3. Garuḍa Purāṇa (part 3 of 3)

Chapter 1.215

1,215.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे स्नानविधिविवरणं नाम चतुर्दशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 215 ब्रह्मोवाच ।
तर्पणं सम्प्रवक्ष्यामि देवादिपितृतुष्टिदम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe snānavidhivivaraṇaṃ nāma caturdaśottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 215 brahmovāca |
tarpaṇaṃ sampravakṣyāmi devādipitṛtuṣṭidam

1,215.2

ओं मोदास्तृप्यन्ताम् ।
ओं प्रमोदास्तृप्यन्ताम् ।
ओं सुमुखास्तृप्यन्ताम् ।
ओं दुर्मुखास्तृप्यन्ताम् ।
ओं विघ्नास्तृप्यन्ताम् ।
ओं विघ्नकर्तारस्तृप्यन्ताम् ।
ओं छन्दांसि तृप्यन्ताम् ।
ओं वेदास्तृप्यन्ताम् ।
ओं ओषधयस्तृप्यन्ताम् ।
ओं सनातनस्तृप्यताम् ।
ओं इतराचार्यास्तृप्यन्ताम् ।
ओं संवत्सरःसावयवस्तृप्यताम् ।
ओं देवास्तृप्यन्ताम् ।
ओं अप्सरसस्तृप्यन्ताम् ।
ओं देवान्धकास्तृप्यन्ताम् ।
ओं सागरस्तृप्यन्ताम् ।
ओं नागास्तृप्यन्ताम् ।
ओं पर्वतास्तृप्यन्ताम् ।
ओं सरिन्मनुष्या यक्षास्तृप्यन्ताम् ।
ओं रक्षांसि तृप्यन्ताम् ।
ओं पिशाचास्तृप्यन्ताम् ।
ओं सुपर्णास्तृप्यन्ताम् ।
ओं भूतानि तृप्यन्ताम् ।
ओं भूतग्रामाश्चतुर्विधास्तृप्यन्ताम् ।
ओं दक्षस्तृप्यताम् ।
ओं प्रचेतास्तृप्यताम् ।
ओं मरीचिस्तृप्यताम् ।
ओं आत्रिस्तृप्यताम् ।
ओं अङ्गिरास्तृप्यताम् ।
ओं पुलस्त्यस्तृप्यताम् ।
ओं पुलहस्तृप्यताम् ।
ओं क्रतुस्तृप्यताम् ।
ओं नारदस्तृप्यताम् ! ओं भृगुस्तृप्यताम् ।
ओं विश्वामित्रस्तृप्यताम् ।
ओं रैवतस्तृप्यताम् ।
ओं चाक्षुषस्तृप्यताम् ।
ओं महातेजास्तृप्यताम् ।
ओं वैवस्वतस्तृप्यताम् ।
ओं ध्रुवस्तृप्यताम् ।
ओं धवस्तृप्यताम् ।
ओं अनिलस्तृप्यताम् ।
ओं प्रभासस्तृप्यताम्

1,215.3

नीवीती ।
ओं सनकस्तृप्यताम् ।
ओं सनन्दनस्तृप्यताम् ।
ओं सनातनस्तृप्यताम् ।
ओं कपिलस्तृप्यताम् ।
ओं आसुरिस्तृप्यताम् ।
ओं वोढुस्तृप्यताम् ।
ओं पञ्चशिखस्तृप्यताम् ।
ओं मनुष्याणां कव्यवाहस्तृप्यताम् ।
ओं अनलस्तृप्यन्ताम् ।
ओं सोमस्तृताम् ।
ओं यमस्तृप्यताम् ।
ओं अर्यमातृप्यताम्

1,215.4

प्राचीनावीती ।
ओं अग्निष्वात्ताः पितरस्तृप्यन्ताम् ।
ओं सोमपाः पितरस्तृप्यन्ताम् ।
ओं बर्हिषदः पितरस्तृप्यन्ताम् ।
यमाय नमः ।
धर्मराजाय नमः ।
मृत्यवे नमः ।
अन्तकाय नमः ।
वैवस्वताय नमः ।
कालाय नमः ।
सर्वभूतक्षयाय नमः ।
औदुम्बराय नमः! दध्नाय नमः ।
नीलाय नमः ।
परमेष्ठिने नमः ।
वृकोदराय नमः ।
चित्राय नमः ।
चित्रगुप्ताय नमः

1,215.5

ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं जगत्तृप्यतु ।
ओं पितृभ्यः स्वधा नमः ।
ओं पितामहेभ्यः स्वधा नमः ।
ओं प्रपितामहेभ्यः स्वधा नमः ।
ओं मातृभ्यः स्वधानमः ।
ओं पितामहीभ्यः स्वधा नमः ।
ओं प्रपितामहीभ्यः स्वधा नमः ।
ओं मातामहेभ्यः स्वधा नमः ।
ओं प्रमातामहेभ्यः स्वधा नमः ।
ओं वृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वधानमः तृप्यतामिति ।
उदीरतामवर उत्परासो उन्मध्यमाः पितरः सोम्यासः ।
असुंय ईयुरवृका ऋतज्ञास्तेनो ऽवन्तुपितरोहवेषु ।
गोत्रोच्चारणेन प्रथमाञ्जलिः पितुः ।
ओं अङ्गिरसो नः पितरोदृ- ।
अथर्वाणोभृगवःदृ - ।
तेषां वयं सुमतौ यज्ञियानां अपि भद्रे सौमनसे स्याम ।
ओं आयन्तु नः पितरः सौम्यासोग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः ।
अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तो ऽधिब्रुवन्तु ते ऽवन्त्वस्मान्

1,215.6

ओं ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतं पयः कीलालं परिस्नुतं स्वधा स्थ तर्पयत मे पितॄन् ।
ओं पितृभ्यः स्वधा नमः ।
ओं पितामहेभ्यः स्वधा नमः ।
ओं प्रपितामहेभ्यः स्वधान नमः ।
ओं मातामहेभ्यः स्वधा नमः ।
ओं प्रमातामहेभ्यः स्वधा नमः ।
ओं वृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वधा नमः ।
पितामहस्यदृ ।
ओं अक्षन्पितरो अमीमदन्त पितरो अमी तृप्यन्तः पितरः शुं(स्व) धध्वं पिबेह पितरो ऽपि वानत्रयांश्च विश्रयांश्च भवनपवित्रत्वा रथपति ते जातवेदाः स्वधाभिर्यज्ञं सुकृतं जुपस्व? ।
ओं णदुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः ।
माध्वीर्नः सन्त्वोषधीर्मधुनक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः ।
मधु द्यौरस्तु नः पिता मधु मान्नो वनस्पतिर्मधुभाम् अस्तु सूर्यो माध्वीर्गावो भवन्तु नः

oṃ ūrjaṃ vahantīramṛtaṃ ghṛtaṃ payaḥ kīlālaṃ parisnutaṃ svadhā stha tarpayata me pitṝn |
oṃ pitṛbhyaḥ svadhā namaḥ |
oṃ pitāmahebhyaḥ svadhā namaḥ |
oṃ prapitāmahebhyaḥ svadhāna namaḥ |
oṃ mātāmahebhyaḥ svadhā namaḥ |
oṃ pramātāmahebhyaḥ svadhā namaḥ |
oṃ vṛddhapramātāmahebhyaḥ svadhā namaḥ |
pitāmahasyadṛ |
oṃ akṣanpitaro amīmadanta pitaro amī tṛpyantaḥ pitaraḥ śuṃ(sva) dhadhvaṃ pibeha pitaro 'pi vānatrayāṃśca viśrayāṃśca bhavanapavitratvā rathapati te jātavedāḥ svadhābhiryajñaṃ sukṛtaṃ jupasva? |
oṃ ṇaduvātā ṛtāyate madhu kṣaranti sindhavaḥ |
mādhvīrnaḥ santvoṣadhīrmadhunaktamutoṣaso madhumatpārthivaṃ rajaḥ |
madhu dyaurastu naḥ pitā madhu mānno vanaspatirmadhubhām astu sūryo mādhvīrgāvo bhavantu naḥ

1,215.7

प्रपितामहस्याञ्जलिदानम् ।
ओं नमो वः पितरो रसाय नमो वः पितरः शुष्माय नमो वः पितरो जीवाय नमो वः पितरः स्वधायै नमो वः पितरो घोराय नमो वः पितरो मन्यवे ।
नमो वः पितरो गृहान्न पितरो दत्तः ।
नमो वः पितरो दध्मे तद्वः पितरो वासः ।
मातामहानां त्रिरञ्जलिदृ ।
ततो मात्रादीनान्दृ

prapitāmahasyāñjalidānam |
oṃ namo vaḥ pitaro rasāya namo vaḥ pitaraḥ śuṣmāya namo vaḥ pitaro jīvāya namo vaḥ pitaraḥ svadhāyai namo vaḥ pitaro ghorāya namo vaḥ pitaro manyave |
namo vaḥ pitaro gṛhānna pitaro dattaḥ |
namo vaḥ pitaro dadhme tadvaḥ pitaro vāsaḥ |
mātāmahānāṃ trirañjalidṛ |
tato mātrādīnāndṛ

1,215.8

ये चास्माकं कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः ।
ते तृप्यन्तु मया दत्तं वस्त्रनिष्पीडनोदकम्

ye cāsmākaṃ kule jātā aputrā gotriṇo mṛtāḥ |
te tṛpyantu mayā dattaṃ vastraniṣpīḍanodakam

Chapter 1.216

1,216.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे देवादितर्पणनिरूपणं नाम पञ्जदशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 216 ब्रह्मोवाच ।
वैश्वदेवं प्रवक्ष्यामि होमलक्षणमुत्तमम् ।
प्रज्वाल्य चाग्निं पर्युक्ष्य-ओं क्रष्यादमग्निं प्रहिणोमि दूरं यमराज्यं गच्छतु रिप्रवाहः ।
इहैवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानत् ।
ओं पावक वैश्वानर इदमासनं अरणीगर्भसंस्कृततेजोरूप महाब्रह्मन् मुहूर्तास्त्रिषु वैश्वानरं प्रतिबोधयामि ।
ओं वैश्वानरे न उभयं आप्रयातु परावतः अग्निर्न स्वद्युतीरूपपृष्ठो दिवि पृष्ठो ऽश्वि पृथिव्यां पृष्ठा विवेवा ओषधीचाविवेश वैश्वानरः सहसा पृष्ठो ऽग्निः नमो दिव्य स षष्ठां नक्तम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe devāditarpaṇanirūpaṇaṃ nāma pañjadaśottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 216 brahmovāca |
vaiśvadevaṃ pravakṣyāmi homalakṣaṇamuttamam |
prajvālya cāgniṃ paryukṣya-oṃ kraṣyādamagniṃ prahiṇomi dūraṃ yamarājyaṃ gacchatu ripravāhaḥ |
ihaivāyamitaro jātavedā devebhyo havyaṃ vahatu prajānat |
oṃ pāvaka vaiśvānara idamāsanaṃ araṇīgarbhasaṃskṛtatejorūpa mahābrahman muhūrtāstriṣu vaiśvānaraṃ pratibodhayāmi |
oṃ vaiśvānare na ubhayaṃ āprayātu parāvataḥ agnirna svadyutīrūpapṛṣṭho divi pṛṣṭho 'śvi pṛthivyāṃ pṛṣṭhā vivevā oṣadhīcāviveśa vaiśvānaraḥ sahasā pṛṣṭho 'gniḥ namo divya sa ṣaṣṭhāṃ naktam

1,216.2

ओं प्रजापतये स्वाहा ।
ओं सोमाय स्वाहा ।
ओं बृहस्पतये स्वाहा ।
ओं अग्निषोमाभ्यां स्वाहा ।
ओं इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा ।
ओं द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा ।
ओं इन्द्राय स्वाहा ।
ओं विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा ।
ओं ब्रह्मणे स्वाहा ।
ओं अद्भ्यः स्वाहा ।
ओं ओषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा ।
ओं ग्रह्याय स्वाहा ।
ओं देवदेवताभ्यः स्वाहा ।
ओं इन्द्राय स्वाहा ।
ओं इन्द्रपुरुषेभ्यः स्वाहा ।
ओं यमाय स्वाहा ।
ओं यमपुरुषाय स्वाहा ।
ओं सर्वेभ्यो भूतेभ्यो दिवाचारिभ्यः स्वाहा ।
ओं वसुधापितृभ्यः स्वाहा ।
ओं ये भूता प्रचरन्ति दीनाच निमिहन्तो भुवनस्य मध्ये ।
तेभ्यो बलिं पुष्टिकामो ददामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्ददातु ।
ओं आचाण्डालपतिर्ददातु आचाण्डालपतितवायसेभ्यः

Chapter 1.217

1,217.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे वैश्वदेवनिरूपणं नाम षोडशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 217 ब्रह्मोवाच ।
अथ सन्ध्याविधं वक्ष्ये द्विजातीनां समासतः ।
अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतो ऽपि वा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe vaiśvadevanirūpaṇaṃ nāma ṣoḍaśottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 217 brahmovāca |
atha sandhyāvidhaṃ vakṣye dvijātīnāṃ samāsataḥ |
apavitraḥ pavitro vā sarvāvasthāṃ gato 'pi vā

1,217.2

यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः

yaḥ smaretpuṇḍarīkākṣaṃ sa bāhyābhyantaraḥ śuciḥ

1,217.3

गायत्त्रीच्छन्दो विश्वामित्र ऋषिस्त्रिपात् ।
समुद्राः कुक्षिश्चन्द्रादित्यौ लोचनौ ।
अग्निर्मुखम् ।
विष्णुर्हृदयम् ।
ब्रह्मरुद्रौ शिरः ।
रुद्रः शिखा ।
उपनय ने विनियोगः ।
ओं भूः पादे ।
भुवः जानुति ।
स्वः हृदये ।
महः शिरसि ।
जनः शिखायाम् ।
तपः कण्ठे ।
सत्यं ललाटे ।
ओं हृदयाय नमः ।
ओं भूः शिरसे स्वाहा ।
ओं भुवः शिखायै वौषट् ।
ओं स्वः कवचाय हुं ।
ओं भूर्भुवः स्वः अस्त्राय फट्

1,217.4

ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः ओं महः ओं जनः ओं तपः ओं सत्यं तत्स्त्रिपदा ।
ओं आपो ज्यो ऽती रसो ऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः स्वरोम् ।
ओं सूर्यश्चेत्यादि ।
ओं आपः पुनन्त्वित्यादि ।
ओं अग्निश्चेत्यादि

oṃ bhūḥ oṃ bhuvaḥ oṃ svaḥ oṃ mahaḥ oṃ janaḥ oṃ tapaḥ oṃ satyaṃ tatstripadā |
oṃ āpo jyo 'tī raso 'mṛtaṃ brahma bhūrbhuvaḥ svarom |
oṃ sūryaścetyādi |
oṃ āpaḥ punantvityādi |
oṃ agniścetyādi

1,217.5

ओं आयातु वरदे देवि ! पूर्वाह्ने ब्रह्मदेवता ।
गायत्त्री नाम या सन्ध्या रक्ताङ्गी रक्तवाससा ।
वरहंससमारूढा श्रीमत्पुष्करसंस्थिता

oṃ āyātu varade devi ! pūrvāhne brahmadevatā |
gāyattrī nāma yā sandhyā raktāṅgī raktavāsasā |
varahaṃsasamārūḍhā śrīmatpuṣkarasaṃsthitā

1,217.6

कमण्डलुधरा शान्ता अक्षमालाविधारिणी ।
आयातु वरदा देवी मध्याह्ने श्वेतरूपिणी

kamaṇḍaludharā śāntā akṣamālāvidhāriṇī |
āyātu varadā devī madhyāhne śvetarūpiṇī

1,217.7

माहेश्वरी च सावित्री शुक्लवस्त्रादिमण्डिता ।
वृषस्कन्धसमारूढा त्रिशूलवरधारिणी

māheśvarī ca sāvitrī śuklavastrādimaṇḍitā |
vṛṣaskandhasamārūḍhā triśūlavaradhāriṇī

1,217.8

आयातु वरदा देवी अपराह्ने सरस्वती ।
अतसीकुसुमप्रख्या वैष्णवी गरुडासना

āyātu varadā devī aparāhne sarasvatī |
atasīkusumaprakhyā vaiṣṇavī garuḍāsanā

1,217.9

पीतवस्त्रा शङ्खचक्रगदापद्मसमन्विता ।
श्वेतवर्णा समुद्दिष्टा रविमण्डलसंस्थिता

pītavastrā śaṅkhacakragadāpadmasamanvitā |
śvetavarṇā samuddiṣṭā ravimaṇḍalasaṃsthitā

1,217.10

श्वेतपद्मसनासीना श्वेतपुष्पोपशोभिता ।
ओं आपो हिष्ठा मयो भुवस्ता न उर्जे दधात नः

śvetapadmasanāsīnā śvetapuṣpopaśobhitā |
oṃ āpo hiṣṭhā mayo bhuvastā na urje dadhāta naḥ

1,217.11

महेरणाय चक्षुसे ।
ओं यो वः शिवतमो रसः ।
तस्य भाजयेतेह नः ।
अशतीरिव मातरः ।
ओं तस्मा अरङ्गमाम वो यस्य क्षयाय जिन्वथ ।
आपो जन यथा च नः ।
ओं सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु ओं दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु यो ऽस्मान् द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः ।
ओं द्रुपदादिवमुमुचानः स्विन्नः स्नातो मलादिव ।
पूतं पवित्रेणेवाज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः ।
ओं ऋतं च सत्यं चाभीद्धात्तपसो ऽध्यजायत ।
ततोरात्र्यजायत ।
ततः समुद्रोरऽणवः समुद्रादर्णवादधिसंवत्सरो अजायत ।
अहौरात्राणि विदधद्विश्वस्य मिषतो वशी ।
सूर्याचन्द्रमसौ धाता यथापूर्वमकल्पयत् ।
दिवं च पृथिवीं चान्तरिक्षमथो स्वः

maheraṇāya cakṣuse |
oṃ yo vaḥ śivatamo rasaḥ |
tasya bhājayeteha naḥ |
aśatīriva mātaraḥ |
oṃ tasmā araṅgamāma vo yasya kṣayāya jinvatha |
āpo jana yathā ca naḥ |
oṃ sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ santu oṃ durmitriyāstasmai santu yo 'smān dveṣṭi yañca vayaṃ dviṣmaḥ |
oṃ drupadādivamumucānaḥ svinnaḥ snāto malādiva |
pūtaṃ pavitreṇevājyamāpaḥ śundhantu mainasaḥ |
oṃ ṛtaṃ ca satyaṃ cābhīddhāttapaso 'dhyajāyata |
tatorātryajāyata |
tataḥ samudror'ṇavaḥ samudrādarṇavādadhisaṃvatsaro ajāyata |
ahaurātrāṇi vidadhadviśvasya miṣato vaśī |
sūryācandramasau dhātā yathāpūrvamakalpayat |
divaṃ ca pṛthivīṃ cāntarikṣamatho svaḥ

1,217.12

गायत्त्र्या विश्वामित्र ऋषिर्गायत्त्रीछन्दः ।
सविता देवता जपे विनियोगः ।
ओं उदुत्यं जातवेदसं देवं वहन्ति केतवः ।
दृशे विश्वाय सूर्यम् ।
ओं चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेः ।
आप्रा द्यावापृथिवी अन्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च ।
ओं तच्चक्षर्देवहितं पुरस्ताच्छुक्रमुच्चरत् ।
पश्येम शरदः शतं जीवेम शरदः शतम् ।
शृणुयाम शरदः शतम् ।
ओं विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखोविश्वतो बाहुरुत विश्वतस्पात् ।
संबाहुभ्यां धमति संपत्रैद्यार्वाभूमी जनयन्देव एकः ।
देवा गातुविदो नाङ्गविद्वानाद्भमितमनसस्पत इमं देवयज्ञं स्वाहा वातेधाः जपेत्

gāyattryā viśvāmitra ṛṣirgāyattrīchandaḥ |
savitā devatā jape viniyogaḥ |
oṃ udutyaṃ jātavedasaṃ devaṃ vahanti ketavaḥ |
dṛśe viśvāya sūryam |
oṃ citraṃ devānāmudagādanīkaṃ cakṣurmitrasya varuṇasyāgneḥ |
āprā dyāvāpṛthivī antarikṣaṃ sūrya ātmā jagatastasthuṣaśca |
oṃ taccakṣardevahitaṃ purastācchukramuccarat |
paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śatam |
śṛṇuyāma śaradaḥ śatam |
oṃ viśvataścakṣuruta viśvatomukhoviśvato bāhuruta viśvataspāt |
saṃbāhubhyāṃ dhamati saṃpatraidyārvābhūmī janayandeva ekaḥ |
devā gātuvido nāṅgavidvānādbhamitamanasaspata imaṃ devayajñaṃ svāhā vātedhāḥ japet

1,217.13

उत्तरे शिखरे जाते भूम्यां पर्वतवासिनी ।
ब्रह्मणा समनुज्ञाता गच्छ देवि ! यथासुखम्

uttare śikhare jāte bhūmyāṃ parvatavāsinī |
brahmaṇā samanujñātā gaccha devi ! yathāsukham

Chapter 1.218

1,218.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे सन्ध्याविधिनिरूपणं नाम सप्तदशोत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 218 ब्रह्मोवाच ।
व्यास ! श्राद्धमहं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् ।
पूर्वं निमन्त्रयेद्विप्रान्विशेषाद्ब्रह्मचारिणः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe sandhyāvidhinirūpaṇaṃ nāma saptadaśottaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 218 brahmovāca |
vyāsa ! śrāddhamahaṃ vakṣye bhuktimuktipradaṃ nṛṇām |
pūrvaṃ nimantrayedviprānviśeṣādbrahmacāriṇaḥ

1,218.2

प्रदक्षिणोपवीतेन देवान्वामोपवीतिना ।
पितॄन्निमन्त्रयेत्पादौ क्षालयेद्वाक्यमन्त्रतः

pradakṣiṇopavītena devānvāmopavītinā |
pitṝnnimantrayetpādau kṣālayedvākyamantrataḥ

1,218.3

ओं स्वागतं भवद्भिरिति प्रश्रः ।
ओं सुस्वागतामिति तैरुक्ते ओं विश्वेभ्यो देवेभ्य एतत्पादोदकमर्घ्यं स्वाहेति देवब्राह्मणपादयोर्देवतीर्थेनाभुग्नकुशसहितजलदानम्

oṃ svāgataṃ bhavadbhiriti praśraḥ |
oṃ susvāgatāmiti tairukte oṃ viśvebhyo devebhya etatpādodakamarghyaṃ svāheti devabrāhmaṇapādayordevatīrthenābhugnakuśasahitajaladānam

1,218.4

ततो दक्षिणा भिमुखेन वामोपवीतेनामुकगोत्रेभ्यो अस्मत्पितृपितामहप्रपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्य एतत्पादोदकमर्घ्यं स्वधेति पित्रादिब्राह्मणपादयोः पितृतीर्थेन आभुग्नकुशकुसुमसहितजलदानम्

tato dakṣiṇā bhimukhena vāmopavītenāmukagotrebhyo asmatpitṛpitāmahaprapitāmahebhyo yathānāmaśarmabhya etatpādodakamarghyaṃ svadheti pitrādibrāhmaṇapādayoḥ pitṛtīrthena ābhugnakuśakusumasahitajaladānam

1,218.5

एवं मातामहादिभ्यः ।
एतदाचमनीयं स्वाहा स्वधेति ब्राह्मणहस्ते एषवोरऽघ्य इति ब्राह्मणहस्ते पुष्पदानम्

evaṃ mātāmahādibhyaḥ |
etadācamanīyaṃ svāhā svadheti brāhmaṇahaste eṣavor'ghya iti brāhmaṇahaste puṣpadānam

1,218.6

ओं सिद्धमिदमासनम् इह सिद्धमित्यभिधाय ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः ओं महः ओं जनः ओं तपः ओं सत्यमिति सप्तव्याहृतिभिः पूर्वमुखन्देवब्राह्मणोपवेशनम् ।
उत्तरदिङ्मुखंपितृब्राह्मयोणोपवेशनम् ।
ओं देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च ।
नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवन्तुते इति त्रिर्जपेत्

oṃ siddhamidamāsanam iha siddhamityabhidhāya oṃ bhūḥ oṃ bhuvaḥ oṃ svaḥ oṃ mahaḥ oṃ janaḥ oṃ tapaḥ oṃ satyamiti saptavyāhṛtibhiḥ pūrvamukhandevabrāhmaṇopaveśanam |
uttaradiṅmukhaṃpitṛbrāhmayoṇopaveśanam |
oṃ devatābhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca |
namaḥ svadhāyai svāhāyai nityameva bhavantute iti trirjapet

1,218.7

ओं अद्यास्मिन्देशे अमुकमासे अमुकराशिङ्गते सवितर्यमुकतिथावमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानां यथानामशर्मणां विश्वेदेवपूर्वकन्दृश्राद्धं करिष्ये ।
ओं विश्वेभ्यो देवभ्यः स्वाहा ओं विश्वेदेवानावाहयिष्ये ।
आवाहयेत्युक्ते ओं विश्वेदेवाः स आगत शृणुताम् इमं हवम् ।
एदं बर्हिर्निषीदत ओं विश्वेदेवाः शृणुतेमं इवं मे ये अन्तरिक्षे य उपद्यविष्ट ।
ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वम् ।
ओं ओषधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा ।
यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन्पारयामसि ।
ओं आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः ।
ये अत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते ।
ओं अपहतासुरा रक्षांसि वेदिषद इति त्रित्रिर्यवविकिरणम्

oṃ adyāsmindeśe amukamāse amukarāśiṅgate savitaryamukatithāvamukagotrāṇāmasmatpitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ yathānāmaśarmaṇāṃ viśvedevapūrvakandṛśrāddhaṃ kariṣye |
oṃ viśvebhyo devabhyaḥ svāhā oṃ viśvedevānāvāhayiṣye |
āvāhayetyukte oṃ viśvedevāḥ sa āgata śṛṇutām imaṃ havam |
edaṃ barhirniṣīdata oṃ viśvedevāḥ śṛṇutemaṃ ivaṃ me ye antarikṣe ya upadyaviṣṭa |
ye agnijihvā uta vā yajatrā āsadyāsminbarhiṣi mādayadhvam |
oṃ oṣadhayaḥ saṃvadante somena saha rājñā |
yasmai kṛṇoti brāhmaṇastaṃ rājanpārayāmasi |
oṃ āgacchantu mahābhāgā viśvedevā mahābalāḥ |
ye atra vihitāḥ śrāddhe sāvadhānā bhavantu te |
oṃ apahatāsurā rakṣāṃsi vediṣada iti tritriryavavikiraṇam

1,218.8

ओं पात्रमहं करिष्ये ।
ओं करुष्वेत्यनुज्ञातः कृत्वा पात्रे पवित्रनिषेवणम्

oṃ pātramahaṃ kariṣye |
oṃ karuṣvetyanujñātaḥ kṛtvā pātre pavitraniṣevaṇam

1,218.9

ओं शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये ।
शंयोरभिस्त्रवन्तु न इति पात्रे जलदानम् ।
ओं यवो ऽसि यवयास्मद्वेषो यवयारातीरिति यवदानम् ।
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।
ईश्वरीं सर्वभूतानां ता (त्वा) मिहोपह्वये श्रियमिति गन्धदानम् ।
ओं या दिव्या आपः पयसा संबभूवुर्या अन्तरिक्षौत पार्थवीर्याः ।
हिरण्यवर्णा यज्ञियास्तान आपः शिवाः शं स्योना सुहवा भवन्तु ।
एषोरऽघो नम इति ब्राह्मणहस्ते जलं दत्त्वानेनैव पात्रेण पवित्रग्रहणं कृत्वा संस्त्रवं पवित्रं च ब्राह्मणपार्श्वे दद्यात् ।
ततः प्रथमपात्रे संस्त्रवजलं संस्थाप्य कुशोपरि ऊर्ध्वमुखं स्थापनं कुर्यत् ।
तदुपरि कुशदानम्

oṃ śanno devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye |
śaṃyorabhistravantu na iti pātre jaladānam |
oṃ yavo 'si yavayāsmadveṣo yavayārātīriti yavadānam |
gandhadvārāṃ durādharṣāṃ nityapuṣṭāṃ karīṣiṇīm |
īśvarīṃ sarvabhūtānāṃ tā (tvā) mihopahvaye śriyamiti gandhadānam |
oṃ yā divyā āpaḥ payasā saṃbabhūvuryā antarikṣauta pārthavīryāḥ |
hiraṇyavarṇā yajñiyāstāna āpaḥ śivāḥ śaṃ syonā suhavā bhavantu |
eṣor'gho nama iti brāhmaṇahaste jalaṃ dattvānenaiva pātreṇa pavitragrahaṇaṃ kṛtvā saṃstravaṃ pavitraṃ ca brāhmaṇapārśve dadyāt |
tataḥ prathamapātre saṃstravajalaṃ saṃsthāpya kuśopari ūrdhvamukhaṃ sthāpanaṃ kuryat |
tadupari kuśadānam

1,218.10

विश्वेभ्यो देवेभ्यः एतानि गन्धपुष्पधूपदीपवासो युगयज्ञो पवीतानि नमः ।
गन्धादिदानमच्छिद्रमस्तु ।
अस्त्विति ब्राह्मणप्रतिवचनम्

viśvebhyo devebhyaḥ etāni gandhapuṣpadhūpadīpavāso yugayajño pavītāni namaḥ |
gandhādidānamacchidramastu |
astviti brāhmaṇaprativacanam

1,218.11

ततः पितृपितामहप्रपितामहानां मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहानां सपत्नीकानां श्राद्धमहं करिष्ये इति अनुज्ञावचनम् ।
कुरुष्वेति ब्राह्मणैरुक्ते ।
ओं देवताभ्यः पितृभ्यश्च- इतित्रिर्जपेत्

tataḥ pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ mātāmahapramātāmahavṛddhapramātāmahānāṃ sapatnīkānāṃ śrāddhamahaṃ kariṣye iti anujñāvacanam |
kuruṣveti brāhmaṇairukte |
oṃ devatābhyaḥ pitṛbhyaśca- ititrirjapet

1,218.12

ओं अमुकगोत्रेब्यो ऽस्मत्पितृपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यः इदमासनं स्वधा इति ब्राह्मणवामे आसनदानम् ।
ओं पितॄनावाहयिष्ये ।
ओं ।
आवाहयेत्युक्ते ओं उशन्तस्त्वा निधीमह्युशन्तः समिधीमहि ।
उशन्नु शत आवह पितॄन्हविषे उत्तवे ।
ओं आयन्तु नः पितरः सौम्यासो ऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः ।
अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तो ऽधिब्रुवन्तु तेवन्त्वस्मान् इत्यावाहनम् ।
ओं अपहता सुरा रक्षांसि वेदिषदः इति तिलविकिरणम् ।
पूर्ववक्त्रमेण स्थापितपात्रेषूदकदानम् ।
ओं तिलो ऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः ।
प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄंल्लोकान्प्रीणीहि नः स्वाहा इति तिलदानम्

oṃ amukagotrebyo 'smatpitṛpitāmahebhyo yathānāmaśarmabhyaḥ sapatnīkebhyaḥ idamāsanaṃ svadhā iti brāhmaṇavāme āsanadānam |
oṃ pitṝnāvāhayiṣye |
oṃ |
āvāhayetyukte oṃ uśantastvā nidhīmahyuśantaḥ samidhīmahi |
uśannu śata āvaha pitṝnhaviṣe uttave |
oṃ āyantu naḥ pitaraḥ saumyāso 'gniṣvāttāḥ pathibhirdevayānaiḥ |
asminyajñe svadhayā madanto 'dhibruvantu tevantvasmān ityāvāhanam |
oṃ apahatā surā rakṣāṃsi vediṣadaḥ iti tilavikiraṇam |
pūrvavaktrameṇa sthāpitapātreṣūdakadānam |
oṃ tilo 'si somadevatyo gosavo devanirmitaḥ |
pratnamadbhiḥ pṛktaḥ svadhayā pitṝṃllokānprīṇīhi naḥ svāhā iti tiladānam

1,218.13

गन्धपुष्पे हस्ताभ्यां दत्त्वा पितृपात्रमुत्थाप्य या दिव्येति पठित्वा अमुकगोत्रास्मत्पितः ! अमुकदेवशर्मन् ! सपत्नीक ! एष ते ऽर्घ्यः स्वधा ।
अपवित्रं पात्रं गृहीत्वा वामपार्श्वे दक्षिणे कुशोपरि ओं पितृभ्यः स्थानमसीत्यधोमुखपात्रस्थापनम्

gandhapuṣpe hastābhyāṃ dattvā pitṛpātramutthāpya yā divyeti paṭhitvā amukagotrāsmatpitaḥ ! amukadevaśarman ! sapatnīka ! eṣa te 'rghyaḥ svadhā |
apavitraṃ pātraṃ gṛhītvā vāmapārśve dakṣiṇe kuśopari oṃ pitṛbhyaḥ sthānamasītyadhomukhapātrasthāpanam

1,218.14

ओं शुन्धन्तां लोकाः पितृसदनाः पितृसदनमसि ।
अधोमुखपात्त्रस्पर्शनम् ।
अमुकगोत्रेभ्यो ऽस्मत्पितृपितामह प्रपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्य एतानि गन्धपुष्पधूपदीपवासोगुणसोत्तरीययज्ञोपवीतानि वः स्वधा पितृतीर्थेन गन्धादिदानम् ।
गन्धादिदानमक्षय्यमस्तु ।
संकल्पसिद्धिरस्तु ।
ब्राह्मणवचनम् ।
एवं मातामहादीनामनुज्ञापनादिकर्म ।
ओं यादिव्येतिभूमिसंमार्जनम् ।
ततो घृताक्तमन्नं गृहीत्वा दक्षिणोपवीती पितृब्राह्मणम् ओं अग्नौ करणमहं करिष्ये ।
ओं कुरुष्वेति तेनोक्ते ओं अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा इति आहुतिद्वयं देवब्राह्मणहस्ते दत्त्वा अवशिष्टान्नं पिण्डार्थं स्थापयित्वा अपरमर्धं पित्रादिपात्रे मातामहादिपात्रे च निः क्षिपेत्

oṃ śundhantāṃ lokāḥ pitṛsadanāḥ pitṛsadanamasi |
adhomukhapāttrasparśanam |
amukagotrebhyo 'smatpitṛpitāmaha prapitāmahebhyaḥ sapatnīkebhya etāni gandhapuṣpadhūpadīpavāsoguṇasottarīyayajñopavītāni vaḥ svadhā pitṛtīrthena gandhādidānam |
gandhādidānamakṣayyamastu |
saṃkalpasiddhirastu |
brāhmaṇavacanam |
evaṃ mātāmahādīnāmanujñāpanādikarma |
oṃ yādivyetibhūmisaṃmārjanam |
tato ghṛtāktamannaṃ gṛhītvā dakṣiṇopavītī pitṛbrāhmaṇam oṃ agnau karaṇamahaṃ kariṣye |
oṃ kuruṣveti tenokte oṃ agnaye kavyavāhanāya svāhā iti āhutidvayaṃ devabrāhmaṇahaste dattvā avaśiṣṭānnaṃ piṇḍārthaṃ sthāpayitvā aparamardhaṃ pitrādipātre mātāmahādipātre ca niḥ kṣipet

1,218.15

पात्रमुद्रादि निधाय कुशं दत्त्वा अधोमुखाभ्यां पाणिभ्यां पात्रं गृहीत्वा ओं पृथिवीते पात्रं द्यौरपिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहा पात्राभिमन्त्रणम् ।
इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् ।
समूढमस्य पांसुरे ।
विष्णो हव्यंरक्षस्व इत्यन्नमध्ये अधोमुखद्विजाङ्गुष्ठनिवेशनम्

pātramudrādi nidhāya kuśaṃ dattvā adhomukhābhyāṃ pāṇibhyāṃ pātraṃ gṛhītvā oṃ pṛthivīte pātraṃ dyaurapidhānaṃ brāhmaṇasya mukhe amṛte amṛtaṃ juhomi svāhā pātrābhimantraṇam |
idaṃ viṣṇurvicakrame tredhā nidadhe padam |
samūḍhamasya pāṃsure |
viṣṇo havyaṃrakṣasva ityannamadhye adhomukhadvijāṅguṣṭhaniveśanam

1,218.16

अपहतेति त्रिर्यवविकिरणम् ।
ओं निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धताश्च सर्वे ऽसुरदानवा मया ।
रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसङ्घा हता मया यातुधानाश्च सर्वे इति सिद्धार्थविकिरणम्

apahateti triryavavikiraṇam |
oṃ nihanmi sarvaṃ yadamedhyavadbhaveddhatāśca sarve 'suradānavā mayā |
rakṣāṃsi yakṣāḥ sapiśācasaṅghā hatā mayā yātudhānāśca sarve iti siddhārthavikiraṇam

1,218.17

ततो धूरिलोचनसंज्ञकेभ्योदवेभ्य एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं स्वाहेति वारिकुशाद्यैरनुसङ्कल्पनम् ।
ओं अन्नमिदमक्षय्यमस्तु ओं संङ्कल्पसिद्धिरस्तु

tato dhūrilocanasaṃjñakebhyodavebhya etadannaṃ saghṛtaṃ sapānīyaṃ savyañjanaṃ svāheti vārikuśādyairanusaṅkalpanam |
oṃ annamidamakṣayyamastu oṃ saṃṅkalpasiddhirastu

1,218.18

ततो विपरीतोपवीतेन सव्यञ्जनं सघृतमन्नं पित्रादि ब्राह्मणपात्रे निधाय तदुपरि भूमिसंलग्नकुशं दत्त्वा ओं पृथिवी ते पात्रं इति मन्त्रेण उत्तानाभ्यां पात्रं गृहीत्वा ओं इदं विष्णोरित्यन्नोपरि उत्तानं द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् ।
ओं अपहतेति तिलविकिरणम् ।
भूमिपातितवामजानुः अमुकगोत्रेभ्यः अस्मत्पितृपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यः एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं प्रतिषिद्धवर्जितं स्वधा ।
अन्नं सङ्कल्प्य ओं ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृत पयः कीलालं परिस्त्रुतं स्वधास्तु तर्पयत मे पितरम् ।
दक्षिणामुखवरिधारत्यागः

tato viparītopavītena savyañjanaṃ saghṛtamannaṃ pitrādi brāhmaṇapātre nidhāya tadupari bhūmisaṃlagnakuśaṃ dattvā oṃ pṛthivī te pātraṃ iti mantreṇa uttānābhyāṃ pātraṃ gṛhītvā oṃ idaṃ viṣṇorityannopari uttānaṃ dvijāṅguṣṭhaṃ niveśayet |
oṃ apahateti tilavikiraṇam |
bhūmipātitavāmajānuḥ amukagotrebhyaḥ asmatpitṛpitāmahebhyaḥ sapatnīkebhyaḥ etadannaṃ saghṛtaṃ sapānīyaṃ savyañjanaṃ pratiṣiddhavarjitaṃ svadhā |
annaṃ saṅkalpya oṃ ūrjaṃ vahantīramṛtaṃ ghṛta payaḥ kīlālaṃ paristrutaṃ svadhāstu tarpayata me pitaram |
dakṣiṇāmukhavaridhāratyāgaḥ

1,218.19

ओं श्राद्धमिदमच्छिद्रमस्तु ओं सङ्कल्पसिद्धरस्तु ।
ओं भूर्भुवः स्वस्तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् इति विसजयित्वा ओं मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्तु सिन्धवः माध्वीर्नः सन्त्वोषधीर्मधुनक्तमुतोषसो मधुत्पार्थिवं रजः ।
मधुद्यौरस्तु नः पिता मधुमान्नो वनस्पतिः मधुमानस्तु सूर्यो माध्वीर्गावो भवन्तु नः ।
मधु मधु मधु इति जपः

oṃ śrāddhamidamacchidramastu oṃ saṅkalpasiddharastu |
oṃ bhūrbhuvaḥ svastatsaviturvareṇyaṃ bhargodevasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt iti visajayitvā oṃ madhuvātā ṛtāyate madhukṣarantu sindhavaḥ mādhvīrnaḥ santvoṣadhīrmadhunaktamutoṣaso madhutpārthivaṃ rajaḥ |
madhudyaurastu naḥ pitā madhumānno vanaspatiḥ madhumānastu sūryo mādhvīrgāvo bhavantu naḥ |
madhu madhu madhu iti japaḥ

1,218.20

यथासुखं वाग्यता जुषध्वम् इति ब्रूयात् ।
बुक्तवत्सु सप्तव्याधादिकं पितृस्तोत्रं जपेत् ।
तच्च-सप्तव्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ ।
चक्रवाकाः शराद्वीपे हंसाः सरसि मानसे

yathāsukhaṃ vāgyatā juṣadhvam iti brūyāt |
buktavatsu saptavyādhādikaṃ pitṛstotraṃ japet |
tacca-saptavyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālañjare girau |
cakravākāḥ śarādvīpe haṃsāḥ sarasi mānase

1,218.21

ते ऽभिजाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयं किमवसीदथ

te 'bhijātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ |
prasthitā dūramadhvānaṃ yūyaṃ kimavasīdatha

1,218.22

ततस्तृप्यस्व दक्षिणाभिमुखो वामोपवीती तदुत्सृष्टाग्रतः ।
ओं अग्निदग्धाश्च ये जीवा ये ऽप्यदग्धाः कुले मम ।
भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु पराङ्गतिम् ।
इति भूमौ कुशोपरि सघृतमन्नं जलप्लुतं विकिरेत्

tatastṛpyasva dakṣiṇābhimukho vāmopavītī tadutsṛṣṭāgrataḥ |
oṃ agnidagdhāśca ye jīvā ye 'pyadagdhāḥ kule mama |
bhūmau dattena tṛpyantu tṛptā yāntu parāṅgatim |
iti bhūmau kuśopari saghṛtamannaṃ jalaplutaṃ vikiret

1,218.23

ततो ब्राह्मणक्रमेण जलगण्डूषं दत्त्वा पूर्ववत्सव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेतित्र्यृचं जप्त्वा ओं रुचितं भवद्भिरिति देवब्राह्मणप्रश्रः ।
सुरुचितमिति तेनोक्ते ओं शेषमन्नमिति प्रश्रः ।
इष्टैः सह भोजनम् ।
पित्रादिब्राह्मणं वामोपवीतेन ओं तृप्ताः स्थ इति प्रश्रः ।
ओं तृप्ताः स्म इति तेनोक्ते भूम्यभ्युक्षणं मण्डलचतुष्कोणं ति लविकिरणम्

tato brāhmaṇakrameṇa jalagaṇḍūṣaṃ dattvā pūrvavatsavyāhṛtikāṃ gāyattrīṃ madhuvātetitryṛcaṃ japtvā oṃ rucitaṃ bhavadbhiriti devabrāhmaṇapraśraḥ |
surucitamiti tenokte oṃ śeṣamannamiti praśraḥ |
iṣṭaiḥ saha bhojanam |
pitrādibrāhmaṇaṃ vāmopavītena oṃ tṛptāḥ stha iti praśraḥ |
oṃ tṛptāḥ sma iti tenokte bhūmyabhyukṣaṇaṃ maṇḍalacatuṣkoṇaṃ ti lavikiraṇam

1,218.24

ओं अमुकगोत्र ! अस्मत्पितः ! अमुकदेवदर्शन् ! सपत्नीक ! एतत्ते पिण्डासनं स्वधा ।
इत्थं रेखामध्ये पितामहाय खव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेति त्रर्जपन्नन्नं साज्यं पिण्डं कृत्वा कुशोपरि अमुकगोत्र अस्मत्पितः ! अमुकदेवश्रमन् ! सपत्नीक एष पिण्डस्ते स्वधा ।
इत्थं रेखामध्ये पितामहाय ।
ततः सव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेति त्रिर्जंपन्पिण्डविकिरणं पिण्डान्तिके ।
ओं लेपभुजः प्रीयन्तमिति स्तरण्कुशेषु हस्तमार्जनं प्रक्षालितपिण्डोदकेन ओं अमुकगोत्र ! अस्मत्पितः ! अमुकशर्मन् सपत्नीक एतत्ते जलमवनेक्ष्व ये चात्रत्वामनुजाश्च त्वामनु तस्मै तेस्वधेति पितृपिण्डसेचनम् ।
पिण्डपात्रमधोमुखं कृत्वा बद्धाञ्जलिः ओं पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वमिति जपेत् ।
अपः स्पृष्ट्वा वामेन परावृत्त्य उदङ्मुखः प्राणांस्त्रिः संयम्य षड्भ्य ऋतुभ्यो नमः इति जपः

oṃ amukagotra ! asmatpitaḥ ! amukadevadarśan ! sapatnīka ! etatte piṇḍāsanaṃ svadhā |
itthaṃ rekhāmadhye pitāmahāya khavyāhṛtikāṃ gāyattrīṃ madhuvāteti trarjapannannaṃ sājyaṃ piṇḍaṃ kṛtvā kuśopari amukagotra asmatpitaḥ ! amukadevaśraman ! sapatnīka eṣa piṇḍaste svadhā |
itthaṃ rekhāmadhye pitāmahāya |
tataḥ savyāhṛtikāṃ gāyattrīṃ madhuvāteti trirjaṃpanpiṇḍavikiraṇaṃ piṇḍāntike |
oṃ lepabhujaḥ prīyantamiti staraṇkuśeṣu hastamārjanaṃ prakṣālitapiṇḍodakena oṃ amukagotra ! asmatpitaḥ ! amukaśarman sapatnīka etatte jalamavanekṣva ye cātratvāmanujāśca tvāmanu tasmai tesvadheti pitṛpiṇḍasecanam |
piṇḍapātramadhomukhaṃ kṛtvā baddhāñjaliḥ oṃ pitaro mādayadhvaṃ yathābhāgamāvṛṣāyadhvamiti japet |
apaḥ spṛṣṭvā vāmena parāvṛttya udaṅmukhaḥ prāṇāṃstriḥ saṃyamya ṣaḍbhya ṛtubhyo namaḥ iti japaḥ

1,218.25

वामेनैव परावृत्य पुष्पदानम् ।
अक्षतञ्चारिष्टञ्चास्तु मे पुण्यं शान्तिपुष्टिदृ ।
दक्षिणामुखः अमी मदन्तः पितरो यथाभागमावृषायिषत इति जपः ।
वासः शिथिलीकृत्वाञ्जलिं कृत्वा ओं नमो वः पितरो नमो वः इति जपः ।
गृहान्नः पितरो दत्त इति गृहवीक्षणम् ।
ततः सदा वः पितरो द्वेष्म इति वीक्ष्य एतद्वः पितरो वास इत्युच्चार्य अमुकगोत्र एतत्ते वासः स्वधा इति सूत्रदानम् ।
वामेन पाणिना उदकपात्रं गृहीत्वा ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतं पयः इत्यादि पिण्डोपरि धारात्यागः

vāmenaiva parāvṛtya puṣpadānam |
akṣatañcāriṣṭañcāstu me puṇyaṃ śāntipuṣṭidṛ |
dakṣiṇāmukhaḥ amī madantaḥ pitaro yathābhāgamāvṛṣāyiṣata iti japaḥ |
vāsaḥ śithilīkṛtvāñjaliṃ kṛtvā oṃ namo vaḥ pitaro namo vaḥ iti japaḥ |
gṛhānnaḥ pitaro datta iti gṛhavīkṣaṇam |
tataḥ sadā vaḥ pitaro dveṣma iti vīkṣya etadvaḥ pitaro vāsa ityuccārya amukagotra etatte vāsaḥ svadhā iti sūtradānam |
vāmena pāṇinā udakapātraṃ gṛhītvā ūrjaṃ vahantīramṛtaṃ ghṛtaṃ payaḥ ityādi piṇḍopari dhārātyāgaḥ

1,218.26

पूर्वस्थापितपात्रशेषोदकैः प्रत्येकं पिण्डसेचनं-पिण्डमावाह्य गन्धादिदानं-पिण्डोपरि कुशपत्रञ्च दत्त्वा ओं अक्षन्नमीमदन्तह्य व प्रिया अधूषत अस्तोषतस्वभानवो विप्रा नविष्ठयामती ।
यो जान्विन्द्र ते हरीति त्रिर्जपः

pūrvasthāpitapātraśeṣodakaiḥ pratyekaṃ piṇḍasecanaṃ-piṇḍamāvāhya gandhādidānaṃ-piṇḍopari kuśapatrañca dattvā oṃ akṣannamīmadantahya va priyā adhūṣata astoṣatasvabhānavo viprā naviṣṭhayāmatī |
yo jānvindra te harīti trirjapaḥ

1,218.27

ओं इत्थं मातामहादिब्राह्मणानामाचमनम् ।
ओं सुसुप्रोक्षितमस्त्विति भूम्यभ्युक्षणं कृत्वा ।
ओं अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् ।
ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु नः ।
शिवा आपः सन्त्विति ब्राह्मणहस्ते जलदानम् ।
लक्ष्मीर्वसतिपुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे ।
लक्ष्मीर्वसति गोष्ठेषु सौमनस्यं सदास्तु ते ।
सौमनस्यमस्त्विति पुष्पदानम् ।
अक्षतं चास्तु मे पुण्यं शान्तिः पुष्टिर्धृतिश्च मे ।
यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम ।
ओं अक्षतञ्चारिष्टञ्चास्तु इति यवतण्डुलदानम्

oṃ itthaṃ mātāmahādibrāhmaṇānāmācamanam |
oṃ susuprokṣitamastviti bhūmyabhyukṣaṇaṃ kṛtvā |
oṃ apāṃ madhye sthitā devāḥ sarvamapsu pratiṣṭhitam |
brāhmaṇasya kare nyastāḥ śivā āpo bhavantu naḥ |
śivā āpaḥ santviti brāhmaṇahaste jaladānam |
lakṣmīrvasatipuṣpeṣu lakṣmīrvasati puṣkare |
lakṣmīrvasati goṣṭheṣu saumanasyaṃ sadāstu te |
saumanasyamastviti puṣpadānam |
akṣataṃ cāstu me puṇyaṃ śāntiḥ puṣṭirdhṛtiśca me |
yadyacchreyaskaraṃ loke tattadastu sadā mama |
oṃ akṣatañcāriṣṭañcāstu iti yavataṇḍuladānam

1,218.28

अमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानां सपत्नीकानामिदमन्नपानादिकमक्षय्यमस्त्विति पित्रादिब्राह्मणहस्ते तिलजलदानम् ।
अस्त्विति ब्राह्मणो वदेत् ।
एतन्मातामहादीनामक्षय्यमाशिषः ।
ओं अघोराः पितरः सन्तु गोत्रं नो वर्धतां--दातारो नो ऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ।
श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुदेयञ्च नो ऽस्त्विति ।
अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ।
याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कञ्चन ।
एताः सत्याशिषः सन्तु

amukagotrāṇāmasmatpitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ sapatnīkānāmidamannapānādikamakṣayyamastviti pitrādibrāhmaṇahaste tilajaladānam |
astviti brāhmaṇo vadet |
etanmātāmahādīnāmakṣayyamāśiṣaḥ |
oṃ aghorāḥ pitaraḥ santu gotraṃ no vardhatāṃ--dātāro no 'bhivardhantāṃ vedāḥ santatireva ca |
śraddhā ca no mā vyagamadbahudeyañca no 'stviti |
annañca no bahu bhavedatithīṃśca labhemahi |
yācitāraśca naḥ santu mā ca yāciṣma kañcana |
etāḥ satyāśiṣaḥ santu

1,218.29

सौमनस्यमस्तु ।
अस्त्वित्युक्ते प्रदत्तपिण्डस्थाने अर्घ्यार्थपवित्रमोचनम् ।
कुशपवित्रं गृहीत्वातेन कुशेन पित्रादिब्राह्मणं स्पृष्ट्वा स्वधां वाचयिष्ये-ओं वाच्यतां-ओं पितृपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यः स्वधोच्यताम् ।
अस्तुस्वधा इत्युक्ते ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतमिति पिण्डोपरि वारिधारां दद्यात्

saumanasyamastu |
astvityukte pradattapiṇḍasthāne arghyārthapavitramocanam |
kuśapavitraṃ gṛhītvātena kuśena pitrādibrāhmaṇaṃ spṛṣṭvā svadhāṃ vācayiṣye-oṃ vācyatāṃ-oṃ pitṛpitāmahebhyo yathānāmaśarmabhyaḥ sapatnīkebhyaḥ svadhocyatām |
astusvadhā ityukte ūrjaṃ vahantīramṛtaṃ ghṛtamiti piṇḍopari vāridhārāṃ dadyāt

1,218.30

ततः ओं विश्वेदेवा अस्मिन्यज्ञे प्रीयन्ता--देवब्राह्मणहस्ते यवोदकदानम् ।
ओं प्रीयन्तामिति तेनोक्ते ओं देवताभ्य इति त्रिर्जपेत्

tataḥ oṃ viśvedevā asminyajñe prīyantā--devabrāhmaṇahaste yavodakadānam |
oṃ prīyantāmiti tenokte oṃ devatābhya iti trirjapet

1,218.31

अधोमुखः पिण्डपात्राणि चालयित्वा आचम्य दक्षिणोपवीती पूर्वाभिमुखः ओं अमुकगोत्राय अमुकदेवशर्मणे ब्राह्मणाय सपत्नीकाय श्राद्धप्रतिष्ठार्थदक्षिणामेतद्रजतं तुभ्यमहं सम्प्रददे इति दक्षिणां दद्यात् ।
इति देवूब्राह्मणाय दक्षिणादानम्

adhomukhaḥ piṇḍapātrāṇi cālayitvā ācamya dakṣiṇopavītī pūrvābhimukhaḥ oṃ amukagotrāya amukadevaśarmaṇe brāhmaṇāya sapatnīkāya śrāddhapratiṣṭhārthadakṣiṇāmetadrajataṃ tubhyamahaṃ sampradade iti dakṣiṇāṃ dadyāt |
iti devūbrāhmaṇāya dakṣiṇādānam

1,218.32

ततः पितृब्राह्मणे पिण्डाः सम्पन्ना इति प्रश्रः ।
सुसम्पन्ना इति पिण्डे क्षीरधारां दत्त्वा पिण्डचालनं अतिथिब्राह्मणे पिण्डपात्रमुत्तानं कृत्वा ओं वाजे वाजे वत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः ।
अस्यमध्वः पिबत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयानैरिति पिण्डा दिविसर्जनं-आमावाजस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे आमागन्तां पितरा चामा सोमो ऽमृतत्वेन गम्यात् ।
इति देवविसर्जनम् ।
ओं अभिगम्यतामिति पितृब्राह्मणविसर्जनम् ।
ब्राह्मणैरनुद्गतस्य निवर्तनम् ।
गवादिषु पिण्डप्रतिपादनमिति शेषः

tataḥ pitṛbrāhmaṇe piṇḍāḥ sampannā iti praśraḥ |
susampannā iti piṇḍe kṣīradhārāṃ dattvā piṇḍacālanaṃ atithibrāhmaṇe piṇḍapātramuttānaṃ kṛtvā oṃ vāje vāje vata vājino no dhaneṣu viprā amṛtā ṛtajñāḥ |
asyamadhvaḥ pibata mādayadhvaṃ tṛptā yāta pathibhirdevayānairiti piṇḍā divisarjanaṃ-āmāvājasya prasavo jagamyādeme dyāvāpṛthivī viśvarūpe āmāgantāṃ pitarā cāmā somo 'mṛtatvena gamyāt |
iti devavisarjanam |
oṃ abhigamyatāmiti pitṛbrāhmaṇavisarjanam |
brāhmaṇairanudgatasya nivartanam |
gavādiṣu piṇḍapratipādanamiti śeṣaḥ

1,218.33

अयं श्राद्धविधिः प्रोक्तः पठितः पापनाशनः ।
अनेन विधिना श्राद्धं कृतं वै यत्र कुत्रचित्

ayaṃ śrāddhavidhiḥ proktaḥ paṭhitaḥ pāpanāśanaḥ |
anena vidhinā śrāddhaṃ kṛtaṃ vai yatra kutracit

1,218.34

अक्षया स्यात्पितॄणाञ्च स्वर्गप्राप्तिर्ध्रुवा तथा ।
इत्युक्तं पार्वणं श्राद्धं पितॄणां ब्रह्मलोकदम्

akṣayā syātpitṝṇāñca svargaprāptirdhruvā tathā |
ityuktaṃ pārvaṇaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ brahmalokadam

Chapter 1.219

1,219.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे पार्वणश्राद्धकथनं नामाष्ट्रदशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 219 ब्रह्मोवाच ।
नित्यश्राद्धं प्रवक्ष्यामि पूर्ववत्तद्विशेषवत् ।
ओं अमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहानां अमुकशर्मणां सपत्नीकानां श्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मास्वहं करिष्ये ।
आसनादिकमत्र स्याद्विश्वेदेवाविवर्जितम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe pārvaṇaśrāddhakathanaṃ nāmāṣṭradaśādhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 219 brahmovāca |
nityaśrāddhaṃ pravakṣyāmi pūrvavattadviśeṣavat |
oṃ amukagotrāṇāmasmatpitṛpitāmahānāṃ amukaśarmaṇāṃ sapatnīkānāṃ śrāddhaṃ siddhānnena yuṣmāsvahaṃ kariṣye |
āsanādikamatra syādviśvedevāvivarjitam

1,219.2

वृद्धिश्राद्धं प्रवक्ष्यामि पूर्ववत्तद्विशेषकम् ।
जातपुत्रमुखदर्शनादौ वृद्धि श्राद्धं पूर्वाभिमुखेषु दक्षिणोपवीतिषु सयवबदरकुशैर्देवतीर्थेन नमस्कारान्तेन दक्षिणोपचारेण कर्तव्यम्

vṛddhiśrāddhaṃ pravakṣyāmi pūrvavattadviśeṣakam |
jātaputramukhadarśanādau vṛddhi śrāddhaṃ pūrvābhimukheṣu dakṣiṇopavītiṣu sayavabadarakuśairdevatīrthena namaskārāntena dakṣiṇopacāreṇa kartavyam

1,219.3

दक्षिणजानु गृहीत्वा अद्यास्मदीयामुकवृद्धौ अमुकगात्राणामस्मत्प्रपितामहीपितामहीमातॄणाममुकदेवीनाममुकगोत्राणां श्राद्धे कर्तव्ये वसुसत्यसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां श्राद्धं सिद्धान्नेनयुष्मासु मया कर्तव्यमिति देवब्राह्मणामन्त्रणम् ।
ओं करिष्यसीति तेनोक्त इत्थमेवापरदेवब्राह्मणामन्त्रणम्

dakṣiṇajānu gṛhītvā adyāsmadīyāmukavṛddhau amukagātrāṇāmasmatprapitāmahīpitāmahīmātṝṇāmamukadevīnāmamukagotrāṇāṃ śrāddhe kartavye vasusatyasaṃjñakānāṃ viśveṣāṃ devānāṃ śrāddhaṃ siddhānnenayuṣmāsu mayā kartavyamiti devabrāhmaṇāmantraṇam |
oṃ kariṣyasīti tenokta itthamevāparadevabrāhmaṇāmantraṇam

1,219.4

ततः अमुकवृद्धौ अमुकगोत्राया मत्प्रपितामह्या अमुकदेव्या नान्दीमुख्याः श्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मासु मया कर्तव्यमिति प्रपितामहीब्राह्मणामन्त्रणम् ।
करिष्यामीति तेनोक्ते इत्थमेव प्रमातामह्यादिब्राह्माणमन्त्रणम्

tataḥ amukavṛddhau amukagotrāyā matprapitāmahyā amukadevyā nāndīmukhyāḥ śrāddhaṃ siddhānnena yuṣmāsu mayā kartavyamiti prapitāmahībrāhmaṇāmantraṇam |
kariṣyāmīti tenokte itthameva pramātāmahyādibrāhmāṇamantraṇam

1,219.5

देवपितृसर्वदेवब्राह्मणं श्राद्धकरणानुज्ञापनम् ।
आसने ओं विश्वेदेवास आगत शृणुताम इमंर्ठ इवम् ।
तं बर्हिर्निषीदत ।
ओं विश्वेदेवाः शृणुतेमं इवं ये मे अन्तरिक्षे य उदद्यविष्ट ।
पे अग्निजिह्वा उतवा यदत्रा आसाद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वम् ।
ओं आगच्छन्तु इति विश्वेदेवावाहनं-गन्धादिदानम् ।
अच्छिद्रावधारणवाचनम्

devapitṛsarvadevabrāhmaṇaṃ śrāddhakaraṇānujñāpanam |
āsane oṃ viśvedevāsa āgata śṛṇutāma imaṃrṭha ivam |
taṃ barhirniṣīdata |
oṃ viśvedevāḥ śṛṇutemaṃ ivaṃ ye me antarikṣe ya udadyaviṣṭa |
pe agnijihvā utavā yadatrā āsādyāsminbarhiṣi mādayadhvam |
oṃ āgacchantu iti viśvedevāvāhanaṃ-gandhādidānam |
acchidrāvadhāraṇavācanam

1,219.6

ततः प्रपितामहीप्रभृतीनामनुज्ञापनमासनदानं गन्धादिदानञ्च अच्छिद्रावधारणवाचनम् ।
इत्थं पितामह्याः मातुः ।
ततः प्रपितामहादीनां अनुज्ञापनम् ।
आसनमावाहनङ्गन्धादिदानं-वृद्धप्रमातामहादीनामनुज्ञापनादिकरणम् ।
ओं वसुसत्यसंज्ञकेभ्यो देवेभ्य एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं सवदरं सदधि प्रतिषिद्धवर्जितं नम इति अन्नसङ्कल्पनम् ।
ओं अमुकगोत्रे ! मत्पितामहमुकदेवि नान्दीमुखि ! एतदन्नं सबदरं सदधि नमः ।
एवं मातामहप्रभातामहेभ्यः

tataḥ prapitāmahīprabhṛtīnāmanujñāpanamāsanadānaṃ gandhādidānañca acchidrāvadhāraṇavācanam |
itthaṃ pitāmahyāḥ mātuḥ |
tataḥ prapitāmahādīnāṃ anujñāpanam |
āsanamāvāhanaṅgandhādidānaṃ-vṛddhapramātāmahādīnāmanujñāpanādikaraṇam |
oṃ vasusatyasaṃjñakebhyo devebhya etadannaṃ saghṛtaṃ sapānīyaṃ savyañjanaṃ savadaraṃ sadadhi pratiṣiddhavarjitaṃ nama iti annasaṅkalpanam |
oṃ amukagotre ! matpitāmahamukadevi nāndīmukhi ! etadannaṃ sabadaraṃ sadadhi namaḥ |
evaṃ mātāmahaprabhātāmahebhyaḥ

1,219.7

एकोद्दिष्टं पुरो ऽवश्यं तद्विशेषं वदे शृणु ।
प्रथमं निमन्त्रणं पादप्रक्षालनम् आसनम् ।
अद्य अमुकगोत्रस्य मत्पितुरमुकदेवशर्मणः प्रतिसांवत्सरिकमेकोद्दिष्टश्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मास्वहं करिष्ये ।
श्राद्धकरणानुज्ञापनम् आसनं गन्धादिदानम् अन्नानुकल्पनम् ।
जप्यं निवीती ।
उत्तराभिमुखीभूयातिथिश्राद्धं कुर्यात्

ekoddiṣṭaṃ puro 'vaśyaṃ tadviśeṣaṃ vade śṛṇu |
prathamaṃ nimantraṇaṃ pādaprakṣālanam āsanam |
adya amukagotrasya matpituramukadevaśarmaṇaḥ pratisāṃvatsarikamekoddiṣṭaśrāddhaṃ siddhānnena yuṣmāsvahaṃ kariṣye |
śrāddhakaraṇānujñāpanam āsanaṃ gandhādidānam annānukalpanam |
japyaṃ nivītī |
uttarābhimukhībhūyātithiśrāddhaṃ kuryāt

1,219.8

ततस्मृप्तिं ज्ञात्वा दक्षिणाभिमुखीवामोपवीती उच्छिष्टसमीपे अग्निदग्धा इति अन्नविकिरणम् ।
अमुकगोत्रमत्पितरमुकदेवशर्मन्नेतत्ते जलमवनेनिक्ष्व ये चात्र त्वामनुयाश्च त्वामनुतस्मै ते स्वधा इति रेखोपरि वारिधारादानम् ।
शेषं पूर्ववत्

tatasmṛptiṃ jñātvā dakṣiṇābhimukhīvāmopavītī ucchiṣṭasamīpe agnidagdhā iti annavikiraṇam |
amukagotramatpitaramukadevaśarmannetatte jalamavanenikṣva ye cātra tvāmanuyāśca tvāmanutasmai te svadhā iti rekhopari vāridhārādānam |
śeṣaṃ pūrvavat

Chapter 1.220

1,220.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे एकोनविंशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 220 ब्रह्मोवाच ।
सपिण्डीकरणं वक्ष्ये पूर्णे ऽब्दे तत्क्षये ऽहनि ।
कृतं सम्यग्यथाकाले प्रेतादेः पितृलोकदम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe ekonaviṃśādhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 220 brahmovāca |
sapiṇḍīkaraṇaṃ vakṣye pūrṇe 'bde tatkṣaye 'hani |
kṛtaṃ samyagyathākāle pretādeḥ pitṛlokadam

1,220.2

सपिण्डीकरणं कुर्यादपराह्ने तु पूर्ववत् ।
पितामहादिब्राह्मणनिमन्त्रणम् ।
ओं पुरूरवार्द्रवसंज्ञकेभ्यो देवेभ्य एतदासनं नमः ।
वामपार्श्वे चासनदानम् ।
आवाहनम् ।
ततः पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहानां सपत्नीकानां श्राद्धमहं करिष्ये इत्यनुज्ञाग्रहणं-पात्रत्रयकरणं-पात्रोपरि कुशं दत्त्वा पात्रान्तरेण पिधाय अच्छिद्रावधारणान्तं परिसमाप्य तथैव पितुरपि सपत्नीकस्य प्रेतपदान्तनाम्ना श्राद्धकरणानुज्ञापनं देवपात्राच्छिद्रावधारणम्

sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryādaparāhne tu pūrvavat |
pitāmahādibrāhmaṇanimantraṇam |
oṃ purūravārdravasaṃjñakebhyo devebhya etadāsanaṃ namaḥ |
vāmapārśve cāsanadānam |
āvāhanam |
tataḥ pitāmahaprapitāmahavṛddhaprapitāmahānāṃ sapatnīkānāṃ śrāddhamahaṃ kariṣye ityanujñāgrahaṇaṃ-pātratrayakaraṇaṃ-pātropari kuśaṃ dattvā pātrāntareṇa pidhāya acchidrāvadhāraṇāntaṃ parisamāpya tathaiva piturapi sapatnīkasya pretapadāntanāmnā śrāddhakaraṇānujñāpanaṃ devapātrācchidrāvadhāraṇam

1,220.3

तत्परिसमाप्य पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहक्रमेण पात्राणां मनाक् चालनम् ।
उद्धाटनं कृत्वा--ओं ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये ।
तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् ।
ओं ये समानाः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः ।
तेषां श्रीर्मयि कल्पतामस्मिन् लोके शतं समाः ।
एतन्मन्त्रद्वयेन पितृपात्रोदकं पितामहप्रपितामहपात्रे वृद्धप्रपितामहपात्रं परित्यज्य पितामहप्रपितामहयोरुदकं पवित्रञ्च पितृपात्रे क्षिपेत्

tatparisamāpya pitāmahaprapitāmahavṛddhaprapitāmahakrameṇa pātrāṇāṃ manāk cālanam |
uddhāṭanaṃ kṛtvā--oṃ ye samānāḥ samanasaḥ pitaro yamarājye |
teṣāṃ lokaḥ svadhā namo yajño deveṣu kalpatām |
oṃ ye samānāḥ samanaso jīvā jīveṣu māmakāḥ |
teṣāṃ śrīrmayi kalpatāmasmin loke śataṃ samāḥ |
etanmantradvayena pitṛpātrodakaṃ pitāmahaprapitāmahapātre vṛddhaprapitāmahapātraṃ parityajya pitāmahaprapitāmahayorudakaṃ pavitrañca pitṛpātre kṣipet

1,220.4

ततः पितृब्राह्मणहस्ते पात्रस्थपवित्रदानम् ।
पात्रस्थपुष्पेण शिरसः करपादार्चनं ब्राह्मणहस्ते ऽन्य जलदानं--हस्ताभ्यां पात्रमुत्थाप्य ओं या दिव्येति पठित्वा ओं अमुकगोत्र मत्पितामह अमुकदेवशर्मन् सपत्नीक एष ते अर्घ्यः स्वधा ।
पितृपात्रेणैव पितामहब्राह्मणहस्ते स्तोकमर्घ्योदकं सपवित्रङ्गृहीत्वास्तोकमुदकं पिण्डसेचनार्थं पात्रान्तरेण पिधाय पितृब्राह्मणवामपार्श्व दक्षिणाग्रकुशोपरि पितृभ्यः स्तानमसीति अधोमुखपात्रस्थपनम्

tataḥ pitṛbrāhmaṇahaste pātrasthapavitradānam |
pātrasthapuṣpeṇa śirasaḥ karapādārcanaṃ brāhmaṇahaste 'nya jaladānaṃ--hastābhyāṃ pātramutthāpya oṃ yā divyeti paṭhitvā oṃ amukagotra matpitāmaha amukadevaśarman sapatnīka eṣa te arghyaḥ svadhā |
pitṛpātreṇaiva pitāmahabrāhmaṇahaste stokamarghyodakaṃ sapavitraṅgṛhītvāstokamudakaṃ piṇḍasecanārthaṃ pātrāntareṇa pidhāya pitṛbrāhmaṇavāmapārśva dakṣiṇāgrakuśopari pitṛbhyaḥ stānamasīti adhomukhapātrasthapanam

1,220.5

पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहेभ्यो गन्धादिदानमग्नौकरणम् ।
अवशिष्टान्नं प्रपितामहादिपात्रे क्षिपेत् ।
पितामहपात्राभिमन्त्रणपर्यन्तक्रमेण समाप्यापि ब्राह्मणपात्राभिमन्त्रणम् ।
अङ्गुष्ठनिवेशनं तिलविकरणं कृत्वा अमुकगोत्र एतत्ते अन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं प्रतिषिद्धवर्जितं ये चात्र त्वा मनुयाश्च त्वामनु तस्मै ते स्वधा इति

pitāmahaprapitāmahavṛddhaprapitāmahebhyo gandhādidānamagnaukaraṇam |
avaśiṣṭānnaṃ prapitāmahādipātre kṣipet |
pitāmahapātrābhimantraṇaparyantakrameṇa samāpyāpi brāhmaṇapātrābhimantraṇam |
aṅguṣṭhaniveśanaṃ tilavikaraṇaṃ kṛtvā amukagotra etatte annaṃ saghṛtaṃ sapānīyaṃ savyañjanaṃ pratiṣiddhavarjitaṃ ye cātra tvā manuyāśca tvāmanu tasmai te svadhā iti

1,220.6

ततो देवप्रभृतिभ्य अपोशानं दद्यात् ।
अतिथिप्राप्तौ अतिधिश्राद्धं कुर्यात् ।
अस्मिन्नवसरे विकिरणम् ।
पितामाहदौ प्रश्रं कृत्वा पितृब्राह्मणम् ओं स्वदितं भवद्भिरिति प्रश्रः ।
ओं अमुकगोत्र मत्पितः अमुकशर्मन् सपत्नीक एष ते पिण्डो ये चात्रत्वामनुयाश्च त्वामनु तस्मै स्वधेति पिण्डपात्रमच्छिद्रमस्तु ।
ततः सङ्कल्प सिद्धिवाचनं समाप्य पिण्डं द्विधा कृत्वा ये समानाः सुमनस इति मन्त्रद्वयं पठित्वा पितामहवृद्धप्रपितामहपात्रेषु क्षिपेत् ।
पिण्डेषु गन्धादिकं दत्त्वा पिण्डचालनम् ।
अतिथिब्राह्मणे स्वदितादिप्रश्रः ।
ब्राह्मणानामाचमनम् ।
भुक्तिक्रमेण ताम्बूलदानम् ।
सुप्रोक्षितमस्तु शिवा आपः सन्तु--वृद्धप्रपितामहक्रमेण ब्राह्मणहस्ते जलदानम् ।
गोत्रस्याक्षय्यमस्तु पितृब्राह्मणहस्ते उपतिष्टतामिति सतिजलदानम्

tato devaprabhṛtibhya apośānaṃ dadyāt |
atithiprāptau atidhiśrāddhaṃ kuryāt |
asminnavasare vikiraṇam |
pitāmāhadau praśraṃ kṛtvā pitṛbrāhmaṇam oṃ svaditaṃ bhavadbhiriti praśraḥ |
oṃ amukagotra matpitaḥ amukaśarman sapatnīka eṣa te piṇḍo ye cātratvāmanuyāśca tvāmanu tasmai svadheti piṇḍapātramacchidramastu |
tataḥ saṅkalpa siddhivācanaṃ samāpya piṇḍaṃ dvidhā kṛtvā ye samānāḥ sumanasa iti mantradvayaṃ paṭhitvā pitāmahavṛddhaprapitāmahapātreṣu kṣipet |
piṇḍeṣu gandhādikaṃ dattvā piṇḍacālanam |
atithibrāhmaṇe svaditādipraśraḥ |
brāhmaṇānāmācamanam |
bhuktikrameṇa tāmbūladānam |
suprokṣitamastu śivā āpaḥ santu--vṛddhaprapitāmahakrameṇa brāhmaṇahaste jaladānam |
gotrasyākṣayyamastu pitṛbrāhmaṇahaste upatiṣṭatāmiti satijaladānam

1,220.7

अघोराः पितरः सन्तु अस्त्वित्युक्ते स्वधां वाचयिण्य इति पितामाहदिब्राह्मणानुज्ञापनम्

aghorāḥ pitaraḥ santu astvityukte svadhāṃ vācayiṇya iti pitāmāhadibrāhmaṇānujñāpanam

1,220.8

ओं वाच्यतां इत्युक्ते ओं पितामहादिभ्यः स्वधोच्यताम् ।
अस्तु स्वधेत्युक्ते पितृब्राह्मण पितृभ्यः स्वधोच्यतामिति ।
अस्तु स्वधेत्युक्ते ओं ऊर्जं वहन्तीरिति दक्षिणाभिमुखवारिधारात्यागः ।
ओं विश्वेदेवा अस्मिन् यज्ञे प्रीयन्तामिति देवब्राह्मणहस्ते ओं यवोदकदानम् ।
ओं देवताभ्य इति त्रिर्जपः

oṃ vācyatāṃ ityukte oṃ pitāmahādibhyaḥ svadhocyatām |
astu svadhetyukte pitṛbrāhmaṇa pitṛbhyaḥ svadhocyatāmiti |
astu svadhetyukte oṃ ūrjaṃ vahantīriti dakṣiṇābhimukhavāridhārātyāgaḥ |
oṃ viśvedevā asmin yajñe prīyantāmiti devabrāhmaṇahaste oṃ yavodakadānam |
oṃ devatābhya iti trirjapaḥ

1,220.9

पिण्डपात्राणि चालयित्वा आचम्य पितामहादिभ्यो दक्षिणां दत्त्वा ततः पितृ ब्राह्मणाय आशिषो मे प्रदीयन्तामित्याशीः प्रार्थनम् ।
प्रतिगृह्यतामित्युक्ते दातारो नो ऽभिवर्धन्तामिति पात्रमुत्तानं कृत्वा वाजे वाजेदृविसर्जनम् ।
अभिरण्यतामिति पितृब्राह्मणविसर्जनम्

piṇḍapātrāṇi cālayitvā ācamya pitāmahādibhyo dakṣiṇāṃ dattvā tataḥ pitṛ brāhmaṇāya āśiṣo me pradīyantāmityāśīḥ prārthanam |
pratigṛhyatāmityukte dātāro no 'bhivardhantāmiti pātramuttānaṃ kṛtvā vāje vājedṛvisarjanam |
abhiraṇyatāmiti pitṛbrāhmaṇavisarjanam

1,220.10

सपिण्डीकरणश्राद्धं व्यासप्रोक्तं मया तव ।
श्राद्धं विष्णुः श्राद्धकर्ता फलं श्राद्धादिकं हरिः

sapiṇḍīkaraṇaśrāddhaṃ vyāsaproktaṃ mayā tava |
śrāddhaṃ viṣṇuḥ śrāddhakartā phalaṃ śrāddhādikaṃ hariḥ

Chapter 1.221

1,221.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे श्राद्धानुष्ठानं नामविंशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 221 ब्रहामोवाच ।
धर्मसारमहं वक्ष्ये संक्षेपाच्छुणु शङ्कर ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं सूक्ष्मं सर्वपापविनाशनम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe śrāddhānuṣṭhānaṃ nāmaviṃśādhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 221 brahāmovāca |
dharmasāramahaṃ vakṣye saṃkṣepācchuṇu śaṅkara |
bhuktimuktipradaṃ sūkṣmaṃ sarvapāpavināśanam

1,221.2

श्रुतं धर्मं बलं धैर्यं सुखमुत्साहमेव च ।
शोको हरति वै नॄणां तस्माच्छोकं परित्यजेत्

śrutaṃ dharmaṃ balaṃ dhairyaṃ sukhamutsāhameva ca |
śoko harati vai nṝṇāṃ tasmācchokaṃ parityajet

1,221.3

कर्मदाराः कर्मलोकाः कर्मसम्बन्धिबान्धवाः ।
कर्माणि प्रेरयन्तीह पुरुषं सुखदुः खयोः

karmadārāḥ karmalokāḥ karmasambandhibāndhavāḥ |
karmāṇi prerayantīha puruṣaṃ sukhaduḥ khayoḥ

1,221.4

दानमे परो धर्मो दानात्सर्वमवाप्यते ।
दानाःत्स्वर्गश्च राज्यञ्च दद्याद्दनं ततो नरः

dāname paro dharmo dānātsarvamavāpyate |
dānāḥtsvargaśca rājyañca dadyāddanaṃ tato naraḥ

1,221.5

एकतो दानमेवाहुः समग्रवरदक्षिणम् ।
एकतो भयभीतस्य प्राणिनः प्राणरक्षणम्

ekato dānamevāhuḥ samagravaradakṣiṇam |
ekato bhayabhītasya prāṇinaḥ prāṇarakṣaṇam

1,221.6

तपसा ब्रह्मचर्येण यज्ञैः स्नानेन वा पुनः ।
धर्मस्य नाशका ये च ते वै निरयगामिनः

tapasā brahmacaryeṇa yajñaiḥ snānena vā punaḥ |
dharmasya nāśakā ye ca te vai nirayagāminaḥ

