघ्रं बालं हन्तुं सुमुत्सुकः । स प्राप क्षणमात्रेण यत्र बालः स्थितोऽभवत् ४२ (

ityuktvā prayayo śīghraṃ bālaṃ hantuṃ sumutsukaḥ | sa prāpa kṣaṇamātreṇa yatra bālaḥ sthito'bhavat 42 (

136

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे बा० सिन्दूरनिर्गमो नाम षट्त्रिंशोत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe bā0 sindūranirgamo nāma ṣaṭtriṃśottaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १३७ प्रारंभ :- क उवाच । तं दृष्टवा बालकं प्राह सिन्दूरो मदगर्वितः । लज्जा मे जायते मन्द युध्यतो बालकेन ह

adhyāya 137 prāraṃbha :- ka uvāca | taṃ dṛṣṭavā bālakaṃ prāha sindūro madagarvitaḥ | lajjā me jāyate manda yudhyato bālakena ha

याहि शीघ्रं गृहं बाल पिब मातुः स्तनं मुदा । वृथा मच्छरपातेन सद्यो मृत्युमुपैष्यसि

yāhi śīghraṃ gṛhaṃ bāla piba mātuḥ stanaṃ mudā | vṛthā maccharapātena sadyo mṛtyumupaiṣyasi

पलायन्ते हि माँ दृष्ट्वा केशाद्यास्त्रि दिवौकसः। मृते त्वयि तव स्नेहात्पितरौ ते मरिष्यतः

palāyante hi mām̐ dṛṣṭvā keśādyāstri divaukasaḥ| mṛte tvayi tava snehātpitarau te mariṣyataḥ

अतो गच्छ न मे स्वास्यं दर्शयस्व किशोरक। यस्य मे तलघातेन ब्रह्माण्डं शतधा भवेत्

ato gaccha na me svāsyaṃ darśayasva kiśoraka| yasya me talaghātena brahmāṇḍaṃ śatadhā bhavet

देव उवाच । सत्यमुक्तं त्वया दुष्ट न चेतसि विचारितम् । न ज्ञातं मम सामर्थ्यं रूपं वा विविधं त्वया

deva uvāca | satyamuktaṃ tvayā duṣṭa na cetasi vicāritam | na jñātaṃ mama sāmarthyaṃ rūpaṃ vā vividhaṃ tvayā

यस्य मे क्रोधदृष्ट्यैव भ्रष्टाः स्युः सुरनायकाः । स्वेच्छयाऽहं सृजे भावैस्त्रिभिरेव हरामि च

yasya me krodhadṛṣṭyaiva bhraṣṭāḥ syuḥ suranāyakāḥ | svecchayā'haṃ sṛje bhāvaistribhireva harāmi ca

विश्वं चराचरं नानारूपवांस्तु युगे युगे। भूमि भारं महाघोरं हरामि दुष्टनाशनात्

viśvaṃ carācaraṃ nānārūpavāṃstu yuge yuge| bhūmi bhāraṃ mahāghoraṃ harāmi duṣṭanāśanāt

न लघुर्लघुतामेति पराक्रमयुतोऽपि चेत । अणुमात्रो दहेद्वह्निः सकलं नगरं महत्

na laghurlaghutāmeti parākramayuto'pi ceta | aṇumātro dahedvahniḥ sakalaṃ nagaraṃ mahat

जिजीविषुश्चेद्गच्छ त्वं नत्वा मां निजमन्दिरम्। मानिनो नैव निघ्नन्ति नतं च शरणागतम्

jijīviṣuścedgaccha tvaṃ natvā māṃ nijamandiram| mānino naiva nighnanti nataṃ ca śaraṇāgatam

2.137.10

नो चेन्मच्छस्त्रपातेन स्वर्गलोकं गमिष्यसि। हते त्वयि सुखं यास्ये त्वया यत्पीडितं जगत्

no cenmacchastrapātena svargalokaṃ gamiṣyasi| hate tvayi sukhaṃ yāsye tvayā yatpīḍitaṃ jagat

ब्रह्मणो वरदानेन मा गर्वं कुरु दैत्यराट्। विपरीतं भवेत्सर्वं विपरीतं यथा पुरा

brahmaṇo varadānena mā garvaṃ kuru daityarāṭ| viparītaṃ bhavetsarvaṃ viparītaṃ yathā purā

स्तम्भेऽवतीर्ण न्यहनद्धिरण्यकशिपुं विभुः । सुग्रीवेण हतो बन्धू राममाश्रित्य कालतः

stambhe'vatīrṇa nyahanaddhiraṇyakaśipuṃ vibhuḥ | sugrīveṇa hato bandhū rāmamāśritya kālataḥ

विपरीता मतिर्जाता तवापि कालयोगतः। अतिस्थूलो लघुतरो भाससे मम सांप्रतम्

viparītā matirjātā tavāpi kālayogataḥ| atisthūlo laghutaro bhāsase mama sāṃpratam

धृत्वा धैर्यं च लज्जां च युद्धं कुरु मया सह। क उवाच । एवमुक्त्वा दधाराशु विराड्रूपं गजाननः

dhṛtvā dhairyaṃ ca lajjāṃ ca yuddhaṃ kuru mayā saha| ka uvāca | evamuktvā dadhārāśu virāḍrūpaṃ gajānanaḥ

ब्रह्माण्डादूर्ध्वमगमन्मस्तकश्चरणौ तथा। पातालानि च सप्तानि भित्त्वा यातौ श्रुती दिशः

brahmāṇḍādūrdhvamagamanmastakaścaraṇau tathā| pātālāni ca saptāni bhittvā yātau śrutī diśaḥ

पश्यति स्म यदा दैत्यो बालं तं विश्वरूपिणम् । सहस्रशिरसं देवं सहस्राक्षं दिवो भुवम्

paśyati sma yadā daityo bālaṃ taṃ viśvarūpiṇam | sahasraśirasaṃ devaṃ sahasrākṣaṃ divo bhuvam

सहस्रपादं व्याप्याशु स्थितं व्याप्य दिशो दश । दिव्याम्बरं दिव्यगन्धं दिव्यालंकारभूषितम्

sahasrapādaṃ vyāpyāśu sthitaṃ vyāpya diśo daśa | divyāmbaraṃ divyagandhaṃ divyālaṃkārabhūṣitam

असंख्यसूर्यसदृशमसंख्यरूपिणं विभुम् । एवं दृष्ट्वा विराड्रूपं चकम्पे दैत्यमानसम्

asaṃkhyasūryasadṛśamasaṃkhyarūpiṇaṃ vibhum | evaṃ dṛṣṭvā virāḍrūpaṃ cakampe daityamānasam

धृत्वा धैर्यं पुनर्दैत्यो ययौ देवस्य सन्निधौ। जगर्ज गर्जयन्व्योम दिशोऽपि विदिशोऽपि च

dhṛtvā dhairyaṃ punardaityo yayau devasya sannidhau| jagarja garjayanvyoma diśo'pi vidiśo'pi ca

2.137.20

उद्यम्य खड्गं सहसा देवं हन्तुमियेष सः । ययौ तत्पुरतः क्रोधात्पतंगो ज्वलनं यथा

udyamya khaḍgaṃ sahasā devaṃ hantumiyeṣa saḥ | yayau tatpurataḥ krodhātpataṃgo jvalanaṃ yathā

देव उवाच । नायं मूढो विजानीते स्वरूपं मम दुर्लभम् । अहमेव विमोक्ष्यामीत्युक्त्वा कण्ठे दधार तम्

deva uvāca | nāyaṃ mūḍho vijānīte svarūpaṃ mama durlabham | ahameva vimokṣyāmītyuktvā kaṇṭhe dadhāra tam

ममर्द सिन्दुरं तं स कराभ्यां बलवत्तरम् । ततस्तदसृजांगानि विलिलिम्पारुणेन स जः

mamarda sinduraṃ taṃ sa karābhyāṃ balavattaram | tatastadasṛjāṃgāni vililimpāruṇena sa jaḥ

ततः सिन्दूरवदनसिन्दूरप्रिय एव च। अभवज्जगतीख्यातो भक्तकामप्रपूरकः

tataḥ sindūravadanasindūrapriya eva ca| abhavajjagatīkhyāto bhaktakāmaprapūrakaḥ

सिन्दूरे निहते देवा मुदा पुष्पाण्यवाकिरन् । अवाद्यञ्जयवाद्यानि ननृतुश्चाप्सरोगणाः

sindūre nihate devā mudā puṣpāṇyavākiran | avādyañjayavādyāni nanṛtuścāpsarogaṇāḥ

आययुस्तत्र मुनयो वसिष्ठप्रमुखाः सुराः । ब्रह्माद्याः सकलाः शक्रपुरोगा वस्तुपाणयः

āyayustatra munayo vasiṣṭhapramukhāḥ surāḥ | brahmādyāḥ sakalāḥ śakrapurogā vastupāṇayaḥ

जयशब्दैर्नमः शब्दैः पूरयन्तो दिशो दश । ततः सर्वे भूमिपाला ययुस्तत्र मुदान्विताः

jayaśabdairnamaḥ śabdaiḥ pūrayanto diśo daśa | tataḥ sarve bhūmipālā yayustatra mudānvitāḥ

षोडशैरुपचारैस्तमानर्चुः परमेश्वरम् । गजाननं चतुर्बाहुं सर्वाभरणभूषितम्

ṣoḍaśairupacāraistamānarcuḥ parameśvaram | gajānanaṃ caturbāhuṃ sarvābharaṇabhūṣitam

दिव्याम्बरं दिव्यगन्धमाखुवाहनमीश्वरम् । प्रार्थयामासुरिन्द्राद्याः स्तोतुं त्वां न हि शक्नुमः

divyāmbaraṃ divyagandhamākhuvāhanamīśvaram | prārthayāmāsurindrādyāḥ stotuṃ tvāṃ na hi śaknumaḥ

यत्र कुण्ठाश्चतुर्वेदा ब्रह्माद्याश्च मुनीश्वराः । त्वं कर्ता कारणं कार्यं रक्षकः पोषकोऽपि च

yatra kuṇṭhāścaturvedā brahmādyāśca munīśvarāḥ | tvaṃ kartā kāraṇaṃ kāryaṃ rakṣakaḥ poṣako'pi ca

2.137.30

संहर्ता मोहनश्चास्य विश्वस्य ज्ञानदः क्वचित् । सरितः सागरा वृक्षाः पर्वताः पशवोऽखिलाः

saṃhartā mohanaścāsya viśvasya jñānadaḥ kvacit | saritaḥ sāgarā vṛkṣāḥ parvatāḥ paśavo'khilāḥ

वायुराकाश पृथिवी वह्निर्वारि त्वमेव च। ब्रह्मा विष्णुः शिवः शक्रो मरुतो मुनयोऽपि च

vāyurākāśa pṛthivī vahnirvāri tvameva ca| brahmā viṣṇuḥ śivaḥ śakro maruto munayo'pi ca

गन्धर्वाश्चारणाः सिद्धा यक्षराक्षसपन्नगा। अप्सरःकिन्नरा देव त्वमेव स चराचरम्

gandharvāścāraṇāḥ siddhā yakṣarākṣasapannagā| apsaraḥkinnarā deva tvameva sa carācaram

वयं धन्यायतो दृष्टः प्रत्यक्षं मोक्षसाधनः । सिन्दूरे तु हते देव सुखं प्राप्ताः सुरोत्तमाः

vayaṃ dhanyāyato dṛṣṭaḥ pratyakṣaṃ mokṣasādhanaḥ | sindūre tu hate deva sukhaṃ prāptāḥ surottamāḥ

राजानो मुनयो लोकाः स्वस्वकार्ये मुदारताः । भविष्यन्ति स्वधास्वाहावषट्काराश्रिताः क्रियाः

rājāno munayo lokāḥ svasvakārye mudāratāḥ | bhaviṣyanti svadhāsvāhāvaṣaṭkārāśritāḥ kriyāḥ

नानावतारैः कुरुषे पालनं त्वं विशेषतः। दुष्टानां नाशनं सद्यो भक्तानां कामपूरकः

nānāvatāraiḥ kuruṣe pālanaṃ tvaṃ viśeṣataḥ| duṣṭānāṃ nāśanaṃ sadyo bhaktānāṃ kāmapūrakaḥ

क उवाच । एवमुक्त्वा सुरास्तं तु व्यदधुः सर्व एव ते । प्रासादं रम्यशिखरं स्थापयित्वा गजाननम्

ka uvāca | evamuktvā surāstaṃ tu vyadadhuḥ sarva eva te | prāsādaṃ ramyaśikharaṃ sthāpayitvā gajānanam

यस्य दर्शनमात्रेण मुच्यते पातकाज्जनः । कुलानि तारयेत्सप्त स्मरणादस्य मानवः

yasya darśanamātreṇa mucyate pātakājjanaḥ | kulāni tārayetsapta smaraṇādasya mānavaḥ

पूजयित्वा प्रणम्यैनं परितृप्तिं ययुः सुराः । ततस्तं मुनयः सर्वे पुपूजुः परमादरात्

pūjayitvā praṇamyainaṃ paritṛptiṃ yayuḥ surāḥ | tatastaṃ munayaḥ sarve pupūjuḥ paramādarāt

सिन्दूरहेति नामास्य चक्रुः सिन्दूरनाशनात् ।। अतिसंतुष्टमनसो नत्वा जग्मुः स्वमाश्रमम्

sindūraheti nāmāsya cakruḥ sindūranāśanāt || atisaṃtuṣṭamanaso natvā jagmuḥ svamāśramam

2.137.40

ततः सर्वे मुनिवरा नत्वा देवं सभक्तितः । पुपूजुः परमात्मानं नानाद्रव्यैरनेकशः

tataḥ sarve munivarā natvā devaṃ sabhaktitaḥ | pupūjuḥ paramātmānaṃ nānādravyairanekaśaḥ

राजसदनमिति ते क्षेत्रं ख्यातिमुपैष्यति । वरेण्यस्तं विलोक्यैव निजपुत्रमबुध्यत

rājasadanamiti te kṣetraṃ khyātimupaiṣyati | vareṇyastaṃ vilokyaiva nijaputramabudhyata

यतो राज्ञां पदान्याशु हत्वा दैत्यं सुदारुणम् । दत्तानि भवता नाथ सिन्दूरं लोककण्टकम्

yato rājñāṃ padānyāśu hatvā daityaṃ sudāruṇam | dattāni bhavatā nātha sindūraṃ lokakaṇṭakam

दैत्यविमर्दन इति नाम ख्यातिमुपैष्यति । पुपूज तनयं स्नेहात्तदा दृष्टपराक्रमम्

daityavimardana iti nāma khyātimupaiṣyati | pupūja tanayaṃ snehāttadā dṛṣṭaparākramam

मुमोच स्नेहजं चाश्रु न शशाक प्रभाषितुम् । अतिगद्गदकण्ठत्वाद्रुरोद भृशदुःखितः

mumoca snehajaṃ cāśru na śaśāka prabhāṣitum | atigadgadakaṇṭhatvādruroda bhṛśaduḥkhitaḥ

वरेण्य उवाच । मूढभावेन संत्यक्तो विघ्नभीतेन पापिना । यं त्वां पूजयितुं याता ब्रह्म शक्रपुरोगमाः

vareṇya uvāca | mūḍhabhāvena saṃtyakto vighnabhītena pāpinā | yaṃ tvāṃ pūjayituṃ yātā brahma śakrapurogamāḥ

अनन्तकोटिब्रह्माण्डनायकं त्वां न विद्महे । कामधेनुं निधिंकल्पवृक्षं मूढो यथा त्यजेत्

anantakoṭibrahmāṇḍanāyakaṃ tvāṃ na vidmahe | kāmadhenuṃ nidhiṃkalpavṛkṣaṃ mūḍho yathā tyajet

मायया मोहितस्तेऽहमत्यजं त्वां तथा गृहात् । क उवाच । इति तच्छुचमाकर्ण्य कृपया परमेश्वरः

māyayā mohitaste'hamatyajaṃ tvāṃ tathā gṛhāt | ka uvāca | iti tacchucamākarṇya kṛpayā parameśvaraḥ

आलिलिंग वरेण्यं तं चतुर्बाहुभिरादरात् । उवाच परया भक्त्या वरेण्यनृपतिं विभुः

āliliṃga vareṇyaṃ taṃ caturbāhubhirādarāt | uvāca parayā bhaktyā vareṇyanṛpatiṃ vibhuḥ

देव उवाच । पुराकल्पे महारण्ये तपस्तप्तं सुदारुणम् । उभाभ्यां पक्वपर्णानि भक्षयित्वा वटस्य ह

deva uvāca | purākalpe mahāraṇye tapastaptaṃ sudāruṇam | ubhābhyāṃ pakvaparṇāni bhakṣayitvā vaṭasya ha

2.137.50

दिव्यवर्षसहस्रेण प्रसन्नोऽहं तदाऽभवम् । भवद्भ्यां हि वृतः पुत्रो न मोक्षो मूढभावतः

divyavarṣasahasreṇa prasanno'haṃ tadā'bhavam | bhavadbhyāṃ hi vṛtaḥ putro na mokṣo mūḍhabhāvataḥ

सोऽहं पुत्रत्वमापन्नो भूभारहरणाय च । सिन्दूरस्य वधं कर्तुं साधूनां पालनं तथा

so'haṃ putratvamāpanno bhūbhāraharaṇāya ca | sindūrasya vadhaṃ kartuṃ sādhūnāṃ pālanaṃ tathā

अन्यथा न शरीरं मे निराकारस्य साक्षिणः । वचनं तु कृतं सत्यं त्रैलोक्यस्यापि तोषणम्

anyathā na śarīraṃ me nirākārasya sākṣiṇaḥ | vacanaṃ tu kṛtaṃ satyaṃ trailokyasyāpi toṣaṇam

यास्येऽधुना निजं धाम न त्वं शोके मनः कृथाः । वरेण्य उवाच । संसारे बहुदुःखानि दृष्टानि दुःसहानि च

yāsye'dhunā nijaṃ dhāma na tvaṃ śoke manaḥ kṛthāḥ | vareṇya uvāca | saṃsāre bahuduḥkhāni dṛṣṭāni duḥsahāni ca

इदानीं मोक्षमार्गं मे कृपया दिश दुःखहन् । साक्षात्कारे कथं बन्धस्तव स्याद्द्विरदानन

idānīṃ mokṣamārgaṃ me kṛpayā diśa duḥkhahan | sākṣātkāre kathaṃ bandhastava syāddviradānana

येनोपदेशेन मुक्तिं यास्यामि तद्वदस्व मे । योगं तं येन संत्यक्षे कामं क्रोधं मृतेर्भयम्

yenopadeśena muktiṃ yāsyāmi tadvadasva me | yogaṃ taṃ yena saṃtyakṣe kāmaṃ krodhaṃ mṛterbhayam

क उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं कृपया स गजाननः । उपवेश्य स्वासने तं हस्तं शिरसि चादधत्

ka uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ kṛpayā sa gajānanaḥ | upaveśya svāsane taṃ hastaṃ śirasi cādadhat

गणेशगीतां तस्मै स उपदेष्टुं प्रचक्रमे । निरस्य सर्वसंदेहान्विश्वरूपं प्रदर्श्य च

gaṇeśagītāṃ tasmai sa upadeṣṭuṃ pracakrame | nirasya sarvasaṃdehānviśvarūpaṃ pradarśya ca

गीतासारं स युद्ध्वैवः गणेशस्योपदेशतः । स्थाप्य राज्यममात्येषु तपसे वनमाययौ

gītāsāraṃ sa yuddhvaivaḥ gaṇeśasyopadeśataḥ | sthāpya rājyamamātyeṣu tapase vanamāyayau

अतिवैराग्यसंयुक्तो दध्यौ तं च गजाननम् । आवर्तयत्सदा गीतामनन्यविषयकृती

ativairāgyasaṃyukto dadhyau taṃ ca gajānanam | āvartayatsadā gītāmananyaviṣayakṛtī

2.137.60

यथा जलं जले क्षिप्तं जलमेव हि जायते । तथा तद्ध्यानतः सोऽपि तन्मयत्वमुपाययौ

yathā jalaṃ jale kṣiptaṃ jalameva hi jāyate | tathā taddhyānataḥ so'pi tanmayatvamupāyayau

6277

मुनिरुवाच । चतुरानन देवेश कृपया परया वद । गीतां तां तु गणेशस्य सर्वाज्ञानविनाशनीम् ६१ (

muniruvāca | caturānana deveśa kṛpayā parayā vada | gītāṃ tāṃ tu gaṇeśasya sarvājñānavināśanīm 61 (

137

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे वरेण्योपदेशो नाम सप्तत्रिंशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vareṇyopadeśo nāma saptatriṃśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १३८ प्रारंभ :- क उवाच । एवमेव पुरा पृष्टः शौनकेन महात्मना । स सूतः कथयामास गीतां व्यासमुखाच्छ्रुताम्

adhyāya 138 prāraṃbha :- ka uvāca | evameva purā pṛṣṭaḥ śaunakena mahātmanā | sa sūtaḥ kathayāmāsa gītāṃ vyāsamukhācchrutām

सूत उवाच । अष्टादशपुराणोक्तममृतं प्राशितं मया । ततोऽतिरसवत्पातुमिच्छाम्यमृतमुत्तमम्

sūta uvāca | aṣṭādaśapurāṇoktamamṛtaṃ prāśitaṃ mayā | tato'tirasavatpātumicchāmyamṛtamuttamam

येनामृतमयो भूत्वा पुमान्ब्रह्मा मृतं यतः । योगामृतं महाभाग तन्मे करुणया वद

yenāmṛtamayo bhūtvā pumānbrahmā mṛtaṃ yataḥ | yogāmṛtaṃ mahābhāga tanme karuṇayā vada

व्यास उवाच । अथ गीतां प्रवक्ष्यामि योगमार्गप्रकाशिनीम् । नियुक्ता पृच्छते सूत राज्ञे गजमुखेन या

vyāsa uvāca | atha gītāṃ pravakṣyāmi yogamārgaprakāśinīm | niyuktā pṛcchate sūta rājñe gajamukhena yā

वरेण्य उवाच । विघ्नेश्वर महाबाहो सर्वविद्याविशारद । सर्वशास्त्रार्थतत्वज्ञ योगं मे वक्तुमर्हसि

vareṇya uvāca | vighneśvara mahābāho sarvavidyāviśārada | sarvaśāstrārthatatvajña yogaṃ me vaktumarhasi

गजानन उवाच । सम्यग्व्यवसिता राजन्मतिस्तेऽनुग्रहान्मम । शृणु गीतां प्रवक्ष्यामि योगामृतमयीं नृप

gajānana uvāca | samyagvyavasitā rājanmatiste'nugrahānmama | śṛṇu gītāṃ pravakṣyāmi yogāmṛtamayīṃ nṛpa

न योगं योगमित्याहुर्योगो योगो न च श्रियः । न योगो विषयैर्योगो न च मात्रादिभिस्तथा

na yogaṃ yogamityāhuryogo yogo na ca śriyaḥ | na yogo viṣayairyogo na ca mātrādibhistathā

योगो यः पितृमात्रादेर्न स योगो नराधिप। यो योगो बन्धुपुत्रादेर्यश्चाष्ट भूतिभिः सह

yogo yaḥ pitṛmātrāderna sa yogo narādhipa| yo yogo bandhuputrāderyaścāṣṭa bhūtibhiḥ saha

न स योगः स्त्रिया योगो जगदुद्भूतरूपया। राज्ययोगश्च नो योगो न योगो गजवाजिभिः

na sa yogaḥ striyā yogo jagadudbhūtarūpayā| rājyayogaśca no yogo na yogo gajavājibhiḥ

2.138.10

योगो नेन्द्रपदस्यापि योगो योगार्थिनः प्रियः । योगो यः सत्यलोकस्य न स योगो मतो मम

yogo nendrapadasyāpi yogo yogārthinaḥ priyaḥ | yogo yaḥ satyalokasya na sa yogo mato mama

शैवस्य योगो नो योगो वैष्णवस्य पदस्य च । न योगो भूप सूर्यत्वं चन्द्रत्वं न कुबेरता

śaivasya yogo no yogo vaiṣṇavasya padasya ca | na yogo bhūpa sūryatvaṃ candratvaṃ na kuberatā

नानिलत्वं नानलत्वं नामरत्वं न कालता । वारुण्यं न नैर्ऋत्यं योगो न सार्वभीमता

nānilatvaṃ nānalatvaṃ nāmaratvaṃ na kālatā | vāruṇyaṃ na nairṛtyaṃ yogo na sārvabhīmatā

योगं नानाविधं भूप युज्जन्ति ज्ञानिनस्तु तम् । भवन्ति वितृषा लोके जिताहारा विरेतसः

yogaṃ nānāvidhaṃ bhūpa yujjanti jñāninastu tam | bhavanti vitṛṣā loke jitāhārā viretasaḥ

पानयन्त्यखिलाल्लोकान्वशीकृतजगत्त्रयाः । करुणापूर्णहृदया बोधयन्ति च कांश्चन

pānayantyakhilāllokānvaśīkṛtajagattrayāḥ | karuṇāpūrṇahṛdayā bodhayanti ca kāṃścana

जीवन्मुक्ता हृदे मग्नाः परमानन्दरूपिणि । निमील्याक्षीणि पश्यन्तः परं ब्रह्म हृदि स्थितम्

jīvanmuktā hṛde magnāḥ paramānandarūpiṇi | nimīlyākṣīṇi paśyantaḥ paraṃ brahma hṛdi sthitam

ध्यायन्तः परमं ब्रह्म चित्ते योगवशीकृतम्। भूतानि स्वात्मना तुल्यं सर्वाणि गणयन्ति ते

dhyāyantaḥ paramaṃ brahma citte yogavaśīkṛtam| bhūtāni svātmanā tulyaṃ sarvāṇi gaṇayanti te

येन केनचिदाच्छिन्ना येन केन चिदाहताः । येन केन चिदाकृष्टा येन केनाचिदाशिताः

yena kenacidācchinnā yena kena cidāhatāḥ | yena kena cidākṛṣṭā yena kenācidāśitāḥ

करुणापूर्णहृदया भ्रमन्ति धरणीतले । अनुग्रहाय भूतानां जितक्रोधा जितेन्द्रियाः

karuṇāpūrṇahṛdayā bhramanti dharaṇītale | anugrahāya bhūtānāṃ jitakrodhā jitendriyāḥ

देहमात्रभृतो भूप समलोष्ठाश्मकांचना । एतादृशा महाभागाः स्युश्चक्षुर्गोचराः प्रिय

dehamātrabhṛto bhūpa samaloṣṭhāśmakāṃcanā | etādṛśā mahābhāgāḥ syuścakṣurgocarāḥ priya

2.138.20

तमिदानीमहं वक्ष्ये शृणु योगमनुत्तमम् । श्रुत्वा यं मुच्यते जन्तुः पापेभ्यो भवसागरात्

tamidānīmahaṃ vakṣye śṛṇu yogamanuttamam | śrutvā yaṃ mucyate jantuḥ pāpebhyo bhavasāgarāt

शिवे विष्णौ च शक्तौ च सूर्ये मयि नराधिप । याऽभेदबुद्धिर्योगः स सम्यग्योगो मतो मम

śive viṣṇau ca śaktau ca sūrye mayi narādhipa | yā'bhedabuddhiryogaḥ sa samyagyogo mato mama

अहमेव जगद्यस्मात्सृजामि पालयामि च । कृत्वा नानाविधं वेषं संहरामि स्वलीलया

ahameva jagadyasmātsṛjāmi pālayāmi ca | kṛtvā nānāvidhaṃ veṣaṃ saṃharāmi svalīlayā

अहमेव महाविष्णुरहमेव सदाशिवः । अहमेव महाशक्तिरहमेवार्यमा प्रिय

ahameva mahāviṣṇurahameva sadāśivaḥ | ahameva mahāśaktirahamevāryamā priya

अहमेको नृणां नाथो जातः पंचविधः पुरा । अज्ञानान्मां न जानन्ति जगत्कारणकारणम्

ahameko nṛṇāṃ nātho jātaḥ paṃcavidhaḥ purā | ajñānānmāṃ na jānanti jagatkāraṇakāraṇam

मत्तोऽग्निरापो धरणी मत्त आकाशमारुतौ । ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च लोकपाला दिशो दश

matto'gnirāpo dharaṇī matta ākāśamārutau | brahmā viṣṇuśca rudraśca lokapālā diśo daśa

वसवो मनवो गावो मुनयः पशवोऽपि च । सरितः सागरा यक्षा वृक्षाः पक्षिगणा अपि

vasavo manavo gāvo munayaḥ paśavo'pi ca | saritaḥ sāgarā yakṣā vṛkṣāḥ pakṣigaṇā api

तथैकविंशतिस्वर्गा नागाः सप्तवनानि च । मनुष्याः पर्वताः साध्याः सिद्धा रक्षोगणास्तथा

tathaikaviṃśatisvargā nāgāḥ saptavanāni ca | manuṣyāḥ parvatāḥ sādhyāḥ siddhā rakṣogaṇāstathā

अहं साक्षी जगच्चक्षुरलिप्तः सर्वकर्मभिः । अविकारोऽप्रमेयोऽहमव्यक्तो विश्वगोऽव्ययः

ahaṃ sākṣī jagaccakṣuraliptaḥ sarvakarmabhiḥ | avikāro'prameyo'hamavyakto viśvago'vyayaḥ

अहमेव परं ब्रह्माव्ययानन्दात्मकं नृप । मोहयत्यखिलान्माया श्रेष्ठान्मन नरानमून्

ahameva paraṃ brahmāvyayānandātmakaṃ nṛpa | mohayatyakhilānmāyā śreṣṭhānmana narānamūn

2.138.30

सर्वदा षड्रविकारेषु तानि यं योजयेद्भृशम्। हित्वाजापटलं जन्तुरनेकैर्जन्मभिः शनैः

sarvadā ṣaḍravikāreṣu tāni yaṃ yojayedbhṛśam| hitvājāpaṭalaṃ janturanekairjanmabhiḥ śanaiḥ

विरज्य विन्दति ब्रह्म विषयेषु सुबोधतः । अच्छेद्यं शस्त्रसङघातैरदाह्यमनलेन च

virajya vindati brahma viṣayeṣu subodhataḥ | acchedyaṃ śastrasaṅaghātairadāhyamanalena ca

अक्लेद्यं प च वनैरशोष्यं मारुतेन च । अवध्यं वध्यमानेऽपि शरीरेऽस्मिन्नराधिप

akledyaṃ pa ca vanairaśoṣyaṃ mārutena ca | avadhyaṃ vadhyamāne'pi śarīre'sminnarādhipa

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रशंसन्ति श्रुतीरिताम् । त्रयीवादरता मूढास्ततोऽन्यन्मन्वतोऽपि न

yāmimāṃ puṣpitāṃ vācaṃ praśaṃsanti śrutīritām | trayīvādaratā mūḍhāstato'nyanmanvato'pi na

कुर्वन्ति सततं कर्म जन्ममृत्युफलप्रदम् । स्वर्गैश्वर्यरता ध्वस्तचेतना भोगबुद्धयः

kurvanti satataṃ karma janmamṛtyuphalapradam | svargaiśvaryaratā dhvastacetanā bhogabuddhayaḥ

संपादयन्ति ते भूयः स्वात्मना निजबन्धनम् । संसारचक्रं युंजन्ति जडाः कर्मपरा नराः

saṃpādayanti te bhūyaḥ svātmanā nijabandhanam | saṃsāracakraṃ yuṃjanti jaḍāḥ karmaparā narāḥ

यस्य यद्विहितं कर्म तत्कर्तव्यं मदर्पणम् । ततोऽस्य कर्मबीजानामुच्छिन्नाः स्युर्महांकुराः

yasya yadvihitaṃ karma tatkartavyaṃ madarpaṇam | tato'sya karmabījānāmucchinnāḥ syurmahāṃkurāḥ

चित्तशुद्धिश्च महती विज्ञानसाधका भवेत् । विज्ञाने न हि विज्ञातं परं ब्रह्म मुनीश्वरैः

cittaśuddhiśca mahatī vijñānasādhakā bhavet | vijñāne na hi vijñātaṃ paraṃ brahma munīśvaraiḥ

तस्मात्कर्माणि कुर्वीत बुद्धियुक्तो नराधिप । न त्वकर्मा भवेत्कोऽपि स्वधर्मत्यागवांस्तथा

tasmātkarmāṇi kurvīta buddhiyukto narādhipa | na tvakarmā bhavetko'pi svadharmatyāgavāṃstathā

जहाति यदि कर्माणि ततः सिद्धिं न विन्दति । आदौ ज्ञाने नाधिकारः कर्मण्येव स युज्यते

jahāti yadi karmāṇi tataḥ siddhiṃ na vindati | ādau jñāne nādhikāraḥ karmaṇyeva sa yujyate