1,221.7

ये च होमजपस्नानदेवतार्चनतत्पराः ।
सत्यक्षमादयायुक्तास्ते नराः स्वर्गगामिनः

ye ca homajapasnānadevatārcanatatparāḥ |
satyakṣamādayāyuktāste narāḥ svargagāminaḥ

1,221.8

न दाता सुखदुः खानां न च हर्तास्ति कश्चन ।
भुञ्जते स्वकृतान्येव दुः खानि च सुखानि च

na dātā sukhaduḥ khānāṃ na ca hartāsti kaścana |
bhuñjate svakṛtānyeva duḥ khāni ca sukhāni ca

1,221.9

धर्मार्थं जीवितं येषां दुर्गाण्यतितरन्ति ते ।
सन्तुष्टः को न शक्नोति फलमूलैश्च वर्तितुम्

dharmārthaṃ jīvitaṃ yeṣāṃ durgāṇyatitaranti te |
santuṣṭaḥ ko na śaknoti phalamūlaiśca vartitum

1,221.10

सर्व एव हि सौख्येन सङ्कटान्यवगाहते ।
इदमेव हि लोभस्य कार्यं स्या दतिदुष्करम्

sarva eva hi saukhyena saṅkaṭānyavagāhate |
idameva hi lobhasya kāryaṃ syā datiduṣkaram

1,221.11

लोभात्क्रोधः प्रभवति लोभाद्द्रोहः प्रवर्तते ।
लोभान्मोहश्च माया च मानो मत्सर एव च

lobhātkrodhaḥ prabhavati lobhāddrohaḥ pravartate |
lobhānmohaśca māyā ca māno matsara eva ca

1,221.12

रागद्वेषानृतक्रोधलोममोहमदोज्झितः ।
यः स शान्तः परं लोकं याति पापविवर्जितः

rāgadveṣānṛtakrodhalomamohamadojjhitaḥ |
yaḥ sa śāntaḥ paraṃ lokaṃ yāti pāpavivarjitaḥ

1,221.13

देवता मुनयो नागा गन्धर्वा गुह्यका हर ।
धार्मिकं पूजयन्तीह न धनाढ्यं न कामिनम्

devatā munayo nāgā gandharvā guhyakā hara |
dhārmikaṃ pūjayantīha na dhanāḍhyaṃ na kāminam

1,221.14

अनन्तबलवीर्येण प्रज्ञया पौरुषेण वा ।
अलभ्यं लभते मर्त्यस्तत्र का परिवेदना

anantabalavīryeṇa prajñayā pauruṣeṇa vā |
alabhyaṃ labhate martyastatra kā parivedanā

1,221.15

सर्वसत्त्वदयालुत्वं सर्वेन्द्रियविनिग्रहः ।
सर्वत्रानित्यबुद्धित्वं श्रेयः परमिदं स्मृतम्

sarvasattvadayālutvaṃ sarvendriyavinigrahaḥ |
sarvatrānityabuddhitvaṃ śreyaḥ paramidaṃ smṛtam

1,221.16

पश्यन्निवाग्रतो मृत्युं यो धर्मं नाचरेन्नरः ।
अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम्

paśyannivāgrato mṛtyuṃ yo dharmaṃ nācarennaraḥ |
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam

1,221.17

भ्रूणहा ब्रह्महा गोघ्नः पितृहा गुरुतल्पगः ।
भूमिं सर्वगुणोपेतां दत्त्वा पापैः प्रमुच्यते

bhrūṇahā brahmahā goghnaḥ pitṛhā gurutalpagaḥ |
bhūmiṃ sarvaguṇopetāṃ dattvā pāpaiḥ pramucyate

1,221.18

न गोदानात्परं दानं किञ्चिदस्तीति मे मतिः ।
या गौर्न्यायार्जिता दत्ता कृत्स्नं तारयते कुलम्

na godānātparaṃ dānaṃ kiñcidastīti me matiḥ |
yā gaurnyāyārjitā dattā kṛtsnaṃ tārayate kulam

1,221.19

नान्नदानात्परं दानं किञ्चिदस्ति वृषध्वज ! ।
अन्नेन धार्यते सर्वं चराचरमिदं जगत्

nānnadānātparaṃ dānaṃ kiñcidasti vṛṣadhvaja ! |
annena dhāryate sarvaṃ carācaramidaṃ jagat

1,221.20

कन्यादानं वृषोत्सर्गस्तीर्थसेवा श्रुतं तथा ।
हस्त्यश्वरथदानानि मणिरत्नवसुन्धराः

kanyādānaṃ vṛṣotsargastīrthasevā śrutaṃ tathā |
hastyaśvarathadānāni maṇiratnavasundharāḥ

1,221.21

अन्नदानस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीम् ।
अन्नात्प्राणा बलं तेजश्चान्नाद्वीर्यं धृतिः स्मृतिः

annadānasya sarvāṇi kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm |
annātprāṇā balaṃ tejaścānnādvīryaṃ dhṛtiḥ smṛtiḥ

1,221.22

कूपवापीतडागादीनारामांश्चैव कारयेत् ।
त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य विष्णुलोके महीयते

kūpavāpītaḍāgādīnārāmāṃścaiva kārayet |
trisaptakulamuddhṛtya viṣṇuloke mahīyate

1,221.23

साधूनां दर्शनं पुण्यं तीर्थादपि विशिष्यते ।
कालेन तीर्थं फलति सद्यः साधुसमागमः

sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ tīrthādapi viśiṣyate |
kālena tīrthaṃ phalati sadyaḥ sādhusamāgamaḥ

1,221.24

सत्यं दमस्तपः शौचं सन्तोषश्च क्षमार्जवम् ।
ज्ञानं शमो दया दानमेष धर्मः सनातनः

satyaṃ damastapaḥ śaucaṃ santoṣaśca kṣamārjavam |
jñānaṃ śamo dayā dānameṣa dharmaḥ sanātanaḥ

Chapter 1.222

1,222.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे धर्मसारकथनं नामैकविंशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 222 ब्रह्मोवाच ।
प्रायश्चित्तादि वक्ष्ये ऽहं नरकौघविमर्दनम् ।
मक्षिका विप्रुषो नारी भुवि तोयं हुताशनः ।
मार्जारो नकुलश्चैव शुचीन्येतानि नित्यशः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe dharmasārakathanaṃ nāmaikaviṃśādhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 222 brahmovāca |
prāyaścittādi vakṣye 'haṃ narakaughavimardanam |
makṣikā vipruṣo nārī bhuvi toyaṃ hutāśanaḥ |
mārjāro nakulaścaiva śucīnyetāni nityaśaḥ

1,222.2

यः शूद्रोच्छिष्टसंस्पृष्टं प्रमादाद्भक्षयेद्द्विजः ।
अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति

yaḥ śūdrocchiṣṭasaṃspṛṣṭaṃ pramādādbhakṣayeddvijaḥ |
ahorātroṣito bhūtvā pañcagavyena śudhyati

1,222.3

विप्रो विप्रेण संस्पृष्ट उच्छिष्टेन कदाचन ।
स्नानं जप्यञ्च कर्तव्यं दिनस्यान्ते च भोजनम्

vipro vipreṇa saṃspṛṣṭa ucchiṣṭena kadācana |
snānaṃ japyañca kartavyaṃ dinasyānte ca bhojanam

1,222.4

अन्नं समक्षिकाकेशं शुध्येद्वान्तेन तत्क्षणात् ।
यश्च पाणितले भुङ्क्ते अङ्गुल्या बाहुना च यः

annaṃ samakṣikākeśaṃ śudhyedvāntena tatkṣaṇāt |
yaśca pāṇitale bhuṅkte aṅgulyā bāhunā ca yaḥ

1,222.5

अहोरात्रेण शुध्येत पिबेद्यदि न वार्युत ।
पीतशेषन्तु यत्तोयं वामहस्तेन मद्यवत्

ahorātreṇa śudhyeta pibedyadi na vāryuta |
pītaśeṣantu yattoyaṃ vāmahastena madyavat

1,222.6

चर्ममध्यगतं तोयमशुचि स्यान्न तत्पिबेत् ।
अन्त्यजातिरविज्ञातो निवसेद्यस्य वेश्मनि

carmamadhyagataṃ toyamaśuci syānna tatpibet |
antyajātiravijñāto nivasedyasya veśmani

1,222.7

चान्द्रायणं पराकं वा द्विजातीनां विशोधनम् ।
प्राजापत्यन्तु शूद्रस्य पश्चाज्ज्ञाते तथापरे

cāndrāyaṇaṃ parākaṃ vā dvijātīnāṃ viśodhanam |
prājāpatyantu śūdrasya paścājjñāte tathāpare

1,222.8

यस्तत्र भुङ्क्ते पक्वान्नं कृच्छ्रार्धं तस्य दापयेत् ।
तेषामपि च यो भुङ्क्ते कृच्छ्रपादो विधीयते

yastatra bhuṅkte pakvānnaṃ kṛcchrārdhaṃ tasya dāpayet |
teṣāmapi ca yo bhuṅkte kṛcchrapādo vidhīyate

1,222.9

रजकानाञ्च शैलू षवेणुचर्मोपजीविनाम् ।
एतदन्नञ्च यो भुङ्क्ते द्विजश्चान्द्रायणं चरेत्

rajakānāñca śailū ṣaveṇucarmopajīvinām |
etadannañca yo bhuṅkte dvijaścāndrāyaṇaṃ caret

1,222.10

चाण्डालकूपभाण्डेषु अज्ञानाच्चेत्पिबेज्जलम् ।
कुर्यात्सान्तपनं विप्रस्तदर्धञ्च विशः स्मृतम्

cāṇḍālakūpabhāṇḍeṣu ajñānāccetpibejjalam |
kuryātsāntapanaṃ viprastadardhañca viśaḥ smṛtam

1,222.11

पादं शूद्रस्य दातव्यमज्ञानादन्त्यवेश्मनि ।
प्रायश्चित्तं त्रिकृच्छ्रं स्यात्पराकमन्त्यजागतौ

pādaṃ śūdrasya dātavyamajñānādantyaveśmani |
prāyaścittaṃ trikṛcchraṃ syātparākamantyajāgatau

1,222.12

अन्त्यजोच्छिष्टभुक्च्छुध्येद्द्विजश्चान्द्रायणेन च ।
चाण्डालन्नं यदा भुङ्क्ते प्रमादादैन्दवञ्चरेत्

antyajocchiṣṭabhukcchudhyeddvijaścāndrāyaṇena ca |
cāṇḍālannaṃ yadā bhuṅkte pramādādaindavañcaret

1,222.13

क्षत्त्रजातिः सान्तपनं षड्द्विरात्रं परे तथा ।
एकवृक्ष तु चण्डालः प्रमादाद्ब्राह्मणो यदि ।
फलं भक्षयते तत्र अहोरात्रेण शुध्यति

kṣattrajātiḥ sāntapanaṃ ṣaḍdvirātraṃ pare tathā |
ekavṛkṣa tu caṇḍālaḥ pramādādbrāhmaṇo yadi |
phalaṃ bhakṣayate tatra ahorātreṇa śudhyati

1,222.14

भुक्त्वोपविष्टो ऽनाचान्तश्चण्डालं यदि संस्पृशेत् ।
गायत्त्र्यष्टसहस्रन्तु द्रुपदां वा शतं जपेत्

bhuktvopaviṣṭo 'nācāntaścaṇḍālaṃ yadi saṃspṛśet |
gāyattryaṣṭasahasrantu drupadāṃ vā śataṃ japet

1,222.15

चाण्डालश्वपचैर्वापि विण्मूत्रे तु कृते द्विजाः ।
प्रायश्चित्तं त्रिरात्रं स्यात्पराकश्चान्त्यजागतौ

cāṇḍālaśvapacairvāpi viṇmūtre tu kṛte dvijāḥ |
prāyaścittaṃ trirātraṃ syātparākaścāntyajāgatau

1,222.16

अकामतः स्त्रियो गत्वा पराकस्तत्र साधकः ।
अन्त्यजातिप्रसूतस्य प्रायश्चित्तं न विद्यते

akāmataḥ striyo gatvā parākastatra sādhakaḥ |
antyajātiprasūtasya prāyaścittaṃ na vidyate

1,222.17

मद्यादिदुष्टभाण्डेषु यादपः पिबति द्विजः ।
कृच्छ्रपादेन शुध्येद्वै पुनः संस्कारकर्मणा

madyādiduṣṭabhāṇḍeṣu yādapaḥ pibati dvijaḥ |
kṛcchrapādena śudhyedvai punaḥ saṃskārakarmaṇā

1,222.18

ये प्रत्यवसिता विप्रा वज्राग्निपवनादिषु ।
अन्नपानादि संगृह्य चिकीर्षन्ति गृहान्तरम्

ye pratyavasitā viprā vajrāgnipavanādiṣu |
annapānādi saṃgṛhya cikīrṣanti gṛhāntaram

1,222.19

चारयेत्त्रीणि कृच्छाणि त्रीणि चान्द्रायणानि वै ।
जातकर्मादिसंस्कारं वसिष्ठो मुनिरब्रवीत्

cārayettrīṇi kṛcchāṇi trīṇi cāndrāyaṇāni vai |
jātakarmādisaṃskāraṃ vasiṣṭho munirabravīt

1,222.20

प्राजापत्यादिभिर्द्रष्टा स्त्री शुध्येत्तु द्विभोजनात् ।
उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पृष्टंशुना शूद्रेण वा द्विजः

prājāpatyādibhirdraṣṭā strī śudhyettu dvibhojanāt |
ucchiṣṭocchiṣṭasaṃspṛṣṭaṃśunā śūdreṇa vā dvijaḥ

1,222.21

उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति ।
वर्णबाह्येन संस्पृष्टः पञ्चरात्रेण वै तदा

upoṣya rajanīmekāṃ pañcagavyena śudhyati |
varṇabāhyena saṃspṛṣṭaḥ pañcarātreṇa vai tadā

1,222.22

अदुष्टाः सन्तता धाराः वातोद्धूताश्च रेणवः ।
स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च न दुष्यन्ति कदाचन

aduṣṭāḥ santatā dhārāḥ vātoddhūtāśca reṇavaḥ |
striyo bālāśca vṛddhāśca na duṣyanti kadācana

1,222.23

नित्यमास्यं शुचि स्त्रीणां शकुन्तैः पातितं फलम् ।
प्रस्त्रवे च शुचिर्वत्सः श्वा मृगग्रहणे शुचिः

nityamāsyaṃ śuci strīṇāṃ śakuntaiḥ pātitaṃ phalam |
prastrave ca śucirvatsaḥ śvā mṛgagrahaṇe śuciḥ

1,222.24

उदके चोदकस्थं तु स्थलेषु स्थलजं शुचि ।
पादौ स्थाप्यौ च तत्रैव आचान्तः शुचितामियात्

udake codakasthaṃ tu sthaleṣu sthalajaṃ śuci |
pādau sthāpyau ca tatraiva ācāntaḥ śucitāmiyāt

1,222.25

शुध्येत्तद्भस्मना कांस्यं सुरया यन्न लिप्यते ।
मूत्रेण सुरया मिश्रं तपनैः खलु शुध्यति

śudhyettadbhasmanā kāṃsyaṃ surayā yanna lipyate |
mūtreṇa surayā miśraṃ tapanaiḥ khalu śudhyati

1,222.26

गवाघ्रातानि कांस्यानि शूद्रोच्छिष्टानि यानि च ।
काकश्वापहतान्येव शुध्यन्ति दश भस्मना

gavāghrātāni kāṃsyāni śūdrocchiṣṭāni yāni ca |
kākaśvāpahatānyeva śudhyanti daśa bhasmanā

1,222.27

शूद्रभाजनभोक्ता यः पञ्चगव्यं त्र्युपोषितः ।
उच्छिष्टं स्पृशते विप्रः श्वसूद्रश्चापराधिकः

śūdrabhājanabhoktā yaḥ pañcagavyaṃ tryupoṣitaḥ |
ucchiṣṭaṃ spṛśate vipraḥ śvasūdraścāparādhikaḥ

1,222.28

उपोषितः पञ्चगव्याच्छुध्येत्स्पृष्ट्वा रजस्वलाम् ।
अनुदकेषु देशेषु चोरव्याघ्राकुले पथि

upoṣitaḥ pañcagavyācchudhyetspṛṣṭvā rajasvalām |
anudakeṣu deśeṣu coravyāghrākule pathi

1,222.29

कृत्वा मूत्रपुरीषन्तु द्रव्यहस्तो न दुष्यति ।
भूमौनिः क्षैप्य तद्द्रव्यं शौचं कृत्वा समाहितः

kṛtvā mūtrapurīṣantu dravyahasto na duṣyati |
bhūmauniḥ kṣaipya taddravyaṃ śaucaṃ kṛtvā samāhitaḥ

1,222.30

आरनालं दधि क्षीरं तक्रन्तु कृसरञ्च यत् ।
शूद्रादपि च तद्गाह्यं मांसं मधु तथान्त्यजात्

āranālaṃ dadhi kṣīraṃ takrantu kṛsarañca yat |
śūdrādapi ca tadgāhyaṃ māṃsaṃ madhu tathāntyajāt

1,222.31

गौडीं पैष्टीञ्च माध्वीकं विप्रादिर्यः सुरां पिबेत् ।
सुरां पिबन्द्विजः शुध्येदग्निवर्णां सुरां पिबन्

gauḍīṃ paiṣṭīñca mādhvīkaṃ viprādiryaḥ surāṃ pibet |
surāṃ pibandvijaḥ śudhyedagnivarṇāṃ surāṃ piban

1,222.32

विप्रः पञ्चशतं जप्यं गायत्र्याः क्षत्रियस्य च शतं विप्रश्च भुक्त्वान्नं पानपात्रेण सूतके

vipraḥ pañcaśataṃ japyaṃ gāyatryāḥ kṣatriyasya ca śataṃ vipraśca bhuktvānnaṃ pānapātreṇa sūtake

1,222.33

शुचिर्विप्रो दशाहेन क्षत्त्रियो द्वादशाहतः ।
वैश्यः पञ्चदशाहन शूद्रो मासेन शुध्यति

śucirvipro daśāhena kṣattriyo dvādaśāhataḥ |
vaiśyaḥ pañcadaśāhana śūdro māsena śudhyati

1,222.34

राज्ञां युद्धेषु यज्ञादौ देशान्तरगतेषु च ।
बाले प्रेते मासिके च सद्यः शौचं विधीयते

rājñāṃ yuddheṣu yajñādau deśāntaragateṣu ca |
bāle prete māsike ca sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate

1,222.35

अविवाहा तथा कन्या द्विजो मौञ्जीविवर्जितः ।
जतदन्तश्च बालश्च कुमारी च त्रिवर्षिका

avivāhā tathā kanyā dvijo mauñjīvivarjitaḥ |
jatadantaśca bālaśca kumārī ca trivarṣikā

1,222.36

तेषां शुद्धिस्त्रिरात्रेण गर्भस्त्रावे त्रिरात्रिभिः ।
सूतायां मासतुल्याश्च चतुर्थे ऽह्नि रजस्वला

teṣāṃ śuddhistrirātreṇa garbhastrāve trirātribhiḥ |
sūtāyāṃ māsatulyāśca caturthe 'hni rajasvalā

1,222.37

दुर्भिक्षे राष्ट्रसंपते सूतके मृतकेपि वा ।
नियमाश्च न दुष्यन्ति दानधर्मपरास्तथा

durbhikṣe rāṣṭrasaṃpate sūtake mṛtakepi vā |
niyamāśca na duṣyanti dānadharmaparāstathā

1,222.38

दक्षिकाले विवाहादौ देवद्विजनिमन्त्रिते ।
पूर्वसंकल्पिते वापि नाशौचं मृतसूतके

dakṣikāle vivāhādau devadvijanimantrite |
pūrvasaṃkalpite vāpi nāśaucaṃ mṛtasūtake

1,222.39

प्रसूतपत्नीसंस्पर्शादशुचिः स्यात्तथा द्विजः ।
अग्नयो यत्र हूयन्ते वेदो वा यत्र पठ्यते

prasūtapatnīsaṃsparśādaśuciḥ syāttathā dvijaḥ |
agnayo yatra hūyante vedo vā yatra paṭhyate

1,222.40

सततं वैश्वदेवा दि न तेषां सूतकं भवेत् ।
अशुद्धे च गृहे भुक्ते त्रिरात्राच्छुध्यति द्विजः

satataṃ vaiśvadevā di na teṣāṃ sūtakaṃ bhavet |
aśuddhe ca gṛhe bhukte trirātrācchudhyati dvijaḥ

1,222.41

ब्राह्मणी क्षत्रिया वैश्या शूद्रा चैव रजस्वला ।
अन्योन्यस्पर्शनात्तत्र ब्राह्मणी तु त्रिरात्रतः

brāhmaṇī kṣatriyā vaiśyā śūdrā caiva rajasvalā |
anyonyasparśanāttatra brāhmaṇī tu trirātrataḥ

1,222.42

द्विरात्रतः क्षत्रिया च शुद्धा वैश्या ह्युपोषिता ।
शूद्रा स्नानेन शुध्येत्तु द्रोणार्थं न विसर्जयेत्

dvirātrataḥ kṣatriyā ca śuddhā vaiśyā hyupoṣitā |
śūdrā snānena śudhyettu droṇārthaṃ na visarjayet

1,222.43

काकश्वानोपनी तन्तु अन्नं बाह्यन्तु तत्त्यजेत् ।
सुवर्णाद्भैः समभ्युक्ष्य हुताशे च प्रतापयेत्

kākaśvānopanī tantu annaṃ bāhyantu tattyajet |
suvarṇādbhaiḥ samabhyukṣya hutāśe ca pratāpayet

1,222.44

कूपे च पतितान्दृष्ट्वा श्वशृगालौ च मर्कटम् ।
तत्कूपस्योदकं पीत्वा शुध्येद्विप्रस्त्रिभिर्दिनैः ।
क्षत्रियो ऽहर्द्वयेनैव वैश्यो वैकाहतः परम्

kūpe ca patitāndṛṣṭvā śvaśṛgālau ca markaṭam |
tatkūpasyodakaṃ pītvā śudhyedviprastribhirdinaiḥ |
kṣatriyo 'hardvayenaiva vaiśyo vaikāhataḥ param

1,222.45

अस्थि चर्म मलं वापि मूषिकां यदि कूपतः ।
उद्धृत्य चोदकं पञ्च गव्याच्छुद्ध्येत्तु शोधितम्

asthi carma malaṃ vāpi mūṣikāṃ yadi kūpataḥ |
uddhṛtya codakaṃ pañca gavyācchuddhyettu śodhitam

1,222.46

तडागे पुष्करिण्यादौ भस्मादिं पातयेत्तथा ।
षट्कुम्भानप उत्द्धृय पञ्चगव्येन शुध्यति

taḍāge puṣkariṇyādau bhasmādiṃ pātayettathā |
ṣaṭkumbhānapa utddhṛya pañcagavyena śudhyati

1,222.47

स्त्रीरजः पतितं मध्ये त्रिंशत्कुम्भान्समुद्धरेत् ।
अगम्यागमनं कृत्वा मद्यगोमांसभक्षणम्

strīrajaḥ patitaṃ madhye triṃśatkumbhānsamuddharet |
agamyāgamanaṃ kṛtvā madyagomāṃsabhakṣaṇam

1,222.48

शुध्ये च्चान्द्रायणाद्विप्रः प्राजापत्येन भूमिपः ।
वैश्यः सान्तपनाच्छूद्रः पञ्चाहोभिर्विशुध्यति

śudhye ccāndrāyaṇādvipraḥ prājāpatyena bhūmipaḥ |
vaiśyaḥ sāntapanācchūdraḥ pañcāhobhirviśudhyati

1,222.49

प्रायश्चित्ते कृते दद्याद्गवां ब्राह्मणभोजनम् ।
क्रीडायां शयनीयादौ नीलीवस्त्रं न दुष्यति

prāyaścitte kṛte dadyādgavāṃ brāhmaṇabhojanam |
krīḍāyāṃ śayanīyādau nīlīvastraṃ na duṣyati

1,222.50

नीलीवस्त्रं न स्पृशेच्च नीली च निरयं ब्रजेत् ।
व्रह्मघ्नश्च सुरापश्च स्तेयी च गुरुतल्पगः

nīlīvastraṃ na spṛśecca nīlī ca nirayaṃ brajet |
vrahmaghnaśca surāpaśca steyī ca gurutalpagaḥ

1,222.51

ऋक्षं दृष्ट्वा विशुध्यन्ते तत्संयोगी च पञ्चमः ।
ततो धेनुशतं दद्याद्ब्राह्मणानान्तु भोजनम्

ṛkṣaṃ dṛṣṭvā viśudhyante tatsaṃyogī ca pañcamaḥ |
tato dhenuśataṃ dadyādbrāhmaṇānāntu bhojanam

1,222.52

ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीं कृत्वा वने वसेत् ।
न्यस्येदात्मानमग्नौ वा सुसमिद्धे सुरापकः

brahmahā dvādaśābdāni kuṭīṃ kṛtvā vane vaset |
nyasyedātmānamagnau vā susamiddhe surāpakaḥ

1,222.53

स्तेयी सर्वं वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् ।
वृषमेकं सहस्रं गां दद्याच्च गुरुतल्पगः

steyī sarvaṃ vedavide brāhmaṇāyopapādayet |
vṛṣamekaṃ sahasraṃ gāṃ dadyācca gurutalpagaḥ

1,222.54

कृतपापश्चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धयन्पशोः ।
सर्वकृच्छ्रं निपानेस्यात्कान्तारे गृहदाहतः

kṛtapāpaścaredrodhe dvau pādau bandhayanpaśoḥ |
sarvakṛcchraṃ nipānesyātkāntāre gṛhadāhataḥ

1,222.55

कण्ठाभरणदोषेण कृच्छ्रपादं मृते गवि ।
अस्थिभङ्गं गवां कृत्वा शृङ्गभङ्गमथापि वा

kaṇṭhābharaṇadoṣeṇa kṛcchrapādaṃ mṛte gavi |
asthibhaṅgaṃ gavāṃ kṛtvā śṛṅgabhaṅgamathāpi vā

1,222.56

त्वग्भेदं पुच्छनाशे वा मासार्धं यावकं पिबेत् ।
सर्वं हस्त्यश्वशस्त्राद्यैर्निश्चयं कृच्छ्रमेव तु

tvagbhedaṃ pucchanāśe vā māsārdhaṃ yāvakaṃ pibet |
sarvaṃ hastyaśvaśastrādyairniścayaṃ kṛcchrameva tu

1,222.57

अज्ञानात्प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च ।
पुनः संस्कारमायान्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः

ajñānātprāśya viṇmūtraṃ surāsaṃspṛṣṭameva ca |
punaḥ saṃskāramāyānti trayo varṇā dvijātayaḥ

1,222.58

वपनं मेख्ला दण्डो भैक्ष्यचर्याव्रतानि च ।
निवर्तन्ते द्विजातीनां पुनः संस्कारकर्मणि

vapanaṃ mekhlā daṇḍo bhaikṣyacaryāvratāni ca |
nivartante dvijātīnāṃ punaḥ saṃskārakarmaṇi

1,222.59

आममांसं घृतं क्षौद्रं स्नेहश्च कालसम्भवाः ।
अन्त्यभाण्डस्थिताः सर्वे निष्क्रान्ताः शुचयः स्मृताः

āmamāṃsaṃ ghṛtaṃ kṣaudraṃ snehaśca kālasambhavāḥ |
antyabhāṇḍasthitāḥ sarve niṣkrāntāḥ śucayaḥ smṛtāḥ

1,222.60

तैलादिघृतमाध्वीकं पण्यद्रव्यं द्रवस्तथा ।
एकभक्तं क्रमान्नक्तं एकैकाहमयाचितम् ।
उपवासः पादकृच्छ्रं कृच्छार्धद्विगुणं हि यत्

tailādighṛtamādhvīkaṃ paṇyadravyaṃ dravastathā |
ekabhaktaṃ kramānnaktaṃ ekaikāhamayācitam |
upavāsaḥ pādakṛcchraṃ kṛcchārdhadviguṇaṃ hi yat

1,222.61

प्राजापत्यन्तु तत्स्याच्च सर्वपातकनाशनम् ।
कृच्छ्रं सप्तोपवासैश्च महासान्तपनं स्मृतम्

prājāpatyantu tatsyācca sarvapātakanāśanam |
kṛcchraṃ saptopavāsaiśca mahāsāntapanaṃ smṛtam

1,222.62

त्र्यहमुष्णं पिबेच्छापः त्र्यहमुष्णं पयः पिबेत् ।
त्र्यमुष्णं पिबेत्सर्पिस्तप्तकृच्छ्रमघापहम्

tryahamuṣṇaṃ pibecchāpaḥ tryahamuṣṇaṃ payaḥ pibet |
tryamuṣṇaṃ pibetsarpistaptakṛcchramaghāpaham

1,222.63

द्वादशाहोपवासेन पराकः सर्वपापहा ।
एकैकं वर्धयेत्पिण्डं शुक्ले कृष्णे च ह्रासयेत्

dvādaśāhopavāsena parākaḥ sarvapāpahā |
ekaikaṃ vardhayetpiṇḍaṃ śukle kṛṣṇe ca hrāsayet

1,222.64

पयः काञ्चनवर्णायाः श्वेतवर्णं च गोमयम् ।
गोमूत्रं ताम्रवर्णाया नीलवर्णभवं घृतम्

payaḥ kāñcanavarṇāyāḥ śvetavarṇaṃ ca gomayam |
gomūtraṃ tāmravarṇāyā nīlavarṇabhavaṃ ghṛtam

1,222.65

दधि स्यात्कृष्णवर्णाया दर्भोदकसमायुतम् ।
गोमूत्रमाषकाण्यष्टौ गोमयस्य चतुष्टयम्

dadhi syātkṛṣṇavarṇāyā darbhodakasamāyutam |
gomūtramāṣakāṇyaṣṭau gomayasya catuṣṭayam

1,222.66

क्षीरस्य द्वादश प्रोक्ता दध्नस्तु दश उच्यते ।
घृतस्य माषकाः पञ्च पञ्चगव्यं मलापहम्

kṣīrasya dvādaśa proktā dadhnastu daśa ucyate |
ghṛtasya māṣakāḥ pañca pañcagavyaṃ malāpaham

Chapter 1.223

1,223.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे प्रायश्चितकथनं नाम द्वाविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 223 ब्रह्मोवाच मुनिभिश्चरिता धर्मा भक्त्या व्यास मयोदिताः ।
यैर्विष्णुस्तुष्यते चैव सूर्यादिपरिचारणात्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe prāyaścitakathanaṃ nāma dvāviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 223 brahmovāca munibhiścaritā dharmā bhaktyā vyāsa mayoditāḥ |
yairviṣṇustuṣyate caiva sūryādiparicāraṇāt

1,223.2

तर्पणेन च होमेन सन्ध्याया वन्दनेन च ।
प्राप्यते भगवान् विष्णुर्धर्मकामार्थमोक्षदः

tarpaṇena ca homena sandhyāyā vandanena ca |
prāpyate bhagavān viṣṇurdharmakāmārthamokṣadaḥ

1,223.3

धर्मो हि भगवान्विष्णुः पूजी विष्णोस्तु तर्पणम् ।
होमः सन्ध्या तथा ध्यानं धारणा सकलं हरिः

dharmo hi bhagavānviṣṇuḥ pūjī viṣṇostu tarpaṇam |
homaḥ sandhyā tathā dhyānaṃ dhāraṇā sakalaṃ hariḥ

1,223.4

सूच उवाच ।
प्रलयं जगतो वक्ष्ये तत्सर्वं शृणु शौनक ।
चतुर्युगसहस्रन्तु कल्पैकाब्जदिनं स्मृतम्

sūca uvāca |
pralayaṃ jagato vakṣye tatsarvaṃ śṛṇu śaunaka |
caturyugasahasrantu kalpaikābjadinaṃ smṛtam

1,223.5

कृतत्रेताद्वापरादियुगावस्था निबोधमे ।
कृते धर्मश्चतुष्पाच्च सत्यं दानं तपो दया

kṛtatretādvāparādiyugāvasthā nibodhame |
kṛte dharmaścatuṣpācca satyaṃ dānaṃ tapo dayā

1,223.6

धर्मपाता हरिश्चेति सन्तुष्टा ज्ञानिनो नराः ।
चतुर्वंषर्सहस्राणि नरा जीवन्ति वै तदा

dharmapātā hariśceti santuṣṭā jñānino narāḥ |
caturvaṃṣarsahasrāṇi narā jīvanti vai tadā

1,223.7

कृतान्ते क्षत्त्रियैर्विप्रा विट्शूद्राश्च जिता द्विजैः ।
शूरश्चातिबलो विष्णू रक्षांसि च जघान ह

kṛtānte kṣattriyairviprā viṭśūdrāśca jitā dvijaiḥ |
śūraścātibalo viṣṇū rakṣāṃsi ca jaghāna ha

1,223.8

त्रेतायुगे त्रिपाद्धर्मः सत्यदानदयात्मकः ।
नरा यज्ञपरास्तस्मिंस्तथा क्षत्रोद्भवं जगत्

tretāyuge tripāddharmaḥ satyadānadayātmakaḥ |
narā yajñaparāstasmiṃstathā kṣatrodbhavaṃ jagat

1,223.9

रक्तो हरिर्नरैः पूज्यो नरा दशशतायुषः ।
तत्र विष्णुर्भोमरथः क्षत्रिया राक्षसानहन्

rakto harirnaraiḥ pūjyo narā daśaśatāyuṣaḥ |
tatra viṣṇurbhomarathaḥ kṣatriyā rākṣasānahan

1,223.10

द्विपादविग्रो धर्मः पीताञ्चाच्युते गते ।
चतुः शतायुषो लोका द्विजक्षत्रोद्भवाः प्रजाः

dvipādavigro dharmaḥ pītāñcācyute gate |
catuḥ śatāyuṣo lokā dvijakṣatrodbhavāḥ prajāḥ

1,223.11

तत्र दृष्ट्वाल्पबुद्धींश्च विष्णुर्व्यासस्वरूपधृक् ।
तदेकन्तु यजुर्वेदं? चतुर्धा व्यभजत्पुनः

tatra dṛṣṭvālpabuddhīṃśca viṣṇurvyāsasvarūpadhṛk |
tadekantu yajurvedaṃ? caturdhā vyabhajatpunaḥ

1,223.12

शिष्यानध्यापयामास समस्तांस्तान्निबोध मे ।
ऋग्वेदमथ पैलन्त् सामवेदञ्च जैमिनिम्

śiṣyānadhyāpayāmāsa samastāṃstānnibodha me |
ṛgvedamatha pailant sāmavedañca jaiminim

1,223.13

अथर्वाणं सुमन्तुन्तु यजुर्वेदं महामुनिम् ।
वैशम्पायनमङ्गन्तु पुराणं सूतमेव च ।
अष्टादशपुराणानि यैर् वेद्यो हरिरेव हि

atharvāṇaṃ sumantuntu yajurvedaṃ mahāmunim |
vaiśampāyanamaṅgantu purāṇaṃ sūtameva ca |
aṣṭādaśapurāṇāni yair vedyo harireva hi

1,223.14

सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
वंशानुचरितच्चैव पुराणं पञ्चलक्षणम्

sargaśca pratisargaśca vaṃśo manvantarāṇi ca |
vaṃśānucaritaccaiva purāṇaṃ pañcalakṣaṇam

1,223.15

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवञ्च शैवं भागवतन्तथा ।
भविष्यन्नारदीयञ्चस्कान्दं लिङ्गं वराहकम्

brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavañca śaivaṃ bhāgavatantathā |
bhaviṣyannāradīyañcaskāndaṃ liṅgaṃ varāhakam

1,223.16

मार्कण्डेयं तथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च ।
कौर्मं मात्स्यं गारुडञ्च वायवीयमनन्तरम् ।
अष्टादशसमुद्दिष्टं ब्रह्माण्डमिति संज्ञितम्

mārkaṇḍeyaṃ tathāgneyaṃ brahmavaivartameva ca |
kaurmaṃ mātsyaṃ gāruḍañca vāyavīyamanantaram |
aṣṭādaśasamuddiṣṭaṃ brahmāṇḍamiti saṃjñitam

1,223.17

अन्यान्युपपुराणानि मुनिभिः कथितानि तु ।
आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमथापरम्

anyānyupapurāṇāni munibhiḥ kathitāni tu |
ādyaṃ sanatkumāroktaṃ nārasiṃhamathāparam

1,223.18

तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेण तु भाषितम् ।
चतुर्थं शिवधर्माख्यं स्यान्नन्दीश्वरभाषितम्

tṛtīyaṃ skāndamuddiṣṭaṃ kumāreṇa tu bhāṣitam |
caturthaṃ śivadharmākhyaṃ syānnandīśvarabhāṣitam

1,223.19

दुर्वाससोक्तमाश्चर्यं नारदोक्तमतः परम् ।
कापिलं वामनञ्चैव तथैवोशनसेरितम्

durvāsasoktamāścaryaṃ nāradoktamataḥ param |
kāpilaṃ vāmanañcaiva tathaivośanaseritam

1,223.20

ब्रह्माण्डं वारुणञ्चाथ कालिकाह्वयमेव च ।
माहेश्वरं तथा साम्बमेवं सर्वार्थसञ्चयम् ।
पराशरोक्तमपरं मारीचं भार्गवाह्वयम्

brahmāṇḍaṃ vāruṇañcātha kālikāhvayameva ca |
māheśvaraṃ tathā sāmbamevaṃ sarvārthasañcayam |
parāśaroktamaparaṃ mārīcaṃ bhārgavāhvayam

1,223.21

पुराणं धर्मशास्त्रञ्च वेदास्त्वङ्गानि यन्मुने ।
न्यायः शौनक मीमांसा आयुर्वेदार्थशास्त्रकम् ।
गान्धर्वश्च धनुर्वेदो विद्या ह्यष्टादशस्मृताः

purāṇaṃ dharmaśāstrañca vedāstvaṅgāni yanmune |
nyāyaḥ śaunaka mīmāṃsā āyurvedārthaśāstrakam |
gāndharvaśca dhanurvedo vidyā hyaṣṭādaśasmṛtāḥ

1,223.22

द्वापरान्तेन च हरिर्गुरुभारमपाहरत् ।
एकपादस्थिते धर्मे कृष्णत्वञ्चाच्युते गते

dvāparāntena ca harirgurubhāramapāharat |
ekapādasthite dharme kṛṣṇatvañcācyute gate

1,223.23

जनास्तदा दुराचारा भविष्यन्ति च निर्दयाः ।
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणाः ।
कालसञ्चोदितास्ते ऽपि परिवर्तन्त आत्मनि

janāstadā durācārā bhaviṣyanti ca nirdayāḥ |
sattvaṃ rajastama iti dṛśyante puruṣe guṇāḥ |
kālasañcoditāste 'pi parivartanta ātmani

1,223.24

प्रभूतञ्च यदा सत्त्वं मनो बुर्धोन्द्रियाणि च ।
तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद्रतिः

prabhūtañca yadā sattvaṃ mano burdhondriyāṇi ca |
tadā kṛtayugaṃ vidyājjñāne tapasi yadratiḥ

1,223.25

यदा कर्मसु काम्येषु शक्तिर्यशसि देहिनाम् ।
तदा त्रेता रजोभूतिरिति जानीहिशौनक

yadā karmasu kāmyeṣu śaktiryaśasi dehinām |
tadā tretā rajobhūtiriti jānīhiśaunaka

1,223.26

यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भश्च मत्सरः ।
कर्मणाञ्चापि काम्यानां द्वापरं तद्रजस्तमः

yadā lobhastvasantoṣo māno dambhaśca matsaraḥ |
karmaṇāñcāpi kāmyānāṃ dvāparaṃ tadrajastamaḥ

1,223.27

यदा सदानृतं नन्द्रा निद्रा हिंसादिसाधनम् ।
शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तमसि स्मृतः

yadā sadānṛtaṃ nandrā nidrā hiṃsādisādhanam |
śokamohau bhayaṃ dainyaṃ sa kalistamasi smṛtaḥ

1,223.28

यस्मिञ्जनाः कामिनः स्युः शश्वत्कटुकभाषिणः ।
दस्यूत्कृष्टा जनपदावेदाः पाषण्डदूषिताः

yasmiñjanāḥ kāminaḥ syuḥ śaśvatkaṭukabhāṣiṇaḥ |
dasyūtkṛṣṭā janapadāvedāḥ pāṣaṇḍadūṣitāḥ

1,223.29

राजानश्च प्रजाभिक्षाः शिश्रोदरपराजिताः ।
अव्रता वटचवो ऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिनः

rājānaśca prajābhikṣāḥ śiśrodaraparājitāḥ |
avratā vaṭacavo 'śaucā bhikṣavaśca kuṭumbinaḥ

1,223.30

तपस्विनोग्रामवासाः न्यासिनो ह्यर्थलोलुपाः ।
ह्रस्वकाया महाहाराश्चौरास्ते साधवः स्मृताः

tapasvinogrāmavāsāḥ nyāsino hyarthalolupāḥ |
hrasvakāyā mahāhārāścaurāste sādhavaḥ smṛtāḥ

1,223.31

त्यक्ष्यन्ति भृत्याश्च पतिं तापसस्त्यक्ष्यति व्रतम् ।
शूद्राः प्रतिग्रहिष्यन्ति वैश्या व्रतपरायणः

tyakṣyanti bhṛtyāśca patiṃ tāpasastyakṣyati vratam |
śūdrāḥ pratigrahiṣyanti vaiśyā vrataparāyaṇaḥ

1,223.32

उद्विग्नाः सन्ति च जनाः पिशाचसदृशाः प्रजाः ।
अन्यायभोजनेनाग्निदेवतातिथिपूजनम्

udvignāḥ santi ca janāḥ piśācasadṛśāḥ prajāḥ |
anyāyabhojanenāgnidevatātithipūjanam

1,223.33

करिष्येन्ति कलौ प्राप्ते न च पित्र्योदकक्रियाम् ।
स्त्रीपराश्च जनाः सर्वे शूद्रप्रायाश्च शौनक

kariṣyenti kalau prāpte na ca pitryodakakriyām |
strīparāśca janāḥ sarve śūdraprāyāśca śaunaka

1,223.34

बहुप्रजाल्पभाग्याश्च भविष्यन्ति कलौ स्त्रियः ।
शिरः कण्डूयनपरा आज्ञां भेत्स्यन्ति भर्त्सिताः

bahuprajālpabhāgyāśca bhaviṣyanti kalau striyaḥ |
śiraḥ kaṇḍūyanaparā ājñāṃ bhetsyanti bhartsitāḥ

1,223.35

विष्णुं न पूजयिष्यन्ति पाषण्डोपहता जनाः ।
कलेर्देषनिधेर्विप्रा अस्ति ह्येको महागुणः

viṣṇuṃ na pūjayiṣyanti pāṣaṇḍopahatā janāḥ |
kalerdeṣanidherviprā asti hyeko mahāguṇaḥ

1,223.36

कीर्तनादेव कृष्णस्य महाबन्धं परित्यजेत् ।
कृते यद्य्यायतो विष्णुं त्रेतायां जपतः फलम्

kīrtanādeva kṛṣṇasya mahābandhaṃ parityajet |
kṛte yadyyāyato viṣṇuṃ tretāyāṃ japataḥ phalam

1,223.37

द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ।
तस्माद्ध्येयो हरिर्नित्यं गेयः पूज्यश्च शौनक

dvāpare paricaryāyāṃ kalau taddharikīrtanāt |
tasmāddhyeyo harirnityaṃ geyaḥ pūjyaśca śaunaka

Chapter 1.224

1,224.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे युगधर्मकथनं नाम त्रयोविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 224 सूत उवाच ।
चतुर्युगसहस्रान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।
अनावृष्टिश्च कल्पान्ते जायते शतवार्षिकी

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe yugadharmakathanaṃ nāma trayoviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 224 sūta uvāca |
caturyugasahasrānte brāhmo naimittiko layaḥ |
anāvṛṣṭiśca kalpānte jāyate śatavārṣikī

1,224.2

उतिष्ठन्ति तदा रौद्रा दिवि सप्त दिवाकराः ।
ते तु पीत्वा जलं सर्वं शोषयन्ति जगत्त्रयम्

utiṣṭhanti tadā raudrā divi sapta divākarāḥ |
te tu pītvā jalaṃ sarvaṃ śoṣayanti jagattrayam

1,224.3

भूर्भुवः स्वर्महर्लोकं चराचरं जनस्तथा ।
विष्णुश्च रुद्रो भूत्वासौ पातालानि दहत्यधः

bhūrbhuvaḥ svarmaharlokaṃ carācaraṃ janastathā |
viṣṇuśca rudro bhūtvāsau pātālāni dahatyadhaḥ

1,224.4

विष्णुर्दहेत्त्रिलोकञ्चि मुखान्मेघान् सृजत्यलम् ।
वर्षन्ते वै वर्षशतं नानावर्णा महाघनाः

viṣṇurdahettrilokañci mukhānmeghān sṛjatyalam |
varṣante vai varṣaśataṃ nānāvarṇā mahāghanāḥ

1,224.5

विष्णुरूपःशतं वाति वर्षाणां वायुरूर्जितः ।
विष्णुरे कार्णवी भूते वर्षे ब्रह्मस्वरूपधृक् ।
शेते ऽनन्तासने विष्णुर्नष्टे स्थावरजङ्गमे

viṣṇurūpaḥśataṃ vāti varṣāṇāṃ vāyurūrjitaḥ |
viṣṇure kārṇavī bhūte varṣe brahmasvarūpadhṛk |
śete 'nantāsane viṣṇurnaṣṭe sthāvarajaṅgame

1,224.6

सुप्त्वा वर्षसहस्रं स जगद्भूयो ऽसृजद्धरिः ।
अथ प्राकृतिकं वक्ष्ये प्रलयं शृणु शौनक

suptvā varṣasahasraṃ sa jagadbhūyo 'sṛjaddhariḥ |
atha prākṛtikaṃ vakṣye pralayaṃ śṛṇu śaunaka

1,224.7

पूर्णे संवत्सरशते संहृत्य सकलं जगत् ।
ब्रह्माणं न्यस्य देहे हि मुक्तो योगबलैर्हरिः

pūrṇe saṃvatsaraśate saṃhṛtya sakalaṃ jagat |
brahmāṇaṃ nyasya dehe hi mukto yogabalairhariḥ

1,224.8

ये गता ब्रह्मणः स्थानं ते ऽपि यान्ति परं पदम् ।
अनावृष्ट्यर्कसम्पन्ना आसन्मेघास्तथा द्विज ।
शतं वर्षाणि वर्षद्भिर्मेधैरण्डं प्रपूर्यते

ye gatā brahmaṇaḥ sthānaṃ te 'pi yānti paraṃ padam |
anāvṛṣṭyarkasampannā āsanmeghāstathā dvija |
śataṃ varṣāṇi varṣadbhirmedhairaṇḍaṃ prapūryate

1,224.9

अन्तर्गतेन तोयेन भिन्नमण्डं जगत्पतेः ।
पूर्णे ब्रह्मायुषि गते भिद्यते ऽम्भसि लीयते

antargatena toyena bhinnamaṇḍaṃ jagatpateḥ |
pūrṇe brahmāyuṣi gate bhidyate 'mbhasi līyate

1,224.10

एवं सा जगदाधारा तोये चोर्वो प्रलीयते ।
आपस्तेजसि लीयन्ते तेजो वायौ प्रलीयते

evaṃ sā jagadādhārā toye corvo pralīyate |
āpastejasi līyante tejo vāyau pralīyate

1,224.11

वायुः खे खञ्च भूतादौ विशते च तदा महान् ।
महान्प्रपद्यते ऽव्यक्तं प्रकृतिः पुरुषे परे

vāyuḥ khe khañca bhūtādau viśate ca tadā mahān |
mahānprapadyate 'vyaktaṃ prakṛtiḥ puruṣe pare

1,224.12

शतवर्षं हरिः शेते सृजत्यथ दिनगमे ।
अव्यक्तादिक्रमेणैव व्यक्तीभूतं चराचरम्

śatavarṣaṃ hariḥ śete sṛjatyatha dinagame |
avyaktādikrameṇaiva vyaktībhūtaṃ carācaram

Chapter 1.225

1,225.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे नैमित्तिकप्रलयोनाम चतुर्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 225 सूत उवाच ।
आध्यात्मिकादितापांस्त्रीञ्ज्ञात्व संस्राचक्रवित् ।
उत्पन्नज्ञानवैराग्यः प्राप्नोत्यात्यन्तिकं लयम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe naimittikapralayonāma caturviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 225 sūta uvāca |
ādhyātmikāditāpāṃstrīñjñātva saṃsrācakravit |
utpannajñānavairāgyaḥ prāpnotyātyantikaṃ layam

1,225.2

संसारचक्रं वक्ष्ये ऽहमादाबुत्क्रान्तिकालतः ।
यद्विना पुरुषार्थो न लीनः स्यात्परमात्मनि

saṃsāracakraṃ vakṣye 'hamādābutkrāntikālataḥ |
yadvinā puruṣārtho na līnaḥ syātparamātmani

1,225.3

ऊर्ध्ववासी नरस्त्यक्त्वा देहमन्यत्प्रपद्यते ।
नीयतेद्वादशाहेन यमस्य यमपूरुषैः

ūrdhvavāsī narastyaktvā dehamanyatprapadyate |
nīyatedvādaśāhena yamasya yamapūruṣaiḥ

1,225.4

तत्र यद्वान्धवास्तोयं प्रयच्छन्ति तिलैः सह ।
यच्च पिण्डं प्रयच्छन्ति यमलोके तदश्नुते

tatra yadvāndhavāstoyaṃ prayacchanti tilaiḥ saha |
yacca piṇḍaṃ prayacchanti yamaloke tadaśnute

1,225.5

गतश्च नरकं पापात्स्वर्गं याति स्वपुण्यतः ।
पापकृद्याति नरकं पुण्यकृद्याति वै दिवम्

gataśca narakaṃ pāpātsvargaṃ yāti svapuṇyataḥ |
pāpakṛdyāti narakaṃ puṇyakṛdyāti vai divam

1,225.6

स्वर्गाच्च नरकात्त्यक्तः स्त्रीणां गर्भे भवत्यपि ।
नाभिभूतञ्च तस्यैव याति बीजद्वयं हि तत्

svargācca narakāttyaktaḥ strīṇāṃ garbhe bhavatyapi |
nābhibhūtañca tasyaiva yāti bījadvayaṃ hi tat

1,225.7

कललं बुद्ब्रुदमयं ततः शोणितमेव च ।
पेश्याः पलसमो ऽण्डः स्यादङ्कुरं तत उच्यते

kalalaṃ budbrudamayaṃ tataḥ śoṇitameva ca |
peśyāḥ palasamo 'ṇḍaḥ syādaṅkuraṃ tata ucyate

1,225.8

उपाङ्गान्यङ्गुलीनेत्रनासास्यश्रवणानि च ।
आवहं याति चाङ्गेभ्यस्तत्परन्तु नखादिकम्

upāṅgānyaṅgulīnetranāsāsyaśravaṇāni ca |
āvahaṃ yāti cāṅgebhyastatparantu nakhādikam

1,225.9

त्वचो रोमाणि जायन्ते केशाश्चैव ततः परम् ।
नरश्चाधोमुखः स्थित्वा दशमे च सः जायते

tvaco romāṇi jāyante keśāścaiva tataḥ param |
naraścādhomukhaḥ sthitvā daśame ca saḥ jāyate

1,225.10

ततस्तु वैष्णवी माया वृणोत्यत्यन्तमोहिनी ।
बालत्वं त्वथ कौमारं यौवनं वृद्धतामपि

tatastu vaiṣṇavī māyā vṛṇotyatyantamohinī |
bālatvaṃ tvatha kaumāraṃ yauvanaṃ vṛddhatāmapi

1,225.11

ततश्च मरणं तत्तद्धर्मामाप्नोति मानवः ।
एवं संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्राम्यते घटीयन्त्रवत्

tataśca maraṇaṃ tattaddharmāmāpnoti mānavaḥ |
evaṃ saṃsāracakre 'smin bhrāmyate ghaṭīyantravat

1,225.12

नरकात्प्रतिमुक्तस्तु पापयोनिषु जायते ।
पतितात्प्रतिगृह्याथ अधोयोनिं व्रजेद्बुधः

narakātpratimuktastu pāpayoniṣu jāyate |
patitātpratigṛhyātha adhoyoniṃ vrajedbudhaḥ

1,225.13

नरकात्प्रतिमुक्तस्तु कृमिर्भवति याचकः ।
उपाध्यायव्यलीकं तु कृत्वा श्वा भवति द्विज

narakātpratimuktastu kṛmirbhavati yācakaḥ |
upādhyāyavyalīkaṃ tu kṛtvā śvā bhavati dvija

1,225.14

तज्जायां मनसा वाञ्छंस्तद्द्रव्यं वाप्यसंशयम् ।
गर्दभोजायते जन्तुर्मित्रस्यैवापमानकृत्

tajjāyāṃ manasā vāñchaṃstaddravyaṃ vāpyasaṃśayam |
gardabhojāyate janturmitrasyaivāpamānakṛt

1,225.15

पितरौ पीडयित्वा तु कच्छपत्वञ्च जायते ।
भुर्तुः पिण्डमुपाश्वस्तो वञ्जयित्वा तमेव यः

pitarau pīḍayitvā tu kacchapatvañca jāyate |
bhurtuḥ piṇḍamupāśvasto vañjayitvā tameva yaḥ

1,225.16

सो ऽपि मोहसमापन्नो जायते वानरो मृतः ।
न्यासापहर्ता नरकाद्विमुक्तो जायते कृमिः

so 'pi mohasamāpanno jāyate vānaro mṛtaḥ |
nyāsāpahartā narakādvimukto jāyate kṛmiḥ

1,225.17

असूयकश्च नरकान्मुक्तो भवति राक्षसः ।
विश्वासहर्ता च नरो मीनयोनौ प्रजायते

asūyakaśca narakānmukto bhavati rākṣasaḥ |
viśvāsahartā ca naro mīnayonau prajāyate

1,225.18

यवधान्यानि संहृत्य जायते मूषको मृतः ।
परदाराभिमर्शात्तु वृको घोरो ऽभिजायते

yavadhānyāni saṃhṛtya jāyate mūṣako mṛtaḥ |
paradārābhimarśāttu vṛko ghoro 'bhijāyate

1,225.19

भ्रातृभार्याप्रसंगेन कोकिलो जायते नरः ।
गुर्वादिभार्यागमनाच्छूकरो जायते नरः

bhrātṛbhāryāprasaṃgena kokilo jāyate naraḥ |
gurvādibhāryāgamanācchūkaro jāyate naraḥ

1,225.20

यज्ञदानविवाहानां विघ्नकर्ता भवेत्कृमिः ।
देवतापितृविप्राणामदत्त्वा यो ऽन्नमश्नुते

yajñadānavivāhānāṃ vighnakartā bhavetkṛmiḥ |
devatāpitṛviprāṇāmadattvā yo 'nnamaśnute

1,225.21

प्रमुक्तो नरकाद्वापि वायसः सन्प्रजायते ।
ज्येष्ठभ्रात्रपमानाच्च क्रौञ्चयोनौ प्रजायते

pramukto narakādvāpi vāyasaḥ sanprajāyate |
jyeṣṭhabhrātrapamānācca krauñcayonau prajāyate

1,225.22

शूद्रस्तु ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते ।
तस्यामपत्यमुत्पाद्य काष्ठान्तः कटीको भवेत्

śūdrastu brāhmaṇīṃ gatvā kṛmiyonau prajāyate |
tasyāmapatyamutpādya kāṣṭhāntaḥ kaṭīko bhavet

1,225.23

कृतघ्नः कृमिकः कीटः पतङ्गो वृश्चिकस्तथा ।
अशस्त्रं पुरुषं हर्ता नरः सञ्जायते खरः

kṛtaghnaḥ kṛmikaḥ kīṭaḥ pataṅgo vṛścikastathā |
aśastraṃ puruṣaṃ hartā naraḥ sañjāyate kharaḥ

1,225.24

कृमिः स्त्रीवधकर्ता च बालहन्ता च जायते ।
भोजनञ्चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः

kṛmiḥ strīvadhakartā ca bālahantā ca jāyate |
bhojanañcorayitvā tu makṣikā jāyate naraḥ

1,225.25

हृत्वाज्यञ्चैव मार्जारस्तिलहृच्चैव मूषकः ।
घृतं हृत्वा च नकुलः काको मद्भुरमामिषम्

hṛtvājyañcaiva mārjārastilahṛccaiva mūṣakaḥ |
ghṛtaṃ hṛtvā ca nakulaḥ kāko madbhuramāmiṣam

1,225.26

मधु हृत्वा नरो दंश-पूपं हृत्वा पिपीलिकः ।
अपो हृत्वा तु पापात्मा वायसः सम्प्रजायते

madhu hṛtvā naro daṃśa-pūpaṃ hṛtvā pipīlikaḥ |
apo hṛtvā tu pāpātmā vāyasaḥ samprajāyate

1,225.27

हृते काष्ठे च हारीतः कपोतो वा प्रजायते ।
हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते

hṛte kāṣṭhe ca hārītaḥ kapoto vā prajāyate |
hṛtvā tu kāñcanaṃ bhāṇḍaṃ kṛmiyonau prajāyate

1,225.28

कार्पासिके हृते क्रौञ्चो वह्रिहर्ता बकस्तथा ।
मयूरो वर्णकं हृत्वा शाकपत्रञ्च जायते

kārpāsike hṛte krauñco vahrihartā bakastathā |
mayūro varṇakaṃ hṛtvā śākapatrañca jāyate

1,225.29

जीवञ्जीवकतां याति रक्तवस्त्वपहृन्नरः ।
छुछुन्दरिः शुभान्गन्धाञ्छशं हृत्वा शशो भवेत्

jīvañjīvakatāṃ yāti raktavastvapahṛnnaraḥ |
chuchundariḥ śubhāngandhāñchaśaṃ hṛtvā śaśo bhavet

1,225.30

षण्डाः कलापहरणे काष्ठहृत्तृणकीटकः ।
पुष्पं हृत्वा दरिद्रस्तु पङ्गुर्याचकहृन्नरः

ṣaṇḍāḥ kalāpaharaṇe kāṣṭhahṛttṛṇakīṭakaḥ |
puṣpaṃ hṛtvā daridrastu paṅguryācakahṛnnaraḥ

1,225.31

शाकहर्ता च हारीतस्तोयहर्ता च चातकः ।
गृहहृन्नरकान्गत्वा रौरवादीन्सुदारुणान्

śākahartā ca hārītastoyahartā ca cātakaḥ |
gṛhahṛnnarakāngatvā rauravādīnsudāruṇān

1,225.32

तृणगुल्मलतावल्लीत्वग्घारी तरुतां व्रजेत् ।
एष एव क्रमो दृष्टो गोसुवर्णादिहारिणाम्

tṛṇagulmalatāvallītvagghārī tarutāṃ vrajet |
eṣa eva kramo dṛṣṭo gosuvarṇādihāriṇām

1,225.33

विद्यापहारी मूकः स्याद्गत्वा च नरकान्बहन् ।
असमिद्धे हुते चाग्नौ मन्दाग्निः खलु जायते

vidyāpahārī mūkaḥ syādgatvā ca narakānbahan |
asamiddhe hute cāgnau mandāgniḥ khalu jāyate

1,225.34

परनिन्दा कृतघ्नत्वं परसीमाभिघातनम् ।
नैष्ठुर्यं निर्घृणत्वञ्च परदारोपसेवनम्

paranindā kṛtaghnatvaṃ parasīmābhighātanam |
naiṣṭhuryaṃ nirghṛṇatvañca paradāropasevanam

1,225.35

परस्वहरणाशौचं देवतानां च कुत्सनम् ।
निकृत्य बन्धनं नॄणां कार्पण्यञ्च नृणां वधः ।
उपलक्षणाद्विजानीयान्मुक्तानां नरकादनु

parasvaharaṇāśaucaṃ devatānāṃ ca kutsanam |
nikṛtya bandhanaṃ nṝṇāṃ kārpaṇyañca nṛṇāṃ vadhaḥ |
upalakṣaṇādvijānīyānmuktānāṃ narakādanu

1,225.36

दया भूतेषु संवादः परलोकं प्रति क्रिया ।
सत्यं हितार्थमुक्तिश्च वेदप्रामाण्यदर्शनम्

dayā bhūteṣu saṃvādaḥ paralokaṃ prati kriyā |
satyaṃ hitārthamuktiśca vedaprāmāṇyadarśanam

1,225.37

गुरुदेवर्षिसिद्धर्षिसेवनं साधुसंयमः ।
सत्क्रियाष्वसनं मैत्री स्वर्गस्य लक्षणं विदुः ।
अष्टाङ्गयोगविज्ञानात्प्राप्नोत्यात्यन्तिकं फलम्

gurudevarṣisiddharṣisevanaṃ sādhusaṃyamaḥ |
satkriyāṣvasanaṃ maitrī svargasya lakṣaṇaṃ viduḥ |
aṣṭāṅgayogavijñānātprāpnotyātyantikaṃ phalam

Chapter 1.226

1,226.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे कर्मविपाकादिकथनं नाम पञ्चविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 226 सूत उवाच वक्ष्ये साङ्गं महायोगं भुक्तिमुक्तिकरं परम् ।
सर्वपापप्रशमनं भक्त्यानुपठितं शृणु

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe karmavipākādikathanaṃ nāma pañcaviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 226 sūta uvāca vakṣye sāṅgaṃ mahāyogaṃ bhuktimuktikaraṃ param |
sarvapāpapraśamanaṃ bhaktyānupaṭhitaṃ śṛṇu

1,226.2

ममेति मूलं दुः खस्य न ममेति निवर्तनम् ।
दत्तात्रेयो ह्यलर्काय इममाह महामतिः

mameti mūlaṃ duḥ khasya na mameti nivartanam |
dattātreyo hyalarkāya imamāha mahāmatiḥ

1,226.3

अहमित्यङ्कुरोत्पन्नो ममेति स्कन्धवान्महान् ।
गृहक्षेत्राणि शाखाश्च यत्र दाराभिपल्लवः

ahamityaṅkurotpanno mameti skandhavānmahān |
gṛhakṣetrāṇi śākhāśca yatra dārābhipallavaḥ

1,226.4

धनधान्ये महापत्रे पापमूलो ऽतिदुर्गमः ।
विधिवत्सुखशान्त्यर्थं जातो ऽज्ञानमहातरुः

dhanadhānye mahāpatre pāpamūlo 'tidurgamaḥ |
vidhivatsukhaśāntyarthaṃ jāto 'jñānamahātaruḥ

1,226.5

छिन्नो विद्याकुठारेण ते गता लयमीश्वरे ।
प्राप्य ब्रह्मरसं पीतं नीरजस्कमकण्टकम्

chinno vidyākuṭhāreṇa te gatā layamīśvare |
prāpya brahmarasaṃ pītaṃ nīrajaskamakaṇṭakam

1,226.6

प्राप्नुवन्ति पराः प्राज्ञाः सुखनिर्वृतिमेव च ।
मूर्तेन्द्रियलयं नूनं न त्वं राजन् न चाप्यहम्

prāpnuvanti parāḥ prājñāḥ sukhanirvṛtimeva ca |
mūrtendriyalayaṃ nūnaṃ na tvaṃ rājan na cāpyaham

1,226.7

न तन्मात्रादिकं वाचा नैवान्तः करणं तथा ।
कं वा पश्यसि राजेन्द्र प्रधानमिदमावयोः

na tanmātrādikaṃ vācā naivāntaḥ karaṇaṃ tathā |
kaṃ vā paśyasi rājendra pradhānamidamāvayoḥ

1,226.8

मृतः परे ऽह्नि क्षेत्रज्ञः संजातो ऽयं गुणात्मकः ।
एकत्वे ऽपि पृथग्भावस्तथा क्षेत्रात्मनो नृप

mṛtaḥ pare 'hni kṣetrajñaḥ saṃjāto 'yaṃ guṇātmakaḥ |
ekatve 'pi pṛthagbhāvastathā kṣetrātmano nṛpa

1,226.9

ज्ञानपूर्ववियोगो ऽसौ ज्ञाने नष्टे च योगिनः ।
सा मुक्तिर्ब्रह्मणा चैक्य मनैक्यं प्राकृतैर्गुणैः

jñānapūrvaviyogo 'sau jñāne naṣṭe ca yoginaḥ |
sā muktirbrahmaṇā caikya manaikyaṃ prākṛtairguṇaiḥ

1,226.10

तद्गृहं यत्र वसति तद्भोज्यं येन जीवति ।
यन्मुक्तये तदेवोक्तं ज्ञानाज्ञाने न चान्यथा

tadgṛhaṃ yatra vasati tadbhojyaṃ yena jīvati |
yanmuktaye tadevoktaṃ jñānājñāne na cānyathā

1,226.11

उपभोगेन पुण्याना मपुण्यानाञ्च पार्थिव ।
कर्तव्यानाञ्च नित्यानां क्षयन्त्वकरणात्तथा

upabhogena puṇyānā mapuṇyānāñca pārthiva |
kartavyānāñca nityānāṃ kṣayantvakaraṇāttathā

1,226.12

अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहौ ।
यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं द्विविधमीरितम्

ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryāparigrahau |
yamāḥ pañcātha niyamāḥ śaucaṃ dvividhamīritam

1,226.13

सन्तोषस्तपसा शान्तिर्वासुदेवार्चनं दमः ।
आसन पद्मकाद्युक्तं प्राणायामो मरुज्जयः

santoṣastapasā śāntirvāsudevārcanaṃ damaḥ |
āsana padmakādyuktaṃ prāṇāyāmo marujjayaḥ

1,226.14

प्रत्येकं त्रिविधः सो ऽपि पूरकुम्भकरेचकैः ।
लघुर्यो दशमात्रस्तु द्विगुणः स तु मध्यमः

pratyekaṃ trividhaḥ so 'pi pūrakumbhakarecakaiḥ |
laghuryo daśamātrastu dviguṇaḥ sa tu madhyamaḥ

1,226.15

त्रिगुणाभिस्तु मात्राभिरुत्तमः स उदाहृतः ।
जपध्यानयुतौ गर्भो विपरीतस्त्वर्भकः

triguṇābhistu mātrābhiruttamaḥ sa udāhṛtaḥ |
japadhyānayutau garbho viparītastvarbhakaḥ

1,226.16

प्रथमे नजयेत्स्वप्नं मध्यमेन च वेपथुम् ।
विपाकं हि तृतीयेन जातान्दोषास्त्वनुक्रमात्

prathame najayetsvapnaṃ madhyamena ca vepathum |
vipākaṃ hi tṛtīyena jātāndoṣāstvanukramāt

1,226.17

आसनस्थन्तुयुञ्जीत कृत्वा च प्रणवं हृदी ।
पार्ष्णिभ्यां लिङ्गवृषणौ स्पर्शन्नकाग्रमानसः

āsanasthantuyuñjīta kṛtvā ca praṇavaṃ hṛdī |
pārṣṇibhyāṃ liṅgavṛṣaṇau sparśannakāgramānasaḥ

1,226.18

रजसा तमसो वृत्तिं सत्त्वेन रजसस्तथा ।
निरुध्य निश्चलो भूत्वा स्थितो युञ्जीत योगवित्

rajasā tamaso vṛttiṃ sattvena rajasastathā |
nirudhya niścalo bhūtvā sthito yuñjīta yogavit

1,226.19

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः प्राणादीनम्न एव च ।
निगृह्य समवायेन प्रत्याहार मुपक्रमेत्

indriyāṇīndriyārthebhyaḥ prāṇādīnamna eva ca |
nigṛhya samavāyena pratyāhāra mupakramet

1,226.20

प्राणायामा दशाष्टौ च धारणा सा विधीयते ।
द्वे धारणे स्मृतो योगो योगिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

prāṇāyāmā daśāṣṭau ca dhāraṇā sā vidhīyate |
dve dhāraṇe smṛto yogo yogibhistattvadarśibhiḥ

1,226.21

प्राङ्नाड्यां हृदये चात्र तृतीया च तथोरसि ।
कण्ठे मुखे ना सिकाग्रे नेत्रे भ्रूमध्यमूर्धसु

prāṅnāḍyāṃ hṛdaye cātra tṛtīyā ca tathorasi |
kaṇṭhe mukhe nā sikāgre netre bhrūmadhyamūrdhasu

1,226.22

किञ्चित्तस्मात्परस्मिंश्च धारणा दशधा स्मृता ।
दशैता धारणाः प्राप्य प्राप्नोत्यक्षररूपताम्

kiñcittasmātparasmiṃśca dhāraṇā daśadhā smṛtā |
daśaitā dhāraṇāḥ prāpya prāpnotyakṣararūpatām

1,226.23

यथाग्निरग्नौ संक्षिप्तस्तथात्मा परमात्मनि ।
ब्रह्मरूपं महापुण्यमोमित्येकाक्षरं जपेत्

yathāgniragnau saṃkṣiptastathātmā paramātmani |
brahmarūpaṃ mahāpuṇyamomityekākṣaraṃ japet

1,226.24

अकारश्च तथोकारो मकारश्चाक्षरत्रयम् ।
एतास्तिस्त्रस्ततो मात्राः सत्त्वराजसतामसाः

akāraśca tathokāro makāraścākṣaratrayam |
etāstistrastato mātrāḥ sattvarājasatāmasāḥ

1,226.25

निर्गुणा योगिगम्याद्यार्धमात्रा परा स्थिता ।
गान्धारीति च विज्ञेया गान्धारस्वरसंश्रया ।
इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम्

nirguṇā yogigamyādyārdhamātrā parā sthitā |
gāndhārīti ca vijñeyā gāndhārasvarasaṃśrayā |
ityetadakṣaraṃ brahma paramoṅkārasaṃjñitam

1,226.26

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः स्थूलदेहविवर्जितम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जरामरणवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ sthūladehavivarjitam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotirjarāmaraṇavarjitam

1,226.27

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः पृथिव्या मलवर्जितम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्वाय्वाकाशविवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ pṛthivyā malavarjitam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotirvāyvākāśavivarjitam

1,226.28

अहं ब्रह्म परं ज्योतिः सूक्ष्मदेहविवर्जितम् ।
अहं ब्रह्मपरं ज्योतिः स्थानास्थानविवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ sūkṣmadehavivarjitam |
ahaṃ brahmaparaṃ jyotiḥ sthānāsthānavivarjitam

1,226.29

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्गन्धमात्रविवर्जितम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः श्रोत्रत्वक्परिवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotirgandhamātravivarjitam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ śrotratvakparivarjitam

1,226.30

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्जिह्वाघ्राणविवर्जितम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिः प्राणापानविवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotirjihvāghrāṇavivarjitam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotiḥ prāṇāpānavivarjitam

1,226.31

अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्व्यानोदानविवर्जितम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरज्ञानपरिवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotirvyānodānavivarjitam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotirajñānaparivarjitam

1,226.32

अहं ब्रह्म परं ज्योतिस्तुरीयं परमं पदम् ।
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम्

ahaṃ brahma paraṃ jyotisturīyaṃ paramaṃ padam |
dehendriyamanobuddhiprāṇāhaṅkāravarjitam

1,226.33

नित्यशुद्धबुद्धंमुक्तमहामानन्दमद्वयम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्ज्ञानरूपो विमुक्तये

nityaśuddhabuddhaṃmuktamahāmānandamadvayam |
ahaṃ brahma paraṃ jyotirjñānarūpo vimuktaye

1,226.34

सूत उवाच ।
इत्यष्टाङ्गो मया योग उक्तः शौनक मुक्तिदः ।
नित्यनैमित्तिकं गत्वा लयं प्राकृतबन्धनाः

sūta uvāca |
ityaṣṭāṅgo mayā yoga uktaḥ śaunaka muktidaḥ |
nityanaimittikaṃ gatvā layaṃ prākṛtabandhanāḥ

1,226.35

उत्पद्यन्ते हि संसारे नैकं यात्वा परात्मनाम् ।
विमुच्यते विमुक्तश्च ज्ञानादज्ञानमोहितः

utpadyante hi saṃsāre naikaṃ yātvā parātmanām |
vimucyate vimuktaśca jñānādajñānamohitaḥ

1,226.36

ततो नं म्रियते दुः खी न रोगी न च वन्धवान् ।
न पापैर्युज्यते योगी नरके न विपच्यते

tato naṃ mriyate duḥ khī na rogī na ca vandhavān |
na pāpairyujyate yogī narake na vipacyate

1,226.37

गर्भवासे स नो दुः खी स स्यान्नारायणो ऽव्ययः ।
भक्त्या त्वनन्यया लभ्यो भगवान्भुक्तिमुक्तिदः

garbhavāse sa no duḥ khī sa syānnārāyaṇo 'vyayaḥ |
bhaktyā tvananyayā labhyo bhagavānbhuktimuktidaḥ

1,226.38

ध्यानेन पूजया जप्यैः सम्यक् स्तोत्रैर्यतव्रतैः ।
यज्ञैर्दानैश्चित्तशुद्धिस्तया ज्ञानञ्च लभ्यते

dhyānena pūjayā japyaiḥ samyak stotrairyatavrataiḥ |
yajñairdānaiścittaśuddhistayā jñānañca labhyate

1,226.39

प्रणवादिकमन्त्रैश्च जप्यैर्मुक्तिं गता द्विजाः ।
इन्द्रो ऽपि परमं स्थानं गन्धर्वाप्सरसो वराः

praṇavādikamantraiśca japyairmuktiṃ gatā dvijāḥ |
indro 'pi paramaṃ sthānaṃ gandharvāpsaraso varāḥ

1,226.40

प्राप्ता देवाश्च देवत्वं मुनित्वं मुनयो गताः ।
गन्धर्वत्वञ्च गन्धर्वा राजत्वञ्च नृपादयः

prāptā devāśca devatvaṃ munitvaṃ munayo gatāḥ |
gandharvatvañca gandharvā rājatvañca nṛpādayaḥ

Chapter 1.227

1,227.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डेष्टाङ्गयोगकथनं नाम षड्विंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 227 सूत उवाच ।
विष्णुभक्तिं प्रवक्ष्यामि यया सर्वमवाप्यते ।
यथा भक्त्या हरिस्तुष्येत्तथा नान्येन केनचित्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍeṣṭāṅgayogakathanaṃ nāma ṣaḍviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 227 sūta uvāca |
viṣṇubhaktiṃ pravakṣyāmi yayā sarvamavāpyate |
yathā bhaktyā haristuṣyettathā nānyena kenacit

1,227.2

महतः श्रेयसो मूलं प्रसवः पुण्यसन्ततेः ।
जीवितस्य फलं स्वादु नियतं स्मरणं हरेः

mahataḥ śreyaso mūlaṃ prasavaḥ puṇyasantateḥ |
jīvitasya phalaṃ svādu niyataṃ smaraṇaṃ hareḥ

1,227.3

तस्मात्सेवा बुधैः प्रोक्ता भक्तिसाधनभूयसी ।
ते भक्ता लोकनाथस्य नामकर्मादिकीर्तने

tasmātsevā budhaiḥ proktā bhaktisādhanabhūyasī |
te bhaktā lokanāthasya nāmakarmādikīrtane

1,227.4

मुञ्चन्त्यश्रूणि संहर्षाद्ये प्रहृष्टनूरुहाः ।
जगद्धातुर्महेशस्य दिव्याज्ञाचरणा वयम्

muñcantyaśrūṇi saṃharṣādye prahṛṣṭanūruhāḥ |
jagaddhāturmaheśasya divyājñācaraṇā vayam

1,227.5

इह नित्यक्रियाः कुर्युः स्निग्धा ये वैष्णवास्तु ते ।
ब्रह्माक्षरं न शृण्वन्वै तया भगवतेरितम्

iha nityakriyāḥ kuryuḥ snigdhā ye vaiṣṇavāstu te |
brahmākṣaraṃ na śṛṇvanvai tayā bhagavateritam

1,227.6

प्रणामपूर्वकं भक्त्या यो वदेद्वैष्णवो हि सः ।
तद्भक्तजनवात्सल्यं पूजनं चानुमोदनम्

praṇāmapūrvakaṃ bhaktyā yo vadedvaiṣṇavo hi saḥ |
tadbhaktajanavātsalyaṃ pūjanaṃ cānumodanam

1,227.7

तत्कथाश्रवणे प्रीतिरश्रुनेत्राङ्गविक्रियाः ।
येन सर्वात्मना विष्णौ भक्त्या भावो निवेशितः

tatkathāśravaṇe prītiraśrunetrāṅgavikriyāḥ |
yena sarvātmanā viṣṇau bhaktyā bhāvo niveśitaḥ

1,227.8

विप्रेभ्यश्च कृतात्मत्वान्महाभागवतो हि सः ।
विश्वोपकरणं नित्यं तदर्थं सङ्गवर्जनम् ।
स्वयमभ्यर्चनञ्चैव यो विष्णुञ्चोपजीवति

viprebhyaśca kṛtātmatvānmahābhāgavato hi saḥ |
viśvopakaraṇaṃ nityaṃ tadarthaṃ saṅgavarjanam |
svayamabhyarcanañcaiva yo viṣṇuñcopajīvati

1,227.9

भक्तिरष्टविधा ह्येषा यस्मिन्म्लेच्छो ऽपि वर्तते ।
स विप्रेन्द्रो मुनिः श्रीमान्स याति परमां गतिम्

bhaktiraṣṭavidhā hyeṣā yasminmleccho 'pi vartate |
sa viprendro muniḥ śrīmānsa yāti paramāṃ gatim

1,227.10

तस्मै देयं ततो ग्राह्यं स च पूज्यो यथा हरिः ।
स्मृतः संभाषितो वापि पूजितो वा द्विजोत्तमः ।
पुनाति भगवद्भक्तश्चण्डालो ऽपि यदृच्छया

tasmai deyaṃ tato grāhyaṃ sa ca pūjyo yathā hariḥ |
smṛtaḥ saṃbhāṣito vāpi pūjito vā dvijottamaḥ |
punāti bhagavadbhaktaścaṇḍālo 'pi yadṛcchayā

1,227.11

दयां कुरु प्रपन्नाय तवास्मीति च यो वदेत् ।
अभयं सर्वभूतेभ्यो दद्यादेतद् व्रतं हरेः

dayāṃ kuru prapannāya tavāsmīti ca yo vadet |
abhayaṃ sarvabhūtebhyo dadyādetad vrataṃ hareḥ

1,227.12

मन्त्रजापिसहस्रेभ्यः सर्ववेदान्तपारगः ।
सर्ववेदान्तवित्कोट्यां विष्णुभक्तो विशिष्यते

mantrajāpisahasrebhyaḥ sarvavedāntapāragaḥ |
sarvavedāntavitkoṭyāṃ viṣṇubhakto viśiṣyate