2.138.40

कर्मणा शुद्धहृदयोऽभेदबुद्धिमुपैष्यति । स च योग: समाख्यातोऽमृतत्वाय हि कल्पते

karmaṇā śuddhahṛdayo'bhedabuddhimupaiṣyati | sa ca yoga: samākhyāto'mṛtatvāya hi kalpate

योगमन्यं प्रवक्ष्यामि शृणु भूप तमुत्तमम् । पशौ पुत्रे तथा मित्रे शत्रौ बन्धौ सुहृज्जने

yogamanyaṃ pravakṣyāmi śṛṇu bhūpa tamuttamam | paśau putre tathā mitre śatrau bandhau suhṛjjane

बहिर्दृष्ट्या च समया हृत्स्थया लोकयेत्पुमान् । सुखे दुःखे तथामर्षे हर्षे भीतौ समो भवेत्

bahirdṛṣṭyā ca samayā hṛtsthayā lokayetpumān | sukhe duḥkhe tathāmarṣe harṣe bhītau samo bhavet

रोगाप्तौ चैव भोगाप्तौ जये वा विजयेऽपि च । श्रियोऽयोगे च योगे च लाभालाभे मृतावपि

rogāptau caiva bhogāptau jaye vā vijaye'pi ca | śriyo'yoge ca yoge ca lābhālābhe mṛtāvapi

समो मां वस्तुजातेषु पश्यन्नन्तर्बहिस्थितम्। सूर्ये सोमे जले वह्नौ शिवे शक्तौ तथाऽनिले

samo māṃ vastujāteṣu paśyannantarbahisthitam| sūrye some jale vahnau śive śaktau tathā'nile

द्विजे हृदे महानद्यां तीर्थे क्षेत्रेऽघनाशिनि। विष्णौ च सर्वदेवेषु तथा यक्षोरगेषु च

dvije hṛde mahānadyāṃ tīrthe kṣetre'ghanāśini| viṣṇau ca sarvadeveṣu tathā yakṣorageṣu ca

गन्धर्वेषु मनुष्येषु तथा तिर्यग्भवेषु च। सततं मां हि यः पश्येत्सोऽयं योगविदुच्यते

gandharveṣu manuṣyeṣu tathā tiryagbhaveṣu ca| satataṃ māṃ hi yaḥ paśyetso'yaṃ yogaviducyate

संपरीहृत्य स्वार्थेभ्य इन्द्रियाणि विवेकतः । सर्वत्र समताबुद्धिः स योगो भूप मे मतः

saṃparīhṛtya svārthebhya indriyāṇi vivekataḥ | sarvatra samatābuddhiḥ sa yogo bhūpa me mataḥ

आत्मनात्मविवेकेन या बुद्धिर्दैवयोगतः । स्वधर्मासक्तचित्तस्य तद्योगो योग उच्यते

ātmanātmavivekena yā buddhirdaivayogataḥ | svadharmāsaktacittasya tadyogo yoga ucyate

धर्माधर्मौ जहातीह तथा त्युक्त उभावपि । अतो योगाय युञ्जीत योगो वैधेषु कौशलम्

dharmādharmau jahātīha tathā tyukta ubhāvapi | ato yogāya yuñjīta yogo vaidheṣu kauśalam

2.138.50

धर्माधर्मफले त्यक्त्वा मनीषी विजितेन्द्रियः। जन्मबन्धविनिर्मुक्तः स्थानं संयात्यनामयम्

dharmādharmaphale tyaktvā manīṣī vijitendriyaḥ| janmabandhavinirmuktaḥ sthānaṃ saṃyātyanāmayam

यदा ह्यज्ञानकालुष्यं जन्तोर्बुद्धिः क्रमिष्यति । तदाऽसौ याति वैराग्यं वेदवाक्यादिषु क्रमात

yadā hyajñānakāluṣyaṃ jantorbuddhiḥ kramiṣyati | tadā'sau yāti vairāgyaṃ vedavākyādiṣu kramāta

त्रयीविप्रतिपन्नस्य स्थाणुत्वं यास्यते यदा। परात्मन्यचला बुद्धिस्तदा स योगमाप्नुयात्

trayīvipratipannasya sthāṇutvaṃ yāsyate yadā| parātmanyacalā buddhistadā sa yogamāpnuyāt

मानसानखिलान्कामान्यदा धीमांस्त्यजेत्प्रिय । स्वात्मनि स्वेन संतुष्टः स्थिरबुद्धिस्तदोच्यते

mānasānakhilānkāmānyadā dhīmāṃstyajetpriya | svātmani svena saṃtuṣṭaḥ sthirabuddhistadocyate

वितृष्णः सर्वसौख्येषु नोद्विग्नो दुःखसंगमे । गतसाध्वसरुड्रागः स्थिरबुद्धिस्तदोच्यते

vitṛṣṇaḥ sarvasaukhyeṣu nodvigno duḥkhasaṃgame | gatasādhvasaruḍrāgaḥ sthirabuddhistadocyate

यथाऽयं कमठोऽङगानि संकोचयति सर्वतः । विषयेभ्यस्तथा खानि संकर्षेद्योगतत्परः

yathā'yaṃ kamaṭho'ṅagāni saṃkocayati sarvataḥ | viṣayebhyastathā khāni saṃkarṣedyogatatparaḥ

व्यावर्तन्तेऽस्य विषयास्त्यक्ताहारस्य वर्ष्मिणः। विना रागं च रागोऽपि दृष्ट्वा ब्रह्म विनश्यति

vyāvartante'sya viṣayāstyaktāhārasya varṣmiṇaḥ| vinā rāgaṃ ca rāgo'pi dṛṣṭvā brahma vinaśyati

विपश्चिद्यतते भूप स्थितिमास्थाय योगिनः । मन्थयित्वेन्द्रियाण्यस्य हरन्ति बलतो मनः

vipaścidyatate bhūpa sthitimāsthāya yoginaḥ | manthayitvendriyāṇyasya haranti balato manaḥ

युक्तस्तानि वशे कृत्वा सर्वदा मत्परो भवेत । संयतानीन्द्रियाणीह यस्य स कृतधीमतः

yuktastāni vaśe kṛtvā sarvadā matparo bhaveta | saṃyatānīndriyāṇīha yasya sa kṛtadhīmataḥ

चिन्तयानस्य विषयान्संगस्तेषूपजायते। कामः संवर्धते तस्मात्ततः क्रोधोऽभिवर्द्धते

cintayānasya viṣayānsaṃgasteṣūpajāyate| kāmaḥ saṃvardhate tasmāttataḥ krodho'bhivarddhate

2.138.60

क्रोधादज्ञानसंभूतिर्विभ्रमस्तु ततः स्मृतेः । भ्रंशात्स्मृतेर्मतेर्ध्वंसस्तद्ध्वंसात्सोऽपि नश्यति

krodhādajñānasaṃbhūtirvibhramastu tataḥ smṛteḥ | bhraṃśātsmṛtermaterdhvaṃsastaddhvaṃsātso'pi naśyati

विना द्वेषं च रागं च गोचरान्यस्त खैश्चरेत् । स्वाधीनहृदयो वश्यैः संतोषं स समृच्छति

vinā dveṣaṃ ca rāgaṃ ca gocarānyasta khaiścaret | svādhīnahṛdayo vaśyaiḥ saṃtoṣaṃ sa samṛcchati

त्रिविधस्यापि दुःखस्य संतोषे क्षेपणं भवेत् । प्रज्ञया संस्थितश्चायं प्रसन्नहृदयो भवेत्

trividhasyāpi duḥkhasya saṃtoṣe kṣepaṇaṃ bhavet | prajñayā saṃsthitaścāyaṃ prasannahṛdayo bhavet

विना प्रसादं न मतिर्विना मत्या न भावना । विना तां न शमो भूप विना तेन कुतः सुखम्

vinā prasādaṃ na matirvinā matyā na bhāvanā | vinā tāṃ na śamo bhūpa vinā tena kutaḥ sukham

इन्द्रियाश्वान्विचरतो विषयाननुवर्तते। यन्मनस्तन्मतिं हन्यादश्व नावं मरुद्यथा

indriyāśvānvicarato viṣayānanuvartate| yanmanastanmatiṃ hanyādaśva nāvaṃ marudyathā

या रात्रिः सर्वभूतानां तस्यां निद्राति नैव सः । न स्वपन्तीह ते यत्र सा रात्रिस्तस्य भूमिप

yā rātriḥ sarvabhūtānāṃ tasyāṃ nidrāti naiva saḥ | na svapantīha te yatra sā rātristasya bhūmipa

सरितां पतिमायान्ति वनानि सर्वतो यथा । आयान्ति तं तथा कामाः स ना शान्तिं सदा लभेत्

saritāṃ patimāyānti vanāni sarvato yathā | āyānti taṃ tathā kāmāḥ sa nā śāntiṃ sadā labhet

अतस्तानीह संरुद्ध्य सर्वतः खानि मानवः । स्वस्वार्थेभ्यः प्रधावन्ति बुद्धिरस्य स्थिरा तदा

atastānīha saṃruddhya sarvataḥ khāni mānavaḥ | svasvārthebhyaḥ pradhāvanti buddhirasya sthirā tadā

ममताऽहंकृती त्यक्त्वा सर्वान्कामांश्च यस्त्यजेत् । नित्यं ज्ञानरतो भूयाज्ज्ञानान्मुक्तिं प्रयास्यति

mamatā'haṃkṛtī tyaktvā sarvānkāmāṃśca yastyajet | nityaṃ jñānarato bhūyājjñānānmuktiṃ prayāsyati

6346

एनां ब्रह्मधियं भूप यो विजानाति दैवतः । तुरीयावस्थां प्राप्यापि शीलान्मुक्तिं स ऋच्छति६९ (

enāṃ brahmadhiyaṃ bhūpa yo vijānāti daivataḥ | turīyāvasthāṃ prāpyāpi śīlānmuktiṃ sa ṛcchati69 (

138

ॐतत्सदिति श्रीमद् गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थं शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखंडे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे 'सांख्ययोगसारार्थं' योगोनाम प्रथमोध्याय ॥१

ॐtatsaditi śrīmad gaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārthaṃ śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṃḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde 'sāṃkhyayogasārārthaṃ' yogonāma prathamodhyāya ||1

अध्याय १३९ प्रारंभ :- वरेण्य उवाच । ज्ञाननिष्ठा कर्मनिष्ठा द्वयं प्रोक्तं त्वया विभो । अवधार्य वदैकं मे निश्रेयसकरं नु किम्

adhyāya 139 prāraṃbha :- vareṇya uvāca | jñānaniṣṭhā karmaniṣṭhā dvayaṃ proktaṃ tvayā vibho | avadhārya vadaikaṃ me niśreyasakaraṃ nu kim

गजानन उवाच । अस्मिंश्चराचरे स्थित्यौ पुरोक्ते द्वे मया प्रिय । सांख्यानां बुद्धियोगेन वैधयोगेन कर्मणाम्

gajānana uvāca | asmiṃścarācare sthityau purokte dve mayā priya | sāṃkhyānāṃ buddhiyogena vaidhayogena karmaṇām

अनारभ्भेण वैधानां निष्क्रियः पुरुषो भवेत् । न सिद्धिं याति संत्यागात्केवलात्कर्मणान् नृप

anārabhbheṇa vaidhānāṃ niṣkriyaḥ puruṣo bhavet | na siddhiṃ yāti saṃtyāgātkevalātkarmaṇān nṛpa

कदाचिदक्रियः कोऽपि क्षणं नैवावतिष्ठते । अस्वतन्त्रः प्रकृतिजैर्गुणैः कर्म च कार्यते

kadācidakriyaḥ ko'pi kṣaṇaṃ naivāvatiṣṭhate | asvatantraḥ prakṛtijairguṇaiḥ karma ca kāryate

कर्मकारीन्द्रियग्रामं नियम्यास्ते स्मरन्पुमान् । तद्गोचरान्मन्दचित्तो धिगाचारः स भण्यते

karmakārīndriyagrāmaṃ niyamyāste smaranpumān | tadgocarānmandacitto dhigācāraḥ sa bhaṇyate

तद्ग्रामं संनियम्यादौ मनसा कर्म चारभेत् । इन्द्रियैः कर्मयोगं यो वितृष्णः स परो नृप

tadgrāmaṃ saṃniyamyādau manasā karma cārabhet | indriyaiḥ karmayogaṃ yo vitṛṣṇaḥ sa paro nṛpa

अकर्मणः श्रेष्ठतमं कर्मानीच्छाकृतं तु यत् । वर्ष्मणः स्थितिरप्यस्याकर्मणो नैव सेत्स्यति

akarmaṇaḥ śreṣṭhatamaṃ karmānīcchākṛtaṃ tu yat | varṣmaṇaḥ sthitirapyasyākarmaṇo naiva setsyati

असमर्प्य निबध्यन्ते कर्म तेन जना मयि । कुर्वीत सततं कर्मांनाशोऽसंगो मदर्पणम्

asamarpya nibadhyante karma tena janā mayi | kurvīta satataṃ karmāṃnāśo'saṃgo madarpaṇam

मदर्थं यानि कर्माणि तानि बध्नन्ति न क्वचित् । सवासनमिदं कर्म बध्नाति देहिनं बलात्

madarthaṃ yāni karmāṇi tāni badhnanti na kvacit | savāsanamidaṃ karma badhnāti dehinaṃ balāt

2.139.10

वर्णान्सृष्ट्वाऽवदं चाहं सयज्ञांस्तान्पुरा प्रिय । यज्ञेन ऋध्यतामेष कामदः कल्पवृक्षवत्

varṇānsṛṣṭvā'vadaṃ cāhaṃ sayajñāṃstānpurā priya | yajñena ṛdhyatāmeṣa kāmadaḥ kalpavṛkṣavat

सुरांश्चानेन प्रीणध्वं सुरास्ते प्रीणयन्तु नः । लभध्वं परमं स्थानन्योन्यप्रीणनात्स्थिरम्

surāṃścānena prīṇadhvaṃ surāste prīṇayantu naḥ | labhadhvaṃ paramaṃ sthānanyonyaprīṇanātsthiram

इष्टा देवाः प्रदास्यन्ति भोगानिष्टान्सुतर्पिताः। तैर्दत्तांस्तान्नर स्तेभ्योऽदत्त्वा भुंक्ते स तस्करः

iṣṭā devāḥ pradāsyanti bhogāniṣṭānsutarpitāḥ| tairdattāṃstānnara stebhyo'dattvā bhuṃkte sa taskaraḥ

हुतावशिष्ट भोक्तारो मुक्ताः स्युः सर्वपातकैः । अदन्त्येनो महापापा आत्महेतोः पचन्ति ये

hutāvaśiṣṭa bhoktāro muktāḥ syuḥ sarvapātakaiḥ | adantyeno mahāpāpā ātmahetoḥ pacanti ye

ऊर्जा भवन्ति भूतानि देवादन्नस्य संभवः । यज्ञांच्च देवसंभूतिस्तदुत्पत्तिश्च वैधतः

ūrjā bhavanti bhūtāni devādannasya saṃbhavaḥ | yajñāṃcca devasaṃbhūtistadutpattiśca vaidhataḥ

ब्रह्मणो वैधमुत्पन्नं मत्तो ब्रह्मसमुद्भवः । अतो यज्ञे च विश्वस्मिन्स्थितं मां विद्धि भूमिप

brahmaṇo vaidhamutpannaṃ matto brahmasamudbhavaḥ | ato yajñe ca viśvasminsthitaṃ māṃ viddhi bhūmipa

संसृतीनां महाचक्रं क्रामितव्यं विचक्षणैः । स मुदा प्राणिति भूपेन्द्रियक्रीडोऽधमो जन:

saṃsṛtīnāṃ mahācakraṃ krāmitavyaṃ vicakṣaṇaiḥ | sa mudā prāṇiti bhūpendriyakrīḍo'dhamo jana:

अन्तरात्मनि यः प्रीत आत्मारामोऽखिलप्रियः । आत्मतृप्तो नरो यः स्यात्तस्यार्थो नैव विद्यते

antarātmani yaḥ prīta ātmārāmo'khilapriyaḥ | ātmatṛpto naro yaḥ syāttasyārtho naiva vidyate

कार्याकार्यकृतीनां स नैवाप्नोति शुभाशुभे। किंचिदस्य न साध्यं स्यात्सर्वजन्तुषु सर्वदा

kāryākāryakṛtīnāṃ sa naivāpnoti śubhāśubhe| kiṃcidasya na sādhyaṃ syātsarvajantuṣu sarvadā

अतोऽसक्तनया भूप कर्तव्यं कर्म जन्तुभिः । सक्तोऽगतिमवाप्नोति मामवाप्नोति तादृशः

ato'saktanayā bhūpa kartavyaṃ karma jantubhiḥ | sakto'gatimavāpnoti māmavāpnoti tādṛśaḥ

2.139.20

परमां सिद्धिमापन्नाः पुरा राजर्षयो द्विजाः । संग्रहाय हि लोकानां तादृशं कर्म चारभेत्

paramāṃ siddhimāpannāḥ purā rājarṣayo dvijāḥ | saṃgrahāya hi lokānāṃ tādṛśaṃ karma cārabhet

श्रेयान्यत्कुरुते कर्म तत्करोत्यखिलो जनः । मनुते यत्प्रमाणं स तदेवानुसरत्यसौ

śreyānyatkurute karma tatkarotyakhilo janaḥ | manute yatpramāṇaṃ sa tadevānusaratyasau

विष्टपे मे न साध्योऽस्ति कश्चिदर्थो नराधिप । अनालब्धश्च लब्धव्यः कुर्वे कर्म तथाप्यहम्

viṣṭape me na sādhyo'sti kaścidartho narādhipa | anālabdhaśca labdhavyaḥ kurve karma tathāpyaham

न कुर्वेऽहं यदा कर्म स्वतन्त्रोऽलसभावितः। करिष्यन्ति मम ध्यानं सर्वे वर्णा महामते

na kurve'haṃ yadā karma svatantro'lasabhāvitaḥ| kariṣyanti mama dhyānaṃ sarve varṇā mahāmate

भविष्यन्ति ततो लोका उच्छिन्नाः संप्रदायिनः । हन्ता स्यामस्य लोकस्य विधाता संकरस्य च

bhaviṣyanti tato lokā ucchinnāḥ saṃpradāyinaḥ | hantā syāmasya lokasya vidhātā saṃkarasya ca

अध्यायाः १३६-१४० (cont. 2)

कामिनो हि सदा कामैरज्ञानात्कर्मकारिणः । लोकानां संग्रहायैतद्विद्धान्कुर्यादसक्तधीः

kāmino hi sadā kāmairajñānātkarmakāriṇaḥ | lokānāṃ saṃgrahāyaitadviddhānkuryādasaktadhīḥ

विभिन्नत्वमतिं जह्यादज्ञानां कर्मचारिणाम् । योगयुक्तः सर्वकर्माण्यर्पयेन्मयि कर्मकृत

vibhinnatvamatiṃ jahyādajñānāṃ karmacāriṇām | yogayuktaḥ sarvakarmāṇyarpayenmayi karmakṛta

अविद्यागुणसाचिव्यात्कुर्वकर्माण्यतन्द्रितः । अहंकारान्मन्दबुद्धिरहं कर्तेति योऽब्रवीत्

avidyāguṇasācivyātkurvakarmāṇyatandritaḥ | ahaṃkārānmandabuddhirahaṃ karteti yo'bravīt

यस्तु वेत्त्यात्मनस्तत्त्वं विभागाद् गुणकर्मणोः । करणं विषये वृत्तमिति मत्वा न सज्जते

yastu vettyātmanastattvaṃ vibhāgād guṇakarmaṇoḥ | karaṇaṃ viṣaye vṛttamiti matvā na sajjate

कुवन्ति सफलं कर्म गुणैस्त्रिभिर्विमोहिताः । अविश्वज्ञास्वात्मद्रुहो विश्वविन्नैव लङघयेत

kuvanti saphalaṃ karma guṇaistribhirvimohitāḥ | aviśvajñāsvātmadruho viśvavinnaiva laṅaghayeta

2.139.30

नित्यं नैमित्तिकं तस्मान्मयि कर्मार्पयेद्बुधः । त्यक्त्वाऽहंममताबुद्धिं परां गतिमवाप्नुयात्

nityaṃ naimittikaṃ tasmānmayi karmārpayedbudhaḥ | tyaktvā'haṃmamatābuddhiṃ parāṃ gatimavāpnuyāt

अनीर्ष्यन्तो ये मयोक्तमिदं शुभम् । अनुतिष्ठन्ति ये सर्वे मुक्तास्तेऽखिलकर्मभिः

anīrṣyanto ye mayoktamidaṃ śubham | anutiṣṭhanti ye sarve muktāste'khilakarmabhiḥ

ये चैव नानुतिष्ठन्ति अशुभा हतचेतसः । ईर्ष्यमाणान्महामूढान्नष्टांस्तान्विद्धि मे रिपून्

ye caiva nānutiṣṭhanti aśubhā hatacetasaḥ | īrṣyamāṇānmahāmūḍhānnaṣṭāṃstānviddhi me ripūn

तुल्यं प्रकृत्या कुरुते कर्म यज्ज्ञानवानपि । अनुयाति च तामेव ग्रहस्तत्र मुधा मतः

tulyaṃ prakṛtyā kurute karma yajjñānavānapi | anuyāti ca tāmeva grahastatra mudhā mataḥ

कामश्चैव तथा क्रोधः खानामर्थेषु जायते। नैतयोर्वश्यतां यायादस्य विध्वंसकौ यतः

kāmaścaiva tathā krodhaḥ khānāmartheṣu jāyate| naitayorvaśyatāṃ yāyādasya vidhvaṃsakau yataḥ

शस्तोऽगुणो निजो धर्मः सांगदान्यस्य धर्मतः । निजे तस्मिन्मृतिः श्रेयः परत्र भयदः परः

śasto'guṇo nijo dharmaḥ sāṃgadānyasya dharmataḥ | nije tasminmṛtiḥ śreyaḥ paratra bhayadaḥ paraḥ

वरेण्य उवाच । पुमान्यत्कुरुते पापं स हि केन नियुज्यते । अकांक्षन्नपि हेरम्ब प्रेरितः प्रबलादिव

vareṇya uvāca | pumānyatkurute pāpaṃ sa hi kena niyujyate | akāṃkṣannapi heramba preritaḥ prabalādiva

श्रीगजानन उवाच । कामक्रोधौ महापापौ गुणद्वयसमुद्भवौ । नयन्तौ वश्यतां लोकान्विद्ध्येतौ द्वेषिणौ वरौ

śrīgajānana uvāca | kāmakrodhau mahāpāpau guṇadvayasamudbhavau | nayantau vaśyatāṃ lokānviddhyetau dveṣiṇau varau

आवृणोति यथा माया जगद्वाष्पो जलं यथा । वर्षामेघो यथा भानुं तद्वत्कामोऽखिलांश्च रुट्

āvṛṇoti yathā māyā jagadvāṣpo jalaṃ yathā | varṣāmegho yathā bhānuṃ tadvatkāmo'khilāṃśca ruṭ

प्रतिपत्तिमतो ज्ञान छादितं सततं द्विषा । इच्छात्मकेन तरसा दुष्पूरेण च शुष्मिणा

pratipattimato jñāna chāditaṃ satataṃ dviṣā | icchātmakena tarasā duṣpūreṇa ca śuṣmiṇā

2.139.40

आश्रित्य बुद्धिमनसी इन्द्रियाणि स तिष्ठति । तैरेवाच्छादितप्रज्ञो ज्ञानिनं मोहयत्यसौ

āśritya buddhimanasī indriyāṇi sa tiṣṭhati | tairevācchāditaprajño jñāninaṃ mohayatyasau

तस्मान्नियम्य तान्यादौ समनांसि नरो जयेत् । ज्ञानविज्ञानयोः शान्तिकरं पापं मनोभवम्

tasmānniyamya tānyādau samanāṃsi naro jayet | jñānavijñānayoḥ śāntikaraṃ pāpaṃ manobhavam

अंतस्तानि पराण्याहुस्तेभ्यश्च परमं मनः । ततोऽपि हि परा बुद्धिरात्मा बुद्धेः परो मतः

aṃtastāni parāṇyāhustebhyaśca paramaṃ manaḥ | tato'pi hi parā buddhirātmā buddheḥ paro mataḥ

6389

बुद्ध्वैवमात्मनात्मानं संस्तभ्यात्मानमात्मना । हत्वा शत्रुं कामरूपं परं पदमवाप्नुयात् ४३ (

buddhvaivamātmanātmānaṃ saṃstabhyātmānamātmanā | hatvā śatruṃ kāmarūpaṃ paraṃ padamavāpnuyāt 43 (

139

ॐतत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे 'कर्मयोगो' नाम द्वितीयोध्यायः ॥१

ॐtatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārtha śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde 'karmayogo' nāma dvitīyodhyāyaḥ ||1

अध्याय १४० प्रारंभ :- श्रीगजानन उवाच । पुरा सर्गादिसमये त्रैगुण्यं त्रितनूरहम् । निर्माय चैनमवदं विष्णवे योगमुत्तमम्

adhyāya 140 prāraṃbha :- śrīgajānana uvāca | purā sargādisamaye traiguṇyaṃ tritanūraham | nirmāya cainamavadaṃ viṣṇave yogamuttamam

अर्यम्णे सोऽब्रवीत्सोऽपि मनवे निजसूनवे । ततः परम्परायातं विदुरेनं महर्षयः

aryamṇe so'bravītso'pi manave nijasūnave | tataḥ paramparāyātaṃ vidurenaṃ maharṣayaḥ

कालेन बहुना चायं नष्टः स्याच्चरमे युगे। अश्रद्धेयो ह्यविश्वास्यो विगीतव्यश्च भूमिप

kālena bahunā cāyaṃ naṣṭaḥ syāccarame yuge| aśraddheyo hyaviśvāsyo vigītavyaśca bhūmipa

एनं पुराभवं योगं श्रुतवानसि मन्मुखात् । गुहयाद्गुहयतमं वेदहरस्यं परमं शुभम्

enaṃ purābhavaṃ yogaṃ śrutavānasi manmukhāt | guhayādguhayatamaṃ vedaharasyaṃ paramaṃ śubham

वरेण्य उवाच । सांप्रतं चावतीर्णोऽसि गर्भतस्त्वं गजानन । प्रोक्तवान्कथमेनं त्वं विष्णवे योगमुत्तमम

vareṇya uvāca | sāṃprataṃ cāvatīrṇo'si garbhatastvaṃ gajānana | proktavānkathamenaṃ tvaṃ viṣṇave yogamuttamama

श्रीगजानन उवाच। अनेकानि च ते जन्मान्यतीतानि ममापि च। संस्मरे तानि सर्वाणि न स्मृतिस्तव वर्तते

śrīgajānana uvāca| anekāni ca te janmānyatītāni mamāpi ca| saṃsmare tāni sarvāṇi na smṛtistava vartate

मत्त एव महाबाहो जाता विष्ण्वादयः सुराः । मय्येव च लयं यान्ति प्रलयेषु युगे युगे

matta eva mahābāho jātā viṣṇvādayaḥ surāḥ | mayyeva ca layaṃ yānti pralayeṣu yuge yuge

अहमेव परो ब्रह्मा महारुद्रोऽहमेव च । अहमेव जगत्सर्वं स्थावरं जंगमं च यत्

ahameva paro brahmā mahārudro'hameva ca | ahameva jagatsarvaṃ sthāvaraṃ jaṃgamaṃ ca yat

अजोऽव्ययोऽहं भूतात्माऽनादिरीश्वर एव च । आस्थाय त्रिगुणां मायां भवामि बहुयोनिषु

ajo'vyayo'haṃ bhūtātmā'nādirīśvara eva ca | āsthāya triguṇāṃ māyāṃ bhavāmi bahuyoniṣu

2.140.10

अधर्मोपचयो धर्मापचयो हि यदा भवेत् । साधून्संरक्षितुं दुष्टांस्तदात्तुं संभवाम्यहम्

adharmopacayo dharmāpacayo hi yadā bhavet | sādhūnsaṃrakṣituṃ duṣṭāṃstadāttuṃ saṃbhavāmyaham

उच्छिद्याधर्मानिचयं धर्मसंस्थापयाम्यहम् । हन्मि दुष्टांश्च दैत्यांश्च नानालीलाकरो मुदा

ucchidyādharmānicayaṃ dharmasaṃsthāpayāmyaham | hanmi duṣṭāṃśca daityāṃśca nānālīlākaro mudā

वर्णाश्रमान्मुनीन्साधून्पालये बहुरूपधृक् । एवं यो वेत्ति संभूतीम्मम दिव्यां युगे युगे

varṇāśramānmunīnsādhūnpālaye bahurūpadhṛk | evaṃ yo vetti saṃbhūtīmmama divyāṃ yuge yuge

तत्तत्कर्म च वीर्यं च मम रूपं समासतः । त्यक्त्वाहं ममताबुद्धिं न पुनर्भूः स जायते

tattatkarma ca vīryaṃ ca mama rūpaṃ samāsataḥ | tyaktvāhaṃ mamatābuddhiṃ na punarbhūḥ sa jāyate

निरीहा निर्भयारोषा मत्परा मद्यपाश्रयाः । विज्ञान तपसा शुद्धा अनेके मामुपागताः

nirīhā nirbhayāroṣā matparā madyapāśrayāḥ | vijñāna tapasā śuddhā aneke māmupāgatāḥ

येन येन हि भावेन संसेवन्ते नरोत्तमाः । तथा तथा फलं तेभ्यः प्रयच्छाम्यव्ययः स्फुटम्

yena yena hi bhāvena saṃsevante narottamāḥ | tathā tathā phalaṃ tebhyaḥ prayacchāmyavyayaḥ sphuṭam

जनाः स्युरितरे राजन्मम मार्गानुयायिनः । तथैव व्यवहारं ते स्वेषु चान्येषु कुर्वते

janāḥ syuritare rājanmama mārgānuyāyinaḥ | tathaiva vyavahāraṃ te sveṣu cānyeṣu kurvate

कुर्वन्ति देवताप्रीतिं वाञ्छन्तः कर्मणां फलम् । प्राप्नुवन्तीह ते लोके शीघ्रं सिद्धिं हि कर्मजाम्

kurvanti devatāprītiṃ vāñchantaḥ karmaṇāṃ phalam | prāpnuvantīha te loke śīghraṃ siddhiṃ hi karmajām

चत्वारो हि मया वर्णा रजःसत्त्वतमोंशतः । कर्मांशतश्च संसृष्टा मृत्युलोके मया नृप

catvāro hi mayā varṇā rajaḥsattvatamoṃśataḥ | karmāṃśataśca saṃsṛṣṭā mṛtyuloke mayā nṛpa

कर्तारमपि मां तेषामकर्तारं विदुर्बुधाः । अनादिमीश्वरं नित्यमलिप्तं कर्मजैर्गुणैः

kartāramapi māṃ teṣāmakartāraṃ vidurbudhāḥ | anādimīśvaraṃ nityamaliptaṃ karmajairguṇaiḥ

2.140.20

निरीहं योऽभिजानाति कर्म बध्नाति नैव तम्। चक्रुः कर्माणि बुद्ध्वैवं पूर्वं पूर्वं मुमुक्षवः

nirīhaṃ yo'bhijānāti karma badhnāti naiva tam| cakruḥ karmāṇi buddhvaivaṃ pūrvaṃ pūrvaṃ mumukṣavaḥ

वासनासहितादाद्यात्संसारकारणाद्दृढात् । अज्ञानबन्धनाज्जन्तुर्बुद्ध्वायं मुच्यतेऽखिलात्

vāsanāsahitādādyātsaṃsārakāraṇāddṛḍhāt | ajñānabandhanājjanturbuddhvāyaṃ mucyate'khilāt

तदकर्मं च कर्मापि कथयाम्यधुना तव। यत्रदा मौनं गता मोहादृषयो बुद्धिशालिनः

tadakarmaṃ ca karmāpi kathayāmyadhunā tava| yatradā maunaṃ gatā mohādṛṣayo buddhiśālinaḥ

तत्त्वं मुमुक्षुणा ज्ञेयं कर्माकर्मविकर्मणाम् । त्रिविधानीह कर्माणि सुनिन्नैषां गतिप्रिय

tattvaṃ mumukṣuṇā jñeyaṃ karmākarmavikarmaṇām | trividhānīha karmāṇi suninnaiṣāṃ gatipriya

क्रियायामक्रियाज्ञानमक्रियायां क्रियामतिः । यस्य स्यात्स हि मर्त्येऽस्मिंल्लोके मुक्तोऽखिलार्थदृक्

kriyāyāmakriyājñānamakriyāyāṃ kriyāmatiḥ | yasya syātsa hi martye'smiṃlloke mukto'khilārthadṛk

कर्मांकुरवियोगेन यः कर्माण्यारभेन्नरः । तत्त्वदर्शननिर्दग्धक्रियमाहुर्बुधा बुधम्

karmāṃkuraviyogena yaḥ karmāṇyārabhennaraḥ | tattvadarśananirdagdhakriyamāhurbudhā budham

फलतृष्णाविहायस्यात्सदा तृप्तो विसाधनः। उद्युक्तोऽपि क्रियां कर्तुं किंचिन्नैव करोति सः

phalatṛṣṇāvihāyasyātsadā tṛpto visādhanaḥ| udyukto'pi kriyāṃ kartuṃ kiṃcinnaiva karoti saḥ

निरीहो निगृहीतात्मा परित्यक्तपरिग्रहः । केवलं वै गृहं कर्माचरन्नायाति पातकम्

nirīho nigṛhītātmā parityaktaparigrahaḥ | kevalaṃ vai gṛhaṃ karmācarannāyāti pātakam

अद्वन्द्वोऽमत्सरो भूत्वा सिद्धौसिद्ध्यौः समश्च यः । यथाप्राप्त्यीह संतुष्टः कुर्वन्कर्म न बध्यते

advandvo'matsaro bhūtvā siddhausiddhyauḥ samaśca yaḥ | yathāprāptyīha saṃtuṣṭaḥ kurvankarma na badhyate

अखिलैर्विषयैर्मुक्तो ज्ञानविज्ञानवानपि । यज्ञार्थं तस्य सकलं कृतं कर्म विलीयते

akhilairviṣayairmukto jñānavijñānavānapi | yajñārthaṃ tasya sakalaṃ kṛtaṃ karma vilīyate

2.140.30

अहमग्निर्हविर्होता हुतं यन्मयि चार्पितम् । ब्रह्माप्तव्यं च तेनाथ ब्रह्मण्येव यतो रतः

ahamagnirhavirhotā hutaṃ yanmayi cārpitam | brahmāptavyaṃ ca tenātha brahmaṇyeva yato rataḥ

योगिनः केचिदपरे दिष्टं यज्ञं वदन्ति च । ब्रह्माग्निरेव यज्ञो वै इति केचन मेनिरे

yoginaḥ kecidapare diṣṭaṃ yajñaṃ vadanti ca | brahmāgnireva yajño vai iti kecana menire

संयमाग्नौ परं भूप इन्द्रियाण्युपजुह्वति । खाग्निष्वन्ये तद्विषयाञ्शब्दादीनुपजुह्वति

saṃyamāgnau paraṃ bhūpa indriyāṇyupajuhvati | khāgniṣvanye tadviṣayāñśabdādīnupajuhvati

प्राणानामिन्द्रियाणां च परे कर्माणि कृतत्स्नशः। निजात्मरसिरूपेऽग्नौ ज्ञानदीप्ते प्रजुह्वति

prāṇānāmindriyāṇāṃ ca pare karmāṇi kṛtatsnaśaḥ| nijātmarasirūpe'gnau jñānadīpte prajuhvati

द्रव्येण तपसा वापि स्वाध्याये नापि केचन । तीव्रव्रतेन यतिनो ज्ञानेनापि यजन्ति माम्

dravyeṇa tapasā vāpi svādhyāye nāpi kecana | tīvravratena yatino jñānenāpi yajanti mām

प्राणेऽपानं तथा प्राणमपाने प्रक्षिपन्ति ये । रुद्ध्वा गतींश्चोभयोस्ते प्राणायामपरायणाः

prāṇe'pānaṃ tathā prāṇamapāne prakṣipanti ye | ruddhvā gatīṃścobhayoste prāṇāyāmaparāyaṇāḥ

जित्वा प्राणान्प्राणगतीरुपजुह्वति तेषु च । एवं नाना यज्ञरता यज्ञध्वंसितपातकाः

jitvā prāṇānprāṇagatīrupajuhvati teṣu ca | evaṃ nānā yajñaratā yajñadhvaṃsitapātakāḥ

नित्यं ब्रह्म प्रयान्त्येते यज्ञाशेषामृताशिनः । अयज्ञकारिणो लोको नायमन्यः कुतो भवेत्

nityaṃ brahma prayāntyete yajñāśeṣāmṛtāśinaḥ | ayajñakāriṇo loko nāyamanyaḥ kuto bhavet

कायिकादित्रिधाभूतान्यज्ञान्वेदे प्रतिष्ठितान् । ज्ञात्वा तानखिलान्भूप मोक्षसेऽखिलबन्धनात्

kāyikāditridhābhūtānyajñānvede pratiṣṭhitān | jñātvā tānakhilānbhūpa mokṣase'khilabandhanāt

सर्वेषां भूप यज्ञानां ज्ञानयज्ञः परो मतः । अखिलं लीयते कर्म ज्ञाने मोक्षस्य साधने

sarveṣāṃ bhūpa yajñānāṃ jñānayajñaḥ paro mataḥ | akhilaṃ līyate karma jñāne mokṣasya sādhane

2.140.40

तज्ज्ञेयं पुरुषव्याघ्रप्रश्नेन नतितः सताम् । शुश्रूषया वदिष्यन्ति सन्तस्तत्त्वविशारदाः

tajjñeyaṃ puruṣavyāghrapraśnena natitaḥ satām | śuśrūṣayā vadiṣyanti santastattvaviśāradāḥ

नानासंगान्जनः कुर्वन्नैकं साधुसमागमम् । करोति तेन संसारे बन्धनं समुपैति सः

nānāsaṃgānjanaḥ kurvannaikaṃ sādhusamāgamam | karoti tena saṃsāre bandhanaṃ samupaiti saḥ

सत्संगाद्गुणसंभूतिरापदां लय एव च । स्वहितं प्राप्यते सर्वैरिह लोके परत्र च

satsaṃgādguṇasaṃbhūtirāpadāṃ laya eva ca | svahitaṃ prāpyate sarvairiha loke paratra ca

इतरत्सुलभं राजन्सत्संगोऽतीवदुर्लभः । यज्ज्ञात्वा न पुनर्बन्धमेति ज्ञेयं ततो यतः

itaratsulabhaṃ rājansatsaṃgo'tīvadurlabhaḥ | yajjñātvā na punarbandhameti jñeyaṃ tato yataḥ

ततः सर्वाणि भूतानि स्वात्मन्येवाभिपश्यति । अतिपापरतो जन्तुस्ततस्तस्मात्प्रमुच्यते

tataḥ sarvāṇi bhūtāni svātmanyevābhipaśyati | atipāparato jantustatastasmātpramucyate

विविधान्यपि कर्माणि ज्ञानाग्निर्दहति क्षणात् । प्रसिद्धोऽग्निर्यथा सर्वं भस्मतां नयति क्षणात्

vividhānyapi karmāṇi jñānāgnirdahati kṣaṇāt | prasiddho'gniryathā sarvaṃ bhasmatāṃ nayati kṣaṇāt

न ज्ञानं समतामेति पवित्रमितरन्नृप । आत्मन्येवावगच्छन्ति योगात्कालेन योगिनः

na jñānaṃ samatāmeti pavitramitarannṛpa | ātmanyevāvagacchanti yogātkālena yoginaḥ

भक्तिमानिन्द्रियजयी तत्परो ज्ञानमाप्नुयात् । लब्ध्वा तत्परमं मोक्षं स्वल्पकालेन यात्यसौ

bhaktimānindriyajayī tatparo jñānamāpnuyāt | labdhvā tatparamaṃ mokṣaṃ svalpakālena yātyasau

भक्तिहीनो ऽश्रद्दधानः सर्वत्रसंशयी तु यः। तस्य शं नापि विज्ञातमिह लोके न चापरे

bhaktihīno 'śraddadhānaḥ sarvatrasaṃśayī tu yaḥ| tasya śaṃ nāpi vijñātamiha loke na cāpare

आत्मज्ञानरतं ज्ञाननाशिताखिलसंशयम । योगास्ताखिलकर्माणं बध्नन्ति भूप तानि न

ātmajñānarataṃ jñānanāśitākhilasaṃśayama | yogāstākhilakarmāṇaṃ badhnanti bhūpa tāni na

6439

ज्ञानखड्गप्रहारेण संभूतामज्ञतां बलात्। छित्त्वाऽन्तसंशयं तस्माद्योगयुक्तो भवेन्नरः २.१४०.५० (

jñānakhaḍgaprahāreṇa saṃbhūtāmajñatāṃ balāt| chittvā'ntasaṃśayaṃ tasmādyogayukto bhavennaraḥ 2.140.50 (

140

ओं तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थं शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखंडे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे ब्रह्मार्पणयोगो नाम तृतीयोध्यायः ॥३

oṃ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārthaṃ śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṃḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde brahmārpaṇayogo nāma tṛtīyodhyāyaḥ ||3

अध्यायाः १४१-१४५

अध्याय १४१ प्रारंभ :- वरेण्य उवाच । संन्यस्तिश्चैव योगश्च कर्मणां वर्ण्यते त्वया । उभयोर्निश्चितं त्वेकं श्रेयो यद्वद मे प्रभो

adhyāya 141 prāraṃbha :- vareṇya uvāca | saṃnyastiścaiva yogaśca karmaṇāṃ varṇyate tvayā | ubhayorniścitaṃ tvekaṃ śreyo yadvada me prabho

श्रीगजानन उवाच । क्रियायोगो वियोगश्चाप्युभौ मोक्षस्य साधने । तयोर्मध्ये क्रियायोगस्त्यागात्तस्य विशिष्यते

śrīgajānana uvāca | kriyāyogo viyogaścāpyubhau mokṣasya sādhane | tayormadhye kriyāyogastyāgāttasya viśiṣyate

द्वन्द्वदुःखसहोऽद्वेष्टा यो न कांक्षति किंचन। मुच्यते बन्धनात्सद्यो नित्यं संन्यासवान्सुखम्। वदन्ति भिन्नफलकौ कर्मणस्त्यागसंग्रहौ । मूढाल्पज्ञास्तयोरेकं संयुजीत विचक्षणः

dvandvaduḥkhasaho'dveṣṭā yo na kāṃkṣati kiṃcana| mucyate bandhanātsadyo nityaṃ saṃnyāsavānsukham| vadanti bhinnaphalakau karmaṇastyāgasaṃgrahau | mūḍhālpajñāstayorekaṃ saṃyujīta vicakṣaṇaḥ

यदेव प्राप्यते त्यागात्तदेव योगतः फलम् । संग्रहं कर्मणो योगं यो विन्दति स विन्दति

yadeva prāpyate tyāgāttadeva yogataḥ phalam | saṃgrahaṃ karmaṇo yogaṃ yo vindati sa vindati

केवलं कर्मणां न्यासं संन्यासं न विदुर्बुधाः । कुर्वन्ननिच्छया कर्म योगी ब्रह्मैव जायते

kevalaṃ karmaṇāṃ nyāsaṃ saṃnyāsaṃ na vidurbudhāḥ | kurvannanicchayā karma yogī brahmaiva jāyate

निर्मलो यतचित्तात्मा जितस्वो योगतत्परः। आत्मानं सर्वभूतस्थं पश्यन्कुर्वन्न लिप्यते

nirmalo yatacittātmā jitasvo yogatatparaḥ| ātmānaṃ sarvabhūtasthaṃ paśyankurvanna lipyate

तत्त्वविद्योगयुक्तात्मा करोमीति न मन्यते । एकादशानीन्द्रियाणि कुर्वन्ति कर्मसंख्यया

tattvavidyogayuktātmā karomīti na manyate | ekādaśānīndriyāṇi kurvanti karmasaṃkhyayā

तत्सर्वमर्पयेद्ब्रह्मण्यपि कर्म करोति यः । न लिप्यते पुण्यपापैर्भानुभानुर्यथार्थगः

tatsarvamarpayedbrahmaṇyapi karma karoti yaḥ | na lipyate puṇyapāpairbhānubhānuryathārthagaḥ

2.141.10

कायिकं वाचिकं बौद्धमैन्द्रियं मानसं तथा । त्यक्त्वाशां कर्म कुर्वन्ति योगज्ञाश्वित्तशुद्धये

kāyikaṃ vācikaṃ bauddhamaindriyaṃ mānasaṃ tathā | tyaktvāśāṃ karma kurvanti yogajñāśvittaśuddhaye

योगहीनो नरः कर्म फलेहया करोत्यलम् । बद्ध्यते कर्मबीजैः स ततो दुःखं समश्नुते

yogahīno naraḥ karma phalehayā karotyalam | baddhyate karmabījaiḥ sa tato duḥkhaṃ samaśnute

मनसा सकलं कर्म त्यक्त्वा योगी सुखं वसेत् । न कुर्वन्कारयन्वापि नन्दञ्श्वभ्रे सुपत्तने

manasā sakalaṃ karma tyaktvā yogī sukhaṃ vaset | na kurvankārayanvāpi nandañśvabhre supattane

न क्रिया न च कर्तृत्वं कस्यचित्सृज्यते मया । न क्रियाबीजसंपर्कः शक्त्या तत्क्रियतेऽखिलम

na kriyā na ca kartṛtvaṃ kasyacitsṛjyate mayā | na kriyābījasaṃparkaḥ śaktyā tatkriyate'khilama

कस्यचित्पुण्यपापानि न स्पृशामि विभुर्नुप । ज्ञानमूढा विमुहयन्ति मोहेनावृतबुद्धयः

kasyacitpuṇyapāpāni na spṛśāmi vibhurnupa | jñānamūḍhā vimuhayanti mohenāvṛtabuddhayaḥ

विवेकेनात्मनो ज्ञानं येषां नाशितमात्मना । तेषां विकाशमायाति ज्ञानमादित्यवत्परम्

vivekenātmano jñānaṃ yeṣāṃ nāśitamātmanā | teṣāṃ vikāśamāyāti jñānamādityavatparam

मन्निष्ठा मद्धियोऽत्यन्तं मच्चित्ता मयि तत्पराः । अपुनर्भवमायान्ति विज्ञाननाशितैनसः

manniṣṭhā maddhiyo'tyantaṃ maccittā mayi tatparāḥ | apunarbhavamāyānti vijñānanāśitainasaḥ

ज्ञानविज्ञानसम्पन्नं द्विजे गवि गजादिषु । समेक्षणा महात्मानः पण्डिताः श्वपचे शुनि

jñānavijñānasampannaṃ dvije gavi gajādiṣu | samekṣaṇā mahātmānaḥ paṇḍitāḥ śvapace śuni

वश्यः स्वर्गो जगत्तेषां जीवन्मुक्ताः समेक्षणाः । यतोऽदोषं ब्रह्मसमं तस्मात्तैस्तद्वशीकृतम्

vaśyaḥ svargo jagatteṣāṃ jīvanmuktāḥ samekṣaṇāḥ | yato'doṣaṃ brahmasamaṃ tasmāttaistadvaśīkṛtam

प्रियाप्रिये प्राप्य हर्षद्वेषौ ये प्राप्नुवन्ति न। ब्रह्माश्रिता असंमूढा ब्रह्मज्ञाः समबुद्धयः

priyāpriye prāpya harṣadveṣau ye prāpnuvanti na| brahmāśritā asaṃmūḍhā brahmajñāḥ samabuddhayaḥ

2.141.20

वरेण्य उवाच । किं सुखं त्रिषु लोकेषु देवगन्धर्वयोनिषु । भगवन्कृपया तन्मे वद विद्याविशारद

vareṇya uvāca | kiṃ sukhaṃ triṣu lokeṣu devagandharvayoniṣu | bhagavankṛpayā tanme vada vidyāviśārada

गणेश उवाच । आनन्दमश्नुते सक्तः स्वात्मारामो निजात्मनि । अविनाश्यं सुखं तद्धि न सुखं विषयादिषु

gaṇeśa uvāca | ānandamaśnute saktaḥ svātmārāmo nijātmani | avināśyaṃ sukhaṃ taddhi na sukhaṃ viṣayādiṣu

विषयोत्थानि सौख्यानि दुःखानां तानि हेतवः । उत्पत्तिनाशयुक्तानि तत्रासक्तो न तत्त्ववित्

viṣayotthāni saukhyāni duḥkhānāṃ tāni hetavaḥ | utpattināśayuktāni tatrāsakto na tattvavit

कारणे सति कामस्य क्रोधस्य सहते च यः । तौ जेतुं वर्ष्मविरहात्स सुखं चिरमश्नुते

kāraṇe sati kāmasya krodhasya sahate ca yaḥ | tau jetuṃ varṣmavirahātsa sukhaṃ ciramaśnute

अन्तर्निष्ठोऽन्तःप्रकाशोऽन्तःसुखोऽन्तोरतिर्लभेत् । असंदिग्धोऽक्षयं ब्रह्म सर्वभूतहितार्थकृत्

antarniṣṭho'ntaḥprakāśo'ntaḥsukho'ntoratirlabhet | asaṃdigdho'kṣayaṃ brahma sarvabhūtahitārthakṛt

जेतारः षडरीणां ये शमिनो दमिनस्तथा । तेषां समं ततो ब्रह्म स्वात्मज्ञानां विभात्यहो

jetāraḥ ṣaḍarīṇāṃ ye śamino daminastathā | teṣāṃ samaṃ tato brahma svātmajñānāṃ vibhātyaho

आसनेषु समासीनस्त्यक्त्वेमान्विषयान्बहिः । संस्तभ्य भृकुटीमास्ते प्राणायामपरायणः

āsaneṣu samāsīnastyaktvemānviṣayānbahiḥ | saṃstabhya bhṛkuṭīmāste prāṇāyāmaparāyaṇaḥ

प्राणायामं तु संरोधं प्राणापानसमुद्भवम् । वदन्ति मुनयस्तं च त्रिधाभूतं विपश्चितः

prāṇāyāmaṃ tu saṃrodhaṃ prāṇāpānasamudbhavam | vadanti munayastaṃ ca tridhābhūtaṃ vipaścitaḥ

प्रमाणं भेदतो विद्धि लघुमध्यममुत्तमम । दशभिद्वयंधिकैर्वर्णैः प्राणायामो लघुः स्मृतः

pramāṇaṃ bhedato viddhi laghumadhyamamuttamama | daśabhidvayaṃdhikairvarṇaiḥ prāṇāyāmo laghuḥ smṛtaḥ

चतुर्विंशत्यक्षरो यो मध्यमः स उदाहृतः । षट्त्रिंशल्लघुवर्णो य उत्तमः सोऽभिधीयते

caturviṃśatyakṣaro yo madhyamaḥ sa udāhṛtaḥ | ṣaṭtriṃśallaghuvarṇo ya uttamaḥ so'bhidhīyate

2.141.30

सिंहं शार्दूलकं वापि मत्तेभं मृदुतां यथा । नयन्ति प्राणिनस्तद्वत्प्राणापानौ सुसाधयेत्

siṃhaṃ śārdūlakaṃ vāpi mattebhaṃ mṛdutāṃ yathā | nayanti prāṇinastadvatprāṇāpānau susādhayet

पीडयन्ति मृगांस्ते न लोकान्वश्यं गता नृप । दहत्येनस्तथा वायुः संस्तब्धो न च तत्तनुम्

pīḍayanti mṛgāṃste na lokānvaśyaṃ gatā nṛpa | dahatyenastathā vāyuḥ saṃstabdho na ca tattanum

यथा यथा नरः कश्चित्सोपानावलिमाक्रमेत् । तथा तथा वशीकुर्यात्प्राणापानौ हि योगवित्

yathā yathā naraḥ kaścitsopānāvalimākramet | tathā tathā vaśīkuryātprāṇāpānau hi yogavit

पूरकं कुम्भकं चैव रेचकं च ततोभ्यसेत् । अतीतानागतज्ञानी ततः स्याज्जगतीतले

pūrakaṃ kumbhakaṃ caiva recakaṃ ca tatobhyaset | atītānāgatajñānī tataḥ syājjagatītale

प्राणायामैर्द्वादशभिरुत्तमैर्धारणा मता । योगस्तु धारणे द्वे स्याद्योगीशस्त सदाऽभ्यसेत्

prāṇāyāmairdvādaśabhiruttamairdhāraṇā matā | yogastu dhāraṇe dve syādyogīśasta sadā'bhyaset

एवं यः कुरुते राजंस्त्रिकालज्ञः स जायते । अनायासेन तस्य स्याद्वश्यं लोकत्रयं नृप

evaṃ yaḥ kurute rājaṃstrikālajñaḥ sa jāyate | anāyāsena tasya syādvaśyaṃ lokatrayaṃ nṛpa

ब्रह्मरूपं जगत्सर्वं पश्यति स्वान्तरात्मनि । एवं योगश्च संन्यासः समानफलदायिनौ

brahmarūpaṃ jagatsarvaṃ paśyati svāntarātmani | evaṃ yogaśca saṃnyāsaḥ samānaphaladāyinau

6476

जन्तूनां हितकर्तारं कर्मणां फलदायिम्। मां ज्ञात्वा मुक्तिमाप्नोति त्रैलोक्यस्येश्वरं विभुम् ३७ (

jantūnāṃ hitakartāraṃ karmaṇāṃ phaladāyim| māṃ jñātvā muktimāpnoti trailokyasyeśvaraṃ vibhum 37 (

141

ओँतत्सदिति ङीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखंडे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे कर्मसंन्यास' योगो नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥४

om̐tatsaditi ṅīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārtha śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṃḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde karmasaṃnyāsa' yogo nāma caturtho'dhyāyaḥ ||4

अध्याय १४२ प्रारंभ :- श्री गजानन उवाच। श्रौतस्मार्तानि कर्माणि फलं नेच्छन्समाचरेत । शस्तः स योगी राजेन्द्र अक्रियाद्योगमाश्रितात्

adhyāya 142 prāraṃbha :- śrī gajānana uvāca| śrautasmārtāni karmāṇi phalaṃ necchansamācareta | śastaḥ sa yogī rājendra akriyādyogamāśritāt

योगप्राप्त्यै महाबाहो हेतुः कर्मैव मे मतम् । सिद्धयोगस्य संसिद्ध्यै हेतू शमदमौ मतौ

yogaprāptyai mahābāho hetuḥ karmaiva me matam | siddhayogasya saṃsiddhyai hetū śamadamau matau

इन्द्रियार्थाश्च संकल्प्य कुर्वन्स्वस्य रिपुर्भवेत् । एताननिच्छन्यः कुर्वन्सिद्धिं योगी स सिद्धति

indriyārthāśca saṃkalpya kurvansvasya ripurbhavet | etānanicchanyaḥ kurvansiddhiṃ yogī sa siddhati

सुह्रत्त्वे च रिपुत्वे च उद्धारे चैव बन्धने । आत्मनैवात्मनो ह्यात्माऽनात्मा भवति कश्चन

suhrattve ca riputve ca uddhāre caiva bandhane | ātmanaivātmano hyātmā'nātmā bhavati kaścana

मानेऽपमाने दुःखे च सुखे सुहृदि साधुषु । मित्रेऽमित्रेऽप्युदासीने द्वेष्ये लोष्ठे च कांचने

māne'pamāne duḥkhe ca sukhe suhṛdi sādhuṣu | mitre'mitre'pyudāsīne dveṣye loṣṭhe ca kāṃcane

समो जितात्मा विज्ञानी ज्ञानीन्द्रियजयावहः । अभ्यसेत्सततं योगं तदा युक्ततमो हि सः

samo jitātmā vijñānī jñānīndriyajayāvahaḥ | abhyasetsatataṃ yogaṃ tadā yuktatamo hi saḥ

तप्तः श्रान्तो व्याकूलो वा क्षुधितोऽव्यग्रचित्तकः । कालेऽनिशीतेत्युष्णे वानिलाग्न्यम्बुसमाकुले

taptaḥ śrānto vyākūlo vā kṣudhito'vyagracittakaḥ | kāle'niśītetyuṣṇe vānilāgnyambusamākule

सध्वनावतिजीर्णे गोस्थाने साग्नौ जलान्तिके। कूपकूले श्मशाने च नद्यां भित्तौ च मर्मरे

sadhvanāvatijīrṇe gosthāne sāgnau jalāntike| kūpakūle śmaśāne ca nadyāṃ bhittau ca marmare

चैत्ये सवल्मिके देशे पिशाचादिसमावृते। नाभ्यसेद्योगविद्योगं योगीध्यानपरायणः

caitye savalmike deśe piśācādisamāvṛte| nābhyasedyogavidyogaṃ yogīdhyānaparāyaṇaḥ

2.142.10

स्मृतिलोपश्च मूकत्वं बाधिर्यमन्धता ज्वरः । जडता जायते सद्यो दोषाज्ञानाद्धि योगिनः

smṛtilopaśca mūkatvaṃ bādhiryamandhatā jvaraḥ | jaḍatā jāyate sadyo doṣājñānāddhi yoginaḥ

एते दोषाः परित्याज्या योगाभ्यासेनशालिना। अनादरे हि चैतेषां स्मृतिलोपादयो ध्रुवम्

ete doṣāḥ parityājyā yogābhyāsenaśālinā| anādare hi caiteṣāṃ smṛtilopādayo dhruvam

नातिभुञ्जन्सदा योगो नाभुं जन्नातिनिद्रितः । नातिजाग्रत्सिद्धिमेति भूप योगं सदाऽभ्यसन्

nātibhuñjansadā yogo nābhuṃ jannātinidritaḥ | nātijāgratsiddhimeti bhūpa yogaṃ sadā'bhyasan

संकल्पजांस्त्यजेत्कामान्नियताहारजागरः। नियम्य खगणं बुद्ध्या विरमेत शनैः शनैः

saṃkalpajāṃstyajetkāmānniyatāhārajāgaraḥ| niyamya khagaṇaṃ buddhyā virameta śanaiḥ śanaiḥ

ततस्ततः कृषेदेतद्यत्र यत्रानुगच्छति । धृत्यात्मवशगं कुर्याच्चित्तं चंचलमादृतः

tatastataḥ kṛṣedetadyatra yatrānugacchati | dhṛtyātmavaśagaṃ kuryāccittaṃ caṃcalamādṛtaḥ

एवं कुर्वन्सदा योगी परां निर्वृतिमृच्छति । विश्वस्मिन्निजमात्मानं विश्वं च स्वात्मनीक्षते

evaṃ kurvansadā yogī parāṃ nirvṛtimṛcchati | viśvasminnijamātmānaṃ viśvaṃ ca svātmanīkṣate

योगेन यो मामुपैति तमुपैम्यहमादरात् । मोचयामि न मुंचामि तमहं मां स न त्यजेत्

yogena yo māmupaiti tamupaimyahamādarāt | mocayāmi na muṃcāmi tamahaṃ māṃ sa na tyajet

सुखे दुःखे तरे द्वेषे क्षुधि तोषे समस्तृषि । आत्मसाम्येन भूतानि सर्वगं मां च वेत्ति यः

sukhe duḥkhe tare dveṣe kṣudhi toṣe samastṛṣi | ātmasāmyena bhūtāni sarvagaṃ māṃ ca vetti yaḥ

जीवन्मुक्तः स योगीन्द्रः केवलं मयि संश्रितः । ब्रह्मादीनां च देवानां स वन्द्यः स्याज्जगत्त्रये

jīvanmuktaḥ sa yogīndraḥ kevalaṃ mayi saṃśritaḥ | brahmādīnāṃ ca devānāṃ sa vandyaḥ syājjagattraye

वरेण्य उवाच । द्विविधोऽपि हि योगोऽयमसंभाव्यो हि मे मतः । यतोऽन्तःकरणं दुष्टं चंचलं दुर्ग्रहं विभो

vareṇya uvāca | dvividho'pi hi yogo'yamasaṃbhāvyo hi me mataḥ | yato'ntaḥkaraṇaṃ duṣṭaṃ caṃcalaṃ durgrahaṃ vibho

2.142.20

श्री गजानन उवाच । यो निग्रहं दुर्ग्रहस्य मनसाः संप्रकल्पयेत्। घटीयन्त्रसमादस्मान्मुक्तः संसृतिचक्रकात्

śrī gajānana uvāca | yo nigrahaṃ durgrahasya manasāḥ saṃprakalpayet| ghaṭīyantrasamādasmānmuktaḥ saṃsṛticakrakāt

विषयैः क्रकचैरेतत्संसृष्टं चक्रकं दृढम् । जनश्छेत्तुं न शक्नोति कर्मकीलैः सुसंवृतम्

viṣayaiḥ krakacairetatsaṃsṛṣṭaṃ cakrakaṃ dṛḍham | janaśchettuṃ na śaknoti karmakīlaiḥ susaṃvṛtam

अतिदुःखं च वैराग्यं भोगाद्वैतृष्ण्यमेव च । गुरुप्रसादः सत्संग उपायास्तज्यये अमी

atiduḥkhaṃ ca vairāgyaṃ bhogādvaitṛṣṇyameva ca | guruprasādaḥ satsaṃga upāyāstajyaye amī

अभ्यासाद्वा वशीकुर्यान्मनो योगस्य सिद्धये। वरेण्य दुर्लभो योगो विनाऽस्य मनसो जयात्

abhyāsādvā vaśīkuryānmano yogasya siddhaye| vareṇya durlabho yogo vinā'sya manaso jayāt

वरेण्य उवाच । योगभ्रष्टस्य को लोकः का गतिः किं फलं भवेत् । विभो सर्वज्ञ मे छिन्धि संशयं बुद्धिचक्रभृत्

vareṇya uvāca | yogabhraṣṭasya ko lokaḥ kā gatiḥ kiṃ phalaṃ bhavet | vibho sarvajña me chindhi saṃśayaṃ buddhicakrabhṛt

श्री गजानन उवाच । दिव्यदेहधरो योगाद्भ्रष्टः स्वर्भोगमुत्तमम्। भुक्त्वा योगिकुले जन्म लभेदृद्धिमतां कुले

śrī gajānana uvāca | divyadehadharo yogādbhraṣṭaḥ svarbhogamuttamam| bhuktvā yogikule janma labhedṛddhimatāṃ kule

पुनर्योगी भवत्येष संस्कारात्पूर्वजन्मजात् । न हि पुण्यकृतां कश्चिन्नरकं प्रतिपद्यते

punaryogī bhavatyeṣa saṃskārātpūrvajanmajāt | na hi puṇyakṛtāṃ kaścinnarakaṃ pratipadyate

6503

ज्ञाननिष्ठात्तपोनिष्ठाकर्मनिष्ठान्नराधिप । श्रेष्ठो योगी श्रेष्ठतमो भक्तिमान्मयि तेषु यः२७ (

jñānaniṣṭhāttaponiṣṭhākarmaniṣṭhānnarādhipa | śreṣṭho yogī śreṣṭhatamo bhaktimānmayi teṣu yaḥ27 (

142

ॐतत्सदिति० श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखंडे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे 'योगावृत्ति प्रशंसनो' योगोनाम पंचमोध्याय ॥५

ॐtatsaditi0 śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārtha śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṃḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde 'yogāvṛtti praśaṃsano' yogonāma paṃcamodhyāya ||5

अध्याय १४३ प्रारंभ :- गजानन उवाच । ईदृशं विद्धि मे तत्त्वं मद्गतेनान्तरात्मना । यज्ज्ञात्वा मामसंदिग्धं वेत्सि मोक्ष्यसि सर्वगम्

adhyāya 143 prāraṃbha :- gajānana uvāca | īdṛśaṃ viddhi me tattvaṃ madgatenāntarātmanā | yajjñātvā māmasaṃdigdhaṃ vetsi mokṣyasi sarvagam

तत्तेऽहं शृणु वक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया। अस्ति ज्ञेयं यतो नान्यन्मुक्तेश्च साधनं नृप

tatte'haṃ śṛṇu vakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā| asti jñeyaṃ yato nānyanmukteśca sādhanaṃ nṛpa

ज्ञेया मत्प्रकृतिः पूर्वं ततः स्याज्ज्ञानगोचरः । ततो विज्ञानसंपत्तिर्मयि ज्ञाते नृणां भवेत्

jñeyā matprakṛtiḥ pūrvaṃ tataḥ syājjñānagocaraḥ | tato vijñānasaṃpattirmayi jñāte nṛṇāṃ bhavet

क्वनलो खमहंकारः कं चित्तं धीसमीरणः । रवीन्दू यागकृच्चैका दशधा प्रकृतिर्मम

kvanalo khamahaṃkāraḥ kaṃ cittaṃ dhīsamīraṇaḥ | ravīndū yāgakṛccaikā daśadhā prakṛtirmama

अन्यां मत्प्रकृतिं वृद्धां मुनयः संगिरन्ति च । तथा त्रिविष्टपं व्याप्तं जीवत्वं गतयाऽनया

anyāṃ matprakṛtiṃ vṛddhāṃ munayaḥ saṃgiranti ca | tathā triviṣṭapaṃ vyāptaṃ jīvatvaṃ gatayā'nayā

आभ्यामुत्पाद्यते सर्वं चराचरमयं जगत् । संगाद्विश्वस्य संभूतिः परित्राणं लयोप्यहम्