1,227.13

एकान्तिनः स्ववपुषा गच्छन्ति परमं पदम् ।
एकान्तेन समो विष्णुस्तस्मादेषां परायणः

ekāntinaḥ svavapuṣā gacchanti paramaṃ padam |
ekāntena samo viṣṇustasmādeṣāṃ parāyaṇaḥ

1,227.14

यस्मादेकान्तिनः प्रोक्तास्तद्भागवतचेतसः ।
प्रियाणामपि सर्वेषां देवदेवस्य सुप्रियः

yasmādekāntinaḥ proktāstadbhāgavatacetasaḥ |
priyāṇāmapi sarveṣāṃ devadevasya supriyaḥ

1,227.15

आपत्स्वपि सदा भस्य भक्तिरव्यभिचारिणा ।
या प्रीतिरधिका विष्णोर्विषयेष्वनपायिनी

āpatsvapi sadā bhasya bhaktiravyabhicāriṇā |
yā prītiradhikā viṣṇorviṣayeṣvanapāyinī

1,227.16

विष्णुं संस्मरतः सा मे हृदयान्नोपसर्पति ।
दृढभक्तो ऽपि वेदादिसर्वशास्त्रार्थपारगः

viṣṇuṃ saṃsmarataḥ sā me hṛdayānnopasarpati |
dṛḍhabhakto 'pi vedādisarvaśāstrārthapāragaḥ

1,227.17

यो न सर्वेश्वरे भक्तस्तं विद्यात्पुरुषाधमम् ।
नाधीतवेदशास्त्रो ऽपि न कृतो ऽध्वरसम्भवः ।
यो भक्तिं वहते विष्णौ तेन सर्वं कृतं भवेत्

yo na sarveśvare bhaktastaṃ vidyātpuruṣādhamam |
nādhītavedaśāstro 'pi na kṛto 'dhvarasambhavaḥ |
yo bhaktiṃ vahate viṣṇau tena sarvaṃ kṛtaṃ bhavet

1,227.18

यज्वानः क्रतुमुख्यानां वेदानां पारगा अपि ।
न तां यान्ति गतिं भक्ता यां यान्ति मुनिसत्तमाः

yajvānaḥ kratumukhyānāṃ vedānāṃ pāragā api |
na tāṃ yānti gatiṃ bhaktā yāṃ yānti munisattamāḥ

1,227.19

यः कश्चिद्वैष्णवो लोके मिथ्याचारो ऽप्यनाश्रमी ।
पुनाति सकलांल्लोकान्सहस्रांशुरिवोदितः

yaḥ kaścidvaiṣṇavo loke mithyācāro 'pyanāśramī |
punāti sakalāṃllokānsahasrāṃśurivoditaḥ

1,227.20

ये नृशंसा दुरात्मानः पापाचररतास्तथा ।
ते ऽपि यान्ति परं स्थानं नारायणपरायणाः

ye nṛśaṃsā durātmānaḥ pāpācararatāstathā |
te 'pi yānti paraṃ sthānaṃ nārāyaṇaparāyaṇāḥ

1,227.21

दृढा जनार्दने भक्तिर्यदैवाव्यभिचारिणी ।
तदा कियत्स्वर्गसुखं सैव निर्वाणहेतुका

dṛḍhā janārdane bhaktiryadaivāvyabhicāriṇī |
tadā kiyatsvargasukhaṃ saiva nirvāṇahetukā

1,227.22

भ्राम्यतां तत्र संसारे नराणां कुर्मदुर्गमे ।
हस्तावलम्बने ह्येकं येन तुष्येज्जनार्दनः ।
न शृणोति गुणान्दिव्यान्देवदेवस्य चक्रिणः ।
स मरो बधिरो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः

bhrāmyatāṃ tatra saṃsāre narāṇāṃ kurmadurgame |
hastāvalambane hyekaṃ yena tuṣyejjanārdanaḥ |
na śṛṇoti guṇāndivyāndevadevasya cakriṇaḥ |
sa maro badhiro jñeyaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ

1,227.23

नाम्नि संकीर्तिते विष्णोर्यस्य पुंसो न जायते ।
शरीरं पुलकोद्भासि तद्भवेत्कुणपोपमम्

nāmni saṃkīrtite viṣṇoryasya puṃso na jāyate |
śarīraṃ pulakodbhāsi tadbhavetkuṇapopamam

1,227.24

यस्मिन्भक्तिर्द्विजश्रेष्ठ मुक्तिरप्यचिराद्भवेत् ।
निविष्टमनसां पुंसां सर्वथा वृजिनक्षयः

yasminbhaktirdvijaśreṣṭha muktirapyacirādbhavet |
niviṣṭamanasāṃ puṃsāṃ sarvathā vṛjinakṣayaḥ

1,227.25

स्वपुरुषमभिवीक्ष्य पाशहस्तं वदति यमः किल तस्य कर्णमूले ।
परिहर मधुसूदनप्रापन्नन्प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम्

svapuruṣamabhivīkṣya pāśahastaṃ vadati yamaḥ kila tasya karṇamūle |
parihara madhusūdanaprāpannanprabhurahamanyanṛṇāṃ na vaiṣṇavānām

1,227.26

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यगव्यवसितो हि सः

api cetsudurācāro bhajate māmananyabhāk |
sādhureva sa mantavyaḥ samyagavyavasito hi saḥ

1,227.27

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं स गच्छति ।
विप्रेन्द्र प्रतिजानीहि विष्णुभक्तो न नश्यति

kṣipraṃ bhavati dharmātmā śaśvacchāntiṃ sa gacchati |
viprendra pratijānīhi viṣṇubhakto na naśyati

1,227.28

धर्मार्थकामः किं तस्य मुक्तिस्तस्य करे स्थिता ।
समस्तजगतां मूलं यस्य भक्तिः स्थिरा हरौ

dharmārthakāmaḥ kiṃ tasya muktistasya kare sthitā |
samastajagatāṃ mūlaṃ yasya bhaktiḥ sthirā harau

1,227.29

दैवी ह्येषा गुणमयी हरेर्माया दुरत्यया ।
तमेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते

daivī hyeṣā guṇamayī harermāyā duratyayā |
tameva ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te

1,227.30

किं यज्ञाराधने पुंसा शिष्यते हरिमेधसाम् ।
भक्त्यैवाराध्यते विष्णुर्नान्यत्तत्रोपकारकम्

kiṃ yajñārādhane puṃsā śiṣyate harimedhasām |
bhaktyaivārādhyate viṣṇurnānyattatropakārakam

1,227.31

न दानैर्विविधैर्दत्तैः पुष्पैर्नैवानुलेपनैः ।
तोषमेति महात्मासौ यथा भक्त्या जनार्दनः

na dānairvividhairdattaiḥ puṣpairnaivānulepanaiḥ |
toṣameti mahātmāsau yathā bhaktyā janārdanaḥ

1,227.32

संसारविषवृक्षस्य द्वे फले ह्यमृतोपमे ।
कदाचित्केशवे भक्तिस्तद्भक्तैर्वा समागमः

saṃsāraviṣavṛkṣasya dve phale hyamṛtopame |
kadācitkeśave bhaktistadbhaktairvā samāgamaḥ

1,227.33

पत्रेषु पुष्पेषु फलेषु तोयेष्वकष्टलभ्येषु सदैव सत्सु ।
भक्त्यैकलभ्ये पुरुषे पुराणे मुक्त्यैकलाभे क्रियते प्रयत्नः

patreṣu puṣpeṣu phaleṣu toyeṣvakaṣṭalabhyeṣu sadaiva satsu |
bhaktyaikalabhye puruṣe purāṇe muktyaikalābhe kriyate prayatnaḥ

1,227.34

आस्फोटयन्ति पितरः प्रनृत्यन्ति पितामाहः ।
वैष्णवोस्मत्कुले जातः स नः सन्तारयिष्यति

āsphoṭayanti pitaraḥ pranṛtyanti pitāmāhaḥ |
vaiṣṇavosmatkule jātaḥ sa naḥ santārayiṣyati

1,227.35

अज्ञानिनः सुखरे समधिक्षिपन्तो यत्पापिनो ऽपि शिशुपालसुयोधनाद्याः ।
मुक्तिं गताः स्मरणमात्रविधूतपापाः कः संशयः परमभक्तिमतां जनानाम्

ajñāninaḥ sukhare samadhikṣipanto yatpāpino 'pi śiśupālasuyodhanādyāḥ |
muktiṃ gatāḥ smaraṇamātravidhūtapāpāḥ kaḥ saṃśayaḥ paramabhaktimatāṃ janānām

1,227.36

शरमं तं प्रपन्ना ये ध्यानयोगविवर्जिताः ।
ते ऽपि मृत्युमतिक्रम्य यान्ति तद्वैष्णवं पदम्

śaramaṃ taṃ prapannā ye dhyānayogavivarjitāḥ |
te 'pi mṛtyumatikramya yānti tadvaiṣṇavaṃ padam

1,227.37

भवोद्भवक्लेशशतैर्हतस्तथा परिभ्रमन्निन्द्रियरन्ध्रकैर्हयैः ।
नियम्यतां माधव ! मे मनोहयस्त्वदङ्घ्रिशङ्कौ दृढभक्तिबन्धने

bhavodbhavakleśaśatairhatastathā paribhramannindriyarandhrakairhayaiḥ |
niyamyatāṃ mādhava ! me manohayastvadaṅghriśaṅkau dṛḍhabhaktibandhane

1,227.38

विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पठ्यते ।
वेदसिद्धान्तमार्गेषु तन्न जानन्ति मोहिताः

viṣṇureva paraṃ brahma tribhedamiha paṭhyate |
vedasiddhāntamārgeṣu tanna jānanti mohitāḥ

Chapter 1.228

1,228.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे भगवद्भक्तिविवरणं नाम सप्तविंशत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 228 सूतौवाच ।
मुक्तिहेतुमनाद्यन्तमजमव्ययमक्षयम् ।
यो नमेत् सर्वलोकस्य नमस्यो जायते नरः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe bhagavadbhaktivivaraṇaṃ nāma saptaviṃśatyadhikadviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 228 sūtauvāca |
muktihetumanādyantamajamavyayamakṣayam |
yo namet sarvalokasya namasyo jāyate naraḥ

1,228.2

विष्णुमानन्दमद्वैतं विज्ञानं सर्वगं प्रभुम् ।
प्रणमामि सदा भक्त्या चेतसा हृदयालयम्

viṣṇumānandamadvaitaṃ vijñānaṃ sarvagaṃ prabhum |
praṇamāmi sadā bhaktyā cetasā hṛdayālayam

1,228.3

यो ऽन्तस्तिष्ठन्नशेषस्य पश्यतीशः शुभाशुभम् ।
तं सर्वसाक्षिणं विष्णुं नमस्ये परमेश्वरम्

yo 'ntastiṣṭhannaśeṣasya paśyatīśaḥ śubhāśubham |
taṃ sarvasākṣiṇaṃ viṣṇuṃ namasye parameśvaram

1,228.4

शक्तेनापि नमस्कारः प्रयुक्तश्चक्रपाणये ।
संसारतृणवर्गाणामुद्वेजनकरो हि सः

śaktenāpi namaskāraḥ prayuktaścakrapāṇaye |
saṃsāratṛṇavargāṇāmudvejanakaro hi saḥ

1,228.5

कृष्णे स्फुरज्जलधरोदरचारुकृष्णे लोकाधिकारपुरुषे परमप्रमेये ।
एको हि भावगुणमात्रदृढप्रणामः सद्यः श्वपाकमपि साधयितुं सशक्तः

kṛṣṇe sphurajjaladharodaracārukṛṣṇe lokādhikārapuruṣe paramaprameye |
eko hi bhāvaguṇamātradṛḍhapraṇāmaḥ sadyaḥ śvapākamapi sādhayituṃ saśaktaḥ

1,228.6

प्रणम्य दण्डबद्भूमौ नमस्कारेण योरऽचयेत् ।
स यां गतिमवाप्नोति न तां क्रतुशतैरपि

praṇamya daṇḍabadbhūmau namaskāreṇa yor'cayet |
sa yāṃ gatimavāpnoti na tāṃ kratuśatairapi

1,228.7

दुर्गसंसारकान्ताराकूपारे ऽपि प्रधावताम् ।
एकः कृष्णे नमस्कारो मुक्त्या तांस्तारयिष्यति

durgasaṃsārakāntārākūpāre 'pi pradhāvatām |
ekaḥ kṛṣṇe namaskāro muktyā tāṃstārayiṣyati

1,228.8

आसीनो वा शयानो वातिष्ठन् वा यत्र तत्र वा ।
नमो नारायणायेति मन्त्रैकशरणो भवेत्

āsīno vā śayāno vātiṣṭhan vā yatra tatra vā |
namo nārāyaṇāyeti mantraikaśaraṇo bhavet

1,228.9

नारायणेति शब्दो ऽस्ति वागस्ति वशवर्तिनी ।
तथापि नरके मूढाः पतन्तीति किमद्भुतम्

nārāyaṇeti śabdo 'sti vāgasti vaśavartinī |
tathāpi narake mūḍhāḥ patantīti kimadbhutam

1,228.10

चतुर्मुखो वा यदि कोटिवक्त्रो भवेन्नरः कोपि विशुद्धचेताः ।
स वै गुणानामयुतैकदेशं वदेन्न वा देववरस्य विष्णोः

caturmukho vā yadi koṭivaktro bhavennaraḥ kopi viśuddhacetāḥ |
sa vai guṇānāmayutaikadeśaṃ vadenna vā devavarasya viṣṇoḥ

1,228.11

व्यासाद्या मुनयः सर्वे स्तुवन्तो मधुसूदनम् ।
मतिक्षयान्निवर्तन्ते न गोविन्दगुणक्षयात्

vyāsādyā munayaḥ sarve stuvanto madhusūdanam |
matikṣayānnivartante na govindaguṇakṣayāt

1,228.12

अवशेनापि यन्नाम्नि कीर्तिते सर्वपातकैः ।
पुमान् विमुच्यते सद्यः सिंहत्रस्तो मृगा यथा ।
बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति

avaśenāpi yannāmni kīrtite sarvapātakaiḥ |
pumān vimucyate sadyaḥ siṃhatrasto mṛgā yathā |
baddhaḥ parikarastena mokṣāya gamanaṃ prati

1,228.13

स्वप्ने ऽपि नाम स्पृशतो ऽपि पुंसः क्षयं करोत्यक्षयपापराशिम् ।
प्रत्यक्षतः किं पुनरत्र पुंसा प्रकीर्तिते नाम्नि जनार्दनस्य

svapne 'pi nāma spṛśato 'pi puṃsaḥ kṣayaṃ karotyakṣayapāparāśim |
pratyakṣataḥ kiṃ punaratra puṃsā prakīrtite nāmni janārdanasya

1,228.14

नमः कृष्णाच्युतानन्तवासुदेवेत्युदीरितम् ।
यैर्भावभावितैर्विप्रन ते यमपुरं ययुः

namaḥ kṛṣṇācyutānantavāsudevetyudīritam |
yairbhāvabhāvitairviprana te yamapuraṃ yayuḥ

1,228.15

क्षयो भवेद्यथा वह्नेस्तमसो भास्करोदये ।
तथैव कलुषौघस्य नामसंकीर्तनाद्धरेः

kṣayo bhavedyathā vahnestamaso bhāskarodaye |
tathaiva kaluṣaughasya nāmasaṃkīrtanāddhareḥ

1,228.16

क्व नाकपृष्ठगमनं पुनरायाति न क्षयम् ।
गच्छतां दूरमध्वानं कृष्णमूर्छितचेतसाम्

kva nākapṛṣṭhagamanaṃ punarāyāti na kṣayam |
gacchatāṃ dūramadhvānaṃ kṛṣṇamūrchitacetasām

1,228.17

पाथेयं पुण्डरीकाक्षनामसंकीर्तनं हरेः ।
संसारसर्पसंदष्टविषचेष्टैकभेषजम् ।
कृष्णेति वैष्णवं क्षान्तं जप्त्वा मुक्तो भवेन्नरः

pātheyaṃ puṇḍarīkākṣanāmasaṃkīrtanaṃ hareḥ |
saṃsārasarpasaṃdaṣṭaviṣaceṣṭaikabheṣajam |
kṛṣṇeti vaiṣṇavaṃ kṣāntaṃ japtvā mukto bhavennaraḥ

1,228.18

ध्यायन् कृते जपेन्मन्त्रैस्त्रेतायां द्वापरेरऽचयन् ।
यदाप्नोति तदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संस्मृत्यकेशवम्

dhyāyan kṛte japenmantraistretāyāṃ dvāparer'cayan |
yadāpnoti tadāpnoti tadāpnoti kalau saṃsmṛtyakeśavam

1,228.19

जिह्वाग्रे वर्तते यस्य हरिरित्यक्षरद्वयम् ।
संसारसागरं तीर्त्वा स गच्छेद्वैष्णवं पदम्

jihvāgre vartate yasya harirityakṣaradvayam |
saṃsārasāgaraṃ tīrtvā sa gacchedvaiṣṇavaṃ padam

1,228.20

विज्ञातदुष्कृतिसहस्रसमावृतो ऽपिश्रेयः परन्तु परिशुद्धिम भीप्समानः ।
स्पप्नान्तरे न हि पुनश्च भवं स पश्येन्नारायणस्तुतिकथापरमो मनुष्यः

vijñātaduṣkṛtisahasrasamāvṛto 'piśreyaḥ parantu pariśuddhima bhīpsamānaḥ |
spapnāntare na hi punaśca bhavaṃ sa paśyennārāyaṇastutikathāparamo manuṣyaḥ

Chapter 1.229

1,229.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विष्णुभक्तिविवरणं नामाष्टाविंशत्युत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 229 सूत उवाच ।
अशेषलोकनाथस्य सारमाराधनं हरेः ।
दद्यातु पुरुषसूक्तेण यः पुष्पाण्यप एव च

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe viṣṇubhaktivivaraṇaṃ nāmāṣṭāviṃśatyuttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 229 sūta uvāca |
aśeṣalokanāthasya sāramārādhanaṃ hareḥ |
dadyātu puruṣasūkteṇa yaḥ puṣpāṇyapa eva ca

1,229.2

अर्चितं स्याज्जगदिदं तेन सर्वं चराचरम् ।
यो न पूजयते विष्णुं तं विद्याद्ब्रह्मघातकम्

arcitaṃ syājjagadidaṃ tena sarvaṃ carācaram |
yo na pūjayate viṣṇuṃ taṃ vidyādbrahmaghātakam

1,229.3

यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् ।
तं यो न ध्यायते विष्णुं स विष्ठायां क्रिमिर्भवेत्

yataḥ pravṛttirbhūtānāṃ yena sarvamidaṃ tatam |
taṃ yo na dhyāyate viṣṇuṃ sa viṣṭhāyāṃ krimirbhavet

1,229.4

नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभाषितः ।
किन्त्वया नार्चितो देवः केशवः क्लेशनाशनः

narake pacyamānastu yamena paribhāṣitaḥ |
kintvayā nārcito devaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ

1,229.5

उदकेनाप्यभावेन द्रव्याणामर्चितः प्रभुः ।
यो ददाति स्वकं लोकं स त्वया किं न चार्चितः

udakenāpyabhāvena dravyāṇāmarcitaḥ prabhuḥ |
yo dadāti svakaṃ lokaṃ sa tvayā kiṃ na cārcitaḥ

1,229.6

न तत्करोति सा माता न पिता नापि बान्धवः ।
यत्करोति हृषीकेशः सन्तुष्टः श्रद्धयार्चितः

na tatkaroti sā mātā na pitā nāpi bāndhavaḥ |
yatkaroti hṛṣīkeśaḥ santuṣṭaḥ śraddhayārcitaḥ

1,229.7

वर्णाश्रमाचारवता पुरुषेण परः पुमान् ।
विष्णुराराध्यते पन्था नान्यस्तत्तोषकारकः

varṇāśramācāravatā puruṣeṇa paraḥ pumān |
viṣṇurārādhyate panthā nānyastattoṣakārakaḥ

1,229.8

न दानैर्विविधैर्दत्तैर्न पुष्पैर्नानुलेपनैः ।
तोषमेति महात्मासौ यथा भक्त्या जनार्दनः

na dānairvividhairdattairna puṣpairnānulepanaiḥ |
toṣameti mahātmāsau yathā bhaktyā janārdanaḥ

1,229.9

सम्पदैश्वर्यमाहात्म्यैः सन्तत्या न च कर्मणा ।
विमुक्तैश्चैकता लभ्या मूलमाराधनं हरेः

sampadaiśvaryamāhātmyaiḥ santatyā na ca karmaṇā |
vimuktaiścaikatā labhyā mūlamārādhanaṃ hareḥ

Chapter 1.230

1,230.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विष्णुपूजानिरूपणं नामैकोनत्रिशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 230 सूत उवाच ।
आलोक्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ।
इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe viṣṇupūjānirūpaṇaṃ nāmaikonatriśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 230 sūta uvāca |
ālokya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ |
idamekaṃ suniṣpannaṃ dhyeyo nārāyaṇaḥ sadā

1,230.2

किं तस्य दानैः किन्तीर्थैः किं तपोभिः किमध्वरैः ।
यो नित्यं ध्यायते देवं नारायणमनन्यधीः

kiṃ tasya dānaiḥ kintīrthaiḥ kiṃ tapobhiḥ kimadhvaraiḥ |
yo nityaṃ dhyāyate devaṃ nārāyaṇamananyadhīḥ

1,230.3

षष्टिस्तीर्थसहस्राणि षष्टिस्तीर्थशतानि च ।
नारायणप्रणामस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

ṣaṣṭistīrthasahasrāṇi ṣaṣṭistīrthaśatāni ca |
nārāyaṇapraṇāmasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

1,230.4

प्रयश्चित्तान्यशेषाणि तपः कर्माणि यानि वै ।
विद्धि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम्

prayaścittānyaśeṣāṇi tapaḥ karmāṇi yāni vai |
viddhi teṣāmaśeṣāṇāṃ kṛṣṇānusmaraṇaṃ param

1,230.5

कृतपापे ऽनुरक्तिश्च यस्य पुंसः प्रजायते ।
प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरेः संस्मरणं परम्

kṛtapāpe 'nuraktiśca yasya puṃsaḥ prajāyate |
prāyaścittantu tasyaikaṃ hareḥ saṃsmaraṇaṃ param

1,230.6

मुहूर्तमपि यो ध्यायेन्नारायणमतन्द्रितः ।
सो ऽपि स्वर्गतिमाप्नोति किं पुनस्तत्परायणः

muhūrtamapi yo dhyāyennārāyaṇamatandritaḥ |
so 'pi svargatimāpnoti kiṃ punastatparāyaṇaḥ

1,230.7

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तेषु योगस्थस्य च योगिनः ।
या काचिन्मनसो वृत्तिः सा भवत्यच्युताश्रयात्

jāgratsvapnasuṣupteṣu yogasthasya ca yoginaḥ |
yā kācinmanaso vṛttiḥ sā bhavatyacyutāśrayāt

1,230.8

उत्तिष्ठन्निपतन्विष्णुं प्रलपन्विविशंस्तथा ।
भुञ्जञ्जाग्रच्च गोविन्दं माधवं यश्च संस्मरेत्

uttiṣṭhannipatanviṣṇuṃ pralapanviviśaṃstathā |
bhuñjañjāgracca govindaṃ mādhavaṃ yaśca saṃsmaret

1,230.9

स्वेस्वे कर्मण्यभिरतः कुर्याच्चित्तं जनार्दने ।
एषा शास्त्रानुसारोक्तिः किमन्यैर्बहुभाषितैः

svesve karmaṇyabhirataḥ kuryāccittaṃ janārdane |
eṣā śāstrānusāroktiḥ kimanyairbahubhāṣitaiḥ

1,230.10

ध्यानमेव परो धर्मो ध्यानमेव परं तपः ।
ध्यानमेव परं शौचं तस्माद्ध्यानपरो भवेत्

dhyānameva paro dharmo dhyānameva paraṃ tapaḥ |
dhyānameva paraṃ śaucaṃ tasmāddhyānaparo bhavet

1,230.11

नास्ति विष्णोः परं ध्थेयं तपो नानशनात्परम् ।
तस्मात्प्रधानमत्रोक्तं वासुदेवस्य चिन्तनम्

nāsti viṣṇoḥ paraṃ dhtheyaṃ tapo nānaśanātparam |
tasmātpradhānamatroktaṃ vāsudevasya cintanam

1,230.12

यद्दुर्लभं परं प्राप्यं मनसो यन्न गोचरम् ।
तदप्यप्रार्थितं ध्यातो ददाति मधुसूदनः

yaddurlabhaṃ paraṃ prāpyaṃ manaso yanna gocaram |
tadapyaprārthitaṃ dhyāto dadāti madhusūdanaḥ

1,230.13

प्रमादात्कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु यत् ।
स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्णं स्यादिति श्रुतिः

pramādātkurvatāṃ karma pracyavetādhvareṣu yat |
smaraṇādeva tadviṣṇoḥ saṃpūrṇaṃ syāditi śrutiḥ

1,230.14

ध्यानेन सदृशो नास्ति शोधनं पापकर्मणाम् ।
आगामिदेहहेतूनां दाहको योगपावकः

dhyānena sadṛśo nāsti śodhanaṃ pāpakarmaṇām |
āgāmidehahetūnāṃ dāhako yogapāvakaḥ

1,230.15

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिमत्रैव जन्मनि ।
प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मा च यो ऽचिरात्

viniṣpannasamādhistu muktimatraiva janmani |
prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmā ca yo 'cirāt

1,230.16

यथाग्निरुद्यतशिखः कक्षं दहति वानिलः ।
तथा चित्तस्थिते विष्णौ योगिना सर्वकिल्बिषम्

yathāgnirudyataśikhaḥ kakṣaṃ dahati vānilaḥ |
tathā cittasthite viṣṇau yoginā sarvakilbiṣam

1,230.17

यथाग्नियोगात्कनकममलं संप्रजायते ।
संप्लुष्टो वासुदेवेन मनुष्याणां सदा मलः

yathāgniyogātkanakamamalaṃ saṃprajāyate |
saṃpluṣṭo vāsudevena manuṣyāṇāṃ sadā malaḥ

1,230.18

गङ्गास्नानसहस्रेषु पुष्करस्नानकोटिषु ।
यत्पापं निलययाति स्मृते नश्यति तद्धरौ

gaṅgāsnānasahasreṣu puṣkarasnānakoṭiṣu |
yatpāpaṃ nilayayāti smṛte naśyati taddharau

1,230.19

प्राणायामसहस्नैस्तु यत्पापं नश्यति ध्रुवम् ।
क्षणमात्रेण तत्पापं हरेर्ध्यानात्प्रणश्यति

prāṇāyāmasahasnaistu yatpāpaṃ naśyati dhruvam |
kṣaṇamātreṇa tatpāpaṃ harerdhyānātpraṇaśyati

1,230.20

कलिप्रभावाद्दुष्टोक्तिः पाषण्डानां तथोक्तयः ।
न क्रामेन्मानसं तस्य यस्य चेतसि केशवः

kaliprabhāvādduṣṭoktiḥ pāṣaṇḍānāṃ tathoktayaḥ |
na krāmenmānasaṃ tasya yasya cetasi keśavaḥ

1,230.21

सा तिथिस्तदहोरात्रं स योगः स च चन्द्रमाः ।
लग्नं तदेव विख्यातं यत्र संस्मर्यते हरिः

sā tithistadahorātraṃ sa yogaḥ sa ca candramāḥ |
lagnaṃ tadeva vikhyātaṃ yatra saṃsmaryate hariḥ

1,230.22

सा हानिस्तन्महच्छिद्रं सा चार्थजडमूकता ।
चन्मुहूर्तं क्षणो वापि वासुदेवो न चिन्त्यते

sā hānistanmahacchidraṃ sā cārthajaḍamūkatā |
canmuhūrtaṃ kṣaṇo vāpi vāsudevo na cintyate

1,230.23

कलौ कृत युगं तस्य कलिस्तस्य कृते युगे ।
हृदि नो यस्य गोविन्दो यस्य चेतसि नाच्युतः

kalau kṛta yugaṃ tasya kalistasya kṛte yuge |
hṛdi no yasya govindo yasya cetasi nācyutaḥ

1,230.24

यस्याग्रतस्तथा पृष्ठे गच्छतस्तिष्ठतो ऽपि वा ।
गोविन्दे नियतं चेतः कृतकृत्यः सदैव सः

yasyāgratastathā pṛṣṭhe gacchatastiṣṭhato 'pi vā |
govinde niyataṃ cetaḥ kṛtakṛtyaḥ sadaiva saḥ

1,230.25

वासुदेवे मनो यस्य जपहोमार्चनादिषु ।
तस्यान्तरायो मैत्रेय वेवेन्द्रत्वादिकं फलम्

vāsudeve mano yasya japahomārcanādiṣu |
tasyāntarāyo maitreya vevendratvādikaṃ phalam

1,230.26

असंत्यज्य च गार्हस्थयं स तप्त्वा च महत्तपः ।
छिनत्ति पौरुषीं मायां केशवार्पितमानसः

asaṃtyajya ca gārhasthayaṃ sa taptvā ca mahattapaḥ |
chinatti pauruṣīṃ māyāṃ keśavārpitamānasaḥ

1,230.27

क्षमां कुर्वन्ति क्रुद्धेषु दयां मूर्खेषु मानवाः ।
मुदञ्च धर्मशीलेषु गोविन्दे हृदयस्थिते

kṣamāṃ kurvanti kruddheṣu dayāṃ mūrkheṣu mānavāḥ |
mudañca dharmaśīleṣu govinde hṛdayasthite

1,230.28

ध्यायेन्नारायणं देवं स्नानदानादिकर्मसु ।
प्रायश्चितेतेषु सर्वेषु दुष्कृतेषु विशेषतः

dhyāyennārāyaṇaṃ devaṃ snānadānādikarmasu |
prāyaściteteṣu sarveṣu duṣkṛteṣu viśeṣataḥ

1,230.29

लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराभवः ।
येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः

lābhasteṣāṃ jayasteṣāṃ kutasteṣāṃ parābhavaḥ |
yeṣāmindīvaraśyāmo hṛdayastho janārdanaḥ

1,230.30

कीटपक्षिगणानाञ्च हरौ संन्यस्तचेतसाम् ।
ऊर्ध्वा ह्येव गतिश्चास्ति किं पुनर्ज्ञानिनां नृणाम्

kīṭapakṣigaṇānāñca harau saṃnyastacetasām |
ūrdhvā hyeva gatiścāsti kiṃ punarjñānināṃ nṛṇām

1,230.31

वासुदेवतरुच्छाया नातिशीतातितापदा ।
नरकद्वारशमनी सा किमर्थं न सेव्यते

vāsudevatarucchāyā nātiśītātitāpadā |
narakadvāraśamanī sā kimarthaṃ na sevyate

1,230.32

न च दुर्वाससः शापो राज्यञ्चापि शचीपतेः ।
हन्तुं समर्थं हि सखे हृत्कृते मधुसूदने

na ca durvāsasaḥ śāpo rājyañcāpi śacīpateḥ |
hantuṃ samarthaṃ hi sakhe hṛtkṛte madhusūdane

1,230.33

वदतस्तिष्ठतो ऽन्यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः ।
नापयाति यदा चिन्ता सिद्धां मन्येत धारणाम्

vadatastiṣṭhato 'nyadvā svecchayā karma kurvataḥ |
nāpayāti yadā cintā siddhāṃ manyeta dhāraṇām

1,230.34

ध्येयः सदा सवितृमण्डलमध्यवर्तो नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः ।
केयूरवान्मकरकुण्डलवान्किरीटी हारी हिरण्मयवपुर्धृतशङ्खचक्रः

dhyeyaḥ sadā savitṛmaṇḍalamadhyavarto nārāyaṇaḥ sarasijāsanasanniviṣṭaḥ |
keyūravānmakarakuṇḍalavānkirīṭī hārī hiraṇmayavapurdhṛtaśaṅkhacakraḥ

1,230.35

न हि ध्यानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते ।
श्वपचान्नानि भुञ्जानो पापी नैवात्र लिप्यते

na hi dhyānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate |
śvapacānnāni bhuñjāno pāpī naivātra lipyate

1,230.36

सदा चित्तं समासक्तं जन्तोर्विषयगोचरे ।
यदि नारायणे ऽप्येवं को न मुच्येत बन्धनात्

sadā cittaṃ samāsaktaṃ jantorviṣayagocare |
yadi nārāyaṇe 'pyevaṃ ko na mucyeta bandhanāt

1,230.37

सूत उवाच ।
विष्णुभक्तिर्यस्य चित्ते कं वा जीवो नमेत्सदा ।
स तारयति चात्मानं तदैव दुरितार्णवात्

sūta uvāca |
viṣṇubhaktiryasya citte kaṃ vā jīvo nametsadā |
sa tārayati cātmānaṃ tadaiva duritārṇavāt

1,230.38

तञ्ज्ञानं यत्र गोविन्दः सा कथा यत्र काशवः ।
तत्कर्म यत्तदर्थाय किमन्यैर्बहुभाषितैः

tañjñānaṃ yatra govindaḥ sā kathā yatra kāśavaḥ |
tatkarma yattadarthāya kimanyairbahubhāṣitaiḥ

1,230.39

सा जिह्वा या हरिं स्तौति तच्चित्तं यत्तदर्पितम् ।
तावेव केवलौ श्लाघ्यौ यौ तत्पूजाकरौ करौ

sā jihvā yā hariṃ stauti taccittaṃ yattadarpitam |
tāveva kevalau ślāghyau yau tatpūjākarau karau

1,230.40

प्रणाममीशस्य शिरः फलं विदुस्तदर्चनं पाणिफलं दिवौकसः ।
मनः फलं तद्गुणकर्मचिन्तनं वचस्तु गोविन्दगुणस्तुतिः फलम्

praṇāmamīśasya śiraḥ phalaṃ vidustadarcanaṃ pāṇiphalaṃ divaukasaḥ |
manaḥ phalaṃ tadguṇakarmacintanaṃ vacastu govindaguṇastutiḥ phalam

1,230.41

मेरुमन्दरमात्रो ऽपि राशिः पापस्य कर्मणः ।
केशवस्मरणादेव तस्य सर्वं विनश्यति

merumandaramātro 'pi rāśiḥ pāpasya karmaṇaḥ |
keśavasmaraṇādeva tasya sarvaṃ vinaśyati

1,230.42

यत्किञ्चित्कुरुते कर्म पुरुषः साध्वसाधु वा ।
सर्वं नारायणे न्यस्य कुर्वन्नपि न लिम्पति

yatkiñcitkurute karma puruṣaḥ sādhvasādhu vā |
sarvaṃ nārāyaṇe nyasya kurvannapi na limpati

1,230.43

तृणादिचतुरास्यान्तं भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
चराचरं जगत्सर्वं प्रसुप्तं मायया तव

tṛṇādicaturāsyāntaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham |
carācaraṃ jagatsarvaṃ prasuptaṃ māyayā tava

1,230.44

यस्मिन्न्यस्तमतिर्न याति नरकं स्वर्गो ऽपि यच्चिन्तने विघ्नो यत्र नवा विशेत्कथमपि ब्राह्मो ऽपिलोको ऽल्पकः ।
मुक्तिञ्चेतसि संस्थितो जडधियां पुंसां ददात्यव्ययः किञ्चित्रं यदयं प्रयाति विलयं तत्राच्युते कीर्तिते

yasminnyastamatirna yāti narakaṃ svargo 'pi yaccintane vighno yatra navā viśetkathamapi brāhmo 'piloko 'lpakaḥ |
muktiñcetasi saṃsthito jaḍadhiyāṃ puṃsāṃ dadātyavyayaḥ kiñcitraṃ yadayaṃ prayāti vilayaṃ tatrācyute kīrtite

1,230.45

अग्निकार्यं जपः स्नानं विष्णोर्ध्यानञ्च पूजनम् ।
गन्तुं दुः खोदधेः कुर्युर्ये च तत्र नरन्ति ते

agnikāryaṃ japaḥ snānaṃ viṣṇordhyānañca pūjanam |
gantuṃ duḥ khodadheḥ kuryurye ca tatra naranti te

1,230.46

राष्ट्रस्य शरणं राजा पितरो बालकस्य च ।
धर्मश्च सर्वमर्त्यानां सर्वस्य शरणं हरिः

rāṣṭrasya śaraṇaṃ rājā pitaro bālakasya ca |
dharmaśca sarvamartyānāṃ sarvasya śaraṇaṃ hariḥ

1,230.47

ये नमन्ति जगद्योनिं वासुदेवं सनातनम् ।
न येभ्यो विद्यते तीर्थमधिकं मुनिसत्तम्

ye namanti jagadyoniṃ vāsudevaṃ sanātanam |
na yebhyo vidyate tīrthamadhikaṃ munisattam

1,230.48

अनर्घरत्नपूजाञ्च कुर्यात्स्वाध्यायमेव च ।
तमेवोद्दिश्य गोविन्दं ध्यायन्नित्यमतन्द्रितः

anargharatnapūjāñca kuryātsvādhyāyameva ca |
tamevoddiśya govindaṃ dhyāyannityamatandritaḥ

1,230.49

शूद्रं वा भगवद्भक्तं निषादं श्वपचं तथा ।
द्विजजाति समंमन्यो न याति नरकं नरः

śūdraṃ vā bhagavadbhaktaṃ niṣādaṃ śvapacaṃ tathā |
dvijajāti samaṃmanyo na yāti narakaṃ naraḥ

1,230.50

आदरेण सदा स्तौति धनवन्तं धनेच्छया ।
तथा विश्वस्य कर्तारं को न मुच्येत बन्धनात्

ādareṇa sadā stauti dhanavantaṃ dhanecchayā |
tathā viśvasya kartāraṃ ko na mucyeta bandhanāt

1,230.51

यथा प्राप्तवनो वह्निर्दहत्यार्द्रमपीन्धनम् ।
तथाविधः स्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्विषम्

yathā prāptavano vahnirdahatyārdramapīndhanam |
tathāvidhaḥ sthito viṣṇuryogināṃ sarvakilviṣam

1,230.52

आदीप्तं पर्वतं यद्वन्नाश्रयन्ति मृगादयः ।
तद्वत्पापनि सर्वाणि योगाभ्यासरतं नरम्

ādīptaṃ parvataṃ yadvannāśrayanti mṛgādayaḥ |
tadvatpāpani sarvāṇi yogābhyāsarataṃ naram

1,230.53

यस्य यावांश्च विश्वासस्तस्य सिद्धिस्तु तावती ।
एतवानेव कृष्णस्य प्रभावः परिमीयते

yasya yāvāṃśca viśvāsastasya siddhistu tāvatī |
etavāneva kṛṣṇasya prabhāvaḥ parimīyate

1,230.54

विद्वेषादपि गोविन्दं दमघोषात्मजः स्मरन् ।
शिशुपालो गतस्तत्त्वं किं पुनस्तत्परायणः

vidveṣādapi govindaṃ damaghoṣātmajaḥ smaran |
śiśupālo gatastattvaṃ kiṃ punastatparāyaṇaḥ

Chapter 1.231

1,231.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे विष्णुमहात्म्यवर्णनं नाम त्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 231 सूत उवाच ।
नारसिंहस्तुतिं वक्ष्ये शिवोक्तं शौनकाधुना ।
पूर्वं मातृगणाः सर्वे शङ्करं वाक्यमब्रुवन्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe viṣṇumahātmyavarṇanaṃ nāma triṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 231 sūta uvāca |
nārasiṃhastutiṃ vakṣye śivoktaṃ śaunakādhunā |
pūrvaṃ mātṛgaṇāḥ sarve śaṅkaraṃ vākyamabruvan

1,231.2

भगवन् भक्षयिष्यामः सदेवासुरमानुषम् ।
त्वत्प्रसादाज्जगत्सर्वं तदनुज्ञातुमर्हसि

bhagavan bhakṣayiṣyāmaḥ sadevāsuramānuṣam |
tvatprasādājjagatsarvaṃ tadanujñātumarhasi

1,231.3

शङ्करौवाच ।
भवतीभिः प्रजाः सर्वा रक्षणीया न संशयः ।
तस्माड्वोरतरप्रायं मनः शीघ्रं निवर्त्यताम्

śaṅkarauvāca |
bhavatībhiḥ prajāḥ sarvā rakṣaṇīyā na saṃśayaḥ |
tasmāḍvorataraprāyaṃ manaḥ śīghraṃ nivartyatām

1,231.4

इत्येवं शङ्करेणोक्तमनादृत्य तु तद्वचः ।
भक्षयामासुरव्यग्रास्त्रैलोक्यं सचराचरम्

ityevaṃ śaṅkareṇoktamanādṛtya tu tadvacaḥ |
bhakṣayāmāsuravyagrāstrailokyaṃ sacarācaram

1,231.5

त्रैलोक्ये भक्ष्यमाणे तु तदा मातृगणेन वै ।
नृसिंहरूपिणं देवं प्रदध्यौ भगवाञ्छिवः

trailokye bhakṣyamāṇe tu tadā mātṛgaṇena vai |
nṛsiṃharūpiṇaṃ devaṃ pradadhyau bhagavāñchivaḥ

1,231.6

अनादिनिधनं देवं सर्वभूतभवोद्भवम् ।
विद्युज्जिह्वं महादंष्ट्रं स्फुरत्केसरमालिनम्

anādinidhanaṃ devaṃ sarvabhūtabhavodbhavam |
vidyujjihvaṃ mahādaṃṣṭraṃ sphuratkesaramālinam

1,231.7

रत्नाङ्गदं समुकुटं हेमकेसरभूषितम् ।
खोणिसूत्रेण महता काञ्चनेन विराजितम्

ratnāṅgadaṃ samukuṭaṃ hemakesarabhūṣitam |
khoṇisūtreṇa mahatā kāñcanena virājitam

1,231.8

नीलोत्पलदलश्यामं रत्ननूपुरभूषितम् ।
तेजसाक्रान्तसकलब्रह्माण्डोदरमण्डपम्

nīlotpaladalaśyāmaṃ ratnanūpurabhūṣitam |
tejasākrāntasakalabrahmāṇḍodaramaṇḍapam

1,231.9

आवर्तसदृशाकारैः संयुक्तं देहरोमभिः ।
सर्वपुष्पैर्योजिताञ्च धारयंश्च महास्त्रजम्

āvartasadṛśākāraiḥ saṃyuktaṃ deharomabhiḥ |
sarvapuṣpairyojitāñca dhārayaṃśca mahāstrajam

1,231.10

स ध्यातमात्रो भगवान्प्रददौ तस्य दर्शनम् ।
यादृशेन रूपेण ध्यातो रुद्रैस्तु भक्तितः

sa dhyātamātro bhagavānpradadau tasya darśanam |
yādṛśena rūpeṇa dhyāto rudraistu bhaktitaḥ

1,231.11

तादृशेनैव रूपेण दुर्निरीक्ष्येण दैवतैः ।
प्रणिपत्य तु देवेशं तदा तुष्टाव शङ्करः

tādṛśenaiva rūpeṇa durnirīkṣyeṇa daivataiḥ |
praṇipatya tu deveśaṃ tadā tuṣṭāva śaṅkaraḥ

1,231.12

शङ्कर उवाच ।
नमस्ते ऽस्त जगन्नाथ नरसिंहवपुर्धर ।
दैत्येश्वरेन्द्रसंहारिनखशुक्तिविराजित

śaṅkara uvāca |
namaste 'sta jagannātha narasiṃhavapurdhara |
daityeśvarendrasaṃhārinakhaśuktivirājita

1,231.13

नखमण्डलसभिन्नहेमपिङ्गलविग्रह ।
नमो ऽस्तु पद्मनाभाय शोभनाय जगद्गुरो ।
कल्पान्ताम्भोदनिर्घोष सूर्यकोटिसमप्रभ

nakhamaṇḍalasabhinnahemapiṅgalavigraha |
namo 'stu padmanābhāya śobhanāya jagadguro |
kalpāntāmbhodanirghoṣa sūryakoṭisamaprabha

1,231.14

सहस्रयमसंत्रास सहस्रेन्द्रपराक्रम ।
हसस्त्रधनदस्फीत सहस्रचरणात्मक

sahasrayamasaṃtrāsa sahasrendraparākrama |
hasastradhanadasphīta sahasracaraṇātmaka

1,231.15

सहस्रचन्दप्रतिम ! सहस्रांशुहरिक्रम ।
सहस्ररुद्रतेजस्क सहस्रब्रह्मसंस्तुत

sahasracandapratima ! sahasrāṃśuharikrama |
sahasrarudratejaska sahasrabrahmasaṃstuta

1,231.16

सहस्ररुद्रसंजप्त सहस्राक्षनिरीक्षण ।
सहस्रजन्ममथन सहस्रबन्धनमोचन

sahasrarudrasaṃjapta sahasrākṣanirīkṣaṇa |
sahasrajanmamathana sahasrabandhanamocana

1,231.17

सहस्रवायुवेगाक्ष सहस्राज्ञकृपाकर ।
स्तुत्वैवं देवदेवेशं नृसिंहवपुषं हरिम् ।
विज्ञापयामास पुनर्विनयावनतः शिवः

sahasravāyuvegākṣa sahasrājñakṛpākara |
stutvaivaṃ devadeveśaṃ nṛsiṃhavapuṣaṃ harim |
vijñāpayāmāsa punarvinayāvanataḥ śivaḥ

1,231.18

अन्धकस्य विनाशाय या सृष्टा मातरो मया ।
अनादृत्य तु मद्वाक्यं भक्ष्यन्त्वद्भुताः प्रजाः

andhakasya vināśāya yā sṛṣṭā mātaro mayā |
anādṛtya tu madvākyaṃ bhakṣyantvadbhutāḥ prajāḥ

1,231.19

सृष्ट्वा ताश्च न शक्तो ऽहं संहर्तुमपराजितः ।
पूर्वं कृत्वा कथं तासां विनाशमभिरोचये

sṛṣṭvā tāśca na śakto 'haṃ saṃhartumaparājitaḥ |
pūrvaṃ kṛtvā kathaṃ tāsāṃ vināśamabhirocaye

1,231.20

एवमुक्तः स रुद्रेण नरसिहवपुर्हरिः ।
सहस्रहेवीर्जिह्वाग्रात्तदा वागीश्वरो हरिः

evamuktaḥ sa rudreṇa narasihavapurhariḥ |
sahasrahevīrjihvāgrāttadā vāgīśvaro hariḥ

1,231.21

तथा सुरगणान्सर्वान्रौद्रान्मातृगणान्विभुः ।
संहृत्य जगतः शर्म कृत्वा चान्तर्दधे हरिः

tathā suragaṇānsarvānraudrānmātṛgaṇānvibhuḥ |
saṃhṛtya jagataḥ śarma kṛtvā cāntardadhe hariḥ

1,231.22

नारसिंहमिदं स्तोत्रं यः पठेन्नियतेन्द्रियः ।
मनोरथप्रदस्तस्य रुद्रस्येव न संशयः

nārasiṃhamidaṃ stotraṃ yaḥ paṭhenniyatendriyaḥ |
manorathapradastasya rudrasyeva na saṃśayaḥ

1,231.23

ध्यायेन्नृसिंहं तरुणार्कनेत्रं सिदाम्बुजातं ज्वलिताग्निवत्क्रम् ।
अनादिमध्यान्तमज पुराणं परापरेशं जगतां निधानम्

dhyāyennṛsiṃhaṃ taruṇārkanetraṃ sidāmbujātaṃ jvalitāgnivatkram |
anādimadhyāntamaja purāṇaṃ parāpareśaṃ jagatāṃ nidhānam

1,231.24

जपेदिदं सन्ततदुः खजालं जहाति नीहारमिवांशुमाली ।
समातृवर्गस्य करोति मूर्तिं यदा तदा तिष्ठति तत्समीपे

japedidaṃ santataduḥ khajālaṃ jahāti nīhāramivāṃśumālī |
samātṛvargasya karoti mūrtiṃ yadā tadā tiṣṭhati tatsamīpe

1,231.25

देवेश्वरस्यापि नृसिंहमूर्तेः पूजां विधातुं त्रिपुरान्तकारी ।
प्रसाद्य तं देववरं स लब्ध्वा अव्याज्जगन्मातृगणेभ्य एव च

deveśvarasyāpi nṛsiṃhamūrteḥ pūjāṃ vidhātuṃ tripurāntakārī |
prasādya taṃ devavaraṃ sa labdhvā avyājjaganmātṛgaṇebhya eva ca

Chapter 1.232

1,232.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे नृसिंहस्तोत्रं नामैकत्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 232 सूत उवाच ।
कुलामृतं प्रवक्ष्यामि स्तोत्रं यत्तु हरो ऽब्रवीत् ।
पृष्टः श्रीनारदेनैव नारदाय तथा शृणु

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe nṛsiṃhastotraṃ nāmaikatriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 232 sūta uvāca |
kulāmṛtaṃ pravakṣyāmi stotraṃ yattu haro 'bravīt |
pṛṣṭaḥ śrīnāradenaiva nāradāya tathā śṛṇu

1,232.2

नारद उवाच ।
यः संकारे सदा द्वन्द्वैः कामक्रोधैः शुभाशुभैः ।
शब्दादिविषयैर्बद्धः पीड्यमानः स दुर्मतिः

nārada uvāca |
yaḥ saṃkāre sadā dvandvaiḥ kāmakrodhaiḥ śubhāśubhaiḥ |
śabdādiviṣayairbaddhaḥ pīḍyamānaḥ sa durmatiḥ

1,232.3

क्षणं विमुच्यते जन्तुर्मृत्युसंसारसागरात् ।
भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तो हि त्रिपुरान्तक

kṣaṇaṃ vimucyate janturmṛtyusaṃsārasāgarāt |
bhagavañchrotumicchāmi tvatto hi tripurāntaka

1,232.4

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नारदस्य त्रिलोचनः ।
उवाच तमृषिं शम्भुः प्रसन्नवदनो हरः

tasya tadvacanaṃ śrutvā nāradasya trilocanaḥ |
uvāca tamṛṣiṃ śambhuḥ prasannavadano haraḥ

1,232.5

महेश्वर उवाच ।
ज्ञानामृतं परं गुह्यं रहस्यमृषिसत्तम ।
वक्ष्यामि शृणु दुः खघ्नं भवबन्धभयामहम्

maheśvara uvāca |
jñānāmṛtaṃ paraṃ guhyaṃ rahasyamṛṣisattama |
vakṣyāmi śṛṇu duḥ khaghnaṃ bhavabandhabhayāmaham

1,232.6

तृणादि चतुरास्यान्तं भूतग्रामं चतुर्विधम् ।
चराचरं जगत्सर्वं प्रसुप्तं यस्य मायया

tṛṇādi caturāsyāntaṃ bhūtagrāmaṃ caturvidham |
carācaraṃ jagatsarvaṃ prasuptaṃ yasya māyayā

1,232.7

तस्य विष्णो प्रिसादेन यदि कश्चित्प्रबुध्यते ।
स निस्तरति संसारं देवानामपि दुस्तरम्

tasya viṣṇo prisādena yadi kaścitprabudhyate |
sa nistarati saṃsāraṃ devānāmapi dustaram

1,232.8

भोगैश्वर्यमदोन्मत्तस्ततत्त्वज्ञानपराङ्मुखः ।
पुत्रदारकुटुम्बेषु मत्ताः सीदन्तिजन्तवः

bhogaiśvaryamadonmattastatattvajñānaparāṅmukhaḥ |
putradārakuṭumbeṣu mattāḥ sīdantijantavaḥ

1,232.9

सर्व एकार्णवे मग्ना जीर्णा वनगजा इव ।
यस्त्वाननं निबध्नाति दुर्मतिः कोशकारवत्

sarva ekārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva |
yastvānanaṃ nibadhnāti durmatiḥ kośakāravat

1,232.10

तस्य मुक्तिं न पश्यामि जन्मकोटिशतैरपि ।
तस्मान्नारद सर्वेषां देवानां देवमव्ययम् ।
आराधयेत्सदा सम्यगध्यायेद्विष्णुं मुदान्वितः

tasya muktiṃ na paśyāmi janmakoṭiśatairapi |
tasmānnārada sarveṣāṃ devānāṃ devamavyayam |
ārādhayetsadā samyagadhyāyedviṣṇuṃ mudānvitaḥ

1,232.11

यस्तु विश्वमनाद्यन्तमजमात्मनि संस्थितम् ।
सर्वज्ञमचलं विष्णुं सदा ध्यायेत्समुच्यते

yastu viśvamanādyantamajamātmani saṃsthitam |
sarvajñamacalaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyetsamucyate

1,232.12

देवं गर्भोचितं विष्णुं सदा ध्यायन्विमुच्यते ।
अशिरीरं विधातारं सर्वज्ञानमनोरतिम् ।
अचलं सर्वगं विष्णुं सदा ध्यायन्विमुच्यते

devaṃ garbhocitaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyanvimucyate |
aśirīraṃ vidhātāraṃ sarvajñānamanoratim |
acalaṃ sarvagaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyanvimucyate

1,232.13

निर्विकल्पं निराभासं निष्प्रपञ्चं निरामयम् ।
वासुदेवं गुरुं विष्णुं सदा ध्यायन्विमुच्यते

nirvikalpaṃ nirābhāsaṃ niṣprapañcaṃ nirāmayam |
vāsudevaṃ guruṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyanvimucyate

1,232.14

सर्वात्मकञ्च वै यावदात्मचैतन्यरूपकम् ।
शुभमेकाक्षरं विष्णुं सदा ध्यायन्विमुच्यते

sarvātmakañca vai yāvadātmacaitanyarūpakam |
śubhamekākṣaraṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyanvimucyate

1,232.15

वाक्यातीतं त्रिकालज्ञं विश्वेशं लोकसाक्षिणम् ।
सर्वस्मादुत्तमं विष्णुं सदा ध्यायन्विमुच्यते

vākyātītaṃ trikālajñaṃ viśveśaṃ lokasākṣiṇam |
sarvasmāduttamaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyanvimucyate

1,232.16

ब्रह्मादिदेवगन्धर्वैर्मुनिभिः सिद्धचारणैः ।
योगिभिः सेवितं विष्णुं सदा ध्यायन्विमुच्यते

brahmādidevagandharvairmunibhiḥ siddhacāraṇaiḥ |
yogibhiḥ sevitaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyanvimucyate

1,232.17

संसारबन्धनामुक्तिमिच्छंल्लोको ह्यशेषतः ।
स्तुत्वैवं वरदं विष्णुं सदा ध्यायन्विमुच्यते

saṃsārabandhanāmuktimicchaṃlloko hyaśeṣataḥ |
stutvaivaṃ varadaṃ viṣṇuṃ sadā dhyāyanvimucyate

1,232.18

संसारबन्धनात्को ऽपि मुक्तिमिच्छन्समाहितः ।
अनन्तमव्ययं देवं विष्णं विश्वप्रतिष्ठितम् ।
विश्वेश्वरमजं विष्णुं संदा ध्यायन्विमुच्यते

saṃsārabandhanātko 'pi muktimicchansamāhitaḥ |
anantamavyayaṃ devaṃ viṣṇaṃ viśvapratiṣṭhitam |
viśveśvaramajaṃ viṣṇuṃ saṃdā dhyāyanvimucyate

1,232.19

सूत उवाच ।
नारदेन पुरा पृष्ट एवं स वृषभध्वजः ।
येत्तेन तस्मै व्याख्यातं तन्मया कथितं तव

sūta uvāca |
nāradena purā pṛṣṭa evaṃ sa vṛṣabhadhvajaḥ |
yettena tasmai vyākhyātaṃ tanmayā kathitaṃ tava

1,232.20

तमेव सततन्ध्यायन्निर्व्ययं ब्रह्म निष्कलम् ।
अवाप्स्यसि ध्रुवं तात ! शाश्वतं पदमव्ययम्

tameva satatandhyāyannirvyayaṃ brahma niṣkalam |
avāpsyasi dhruvaṃ tāta ! śāśvataṃ padamavyayam

1,232.21

अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
क्षणमेकाग्रचित्तस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम्

aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca |
kṣaṇamekāgracittasya kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm

1,232.22

श्रुत्वा सुरऋषिर्विष्णोः प्राधान्यमिदमीश्वरात् ।
स विष्णुं सम्यगाराध्य सिद्धः पदमवाप्तवान्

śrutvā suraṛṣirviṣṇoḥ prādhānyamidamīśvarāt |
sa viṣṇuṃ samyagārādhya siddhaḥ padamavāptavān

1,232.23

यः पठेच्छृणुयाद्वा पि नित्यमेव स्तवोत्तमम् ।
कोटिजन्मकृतं पापमपि तस्य प्रणश्यति

yaḥ paṭhecchṛṇuyādvā pi nityameva stavottamam |
koṭijanmakṛtaṃ pāpamapi tasya praṇaśyati

1,232.24

विष्णोः स्तवमिदं दिव्यं महादेवेन कीर्तितम् ।
प्रयत्नाद्यः पठेन्नित्य ममृतत्वं स गच्छति

viṣṇoḥ stavamidaṃ divyaṃ mahādevena kīrtitam |
prayatnādyaḥ paṭhennitya mamṛtatvaṃ sa gacchati

Chapter 1.233

1,233.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे कुलामृतस्तोत्रं नाम द्वात्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 233 सूत उवाच ।
स्तोत्रं तत्सं प्रवक्ष्यामि मार्कण्डेयन भाषितम् ।
दामोदरं प्रपन्नो ऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe kulāmṛtastotraṃ nāma dvātriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 233 sūta uvāca |
stotraṃ tatsaṃ pravakṣyāmi mārkaṇḍeyana bhāṣitam |
dāmodaraṃ prapanno 'smi kinno mṛtyuḥ kariṣyati

1,233.2

शङ्खचक्रधरं देवं व्यक्तरूपिणमव्ययम् ।
अधो ऽक्षजं प्रपन्नोस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति

śaṅkhacakradharaṃ devaṃ vyaktarūpiṇamavyayam |
adho 'kṣajaṃ prapannosmi kinno mṛtyuḥ kariṣyati

1,233.3

वराहं वामनं विष्णुं नारसिंहं जनार्दनम् ।
माधवं च प्रपन्नो ऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति

varāhaṃ vāmanaṃ viṣṇuṃ nārasiṃhaṃ janārdanam |
mādhavaṃ ca prapanno 'smi kinno mṛtyuḥ kariṣyati

1,233.4

पुरुषं पुष्करक्षेत्रबीजं पुण्यं जगत्पतिम् ।
लोकनाथं प्रपन्नो ऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति

puruṣaṃ puṣkarakṣetrabījaṃ puṇyaṃ jagatpatim |
lokanāthaṃ prapanno 'smi kinno mṛtyuḥ kariṣyati

1,233.5

सहस्रशिरसं देवं व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ।
महायोगं प्रपन्नो ऽस्मि किन्नो मृत्युः करिष्यति

sahasraśirasaṃ devaṃ vyaktāvyaktaṃ sanātanam |
mahāyogaṃ prapanno 'smi kinno mṛtyuḥ kariṣyati

1,233.6

भूतात्मानं महात्मानं यज्ञयोनिमयोनिजम् ।
विश्वरूपं प्रपन्नो ऽस्मि किन्नो मूत्युः करिष्यति

bhūtātmānaṃ mahātmānaṃ yajñayonimayonijam |
viśvarūpaṃ prapanno 'smi kinno mūtyuḥ kariṣyati

1,233.7

इत्युदीरितमाकर्ण्य स्तोत्रं तस्य महात्मनुः ।
अपयातस्ततो मृत्युर्विष्णुदूतैः प्रपीडितः

ityudīritamākarṇya stotraṃ tasya mahātmanuḥ |
apayātastato mṛtyurviṣṇudūtaiḥ prapīḍitaḥ

1,233.8

इति तेन जितो मृत्युर्मार्कण्डेयेन धीमता ।
प्रसन्ने पुण्डरीकाक्षे नृसिंहे नास्तिदुर्लभम्

iti tena jito mṛtyurmārkaṇḍeyena dhīmatā |
prasanne puṇḍarīkākṣe nṛsiṃhe nāstidurlabham

1,233.9

मृत्य्वष्टकमिदं पुण्यं मृत्युप्रशमनं शुभम् ।
मार्कण्डेयहितार्थाय स्वयं विष्णुरुवाच ह

mṛtyvaṣṭakamidaṃ puṇyaṃ mṛtyupraśamanaṃ śubham |
mārkaṇḍeyahitārthāya svayaṃ viṣṇuruvāca ha

1,233.10

इदं यः पठते भक्त्या त्रिकालं नियतं शुचिः ।
नाकाले तस्य मृत्युः स्यान्नरस्याच्युतचेतसः

idaṃ yaḥ paṭhate bhaktyā trikālaṃ niyataṃ śuciḥ |
nākāle tasya mṛtyuḥ syānnarasyācyutacetasaḥ

1,233.11

हृत्पद्ममध्ये पुरुषं पुराणं नारायणं शाश्वतमप्रमेयम् ।
विचिन्त्य सूर्यादतिराजमानं मृत्युं स योगि जितवांस्तथैव

hṛtpadmamadhye puruṣaṃ purāṇaṃ nārāyaṇaṃ śāśvatamaprameyam |
vicintya sūryādatirājamānaṃ mṛtyuṃ sa yogi jitavāṃstathaiva

Chapter 1.234

1,234.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे मार्कण्डेयकृतं मृत्य्वष्टकस्तोत्रं नाम त्रयस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 234 सूत उवाच ।
वक्ष्ये ऽहमच्युतस्तोत्रं शृणु शौनक सर्वदम् ।
ब्रह्मा पृष्टो नारदाय यथोवाच तथा परम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe mārkaṇḍeyakṛtaṃ mṛtyvaṣṭakastotraṃ nāma trayastriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 234 sūta uvāca |
vakṣye 'hamacyutastotraṃ śṛṇu śaunaka sarvadam |
brahmā pṛṣṭo nāradāya yathovāca tathā param

1,234.2

नारद उवाच ।
यथाक्षयो ऽव्ययो विष्णुः स्तोतव्यो वरदो मया ।
प्रत्यहं चार्चनाकाले तथा त्वं वक्तुमर्हसि

nārada uvāca |
yathākṣayo 'vyayo viṣṇuḥ stotavyo varado mayā |
pratyahaṃ cārcanākāle tathā tvaṃ vaktumarhasi

1,234.3

ते धन्यास्ते सुजन्मानस्ते हि सर्वसुखप्रदाः ।
सफलं जीवितं तेषां ये स्तुवन्ति सदाच्युतम्

te dhanyāste sujanmānaste hi sarvasukhapradāḥ |
saphalaṃ jīvitaṃ teṣāṃ ye stuvanti sadācyutam

1,234.4

ब्रह्मोवाच ।
मुने स्तोत्रं प्रवक्ष्यामिः वासुदेवस्य मुक्तिदम् ।
शृणु येन स्तुतः सम्यक् पूजाकाले प्रसीदति

brahmovāca |
mune stotraṃ pravakṣyāmiḥ vāsudevasya muktidam |
śṛṇu yena stutaḥ samyak pūjākāle prasīdati

1,234.5

ओं नमो (भगवतेः वासुदेवाच नमः सर्वापहारिणे ।
नमो विशुद्धदेहाय नमो ज्ञानस्वरूपिणे

oṃ namo (bhagavateḥ vāsudevāca namaḥ sarvāpahāriṇe |
namo viśuddhadehāya namo jñānasvarūpiṇe

1,234.6

नमः सर्वसुरेशाय नमः श्रीवत्सधारिणे ।
नमश्चर्मासिहस्ताय नमः पङ्कजमालिने

namaḥ sarvasureśāya namaḥ śrīvatsadhāriṇe |
namaścarmāsihastāya namaḥ paṅkajamāline

1,234.7

नमो विश्वप्रतिष्ठाय नमः पीताम्बराय च ।
नमो नृसिंहरूपाय वैकुण्ठाय नमोनमः

namo viśvapratiṣṭhāya namaḥ pītāmbarāya ca |
namo nṛsiṃharūpāya vaikuṇṭhāya namonamaḥ

1,234.8

नमः पङ्कजनाभाय नमः क्षीरोदशायिने ।
नमः सहस्रशीर्षाय नमो नागाङ्गशायिने

namaḥ paṅkajanābhāya namaḥ kṣīrodaśāyine |
namaḥ sahasraśīrṣāya namo nāgāṅgaśāyine

1,234.9

नमः परशुहस्ताय नमः क्षत्त्रान्तकारिणे ।
नमः सत्यप्रतिज्ञाय ह्यजिताय नमोनमः

namaḥ paraśuhastāya namaḥ kṣattrāntakāriṇe |
namaḥ satyapratijñāya hyajitāya namonamaḥ

1,234.10

नमस्त्रै लोक्यनाथाय नमश्चक्रधारय च ।
नमः शिवाय सूक्ष्माय पुराणाय नमोनमः

namastrai lokyanāthāya namaścakradhāraya ca |
namaḥ śivāya sūkṣmāya purāṇāya namonamaḥ

1,234.11

नमो वामनरूपाय बलिराज्यापहारिणे ।
नमो यज्ञवराहाय गोविन्दाय नमोनमः

namo vāmanarūpāya balirājyāpahāriṇe |
namo yajñavarāhāya govindāya namonamaḥ

1,234.12

नमस्ते परमानन्द नमस्ते परमाक्षर ।
नमस्ते ज्ञानसद्भाव नमस्ते ज्ञानदायक

namaste paramānanda namaste paramākṣara |
namaste jñānasadbhāva namaste jñānadāyaka

1,234.13

नमस्ते परमाद्वैत नमस्ते पुरुषोत्तम ।
नमस्ते विश्वकृद्देव नमस्ते विश्वभावन

namaste paramādvaita namaste puruṣottama |
namaste viśvakṛddeva namaste viśvabhāvana

1,234.14

नमस्ते स्ताद्विश्वनाथ नमस्तेः विश्वकारण ।
नमस्ते मधुदैत्यघ्न नमस्ते रावणान्तक

namaste stādviśvanātha namasteḥ viśvakāraṇa |
namaste madhudaityaghna namaste rāvaṇāntaka

1,234.15

नमस्ते कंसकेशिघ्न नमस्ते कैटभार्दन ।
नमस्ते शतपत्राक्ष नमस्ते गरुडध्वज

namaste kaṃsakeśighna namaste kaiṭabhārdana |
namaste śatapatrākṣa namaste garuḍadhvaja

1,234.16

नमस्ते कालनेमिघ्न नमस्ते गरुडासन ।
नमस्ते देवकीपुत्र नमस्ते वृष्णिनन्दन

namaste kālanemighna namaste garuḍāsana |
namaste devakīputra namaste vṛṣṇinandana

1,234.17

नमस्ते रुक्मिणीकान्त नमस्ते दितिनन्दन ।
नमस्ते गोकुलावास नमस्ते गोकुलप्रिय

namaste rukmiṇīkānta namaste ditinandana |
namaste gokulāvāsa namaste gokulapriya

1,234.18

जय गोपवपुः कृष्ण जय गोपीजनप्रिय ।
जय गोवर्धनाधार जय गोकुलवर्धन

jaya gopavapuḥ kṛṣṇa jaya gopījanapriya |
jaya govardhanādhāra jaya gokulavardhana

1,234.19

जय रावणवीरघ्न जय चाणूरनाशन ।
जय वृष्णिकुलोद्द्योत जय कालीयमर्दन

jaya rāvaṇavīraghna jaya cāṇūranāśana |
jaya vṛṣṇikuloddyota jaya kālīyamardana

1,234.20

जय सत्य जगत्साक्षिन् जय सर्वार्थसाधक ।
जय वेदान्तविद्वेद्य जय सर्वद माधव

jaya satya jagatsākṣin jaya sarvārthasādhaka |
jaya vedāntavidvedya jaya sarvada mādhava

1,234.21

जय सर्वाश्रयाव्यक्त जय सर्वग माधव ।
जय सूक्ष्म चिदान्दन जय चित्तनिरञ्जन

jaya sarvāśrayāvyakta jaya sarvaga mādhava |
jaya sūkṣma cidāndana jaya cittanirañjana

1,234.22

जयस्ते ऽस्तु निरालम्ब जय शान्त सनातन ।
जय नाथ जगत्पुष्ट (त्पूज्य) जय विष्णो नमो ऽस्तूते

jayaste 'stu nirālamba jaya śānta sanātana |
jaya nātha jagatpuṣṭa (tpūjya) jaya viṣṇo namo 'stūte

1,234.23

त्वं गुरुस्त्वं हरे शिष्यस्त्वं दीक्षामन्त्रमण्डलम् ।
त्वं न्यासमुद्रासमयास्त्वं च पुष्पादिसाधनम्

tvaṃ gurustvaṃ hare śiṣyastvaṃ dīkṣāmantramaṇḍalam |
tvaṃ nyāsamudrāsamayāstvaṃ ca puṣpādisādhanam

1,234.24

त्वमाधारस्त्वं ह्यनन्तस्त्वं कूर्मःस्त्वं धराम्बुजम् ।
धर्मज्ञानादयस्त्वं हि वेदिमण्डलशक्तयः

tvamādhārastvaṃ hyanantastvaṃ kūrmaḥstvaṃ dharāmbujam |
dharmajñānādayastvaṃ hi vedimaṇḍalaśaktayaḥ

1,234.25

त्वं प्रभो छलभृद्रामस्त्वं पुनः स खरान्तकः ।
त्वं ब्रह्मर्षिश्चदेवस्त्वं विष्णुः सत्यपराक्रमः

tvaṃ prabho chalabhṛdrāmastvaṃ punaḥ sa kharāntakaḥ |
tvaṃ brahmarṣiścadevastvaṃ viṣṇuḥ satyaparākramaḥ

1,234.26

त्वं नृसिंहः परानन्दो वराहस्त्वं धराधरः ।
त्वं सुपर्णस्तथा चक्रं त्वं गदा शङ्ख एव च

tvaṃ nṛsiṃhaḥ parānando varāhastvaṃ dharādharaḥ |
tvaṃ suparṇastathā cakraṃ tvaṃ gadā śaṅkha eva ca

1,234.27

त्वं श्रीः प्रभो त्वं मुष्टिसत्वं त्वं माला देव शावती ।
श्रीवत्सः कौस्तुभस्त्वं हि शार्ङ्गो त्वं च तथेषुधिः

tvaṃ śrīḥ prabho tvaṃ muṣṭisatvaṃ tvaṃ mālā deva śāvatī |
śrīvatsaḥ kaustubhastvaṃ hi śārṅgo tvaṃ ca tatheṣudhiḥ

1,234.28

त्वं खड्गचर्मणा सार्धं त्वं दिक्पालास्तथा प्रभो ।
त्वं वेधास्त्वं विधाता च त्वं यमस्त्वं हुताशनः

tvaṃ khaḍgacarmaṇā sārdhaṃ tvaṃ dikpālāstathā prabho |
tvaṃ vedhāstvaṃ vidhātā ca tvaṃ yamastvaṃ hutāśanaḥ

1,234.29

त्वं धनेशस्त्वमीशानस्त्वमिन्द्रस्त्वमपांपतिः ।
त्वं रक्षो ऽधिपतिः साध्यस्त्वं वायुस्त्वं निशाकरः

tvaṃ dhaneśastvamīśānastvamindrastvamapāṃpatiḥ |
tvaṃ rakṣo 'dhipatiḥ sādhyastvaṃ vāyustvaṃ niśākaraḥ

1,234.30

आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ त्वं मरुद्गणाः ।
त्वं दैत्या दानवा नागास्त्वं यक्षा राक्षसाः खगाः

ādityā vasavo rudrā aśvinau tvaṃ marudgaṇāḥ |
tvaṃ daityā dānavā nāgāstvaṃ yakṣā rākṣasāḥ khagāḥ

1,234.31

गन्धर्वाप्यरसः सिद्धाः पितरस्त्वं महामराः ।
भूतानि विषयस्त्वं हि त्वमव्यक्तेन्द्रियाणि च

gandharvāpyarasaḥ siddhāḥ pitarastvaṃ mahāmarāḥ |
bhūtāni viṣayastvaṃ hi tvamavyaktendriyāṇi ca

1,234.32

मनोबुद्धिरहङ्कारः क्षेत्रज्ञस्त्वं हृदीश्वरः ।
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारस्त्वमोङ्कारः समित्कुशाः

manobuddhirahaṅkāraḥ kṣetrajñastvaṃ hṛdīśvaraḥ |
tvaṃ yajñastvaṃ vaṣaṭkārastvamoṅkāraḥ samitkuśāḥ

1,234.33

त्वं वेदी त्वं हरे दीक्षा त्वं यूपस्त्वं हुताशनः ।
त्वं पत्नी त्वं पुरोडाशस्त्वं शाला स्त्रुक्च त्वं स्तुवः

tvaṃ vedī tvaṃ hare dīkṣā tvaṃ yūpastvaṃ hutāśanaḥ |
tvaṃ patnī tvaṃ puroḍāśastvaṃ śālā strukca tvaṃ stuvaḥ

1,234.34

ग्रावाणः सकलं त्वं हि सदस्यास्त्वं सदाक्षिणः ।
त्वं सूर्पादिस्त्वं च ब्रह्मा मुसलोलूखले ध्रुवम्

grāvāṇaḥ sakalaṃ tvaṃ hi sadasyāstvaṃ sadākṣiṇaḥ |
tvaṃ sūrpādistvaṃ ca brahmā musalolūkhale dhruvam

1,234.35

त्वं होता यजमानस्त्वं त्वं धान्यं पशुयाजकः ।
त्वमध्वर्युस्त्वमुद्गाता त्वं यज्ञः पुरुषोत्तमः

tvaṃ hotā yajamānastvaṃ tvaṃ dhānyaṃ paśuyājakaḥ |
tvamadhvaryustvamudgātā tvaṃ yajñaḥ puruṣottamaḥ

1,234.36

दिक्पातालमहि व्योम द्यौस्त्वं नक्षत्रकारकः ।
देवतिर्यङ्मनुष्येषु जगदेतच्चराचरम्

dikpātālamahi vyoma dyaustvaṃ nakṣatrakārakaḥ |
devatiryaṅmanuṣyeṣu jagadetaccarācaram

1,234.37

यत्किञ्चिद्दृश्यते देव ब्रह्माण्डमखिलं जगत् ।
तव रूपमिदं सर्वं दृष्ट्यर्थं संप्रकाशितम्

yatkiñciddṛśyate deva brahmāṇḍamakhilaṃ jagat |
tava rūpamidaṃ sarvaṃ dṛṣṭyarthaṃ saṃprakāśitam

1,234.38

नाथयन्ते परं ब्रह्म दैवेरपि दुरासदम् ।
कस्तञ्जानाति विमलं योगगम्यमतीन्द्रियम्

nāthayante paraṃ brahma daiverapi durāsadam |
kastañjānāti vimalaṃ yogagamyamatīndriyam

1,234.39

अक्षयं पुरुषं नित्यमव्यक्तमजमव्ययम् ।
प्रलयोत्पत्तिरहितं सर्वव्यापिनमीश्वरम्

akṣayaṃ puruṣaṃ nityamavyaktamajamavyayam |
pralayotpattirahitaṃ sarvavyāpinamīśvaram

1,234.40

सर्वज्ञं निर्गुणं शुद्धमानन्दमजरं परम् ।
बोधरूपं ध्रुवं शान्तं पूर्णमद्वैतमक्षयम्

sarvajñaṃ nirguṇaṃ śuddhamānandamajaraṃ param |
bodharūpaṃ dhruvaṃ śāntaṃ pūrṇamadvaitamakṣayam

1,234.41

अवतारेषु या मूर्तिर्विदूरे देव दृश्यते ।
परं भावंमजानन्तस्त्वां भजन्ति दिवौकसः

avatāreṣu yā mūrtirvidūre deva dṛśyate |
paraṃ bhāvaṃmajānantastvāṃ bhajanti divaukasaḥ

1,234.42

कथं त्वामीदृशं सूक्ष्मं शक्नोमि पुरुषोत्तम ।
अराधयितुमीशान मनोगम्यमगोचरम्

kathaṃ tvāmīdṛśaṃ sūkṣmaṃ śaknomi puruṣottama |
arādhayitumīśāna manogamyamagocaram

1,234.43

इह यन्मण्डले नाथ पूज्यते विधिवत्क्रमैः ।
पुष्पधूपादिभिर्यत्र तत्र सर्वा विभूतयः

iha yanmaṇḍale nātha pūjyate vidhivatkramaiḥ |
puṣpadhūpādibhiryatra tatra sarvā vibhūtayaḥ

1,234.44

संकर्षणादिभेदेन तव यत् पूजिता मया ।
क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं यत्कृतं न कृतं मया

saṃkarṣaṇādibhedena tava yat pūjitā mayā |
kṣantumarhasi tatsarvaṃ yatkṛtaṃ na kṛtaṃ mayā

1,234.45

न शक्नोमि विभो सम्यक्कर्तुं पूजां यथोदिताम् ।
यत्कृतं जपहोमादि असाध्यं पुरुषोत्तम

na śaknomi vibho samyakkartuṃ pūjāṃ yathoditām |
yatkṛtaṃ japahomādi asādhyaṃ puruṣottama

1,234.46

विनिष्पादयितुं भक्त्या अत स्त्वां क्षमयाम्यहम् ।
दिवा रात्रौ च सन्ध्यायां सर्वावस्थासु चेष्टतः

viniṣpādayituṃ bhaktyā ata stvāṃ kṣamayāmyaham |
divā rātrau ca sandhyāyāṃ sarvāvasthāsu ceṣṭataḥ

1,234.47

अचला तु हरे ! भक्तिस्तवाङ्घ्रियुगले मम ।
शरिरे न (ण) तथा प्रीतिर्न च धर्मादिकेषु च

acalā tu hare ! bhaktistavāṅghriyugale mama |
śarire na (ṇa) tathā prītirna ca dharmādikeṣu ca

1,234.48

यथा त्वयि जगन्नाथ प्रीतिंरात्यन्तिकी मम ।
किं तेन न कृतं कर्म स्वर्गमोक्षादिसाधनम्

yathā tvayi jagannātha prītiṃrātyantikī mama |
kiṃ tena na kṛtaṃ karma svargamokṣādisādhanam

1,234.49

यस्य विष्णौ दृढा भक्तिः सर्वकामफलप्रदे ।
पूजां कर्तुं तथा स्तोत्रं कः शक्नोति तवाच्युत

yasya viṣṇau dṛḍhā bhaktiḥ sarvakāmaphalaprade |
pūjāṃ kartuṃ tathā stotraṃ kaḥ śaknoti tavācyuta