ābhyāmutpādyate sarvaṃ carācaramayaṃ jagat | saṃgādviśvasya saṃbhūtiḥ paritrāṇaṃ layopyaham

तत्त्वमेतन्निबोद्धुं मे यतते कश्चिदेव हि । वर्णाश्रमवतां पुसां पुरा चीर्णेन कर्मणा

tattvametanniboddhuṃ me yatate kaścideva hi | varṇāśramavatāṃ pusāṃ purā cīrṇena karmaṇā

साक्षात्करोति मां कश्चिद्यत्नवत्स्वपि तेषु च। मत्तोऽन्यन्नेक्षते किंचिन्मयि सर्वं च वीक्षते

sākṣātkaroti māṃ kaścidyatnavatsvapi teṣu ca| matto'nyannekṣate kiṃcinmayi sarvaṃ ca vīkṣate

श्रितौ सुगन्धरूपेण तेजोरूपेण चाग्निषु। प्रभारूपेण पुण्यब्जे रसरूपेण चाप्सु च

śritau sugandharūpeṇa tejorūpeṇa cāgniṣu| prabhārūpeṇa puṇyabje rasarūpeṇa cāpsu ca

2.143.10

धीतपो बलिनां चाहं धीस्तपो बलमेव च । त्रिविधेषु विकारेषु मदुत्पन्नेष्वहं स्थितः

dhītapo balināṃ cāhaṃ dhīstapo balameva ca | trividheṣu vikāreṣu madutpanneṣvahaṃ sthitaḥ

न मां विन्दन्ति पापीयान् मायामोहितचेतसः । त्रिविकारा मोहयति प्रकृतिर्मे जगत्त्रयम्

na māṃ vindanti pāpīyān māyāmohitacetasaḥ | trivikārā mohayati prakṛtirme jagattrayam

यो मे त्तत्त्वं विजानाति मोहं त्यजति सोऽखिलम् । अनेकैर्जन्मभिश्चैवं ज्ञात्वा मां मुच्यते ततः

yo me ttattvaṃ vijānāti mohaṃ tyajati so'khilam | anekairjanmabhiścaivaṃ jñātvā māṃ mucyate tataḥ

अन्ये नानाविधान्देवान्भजन्ते तान्व्रजन्ति ते । यथा यथा मतिं कृत्वा भजते मां जनोऽखिलः

anye nānāvidhāndevānbhajante tānvrajanti te | yathā yathā matiṃ kṛtvā bhajate māṃ jano'khilaḥ

तथा तथाऽस्य तं भावं पूरयाम्यहमेव तम् । अहं सर्वं विजानामि मां न कश्चिद्विबुध्यते

tathā tathā'sya taṃ bhāvaṃ pūrayāmyahameva tam | ahaṃ sarvaṃ vijānāmi māṃ na kaścidvibudhyate

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं न विदुः काममोहिताः । नाहं प्रकाशतां यामि अज्ञानां पापकर्मणाम्

avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ na viduḥ kāmamohitāḥ | nāhaṃ prakāśatāṃ yāmi ajñānāṃ pāpakarmaṇām

यः स्मृत्वा त्यजति प्राणमन्ते मां श्रद्धयान्वितः । स यात्यपुनरावृत्तिं प्रसादान्मम भूभुज

yaḥ smṛtvā tyajati prāṇamante māṃ śraddhayānvitaḥ | sa yātyapunarāvṛttiṃ prasādānmama bhūbhuja

यं यं देवं स्मरन्भक्त्या त्यजति स्वं कलेवरम् । तत्तत्सालोक्यमायाति तत्तद्भक्त्या नराधिप

yaṃ yaṃ devaṃ smaranbhaktyā tyajati svaṃ kalevaram | tattatsālokyamāyāti tattadbhaktyā narādhipa

अतश्चाहर्निशं भूप स्मर्तव्योऽनेकरूपवान् । सर्वेषामप्यहं गम्यः स्रोतसामर्णवो यथा

ataścāharniśaṃ bhūpa smartavyo'nekarūpavān | sarveṣāmapyahaṃ gamyaḥ srotasāmarṇavo yathā

ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्राद्यांल्लोकान्प्राप्य पुनः पतेत् । यो मामुपैत्य संदिग्धः पतनं तस्य न क्वचित्

brahmaviṣṇuśivendrādyāṃllokānprāpya punaḥ patet | yo māmupaitya saṃdigdhaḥ patanaṃ tasya na kvacit

2.143.20

अनन्यशरणो यो मां भक्त्या भजति भूमिप । योगक्षेमौ च तस्याहं सर्वदा प्रतिपादये

ananyaśaraṇo yo māṃ bhaktyā bhajati bhūmipa | yogakṣemau ca tasyāhaṃ sarvadā pratipādaye

6524

द्विविधा गतिरुद्दिष्टा शुक्ला कृष्णा नृणां नृप । एकया परमं ब्रह्म परया याति संसृतिम् २१ (

dvividhā gatiruddiṣṭā śuklā kṛṣṇā nṛṇāṃ nṛpa | ekayā paramaṃ brahma parayā yāti saṃsṛtim 21 (

ॐतत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजानवरेण्यसंवादे 'योगावृत्तिबुद्धियोगो नाम षष्ठोऽध्यायः। अध्याय १४४ प्रारंभ :- वरेण्य उवाच । का शुक्ला गतिरुद्दिष्टा का च कृष्णा गजानन । किं ब्रह्मसंसृतिः का मे वक्तुमर्हस्यनुग्रहात्

ॐtatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārtha śāstre śrīmadādi śrīnmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānavareṇyasaṃvāde 'yogāvṛttibuddhiyogo nāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ| adhyāya 144 prāraṃbha :- vareṇya uvāca | kā śuklā gatiruddiṣṭā kā ca kṛṣṇā gajānana | kiṃ brahmasaṃsṛtiḥ kā me vaktumarhasyanugrahāt

गजानन उवाच । अग्निर्ज्योतिरहःशुक्ला कर्मार्हमयनं गतिः । चान्द्रं ज्योतिस्तथा धूमो रात्रिश्च दक्षिणायनम्

gajānana uvāca | agnirjyotirahaḥśuklā karmārhamayanaṃ gatiḥ | cāndraṃ jyotistathā dhūmo rātriśca dakṣiṇāyanam

कृष्णैते ब्रह्मसंसृत्योरवाप्तैः कारणं गतिः। दृश्यादृश्यमिदं सर्वं ब्रह्मैवेत्यवधारय

kṛṣṇaite brahmasaṃsṛtyoravāptaiḥ kāraṇaṃ gatiḥ| dṛśyādṛśyamidaṃ sarvaṃ brahmaivetyavadhāraya

क्षरं पंचात्मकं विद्धि तदन्तरक्षरं स्मृतम् । उभाभ्यां यदतिक्रान्तं शुद्धं विद्धि सनातनम्

kṣaraṃ paṃcātmakaṃ viddhi tadantarakṣaraṃ smṛtam | ubhābhyāṃ yadatikrāntaṃ śuddhaṃ viddhi sanātanam

अनेकजन्मसंभूतिः संसृतिः परिकीर्तिता। संसृतिं प्राप्नुवन्त्येते ये तु मां गणयन्ति न

anekajanmasaṃbhūtiḥ saṃsṛtiḥ parikīrtitā| saṃsṛtiṃ prāpnuvantyete ye tu māṃ gaṇayanti na

ये मां सम्यगुपासन्ते परं ब्रह्म प्रयान्ति ते । ध्यानाद्यैरुपचारैर्मां तथा पंचामृतादिभिः

ye māṃ samyagupāsante paraṃ brahma prayānti te | dhyānādyairupacārairmāṃ tathā paṃcāmṛtādibhiḥ

स्नानवस्त्राद्यलंकारसुगन्धधूपदीपकैः । नैवेद्यैः फलताम्बूलदक्षिणाभिश्च योर्चयेत्

snānavastrādyalaṃkārasugandhadhūpadīpakaiḥ | naivedyaiḥ phalatāmbūladakṣiṇābhiśca yorcayet

भक्त्यैकचेतसा चैव तस्येष्टं पूरयाम्यहम् । एवं प्रतिदिनं भक्त्या मद्भक्तो मां समर्पयेत्

bhaktyaikacetasā caiva tasyeṣṭaṃ pūrayāmyaham | evaṃ pratidinaṃ bhaktyā madbhakto māṃ samarpayet

अथवा मानसीं पूजां कुर्वीत स्थिरचेतसा । अथवा फलपत्राद्यैः पुष्पमूलजलादिभिः । पूजयेन्मां प्रयत्नेन तत्तदिष्टफलं लभेत्

athavā mānasīṃ pūjāṃ kurvīta sthiracetasā | athavā phalapatrādyaiḥ puṣpamūlajalādibhiḥ | pūjayenmāṃ prayatnena tattadiṣṭaphalaṃ labhet

2.144.10

त्रिविधास्वपि पूजासु श्रेयसी मानसी मता । साप्युत्तमा मता पूजाऽनिच्छया या कृता मम

trividhāsvapi pūjāsu śreyasī mānasī matā | sāpyuttamā matā pūjā'nicchayā yā kṛtā mama

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थो यतिश्च यः । एकां पूजां प्रकुर्वाणोप्यनो वा सिद्धिमृच्छति

brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho yatiśca yaḥ | ekāṃ pūjāṃ prakurvāṇopyano vā siddhimṛcchati

मदन्यं देवं यो भक्त्या द्विषन्मामन्यदेवताम् । सोऽपि मामेव यजते परंत्वविधितो नृप

madanyaṃ devaṃ yo bhaktyā dviṣanmāmanyadevatām | so'pi māmeva yajate paraṃtvavidhito nṛpa

यो ह्यन्यदेवतां मां च द्विषन्नन्यां समर्चयेत् । याति कल्पसहस्रं स निरयान्दुःखभाक् सदा

yo hyanyadevatāṃ māṃ ca dviṣannanyāṃ samarcayet | yāti kalpasahasraṃ sa nirayānduḥkhabhāk sadā

भूतशुद्धिं विधायादौ प्राणानां स्थापनं तथा । आकृष्य चेतसो वृतिं ततो न्यासमुपक्रमेत्

bhūtaśuddhiṃ vidhāyādau prāṇānāṃ sthāpanaṃ tathā | ākṛṣya cetaso vṛtiṃ tato nyāsamupakramet

कृत्वान्तर्मातृकान्यासं बहिश्चाथ षडङ्ककम् । न्यासं च मूलमन्त्रस्य ततो ध्यात्वा जपेन्मनुम्

kṛtvāntarmātṛkānyāsaṃ bahiścātha ṣaḍaṅkakam | nyāsaṃ ca mūlamantrasya tato dhyātvā japenmanum

स्थिरचित्तो जपेन्मन्त्रं यथा गुरुमुखोद्गतम् । जपं निवेद्य देवाय स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकधा

sthiracitto japenmantraṃ yathā gurumukhodgatam | japaṃ nivedya devāya stutvā stotrairanekadhā

एवं मां य उपासीत स लभेन्मोक्षमव्ययम् । य उपासनया हीनो धिङनरो व्यर्थजन्मभाक्

evaṃ māṃ ya upāsīta sa labhenmokṣamavyayam | ya upāsanayā hīno dhiṅanaro vyarthajanmabhāk

यज्ञोऽहमौषधं मन्त्रोऽग्निराज्यं च हविर्हुतम् । ध्यानं ध्येयः स्तुतिः स्तोत्रं नतिर्भक्तिरुपासना

yajño'hamauṣadhaṃ mantro'gnirājyaṃ ca havirhutam | dhyānaṃ dhyeyaḥ stutiḥ stotraṃ natirbhaktirupāsanā

त्रयीज्ञेयं पवित्रं च पितामह पितामहः । ॐकारः पावनः साक्षी प्रभुर्मित्रं गतिर्लयः

trayījñeyaṃ pavitraṃ ca pitāmaha pitāmahaḥ | ॐkāraḥ pāvanaḥ sākṣī prabhurmitraṃ gatirlayaḥ

2.144.20

उत्पत्तिः पोषको बीजं शरणं वास एव च । असन्मृत्युः सदमृतमात्मा ब्रह्माहमेव च

utpattiḥ poṣako bījaṃ śaraṇaṃ vāsa eva ca | asanmṛtyuḥ sadamṛtamātmā brahmāhameva ca

दानं होमस्तपो भक्तिर्जपः स्वाध्याय. एव च । यद्यत्करोति तत्सर्वं स मे मयि निवेदयेत्

dānaṃ homastapo bhaktirjapaḥ svādhyāya. eva ca | yadyatkaroti tatsarvaṃ sa me mayi nivedayet

योषितोऽथ दुराचाराः पापास्त्रैवर्णिकास्तथा । मदाश्रया विमुच्यन्ते कि मद्भक्त्या द्विजादयः

yoṣito'tha durācārāḥ pāpāstraivarṇikāstathā | madāśrayā vimucyante ki madbhaktyā dvijādayaḥ

न विनश्यति मद्भक्तो ज्ञात्वेमा मद्विभूतयः । प्रभवं मे विभूतीश्च न देवा ऋषयो विदुः

na vinaśyati madbhakto jñātvemā madvibhūtayaḥ | prabhavaṃ me vibhūtīśca na devā ṛṣayo viduḥ

6548

नानाविभूतिभिरहं व्याप्य विश्वं प्रतिष्ठितम् । यद्यच्छ्रेष्ठतमं लोके सा विभूतिर्निबोध मे २४ (

nānāvibhūtibhirahaṃ vyāpya viśvaṃ pratiṣṭhitam | yadyacchreṣṭhatamaṃ loke sā vibhūtirnibodha me 24 (

144

ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखंडे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे ' उपासना योगो' नाम सप्तमोध्याय ॥७

ॐ tatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārtha śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṃḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde ' upāsanā yogo' nāma saptamodhyāya ||7

अध्याय १४५ प्रारंभ :- वरेण्य उवाच । भगवन्नारदो महयं तव नानाविभूतयः । उक्तवांस्ता अहं वेद न सर्वाः सोऽपि वेत्ति ताः

adhyāya 145 prāraṃbha :- vareṇya uvāca | bhagavannārado mahayaṃ tava nānāvibhūtayaḥ | uktavāṃstā ahaṃ veda na sarvāḥ so'pi vetti tāḥ

त्वमेव तत्त्वतः सर्वा वेत्सि ता द्विरदानन । निजं रूपमिदानीं मे व्यापकं चारु दर्शय

tvameva tattvataḥ sarvā vetsi tā dviradānana | nijaṃ rūpamidānīṃ me vyāpakaṃ cāru darśaya

श्रीगजानन उवाच । एकस्मिन्मयि पश्य त्वं विश्वमेतच्चराचरम् । नानाश्चर्याणि दिव्यानि पुरा दृष्टानि केनचित्

śrīgajānana uvāca | ekasminmayi paśya tvaṃ viśvametaccarācaram | nānāścaryāṇi divyāni purā dṛṣṭāni kenacit

ज्ञानचक्षुरहं तेऽद्य सृजामि स्वप्रभावतः । चर्मचक्षुः कथं पश्येन्मां विभुं अजमव्ययम्

jñānacakṣurahaṃ te'dya sṛjāmi svaprabhāvataḥ | carmacakṣuḥ kathaṃ paśyenmāṃ vibhuṃ ajamavyayam

व्यास उवाच । ततो राजा वरेण्यः स दिव्यचक्षुरवैक्षत । ईशितुः परमं रूपं गजास्यस्य महाद्भुतम्

vyāsa uvāca | tato rājā vareṇyaḥ sa divyacakṣuravaikṣata | īśituḥ paramaṃ rūpaṃ gajāsyasya mahādbhutam

असंख्यवक्त्रं ललितमसंख्यांघ्रिकरं महत् । अनुलिप्तं सुगन्धेन दिव्यभूषाम्बरस्रजम्

asaṃkhyavaktraṃ lalitamasaṃkhyāṃghrikaraṃ mahat | anuliptaṃ sugandhena divyabhūṣāmbarasrajam

असंख्यनयनं कोटिसूर्यरश्मिधृतायुधम् । तद्वर्ष्माणि त्रयो लोका द्रष्टास्तेन पृथग्विधाः

asaṃkhyanayanaṃ koṭisūryaraśmidhṛtāyudham | tadvarṣmāṇi trayo lokā draṣṭāstena pṛthagvidhāḥ

दृष्ट्वैश्वरं परं रूपं प्रणम्य स नृपोब्रवीत् । वरेण्य उवाच । वीक्षेऽहं तव देहेऽस्मिन्देवानृषिगणान्पितॄन्

dṛṣṭvaiśvaraṃ paraṃ rūpaṃ praṇamya sa nṛpobravīt | vareṇya uvāca | vīkṣe'haṃ tava dehe'smindevānṛṣigaṇānpitṝn

पातालानां समुद्राणां द्वीपानां चैव भूभृताम्। वनर्षीणां सप्तकं च नानार्थः संकुलं विभो

pātālānāṃ samudrāṇāṃ dvīpānāṃ caiva bhūbhṛtām| vanarṣīṇāṃ saptakaṃ ca nānārthaḥ saṃkulaṃ vibho

2.145.10

भुवोऽन्नरिक्षं स्वर्गाश्च मनुष्योरगराक्षसान् । ब्रह्मविष्णुमहेशेन्द्रान्देवांजन्तूननेकधा

bhuvo'nnarikṣaṃ svargāśca manuṣyoragarākṣasān | brahmaviṣṇumaheśendrāndevāṃjantūnanekadhā

अनाद्यनन्तं लोकादिमनन्तभुजशीर्षकम् । प्रदीप्तानलसंकाशमप्रमेयं पुरातनम्

anādyanantaṃ lokādimanantabhujaśīrṣakam | pradīptānalasaṃkāśamaprameyaṃ purātanam

किरीटकुण्डलधरं दुर्निरीक्ष्यं मुदावहम् । एतादृशं च वीक्षे त्वां विशालवक्षसं प्रभुम्

kirīṭakuṇḍaladharaṃ durnirīkṣyaṃ mudāvaham | etādṛśaṃ ca vīkṣe tvāṃ viśālavakṣasaṃ prabhum

सुरविद्याधरैर्यक्षैः किन्नरैर्मुनिमानुषैः । नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गन्धर्वैर्गानतत्परैः

suravidyādharairyakṣaiḥ kinnarairmunimānuṣaiḥ | nṛtyadbhirapsarobhiśca gandharvairgānatatparaiḥ

वसुरुद्रादित्यगणैः सिद्धैः साध्यैर्मुदा युतैः । सेव्यमानं महाभक्त्या वीक्ष्यमाणं सुविस्मितैः

vasurudrādityagaṇaiḥ siddhaiḥ sādhyairmudā yutaiḥ | sevyamānaṃ mahābhaktyā vīkṣyamāṇaṃ suvismitaiḥ

वेत्तारमक्षरं वेद्यं धर्मगोप्तारमीश्वरम् । पातालानि दिशः स्वर्गान्भुवं व्याप्याखिलं स्थितम्

vettāramakṣaraṃ vedyaṃ dharmagoptāramīśvaram | pātālāni diśaḥ svargānbhuvaṃ vyāpyākhilaṃ sthitam

भीता लोकास्तथा चाहमेवं त्वां वीक्ष्य रूपिणम् । नानादंष्टाकरालं च नानाविद्याविशारदम्

bhītā lokāstathā cāhamevaṃ tvāṃ vīkṣya rūpiṇam | nānādaṃṣṭākarālaṃ ca nānāvidyāviśāradam

प्रलयानलदीप्तास्यं जटिलं च नभःस्पृशम् । दृष्ट्वा गणेश ते रूपमहं भ्रान्त इवाभवम्

pralayānaladīptāsyaṃ jaṭilaṃ ca nabhaḥspṛśam | dṛṣṭvā gaṇeśa te rūpamahaṃ bhrānta ivābhavam

देवा मनुष्या नागाद्याःखिलास्त्वदुदरेशयाः । नानायोनिभुजश्चान्ते त्वय्येव प्रविशन्ति च

devā manuṣyā nāgādyāḥkhilāstvadudareśayāḥ | nānāyonibhujaścānte tvayyeva praviśanti ca

अब्धेरुत्पद्यमानास्ते यथा जीमूतबिन्दवः । त्वमिन्द्रोऽग्निर्यमश्चैव निर्ऋतिर्वरुणो मरुत

abdherutpadyamānāste yathā jīmūtabindavaḥ | tvamindro'gniryamaścaiva nirṛtirvaruṇo maruta

2.145.20

गुह्यकेशस्तथेशानः सोमः सूर्योऽखिलं जगत्। नमामि त्वामतः स्वामिन्प्रसादं कुरु मेऽधुना

guhyakeśastatheśānaḥ somaḥ sūryo'khilaṃ jagat| namāmi tvāmataḥ svāminprasādaṃ kuru me'dhunā

दर्शयस्व निजं रूपं सौम्यं यत्पूर्वमीक्षितम् । को वेद लीलास्ते भूमन्क्रियमाणा निजेच्छया

darśayasva nijaṃ rūpaṃ saumyaṃ yatpūrvamīkṣitam | ko veda līlāste bhūmankriyamāṇā nijecchayā

अनुग्रहान्मया दृष्टमैश्वरं रूपमीदृशम् । ज्ञानचक्षुर्यतो दत्तं प्रसन्नेन त्वया मम

anugrahānmayā dṛṣṭamaiśvaraṃ rūpamīdṛśam | jñānacakṣuryato dattaṃ prasannena tvayā mama

श्रीगजानन उवाच । नेदं रूपं महाबाहो मम पश्यन्त्ययोगिनः । सनकाद्या नारदाद्याः पश्यन्ति मदनुग्रहान्

śrīgajānana uvāca | nedaṃ rūpaṃ mahābāho mama paśyantyayoginaḥ | sanakādyā nāradādyāḥ paśyanti madanugrahān

चतुर्वेदार्थतत्त्वज्ञाश्चतुःशास्त्रविशारदाः । यज्ञदानतपोनिष्ठा न मे रूपं विदन्ति ते

caturvedārthatattvajñāścatuḥśāstraviśāradāḥ | yajñadānataponiṣṭhā na me rūpaṃ vidanti te

शक्योऽहं वीक्षितुं ज्ञातुं प्रवेष्टुं भक्तिभावतः । त्यज भीतिं च मोहं च पश्य मां सोम्यरूपिणम्

śakyo'haṃ vīkṣituṃ jñātuṃ praveṣṭuṃ bhaktibhāvataḥ | tyaja bhītiṃ ca mohaṃ ca paśya māṃ somyarūpiṇam

6573

मद्भक्तो मत्परः सर्वसंगहीनो मदर्थकृत् । निष्क्रोधः सर्वभूतेषु समो मामेति भूभुज २६ (

madbhakto matparaḥ sarvasaṃgahīno madarthakṛt | niṣkrodhaḥ sarvabhūteṣu samo māmeti bhūbhuja 26 (

145

ॐ तत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखंडे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे 'विश्वरूपवीक्षणयोगो' योगो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥८

अध्यायाः १४६-१५०

अध्याय १४६ प्रारंभ :- वरेण्य उवाच । अनन्यभावस्त्वां सम्यङ्मतिमन्तमुपासते । योऽक्षरं परमं व्यक्तं तयोः कस्ते मतोऽधिकः

adhyāya 146 prāraṃbha :- vareṇya uvāca | ananyabhāvastvāṃ samyaṅmatimantamupāsate | yo'kṣaraṃ paramaṃ vyaktaṃ tayoḥ kaste mato'dhikaḥ

असि त्वं सर्ववित्साक्षी भूतभावन ईश्वरः । अतस्त्वां परिपृच्छामि वद मे कृपया विभो

asi tvaṃ sarvavitsākṣī bhūtabhāvana īśvaraḥ | atastvāṃ paripṛcchāmi vada me kṛpayā vibho

श्रीगजानन उवाच । यो मां मूर्तिधरं भक्त्या मद्भक्तः परिसेवते । स मे मान्योऽनन्यभक्तिर्नियुज्य हृदयं मयि

śrīgajānana uvāca | yo māṃ mūrtidharaṃ bhaktyā madbhaktaḥ parisevate | sa me mānyo'nanyabhaktirniyujya hṛdayaṃ mayi

खगणं स्ववशं कृत्वाऽखिलभूतहितार्थकृत् । मध्येयमक्षराव्यक्तं सर्वगं कूटगं स्थिरम्

khagaṇaṃ svavaśaṃ kṛtvā'khilabhūtahitārthakṛt | madhyeyamakṣarāvyaktaṃ sarvagaṃ kūṭagaṃ sthiram

सोऽपि मामेत्य निर्देश्यं मत्परो य उपासते । संसारसागरादस्मादुद्धरामि तमप्यहम्

so'pi māmetya nirdeśyaṃ matparo ya upāsate | saṃsārasāgarādasmāduddharāmi tamapyaham

अव्यक्तोपासनादुःखमधिकं तेन लभ्यते । व्यक्तस्योपासनासाध्यं तदेवाव्यक्तभक्तितः

avyaktopāsanāduḥkhamadhikaṃ tena labhyate | vyaktasyopāsanāsādhyaṃ tadevāvyaktabhaktitaḥ

भक्तिश्चैवादरश्चात्र कारणं परमं मतम् । सर्वेषां विदुषां श्रेष्ठो ह्यकिंचिज्ज्ञोऽपि भक्तिमान्। भजन्भक्त्या विहीनो यः स चाण्डालोऽभिधीयते। चाण्डालोऽपि भजन्भक्त्या ब्राह्मणेभ्योऽधिको मम

bhaktiścaivādaraścātra kāraṇaṃ paramaṃ matam | sarveṣāṃ viduṣāṃ śreṣṭho hyakiṃcijjño'pi bhaktimān| bhajanbhaktyā vihīno yaḥ sa cāṇḍālo'bhidhīyate| cāṇḍālo'pi bhajanbhaktyā brāhmaṇebhyo'dhiko mama

शुकाद्याः सनकाद्याश्च पुरा मुक्ता हि भक्तितः । भक्त्यैव मामनुप्राप्ता नारदाद्याश्चिरायुषः

śukādyāḥ sanakādyāśca purā muktā hi bhaktitaḥ | bhaktyaiva māmanuprāptā nāradādyāścirāyuṣaḥ

2.146.10

अतो भक्त्या मयि मनो निधेहि बुद्धिमेव च । भक्त्या यजस्व मां राजंस्ततो मामेव यास्यसि

ato bhaktyā mayi mano nidhehi buddhimeva ca | bhaktyā yajasva māṃ rājaṃstato māmeva yāsyasi

असमर्थोऽर्पितुं स्वान्तं ध्रुवं मयि नराधिप । अभ्यासेन च योगेन ततो गन्तुं यजस्व माम्

asamartho'rpituṃ svāntaṃ dhruvaṃ mayi narādhipa | abhyāsena ca yogena tato gantuṃ yajasva mām

तत्रापि त्वमशक्तश्चेत्कुरु कर्म मदर्पणम् । ममानुग्रहतश्चैव परां निर्वृतिमेष्यसि

tatrāpi tvamaśaktaścetkuru karma madarpaṇam | mamānugrahataścaiva parāṃ nirvṛtimeṣyasi

अथैतदप्यनुष्ठातुं न शक्नोषि तदा कुरु । प्रयत्नतः फलत्यागं त्रिविधानां हि कर्मणाम्

athaitadapyanuṣṭhātuṃ na śaknoṣi tadā kuru | prayatnataḥ phalatyāgaṃ trividhānāṃ hi karmaṇām

श्रेयसी बुद्धिरावृत्तेस्ततो ध्यानं वरं मतम् । ततोऽखिलपरित्यागस्ततः शान्तिर्गरीयसी

śreyasī buddhirāvṛttestato dhyānaṃ varaṃ matam | tato'khilaparityāgastataḥ śāntirgarīyasī

निरहंममताबुद्धिरद्वेषः करुणःसमः । लाभालाभे सुखेदुःखे मानामाने स मे प्रियः

nirahaṃmamatābuddhiradveṣaḥ karuṇaḥsamaḥ | lābhālābhe sukheduḥkhe mānāmāne sa me priyaḥ

यं वीक्ष्य न भयं याति जनस्तस्मान्न च स्वयम् । उद्वेगभीः कोपमद्भी रहितो यः स मे प्रियः

yaṃ vīkṣya na bhayaṃ yāti janastasmānna ca svayam | udvegabhīḥ kopamadbhī rahito yaḥ sa me priyaḥ

रिपौ मित्रेऽथ गर्यास यां स्तुतौ शोके समः समुत् । मौनी निश्चलधीभक्तिरसंगः स च मे प्रियः

ripau mitre'tha garyāsa yāṃ stutau śoke samaḥ samut | maunī niścaladhībhaktirasaṃgaḥ sa ca me priyaḥ

संशीलयति यश्चैनमुपदेशं मया कृतम् । स वन्द्यः सर्वलोकेषु मुक्तात्मा मे प्रियः सदा

saṃśīlayati yaścainamupadeśaṃ mayā kṛtam | sa vandyaḥ sarvalokeṣu muktātmā me priyaḥ sadā

अनिष्टाप्तौ च न द्वेष्टीष्टप्राप्तौ न च तुष्यति । क्षेत्रतज्ज्ञौ च यो वेत्ति स मे प्रियतरो भवेत्

aniṣṭāptau ca na dveṣṭīṣṭaprāptau na ca tuṣyati | kṣetratajjñau ca yo vetti sa me priyataro bhavet

2.146.20

वरेण्य उवाच । किं क्षेत्रं कश्च तद्वेत्ति कि तज्ज्ञानं गजानन । एतदाचक्ष्व महयं त्वं पृच्छते करुणाम्बुधे

vareṇya uvāca | kiṃ kṣetraṃ kaśca tadvetti ki tajjñānaṃ gajānana | etadācakṣva mahayaṃ tvaṃ pṛcchate karuṇāmbudhe

श्रीगजानन उवाच। पंचभूतानि तन्मात्राः पंचकर्मेन्द्रियाणि च । अहंकारो मनो बुद्धिः पंचज्ञानेन्द्रियाणि च

śrīgajānana uvāca| paṃcabhūtāni tanmātrāḥ paṃcakarmendriyāṇi ca | ahaṃkāro mano buddhiḥ paṃcajñānendriyāṇi ca

इच्छाव्यक्तं धृतिद्वेषौ सुखदुःखे तथैव च। चेतनासहितश्चायं समूहः क्षेत्रमुच्यते

icchāvyaktaṃ dhṛtidveṣau sukhaduḥkhe tathaiva ca| cetanāsahitaścāyaṃ samūhaḥ kṣetramucyate

तज्ज्ञं त्वं विद्धि मां भूप सर्वान्तर्यामिणं विभुम् । अयं समूहोऽहं चापि यज्ज्ञानविषयौ नृप

tajjñaṃ tvaṃ viddhi māṃ bhūpa sarvāntaryāmiṇaṃ vibhum | ayaṃ samūho'haṃ cāpi yajjñānaviṣayau nṛpa

आर्जवं गुरुशुश्रूषा विरक्तिश्चेन्द्रियार्थतः । शौचं क्षान्तिरदम्भश्च जन्मादिदोषवीक्षणम्

ārjavaṃ guruśuśrūṣā viraktiścendriyārthataḥ | śaucaṃ kṣāntiradambhaśca janmādidoṣavīkṣaṇam

समदृष्टिइर्दृढा भक्तिरेकान्तित्वं शमो दमः । एतैर्यच्च युतं ज्ञानं तज्ज्ञानं विद्धि बाहुज

samadṛṣṭiirdṛḍhā bhaktirekāntitvaṃ śamo damaḥ | etairyacca yutaṃ jñānaṃ tajjñānaṃ viddhi bāhuja

तज्ज्ञानविषयं राजन्ब्रवीमि त्वं शणुष्व मे । यज्ज्ञात्वैति च निर्वाणं मुक्त्वा संसृतिसागरम्

tajjñānaviṣayaṃ rājanbravīmi tvaṃ śaṇuṣva me | yajjñātvaiti ca nirvāṇaṃ muktvā saṃsṛtisāgaram

यदनादीन्द्रियैर्हीनं गुणभुग्गुणवर्जितम् । अव्यक्तं सदसद्भिन्नमिन्द्रियार्थावभासकम्

yadanādīndriyairhīnaṃ guṇabhugguṇavarjitam | avyaktaṃ sadasadbhinnamindriyārthāvabhāsakam

विष्वभृच्चाखिलव्यापि एकं नानेव भासते । बाह्याभ्यन्तरतः पूर्णमसंगं तमसः परम्

viṣvabhṛccākhilavyāpi ekaṃ nāneva bhāsate | bāhyābhyantarataḥ pūrṇamasaṃgaṃ tamasaḥ param

दुर्ज्ञेयं चातिसूक्ष्मत्वाद्दीप्तीनामपि भासकम् । ज्ञेयमेतादृशं विद्धि ज्ञानगम्यं पुरातनम्

durjñeyaṃ cātisūkṣmatvāddīptīnāmapi bhāsakam | jñeyametādṛśaṃ viddhi jñānagamyaṃ purātanam