1,234.50

स्तुतं तु पूजितं मे ऽद्य तत्क्षमस्व नमो ऽस्तु ते ।
इति चक्रधारस्तोत्रं मया सम्यगुदाहृतम् ।
स्तौहि विष्णुं मुने भक्त्या यदीच्छसि परं पदम्

stutaṃ tu pūjitaṃ me 'dya tatkṣamasva namo 'stu te |
iti cakradhārastotraṃ mayā samyagudāhṛtam |
stauhi viṣṇuṃ mune bhaktyā yadīcchasi paraṃ padam

1,234.51

स्तोत्रेणानेन यः स्तौति पूजाकाले जगद्घुरुम्

stotreṇānena yaḥ stauti pūjākāle jagadghurum

1,234.52

अचिराल्लभते मोक्षं छित्वा संसारबन्धनम् ।
अन्यो ऽपि यो जपेद्भक्त्या त्रिसन्ध्यं नियतः शुचिः

acirāllabhate mokṣaṃ chitvā saṃsārabandhanam |
anyo 'pi yo japedbhaktyā trisandhyaṃ niyataḥ śuciḥ

1,234.53

इदं स्तोत्रं मुने सो ऽपि सर्वकाममवाप्नुयात् ।
पुत्रार्थो लभते पुत्रान्बद्धो मुच्यते बन्धनात्

idaṃ stotraṃ mune so 'pi sarvakāmamavāpnuyāt |
putrārtho labhate putrānbaddho mucyate bandhanāt

1,234.54

रोगाद्विमुच्यते रागी लभते निर्धनो धनम् ।
विद्यार्थो लभते विद्यां भग्यं कीर्ति च विन्दति

rogādvimucyate rāgī labhate nirdhano dhanam |
vidyārtho labhate vidyāṃ bhagyaṃ kīrti ca vindati

1,234.55

जाति स्मरत्वं मेधावी यद्यदिच्छति चेतसा ।
स धन्यः सर्ववित्प्राज्ञःस साधुः सर्वकर्मकृत्

jāti smaratvaṃ medhāvī yadyadicchati cetasā |
sa dhanyaḥ sarvavitprājñaḥsa sādhuḥ sarvakarmakṛt

1,234.56

स सत्यवाकूछुचिर्दाता यः स्तौति पुरुषोत्तमम् ।
असंभाष्या हि ते सर्वे सर्वधर्मबहिष्कृताः

sa satyavākūchucirdātā yaḥ stauti puruṣottamam |
asaṃbhāṣyā hi te sarve sarvadharmabahiṣkṛtāḥ

1,234.57

येषां प्रवर्तने नास्ति हरिमुद्दिश्य सत्क्रिया ।
न शुद्धं विद्यते तस्य मनो वाक्च दुरात्मनः

yeṣāṃ pravartane nāsti harimuddiśya satkriyā |
na śuddhaṃ vidyate tasya mano vākca durātmanaḥ

1,234.58

यस्य सर्वार्थदे विष्णौ भक्तिर्नाव्यभिचारिणी ।
आराध्य विधिवद्देवं हरिं सर्वसुखप्रदम्

yasya sarvārthade viṣṇau bhaktirnāvyabhicāriṇī |
ārādhya vidhivaddevaṃ hariṃ sarvasukhapradam

1,234.59

प्राप्नोति पुरुषः सम्यग्यद्यत्प्रार्थयते फलम् ।
कर्म कामादिकं सर्वं श्रद्धधानः सुरोत्तमः ।
असुरादिवपुः सिद्धैर्देयते यस्य नान्तरम्

prāpnoti puruṣaḥ samyagyadyatprārthayate phalam |
karma kāmādikaṃ sarvaṃ śraddhadhānaḥ surottamaḥ |
asurādivapuḥ siddhairdeyate yasya nāntaram

1,234.60

सकलमुनिभिराद्यश्चिन्त्यते यो हि शुद्धो निखिलहृदि निविष्टो वेत्ति यः सर्वसाक्षी ।
तमजममृतमीशं वासुदेवं नतो ऽस्मि भयमरणविहीनं नित्यमानन्दरूपम्

sakalamunibhirādyaścintyate yo hi śuddho nikhilahṛdi niviṣṭo vetti yaḥ sarvasākṣī |
tamajamamṛtamīśaṃ vāsudevaṃ nato 'smi bhayamaraṇavihīnaṃ nityamānandarūpam

1,234.61

निखिलभुवन नाथं शाश्वतं सुप्रसन्नं त्वतिविमलविशुद्धं निर्गुणं भवपुष्पैः ।
सुखमुदितसमस्तं पूजयाम्यात्मभावं विशतु हृदयपद्मे सर्वसाक्षी चिदात्मा

nikhilabhuvana nāthaṃ śāśvataṃ suprasannaṃ tvativimalaviśuddhaṃ nirguṇaṃ bhavapuṣpaiḥ |
sukhamuditasamastaṃ pūjayāmyātmabhāvaṃ viśatu hṛdayapadme sarvasākṣī cidātmā

1,234.62

एवं मयोक्तं परमप्रभावमाद्यन्तहीनस्य परस्य विष्णोः ।
तस्माद्विचिन्त्यः परमेश्वरो ऽसौ विमुक्तिकामेन नरेण सम्यक्

evaṃ mayoktaṃ paramaprabhāvamādyantahīnasya parasya viṣṇoḥ |
tasmādvicintyaḥ parameśvaro 'sau vimuktikāmena nareṇa samyak

1,234.63

बोधस्वरूपं पुरुषं पुराणमादित्यवर्णं विमलं विशुद्धम् ।
सञ्चिन्त्य विष्णुं परमद्वितीयं कस्तत्र योगी न लंय प्रयाति

bodhasvarūpaṃ puruṣaṃ purāṇamādityavarṇaṃ vimalaṃ viśuddham |
sañcintya viṣṇuṃ paramadvitīyaṃ kastatra yogī na laṃya prayāti

1,234.64

इमं स्तवं यः सततं मनुष्यः पठेच्च तद्वत्प्रयतः प्रशान्तः ।
स धूतपाप्मा विततप्रभावः प्रयाति लोकं विततं मुरारेः

imaṃ stavaṃ yaḥ satataṃ manuṣyaḥ paṭhecca tadvatprayataḥ praśāntaḥ |
sa dhūtapāpmā vitataprabhāvaḥ prayāti lokaṃ vitataṃ murāreḥ

1,234.65

यः प्रार्थयत्यर्थमशेषसौख्यं धर्मं च कामं च तथैव मोक्षम् ।
स सर्वमुत्सृज्य परं पुराणं प्रयाति विष्णुं शरणं वरेण्यम्

yaḥ prārthayatyarthamaśeṣasaukhyaṃ dharmaṃ ca kāmaṃ ca tathaiva mokṣam |
sa sarvamutsṛjya paraṃ purāṇaṃ prayāti viṣṇuṃ śaraṇaṃ vareṇyam

1,234.66

विभुं प्रभुं विश्वधरं विशुद्धमशेषसंसारविनाशहेतुम् ।
यो वासुदेवं विमलं प्रपन्नः स मोक्षमाप्नोति विमुक्तसङ्गः

vibhuṃ prabhuṃ viśvadharaṃ viśuddhamaśeṣasaṃsāravināśahetum |
yo vāsudevaṃ vimalaṃ prapannaḥ sa mokṣamāpnoti vimuktasaṅgaḥ

Chapter 1.235

1,235.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ऽच्युतस्तोत्रं नाम चतुस्त्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 235 सूत उवाच वेदान्तसाङ्ख्यसिद्धान्तब्रह्मज्ञानं वदाम्यहम् ।
अहं ब्रह्म परं ज्योतिर्विष्णुरित्येव चिन्तयन्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe 'cyutastotraṃ nāma catustriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 235 sūta uvāca vedāntasāṅkhyasiddhāntabrahmajñānaṃ vadāmyaham |
ahaṃ brahma paraṃ jyotirviṣṇurityeva cintayan

1,235.2

सूर्ये हृद्व्योम्नि वह्नौ च ज्योतिरेकं त्रिधा स्थितम् ।
यथा सर्पिः शीरस्थं गवां न कुरुते बलम्

sūrye hṛdvyomni vahnau ca jyotirekaṃ tridhā sthitam |
yathā sarpiḥ śīrasthaṃ gavāṃ na kurute balam

1,235.3

निर्गतं कर्मसंयुक्तं दत्तं तासां महा बलम् ।
तथा विष्णुः शरीरस्थो न करोति हितं नणाम्

nirgataṃ karmasaṃyuktaṃ dattaṃ tāsāṃ mahā balam |
tathā viṣṇuḥ śarīrastho na karoti hitaṃ naṇām

1,235.4

विनाराधनया देवः सर्वगः परमेश्वरः ।
आरुरुक्षुमतीनां तु कर्मज्ञानमुदाहृतम्

vinārādhanayā devaḥ sarvagaḥ parameśvaraḥ |
ārurukṣumatīnāṃ tu karmajñānamudāhṛtam

1,235.5

आरूढयोगवृक्षाणां ज्ञानं त्यागं परं मतम् ।
ज्ञातुमिच्छति शब्दादीन्रागो द्वेषो ऽथ जायते

ārūḍhayogavṛkṣāṇāṃ jñānaṃ tyāgaṃ paraṃ matam |
jñātumicchati śabdādīnrāgo dveṣo 'tha jāyate

1,235.6

लोभो मोहः क्रोध एतैर्युक्तः पापं नरश्चरेत् ।
हस्तावुपस्थमुदरं वाक्चतुर्थो चतुष्टयम्

lobho mohaḥ krodha etairyuktaḥ pāpaṃ naraścaret |
hastāvupasthamudaraṃ vākcaturtho catuṣṭayam

1,235.7

एतत्सुसंयतं यस्य स विप्रः कथ्यते बुधैः (धः) ।
परवित्तं न गृह्णाति न हिंसां कुरुते तथा

etatsusaṃyataṃ yasya sa vipraḥ kathyate budhaiḥ (dhaḥ) |
paravittaṃ na gṛhṇāti na hiṃsāṃ kurute tathā

1,235.8

नाक्षक्रीडारतो यस्तु हस्तौ तस्य सुसंयतौ ।
परस्त्रीवर्जनरतस्तस्योपस्थं सुसंयतम्

nākṣakrīḍārato yastu hastau tasya susaṃyatau |
parastrīvarjanaratastasyopasthaṃ susaṃyatam

1,235.9

अलोलुपमिदं भुङ्क्ते जठरं तस्य संयतम् ।
सत्यं हितं मितं ब्रूते यस्माद्वाक्तस्य संयता

alolupamidaṃ bhuṅkte jaṭharaṃ tasya saṃyatam |
satyaṃ hitaṃ mitaṃ brūte yasmādvāktasya saṃyatā

1,235.10

यस्य संयतान्येतानि तस्य किं तपसाध्वरैः ।
ऐक्यं यद्बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वदा

yasya saṃyatānyetāni tasya kiṃ tapasādhvaraiḥ |
aikyaṃ yadbuddhimanasorindriyāṇāṃ ca sarvadā

1,235.11

सबीजं वापि निर्बोजं ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् ।
भ्रुवोर्मध्ये स्थितां बुद्धिं विषयेषु युनक्ति यः

sabījaṃ vāpi nirbojaṃ dhyānametatprakīrtitam |
bhruvormadhye sthitāṃ buddhiṃ viṣayeṣu yunakti yaḥ

1,235.12

हन्द्रियाणामुपरमे मनसि ह्यव्यवस्थिते

handriyāṇāmuparame manasi hyavyavasthite

1,235.13

स्वप्नान्पश्यत्यसौ जीवो बाह्यानाभ्यन्तरानथ ।
जीवो जाग्रदवस्थायामेवमाहुर्विपाश्चितः

svapnānpaśyatyasau jīvo bāhyānābhyantarānatha |
jīvo jāgradavasthāyāmevamāhurvipāścitaḥ

1,235.14

हृदि स्थितः स तमसा मोहितो न स्मरत्यपि ।
यदा तस्य कुतो वेति सुषुप्तिरिति कथ्यते

hṛdi sthitaḥ sa tamasā mohito na smaratyapi |
yadā tasya kuto veti suṣuptiriti kathyate

1,235.15

जाग्रतो यस्य नो तन्द्रा न मोहो न भ्रमस्तथा ।
उत्पद्यते न जानाति शब्दार्थविषयान्वशी

jāgrato yasya no tandrā na moho na bhramastathā |
utpadyate na jānāti śabdārthaviṣayānvaśī

1,235.16

इन्द्रियाणि समाहृत्य विषयेभ्यो मनस्तथा ।
बुद्ध्याहङ्कारमपि च प्रकृत्या बुद्धिमेव च

indriyāṇi samāhṛtya viṣayebhyo manastathā |
buddhyāhaṅkāramapi ca prakṛtyā buddhimeva ca

1,235.17

संयम्य प्रकृतिं चापि चिच्छक्त्या केवले स्थितः ।
पश्यत्यात्मानि चात्मानमात्मनात्मप्रकाशकम्

saṃyamya prakṛtiṃ cāpi cicchaktyā kevale sthitaḥ |
paśyatyātmāni cātmānamātmanātmaprakāśakam

1,235.18

चिद्रूपममृतं शुद्धं निष्क्रियं व्यापकं शिवम् ।
तुरीयायामवस्थायामास्थितो ऽसौ न संशयः

cidrūpamamṛtaṃ śuddhaṃ niṣkriyaṃ vyāpakaṃ śivam |
turīyāyāmavasthāyāmāsthito 'sau na saṃśayaḥ

1,235.19

शब्दादयो गुणाः पञ्च सत्त्वाद्याश्च गुणास्त्रयः ।
पुर्यष्टकस्य पद्मस्य पत्राण्यष्टौ च तानि हि

śabdādayo guṇāḥ pañca sattvādyāśca guṇāstrayaḥ |
puryaṣṭakasya padmasya patrāṇyaṣṭau ca tāni hi

1,235.20

साम्यावस्था गुणकृता प्रकृतिस्तत्र कर्णिका ।
कर्णिकायां स्थितो देवो देही चिद्रूप एव हि

sāmyāvasthā guṇakṛtā prakṛtistatra karṇikā |
karṇikāyāṃ sthito devo dehī cidrūpa eva hi

1,235.21

पुर्यष्टकं परित्यज्य प्रकृतिञ्च गुणात्मिकाम् ।
यदा याति तदा जीवो याति मुक्तिं न संशयः

puryaṣṭakaṃ parityajya prakṛtiñca guṇātmikām |
yadā yāti tadā jīvo yāti muktiṃ na saṃśayaḥ

1,235.22

प्राणायामो जपश्चैव प्रत्याहारो ऽथ धारणा ।
ध्यानं समाधिरित्येते षड् योगस्य प्रसाधकाः

prāṇāyāmo japaścaiva pratyāhāro 'tha dhāraṇā |
dhyānaṃ samādhirityete ṣaḍ yogasya prasādhakāḥ

1,235.23

पापक्षये देवतानां प्रीतिरिन्द्रियसंयमः ।
जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः

pāpakṣaye devatānāṃ prītirindriyasaṃyamaḥ |
japadhyānayuto garbho viparītastvagarbhakaḥ

1,235.24

षट्त्रिंशन्मात्रकः श्रेष्ठश्चतुर्विंशतिमात्रकः ।
मध्यो द्वादशमात्रस्तु ओङ्कारं सततं जपेत्

ṣaṭtriṃśanmātrakaḥ śreṣṭhaścaturviṃśatimātrakaḥ |
madhyo dvādaśamātrastu oṅkāraṃ satataṃ japet

1,235.25

वाचके प्रणवे ज्ञाते वाच्यं ब्रह्म प्रसीदति ।
(ओंनमो विष्णवे).षष्ठाक्षरश्च जप्तव्यो गायत्त्री द्वादशाक्षरी

vācake praṇave jñāte vācyaṃ brahma prasīdati |
(oṃnamo viṣṇave).ṣaṣṭhākṣaraśca japtavyo gāyattrī dvādaśākṣarī

1,235.26

सर्वेषामिन्द्रियाणां तु प्रवृतिर्विषयेषु च ।
निवृत्तिर्मनसस्तस्याः प्रत्याहारः प्रकीर्तितः

sarveṣāmindriyāṇāṃ tu pravṛtirviṣayeṣu ca |
nivṛttirmanasastasyāḥ pratyāhāraḥ prakīrtitaḥ

1,235.27

इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यः समाहृत्य हितो हि सः ।
सहसा सह बुद्ध्या च प्रत्याहारेषु संस्थितः

indriyāṇīndriyārthebhyaḥ samāhṛtya hito hi saḥ |
sahasā saha buddhyā ca pratyāhāreṣu saṃsthitaḥ

1,235.28

प्राणायामैर्द्वादशभिर्यावत्कालःकृतो भवेत् ।
यस्तावत्कालपर्यन्तं मनो ब्रह्मणि धारयेत्

prāṇāyāmairdvādaśabhiryāvatkālaḥkṛto bhavet |
yastāvatkālaparyantaṃ mano brahmaṇi dhārayet

1,235.28

तस्यैव ब्रह्मणा प्रोक्तं ध्यानं द्वादश धारणाः ।
तुष्येत नियतो युक्तः समाधिः सो ऽभीधीयते

tasyaiva brahmaṇā proktaṃ dhyānaṃ dvādaśa dhāraṇāḥ |
tuṣyeta niyato yuktaḥ samādhiḥ so 'bhīdhīyate

1,235.29

*1 ॥
ध्यायन्न चलते यस्य मनोभिध्यायतो भृशम्

*1 // dhyāyanna calate yasya manobhidhyāyato bhṛśam

1,235.30

प्राप्यावधिकृतं कालं यावत्सा धारणा स्मृता ।
ध्येये सक्तं मनो यस्य ध्येयमेवानुपश्यति

prāpyāvadhikṛtaṃ kālaṃ yāvatsā dhāraṇā smṛtā |
dhyeye saktaṃ mano yasya dhyeyamevānupaśyati

1,235.31

नान्यं पदार्थं जानाति ध्यानमेतत्प्रकीर्तितम् ।
ध्येये मनो निश्चलतां याति ध्येयं विचिन्तयन्

nānyaṃ padārthaṃ jānāti dhyānametatprakīrtitam |
dhyeye mano niścalatāṃ yāti dhyeyaṃ vicintayan

1,235.32

यत्तद्ध्यानं परं प्रोक्तं मुनिभिर्ध्यानचिन्तकैः ।
ध्येयमेव हि सर्वत्र ध्याता तन्मयतां गतः

yattaddhyānaṃ paraṃ proktaṃ munibhirdhyānacintakaiḥ |
dhyeyameva hi sarvatra dhyātā tanmayatāṃ gataḥ

1,235.33

पश्यति द्वैतरहितं समाधिः सो ऽभिधीयते ।
मनः सङ्कल्परहितमिन्द्रियार्थान्न चिन्तयेत्

paśyati dvaitarahitaṃ samādhiḥ so 'bhidhīyate |
manaḥ saṅkalparahitamindriyārthānna cintayet

1,235.34

यस्य ब्रह्मणि संलीनं समाधिस्थं तदोच्यते ।
ध्यायतः परमात्मानमात्मस्थं यस्य योगिनः

yasya brahmaṇi saṃlīnaṃ samādhisthaṃ tadocyate |
dhyāyataḥ paramātmānamātmasthaṃ yasya yoginaḥ

1,235.35

मनस्तन्मयतां याति समाधिस्थः स कीर्तितः ।
चित्तस्य स्थिरता भ्रान्तिर्दैर्मनस्यं प्रमादता

manastanmayatāṃ yāti samādhisthaḥ sa kīrtitaḥ |
cittasya sthiratā bhrāntirdairmanasyaṃ pramādatā

1,235.36

योगिनां कथिता दोषा योगविघ्नप्रवर्तकाः ।
स्थित्यर्थं मनसः सर्वं स्थूलरूपं विचिन्तयेत्

yogināṃ kathitā doṣā yogavighnapravartakāḥ |
sthityarthaṃ manasaḥ sarvaṃ sthūlarūpaṃ vicintayet

1,235.37

तद्व्रतं निश्चलीभूतं सूय्यस्थं स्थिरतां व्रजेत् ।
न विना परमात्मानं किञ्चिज्जगति विद्यते

tadvrataṃ niścalībhūtaṃ sūyyasthaṃ sthiratāṃ vrajet |
na vinā paramātmānaṃ kiñcijjagati vidyate

1,235.38

विश्वरूपं तमेवैकमिति ज्ञात्वा विमुञ्चति ।
ओङ्कारं परमं ब्रह्म ध्यायेदब्जस्थितं विभुम्

viśvarūpaṃ tamevaikamiti jñātvā vimuñcati |
oṅkāraṃ paramaṃ brahma dhyāyedabjasthitaṃ vibhum

1,235.39

क्षेत्रक्षेत्रज्ञरहितं जपेन्मात्रात्रयान्वितम् ।
हृदि सञ्चिन्तयेत्पूर्वं प्रधानं तस्य चोपरि

kṣetrakṣetrajñarahitaṃ japenmātrātrayānvitam |
hṛdi sañcintayetpūrvaṃ pradhānaṃ tasya copari

1,235.40

तमो रजस्तथा सत्त्वं मण्डलत्रितयं क्रमात् ।
कृष्णरक्तसितं तस्मिन्पुरुषं जीवसंज्ञितम्

tamo rajastathā sattvaṃ maṇḍalatritayaṃ kramāt |
kṛṣṇaraktasitaṃ tasminpuruṣaṃ jīvasaṃjñitam

1,235.41

तस्योपरि गुणैश्वर्यमष्टपत्रं सरोरुहम् ।
ज्ञानं तु कर्णिका तत्र विज्ञानं केसराः स्मृताः

tasyopari guṇaiśvaryamaṣṭapatraṃ saroruham |
jñānaṃ tu karṇikā tatra vijñānaṃ kesarāḥ smṛtāḥ

1,235.42

वैराग्यनालं तत्कन्दो वैष्णवो धर्म उत्तमः ।
कर्णिकायां स्थितं तत्र जीववन्निश्चलं विभु

vairāgyanālaṃ tatkando vaiṣṇavo dharma uttamaḥ |
karṇikāyāṃ sthitaṃ tatra jīvavanniścalaṃ vibhu

1,235.43

ध्यायेदुरसि संयुक्तमोङ्कारं मुक्तिसाधकम् ।
ध्यायन्यदि त्यजेत्प्राणान्याति ब्रह्म स्वसन्निधिम्

dhyāyedurasi saṃyuktamoṅkāraṃ muktisādhakam |
dhyāyanyadi tyajetprāṇānyāti brahma svasannidhim

1,235.44

हरिं संस्थाप्य देहाब्जे ध्यायन्यो गी च भक्तिभाक् ।
आत्मानमात्मना केचित्पश्यन्ति ध्यानचक्षुषः

hariṃ saṃsthāpya dehābje dhyāyanyo gī ca bhaktibhāk |
ātmānamātmanā kecitpaśyanti dhyānacakṣuṣaḥ

1,235.45

सांख्यबुद्ध्या तथैवान्ये योगेनान्ये तु योगिनः ।
ब्रह्मप्रकाशकं ज्ञानं भवबन्धविभेदनम्

sāṃkhyabuddhyā tathaivānye yogenānye tu yoginaḥ |
brahmaprakāśakaṃ jñānaṃ bhavabandhavibhedanam

1,235.46

तत्रैकचित्ततायोगो मुक्तिदो नात्र संशयः ।
जितेन्द्रियात्मकरणो ज्ञानदृप्तो हि यो भवेत्

tatraikacittatāyogo muktido nātra saṃśayaḥ |
jitendriyātmakaraṇo jñānadṛpto hi yo bhavet

1,235.47

स मुक्तः कथ्यते योगी परमात्मन्यवस्थितः ।
आसनस्थानविधयो न योगस्य प्रसाधकाः

sa muktaḥ kathyate yogī paramātmanyavasthitaḥ |
āsanasthānavidhayo na yogasya prasādhakāḥ

1,235.48

विलम्बजनकाः सर्वे विस्तराः परिकीर्तिताः ।
शिशुपालः सिद्धिमाप स्मरणाभ्यासगौरवात्

vilambajanakāḥ sarve vistarāḥ parikīrtitāḥ |
śiśupālaḥ siddhimāpa smaraṇābhyāsagauravāt

1,235.49

योगाभ्यासं प्रकुर्वन्तः पस्यन्त्यात्मानमात्मना ।
सर्वभूतेषु कारुण्यं विद्वेषं विषयेषु च

yogābhyāsaṃ prakurvantaḥ pasyantyātmānamātmanā |
sarvabhūteṣu kāruṇyaṃ vidveṣaṃ viṣayeṣu ca

1,235.50

गुप्तशिश्रोदरादिश्च कुर्वन्योगी विमुच्यते ।
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थांस्तु न जानाति नरो यदा

guptaśiśrodarādiśca kurvanyogī vimucyate |
indriyairindriyārthāṃstu na jānāti naro yadā

1,235.51

काष्ठवद्ब्रह्मसंलीनो योगी मुक्तस्तदा भवेत् ।
सर्ववर्णाः श्रियः सर्वाः कृत्वा पापानि भस्मसात्

kāṣṭhavadbrahmasaṃlīno yogī muktastadā bhavet |
sarvavarṇāḥ śriyaḥ sarvāḥ kṛtvā pāpāni bhasmasāt

1,235.52

ध्यानाग्निना च मेधावी लभते परमां गतिम् ।
मन्थनाद्दृश्यते ह्यग्निस्तद्वद्ध्यानेन वै हरिः

dhyānāgninā ca medhāvī labhate paramāṃ gatim |
manthanāddṛśyate hyagnistadvaddhyānena vai hariḥ

1,235.53

ब्रह्मात्मनोर्यदैकत्वं स योगश्चोत्तमोत्तमः ।
बाह्यरूपैर्न मुक्तिस्तु चान्तस्थैः स्याद्यमादिभिः

brahmātmanoryadaikatvaṃ sa yogaścottamottamaḥ |
bāhyarūpairna muktistu cāntasthaiḥ syādyamādibhiḥ

1,235.54

साङ्ख्यज्ञानेन योगेन वेदान्तश्रवणेन च ।
प्रत्यक्षतात्मनो या हि सा मुक्तिरभिधीयते ।
अनात्मन्यात्मरूपत्वमसतः सत्स्वरूपता

sāṅkhyajñānena yogena vedāntaśravaṇena ca |
pratyakṣatātmano yā hi sā muktirabhidhīyate |
anātmanyātmarūpatvamasataḥ satsvarūpatā

Chapter 1.236

1,236.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ब्रह्मविज्ञानस्वरूपणं नाम पञ्चत्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 236 श्रीभगवानुवाच ।
आत्मज्ञानं प्रवक्ष्यामि शृणु नारद तत्त्वतः ।
अद्वैतं साङ्ख्यमित्याहुर्योगस्तत्रैकचित्तता

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe brahmavijñānasvarūpaṇaṃ nāma pañcatriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 236 śrībhagavānuvāca |
ātmajñānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu nārada tattvataḥ |
advaitaṃ sāṅkhyamityāhuryogastatraikacittatā

1,236.2

अद्वैतयोगसम्पन्नास्ते मुच्यन्ते ऽतिबन्धनात् ।
अतीतारब्धमागामि कर्म नश्यति बोधतः

advaitayogasampannāste mucyante 'tibandhanāt |
atītārabdhamāgāmi karma naśyati bodhataḥ

1,236.3

सद्विचारकुठारेण च्छिन्नसंसारपादपः ।
ज्ञानवैराग्यतीर्थेन लभते वैष्णवं पदम्

sadvicārakuṭhāreṇa cchinnasaṃsārapādapaḥ |
jñānavairāgyatīrthena labhate vaiṣṇavaṃ padam

1,236.4

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च माया त्रिपुरमुच्यते ।
अत्रैवान्तर्गतं सर्वं शाश्वते नाद्वये पदे

jāgratsvapnasuṣuptaṃ ca māyā tripuramucyate |
atraivāntargataṃ sarvaṃ śāśvate nādvaye pade

1,236.5

नामरूपक्रियाहीनं सर्वं तत्परमं पदम् ।
जगत्कृत्वेश्वरो ऽनन्तं स्वयमत्र प्रविष्टवान्

nāmarūpakriyāhīnaṃ sarvaṃ tatparamaṃ padam |
jagatkṛtveśvaro 'nantaṃ svayamatra praviṣṭavān

1,236.6

वेदाहमेतं पुरुषं चिद्रूपं तमसः परम् ।
सो ऽहमस्मीति मोक्षाय नान्यः पन्था विमुक्तये

vedāhametaṃ puruṣaṃ cidrūpaṃ tamasaḥ param |
so 'hamasmīti mokṣāya nānyaḥ panthā vimuktaye

1,236.7

श्रवणं मननं ध्यानं ज्ञानानां चैव साधनम् ।
यज्ञदानतपस्तीर्थवेदैर्मुक्तिर्न लभ्यते

śravaṇaṃ mananaṃ dhyānaṃ jñānānāṃ caiva sādhanam |
yajñadānatapastīrthavedairmuktirna labhyate

1,236.8

त्यागेन केनचिद्ध्यानपूजाकर्मादिभिर्यथा ।
द्विविधं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च

tyāgena kenaciddhyānapūjākarmādibhiryathā |
dvividhaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca

1,236.9

यज्ञादयो विमुक्तानां निष्कामानां विमुक्तये ।
अन्तः करणशुद्ध्यर्थमूचुरेवात्र केचन

yajñādayo vimuktānāṃ niṣkāmānāṃ vimuktaye |
antaḥ karaṇaśuddhyarthamūcurevātra kecana

1,236.10

एकेन जन्मना ज्ञानन्मुक्तिर्न द्वैतभाविनाम् ।
योगभ्रष्टाः कुयोगाश्च विप्रा योगिकुलोद्भवाः

ekena janmanā jñānanmuktirna dvaitabhāvinām |
yogabhraṣṭāḥ kuyogāśca viprā yogikulodbhavāḥ

1,236.11

कर्मणा बध्यते जन्तुर्ज्ञानान्मुक्तो भवाद्भवेत् ।
आत्मज्ञानन्त्वाश्रयेद्वै अज्ञानं यदतो ऽन्यथा

karmaṇā badhyate janturjñānānmukto bhavādbhavet |
ātmajñānantvāśrayedvai ajñānaṃ yadato 'nyathā

1,236.12

यदा सर्वे विमुच्यन्ते कामा येस्यहृदि स्थिताः ।
तदामृतत्वमाप्नोति जीवन्नेव न संशयः

yadā sarve vimucyante kāmā yesyahṛdi sthitāḥ |
tadāmṛtatvamāpnoti jīvanneva na saṃśayaḥ

1,236.13

व्यापकत्वात्कथं याति को याति क्व स याति च ।
अनन्तत्वान्नदेशो ऽस्ति अमूर्तित्वाद्गतिः कुतः

vyāpakatvātkathaṃ yāti ko yāti kva sa yāti ca |
anantatvānnadeśo 'sti amūrtitvādgatiḥ kutaḥ

1,236.14

अद्वयत्वान्न को ऽप्यस्ति बोधत्वाज्जडता कुतः ।
एकोद्दिष्टं यदन्यस्य मतिवाग्गतिसंस्थिति (म्)

advayatvānna ko 'pyasti bodhatvājjaḍatā kutaḥ |
ekoddiṣṭaṃ yadanyasya mativāggatisaṃsthiti (m)

1,236.15

कथमाकाशकल्पस्य गतिरागतिसंस्थिति ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तं च मायया परिकल्पितम्

kathamākāśakalpasya gatirāgatisaṃsthiti |
jāgratsvapnasuṣuptaṃ ca māyayā parikalpitam

1,236.16

वस्तु तैजसकं प्राज्ञे यत्तु पुण्यमखण्डकम् ।
यथा ते प्रियात्मा नः सर्वेषां च तथा प्रियः

vastu taijasakaṃ prājñe yattu puṇyamakhaṇḍakam |
yathā te priyātmā naḥ sarveṣāṃ ca tathā priyaḥ

1,236.17

बोधमार्गे यथा चित्तं सर्वेषां च तथा मते ।
सर्वदा सर्वभूतानां सर्वस्य च महामुने

bodhamārge yathā cittaṃ sarveṣāṃ ca tathā mate |
sarvadā sarvabhūtānāṃ sarvasya ca mahāmune

1,236.18

नाहमत्रात्मविज्ञानं तस्मात्पूर्णं निरन्तरम् ।
जाग्रत्स्वप्नं तथा वृत्तं सौषुप्तसुखमेव च

nāhamatrātmavijñānaṃ tasmātpūrṇaṃ nirantaram |
jāgratsvapnaṃ tathā vṛttaṃ sauṣuptasukhameva ca

1,236.19

स्मरणं विस्मृतार्थस्य नास्ति चेत्कस्य जायते ।
सत्यमस्तु तथा वाणु अशरीरं परं तथा

smaraṇaṃ vismṛtārthasya nāsti cetkasya jāyate |
satyamastu tathā vāṇu aśarīraṃ paraṃ tathā

1,236.20

नास्ति चेत्सुखदुः खानां सर्वेषां वेदनं कथम् ।
सदा सर्वत्र सर्वज्ञः सर्वस्य हृदये न येत्

nāsti cetsukhaduḥ khānāṃ sarveṣāṃ vedanaṃ katham |
sadā sarvatra sarvajñaḥ sarvasya hṛdaye na yet

1,236.21

साक्षिभूतः समाश्रित्य को जानाति विचेष्टितम् ।
सत्य ज्ञानानन्त भिन्नं स्यान्नसत्यं ज्ञानतः पृथक्

sākṣibhūtaḥ samāśritya ko jānāti viceṣṭitam |
satya jñānānanta bhinnaṃ syānnasatyaṃ jñānataḥ pṛthak

1,236.22

नानन्त्यात्पृथगानन्दं नाप्यमानन्दतः पृथक् ।
त्वमेव परमं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणम्

nānantyātpṛthagānandaṃ nāpyamānandataḥ pṛthak |
tvameva paramaṃ brahma satyajñānādilakṣaṇam

1,236.23

अहं ब्रह्म परं तत्त्वं ज्ञात्वा त्वखिलविद्भवेत् ।
यथैकमृन्मये ज्ञाते सर्वमेतच्चराचरम्

ahaṃ brahma paraṃ tattvaṃ jñātvā tvakhilavidbhavet |
yathaikamṛnmaye jñāte sarvametaccarācaram

1,236.24

यथैकहेममणिना सर्वं हेममयं भवेत् ।
ज्ञानं तथैवमीशेन ज्ञानिनाप्यखिलं जगत्

yathaikahemamaṇinā sarvaṃ hemamayaṃ bhavet |
jñānaṃ tathaivamīśena jñānināpyakhilaṃ jagat

1,236.25

यथान्धकारदोषेण रज्जुः सम्यङ्नदृश्यते ।
यथा संमोहदोषेण चात्मा सम्यङ्नदृश्यते

yathāndhakāradoṣeṇa rajjuḥ samyaṅnadṛśyate |
yathā saṃmohadoṣeṇa cātmā samyaṅnadṛśyate

1,236.26

सर्पधारादिभिर्भेदरैन्यथा वस्तुकल्पनम् ।
व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथात्मा प्रकल्प्यते

sarpadhārādibhirbhedarainyathā vastukalpanam |
vyomādinā sarūpādyairanyathātmā prakalpyate

1,236.27

प्रत्यक्षमपि यद्द्रव्यन्दुर्दर्शमिति भाषते ।
व्योमादिना सरूपाद्यैरन्यथा कल्पितैस्तथा

pratyakṣamapi yaddravyandurdarśamiti bhāṣate |
vyomādinā sarūpādyairanyathā kalpitaistathā

1,236.28

तथा हि रज्जुरुरगः शुक्तिः कारजतं यथा ।
मृगतृष्णापथायाम्भस्तृप्तिं विष्णो तथा जगत्

tathā hi rajjururagaḥ śuktiḥ kārajataṃ yathā |
mṛgatṛṣṇāpathāyāmbhastṛptiṃ viṣṇo tathā jagat

1,236.29

हाहिष्णोद्विजा कथि द्भोहमितिदृ ।
ग्रहनाशात्पुनर्ध्यायन्ब्राह्मण्यं मन्यते यथा

hāhiṣṇodvijā kathi dbhohamitidṛ |
grahanāśātpunardhyāyanbrāhmaṇyaṃ manyate yathā

1,236.30

मायाविष्टस्तथा जीवो देहोहमिति मन्यते ।
मायानाशात्पुनः स्वीयरूपं ब्रह्मास्मि मन्यते

māyāviṣṭastathā jīvo dehohamiti manyate |
māyānāśātpunaḥ svīyarūpaṃ brahmāsmi manyate

1,236.31

ग्रहनाशाद्यथा मान्यजनोक्रूरमवेक्षते ।
स्वरूपदर्शनाच्चायं माया नाशन्तया विना

grahanāśādyathā mānyajanokrūramavekṣate |
svarūpadarśanāccāyaṃ māyā nāśantayā vinā

1,236.32

अनादित्वं समं द्वाभ्यां स्वरूपं तद्विलक्षणम् ।
एकः सत्यं तथा भागी विचारेण परं मृषा

anāditvaṃ samaṃ dvābhyāṃ svarūpaṃ tadvilakṣaṇam |
ekaḥ satyaṃ tathā bhāgī vicāreṇa paraṃ mṛṣā

1,236.33

अजोपि हि सकृत्प्रेत्य संभवाम्यात्ममायया ।
मायेच्छया द्विधा स स्यात्पतिः पत्नी सुखं जगत्

ajopi hi sakṛtpretya saṃbhavāmyātmamāyayā |
māyecchayā dvidhā sa syātpatiḥ patnī sukhaṃ jagat

1,236.34

अष्टाविंशतिभेदैस्तु त्रैगुण्यं विद्यते पृथक् ।
चतुरशीतिर्लक्ष्यन्ते नरनार्याकृतीनि च

aṣṭāviṃśatibhedaistu traiguṇyaṃ vidyate pṛthak |
caturaśītirlakṣyante naranāryākṛtīni ca

1,236.35

एषुविश्वं प्रभवति खण्डजं मायया यथा ।
आदावन्ते च सन्त्येते नामरूपक्रियादयः

eṣuviśvaṃ prabhavati khaṇḍajaṃ māyayā yathā |
ādāvante ca santyete nāmarūpakriyādayaḥ

1,236.36

सत्तावकल्पनं काले न सन्ति परमार्थतः ।
यथा रथादयः स्वप्ने सन्तो नैव च सत्यतः

sattāvakalpanaṃ kāle na santi paramārthataḥ |
yathā rathādayaḥ svapne santo naiva ca satyataḥ

1,236.37

तथा जाग्रदवस्थायां भूतानि न तु सन्निधौ ।
द्वैरूप्यं मायया याति जाग्रत्स्वप्नपदज्ञ (क्ष) योः

tathā jāgradavasthāyāṃ bhūtāni na tu sannidhau |
dvairūpyaṃ māyayā yāti jāgratsvapnapadajña (kṣa) yoḥ

1,236.38

एवमेतत्परं ब्रह्म स्वप्नजाग्रत्पदद्वये ।
सुषुप्तमचलं रूपमद्वयं पदमुच्यते

evametatparaṃ brahma svapnajāgratpadadvaye |
suṣuptamacalaṃ rūpamadvayaṃ padamucyate

1,236.39

मायाविचारसिद्धैव विचारेण विलीयते ।
आपातरहिता सापि कल्पना कालवर्तिनी

māyāvicārasiddhaiva vicāreṇa vilīyate |
āpātarahitā sāpi kalpanā kālavartinī

1,236.40

एवं तस्या (दात्या) त्मनादित्यं सिद्धमेकस्य सत्यजा ।
सतोस्तित्वं वसातित्वादस्तित्वासत्यतां ततः

evaṃ tasyā (dātyā) tmanādityaṃ siddhamekasya satyajā |
satostitvaṃ vasātitvādastitvāsatyatāṃ tataḥ

1,236.41

ज्ञानं ततोप्यनन्तो नः पूर्णोन्तः शुकमात्मना ।
न नित्यभावाज्जातोहमकृत्वादमृतोस्म्यहम् ।
दीपवद्धृदये ज्योतिरहं ब्रह्मास्मि मुक्तये

jñānaṃ tatopyananto naḥ pūrṇontaḥ śukamātmanā |
na nityabhāvājjātohamakṛtvādamṛtosmyaham |
dīpavaddhṛdaye jyotirahaṃ brahmāsmi muktaye

Chapter 1.237

1,237.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे आत्मज्ञानस्वरूपवर्णनं नाम षट्त्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 237 श्रीबगवानुवाच ।
गीतासारं प्रवक्ष्यामि अर्जुनायोदितं पुरा ।
अष्टाङ्गयोगयुक्तात्मा सर्ववेदान्तपारगः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe ātmajñānasvarūpavarṇanaṃ nāma ṣaṭtriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 237 śrībagavānuvāca |
gītāsāraṃ pravakṣyāmi arjunāyoditaṃ purā |
aṣṭāṅgayogayuktātmā sarvavedāntapāragaḥ

1,237.2

आत्मलाभः परो नान्य अत्मदेहादिवर्जितः ।
हीनरूपादिदेहान्तः करणत्वादिलोचनः

ātmalābhaḥ paro nānya atmadehādivarjitaḥ |
hīnarūpādidehāntaḥ karaṇatvādilocanaḥ

1,237.3

बिज्ञानरहितः प्राणः सुषुप्तौ हि प्रतीयते ।
नाहमात्मा च दुः खादिसंसारादिसमन्वयात्

bijñānarahitaḥ prāṇaḥ suṣuptau hi pratīyate |
nāhamātmā ca duḥ khādisaṃsārādisamanvayāt

1,237.4

विधूम इव दीप्तार्चिरादीप्त (दित्य) इव दीप्तिमान् ।
वैद्युतो ऽग्निरिवाकाशे हृत्सङ्गे आत्मनात्मनि

vidhūma iva dīptārcirādīpta (ditya) iva dīptimān |
vaidyuto 'gnirivākāśe hṛtsaṅge ātmanātmani

1,237.5

श्रोत्रादीनि न पश्यन्ति स्वंस्वमात्मानमात्मना ।
सर्वज्ञः सर्वदर्शो च क्षेत्रज्ञस्तानि पश्यन्ति

śrotrādīni na paśyanti svaṃsvamātmānamātmanā |
sarvajñaḥ sarvadarśo ca kṣetrajñastāni paśyanti

1,237.6

यदा प्रकाशते ह्यात्मा पटे दीपो ज्वलन्निव ।
ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्पापस्य कर्मणः

yadā prakāśate hyātmā paṭe dīpo jvalanniva |
jñānamutpadyate puṃsāṃ kṣayātpāpasya karmaṇaḥ

1,237.7

यथादर्शतलप्रख्ये पश्यत्यात्मानमात्मनि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च महाभूतानि पञ्चकम्

yathādarśatalaprakhye paśyatyātmānamātmani |
indriyāṇīndriyārthāṃśca mahābhūtāni pañcakam

1,237.8

मनोबुद्धिरहङ्कारमव्यक्तं पुरुषं तथा ।
प्रसंख्याय परंव्याप्तो विमुक्तो बन्धवैर्भवेत्

manobuddhirahaṅkāramavyaktaṃ puruṣaṃ tathā |
prasaṃkhyāya paraṃvyāpto vimukto bandhavairbhavet

1,237.9

इन्द्रियग्राममखिलं मनसाभिनिवेश्य च ।
मनश्चैवाप्यहङ्कारे प्रतिष्ठाप्य च पाण्डव

indriyagrāmamakhilaṃ manasābhiniveśya ca |
manaścaivāpyahaṅkāre pratiṣṭhāpya ca pāṇḍava

1,237.10

अहं कारं तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि ।
प्रकृतिं पुरुषे स्थाप्य पुरुषं ब्रह्मणि न्यसेत्

ahaṃ kāraṃ tathā buddhau buddhiṃ ca prakṛtāvapi |
prakṛtiṃ puruṣe sthāpya puruṣaṃ brahmaṇi nyaset

1,237.11

अहं बह्म परं ज्योतिः प्रसंख्याय विमुच्यते ।
नवद्वारमिदं गेहं तिसृणां?पञ्चसाक्षिकम्

ahaṃ bahma paraṃ jyotiḥ prasaṃkhyāya vimucyate |
navadvāramidaṃ gehaṃ tisṛṇāṃ?pañcasākṣikam

1,237.12

क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स वरः कविः ।
अश्वमेधसहस्राणि वाजपेयशतानि च ।
ज्ञानयज्ञस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोच्शीम्

kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa varaḥ kaviḥ |
aśvamedhasahasrāṇi vājapeyaśatāni ca |
jñānayajñasya sarvāṇi kalāṃ nārhanti ṣocśīm

Chapter 1.238

1,238.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे श्रीमद्भगवद्गीतासारनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 238 श्रीभगवानुवाच ।
यमश्च नियम.पार्थ आसनं प्राणसंयमः ।
प्रत्याहारस्तथा ध्यानं धारणार्जुन सप्तमी

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe śrīmadbhagavadgītāsāranirūpaṇaṃ nāma saptatriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 238 śrībhagavānuvāca |
yamaśca niyama.pārtha āsanaṃ prāṇasaṃyamaḥ |
pratyāhārastathā dhyānaṃ dhāraṇārjuna saptamī

1,238.2

समाधिरिति चाष्टाङ्गो योग उक्तो विमुक्तये ।
कर्मणा मनसा वाचा सर्वभूतेषु सर्वदा

samādhiriti cāṣṭāṅgo yoga ukto vimuktaye |
karmaṇā manasā vācā sarvabhūteṣu sarvadā

1,238.3

हिंसाविरामको धर्मो ह्याहिंसा परमं सुखम् ।
विधिना या भवेद्धिंसा सा त्वहिंसा प्रकीर्तिता

hiṃsāvirāmako dharmo hyāhiṃsā paramaṃ sukham |
vidhinā yā bhaveddhiṃsā sā tvahiṃsā prakīrtitā

1,238.4

सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् ।
प्रियं च नानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः

satyaṃ brūyātpriyaṃ brūyānna brūyātsatyamapriyam |
priyaṃ ca nānṛtaṃ brūyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ

1,238.5

यच्चद्रव्यापहरणं चौर्याद्वाथ बलेन वा ।
स्तेयं तस्यानाचरणमस्तेयं धर्मसाधनम्

yaccadravyāpaharaṇaṃ cauryādvātha balena vā |
steyaṃ tasyānācaraṇamasteyaṃ dharmasādhanam

1,238.6

कर्मणा मनसा वाचा सर्वावस्थासु सर्वदा ।
सर्वत्र मैथुनत्यागं ब्रह्मचर्यं प्रचक्षते

karmaṇā manasā vācā sarvāvasthāsu sarvadā |
sarvatra maithunatyāgaṃ brahmacaryaṃ pracakṣate

1,238.7

द्रव्याणामप्यनादानमापत्स्वपि तथेच्छया ।
अपरिग्रहमित्याहुस्तं प्रयत्नेन वर्जयेत्

dravyāṇāmapyanādānamāpatsvapi tathecchayā |
aparigrahamityāhustaṃ prayatnena varjayet

1,238.8

द्विधा शौचं मृज्जलाभ्यां बाह्य भावादथान्तरात् ।
यदृच्छालाभतस्तुष्टिः सन्तोषः सुखलक्षणम्

dvidhā śaucaṃ mṛjjalābhyāṃ bāhya bhāvādathāntarāt |
yadṛcchālābhatastuṣṭiḥ santoṣaḥ sukhalakṣaṇam

1,238.9

मनसश्चैन्द्रियाणां च ऐकाग्र्यं परमं तपः ।
शरीरशोषणं वापि कृच्छ्रचान्द्रायणादिभिः

manasaścaindriyāṇāṃ ca aikāgryaṃ paramaṃ tapaḥ |
śarīraśoṣaṇaṃ vāpi kṛcchracāndrāyaṇādibhiḥ

1,238.10

वेदान्तशतरुद्रीयप्रणवादिजप बुधाः ।
सत्त्वशुद्धिकरं पुंसां स्वाध्यायं परिचक्षते

vedāntaśatarudrīyapraṇavādijapa budhāḥ |
sattvaśuddhikaraṃ puṃsāṃ svādhyāyaṃ paricakṣate

1,238.11

स्तुतिस्मरणपूजादिवाङ्मनः कायकर्मभिः ।
अनिश्चला हरौ भक्तिरेतदीश्वरचिन्तनम् ।
आसनं स्वस्तिकं प्रोक्तं पद्ममर्धासनं तथा

stutismaraṇapūjādivāṅmanaḥ kāyakarmabhiḥ |
aniścalā harau bhaktiretadīśvaracintanam |
āsanaṃ svastikaṃ proktaṃ padmamardhāsanaṃ tathā

1,238.12

प्राणः स्वदेहजो वायुरायामस्तन्निरोधनम् ।
इन्द्रियाणां विचरतां विषयेषु त्वसत्स्विव

prāṇaḥ svadehajo vāyurāyāmastannirodhanam |
indriyāṇāṃ vicaratāṃ viṣayeṣu tvasatsviva

Chapter 1.239

1,239.1

श्रीगरुडमहापुराणम्- 239 ब्रह्मोवाच ।
ब्रह्मगीतां प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मुच्यते भवान् ।
अहंब्रह्मास्मि वाक्योत्थज्ञानान्मोक्षो भवेन्नणाम्

śrīgaruḍamahāpurāṇam- 239 brahmovāca |
brahmagītāṃ pravakṣyāmi yajjñātvā mucyate bhavān |
ahaṃbrahmāsmi vākyotthajñānānmokṣo bhavennaṇām

1,239.2

वाक्यज्ञानं भवेज्ज्ञानादहंब्रह्म पदार्थयोः ।
पदद्वयार्थौ द्विविधौ वाच्यौ लक्ष्यौ स्मतौ बुधैः

vākyajñānaṃ bhavejjñānādahaṃbrahma padārthayoḥ |
padadvayārthau dvividhau vācyau lakṣyau smatau budhaiḥ

1,239.3

वाक्यवाच्यश्च शबलो लक्ष्यः शुद्वः प्रकीर्तितः ।
प्राणपिण्डात्मकोः यनचेतसामतुलं न यतु?

vākyavācyaśca śabalo lakṣyaḥ śudvaḥ prakīrtitaḥ |
prāṇapiṇḍātmakoḥ yanacetasāmatulaṃ na yatu?

1,239.4

तथा वेदैरवाग्रूपमहंशब्देन सेव्यते ।
प्रत्यग्रूनं त्वद्वितीयमहंशब्देन मन्यते

tathā vedairavāgrūpamahaṃśabdena sevyate |
pratyagrūnaṃ tvadvitīyamahaṃśabdena manyate

1,239.5

अव्ययानन्दचैतन्यं परोक्षसहितं परम् ।
प्राणपिण्डात्मको योथ स द्वितीयविभागकः

avyayānandacaitanyaṃ parokṣasahitaṃ param |
prāṇapiṇḍātmako yotha sa dvitīyavibhāgakaḥ

1,239.6

पारोक्ष्येप्रेक्षणो ह्यत्र भागो लक्ष्येत वाहमा ।
तथा ब्रह्मपदेनैव प्राणपिण्डात्मकारणाम्

pārokṣyeprekṣaṇo hyatra bhāgo lakṣyeta vāhamā |
tathā brahmapadenaiva prāṇapiṇḍātmakāraṇām

1,239.7

निष्ठा परोक्षता चेति परित्यागेन वक्ष्यते ।
अद्वयानन्दचैतन्यं प्रत्यग्ब्रह्मपदेन तु

niṣṭhā parokṣatā ceti parityāgena vakṣyate |
advayānandacaitanyaṃ pratyagbrahmapadena tu

1,239.8

अद्वयानन्दचैतन्यं लक्षयित्वा स्थितस्य च ।
ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्म चाहंब्रह्मपदार्थयोः

advayānandacaitanyaṃ lakṣayitvā sthitasya ca |
brahmāhamasmyahaṃ brahma cāhaṃbrahmapadārthayoḥ

1,239.9

अहंब्रह्मास्मिवाक्याच्च स्वनुभूतिफलार्थकम् ।
ऐक्यज्ञानं तु हि भवेद्वेदान्ताद्दूरतो ध्रुवम्

ahaṃbrahmāsmivākyācca svanubhūtiphalārthakam |
aikyajñānaṃ tu hi bhavedvedāntāddūrato dhruvam

1,239.10

ज्ञानादज्ञानकार्यस्य निवृत्त्या मुक्तिरैक्यतः

jñānādajñānakāryasya nivṛttyā muktiraikyataḥ

1,239.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशाख्ये आचारकाण्डे ब्रह्मगीतासारवर्णनं नामैकोनचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 239 श्रीभगवानुवाच ।
सन्नपि ब्रह्म तस्मात्खं मरुत्खाच्च ततो ऽनलः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśākhye ācārakāṇḍe brahmagītāsāravarṇanaṃ nāmaikonacatvāriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 239 śrībhagavānuvāca |
sannapi brahma tasmātkhaṃ marutkhācca tato 'nalaḥ

1,239.2

अग्नेरापस्ततः पृथ्वी प्रपञ्चाकृतिसूतिका ।
ततः सप्तदशं लिङ्गं पञ्चकर्मेन्द्रियाणि च

agnerāpastataḥ pṛthvī prapañcākṛtisūtikā |
tataḥ saptadaśaṃ liṅgaṃ pañcakarmendriyāṇi ca

1,239.3

वाक्पाणिपादं पायुश्चाप्युपस्थमथ धीन्द्रियम् ।
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं स्यात्पञ्च वायवः

vākpāṇipādaṃ pāyuścāpyupasthamatha dhīndriyam |
śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā ghrāṇaṃ syātpañca vāyavaḥ

1,239.4

प्राणोपानः समानश्च व्यानस्तूदान एव च ।
मनोन्तः करणं धीश्च स्यान्मनः संशयात्मकम्

prāṇopānaḥ samānaśca vyānastūdāna eva ca |
manontaḥ karaṇaṃ dhīśca syānmanaḥ saṃśayātmakam

1,239.5

बुद्धिर्निश्चयरूपा तु एतत्सूक्ष्मस्वरूपकम् ।
हिरण्यगर्भमात्मीयसूत्रं तत्कार्यालिङ्गकम्

buddhirniścayarūpā tu etatsūkṣmasvarūpakam |
hiraṇyagarbhamātmīyasūtraṃ tatkāryāliṅgakam

1,239.6

पञ्चीकृतानि भूतानि ह्यपञ्चीकृतभूततः ।
पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो ब्रह्माण्डं समजायत

pañcīkṛtāni bhūtāni hyapañcīkṛtabhūtataḥ |
pañcīkṛtebhyo bhūtebhyo brahmāṇḍaṃ samajāyata

1,239.7

लोकप्रसिद्धं स्थूलाख्यं शरीरं चरणादिमत् ।
पञ्चीकृतानि भूतानि तत्कार्यं तत्स्थमेव च

lokaprasiddhaṃ sthūlākhyaṃ śarīraṃ caraṇādimat |
pañcīkṛtāni bhūtāni tatkāryaṃ tatsthameva ca

1,239.8

सर्वं शरीरजातं च प्राणिनां स्थूलमीरितम् ।
त्रिधाह्रि परमात्मस्थं शरीरं प्रोच्यते बुधैः

sarvaṃ śarīrajātaṃ ca prāṇināṃ sthūlamīritam |
tridhāhri paramātmasthaṃ śarīraṃ procyate budhaiḥ

1,239.9

देहद्वयाभिगामी च त्वमथो जीव एकतः ।
स्वभेदवाक्याद्ब्रह्मैव प्रविष्टं देहयोर्द्वयोः

dehadvayābhigāmī ca tvamatho jīva ekataḥ |
svabhedavākyādbrahmaiva praviṣṭaṃ dehayordvayoḥ

1,239.10

जलार्क्ववद्वदरवज्जीवः प्राणादिधारणः ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीनां साक्षी जीवः स च स्मृतः

jalārkvavadvadaravajjīvaḥ prāṇādidhāraṇaḥ |
jāgratsvapnasuṣuptīnāṃ sākṣī jīvaḥ sa ca smṛtaḥ

1,239.11

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्याख्यैर्व्यातिरिक्तश्च निर्गुणः ।
निर्गातावयवोसंगो नित्यशुद्धस्वभावकः

jāgratsvapnasuṣuptyākhyairvyātiriktaśca nirguṇaḥ |
nirgātāvayavosaṃgo nityaśuddhasvabhāvakaḥ

1,239.12

परमात्मैव यज्जाग्रत्स्वप्नाद्यैर्यस्त्रिधा मतः ।
अन्तः करणराशेश्चैवान्तः करणःस्थितः

paramātmaiva yajjāgratsvapnādyairyastridhā mataḥ |
antaḥ karaṇarāśeścaivāntaḥ karaṇaḥsthitaḥ

1,239.13

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तीश्च पश्यतो विकृतिः सदा ।
फलक्रियाकारकयोर्जाग्रदादीन्वदाम्यहम्

jāgratsvapnasuṣuptīśca paśyato vikṛtiḥ sadā |
phalakriyākārakayorjāgradādīnvadāmyaham

1,239.14

इन्द्रियैरथ विज्ञानं जाग्रत्स्थानमुदीरितम् ।
जाग्रत्संस्कारसंभूतप्रत्ययो विषयार्थिनः

indriyairatha vijñānaṃ jāgratsthānamudīritam |
jāgratsaṃskārasaṃbhūtapratyayo viṣayārthinaḥ

1,239.15

स्वप्नं सुषुप्तिः करणोपसंघाते धियः (प) स्थित (ति) ।
ब्रह्मणः कारणावस्थायां स्थितिः कालकात्मना

svapnaṃ suṣuptiḥ karaṇopasaṃghāte dhiyaḥ (pa) sthita (ti) |
brahmaṇaḥ kāraṇāvasthāyāṃ sthitiḥ kālakātmanā

1,239.16

क्रमतोक्रमतो जीवो जाग्रदादि स पश्यति ।
समाध्यारंभकाले तु पूर्वमेवावधारयेत्

kramatokramato jīvo jāgradādi sa paśyati |
samādhyāraṃbhakāle tu pūrvamevāvadhārayet

1,239.17

मुमुक्षावथ संजाते अन्तः करणकेवले ।
विलापयेत्क्षेत्रजातं तत्क्षेत्रं परिशेषयेत्

mumukṣāvatha saṃjāte antaḥ karaṇakevale |
vilāpayetkṣetrajātaṃ tatkṣetraṃ pariśeṣayet

1,239.18

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यो भाण्डादि व्यतिरिक्तकम् ।
यथा मृदो घटो भिन्नो नास्ति तत्कार्यतस्तथा

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyo bhāṇḍādi vyatiriktakam |
yathā mṛdo ghaṭo bhinno nāsti tatkāryatastathā

1,239.19

पञ्चीकृतानि भूतानि अपञ्चीकृतभूततः ।
शंसंति व्यतिरेकेण शिष्टाः सूक्ष्मशरीरकम्

pañcīkṛtāni bhūtāni apañcīkṛtabhūtataḥ |
śaṃsaṃti vyatirekeṇa śiṣṭāḥ sūkṣmaśarīrakam

1,239.20

अपञ्चीकृतभूतेभ्यो न लिङ्गं व्यतिरिक्तकम् ।
पृथ्व्याधारं विना नास्ति विना नास्ति च तेन सा

apañcīkṛtabhūtebhyo na liṅgaṃ vyatiriktakam |
pṛthvyādhāraṃ vinā nāsti vinā nāsti ca tena sā

1,239.21

तेजश्च वायुना नास्ति वायुः खेन विना न हि ।
यद्ब्रह्मणा च खं नास्ति शुद्ध ब्रह्म विना च खम्

tejaśca vāyunā nāsti vāyuḥ khena vinā na hi |
yadbrahmaṇā ca khaṃ nāsti śuddha brahma vinā ca kham

1,239.22

शुद्धभावस्तदा जाग्रत्स्वप्नादीनामसंभवः ।
जीवत्ववर्जितः प्राप्तात्मचैतन्यानुरूपतः

śuddhabhāvastadā jāgratsvapnādīnāmasaṃbhavaḥ |
jīvatvavarjitaḥ prāptātmacaitanyānurūpataḥ

1,239.23

नित्यं शुद्धं बुद्धमुक्तं सत्यं ब्रह्माद्वितीयकम् ।
तत्त्वंपदान्तौ शिष्टौ च तत्कारो ब्रह्मवाचकः

nityaṃ śuddhaṃ buddhamuktaṃ satyaṃ brahmādvitīyakam |
tattvaṃpadāntau śiṣṭau ca tatkāro brahmavācakaḥ

1,239.24

उकारश्च अकारश्च मकारोयमृगद्वयः ।
ब्रह्माहमस्म्यहं ब्रह्मज्ञानमज्ञानवर्धनम्

ukāraśca akāraśca makāroyamṛgadvayaḥ |
brahmāhamasmyahaṃ brahmajñānamajñānavardhanam

1,239.25

अयमात्मा परं ज्योतिश्चिन्नामानन्दरूपकः ।
सत्यं ज्ञानमनतं हि त्वमसीति श्रुतीरितम्

ayamātmā paraṃ jyotiścinnāmānandarūpakaḥ |
satyaṃ jñānamanataṃ hi tvamasīti śrutīritam

1,239.26

अहं ब्रह्मास्मि निर्लेपमहं ब्रह्मास्मि सर्वगम् ।
योसावादित्यपुरुषसोसावहमनादिमत् ।
गीतासारोरऽजुनायोक्तो येन ब्रह्मणि वै लयः

ahaṃ brahmāsmi nirlepamahaṃ brahmāsmi sarvagam |
yosāvādityapuruṣasosāvahamanādimat |
gītāsāror'junāyokto yena brahmaṇi vai layaḥ

Chapter 1.240

1,240.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे प्रथमांशे आचारकाण्डे ब्रह्मगीतासारो नामेकोनचत्वारिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 240 हरिरुवाच ।
पुराणं गारुडं रुद्र प्रोक्तं सारं मयातव ।
ब्रह्मादीनां शृण्वतां च भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe prathamāṃśe ācārakāṇḍe brahmagītāsāro nāmekonacatvāriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 240 hariruvāca |
purāṇaṃ gāruḍaṃ rudra proktaṃ sāraṃ mayātava |
brahmādīnāṃ śṛṇvatāṃ ca bhuktimuktipradāyakam

1,240.2

विद्याकीर्तिप्रभालक्ष्मीजयारोग्यादिकारकम् ।
यः पठेच्छृणुयाद्रुद्र सर्ववित्स दिवं व्रजेत्

vidyākīrtiprabhālakṣmījayārogyādikārakam |
yaḥ paṭhecchṛṇuyādrudra sarvavitsa divaṃ vrajet

1,240.3

ब्रह्मोवाच ।
इति व्यास मया विष्णोः पुराणं मुक्तिदं श्रुतम् ।
व्यास उवाच ।
श्रुत्वैतद्गारुडं पुण्यं ब्रह्मास्मानित्युवाच ह

brahmovāca |
iti vyāsa mayā viṣṇoḥ purāṇaṃ muktidaṃ śrutam |
vyāsa uvāca |
śrutvaitadgāruḍaṃ puṇyaṃ brahmāsmānityuvāca ha

1,240.4

दक्षनारद मुख्यादिन् ब्रह्म ध्यान्हरिं गतः ।
मयापि तुभ्यं सूतेन पुराणं कथितं परम्

dakṣanārada mukhyādin brahma dhyānhariṃ gataḥ |
mayāpi tubhyaṃ sūtena purāṇaṃ kathitaṃ param

1,240.5

यच्छ्रुत्वा सर्ववित्प्राप्तकामो ब्रह्म फलं भवेत् ।
विष्णुः सारतमंप्राह गरुडं गारुडं ततः

yacchrutvā sarvavitprāptakāmo brahma phalaṃ bhavet |
viṣṇuḥ sāratamaṃprāha garuḍaṃ gāruḍaṃ tataḥ

1,240.6

महासारं धर्मकामधनमोक्षादिदायकम् ।
सूत उवाच ।
शौनक प्रवरं प्रोक्तं पुराणं गारुडं तव

mahāsāraṃ dharmakāmadhanamokṣādidāyakam |
sūta uvāca |
śaunaka pravaraṃ proktaṃ purāṇaṃ gāruḍaṃ tava

1,240.7

यदब्रवीत्पुरा व्यासः सारं मां गारुडेरितम् ।
व्यासः श्रुत्वा ब्रह्मणश्च पुराणं गारुडं शुभम् ।
देवं ध्यायन्वेदमेकं चतुर्धा व्यभजद्धरिः

yadabravītpurā vyāsaḥ sāraṃ māṃ gāruḍeritam |
vyāsaḥ śrutvā brahmaṇaśca purāṇaṃ gāruḍaṃ śubham |
devaṃ dhyāyanvedamekaṃ caturdhā vyabhajaddhariḥ

1,240.8

अष्टादशपुराणानि तानि मां प्राह वै शुकः ।
इदं तु गारुडं श्रेष्ठं मया ते शौनकेरितम्

aṣṭādaśapurāṇāni tāni māṃ prāha vai śukaḥ |
idaṃ tu gāruḍaṃ śreṣṭhaṃ mayā te śaunakeritam

1,240.9

मुनीनां शृण्वतां मध्ये पृच्छतः सर्ववाचकम् ।
यः पठेच्छणुयाद्वापि श्रावयेद्वा समाहितः

munīnāṃ śṛṇvatāṃ madhye pṛcchataḥ sarvavācakam |
yaḥ paṭhecchaṇuyādvāpi śrāvayedvā samāhitaḥ

1,240.10

संलिखेल्लेखयेद्वापि धारयेत्पुस्तके ननु ।
धर्मार्थो प्राप्नुयाद्धर्मर्थार्थो चार्थमाप्नुयात्

saṃlikhellekhayedvāpi dhārayetpustake nanu |
dharmārtho prāpnuyāddharmarthārtho cārthamāpnuyāt

1,240.11

कामा नवाप्नुयात्कामी मोक्षार्थो मोक्षमाप्नुयात् ।
यद्यदिच्छति तत्सर्वं गारुडश्रवणाल्लभेत्

kāmā navāpnuyātkāmī mokṣārtho mokṣamāpnuyāt |
yadyadicchati tatsarvaṃ gāruḍaśravaṇāllabhet

1,240.12

ब्राह्मणो वेदपारस्य गन्ता स्यान्नात्र संशयः ।
क्षत्त्रियो क्षत्त्रियस्यापि रक्षिता भवतीह च

brāhmaṇo vedapārasya gantā syānnātra saṃśayaḥ |
kṣattriyo kṣattriyasyāpi rakṣitā bhavatīha ca

1,240.13

नान्यस्य श्रवणं हि स्यात्पुराणं वेदसंमितम् ।
वदेद्यदि स मूढात्मा कीर्तिहानिमवाप्नुयात्

nānyasya śravaṇaṃ hi syātpurāṇaṃ vedasaṃmitam |
vadedyadi sa mūḍhātmā kīrtihānimavāpnuyāt

1,240.14

अन्यस्मै च वदेद्विद्वान् ब्राह्मणोन्तरितो य दि ।
ब्राह्मणान्तरितै सर्वैः श्रोतव्यं गारुडं त्विदम

anyasmai ca vadedvidvān brāhmaṇontarito ya di |
brāhmaṇāntaritai sarvaiḥ śrotavyaṃ gāruḍaṃ tvidama

1,240.15

यथा विष्णुस्तथा तार्क्ष्यस्तार्क्ष्यस्तोत्राद्धरिः स्तुतः ।
गारुडं वसुराजश्च श्रुत्वा सर्वमवाप ह

yathā viṣṇustathā tārkṣyastārkṣyastotrāddhariḥ stutaḥ |
gāruḍaṃ vasurājaśca śrutvā sarvamavāpa ha

1,240.16

वरुरुवाच ।
नमस्यामि महाबाहुं खगेद्र हरिवाहनम् ।
विष्णोर्ध्वसंस्थानं वित्रासितमहासुरम्

varuruvāca |
namasyāmi mahābāhuṃ khagedra harivāhanam |
viṣṇordhvasaṃsthānaṃ vitrāsitamahāsuram

1,240.17

नमस्ते नागदर्पघ्न विनतानन्दवर्धन ।
सुपक्षपात निद्दभ दीनदैत्यनिरीक्षित

namaste nāgadarpaghna vinatānandavardhana |
supakṣapāta niddabha dīnadaityanirīkṣita

1,240.18

परस्परस्य शापेन सुप्रतीकविभावसू ।
गजकच्छपतां प्राप्तौ भ्रातरौचैव संयुतौ

parasparasya śāpena supratīkavibhāvasū |
gajakacchapatāṃ prāptau bhrātaraucaiva saṃyutau

1,240.19

यदुच्छ्रितौ योजनानि जस्तद्द्विगुणायतः ।
कूर्मस्त्रियोजनोत्सोधा शतयोजनवमडलः

yaducchritau yojanāni jastaddviguṇāyataḥ |
kūrmastriyojanotsodhā śatayojanavamaḍalaḥ

1,240.20

न खाद्यौ तौ त्वयानीचौ चतुर्भुजौ च पक्षिप? ।
परस्परकृताच्छापदोषाच्च परिमोचितौ

na khādyau tau tvayānīcau caturbhujau ca pakṣipa? |
parasparakṛtācchāpadoṣācca parimocitau

1,240.21

निषाददेशस्वादेन देवं ब्रूस्मानिदितम्? ।
विषादीशस्ततो मुक्तस्तत्रापि ब्राह्मणस्त्वया

niṣādadeśasvādena devaṃ brūsmāniditam? |
viṣādīśastato muktastatrāpi brāhmaṇastvayā

1,240.22

वटारोहिणवृक्षस्य योजनानां शतायुता ।
शाखा भिन्ना त्वया यत्र वालखिल्याः समास्थिताः

vaṭārohiṇavṛkṣasya yojanānāṃ śatāyutā |
śākhā bhinnā tvayā yatra vālakhilyāḥ samāsthitāḥ

1,240.23

त्वया यत्नकृता कृत्वानखस्थौ गजकच्छपौ ।
नभस्पपिनिरालंबे सर्वतः परिवारितौ

tvayā yatnakṛtā kṛtvānakhasthau gajakacchapau |
nabhaspapinirālaṃbe sarvataḥ parivāritau

1,240.24

त्वया जिता रणे देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः ।
आहृतं तत्पुरा सोमं वाह्निं निर्वाप्य काश्यपे

tvayā jitā raṇe devāḥ sarve śakrapurogamāḥ |
āhṛtaṃ tatpurā somaṃ vāhniṃ nirvāpya kāśyape

1,240.25

नागौ दृष्टिविषौ कृत्वा रजसा तु विचक्षुषौ ।
तीक्ष्णाग्रेण न सा भङ्क्त्वाविक्रवेतौ मनोहतः?

nāgau dṛṣṭiviṣau kṛtvā rajasā tu vicakṣuṣau |
tīkṣṇāgreṇa na sā bhaṅktvāvikravetau manohataḥ?