2.146.30

एतदेव परं ब्रह्म ज्ञेयमात्मा परोऽव्ययः। गुणान्प्रकृतिजान्भुङ्क्ते पुरुषः प्रकृतेः परः

etadeva paraṃ brahma jñeyamātmā paro'vyayaḥ| guṇānprakṛtijānbhuṅkte puruṣaḥ prakṛteḥ paraḥ

गुणैस्त्रिभिरियं देहे बध्नाति पुरुषं दृढम् । यदा प्रकाशः क्षान्तिश्च विद्धिः सत्त्वं तदाधिकम्

guṇaistribhiriyaṃ dehe badhnāti puruṣaṃ dṛḍham | yadā prakāśaḥ kṣāntiśca viddhiḥ sattvaṃ tadādhikam

लोभोऽशमः स्पृहारम्भः कर्मणां रजसोगुणः । मोहोऽप्रवृत्तिश्चाज्ञानं प्रमादस्तमसो गुणाः

lobho'śamaḥ spṛhārambhaḥ karmaṇāṃ rajasoguṇaḥ | moho'pravṛttiścājñānaṃ pramādastamaso guṇāḥ

सत्त्वाधिकः सुखं ज्ञानं कर्मसंगो रजोधिकः । तमोधिकश्च लभते निद्रालस्यं सुखेतरत्

sattvādhikaḥ sukhaṃ jñānaṃ karmasaṃgo rajodhikaḥ | tamodhikaśca labhate nidrālasyaṃ sukhetarat

एषु त्रिषु प्रवृद्धेषु मुक्तिसंसृतिदुर्गतिः । प्रयान्ति मानवा राजंस्तस्मात्सत्त्वयुतो भव

eṣu triṣu pravṛddheṣu muktisaṃsṛtidurgatiḥ | prayānti mānavā rājaṃstasmātsattvayuto bhava

ततश्च सर्वभावेन भज त्वं मां नरेश्वर । भक्त्या चाव्यभिचारिण्या सर्वत्रैव च संस्थितम्

tataśca sarvabhāvena bhaja tvaṃ māṃ nareśvara | bhaktyā cāvyabhicāriṇyā sarvatraiva ca saṃsthitam

अग्नौ सूर्ये तथा सोमे यच्च तारासु संस्थितम् । विदुषी ब्राह्मणे तेजे विद्धि तन्मामकं नृप

agnau sūrye tathā some yacca tārāsu saṃsthitam | viduṣī brāhmaṇe teje viddhi tanmāmakaṃ nṛpa

अहमेवाखिलं विश्वं सृजामि विसृजामि च । ओषधीस्तेजसा सर्वा विश्वं चाप्याययाम्यहम्

ahamevākhilaṃ viśvaṃ sṛjāmi visṛjāmi ca | oṣadhīstejasā sarvā viśvaṃ cāpyāyayāmyaham

सर्वेन्द्रियाण्यधिष्ठाय जाठरं च धनञ्जयम् । भुनज्मि चाखिलान्भोगान्पुण्यपापाविवर्जितः

sarvendriyāṇyadhiṣṭhāya jāṭharaṃ ca dhanañjayam | bhunajmi cākhilānbhogānpuṇyapāpāvivarjitaḥ

अहं विष्णुश्च रुद्रश्च ब्रह्मा गौरी गुणेश्वरः । इन्द्राद्या लोकपालाश्च ममैवांशसमुद्भवाः

ahaṃ viṣṇuśca rudraśca brahmā gaurī guṇeśvaraḥ | indrādyā lokapālāśca mamaivāṃśasamudbhavāḥ

2.146.40

येन येन हि रूपेण जनो मां पर्युपासते । तथा तथा दर्शयामि तस्मै रूपं सुभक्तितः

yena yena hi rūpeṇa jano māṃ paryupāsate | tathā tathā darśayāmi tasmai rūpaṃ subhaktitaḥ

6614

इति क्षेत्रं तथा ज्ञाता ज्ञानं ज्ञेयं मयेरितम् । अखिलं भूपते सम्यगुपपन्नाय पृच्छते ४१ (

iti kṣetraṃ tathā jñātā jñānaṃ jñeyaṃ mayeritam | akhilaṃ bhūpate samyagupapannāya pṛcchate 41 (

146

ॐतत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतर्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे 'क्षेत्रक्षेत्रज्ञविवेकयोगो' नवमोध्यायः । ॥९

ॐtatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtartha śāstre śrīmadādi śrīmanmahāgāṇeśvare uttarakhaṇḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde 'kṣetrakṣetrajñavivekayogo' navamodhyāyaḥ | ||9

अध्याय १४७ प्रारंभ :- श्रीगजानन उवाच । दैव्यासुरी राक्षसी च प्रकृतिस्त्रिविधा नृणाम् । तासां फलानि चिह्नानि संक्षेपात्तेऽधुना ब्रुवे

adhyāya 147 prāraṃbha :- śrīgajānana uvāca | daivyāsurī rākṣasī ca prakṛtistrividhā nṛṇām | tāsāṃ phalāni cihnāni saṃkṣepātte'dhunā bruve

आद्या संसाधयेन्मुक्तिं द्वे परे बन्धनं नृप । चिह्नं ब्रवीमि चाद्यायास्तन्मे निगदतः शृणु

ādyā saṃsādhayenmuktiṃ dve pare bandhanaṃ nṛpa | cihnaṃ bravīmi cādyāyāstanme nigadataḥ śṛṇu

अपैशुन्यं दया क्रोधश्चापलं धृतिरार्जवम् । तेजोऽभयहिंसा च क्षमा शौचममानिता

apaiśunyaṃ dayā krodhaścāpalaṃ dhṛtirārjavam | tejo'bhayahiṃsā ca kṣamā śaucamamānitā

इत्यादिचिह्नमाद्याया आसुर्याः शृणु सांप्रतम् । अतिवादोऽभिमानश्च दर्पोऽज्ञानं सकोपता

ityādicihnamādyāyā āsuryāḥ śṛṇu sāṃpratam | ativādo'bhimānaśca darpo'jñānaṃ sakopatā

आसुर्या एवमाद्यानि चिह्नानि प्रकृतेर्नृप । निष्ठुरत्वं मदो मोहोऽहंकारो गर्व एव च

āsuryā evamādyāni cihnāni prakṛternṛpa | niṣṭhuratvaṃ mado moho'haṃkāro garva eva ca

द्वेषो हिंसा दया क्रोध औद्धत्यं दुर्विनीतता । आभिचारिककर्तृत्वं क्रूरकर्मरतिस्तथा

dveṣo hiṃsā dayā krodha auddhatyaṃ durvinītatā | ābhicārikakartṛtvaṃ krūrakarmaratistathā

अविश्वासः सतां वाक्येऽशुचित्वे कर्महीनता। निन्दकत्वं च वेदानां भक्तानामसुरद्विषाम्

aviśvāsaḥ satāṃ vākye'śucitve karmahīnatā| nindakatvaṃ ca vedānāṃ bhaktānāmasuradviṣām

मुनिश्रोत्रियविप्राणां तथा स्मृतिपुराणयोः । पाखण्डवाक्ये विश्वासः संगतिर्मलिनात्मनाम्

muniśrotriyaviprāṇāṃ tathā smṛtipurāṇayoḥ | pākhaṇḍavākye viśvāsaḥ saṃgatirmalinātmanām

सदम्भे कर्मकर्तृत्वं स्पृहा च परवस्तुषु । अनेककामनावत्त्वं सर्वदाऽनृतभाषणम्

sadambhe karmakartṛtvaṃ spṛhā ca paravastuṣu | anekakāmanāvattvaṃ sarvadā'nṛtabhāṣaṇam

2.147.10

परोत्कर्षासहिष्णुत्वं परकृत्यपराहतिः । इत्याद्या बहवश्चान्ये राक्षस्याः प्रकृतेर्गुणाः

parotkarṣāsahiṣṇutvaṃ parakṛtyaparāhatiḥ | ityādyā bahavaścānye rākṣasyāḥ prakṛterguṇāḥ

पृथिव्या स्वर्गलोके च परिवृत्य वसन्ति ते। मद्भक्तिरहिता लोका राक्षसीं प्रकृतिं श्रिताः

pṛthivyā svargaloke ca parivṛtya vasanti te| madbhaktirahitā lokā rākṣasīṃ prakṛtiṃ śritāḥ

तामसीं ये श्रिता राजन्यान्ति ते रौरवं ध्रुवम् । अनिर्वाच्यं च ते दुःखं भुञ्जते तत्र संस्थिता:

tāmasīṃ ye śritā rājanyānti te rauravaṃ dhruvam | anirvācyaṃ ca te duḥkhaṃ bhuñjate tatra saṃsthitā:

दैवान्निःसृत्य नरकाज्जायन्ते भुवि कुब्जकाः । जात्यन्धाः पंगवो दीनाहीनजातिषु ते नृप

daivānniḥsṛtya narakājjāyante bhuvi kubjakāḥ | jātyandhāḥ paṃgavo dīnāhīnajātiṣu te nṛpa

पुनः पापसमाचारा मय्यभक्ताः पतन्ति ते । उत्पतन्ति हि मद्भक्ता यां कांचिद्योनिमाश्रिताः

punaḥ pāpasamācārā mayyabhaktāḥ patanti te | utpatanti hi madbhaktā yāṃ kāṃcidyonimāśritāḥ

लभन्ते स्वर्गतिं यज्ञैरन्यैर्धर्मैश्च भूमिप । सुलभा सा सकामानां मयि भक्तिः सुदुर्लभा

labhante svargatiṃ yajñairanyairdharmaiśca bhūmipa | sulabhā sā sakāmānāṃ mayi bhaktiḥ sudurlabhā

विमूढा मोहजालेन बद्धाः स्वेन च कर्मणा। अहं हर्ता अहं कर्ता अहं भोक्तेति वादिनः

vimūḍhā mohajālena baddhāḥ svena ca karmaṇā| ahaṃ hartā ahaṃ kartā ahaṃ bhokteti vādinaḥ

अहमेवेश्वरः शास्ता अहं वेत्ता अहं सुखी । एतादृशी मतिर्नृणामधःपातयतीह तान्

ahameveśvaraḥ śāstā ahaṃ vettā ahaṃ sukhī | etādṛśī matirnṛṇāmadhaḥpātayatīha tān

तस्मादेतत्समुत्सृज्य दैवीं प्रकृतिमाश्रय । भक्तिं कुरु मदीयां त्वमनिशं दृढचेतसा

tasmādetatsamutsṛjya daivīṃ prakṛtimāśraya | bhaktiṃ kuru madīyāṃ tvamaniśaṃ dṛḍhacetasā

सापि भक्तिस्त्रिधा राजन्सात्विकी राजसीतरा । यद्देवान्भजते भक्त्या सात्त्विकी सा मता शुभा

sāpi bhaktistridhā rājansātvikī rājasītarā | yaddevānbhajate bhaktyā sāttvikī sā matā śubhā

2.147.20

राजसी सा तु विज्ञेया भक्तिर्जन्ममृतिप्रदा । यद्यक्षांच्चैव रक्षांसि यजन्ते सर्वभावतः

rājasī sā tu vijñeyā bhaktirjanmamṛtipradā | yadyakṣāṃccaiva rakṣāṃsi yajante sarvabhāvataḥ

वेदेनाविहितं क्रूरं साहंकारं सदम्भकम् । भजन्ते प्रेतभूतादीन्कर्म कुर्वन्ति कामिकम्

vedenāvihitaṃ krūraṃ sāhaṃkāraṃ sadambhakam | bhajante pretabhūtādīnkarma kurvanti kāmikam

शोषयन्तो निजं देहमन्तस्थं मां दृढा ग्रहाः । तामस्येतादृशी भक्तिर्नृणां सा निरयप्रदा

śoṣayanto nijaṃ dehamantasthaṃ māṃ dṛḍhā grahāḥ | tāmasyetādṛśī bhaktirnṛṇāṃ sā nirayapradā

6637

कामो लोभस्तथा क्रोधो दम्भश्चत्वार इत्यमि । महाद्वाराणि वीचीनां तस्मादेतांस्तु वर्जयेत् २३ (

kāmo lobhastathā krodho dambhaścatvāra ityami | mahādvārāṇi vīcīnāṃ tasmādetāṃstu varjayet 23 (

147

ॐतत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखंडे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे ' उपदेशयोगो' नाम दशमोऽध्यायः ॥१०

ॐtatsaditi śrīmadgaṇeśagītāsūpaniṣadarthagarbhāsu yogāmṛtārtha śāstre śrīmadādi śrīnmahāgāṇeśvare mahāpurāṇe uttarakhaṃḍe bālacarite śrīgajānanavareṇyasaṃvāde ' upadeśayogo' nāma daśamo'dhyāyaḥ ||10

अध्याय १४८ प्रारंभः – श्रीगजानन उवाच । तपोऽपि त्रिविधं राजन्कायिकादिप्रभेदतः। ऋजुतार्जवशौचाश्च ब्रह्मचर्यमहिंसनम्

adhyāya 148 prāraṃbhaḥ – śrīgajānana uvāca | tapo'pi trividhaṃ rājankāyikādiprabhedataḥ| ṛjutārjavaśaucāśca brahmacaryamahiṃsanam

गुरुविज्ञद्विजातीनां पूजनं चासुरद्विषाम् । स्वधर्मपालनं नित्यं कायिकं तपईदृशम्

guruvijñadvijātīnāṃ pūjanaṃ cāsuradviṣām | svadharmapālanaṃ nityaṃ kāyikaṃ tapaīdṛśam

मर्मांस्पृक्च प्रियं वाक्यमनुद्वेगं हितं ऋतम् । अधीतिर्वेदशास्त्राणां वाचिकं तप ईदशम्

marmāṃspṛkca priyaṃ vākyamanudvegaṃ hitaṃ ṛtam | adhītirvedaśāstrāṇāṃ vācikaṃ tapa īdaśam

अन्तःप्रसादः शान्तत्वं मौनमिन्द्रियनिग्रहः । निर्मलाशयता नित्यं मानसं तप ईदृशम्

antaḥprasādaḥ śāntatvaṃ maunamindriyanigrahaḥ | nirmalāśayatā nityaṃ mānasaṃ tapa īdṛśam

अकामतः श्रद्धया च यत्तपः सात्त्विकं तु तत् । सत्कारपूजार्थं सदम्भं राजसं तपः

akāmataḥ śraddhayā ca yattapaḥ sāttvikaṃ tu tat | satkārapūjārthaṃ sadambhaṃ rājasaṃ tapaḥ

तदस्थिरं जन्ममृती प्रयच्छति न संशयः । परात्मपीडकं यच्च तपस्तामसमुच्यते

tadasthiraṃ janmamṛtī prayacchati na saṃśayaḥ | parātmapīḍakaṃ yacca tapastāmasamucyate

विधिवाक्यप्रमाणार्थं सत्पात्रे देशकालतः । श्रद्धया दीयमानं यद्दानं तत्सात्विकं मतम्

vidhivākyapramāṇārthaṃ satpātre deśakālataḥ | śraddhayā dīyamānaṃ yaddānaṃ tatsātvikaṃ matam

उपकारं फलं वापि कांक्षद्भिर्दीयते नरैः । क्लेशतोऽदीयमानं वा भक्त्या राजसमुच्यते

upakāraṃ phalaṃ vāpi kāṃkṣadbhirdīyate naraiḥ | kleśato'dīyamānaṃ vā bhaktyā rājasamucyate

अकालदेशतोऽपात्रेवज्ञया दीयते तु यत् । असत्काराच्च यद्दत्तं तद्दानं तामसं स्मृतम्

akāladeśato'pātrevajñayā dīyate tu yat | asatkārācca yaddattaṃ taddānaṃ tāmasaṃ smṛtam

2.148.10

ज्ञानं च त्रिविधं राजन्शृणुष्व स्थिरचेतसा । त्रिधा कर्म च कर्तारं ब्रवीमि ते प्रसंगतः

jñānaṃ ca trividhaṃ rājanśṛṇuṣva sthiracetasā | tridhā karma ca kartāraṃ bravīmi te prasaṃgataḥ

नानाविधेषु भूतेषु मामेकं वीक्ष्यते तु यः । नाशवत्सु च नित्यं मां तज्ज्ञानं सात्त्विकं नृप

nānāvidheṣu bhūteṣu māmekaṃ vīkṣyate tu yaḥ | nāśavatsu ca nityaṃ māṃ tajjñānaṃ sāttvikaṃ nṛpa

तेषु वेत्ति पृथग्भूतं विविधं भावमाश्रितः । मामव्ययं च तज्ज्ञानं राजसं परिकीर्तितम्

teṣu vetti pṛthagbhūtaṃ vividhaṃ bhāvamāśritaḥ | māmavyayaṃ ca tajjñānaṃ rājasaṃ parikīrtitam

हेतुहीनमसत्यं च देहात्मविषयं च यत् । असदल्पार्थविषयं तामसं ज्ञानमुच्यते

hetuhīnamasatyaṃ ca dehātmaviṣayaṃ ca yat | asadalpārthaviṣayaṃ tāmasaṃ jñānamucyate

भेदतस्त्रिविधं कर्म विद्धि राजन्मयेरितम् । कामनाद्वेषदम्भैर्यद्रहितं नित्यकर्म यत

bhedatastrividhaṃ karma viddhi rājanmayeritam | kāmanādveṣadambhairyadrahitaṃ nityakarma yata

कृतं विना फलेच्छां यत्कर्म सात्त्विकमुच्यते । यद्बहुक्लेशतः कर्म कृतं यच्च फलेच्छया

kṛtaṃ vinā phalecchāṃ yatkarma sāttvikamucyate | yadbahukleśataḥ karma kṛtaṃ yacca phalecchayā

क्रियमाणं नृभिर्दम्भात्कर्म राजसमुच्यते । अनपेक्ष्य स्वशक्तिं यदर्थक्षयकरं च यत्

kriyamāṇaṃ nṛbhirdambhātkarma rājasamucyate | anapekṣya svaśaktiṃ yadarthakṣayakaraṃ ca yat

अज्ञानात्क्रियमाणं यत्कर्म तामसमीरितम् । कर्त्तारं त्रिविधं विद्धि कथ्यमानं मया नृप

ajñānātkriyamāṇaṃ yatkarma tāmasamīritam | karttāraṃ trividhaṃ viddhi kathyamānaṃ mayā nṛpa

धैर्योत्साही समोऽसिद्धौ सिद्धौ चाविक्रियस्तु यः । अहंकारविमुक्तो यः स कर्ता सात्त्विको नृप

dhairyotsāhī samo'siddhau siddhau cāvikriyastu yaḥ | ahaṃkāravimukto yaḥ sa kartā sāttviko nṛpa

कुर्वन्हर्षं च शोकं च हिंसा फलस्पृशम् च यः । अशुचिर्लुब्धको यस्तु राजसोऽसौ निगद्यते

kurvanharṣaṃ ca śokaṃ ca hiṃsā phalaspṛśam ca yaḥ | aśucirlubdhako yastu rājaso'sau nigadyate

2.148.20

प्रमादाज्ञानसहितः परीच्छेदपरः शठः । अलसस्तर्कवान्यस्तु कर्ताऽसौ तामसो मतः

pramādājñānasahitaḥ parīcchedaparaḥ śaṭhaḥ | alasastarkavānyastu kartā'sau tāmaso mataḥ

सुखं च त्रिविधं राजन्दुःखं च क्रमतः शृणु । सात्त्विकं राजसं चैव तामसं च मयोच्यते

sukhaṃ ca trividhaṃ rājanduḥkhaṃ ca kramataḥ śṛṇu | sāttvikaṃ rājasaṃ caiva tāmasaṃ ca mayocyate

विषवद्भासते पूर्वं दुःखस्यान्तकरं च यत । इच्छ्यमानं तथा वृत्या वदन्ते मृतवद्भवेत्

viṣavadbhāsate pūrvaṃ duḥkhasyāntakaraṃ ca yata | icchyamānaṃ tathā vṛtyā vadante mṛtavadbhavet

प्रसादात्स्वस्य बुद्धेर्यत्सात्त्विकं सुखमीरितम् । विषयाणां तु यो भोगो भासतेऽमृतवत्पुरा

prasādātsvasya buddheryatsāttvikaṃ sukhamīritam | viṣayāṇāṃ tu yo bhogo bhāsate'mṛtavatpurā

हालाहालमिवान्ते यद्राजसं सुखमीरितम् । तन्द्रिप्रमादसंभूतमालस्यप्रभवं च यत्

hālāhālamivānte yadrājasaṃ sukhamīritam | tandripramādasaṃbhūtamālasyaprabhavaṃ ca yat

सर्वदा मोहकं स्वस्य सुखं तामसमीदृशम् । न तदस्ति यदेतैर्यमुक्तं स्यात्त्रिविधैर्गुणैः

sarvadā mohakaṃ svasya sukhaṃ tāmasamīdṛśam | na tadasti yadetairyamuktaṃ syāttrividhairguṇaiḥ

राजन्ब्रह्मापि त्रिविधमोंतत्सदिति भेदतः । त्रिलोकेषु त्रिधाभूतमखिलं भूप वर्तते

rājanbrahmāpi trividhamoṃtatsaditi bhedataḥ | trilokeṣu tridhābhūtamakhilaṃ bhūpa vartate

ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्राः स्वभावाद्भिन्नकर्मिणः । तानि तेषां तु कर्माणि संक्षेपात्तेऽधुना वदे

brahmakṣatriyaviṭśūdrāḥ svabhāvādbhinnakarmiṇaḥ | tāni teṣāṃ tu karmāṇi saṃkṣepātte'dhunā vade

अन्तर्बाह्येन्द्रियाणां च वशत्वमार्जवं क्षमा। नानातपांसि शौचं च द्विविधं ज्ञानमात्मनः

antarbāhyendriyāṇāṃ ca vaśatvamārjavaṃ kṣamā| nānātapāṃsi śaucaṃ ca dvividhaṃ jñānamātmanaḥ

वेदशास्त्रपुराणानां स्मृतिनां ज्ञानमेव च । अनुष्ठानं तदर्थानां कर्म ब्राह्ममुदाहृतम्

vedaśāstrapurāṇānāṃ smṛtināṃ jñānameva ca | anuṣṭhānaṃ tadarthānāṃ karma brāhmamudāhṛtam

2.148.30

दार्यंर् शौर्यं च दाक्ष्यं च युद्धे पृष्ठप्रदर्शनम् । शरण्यपालनं दानं धृतिस्तेजः स्वभावजम्

dāryaṃr śauryaṃ ca dākṣyaṃ ca yuddhe pṛṣṭhapradarśanam | śaraṇyapālanaṃ dānaṃ dhṛtistejaḥ svabhāvajam

प्रभुता मनऔन्नत्यं सुनीतिर्लोकपालनम् । पंचकर्माधिकारित्वं क्षात्रकर्म समीरितम्

prabhutā manaaunnatyaṃ sunītirlokapālanam | paṃcakarmādhikāritvaṃ kṣātrakarma samīritam

नानावस्तुक्रयो भूमेः कर्षणं रक्षणं गवाम् । त्रिधाकर्माधिकारित्वं वैश्यानां कर्म ईदृशम्

nānāvastukrayo bhūmeḥ karṣaṇaṃ rakṣaṇaṃ gavām | tridhākarmādhikāritvaṃ vaiśyānāṃ karma īdṛśam

दानं द्विजानां शुश्रूषा सर्वदा शिवसेवनम् । एतादृशं नरव्याघ्र कर्म शौद्रमुदीरितम्

dānaṃ dvijānāṃ śuśrūṣā sarvadā śivasevanam | etādṛśaṃ naravyāghra karma śaudramudīritam

स्वस्वकर्मरता एते मय्यार्प्याखिलकारिणः । मत्प्रसादात्स्थिरं स्थानं यान्ति ते परमं नृप

svasvakarmaratā ete mayyārpyākhilakāriṇaḥ | matprasādātsthiraṃ sthānaṃ yānti te paramaṃ nṛpa

इति ते कथितो राजन्प्रसादाद्योग उत्तमः । सागोपांग सविस्तारोऽनादिसिद्धौ मया प्रिय

iti te kathito rājanprasādādyoga uttamaḥ | sāgopāṃga savistāro'nādisiddhau mayā priya

युङ्क्ष्व योगं मयाख्यातं नाख्यातं कस्यचिन्नृप। गोपयैनं ततः सिद्धिं परां यास्यस्यनुत्तमाम्

yuṅkṣva yogaṃ mayākhyātaṃ nākhyātaṃ kasyacinnṛpa| gopayainaṃ tataḥ siddhiṃ parāṃ yāsyasyanuttamām

क उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा प्रसन्नस्य महात्मनः । गणेशस्य वरेण्यः स चकार च यथोदितम्

ka uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā prasannasya mahātmanaḥ | gaṇeśasya vareṇyaḥ sa cakāra ca yathoditam

त्यक्त्वा राज्यं कुटुंबं च कान्तारं प्रययौ स्यात् । उपदिष्टं यथायोगमास्थाय मुक्तिमाप्नुयात्

tyaktvā rājyaṃ kuṭuṃbaṃ ca kāntāraṃ prayayau syāt | upadiṣṭaṃ yathāyogamāsthāya muktimāpnuyāt

इमं योप्युत्तमं योगं शृणोति श्रद्धया तु यः । सोऽपि कैवल्यमाप्नोति यथा योगी तथैव सः

imaṃ yopyuttamaṃ yogaṃ śṛṇoti śraddhayā tu yaḥ | so'pi kaivalyamāpnoti yathā yogī tathaiva saḥ

2.148.40

य इमं श्रावयेद्योगं कृत्वाऽस्यार्थं सुबुद्धिमान् । यथा योगी तथा सोऽपि परं निर्वाणमृच्छति

ya imaṃ śrāvayedyogaṃ kṛtvā'syārthaṃ subuddhimān | yathā yogī tathā so'pi paraṃ nirvāṇamṛcchati

यो गीतां सम्यगभ्यस्य ज्ञात्वाचार्थं गुरोर्मुखात। कृत्वा पूजां गणेशस्य प्रत्यहं पठते तु यः

yo gītāṃ samyagabhyasya jñātvācārthaṃ gurormukhāta| kṛtvā pūjāṃ gaṇeśasya pratyahaṃ paṭhate tu yaḥ

एककालं द्विकालं वा त्रिकालं वापि यः पठेत् । ब्रह्मीभूतस्य तस्यापि दर्शनान्मुच्यतेतरः

ekakālaṃ dvikālaṃ vā trikālaṃ vāpi yaḥ paṭhet | brahmībhūtasya tasyāpi darśanānmucyatetaraḥ

न यज्ञैर्न व्रतैर्दानैर्नाग्निहोत्रैर्महाधनैः। न वेदैः सम्यगभ्यस्तैः सम्यग्ज्ञातैः सहांगकैः

na yajñairna vratairdānairnāgnihotrairmahādhanaiḥ| na vedaiḥ samyagabhyastaiḥ samyagjñātaiḥ sahāṃgakaiḥ

पुराणश्रवणैर्नैव न शास्त्रैः साधु चिन्तनैः। प्राप्यते ब्रह्म परममनया प्राप्यते नरैः

purāṇaśravaṇairnaiva na śāstraiḥ sādhu cintanaiḥ| prāpyate brahma paramamanayā prāpyate naraiḥ

ब्रह्मघ्नो मद्यपः स्तेनो गुरुतल्पगमोऽपि यः। चतुर्णां यस्तु संसर्गी महापातककारिणाम्

brahmaghno madyapaḥ steno gurutalpagamo'pi yaḥ| caturṇāṃ yastu saṃsargī mahāpātakakāriṇām

स्त्रीहिंसा गोवधादीनां कर्तारो ये च पापिनः । ते सर्वे प्रतिमुच्यन्ते गीतामेतां पठन्ति चेत्

strīhiṃsā govadhādīnāṃ kartāro ye ca pāpinaḥ | te sarve pratimucyante gītāmetāṃ paṭhanti cet

यः पठेत्प्रयतो नित्यं स गणेशो न संशयः । चतुर्थ्यां य: पठेद्भक्त्या सोऽपि मोक्षाय कल्पते

yaḥ paṭhetprayato nityaṃ sa gaṇeśo na saṃśayaḥ | caturthyāṃ ya: paṭhedbhaktyā so'pi mokṣāya kalpate

ततःत्क्षेत्रं समासाद्य स्नात्वाऽभ्यर्च्य गजाननम् । सकृद्गीतां पठेद्भक्त्या ब्रह्मभूयाय जायते

tataḥtkṣetraṃ samāsādya snātvā'bhyarcya gajānanam | sakṛdgītāṃ paṭhedbhaktyā brahmabhūyāya jāyate

भाद्रमासे सिते पक्षे चतुर्थ्यां भक्तिमान्नरः । कृत्वा महीमयीं मूर्तिं गणेशस्य चतुर्भुजाम्

bhādramāse site pakṣe caturthyāṃ bhaktimānnaraḥ | kṛtvā mahīmayīṃ mūrtiṃ gaṇeśasya caturbhujām

2.148.50

सवाहनां सायुधां च समभ्यर्च्य यथाविधि । यः पठेत्सप्तकृत्वस्तु गीतामेतां प्रयत्नतः

savāhanāṃ sāyudhāṃ ca samabhyarcya yathāvidhi | yaḥ paṭhetsaptakṛtvastu gītāmetāṃ prayatnataḥ

ददाति तस्य तुष्टोसौ गणेशो भोगमुत्तमम् । पुत्रान्पौत्रान्धनं धान्यं पशुरत्नादिसंपदः

dadāti tasya tuṣṭosau gaṇeśo bhogamuttamam | putrānpautrāndhanaṃ dhānyaṃ paśuratnādisaṃpadaḥ

6689

विद्यार्थिनो लभेद्विद्या सुखार्थी सुखमाप्नुयात् । कामानन्याँल्लभेत्कामी मुक्तिमन्ते प्रयान्ति ते ५२ (

vidyārthino labhedvidyā sukhārthī sukhamāpnuyāt | kāmānanyām̐llabhetkāmī muktimante prayānti te 52 (

148

ॐतत्सदिति श्रीमद्गणेशगीतासूपनिषदर्थगर्भासु योगामृतार्थ शास्त्रे श्रीमदादि श्रीमन्महागाणेश्वरे महापुराणे उत्तरखण्डे बालचरिते श्रीगजाननवरेण्यसंवादे 'गुणत्रयकृतियोगो' नामैकादशोध्यायः ॥११

अध्याय १४९ प्रारंभ :- क उवाच । एवं पूजां संप्रगृहय तत्रैव न्यवसद्विभुः । भक्तानां पूरयन्कामान्सदने राजपूजिते

adhyāya 149 prāraṃbha :- ka uvāca | evaṃ pūjāṃ saṃpragṛhaya tatraiva nyavasadvibhuḥ | bhaktānāṃ pūrayankāmānsadane rājapūjite

मुनिरुवाच । विनायकस्य माहात्म्ये कथा भिन्ना निरूपिताः । अवतीर्य वरेण्यस्य गृहे विघ्नासुरो हतः

muniruvāca | vināyakasya māhātmye kathā bhinnā nirūpitāḥ | avatīrya vareṇyasya gṛhe vighnāsuro hataḥ

गजासुरमुखप्राप्तिर्वर्णिता चतुरानन । अत्रैव पार्वती गर्भादाविर्भावो निरूपितः

gajāsuramukhaprāptirvarṇitā caturānana | atraiva pārvatī garbhādāvirbhāvo nirūpitaḥ

गजाननतया देव संशयोऽतो ममाभवत् । त्वदन्यः संशयेच्छेत्ता नास्त्येव भुवनत्रये

gajānanatayā deva saṃśayo'to mamābhavat | tvadanyaḥ saṃśayecchettā nāstyeva bhuvanatraye

क उवाच । न कार्यः संशयो व्यास नानाशक्तियुते विभौ। निजेच्छावशतोऽनेकरूपकः कल्पभेदतः

ka uvāca | na kāryaḥ saṃśayo vyāsa nānāśaktiyute vibhau| nijecchāvaśato'nekarūpakaḥ kalpabhedataḥ

शम्भुवक्त्राच्च क्रोधाच्च प्रादुर्भूतो गजाननः । गौर्याश्च तेजसो जात उदराच्च क्वचिन्मुने

śambhuvaktrācca krodhācca prādurbhūto gajānanaḥ | gauryāśca tejaso jāta udarācca kvacinmune

क्वचिद्गौरीमलाच्चापि द्विमुखो द्विकरः क्वचित् । क्वचित्पंचमुखः क्वापि षण्मुखो दशबाहुकः

kvacidgaurīmalāccāpi dvimukho dvikaraḥ kvacit | kvacitpaṃcamukhaḥ kvāpi ṣaṇmukho daśabāhukaḥ

क्वचिद्वाखःदशहस्तश्च सहस्रभुजमण्डितः । आगमेषु समस्तेषु नानाध्यानानि सन्ति हि

kvacidvākhaḥdaśahastaśca sahasrabhujamaṇḍitaḥ | āgameṣu samasteṣu nānādhyānāni santi hi

न चात्र संशयः कार्यो विस्मयो वा मुने प्रभौ । शिवाद्ब्रह्मा च विष्णुश्च लैंगे जातौ निरूपितौ

na cātra saṃśayaḥ kāryo vismayo vā mune prabhau | śivādbrahmā ca viṣṇuśca laiṃge jātau nirūpitau

2.149.10

स्कान्दे विधातुर्नेत्राच्च शिवोत्पत्तिर्निरूपिता । विष्णुः शिवं ध्यायति च शिवोऽपि विष्णुमेव च

skānde vidhāturnetrācca śivotpattirnirūpitā | viṣṇuḥ śivaṃ dhyāyati ca śivo'pi viṣṇumeva ca

पंचाक्षरं समन्त्रं च तारकं वदति प्रभुः । शतकोटिमितं रामचरितं च त्रिधाकृतम्

paṃcākṣaraṃ samantraṃ ca tārakaṃ vadati prabhuḥ | śatakoṭimitaṃ rāmacaritaṃ ca tridhākṛtam

मर्त्यलोके तारकं स स्थापयामास शंकरः । क्वचिच्छिवात्सृष्टिरुक्ता ब्रह्मणश्च क्वचिद्धरेः

martyaloke tārakaṃ sa sthāpayāmāsa śaṃkaraḥ | kvacicchivātsṛṣṭiruktā brahmaṇaśca kvaciddhareḥ

भगवत्याः क्वचित्प्रोक्ता क्वचित्सूर्याद्गजाननात् । क्वचिच्च ब्रह्मणः प्रोक्ता सर्वं तच्छास्त्रसंमतम्

bhagavatyāḥ kvacitproktā kvacitsūryādgajānanāt | kvacicca brahmaṇaḥ proktā sarvaṃ tacchāstrasaṃmatam

संशयं कुरुते यस्तु स याति नरकं ध्रुवम् । क उवाच ॥ एवं त्रेतायुगकथा प्रोक्ता सर्वा मुने तव

saṃśayaṃ kurute yastu sa yāti narakaṃ dhruvam | ka uvāca || evaṃ tretāyugakathā proktā sarvā mune tava

इदानीमभिधास्यानि कथां कलियुगाश्रिताम् । कलिप्रान्ते मुने लोका भ्रष्टाचारास्तथानृताः

idānīmabhidhāsyāni kathāṃ kaliyugāśritām | kaliprānte mune lokā bhraṣṭācārāstathānṛtāḥ

ब्राह्मणा वेदरहिताः स्नानसन्ध्याविवर्जिताः । यजनं याजनं दानं न करिष्यन्ति कर्हिचित्

brāhmaṇā vedarahitāḥ snānasandhyāvivarjitāḥ | yajanaṃ yājanaṃ dānaṃ na kariṣyanti karhicit

प्रतिग्रहं च दुण्टानां करिष्यन्ति सुदुर्लभम् । परापवादं तन्निन्दां परस्रीधर्षणं तथा

pratigrahaṃ ca duṇṭānāṃ kariṣyanti sudurlabham | parāpavādaṃ tannindāṃ parasrīdharṣaṇaṃ tathā

करिष्यन्ति जनाः सर्वे विधिलोपं च सर्वशः। विश्वासघातं सर्वत्र कुर्वन्ति च जना ध्रुवम्

kariṣyanti janāḥ sarve vidhilopaṃ ca sarvaśaḥ| viśvāsaghātaṃ sarvatra kurvanti ca janā dhruvam

विधिलोपे च शपथं करिष्यन्ति धरातले। न करिष्यन्ति मेघाश्च वृष्टिं क्वापि मुनीश्वर

vidhilope ca śapathaṃ kariṣyanti dharātale| na kariṣyanti meghāśca vṛṣṭiṃ kvāpi munīśvara

2.149.20

महानदीतीरदेशे करिष्यन्ति कृषिं जनाः । यो बलि सोप्यबलिनो हरिष्यन्ति धनं बलात्

mahānadītīradeśe kariṣyanti kṛṣiṃ janāḥ | yo bali sopyabalino hariṣyanti dhanaṃ balāt

हरिष्यतस्ततो द्वौ च त्रयस्ताभ्यां बलात्पुनः । शूद्रा वेदं पठिष्यन्ति ब्राह्मणाः शूद्रकर्मिणः

hariṣyatastato dvau ca trayastābhyāṃ balātpunaḥ | śūdrā vedaṃ paṭhiṣyanti brāhmaṇāḥ śūdrakarmiṇaḥ

क्षत्रिया वैश्यकर्माणो वैश्याश्च शूद्रकर्मिणः। प्रतिग्रहं करिष्यन्ति चाण्डालस्य द्विजातयः

kṣatriyā vaiśyakarmāṇo vaiśyāśca śūdrakarmiṇaḥ| pratigrahaṃ kariṣyanti cāṇḍālasya dvijātayaḥ

दरिद्राश्च भविष्यन्ति हाहाभूता विचेतसः । वदिष्यन्ति च न मया गृहीतं धनमण्वपि

daridrāśca bhaviṣyanti hāhābhūtā vicetasaḥ | vadiṣyanti ca na mayā gṛhītaṃ dhanamaṇvapi

गृहीत्वापि च कृत्याय याचितारो धनं परात् । उत्कोचं च गृहीत्वैव वृथा साक्ष्यं ब्रुवन्ति च

gṛhītvāpi ca kṛtyāya yācitāro dhanaṃ parāt | utkocaṃ ca gṛhītvaiva vṛthā sākṣyaṃ bruvanti ca

सतां निन्दा करिष्यन्ति मैत्रीं चासद्भिरेव च । वृथा मांसस्य भक्ष्यं च करिष्यन्ति द्विजातयः

satāṃ nindā kariṣyanti maitrīṃ cāsadbhireva ca | vṛthā māṃsasya bhakṣyaṃ ca kariṣyanti dvijātayaḥ

उच्छेदः सज्जनानां स्यादितरेषां च वैभवम् । हित्वा देवान्भविष्यन्ति जनाः सर्वे तथैन्द्रिकान्

ucchedaḥ sajjanānāṃ syāditareṣāṃ ca vaibhavam | hitvā devānbhaviṣyanti janāḥ sarve tathaindrikān

भूतप्रेतपिशाचानां भजने सक्त मानसाः । वेषान्नानाविधान्कृत्वा भक्षयिष्यन्ति वाडवाः

bhūtapretapiśācānāṃ bhajane sakta mānasāḥ | veṣānnānāvidhānkṛtvā bhakṣayiṣyanti vāḍavāḥ

केचिच्च क्षत्रिया भिक्षां चरिष्यन्त्यकुलोचिताम् । व्रतानि निर्ममांश्चापि नाचरिष्यन्ति कर्हिचित्

kecicca kṣatriyā bhikṣāṃ cariṣyantyakulocitām | vratāni nirmamāṃścāpi nācariṣyanti karhicit

वर्णसंकरकारीणि कर्ता कर्माणि भूजनः । पतिव्रता भ्रष्टव्रता भविष्यन्ति कलौ युगे

varṇasaṃkarakārīṇi kartā karmāṇi bhūjanaḥ | pativratā bhraṣṭavratā bhaviṣyanti kalau yuge

2.149.30

म्लेच्छप्रायाः सर्वलोकाः परद्रव्यापहारिणः । निर्दयाः कुपथासक्ताः सर्वदा सत्यवर्जिताः

mlecchaprāyāḥ sarvalokāḥ paradravyāpahāriṇaḥ | nirdayāḥ kupathāsaktāḥ sarvadā satyavarjitāḥ

धरित्री सस्यहीना च रसहीना महीरुहाः। पंचमे वाथ षष्ठे वा वर्षे कन्यां प्रसूयते

dharitrī sasyahīnā ca rasahīnā mahīruhāḥ| paṃcame vātha ṣaṣṭhe vā varṣe kanyāṃ prasūyate

षोडशाब्दपरं चायुर्भविप्यति तदा युगे। तीर्थानि गुप्तरूपाणि देवतायतनानि च

ṣoḍaśābdaparaṃ cāyurbhavipyati tadā yuge| tīrthāni guptarūpāṇi devatāyatanāni ca

एवं पापे प्रवृद्धे तु धर्मे विश्वार्थमात्रकः । भविष्यन्ति तदा देवा उपवासपरायणाः

evaṃ pāpe pravṛddhe tu dharme viśvārthamātrakaḥ | bhaviṣyanti tadā devā upavāsaparāyaṇāḥ

स्वधास्वाहावषट्कारैर्वजिताभयविह्वलाः । यास्यन्ति शरणं देवं गजाननमनामयम्

svadhāsvāhāvaṣaṭkārairvajitābhayavihvalāḥ | yāsyanti śaraṇaṃ devaṃ gajānanamanāmayam

स्तुतिं नानाविधां तस्य करिष्यन्ति नतिं बहु । प्रार्थयिष्यन्ति देवेशं सर्वविघ्नविनाशनम्

stutiṃ nānāvidhāṃ tasya kariṣyanti natiṃ bahu | prārthayiṣyanti deveśaṃ sarvavighnavināśanam

एवं सर्वं विचार्यासौ आविर्भावं करिष्यति । गजाननः शूर्पकर्णो धूम्रवर्णोऽपि नामतः

evaṃ sarvaṃ vicāryāsau āvirbhāvaṃ kariṣyati | gajānanaḥ śūrpakarṇo dhūmravarṇo'pi nāmataḥ

नीलमश्वं समारुह्य खड्गहस्तो रुषा ज्वलन् । कल्पयिष्यति सेनां स नानारूपां निजेच्छया

nīlamaśvaṃ samāruhya khaḍgahasto ruṣā jvalan | kalpayiṣyati senāṃ sa nānārūpāṃ nijecchayā

शस्त्राणि च महास्त्राणि कल्पयिष्यत्ययत्नतः । वधिष्यति महाम्लेछान्सेनया स्वेन तेजसा

śastrāṇi ca mahāstrāṇi kalpayiṣyatyayatnataḥ | vadhiṣyati mahāmlechānsenayā svena tejasā

म्लेच्छभूतांस्तथा लोकान्वधिष्यति तदाऽखिलान् । लीलान्कन्दरदेशेषु ब्राह्मणान्वन्यभक्षिण:

mlecchabhūtāṃstathā lokānvadhiṣyati tadā'khilān | līlānkandaradeśeṣu brāhmaṇānvanyabhakṣiṇa:

2.149.40

समानाय्य प्रपूज्यैतान्भूमिं दास्यति देवराट् । सत्कर्मकारिणः सर्वान्विचाल्यति च सज्जनान्

samānāyya prapūjyaitānbhūmiṃ dāsyati devarāṭ | satkarmakāriṇaḥ sarvānvicālyati ca sajjanān

तदा धर्ममयं विश्वं भविष्यति कृते युगे। एवं कृत्वा धूम्रवर्णस्ततोन्तर्धानमेष्यति

tadā dharmamayaṃ viśvaṃ bhaviṣyati kṛte yuge| evaṃ kṛtvā dhūmravarṇastatontardhānameṣyati

एवं चतुर्युगे व्यास विघ्नेशस्य महात्मनः । कथितानि च नामानि रूपाणि च तवानघ

evaṃ caturyuge vyāsa vighneśasya mahātmanaḥ | kathitāni ca nāmāni rūpāṇi ca tavānagha

कर्माण्यद्भुतरूपाणि तस्य चोक्तानि सर्वशः । येषां श्रवणमात्रेण मुच्यन्ते सर्वजन्तवः

karmāṇyadbhutarūpāṇi tasya coktāni sarvaśaḥ | yeṣāṃ śravaṇamātreṇa mucyante sarvajantavaḥ

अनन्यस्याणि रूपाणि न वक्तुं शक्तिरस्ति मे । यत्र वेदाश्च चत्वारो विकुण्ठास्तत्र का कथा

ananyasyāṇi rūpāṇi na vaktuṃ śaktirasti me | yatra vedāśca catvāro vikuṇṭhāstatra kā kathā

मम वा मद्विधस्यापि महिम्नस्तस्य वर्णने । अनुष्ठानाय गच्छ त्वं व्यवसायं करोम्यहम्

mama vā madvidhasyāpi mahimnastasya varṇane | anuṣṭhānāya gaccha tvaṃ vyavasāyaṃ karomyaham

भृगुरुवाच । एवं श्रुत्वा सोमकान्त व्यासो ब्रह्ममुखात्कथाम् । अतिप्रीतमनाः प्राह सर्वपापप्रणाशिनीम्

bhṛguruvāca | evaṃ śrutvā somakānta vyāso brahmamukhātkathām | atiprītamanāḥ prāha sarvapāpapraṇāśinīm

मुनिरुवाच । न तृप्तिमधिगच्छामि । श्रुत्वाख्यानं महाद्भुतम् । धन्योऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि यत्त्वया सर्वसंशयाः

muniruvāca | na tṛptimadhigacchāmi | śrutvākhyānaṃ mahādbhutam | dhanyo'smyanugṛhīto'smi yattvayā sarvasaṃśayāḥ

दूरीकृताः कथासंगाद्गणेशचरिता श्रयात् । अमृतस्येव मे तृप्तिः श्रुत्वा श्रुत्वा न जायते

dūrīkṛtāḥ kathāsaṃgādgaṇeśacaritā śrayāt | amṛtasyeva me tṛptiḥ śrutvā śrutvā na jāyate

अस्य श्रवणमात्रेण जन्मजन्मान्तरार्जितम् । वृजिनं नाशमायाति सर्वे कामा भवन्ति च

asya śravaṇamātreṇa janmajanmāntarārjitam | vṛjinaṃ nāśamāyāti sarve kāmā bhavanti ca

2.149.50

पूर्वपुण्यबलादस्य श्रवणं जायते नृणाम् । न श्राव्यं दुर्जनायेदं पुराणं सर्वसिद्धिदम्

pūrvapuṇyabalādasya śravaṇaṃ jāyate nṛṇām | na śrāvyaṃ durjanāyedaṃ purāṇaṃ sarvasiddhidam

एवमुक्त्वा नमस्कृत्य परिक्रम्य स्वयं भुवम् । गृहीत्वाज्ञां ययौ व्यासस्तपसे वनमुत्तमम्

evamuktvā namaskṛtya parikramya svayaṃ bhuvam | gṛhītvājñāṃ yayau vyāsastapase vanamuttamam

यत्र कन्दफलान्यासन्नुत्तमानि जलानि च । न वायुः प्रबलो यत्र नातपो नाग्निरेव च

yatra kandaphalānyāsannuttamāni jalāni ca | na vāyuḥ prabalo yatra nātapo nāgnireva ca

6742

तत्रोपविष्टैकनिष्ठो जपन्नेकाक्षरं मनुम् । व्यतीयुर्द्धादशाब्दानि मुनेस्तस्य तपस्यतः ॥ ततः प्रादुरभूत्तस्य पुरतस्तु गजाननः ५३ (

tatropaviṣṭaikaniṣṭho japannekākṣaraṃ manum | vyatīyurddhādaśābdāni munestasya tapasyataḥ || tataḥ prādurabhūttasya puratastu gajānanaḥ 53 (

149

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे मुनिविसर्जनं नामैकोनपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe munivisarjanaṃ nāmaikonapaṃcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १५० प्रारंभ :- सोमकान्त उवाच । कथं प्रादुरभूद्देवः पुरस्तस्य महात्मनः । भृगो तत्सर्वमाख्याहि श्रुत्वा पापक्षयो यतः

adhyāya 150 prāraṃbha :- somakānta uvāca | kathaṃ prādurabhūddevaḥ purastasya mahātmanaḥ | bhṛgo tatsarvamākhyāhi śrutvā pāpakṣayo yataḥ

भृगुरुवाच । यथा तत्पुरतः प्रादुरासीद्देवो गजाननः । तत्सर्वं कथयिष्येऽहं सादरं शृणु भूमिप

bhṛguruvāca | yathā tatpurataḥ prādurāsīddevo gajānanaḥ | tatsarvaṃ kathayiṣye'haṃ sādaraṃ śṛṇu bhūmipa

रक्तमाल्याम्बरधरो रक्तगन्धानुलेपनः । गजाननोऽब्जनयनः सिन्दूरारुणमस्तकः

raktamālyāmbaradharo raktagandhānulepanaḥ | gajānano'bjanayanaḥ sindūrāruṇamastakaḥ

अनेकसूर्यसंकाशो दिव्यकुण्डलमण्डितः । अंगदे मुकुटं बिभ्रत्कंकणे शेषमेव च

anekasūryasaṃkāśo divyakuṇḍalamaṇḍitaḥ | aṃgade mukuṭaṃ bibhratkaṃkaṇe śeṣameva ca

मुनिरित्थं निरीक्ष्यैनं निमील्य नयने पुनः । चकम्पे भयसंत्रस्तः स्मृत्वा मन्त्रं मुमूर्छ च

muniritthaṃ nirīkṣyainaṃ nimīlya nayane punaḥ | cakampe bhayasaṃtrastaḥ smṛtvā mantraṃ mumūrcha ca

ततोऽब्रवीन्नागमुखो मा भैस्त्वं मुनिसत्तम । यं ध्यायसि दिवारात्रौ सोऽहं त्वां समुपागतः

tato'bravīnnāgamukho mā bhaistvaṃ munisattama | yaṃ dhyāyasi divārātrau so'haṃ tvāṃ samupāgataḥ

ब्रह्मादीनामगम्यो यो वरं दातुं मुने तव । भृगुरुवाच । श्रुत्वेत्थं मधुरां वाणीं जहर्ष मुनिपुंगवः

brahmādīnāmagamyo yo varaṃ dātuṃ mune tava | bhṛguruvāca | śrutvetthaṃ madhurāṃ vāṇīṃ jaharṣa munipuṃgavaḥ

मूर्धानं न्यस्य तत्पादे धन्योऽहं पितरौ तपः । धन्योऽहं धरणी वृक्षाः पुनः पुनरवीवदत्

mūrdhānaṃ nyasya tatpāde dhanyo'haṃ pitarau tapaḥ | dhanyo'haṃ dharaṇī vṛkṣāḥ punaḥ punaravīvadat

यतो दृष्टः सर्वरूपो गुणातीतोऽखिलाश्रयः। चिदानन्दघनोऽनन्तोऽखिलकारणकारणम्

yato dṛṣṭaḥ sarvarūpo guṇātīto'khilāśrayaḥ| cidānandaghano'nanto'khilakāraṇakāraṇam

2.150.10

एवं स्तुत्वा प्रार्थयन्स वरदं तं गजाननम् । मुनिरुवाच । निरस्य भ्रान्तिं सर्वा मे यच्छ भक्तिं दृढां त्वयि

evaṃ stutvā prārthayansa varadaṃ taṃ gajānanam | muniruvāca | nirasya bhrāntiṃ sarvā me yaccha bhaktiṃ dṛḍhāṃ tvayi

अष्टादशपुराणानां यथा स्यां करणे क्षमः । तवापि स्तवने शक्तिः स्याद्यथा तत्कुरुष्व भोः

aṣṭādaśapurāṇānāṃ yathā syāṃ karaṇe kṣamaḥ | tavāpi stavane śaktiḥ syādyathā tatkuruṣva bhoḥ

हृदये वस देवेश प्रसन्नश्चेन्ममानघ । गजानन उवाच । त्वया यत्प्रार्थितं वत्स सर्वमद्य भविष्यति

hṛdaye vasa deveśa prasannaścenmamānagha | gajānana uvāca | tvayā yatprārthitaṃ vatsa sarvamadya bhaviṣyati

सर्वमान्यो व्यास नामा सर्वपावनपावनः । अपरोक्षज्ञानवांश्च भविष्यसि गुरोर्गुरुः

sarvamānyo vyāsa nāmā sarvapāvanapāvanaḥ | aparokṣajñānavāṃśca bhaviṣyasi gurorguruḥ

नारायणपरः ख्यात्या गुणैः कीर्त्या श्रियापि च । अष्टादशपुराणानां कर्ता त्वं हि भविष्यसि

nārāyaṇaparaḥ khyātyā guṇaiḥ kīrtyā śriyāpi ca | aṣṭādaśapurāṇānāṃ kartā tvaṃ hi bhaviṣyasi

तथैवोपपुराणानां तावतां च मुनीश्वर । त्वया पूर्वं दम्भवशान्न कृतं मम पूजनम्

tathaivopapurāṇānāṃ tāvatāṃ ca munīśvara | tvayā pūrvaṃ dambhavaśānna kṛtaṃ mama pūjanam

स्मरणं वा ततः स्तम्भो जातो वाण्या महाद्भुतः । धातुर्मुखाच्छ्रुतो यस्मान्महिमा तेन मेऽनघ

smaraṇaṃ vā tataḥ stambho jāto vāṇyā mahādbhutaḥ | dhāturmukhācchruto yasmānmahimā tena me'nagha

विलीनं सर्वमधुना प्रविशामि तवोदरम् । भृगुरुवाच । एवमुक्त्वा प्राविशत्स तन्मुनेरुदरं विभुः

vilīnaṃ sarvamadhunā praviśāmi tavodaram | bhṛguruvāca | evamuktvā prāviśatsa tanmunerudaraṃ vibhuḥ

प्रकाशमतुलं लेभे सूर्यकोटिसमं मुनिः । दीपयामास ककुभस्ततो मूर्तिं विधाय सः

prakāśamatulaṃ lebhe sūryakoṭisamaṃ muniḥ | dīpayāmāsa kakubhastato mūrtiṃ vidhāya saḥ

गजाननस्य महतीं प्रासादेऽस्थापयच्च सः । पूजयामास विविधैरुपचारैः पृथक्पृथक्

gajānanasya mahatīṃ prāsāde'sthāpayacca saḥ | pūjayāmāsa vividhairupacāraiḥ pṛthakpṛthak

2.150.20

सिद्धिक्षेत्रमिदं सर्वलोकानां पावनं दृशोः। अनुष्ठानवतां मन्त्रनानासिद्धिप्रदं शुभम्

siddhikṣetramidaṃ sarvalokānāṃ pāvanaṃ dṛśoḥ| anuṣṭhānavatāṃ mantranānāsiddhipradaṃ śubham

एवमुक्त्वाप्यनुज्ञाप्य व्यासो नारायणस्तदा । पुराणं तद्गणेशस्य यच्छ्रुतं ब्रह्मणोमुखात्

evamuktvāpyanujñāpya vyāso nārāyaṇastadā | purāṇaṃ tadgaṇeśasya yacchrutaṃ brahmaṇomukhāt

अध्यायाः १४६-१५० (cont. 2)

प्राह वैशम्पायनाय ततस्तद्भुवि पप्रथे । तदेतदखिलं तेऽद्य मयापि कथितं नृप

prāha vaiśampāyanāya tatastadbhuvi paprathe | tadetadakhilaṃ te'dya mayāpi kathitaṃ nṛpa

नानेन सदृशं किंचित्पावनं त्रिषु विद्यते । लोकेषु परमानन्ददायकं नृपसत्तम

nānena sadṛśaṃ kiṃcitpāvanaṃ triṣu vidyate | lokeṣu paramānandadāyakaṃ nṛpasattama

सोमकान्त न चाख्येममिदं दुष्टजने त्वया। विनीतेषु च भक्तेषु त्वयाख्येयं प्रयत्नतः

somakānta na cākhyemamidaṃ duṣṭajane tvayā| vinīteṣu ca bhakteṣu tvayākhyeyaṃ prayatnataḥ

मया निरन्तरमिदं जप्यते स्मर्यतेऽपि च । तवापि करुणायोगात्कथितं राजसत्तम

mayā nirantaramidaṃ japyate smaryate'pi ca | tavāpi karuṇāyogātkathitaṃ rājasattama

6768

गजाननध्यानपरो नित्यं जपपरोभव २६ (

gajānanadhyānaparo nityaṃ japaparobhava 26 (

150

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे व्यासानुग्रहसिद्धिक्षेत्रवर्णनं नाम पंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe vyāsānugrahasiddhikṣetravarṇanaṃ nāma paṃcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्यायाः १५१-१५५

अध्याय १५१ प्रारंभ :- सूत उवाच । एवं श्रुत्वा कथां नित्यं सोमकान्तो मुनीश्वरात् । शुष्कास्त्रमूले तत्पुण्यं न्यक्षिपज्जलतो नृपः

adhyāya 151 prāraṃbha :- sūta uvāca | evaṃ śrutvā kathāṃ nityaṃ somakānto munīśvarāt | śuṣkāstramūle tatpuṇyaṃ nyakṣipajjalato nṛpaḥ

गते संवत्सरे चूतः पल्लवैः कुसुमैः फलैः । शुशुभेऽतीवरुचिरः पुराणश्रुतिपुण्यतः

gate saṃvatsare cūtaḥ pallavaiḥ kusumaiḥ phalaiḥ | śuśubhe'tīvaruciraḥ purāṇaśrutipuṇyataḥ

सोमकान्तो दिव्यकान्तिस्त्यक्त्वा कुष्ठभवां रुजम् । अक्षतश्चाभवत्पूतिगन्धं त्यक्त्वा सुगन्धवान्

somakānto divyakāntistyaktvā kuṣṭhabhavāṃ rujam | akṣataścābhavatpūtigandhaṃ tyaktvā sugandhavān

निःखेदः सुरभेर्गन्धाद्दशदिक्षु प्रसारिणः । दिव्यदेहं सूर्यकान्तिं कोटिचन्द्रनिभं नृपम्

niḥkhedaḥ surabhergandhāddaśadikṣu prasāriṇaḥ | divyadehaṃ sūryakāntiṃ koṭicandranibhaṃ nṛpam

दृष्ट्वा विसिस्मिरे लोकाः कथमीदृक् च तादृशः । गणेशाख्यपुराणस्य महिम्ना दोषहारिणा

dṛṣṭvā visismire lokāḥ kathamīdṛk ca tādṛśaḥ | gaṇeśākhyapurāṇasya mahimnā doṣahāriṇā

भृगुरुवाच। सिद्धिस्ते नृपशार्दूल पुराणश्रवणादभूत् । व्रजेदानीं निजं पुत्र सामात्यं जनमेव च

bhṛguruvāca| siddhiste nṛpaśārdūla purāṇaśravaṇādabhūt | vrajedānīṃ nijaṃ putra sāmātyaṃ janameva ca

चिरोत्कण्ठं वर्षमध्ये दृष्ट्वा हर्षमवाप्स्यसि। सूत उवाच । एवमाकर्ण्य तद्वाक्यं पादयोर्न्यपतन्मुनेः

cirotkaṇṭhaṃ varṣamadhye dṛṣṭvā harṣamavāpsyasi| sūta uvāca | evamākarṇya tadvākyaṃ pādayornyapatanmuneḥ

आनन्दार्णवमग्नः स सोमकान्तोऽवदद्भृगुम् । राजोवाच । अद्भुतस्तपसस्तेऽद्य महिमैक्षि मया मुने

ānandārṇavamagnaḥ sa somakānto'vadadbhṛgum | rājovāca | adbhutastapasaste'dya mahimaikṣi mayā mune

पुराणश्रवणस्यापि येनाहं पतितोऽपि च । गलत्कुष्ठो दिव्यदेहो जातो माता पिता मम

purāṇaśravaṇasyāpi yenāhaṃ patito'pi ca | galatkuṣṭho divyadeho jāto mātā pitā mama

2.151.10

अस्यदेहस्य निर्माता त्वमेव मुनिसत्तम। नीरसश्चूतवृक्षोऽपि फलपुष्पयुतोऽभवत्

asyadehasya nirmātā tvameva munisattama| nīrasaścūtavṛkṣo'pi phalapuṣpayuto'bhavat

त्यक्तुं नेच्छाम्यतोऽहं त्वां किं मे पुत्रजनैर्भवेत्। एवं निशम्य तद्वाक्यं भृगुः पुनरथाब्रवीत्

tyaktuṃ necchāmyato'haṃ tvāṃ kiṃ me putrajanairbhavet| evaṃ niśamya tadvākyaṃ bhṛguḥ punarathābravīt

भृगुरुवाच । जन्मान्तरीयपुण्येन पुराणश्रवणं तव । संजातं मन्मुखाद्धन्यं दुरितं येन तेऽनशत्

bhṛguruvāca | janmāntarīyapuṇyena purāṇaśravaṇaṃ tava | saṃjātaṃ manmukhāddhanyaṃ duritaṃ yena te'naśat

गणेशस्य पुराणस्य महिमा केन वर्ण्यते । न माविस्मर गच्छ त्वं जनेश नगरं निजम्

gaṇeśasya purāṇasya mahimā kena varṇyate | na māvismara gaccha tvaṃ janeśa nagaraṃ nijam

एवं तयोः संवदतोस्तेजसोज्वलदद्भुतम् । विमानं ददृशे ताभ्यां सूर्यकोटिनिभं महत्

evaṃ tayoḥ saṃvadatostejasojvaladadbhutam | vimānaṃ dadṛśe tābhyāṃ sūryakoṭinibhaṃ mahat

भृगुरुवाच । त्वदर्थं यानमायातमिदं नृप महाद्भुतम् । इदमारुहय गच्छ त्वं गणनाथस्य सन्निधिम्

bhṛguruvāca | tvadarthaṃ yānamāyātamidaṃ nṛpa mahādbhutam | idamāruhaya gaccha tvaṃ gaṇanāthasya sannidhim

न प्राप्नुवन्त्यनुष्ठानाद्विमानं यन्मुनीश्वराः। तत्पुराणश्रवाद्राजंस्त्वया प्राप्तं गणेश्वरात्

na prāpnuvantyanuṣṭhānādvimānaṃ yanmunīśvarāḥ| tatpurāṇaśravādrājaṃstvayā prāptaṃ gaṇeśvarāt

विमानं वदतोरेवं भूमण्डलमगात्क्षणात् । विनायकगणैर्युक्तं चतुर्बाहुविराजितैः

vimānaṃ vadatorevaṃ bhūmaṇḍalamagātkṣaṇāt | vināyakagaṇairyuktaṃ caturbāhuvirājitaiḥ

मुकुटांगदहारादि भूषणैरुपशोभितैः । दिव्यचन्दनवस्त्रादिपद्मपरशुशोभिभिः

mukuṭāṃgadahārādi bhūṣaṇairupaśobhitaiḥ | divyacandanavastrādipadmaparaśuśobhibhiḥ

नृत्यत्किन्नरकन्याभिर्मृदंगनालपाणिभिः । किन्नरैर्गायनैर्युक्तं दृष्ट्वा राजाऽब्रवीत्पुनः

nṛtyatkinnarakanyābhirmṛdaṃganālapāṇibhiḥ | kinnarairgāyanairyuktaṃ dṛṣṭvā rājā'bravītpunaḥ

2.151.20

राजोवाच । श्रुतासीद्बहुधा वार्ता विमानानां मुनीश्वर । तद्दृष्टं पुरतो ब्रह्मंस्तपोवीर्यबलात्तव

rājovāca | śrutāsīdbahudhā vārtā vimānānāṃ munīśvara | taddṛṣṭaṃ purato brahmaṃstapovīryabalāttava

महिमा श्रूयते कर्णैर्बहुधा बहुवक्त्रतः । अनुभूतो मया सोऽपि पुराणश्रवणात्तव

mahimā śrūyate karṇairbahudhā bahuvaktrataḥ | anubhūto mayā so'pi purāṇaśravaṇāttava

एवं ब्रुवति भूपे तु दूता उत्तीर्य यानतः । प्रणिपत्याखिलाः प्रोचुः सोमकान्तं नृपं तदा

evaṃ bruvati bhūpe tu dūtā uttīrya yānataḥ | praṇipatyākhilāḥ procuḥ somakāntaṃ nṛpaṃ tadā

परात्परेण देवेन तव पुण्यात्स्मृतिः कृता । गजाननेन शुद्धात्मन्पुराणश्रवणादिना

parātpareṇa devena tava puṇyātsmṛtiḥ kṛtā | gajānanena śuddhātmanpurāṇaśravaṇādinā

वयं दूता आज्ञयाऽस्य विमानेन समागताः । नेतुं त्वां पुण्यकीर्तिं च याहि लोकमनुत्तमम्

vayaṃ dūtā ājñayā'sya vimānena samāgatāḥ | netuṃ tvāṃ puṇyakīrtiṃ ca yāhi lokamanuttamam

तद्दर्शनाज्जन्ममृतेर्मुक्तस्तत्सन्निधिं गतः । सुखमात्यन्तिकं तत्र प्राप्स्यसे तत्प्रसादतः

taddarśanājjanmamṛtermuktastatsannidhiṃ gataḥ | sukhamātyantikaṃ tatra prāpsyase tatprasādataḥ