1,240.26

आहृत्यापि त्वया सोमं नीतमेव न भक्तितः ।
तेन विष्णोर्ध्वजस्थानं वाहनत्वं गतो ह्यसि

āhṛtyāpi tvayā somaṃ nītameva na bhaktitaḥ |
tena viṣṇordhvajasthānaṃ vāhanatvaṃ gato hyasi

1,240.27

त्वया निः क्षिप्य दर्भेषु सोमं नागाश्च वञ्चिताः ।
जहार चामृतं पात्रं शीघ्रं वै ब्रह्मसूदन

tvayā niḥ kṣipya darbheṣu somaṃ nāgāśca vañcitāḥ |
jahāra cāmṛtaṃ pātraṃ śīghraṃ vai brahmasūdana

1,240.28

यत्र जिह्वाद्विधाभूताः पन्नगानां द्विजोत्तम ।
विनता मोचिता दास्यात्कद्वा पूर्वजिता रणे

yatra jihvādvidhābhūtāḥ pannagānāṃ dvijottama |
vinatā mocitā dāsyātkadvā pūrvajitā raṇe

1,240.29

उच्चैः श्रवाः स किंवर्णः शुक्ल इत्येव भाषते ।
कृष्णवर्णमहं मन्ये पूर्वदृष्टमुवाच ह

uccaiḥ śravāḥ sa kiṃvarṇaḥ śukla ityeva bhāṣate |
kṛṣṇavarṇamahaṃ manye pūrvadṛṣṭamuvāca ha

1,240.30

त्वया वज्रपहारेण पक्षमुक्तं पुरा स्वतः? ।
दधीचवज्रशक्राणां मातुरर्थाय नान्यथा

tvayā vajrapahāreṇa pakṣamuktaṃ purā svataḥ? |
dadhīcavajraśakrāṇāṃ māturarthāya nānyathā

1,240.31

तस्य पक्षस्य देवेन्द्रो यदानीतं हि दृष्टवान् ।
तदा तव सुपर्णोति नाम स्थानं जगत्त्रये

tasya pakṣasya devendro yadānītaṃ hi dṛṣṭavān |
tadā tava suparṇoti nāma sthānaṃ jagattraye

1,240.32

ध्यानमात्राद्विनश्येत्तु विषं स्थावरजङ्गमम् ।
पठेद्वा शृणुयाद्यश्च भुक्तिं मुक्तिमवाप्नुयात्

dhyānamātrādvinaśyettu viṣaṃ sthāvarajaṅgamam |
paṭhedvā śṛṇuyādyaśca bhuktiṃ muktimavāpnuyāt

1,240.33

सूत उवाच ।
वसुराजो गारुडं वै श्रुत्वा सर्वमवाप्तवान् ।
गरुडो भगवान्विष्णुध्यांयन्सर्ववाप्तवान्

sūta uvāca |
vasurājo gāruḍaṃ vai śrutvā sarvamavāptavān |
garuḍo bhagavānviṣṇudhyāṃyansarvavāptavān

1,240.34

तदुक्तं गारुडं पुण्यं पुराणं यः पठेन्नरः ।
सर्वकाममवाप्याथ प्राप्नोति परमां गतिम्

taduktaṃ gāruḍaṃ puṇyaṃ purāṇaṃ yaḥ paṭhennaraḥ |
sarvakāmamavāpyātha prāpnoti paramāṃ gatim

1,240.35

श्लोकपादं पठित्वा च सर्वपापक्षयो भवेत् ।
यस्येदं वर्तते गेह तस्य सर्वं भवेदिह

ślokapādaṃ paṭhitvā ca sarvapāpakṣayo bhavet |
yasyedaṃ vartate geha tasya sarvaṃ bhavediha

1,240.36

गारुडं यस्य हस्ते तु तस्य हस्तगतो नयः ।
यः पठेच्छृणुयादेतद्भुक्तिं मुक्तिं समाप्नुयात्

gāruḍaṃ yasya haste tu tasya hastagato nayaḥ |
yaḥ paṭhecchṛṇuyādetadbhuktiṃ muktiṃ samāpnuyāt

1,240.37

धर्मार्थकाममोक्षांश्च प्राप्नुयाच्छ्रवणादितः ।
पुत्रार्थो लभते पुत्रान् कामार्थो काममाप्नुयात्

dharmārthakāmamokṣāṃśca prāpnuyācchravaṇāditaḥ |
putrārtho labhate putrān kāmārtho kāmamāpnuyāt

1,240.38

विद्यार्थो लभते विद्यां जयार्थो लभते जयम् ।
ब्रह्महत्यादिना पापी पापशुद्धिमवाप्नुयात्

vidyārtho labhate vidyāṃ jayārtho labhate jayam |
brahmahatyādinā pāpī pāpaśuddhimavāpnuyāt

1,240.39

वन्ध्यापि लभते पुत्त्रं कन्या विन्दति सत्पतिम् ।
क्षेमार्थो लभते क्षेमं बोगार्थो बोगमाप्नुयात्

vandhyāpi labhate puttraṃ kanyā vindati satpatim |
kṣemārtho labhate kṣemaṃ bogārtho bogamāpnuyāt

1,240.40

मङ्गलार्थो मङ्गलानि गुणार्थो गुणमाप्नुयात् ।
काव्यार्थो च कवित्वं च सारार्थो सारमाप्नुयात्

maṅgalārtho maṅgalāni guṇārtho guṇamāpnuyāt |
kāvyārtho ca kavitvaṃ ca sārārtho sāramāpnuyāt

1,240.41

ज्ञानार्थो लभते ज्ञानं सर्वसंसारमर्दनम् ।
इदं स्वस्त्ययनं धन्यं गारुडं गरुडेरितम्

jñānārtho labhate jñānaṃ sarvasaṃsāramardanam |
idaṃ svastyayanaṃ dhanyaṃ gāruḍaṃ garuḍeritam

1,240.42

नाकाले मरणं तस्य श्लोकमेकं तु यः पठेत् ।
श्लोकार्धपठनादस्य दुष्टशत्रुक्षयो ध्रुवम्

nākāle maraṇaṃ tasya ślokamekaṃ tu yaḥ paṭhet |
ślokārdhapaṭhanādasya duṣṭaśatrukṣayo dhruvam

1,240.43

सूताच्छ्रुत्वा शौनकस्तुनौमिषे मुनिभिः क्रतौ ।
अहं ब्रहेति संध्यायन्मुक्तोभूद्गरुडध्वजात्

sūtācchrutvā śaunakastunaumiṣe munibhiḥ kratau |
ahaṃ braheti saṃdhyāyanmuktobhūdgaruḍadhvajāt

Chapter 2.1

2,1.mang

ओं इति श्रीगारुडे महापुराणे पूर्वखण्डे प्रथमांशे आचारकाण्डे गरुडपुराणमाहात्म्यं नाम चत्वारिंशदुत्तरद्विशततमो ऽध्यायः शुभं भूयात् ।
इति श्रीगारुडे प्रथमांश आचारकाण्डः समाप्तः ।
श्रीगरुडमहापुराणम् श्रीगणेशाय नमः ।
तत्रादिमे द्वितीयांशे प्रेतकाण्डो धर्मकाण्डनामारभ्यते ।
ओं नमो भगवते वासुदेवाय ।
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्

oṃ iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe pūrvakhaṇḍe prathamāṃśe ācārakāṇḍe garuḍapurāṇamāhātmyaṃ nāma catvāriṃśaduttaradviśatatamo 'dhyāyaḥ śubhaṃ bhūyāt |
iti śrīgāruḍe prathamāṃśa ācārakāṇḍaḥ samāptaḥ |
śrīgaruḍamahāpurāṇam śrīgaṇeśāya namaḥ |
tatrādime dvitīyāṃśe pretakāṇḍo dharmakāṇḍanāmārabhyate |
oṃ namo bhagavate vāsudevāya |
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet

2,1.1

धर्मन्दृढबद्धमूलो वेदस्कन्धः पुराणशाखाढ्यः ।
क्रतुकुसुमो मोक्षफलो मधुसूदनपादपो जयति

dharmandṛḍhabaddhamūlo vedaskandhaḥ purāṇaśākhāḍhyaḥ |
kratukusumo mokṣaphalo madhusūdanapādapo jayati

2,1.2

नैमिषे ऽनिमिषक्षेत्रे शौनकाद्या मुनीश्वराः ।
कर्मणामन्तरे सूतं स्वासीनमिदमब्रुवन्

naimiṣe 'nimiṣakṣetre śaunakādyā munīśvarāḥ |
karmaṇāmantare sūtaṃ svāsīnamidamabruvan

2,1.3

सूत जानासि सकलं वस्तु व्यासप्रसादतः ।
तेन नः सन्दिहानानां सन्देहं छेत्तुमर्हसि

sūta jānāsi sakalaṃ vastu vyāsaprasādataḥ |
tena naḥ sandihānānāṃ sandehaṃ chettumarhasi

2,1.4

यथा तृणजलौकेति न्यायमा श्रित्य कञ्चन ।
देहिनो ऽन्यतनुप्राप्तिं केचित्त्वेवं वदन्ति हि

yathā tṛṇajalauketi nyāyamā śritya kañcana |
dehino 'nyatanuprāptiṃ kecittvevaṃ vadanti hi

2,1.5

केचित्पुनर्यातनानां यामीनामुपभोगतः ।
पश्चाद्देहान्तरप्राप्तिं वदन्ति किमु तत्रसत्

kecitpunaryātanānāṃ yāmīnāmupabhogataḥ |
paścāddehāntaraprāptiṃ vadanti kimu tatrasat

2,1.6

सूत उवाच ।
साधु पृष्टं महाभागाः शृणुध्वं भवतां पुनः ।
सन्देहो नोपपद्येत लोकार्थं किल पृच्छताम्

sūta uvāca |
sādhu pṛṣṭaṃ mahābhāgāḥ śṛṇudhvaṃ bhavatāṃ punaḥ |
sandeho nopapadyeta lokārthaṃ kila pṛcchatām

2,1.7

तदहं कृष्णगरुडसंवादद्वारकं द्विजाः ।
अपाकरिष्ये सन्देहं भवतां भावितात्मनाम्

tadahaṃ kṛṣṇagaruḍasaṃvādadvārakaṃ dvijāḥ |
apākariṣye sandehaṃ bhavatāṃ bhāvitātmanām

2,1.8

नमः कृष्णाय मुनये य एनं समुपाश्रिताः ।
अञ्जस्तरन्ति संसारसागरं कुनदीमिव

namaḥ kṛṣṇāya munaye ya enaṃ samupāśritāḥ |
añjastaranti saṃsārasāgaraṃ kunadīmiva

2,1.9

एकदा वैनतेयस्य लोकानां लोकनस्पृहा ।
बभूव सो ऽथ बभ्राम तेषु नाम हरेर्गृणन्

ekadā vainateyasya lokānāṃ lokanaspṛhā |
babhūva so 'tha babhrāma teṣu nāma harergṛṇan

2,1.10

स पातालं भुवं स्वर्गं भ्रान्त्वालब्धशमाशयः ।
लोकदुः खेनातिदुः खी पुनर्वैकुण्ठमागमत्

sa pātālaṃ bhuvaṃ svargaṃ bhrāntvālabdhaśamāśayaḥ |
lokaduḥ khenātiduḥ khī punarvaikuṇṭhamāgamat

2,1.11

न रजो न तमश्चैव सत्त्वं ताभ्यां च मिश्रितम् ।
यत्र प्रवर्तते नैव सत्त्वमेव प्रवर्तते

na rajo na tamaścaiva sattvaṃ tābhyāṃ ca miśritam |
yatra pravartate naiva sattvameva pravartate

2,1.12

न यत्र माया नाशश्च न चै रागादयो मलाः ।
श्यामावदाताः सुरुचः शतपत्रविलोचनाः

na yatra māyā nāśaśca na cai rāgādayo malāḥ |
śyāmāvadātāḥ surucaḥ śatapatravilocanāḥ

2,1.13

सुरासुरार्चिता यत्र गणा विष्णोः सुपेशसः ।
पिशङ्गवस्त्राभारणा मणियुङ्निष्कभूषिताः

surāsurārcitā yatra gaṇā viṣṇoḥ supeśasaḥ |
piśaṅgavastrābhāraṇā maṇiyuṅniṣkabhūṣitāḥ

2,1.14

चतुर्भुजाः कुण्डलिनो मौलिनो मालिनस्तथा ।
भ्राजिष्णुभिर्विमानानां पङ्किभिर्ये महात्मनाम्

caturbhujāḥ kuṇḍalino maulino mālinastathā |
bhrājiṣṇubhirvimānānāṃ paṅkibhirye mahātmanām

2,1.15

द्योतन्ते द्योतमानानां प्रमदानां च पङ्क्तिभिः ।
श्रीर्यत्र नानाविभवैर्हरेः पादौ मुदार्चति

dyotante dyotamānānāṃ pramadānāṃ ca paṅktibhiḥ |
śrīryatra nānāvibhavairhareḥ pādau mudārcati

2,1.16

हरिं गायति दोलास्थं गीयमानालिभिः स्वयम् ।
ददर्श श्रीहरिं तत्र श्रीपतिं सात्वतां पतिम्

hariṃ gāyati dolāsthaṃ gīyamānālibhiḥ svayam |
dadarśa śrīhariṃ tatra śrīpatiṃ sātvatāṃ patim

2,1.17

जगत्पतिं यज्ञपतिं पार्षदैः परिषेवितम् ।
सुनन्दनन्दप्रबलार्हणमुख्यैर्निरन्तरम्

jagatpatiṃ yajñapatiṃ pārṣadaiḥ pariṣevitam |
sunandanandaprabalārhaṇamukhyairnirantaram

2,1.18

भृत्यप्रसादसुमुखमायतारुणलोचनम् ।
किरीटिनं कुण्डलिनं श्रिया वक्षसि लक्षितम्

bhṛtyaprasādasumukhamāyatāruṇalocanam |
kirīṭinaṃ kuṇḍalinaṃ śriyā vakṣasi lakṣitam

2,1.19

पीतांशुकं चतुर्बाहुं प्रसन्नहसिताननम् ।
अभ्यर्हणासनासीनं ताभिः शक्तिभिरावृतम्

pītāṃśukaṃ caturbāhuṃ prasannahasitānanam |
abhyarhaṇāsanāsīnaṃ tābhiḥ śaktibhirāvṛtam

2,1.20

प्रधानपुरुषाभ्यां च महता चाहमा तथा ।
एकादशोन्द्रियैश्चैव पञ्चभूतैस्तथैव च

pradhānapuruṣābhyāṃ ca mahatā cāhamā tathā |
ekādaśondriyaiścaiva pañcabhūtaistathaiva ca

2,1.21

स्वरूपेरममाणं तमीश्वरं विनतासुतः ।
तद्दर्शनाह्लादयुतस्वान्तो हृष्यत्तनूरुहः

svarūperamamāṇaṃ tamīśvaraṃ vinatāsutaḥ |
taddarśanāhlādayutasvānto hṛṣyattanūruhaḥ

2,1.22

लोचनाभ्यामश्रु मुञ्चन्प्रेममग्नो ननाम ह ।
नमागतं नतं स्वीय वाहनं विष्णुरब्रवीत् ।
भूमिः का लङ्घिता पक्षिंस्त्वयेयन्तमनेहसम्

locanābhyāmaśru muñcanpremamagno nanāma ha |
namāgataṃ nataṃ svīya vāhanaṃ viṣṇurabravīt |
bhūmiḥ kā laṅghitā pakṣiṃstvayeyantamanehasam

2,1.23

गरुड उवाच ।
तव प्रसादाद्वैकुण्ठ त्रैलोक्यं सचराचरम्

garuḍa uvāca |
tava prasādādvaikuṇṭha trailokyaṃ sacarācaram

2,1.24

मया विलोकितं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
भूर्लोकात्सत्यपर्यन्तं पुरं याम्यं विना प्रभो

mayā vilokitaṃ sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
bhūrlokātsatyaparyantaṃ puraṃ yāmyaṃ vinā prabho

2,1.25

भूर्लोकः सर्वलोकानां प्रचुरः सर्वजन्तुषु ।
मानुष्यं सर्वभूतानां भुक्तिमुक्त्यालयं शुभम्

bhūrlokaḥ sarvalokānāṃ pracuraḥ sarvajantuṣu |
mānuṣyaṃ sarvabhūtānāṃ bhuktimuktyālayaṃ śubham

2,1.26

अतः सुकृतिनां लोको न भूतो न भविष्यति

ataḥ sukṛtināṃ loko na bhūto na bhaviṣyati

2,1.27

गायन्ति देवाः किल गीतकानि धन्यास्तु ये भारतभूमिभागे ।
स्वर्गापवर्गस्य फलार्जनाय भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात्

gāyanti devāḥ kila gītakāni dhanyāstu ye bhāratabhūmibhāge |
svargāpavargasya phalārjanāya bhavanti bhūyaḥ puruṣāḥ suratvāt

2,1.28

प्रेतः कौक्षिप्यते कस्मात्पञ्चरत्नं मुखे कथम् ।
अधस्ताच्चालिता दर्भाः पादौ याम्यां व्यवस्थितौ

pretaḥ kaukṣipyate kasmātpañcaratnaṃ mukhe katham |
adhastāccālitā darbhāḥ pādau yāmyāṃ vyavasthitau

2,1.29

किमर्थं पुत्रपौत्राश्च तस्य तिष्ठन्ति चाग्रतः ।
किमर्थं दीयते दानं गोदानमपि केशव

kimarthaṃ putrapautrāśca tasya tiṣṭhanti cāgrataḥ |
kimarthaṃ dīyate dānaṃ godānamapi keśava

2,1.30

बन्धुमित्राण्यमित्राश्च क्षमापयन्ति तत्कथम् ।
तिलालोहं हिरण्यं च कर्पासं लवणं तथा

bandhumitrāṇyamitrāśca kṣamāpayanti tatkatham |
tilālohaṃ hiraṇyaṃ ca karpāsaṃ lavaṇaṃ tathā

2,1.31

सप्तधान्यं क्षितिर्गावो दीयन्ते केनहेतुना ।
कथं हि म्रियते जन्तुर्मृतो वै कुत्र गच्छति

saptadhānyaṃ kṣitirgāvo dīyante kenahetunā |
kathaṃ hi mriyate janturmṛto vai kutra gacchati

2,1.32

अतिवाहशरीरं च कथं हि श्रयते तदा ।
शवं स्कन्धे वहेत्पुत्रो अग्निदाता च पौत्रकः

ativāhaśarīraṃ ca kathaṃ hi śrayate tadā |
śavaṃ skandhe vahetputro agnidātā ca pautrakaḥ

2,1.33

आज्येनाभ्यञ्जनं कस्मात्कुत एकाहुतिक्रिया ।
वसुन्धरा किमर्थं च कुतः स्त्रीशब्दकीर्तनम्

ājyenābhyañjanaṃ kasmātkuta ekāhutikriyā |
vasundharā kimarthaṃ ca kutaḥ strīśabdakīrtanam

2,1.34

यमसूक्तं किमर्थं च उदीच्या दिशमाहरेत् ।
पानीयमेकवस्त्रेण सूर्यबिम्बनिरीक्षणम्

yamasūktaṃ kimarthaṃ ca udīcyā diśamāharet |
pānīyamekavastreṇa sūryabimbanirīkṣaṇam

2,1.35

यवसर्षपदूर्वास्तु पाषाणे निम्बपत्रकम् ।
वस्त्रं नरश्च नारी च विदध्यादधरोत्तरम्

yavasarṣapadūrvāstu pāṣāṇe nimbapatrakam |
vastraṃ naraśca nārī ca vidadhyādadharottaram

2,1.36

अन्नाद्यं गृहमागत्य न भोक्तव्यं जनैः सह ।
नवकांश्चैव पिण्डांश्च किमर्थं ददते सुताः

annādyaṃ gṛhamāgatya na bhoktavyaṃ janaiḥ saha |
navakāṃścaiva piṇḍāṃśca kimarthaṃ dadate sutāḥ

2,1.37

किमर्थं चत्वरे दुग्धं यात्रे पक्वे च मृन्मये ।
काष्ठत्रयं गणाबद्धं कृत्वा रात्रौ चतुष्पथे

kimarthaṃ catvare dugdhaṃ yātre pakve ca mṛnmaye |
kāṣṭhatrayaṃ gaṇābaddhaṃ kṛtvā rātrau catuṣpathe

2,1.38

निशायां दीयते दीपो यावदब्दं दिनेदिन ।
दाहोदकं किमर्थं च किमर्थं च जनैः सह

niśāyāṃ dīyate dīpo yāvadabdaṃ dinedina |
dāhodakaṃ kimarthaṃ ca kimarthaṃ ca janaiḥ saha

2,1.39

भगवन्नाति वाहश्च नव पिण्डाः प्रदापयेत् ।
कथं देयं पितृभ्यश्च वाहस्यावाहनं कथम्

bhagavannāti vāhaśca nava piṇḍāḥ pradāpayet |
kathaṃ deyaṃ pitṛbhyaśca vāhasyāvāhanaṃ katham

2,1.40

इदञ्चेत्क्रियते देव कस्मात्पिण्डं प्रदापयेत् ।
किं तत्प्रदीयते तस्य पिण्डदानाद्यनन्तरम्

idañcetkriyate deva kasmātpiṇḍaṃ pradāpayet |
kiṃ tatpradīyate tasya piṇḍadānādyanantaram

2,1.41

अस्थिसञ्चयनं चैव घटस्फोटं तथैव च ।
द्वितीये ऽह्नि कुतः स्नानं चतुर्थे साग्निके द्विजे

asthisañcayanaṃ caiva ghaṭasphoṭaṃ tathaiva ca |
dvitīye 'hni kutaḥ snānaṃ caturthe sāgnike dvije

2,1.42

दशमे किं मलस्नानं कार्यं सर्वजनैः सह ।
कस्मात्तैलोद्वर्तनं च स्कन्धवाहगृहं नयेत्

daśame kiṃ malasnānaṃ kāryaṃ sarvajanaiḥ saha |
kasmāttailodvartanaṃ ca skandhavāhagṛhaṃ nayet

2,1.43

तैलोद्वर्तनकं चापि दधुः स्थूलजलाशये ।
दशमे ऽहनि यत्पिण्डं तद्दद्या दामिषेण तु

tailodvartanakaṃ cāpi dadhuḥ sthūlajalāśaye |
daśame 'hani yatpiṇḍaṃ taddadyā dāmiṣeṇa tu

2,1.44

पिणाञ्चैकादशे कस्माद्वृषोत्सर्गादिपूर्वकम् ।
भाजनोपानहौ च्छत्रं वासांसि त्वङ्गुलीयकम्

piṇāñcaikādaśe kasmādvṛṣotsargādipūrvakam |
bhājanopānahau cchatraṃ vāsāṃsi tvaṅgulīyakam

2,1.45

त्रयोदशे ऽह्नि देयं स्यात्पददानं किमर्थकम् ।
श्राद्धानि षोडशैतानि अब्दं यावत्कुतो घटः

trayodaśe 'hni deyaṃ syātpadadānaṃ kimarthakam |
śrāddhāni ṣoḍaśaitāni abdaṃ yāvatkuto ghaṭaḥ

2,1.46

अन्नाद्येनोदकेनैव षष्ट्याधिकशतत्रयम् ।
दिनेदिने च दातव्यं घटान्नं प्रेततृप्तये

annādyenodakenaiva ṣaṣṭyādhikaśatatrayam |
dinedine ca dātavyaṃ ghaṭānnaṃ pretatṛptaye

2,1.47

प्राप्ते काले वै म्रियते अनित्या मानवाः प्रभो

prāpte kāle vai mriyate anityā mānavāḥ prabho

2,1.48

छिद्रं तु नैव पश्यामि कुतो जीवः स निर्गतः ।
कुतो गच्छन्ति भूतानि पृथिव्यापो मनस्तथा ।
तेजो वदस्व मे नाथ वायुराकाशमेव च

chidraṃ tu naiva paśyāmi kuto jīvaḥ sa nirgataḥ |
kuto gacchanti bhūtāni pṛthivyāpo manastathā |
tejo vadasva me nātha vāyurākāśameva ca

2,1.49

कुतः कर्मेन्द्रियाणीह पञ्चबुद्धीन्द्रियाणि च ।
वायवश्चैव पञ्चैते कथं गच्छन्ति चात्ययम्

kutaḥ karmendriyāṇīha pañcabuddhīndriyāṇi ca |
vāyavaścaiva pañcaite kathaṃ gacchanti cātyayam

2,1.50

लोभमोहादयः पञ्च शरीरे चैव तस्कराः ।
तृष्णा कामो ह्यहङ्कारः कुतो यान्ति जनार्दना

lobhamohādayaḥ pañca śarīre caiva taskarāḥ |
tṛṣṇā kāmo hyahaṅkāraḥ kuto yānti janārdanā

2,1.51

पुण्यं वाप्यथवापुण्यं यत्किञ्चित्सुकृतं तथा ।
नष्टे देहे कुतो यान्ति दानानि विविधानि च

puṇyaṃ vāpyathavāpuṇyaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ tathā |
naṣṭe dehe kuto yānti dānāni vividhāni ca

2,1.52

सपिण्डनं किमर्थं च पूर्णे संवत्सरे ऽपि वा ।
प्रेतस्य मेलनं केषां किंविधं तत्र कारयेत्

sapiṇḍanaṃ kimarthaṃ ca pūrṇe saṃvatsare 'pi vā |
pretasya melanaṃ keṣāṃ kiṃvidhaṃ tatra kārayet

2,1.53

मूर्छनात्पननाद्वापि विपत्तिर्यदि जायते ।
ये दग्धा ये त्वदग्धाश्च पतिता ये नरा भुवि

mūrchanātpananādvāpi vipattiryadi jāyate |
ye dagdhā ye tvadagdhāśca patitā ye narā bhuvi

2,1.54

यानि चान्यानि भूतानि तेषामन्ते भवेच्च किम् ।
पापिनो ये दुराचारा ये चान्ये गतबुद्धयः

yāni cānyāni bhūtāni teṣāmante bhavecca kim |
pāpino ye durācārā ye cānye gatabuddhayaḥ

2,1.55

आत्मघाती ब्रह्महा च स्तेयी विश्वासघातकः ।
कपिलायाः पिबेच्छूद्रो यः पठेदिदमक्षरम्

ātmaghātī brahmahā ca steyī viśvāsaghātakaḥ |
kapilāyāḥ pibecchūdro yaḥ paṭhedidamakṣaram

2,1.56

धारयेद्ब्रह्मसूत्रं वा का गतिस्तस्य माधव ।
शूद्रस्य ब्राह्मणी भार्या संगृहीता यदा भवेत्

dhārayedbrahmasūtraṃ vā kā gatistasya mādhava |
śūdrasya brāhmaṇī bhāryā saṃgṛhītā yadā bhavet

2,1.57

भीतो ऽहं पापिनस्तस्मात्तन्मे वद जगत्प्रभो ।
अन्यच्च शृणु विश्वात्मन्मया कौतुकिना रयात्

bhīto 'haṃ pāpinastasmāttanme vada jagatprabho |
anyacca śṛṇu viśvātmanmayā kautukinā rayāt

2,1.58

लोकांल्लोकयता लोके जगाहे विश्वमण्डलम् ।
तत्राजनि जनान्दृष्ट्वा दुः खेष्वेव निमज्जतः

lokāṃllokayatā loke jagāhe viśvamaṇḍalam |
tatrājani janāndṛṣṭvā duḥ kheṣveva nimajjataḥ

2,1.59

स्वान्ते मे दुर्धरा पीडा तत्पीडातो गरीयसी ।
त्रिदिवे दितिजातेभ्यो भूमौ मृत्युरुगादिभिः

svānte me durdharā pīḍā tatpīḍāto garīyasī |
tridive ditijātebhyo bhūmau mṛtyurugādibhiḥ

2,1.60

इष्टवस्तुवियो गैश्च पाताले मामकं भयम् ।
एवं न निर्भयं स्थानमन्यदीश भवत्पदात्

iṣṭavastuviyo gaiśca pātāle māmakaṃ bhayam |
evaṃ na nirbhayaṃ sthānamanyadīśa bhavatpadāt

2,1.61

असत्यं स्वप्नमायावत्कालेन कवलीकृतम् ।
तत्रापि भारते वर्षे बहुदुः खस्य भागिनः

asatyaṃ svapnamāyāvatkālena kavalīkṛtam |
tatrāpi bhārate varṣe bahuduḥ khasya bhāginaḥ

2,1.62

जना दृष्टा मया रागद्वेषमोहादिविप्लुताः ।
केचिदन्धाः केकराक्षास्खलद्वाचस्तु पङ्गवः

janā dṛṣṭā mayā rāgadveṣamohādiviplutāḥ |
kecidandhāḥ kekarākṣāskhaladvācastu paṅgavaḥ

2,1.63

खञ्जाः काणाश्च बधिरा मूकाः कुष्ठाश्च लोमशाः ।
नानारोगपरीताश्च खपुष्पाच्चाभिमानिनः

khañjāḥ kāṇāśca badhirā mūkāḥ kuṣṭhāśca lomaśāḥ |
nānārogaparītāśca khapuṣpāccābhimāninaḥ

2,1.64

तेषां दोषस्य वैचित्र्यं मृत्योर्गोचरतामपि ।
दृष्ट्वा प्रसुमनाः प्राप्तः को मृत्युश्चित्रता कथम्

teṣāṃ doṣasya vaicitryaṃ mṛtyorgocaratāmapi |
dṛṣṭvā prasumanāḥ prāptaḥ ko mṛtyuścitratā katham

2,1.65

मृतिर्यस्य विधानेन मरणादप्यनन्तरम् ।
विधिनाब्दक्रिया यस्य न स दुर्गतिमाप्नुयात्

mṛtiryasya vidhānena maraṇādapyanantaram |
vidhinābdakriyā yasya na sa durgatimāpnuyāt

2,1.66

ऋषिभ्यस्तु मया पूर्वमिति सामान्यतः श्रुतम् ।
ज्ञानाय तद्द्विशेषस्य पृच्छामीदमिति प्रभो

ṛṣibhyastu mayā pūrvamiti sāmānyataḥ śrutam |
jñānāya taddviśeṣasya pṛcchāmīdamiti prabho

2,1.67

म्रियमाणस्य किं कृत्यं किं दानं वासवानुज ।
वाहमृत्योरन्तराले को विधिर्दहनस्य च

mriyamāṇasya kiṃ kṛtyaṃ kiṃ dānaṃ vāsavānuja |
vāhamṛtyorantarāle ko vidhirdahanasya ca

2,1.68

सद्यो विलम्बतो वा किं देहमन्यं प्रपद्यते ।
संयमन्यां क्रम्यमाणमावर्षं का मृतिक्रिया

sadyo vilambato vā kiṃ dehamanyaṃ prapadyate |
saṃyamanyāṃ kramyamāṇamāvarṣaṃ kā mṛtikriyā

2,1.69

प्रायश्चित्तं दुर्मतेः किं पञ्चकादिमृतस्य च ।
प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हस्यशेषतः

prāyaścittaṃ durmateḥ kiṃ pañcakādimṛtasya ca |
prasādaṃ kuru me mohaṃ chettumarhasyaśeṣataḥ

2,1.70

सर्वमन्तेमया पृष्टं ब्रूहि लोकहिताय वै

sarvamantemayā pṛṣṭaṃ brūhi lokahitāya vai

Chapter 2.2

2,2.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशाख्ये धर्मकाण्डे (प्रेतखण्डे) श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रश्रप्रपञ्चो नाम प्रथमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 2 श्रीकृष्ण उवाच ।
साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśākhye dharmakāṇḍe (pretakhaṇḍe) śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde praśraprapañco nāma prathamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 2 śrīkṛṣṇa uvāca |
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhadra mānuṣāṇāṃ hitāya vai |
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā sarvamevaurdhvadaihikam

2,2.2

सम्यग्विभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम् ।
यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः

samyagvibhedarahitaṃ śrutismṛtisamuddhṛtam |
yanna dṛṣṭaṃ suraiḥ sendrairyogibhiryogacintakaiḥ

2,2.3

गुह्यद्गुह्यतरं तच्च नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् ।
भक्तस्त्वं हि महाभाग वैनतेयं ब्रवीमि ते

guhyadguhyataraṃ tacca nākhyātaṃ kasyacitkvacit |
bhaktastvaṃ hi mahābhāga vainateyaṃ bravīmi te

2,2.4

अपुत्रस्य गतिर्नास्तु स्वर्गो नैव च नैव च ।
येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य हि

aputrasya gatirnāstu svargo naiva ca naiva ca |
yena kenāpyupāyena kāryaṃ janma sutasya hi

2,2.5

तारयेन्नरकात्पुत्त्रो यदि मोक्षो न विद्यते ।
स्कन्धः पुत्रेण कर्तव्यो ह्यग्निदाता च पौत्रकः

tārayennarakātputtro yadi mokṣo na vidyate |
skandhaḥ putreṇa kartavyo hyagnidātā ca pautrakaḥ

2,2.6

तिलदर्भैश्च भूम्यां वै कुटी ऋतुमती भवेत् ।
पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति

tiladarbhaiśca bhūmyāṃ vai kuṭī ṛtumatī bhavet |
pañca ratnāni vaktre tu yena jīvaḥ prarohati

2,2.7

यदा पुष्पं प्रनष्टं हि क्व तदा गर्भधारणम् ।
आदराच्च ततो भूमौ येन गर्भं प्रधार्यते

yadā puṣpaṃ pranaṣṭaṃ hi kva tadā garbhadhāraṇam |
ādarācca tato bhūmau yena garbhaṃ pradhāryate

2,2.8

लेप्या तु गोमयैर्भूमिस्तिलान्दर्भान्विनिः क्षिपेत् ।
तस्यामेवातुरो मुक्तः सर्वं दहति किल्बिषम्

lepyā tu gomayairbhūmistilāndarbhānviniḥ kṣipet |
tasyāmevāturo muktaḥ sarvaṃ dahati kilbiṣam

2,2.9

दर्भतूली नयेत्स्वर्गमातुरस्य न संशयः ।
दर्भांस्तत्र क्षिपेद्वाथ तूलीगेन्दुकमध्यतः

darbhatūlī nayetsvargamāturasya na saṃśayaḥ |
darbhāṃstatra kṣipedvātha tūlīgendukamadhyataḥ

2,2.10

सर्वत्र वसुधापूता यत्र लेपो न विद्यते ।
यत्र लेपः स्थितस्तत्र पुनर्लेपेन शुध्यति

sarvatra vasudhāpūtā yatra lepo na vidyate |
yatra lepaḥ sthitastatra punarlepena śudhyati

2,2.11

यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः ।
अलेपं ह्यातुरं मुक्तं विशन्त्येते वियोनयः

yātudhānāḥ piśācāśca rākṣasāḥ krūrakarmiṇaḥ |
alepaṃ hyāturaṃ muktaṃ viśantyete viyonayaḥ

2,2.12

नित्यहोमस्तथा श्राद्धं पादशौचं द्विजे तथा ।
मण्डलेन विना भूम्यामातुरो मुच्यते न हि

nityahomastathā śrāddhaṃ pādaśaucaṃ dvije tathā |
maṇḍalena vinā bhūmyāmāturo mucyate na hi

2,2.13

ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च श्रीर्हुताशस्तथैव च ।
मण्डले चोपतिष्ठन्ति तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्

brahmā viṣṇuśca rudraśca śrīrhutāśastathaiva ca |
maṇḍale copatiṣṭhanti tasmātkurvīta maṇḍalam

2,2.14

अन्यथा म्रियते वालो वृद्धस्तार्क्ष्ययुवाथवा ।
योन्यन्तरं न गच्छेत्स क्रीडते वायुना सह

anyathā mriyate vālo vṛddhastārkṣyayuvāthavā |
yonyantaraṃ na gacchetsa krīḍate vāyunā saha

2,2.15

मिश्रितं लोहितामिश्रं तदेवं जन्म जीयते ।
तस्यैव वायुभूतस्य न श्राद्धं नोदकक्रिया

miśritaṃ lohitāmiśraṃ tadevaṃ janma jīyate |
tasyaiva vāyubhūtasya na śrāddhaṃ nodakakriyā

2,2.16

मम स्वेदसमुद्भूतास्तिलास्तार्क्ष्य पवित्रकाः ।
असुरा दानवा दैत्या विद्रवन्ति तिलैस्तथा

mama svedasamudbhūtāstilāstārkṣya pavitrakāḥ |
asurā dānavā daityā vidravanti tilaistathā

2,2.17

तिलाः श्वेतास्तिला कृष्णास्तिला गोमूत्रसंन्निभाः ।
दहन्तु ते मे पापानि शरीरेण कृतानि वै

tilāḥ śvetāstilā kṛṣṇāstilā gomūtrasaṃnnibhāḥ |
dahantu te me pāpāni śarīreṇa kṛtāni vai

2,2.18

एक एव तिलो दत्तो हेमद्रोणतिलैः समः ।
तर्पणे दानहोमेषु दत्तो भवति चाक्षयः

eka eva tilo datto hemadroṇatilaiḥ samaḥ |
tarpaṇe dānahomeṣu datto bhavati cākṣayaḥ

2,2.19

दर्भा रोमसमुद्भूतास्तिलाः स्वेदेषु नान्यथा ।
देवता दानवास्तृप्ताः श्राद्धेन पितरस्तथा

darbhā romasamudbhūtāstilāḥ svedeṣu nānyathā |
devatā dānavāstṛptāḥ śrāddhena pitarastathā

2,2.20

प्रयोगविधिना ब्रह्मा विश्वं चाप्युपजीवनाम् ।
अपसव्यादितो ब्रह्मा पितरो देवदेवताः

prayogavidhinā brahmā viśvaṃ cāpyupajīvanām |
apasavyādito brahmā pitaro devadevatāḥ

2,2.21

तेन ते पितरस्तृप्ता अपसव्ये कृते सति ।
दर्भमूले स्थितो ब्रह्मा मध्ये देवो जनार्दनः

tena te pitarastṛptā apasavye kṛte sati |
darbhamūle sthito brahmā madhye devo janārdanaḥ

2,2.22

दर्भाग्रे शङ्करं विद्यात्त्रयो देवाः कुशे स्मृताः ।
विप्रा मन्त्राः कशा वह्निस्तुलसी च खगेश्वर

darbhāgre śaṅkaraṃ vidyāttrayo devāḥ kuśe smṛtāḥ |
viprā mantrāḥ kaśā vahnistulasī ca khageśvara

2,2.23

नैते निर्माल्यतां यान्ति क्रियमाणाः पुनः पुनः ।
तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग

naite nirmālyatāṃ yānti kriyamāṇāḥ punaḥ punaḥ |
tulasī brāhmaṇā gāvo viṣṇurekādaśī khaga

2,2.24

पञ्च प्रवहणान्ये भवाब्धौ मज्जतां नृणाम् ।
विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः

pañca pravahaṇānye bhavābdhau majjatāṃ nṛṇām |
viṣṇurekādaśī gītā tulasī vipradhenavaḥ

2,2.25

असारे दुर्गसंसारे षट्पदी मुक्तिदायिनी ।
तिलाः पवित्रमतुलं दर्भाश्चापि तुलस्यथ

asāre durgasaṃsāre ṣaṭpadī muktidāyinī |
tilāḥ pavitramatulaṃ darbhāścāpi tulasyatha

2,2.26

निवारयन्ति चैतानि दुर्गतिं यान्तमातुरम् ।
हस्ताभ्यामुद्धरेद्दर्भांस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवि

nivārayanti caitāni durgatiṃ yāntamāturam |
hastābhyāmuddhareddarbhāṃstoyena prokṣayedbhuvi

2,2.27

मृत्युकाले क्षिपेद्दर्भान्करयोरातुरस्य च ।
दर्भैस्तु क्षिप्यते यो ऽसौ दर्भैस्तु परिवेष्टितः

mṛtyukāle kṣipeddarbhānkarayorāturasya ca |
darbhaistu kṣipyate yo 'sau darbhaistu pariveṣṭitaḥ

2,2.28

विष्णुलोके स वै याति मन्त्रहीनो ऽपि मानवः ।
तूलीं कृत्वा कृतौ पादौ संस्थितौ क्षितिपृष्ठतः

viṣṇuloke sa vai yāti mantrahīno 'pi mānavaḥ |
tūlīṃ kṛtvā kṛtau pādau saṃsthitau kṣitipṛṣṭhataḥ

2,2.29

प्रायाश्चित्तं विशुद्धाग्नौ संसारे ऽसारसागरे ।
गोमयेनोपलिम्पेत्तु दर्भास्तरणसंस्थिते

prāyāścittaṃ viśuddhāgnau saṃsāre 'sārasāgare |
gomayenopalimpettu darbhāstaraṇasaṃsthite

2,2.30

यने दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति ।
लवणं तद्रसं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम्

yane dattena dānena sarvaṃ pāpaṃ vyapohati |
lavaṇaṃ tadrasaṃ divyaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām

2,2.31

यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कटा लवणं विना ।
पितॄणां च प्रियं भव्यं तस्मात्स्वर्गप्रदं भवेत्

yasmādannarasāḥ sarve notkaṭā lavaṇaṃ vinā |
pitṝṇāṃ ca priyaṃ bhavyaṃ tasmātsvargapradaṃ bhavet

2,2.32

विष्णुदेहसमुद्भूतो यतो ऽयं लवणो रसः ।
एतत्सलवणं दानं तेन शंसन्ति योगिनः

viṣṇudehasamudbhūto yato 'yaṃ lavaṇo rasaḥ |
etatsalavaṇaṃ dānaṃ tena śaṃsanti yoginaḥ

2,2.33

ब्राह्मणक्षत्त्रियविशां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च ।
आतुरस्य यदा प्राणा न यान्ति वसुधातले

brāhmaṇakṣattriyaviśāṃ strīṇāṃ śūdrajanasya ca |
āturasya yadā prāṇā na yānti vasudhātale

2,2.34

लवणं तु तदा देयं द्वारस्योद्वाटनं दिवः ।
अन्यच्च शृणु पक्षीन्द्र मृत्यो रूपं प्रपञ्चतः

lavaṇaṃ tu tadā deyaṃ dvārasyodvāṭanaṃ divaḥ |
anyacca śṛṇu pakṣīndra mṛtyo rūpaṃ prapañcataḥ

2,2.35

यस्य कालेन नो यायाद्वियोगः प्राणदेहयोः ।
प्राणिनश्च स्वसमये मृत्युरत्यन्तविस्मृतिः

yasya kālena no yāyādviyogaḥ prāṇadehayoḥ |
prāṇinaśca svasamaye mṛtyuratyantavismṛtiḥ

2,2.36

यथा वायुर्जलधरान्विकर्षति यतस्ततः ।
तद्वज्जलदवत्तार्क्ष्य कालस्यैव वशानुगाः

yathā vāyurjaladharānvikarṣati yatastataḥ |
tadvajjaladavattārkṣya kālasyaiva vaśānugāḥ

2,2.37

सात्त्विका राजसाश्चैव तामसा ये च केचन ।
भावाः कालात्मकाः सर्वे प्रवर्तन्ते हि जन्तुषु

sāttvikā rājasāścaiva tāmasā ye ca kecana |
bhāvāḥ kālātmakāḥ sarve pravartante hi jantuṣu

2,2.38

आदित्यश्चन्द्रमाः शम्भुरापो वायुः शतक्रतुः ।
अग्निः खं पृथिवी मित्र ओषध्यो वसवस्तथा

ādityaścandramāḥ śambhurāpo vāyuḥ śatakratuḥ |
agniḥ khaṃ pṛthivī mitra oṣadhyo vasavastathā

2,2.39

सरितः सागराश्चैव भावाभावौ च सर्पहन् ।
सर्वे कालेन सृज्यन्ते संक्षिप्यन्ते यथा पुनः

saritaḥ sāgarāścaiva bhāvābhāvau ca sarpahan |
sarve kālena sṛjyante saṃkṣipyante yathā punaḥ

2,2.40

कालेन संह्रियन्ते च नृनं मृत्यावुपस्थिते ।
दैवयोगात्त्दा व्याधिः कश्चिदुत्पद्यते खग

kālena saṃhriyante ca nṛnaṃ mṛtyāvupasthite |
daivayogāttdā vyādhiḥ kaścidutpadyate khaga

2,2.41

वैकल्यमिन्द्रियाणां च बलौ जोरंहसां भवेत् ।
युगपद्वश्चिककोटिशूकदंशो भवेद्यदि

vaikalyamindriyāṇāṃ ca balau joraṃhasāṃ bhavet |
yugapadvaścikakoṭiśūkadaṃśo bhavedyadi

2,2.42

तदानुमीयते तेन पीडा मृत्युभवा खग ।
ततः क्षणेन चैतन्ये विकले जडतां गते

tadānumīyate tena pīḍā mṛtyubhavā khaga |
tataḥ kṣaṇena caitanye vikale jaḍatāṃ gate

2,2.43

प्रिचाल्यन्ते ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः ।
बीभत्सं तु तदा रूपं प्राणैः कण्ठगतैर्भवेत्

pricālyante tataḥ prāṇā yāmyairnikaṭavartibhiḥ |
bībhatsaṃ tu tadā rūpaṃ prāṇaiḥ kaṇṭhagatairbhavet

2,2.44

फेमुद्गिरते सो ऽथ मुखं लालाकुलं भवेत् ।
अङ्गुष्ठमात्रपुरुषो हाहा कुर्वंस्ततस्तनोः

phemudgirate so 'tha mukhaṃ lālākulaṃ bhavet |
aṅguṣṭhamātrapuruṣo hāhā kurvaṃstatastanoḥ

2,2.45

तदैव नीयते द्वतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम् ।
भूय एव हिते तात मृत्युकालदशामिमाम्

tadaiva nīyate dvatairyāmyairvokṣansvakaṃ gṛham |
bhūya eva hite tāta mṛtyukāladaśāmimām

2,2.46

अष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः ।
भिनत्ति मर्मस्थानानि दीप्यमानो निरिन्धनः

aṣmā prakupitaḥ kāye tīvravāyusamīritaḥ |
bhinatti marmasthānāni dīpyamāno nirindhanaḥ

2,2.47

उदानो नाम पवनस्ततश्चोर्ध्वं प्रवर्तते ।
भक्तानामबुभुक्षाणामधोगतिनिरोधकृत्

udāno nāma pavanastataścordhvaṃ pravartate |
bhaktānāmabubhukṣāṇāmadhogatinirodhakṛt

2,2.48

यैर्नानृतानि चोक्तानि प्रीतिभेदः कृतो न च ।
आस्तिकः श्रद्दधानश्च स सुखं मृत्युमृच्छति

yairnānṛtāni coktāni prītibhedaḥ kṛto na ca |
āstikaḥ śraddadhānaśca sa sukhaṃ mṛtyumṛcchati

2,2.49

यो न कामान्न संरंभान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ।
यथोक्तकारी सौम्यश्च स सुखं मृत्युमृच्छति

yo na kāmānna saṃraṃbhānna dveṣāddharmamutsṛjet |
yathoktakārī saumyaśca sa sukhaṃ mṛtyumṛcchati

2,2.50

मोहज्ञानप्रदातारः प्राप्नुवन्ति महत्तमः ।
कूटसाक्षी मृषावादी ये च विश्वासघातकाः

mohajñānapradātāraḥ prāpnuvanti mahattamaḥ |
kūṭasākṣī mṛṣāvādī ye ca viśvāsaghātakāḥ

2,2.51

ते मोहं मृत्युमृच्छन्ति तथा ये वेदनिन्दकाः ।
विभीषकाः पूतिगन्धा यष्टिमुद्गरपाणयः

te mohaṃ mṛtyumṛcchanti tathā ye vedanindakāḥ |
vibhīṣakāḥ pūtigandhā yaṣṭimudgarapāṇayaḥ

2,2.52

आगच्छन्ति दुरात्मानो यमस्य पुरुषास्तदा ।
प्राप्ते त्वीदृक्पथे घोरे जायते तस्य वेपथुः

āgacchanti durātmāno yamasya puruṣāstadā |
prāpte tvīdṛkpathe ghore jāyate tasya vepathuḥ

2,2.53

क्रन्दत्यविरतं सो ऽपि पितृमातृसुतानपि ।
सास्य वागस्फुटा यत्नेनैकवर्णा विभासते

krandatyavirataṃ so 'pi pitṛmātṛsutānapi |
sāsya vāgasphuṭā yatnenaikavarṇā vibhāsate

2,2.54

दृष्टिर्वै भ्राम्यते त्रासाच्छ्वासाच्छुष्यति चाननम् ।
स ततो वेदनाविष्टस्तच्छरीरं विमुञ्चति

dṛṣṭirvai bhrāmyate trāsācchvāsācchuṣyati cānanam |
sa tato vedanāviṣṭastaccharīraṃ vimuñcati

2,2.55

अस्पृश्यं कुत्सनीयं च तत्क्षणादेव जायते ।
उक्तं मृत्योः स्वरूपं तु प्रसङ्गादन्यदप्यथ

aspṛśyaṃ kutsanīyaṃ ca tatkṣaṇādeva jāyate |
uktaṃ mṛtyoḥ svarūpaṃ tu prasaṅgādanyadapyatha

2,2.56

वैचित्र्यस्योत्तरं प्रश्रे द्वितीयस्य वदामि ते ।
कर्मणां प्राक्तनानां तु तदसत्त्वेनं भदेतः

vaicitryasyottaraṃ praśre dvitīyasya vadāmi te |
karmaṇāṃ prāktanānāṃ tu tadasattvenaṃ bhadetaḥ

2,2.57

भवेद्भोगस्य वैचित्र्यं भ्राम्यतां प्राणिनामिह ।
देवत्वमसुरत्वं च यक्षत्वादिसुखप्रदम्

bhavedbhogasya vaicitryaṃ bhrāmyatāṃ prāṇināmiha |
devatvamasuratvaṃ ca yakṣatvādisukhapradam

2,2.58

मानुषत्वं पशुत्वं च पक्षित्वाद्यतिदुः खदम् ।
कर्मणां तारतम्येन भवतीह खगेश्वर

mānuṣatvaṃ paśutvaṃ ca pakṣitvādyatiduḥ khadam |
karmaṇāṃ tāratamyena bhavatīha khageśvara

2,2.59

अत्र ते कीर्तयिष्यामि विपाकं कर्मणामहम् ।
वैचित्र्यस्य स्पुटत्वाययैर्जोवः संसरत्ययम्

atra te kīrtayiṣyāmi vipākaṃ karmaṇāmaham |
vaicitryasya spuṭatvāyayairjovaḥ saṃsaratyayam

2,2.60

महापातकजान्घोरान्नरकान्प्राप्य दारुणान् ।
कर्मक्षयात्प्रजायन्ते महापातकिनः क्षितौ

mahāpātakajānghorānnarakānprāpya dāruṇān |
karmakṣayātprajāyante mahāpātakinaḥ kṣitau

2,2.61

जायन्ते लक्षणैर्यैस्तुतानि मे शृणु सत्तम ।
मृगाश्वसूकरोष्ट्राणां ब्रह्महा योनिमृच्छति

jāyante lakṣaṇairyaistutāni me śṛṇu sattama |
mṛgāśvasūkaroṣṭrāṇāṃ brahmahā yonimṛcchati

2,2.62

कृमिकीटपतङ्गत्वं स्वर्णहारी समाप्नुयात् ।
तृणगुल्मतात्वं च क्रमशो गुरुतल्पगः

kṛmikīṭapataṅgatvaṃ svarṇahārī samāpnuyāt |
tṛṇagulmatātvaṃ ca kramaśo gurutalpagaḥ

2,2.63

ब्रह्महा क्षयरोगी स्यात्सुरापः श्यावदन्तकः ।
हेमहारी तु कुनखी दुश्चर्मा गुरुतल्पगः

brahmahā kṣayarogī syātsurāpaḥ śyāvadantakaḥ |
hemahārī tu kunakhī duścarmā gurutalpagaḥ

2,2.64

यो येन संवसत्येषां स तल्लिङ्गो ऽभिजायते ।
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन्

yo yena saṃvasatyeṣāṃ sa talliṅgo 'bhijāyate |
saṃvatsareṇa patati patitena sahācaran

2,2.65

संलापस्पर्शनिः श्वाससहयानाशनासनात् ।
याजनाध्यापनाद्यौनात्पापं संक्रमते नृणाम्

saṃlāpasparśaniḥ śvāsasahayānāśanāsanāt |
yājanādhyāpanādyaunātpāpaṃ saṃkramate nṛṇām

2,2.66

गत्वा दारान्परेषाञ्च ब्रह्मस्वमपहृत्य च ।
अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः

gatvā dārānpareṣāñca brahmasvamapahṛtya ca |
araṇye nirjane deśe jāyate brahmarākṣasaḥ

2,2.67

हीनजातौ प्रजायेत रत्नानामपहारकः ।
पत्रं च शाखिनो हृत्वा गन्धांश्छुच्छुन्दरी पुमान्

hīnajātau prajāyeta ratnānāmapahārakaḥ |
patraṃ ca śākhino hṛtvā gandhāṃśchucchundarī pumān

2,2.68

मूषको धान्यहारी स्याद्यानमुष्ट्रः फलं कपिः ।
निर्मन्त्रभोजनात्काको गृध्रो हृत्वा ह्युपस्करम्

mūṣako dhānyahārī syādyānamuṣṭraḥ phalaṃ kapiḥ |
nirmantrabhojanātkāko gṛdhro hṛtvā hyupaskaram

2,2.69

मधुदंशः फलं गृध्रो गां गोधाग्निं बकस्तथा ।
स्याच्छ्वेतकुष्ठी स्त्रीवस्त्र ह्यरुची रसहारकः

madhudaṃśaḥ phalaṃ gṛdhro gāṃ godhāgniṃ bakastathā |
syācchvetakuṣṭhī strīvastra hyarucī rasahārakaḥ

2,2.70

कांस्यहारी तु हंसः स्यात्परस्वस्य च हारकः ।
अपस्मारी गुरोर्हन्ता क्रूरकृद्वामनो भवेत्

kāṃsyahārī tu haṃsaḥ syātparasvasya ca hārakaḥ |
apasmārī gurorhantā krūrakṛdvāmano bhavet

2,2.71

धर्मपत्नीं त्यजञ्छब्दवेधी प्राणी भवेत्क्षितौ ।
देवविप्रस्वापहारी पाण्डुरः परमांसभुक्

dharmapatnīṃ tyajañchabdavedhī prāṇī bhavetkṣitau |
devaviprasvāpahārī pāṇḍuraḥ paramāṃsabhuk

2,2.72

भक्ष्याभक्ष्यो गण्डमाली महारोगी प्रजायते ।
न्यासापहारी काणः स्यास्त्रीजीवः खञ्जको भवेत्

bhakṣyābhakṣyo gaṇḍamālī mahārogī prajāyate |
nyāsāpahārī kāṇaḥ syāstrījīvaḥ khañjako bhavet

2,2.73

कौमारदारत्यागी च दुर्भगो ऽथै कमिष्टभुक् ।
वातगुल्मी विप्रयोषिद्गामी वा जम्बुको भवेत्

kaumāradāratyāgī ca durbhago 'thai kamiṣṭabhuk |
vātagulmī viprayoṣidgāmī vā jambuko bhavet

2,2.74

शय्याहर्ता क्षपणकः पतङ्गो वस्त्रहारकः ।
मात्सर्यादपि जात्यन्धो कपाली दीपहारकः

śayyāhartā kṣapaṇakaḥ pataṅgo vastrahārakaḥ |
mātsaryādapi jātyandho kapālī dīpahārakaḥ

2,2.75

कौशिको मित्रहन्ता च क्षयी पित्रादिनिन्दकः ।
स्खलद्वागनृतवादी कूटसाक्षी जलोदरी

kauśiko mitrahantā ca kṣayī pitrādinindakaḥ |
skhaladvāganṛtavādī kūṭasākṣī jalodarī

2,2.76

मशकः सो ऽथ चछिन्नोष्ठो विवाहे विघ्नकृद्भवेत् ।
स्याद्वाथ वृषलः सो ऽयं चत्वरे वै विण्मूत्रकृत्

maśakaḥ so 'tha cachinnoṣṭho vivāhe vighnakṛdbhavet |
syādvātha vṛṣalaḥ so 'yaṃ catvare vai viṇmūtrakṛt

2,2.77

मूत्रकृच्छ्री दूषकस्तु कन्यायाः क्लीबतामियात् ।
द्वीपी स्याद्वेदविक्रेता वराहो ऽयाज्ययाजकः

mūtrakṛcchrī dūṣakastu kanyāyāḥ klībatāmiyāt |
dvīpī syādvedavikretā varāho 'yājyayājakaḥ

2,2.78

यतस्ततो ऽश्रन्मार्जारो खद्योतो वहदाहकः ।
कृमिः पर्युषितादः स्यान्मत्सरी भ्रमरो भवेत्

yatastato 'śranmārjāro khadyoto vahadāhakaḥ |
kṛmiḥ paryuṣitādaḥ syānmatsarī bhramaro bhavet

2,2.79

अग्न्युत्सादी तु कुष्ठी स्याददत्ताऽदानतो वृषः ।
सर्पो गोहारको ऽन्नस्य हारकः स्यादजीर्णवान्

agnyutsādī tu kuṣṭhī syādadattā'dānato vṛṣaḥ |
sarpo gohārako 'nnasya hārakaḥ syādajīrṇavān

2,2.80

जलहारी तु मत्स्यः स्यात्क्षीरहारी बलाकिका ।
अन्नं पर्युषितं विप्रे प्रददत्कुब्जतां व्रजेत्

jalahārī tu matsyaḥ syātkṣīrahārī balākikā |
annaṃ paryuṣitaṃ vipre pradadatkubjatāṃ vrajet

2,2.81

फलानि हरते यस्तु सन्ततिर्म्रियते खग ।
अदत्त्वा भक्ष्यमश्राति ह्यनपत्यो भवेन्नरः

phalāni harate yastu santatirmriyate khaga |
adattvā bhakṣyamaśrāti hyanapatyo bhavennaraḥ

2,2.82

प्रवज्यागमनाद्राजन् भवेन्मरुपिशाचकः ।
चातको जलहर्ता स्याज्जन्मान्धः पुंस्तकं हरन्

pravajyāgamanādrājan bhavenmarupiśācakaḥ |
cātako jalahartā syājjanmāndhaḥ puṃstakaṃ haran

2,2.83

प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्योरऽथमददज्जम्बुको भवेत् ।
परिवादादिजातीनां लभते काच्छपीं तनुम्

pratiśrutya dvijebhyor'thamadadajjambuko bhavet |
parivādādijātīnāṃ labhate kācchapīṃ tanum

2,2.84

दुर्भगः फलविक्रेता वृकश्च वृषलीपतिः ।
मार्जारो ऽग्निं पदा स्पृष्ट्वा रोगवान्परमांसभुक्

durbhagaḥ phalavikretā vṛkaśca vṛṣalīpatiḥ |
mārjāro 'gniṃ padā spṛṣṭvā rogavānparamāṃsabhuk

2,2.85

जलप्रस्त्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः ।
हरेः कथां न शृण्वन्ति ये न साधुजनस्तवम्

jalaprastravaṇaṃ yastu bhindyānmatsyo bhavennaraḥ |
hareḥ kathāṃ na śṛṇvanti ye na sādhujanastavam

2,2.86

तान्नरान्कर्णमूलो ऽयं व्याप्नुयान्नेतराञ्जनान् ।
परस्याननसंस्थं यो ग्रासं हरि मन्दधीः

tānnarānkarṇamūlo 'yaṃ vyāpnuyānnetarāñjanān |
parasyānanasaṃsthaṃ yo grāsaṃ hari mandadhīḥ

2,2.87

देवोपकरणान्येनं गण्डमालिनमीहते ।
दम्भेनाचरते धर्मं गजचर्मा भवेत्तु सः

devopakaraṇānyenaṃ gaṇḍamālinamīhate |
dambhenācarate dharmaṃ gajacarmā bhavettu saḥ

2,2.88

शिरो ऽर्तिप्रमुखा रोगा यान्ति विश्वासघातकम् ।
लिङ्गपीडी शिवस्वं च शिवनिर्माल्यमेव च

śiro 'rtipramukhā rogā yānti viśvāsaghātakam |
liṅgapīḍī śivasvaṃ ca śivanirmālyameva ca

2,2.89

स्त्रियो ऽप्यनेन मार्गेण हृत्वा दोषमवाप्नुयुः ।
एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपजायते

striyo 'pyanena mārgeṇa hṛtvā doṣamavāpnuyuḥ |
eteṣāmeva jantūnāṃ bhāryātvamupajāyate

2,2.90

भोगान्ते नरकस्यैतत्सर्वमित्यवधारय ।
खघ प्रदर्श्यमेतत्तु मयोक्तं ते समासतः ।
द्रव्यप्रकारा हि यथा तथैव प्राणिजातयः

bhogānte narakasyaitatsarvamityavadhāraya |
khagha pradarśyametattu mayoktaṃ te samāsataḥ |
dravyaprakārā hi yathā tathaiva prāṇijātayaḥ

2,2.91

एवं विचित्रैर्निजकर्मभिर्नृणां सुखस्य दुः खस्य च जन्मनामपि ।
वैचित्र्यमुक्तं शुभकर्मतः शुभं तथाशुभाच्चाशुभमीरयन्ति

evaṃ vicitrairnijakarmabhirnṛṇāṃ sukhasya duḥ khasya ca janmanāmapi |
vaicitryamuktaṃ śubhakarmataḥ śubhaṃ tathāśubhāccāśubhamīrayanti

2,2.92

एतत्ते सर्वंमाख्यातं यत्पृष्टो ऽहमिह त्वया

etatte sarvaṃmākhyātaṃ yatpṛṣṭo 'hamiha tvayā

Chapter 2.3

2,3.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे प्रतका(ख)ण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे और्ध्वदेहिकविधिकर्मविपाकयोर्वर्णनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 3 सूत उवाच ।
एवमुत्साहितः पक्षी स्वरूपं निरयस्य तु ।
पप्रच्छनरकाण्येवं श्रुत्वा चोत्कूलितान्तरः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe pratakā(kha)ṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde aurdhvadehikavidhikarmavipākayorvarṇanaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 3 sūta uvāca |
evamutsāhitaḥ pakṣī svarūpaṃ nirayasya tu |
papracchanarakāṇyevaṃ śrutvā cotkūlitāntaraḥ

2,3.2

गरुड उवाच ।
नरकाणां स्वरूपं मे वद येषु विकर्मिणः ।
पात्यन्ते दुः खभूयिष्ठास्तेषां भेदांश्च कीर्तय

garuḍa uvāca |
narakāṇāṃ svarūpaṃ me vada yeṣu vikarmiṇaḥ |
pātyante duḥ khabhūyiṣṭhāsteṣāṃ bhedāṃśca kīrtaya

2,3.3

श्रीभगवानुवाच ।
नरकाणां सहस्राणि वर्तन्ते ह्यरुणानुज ।
शक्यं विस्तरतो नैव वक्तुं प्राधान्यतो ब्रुवे

śrībhagavānuvāca |
narakāṇāṃ sahasrāṇi vartante hyaruṇānuja |
śakyaṃ vistarato naiva vaktuṃ prādhānyato bruve

2,3.4

रौरवं नाम नरकं मुख्यं तद्वैनिबोध मे ।
रौरवे कूटसाक्षी तु याति यश्चानृती नरः

rauravaṃ nāma narakaṃ mukhyaṃ tadvainibodha me |
raurave kūṭasākṣī tu yāti yaścānṛtī naraḥ

2,3.5

योजनानां सहस्रे द्वे रौरवो हि प्रमाणतः ।
जानुमात्रप्रमाणं तु तत्र गर्तं सुदुस्तरम्

yojanānāṃ sahasre dve rauravo hi pramāṇataḥ |
jānumātrapramāṇaṃ tu tatra gartaṃ sudustaram

2,3.6

तत्राङ्गारचयौघेन कृतं तद्धरणीसमम् ।
तत्राग्निना सुतीव्रेण तापिताङ्गारभूमिना

tatrāṅgāracayaughena kṛtaṃ taddharaṇīsamam |
tatrāgninā sutīvreṇa tāpitāṅgārabhūminā

2,3.7

तन्मध्ये पापकर्माणं विमुञ्चन्ति यमानुगाः ।
स दह्यमानस्तीव्रेण वह्निना परिधावति

tanmadhye pāpakarmāṇaṃ vimuñcanti yamānugāḥ |
sa dahyamānastīvreṇa vahninā paridhāvati

2,3.8

पदेपदे च पादो ऽस्य स्फुट्यते शीर्यते पुनः ।
अहोरात्रेणोद्धरणं पादन्यासेन गच्छति

padepade ca pādo 'sya sphuṭyate śīryate punaḥ |
ahorātreṇoddharaṇaṃ pādanyāsena gacchati

2,3.9

एवं सहस्रं विस्तीर्णं योजनानां विमुच्यते ।
ततो ऽन्यत्पापशुद्ध्यर्थं तादृङ्निरयमृच्छति

evaṃ sahasraṃ vistīrṇaṃ yojanānāṃ vimucyate |
tato 'nyatpāpaśuddhyarthaṃ tādṛṅnirayamṛcchati

2,3.10

रौरवस्ते समाख्यातः प्रथमो नरको मया ।
महारौरवसंज्ञं तु शृणुष्व नरकं खग

rauravaste samākhyātaḥ prathamo narako mayā |
mahārauravasaṃjñaṃ tu śṛṇuṣva narakaṃ khaga

2,3.11

योजनानां सहस्राणि सन्ति पञ्च समन्ततः ।
तत्र ताम्रमयी भूमिरधस्तस्या हुताशनः

yojanānāṃ sahasrāṇi santi pañca samantataḥ |
tatra tāmramayī bhūmiradhastasyā hutāśanaḥ

2,3.12

तया तपन्त्या सा सर्वा प्रोद्यद्विद्युत्समप्रभा ।
विभाव्यते महारौद्रा पापिनां दर्शनादिषु

tayā tapantyā sā sarvā prodyadvidyutsamaprabhā |
vibhāvyate mahāraudrā pāpināṃ darśanādiṣu

2,3.13

तस्यां बद्धकराभ्यां च पद्भ्यां चैव यमानुगैः ।
मुच्यते पापकृन्मध्ये लुण्ठमानः स गच्छति

tasyāṃ baddhakarābhyāṃ ca padbhyāṃ caiva yamānugaiḥ |
mucyate pāpakṛnmadhye luṇṭhamānaḥ sa gacchati

2,3.14

काकैर्बकैर्वृकोलूकैर्मशकैर्वृश्चिकैस्तथा ।
भक्ष्यमाणैस्तथा रौद्रैर्गतो मार्गे विकृष्यते

kākairbakairvṛkolūkairmaśakairvṛścikaistathā |
bhakṣyamāṇaistathā raudrairgato mārge vikṛṣyate

2,3.15

दह्यमानो गतमतिर्भ्रान्तस्तातेति चाकुलः ।
वदत्यसकृदुद्वग्नो न शान्तिमधिगच्छति

dahyamāno gatamatirbhrāntastāteti cākulaḥ |
vadatyasakṛdudvagno na śāntimadhigacchati

2,3.16

एवं तस्मान्नरैर्मोक्षस्त्वतिक्रान्तैरवाप्यते ।
वर्षायुतायुतैः पापं यैः कृतं दुष्टबुद्धिभिः

evaṃ tasmānnarairmokṣastvatikrāntairavāpyate |
varṣāyutāyutaiḥ pāpaṃ yaiḥ kṛtaṃ duṣṭabuddhibhiḥ

2,3.17

तथान्यस्तु ततो नाम सो ऽतिशीतः स्वभावतः ।
महारौरववद्दीर्घस्तथान्धतमसा वृतः

tathānyastu tato nāma so 'tiśītaḥ svabhāvataḥ |
mahārauravavaddīrghastathāndhatamasā vṛtaḥ

2,3.18

शीतार्तास्तत्र बध्यन्ते नरास्तमसि दारुणे ।
परस्परं समासाद्य परिरभ्याश्रयन्ति ते

śītārtāstatra badhyante narāstamasi dāruṇe |
parasparaṃ samāsādya parirabhyāśrayanti te

2,3.19

दन्तास्तेषां च भज्यन्ते शीतार्तिपरिकम्पिताः ।
क्षुतृषातिबलाः पक्षिन्नथ तत्राप्युपदवाः

dantāsteṣāṃ ca bhajyante śītārtiparikampitāḥ |
kṣutṛṣātibalāḥ pakṣinnatha tatrāpyupadavāḥ

2,3.20

हिमखण्डवहो वायुभिनत्त्यस्थीनि दारुणः ।
मज्जासृगस्थिगलितमश्रन्त्यत्र क्षुधान्विताः

himakhaṇḍavaho vāyubhinattyasthīni dāruṇaḥ |
majjāsṛgasthigalitamaśrantyatra kṣudhānvitāḥ

2,3.21

आलिङ्ग्यमाना भ्राम्यन्ते परस्परसमागमे ।
एवं तत्रापि सुमहान्क्लेशस्तमसि मानवैः

āliṅgyamānā bhrāmyante parasparasamāgame |
evaṃ tatrāpi sumahānkleśastamasi mānavaiḥ

2,3.22

प्राप्यते शकुनिश्रेष्ठ यो बहूकृतसञ्चयः ।
निकृन्तन इति ख्यातस्ततो ऽन्यो नरकोत्तमः

prāpyate śakuniśreṣṭha yo bahūkṛtasañcayaḥ |
nikṛntana iti khyātastato 'nyo narakottamaḥ

2,3.23

कुलालचक्राणि तत्र भ्राम्यन्त्यविरतं खग ।
तेष्वापाष्ये निकृष्यन्ते कालसूत्रेण मानवाः

kulālacakrāṇi tatra bhrāmyantyavirataṃ khaga |
teṣvāpāṣye nikṛṣyante kālasūtreṇa mānavāḥ

2,3.24

यमानुमाङ्गुलिस्थेन आपादतलमस्तकम् ।
न चैषां जीवितभ्रंशो जायते पक्षिसत्तम

yamānumāṅgulisthena āpādatalamastakam |
na caiṣāṃ jīvitabhraṃśo jāyate pakṣisattama

2,3.25

छिन्नानि तेषां शतशः खण्डान्यैक्यं व्रजन्ति हि ।
एवं वर्षसहस्राणि भ्राम्यन्ते पापकर्मिणः

chinnāni teṣāṃ śataśaḥ khaṇḍānyaikyaṃ vrajanti hi |
evaṃ varṣasahasrāṇi bhrāmyante pāpakarmiṇaḥ

2,3.26

तावद्यावदशेषं च तत्पापं संक्षयं गतम् ।
अप्रातष्ठं च नरकं शृणुष्व गदतो मम

tāvadyāvadaśeṣaṃ ca tatpāpaṃ saṃkṣayaṃ gatam |
aprātaṣṭhaṃ ca narakaṃ śṛṇuṣva gadato mama

2,3.27

तत्रस्थैर्नारकैर्दुः खमसह्यमनुभूयते ।
तान्येव तत्र चक्राणि घटीयन्त्राणि चान्यतः

tatrasthairnārakairduḥ khamasahyamanubhūyate |
tānyeva tatra cakrāṇi ghaṭīyantrāṇi cānyataḥ

2,3.28

दुः खस्य हेतुभूतानि पापकर्मकृतां नृणाम् ।
चक्रेष्वारोपिताः केचिद्भाम्यन्ते तत्र मानवाः

duḥ khasya hetubhūtāni pāpakarmakṛtāṃ nṛṇām |
cakreṣvāropitāḥ kecidbhāmyante tatra mānavāḥ

2,3.29

यावद्वर्षसहस्राणि न तेषां स्थितिरन्तरा ।
घटीयन्त्रेषु बद्वा ये बद्धा तोयवटी यथा

yāvadvarṣasahasrāṇi na teṣāṃ sthitirantarā |
ghaṭīyantreṣu badvā ye baddhā toyavaṭī yathā

2,3.30

भ्राम्यन्ते मानवा रक्तमुद्गिरन्तः पुनः पुनः ।
अन्त्रैर्मुखविनिष्क्रान्तैर्नेत्रैरन्त्रावलम्बिभैः

bhrāmyante mānavā raktamudgirantaḥ punaḥ punaḥ |
antrairmukhaviniṣkrāntairnetrairantrāvalambibhaiḥ

2,3.31

दुः खानि प्राप्नुवन्तीह यान्यसह्यानि जन्तुभिः ।
असिपत्रवनं नाम नरकं शृणु चापरम्

duḥ khāni prāpnuvantīha yānyasahyāni jantubhiḥ |
asipatravanaṃ nāma narakaṃ śṛṇu cāparam

2,3.32

योजनानां सहस्रं यो ज्वलत्यग्न्याशृतावनिः ।
सप्ततीव्रकराश्चैण्डर्यत्र तीव्र सुदारुणे

yojanānāṃ sahasraṃ yo jvalatyagnyāśṛtāvaniḥ |
saptatīvrakarāścaiṇḍaryatra tīvra sudāruṇe

2,3.33

प्रतपन्ति सदा तत्र प्राणिनो नरकौकसः ।
तन्मध्ये चरणं शीतस्निग्धपत्रं विभाष्यते

pratapanti sadā tatra prāṇino narakaukasaḥ |
tanmadhye caraṇaṃ śītasnigdhapatraṃ vibhāṣyate

2,3.34

पत्राणि यत्र खण्डानि फलानां पक्षिसत्तम ।
श्वानश्च तत्र सुबलाश्चरन्त्यामिषभोजनाः

patrāṇi yatra khaṇḍāni phalānāṃ pakṣisattama |
śvānaśca tatra subalāścarantyāmiṣabhojanāḥ

2,3.35

महावक्त्रा महादंष्ट्रा व्याघ्रा इव महाबलाः ।
ततश्च वनमालोक्य शिशिरच्छायमग्रतः

mahāvaktrā mahādaṃṣṭrā vyāghrā iva mahābalāḥ |
tataśca vanamālokya śiśiracchāyamagrataḥ

2,3.36

प्रयान्ति प्राणिनस्तत्र क्षुत्तापपरिपीडिताः ।
मातर्भ्रातस्तात इति क्रन्दमानाः सुदुः खिताः

prayānti prāṇinastatra kṣuttāpaparipīḍitāḥ |
mātarbhrātastāta iti krandamānāḥ suduḥ khitāḥ

2,3.37

दह्यमानाङ्घ्रियुगला धरणिस्थेन वह्निना ।
तेषां गतानां तत्रापि अति शीतिः समीरणः

dahyamānāṅghriyugalā dharaṇisthena vahninā |
teṣāṃ gatānāṃ tatrāpi ati śītiḥ samīraṇaḥ

2,3.38

प्रवाति तेन पात्यन्ते तेषां खड्गास्तथोपरि ।
छिन्नाः पतन्ति ते भूमौ ज्वलत्पावकसंचये

pravāti tena pātyante teṣāṃ khaḍgāstathopari |
chinnāḥ patanti te bhūmau jvalatpāvakasaṃcaye

2,3.39

लेलिह्यमाने चान्यत्र तप्ताशेषमहीतले ।
सारमेयाश्च ते शीघ्रं शातयन्ति शरीरतः

lelihyamāne cānyatra taptāśeṣamahītale |
sārameyāśca te śīghraṃ śātayanti śarīrataḥ

2,3.40

तेषां खण्डान्यनेकानि रुदतामतिभीषणे ।
असिपत्रवनं तात मयैतत्परिकीर्तितम्

teṣāṃ khaṇḍānyanekāni rudatāmatibhīṣaṇe |
asipatravanaṃ tāta mayaitatparikīrtitam

2,3.41

अतः परं भीमतरं तप्तकुंभं निबोध मे ।
समन्ततस्तप्तकुम्भा वह्निज्वालासमन्विताः

ataḥ paraṃ bhīmataraṃ taptakuṃbhaṃ nibodha me |
samantatastaptakumbhā vahnijvālāsamanvitāḥ

2,3.42

ज्वलदग्निचयास्तप्ततैलायश्चूर्णपूरिताः ।
एषु दुष्कृतकर्माणो याम्यैः क्षिप्ता ह्यधोमुखाः

jvaladagnicayāstaptatailāyaścūrṇapūritāḥ |
eṣu duṣkṛtakarmāṇo yāmyaiḥ kṣiptā hyadhomukhāḥ

2,3.43

क्वाथ्यन्ते विस्फुटद्गात्रा गलन्मज्जाजलान्विताः ।
स्फुटत्कपालेनत्रास्थिच्छिद्यमाना विभीषणैः

kvāthyante visphuṭadgātrā galanmajjājalānvitāḥ |
sphuṭatkapālenatrāsthicchidyamānā vibhīṣaṇaiḥ

2,3.44

गृध्रैरुत्पाट्य मुच्यन्ते पुनस्तेष्वेव वेगितैः ।
पुनश्चिमचिमायन्ते तैलनैक्यं व्रजन्ति च

gṛdhrairutpāṭya mucyante punasteṣveva vegitaiḥ |
punaścimacimāyante tailanaikyaṃ vrajanti ca

2,3.45

द्रवीभूतैः शिरोगात्रैः स्नायुमांसत्वगास्थिभिः ।
ततो याम्यैर्नरैराशु दर्व्याघट्टनघट्टिताः

dravībhūtaiḥ śirogātraiḥ snāyumāṃsatvagāsthibhiḥ |
tato yāmyairnarairāśu darvyāghaṭṭanaghaṭṭitāḥ

2,3.46

कृतावर्ते महातैले क्वाथ्यन्ते पापकर्मिणः ।
एष ते विस्तरेणोक्तस्तप्तकुम्भो मया खग

kṛtāvarte mahātaile kvāthyante pāpakarmiṇaḥ |
eṣa te vistareṇoktastaptakumbho mayā khaga

2,3.47

आदिमो रौरवः प्रोक्तो महारौरवको ऽपरः ।
अतिशीतस्तृतीयस्तु चतुर्थो हि निकृन्तनः

ādimo rauravaḥ prokto mahārauravako 'paraḥ |
atiśītastṛtīyastu caturtho hi nikṛntanaḥ

2,3.48

अप्रतिष्ठः पञ्चमः स्यादसिपत्रवनो ऽपरः ।
सप्तमस्तप्तकुम्भस्तु सप्तैते नरका मताः

apratiṣṭhaḥ pañcamaḥ syādasipatravano 'paraḥ |
saptamastaptakumbhastu saptaite narakā matāḥ

2,3.49

श्रूयन्तेन्यान्यपि तथा नरकाणि नराधमाः ।
कर्मणां तारतम्येन तेषुतेषु पतन्ति हि

śrūyantenyānyapi tathā narakāṇi narādhamāḥ |
karmaṇāṃ tāratamyena teṣuteṣu patanti hi

2,3.50

तथा हि नरको रोधः शूकरस्ताल एव च ।
तप्तकुम्भो महाज्वालः शबलो ऽथ विमोहनः

tathā hi narako rodhaḥ śūkarastāla eva ca |
taptakumbho mahājvālaḥ śabalo 'tha vimohanaḥ

2,3.51

क्रिमिश्च क्रिमभक्षश्च लालाभक्षो विषञ्जनः ।
अधः शिराः पूयवहो रुधिरान्धश्च विड्रभुजः

krimiśca krimabhakṣaśca lālābhakṣo viṣañjanaḥ |
adhaḥ śirāḥ pūyavaho rudhirāndhaśca viḍrabhujaḥ

2,3.52

तथा वैतरणी सू (मू) मसिपत्रवनं तथा ।
अग्निज्वालो महाघोरः सन्दंशो वाप्यभोजनः

tathā vaitaraṇī sū (mū) masipatravanaṃ tathā |
agnijvālo mahāghoraḥ sandaṃśo vāpyabhojanaḥ

2,3.53

तमश्च कालसूत्रं च लोहश्चाप्यभिदस्तथा ।
अप्रतिष्ठो ऽप्यवीचिश्च नरका एवमादयः

tamaśca kālasūtraṃ ca lohaścāpyabhidastathā |
apratiṣṭho 'pyavīciśca narakā evamādayaḥ

2,3.54

तामसा नरकाः सर्वे यमस्य विषये स्थिताः ।
येषु दुष्कृतकर्माणः पतन्ति हि पृथक्पृथक्

tāmasā narakāḥ sarve yamasya viṣaye sthitāḥ |
yeṣu duṣkṛtakarmāṇaḥ patanti hi pṛthakpṛthak

2,3.55

भूमेरधस्तात्ते सर्वे रौरवाद्याः प्रकीर्तिताः ।
रोघो गोघ्नो भ्रूणहा च अग्निदाता नरः पतेत्

bhūmeradhastātte sarve rauravādyāḥ prakīrtitāḥ |
rogho goghno bhrūṇahā ca agnidātā naraḥ patet

2,3.56

सूकरे ब्रह्महा मज्जेत्सुरापः स्वर्णतस्करः ।
ताले पतेत्क्षत्त्रहन्ता हत्वा वैश्यं च दुर्गतिः

sūkare brahmahā majjetsurāpaḥ svarṇataskaraḥ |
tāle patetkṣattrahantā hatvā vaiśyaṃ ca durgatiḥ

2,3.57

ब्रह्महत्यां च यः कुर्याद्यश्च स्याद्गुरुतल्पगः ।
स्वसृगामी तप्तकुम्भी तथा राजभटो ऽनृती

brahmahatyāṃ ca yaḥ kuryādyaśca syādgurutalpagaḥ |
svasṛgāmī taptakumbhī tathā rājabhaṭo 'nṛtī

2,3.58

तप्तलोहैश्च विक्रेता तथा बन्धनरक्षिता ।
माध्वी विक्रयकर्तां च यस्तु भक्तं परित्यजेत्

taptalohaiśca vikretā tathā bandhanarakṣitā |
mādhvī vikrayakartāṃ ca yastu bhaktaṃ parityajet

2,3.59

महाज्वाली दुहितरं स्नुषां गच्छति यस्तु वै ।
वेदो विक्रीयते यैश्च वेदं दूषयते तु यः

mahājvālī duhitaraṃ snuṣāṃ gacchati yastu vai |
vedo vikrīyate yaiśca vedaṃ dūṣayate tu yaḥ

2,3.60

गुरुं चैवावमन्यन्ते वाक्शरैस्ताडयन्ति च ।
अगम्यागामी च नरो नरकं शबलं व्रजेत्

guruṃ caivāvamanyante vākśaraistāḍayanti ca |
agamyāgāmī ca naro narakaṃ śabalaṃ vrajet

2,3.61

विमोहे पतते शूरे मर्यादां यो भिनत्ति वै ।
दुरिष्टं कुरुते यस्तु कृमिभक्षं प्रपद्यते

vimohe patate śūre maryādāṃ yo bhinatti vai |
duriṣṭaṃ kurute yastu kṛmibhakṣaṃ prapadyate

2,3.62

देवब्राह्मणविद्वेष्टा लालाभक्षे पतत्यपि ।
कुण्डकर्ता कुलालश्च न्यासहर्ता चिकित्सकः

devabrāhmaṇavidveṣṭā lālābhakṣe patatyapi |
kuṇḍakartā kulālaśca nyāsahartā cikitsakaḥ

2,3.63

आरामेष्वग्निदाता च एते यान्ति विषञ्जने ।
असत्प्रतिग्रही यस्तु तथैवायाज्ययाजकः

ārāmeṣvagnidātā ca ete yānti viṣañjane |
asatpratigrahī yastu tathaivāyājyayājakaḥ

2,3.64

न क्षत्त्रैर्जोवते यस्तु नरो गच्छेदधोमुखम् ।
क्षीरं सुरां च मासं लाक्षां गन्धं रसं तिलान्

na kṣattrairjovate yastu naro gacchedadhomukham |
kṣīraṃ surāṃ ca māsaṃ lākṣāṃ gandhaṃ rasaṃ tilān

2,3.65

एवमादीनि विक्रीणन् घोरे पूयवहे पतेत् ।
यः कुक्कुटान्निबध्नाति मार्जारान् सूकरांश्च तान् ।
पक्षिणश्च मृगांश्छा गान्सो ऽप्येवं नरकं व्रजेत्

evamādīni vikrīṇan ghore pūyavahe patet |
yaḥ kukkuṭānnibadhnāti mārjārān sūkarāṃśca tān |
pakṣiṇaśca mṛgāṃśchā gānso 'pyevaṃ narakaṃ vrajet

2,3.66

आजाविको माहिषिकस्तथा चक्री ध्वजी च यः ।
रङ्गोपजीविको विप्रः शाकुनिर्ग्रामयाजकः

ājāviko māhiṣikastathā cakrī dhvajī ca yaḥ |
raṅgopajīviko vipraḥ śākunirgrāmayājakaḥ

2,3.67

अगारदाही गरदः कुण्डाशी सोमविक्रयी ।
सुरापो मांसभक्षी च तथा च पशुघातकः

agāradāhī garadaḥ kuṇḍāśī somavikrayī |
surāpo māṃsabhakṣī ca tathā ca paśughātakaḥ

2,3.68

रुधिरान्धे पतन्त्येते पतन्त्येते एवमाहुर्मनीषिणः ।
उपविष्टन्त्वेकपङ्क्त्यां विषं सम्भोजयन्ति ये

rudhirāndhe patantyete patantyete evamāhurmanīṣiṇaḥ |
upaviṣṭantvekapaṅktyāṃ viṣaṃ sambhojayanti ye

2,3.69

पतन्ति निरये घोरे विड्भुजे नात्र संशयः ।
मधुग्राहो वैतरणीमाक्रोशी मूत्रसंज्ञके

patanti niraye ghore viḍbhuje nātra saṃśayaḥ |
madhugrāho vaitaraṇīmākrośī mūtrasaṃjñake

2,3.70

असिपत्रवने ऽसौची क्रोधनश्च एतेदपि ।
अग्निज्वालां मृगव्याधो भोज्यते यत्र वायसैः

asipatravane 'saucī krodhanaśca etedapi |
agnijvālāṃ mṛgavyādho bhojyate yatra vāyasaiḥ

2,3.71

इज्यायां व्रतलोपाच्च सन्दंशे नरके पतेत् ।
स्कन्दन्ते यदि वा स्वप्ने यतिनो ब्रह्मचारिणः

ijyāyāṃ vratalopācca sandaṃśe narake patet |
skandante yadi vā svapne yatino brahmacāriṇaḥ

2,3.72

पुत्रैरध्यापिता ये च पुत्रैराज्ञापिताश्च ये ।
ते सर्वे नरकं यान्ति निरयं चाप्यभोजनम्

putrairadhyāpitā ye ca putrairājñāpitāśca ye |
te sarve narakaṃ yānti nirayaṃ cāpyabhojanam