निशम्य दूतवाक्यं तद्देहातीत इवाभवत् । रोमांचांचितसर्वांग प्राह गद्गदया गिरा

niśamya dūtavākyaṃ taddehātīta ivābhavat | romāṃcāṃcitasarvāṃga prāha gadgadayā girā

परात्परेण देवेन चराचरकृताऽमुना। निर्गुणेन गुणक्षोभकारिणा विश्वयोनिना

parātpareṇa devena carācarakṛtā'munā| nirguṇena guṇakṣobhakāriṇā viśvayoninā

दीननाथेन भो दूताः. स्मृतोऽहं कृपयाऽनघाः । ब्रह्माद्या न विदुर्यं हि ध्यात्वा च सनकादयः

dīnanāthena bho dūtāḥ. smṛto'haṃ kṛpayā'naghāḥ | brahmādyā na viduryaṃ hi dhyātvā ca sanakādayaḥ

अनन्तगणपूर्णः सोऽप्रेषयद्यानमुत्तमम् । नानावतारवान्नानारूपी परममायिकः

anantagaṇapūrṇaḥ so'preṣayadyānamuttamam | nānāvatāravānnānārūpī paramamāyikaḥ

2.151.30

तेन मे स्मरणं कस्मात्कृतमाश्चर्यकारकम । एवमुक्त्वा नमस्कृत्य भृगुं तं प्राह भूमिपः

tena me smaraṇaṃ kasmātkṛtamāścaryakārakama | evamuktvā namaskṛtya bhṛguṃ taṃ prāha bhūmipaḥ

आज्ञया ते गमिष्यामि दूतैः सह विमानगः । प्रसादात्ते च देवस्य न मां विस्मर्तुमर्हसि

ājñayā te gamiṣyāmi dūtaiḥ saha vimānagaḥ | prasādātte ca devasya na māṃ vismartumarhasi

सूत उवाच । निशम्य गदितं तस्य भृगुः संभ्रमविह्वलः । आनन्दाश्रुः सरोमांचः कण्ठे धृत्वा नृपस्य सः

sūta uvāca | niśamya gaditaṃ tasya bhṛguḥ saṃbhramavihvalaḥ | ānandāśruḥ saromāṃcaḥ kaṇṭhe dhṛtvā nṛpasya saḥ

प्राहाहं नृपते विप्रोऽभाग्यवांस्त्वं महाफलः। गणेशपुरगो भूत्वा न मां विस्मर कर्हिचित्

prāhāhaṃ nṛpate vipro'bhāgyavāṃstvaṃ mahāphalaḥ| gaṇeśapurago bhūtvā na māṃ vismara karhicit

एवमुकत्वा बहिर्यातौ धृत्वा हस्तावुभावपि । नमस्कृत्य विमानं तन्नृपो मुनिवरं च तम्

evamukatvā bahiryātau dhṛtvā hastāvubhāvapi | namaskṛtya vimānaṃ tannṛpo munivaraṃ ca tam

आरुहत्परमप्रीतो दूतवाक्यात्त्वरान्वितः । द्वावमात्यौ सुधर्मा च रुरुहुर्यानमुत्तमम्

āruhatparamaprīto dūtavākyāttvarānvitaḥ | dvāvamātyau sudharmā ca ruruhuryānamuttamam

ततो दूताश्च वाद्यानां घोषैर्व्याप्तं दिगन्तरम् । विमानशोभां वीक्ष्यैव सोमकान्तो ननन्द ह

tato dūtāśca vādyānāṃ ghoṣairvyāptaṃ digantaram | vimānaśobhāṃ vīkṣyaiva somakānto nananda ha

जन्मान्तरीयपुण्येन प्राप्तमेतदमन्यत। ततोऽस्मिन्पश्यति भृगौ विमानं यानमम्बरे

janmāntarīyapuṇyena prāptametadamanyata| tato'sminpaśyati bhṛgau vimānaṃ yānamambare

6806

सर्वोत्तमपदं प्राप्तं मर्त्यदेहेन वीक्ष्य च । विस्मयं परमं प्राप नत्वा दूतान्ययौ पदं ३८ (

sarvottamapadaṃ prāptaṃ martyadehena vīkṣya ca | vismayaṃ paramaṃ prāpa natvā dūtānyayau padaṃ 38 (

151

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सोमकान्तविमानप्राप्तिवर्णनं नामैकपंचाशदधिकशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe somakāntavimānaprāptivarṇanaṃ nāmaikapaṃcāśadadhikaśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १५२ प्रारंभः- सूत उवाच । उपरिष्टाद्ददर्शाथ नृपो दैवपुरं निजम् । जहर्ष गोपुरादालशोभां दृष्ट्वाथ काञ्चनीम्

adhyāya 152 prāraṃbhaḥ- sūta uvāca | upariṣṭāddadarśātha nṛpo daivapuraṃ nijam | jaharṣa gopurādālaśobhāṃ dṛṣṭvātha kāñcanīm

ततः सुधर्मा सस्मार सभां रम्यां समीक्ष्य ह । निजं पुत्रं स्नेहवशात्प्राह गद्गदभाषिणी

tataḥ sudharmā sasmāra sabhāṃ ramyāṃ samīkṣya ha | nijaṃ putraṃ snehavaśātprāha gadgadabhāṣiṇī

हेमकण्ठो मम सुतो भद्रासनगतो भवेत्। पित्रोर्मार्गं प्रतीक्षन्स जाते संवत्सरेऽधुना

hemakaṇṭho mama suto bhadrāsanagato bhavet| pitrormārgaṃ pratīkṣansa jāte saṃvatsare'dhunā

स्वामिन्कृपानिधे तस्य दर्शनं दातुमर्हसि। स्त्रियो वाक्यं निशम्यैवं शुशोच नृपतिस्तदा

svāminkṛpānidhe tasya darśanaṃ dātumarhasi| striyo vākyaṃ niśamyaivaṃ śuśoca nṛpatistadā

नृप उवाच । हेमकण्ठो मम सुतो जीवन्स्याद्वा मृतो भवेत् । उक्तमासीन्मया चास्मै वत्सराद्दर्शनं भवेत्

nṛpa uvāca | hemakaṇṭho mama suto jīvansyādvā mṛto bhavet | uktamāsīnmayā cāsmai vatsarāddarśanaṃ bhavet

अनृतात्कुत्र गच्छेयं नोक्तमासीत्कदाचन । न तत्र गन्तुं नो हातुं शक्तोऽहं परमं पदम्

anṛtātkutra gaccheyaṃ noktamāsītkadācana | na tatra gantuṃ no hātuṃ śakto'haṃ paramaṃ padam

विरुद्धं कथमेतद्धि घटेतेत्यरुदद्भृशम् । दृष्ट्वा दूतास्तयोः शोकमब्रुवन्राजसत्तमम्

viruddhaṃ kathametaddhi ghaṭetetyarudadbhṛśam | dṛṣṭvā dūtāstayoḥ śokamabruvanrājasattamam

युवयो रोदनं श्रुत्वा कृपा नः समुपागता। क्षणमुत्तारयामोऽत्र दृष्ट्वा तं यात सत्वरम्

yuvayo rodanaṃ śrutvā kṛpā naḥ samupāgatā| kṣaṇamuttārayāmo'tra dṛṣṭvā taṃ yāta satvaram

जाते भवत्समाधाने संतोषो नः परो भवेत् । तत उत्तारयामासुर्दूता देवपुरादुदक्

jāte bhavatsamādhāne saṃtoṣo naḥ paro bhavet | tata uttārayāmāsurdūtā devapurādudak

2.152.10

विमानं तद्गणेशस्य पुराणश्रवणागतम् । नगरं प्रभया व्याप्तं वाद्यघोषैश्च नादितम्

vimānaṃ tadgaṇeśasya purāṇaśravaṇāgatam | nagaraṃ prabhayā vyāptaṃ vādyaghoṣaiśca nāditam

सुबलो ज्ञानगम्यश्च नमस्कृत्य नृपं गणान् । ईयतुर्हेमकण्ठं तं सर्ववृत्तान्तमीरितुम

subalo jñānagamyaśca namaskṛtya nṛpaṃ gaṇān | īyaturhemakaṇṭhaṃ taṃ sarvavṛttāntamīrituma

क्षणाद्भद्रासनगतं हेमकण्ठमपश्यताम् । सन्नद्धैर्वीरमुख्यैश्च परिवीतं महाबलैः

kṣaṇādbhadrāsanagataṃ hemakaṇṭhamapaśyatām | sannaddhairvīramukhyaiśca parivītaṃ mahābalaiḥ

अमात्यनागरैर्युक्तमीक्षन्तं नृत्यमुत्तमम् । तदमात्यो ज्ञानगम्यं सुबलं समपश्यताम्

amātyanāgarairyuktamīkṣantaṃ nṛtyamuttamam | tadamātyo jñānagamyaṃ subalaṃ samapaśyatām

उत्तस्थुः सर्ववीराश्व सामात्यो हेमकण्ठकः । आलिंगनाय ते सर्वे तयोः प्रापुः ससंभ्रमम

uttasthuḥ sarvavīrāśva sāmātyo hemakaṇṭhakaḥ | āliṃganāya te sarve tayoḥ prāpuḥ sasaṃbhramama

तेषामालिंगने जाते ततो नृपसुतो ययौ । हर्षेण महता युक्तः सरोमांचोऽब्रवीच्च तौ

teṣāmāliṃgane jāte tato nṛpasuto yayau | harṣeṇa mahatā yuktaḥ saromāṃco'bravīcca tau

मम माता पिताऽमात्यौ क्षेमयुक्तौ न वा क्वचित् । त्यक्त्वा तौ पितरौ यातो युवामेकाकिनौ कथम्

mama mātā pitā'mātyau kṣemayuktau na vā kvacit | tyaktvā tau pitarau yāto yuvāmekākinau katham

एवमुक्त्वा स्वासने तावुपवेश्य प्रपूज्य च । वस्त्रचन्दनभूषादिफलताम्बूलकांचनैः

evamuktvā svāsane tāvupaveśya prapūjya ca | vastracandanabhūṣādiphalatāmbūlakāṃcanaiḥ

तयोर्विना मम प्राणाः कण्ठमात्रावलम्बिनः । अहर्निशं तयोर्ध्यानं नान्यस्य मम मानसे

tayorvinā mama prāṇāḥ kaṇṭhamātrāvalambinaḥ | aharniśaṃ tayordhyānaṃ nānyasya mama mānase

पिता मे प्रावदत्पूर्वमेकदा दर्शनं पुनः । दास्यामीति कथं तच्चानृतं वाक्यं करिष्यति

pitā me prāvadatpūrvamekadā darśanaṃ punaḥ | dāsyāmīti kathaṃ taccānṛtaṃ vākyaṃ kariṣyati

2.152.20

तावूचतुः । मा कुरुष्व वृथा चिन्तां पित्रोस्ते कुशलं नृप । तयोः पुण्यप्रभावं को जानाति भुवनत्रये

tāvūcatuḥ | mā kuruṣva vṛthā cintāṃ pitroste kuśalaṃ nṛpa | tayoḥ puṇyaprabhāvaṃ ko jānāti bhuvanatraye

अनुज्ञां भवतो गृहय निर्गता नगराद्वयम् । चत्वारोऽपि पितुस्तेऽभूत्सौकुमार्यादिकं महत्

anujñāṃ bhavato gṛhaya nirgatā nagarādvayam | catvāro'pi pituste'bhūtsaukumāryādikaṃ mahat

क्षुधया पीडितोऽत्यन्तं रक्तस्रावि पदाम्बुजम् । कन्दमूलैः फलैस्तृप्तिर्न चासीत्तस्य भूपतेः

kṣudhayā pīḍito'tyantaṃ raktasrāvi padāmbujam | kandamūlaiḥ phalaistṛptirna cāsīttasya bhūpateḥ

मातुस्तेऽपि तथावस्था चेलतुर्न पदं तदा । भ्रमद्भिर्बहुधा पश्चाद्दृष्ठं चारु सरो महत्

mātuste'pi tathāvasthā celaturna padaṃ tadā | bhramadbhirbahudhā paścāddṛṣṭhaṃ cāru saro mahat

शीतलं वृक्षवल्लीभिस्तत्र सुष्वाप भूमिपः। सुधर्मा पादसंवाहं चकार श्रमकर्षिता

śītalaṃ vṛkṣavallībhistatra suṣvāpa bhūmipaḥ| sudharmā pādasaṃvāhaṃ cakāra śramakarṣitā

आवां तु कन्दमूलार्थे यातस्तत्राययौ मुनिः। च्यवनो मुनिशार्दूलो जलार्थे तौ ददर्श ह

āvāṃ tu kandamūlārthe yātastatrāyayau muniḥ| cyavano muniśārdūlo jalārthe tau dadarśa ha

तयोर्हार्दं स गृह्यैव निजमाश्रममाययौ । तत आवां समायातौ गृह्य मूलफलं बहु

tayorhārdaṃ sa gṛhyaiva nijamāśramamāyayau | tata āvāṃ samāyātau gṛhya mūlaphalaṃ bahu

सर्वे तदाश्रमे याता मुनिना पूजिता भृशम् । भोजिताः षड्रसैश्चान्नैर्विश्रान्तिं परमां गताः

sarve tadāśrame yātā muninā pūjitā bhṛśam | bhojitāḥ ṣaḍrasaiścānnairviśrāntiṃ paramāṃ gatāḥ

ततःकथाप्रसंगोऽभून्मुनिना च नृपेण च । सर्वं चाकथयद्राजा वृत्तान्तं मुनये तदा

tataḥkathāprasaṃgo'bhūnmuninā ca nṛpeṇa ca | sarvaṃ cākathayadrājā vṛttāntaṃ munaye tadā

ततो मुनिर्ध्यानबलात्पूर्व जन्मास्य संजगौ। दुरितं तच्छमोपायमब्रवीत्करुणायुतः

tato munirdhyānabalātpūrva janmāsya saṃjagau| duritaṃ tacchamopāyamabravītkaruṇāyutaḥ

2.152.30

दुरितश्रवणे चास्य संत्रासो नौ नृपाभवत् । स संदिग्धमना यावत्तावद्देहाद्विनिर्गताः

duritaśravaṇe cāsya saṃtrāso nau nṛpābhavat | sa saṃdigdhamanā yāvattāvaddehādvinirgatāḥ

पक्षिणः श्वेतवर्णास्तमारब्धा भक्षितुं नृपम् । तेषां चंचुप्रहारेण विह्वलः पतितो नृपः

pakṣiṇaḥ śvetavarṇāstamārabdhā bhakṣituṃ nṛpam | teṣāṃ caṃcuprahāreṇa vihvalaḥ patito nṛpaḥ

रक्ष रक्षेति कारुण्यात्प्रोक्तः प्रार्तनया मुनिः । तस्य प्रेक्षणमात्रेण पक्षिणोऽन्तर्दधुः क्षणात्

rakṣa rakṣeti kāruṇyātproktaḥ prārtanayā muniḥ | tasya prekṣaṇamātreṇa pakṣiṇo'ntardadhuḥ kṣaṇāt

स तु हस्तयुगं बद्ध्वा तस्थौ मुनिमुखो नृपः । महज्ज्ञात्वा नृपैनः स श्रावयामास भक्तितः

sa tu hastayugaṃ baddhvā tasthau munimukho nṛpaḥ | mahajjñātvā nṛpainaḥ sa śrāvayāmāsa bhaktitaḥ

गणेशस्य पुराणं यद्वर्षमात्रं कृपानिधिः । अष्टोत्तरशतेनादौ देवनाम्ना प्रसिच्य च

gaṇeśasya purāṇaṃ yadvarṣamātraṃ kṛpānidhiḥ | aṣṭottaraśatenādau devanāmnā prasicya ca

तदंगात्पुरुषं घोरं निष्काश्यतपसो बलात् । व्योमकेशो ललज्जिह्वो व्याकुलः क्षुधया भृशम्

tadaṃgātpuruṣaṃ ghoraṃ niṣkāśyatapaso balāt | vyomakeśo lalajjihvo vyākulaḥ kṣudhayā bhṛśam

भक्ष्यं ययाचे स भृगुं सोऽवदत्तं पुरस्थितम् । भक्षयस्वाम्रवृक्षं त्वं महान्तं शुष्कमेव च

bhakṣyaṃ yayāce sa bhṛguṃ so'vadattaṃ purasthitam | bhakṣayasvāmravṛkṣaṃ tvaṃ mahāntaṃ śuṣkameva ca

तेन स्पृष्टो आम्रवृक्षो भस्मसादभवत्क्षणात् । ततस्तं धीवरं प्राह भक्षयस्वेत्यसौ मुनिः

tena spṛṣṭo āmravṛkṣo bhasmasādabhavatkṣaṇāt | tatastaṃ dhīvaraṃ prāha bhakṣayasvetyasau muniḥ

ततो नृपं मुनिः प्राह पुराणश्रवणं महत् । श्रेयो निक्षिप नित्यं त्वमस्मिन्भस्मनि भूमिप

tato nṛpaṃ muniḥ prāha purāṇaśravaṇaṃ mahat | śreyo nikṣipa nityaṃ tvamasminbhasmani bhūmipa

यावच्चूतस्य वृक्षोऽत्र भवेदन्यो यथा पुरा । ततस्त्वमपि राजेन्द्र दिव्यदेहो भविष्यसि

yāvaccūtasya vṛkṣo'tra bhavedanyo yathā purā | tatastvamapi rājendra divyadeho bhaviṣyasi

2.152.40

तथैव स नृपश्चक्रे स्नात्वा श्रुत्वा कथां बहु । न्यक्षिपत्त्यहं श्रेयस्तस्मिन्मस्मानि भक्तितः

tathaiva sa nṛpaścakre snātvā śrutvā kathāṃ bahu | nyakṣipattyahaṃ śreyastasminmasmāni bhaktitaḥ

संवत्सरान्ते वृक्षोऽसौ भवन्नृप यथा पुरा । गणेशस्य पुराणे तु समाप्ते फलपुष्पवान्

saṃvatsarānte vṛkṣo'sau bhavannṛpa yathā purā | gaṇeśasya purāṇe tu samāpte phalapuṣpavān

नृपोऽपि दिव्यकान्तिः स शशिसूर्यनिभोऽभवत् । यावन्नृपो मुनिं स्तौति विमानं तावदागतम्

nṛpo'pi divyakāntiḥ sa śaśisūryanibho'bhavat | yāvannṛpo muniṃ stauti vimānaṃ tāvadāgatam

नृत्यगीतसमायुक्तं वाद्यघोषनिनादितम् । गणेशदूतसंयुक्तमाश्रमान्तिकमास्थितम्

nṛtyagītasamāyuktaṃ vādyaghoṣanināditam | gaṇeśadūtasaṃyuktamāśramāntikamāsthitam

यच्छोभां पश्यतोर्नाथ दृशो नौ सफलाभवन् । अतिपुण्यात्पितुस्ते ते दूता देवाज्ञया नृपम्

yacchobhāṃ paśyatornātha dṛśo nau saphalābhavan | atipuṇyātpituste te dūtā devājñayā nṛpam

न्यक्षिपन्यानमध्ये नौ नृपेक्षणप्रणोदिताः । सुधर्मा च मुनेराज्ञां गृह्य याता विमानगा

nyakṣipanyānamadhye nau nṛpekṣaṇapraṇoditāḥ | sudharmā ca munerājñāṃ gṛhya yātā vimānagā

दृष्टं देवपुरं यावत्तावत्वत्स्मृतिरागता। अत उत्तारितं यानं उत्तरे नगरान्नृप

dṛṣṭaṃ devapuraṃ yāvattāvatvatsmṛtirāgatā| ata uttāritaṃ yānaṃ uttare nagarānnṛpa

दिदृक्षया पितृभ्यां ते तौ यातौ त्वां निवेदितुम् । तयोः शीघ्रं दर्शनाय याहि नो चेद्गमिष्यति

didṛkṣayā pitṛbhyāṃ te tau yātau tvāṃ niveditum | tayoḥ śīghraṃ darśanāya yāhi no cedgamiṣyati

तयोर्वाक्यं निशम्येत्थं हेमकण्ठत्वरान्वितः । रोमांचाश्रुसमायुक्तो धावमानः श्रुताखिलः

tayorvākyaṃ niśamyetthaṃ hemakaṇṭhatvarānvitaḥ | romāṃcāśrusamāyukto dhāvamānaḥ śrutākhilaḥ

ययौ तद्दर्शनोत्सुक्यात्पुरस्कृत्य तदा तु तौ। विशीर्णभूषणगणो नागरैः सेवकैर्वृतः

yayau taddarśanotsukyātpuraskṛtya tadā tu tau| viśīrṇabhūṣaṇagaṇo nāgaraiḥ sevakairvṛtaḥ

6856

गलदश्रुः क्षणात्प्राप विमानं गणसंकुलम् २.१५२.५० (

galadaśruḥ kṣaṇātprāpa vimānaṃ gaṇasaṃkulam 2.152.50 (

152

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे हेमकण्ठदर्शनं नाम द्विपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe hemakaṇṭhadarśanaṃ nāma dvipaṃcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १५३ प्रारंभः- सूत उवाच । तदमात्याश्च चत्वारः सोमकान्तं पुरो ययुः । प्रणिपत्याखिलान्प्रोचुरागतस्ते सुतो नृप

adhyāya 153 prāraṃbhaḥ- sūta uvāca | tadamātyāśca catvāraḥ somakāntaṃ puro yayuḥ | praṇipatyākhilānprocurāgataste suto nṛpa

सर्ववीरैर्नागरिकैरिन्द्रः सुरगणैरिव । वृतो हर्षेण शोकेन दृष्ट्वान्यानमेव च

sarvavīrairnāgarikairindraḥ suragaṇairiva | vṛto harṣeṇa śokena dṛṣṭvānyānameva ca

एवं निवेदितोऽमात्यैः सोऽपि शीघ्रं समागतः । आबालवनितावृद्धैः सेवकैश्च समन्वितः

evaṃ nivedito'mātyaiḥ so'pi śīghraṃ samāgataḥ | ābālavanitāvṛddhaiḥ sevakaiśca samanvitaḥ

दृष्ट्वा शोभां विमानस्य सर्व आनन्दनिर्भराः। तन्मध्ये सोमकान्तं ते दृष्ट्वा नेमुर्धरातले

dṛṣṭvā śobhāṃ vimānasya sarva ānandanirbharāḥ| tanmadhye somakāntaṃ te dṛṣṭvā nemurdharātale

युक्तं दूतैर्गणेशस्य कान्तयाप्यतिकान्तया । तत उत्तीर्य यानात्स आलिलिंग सुतं मुदा

yuktaṃ dūtairgaṇeśasya kāntayāpyatikāntayā | tata uttīrya yānātsa āliliṃga sutaṃ mudā

आनन्दाश्रूणि मुंचंतौ सरोमांचावुभावपि । विदेहाविव संजातौ न किंचिदूचतुः क्षणम्

ānandāśrūṇi muṃcaṃtau saromāṃcāvubhāvapi | videhāviva saṃjātau na kiṃcidūcatuḥ kṣaṇam

तत ऊचे पिता पुत्रं स्नेहेन वत्सरागतम् । त्वामेव नित्यं ध्यायामि सत्पुत्रं वंशभूषणम् । न त्वया सदृशं पश्ये पुत्रेषुर्जनवर्तिषु । ततः सुधर्मा सस्नेहा धावमाना सुतं ययौ । आलिलिंग मुदा युक्ता गलदश्रू उभावपि । तत ऊचे सुतं माता चिरदृष्टोऽसि बालक । न मे सुखं किंचिदभूत्तादुत्कण्ठितचेतसः । इदानीं ते मुखं दृष्ट्वा सानन्दं मे मनोऽभवत् । वियोगेन च ते देहो मम जातः कृशो भृशम् । तत आलिंगनं चक्रुर्नागरा नामधारकाः । केचित्प्रदक्षिणां चक्रुः केचित्पादौ तदाऽस्पृशन् । केचिच्च दर्शनादेव प्रतियाताः पुरं प्रति । तत ऊचे नृपः सर्वान्भृगुणाऽनुग्रहान्मम । गणेशस्य पुराणं यच्छ्रावितं पापनाशनम्

tata ūce pitā putraṃ snehena vatsarāgatam | tvāmeva nityaṃ dhyāyāmi satputraṃ vaṃśabhūṣaṇam | na tvayā sadṛśaṃ paśye putreṣurjanavartiṣu | tataḥ sudharmā sasnehā dhāvamānā sutaṃ yayau | āliliṃga mudā yuktā galadaśrū ubhāvapi | tata ūce sutaṃ mātā ciradṛṣṭo'si bālaka | na me sukhaṃ kiṃcidabhūttādutkaṇṭhitacetasaḥ | idānīṃ te mukhaṃ dṛṣṭvā sānandaṃ me mano'bhavat | viyogena ca te deho mama jātaḥ kṛśo bhṛśam | tata āliṃganaṃ cakrurnāgarā nāmadhārakāḥ | kecitpradakṣiṇāṃ cakruḥ kecitpādau tadā'spṛśan | kecicca darśanādeva pratiyātāḥ puraṃ prati | tata ūce nṛpaḥ sarvānbhṛguṇā'nugrahānmama | gaṇeśasya purāṇaṃ yacchrāvitaṃ pāpanāśanam

अभवं तेन निष्पापो दिव्यदेहो विमानगः। सर्वेषां दर्शनं जातं पुनर्यास्यामि यानगः

abhavaṃ tena niṣpāpo divyadeho vimānagaḥ| sarveṣāṃ darśanaṃ jātaṃ punaryāsyāmi yānagaḥ

कृपावता गणेशेन यानं मे प्रेषितं भुवि । राज्यं च परिभुक्तं मे स्वेच्छया संपदः सुत

kṛpāvatā gaṇeśena yānaṃ me preṣitaṃ bhuvi | rājyaṃ ca paribhuktaṃ me svecchayā saṃpadaḥ suta

2.153.10

धाम यास्यामि परमं प्रसादाद्भृगुसंभवात् । एवं ते शुश्रुवुर्वाणी सोमकान्तसमीरिताम्

dhāma yāsyāmi paramaṃ prasādādbhṛgusaṃbhavāt | evaṃ te śuśruvurvāṇī somakāntasamīritām

रुरुदुः सुस्वरं सर्वे पतिता भुवि केचन । श्रेणीमुख्यास्ततः प्रोचुः सोमकान्तं कृपानिधिम्

ruruduḥ susvaraṃ sarve patitā bhuvi kecana | śreṇīmukhyāstataḥ procuḥ somakāntaṃ kṛpānidhim

नो विना जगतीपाल कथं यास्यसि धाम तत् । प्राणांस्त्यक्त्वा वयं सर्वे यास्यामोऽप्यनु ते नृप

no vinā jagatīpāla kathaṃ yāsyasi dhāma tat | prāṇāṃstyaktvā vayaṃ sarve yāsyāmo'pyanu te nṛpa

हत्या त्वन्मस्तके राजन्सर्वेषां नो भविष्यति । ननः पुण्यं तथा येन द्रक्ष्यामस्तं गुणेश्वरम्

hatyā tvanmastake rājansarveṣāṃ no bhaviṣyati | nanaḥ puṇyaṃ tathā yena drakṣyāmastaṃ guṇeśvaram

तव प्रसादाद्देवस्य यास्यामो लोकमुत्तमम् । न संसारे सुखं किंचिदायुनाशो वृथाऽत्र हि

tava prasādāddevasya yāsyāmo lokamuttamam | na saṃsāre sukhaṃ kiṃcidāyunāśo vṛthā'tra hi

अस्माकं न भवेत्किंचित्साधनं धामसाधनम् । ततोऽवदद्धेमकण्ठो जनकं वाक्यमादृतः

asmākaṃ na bhavetkiṃcitsādhanaṃ dhāmasādhanam | tato'vadaddhemakaṇṭho janakaṃ vākyamādṛtaḥ

कथं त्यक्त्वाऽर्भकं तात यासि द्रष्टुं गजाननम् । मम राज्येन को हेतुराज्ञया तव वत्सरम्

kathaṃ tyaktvā'rbhakaṃ tāta yāsi draṣṭuṃ gajānanam | mama rājyena ko heturājñayā tava vatsaram

पालितं राज्यमखिलं नेच्छेदानीं ममापि च । शपथस्त तथा राजन्नतो नेतुं ममार्हसि

pālitaṃ rājyamakhilaṃ necchedānīṃ mamāpi ca | śapathasta tathā rājannato netuṃ mamārhasi

सोमकान्त उवाच । सर्वेषामेव संद्रष्टुमिच्छा देवपदाम्बुजम् । अहं च परवानत्र कथं कार्यं मया जनाः

somakānta uvāca | sarveṣāmeva saṃdraṣṭumicchā devapadāmbujam | ahaṃ ca paravānatra kathaṃ kāryaṃ mayā janāḥ

भवत्स्नेहेन शोचामि पुत्रस्नेहाद्विशेषतः । अतएवोर्ध्वगं यानमुत्तार्य द्रष्टुमागतः

bhavatsnehena śocāmi putrasnehādviśeṣataḥ | ataevordhvagaṃ yānamuttārya draṣṭumāgataḥ

2.153.20

सूत उवाच । ततः शोचत्सु लोकेषु सोमकान्ते रुदत्यपि । पुत्रे च देवदूतानां दया प्रादुरभूत्तदा

sūta uvāca | tataḥ śocatsu lokeṣu somakānte rudatyapi | putre ca devadūtānāṃ dayā prādurabhūttadā

ते ऊचुः सोमकान्तं तं धन्यो राजन्यतो जनाः । त्वयि संकल्पितप्राणा यथा त्वं जगदीश्वरे

te ūcuḥ somakāntaṃ taṃ dhanyo rājanyato janāḥ | tvayi saṃkalpitaprāṇā yathā tvaṃ jagadīśvare

अतः सर्वान्गृहीत्वैव यामः शीघ्रं गजाननम्। राजोवाच । यदि सर्वा पुरी नीता तदा कीर्तिर्दृढा मम

ataḥ sarvāngṛhītvaiva yāmaḥ śīghraṃ gajānanam| rājovāca | yadi sarvā purī nītā tadā kīrtirdṛḍhā mama

भविष्यति रसायां मे नान्यथा तु भविष्यति । सूत उवाच । एवमुक्त्वा पुराणस्य गणेशस्य श्रवोद्भवम्

bhaviṣyati rasāyāṃ me nānyathā tu bhaviṣyati | sūta uvāca | evamuktvā purāṇasya gaṇeśasya śravodbhavam

पूज्यं हस्ते जले नैषां ददौ राजा तदाज्ञया । तोये हस्ते गते लोका निष्पापाः पुण्यमूर्तयः

pūjyaṃ haste jale naiṣāṃ dadau rājā tadājñayā | toye haste gate lokā niṣpāpāḥ puṇyamūrtayaḥ

आबालवनितावृद्धा रुरुहुर्यानमुत्तमम् । गणेशस्य तु ये दूतास्ततोऽगुरूर्ध्वमार्गतः

ābālavanitāvṛddhā ruruhuryānamuttamam | gaṇeśasya tu ye dūtāstato'gurūrdhvamārgataḥ

ततः केचिन्नराः पापा यैर्नापि च जलं करे । ते पुनर्नगरे याताः शशंसुः शेषितं जनम्

tataḥ kecinnarāḥ pāpā yairnāpi ca jalaṃ kare | te punarnagare yātāḥ śaśaṃsuḥ śeṣitaṃ janam

ततो ददृशिरे सर्वे उर्ध्वगं नगरं बहु । ऊचुः परस्परं शेषा द्रव्यलाभेन तोषिणः

tato dadṛśire sarve urdhvagaṃ nagaraṃ bahu | ūcuḥ parasparaṃ śeṣā dravyalābhena toṣiṇaḥ

नानाव्यवसायरता बभूवुर्हष्टमानसाः । कांश्चित्पलायनपरान्दूता दण्डप्रहारिणः

nānāvyavasāyaratā babhūvurhaṣṭamānasāḥ | kāṃścitpalāyanaparāndūtā daṇḍaprahāriṇaḥ

बलाद्गृहीत्वा प्राक्षिपन्यानमध्येतिकौतुकात् । नानामिषेण जग्मुर्ये तांस्तथैव निचिक्षिपुः

balādgṛhītvā prākṣipanyānamadhyetikautukāt | nānāmiṣeṇa jagmurye tāṃstathaiva nicikṣipuḥ

2.153.30

उपविष्टा मध्यदेशे राजपत्नीसुतादयः । अमात्याः परितो लोका नागरा विविशुः सुखम्

upaviṣṭā madhyadeśe rājapatnīsutādayaḥ | amātyāḥ parito lokā nāgarā viviśuḥ sukham