2,3.73

वर्णाश्रमविरुद्धानि क्रोधहर्षसमन्विताः ।
कर्माणि ये तु कुर्वन्ति सर्वे निरयवासिनः

varṇāśramaviruddhāni krodhaharṣasamanvitāḥ |
karmāṇi ye tu kurvanti sarve nirayavāsinaḥ

2,3.74

उपरिष्टात्स्थितो घोर उष्णात्मा रौरवो महान् ।
सुदारुणः सुशीतात्मा तस्या धस्तामसः स्मृतः

upariṣṭātsthito ghora uṣṇātmā rauravo mahān |
sudāruṇaḥ suśītātmā tasyā dhastāmasaḥ smṛtaḥ

2,3.75

एवमादिक्रमेणैव सर्वे ऽधो ऽधः परिस्थिताः ।
दुः खोत्कर्षश्च सर्वेषु कर्मस्वपि निमित्ततः

evamādikrameṇaiva sarve 'dho 'dhaḥ paristhitāḥ |
duḥ khotkarṣaśca sarveṣu karmasvapi nimittataḥ

2,3.76

सुखोत्कर्षश्च सर्वत्र धर्मस्येहनिमिततः ।
पश्यन्तिनरकान्देवा ह्यधोवक्त्रान्सुदारुणान्

sukhotkarṣaśca sarvatra dharmasyehanimitataḥ |
paśyantinarakāndevā hyadhovaktrānsudāruṇān

2,3.77

नारकाश्चापि ते देवान्सर्वान्पश्यन्ति ऊर्ध्वगान् ।
एतान्यान्यानि शतशो नरकाणि वियद्गते

nārakāścāpi te devānsarvānpaśyanti ūrdhvagān |
etānyānyāni śataśo narakāṇi viyadgate

2,3.78

दिनेदिने तु नरके पच्यते दह्यतेन्यतः ।
शीर्यते भिद्यते ऽन्यत्र चूर्यते क्लिद्यतेन्यतः

dinedine tu narake pacyate dahyatenyataḥ |
śīryate bhidyate 'nyatra cūryate klidyatenyataḥ

2,3.79

क्वथ्यते दीप्यते ऽन्यत्र तथा वातहतो ऽन्यतः ।
एकं दिनं वर्षशतप्रमाणं नरके भवेत्

kvathyate dīpyate 'nyatra tathā vātahato 'nyataḥ |
ekaṃ dinaṃ varṣaśatapramāṇaṃ narake bhavet

2,3.80

ततः सर्वेषु निस्तीर्णः पापी तिर्यक्त्वमश्नते ।
कृमिकीटपतङ्गेषु स्थावरैकशफेषु च

tataḥ sarveṣu nistīrṇaḥ pāpī tiryaktvamaśnate |
kṛmikīṭapataṅgeṣu sthāvaraikaśapheṣu ca

2,3.81

गत्वा वनगजाढ्येषु गोष्वषु तथैव च ।
खरो ऽश्वो ऽश्वतरो गौरः शरभश्चमरी तथा

gatvā vanagajāḍhyeṣu goṣvaṣu tathaiva ca |
kharo 'śvo 'śvataro gauraḥ śarabhaścamarī tathā

2,3.82

एते चैकशफाः षट् च शृणु पञ्चनखानतः ।
अन्यासु बहुपापासु दुः खदासु च यो निषु

ete caikaśaphāḥ ṣaṭ ca śṛṇu pañcanakhānataḥ |
anyāsu bahupāpāsu duḥ khadāsu ca yo niṣu

2,3.83

मानुष्यं प्राप्यते कुब्जो कुत्सितो वामनो ऽपि वा ।
चण्डालपुक्कसाद्यासु नरयोनिषु जायते

mānuṣyaṃ prāpyate kubjo kutsito vāmano 'pi vā |
caṇḍālapukkasādyāsu narayoniṣu jāyate

2,3.84

मुहुर्गर्भे वसन्त्येव म्रियन्ते च मुहुर्मुहुः ।
अवशिष्टेन पापेन पुण्येन च समन्वितः

muhurgarbhe vasantyeva mriyante ca muhurmuhuḥ |
avaśiṣṭena pāpena puṇyena ca samanvitaḥ

2,3.85

ततश्चारोहिणीं योनिं शूद्रवैश्यनृपादिकम् ।
विप्रदेवेन्द्रतां चापि कदाचिदधिरोहति

tataścārohiṇīṃ yoniṃ śūdravaiśyanṛpādikam |
vipradevendratāṃ cāpi kadācidadhirohati

2,3.86

एवं तु पापकर्माणो निरयेषु पतन्त्यधः ।
यथा पुण्यकृतो यान्ति तन्मे निगदतः शृणु

evaṃ tu pāpakarmāṇo nirayeṣu patantyadhaḥ |
yathā puṇyakṛto yānti tanme nigadataḥ śṛṇu

2,3.87

ते यमेन विनिर्दिष्टां योनिं पुण्यगतिं नराः ।
प्रगीतगन्धर्वगणा नृत्योत्सवसमाकुलाः

te yamena vinirdiṣṭāṃ yoniṃ puṇyagatiṃ narāḥ |
pragītagandharvagaṇā nṛtyotsavasamākulāḥ

2,3.88

हारनूपुरमाधुर्यैः शोभितान्यमलानि तु ।
प्रयान्त्याशु विमानानि दिव्यगन्धस्रगुज्ज्वलाः

hāranūpuramādhuryaiḥ śobhitānyamalāni tu |
prayāntyāśu vimānāni divyagandhasragujjvalāḥ

2,3.89

तस्माच्च प्रच्युता राज्ञामन्येषां च महात्मनाम् ।
जायन्ते नीरुजां गेहे स द्वृत्तिपीरपालकाः

tasmācca pracyutā rājñāmanyeṣāṃ ca mahātmanām |
jāyante nīrujāṃ gehe sa dvṛttipīrapālakāḥ

2,3.90

भोगान्सम्प्राप्नुवन्त्युग्रांस्ततो यान्त्यूर्ध्वमन्यथा ।
अवरोहिणीं सम्प्राप्य पूर्ववद्यन्ति मानवाः

bhogānsamprāpnuvantyugrāṃstato yāntyūrdhvamanyathā |
avarohiṇīṃ samprāpya pūrvavadyanti mānavāḥ

2,3.91

जातस्य मृत्युलोके वै प्राणिनो मरणं ध्रुवम् ।
पापिष्ठानामदोमार्गाज्जीवो निष्क्रमते ध्रुवम्

jātasya mṛtyuloke vai prāṇino maraṇaṃ dhruvam |
pāpiṣṭhānāmadomārgājjīvo niṣkramate dhruvam

2,3.92

पृथिव्यां लीयते पृथ्वी आपश्चैव तथाप्सु च ।
तेजस्तेजसि लीयते समीरे च समीरणः

pṛthivyāṃ līyate pṛthvī āpaścaiva tathāpsu ca |
tejastejasi līyate samīre ca samīraṇaḥ

2,3.93

आकाशे च तथाकाशं सर्वव्यापि निशाकरे ।
तत्र कामस्तथा क्रोधः काये पञ्चेन्द्रियाणि च

ākāśe ca tathākāśaṃ sarvavyāpi niśākare |
tatra kāmastathā krodhaḥ kāye pañcendriyāṇi ca

2,3.94

एते तार्क्ष्य समाख्याता देहे तिष्ठन्ति तस्कराः ।
कामः क्रोधो ह्यहङ्कारो मनस्तत्रैव नायकः

ete tārkṣya samākhyātā dehe tiṣṭhanti taskarāḥ |
kāmaḥ krodho hyahaṅkāro manastatraiva nāyakaḥ

2,3.95

संहारश्चैव कालो ऽसौ पुण्यपापेन संयुतः ।
पञ्चेन्द्रियसमायुक्तः सकलैर्विबुधैः सह

saṃhāraścaiva kālo 'sau puṇyapāpena saṃyutaḥ |
pañcendriyasamāyuktaḥ sakalairvibudhaiḥ saha

2,3.96

प्रविशेत्स नवे देहे पृहे दरधे गुही यथा ।
शरीरे ये समासीनाः सर्वे वै सप्त धातवः

praviśetsa nave dehe pṛhe daradhe guhī yathā |
śarīre ye samāsīnāḥ sarve vai sapta dhātavaḥ

2,3.97

षाट्कौशिको ह्ययं कायः सर्वे वाताश्च देहिनाम् ।
मूत्रं पुरीषं तद्योगाद्ये चान्ये व्याधयस्तथा

ṣāṭkauśiko hyayaṃ kāyaḥ sarve vātāśca dehinām |
mūtraṃ purīṣaṃ tadyogādye cānye vyādhayastathā

2,3.98

पित्तं श्लेष्मा तथा मज्जा मांसं वै मेद एव च ।
अस्थि शुक्रं तथा स्नायुर्देहेन सह दह्यति

pittaṃ śleṣmā tathā majjā māṃsaṃ vai meda eva ca |
asthi śukraṃ tathā snāyurdehena saha dahyati

2,3.99

एष ते कथितस्तार्क्ष्य विनासः सर्वदेहिनम् ।
कथयामि पुनस्तेषां शरीरं च यथा भवेत्

eṣa te kathitastārkṣya vināsaḥ sarvadehinam |
kathayāmi punasteṣāṃ śarīraṃ ca yathā bhavet

2,3.100

एकस्तम्बंस्नायुबद्धं स्थूणात्रयविभूषणम् ।
इन्द्रियैश्च समायुक्तं नवद्वारं शरीरकम्

ekastambaṃsnāyubaddhaṃ sthūṇātrayavibhūṣaṇam |
indriyaiśca samāyuktaṃ navadvāraṃ śarīrakam

2,3.101

विषयैश्च समाक्रान्तं कामक्रोधसमाकुलम् ।
रागद्वेषसमाकीर्णं तृष्णादुर्गमतस्करम्

viṣayaiśca samākrāntaṃ kāmakrodhasamākulam |
rāgadveṣasamākīrṇaṃ tṛṣṇādurgamataskaram

2,3.102

लोभजालपरिच्छिन्नं मोहवस्त्रेण वेष्टितम् ।
सुबद्धं मायया चैतल्लोभेनाधिष्ठितं पुरम्

lobhajālaparicchinnaṃ mohavastreṇa veṣṭitam |
subaddhaṃ māyayā caitallobhenādhiṣṭhitaṃ puram

2,3.103

एतद्गुणसमाकीर्णं शरीरं सर्वदेहिनाम् ।
आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः

etadguṇasamākīrṇaṃ śarīraṃ sarvadehinām |
ātmānaṃ ye na jānanti te narāḥ paśavaḥ smṛtāḥ

2,3.104

एवमेव समाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम् ।
चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा

evameva samākhyātaṃ śarīraṃ te caturvidham |
caturaśītilakṣāṇi nirmitā yonayaḥ purā

2,3.105

उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं निरयस्य प्रपञ्चतः

udbhijjāḥ svedajāścaiva aṇḍajāśca jarāyujāḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ nirayasya prapañcataḥ

2,3.106

अथयामि क्रमप्राप्तं प्रष्टु वा वर्तते स्पृहा

athayāmi kramaprāptaṃ praṣṭu vā vartate spṛhā

Chapter 2.4 (part 1/2)

2,4.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे धर्मकाण्डे द्वितीयांशे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे नरकतत्प्रवेशनिर्गमनादिवर्णनं नाम तृतीयो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 4 श्रीकृष्ण उवाच ।
ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापियन्नरैः कलुषं कृतम् ।
तस्य पापस्य शुद्ध्यर्थं विधेया निष्कृतिर्नरैः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe dharmakāṇḍe dvitīyāṃśe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde narakatatpraveśanirgamanādivarṇanaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 4 śrīkṛṣṇa uvāca |
jñānato 'jñānato vāpiyannaraiḥ kaluṣaṃ kṛtam |
tasya pāpasya śuddhyarthaṃ vidheyā niṣkṛtirnaraiḥ

2,4.2

भस्मादिस्नानदशकमादौ कुर्याद्विचक्षणः ।
यथाशक्ति षडब्दादिप्रत्याम्नायाच्चरेदपि

bhasmādisnānadaśakamādau kuryādvicakṣaṇaḥ |
yathāśakti ṣaḍabdādipratyāmnāyāccaredapi

2,4.3

तदर्धं वा तदर्धं वा तदर्धार्धमथापि वा ।
यथाशक्त्या ततः कुर्याद्दश दानानि वै शृणु

tadardhaṃ vā tadardhaṃ vā tadardhārdhamathāpi vā |
yathāśaktyā tataḥ kuryāddaśa dānāni vai śṛṇu

2,4.4

गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधन्यगुडास्तथा ।
रजतं लवणं चैव दानानि दश वै विदुः

gobhūtilahiraṇyājyavāsodhanyaguḍāstathā |
rajataṃ lavaṇaṃ caiva dānāni daśa vai viduḥ

2,4.5

प्रायश्चित्ते त्वागता ये तेभ्यो दद्यान्नरो दश ।
ततो यमद्वारपथे पूयशोणितसंकुले

prāyaścitte tvāgatā ye tebhyo dadyānnaro daśa |
tato yamadvārapathe pūyaśoṇitasaṃkule

2,4.6

नदीं वैतरणीं तर्तुं दद्याद्वैतरणीं च गाम् ।
कृष्णस्तनी सकृष्णाङ्गी सा वै वैतरणी स्मृता

nadīṃ vaitaraṇīṃ tartuṃ dadyādvaitaraṇīṃ ca gām |
kṛṣṇastanī sakṛṣṇāṅgī sā vai vaitaraṇī smṛtā

2,4.7

तिला लोहं हिरण्यं च कर्पासं लवणं तथा ।
सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम्

tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca karpāsaṃ lavaṇaṃ tathā |
saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam

2,4.8

एतान्यष्टौ महादानान्युत्तमाय द्विजातये ।
आतुरेण तु देयानि पदरूपाणि मे शृणु

etānyaṣṭau mahādānānyuttamāya dvijātaye |
ātureṇa tu deyāni padarūpāṇi me śṛṇu

2,4.9

छत्रो पानहवस्त्राणि मुद्रिका च कमण्डलुः ।
आसनं भाजनं पदं चाष्टविधं स्मृतम्

chatro pānahavastrāṇi mudrikā ca kamaṇḍaluḥ |
āsanaṃ bhājanaṃ padaṃ cāṣṭavidhaṃ smṛtam

2,4.10

तिलापात्रं सर्पिः पात्रं शय्या सोपस्करा तथा ।
एतत्सर्वं प्रदातव्यं यदिष्टं चात्मनो ऽपि तत्

tilāpātraṃ sarpiḥ pātraṃ śayyā sopaskarā tathā |
etatsarvaṃ pradātavyaṃ yadiṣṭaṃ cātmano 'pi tat

2,4.11

अश्वो रथश्च महीषी व्यञ्जनं वस्त्रमेव च ।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यं ब्रह्मपूर्वमपि स्वयम्

aśvo rathaśca mahīṣī vyañjanaṃ vastrameva ca |
brāhmaṇebhyaḥ pradātavyaṃ brahmapūrvamapi svayam

2,4.12

दाना न्यन्यान्यपि खग तर्पयेत्स्वीयशक्तितः ।
प्रायाश्चित्तं कृतं येन दश दानान्यपि क्षितौ

dānā nyanyānyapi khaga tarpayetsvīyaśaktitaḥ |
prāyāścittaṃ kṛtaṃ yena daśa dānānyapi kṣitau

2,4.13

दानं गोर्वैतरण्याश्च दानान्यष्टौ तथापि वा ।
तिलपात्रं सर्पिः पात्रं शय्यादानं तथैव च

dānaṃ gorvaitaraṇyāśca dānānyaṣṭau tathāpi vā |
tilapātraṃ sarpiḥ pātraṃ śayyādānaṃ tathaiva ca

2,4.14

पददानं च विधिवन्नासौ निरयगर्भगः ।
स्वातन्त्र्येणापि लवणदानमिच्छन्ति सूरयः

padadānaṃ ca vidhivannāsau nirayagarbhagaḥ |
svātantryeṇāpi lavaṇadānamicchanti sūrayaḥ

2,4.15

विष्णुदेहसमुत्पन्नो यतो ऽयं लवणो रसः ।
आतुरस्य यदा प्राणा न यान्ति वसुधातले

viṣṇudehasamutpanno yato 'yaṃ lavaṇo rasaḥ |
āturasya yadā prāṇā na yānti vasudhātale

2,4.16

लवणं च तदा देयं द्वारस्योद्वाटनं दिवः ।
यानिकानि च दानानि स्वयं दत्तानि मानवैः

lavaṇaṃ ca tadā deyaṃ dvārasyodvāṭanaṃ divaḥ |
yānikāni ca dānāni svayaṃ dattāni mānavaiḥ

2,4.17

तानितानि च सर्वाणि उपतिष्ठन्ति चाग्रतः ।
प्रायश्चित्तं कृतं येन साङ्गं खग स वै पुमान्

tānitāni ca sarvāṇi upatiṣṭhanti cāgrataḥ |
prāyaścittaṃ kṛtaṃ yena sāṅgaṃ khaga sa vai pumān

2,4.18

पापानि भस्मसात्कृत्वा स्वर्गलोके महीयते ।
अमृतं तु गवां क्षीरं यतः पतगसत्तम्

pāpāni bhasmasātkṛtvā svargaloke mahīyate |
amṛtaṃ tu gavāṃ kṣīraṃ yataḥ patagasattam

2,4.19

तस्माद्ददाति यो धेनुममृतत्वं स गच्छति ।
दानान्यष्टौ तु दत्त्वा वै गन्धर्वनिलये वसेत्

tasmāddadāti yo dhenumamṛtatvaṃ sa gacchati |
dānānyaṣṭau tu dattvā vai gandharvanilaye vaset

2,4.20

आलयस्तत्र रौद्रे हि दह्यते येन मानवः ।
छत्रदानेन सुच्छाया जायते पथि तुष्टिदा

ālayastatra raudre hi dahyate yena mānavaḥ |
chatradānena succhāyā jāyate pathi tuṣṭidā

2,4.21

असिपत्रवनं धारमतिक्रामति वै सुखम् ।
अश्वारूढश्च व्रजति ददते यद्युपानहौ

asipatravanaṃ dhāramatikrāmati vai sukham |
aśvārūḍhaśca vrajati dadate yadyupānahau

2,4.22

भोजनासनदानेन सुखं मार्गे भुनक्ति वै ।
प्रदेशे निर्जले दाता सुखी स्याद्वै कमण्डलोः

bhojanāsanadānena sukhaṃ mārge bhunakti vai |
pradeśe nirjale dātā sukhī syādvai kamaṇḍaloḥ

2,4.23

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः ।
न पीडयन्ति दाक्षिण्याद्वस्त्राभरणदानतः

yamadūtā mahāraudrāḥ karālāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ |
na pīḍayanti dākṣiṇyādvastrābharaṇadānataḥ

2,4.24

तिलपात्रं तु विप्राय दत्तं पत्ररथ ध्रुवम् ।
नाशयेत्त्रिविधं षापं वाङ्मनः कायसम्भवम्

tilapātraṃ tu viprāya dattaṃ patraratha dhruvam |
nāśayettrividhaṃ ṣāpaṃ vāṅmanaḥ kāyasambhavam

2,4.25

घृतपात्रप्रदाने रुद्रलोके वसेन्नरः ।
सर्वोपस्करसंयुक्तां शय्यां दत्त्वा द्विजातये

ghṛtapātrapradāne rudraloke vasennaraḥ |
sarvopaskarasaṃyuktāṃ śayyāṃ dattvā dvijātaye

2,4.26

नानाप्सरोभिराकीर्णं विमानमधिरोहति ।
षष्टिवर्षसहस्राणि क्रीडित्वा शक्रमन्दिरे

nānāpsarobhirākīrṇaṃ vimānamadhirohati |
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi krīḍitvā śakramandire

2,4.27

इन्द्रलोकात्परिभ्रष्ट इह लोके नृपो भवेत् ।
सर्वोपस्करणोपेतं युवानं दोषवर्जितम्

indralokātparibhraṣṭa iha loke nṛpo bhavet |
sarvopaskaraṇopetaṃ yuvānaṃ doṣavarjitam

2,4.28

यो ऽश्वं ददाति विप्राय स्वर्गलोके च तिष्ठति ।
यावन्ति रोमाणि हये भवन्ति हि खगेश्वर

yo 'śvaṃ dadāti viprāya svargaloke ca tiṣṭhati |
yāvanti romāṇi haye bhavanti hi khageśvara

2,4.29

तावतो राजितांल्लोकानाप्नुवन्ति हि पुष्कलान् ।
चतुर्भिस्तुरगैर्युक्तं सर्वोपकरणैर्युतम्

tāvato rājitāṃllokānāpnuvanti hi puṣkalān |
caturbhisturagairyuktaṃ sarvopakaraṇairyutam

2,4.30

रथं द्विजातये दत्त्वा राजसूयफलं लभ्त्

rathaṃ dvijātaye dattvā rājasūyaphalaṃ labht

2,4.31

दुग्धाधिकां च महिषीं नवमेघवर्णां सन्तुष्टतर्णकवलीं जघनाभिरामाम् ।
दत्त्वा सुवर्णतिलकां द्विजपुङ्गवाय लोकोदयं स जयतीति किमत्र चित्रम्

dugdhādhikāṃ ca mahiṣīṃ navameghavarṇāṃ santuṣṭatarṇakavalīṃ jaghanābhirāmām |
dattvā suvarṇatilakāṃ dvijapuṅgavāya lokodayaṃ sa jayatīti kimatra citram

2,4.32

तालवृन्तस्य दानेन वायुना वीज्यते पथि ।
कान्तियुक् सुभगः श्रीमान् भवत्यम्बरदानतः

tālavṛntasya dānena vāyunā vījyate pathi |
kāntiyuk subhagaḥ śrīmān bhavatyambaradānataḥ

2,4.33

रसान्नोपस्करयुतं गृहं विप्राय योरऽपयेत् ।
न हीयते तस्य वंशः स्वर्गं प्राप्नोत्यनुत्तमम्

rasānnopaskarayutaṃ gṛhaṃ viprāya yor'payet |
na hīyate tasya vaṃśaḥ svargaṃ prāpnotyanuttamam

2,4.34

भवत्यत्र खगश्रेष्ठ फलगौखलाघवम् ।
श्रद्धाश्रद्धाविभेदेन दानगौरवलाघवात्

bhavatyatra khagaśreṣṭha phalagaukhalāghavam |
śraddhāśraddhāvibhedena dānagauravalāghavāt

2,4.35

ततो येनाम्बुदानानि कृतान्यत्र रसास्तथा ।
तदा खग तथाह्लादमापदि प्रतिपद्यते

tato yenāmbudānāni kṛtānyatra rasāstathā |
tadā khaga tathāhlādamāpadi pratipadyate

2,4.36

अन्नानि येन दत्तानि श्रद्धापूतेन चेतसा ।
सो ऽपि तृप्तिमवाप्नोति विनाप्यन्नेन वै तदा

annāni yena dattāni śraddhāpūtena cetasā |
so 'pi tṛptimavāpnoti vināpyannena vai tadā

2,4.37

आसन्ने मरणे कुर्यात्संन्यासं चेद्विधानतः ।
आवर्तेत पुनर्नासौ ब्रह्मभूयाय कल्पते

āsanne maraṇe kuryātsaṃnyāsaṃ cedvidhānataḥ |
āvarteta punarnāsau brahmabhūyāya kalpate

2,4.38

आसन्नमरणो मत्यश्चेत्तीर्थं प्रतिनयिते ।
तीर्थप्राप्तौ भवेन्मुक्तिर्म्रियते यदि मार्गगः ।
पदेपदे क्रतुसमं भवेत्तस्य न संशयः

āsannamaraṇo matyaścettīrthaṃ pratinayite |
tīrthaprāptau bhavenmuktirmriyate yadi mārgagaḥ |
padepade kratusamaṃ bhavettasya na saṃśayaḥ

2,4.39

गृह्णीयाच्चेदनशनं व्रतं विधिवदागते ।
मृत्यौ न सो ऽपि संसारे भूयः पर्यटति द्विज

gṛhṇīyāccedanaśanaṃ vrataṃ vidhivadāgate |
mṛtyau na so 'pi saṃsāre bhūyaḥ paryaṭati dvija

2,4.40

किं दानमिति तुर्यस्य प्रश्नस्योत्तरमीरितम् ।
दाहमृत्योरन्तरे किमितिप्रश्नोत्तरं शृणु

kiṃ dānamiti turyasya praśnasyottaramīritam |
dāhamṛtyorantare kimitipraśnottaraṃ śṛṇu

2,4.41

गतप्राणं ततो ज्ञात्वा स्नात्वा पुत्रादिराशु तम् ।
शवं जलेन शुद्धेन क्षालयेदविचारयन्

gataprāṇaṃ tato jñātvā snātvā putrādirāśu tam |
śavaṃ jalena śuddhena kṣālayedavicārayan

2,4.42

परिधाप्याहते वस्त्रे चन्दनैः प्रोक्षयेत्तनुम् ।
ततो मृतस्य स्थाने वै एकोद्दिष्टं समाचरेत्

paridhāpyāhate vastre candanaiḥ prokṣayettanum |
tato mṛtasya sthāne vai ekoddiṣṭaṃ samācaret

2,4.43

प्रयोगपूर्वं दाहस्य योग्यतादिर्यथा भवेत् ।
आंसनं प्राक्षण च स्यान्न स्यादेतच्चतुष्टयम्

prayogapūrvaṃ dāhasya yogyatādiryathā bhavet |
āṃsanaṃ prākṣaṇa ca syānna syādetaccatuṣṭayam

2,4.44

आवाहनार्चन चैव पान्त्रालम्भावगाहने ।
भवेद्दानान्नसङ्कल्पः पिण्डदानं सदा भवेत्

āvāhanārcana caiva pāntrālambhāvagāhane |
bhaveddānānnasaṅkalpaḥ piṇḍadānaṃ sadā bhavet

2,4.45

पदार्थपञ्चकं न स्याद्रेखा प्रत्यवनेजनम् ।
दद्यादक्षय्यमुदकं न स्यादेतत्त्रयं पुनः

padārthapañcakaṃ na syādrekhā pratyavanejanam |
dadyādakṣayyamudakaṃ na syādetattrayaṃ punaḥ

2,4.46

स्वधावाचनमाशीश्च तिलकं च खगोत्तम ।
घटं दद्यात्समाषान्नं दद्याल्लोहस्य दक्षिणाम्

svadhāvācanamāśīśca tilakaṃ ca khagottama |
ghaṭaṃ dadyātsamāṣānnaṃ dadyāllohasya dakṣiṇām

2,4.47

पिण्डस्य चालनं प्रोक्तं नैव प्रोक्तमिदं त्रिकम् ।
प्रच्छादनविसर्गौ च स्वस्तिवाचनकं तथा

piṇḍasya cālanaṃ proktaṃ naiva proktamidaṃ trikam |
pracchādanavisargau ca svastivācanakaṃ tathā

2,4.48

एषु षट्सु विधिः प्रोक्तः श्राद्धेषु मलिनेषु ते ।
षडेव मरणस्थाने द्वारि चात्वरिके तथा

eṣu ṣaṭsu vidhiḥ proktaḥ śrāddheṣu malineṣu te |
ṣaḍeva maraṇasthāne dvāri cātvarike tathā

2,4.49

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने खग ।
मृतिस्थाने शवो नाम भूमिस्तुष्यति देवता

viśrāme kāṣṭhacayane tathā sañcayane khaga |
mṛtisthāne śavo nāma bhūmistuṣyati devatā

2,4.50

पान्थो द्वारि भवेत्तेन प्रीता स्याद्वास्तुदेवता ।
चत्वरे खेचरस्तेन तुष्येद्भृतादिदेवता

pāntho dvāri bhavettena prītā syādvāstudevatā |
catvare khecarastena tuṣyedbhṛtādidevatā

2,4.51

विश्रामे भूतसंज्ञो ऽयं तुष्टस्तेन दिशो दश ।
चितायां साधक इति सञ्चितौ प्रेत उच्यते

viśrāme bhūtasaṃjño 'yaṃ tuṣṭastena diśo daśa |
citāyāṃ sādhaka iti sañcitau preta ucyate

2,4.52

तिलदर्भघृतेधांसि गृहीत्वा तु सुतादयः ।
गाथां यमस्य सूक्तं वाप्यधीयाना व्रजन्ति हि

tiladarbhaghṛtedhāṃsi gṛhītvā tu sutādayaḥ |
gāthāṃ yamasya sūktaṃ vāpyadhīyānā vrajanti hi

2,4.53

अहरहर्नीयमानो गामश्वं पुरुषं वृषम् ।
वैवस्वतो न तृप्येत सुरया त्विव दुर्मतिः

aharaharnīyamāno gāmaśvaṃ puruṣaṃ vṛṣam |
vaivasvato na tṛpyeta surayā tviva durmatiḥ

2,4.54

इमां गाथमपेतेति सूक्तं वा पथि संपठेत् ।
दक्षिणस्यां दिश्यरण्यं व्रजेयुः सर्वबान्धवाः

imāṃ gāthamapeteti sūktaṃ vā pathi saṃpaṭhet |
dakṣiṇasyāṃ diśyaraṇyaṃ vrajeyuḥ sarvabāndhavāḥ

2,4.55

पथि श्राद्धद्वयं कुर्यात्पूर्वोक्तविधिना खग ।
ततः शनैर्भूतले वै दक्षिणाशिरसं शवम्

pathi śrāddhadvayaṃ kuryātpūrvoktavidhinā khaga |
tataḥ śanairbhūtale vai dakṣiṇāśirasaṃ śavam

2,4.56

स्थापयित्वा चिताभूमौ पूर्वोक्तं श्राद्धमाचरेत् ।
तृणकाष्ठतिलाज्यादि स्वयं निन्युः सुतादयः

sthāpayitvā citābhūmau pūrvoktaṃ śrāddhamācaret |
tṛṇakāṣṭhatilājyādi svayaṃ ninyuḥ sutādayaḥ

2,4.57

शूद्रानीतैः कृतं कर्म सर्वं भवति निष्फलम् ।
प्राचीनावीतिना भाव्यं दक्षिणाभिमुकेन च

śūdrānītaiḥ kṛtaṃ karma sarvaṃ bhavati niṣphalam |
prācīnāvītinā bhāvyaṃ dakṣiṇābhimukena ca

2,4.58

वेदी तत्र प्रकर्तव्या यथाशास्त्रमथाण्डज ।
प्रतेवस्त्रं द्विधा कृत्वार्धेन तं छादयेत्ततः

vedī tatra prakartavyā yathāśāstramathāṇḍaja |
pratevastraṃ dvidhā kṛtvārdhena taṃ chādayettataḥ

2,4.59

अर्धं श्मशानवासार्थं भूमावेव विनिः क्षिपेत् ।
ततः पूर्वोक्तविधिना पिण्डं प्रेतकरे न्यसेत्

ardhaṃ śmaśānavāsārthaṃ bhūmāveva viniḥ kṣipet |
tataḥ pūrvoktavidhinā piṇḍaṃ pretakare nyaset

2,4.60

आज्येनाभ्यञ्जनं कार्यं सर्वाङ्गेषु शवस्य च ।
दाहमृत्योरन्तराले विधिः पिण्डस्य तं शृणु

ājyenābhyañjanaṃ kāryaṃ sarvāṅgeṣu śavasya ca |
dāhamṛtyorantarāle vidhiḥ piṇḍasya taṃ śṛṇu

2,4.61

पूर्वोक्तैः पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता ।
अन्यथा चोपघाताच्च राक्षसाद्या भवन्ति हि

pūrvoktaiḥ pañcabhiḥ piṇḍaiḥ śavasyāhutiyogyatā |
anyathā copaghātācca rākṣasādyā bhavanti hi

2,4.62

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् ।
अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्र विधानतः

saṃmṛjya copalipyātha ullikhyoddhṛtya vedikām |
abhyukṣyopasamādhāya vahniṃ tatra vidhānataḥ

2,4.63

पुष्पाक्षतैश्च संपूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् ।
श्रौतेन तु विधानेन ह्याहिताग्निं दहेद्वुधः

puṣpākṣataiśca saṃpūjya devaṃ kravyādasaṃjñakam |
śrautena tu vidhānena hyāhitāgniṃ dahedvudhaḥ

2,4.64

चण्डालाग्निं चिताग्निं च पतिताग्निं परित्यजेत् ।
त्वं भूतकृज्जगद्योनिस्त्वं लोकपरिपालकः

caṇḍālāgniṃ citāgniṃ ca patitāgniṃ parityajet |
tvaṃ bhūtakṛjjagadyonistvaṃ lokaparipālakaḥ

2,4.65

उपसंहर तस्मात्त्वमेनं स्वर्गं नयामृतम् ।
इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत्

upasaṃhara tasmāttvamenaṃ svargaṃ nayāmṛtam |
iti kravyādamabhyarcya śarīrāhutimācaret

2,4.66

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः ।
अस्मात्त्वमधिजातो ऽसि त्वदयं जायतां पुनः

ardhadagdhe tathā dehe dadyādājyāhutiṃ tataḥ |
asmāttvamadhijāto 'si tvadayaṃ jāyatāṃ punaḥ

2,4.67

असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहेत्युक्त्वा तु नामतः ।
एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकम्

asau svargāya lokāya svāhetyuktvā tu nāmataḥ |
evamājyāhutiṃ dattvā tilamiśrāṃ samantrakam

2,4.68

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् ।
दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनिक्रियाम्

roditavyaṃ tato gāḍhamevaṃ tasya sukhaṃ bhavet |
dāhasyānantaraṃ tatra kṛtvā sañcayanikriyām

2,4.69

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग ।
ततः प्रदक्षिणं कृक्त्वा चिताप्रस्थानवीक्षकाः

pretapiṇḍaṃ pradadyācca dāhārtiśamanaṃ khaga |
tataḥ pradakṣiṇaṃ kṛktvā citāprasthānavīkṣakāḥ

2,4.70

कनिष्ठपूर्वाः स्नानार्थं गच्छेयुः सूक्तजापकाः ।
ततो जालसमीपे तु गत्वा प्रक्षाल्य चांशुकम्

kaniṣṭhapūrvāḥ snānārthaṃ gaccheyuḥ sūktajāpakāḥ |
tato jālasamīpe tu gatvā prakṣālya cāṃśukam

2,4.71

परिधाय पुनस्तच्च ब्रृयुस्तं पुरुषं प्रति ।
उदकं तु करिष्यामः सचैलं पुरुषास्ततः

paridhāya punastacca brṛyustaṃ puruṣaṃ prati |
udakaṃ tu kariṣyāmaḥ sacailaṃ puruṣāstataḥ

2,4.72

कुरुध्वमित्येव वदेच्छतवर्षावरे मृते ।
पुत्राद्या वृद्धपूर्वास्ते एकवस्त्राः शिखां विना

kurudhvamityeva vadecchatavarṣāvare mṛte |
putrādyā vṛddhapūrvāste ekavastrāḥ śikhāṃ vinā

2,4.73

प्राचीनावीतिनः सर्वे विशेयुर्मौनिनो जलम् ।
अपनः शोशुचदघमनेन पितृदिङ्मुखाः

prācīnāvītinaḥ sarve viśeyurmaunino jalam |
apanaḥ śośucadaghamanena pitṛdiṅmukhāḥ

2,4.74

जलावघट्टनं चव न कुर्युः स्नानकारकाः ।
ततस्तटे समागत्य शिखां बद्ध्वा ऋजून् कुशान्

jalāvaghaṭṭanaṃ cava na kuryuḥ snānakārakāḥ |
tatastaṭe samāgatya śikhāṃ baddhvā ṛjūn kuśān

2,4.75

दक्षिणाग्रहस्तयोस्तु कृत्वाथ सतिलं जलम् ।
आदायाञ्जलिना याम्यां दुः खी पैतृकतीर्थतः

dakṣiṇāgrahastayostu kṛtvātha satilaṃ jalam |
ādāyāñjalinā yāmyāṃ duḥ khī paitṛkatīrthataḥ

2,4.76

एकवारं त्रिवारं वा दशवारमथापि वा ।
भूमावश्मनि वा सर्वे क्षिपेयुर्वाग्यताः खग

ekavāraṃ trivāraṃ vā daśavāramathāpi vā |
bhūmāvaśmani vā sarve kṣipeyurvāgyatāḥ khaga

2,4.77

तृप्यन्तु तृप्यतां वापि तर्पयाम्युपतिष्ठताम् ।
प्रेतैतदमुकगोत्रेत्युक्तेष्वेवं समुच्चरेत्

tṛpyantu tṛpyatāṃ vāpi tarpayāmyupatiṣṭhatām |
pretaitadamukagotretyukteṣvevaṃ samuccaret

2,4.78

जलाञ्जलौ कृते पश्चाद्विधेयं दन्तधावनम् ।
त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप

jalāñjalau kṛte paścādvidheyaṃ dantadhāvanam |
tyajanti gotriṇaḥ sarve dināni nava kāśyapa

2,4.79

तत उत्तीर्योदकाद्वै वस्त्राणि परिधाय च ।
स्नानवस्त्रं सकृत्पीड्य विशेयुः शुचिभूतले

tata uttīryodakādvai vastrāṇi paridhāya ca |
snānavastraṃ sakṛtpīḍya viśeyuḥ śucibhūtale

2,4.80

अश्रुपातं न कुर्वीत दत्त्वा दाहजलाञ्जलिम् ।
श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतो ऽवशः

aśrupātaṃ na kurvīta dattvā dāhajalāñjalim |
śleṣmāśru bāndhavairmuktaṃ preto bhuṅkte yato 'vaśaḥ

2,4.81

अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ।
ततस्तेषूपविष्टेषु पुराणज्ञः सुकृत्स्वकः

ato na roditavyaṃ hi kriyāḥ kāryāḥ svaśaktitaḥ |
tatasteṣūpaviṣṭeṣu purāṇajñaḥ sukṛtsvakaḥ

2,4.82

शोकापनोदं कुर्वीत संसारानित्यतां ब्रुवन् ।
मानुष्ये कदलीस्तन्भे असारे सारमार्गणम्

śokāpanodaṃ kurvīta saṃsārānityatāṃ bruvan |
mānuṣye kadalīstanbhe asāre sāramārgaṇam

2,4.83

करोति यः स संमूढो जलबुद्वद्रसन्निभे ।
पञ्चधा संभृतः कायो यदि पञ्चत्वमागतः

karoti yaḥ sa saṃmūḍho jalabudvadrasannibhe |
pañcadhā saṃbhṛtaḥ kāyo yadi pañcatvamāgataḥ

2,4.84

कर्मभिः स्वशरीरोत्थैस्तत्र का परिदेवना ।
गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च

karmabhiḥ svaśarīrotthaistatra kā paridevanā |
gantrī vasumatī nāśamudadhirdaivatāni ca

2,4.85

फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति ।
एवं संश्रावयेत्तत्र मृदुशाद्वलसंस्थितान्

phenaprakhyaḥ kathaṃ nāśaṃ martyaloko na yāsyati |
evaṃ saṃśrāvayettatra mṛduśādvalasaṃsthitān

2,4.86

ते ऽयि संश्रुत्य गच्छेयुर्गृहं बालपुरः सराः ।
विदश्य र्निबपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः

te 'yi saṃśrutya gaccheyurgṛhaṃ bālapuraḥ sarāḥ |
vidaśya rnibapatrāṇi niyatā dvāri veśmanaḥ

2,4.87

आचम्य वह्निसलिलं गोमयं गौरसर्षपान् ।
दूर्वाप्रवालं वृषभमन्यदप्यथ मङ्गलम्

ācamya vahnisalilaṃ gomayaṃ gaurasarṣapān |
dūrvāpravālaṃ vṛṣabhamanyadapyatha maṅgalam

2,4.88

प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः ।
श्रौतेन तु विधानेन आहिताग्निं देहद्वधः

praviśeyuḥ samālabhya kṛtvāśmani padaṃ śanaiḥ |
śrautena tu vidhānena āhitāgniṃ dehadvadhaḥ

2,4.89

ऊनद्विवर्षं निखनेन्न कुर्यादुदकं ततः ।
योषित्पतिव्रता या स्याद्भर्तारं यानुगच्छति

ūnadvivarṣaṃ nikhanenna kuryādudakaṃ tataḥ |
yoṣitpativratā yā syādbhartāraṃ yānugacchati

2,4.90

प्रयोग पूर्वं भर्तारं नमस्कृत्यारुहेच्चितिम् ।
चितिभ्रष्टा तु या मोहात्सा प्राजापत्यमाचरेत्

prayoga pūrvaṃ bhartāraṃ namaskṛtyāruheccitim |
citibhraṣṭā tu yā mohātsā prājāpatyamācaret

2,4.91

तिस्रः कोट्योर्धकोटी य यानि लोमानि मानुषे ।
तावत्कालं वसेत्स्वर्गे भर्तारं यानुगच्छति

tisraḥ koṭyordhakoṭī ya yāni lomāni mānuṣe |
tāvatkālaṃ vasetsvarge bhartāraṃ yānugacchati

2,4.92

व्यालग्राही यथा व्यालं बिलादुद्धरते बलात् ।
तद्वदुद्धृत्य सा नारी तेनैव सह मोदते

vyālagrāhī yathā vyālaṃ bilāduddharate balāt |
tadvaduddhṛtya sā nārī tenaiva saha modate

2,4.93

तत्र सा भर्तृपरमा स्तूयमानाप्सरोगणैः ।
क्रीडते पतिना सार्धं यावदिन्द्राश्चतुर्दश

tatra sā bhartṛparamā stūyamānāpsarogaṇaiḥ |
krīḍate patinā sārdhaṃ yāvadindrāścaturdaśa

2,4.94

ब्रह्मघ्नो वा कृघ्नो वा मित्त्रिघ्नो वा भवेत्पतिः ।
पुनात्यविधवा नारी तमादाय मृता तु या

brahmaghno vā kṛghno vā mittrighno vā bhavetpatiḥ |
punātyavidhavā nārī tamādāya mṛtā tu yā

2,4.95

मृते भर्तरि या नारी समारोहेद्धुताशनम् ।
सारन्धतीसमाचारा स्वर्गलोके महीयते

mṛte bhartari yā nārī samāroheddhutāśanam |
sārandhatīsamācārā svargaloke mahīyate

2,4.96

यावच्चाग्नौ मृते पत्यौ स्त्री नात्मानं प्रदाहयेत् ।
तावन्न मुच्यते सा हि स्त्रीशरीरात्कथञ्चन

yāvaccāgnau mṛte patyau strī nātmānaṃ pradāhayet |
tāvanna mucyate sā hi strīśarīrātkathañcana

2,4.97

मातृकं पैतृकं चैव यत्र चैव प्रदीयते ।
कुलत्रयं पुनात्येषा भर्तारं यानुगच्छति

mātṛkaṃ paitṛkaṃ caiva yatra caiva pradīyate |
kulatrayaṃ punātyeṣā bhartāraṃ yānugacchati

2,4.98

आर्तार्ते मुदिते हृष्टा प्रोषिते मलिना कृशा ।
मृते म्रियेत या पत्यौ सा स्त्री ज्ञेया पतिव्रता

ārtārte mudite hṛṣṭā proṣite malinā kṛśā |
mṛte mriyeta yā patyau sā strī jñeyā pativratā

2,4.99

पृथक् चितां समारुह्य न प्रिया गन्तुमर्हति ।
क्षत्त्रियाद्याः सवर्णाश्च आरोहेयुरपीह ताः

pṛthak citāṃ samāruhya na priyā gantumarhati |
kṣattriyādyāḥ savarṇāśca āroheyurapīha tāḥ

2,4.100

चाण्डालीमवधिं कृत्वा ब्राह्मणीतः समो विधिः ।
अगर्भिणीनां सर्वासामबालताक्मे(का)नामपि

cāṇḍālīmavadhiṃ kṛtvā brāhmaṇītaḥ samo vidhiḥ |
agarbhiṇīnāṃ sarvāsāmabālatākme(kā)nāmapi

2,4.101

दहनस्य विधिः प्रोक्तः सामान्येन मया खग ।
विशेषमपि तस्यास्य कञ्चित्किं श्रोतुमिच्छति

dahanasya vidhiḥ proktaḥ sāmānyena mayā khaga |
viśeṣamapi tasyāsya kañcitkiṃ śrotumicchati

2,4.102

गरुड उवाच ।
प्रोषिते तु मृते स्वामिन्यस्थ्निनाशमुपेयुषि ।
कथं दाहः प्रकर्तव्यस्तन्मे वद जगत्पते

garuḍa uvāca |
proṣite tu mṛte svāminyasthnināśamupeyuṣi |
kathaṃ dāhaḥ prakartavyastanme vada jagatpate

2,4.103

श्रीकृष्ण उवाच ।
अस्थीनि चेन्न लभ्यन्ते प्रोषितस्य नरस्य च ।
तेषाञ्च हि गतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
asthīni cenna labhyante proṣitasya narasya ca |
teṣāñca hi gatisthānaṃ vidhānaṃ kathayāmyaham

2,4.104

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं पत्युर्दुर्मरणेषु यत् ।
लङ्घनैर्ये मृता जीवां दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

śṛṇu tārkṣya paraṃ gopyaṃ patyurdurmaraṇeṣu yat |
laṅghanairye mṛtā jīvāṃ daṃṣṭribhiścābhighātitāḥ

2,4.105

कण्ठग्रहे विलग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् ।
विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

kaṇṭhagrahe vilagnānāṃ kṣīṇānāṃ tuṇḍaghātinām |
viṣāgnivṛṣaviprebhyo viṣūcyā cātmaghātakāḥ

2,4.106

पतनोद्बन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् ।
सर्पव्याघ्रैः शृङ्गिभिश्च उपसर्गोपलोदकैः

patanodbandhanajalairmṛtānāṃ śṛṇu saṃsthitim |
sarpavyāghraiḥ śṛṅgibhiśca upasargopalodakaiḥ

2,4.107

ब्राह्मणैः श्वापदैश्चैव पतनैर्वृक्षवैद्युतैः ।
नखैर्लोहैर्गिरेः पातैर्भित्तिपातैर्भृगोस्तथा

brāhmaṇaiḥ śvāpadaiścaiva patanairvṛkṣavaidyutaiḥ |
nakhairlohairgireḥ pātairbhittipātairbhṛgostathā

2,4.108

कट्वायामन्तरिक्षे च चौरचाण्डालतस्तथा ।
उदक्याशुनकीशूद्ररजकादिविभूषिताः

kaṭvāyāmantarikṣe ca cauracāṇḍālatastathā |
udakyāśunakīśūdrarajakādivibhūṣitāḥ

2,4.109

ऊर्ध्वोचछिष्टाधरोच्छिष्टोभयोच्छिष्टास्तु ये मृताः ।
शस्त्रघातैर्मृता ये चास्यश्वस्पृष्टास्तथैव च

ūrdhvocachiṣṭādharocchiṣṭobhayocchiṣṭāstu ye mṛtāḥ |
śastraghātairmṛtā ye cāsyaśvaspṛṣṭāstathaiva ca

2,4.110

तत्तु दुर्मरणं ज्ञेयं यच्च जातं विधैं विना ।
तेन पापेन नरकान् भुक्त्वा प्रेतत्वभागिनः

tattu durmaraṇaṃ jñeyaṃ yacca jātaṃ vidhaiṃ vinā |
tena pāpena narakān bhuktvā pretatvabhāginaḥ

2,4.111

न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम् ।
न विधानं मृताद्यञ्च न कुर्या दौर्ध्वदैहिकम्

na teṣāṃ kārayeddāhaṃ sūtakaṃ nodakakriyām |
na vidhānaṃ mṛtādyañca na kuryā daurdhvadaihikam

2,4.112

न पिण्डदानं कर्तव्यं प्रमादाच्चेत्करोति हि ।
नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

na piṇḍadānaṃ kartavyaṃ pramādāccetkaroti hi |
nopatiṣṭhati tatsarvamantarikṣe vinaśyati

2,4.113

अतस्तस्य सुतैः पौत्त्रैः सपिण्डैः शुभमिच्छुभिः ।
नारायणबलिः कार्यो लोकगर्हाभिया खग

atastasya sutaiḥ pauttraiḥ sapiṇḍaiḥ śubhamicchubhiḥ |
nārāyaṇabaliḥ kāryo lokagarhābhiyā khaga

2,4.114

तथा तेषां भवेच्छौचं नान्यथेत्यब्रवीद्यमः ।
कृते नारायणबलावौर्ध्वदेहिकयोग्यता

tathā teṣāṃ bhavecchaucaṃ nānyathetyabravīdyamaḥ |
kṛte nārāyaṇabalāvaurdhvadehikayogyatā

2,4.115

तस्य सुद्धिकरं कर्म तद्भवेन्न तदन्यथा ।
नारायणबलिं सम्यक् तीर्थे सर्वं प्रक्पयेत्

tasya suddhikaraṃ karma tadbhavenna tadanyathā |
nārāyaṇabaliṃ samyak tīrthe sarvaṃ prakpayet

2,4.116

कृष्णाग्रे कारयेद्बिप्रैर्येन पूतो भवेन्नरः ।
पूर्वन्तु तर्पणं कार्यं विप्रैः पौराणवैदिकैः

kṛṣṇāgre kārayedbiprairyena pūto bhavennaraḥ |
pūrvantu tarpaṇaṃ kāryaṃ vipraiḥ paurāṇavaidikaiḥ

2,4.117

सर्वौषध्यक्षतैर्मिश्रैर्विष्णुमुद्दिश्य तर्पयेत् ।
कार्यं पुरुषसूक्तेन मन्त्रैर्वा वैष्णवैरपि

sarvauṣadhyakṣatairmiśrairviṣṇumuddiśya tarpayet |
kāryaṃ puruṣasūktena mantrairvā vaiṣṇavairapi

2,4.118

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुमिति स्मरन् ।
अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

dakṣiṇābhimukho bhūtvā pretaṃ viṣṇumiti smaran |
anādinidhano devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

2,4.119

अक्षयः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भव ।
तर्पणस्यावसाने स्याद्वीतरागो विमत्सरः

akṣayaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pretamokṣaprado bhava |
tarpaṇasyāvasāne syādvītarāgo vimatsaraḥ

2,4.120

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिष्मान्धर्मतत्परः ।
भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धान्येकादशैव तु

jitendriyamanā bhūtvā śuciṣmāndharmatatparaḥ |
bhaktyā tatra prakurvīta śrāddhānyekādaśaiva tu

2,4.121

सर्वकर्मविधाने एकैकाग्रे समाहितः ।
तोयव्रीहियवान्दद्याद्गोधूमांश्च प्रियङ्गवः

sarvakarmavidhāne ekaikāgre samāhitaḥ |
toyavrīhiyavāndadyādgodhūmāṃśca priyaṅgavaḥ

2,4.122

हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च दापयेत् ।
दापयेत्सर्वसंस्यानि क्षीरं क्षौद्रसमान्वितम्

haviṣyānnaṃ śubhaṃ mudrāṃ chatroṣṇīṣe ca dāpayet |
dāpayetsarvasaṃsyāni kṣīraṃ kṣaudrasamānvitam

2,4.123

वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् ।
द्पयेत्सर्वपापेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिवञ्चनम्

vastropānahasaṃyuktaṃ dadyādaṣṭavidhaṃ padam |
dpayetsarvapāpebhyo na kuryātpaṅktivañcanam

2,4.124

भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् ।
दातव्यं सर्वंविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः

bhūmau sthiteṣu piṇḍeṣu gandhapuṣpākṣatānvitam |
dātavyaṃ sarvaṃviprebhyo vedaśāstravidhānataḥ

2,4.125

शङ्खे खड्गे ऽथ वा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक् ।
ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनीं गतः

śaṅkhe khaḍge 'tha vā tāmre tarpaṇañca pṛthakpṛthak |
dhyānadhāraṇasaṃyukto jānubhyāmavanīṃ gataḥ

2,4.126

ऋचा वै दापयेदर्घमर्घोद्दिष्टं पृथक्पृथक् ।
ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रश्च यमः प्रेतश्च पञ्चमः

ṛcā vai dāpayedarghamarghoddiṣṭaṃ pṛthakpṛthak |
brahmā viṣṇuśca rudraśca yamaḥ pretaśca pañcamaḥ

2,4.127

पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः ।
वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्गाः पदानि च

pṛthakkumbhe tataḥ sthāpyāḥ pañcaratnasamanvitāḥ |
vastrayajñopavītāni pṛthaṅmudgāḥ padāni ca

2,4.128

पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि ।
जलधारां ततः कुर्यात्पिण्डेपिण्डे पृथक्पृथक्

pañca śrāddhāni kurvīta devatānāṃ yathāvidhi |
jaladhārāṃ tataḥ kuryātpiṇḍepiṇḍe pṛthakpṛthak

2,4.129

शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मये पि वा ।
तिलोदकं समादाय सर्वोषधिमसन्वितम्

śaṅkhe vā tāmrapātre vā alābhe mṛnmaye pi vā |
tilodakaṃ samādāya sarvoṣadhimasanvitam

2,4.130

ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम् ।
दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय पददानं तथैच

tāmrapātraṃ tilaiḥ pūrṇaṃ sahiraṇyaṃ sadakṣiṇam |
dadyādbrāhmaṇamukhyāya padadānaṃ tathaica

2,4.131

यमोद्देशेतिलांल्लौहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम् ।
एवं विष्णुबलिं दत्त्वा यथाशक्त्या विधानतः

yamoddeśetilāṃllauhaṃ tato dadyācca dakṣiṇām |
evaṃ viṣṇubaliṃ dattvā yathāśaktyā vidhānataḥ

2,4.132

समुद्धरति तत्क्षिप्रं नात्र कार्या विचारण नागदंशान्मृतो यस्तु विशेषस्तन्तु मे शृणु

samuddharati tatkṣipraṃ nātra kāryā vicāraṇa nāgadaṃśānmṛto yastu viśeṣastantu me śṛṇu

2,4.133

सुवर्णभारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तथैव गाम् ।
विप्राय दत्त्वा विधिवत्पितुरानृण्यमाप्नुयात्

suvarṇabhāraniṣpannaṃ nāgaṃ kṛtvā tathaiva gām |
viprāya dattvā vidhivatpiturānṛṇyamāpnuyāt

2,4.134

एवं सर्पबलिं दत्त्वा सर्पदोषाद्विमुच्यते ।
पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वोषधिसमन्वितम्

evaṃ sarpabaliṃ dattvā sarpadoṣādvimucyate |
paścātputtalakaṃ kāryaṃ sarvoṣadhisamanvitam

2,4.135

पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप ।
कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम्

palāśasya ca vṛntānāṃ vibhāgaṃ śṛṇu kāśyapa |
kṛṣṇājinaṃ samāstīrya kuśaiśca puruṣākṛtim

2,4.136

शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तो ऽस्थिसञ्चयः ।
विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक् पृथक्

śatatrayeṇa ṣaṣṭyā ca vṛntaiḥ prokto 'sthisañcayaḥ |
vinyasya tāni vṛntāni aṅgeṣveṣu pṛthak pṛthak

2,4.137

चत्वारिंशच्छिरोभागे ग्रीवायां दश विन्यसेत् ।
विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिञ्जठरे तथा

catvāriṃśacchirobhāge grīvāyāṃ daśa vinyaset |
viṃśatyuraḥ sthale dadyādviṃśatiñjaṭhare tathā

2,4.138

बाहुद्वये शतं दद्यात्कटिदेशे च विंशतिम् ।
ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत्

bāhudvaye śataṃ dadyātkaṭideśe ca viṃśatim |
ūrudvaye śatañcāpi triṃśajjaṅghādvaye nyaset

2,4.139

दद्याच्चतुष्टयं शिश्ने षड् दद्याद्वृषाणद्वये ।
दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत्

dadyāccatuṣṭayaṃ śiśne ṣaḍ dadyādvṛṣāṇadvaye |
daśa pādāṅgulībhāge evamasthīni vinyaset

2,4.140

नारिकेलं शिरः स्थानें तुम्बं दद्याच्च तालुके ।
पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम्

nārikelaṃ śiraḥ sthāneṃ tumbaṃ dadyācca tāluke |
pañcaratnaṃ mukhe dadyājjihvāyāṃ kadalīphalam

2,4.141

अन्त्रेषु नालिकं तद्याद्वालुकाङ्घ्राणे एव च ।
वसायां मृत्तिकां दद्याद्धरितालमनः शिलाः

antreṣu nālikaṃ tadyādvālukāṅghrāṇe eva ca |
vasāyāṃ mṛttikāṃ dadyāddharitālamanaḥ śilāḥ

2,4.142

पारदं रेतसः स्थाने पुरीषे पित्तलं तथा ।
मनः शिला तथा गात्रे तिलपक्वन्तु सन्धिषु

pāradaṃ retasaḥ sthāne purīṣe pittalaṃ tathā |
manaḥ śilā tathā gātre tilapakvantu sandhiṣu

2,4.143

यवपिष्टं यथा मांसे मधु शोणितमेव च ।
केशेषु च जटाजूटं त्वचायाञ्च मृगत्वचम्

yavapiṣṭaṃ yathā māṃse madhu śoṇitameva ca |
keśeṣu ca jaṭājūṭaṃ tvacāyāñca mṛgatvacam

2,4.144

कर्णयोस्तालपत्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः ।
नासायां शतपत्रञ्च कमलं नाभिमण्डले

karṇayostālapatrañca stanayoścaiva guñjikāḥ |
nāsāyāṃ śatapatrañca kamalaṃ nābhimaṇḍale

2,4.145

वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम् ।
घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौ पीने च त्रपुस्मृतम्

vṛntākaṃ vṛṣaṇadvandve liṅge syādgṛñjanaṃ śubham |
ghṛtaṃ nābhyāṃ pradeyaṃ syātkau pīne ca trapusmṛtam

2,4.146

मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेव विलेपनम् ।
कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः

mauktikaṃ stanayormūrdhni kuṅkumeva vilepanam |
karpūrāgurudhūpaiśca śubhairmālyaiḥ sugandhibhiḥ

2,4.147

परिधानं पट्टसूत्रंहृदये चैव विन्यसेत् ।
ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुर्भ्याञ्च कपर्दकम्

paridhānaṃ paṭṭasūtraṃhṛdaye caiva vinyaset |
ṛddhivṛddhī bhujau dvau ca cakṣurbhyāñca kapardakam

2,4.148

दन्तेषु दाडिमीबीजान्यङ्गुलीषु च चम्पकम् ।
सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकम्

danteṣu dāḍimībījānyaṅgulīṣu ca campakam |
sindūraṃ netrakoṇe ca tāmbūlādyupahārakam

2,4.149

सर्वौषदियुतं प्रेतं कृत्वा पूजां यथोदिताम् ।
साग्निके चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यस्येत्क्रमात्

sarvauṣadiyutaṃ pretaṃ kṛtvā pūjāṃ yathoditām |
sāgnike cāpi vidhinā yajñapātraṃ nyasyetkramāt

2,4.150

स्त्रियः पुनन्तु म शिर इमं मे वरुणेन च ।
प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालग्रामशिलोदकैः

striyaḥ punantu ma śira imaṃ me varuṇena ca |
pretasya pāvanaṃ kṛtvā śālagrāmaśilodakaiḥ

2,4.151

विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीला गौः पयस्विनी ।
तिला लौहं हिरण्यञ्च कर्पासं लवणं तथा

viṣṇumuddiśya dātavyā suśīlā gauḥ payasvinī |
tilā lauhaṃ hiraṇyañca karpāsaṃ lavaṇaṃ tathā

2,4.152

सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम् ।
तिलपात्रं ततो दद्यात्पददानं तथैव च

saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam |
tilapātraṃ tato dadyātpadadānaṃ tathaiva ca

2,4.153

कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थमात्मनः ।
प्रेतमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्यच

kartavyaṃ vaiṣṇavaṃ śrāddhaṃ pretamuktyarthamātmanaḥ |
pretamokṣaṃ tataḥ kuryāddhṛdi viṣṇuṃ prakalpyaca

2,4.154

एवं पुत्तलकं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् ।
तच्छ्रुद्धये तु संस्कर्ता पुत्रादिर्निष्कृतिं चरेत्

evaṃ puttalakaṃ kṛtvā dāhayedvidhipūrvakam |
tacchruddhaye tu saṃskartā putrādirniṣkṛtiṃ caret

2,4.155

त्रीन्कृच्छ्रान्षड्द्वादश च तथा पञ्चदशापि च ।
प्रायश्चित्तनिमित्तानुसारेण विप्रवत्स्मृतः

trīnkṛcchrānṣaḍdvādaśa ca tathā pañcadaśāpi ca |
prāyaścittanimittānusāreṇa vipravatsmṛtaḥ

2,4.156

अशक्तौ गोहिरण्यादि प्रत्याम्नायं चरेदपि ।
आत्मनो ऽनधिकारित्वे शुद्धिमेवं चरेद्वुन्धः

aśaktau gohiraṇyādi pratyāmnāyaṃ caredapi |
ātmano 'nadhikāritve śuddhimevaṃ caredvundhaḥ

2,4.157

अशुद्धेन तु यद्दत्तमुद्दिश्याशुद्धिमेव च ।
नोपतिष्ठति तत्सर्वमन्तरिक्षे विनश्यति

aśuddhena tu yaddattamuddiśyāśuddhimeva ca |
nopatiṣṭhati tatsarvamantarikṣe vinaśyati

2,4.158

शुद्धिं सम्पाद्य कर्तव्यं दहनाद्यौर्ध्वदेहिकम् ।
अकृत्वा निष्कृतिं यस्तु कुरुते दहनादिकम्

śuddhiṃ sampādya kartavyaṃ dahanādyaurdhvadehikam |
akṛtvā niṣkṛtiṃ yastu kurute dahanādikam

2,4.159

मतिपूर्वममत्या च क्रमात्तनिष्कृतिं शृणु ।
कृत्वाग्निमुदकं स्नानं स्पर्शनं वहनं कथाम्

matipūrvamamatyā ca kramāttaniṣkṛtiṃ śṛṇu |
kṛtvāgnimudakaṃ snānaṃ sparśanaṃ vahanaṃ kathām

2,4.160

रज्जुच्छेदाश्रुपातञ्च तप्तकृच्छ्रेण शुध्यति ।
एषामन्यतमं प्रेतं यो वहेत्तु देहत वा

rajjucchedāśrupātañca taptakṛcchreṇa śudhyati |
eṣāmanyatamaṃ pretaṃ yo vahettu dehata vā

2,4.161

कटोदकक्रियां कृत्वा कृच्छ्र सान्तपनं चरेत् ।
निमित्ते लघुनि स्वल्पं महन्महति कल्पयेत्

kaṭodakakriyāṃ kṛtvā kṛcchra sāntapanaṃ caret |
nimitte laghuni svalpaṃ mahanmahati kalpayet

2,4.162

गरुड उवाच ।
कृच्छ्रस्य तप्तकृच्छ्रस्य तथा सान्तपनस्य च ।
लक्षणं ब्रूहि मे स्वामिंस्त्रयाणामपि सुव्रत

garuḍa uvāca |
kṛcchrasya taptakṛcchrasya tathā sāntapanasya ca |
lakṣaṇaṃ brūhi me svāmiṃstrayāṇāmapi suvrata

2,4.163

श्रीकृष्ण उवाच ।
त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितम् ।
उपवासस्त्र्यहञ्चैव एष कृच्छ्र उदाहृतः

śrīkṛṣṇa uvāca |
tryahaṃ prātastryahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam |
upavāsastryahañcaiva eṣa kṛcchra udāhṛtaḥ

2,4.164

तप्तक्षीरघृताम्बूनामेकैकं प्रत्यहं पिबेत् ।
एकरात्रोपवासश्च तप्तकृच्छ्र उदाहृतः

taptakṣīraghṛtāmbūnāmekaikaṃ pratyahaṃ pibet |
ekarātropavāsaśca taptakṛcchra udāhṛtaḥ

2,4.165

गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् ।
जग्ध्वा परे ऽह्न्युपवसेत्कृच्छ्रं सान्तपनञ्चरन्

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhi sarpiḥ kuśodakam |
jagdhvā pare 'hnyupavasetkṛcchraṃ sāntapanañcaran

2,4.166

मया ते ऽयं समाख्यातो दुर्मृतस्य विधिः खग ।
तदा मृतं विजानीयाद्दीपनिर्वाणमागतः

mayā te 'yaṃ samākhyāto durmṛtasya vidhiḥ khaga |
tadā mṛtaṃ vijānīyāddīpanirvāṇamāgataḥ

2,4.167

अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकञ्च दिनत्रयम् ।
दशाहं गर्तपिणाडञ्च कर्तव्यं प्रेतपूर्वकम्

agnidāhaṃ tataḥ kuryātsūtakañca dinatrayam |
daśāhaṃ gartapiṇāḍañca kartavyaṃ pretapūrvakam

2,4.168

एवं विधिं ततः कुर्यात्ततः प्रेतश्च मुक्तिभाक् ।
मृतभ्रान्त्या प्रतिकृतेः कृते दाहे स वै यदि

evaṃ vidhiṃ tataḥ kuryāttataḥ pretaśca muktibhāk |
mṛtabhrāntyā pratikṛteḥ kṛte dāhe sa vai yadi

2,4.169

आयाति तेन कर्तव्यं मज्जनं घृकुण्डके ।
जातकर्मादिसंस्काराः कर्तव्याः पुनरेव तु

āyāti tena kartavyaṃ majjanaṃ ghṛkuṇḍake |
jātakarmādisaṃskārāḥ kartavyāḥ punareva tu

2,4.170

ऊढामेव स्वकां भार्यामुद्वहेद्विधिवत्पुमान् ।
वर्षे पञ्चदशे पक्षिन् द्वादशे वा गते सति

ūḍhāmeva svakāṃ bhāryāmudvahedvidhivatpumān |
varṣe pañcadaśe pakṣin dvādaśe vā gate sati

2,4.171

अज्ञातस्य प्रोषितस्य कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् ।
रजस्वलासूतिकयोर्विशेषं मरणे शृणु

ajñātasya proṣitasya kṛtvā pratikṛtiṃ dahet |
rajasvalāsūtikayorviśeṣaṃ maraṇe śṛṇu

2,4.172

सूतिकायां मृतायान्तु एवं कुर्वन्ति याज्ञिकाः ।
कुम्भे सलिलमादाय पञ्चगव्यं तथैव च

sūtikāyāṃ mṛtāyāntu evaṃ kurvanti yājñikāḥ |
kumbhe salilamādāya pañcagavyaṃ tathaiva ca

Chapter 2.4 (part 2/2)

2,4.173

पुण्याभिरभिमन्त्र्यापो वाचा शुद्धिं लभेत्ततः ।
शतसूर्पोदकेनादौ स्नापयित्वा यथाविधि

puṇyābhirabhimantryāpo vācā śuddhiṃ labhettataḥ |
śatasūrpodakenādau snāpayitvā yathāvidhi

2,4.174

तेनैव स्नापयित्वा तु दाहं कुर्यात्स्वगेश्वर ।
पञ्चभिः स्नापयित्वा तु गव्यैः प्रेतां रजस्वलाम्

tenaiva snāpayitvā tu dāhaṃ kuryātsvageśvara |
pañcabhiḥ snāpayitvā tu gavyaiḥ pretāṃ rajasvalām

2,4.175

वस्त्रान्तराकृतिं कृत्वा दाहयेद्विधिपूर्वकम् ।
मृतस्य पञ्चके दाहविधिं वच्मि शृणुष्व मे

vastrāntarākṛtiṃ kṛtvā dāhayedvidhipūrvakam |
mṛtasya pañcake dāhavidhiṃ vacmi śṛṇuṣva me

2,4.176

आदौ कृत्वा धनिष्ठार्धमेतन्नक्षत्रपञ्चकम् ।
रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत्

ādau kṛtvā dhaniṣṭhārdhametannakṣatrapañcakam |
revatyantaṃ sadā dūṣyamaśubhaṃ sarvadā bhavet

2,4.177

दाहस्तत्र न कर्तव्यो विषादः सर्वजन्तुषु ।
न जलं दीयते तेषु अशुभं सर्वदा भवेत्

dāhastatra na kartavyo viṣādaḥ sarvajantuṣu |
na jalaṃ dīyate teṣu aśubhaṃ sarvadā bhavet

2,4.178

पञ्चकानन्तरं सर्वं कार्यं कर्तव्यमन्यथा ।
पुत्त्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापो ऽप्युपजायते

pañcakānantaraṃ sarvaṃ kāryaṃ kartavyamanyathā |
puttrāṇāṃ gotriṇāṃ tasya santāpo 'pyupajāyate

2,4.179

गृहे हानिर्भवत्येव ऋक्षेष्वेषु मृतस्य च ।
अथ वा ऋक्षमद्ये च दाहस्तु विधिपूर्वकः

gṛhe hānirbhavatyeva ṛkṣeṣveṣu mṛtasya ca |
atha vā ṛkṣamadye ca dāhastu vidhipūrvakaḥ

2,4.180

क्रियते मानुषाणान्तु स वा आहुतिपूर्वकः ।
विप्रैर्विधिरतः कार्यो मन्त्रैस्तु विधिपूर्वकम्

kriyate mānuṣāṇāntu sa vā āhutipūrvakaḥ |
viprairvidhirataḥ kāryo mantraistu vidhipūrvakam

2,4.181

शवस्थानसमीपे तु क्षेप्तव्याः पुत्तलास्ततः ।
दर्भकॢप्तास्तु चत्वार ऋक्षमन्त्राभिमन्त्रिताः

śavasthānasamīpe tu kṣeptavyāḥ puttalāstataḥ |
darbhakḷptāstu catvāra ṛkṣamantrābhimantritāḥ

2,4.182

ततो दाहः प्रकर्तव्यस्तैश्च पुत्तलकैः सह ।
सूतकान्ते तदा पुत्त्रैः कार्यं शान्तिकपौष्टिकम्

tato dāhaḥ prakartavyastaiśca puttalakaiḥ saha |
sūtakānte tadā puttraiḥ kāryaṃ śāntikapauṣṭikam

2,4.183

पञ्चकेषु मृतो यो ऽसौ न सतिं लभते नरः ।
तिलान् गाञ्च सुवर्णञ्च तमुद्दिश्य घृतं ददेत्

pañcakeṣu mṛto yo 'sau na satiṃ labhate naraḥ |
tilān gāñca suvarṇañca tamuddiśya ghṛtaṃ dadet

2,4.184

विप्राणां दापयेद्दानं सर्वविघ्नविनाशनम् ।
भोजनोपानहौच्छत्त्रं हेममुद्रा च वाससी

viprāṇāṃ dāpayeddānaṃ sarvavighnavināśanam |
bhojanopānahaucchattraṃ hemamudrā ca vāsasī

2,4.185

दक्षिणा दीयते विप्रे पातकस्य प्रमोचनः ।
मयाते ऽयं समाख्यातो विधिः पञ्चहरः स्थितः ।
संयमिन्यां यथायानं यथावर्षं मृतक्रिया

dakṣiṇā dīyate vipre pātakasya pramocanaḥ |
mayāte 'yaṃ samākhyāto vidhiḥ pañcaharaḥ sthitaḥ |
saṃyaminyāṃ yathāyānaṃ yathāvarṣaṃ mṛtakriyā

Chapter 2.5

2,5.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे दहनविधिकृच्छ्रलक्षणदग्धागमनरजस्वलामरणविधिपञ्चकमरणप्रायश्चित्तनिरूपणं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 5 श्रीकृष्ण उवाच ।
एवं दग्ध्वा नरं प्रेतं स्नात्वा कृत्वा तिलोदकम् ।
अग्रतः स्त्रीजनो गच्छेद्व्रजेयुः पृष्ठतो नराः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde dahanavidhikṛcchralakṣaṇadagdhāgamanarajasvalāmaraṇavidhipañcakamaraṇaprāyaścittanirūpaṇaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 5 śrīkṛṣṇa uvāca |
evaṃ dagdhvā naraṃ pretaṃ snātvā kṛtvā tilodakam |
agrataḥ strījano gacchedvrajeyuḥ pṛṣṭhato narāḥ

2,5.2

प्राशयेन्निम्बपत्राणि रुदन्तो नामपूर्वकम् ।
विधातव्यं चाचमनं पाषाणोपरि संस्थिते

prāśayennimbapatrāṇi rudanto nāmapūrvakam |
vidhātavyaṃ cācamanaṃ pāṣāṇopari saṃsthite

2,5.3

ते प्रविश्य गृहं सर्वे सुताद्याश्च सपिण्डकाः ।
भवेयुर्दशरात्रं वै यत आशौचकं खग

te praviśya gṛhaṃ sarve sutādyāśca sapiṇḍakāḥ |
bhaveyurdaśarātraṃ vai yata āśaucakaṃ khaga

2,5.4

क्रीतलब्धाशनाः सर्वे स्वपेयुस्ते पृथक्पृथक् ।
अक्षारलवणान्नाः स्युर्निमज्जेयुश्च ते त्र्यहम्

krītalabdhāśanāḥ sarve svapeyuste pṛthakpṛthak |
akṣāralavaṇānnāḥ syurnimajjeyuśca te tryaham

2,5.5

अमांसभोजनाश्चाधः शयीरन्ब्रह्मचारिणः ।
परस्परं न संस्पृष्टा दानाध्ययनवर्जिताः

amāṃsabhojanāścādhaḥ śayīranbrahmacāriṇaḥ |
parasparaṃ na saṃspṛṣṭā dānādhyayanavarjitāḥ

2,5.6

मलिनाश्चाधोमुखाश्च दीना भोगविवर्जिताः ।
अङ्गसंवाहनं केशमार्जनं वर्जयन्ति ते

malināścādhomukhāśca dīnā bhogavivarjitāḥ |
aṅgasaṃvāhanaṃ keśamārjanaṃ varjayanti te

2,5.7

मृन्मये पत्रजे वापि भुञ्जीरंस्ते च भाजने ।
उवासन्तु ते कुर्युरेकाहमथ वा त्र्यहम्

mṛnmaye patraje vāpi bhuñjīraṃste ca bhājane |
uvāsantu te kuryurekāhamatha vā tryaham

2,5.8

गरुड उवाच ।
आशौचिन इति प्रोक्तमाशौचस्य च वै प्रभो ।
लक्षणं किं कियत्कालं भाव्यं वा तद्युतैर्नरैः

garuḍa uvāca |
āśaucina iti proktamāśaucasya ca vai prabho |
lakṣaṇaṃ kiṃ kiyatkālaṃ bhāvyaṃ vā tadyutairnaraiḥ

2,5.9

शृकृष्ण उवाच ।
अपनोद्यन्त्विदं कालादिभिराशु निषेधकृत् ।
पिण्डाध्ययनदानादेः पुङ्गतो ऽतिशयो हि तत्

śṛkṛṣṇa uvāca |
apanodyantvidaṃ kālādibhirāśu niṣedhakṛt |
piṇḍādhyayanadānādeḥ puṅgato 'tiśayo hi tat

2,5.10

दशाहं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते ।
जनने ऽप्येवमेव स्यान्निपुणं शुद्धिमिच्छताम्

daśāhaṃ śāvamāśaucaṃ sapiṇḍeṣu vidhīyate |
janane 'pyevameva syānnipuṇaṃ śuddhimicchatām

2,5.11

जन्मन्येकोदकानान्तुत्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ।
शावस्य शेषाच्छुध्यन्ति त्र्यहादुदकदायिनः

janmanyekodakānāntutrirātrācchuddhiriṣyate |
śāvasya śeṣācchudhyanti tryahādudakadāyinaḥ

2,5.12

आदन्तजननत्सद्य आ चौलान्नैशिकी स्मृता ।
त्रिरात्रमा व्रतादेशाद्दशरात्रमतः परम्

ādantajananatsadya ā caulānnaiśikī smṛtā |
trirātramā vratādeśāddaśarātramataḥ param

2,5.13

आशौचं ते समाख्यातं संक्षेपात्प्रकृतं ब्रुवे ।
जलं त्रिदिवमाकाशे स्थाप्यं क्षीरञ्च मृन्मये

āśaucaṃ te samākhyātaṃ saṃkṣepātprakṛtaṃ bruve |
jalaṃ tridivamākāśe sthāpyaṃ kṣīrañca mṛnmaye

2,5.14

अत्र स्नाहि पिबात्रेति मन्त्रेणानेन काश्यप ।
काष्ठत्रये गुणैर्बद्धे प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे

atra snāhi pibātreti mantreṇānena kāśyapa |
kāṣṭhatraye guṇairbaddhe prītyai rātrau catuṣpathe

2,5.15

प्रथमे ऽह्नि तृतीये वा सप्तमे नवमे तथा ।
अस्थिसंचयनं कार्यं दिने तद्गोत्रजैः सह

prathame 'hni tṛtīye vā saptame navame tathā |
asthisaṃcayanaṃ kāryaṃ dine tadgotrajaiḥ saha

2,5.16

तदूर्ध्वमङ्गसंस्पर्शः सपिण्डानां विधीयते ।
योग्याः सर्वक्रियाणां च समानसलिलास्तथा

tadūrdhvamaṅgasaṃsparśaḥ sapiṇḍānāṃ vidhīyate |
yogyāḥ sarvakriyāṇāṃ ca samānasalilāstathā

2,5.17

प्रेतपिण्डं बहिर्दद्याद्दर्भमात्रविवर्जितम् ।
प्रागुदीच्यां चरुं कृत्वा स्नात्वा प्रयतमानसः

pretapiṇḍaṃ bahirdadyāddarbhamātravivarjitam |
prāgudīcyāṃ caruṃ kṛtvā snātvā prayatamānasaḥ

2,5.18

भूमावसंस्कृतानां च संस्कृतानां कुशेषु च ।
नवभिर्दिवसैः पिण्डान्नव दद्यात्समाहितः

bhūmāvasaṃskṛtānāṃ ca saṃskṛtānāṃ kuśeṣu ca |
navabhirdivasaiḥ piṇḍānnava dadyātsamāhitaḥ

2,5.19

दशमं पिण्डमुत्सृज्य रात्रिशेषे शुचिर्भवेत् ।
असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यति वा पुमान्

daśamaṃ piṇḍamutsṛjya rātriśeṣe śucirbhavet |
asagotraḥ sagotro vā yadi strī yati vā pumān

2,5.20

प्रथमे ऽहनि यो दद्यात्स दशाहं समापयेत् ।
शालिना सक्तुभिर्वापि शाकैर्वाप्यथ निर्वपेत्

prathame 'hani yo dadyātsa daśāhaṃ samāpayet |
śālinā saktubhirvāpi śākairvāpyatha nirvapet

2,5.21

प्रथमे ऽहनि यद्द्रव्यं तदेव स्याद्दशाहिकम् ।
यावदाशौचमेकैकस्याञ्जलेर्दानमुच्यते

prathame 'hani yaddravyaṃ tadeva syāddaśāhikam |
yāvadāśaucamekaikasyāñjalerdānamucyate