मयूरेशमयूरेश जय त्वमिति घोषिणः । वाद्यत्सु देववाद्येषु नृत्यत्यप्सरसां गणे

mayūreśamayūreśa jaya tvamiti ghoṣiṇaḥ | vādyatsu devavādyeṣu nṛtyatyapsarasāṃ gaṇe

प्रतिनादेन गर्जन्ति मण्डलानि दिशामपि । अतिवेगेन ते प्राप्ता गणेशस्य पदं शुभम्

pratinādena garjanti maṇḍalāni diśāmapi | ativegena te prāptā gaṇeśasya padaṃ śubham

सुषमां परिपश्यन्तो विस्मयेनाब्रुवन्निति । अहो महत्पुण्यमस्य येन दृष्टो गजाननः

suṣamāṃ paripaśyanto vismayenābruvanniti | aho mahatpuṇyamasya yena dṛṣṭo gajānanaḥ

समीपतां ययुः सर्वे राजा सायुज्यमाप च। सूत उवाच । एवं वः कथिता विप्रा गणेशस्य पुराणना

samīpatāṃ yayuḥ sarve rājā sāyujyamāpa ca| sūta uvāca | evaṃ vaḥ kathitā viprā gaṇeśasya purāṇanā

6891

कथा सर्वजनस्यापि श्रवणात्पापनाशनि । शृणुध्वं देवदूतेभ्यो विमाने पृष्टवान्नृपः । तत्सर्वं भवतां विप्राः कथयामि कथानकम् ३५ (

kathā sarvajanasyāpi śravaṇātpāpanāśani | śṛṇudhvaṃ devadūtebhyo vimāne pṛṣṭavānnṛpaḥ | tatsarvaṃ bhavatāṃ viprāḥ kathayāmi kathānakam 35 (

153

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे सोमकान्तस्य देवपदप्राप्तिवर्णनं नाम त्रिपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe somakāntasya devapadaprāptivarṇanaṃ nāma tripaṃcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १५४ प्रारंभ :- ऋषय ऊचुः । किं पृष्टं सोमकान्तेन विमानवर्तिनाऽनघ । तद्वयं श्रोतुमिच्छामो वद सर्वमशेषतः

adhyāya 154 prāraṃbha :- ṛṣaya ūcuḥ | kiṃ pṛṣṭaṃ somakāntena vimānavartinā'nagha | tadvayaṃ śrotumicchāmo vada sarvamaśeṣataḥ

सूत उवाच । गच्छता व्योममार्गेण पृष्टा दूता महात्मना । वाराणसीस्थितानां तु गणेशानां महात्मनाम्

sūta uvāca | gacchatā vyomamārgeṇa pṛṣṭā dūtā mahātmanā | vārāṇasīsthitānāṃ tu gaṇeśānāṃ mahātmanām

नामानि परिवाराणां तानि नः शृणुतानघाः । राजोवाच । दूता वदन्तु कृपया विश्वेशपरिवारगान्

nāmāni parivārāṇāṃ tāni naḥ śṛṇutānaghāḥ | rājovāca | dūtā vadantu kṛpayā viśveśaparivāragān

गणेशान्मम कार्त्स्न्येन स्मरणात्सर्वसिद्धिदान् । दूता ऊचुः । कथयामः समासेन विश्वेशावरणे गतान्

gaṇeśānmama kārtsnyena smaraṇātsarvasiddhidān | dūtā ūcuḥ | kathayāmaḥ samāsena viśveśāvaraṇe gatān

गणेशान्क्रमशो राजञ्शृणु सर्वभयापहान् । दुर्गा विनायकोऽथार्क भीमचण्डी विनायकः

gaṇeśānkramaśo rājañśṛṇu sarvabhayāpahān | durgā vināyako'thārka bhīmacaṇḍī vināyakaḥ

देहलीगणपश्चाथ तथोद्दण्डविनायकः । पाशपाणिः सर्वविघ्न हरणोऽथ विनायकः

dehalīgaṇapaścātha tathoddaṇḍavināyakaḥ | pāśapāṇiḥ sarvavighna haraṇo'tha vināyakaḥ

प्रथमावरणे सिद्धसिद्धिरूपो विनायकः । लम्बोदरः कूटदन्तः शूलटंक विनायकः

prathamāvaraṇe siddhasiddhirūpo vināyakaḥ | lambodaraḥ kūṭadantaḥ śūlaṭaṃka vināyakaḥ

कूष्माण्डाख्यश्चतुर्थश्च पंचमो मुण्डसंज्ञकः। विकटद्विजसंज्ञस्तु राजपुत्रविनायकः

kūṣmāṇḍākhyaścaturthaśca paṃcamo muṇḍasaṃjñakaḥ| vikaṭadvijasaṃjñastu rājaputravināyakaḥ

प्रणवाख्योऽथापरश्च द्वितीयावरणे स्थिताः । वक्रतुण्ड एकदन्तत्रिमुखश्च विनायकः

praṇavākhyo'thāparaśca dvitīyāvaraṇe sthitāḥ | vakratuṇḍa ekadantatrimukhaśca vināyakaḥ

2.154.10

पंचास्यश्चापरश्चात्र हेरम्बश्च विनायकः

paṃcāsyaścāparaścātra herambaśca vināyakaḥ

मोदकप्रिय इत्येव तृतीयावरणे स्थिताः । विनायकोऽभयप्रदः सिंहतुण्डविनायकः

modakapriya ityeva tṛtīyāvaraṇe sthitāḥ | vināyako'bhayapradaḥ siṃhatuṇḍavināyakaḥ

कुणिताक्षश्चापरश्च क्षिप्रप्रसादसंज्ञकः । चिन्तामणिरिति ख्यातो दन्तहस्तविनायकः

kuṇitākṣaścāparaśca kṣipraprasādasaṃjñakaḥ | cintāmaṇiriti khyāto dantahastavināyakaḥ

प्रचंडश्चाप्यपरश्चोद्दण्डमुण्डविनायकौ । चतुर्थावरणे ज्ञेया अष्टावेते विनायकाः

pracaṃḍaścāpyaparaścoddaṇḍamuṇḍavināyakau | caturthāvaraṇe jñeyā aṣṭāvete vināyakāḥ

स्थूलदन्तो द्वितीयस्तु कलिप्रियविनायकः । चतुर्दन्तो द्वितुण्डाख्यो ज्येष्ठो गजविनायकः

sthūladanto dvitīyastu kalipriyavināyakaḥ | caturdanto dvituṇḍākhyo jyeṣṭho gajavināyakaḥ

कालाख्यश्च तथा ज्ञेयो मार्गेशालयोपरोऽपि च । पंचमावरणे ज्ञेया अष्टावेते विनायकाः

kālākhyaśca tathā jñeyo mārgeśālayoparo'pi ca | paṃcamāvaraṇe jñeyā aṣṭāvete vināyakāḥ

मणिकर्णिविनायक आशासृष्टिविनायकः । यक्षाख्यो गजकर्णाख्यश्चित्रघण्टविनायकः

maṇikarṇivināyaka āśāsṛṣṭivināyakaḥ | yakṣākhyo gajakarṇākhyaścitraghaṇṭavināyakaḥ

सुमंगलश्च मित्राख्य एते षष्ठे विनायकाः । मोदः प्रमोदः सुमुखो दुर्मुखश्च विनायकः

sumaṃgalaśca mitrākhya ete ṣaṣṭhe vināyakāḥ | modaḥ pramodaḥ sumukho durmukhaśca vināyakaḥ

गणपाख्योथापरश्च तथा ज्ञान विनायकः । सप्तमावरणे ज्ञेया तस्था द्वारविनायकाः

gaṇapākhyothāparaśca tathā jñāna vināyakaḥ | saptamāvaraṇe jñeyā tasthā dvāravināyakāḥ

अविमुक्तोऽष्टमो यत्र मोक्षदोऽथ विनायकः । अन्यो भगीरथाख्यो हि हरिश्चन्द्रविनायकः

avimukto'ṣṭamo yatra mokṣado'tha vināyakaḥ | anyo bhagīrathākhyo hi hariścandravināyakaḥ

2.154.20

कपर्दीति परो ज्ञेयस्तथा बिन्दुविनायकः । एतेषां स्मरणं नित्यं सर्वकामफलप्रदम्

kapardīti paro jñeyastathā binduvināyakaḥ | eteṣāṃ smaraṇaṃ nityaṃ sarvakāmaphalapradam

प्रातरुत्थाय यश्चैतान्पठते शुद्धमानसः । न तस्य विघ्ना विघ्नं हि कुर्वन्ति सर्वकर्मसु

prātarutthāya yaścaitānpaṭhate śuddhamānasaḥ | na tasya vighnā vighnaṃ hi kurvanti sarvakarmasu

एकैकनाम्ना राजेन्द्र दूर्वाभिस्तन्दुलैरपि । तिलैः शमीदलैश्चैतान्पूजयेद्भक्तिमान्नरः

ekaikanāmnā rājendra dūrvābhistandulairapi | tilaiḥ śamīdalaiścaitānpūjayedbhaktimānnaraḥ

असाध्यं साधयेत्कार्यं सर्वत्र विजयी भवेत् । आयुष्यं पुष्टिमारोग्यं प्राप्नुयाद्धनमुत्तमम्

asādhyaṃ sādhayetkāryaṃ sarvatra vijayī bhavet | āyuṣyaṃ puṣṭimārogyaṃ prāpnuyāddhanamuttamam

इदं ते कथितं सर्वं यद्धि पृष्टं त्वया नृप । तूष्णीं ययुर्देवदूतास्ततो धाम निजं मुदा

idaṃ te kathitaṃ sarvaṃ yaddhi pṛṣṭaṃ tvayā nṛpa | tūṣṇīṃ yayurdevadūtāstato dhāma nijaṃ mudā

6916

सूत उवाच । इदं तत्कथितं विप्रा विश्वेशावरणं मया। इदानीं कथयिष्यामि पुराणस्य फलश्रुतिम् २५ (

sūta uvāca | idaṃ tatkathitaṃ viprā viśveśāvaraṇaṃ mayā| idānīṃ kathayiṣyāmi purāṇasya phalaśrutim 25 (

154

इति श्री गणेशपुराणे क्रीडाखण्डे षट्पंचाशद्विनायकवर्णनं नाम चतुःपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrī gaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe ṣaṭpaṃcāśadvināyakavarṇanaṃ nāma catuḥpaṃcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ

अध्याय १५५ प्रारंभः – सूत उवाच । जन्ममृतिः न च स्यातां पुराणस्यास्य संश्रयात् । एकशोबहुशश्चेत्स्याद्यद्यस्य श्रवणं द्विजाः

adhyāya 155 prāraṃbhaḥ – sūta uvāca | janmamṛtiḥ na ca syātāṃ purāṇasyāsya saṃśrayāt | ekaśobahuśaścetsyādyadyasya śravaṇaṃ dvijāḥ

न शक्नुतामलं वक्तुं शेषपद्मासनावपि । यो ददाति कुरुक्षेत्रे सोमसूर्यग्रहे नरः

na śaknutāmalaṃ vaktuṃ śeṣapadmāsanāvapi | yo dadāti kurukṣetre somasūryagrahe naraḥ

हेमभारसहस्राणि विप्रेभ्यो भक्तिभावतः । तदस्य श्रवणात्पुण्यं प्राप्नुयाद्भक्तिमान्नरः

hemabhārasahasrāṇi viprebhyo bhaktibhāvataḥ | tadasya śravaṇātpuṇyaṃ prāpnuyādbhaktimānnaraḥ

यज्ञानां सांगजातानां सर्वेषां दक्षिणावताम्। फलं कस्तुलयामास पुराणश्रवणस्य च

yajñānāṃ sāṃgajātānāṃ sarveṣāṃ dakṣiṇāvatām| phalaṃ kastulayāmāsa purāṇaśravaṇasya ca

पुराणश्रणस्यास्य पुण्यं तस्माद्विशेषवत्। व्रतानां जलदानानां तत्र का गणना मता

purāṇaśraṇasyāsya puṇyaṃ tasmādviśeṣavat| vratānāṃ jaladānānāṃ tatra kā gaṇanā matā

कोटिकन्याप्रदानानां गोदानानां सहस्रशः । तत्पुण्यं कोटिगुणितं श्रवणादस्य जायते

koṭikanyāpradānānāṃ godānānāṃ sahasraśaḥ | tatpuṇyaṃ koṭiguṇitaṃ śravaṇādasya jāyate

चतुर्णामपि वेदानां सांगानां पठनात्सदा । शास्त्राणां व्याकृतेर्वापि सदा सत्सेवनादपि

caturṇāmapi vedānāṃ sāṃgānāṃ paṭhanātsadā | śāstrāṇāṃ vyākṛtervāpi sadā satsevanādapi

तत्पुण्यं कोटिगुणितं तदस्य श्रवणाद्भवेत् । भारतस्य पुराणस्य संपूर्णस्य श्रवादपि । यत्पुण्यं कोटिगुणितं तदस्य श्रवणाद्भवेत्

tatpuṇyaṃ koṭiguṇitaṃ tadasya śravaṇādbhavet | bhāratasya purāṇasya saṃpūrṇasya śravādapi | yatpuṇyaṃ koṭiguṇitaṃ tadasya śravaṇādbhavet

यस्य गेहे गणेशस्य पुराणं लिखितं भवेत् । न तत्र राक्षसा भूताः प्रेताश्च पूतनादयः

yasya gehe gaṇeśasya purāṇaṃ likhitaṃ bhavet | na tatra rākṣasā bhūtāḥ pretāśca pūtanādayaḥ

2.155.10

ग्रहा बालग्रहा नैव पीडां कुर्वन्ति कर्हिचित् । तद्गृहं हि गणेशेन रक्ष्यते सर्वदा स्वयम्

grahā bālagrahā naiva pīḍāṃ kurvanti karhicit | tadgṛhaṃ hi gaṇeśena rakṣyate sarvadā svayam

इदं पुराणं शृणुयात्पूजयेद्वा समाहितः । तस्य दर्शनतः पूता भवन्ति पतिता नराः

idaṃ purāṇaṃ śṛṇuyātpūjayedvā samāhitaḥ | tasya darśanataḥ pūtā bhavanti patitā narāḥ

ब्रह्मादीनां मुनीनां स मान्यो भवति मानवः। क्रुद्धो दहेत्स भुवनं तुष्टश्चेन्द्रपदं ददेत्

brahmādīnāṃ munīnāṃ sa mānyo bhavati mānavaḥ| kruddho dahetsa bhuvanaṃ tuṣṭaścendrapadaṃ dadet

अष्टसिद्धीः समाप्नोति श्रवणात्प्रत्यहं नरः । न दारिद्र्यं समाप्नोति न संकष्टं नरः क्वचित्

aṣṭasiddhīḥ samāpnoti śravaṇātpratyahaṃ naraḥ | na dāridryaṃ samāpnoti na saṃkaṣṭaṃ naraḥ kvacit

ईप्सितं समवाप्नोती पद्मादींश्च निधीनपि । कल्पद्रुमः कामधेनुर्निधिश्चिन्तामणिस्तथा

īpsitaṃ samavāpnotī padmādīṃśca nidhīnapi | kalpadrumaḥ kāmadhenurnidhiścintāmaṇistathā

तस्य वश्यत्वमभ्येति सोऽपि वन्द्यो भवत्यपि । जारणं मारणं स्तम्भं उच्चाटनमथापि च

tasya vaśyatvamabhyeti so'pi vandyo bhavatyapi | jāraṇaṃ māraṇaṃ stambhaṃ uccāṭanamathāpi ca

अस्य स्मरणमात्रेण निरस्तं स्यात्क्षणेन ह। गणेशनिकटं स्थित्वा पुराणं शृणुयान्नरः

asya smaraṇamātreṇa nirastaṃ syātkṣaṇena ha| gaṇeśanikaṭaṃ sthitvā purāṇaṃ śṛṇuyānnaraḥ

महापापाद्विनिर्मुक्तः स्त्रीबालहत्ययापि च । सान्निध्यमाप्नुयादन्ते गणेशस्य न संशयः

mahāpāpādvinirmuktaḥ strībālahatyayāpi ca | sānnidhyamāpnuyādante gaṇeśasya na saṃśayaḥ

शूद्रोऽपि मध्ये संस्थाप्य ब्राह्मणान्शृणुयादिदम् । क्रमेण लभते वर्णान्वैश्यक्षत्रद्विजाह्याम्

śūdro'pi madhye saṃsthāpya brāhmaṇānśṛṇuyādidam | krameṇa labhate varṇānvaiśyakṣatradvijāhyām

नित्यनैमित्तिकर्मभ्यश्च्युतो यः शृणुयादिदम् । कर्मसाद्गुण्यमाप्नोति गणेशस्य प्रसादतः

nityanaimittikarmabhyaścyuto yaḥ śṛṇuyādidam | karmasādguṇyamāpnoti gaṇeśasya prasādataḥ

2.155.20

भाद्रे शुक्लचतुर्थ्यां यः कृत्वा मूर्तिं महीमयीम् । मण्डपे तोरणे रम्ये संपूज्य परमादरात्

bhādre śuklacaturthyāṃ yaḥ kṛtvā mūrtiṃ mahīmayīm | maṇḍape toraṇe ramye saṃpūjya paramādarāt

पुराणं शृणुयात्सद्यस्तस्य तुष्टो विनायकः । ददाति निखिलान्कामानन्ते मोक्षं च विघ्नपः

purāṇaṃ śṛṇuyātsadyastasya tuṣṭo vināyakaḥ | dadāti nikhilānkāmānante mokṣaṃ ca vighnapaḥ

स्तोत्राण्यत्र च ख्या यावन्ति तावन्ति प्रत्यहं नरः। पठते यदि यो भवत्या स सिद्धः स्यान्न संशयः

stotrāṇyatra ca khyā yāvanti tāvanti pratyahaṃ naraḥ| paṭhate yadi yo bhavatyā sa siddhaḥ syānna saṃśayaḥ

असाध्यमपि यत्किंचित्तेषां पाठाल्लभेन्नरः । अनुष्ठानविधानेन मासमात्रं जपेत्तु यः

asādhyamapi yatkiṃcitteṣāṃ pāṭhāllabhennaraḥ | anuṣṭhānavidhānena māsamātraṃ japettu yaḥ

ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या सोऽपि तन्मयतामियात् । ऋषय ऊचुः । कथमस्य श्रवात्पुण्यं केन प्राप्तं पुराऽनध

brāhmaṇānbhojayedbhaktyā so'pi tanmayatāmiyāt | ṛṣaya ūcuḥ | kathamasya śravātpuṇyaṃ kena prāptaṃ purā'nadha

तन्नः शंस महाभाग पृच्छतां सूतनन्दन । सूत उवाच । शृण्वन्तु मुनयः पूर्वं कश्चिन्मूकोऽभवन्मुनिः

tannaḥ śaṃsa mahābhāga pṛcchatāṃ sūtanandana | sūta uvāca | śṛṇvantu munayaḥ pūrvaṃ kaścinmūko'bhavanmuniḥ

ब्रह्मलोकं गतोऽकस्माल्लोमशोऽपि यदृच्छया। नमस्कृत्य च लोकेशमुपविष्टस्तदाज्ञया

brahmalokaṃ gato'kasmāllomaśo'pi yadṛcchayā| namaskṛtya ca lokeśamupaviṣṭastadājñayā

पूजितः परया भक्त्या लोमशोऽथाब्रवीद्विधिम । लोमश उवाच । व्यासाय कथितं देव पुराणं पुण्यवर्द्धनम्

pūjitaḥ parayā bhaktyā lomaśo'thābravīdvidhima | lomaśa uvāca | vyāsāya kathitaṃ deva purāṇaṃ puṇyavarddhanam

गणेशस्य महाभाग तन्मे वक्तुमिहार्हसि । ब्रह्मोवाच । शृणु लोमश यत्नेन सर्वपापहरं शुभम्

gaṇeśasya mahābhāga tanme vaktumihārhasi | brahmovāca | śṛṇu lomaśa yatnena sarvapāpaharaṃ śubham

पुराणं हि गणेशस्य काममोक्षप्रदं नृणाम्। सूत उवाच । ततः स कथयामास ब्रह्मा स्वीयेन यामतः

purāṇaṃ hi gaṇeśasya kāmamokṣapradaṃ nṛṇām| sūta uvāca | tataḥ sa kathayāmāsa brahmā svīyena yāmataḥ

2.155.30

लोमशाय गणेशस्य पुराणं काममोक्षदम् । मूकेन नादलुब्धेन श्रुतं भक्त्याऽखिलं तु तत्

lomaśāya gaṇeśasya purāṇaṃ kāmamokṣadam | mūkena nādalubdhena śrutaṃ bhaktyā'khilaṃ tu tat

ततः स वागीश्वरवत्प्रोवाच भारतीं मुनिः । अधीत्य पाठतः कृत्वा श्रावयामास चेतराम्

tataḥ sa vāgīśvaravatprovāca bhāratīṃ muniḥ | adhītya pāṭhataḥ kṛtvā śrāvayāmāsa cetarām

भुक्त्वा भोगान्यथा कामान्पुत्रान्पौत्रानवाप्य च। अन्ते जगाम परमं धाम गाणेश्वरं शुभम्

bhuktvā bhogānyathā kāmānputrānpautrānavāpya ca| ante jagāma paramaṃ dhāma gāṇeśvaraṃ śubham

पुनः शृण्वन्तु मुनय इतिहासं पुरातनम् । इक्ष्वाकुकुलसंभूतो राजा शुद्धात्मकः शुचिः

punaḥ śṛṇvantu munaya itihāsaṃ purātanam | ikṣvākukulasaṃbhūto rājā śuddhātmakaḥ śuciḥ

यज्वा दानप्रदो नित्यं स्वाध्यायपरमोरिहा । आख्याता सर्वधर्माणां प्रजानां पालने रतः । षष्ठांशभागी लोकानां मान्यः प्रियतरोपि च

yajvā dānaprado nityaṃ svādhyāyaparamorihā | ākhyātā sarvadharmāṇāṃ prajānāṃ pālane rataḥ | ṣaṣṭhāṃśabhāgī lokānāṃ mānyaḥ priyataropi ca

विख्यातस्त्रिषु लोकेष गोप्ता संवरणाभिधः। अनपत्यः स पुत्रार्थे पुत्रीयामिष्टिमाहरत्

vikhyātastriṣu lokeṣa goptā saṃvaraṇābhidhaḥ| anapatyaḥ sa putrārthe putrīyāmiṣṭimāharat

सांगा सदक्षिणामन्नदानैः सुविहितां ततः । न लेभे संततिं राजा हरिवंशमथाशृणोत्

sāṃgā sadakṣiṇāmannadānaiḥ suvihitāṃ tataḥ | na lebhe saṃtatiṃ rājā harivaṃśamathāśṛṇot

पूजयित्वा द्विजानन्ते वाचकं परितोष्य च । वस्त्रधेनुहिरण्याद्यै रत्नमूलफलादिभिः

pūjayitvā dvijānante vācakaṃ paritoṣya ca | vastradhenuhiraṇyādyai ratnamūlaphalādibhiḥ

ततोऽपि नाभवत्पुत्रो दैवान्मूकस्तु तद्गृहम् । समायातस्तु विख्यातो गणेशाख्यपुराणवित

tato'pi nābhavatputro daivānmūkastu tadgṛham | samāyātastu vikhyāto gaṇeśākhyapurāṇavita

स्थापितं प्रार्थयित्वा च राज्ञा संवरणेन सः। श्रुत्वा पुराणं तद्वक्त्राद्गणेशाख्यं मुदा नृपः

sthāpitaṃ prārthayitvā ca rājñā saṃvaraṇena saḥ| śrutvā purāṇaṃ tadvaktrādgaṇeśākhyaṃ mudā nṛpaḥ

2.155.40

तदन्ते तोषयामास मूकं तं द्विजपुंगवम् । रत्नमुक्ताफलैर्वस्त्रैर्भूषणैर्हेमनिर्मितैः

tadante toṣayāmāsa mūkaṃ taṃ dvijapuṃgavam | ratnamuktāphalairvastrairbhūṣaṇairhemanirmitaiḥ

लेभे ततः कुमारं स गणेशे तत्परोऽभवत् । भुक्त्वानेकसुखान्याप गाणेशं पदमुत्तमम्

lebhe tataḥ kumāraṃ sa gaṇeśe tatparo'bhavat | bhuktvānekasukhānyāpa gāṇeśaṃ padamuttamam

भगिनी तस्य वन्ध्यासीत्त्रिंशद्वर्षा रजस्वला । यथाकालं भवत्यव श्रुत्वा तस्याथ संततिम्

bhaginī tasya vandhyāsīttriṃśadvarṣā rajasvalā | yathākālaṃ bhavatyava śrutvā tasyātha saṃtatim

गणेशाख्यपुराणस्य श्रवाज्जातां च तं मुनिम् । आकार्यं परिशुश्राव पुराणं तन्मुखाच्छुभम्

gaṇeśākhyapurāṇasya śravājjātāṃ ca taṃ munim | ākāryaṃ pariśuśrāva purāṇaṃ tanmukhācchubham

अध्यायाः १५१-१५५ (cont. 2)

लेभे पुत्रं महाशूरं गणेशभजने रता । पुत्रान्पौत्रान्समावाप्य भुक्त्वा भोगान्मनोहरान्

lebhe putraṃ mahāśūraṃ gaṇeśabhajane ratā | putrānpautrānsamāvāpya bhuktvā bhogānmanoharān

जगाम सा गणेशस्य निजधामोवसानतः । सगरस्य तु पुत्राणामेकः पङगुरभूत्सुतः

jagāma sā gaṇeśasya nijadhāmovasānataḥ | sagarasya tu putrāṇāmekaḥ paṅagurabhūtsutaḥ

तेनापीदं श्रुतं पुण्यं पुराणं लोमशात्पुरा। भक्त्या द्वादशवर्षेण विनीतेनाथ भक्तित:

tenāpīdaṃ śrutaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ lomaśātpurā| bhaktyā dvādaśavarṣeṇa vinītenātha bhaktita:

संतोष्य लोमशं द्रव्यैस्ततोङ्घ्रि समवाप स: । विजयं पुष्टिमायुष्यं प्राणान्ते धामतत्परः

saṃtoṣya lomaśaṃ dravyaistatoṅghri samavāpa sa: | vijayaṃ puṣṭimāyuṣyaṃ prāṇānte dhāmatatparaḥ

अष्टादशपुराणानां श्रवणे यत्फलं लभेत्। तदेकस्य पुराणस्य गणेशस्य श्रुतेर्भवेत्

aṣṭādaśapurāṇānāṃ śravaṇe yatphalaṃ labhet| tadekasya purāṇasya gaṇeśasya śruterbhavet

काकवन्ध्या बहुसुता श्रवणादस्य जायते। स्रवद्गर्भा भवेद्विप्रा दृढगर्भा भवत्यपि

kākavandhyā bahusutā śravaṇādasya jāyate| sravadgarbhā bhavedviprā dṛḍhagarbhā bhavatyapi

2.155.50

मूको वागीशतां याति श्रवणान्मुनिपुंगवाः । वेदाध्ययनसंपन्नो मान्योऽपि द्विजपुंगवः

mūko vāgīśatāṃ yāti śravaṇānmunipuṃgavāḥ | vedādhyayanasaṃpanno mānyo'pi dvijapuṃgavaḥ

शूद्रो वैश्यत्वमाप्नोति वैश्यः क्षत्रियतामियात् । क्षत्रियो द्विजतां याति स्मरणादप्यमुष्य ह

śūdro vaiśyatvamāpnoti vaiśyaḥ kṣatriyatāmiyāt | kṣatriyo dvijatāṃ yāti smaraṇādapyamuṣya ha

कन्यां तु लभते चास्याप्येकाध्यायस्य संश्रवात् । गुणवन्तं कुलीनं च पतिं साधुं धनान्वितम्

kanyāṃ tu labhate cāsyāpyekādhyāyasya saṃśravāt | guṇavantaṃ kulīnaṃ ca patiṃ sādhuṃ dhanānvitam

जात्यन्धो लभते दृष्टिं पुराणस्यास्य संश्रयात् । सर्वतीर्थषु यः स्नायाद्दद्याद्दानानि सर्वशः

jātyandho labhate dṛṣṭiṃ purāṇasyāsya saṃśrayāt | sarvatīrthaṣu yaḥ snāyāddadyāddānāni sarvaśaḥ

तत्फलं समवाप्नोति भक्त्या यः शृणुयादिदम् । पंचाग्निसाधनं ग्रीष्मे हेमन्ते जलवासनम्

tatphalaṃ samavāpnoti bhaktyā yaḥ śṛṇuyādidam | paṃcāgnisādhanaṃ grīṣme hemante jalavāsanam

वर्षास्वाकाशवासं यः कुरुते बहुवत्सरम् । तत्फलं प्राप्नुयान्मर्त्य संश्रुतेऽध्यायपंचके

varṣāsvākāśavāsaṃ yaḥ kurute bahuvatsaram | tatphalaṃ prāpnuyānmartya saṃśrute'dhyāyapaṃcake

अग्निहोत्रं सदा यस्तु सेवते भक्तिमान्नरः । तत्फलं हि पुराणस्य श्रवणादस्य जायते

agnihotraṃ sadā yastu sevate bhaktimānnaraḥ | tatphalaṃ hi purāṇasya śravaṇādasya jāyate

एकांगुप्ठेन यस्तिष्ठेद्वर्षाणामयुतं नरः । दशाध्यायश्रुतेरस्य पुराणस्य तथा फलम्

ekāṃgupṭhena yastiṣṭhedvarṣāṇāmayutaṃ naraḥ | daśādhyāyaśruterasya purāṇasya tathā phalam

लभते मानवो भक्त्या निश्चितं नात्र संशयः । आजन्ममरणान्नित्यं शृणुयान्मानवो भुवि

labhate mānavo bhaktyā niścitaṃ nātra saṃśayaḥ | ājanmamaraṇānnityaṃ śṛṇuyānmānavo bhuvi

पुराणं तु गणेशस्य चक्रवर्ती भवेत्तु सः । आजन्ममरणाद्यस्तु काशीवासं करोति यः

purāṇaṃ tu gaṇeśasya cakravartī bhavettu saḥ | ājanmamaraṇādyastu kāśīvāsaṃ karoti yaḥ

2.155.60

तत्पुण्यं लभते मर्त्यो गणेशस्य पुराणतः । सहस्रं माघमासान्यः प्रयागे स्नाति मानवः

tatpuṇyaṃ labhate martyo gaṇeśasya purāṇataḥ | sahasraṃ māghamāsānyaḥ prayāge snāti mānavaḥ

तत्फलं लभते मर्त्यः पुराणस्यास्य संश्रवात् । गोमतीसंगमे तद्वत्स्नानं भक्त्या करोति यः

tatphalaṃ labhate martyaḥ purāṇasyāsya saṃśravāt | gomatīsaṃgame tadvatsnānaṃ bhaktyā karoti yaḥ

तत्फलं कोटिगुणितं लभते चास्य संश्रवात् । गणेशस्य पुराणं यः शृणुयाद्भक्तिमान्नरः

tatphalaṃ koṭiguṇitaṃ labhate cāsya saṃśravāt | gaṇeśasya purāṇaṃ yaḥ śṛṇuyādbhaktimānnaraḥ

न भयं तस्य शूलात्तु वज्राच्च चक्रिचक्रतः । इदं वः कथितं सर्वं पुराणं च सविस्तरम्

na bhayaṃ tasya śūlāttu vajrācca cakricakrataḥ | idaṃ vaḥ kathitaṃ sarvaṃ purāṇaṃ ca savistaram

संपूर्णो महिमा वक्तुं न शक्यो वर्षकोटिभिः । ब्राह्मणा षण्मुखेनापि शेषेणापि मुनीश्वराः

saṃpūrṇo mahimā vaktuṃ na śakyo varṣakoṭibhiḥ | brāhmaṇā ṣaṇmukhenāpi śeṣeṇāpi munīśvarāḥ

युष्माभिः परिपृष्टं यत्सर्वपापप्रणाशनम् । सर्वं कामप्रदं भुक्तिमुक्तिदं पुण्यवर्धनम्

yuṣmābhiḥ paripṛṣṭaṃ yatsarvapāpapraṇāśanam | sarvaṃ kāmapradaṃ bhuktimuktidaṃ puṇyavardhanam

11079

गणेशस्य परेशस्य नानालीलाधरस्य व । वक्तृस्रोस्रोरघहरं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ ६६ (६९८६) (

gaṇeśasya pareśasya nānālīlādharasya va | vaktṛsrosroraghaharaṃ kimanyacchrotumicchatha 66 (6986) (

155

इति श्रीगणेशपुराणे क्रीडाखण्डे फलश्रुतिनिरूपणं नाम पंचपंचाशदुत्तरशततमोऽध्यायः

iti śrīgaṇeśapurāṇe krīḍākhaṇḍe phalaśrutinirūpaṇaṃ nāma paṃcapaṃcāśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