2,5.22

यद्वा यस्मिन्दिने दानं तस्मिंस्तद्दिनसंख्यया ।
दशाहे ऽञ्जलयः पक्षिन्पञ्चाशदन्तिमे

yadvā yasmindine dānaṃ tasmiṃstaddinasaṃkhyayā |
daśāhe 'ñjalayaḥ pakṣinpañcāśadantime

2,5.23

द्विवृद्ध्या वा भवेत्पक्षिन्नञ्जलीनां शतं पुनः ।
यदाहि त्र्यहमाशौचं तदा वाञ्जलयो दश

dvivṛddhyā vā bhavetpakṣinnañjalīnāṃ śataṃ punaḥ |
yadāhi tryahamāśaucaṃ tadā vāñjalayo daśa

2,5.24

त्रयो ऽञ्जलय एवं तु प्रथमे ऽहनिवै तदा ।
चत्वारस्तु द्वितीये ऽह्नि तृतीये स्युस्त्रयस्तथा

trayo 'ñjalaya evaṃ tu prathame 'hanivai tadā |
catvārastu dvitīye 'hni tṛtīye syustrayastathā

2,5.25

शताञ्जलि यदा पक्षिन्नाद्ये त्रिंशत्तदाहनि ।
चत्वारिंशद्द्वितीये ऽह्नि त्रिंशदह्नि तृतीयके

śatāñjali yadā pakṣinnādye triṃśattadāhani |
catvāriṃśaddvitīye 'hni triṃśadahni tṛtīyake

2,5.26

एवं जलस्याञ्जलयो विभाज्याः पक्षयोर्द्वयोः ।
सर्वेषु पितृकार्येषु पुत्रो मुक्यो ऽधिकारवान्

evaṃ jalasyāñjalayo vibhājyāḥ pakṣayordvayoḥ |
sarveṣu pitṛkāryeṣu putro mukyo 'dhikāravān

2,5.27

पिण्डप्रसेकस्तूष्णीञ्च पुष्पधूपादिकं तथा ।
दशमे ऽहनि सम्प्राप्ते स्नानं ग्रामाद्वहिश्चरेत्

piṇḍaprasekastūṣṇīñca puṣpadhūpādikaṃ tathā |
daśame 'hani samprāpte snānaṃ grāmādvahiścaret

2,5.28

तत्र त्याज्यानि वासांसि केशश्मश्रुनखानि च ।
विप्रः शुध्यत्यपः स्पृष्ट्वा क्षत्त्रियो वाहनं तथा

tatra tyājyāni vāsāṃsi keśaśmaśrunakhāni ca |
vipraḥ śudhyatyapaḥ spṛṣṭvā kṣattriyo vāhanaṃ tathā

2,5.29

वैश्यः प्रतोदं रश्मीन्वा शूद्रो यष्टिं कृतक्रियः ।
मृतादल्पवयोभिश्च सपिण्डैः परिवापनम्

vaiśyaḥ pratodaṃ raśmīnvā śūdro yaṣṭiṃ kṛtakriyaḥ |
mṛtādalpavayobhiśca sapiṇḍaiḥ parivāpanam

2,5.30

कार्यन्तु षोडशी षड्भिः पिण्डैर्दशभिरैव च ।
प्रथमा मलिना ह्येतैरादशाहं मृतेर्भवेत्

kāryantu ṣoḍaśī ṣaḍbhiḥ piṇḍairdaśabhiraiva ca |
prathamā malinā hyetairādaśāhaṃ mṛterbhavet

2,5.31

दिनानि दश यान्षिण्डान्कुर्वन्त्यत्र सुतादयः ।
प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागैः खगोत्तम

dināni daśa yānṣiṇḍānkurvantyatra sutādayaḥ |
pratyahaṃ te vibhajyante caturbhāgaiḥ khagottama

2,5.32

भागद्वयेन देहः स्यात्तृतीयेन यमानुगाः ।
तृप्यन्ति हि चतुर्थेन स्वयमप्युपजीवति

bhāgadvayena dehaḥ syāttṛtīyena yamānugāḥ |
tṛpyanti hi caturthena svayamapyupajīvati

2,5.33

अहोरात्रैस्तु नवभिर्देहो निष्पत्तिमाप्नुयात् ।
शिरस्त्वाद्येन पिण्डेन प्रेतस्य क्रियते तथा

ahorātraistu navabhirdeho niṣpattimāpnuyāt |
śirastvādyena piṇḍena pretasya kriyate tathā

2,5.34

द्वितीयेन तु कर्णाक्षिनासिकं तु समासतः ।
गलांसभुजवक्षश्च तृतीयेन तथा क्रमात्

dvitīyena tu karṇākṣināsikaṃ tu samāsataḥ |
galāṃsabhujavakṣaśca tṛtīyena tathā kramāt

2,5.35

चतुर्थेन च पिण्डेन नाभिलिङ्गगुदं तथा ।
जानुजङ्घं तथा पादौ पञ्चमेन तु सर्वदा

caturthena ca piṇḍena nābhiliṅgagudaṃ tathā |
jānujaṅghaṃ tathā pādau pañcamena tu sarvadā

2,5.36

सर्वमर्माणि षष्ठेन सप्तमेन तु नाडयः ।
दन्तलोमान्यष्टमेन वीर्यन्तु नवमेन च

sarvamarmāṇi ṣaṣṭhena saptamena tu nāḍayaḥ |
dantalomānyaṣṭamena vīryantu navamena ca

2,5.37

दशमेन तु पूर्णत्वं तृप्तता क्षुद्विपर्ययः ।
मध्यमां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व मे

daśamena tu pūrṇatvaṃ tṛptatā kṣudviparyayaḥ |
madhyamāṃ ṣoḍaśīṃ vacmi vainateya śṛṇuṣva me

2,5.38

विष्णवादिविष्णुपर्यन्तान्येकादश तथा खग ।
श्राद्धानि पञ्च देवानामित्येषां मध्यषीडशी

viṣṇavādiviṣṇuparyantānyekādaśa tathā khaga |
śrāddhāni pañca devānāmityeṣāṃ madhyaṣīḍaśī

2,5.39

निमित्तं दुर्मतिं कृत्वा यदि नारायणो बलिः ।
एकादशाहे कर्तव्यो वृषोत्सर्गो ऽपि तत्र वै

nimittaṃ durmatiṃ kṛtvā yadi nārāyaṇo baliḥ |
ekādaśāhe kartavyo vṛṣotsargo 'pi tatra vai

2,5.40

एकादशाहे प्रेतस्य यस्यात्सृज्येत नो वृषः ।
प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि

ekādaśāhe pretasya yasyātsṛjyeta no vṛṣaḥ |
pretatvaṃ susthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi

2,5.41

अकृत्वा यद्वृषोत्सर्गं कृतं वै पिण्डपातनम् ।
निष्फलं सकलं विद्यात्प्रमीताय न तद्भवेत्

akṛtvā yadvṛṣotsargaṃ kṛtaṃ vai piṇḍapātanam |
niṣphalaṃ sakalaṃ vidyātpramītāya na tadbhavet

2,5.42

वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले ।
पुत्रः पत्न्यथ दौहित्रः पिता वा दुहिताथ वा

vṛṣotsargādṛte nānyatkiñcidasti mahītale |
putraḥ patnyatha dauhitraḥ pitā vā duhitātha vā

2,5.43

मृतादनन्तरं तस्य ध्रुवं कार्यो वृषोत्सवः ।
चतुर्वत्सतरीयुक्तो यस्योत्सृज्येत वा वृषः

mṛtādanantaraṃ tasya dhruvaṃ kāryo vṛṣotsavaḥ |
caturvatsatarīyukto yasyotsṛjyeta vā vṛṣaḥ

2,5.44

अलङ्कृतो विधानेन प्रेतत्वं तस्य नो भवेत् ।
एकादशे ऽह्नि सम्प्राप्ते वृषालाभो भवेद्यदि

alaṅkṛto vidhānena pretatvaṃ tasya no bhavet |
ekādaśe 'hni samprāpte vṛṣālābho bhavedyadi

2,5.45

दर्भैः पिष्टैस्तु सम्पाद्य तं वृषं मोचयेद्वुधः ।
वृषोत्सर्जनवेलायां वृषाभाव (लाभ) कथञ्चन

darbhaiḥ piṣṭaistu sampādya taṃ vṛṣaṃ mocayedvudhaḥ |
vṛṣotsarjanavelāyāṃ vṛṣābhāva (lābha) kathañcana

2,5.46

मृत्तिकाभिस्तु दर्भैर्वा वृषं कृत्वा विमोचयेत् ।
यदिष्टं जीवतस्तस्य दद्यादेकादशे ऽहनि

mṛttikābhistu darbhairvā vṛṣaṃ kṛtvā vimocayet |
yadiṣṭaṃ jīvatastasya dadyādekādaśe 'hani

2,5.47

मृतमुद्दिश्य दातव्यं शय्याधेन्वादिकं तथा ।
विप्रान्बहून् भोजयीत प्रेतस्य क्षुद्विशान्तये

mṛtamuddiśya dātavyaṃ śayyādhenvādikaṃ tathā |
viprānbahūn bhojayīta pretasya kṣudviśāntaye

2,5.48

तृतीयां षोडशीं वच्मि वैनतेय शृणुष्व ताम् ।
द्वादश प्रतिमास्यानि आद्यं षाण्मासिकं तथा

tṛtīyāṃ ṣoḍaśīṃ vacmi vainateya śṛṇuṣva tām |
dvādaśa pratimāsyāni ādyaṃ ṣāṇmāsikaṃ tathā

2,5.49

सपिण्डीकरणं चैव तृतीया षोडशी मता ।
द्वादशाहे त्रिपक्षे च षण्मासे मासिके ऽब्दिके

sapiṇḍīkaraṇaṃ caiva tṛtīyā ṣoḍaśī matā |
dvādaśāhe tripakṣe ca ṣaṇmāse māsike 'bdike

2,5.50

तृतीयां षोडशीमेनां वदन्ति मतभेदतः ।
यस्यैता नि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश

tṛtīyāṃ ṣoḍaśīmenāṃ vadanti matabhedataḥ |
yasyaitā ni na dattāni pretaśrāddhāni ṣoḍaśa

2,5.51

पिशाचत्वं स्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि ।
एकादशे द्वादशे वा दिने आद्यं प्रकीर्तितम्

piśācatvaṃ sthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi |
ekādaśe dvādaśe vā dine ādyaṃ prakīrtitam

2,5.52

मासादौ प्रतिमासञ्च शुद्धं मृततिथौ खग ।
एकेनाह्ना त्रिभिर्वापि हीनेषु विनतासुत

māsādau pratimāsañca śuddhaṃ mṛtatithau khaga |
ekenāhnā tribhirvāpi hīneṣu vinatāsuta

2,5.53

मासषण्मासवर्षेषु त्रिपक्षेषु भवन्ति हि ।
श्राद्धान्यथस्यात्सापिण्ड्यं पूर्णे वर्षे तदर्धके

māsaṣaṇmāsavarṣeṣu tripakṣeṣu bhavanti hi |
śrāddhānyathasyātsāpiṇḍyaṃ pūrṇe varṣe tadardhake

2,5.54

त्रिपक्षे ऽभ्युदये वापि द्वादशाहे ऽथ वा नृणाम् ।
आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात्

tripakṣe 'bhyudaye vāpi dvādaśāhe 'tha vā nṛṇām |
ānantyātkuladharmāṇāṃ puṃsāñcaivāyuṣaḥ kṣayāt

2,5.55

अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहे प्रशस्यते ।
सपिण्डीकरणेष्वेवं विधिं पक्षीन्द्र मे शृणु

asthiratvāccharīrasya dvādaśāhe praśasyate |
sapiṇḍīkaraṇeṣvevaṃ vidhiṃ pakṣīndra me śṛṇu

2,5.56

एकोद्दिष्टविधानेन कार्यं तदपि काश्यप ।
तिलगन्धोदकैर्युक्तं कुर्यात्पात्रचतुष्टयम्

ekoddiṣṭavidhānena kāryaṃ tadapi kāśyapa |
tilagandhodakairyuktaṃ kuryātpātracatuṣṭayam

2,5.57

पात्रं प्रेतस्य तत्रैकं पित्र्यं पात्रत्रयं तथा ।
सेचयेत्पितृपात्रेषु प्रेतपात्रं खग त्रिषु

pātraṃ pretasya tatraikaṃ pitryaṃ pātratrayaṃ tathā |
secayetpitṛpātreṣu pretapātraṃ khaga triṣu

2,5.58

चतुरो निर्वपेत्पिण्डान्पूर्वन्तेषु समापयेत् ।
ततः प्रभृति वै प्रेतः पितृसामान्यमश्नुते

caturo nirvapetpiṇḍānpūrvanteṣu samāpayet |
tataḥ prabhṛti vai pretaḥ pitṛsāmānyamaśnute

2,5.59

ततः पितृत्वमापन्ने तस्मिन्प्रेते खगेश्वर ।
श्राद्धधर्मैरशेषैस्तु तत्पूर्वानर्चयेत्पितॄन्

tataḥ pitṛtvamāpanne tasminprete khageśvara |
śrāddhadharmairaśeṣaistu tatpūrvānarcayetpitṝn

2,5.60

एकचित्यारोहणे च एकाह्नि मरणे तथा ।
सापिण्ड्यन्तु स्त्रिया नास्ति मृते भर्तुः स्त्रियो भवेत्

ekacityārohaṇe ca ekāhni maraṇe tathā |
sāpiṇḍyantu striyā nāsti mṛte bhartuḥ striyo bhavet

2,5.61

पाकैक्यमथ कालैक्यं कर्त्रैक्यञ्च भवेत्खग ।
श्राद्धादौ सह दाहे च पतिपत्न्योर्न संशयः

pākaikyamatha kālaikyaṃ kartraikyañca bhavetkhaga |
śrāddhādau saha dāhe ca patipatnyorna saṃśayaḥ

2,5.62

भर्तुर्मृततिथेरन्यतिथौ चितिमथारुहेत् ।
तांमृताहनि तु सम्प्राप्ते पृथक् पिण्डेन योजयेत्

bharturmṛtatitheranyatithau citimathāruhet |
tāṃmṛtāhani tu samprāpte pṛthak piṇḍena yojayet

2,5.63

प्रत्यब्दञ्च युगपत्तु समापयेत्

pratyabdañca yugapattu samāpayet

2,5.64

यस्य संवत्सरादर्वाक् सपिण्डीकरणं भवेत् ।
मासिकञ्चोदकुम्भञ्च देयं तस्यापि वत्सरम्

yasya saṃvatsarādarvāk sapiṇḍīkaraṇaṃ bhavet |
māsikañcodakumbhañca deyaṃ tasyāpi vatsaram

2,5.65

नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यपि च षोडश ।
एकेनैव तु कार्याणि संविभक्तधनेष्वपि

navaśrāddhaṃ sapiṇḍatvaṃ śrāddhānyapi ca ṣoḍaśa |
ekenaiva tu kāryāṇi saṃvibhaktadhaneṣvapi

2,5.66

पितामहीभिः सापिण्ड्यं तथा मातामहैः सह ।
उक्तं भर्त्रापि सापिण्ड्यं स्त्रिया वेषयभेदतः

pitāmahībhiḥ sāpiṇḍyaṃ tathā mātāmahaiḥ saha |
uktaṃ bhartrāpi sāpiṇḍyaṃ striyā veṣayabhedataḥ

2,5.67

नवश्राद्धस्य ते कालं वक्ष्यामि शृणु काश्यप ।
मरणाह्नि मृतिस्थाने श्राद्धं पक्षिन्प्रकल्पयेत्

navaśrāddhasya te kālaṃ vakṣyāmi śṛṇu kāśyapa |
maraṇāhni mṛtisthāne śrāddhaṃ pakṣinprakalpayet

2,5.68

द्वितीयञ्च ततो मार्गे विश्रामो यत्र कारितः ।
ततः सञ्चयनस्थाने तृतीयं श्राद्धमुच्यते

dvitīyañca tato mārge viśrāmo yatra kāritaḥ |
tataḥ sañcayanasthāne tṛtīyaṃ śrāddhamucyate

2,5.69

पञ्चमे सप्तमे तद्वदष्टमे नवमे तथा ।
दशमैकादशे चैव नव श्राद्धानि वै खग

pañcame saptame tadvadaṣṭame navame tathā |
daśamaikādaśe caiva nava śrāddhāni vai khaga

2,5.70

श्राद्धानि नव चैतानि तृतीया षोडशी स्मृता ।
एकोद्दिष्टविधानेन कार्याणि मनुजैस्तथा

śrāddhāni nava caitāni tṛtīyā ṣoḍaśī smṛtā |
ekoddiṣṭavidhānena kāryāṇi manujaistathā

2,5.71

प्रथमे ऽह्नि तृतीये वा पञ्चमे सप्तमे तथा ।
नवमैकादशे चैव नवश्राद्धं प्रकीर्तितम्

prathame 'hni tṛtīye vā pañcame saptame tathā |
navamaikādaśe caiva navaśrāddhaṃ prakīrtitam

2,5.72

उच्यन्ते षडिमानीह नव स्युरपि यागेतः ।
उक्तानि ते मया तानि ऋषीणां मतभेदतः

ucyante ṣaḍimānīha nava syurapi yāgetaḥ |
uktāni te mayā tāni ṛṣīṇāṃ matabhedataḥ

2,5.73

रूढिपक्षो ममाभीष्टो योगः कैश्चिदिहेष्यते ।
आद्ये द्वितीये दातव्यस्तथैवैकं पवित्रकम्

rūḍhipakṣo mamābhīṣṭo yogaḥ kaiścidiheṣyate |
ādye dvitīye dātavyastathaivaikaṃ pavitrakam

2,5.74

प्रेताय पिण्डो दातव्यो भुक्तवत्सु द्विजातिषु ।
प्रश्रस्तत्राभिरण्येति यजमानद्विजन्मना

pretāya piṇḍo dātavyo bhuktavatsu dvijātiṣu |
praśrastatrābhiraṇyeti yajamānadvijanmanā

2,5.75

अक्षय्यममुकस्येति वक्तव्यं विरतौ तथा ।
एकोद्दिष्टं मे निबोध चेत्थमावत्सरं स्मृतम्

akṣayyamamukasyeti vaktavyaṃ viratau tathā |
ekoddiṣṭaṃ me nibodha cetthamāvatsaraṃ smṛtam

2,5.76

सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यानि श्राद्धानि षोडश ।
एकोद्दिष्टविधानेन चरेद्वा पार्वणादृते

sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ yāni śrāddhāni ṣoḍaśa |
ekoddiṣṭavidhānena caredvā pārvaṇādṛte

2,5.77

प्रत्यब्दं यो यथा कुर्यात्तथा कुर्यात्स तान्यपि ।
एकादशे द्वादशे ऽह्नि प्रेतो भुङ्क्ते दिनद्वयम्

pratyabdaṃ yo yathā kuryāttathā kuryātsa tānyapi |
ekādaśe dvādaśe 'hni preto bhuṅkte dinadvayam

2,5.78

योषितः पुरुषस्यापि पिण्डं प्रेतेति निर्वपेत् ।
सापिण्ड्ये तु कृते तस्य प्रेतशब्दो निवर्तते

yoṣitaḥ puruṣasyāpi piṇḍaṃ preteti nirvapet |
sāpiṇḍye tu kṛte tasya pretaśabdo nivartate

2,5.79

दीपदानं प्रकर्तव्यमावर्षन्तु गृहाद्बहिः ।
अन्नं दीपो जलं वस्त्रमन्यद्वादीयते च यत्

dīpadānaṃ prakartavyamāvarṣantu gṛhādbahiḥ |
annaṃ dīpo jalaṃ vastramanyadvādīyate ca yat

2,5.80

तृप्तिदं प्रेतशब्देन सपिण्डीकरणावधि ।
अब्दकृत्यं मयोक्तन्ते समासाद्विनतासुत

tṛptidaṃ pretaśabdena sapiṇḍīkaraṇāvadhi |
abdakṛtyaṃ mayoktante samāsādvinatāsuta

2,5.81

वैवस्वतगृहे यानं यथा तत्तु निबोधमेः ।
त्रयोदशे ऽह्नि श्रवणाकर्मणोनन्तरन्तु सः

vaivasvatagṛhe yānaṃ yathā tattu nibodhameḥ |
trayodaśe 'hni śravaṇākarmaṇonantarantu saḥ

2,5.82

त्वग्गृहीताहिवत्तार्क्ष्य गृहीतो यमकिङ्करैः ।
तस्मिन्मार्गे व्रजत्येको गृहीत इव मर्कटः

tvaggṛhītāhivattārkṣya gṛhīto yamakiṅkaraiḥ |
tasminmārge vrajatyeko gṛhīta iva markaṭaḥ

2,5.83

वाय्वग्रसारिवद्रूपं देहमन्यत्प्रपद्यते ।
तत्पिण्डजं पातनार्थमन्यत्तु पितृसम्भवम्

vāyvagrasārivadrūpaṃ dehamanyatprapadyate |
tatpiṇḍajaṃ pātanārthamanyattu pitṛsambhavam

2,5.84

तत्प्रमाणवयो ऽवस्थासंस्थानां प्रग्भवो यथा ।
षडशीति सहस्राणि योजनानां प्रमाणतः

tatpramāṇavayo 'vasthāsaṃsthānāṃ pragbhavo yathā |
ṣaḍaśīti sahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ

2,5.85

अध्वान्तरालिको ज्ञेयो यममानुषलोकयोः ।
साधिकार्धक्रोशयुतं योजनानां शतद्वयम्

adhvāntarāliko jñeyo yamamānuṣalokayoḥ |
sādhikārdhakrośayutaṃ yojanānāṃ śatadvayam

2,5.86

चत्वारिं शत्तथा सप्त प्रत्यहं याति तत्र सः ।
अष्टाचत्वारिंशता च त्रैंशता दिवसैरिति

catvāriṃ śattathā sapta pratyahaṃ yāti tatra saḥ |
aṣṭācatvāriṃśatā ca traiṃśatā divasairiti

2,5.87

वैवस्वतपुरं याति कृष्यमाणो यमानुगैः ।
एवं क्रमेण यातब्ये मार्गे पापरतैस्तु यत्

vaivasvatapuraṃ yāti kṛṣyamāṇo yamānugaiḥ |
evaṃ krameṇa yātabye mārge pāparataistu yat

2,5.88

जायते सप्रपञ्चं तच्छृणु त्वमरुणानुज ।
त्रयोदशदिने दत्तः पाशैर्बद्ध्वातिदारुणैः

jāyate saprapañcaṃ tacchṛṇu tvamaruṇānuja |
trayodaśadine dattaḥ pāśairbaddhvātidāruṇaiḥ

2,5.89

यमस्याङ्कुशहस्तो वै भृकुटीकुटिलाननः ।
दण्डप्रहारसम्भ्रान्तः कृष्यते दक्षिणां दिशम्

yamasyāṅkuśahasto vai bhṛkuṭīkuṭilānanaḥ |
daṇḍaprahārasambhrāntaḥ kṛṣyate dakṣiṇāṃ diśam

2,5.90

कुशकण्टकवल्मीकशङ्कुपाषाणकर्कशे ।
तथा प्रदीप्तज्वलने क्वचिच्छ्वभ्रशतोत्कटे

kuśakaṇṭakavalmīkaśaṅkupāṣāṇakarkaśe |
tathā pradīptajvalane kvacicchvabhraśatotkaṭe

2,5.91

प्रदीप्तादित्यतप्ते च दह्यमानः सदंशके ।
कृष्यते यमदूतैश्च शिवावन्नादभीषणैः

pradīptādityatapte ca dahyamānaḥ sadaṃśake |
kṛṣyate yamadūtaiśca śivāvannādabhīṣaṇaiḥ

2,5.92

प्रयातिः दारुणे मार्गे पापकर्मा यमालये ।
कलेवरे दह्यमाने महान्तं क्षयमृच्छति

prayātiḥ dāruṇe mārge pāpakarmā yamālaye |
kalevare dahyamāne mahāntaṃ kṣayamṛcchati

2,5.93

भक्ष्यमाणे तथैवाङ्गे भिद्यमाने च दारुणम् ।
छिद्यमाने चिरतरं जन्तुर्दुः खमवाप्नुते

bhakṣyamāṇe tathaivāṅge bhidyamāne ca dāruṇam |
chidyamāne cirataraṃ janturduḥ khamavāpnute

2,5.94

स्वेन कर्मवि पाकेन देहान्तरगतो ऽपि सन् ।
पुराणि षोडशामुष्मन्मार्गे तानि च मे शृणु

svena karmavi pākena dehāntaragato 'pi san |
purāṇi ṣoḍaśāmuṣmanmārge tāni ca me śṛṇu

2,5.95

याम्यं सौरिपुरं नगेद्वभवनं गन्धर्वशैलागमौ क्रौञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम् ।
नानाक्रन्दपुरं सुतप्तभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुभीतिषोडशपुराण्येतान्यदृष्टनि ते

yāmyaṃ sauripuraṃ nagedvabhavanaṃ gandharvaśailāgamau krauñcaṃ krūrapuraṃ vicitrabhavanaṃ bahvāpadaṃ duḥ khadam |
nānākrandapuraṃ sutaptabhavanaṃ raudraṃ payovarṣaṇaṃ śītāḍhyaṃ bahubhītiṣoḍaśapurāṇyetānyadṛṣṭani te

2,5.96

तत्र याम्य पुरं गच्छन्पुत्रपुत्रेति च ब्रुवन् ।
हाहेति क्रन्दते नित्यं स्वकृतं दुष्कृतं स्मरन्

tatra yāmya puraṃ gacchanputraputreti ca bruvan |
hāheti krandate nityaṃ svakṛtaṃ duṣkṛtaṃ smaran

2,5.97

अष्टादशोदिने तार्क्ष्य तत्पुर प्राप्नुयादसौ ।
पुष्पभद्रा नदी यत्र न्यग्रोधः प्रियदर्शनः

aṣṭādaśodine tārkṣya tatpura prāpnuyādasau |
puṣpabhadrā nadī yatra nyagrodhaḥ priyadarśanaḥ

2,5.98

विश्रामेच्छां करोत्यत्र कारयन्ति न ते भटाः ।
क्षितौ दत्तं सुतैस्तस्य स्नेहाद्वा कृपया तथा

viśrāmecchāṃ karotyatra kārayanti na te bhaṭāḥ |
kṣitau dattaṃ sutaistasya snehādvā kṛpayā tathā

2,5.99

मासिकं पिण्डमश्नाति ततः सौरिपुरं व्रजेत् ।
व्रजन्नेवं प्रलपते मुद्गराहतिपीडितः

māsikaṃ piṇḍamaśnāti tataḥ sauripuraṃ vrajet |
vrajannevaṃ pralapate mudgarāhatipīḍitaḥ

2,5.100

जलाशयो नैव कृतो मया तदा मनुष्यतृप्त्यै पशुपक्षितृप्तय ।
गोतृप्तिहेतोर्न च गोचरः कृतः शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

jalāśayo naiva kṛto mayā tadā manuṣyatṛptyai paśupakṣitṛptaya |
gotṛptihetorna ca gocaraḥ kṛtaḥ śarīra he nistara yattvayā kṛtam

2,5.101

तत्र नाम्ना तु राजासौ जङ्गमः कामरूपधृक् ।
भयात् तद्दर्शनाज्जाताद्भुङ्क्ते पिण्डं स शङ्कितः

tatra nāmnā tu rājāsau jaṅgamaḥ kāmarūpadhṛk |
bhayāt taddarśanājjātādbhuṅkte piṇḍaṃ sa śaṅkitaḥ

2,5.102

त्रिपक्षे जलसंयुक्तं क्षितौ दत्तं ततो व्रजेत् ।
व्रजन्नेवं प्रलपते खड्गाघातप्रपीडितः

tripakṣe jalasaṃyuktaṃ kṣitau dattaṃ tato vrajet |
vrajannevaṃ pralapate khaḍgāghātaprapīḍitaḥ

2,5.103

न नित्यदानं न गवाह्निकं कृतं पुस्तं च दत्तं न हि वेदशास्त्रयोः ।
पुराणदृष्टो न हि सेवितो ऽध्वा शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

na nityadānaṃ na gavāhnikaṃ kṛtaṃ pustaṃ ca dattaṃ na hi vedaśāstrayoḥ |
purāṇadṛṣṭo na hi sevito 'dhvā śarīra he nistara yattvayā kṛtam

2,5.104

नगेन्द्रनगरं गत्वा भुक्त्वा चान्नं तथाविधम् ।
मासि द्वितीये यद्दत्तं बान्धवैस्तु ततो व्रजेत्

nagendranagaraṃ gatvā bhuktvā cānnaṃ tathāvidham |
māsi dvitīye yaddattaṃ bāndhavaistu tato vrajet

2,5.105

व्रजन्नेवं प्रलपते कृपाणत्सरुताडितः ।
पराधानमभूत्सर्वंमम मूर्खशिरोमणेः

vrajannevaṃ pralapate kṛpāṇatsarutāḍitaḥ |
parādhānamabhūtsarvaṃmama mūrkhaśiromaṇeḥ

2,5.106

महता पुण्ययोगेन मानुष्यं लब्धवानहम् ।
तृतीये मासि सम्प्राप्ते गन्धर्वनगरे शुभम्

mahatā puṇyayogena mānuṣyaṃ labdhavānaham |
tṛtīye māsi samprāpte gandharvanagare śubham

2,5.107

तृतीयमासिकं पिण्डं तत्र भुक्त्वा ब्रजत्यसौ ।
व्रजन्नेवं विलपते तदग्रेणाहतः पथि

tṛtīyamāsikaṃ piṇḍaṃ tatra bhuktvā brajatyasau |
vrajannevaṃ vilapate tadagreṇāhataḥ pathi

2,5.108

मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगह्वरे ।
न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

mayā na dattaṃ na hutaṃ hutāśane tapo na taptaṃ himaśailagahvare |
na sevitaṃ gāṅgamaho mahājalaṃ śarīra he nistara yattvayā kṛtam

2,5.109

तुर्ये शैलागमं मासि प्राप्नुयात्तत्र वर्षणम् ।
तस्योपरि भवेत्पक्षिन्पाषाणानां निरन्तरम्

turye śailāgamaṃ māsi prāpnuyāttatra varṣaṇam |
tasyopari bhavetpakṣinpāṣāṇānāṃ nirantaram

2,5.110

चतुर्थमासिकं श्राद्धं भुक्त्वा तत्र प्रसर्पति ।
स पतन्नेव विलपन्पाषाणाद्यतिपीडितः

caturthamāsikaṃ śrāddhaṃ bhuktvā tatra prasarpati |
sa patanneva vilapanpāṣāṇādyatipīḍitaḥ

2,5.111

न ज्ञानमार्गो न च योगमार्गो न कर्ममार्गो न च भक्तिमार्गः ।
न साधुसङ्गात्किमपि श्रुतं मया शरीर हे निस्तर यत्त्वया कृतम्

na jñānamārgo na ca yogamārgo na karmamārgo na ca bhaktimārgaḥ |
na sādhusaṅgātkimapi śrutaṃ mayā śarīra he nistara yattvayā kṛtam

2,5.112

ततः क्रूरपुर मासि पञ्चमे याति काश्यप ।
भुवि दत्तं पिण्डजलं भुक्त्वा क्रूरपुरं व्रजेत्

tataḥ krūrapura māsi pañcame yāti kāśyapa |
bhuvi dattaṃ piṇḍajalaṃ bhuktvā krūrapuraṃ vrajet

2,5.113

व्रजन्नेवं विलपते पट्टिशैः पातितः पथि ।
हा मातर्हापितर्भ्रातः सुता हा हा मम स्त्रियः

vrajannevaṃ vilapate paṭṭiśaiḥ pātitaḥ pathi |
hā mātarhāpitarbhrātaḥ sutā hā hā mama striyaḥ

2,5.114

युष्माभिर्नोपदिष्टो ऽहमवस्थां प्राप्त ईदृशीम् ।
एवं लालप्यमानं ते यमदूता वदन्तिहि

yuṣmābhirnopadiṣṭo 'hamavasthāṃ prāpta īdṛśīm |
evaṃ lālapyamānaṃ te yamadūtā vadantihi

2,5.115

क्व माता क्व पिता मूढ क्व जाया क्व सुतः सुहृत् ।
स्वकर्मोपार्जिते भुङ्क्ष्वं मूर्ख याताश्चिरं पथि

kva mātā kva pitā mūḍha kva jāyā kva sutaḥ suhṛt |
svakarmopārjite bhuṅkṣvaṃ mūrkha yātāściraṃ pathi

2,5.116

जानासि शम्बलमलं बलमध्वगानां नो ऽशम्बलः प्रयतते परलोकगत्यै ।
गन्तव्यमस्ति तव निश्चितमेव तेन मार्गेण येन न भवेत् क्रयविक्रयो ऽपि

jānāsi śambalamalaṃ balamadhvagānāṃ no 'śambalaḥ prayatate paralokagatyai |
gantavyamasti tava niścitameva tena mārgeṇa yena na bhavet krayavikrayo 'pi

2,5.117

ऊनषाण्मासिके क्रौञ्चे भुक्त्वा पिण्डन्तु सोदकम् ।
घटीमात्रन्तु विश्रम्य विचित्रनगरं व्रजेत्

ūnaṣāṇmāsike krauñce bhuktvā piṇḍantu sodakam |
ghaṭīmātrantu viśramya vicitranagaraṃ vrajet

2,5.118

व्रजन्नेवं विलपते शूलाग्रेण विदारितः

vrajannevaṃ vilapate śūlāgreṇa vidāritaḥ

2,5.119

कुत्र यामि न हि गामि जीवितं हा मृतस्य मरणं पुनर्न वै ।
इत्थमेव विलपन् प्रयात्यसौ यातनार्हधृतविग्रहः पति

kutra yāmi na hi gāmi jīvitaṃ hā mṛtasya maraṇaṃ punarna vai |
itthameva vilapan prayātyasau yātanārhadhṛtavigrahaḥ pati

2,5.120

विचित्रनगरे तत्र विचित्रो नाम पारिथिवः ।
तत्र षण्मासपिण्डेन तृप्तः सन् व्रजते पुरः

vicitranagare tatra vicitro nāma pārithivaḥ |
tatra ṣaṇmāsapiṇḍena tṛptaḥ san vrajate puraḥ

2,5.121

व्रजन्नेवं विलपते प्रासाग्रेण प्रपीडितः

vrajannevaṃ vilapate prāsāgreṇa prapīḍitaḥ

2,5.122

माता भ्राता पिता पुत्रः को ऽपि मे वर्तते न वा ।
यो मामुद्धरते पापं पतन्तं दुः खसागरे

mātā bhrātā pitā putraḥ ko 'pi me vartate na vā |
yo māmuddharate pāpaṃ patantaṃ duḥ khasāgare

2,5.123

व्रजतस्तत्र मार्गे तु तत्र वैतरणी शुभा ।
शतयोजनविस्तीर्णा पूयशोणितसंकुला

vrajatastatra mārge tu tatra vaitaraṇī śubhā |
śatayojanavistīrṇā pūyaśoṇitasaṃkulā

2,5.124

आयाति तत्र दृश्यन्ते नाविका धीवरादयः ।
ते वदन्ति प्रदत्ता गौर्यदि वैतरणी त्वया ।
नावमेनां समारोह सुकेनोत्तर वै नदीम्

āyāti tatra dṛśyante nāvikā dhīvarādayaḥ |
te vadanti pradattā gauryadi vaitaraṇī tvayā |
nāvamenāṃ samāroha sukenottara vai nadīm

2,5.125

तत्र येन प्रदत्ता गौः स सुखेनैव तां तरेत् ।
अदायी तत्र घृष्येत करग्राहन्तु नाविकैः

tatra yena pradattā gauḥ sa sukhenaiva tāṃ taret |
adāyī tatra ghṛṣyeta karagrāhantu nāvikaiḥ

2,5.126

उखैः काकैर्बकोलूकैस्तीक्ष्णतुण्डैर्वितुद्यते ।
मनुजानां हितं दानमन्ते वैतरणी खग

ukhaiḥ kākairbakolūkaistīkṣṇatuṇḍairvitudyate |
manujānāṃ hitaṃ dānamante vaitaraṇī khaga

2,5.127

दत्ता पापं दहेत् सर्वं मम लोकन्तु सा नयेत् ।
मप्तमे मासि सम्प्राप्ते पुरं बह्वापदं मृतः

dattā pāpaṃ dahet sarvaṃ mama lokantu sā nayet |
maptame māsi samprāpte puraṃ bahvāpadaṃ mṛtaḥ

2,5.128

व्रजेत्तु सोदकं भुक्त्वा पिण्डं वै सप्तमासिकम् ।
व्रजन्नेवं विलपते परिघाहतिपीडितः

vrajettu sodakaṃ bhuktvā piṇḍaṃ vai saptamāsikam |
vrajannevaṃ vilapate parighāhatipīḍitaḥ

2,5.129

न दत्तं न हुतं तप्तं न स्नातं न कृतं हितम् ।
यादृशं चरितं कर्म मूढात्मन् भुङ्क्ष्व तादृशम्

na dattaṃ na hutaṃ taptaṃ na snātaṃ na kṛtaṃ hitam |
yādṛśaṃ caritaṃ karma mūḍhātman bhuṅkṣva tādṛśam

2,5.130

मास्यष्टमे दुः खदे तु परे भुक्त्वाथ सोदकम् ।
पिण्डं प्रयात्सयौ तार्क्ष्य नानाक्रन्दपुरं ततः

māsyaṣṭame duḥ khade tu pare bhuktvātha sodakam |
piṇḍaṃ prayātsayau tārkṣya nānākrandapuraṃ tataḥ

2,5.131

प्रयाणे च प्रवदते मुसलाघातपीडितः ।
क्व जायाचटुलैश्चाटुपटुभिर्वचनैर्मम

prayāṇe ca pravadate musalāghātapīḍitaḥ |
kva jāyācaṭulaiścāṭupaṭubhirvacanairmama

2,5.132

भोजनं भल्लभल्लीभिर्मुसलैश्च क्व मारणम् ।
नवमे मासि दत्तं वै नानाक्रन्दपुरे ततः

bhojanaṃ bhallabhallībhirmusalaiśca kva māraṇam |
navame māsi dattaṃ vai nānākrandapure tataḥ

2,5.133

पिण्डमश्राति करुणं नानाक्रन्दान् करोत्यपि ।
दशमे मासि दत्तं वै सुतप्तभवनं ततः

piṇḍamaśrāti karuṇaṃ nānākrandān karotyapi |
daśame māsi dattaṃ vai sutaptabhavanaṃ tataḥ

2,5.134

सरन्नेवं विलपते हलाहतिहतः पथि ।
क्व सूनुपेशलकरैः पादसंवाहनं मम

sarannevaṃ vilapate halāhatihataḥ pathi |
kva sūnupeśalakaraiḥ pādasaṃvāhanaṃ mama

2,5.135

क्व दूतवज्रप्रतिमकैर्मत्पदकर्षणम् ।
दशमे मासि पिण्डादि तत्र भुक्त्वा प्रसर्पति

kva dūtavajrapratimakairmatpadakarṣaṇam |
daśame māsi piṇḍādi tatra bhuktvā prasarpati

2,5.136

मासे चैकादशे पूर्णे पुरं रौद्रं स गच्छति ।
गच्छन्नेव विलपते यथा पृष्ठे प्रपीडितः

māse caikādaśe pūrṇe puraṃ raudraṃ sa gacchati |
gacchanneva vilapate yathā pṛṣṭhe prapīḍitaḥ

2,5.137

क्वाहं सतूलीशयने परिवर्तन् क्षणे क्षणे ।
भटहस्तभ्रष्टयष्टिकृष्टपृष्ठः क्व वा पुनः

kvāhaṃ satūlīśayane parivartan kṣaṇe kṣaṇe |
bhaṭahastabhraṣṭayaṣṭikṛṣṭapṛṣṭhaḥ kva vā punaḥ

2,5.138

क्षितौ दत्तञ्च पिण्डादि भुक्त्वा तत्र ततो व्रजेत् ।
पयोवर्षणमित्येतन्नामकं पुरमण्डज

kṣitau dattañca piṇḍādi bhuktvā tatra tato vrajet |
payovarṣaṇamityetannāmakaṃ puramaṇḍaja

2,5.139

व्रजन्नेवं विलपते कुठारैर्मूर्ध्नि ताडितः ।
क्व भृत्यकोमलकरैर्गन्धतैलावसेचनम्

vrajannevaṃ vilapate kuṭhārairmūrdhni tāḍitaḥ |
kva bhṛtyakomalakarairgandhatailāvasecanam

2,5.140

क्व कीनाशानुगैः क्रोधात्कुठारैः शिरसि व्यथा ।
ऊनाब्दिकञ्च यच्छ्राद्धं तत्र भुङ्क्ते सुदुः खितः

kva kīnāśānugaiḥ krodhātkuṭhāraiḥ śirasi vyathā |
ūnābdikañca yacchrāddhaṃ tatra bhuṅkte suduḥ khitaḥ

2,5.141

संपूर्णे तु ततो वर्षे शीताढ्यं नगरं व्रजेत् ।
गच्छन्नेवं छुरिकया च्छिन्नजिह्वस्तु रोदिति

saṃpūrṇe tu tato varṣe śītāḍhyaṃ nagaraṃ vrajet |
gacchannevaṃ churikayā cchinnajihvastu roditi

2,5.142

प्रियालापैः क्व च ससमधुरत्वस्य वर्णनम् ।
उक्तमात्रे ऽसिपत्रादिजिह्वाच्छेदः क्व चैव हि

priyālāpaiḥ kva ca sasamadhuratvasya varṇanam |
uktamātre 'sipatrādijihvācchedaḥ kva caiva hi

2,5.143

वार्षिकं पिण्डदानादि भुक्त्वा तत्र प्रसर्पति ।
बहुभीतिकरं तत्तत् पिण्डजं देवमास्थितः

vārṣikaṃ piṇḍadānādi bhuktvā tatra prasarpati |
bahubhītikaraṃ tattat piṇḍajaṃ devamāsthitaḥ

2,5.144

प्रकाशयति पाप्पानमात्मानञ्च विनिन्दति ।
योषिदप्येवमेतस्मिन् मार्गे वै परिदेवति

prakāśayati pāppānamātmānañca vinindati |
yoṣidapyevametasmin mārge vai paridevati

2,5.145

ततो याम्यं नातिदूरे नगरं स हि गच्छति ।
चत्वारिंशद्योजनानि चतुर्युक्तानिविस्तृतम्

tato yāmyaṃ nātidūre nagaraṃ sa hi gacchati |
catvāriṃśadyojanāni caturyuktānivistṛtam

2,5.146

त्रयोदश प्रतीहाराः श्रवणा नाम तत्र वै ।
श्रवणाकर्मतस्तुष्यन्त्यन्यथा क्रोधमाप्नुयुः

trayodaśa pratīhārāḥ śravaṇā nāma tatra vai |
śravaṇākarmatastuṣyantyanyathā krodhamāpnuyuḥ

2,5.147

ततस्तत्राशु रक्ताक्षं भिन्नाञ्जनचयोपमम् ।
मृत्युकालान्तकादीनां मध्ये पश्यति वै यमम्

tatastatrāśu raktākṣaṃ bhinnāñjanacayopamam |
mṛtyukālāntakādīnāṃ madhye paśyati vai yamam

2,5.148

दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीदारुणाकृतिम् ।
विरूपैर्भोषणैर्वक्त्रैर्वृतं व्याधिशतैः प्रभुम्

daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhṛkuṭīdāruṇākṛtim |
virūpairbhoṣaṇairvaktrairvṛtaṃ vyādhiśataiḥ prabhum

2,5.149

दण्डासक्तमहाबाहुं पाशहस्तं सुभैरवम् ।
तन्निर्दिष्टां ततो जन्तुर्गतिं याति शुभाशुभाम्

daṇḍāsaktamahābāhuṃ pāśahastaṃ subhairavam |
tannirdiṣṭāṃ tato janturgatiṃ yāti śubhāśubhām

2,5.150

पापी पापां गतिं याति यथा ते कथितं पुरा ।
छत्रोपानहदातारो ये च वेश्मप्रदायकाः

pāpī pāpāṃ gatiṃ yāti yathā te kathitaṃ purā |
chatropānahadātāro ye ca veśmapradāyakāḥ

2,5.151

ये तु पुण्यकृतस्तत्र ते पश्यन्ति यमं तदा ।
सौम्याकृतिं कुण्डलिनं मौलिमन्तं धृतश्रियम्

ye tu puṇyakṛtastatra te paśyanti yamaṃ tadā |
saumyākṛtiṃ kuṇḍalinaṃ maulimantaṃ dhṛtaśriyam

2,5.152

एकादशे द्वादशे हि षण्मासे आब्दिके तथा ।
विप्रान् बहून् भोजयेत् तत्र यन्महती क्षुधा

ekādaśe dvādaśe hi ṣaṇmāse ābdike tathā |
viprān bahūn bhojayet tatra yanmahatī kṣudhā

2,5.153

जीवन् पुत्रकलत्रादिप्रदिष्टमितरैः खग ।
यो न साधयति स्वार्थमेवं पश्चाद्धिखिद्यते

jīvan putrakalatrādipradiṣṭamitaraiḥ khaga |
yo na sādhayati svārthamevaṃ paścāddhikhidyate

2,5.154

एतत् ते सर्वमाख्यातं संयमिन्यां यथागति ।
प्रोक्तमावर्षकृत्यं ते किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etat te sarvamākhyātaṃ saṃyaminyāṃ yathāgati |
proktamāvarṣakṛtyaṃ te kimanyacchrotumicchasi

Chapter 2.6

2,6.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे वर्षकृत्ययमलोकमार्गयातनादिनिरूपणं नाम पञ्चमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 6 गरुड उवाच ।
अपि साधनयुक्तस्य तीर्थदानरतस्य च ।
अकृते तु वृषोत्सर्गे परलोकगतिर्न हि

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde varṣakṛtyayamalokamārgayātanādinirūpaṇaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 6 garuḍa uvāca |
api sādhanayuktasya tīrthadānaratasya ca |
akṛte tu vṛṣotsarge paralokagatirna hi

2,6.2

तस्मात् कृष्ण वृषोत्सर्गः कर्तव्य इति मे श्रुतम् ।
किं फलं वृषयज्ञस्य पुरा केन कृतो हरे

tasmāt kṛṣṇa vṛṣotsargaḥ kartavya iti me śrutam |
kiṃ phalaṃ vṛṣayajñasya purā kena kṛto hare

2,6.3

अनड्वान् कीदृशः प्रोक्तः कस्मिन् काले विशेषतः ।
को विधिस्तस्य निर्दिष्टः सर्वं मे कृपया वद

anaḍvān kīdṛśaḥ proktaḥ kasmin kāle viśeṣataḥ |
ko vidhistasya nirdiṣṭaḥ sarvaṃ me kṛpayā vada

2,6.4

श्रीकृष्ण उवाच ।
इतिहासं महापुण्यं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर ।
ब्रह्मपुत्रेण यत् प्रोक्तं राजानं वीरवाहनम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
itihāsaṃ mahāpuṇyaṃ pravakṣyāmi khageśvara |
brahmaputreṇa yat proktaṃ rājānaṃ vīravāhanam

2,6.5

विराधनगरे राजा वीरवाहननामकः ।
धर्मात्मा सत्यसन्धश्च वदान्यो विप्रतुष्टिकृत्

virādhanagare rājā vīravāhananāmakaḥ |
dharmātmā satyasandhaśca vadānyo vipratuṣṭikṛt

2,6.6

स कदाचिद्वनं वीरो महात्माखेटकं गतः ।
किञ्चित् प्रष्टुमनास्तार्क्ष्य वसिष्ठस्याश्रमं ययौ

sa kadācidvanaṃ vīro mahātmākheṭakaṃ gataḥ |
kiñcit praṣṭumanāstārkṣya vasiṣṭhasyāśramaṃ yayau

2,6.7

नमस्कृत्य मुनिं तत्र कृतासनपरिग्रहः ।
पश्रयावनतो राजा पप्रच्छ ऋषिसंसदि

namaskṛtya muniṃ tatra kṛtāsanaparigrahaḥ |
paśrayāvanato rājā papraccha ṛṣisaṃsadi

2,6.8

राजोवाच ।
मुने मया कृतो धर्मो यथाशक्ति प्रयत्नतः ।
यमस्य शासनं श्रुत्वा बिभेमि नितरां हृदि

rājovāca |
mune mayā kṛto dharmo yathāśakti prayatnataḥ |
yamasya śāsanaṃ śrutvā bibhemi nitarāṃ hṛdi

2,6.9

यमञ्च यमदूतांश्च निरयान् घोरदर्शनान् ।
न पश्यामि महाभाग तथा वद दयानिधे

yamañca yamadūtāṃśca nirayān ghoradarśanān |
na paśyāmi mahābhāga tathā vada dayānidhe

2,6.10

वसिष्ठ उवाच ।
धर्मा बहुविधा राजन् वर्ण्यन्ते शास्त्रकोविदैः ।
सूक्ष्मत्वान्न विजानन्ति कर्ममार्गविमोहिताः

vasiṣṭha uvāca |
dharmā bahuvidhā rājan varṇyante śāstrakovidaiḥ |
sūkṣmatvānna vijānanti karmamārgavimohitāḥ

2,6.11

दानं तीर्थं तपो यज्ञाः संन्यासः पैतृको महः ।
धर्मेषु गृह्यमाणेषु वृषोत्सर्गो विशेषितः

dānaṃ tīrthaṃ tapo yajñāḥ saṃnyāsaḥ paitṛko mahaḥ |
dharmeṣu gṛhyamāṇeṣu vṛṣotsargo viśeṣitaḥ

2,6.12

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येको ऽपि गयां व्रजेत् ।
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्

eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyeko 'pi gayāṃ vrajet |
yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet

2,6.13

ब्रह्महत्यादिपापानि ज्ञानाज्ञानकृतानि च ।
नीलोद्वाहेन शुध्येत्तु समुद्रप्लवनेन वा

brahmahatyādipāpāni jñānājñānakṛtāni ca |
nīlodvāhena śudhyettu samudraplavanena vā

2,6.14

एकादशाहे राजेन्द्र यस्य नोत्सूज्यते वृषः ।
प्रेतत्वं निश्चलं तस्य कृतैः श्राद्धैस्तु किं भवेत्

ekādaśāhe rājendra yasya notsūjyate vṛṣaḥ |
pretatvaṃ niścalaṃ tasya kṛtaiḥ śrāddhaistu kiṃ bhavet

2,6.15

यथाकथञ्चित् कर्तव्यस्तीर्थे वा पत्तने ऽथ वा ।
वृषयज्ञैः प्रमुच्यते नान्यथा साधनैः खग

yathākathañcit kartavyastīrthe vā pattane 'tha vā |
vṛṣayajñaiḥ pramucyate nānyathā sādhanaiḥ khaga

2,6.16

वृषभं पञ्चकल्याणं युवानं कृष्णकंबलम् ।
गोयूथमध्ये नितरां विचरन्तं विधानतः

vṛṣabhaṃ pañcakalyāṇaṃ yuvānaṃ kṛṣṇakaṃbalam |
goyūthamadhye nitarāṃ vicarantaṃ vidhānataḥ

2,6.17

चतसृभिर्वत्सकाभिर्द्वाभ्याञ्चैवैकया खग ।
विवाह्य मङ्गलद्रव्यैर्मन्त्रवत्तं समुत्सृजेत्

catasṛbhirvatsakābhirdvābhyāñcaivaikayā khaga |
vivāhya maṅgaladravyairmantravattaṃ samutsṛjet

2,6.18

इह रतीति षडृग्भिर्हेमं कुर्याद्विभावसोः ।
कार्तिक्यां माघवैशाख्यां संक्रमे पातपर्वसु

iha ratīti ṣaḍṛgbhirhemaṃ kuryādvibhāvasoḥ |
kārtikyāṃ māghavaiśākhyāṃ saṃkrame pātaparvasu

2,6.19

तीर्थे पित्र्येक्षयाहे च विशेषेण प्रशस्यते ।
लोहितो यस्तु वर्णेन मुखे पुच्छे च पाण्डुरः

tīrthe pitryekṣayāhe ca viśeṣeṇa praśasyate |
lohito yastu varṇena mukhe pucche ca pāṇḍuraḥ

2,6.20

पीतः खुरविषाणेषु स नीलो वृष उच्यते ।
श्वेतवर्णो भवेद्विप्रो लोहितः क्षत्त्र उच्यते

pītaḥ khuraviṣāṇeṣu sa nīlo vṛṣa ucyate |
śvetavarṇo bhavedvipro lohitaḥ kṣattra ucyate

2,6.21

पीतवर्णो भवेद्वैश्यः शूद्रः कृष्णः स्मृतो बुधैः ।
यथावर्णं समुद्दिष्टो वर्णेषु ब्राह्मणादिषु

pītavarṇo bhavedvaiśyaḥ śūdraḥ kṛṣṇaḥ smṛto budhaiḥ |
yathāvarṇaṃ samuddiṣṭo varṇeṣu brāhmaṇādiṣu

2,6.22

अथ वा रक्तवर्णस्तु सर्वेषामेव शस्यते ।
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः

atha vā raktavarṇastu sarveṣāmeva śasyate |
pitā pitāmahaścaiva tathaiva prapitāmahaḥ

2,6.23

आशासते सुतं जातं वृषोत्सर्गं करिष्यति ।
धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्ददायकः

āśāsate sutaṃ jātaṃ vṛṣotsargaṃ kariṣyati |
dharmastvaṃ vṛṣarūpeṇa jagadānandadāyakaḥ

2,6.24

अष्टमूर्तेरधिष्ठानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ।
गङ्गायमुनयोः पेयमन्तर्वेदि तृणं चर

aṣṭamūrteradhiṣṭhānamataḥ śāntiṃ prayaccha me |
gaṅgāyamunayoḥ peyamantarvedi tṛṇaṃ cara

2,6.25

धर्मराजस्य पुरतो वाच्यं मे सुकृतं वृष ।
दक्षिणांसे त्रिशूलाङ्कं वामोरौ चक्रचिह्नितम्

dharmarājasya purato vācyaṃ me sukṛtaṃ vṛṣa |
dakṣiṇāṃse triśūlāṅkaṃ vāmorau cakracihnitam

2,6.26

इति संप्रार्थ्य वृषभं गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।
वृषं तत्सतरीयुक्तं पूजयित्वा समुत्सृजेत्

iti saṃprārthya vṛṣabhaṃ gandhapuṣpākṣatādibhiḥ |
vṛṣaṃ tatsatarīyuktaṃ pūjayitvā samutsṛjet

2,6.27

तस्माद्राजन् विधानेन वृषोत्सर्गं समाचर ।
बहुसाधनयुक्तस्य नान्यथा सद्गतिस्तव

tasmādrājan vidhānena vṛṣotsargaṃ samācara |
bahusādhanayuktasya nānyathā sadgatistava

2,6.28

आसीत्त्रेतायुगे पूर्वं विदेहनगरे नृप ।
ब्राह्मणो धर्मवत्सेति स्वकर्मनिरतः सुधीः

āsīttretāyuge pūrvaṃ videhanagare nṛpa |
brāhmaṇo dharmavatseti svakarmanirataḥ sudhīḥ

2,6.29

विष्णुभक्तो ऽतितेजस्वी यथालाभेन तुष्टिकृत् ।
पितृपर्वणि संप्राप्ते कुशार्यो काननं ययौ

viṣṇubhakto 'titejasvī yathālābhena tuṣṭikṛt |
pitṛparvaṇi saṃprāpte kuśāryo kānanaṃ yayau

2,6.30

अटन्नितस्ततस्तत्र चिन्वन् कुशपलाशकम् ।
सहसोपेत्य पुरुषाश्चात्वारश्चारुदर्शनाः

aṭannitastatastatra cinvan kuśapalāśakam |
sahasopetya puruṣāścātvāraścārudarśanāḥ

2,6.31

विभ्रान्तमनसं गृह्य प्रत्यग्जग्मुर्विहायसा ।
बहुवृक्षसमाकीर्णं गिरिदुर्गभयानकम्

vibhrāntamanasaṃ gṛhya pratyagjagmurvihāyasā |
bahuvṛkṣasamākīrṇaṃ giridurgabhayānakam

2,6.32

वनाद्वनान्तरं निन्युर्नदीनदसमाकुलम् ।
स तत्र नगरं राजन् ददर्श बहुविस्तरम्

vanādvanāntaraṃ ninyurnadīnadasamākulam |
sa tatra nagaraṃ rājan dadarśa bahuvistaram

2,6.33

गोपुरद्वाररचितं सौधप्रासादमण्डितम् ।
चत्वरापणपण्यादिनरनारीसमाकुलम्

gopuradvāraracitaṃ saudhaprāsādamaṇḍitam |
catvarāpaṇapaṇyādinaranārīsamākulam

2,6.34

तूर्यद्वन्द्वाभिनिर्घोषवीणापटहनादितम् ।
कांश्चित्क्षुधार्दितान्दीनान्मलिनान्विगतौजसः

tūryadvandvābhinirghoṣavīṇāpaṭahanāditam |
kāṃścitkṣudhārditāndīnānmalinānvigataujasaḥ

2,6.35

ततो ऽतितुष्टान्मलिनान्वस्त्रखण्डसमावृतान् ।
अग्रतो हृष्टपुष्टांश्च स्वर्णवस्त्रोपशोभितान्

tato 'tituṣṭānmalinānvastrakhaṇḍasamāvṛtān |
agrato hṛṣṭapuṣṭāṃśca svarṇavastropaśobhitān

2,6.36

ततो ऽपि सुरसंकाशान्स दृष्ट्वा विस्मितो ऽभवत् ।
किं स्वप्न उत माया वै मदीयो मानसो भ्रमः

tato 'pi surasaṃkāśānsa dṛṣṭvā vismito 'bhavat |
kiṃ svapna uta māyā vai madīyo mānaso bhramaḥ

2,6.37

सन्दिहानं द्विजं निन्युः पुरुषा राजसन्निधिम् ।
सतद्ददर्श विप्रस्तु स्वर्णप्रासादमन्दिरे

sandihānaṃ dvijaṃ ninyuḥ puruṣā rājasannidhim |
sataddadarśa viprastu svarṇaprāsādamandire

2,6.38

सिंहासनंमहादिव्यं छत्रचामरवीजितम् ।
तत्रोप विष्टं राजानं किरीटकनकोज्ज्वलम्

siṃhāsanaṃmahādivyaṃ chatracāmaravījitam |
tatropa viṣṭaṃ rājānaṃ kirīṭakanakojjvalam

2,6.39

महत्या च श्रिया युक्तं स्तूयमानं सुवन्दिभिः ।
राजापि दृष्ट्वा तं विप्रं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः

mahatyā ca śriyā yuktaṃ stūyamānaṃ suvandibhiḥ |
rājāpi dṛṣṭvā taṃ vipraṃ pratyutthāya kṛtāñjaliḥ

2,6.40

पूजयामास विधिवन्मधुपर्कास नादिभिः ।
सन्तुष्टमनसं देवमस्तौषीत्परया मुदा

pūjayāmāsa vidhivanmadhuparkāsa nādibhiḥ |
santuṣṭamanasaṃ devamastauṣītparayā mudā

2,6.41

अद्य मे सफलं जन्म पावितञ्च कुलं प्रभो ।
विष्णुभक्तस्य धर्मस्य यत्ते दृग्गोचरं गतः

adya me saphalaṃ janma pāvitañca kulaṃ prabho |
viṣṇubhaktasya dharmasya yatte dṛggocaraṃ gataḥ

2,6.42

नत्वा स्तुत्वा बहुविधमुवाचानुवसन्नृपः ।
यतः समागतो देवः पुनस्तत्रैव नीयताम्

natvā stutvā bahuvidhamuvācānuvasannṛpaḥ |
yataḥ samāgato devaḥ punastatraiva nīyatām

2,6.43

इति श्रुत्वा वचो राज्ञः पप्रच्छ द्विजपुङ्गवः ।
ब्राह्मण उवाच ।
को ऽयं देश- कुतो लोका उत्तमा मध्यमाधमाः

iti śrutvā vaco rājñaḥ papraccha dvijapuṅgavaḥ |
brāhmaṇa uvāca |
ko 'yaṃ deśa- kuto lokā uttamā madhyamādhamāḥ

2,6.44

केन पुण्येन तु भवान्पारमेष्ट्यविभूषितः ।
किमर्थमहमानीतः पुनस्तत्रैव नीयते

kena puṇyena tu bhavānpārameṣṭyavibhūṣitaḥ |
kimarthamahamānītaḥ punastatraiva nīyate

2,6.45

अपूर्वमिव पश्यामि सर्वं स्वप्नगतो यथा ।
राजोवाच ।
स्वधर्मनिरतो यस्तु हरिभक्तिरतः सदा

apūrvamiva paśyāmi sarvaṃ svapnagato yathā |
rājovāca |
svadharmanirato yastu haribhaktirataḥ sadā

2,6.46

विरक्त इन्द्रियार्थेभ्यः स मे पूज्यो न संशयः ।
तीर्थयात्रापरो नित्यं वृषोत्सर्गविशेषवित्

virakta indriyārthebhyaḥ sa me pūjyo na saṃśayaḥ |
tīrthayātrāparo nityaṃ vṛṣotsargaviśeṣavit

2,6.47

सत्यदानपरो यस्तु स नमस्यो दिवौकसाम् ।
दर्शनार्थमिहानीतः पूजार्हश्च परन्तप

satyadānaparo yastu sa namasyo divaukasām |
darśanārthamihānītaḥ pūjārhaśca parantapa

2,6.48

अनुगृहाण मां देव क्षमस्व मम साहसम् ।
इत्युक्त्वा दर्शयामास मन्त्रिणां संज्ञया भ्रुवः

anugṛhāṇa māṃ deva kṣamasva mama sāhasam |
ityuktvā darśayāmāsa mantriṇāṃ saṃjñayā bhruvaḥ

2,6.49

वदिष्यति समग्रं ते स्वयं वक्तुं न साम्प्रतम् ।
सामन्तः सर्ववेदज्ञो ज्ञात्वा हार्दं नृपस्य च

vadiṣyati samagraṃ te svayaṃ vaktuṃ na sāmpratam |
sāmantaḥ sarvavedajño jñātvā hārdaṃ nṛpasya ca

2,6.50

विपश्चिदुवाच ।
पूर्वजन्मनि वैश्यो ऽयं विश्वम्भर इति श्रुतः ।
विराधनगरे विप्र द्विजदेवविभूषिते

vipaściduvāca |
pūrvajanmani vaiśyo 'yaṃ viśvambhara iti śrutaḥ |
virādhanagare vipra dvijadevavibhūṣite

2,6.51

वैश्यवृत्त्या सदा जीवन्कुटुम्बपरिपालकः ।
गवां शुश्रूषको नित्यं ब्राह्मणानाञ्च पूजकः

vaiśyavṛttyā sadā jīvankuṭumbaparipālakaḥ |
gavāṃ śuśrūṣako nityaṃ brāhmaṇānāñca pūjakaḥ

2,6.52

पात्रदानपरो नित्यमातिथेयाग्निसेवकः ।
गार्हस्थ्यं विधिवच्चक्रे भार्यया सत्यमेधया

pātradānaparo nityamātitheyāgnisevakaḥ |
gārhasthyaṃ vidhivaccakre bhāryayā satyamedhayā

2,6.53

स्मार्तेन लोकानजयच्छ्रौतेन त हविर्भुजः ।
कदाचिद्बन्धुभिः साकं कृत्वा तीर्थानि भूरिशः

smārtena lokānajayacchrautena ta havirbhujaḥ |
kadācidbandhubhiḥ sākaṃ kṛtvā tīrthāni bhūriśaḥ

2,6.54

यावदायाति सदनं दृष्टवाल्लोंमशं पथि ।
दण्डवत्प्रणिपत्याशु कृताञ्जलिपुटं स्थितम्

yāvadāyāti sadanaṃ dṛṣṭavālloṃmaśaṃ pathi |
daṇḍavatpraṇipatyāśu kṛtāñjalipuṭaṃ sthitam

2,6.55

पप्रच्छ विनयोपेतं करुणावारिवारिधिः ।
ऋषिरुवाच ।
कुत आगम्यते साधो ब्राह्मणैर्बन्धुभिर्युतः

papraccha vinayopetaṃ karuṇāvārivāridhiḥ |
ṛṣiruvāca |
kuta āgamyate sādho brāhmaṇairbandhubhiryutaḥ

2,6.56

दृष्ट्वा त्वां धर्मनिलयं प्रक्लिन्नं मानसं मम ।
विश्वम्भर उवाच ।
शीर्यमाणं शरीरं हि ज्ञात्वा मृत्युं पुरः स्थितम्

dṛṣṭvā tvāṃ dharmanilayaṃ praklinnaṃ mānasaṃ mama |
viśvambhara uvāca |
śīryamāṇaṃ śarīraṃ hi jñātvā mṛtyuṃ puraḥ sthitam

2,6.57

भर्यया धर्मचारिण्या तीर्थयात्रां विनिर्गतः ।
कृत्वा तीर्थानि विधिवद्विश्राण्य विपुलं वसु

bharyayā dharmacāriṇyā tīrthayātrāṃ vinirgataḥ |
kṛtvā tīrthāni vidhivadviśrāṇya vipulaṃ vasu

2,6.58

यावद्ब्रजाम्यहं वेश्म भवान् दृष्टिपथं गतः ।
लोमश उवाच ।
तीर्थानि सन्ति भूरीणि वर्षैऽस्मिन् भारते शुभे

yāvadbrajāmyahaṃ veśma bhavān dṛṣṭipathaṃ gataḥ |
lomaśa uvāca |
tīrthāni santi bhūrīṇi varṣai'smin bhārate śubhe

2,6.59

यत्त्वया ह्युपचीर्णानि तानि सर्वाणि मे वद ।
वैश्य उवाच ।
गङ्गा च सूर्य तनया महापुण्या सरस्वती

yattvayā hyupacīrṇāni tāni sarvāṇi me vada |
vaiśya uvāca |
gaṅgā ca sūrya tanayā mahāpuṇyā sarasvatī

2,6.60

दशाश्वमेधैरयजद्यत्र ब्रह्मा सुरेश्वरः ।
तीर्थराजस्ततः काशी महादेवो दयानिधिः

daśāśvamedhairayajadyatra brahmā sureśvaraḥ |
tīrtharājastataḥ kāśī mahādevo dayānidhiḥ

2,6.61

मृतानां यत्र जन्तूनां कर्णे जपति तारकम् ।
पुलहस्याश्रमं पुण्यं फल्गुतीर्थञ्च गण्डकी

mṛtānāṃ yatra jantūnāṃ karṇe japati tārakam |
pulahasyāśramaṃ puṇyaṃ phalgutīrthañca gaṇḍakī

2,6.62

चक्रतीर्थं नैमिषञ्च शिवतीर्थमनन्तकम् ।
गोप्रतारकनागेशमयोध्याबिन्दुसंज्ञितम्

cakratīrthaṃ naimiṣañca śivatīrthamanantakam |
gopratārakanāgeśamayodhyābindusaṃjñitam

2,6.63

यत्रास्त मुक्तिदः साक्षाद्रामो राजीवलोचनः ।
आग्नेयं वायुकौबेरं कौमारं भूरुहां पुनः

yatrāsta muktidaḥ sākṣādrāmo rājīvalocanaḥ |
āgneyaṃ vāyukauberaṃ kaumāraṃ bhūruhāṃ punaḥ

2,6.64

सौकरं मथुरा यत्र नित्यं सन्निहतो हरिः ।
पुष्करं सत्यतीर्थञ्च ज्वालतीर्थं दिनेश्वरम्

saukaraṃ mathurā yatra nityaṃ sannihato hariḥ |
puṣkaraṃ satyatīrthañca jvālatīrthaṃ dineśvaram

2,6.65

इन्द्रतीर्थं कुरुक्षेत्रं यत्र प्राची सरस्वती ।
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या मलयः कृष्णवेणिका

indratīrthaṃ kurukṣetraṃ yatra prācī sarasvatī |
tāpī payoṣṇī nirvindhyā malayaḥ kṛṣṇaveṇikā

2,6.66

गोदावरी दण्डकञ्च ताम्रचूडं सदोदकम् ।
द्यावाभूमीश्वरं दृष्ट्वा श्रीशैलः पर्वतेश्वरः

godāvarī daṇḍakañca tāmracūḍaṃ sadodakam |
dyāvābhūmīśvaraṃ dṛṣṭvā śrīśailaḥ parvateśvaraḥ

2,6.67

असंख्यलिङ्गतीर्थानि यत्र सन्ति सदा मुने ।
वेङ्कटाद्रौ महातेजाः श्रीरङ्गाख्यः स्वयं हरिः

asaṃkhyaliṅgatīrthāni yatra santi sadā mune |
veṅkaṭādrau mahātejāḥ śrīraṅgākhyaḥ svayaṃ hariḥ

2,6.68

वेङ्कटी नाम तत्रैव देवी महिषमर्दिनी ।
चन्द्रतीर्थं भद्रवटः कावेरीकुटिलाचलौ

veṅkaṭī nāma tatraiva devī mahiṣamardinī |
candratīrthaṃ bhadravaṭaḥ kāverīkuṭilācalau

2,6.69

अवटोदा ताम्रपर्णो त्रिकृटः कोल्लको गिरिः ।
वासिष्ठं ब्रह्मतीर्थञ्च ज्ञानतीर्थं महोदधिः

avaṭodā tāmraparṇo trikṛṭaḥ kollako giriḥ |
vāsiṣṭhaṃ brahmatīrthañca jñānatīrthaṃ mahodadhiḥ

2,6.70

हृषीकेशं विराजञ्च विशालं नीलपर्वतः ।
भीमकूटः श्वेतगिरी रुद्रतीर्थमुमावनम्

hṛṣīkeśaṃ virājañca viśālaṃ nīlaparvataḥ |
bhīmakūṭaḥ śvetagirī rudratīrthamumāvanam

2,6.71

अवाप गिरिजा देवी तपसा यत्र शङ्करम् ।
वारुणं सूर्यतीर्थञ्च हंसतीर्थं महोदयम्

avāpa girijā devī tapasā yatra śaṅkaram |
vāruṇaṃ sūryatīrthañca haṃsatīrthaṃ mahodayam

2,6.72

निमज्ज्य यत्र काकोला राजहंसत्वमाययुः ।
असुरो यत्र देवत्वमवाप स्नानमात्रतः

nimajjya yatra kākolā rājahaṃsatvamāyayuḥ |
asuro yatra devatvamavāpa snānamātrataḥ

2,6.73

विश्वरूपं वन्दितीर्थं रत्नेशः कुहकाचलः ।
नरनारायणं दृष्ट्वा मुच्यते पापकोटिभिः

viśvarūpaṃ vanditīrthaṃ ratneśaḥ kuhakācalaḥ |
naranārāyaṇaṃ dṛṣṭvā mucyate pāpakoṭibhiḥ

2,6.74

सरस्वतीदृषद्वत्यौ नर्मदा शर्मदा नृणाम् ।
नीलकण्ठं महाकालं पुण्यं चामरकण्टकम्

sarasvatīdṛṣadvatyau narmadā śarmadā nṛṇām |
nīlakaṇṭhaṃ mahākālaṃ puṇyaṃ cāmarakaṇṭakam

2,6.75

चन्द्रभागा वेत्रवती वीरभद्रं गणेश्वरम् ।
गोकर्णं बिल्वतीर्थञ्च कर्मकुण्डं सतारकम्

candrabhāgā vetravatī vīrabhadraṃ gaṇeśvaram |
gokarṇaṃ bilvatīrthañca karmakuṇḍaṃ satārakam

2,6.76

स्नानमात्रेण यत्राशु मुच्यते कर्मबन्धनात् ।
अन्यान्यपि च तीर्थानि कृतानि कृपया तव

snānamātreṇa yatrāśu mucyate karmabandhanāt |
anyānyapi ca tīrthāni kṛtāni kṛpayā tava

2,6.77

उत्पद्यते शुभा बुद्धिः साधूनां यदनुग्रहः ।
एकतः सर्वतीर्थानि करुणाः साधवो ऽन्यतः

utpadyate śubhā buddhiḥ sādhūnāṃ yadanugrahaḥ |
ekataḥ sarvatīrthāni karuṇāḥ sādhavo 'nyataḥ

2,6.78

अनुग्रहाय भूतानां चरन्ति चरितव्रताः ।
त्वं गुरुः सर्वर्णानां विद्यया वयसाधिकः

anugrahāya bhūtānāṃ caranti caritavratāḥ |
tvaṃ guruḥ sarvarṇānāṃ vidyayā vayasādhikaḥ

2,6.79

अतः पृच्छाम्यहं किञ्चिदाधिभूतं चिरन्तनम् ।
किं कुर्यां कं नु पृच्छे ऽहं मनो मे ऽतिचलं मुने

ataḥ pṛcchāmyahaṃ kiñcidādhibhūtaṃ cirantanam |
kiṃ kuryāṃ kaṃ nu pṛcche 'haṃ mano me 'ticalaṃ mune

2,6.80

निः स्पृहं ब्रह्मविषये विषयेष्वतिलालसम् ।
मनागपि न सहते विरहं तिमिरं ब्रुवत्

niḥ spṛhaṃ brahmaviṣaye viṣayeṣvatilālasam |
manāgapi na sahate virahaṃ timiraṃ bruvat

2,6.81

मोहितं विविधैर्भावैः कर्मणां क्षेत्रमुत्तमम् ।
शान्तिं यथा समायाति सम्पन्नमिव भूसुर

mohitaṃ vividhairbhāvaiḥ karmaṇāṃ kṣetramuttamam |
śāntiṃ yathā samāyāti sampannamiva bhūsura

2,6.82

विवेकप्रवणं शुद्धं यथा स्यात्कृपया वद ।
ऋषिरुवाच ।
मनस्तु प्रबलं नित्यं सविकारं स्वभावतः

vivekapravaṇaṃ śuddhaṃ yathā syātkṛpayā vada |
ṛṣiruvāca |
manastu prabalaṃ nityaṃ savikāraṃ svabhāvataḥ

2,6.83

वशं नयन्ति करिणं प्रमत्तमपि हस्तिपाः ।
तथापि साधुसङ्गत्या साधनैरप्यतन्द्रितः

vaśaṃ nayanti kariṇaṃ pramattamapi hastipāḥ |
tathāpi sādhusaṅgatyā sādhanairapyatandritaḥ

2,6.84

तीव्रेण भक्तियोगेन विचारेण वशं नयेत् ।
इतिहासं प्रवक्ष्यामि तव प्रत्ययकारकम्

tīvreṇa bhaktiyogena vicāreṇa vaśaṃ nayet |
itihāsaṃ pravakṣyāmi tava pratyayakārakam

2,6.85

नारदो ऽकथयन्मह्यं स्ववृत्तगतजन्मनः ।
नारद उवाच ।
कस्यचिद्द्विजमुख्यस्य दासीपुत्त्रः पुरा मुने

nārado 'kathayanmahyaṃ svavṛttagatajanmanaḥ |
nārada uvāca |
kasyaciddvijamukhyasya dāsīputtraḥ purā mune

2,6.86

शिक्षितो बालभावे ऽपि पाठितो नितरामहम् ।
तत्रापि सङ्गतिर्जाता महतां पुण्यकर्मणाम्

śikṣito bālabhāve 'pi pāṭhito nitarāmaham |
tatrāpi saṅgatirjātā mahatāṃ puṇyakarmaṇām

2,6.87

प्रावृट्काले मम गृहे स्थितानां भाग्ययोगतः ।
शुश्रूषणानुवृत्त्या च प्रश्रयेण दमेन च

prāvṛṭkāle mama gṛhe sthitānāṃ bhāgyayogataḥ |
śuśrūṣaṇānuvṛttyā ca praśrayeṇa damena ca

2,6.88

सन्तोषं परमं प्राप्य कृपया त्विदमब्रुवन् ।
मनीषा निर्मला येन जाता मम शुभार्थिनी

santoṣaṃ paramaṃ prāpya kṛpayā tvidamabruvan |
manīṣā nirmalā yena jātā mama śubhārthinī

2,6.89

यया विष्णुमयं सर्वम्त्मन्येव ददृशिवान् ।
मुनय ऊचुः ।
शृणु वत्स प्रवक्ष्या मो हिताय तव बालक

yayā viṣṇumayaṃ sarvamtmanyeva dadṛśivān |
munaya ūcuḥ |
śṛṇu vatsa pravakṣyā mo hitāya tava bālaka

2,6.90

येन वै ध्रियमाणेन इहामुत्र सुखं भवेत् ।
देवतिर्यङ्मनुष्याश्च संसारे विविधा जनाः

yena vai dhriyamāṇena ihāmutra sukhaṃ bhavet |
devatiryaṅmanuṣyāśca saṃsāre vividhā janāḥ

2,6.91

निबद्धाः कर्मपशैस्ते भुञ्जन् भोगान् पृथग्विधान् ।
देवत्वं याति सत्त्वेन रजसा च मनुष्यताम्

nibaddhāḥ karmapaśaiste bhuñjan bhogān pṛthagvidhān |
devatvaṃ yāti sattvena rajasā ca manuṣyatām

2,6.92

तिर्यक्त्वं तमसा जन्तुर्वासनानुगतो ऽबुधः ।
मातुर्लब्ध्वा पुनर्जन्म म्रियते च पुनः पुनः

tiryaktvaṃ tamasā janturvāsanānugato 'budhaḥ |
māturlabdhvā punarjanma mriyate ca punaḥ punaḥ

2,6.93

एवं गत्वा ह्यसंख्याता योनीस्ताः कर्मभूरपि ।
मानुष्यं दुर्लभं लब्ध्वा कदाचिद्दैवयोगतः

evaṃ gatvā hyasaṃkhyātā yonīstāḥ karmabhūrapi |
mānuṣyaṃ durlabhaṃ labdhvā kadāciddaivayogataḥ

2,6.94

अनुग्रहेण महतां हरिं ज्ञात्वा विमुच्यते ।
रोगग्राहं मोहजालमपारं भवसागरम्

anugraheṇa mahatāṃ hariṃ jñātvā vimucyate |
rogagrāhaṃ mohajālamapāraṃ bhavasāgaram

2,6.95

न पश्यामि तितीर्षोरन्यद् रामस्मरणं विना ।
नवनीयं यथा दध्नो ज्योतिः काष्ठादपि क्वचित्

na paśyāmi titīrṣoranyad rāmasmaraṇaṃ vinā |
navanīyaṃ yathā dadhno jyotiḥ kāṣṭhādapi kvacit

2,6.96

मन्थनैः साधनैरेवं परं ज्ञात्वा सुखी भवेत् ।
आत्मा नित्यो ऽव्ययः सत्यः सर्वगः सर्वभृन्महान्

manthanaiḥ sādhanairevaṃ paraṃ jñātvā sukhī bhavet |
ātmā nityo 'vyayaḥ satyaḥ sarvagaḥ sarvabhṛnmahān

2,6.97

अप्रमेयः स्वयञ्ज्योतिरग्राह्यो मनसापि यः ।
सच्चिदानन्दरूपो ऽसौ सर्वप्राणिहृदि स्थितः

aprameyaḥ svayañjyotiragrāhyo manasāpi yaḥ |
saccidānandarūpo 'sau sarvaprāṇihṛdi sthitaḥ

2,6.98

विनश्यत्स्वपि भावेषु न विनश्यति कर्हिचित् ।
आकाशः सर्वभूतेषु स्थितस्तेजोजले तथा

vinaśyatsvapi bhāveṣu na vinaśyati karhicit |
ākāśaḥ sarvabhūteṣu sthitastejojale tathā

2,6.99

आत्मा सर्वत्र निर्लेपः पार्थिवेषु यथानिलः ।
भक्तानुकम्पी भगवान् साधूनां रक्षणाय च

ātmā sarvatra nirlepaḥ pārthiveṣu yathānilaḥ |
bhaktānukampī bhagavān sādhūnāṃ rakṣaṇāya ca

2,6.100

आविर्भवति लोकेषुगुणीवाज्ञैः प्रतीयते ।
एवंविवेकत्वया यो बुद्ध्या संशीलयेद्धृदि

āvirbhavati lokeṣuguṇīvājñaiḥ pratīyate |
evaṃvivekatvayā yo buddhyā saṃśīlayeddhṛdi

2,6.101

भक्तियोगेन सन्तुष्ट आत्मानं दर्शयेदजः ।
ततः कृतार्थो भवति सदा सर्वत्र निः स्पृहः

bhaktiyogena santuṣṭa ātmānaṃ darśayedajaḥ |
tataḥ kṛtārtho bhavati sadā sarvatra niḥ spṛhaḥ

2,6.102

अतो ऽहङ्कारमुत्सृज्य सानुबन्धे कलेवरे ।
चरेदसंगो लोकेषु स्वप्नप्रायेषु निर्ममः

ato 'haṅkāramutsṛjya sānubandhe kalevare |
caredasaṃgo lokeṣu svapnaprāyeṣu nirmamaḥ

2,6.103

क्व स्वप्ने नियतं धैर्यमिन्द्रजाले क्व सत्यता ।
क्व नित्यता शरन्मेघे क्व वा सत्यं कलेवरे

kva svapne niyataṃ dhairyamindrajāle kva satyatā |
kva nityatā śaranmeghe kva vā satyaṃ kalevare

2,6.104

अविद्याकर्मजनितं दृश्यमानं चरा चरम् ।
ज्ञात्वाचारवशी योगी ततः सिद्धिमवाप्स्यसि

avidyākarmajanitaṃ dṛśyamānaṃ carā caram |
jñātvācāravaśī yogī tataḥ siddhimavāpsyasi

2,6.105

इत्युक्त्वा ते गताः सर्वे साधवो दीनवत्सलाः ।
सो ऽहं तदुक्तमार्गेण तथैवाचरमन्वहम्

ityuktvā te gatāḥ sarve sādhavo dīnavatsalāḥ |
so 'haṃ taduktamārgeṇa tathaivācaramanvaham

2,6.106

ततो ऽचिरेणात्मनीदं दृष्टवानहमद्भुतम् ।
ज्योतिर्मयं सदानन्दं शरच्छीतांशुनिर्मलम्

tato 'cireṇātmanīdaṃ dṛṣṭavānahamadbhutam |
jyotirmayaṃ sadānandaṃ śaracchītāṃśunirmalam

2,6.107

निषिच्य सुखसन्दोहैर्मां कृत्वाधिकसस्पृहम् ।
अन्तर्हितं महतेजो यथा सौदामिनी दिवि

niṣicya sukhasandohairmāṃ kṛtvādhikasaspṛham |
antarhitaṃ mahatejo yathā saudāminī divi

2,6.108

भक्त्या तदेव मनसि भावयन्नहमद्भुतम् ।
काले कलेवरं त्यक्त्वा गतवान् हरिमव्ययम्

bhaktyā tadeva manasi bhāvayannahamadbhutam |
kāle kalevaraṃ tyaktvā gatavān harimavyayam

2,6.109

तस्येच्छया पुनर्ब्रह्मन् ब्रह्मणो मे ऽभवज्जनिः ।
अनुग्रहाद्भगवतस्त्रिषु लोकेषु निः स्पृहः

tasyecchayā punarbrahman brahmaṇo me 'bhavajjaniḥ |
anugrahādbhagavatastriṣu lokeṣu niḥ spṛhaḥ

2,6.110

आपीडयन् मुहुर्वोणां गायमानश्चराम्यहम् ।
इत्युक्त्वा मे स्वानुभवं ययौ यादृच्छिको मुनिः

āpīḍayan muhurvoṇāṃ gāyamānaścarāmyaham |
ityuktvā me svānubhavaṃ yayau yādṛcchiko muniḥ

2,6.111

ममापि परमाश्चर्यं सन्तोषश्च महानभूत् ।
अतस्ते साधुसङ्गत्या भक्त्या च परमात्मनः

mamāpi paramāścaryaṃ santoṣaśca mahānabhūt |
ataste sādhusaṅgatyā bhaktyā ca paramātmanaḥ

2,6.112

विशुद्धं निर्मलं शान्तं मनो निर्वृतिमेष्यति ।
अनेकजन्मजनितं पातकं साधुसंगमे

viśuddhaṃ nirmalaṃ śāntaṃ mano nirvṛtimeṣyati |
anekajanmajanitaṃ pātakaṃ sādhusaṃgame

2,6.113

क्षिप्रं नश्यति धर्मज्ञ जलानां शरदो यथा ।
वैश्य उवाच ।
पीत्वा ते वाक्यपीयूषं स्वान्तं मे शान्तिमागमत्

kṣipraṃ naśyati dharmajña jalānāṃ śarado yathā |
vaiśya uvāca |
pītvā te vākyapīyūṣaṃ svāntaṃ me śāntimāgamat

2,6.114

सर्वतीर्थफलं मे ऽध्य सञ्जातं तव दर्शनात् ।
इति श्रुत्वा वचस्तस्य प्रोवाच ऋपिसत्तमः

sarvatīrthaphalaṃ me 'dhya sañjātaṃ tava darśanāt |
iti śrutvā vacastasya provāca ṛpisattamaḥ

2,6.115

लोमश उवाच ।
हिताय तव राजेन्द्र त्रिवर्गफलमिच्छतः ।
यत्त्वया सुकृतं भूरिवृषोत्सर्गं विना कृतम्

lomaśa uvāca |
hitāya tava rājendra trivargaphalamicchataḥ |
yattvayā sukṛtaṃ bhūrivṛṣotsargaṃ vinā kṛtam

2,6.116

मन्ये ऽकिञ्चत्करं सर्वं नीहारसलिलं यथा ।
वृषोत्सर्गसमं किञ्चित् साधनं न महीतले

manye 'kiñcatkaraṃ sarvaṃ nīhārasalilaṃ yathā |
vṛṣotsargasamaṃ kiñcit sādhanaṃ na mahītale

2,6.117

अनायासेन गच्छन्ति गतिं ते पुण्यकर्मणाम् ।
वृषोत्सर्गः कृतो येन अश्वमेधस्य याजकः

anāyāsena gacchanti gatiṃ te puṇyakarmaṇām |
vṛṣotsargaḥ kṛto yena aśvamedhasya yājakaḥ

2,6.118

उभौ समौ मया दृष्टौ दिव्यौ तौ शक्रसन्निधौ ।
अतस्त्वं पुष्करं गत्वा वृषोत्सर्गं विधाय च

ubhau samau mayā dṛṣṭau divyau tau śakrasannidhau |
atastvaṃ puṣkaraṃ gatvā vṛṣotsargaṃ vidhāya ca

2,6.119

ततो याहि गृहं साधो येन सर्वं कृतं भवेत् ।
विपश्चिदुवाच ।
ततः स पुनरागत्य कार्तिक्यां पुष्करे वरे

tato yāhi gṛhaṃ sādho yena sarvaṃ kṛtaṃ bhavet |
vipaściduvāca |
tataḥ sa punarāgatya kārtikyāṃ puṣkare vare

2,6.120

वराहरूपी भगवान् यत्रास्ते यज्ञपूरकः ।
चकार विधिवत् सर्वं युद्कमृषिसत्तमैः

varāharūpī bhagavān yatrāste yajñapūrakaḥ |
cakāra vidhivat sarvaṃ yudkamṛṣisattamaiḥ

2,6.121

गतानि बहुतीर्थानि ततो लोमशसंगतिः ।
ततो ऽधिकतरं जातं पुण्यं नीलविवाहजम्

gatāni bahutīrthāni tato lomaśasaṃgatiḥ |
tato 'dhikataraṃ jātaṃ puṇyaṃ nīlavivāhajam

2,6.122

सभुक्त्वा विषयान् दिव्यान् विमानवरमाश्रितः ।
तेन राजकुले जन्म वीरसेनस्य धर्मतः

sabhuktvā viṣayān divyān vimānavaramāśritaḥ |
tena rājakule janma vīrasenasya dharmataḥ

2,6.123

वीरपञ्चाननाख्यातञ्चतुर्वर्गैकसाधकम् ।
प्रकुर्वतो वृषोत्सर्गं तत्र ये परिचारकाः

vīrapañcānanākhyātañcaturvargaikasādhakam |
prakurvato vṛṣotsargaṃ tatra ye paricārakāḥ

2,6.124

दिव्यरूपाभवन् स्पृष्टा गोपुच्छोदकशीकरैः ।
सुरूपाः पुष्टवपुषः पश्यन्तो दूरसंस्थिताः

divyarūpābhavan spṛṣṭā gopucchodakaśīkaraiḥ |
surūpāḥ puṣṭavapuṣaḥ paśyanto dūrasaṃsthitāḥ

2,6.125

ततो दूरतरा ये च दृश्यन्ते मलिना जनाः ।
दुर्भगा मलिना रूक्षाः कृशा विगतवाससः

tato dūratarā ye ca dṛśyante malinā janāḥ |
durbhagā malinā rūkṣāḥ kṛśā vigatavāsasaḥ

2,6.126

वृषयज्ञमपश्यन्तो ये चासूयां प्रकुर्वते ।
सर्वं निवेदितं राज्ञश्चरितं पूर्वजन्मनः

vṛṣayajñamapaśyanto ye cāsūyāṃ prakurvate |
sarvaṃ niveditaṃ rājñaścaritaṃ pūrvajanmanaḥ

2,6.127

धर्म्यं विचित्रमाख्यानं श्रुतं मे यत् पराशरात् ।
अतस्त्वं स्वगृहं गच्छ कृपां कृत्वा ममोपरि

dharmyaṃ vicitramākhyānaṃ śrutaṃ me yat parāśarāt |
atastvaṃ svagṛhaṃ gaccha kṛpāṃ kṛtvā mamopari

2,6.128

श्रुत्वा विपश्चिद्वाक्यं स विस्मयं परमं गतः ।
गृहं जगाम विप्रो ऽसौ प्रापितो राजसेवकैः

śrutvā vipaścidvākyaṃ sa vismayaṃ paramaṃ gataḥ |
gṛhaṃ jagāma vipro 'sau prāpito rājasevakaiḥ

2,6.129

वसिष्ठ उवाच ।
तस्माद्राजन् वृषोत्सर्गं वरिष्ठं सर्वकर्मणाम् ।
समाचर विधानेन यदि भीतो यमादपि

vasiṣṭha uvāca |
tasmādrājan vṛṣotsargaṃ variṣṭhaṃ sarvakarmaṇām |
samācara vidhānena yadi bhīto yamādapi

2,6.130

वृषोत्सर्गसमं किञ्चित् साधनं नदिवः परम् ।
मया धर्मरहस्यं ते कथितं राजसत्तम

vṛṣotsargasamaṃ kiñcit sādhanaṃ nadivaḥ param |
mayā dharmarahasyaṃ te kathitaṃ rājasattama

2,6.131

पतिपुत्रवती नारी भर्तुरग्रे मृता यदि ।
वृषोत्सर्गं न कुर्वीत गां दद्याच्च पयस्विः नीम्

patiputravatī nārī bharturagre mṛtā yadi |
vṛṣotsargaṃ na kurvīta gāṃ dadyācca payasviḥ nīm

2,6.132

श्रीकृष्ण उवाच ।
श्रुत्वा वाक्यं वसिष्ठस्य राजा मधुपुरीं गतः ।
चकार विधिवत् सर्वं वृषोत्सर्गमहं खग

śrīkṛṣṇa uvāca |
śrutvā vākyaṃ vasiṣṭhasya rājā madhupurīṃ gataḥ |
cakāra vidhivat sarvaṃ vṛṣotsargamahaṃ khaga

2,6.133

गृहं गत्वा स आत्मानं कृतकृत्यममन्यत ।
कालेन निधनं प्राप्तो नीतो वैवस्वतानुगैः

gṛhaṃ gatvā sa ātmānaṃ kṛtakṛtyamamanyata |
kālena nidhanaṃ prāpto nīto vaivasvatānugaiḥ

2,6.134

स कालनगरं हित्वा गतो दूरतरं पथि ।
श्राद्धदेवपुरं कुत्रेत्येवं दूतानपृच्छत

sa kālanagaraṃ hitvā gato dūrataraṃ pathi |
śrāddhadevapuraṃ kutretyevaṃ dūtānapṛcchata

2,6.135

पापिनो यत्र पात्यन्ते याम्यै पापविशुद्धये ।
यत्र देवः स धर्माधर्मविचेतनः

pāpino yatra pātyante yāmyai pāpaviśuddhaye |
yatra devaḥ sa dharmādharmavicetanaḥ

2,6.136

गतं पापपुरं तत्तु न द्रष्टव्यं भवादृशैः ।
अग्रे दृष्ट्वा धर्मराजमूचुस्ते परमादरात्

gataṃ pāpapuraṃ tattu na draṣṭavyaṃ bhavādṛśaiḥ |
agre dṛṣṭvā dharmarājamūcuste paramādarāt

2,6.137

दिव्यरूपस्तदा देवो देवगन्धर्वसंयुतः ।
आत्मानं दर्शया मास तस्य राज्ञो महात्मनः

divyarūpastadā devo devagandharvasaṃyutaḥ |
ātmānaṃ darśayā māsa tasya rājño mahātmanaḥ

2,6.138

प्रणम्य दण्डवद्राजा कृताञ्जलिः पुरः स्थितः ।
तुष्टाव बहुधा देवं हर्षपुरितमानसः

praṇamya daṇḍavadrājā kṛtāñjaliḥ puraḥ sthitaḥ |
tuṣṭāva bahudhā devaṃ harṣapuritamānasaḥ

2,6.139

धर्मराजो ऽपि राजानं प्रशस्येदमुवाच ह ।
नीयतां देवलोकाय यत्र भोगाः सुपुष्कलाः

dharmarājo 'pi rājānaṃ praśasyedamuvāca ha |
nīyatāṃ devalokāya yatra bhogāḥ supuṣkalāḥ

2,6.140

तद्वीरवाहनः श्रुत्वा पप्रच्छसमवर्तिनम् ।
न जाने केन पुण्येन स्वर्गं नयसि मां विभो

tadvīravāhanaḥ śrutvā papracchasamavartinam |
na jāne kena puṇyena svargaṃ nayasi māṃ vibho

2,6.141

धर्मराज उवाच ।
त्वया कृतानि पुण्यानि दानं यज्ञाः सविस्तराः ।
मथुरायां वृषोत्सर्गो वसिष्ठवचनात् किल

dharmarāja uvāca |
tvayā kṛtāni puṇyāni dānaṃ yajñāḥ savistarāḥ |
mathurāyāṃ vṛṣotsargo vasiṣṭhavacanāt kila

2,6.142

धर्मः स्वल्पो ऽपि नृपते यदि सम्यगुपासितः ।
द्विजदेवप्रसादेन स याति बहुविस्तरम्

dharmaḥ svalpo 'pi nṛpate yadi samyagupāsitaḥ |
dvijadevaprasādena sa yāti bahuvistaram

2,6.143

इत्युक्त्वा यमुनाभ्राता क्षणादन्तर्धिमाययौ ।
वीरबाहुर्दिवं गत्वा देवैः सह मुमोद ह

ityuktvā yamunābhrātā kṣaṇādantardhimāyayau |
vīrabāhurdivaṃ gatvā devaiḥ saha mumoda ha

2,6.144

श्रीकृष्ण उवाच ।
मया ते कथितं पक्षिन् वृषयज्ञः सुविस्तरः ।
प्राणिनां कर्मनिर्हारं श्रुत्वा पापैः प्रमुच्यते

śrīkṛṣṇa uvāca |
mayā te kathitaṃ pakṣin vṛṣayajñaḥ suvistaraḥ |
prāṇināṃ karmanirhāraṃ śrutvā pāpaiḥ pramucyate

Chapter 2.7

2,7.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्विदृ धदृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे वृषोत्सर्गमाहात्म्यनिरूपणं नाम षष्ठो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 7 गरुड उवाच ।
श्रुतं मे महादाख्यानं वृषोत्सर्गफलं हरे ।
पुनरन्यां कथां ब्रूहि यत्र ते महिमाद्भुतः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvidṛ dhadṛpretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde vṛṣotsargamāhātmyanirūpaṇaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 7 garuḍa uvāca |
śrutaṃ me mahādākhyānaṃ vṛṣotsargaphalaṃ hare |
punaranyāṃ kathāṃ brūhi yatra te mahimādbhutaḥ

2,7.2

श्रीकृष्ण उवाच ।
अहं ते कथयाम्यद्य संवादं परमाद्भुतम् ।
सन्तप्तकस्य च प्रेतैस्तद्रूपज्ञापनाय वै

śrīkṛṣṇa uvāca |
ahaṃ te kathayāmyadya saṃvādaṃ paramādbhutam |
santaptakasya ca pretaistadrūpajñāpanāya vai

2,7.3

विप्रः सन्तप्तकः कश्चित् तपसादग्धकिल्बिषः ।
संसारासारतां ज्ञात्वारण्यष्वेव चचार ह

vipraḥ santaptakaḥ kaścit tapasādagdhakilbiṣaḥ |
saṃsārāsāratāṃ jñātvāraṇyaṣveva cacāra ha

2,7.4

वैखानसमुनिव्रातैः प्राणिपातकृतेक्षणः ।
स कदाचित् तीर्थयात्रामुद्दिश्य स्माटतिद्विजः

vaikhānasamunivrātaiḥ prāṇipātakṛtekṣaṇaḥ |
sa kadācit tīrthayātrāmuddiśya smāṭatidvijaḥ

2,7.5

प्रत्याकृष्टेन्द्रियत्वाच्च बहिर्वृत्तिनिरोधकः ।
संस्कारमात्रगमनो मार्गभ्रष्टो बभूव ह

pratyākṛṣṭendriyatvācca bahirvṛttinirodhakaḥ |
saṃskāramātragamano mārgabhraṣṭo babhūva ha

2,7.6

चलन्नेवं स्नानकाले मध्याह्ने ऽथाभिलाषुकः ।
जलस्योन्मील्य नयने दिशः सर्वा न्यभीलयत्

calannevaṃ snānakāle madhyāhne 'thābhilāṣukaḥ |
jalasyonmīlya nayane diśaḥ sarvā nyabhīlayat

2,7.7

स ददर्श तदा गुल्मैर्वोरुद्वृक्षशतैश्चितम् ।
त्वक्सारैः शाखिशाखाभिः संकुलं गहनंवनम्

sa dadarśa tadā gulmairvorudvṛkṣaśataiścitam |
tvaksāraiḥ śākhiśākhābhiḥ saṃkulaṃ gahanaṃvanam

2,7.8

तत्र तालास्तमालाश्च प्रियालाः पनसास्तथा ।
श्रीपर्णो शालशाखोटस्यन्दनास्तिन्दुकास्तथा

tatra tālāstamālāśca priyālāḥ panasāstathā |
śrīparṇo śālaśākhoṭasyandanāstindukāstathā

2,7.9

सर्जार्जुनाम्रातकाश्च श्लेष्मा तकभिभीतकौ ।
पिचुमर्दश्चिञ्चिणी च कर्कन्धूकर्णिकारकाः

sarjārjunāmrātakāśca śleṣmā takabhibhītakau |
picumardaściñciṇī ca karkandhūkarṇikārakāḥ

2,7.10

एते चान्ये च बहवो वृक्षास्तेषु न दृश्यते ।
पक्षिणामपि वै पन्था मनुष्यस्य कुतः पुनः

ete cānye ca bahavo vṛkṣāsteṣu na dṛśyate |
pakṣiṇāmapi vai panthā manuṣyasya kutaḥ punaḥ

2,7.11

तस्मिन् वने महाघोरे सिंहव्याघ्रसमाकुले ।
तरक्षुगवयैरृक्षैर्महिषैश्च निषेविते

tasmin vane mahāghore siṃhavyāghrasamākule |
tarakṣugavayairṛkṣairmahiṣaiśca niṣevite

2,7.12

कुञ्ज रैरुरुभिर्नागैर्मर्कटैश्च तथामृगैः ।
श्वापदैश्च तथा चान्यैः पिशाचै राक्षसैर्वृते

kuñja rairurubhirnāgairmarkaṭaiśca tathāmṛgaiḥ |
śvāpadaiśca tathā cānyaiḥ piśācai rākṣasairvṛte

2,7.13

सन्तप्तको द्विजः किञ्चिद्भयसन्त्रस्तमानसः ।
कान्दिशीकः समभवढ् यद्भविष्यो ययौ पुनः

santaptako dvijaḥ kiñcidbhayasantrastamānasaḥ |
kāndiśīkaḥ samabhavaḍh yadbhaviṣyo yayau punaḥ

2,7.14

झङ्कारेषु च झिल्लीनां घूकानां घूत्कृतेष्वपि ।
दत्तकर्णः कुनीलाङ्गश्चचाल पदपञ्चकम्

jhaṅkāreṣu ca jhillīnāṃ ghūkānāṃ ghūtkṛteṣvapi |
dattakarṇaḥ kunīlāṅgaścacāla padapañcakam

2,7.15

स तत्र वटवृक्षाग्रे स्नायुवद्धं शवं तथा ।
ददर्श तद्भुजश्चैव पञ्च प्रेतान् सुदारुणाम्

sa tatra vaṭavṛkṣāgre snāyuvaddhaṃ śavaṃ tathā |
dadarśa tadbhujaścaiva pañca pretān sudāruṇām

2,7.16

शिरास्थिचर्मशेषाङ्गान् पृष्ठलग्नोदरान् खग ।
त्यक्तान्नासिकया नेत्रकूपपातभयादिव

śirāsthicarmaśeṣāṅgān pṛṣṭhalagnodarān khaga |
tyaktānnāsikayā netrakūpapātabhayādiva

2,7.17

सूचीक्रककचकव्रातघातपातितकीकसान् ।
वसाक्तनवमस्तिष्कस्वादनित्यमहोत्सवान्

sūcīkrakakacakavrātaghātapātitakīkasān |
vasāktanavamastiṣkasvādanityamahotsavān

2,7.18

रणत्कोटिमहादंष्ट्रानस्थिग्रन्थ्यवघट्टितान् ।
तान्दृष्ट्वा त्रस्तहृदयो गतिमाकुञ्च्य संस्थितः

raṇatkoṭimahādaṃṣṭrānasthigranthyavaghaṭṭitān |
tāndṛṣṭvā trastahṛdayo gatimākuñcya saṃsthitaḥ

2,7.19

ते विलोक्यागतं विप्रमटवीं जनवर्जिताम् ।
अहं पूर्वमहं पूर्वं यामीत्याक्त्वा प्रदुद्रुवुः

te vilokyāgataṃ vipramaṭavīṃ janavarjitām |
ahaṃ pūrvamahaṃ pūrvaṃ yāmītyāktvā pradudruvuḥ

2,7.20

तेषु द्वौद्वावगृह्णीतामस्य हस्तावथापरे ।
द्वौद्वौ पादावगृह्णीतां मूर्धानं पञ्चमो ऽग्रहीत्

teṣu dvaudvāvagṛhṇītāmasya hastāvathāpare |
dvaudvau pādāvagṛhṇītāṃ mūrdhānaṃ pañcamo 'grahīt

2,7.21

स्वजात्युचितवाक्येन स्फुटवर्णवताब्रुवन् ।
अहं जक्षाम्यहं भक्षामीति कर्षणतत्पराः

svajātyucitavākyena sphuṭavarṇavatābruvan |
ahaṃ jakṣāmyahaṃ bhakṣāmīti karṣaṇatatparāḥ

2,7.22

सहसैव सहैवामुं गृहात्वा व्यगमन्वियम् ।
कियत्स्थितं बटौ मांसं क्रियन्नेतिन्यभालयन्

sahasaiva sahaivāmuṃ gṛhātvā vyagamanviyam |
kiyatsthitaṃ baṭau māṃsaṃ kriyannetinyabhālayan

2,7.23

ते ऽपश्यन्निजदंष्ट्रायः पाटितान्त्रमिमं शवम् ।
अवतीर्य ततो व्योम्नो गृहीत्वा चरणैः

te 'paśyannijadaṃṣṭrāyaḥ pāṭitāntramimaṃ śavam |
avatīrya tato vyomno gṛhītvā caraṇaiḥ

2,7.24

स्वखण्डितशरीरन्तु पुनर्व्योमैव चक्रमुः ।
स नीयमानमात्मानं विलोक्य वियति द्विजः

svakhaṇḍitaśarīrantu punarvyomaiva cakramuḥ |
sa nīyamānamātmānaṃ vilokya viyati dvijaḥ

2,7.25

जगाम मनसा मां स शरणं भयविह्वलः ।
नमश्चक्रे चक्रधरं चेतसा चिन्मयं समम्

jagāma manasā māṃ sa śaraṇaṃ bhayavihvalaḥ |
namaścakre cakradharaṃ cetasā cinmayaṃ samam

2,7.26

वक्रं नक्रं चक्रपातेन दूरे कृत्वा हृत्वा तस्य दुः खं मुकुन्दः ।
मातङ्गं यो ऽमूमुचन्नक्रवक्त्रात्पाशंसो ऽसौ कर्मणां मे लुनातु

vakraṃ nakraṃ cakrapātena dūre kṛtvā hṛtvā tasya duḥ khaṃ mukundaḥ |
mātaṅgaṃ yo 'mūmucannakravaktrātpāśaṃso 'sau karmaṇāṃ me lunātu

2,7.27

रुद्धाञ्शुद्धान् भूपतीन्मागधेन भीमेनैनं घातयित्वा मुरारिः ।
निर्बद्धान्यो भर्गयज्ञाय मुक्तश्चक्रो मे ऽसौ कर्मपाशं लुनातु

ruddhāñśuddhān bhūpatīnmāgadhena bhīmenainaṃ ghātayitvā murāriḥ |
nirbaddhānyo bhargayajñāya muktaścakro me 'sau karmapāśaṃ lunātu

2,7.28

मनसैवैह मामस्तौत्स्तूयमानो ऽहमुत्थितः ।
अगच्छं सहसा तत्र यत्र प्रेतैः स नीयते

manasaivaiha māmastautstūyamāno 'hamutthitaḥ |
agacchaṃ sahasā tatra yatra pretaiḥ sa nīyate

2,7.29

दृष्ट्वा तैर्नोयमानन्तु कौतुकं मे ऽभवत्खग ।
पप्रच्छ न कियन्तं वै कालं तान्पृष्ठतो ऽन्वगाम्

dṛṣṭvā tairnoyamānantu kautukaṃ me 'bhavatkhaga |
papraccha na kiyantaṃ vai kālaṃ tānpṛṣṭhato 'nvagām

2,7.30

मम सन्निधिमात्रेण द्विजातिं तञ्च सर्पहन् ।
तत्कालं शिविकासुप्तभूपालसुखमाविशत्

mama sannidhimātreṇa dvijātiṃ tañca sarpahan |
tatkālaṃ śivikāsuptabhūpālasukhamāviśat

2,7.31

मणिभद्रास्ततो मेरुं गच्छन्दृष्टो मया पथि ।
निकोच्याक्षि स्वपार्श्वं स नीतो वै यक्षराण्मया

maṇibhadrāstato meruṃ gacchandṛṣṭo mayā pathi |
nikocyākṣi svapārśvaṃ sa nīto vai yakṣarāṇmayā

2,7.32

तमवोचं महायक्षं त्वं हि प्रतिभटो भव ।
प्रेतान्नाशय तद्भूयः शवञ्च हर तद्गतम्

tamavocaṃ mahāyakṣaṃ tvaṃ hi pratibhaṭo bhava |
pretānnāśaya tadbhūyaḥ śavañca hara tadgatam

2,7.33

इत्युक्तः स महाघोरं कृत्वा रोषं सुदुः सहम् ।
जग्राह प्रेतरूपं तत्प्रेतानामपि दुः खदम्

ityuktaḥ sa mahāghoraṃ kṛtvā roṣaṃ suduḥ saham |
jagrāha pretarūpaṃ tatpretānāmapi duḥ khadam

2,7.34

स विवृत्य स्वकौ बाहू सृक्किणी परिलेलिहन् ।
भेदयन्नुरुवातेन प्रेतांस्तान्संमुखो ययौ

sa vivṛtya svakau bāhū sṛkkiṇī parilelihan |
bhedayannuruvātena pretāṃstānsaṃmukho yayau

2,7.35

बाहुभ्यां द्वौ द्वौ च पद्भ्यां मूर्ध्नैकं च समाहरत् ।
प्रेतानथापि सहसा जघान दृढमुष्टिना

bāhubhyāṃ dvau dvau ca padbhyāṃ mūrdhnaikaṃ ca samāharat |
pretānathāpi sahasā jaghāna dṛḍhamuṣṭinā

2,7.36

ते विवर्णमुखाः सर्वे तं द्विजञ्च शवं तथा ।
एकैकं हस्तपादैश्च गृहीत्वा युद्धमारभन्

te vivarṇamukhāḥ sarve taṃ dvijañca śavaṃ tathā |
ekaikaṃ hastapādaiśca gṛhītvā yuddhamārabhan

2,7.37

ते नखैस्तलघातैश्च पादघातैस्तथैव च ।
दंष्ट्राघातैश्च सर्वे तमेकं प्रेतं व्यदारयन्

te nakhaistalaghātaiśca pādaghātaistathaiva ca |
daṃṣṭrāghātaiśca sarve tamekaṃ pretaṃ vyadārayan

2,7.38

तेषां प्रहारान्विफलान्कृत्वा संप्रति तानथ ।
जीवं न तु शवं तेषां जह्रे प्राणमिवान्तकः

teṣāṃ prahārānviphalānkṛtvā saṃprati tānatha |
jīvaṃ na tu śavaṃ teṣāṃ jahre prāṇamivāntakaḥ

2,7.39

हृतमात्रे शवे ते तु पारियात्रे गिरौ द्विजम् ।
मुक्त्वाधमात्रे प्रमुदिता एकं प्रेतं सुदारुणाः

hṛtamātre śave te tu pāriyātre girau dvijam |
muktvādhamātre pramuditā ekaṃ pretaṃ sudāruṇāḥ

2,7.40

स वायुगमनः प्रेतः प्राप्तस्तैः क्षणमात्रतः ।
अदृश्यतां ययौ ते ऽथ हताशा विप्रमागमन्

sa vāyugamanaḥ pretaḥ prāptastaiḥ kṣaṇamātrataḥ |
adṛśyatāṃ yayau te 'tha hatāśā vipramāgaman

2,7.41

प्रारब्धमात्रे विप्रस्य पाटने तत्र पर्वते ।
मम स्थानस्य विप्रस्य महिम्नेव च तत्क्षणे

prārabdhamātre viprasya pāṭane tatra parvate |
mama sthānasya viprasya mahimneva ca tatkṣaṇe

2,7.42

सद्यः स्मृतिः समुत्पन्ना तेषां पूर्वस्य जन्मनः ।
विप्रं प्रदक्षिणीकृत्यद्विजर्षभमथाब्रुवन्

sadyaḥ smṛtiḥ samutpannā teṣāṃ pūrvasya janmanaḥ |
vipraṃ pradakṣiṇīkṛtyadvijarṣabhamathābruvan

2,7.43

अद्य नः क्षन्तुमर्हे ऽसीत्युक्त्वा ते सुरदाम्भिकाः ।
गिरेरिव परावर्तं समुद्रस्येव शोषणम्

adya naḥ kṣantumarhe 'sītyuktvā te suradāmbhikāḥ |
gireriva parāvartaṃ samudrasyeva śoṣaṇam

2,7.44

तेषां तद्वचनं श्रुत्वापृच्छत्केयूयमित्यथ ।
किं माया किमु वा स्वप्न उताहो चित्तविभ्रमः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvāpṛcchatkeyūyamityatha |
kiṃ māyā kimu vā svapna utāho cittavibhramaḥ

2,7.45

प्रेता ऊचुः ।
अवेहि तत्त्वमेवैतत्प्रेता वै कर्मजा वयम् ।
ब्राह्मण उवाच ।
किंनामानः किमाचाराः कथञ्चेमां दशां गताः

pretā ūcuḥ |
avehi tattvamevaitatpretā vai karmajā vayam |
brāhmaṇa uvāca |
kiṃnāmānaḥ kimācārāḥ kathañcemāṃ daśāṃ gatāḥ

2,7.46

अविनीताः कथं पूर्वं विनीताः साम्प्रतं कथम् ।
प्रेता ऊचुः ।
शृणु विप्रेन्द्र वक्ष्यामः प्रश्रानामनुपूर्वशः

avinītāḥ kathaṃ pūrvaṃ vinītāḥ sāmprataṃ katham |
pretā ūcuḥ |
śṛṇu viprendra vakṣyāmaḥ praśrānāmanupūrvaśaḥ

2,7.47

उत्तराणि महायोगिंस्त्वद्दर्शनगतांहसः ।
अहं पर्युषितो नाम्ना एष सूचीमुखः स्मृतः

uttarāṇi mahāyogiṃstvaddarśanagatāṃhasaḥ |
ahaṃ paryuṣito nāmnā eṣa sūcīmukhaḥ smṛtaḥ

2,7.48

तृतीयः शीघ्रगस्तुर्योरोधको लेखकः परः ।
ब्राह्मण उवाच ।
प्रेतानां कर्मजातानां कुतो नाम निरर्थकम्

tṛtīyaḥ śīghragasturyorodhako lekhakaḥ paraḥ |
brāhmaṇa uvāca |
pretānāṃ karmajātānāṃ kuto nāma nirarthakam

2,7.49

निरुक्तिमेषां नाम्नां वै प्रेता वदत मा चिरम् ।
श्रीकृष्ण उवाच ।
एवमुक्तास्तु विप्रेण पृथगुत्तरमब्रुवन्

niruktimeṣāṃ nāmnāṃ vai pretā vadata mā ciram |
śrīkṛṣṇa uvāca |
evamuktāstu vipreṇa pṛthaguttaramabruvan

2,7.50

पर्युषित उवाच ।
कदाचिच्छ्राद्धकाले वै मया विप्रो निमन्त्रितः

paryuṣita uvāca |
kadācicchrāddhakāle vai mayā vipro nimantritaḥ

2,7.51

स च कृत्वा विलम्बेन वृद्धो मद्गृहमागतः ।
अकृतश्राद्धकर्माहं तं पाकं भुक्तवान् क्षुधा

sa ca kṛtvā vilambena vṛddho madgṛhamāgataḥ |
akṛtaśrāddhakarmāhaṃ taṃ pākaṃ bhuktavān kṣudhā

2,7.52

अददामन्नमाकृष्य विप्रे पर्युषितं कियत् ।
तस्मात् पापान्मृतः पापो योनिं वै कुत्सितां गतः

adadāmannamākṛṣya vipre paryuṣitaṃ kiyat |
tasmāt pāpānmṛtaḥ pāpo yoniṃ vai kutsitāṃ gataḥ

2,7.53

यतः पर्युषितं दत्तं ततः पर्युषितः स्मृतः ।
सूचीमुख उवाच ।
कदाचिद्ब्राह्मणी काचित्तीर्थं भद्रवटं ययौ

yataḥ paryuṣitaṃ dattaṃ tataḥ paryuṣitaḥ smṛtaḥ |
sūcīmukha uvāca |
kadācidbrāhmaṇī kācittīrthaṃ bhadravaṭaṃ yayau

2,7.54

पञ्चवर्षसुता वृद्धा पुत्रमात्रैकजीविता ।
अहं क्षत्त्रियदायादस्तस्या रोधमकारिषम्

pañcavarṣasutā vṛddhā putramātraikajīvitā |
ahaṃ kṣattriyadāyādastasyā rodhamakāriṣam

2,7.55

वने तु विजने तत्र पापाध्वगगतिं गतः ।
तस्याः सवस्त्रं पाथेयं तत्सूनोर्वसनानि च

vane tu vijane tatra pāpādhvagagatiṃ gataḥ |
tasyāḥ savastraṃ pātheyaṃ tatsūnorvasanāni ca

2,7.56

गृहीतानि मया विप्र शिरस्यापीड्य मुष्टिना ।
तृषार्तस्तत्क्षणं बालः पात्रसंस्थं जलंपिबन्

gṛhītāni mayā vipra śirasyāpīḍya muṣṭinā |
tṛṣārtastatkṣaṇaṃ bālaḥ pātrasaṃsthaṃ jalaṃpiban

2,7.57

तावन्मात्रोदके देशे मया हुङ्कृत्य वारितः ।
मयाथ सकलं पीतं जलं पात्रात्तृषावता

tāvanmātrodake deśe mayā huṅkṛtya vāritaḥ |
mayātha sakalaṃ pītaṃ jalaṃ pātrāttṛṣāvatā

2,7.58

बालो ऽपि भयसन्त्रस्तः पिपासुर्व्यसुरापतत् ।
पुत्रशोकान्मृता माता कूपे प्रास्य निजं वपुः

bālo 'pi bhayasantrastaḥ pipāsurvyasurāpatat |
putraśokānmṛtā mātā kūpe prāsya nijaṃ vapuḥ

2,7.59

एतस्मात्पातकाद्विप्र प्रेतत्वं प्राप्तवानहम् ।
सूच्यग्रप्रायविवरमुखः पर्वतदेहवान्

etasmātpātakādvipra pretatvaṃ prāptavānaham |
sūcyagraprāyavivaramukhaḥ parvatadehavān

2,7.60

यद्यपि प्राप्नुयां भक्ष्यं भक्षितुन्तु न शक्यते ।
मया क्षुधानलेनापि ज्वलतास्यं निकोचितम्

yadyapi prāpnuyāṃ bhakṣyaṃ bhakṣituntu na śakyate |
mayā kṣudhānalenāpi jvalatāsyaṃ nikocitam

2,7.61

अत आस्ये तु विवरं सूच्यग्रेण समंमम ।
एतस्मात्कारणाद्विप्रे नाम्ना सूचीमुखो ऽस्म्यहम्

ata āsye tu vivaraṃ sūcyagreṇa samaṃmama |
etasmātkāraṇādvipre nāmnā sūcīmukho 'smyaham

2,7.62

शीघ्रग उवाच ।
पुराहं वैश्यजातीयः साकं सख्या च केनचित् ।
वाणिज्यं कर्तुमगमं देशमन्यं महाधनः

śīghraga uvāca |
purāhaṃ vaiśyajātīyaḥ sākaṃ sakhyā ca kenacit |
vāṇijyaṃ kartumagamaṃ deśamanyaṃ mahādhanaḥ

2,7.63

मित्रं च मे बहुधनं तस्य लोभो महांस्ततः ।
जातो ऽप्यदृष्टवैमुख्यान्मे नष्टं मूलमप्युत

mitraṃ ca me bahudhanaṃ tasya lobho mahāṃstataḥ |
jāto 'pyadṛṣṭavaimukhyānme naṣṭaṃ mūlamapyuta

2,7.64

ततस्तस्मात्तु निष्क्रान्तावावां नावाथ निम्नगाम् ।
मार्गगां तर्तुमारब्धौ लोहितायति भास्करे

tatastasmāttu niṣkrāntāvāvāṃ nāvātha nimnagām |
mārgagāṃ tartumārabdhau lohitāyati bhāskare

2,7.65

सखा स च मदुत्सङ्गे सुष्वापाध्वक्लमाकुलः ।
अभूत्तदाति पापस्य क्रूरा मतिरतीव मे

sakhā sa ca madutsaṅge suṣvāpādhvaklamākulaḥ |
abhūttadāti pāpasya krūrā matiratīva me

2,7.66

तमुत्सङ्गगतं सूरे नष्टे पूरे ऽक्षिपं तदा ।
कत्कृत्यं कुर्वतो नावि लोकैस्तु ज्ञातमेव न

tamutsaṅgagataṃ sūre naṣṭe pūre 'kṣipaṃ tadā |
katkṛtyaṃ kurvato nāvi lokaistu jñātameva na

2,7.67

तस्य यद्वस्तु तत्सर्वं मणिमुक्तादिकाञ्चनम् ।
आदाय शीग्रगस्तस्माद्देशात्स्वगृहमागतः

tasya yadvastu tatsarvaṃ maṇimuktādikāñcanam |
ādāya śīgragastasmāddeśātsvagṛhamāgataḥ

2,7.68

तत्सर्वं स्वगृहे मुक्त्वा तस्य पत्न्यै न्यवेदयम् ।
दस्युभिर्मे हतो भ्राता धनमाच्छिद्य वै पथि

tatsarvaṃ svagṛhe muktvā tasya patnyai nyavedayam |
dasyubhirme hato bhrātā dhanamācchidya vai pathi

2,7.69

प्रजावति प्रद्रुतो ऽहं मा रोदीत्येवमब्रवम् ।
शोकार्ता सापि तत्कालं ममत्वं गृहबन्धुषु

prajāvati pradruto 'haṃ mā rodītyevamabravam |
śokārtā sāpi tatkālaṃ mamatvaṃ gṛhabandhuṣu

2,7.70

त्यक्त्वा चाति प्रियान्प्राणाञ्जुहावाग्नौ यथाविधि ।
ततो निष्कण्टकं तद्धि वीक्ष्य हृष्टो गतो गृहम्

tyaktvā cāti priyānprāṇāñjuhāvāgnau yathāvidhi |
tato niṣkaṇṭakaṃ taddhi vīkṣya hṛṣṭo gato gṛham

2,7.71

अभुञ्जं सर्वमागत्य यावज्जीवं तु तद्धनम् ।
मित्रं पूरे हि निः क्षिप्य यदहं शीघ्रमागतः

abhuñjaṃ sarvamāgatya yāvajjīvaṃ tu taddhanam |
mitraṃ pūre hi niḥ kṣipya yadahaṃ śīghramāgataḥ

2,7.72

एतस्मात्कारणात्प्रेतः शीघ्रगो ऽहं तु नामतः ।
रोधक उवाच ।
अहन्तु शूद्रजातीयः पुराभूवं मुनीश्वर

etasmātkāraṇātpretaḥ śīghrago 'haṃ tu nāmataḥ |
rodhaka uvāca |
ahantu śūdrajātīyaḥ purābhūvaṃ munīśvara

2,7.73

राजप्रसादाप्तमहाशतग्रामाधिकारवान् ।
वृद्धौ मे पितरावास्तां लघुरेकः सहोदरः

rājaprasādāptamahāśatagrāmādhikāravān |
vṛddhau me pitarāvāstāṃ laghurekaḥ sahodaraḥ

2,7.74

शीघ्रं स च मया भ्राता लुब्धेनैकः पृथक्कृतः ।
आप्तवान्परमं दुःखं सोन्नवस्त्रविवर्जितः

śīghraṃ sa ca mayā bhrātā lubdhenaikaḥ pṛthakkṛtaḥ |
āptavānparamaṃ duḥkhaṃ sonnavastravivarjitaḥ

2,7.75

अदत्तां पितरौ च्छन्नं किञ्चित्किञ्चित्तु तस्य च ।
तस्मै पितृभ्यां यद्दत्तमाप्तेभ्यस्तन्मया श्रुतम्

adattāṃ pitarau cchannaṃ kiñcitkiñcittu tasya ca |
tasmai pitṛbhyāṃ yaddattamāptebhyastanmayā śrutam

2,7.76

तत्सर्वं तत्त्वतो ज्ञात्वा पित्रो रोधमकारयम् ।
शून्यमन्दिर एकस्मिन्बद्ध्वा तु निगडैर्दृढैः

tatsarvaṃ tattvato jñātvā pitro rodhamakārayam |
śūnyamandira ekasminbaddhvā tu nigaḍairdṛḍhaiḥ

2,7.77

ततस्तौ जहतुः प्राणान्दुः खितौ विषपानतः ।
सोसौ बालो ऽपि बभ्राम पितृभ्यां रहितो द्विज

tatastau jahatuḥ prāṇānduḥ khitau viṣapānataḥ |
sosau bālo 'pi babhrāma pitṛbhyāṃ rahito dvija

2,7.78

पुरः पत्तनखर्वाचान् खेटानपि मृतः क्षुधा ।
एतस्मात्पातकाद्विप्र मृतः प्रेतत्वमागतः

puraḥ pattanakharvācān kheṭānapi mṛtaḥ kṣudhā |
etasmātpātakādvipra mṛtaḥ pretatvamāgataḥ

2,7.79

रुद्धौ तु पितरौ यस्मान्नाम्नाहं रोधकस्ततः ।
लेखक उवाच ।
अहं विप्र पुराभूवमवन्त्यां द्विजलसत्तमः

ruddhau tu pitarau yasmānnāmnāhaṃ rodhakastataḥ |
lekhaka uvāca |
ahaṃ vipra purābhūvamavantyāṃ dvijalasattamaḥ

2,7.80

भद्रस्य राज्ञो देवानां पूजने ऽधिकृतो ह्यहम् ।
बह्व्यस्तु प्रतिमास्तत्र बभूवुर्बहुनामिकाः

bhadrasya rājño devānāṃ pūjane 'dhikṛto hyaham |
bahvyastu pratimāstatra babhūvurbahunāmikāḥ

2,7.81

हेम्नस्तदङ्गेषु बहु रत्नजातं बभूव ह ।
तासां मे कुर्वतः पूजां पापा मतिरजायत

hemnastadaṅgeṣu bahu ratnajātaṃ babhūva ha |
tāsāṃ me kurvataḥ pūjāṃ pāpā matirajāyata

2,7.82

अखिलं तीक्ष्णलोहेन तासामङ्गं विशीर्य च ।
उल्लेखनञ्च रत्नानां नेत्रादिभ्यः कृतं मया

akhilaṃ tīkṣṇalohena tāsāmaṅgaṃ viśīrya ca |
ullekhanañca ratnānāṃ netrādibhyaḥ kṛtaṃ mayā

2,7.83

तथाकृतान्यथाङ्गानि प्रतिमानां निरीक्ष्य च ।
नेत्राणि च विरत्नानि नृपश्चुक्रोध वह्निवत्

tathākṛtānyathāṅgāni pratimānāṃ nirīkṣya ca |
netrāṇi ca viratnāni nṛpaścukrodha vahnivat

2,7.84

प्रतिजज्ञे नृपः पश्चादेष ब्राह्मणपुङ्गवः ।
आभ्यो रत्नं सुवर्णञ्च हृतं येन भविष्यति

pratijajñe nṛpaḥ paścādeṣa brāhmaṇapuṅgavaḥ |
ābhyo ratnaṃ suvarṇañca hṛtaṃ yena bhaviṣyati

2,7.85

ज्ञातश्च स हि मे वध्यो भविष्यति न संशयः ।
अहं तत्सकलं ज्ञात्वा रात्रावसिधरो गृहम्

jñātaśca sa hi me vadhyo bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
ahaṃ tatsakalaṃ jñātvā rātrāvasidharo gṛham

2,7.86

राज्ञः प्रविश्य राजानं पशुमारममारयम् ।
गृहीत्वाथ मणीन् स्वर्णं निशीथे ऽहं गतो ऽन्यतः

rājñaḥ praviśya rājānaṃ paśumāramamārayam |
gṛhītvātha maṇīn svarṇaṃ niśīthe 'haṃ gato 'nyataḥ

2,7.87

व्याघ्रेण महातारण्ये नखटङ्कैर्विटङ्कितः ।
लेखनात्प्रतिमाया यन्मया लोहेन कर्तितम्

vyāghreṇa mahātāraṇye nakhaṭaṅkairviṭaṅkitaḥ |
lekhanātpratimāyā yanmayā lohena kartitam

2,7.88

एतस्मात्पातकात्प्रेतो लेखको नामतो ऽस्म्यहम् ।
आसीन्नरकभोगान्ते नः प्रेतत्वमिदं द्विज

etasmātpātakātpreto lekhako nāmato 'smyaham |
āsīnnarakabhogānte naḥ pretatvamidaṃ dvija

2,7.89

ब्राह्मण उवाच ।
संज्ञास्तादृश्य आख्याता यथैता भवता दशाः ।
वदन्त्वाचारमात्रं मे प्रेता आहारमप्युत

brāhmaṇa uvāca |
saṃjñāstādṛśya ākhyātā yathaitā bhavatā daśāḥ |
vadantvācāramātraṃ me pretā āhāramapyuta

2,7.90

प्रेता ऊचुः ।
वेदमार्गानुसरणं लज्जा धर्मो दमः क्षमा ।
धृतिर्ज्ञानं नैव यत्र वयं तत्र वसामहे

pretā ūcuḥ |
vedamārgānusaraṇaṃ lajjā dharmo damaḥ kṣamā |
dhṛtirjñānaṃ naiva yatra vayaṃ tatra vasāmahe

2,7.91

तस्य पीडां वपं कुर्मो नैव श्राद्धं न तर्पणम् ।
यस्य गेहे तदङ्गात्तु मांसञ्च रुधिरं क्रमात्

tasya pīḍāṃ vapaṃ kurmo naiva śrāddhaṃ na tarpaṇam |
yasya gehe tadaṅgāttu māṃsañca rudhiraṃ kramāt

2,7.92

जक्षामश्च पिबामश्च उक्त आचार एष नः ।
शृणु चाहारमस्माकं सर्वलोकविगर्हितम्

jakṣāmaśca pibāmaśca ukta ācāra eṣa naḥ |
śṛṇu cāhāramasmākaṃ sarvalokavigarhitam

2,7.93

दृष्टस्त्वया च किञ्चिद्वै ब्रूमोज्ञातं त्वयानघ ।
वमनं विडू दूषिका च श्लेष्मा मूत्राश्रुणी तथा

dṛṣṭastvayā ca kiñcidvai brūmojñātaṃ tvayānagha |
vamanaṃ viḍū dūṣikā ca śleṣmā mūtrāśruṇī tathā

2,7.94

एतद्भक्ष्यञ्च पानञ्च मा पृच्छातः परं द्विज ।
लज्जा नो जायते स्वामिन्नाहारं वदतां स्वकम्

etadbhakṣyañca pānañca mā pṛcchātaḥ paraṃ dvija |
lajjā no jāyate svāminnāhāraṃ vadatāṃ svakam

2,7.95

अज्ञानास्तामसा मन्दा कान्दिशीका वयं विभो ।
अकस्माज्जन्मनां विप्र स्मृतिः प्राप्ता तु पौर्विकी

ajñānāstāmasā mandā kāndiśīkā vayaṃ vibho |
akasmājjanmanāṃ vipra smṛtiḥ prāptā tu paurvikī

2,7.96

विनीतत्वाविनीतत्वे जानीमो नैव नः प्रभो ।
श्रीकृष्ण उवाच ।
एवं वदत्सु प्रेतेषु तथा श्रुतवति द्विजे

vinītatvāvinītatve jānīmo naiva naḥ prabho |
śrīkṛṣṇa uvāca |
evaṃ vadatsu preteṣu tathā śrutavati dvije

2,7.97

अदर्शयमहं रूपं तदा तार्क्ष्येदमेव वै ।
स तु दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठो हृद्गतं पुरुषं पुरः

adarśayamahaṃ rūpaṃ tadā tārkṣyedameva vai |
sa tu dṛṣṭvā dvijaśreṣṭho hṛdgataṃ puruṣaṃ puraḥ

2,7.98

स्तोत्रैस्तुष्टाव पक्षीश दण्डवत्प्रणनाम माम् ।
ते ऽपि तेपुस्ततः प्रेता आश्चर्योत्फुल्लचक्षुषः

stotraistuṣṭāva pakṣīśa daṇḍavatpraṇanāma mām |
te 'pi tepustataḥ pretā āścaryotphullacakṣuṣaḥ

2,7.99

प्रणयेन स्खलद्वाचः खग नोचुः किमप्युत ।
रजसा गोरचित्तानां तमसा मूढचेतसाम् ।
कृपया यः समुद्धारं कुरुषे वै नमो ऽस्त ते

praṇayena skhaladvācaḥ khaga nocuḥ kimapyuta |
rajasā goracittānāṃ tamasā mūḍhacetasām |
kṛpayā yaḥ samuddhāraṃ kuruṣe vai namo 'sta te

2,7.100

एवं द्विजातौ ब्रुवति प्रभू तप्रभैश्च मुख्यांबरचारियुक्तैः ।
तदा मदिच्छाप्रभवैर्विमानैः षड्भिः समन्ताद्रुरुचे गिरिः सः

evaṃ dvijātau bruvati prabhū taprabhaiśca mukhyāṃbaracāriyuktaiḥ |
tadā madicchāprabhavairvimānaiḥ ṣaḍbhiḥ samantādruruce giriḥ saḥ

2,7.101

इत्थं विमानेन मदीयलोकं गतो द्विजरसो ऽप्यथ पञ्चमिस्तैः ।
प्रेता ययुः स्वर्गमगण्यपुण्यं सत्सङ्गसंसर्गवशात्सुपर्णम्

itthaṃ vimānena madīyalokaṃ gato dvijaraso 'pyatha pañcamistaiḥ |
pretā yayuḥ svargamagaṇyapuṇyaṃ satsaṅgasaṃsargavaśātsuparṇam

2,7.102

प्रेताः संगवशेन नाकमवन्सन्तप्तको ब्राह्मणो विष्वक्सन इति प्रसिद्धविभवो नाम्ना गणे मे ऽभवत् ।
एतत्ते सकलं मया निगादितं यश्चैतदुत्कीर्तयेद्यश्चेदं शृणुयान्न सो ऽपि पुरुषः प्रेतत्वमाप्नोति हि

pretāḥ saṃgavaśena nākamavansantaptako brāhmaṇo viṣvaksana iti prasiddhavibhavo nāmnā gaṇe me 'bhavat |
etatte sakalaṃ mayā nigāditaṃ yaścaitadutkīrtayedyaścedaṃ śṛṇuyānna so 'pi puruṣaḥ pretatvamāpnoti hi

Chapter 2.8

2,8.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रेतकल्पे पञ्चप्रेतोपाख्यानं नाम सप्तमो ऽद्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 8 गरुड उवाच ।
स्वामिन्कस्याधिकारो ऽत्र सर्व एवौर्ध्वदेहिके ।
क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता वदैतत्सर्वमेव मे

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde pretakalpe pañcapretopākhyānaṃ nāma saptamo 'dyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 8 garuḍa uvāca |
svāminkasyādhikāro 'tra sarva evaurdhvadehike |
kriyāḥ katividhāḥ proktā vadaitatsarvameva me

2,8.2

श्रीकृष्ण उवाच ।
पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रो वा तद्भ्राता भ्रातृसन्ततिः ।
सपिण्डसन्ततिर्वापि क्रियार्हाः खग ज्ञातयः

śrīkṛṣṇa uvāca |
putraḥ pautraḥ prapautro vā tadbhrātā bhrātṛsantatiḥ |
sapiṇḍasantatirvāpi kriyārhāḥ khaga jñātayaḥ

2,8.3

तेषामभावे सर्वेषां समानोदकसन्ततिः ।
कुलद्वये ऽपि चोच्छिन्ने स्त्रीभिः कार्याः क्रियाः खग

teṣāmabhāve sarveṣāṃ samānodakasantatiḥ |
kuladvaye 'pi cocchinne strībhiḥ kāryāḥ kriyāḥ khaga

2,8.4

इच्छयोच्छिन्नबन्धश्च कारयेदवनीपतिः ।
पूर्वाः क्रिया मध्यमाश्च तथा चैवोत्तराः क्रियाः

icchayocchinnabandhaśca kārayedavanīpatiḥ |
pūrvāḥ kriyā madhyamāśca tathā caivottarāḥ kriyāḥ

2,8.5

प्रतिसंवत्सरं पक्षिन्नेकोद्दिष्टविधानतः ।
श्राद्धं तत्र प्रकर्तव्यं फलं तस्य शृणुष्व मे

pratisaṃvatsaraṃ pakṣinnekoddiṣṭavidhānataḥ |
śrāddhaṃ tatra prakartavyaṃ phalaṃ tasya śṛṇuṣva me

2,8.6

ब्रह्मेन्द्ररुद्रनासत्यसूर्याग्निवसुमारुतान् ।
विश्वेदेवान्पितृ गणान्वयांसि मनुजान्पशून्

brahmendrarudranāsatyasūryāgnivasumārutān |
viśvedevānpitṛ gaṇānvayāṃsi manujānpaśūn

2,8.7

सरीसृपान्मातृगणान्यच्चान्यद्भूतसंज्ञितम् ।
श्राद्धं श्रद्धान्वितः कुर्वन्प्रीणयत्यखिलं जगत्

sarīsṛpānmātṛgaṇānyaccānyadbhūtasaṃjñitam |
śrāddhaṃ śraddhānvitaḥ kurvanprīṇayatyakhilaṃ jagat

2,8.8

ते तृप्तास्तर्पयन्त्येनं पुत्रदारधनैस्तथा ।
अधिकारः क्रियाभेदः समासात्ते निरूपितः

te tṛptāstarpayantyenaṃ putradāradhanaistathā |
adhikāraḥ kriyābhedaḥ samāsātte nirūpitaḥ

2,8.9

गरुड उवाच ।
उक्तेष्वेको ऽपि चेन्न स्यादधिकारी सुरोत्तम ।
कर्तव्यं किं तदा विष्णो पुरुषेण विजानता

garuḍa uvāca |
ukteṣveko 'pi cenna syādadhikārī surottama |
kartavyaṃ kiṃ tadā viṣṇo puruṣeṇa vijānatā

2,8.10

श्रीकृष्ण उवाच ।
अधिकारो यदा नास्ति यदि नास्ति च निश्चयः ।
जीविते सति जीवाय दद्याच्छ्राद्धंस्वयं नरः

śrīkṛṣṇa uvāca |
adhikāro yadā nāsti yadi nāsti ca niścayaḥ |
jīvite sati jīvāya dadyācchrāddhaṃsvayaṃ naraḥ

2,8.11

कृतोपवासः सुस्नातः कृष्णासङ्गः समाहितः ।
कर्तारमथ भोक्तारं विष्णुं सर्वेश्वरं यजेत्

kṛtopavāsaḥ susnātaḥ kṛṣṇāsaṅgaḥ samāhitaḥ |
kartāramatha bhoktāraṃ viṣṇuṃ sarveśvaraṃ yajet

2,8.12

सदक्षिणाश्च सतिलास्तिस्त्रश्च जलधेनवः ।
निवेदयेत्पितृभ्यश्च स्वधेति सुसमाहितः

sadakṣiṇāśca satilāstistraśca jaladhenavaḥ |
nivedayetpitṛbhyaśca svadheti susamāhitaḥ

2,8.13

अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति स्मरन् ।
सोमायत्वा पितृमते स्वधा नम इति स्मरन्

agnaye kavyavāhanāya svadhā nama iti smaran |
somāyatvā pitṛmate svadhā nama iti smaran

2,8.14

दक्षिणेन तु दद्याच्च तृतीयां दक्षिणायुताम् ।
यमायाङ्गिरसे चाथ स्वधा नम इति स्मरन्

dakṣiṇena tu dadyācca tṛtīyāṃ dakṣiṇāyutām |
yamāyāṅgirase cātha svadhā nama iti smaran

2,8.15

तयोर्मध्ये तु निः क्षिप्य विप्रान्संमन्त्र्य भो जयेत् ।
प्रथमामुत्तरे न्यस्य द्वितीयां दक्षिणे न्यसेत्

tayormadhye tu niḥ kṣipya viprānsaṃmantrya bho jayet |
prathamāmuttare nyasya dvitīyāṃ dakṣiṇe nyaset

2,8.16

मध्ये तृतीयां विन्यस्य पश्चादावाहनादिकम् ।
आवाहनादिना पूर्वं विश्वेदेवान्प्रपूज्यच

madhye tṛtīyāṃ vinyasya paścādāvāhanādikam |
āvāhanādinā pūrvaṃ viśvedevānprapūjyaca

2,8.17

वसुभ्यस्त्वामहं विप्र रुद्रेभ्यस्त्वामहं ततः ।
सूर्येभ्यस्त्वामहं विप्र भोजयामीति तान्वदेत्

vasubhyastvāmahaṃ vipra rudrebhyastvāmahaṃ tataḥ |
sūryebhyastvāmahaṃ vipra bhojayāmīti tānvadet

2,8.18

आवाहनादिकं शेषं कुर्याच्च पितृशेषवत् ।
साम्यां धेनुं ततो दद्याद्वसूद्देशं द्विजाय तु

āvāhanādikaṃ śeṣaṃ kuryācca pitṛśeṣavat |
sāmyāṃ dhenuṃ tato dadyādvasūddeśaṃ dvijāya tu

2,8.19

आग्नेय्यां चाथ रौद्राय याम्यां सूर्यद्विजाय तु ।
विश्वेभ्यश्चाथ देवेभ्यस्तिलपात्रं निवेदयेत्

āgneyyāṃ cātha raudrāya yāmyāṃ sūryadvijāya tu |
viśvebhyaścātha devebhyastilapātraṃ nivedayet

2,8.20

स्वस्तीत्येव तथाक्षय्यं जलं दत्त्वाथ तान्द्विजान् ।
विसर्जयेत्स्मरन्विष्णुं देवमष्टाक्षरं विभुम्

svastītyeva tathākṣayyaṃ jalaṃ dattvātha tāndvijān |
visarjayetsmaranviṣṇuṃ devamaṣṭākṣaraṃ vibhum

2,8.21

ततः कामं कुलेशानीं शिवं नारायणं स्मरेत् ।
चतुर्दश्यां ततो गच्छेद्यथाप्राप्तां सरिद्वराम्

tataḥ kāmaṃ kuleśānīṃ śivaṃ nārāyaṇaṃ smaret |
caturdaśyāṃ tato gacchedyathāprāptāṃ saridvarām

2,8.22

वस्त्राणि लोहखण्डानि जितं त इति संजपन् ।
दक्षिणाभिमुखो वह्निं ज्वालयेत्तत्र च स्वयम्

vastrāṇi lohakhaṇḍāni jitaṃ ta iti saṃjapan |
dakṣiṇābhimukho vahniṃ jvālayettatra ca svayam

2,8.23

पञ्चाशता कुशैर्ब्राह्मीं कृत्वा प्रतिकृतिं दहेत् ।
हुत्वा श्माशानिकं होमं पूर्णाहुत्यन्तमेव हि

pañcāśatā kuśairbrāhmīṃ kṛtvā pratikṛtiṃ dahet |
hutvā śmāśānikaṃ homaṃ pūrṇāhutyantameva hi

2,8.24

निरग्रिमथ वा भूमिं यमं रुद्रञ्च संस्मरेत् ।
हुत्वा प्राधानिके स्थाने पश्चादावाहयेच्च तम्

niragrimatha vā bhūmiṃ yamaṃ rudrañca saṃsmaret |
hutvā prādhānike sthāne paścādāvāhayecca tam

2,8.25

श्रपयेच्चापरं वह्नौ मुद्गमिश्रं चरुं ततः ।
तिलतण्डुलमिश्रञ्च द्वितीयं सपवित्रकम्

śrapayeccāparaṃ vahnau mudgamiśraṃ caruṃ tataḥ |
tilataṇḍulamiśrañca dvitīyaṃ sapavitrakam

2,8.26

ओं पृथिव्यै नमस्तुभ्यमिति चैकं निवेदयेत् ।
ओं यमाय नमश्चेति द्वितीयं तदनन्तरम्

oṃ pṛthivyai namastubhyamiti caikaṃ nivedayet |
oṃ yamāya namaśceti dvitīyaṃ tadanantaram

2,8.27

ओं नमश्चाथ रुद्राय श्माशानपतये नमः ।
ततो दीप्ते समिद्धे ऽग्नौ भूमौ प्रकृतिदारुणे

oṃ namaścātha rudrāya śmāśānapataye namaḥ |
tato dīpte samiddhe 'gnau bhūmau prakṛtidāruṇe

2,8.28

सप्तभ्यो यमसंज्ञेभ्यो दद्यात्सप्त जलाञ्जलीन् ।
यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चान्तकाय च

saptabhyo yamasaṃjñebhyo dadyātsapta jalāñjalīn |
yamāya dharmarājāya mṛtyave cāntakāya ca

2,8.29

वैवस्वताय कालाय सर्वप्राणहराय च ।
स्वधाकारनमस्कारप्रणवैः सह सप्तधा

vaivasvatāya kālāya sarvaprāṇaharāya ca |
svadhākāranamaskārapraṇavaiḥ saha saptadhā

2,8.30

अमुकामुकगौत्रैतत्तुभ्यमस्तु तिलोदकम् ।
प्रदद्याद्दश पिण्डांस्तु अर्घपुष्पसमन्वितान्

amukāmukagautraitattubhyamastu tilodakam |
pradadyāddaśa piṇḍāṃstu arghapuṣpasamanvitān

2,8.31

धूपो दीपो बलिर्गन्धः सर्वेषामस्तु चाक्षयः ।
दश पिण्डांस्तु दान्दत्त्वा विष्णोः सौम्यं मुखं स्मरेत्

dhūpo dīpo balirgandhaḥ sarveṣāmastu cākṣayaḥ |
daśa piṇḍāṃstu dāndattvā viṣṇoḥ saumyaṃ mukhaṃ smaret

2,8.32

कुर्याच्च मासिकं मासि सपिण्डीकरणं ततः ।
आशौचान्ते ततः कुर्यादात्मनो वा मरस्य तु

kuryācca māsikaṃ māsi sapiṇḍīkaraṇaṃ tataḥ |
āśaucānte tataḥ kuryādātmano vā marasya tu

2,8.33

कुर्यादस्थिरतां ज्ञात्वा शक्त्यारोग्यधनायुषम् ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं जीवच्छ्राद्धं मया खग

kuryādasthiratāṃ jñātvā śaktyārogyadhanāyuṣam |
etatte sarvamākhyātaṃ jīvacchrāddhaṃ mayā khaga

Chapter 2.9

2,9.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्ण गरुडसंवादे श्राद्धकर्त्रात्मश्राद्धयोर्निरूपणं नामाष्टमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 9 गरुड उवाच ।
उक्तमाद्यां क्रियां यावन्नृपो ऽपीतित्वयानघ ।
कस्यचित्केनचिद्राज्ञा किमाद्या सा कृता पुरा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇa garuḍasaṃvāde śrāddhakartrātmaśrāddhayornirūpaṇaṃ nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 9 garuḍa uvāca |
uktamādyāṃ kriyāṃ yāvannṛpo 'pītitvayānagha |
kasyacitkenacidrājñā kimādyā sā kṛtā purā

2,9.2

श्रीकृष्ण उवाच ।
सुपर्ण शृणु वक्ष्यामि यथा राज्ञा क्रिया कृता ।
आसीत् कृतयुगे राजा वाङ्गो वै बभ्रुवाहनः

śrīkṛṣṇa uvāca |
suparṇa śṛṇu vakṣyāmi yathā rājñā kriyā kṛtā |
āsīt kṛtayuge rājā vāṅgo vai babhruvāhanaḥ

2,9.3

पृथिव्याश्चतुरन्ताया गोप्ता पक्षीन्द्र धर्मतः ।
चतुर्भागां भुवं कृत्स्नां स भुङ्के वसुधाधिपः

pṛthivyāścaturantāyā goptā pakṣīndra dharmataḥ |
caturbhāgāṃ bhuvaṃ kṛtsnāṃ sa bhuṅke vasudhādhipaḥ

2,9.4

न पापकृत्कश्चिदासीत्तस्मिन्राज्यं प्रशासति ।
नासीच्चौरभयं तार्क्ष्य न क्षुद्रभयमेव हि

na pāpakṛtkaścidāsīttasminrājyaṃ praśāsati |
nāsīccaurabhayaṃ tārkṣya na kṣudrabhayameva hi

2,9.5

नासीद्व्याधिभयञ्चापि तस्मिञ्जनपदेश्वरे ।
स्वधर्मे रेमिरे चासीत्तेजसा भास्करोपमः

nāsīdvyādhibhayañcāpi tasmiñjanapadeśvare |
svadharme remire cāsīttejasā bhāskaropamaḥ

2,9.6

अक्षुब्धत्वेरऽचलसमः सहिष्णुत्वे धरासमः ।
स कदाचिन्महाबाहुः प्रभूतबलवाहनः

akṣubdhatver'calasamaḥ sahiṣṇutve dharāsamaḥ |
sa kadācinmahābāhuḥ prabhūtabalavāhanaḥ

2,9.7

वनं जगाम गहनं हयानाञ्च शतैर्वृतः ।
सिंहनादैश्च योधानां शङ्खदुन्दुभिनिः स्वनैः

vanaṃ jagāma gahanaṃ hayānāñca śatairvṛtaḥ |
siṃhanādaiśca yodhānāṃ śaṅkhadundubhiniḥ svanaiḥ

2,9.8

आसीत्किलकिलाशब्दस्तस्मिन् गच्छती पार्थिवे ।
तत्रतत्र च विप्रेन्द्रैः स्तूयमानः समन्ततः

āsītkilakilāśabdastasmin gacchatī pārthive |
tatratatra ca viprendraiḥ stūyamānaḥ samantataḥ

2,9.9

निर्ययौ परया प्रीत्या वनं मृगजिघांसया ।
स गच्छन्ददृशे धीमान्नन्दनप्रतिमं वनम्

niryayau parayā prītyā vanaṃ mṛgajighāṃsayā |
sa gacchandadṛśe dhīmānnandanapratimaṃ vanam

2,9.10

बिल्वार्कखदिराकीर्णं कपित्थध्वजसंयुतम् ।
विषमैः पर्वतैश्चैव सर्वतश्च समन्वितम्

bilvārkakhadirākīrṇaṃ kapitthadhvajasaṃyutam |
viṣamaiḥ parvataiścaiva sarvataśca samanvitam

2,9.11

निर्जलं निर्मनुष्यञ्च बहुयोजनमायतम् ।
मृगसिंहैर्महाघोरैन्यैश्चापि वनेचरैः

nirjalaṃ nirmanuṣyañca bahuyojanamāyatam |
mṛgasiṃhairmahāghorainyaiścāpi vanecaraiḥ

2,9.12

तद्वनं मनुज व्याघ्रः सभृत्यबलवाहनः ।
लीलया लोडयामास सूदयन्विविधान्मृगान्

tadvanaṃ manuja vyāghraḥ sabhṛtyabalavāhanaḥ |
līlayā loḍayāmāsa sūdayanvividhānmṛgān

2,9.13

मृगस्य कस्यचित्कुक्षिं ततो विव्याध भूमिपः ।
राजा मृगप्रसङ्गेन तमनु प्राविशद्वनम्

mṛgasya kasyacitkukṣiṃ tato vivyādha bhūmipaḥ |
rājā mṛgaprasaṅgena tamanu prāviśadvanam

2,9.14

एकाकी वै हृतबलः क्षुत्प्रिपासासमन्वितः ।
स वनस्यान्तमासाद्य महच्चारण्यमासदत्

ekākī vai hṛtabalaḥ kṣutpripāsāsamanvitaḥ |
sa vanasyāntamāsādya mahaccāraṇyamāsadat

2,9.15

तृषया परयाविष्टो ऽन्विष्यज्जलमितस्ततः ।
स दूरात्पूरचक्राह्वं हंससारसनादितैः

tṛṣayā parayāviṣṭo 'nviṣyajjalamitastataḥ |
sa dūrātpūracakrāhvaṃ haṃsasārasanāditaiḥ

2,9.16

सूचितं सर आगत्य साश्व एव व्यगाहत ।
पद्मानाञ्च परागेण उत्पलानां रजेन च

sūcitaṃ sara āgatya sāśva eva vyagāhata |
padmānāñca parāgeṇa utpalānāṃ rajena ca

2,9.17

सुगन्धममलं शीतं पीत्वाम्भो निर्जगाम ह ।
मार्गश्रमपरिश्रान्तस्तडागतटमण्डपम्

sugandhamamalaṃ śītaṃ pītvāmbho nirjagāma ha |
mārgaśramapariśrāntastaḍāgataṭamaṇḍapam

2,9.18

न्यग्रोधं वीक्ष्य तस्याशु जटास्वश्वं बबन्ध ह ।
स तत्रास्तरमास्तीर्य खेटकानुपधाय च

nyagrodhaṃ vīkṣya tasyāśu jaṭāsvaśvaṃ babandha ha |
sa tatrāstaramāstīrya kheṭakānupadhāya ca

2,9.19

सूष्वाप वायुना तत्र सेव्यामातस्तदा क्षणम् ।
क्षणं सुप्ते नृपे तत्र प्रेतो वै प्रेतवाहनः

sūṣvāpa vāyunā tatra sevyāmātastadā kṣaṇam |
kṣaṇaṃ supte nṛpe tatra preto vai pretavāhanaḥ

2,9.20

कश्चिदत्राजगामाथ युक्तः प्रेतशतेन च ।
अस्थिचर्मशिराशेषशरीरः परिविभ्रमन्

kaścidatrājagāmātha yuktaḥ pretaśatena ca |
asthicarmaśirāśeṣaśarīraḥ parivibhraman

2,9.21

भक्ष्यंपेयं मार्गमाणो न बध्नाति धृतिं क्वचित् ।
तमपूर्वं नृपो दृष्ट्वाकरोदस्त्रं शरासने

bhakṣyaṃpeyaṃ mārgamāṇo na badhnāti dhṛtiṃ kvacit |
tamapūrvaṃ nṛpo dṛṣṭvākarodastraṃ śarāsane

2,9.22

दृष्ट्वा सो ऽपि चिरं भूपं तस्थौ स्थाणुपिवाग्रतः ।
तमवस्थितमालोक्य राजा प्राप्तकुतूहलः

dṛṣṭvā so 'pi ciraṃ bhūpaṃ tasthau sthāṇupivāgrataḥ |
tamavasthitamālokya rājā prāptakutūhalaḥ

2,9.23

पप्रच्छ तञ्च को ऽसीति कुतो वा विकृतिं गतः ।
प्रेत उवाच ।
प्रेतभावो मया त्यक्तो गतिं प्राप्तो ऽरम्यहं पराम्

papraccha tañca ko 'sīti kuto vā vikṛtiṃ gataḥ |
preta uvāca |
pretabhāvo mayā tyakto gatiṃ prāpto 'ramyahaṃ parām

2,9.24

त्वत्संयोगान्महाबाहो नास्ति धन्यतरो मया ।
बभ्रुवाहन उवाच ।
किमेतत्दिपिने घोरे सर्वत्रातिभयानके

tvatsaṃyogānmahābāho nāsti dhanyataro mayā |
babhruvāhana uvāca |
kimetatdipine ghore sarvatrātibhayānake

2,9.25

दोधूयमाने वातेन वात्यारूपेण कोणप ।
पतङ्गा मशकाः क्षुद्राः कवन्धाश्च शिरांसि च

dodhūyamāne vātena vātyārūpeṇa koṇapa |
pataṅgā maśakāḥ kṣudrāḥ kavandhāśca śirāṃsi ca

2,9.26

मत्स्याः कूर्माः कृकलासा वृश्चिका भ्रमराहयः ।
अधोमुखोर्ध्वपादास्ते क्रन्दमानाः सुदारुणम्

matsyāḥ kūrmāḥ kṛkalāsā vṛścikā bhramarāhayaḥ |
adhomukhordhvapādāste krandamānāḥ sudāruṇam

2,9.27

प्रवान्ति वायवो रूक्षा ज्वलन्तो विद्युदग्नयः ।
इतस्ततो भ्रमन्तीव वायुना तृणसन्ततिः

pravānti vāyavo rūkṣā jvalanto vidyudagnayaḥ |
itastato bhramantīva vāyunā tṛṇasantatiḥ

2,9.28

दृश्यन्ते विविधा जीवा नागाश्च शलभव्रजाः ।
श्रूयन्ते बहुधा रावा न दृश्यन्ते क्वचित्क्वचित्

dṛśyante vividhā jīvā nāgāśca śalabhavrajāḥ |
śrūyante bahudhā rāvā na dṛśyante kvacitkvacit

2,9.29

दृष्ट्वेदं विकृतं सर्वं वेपते हृदयंमम ।
प्रते उवाच ।
येषां नैवाग्निसंस्कारो न श्राद्धं नोदकक्रियाः

dṛṣṭvedaṃ vikṛtaṃ sarvaṃ vepate hṛdayaṃmama |
prate uvāca |
yeṣāṃ naivāgnisaṃskāro na śrāddhaṃ nodakakriyāḥ

2,9.30

षट् पिण्डा दश गात्राणि सपिण्डीकरणं न हि ।
विश्वासघातिनो ये च सुरापाः स्वर्णहारिणः

ṣaṭ piṇḍā daśa gātrāṇi sapiṇḍīkaraṇaṃ na hi |
viśvāsaghātino ye ca surāpāḥ svarṇahāriṇaḥ

2,9.31

मृता दुर्मरणाद्ये च ये चासूयापरा जनाः ।
प्रायश्चित्तविहीना ये अगम्यागमने रताः

mṛtā durmaraṇādye ca ye cāsūyāparā janāḥ |
prāyaścittavihīnā ye agamyāgamane ratāḥ

2,9.32

कर्मभिर्भ्राम्यमाणास्ते प्राणिनः स्वकृतैरिह ।
दुर्लभाहारपानीया दृश्यन्ते पीडिता भृशम्

karmabhirbhrāmyamāṇāste prāṇinaḥ svakṛtairiha |
durlabhāhārapānīyā dṛśyante pīḍitā bhṛśam

2,9.33

एतेषां कृपया राजंस्त्वं कुरुष्वौर्ध्वदेहिकम् ।
येषां न माता न पिता न पुत्रो न च बान्धवाः

eteṣāṃ kṛpayā rājaṃstvaṃ kuruṣvaurdhvadehikam |
yeṣāṃ na mātā na pitā na putro na ca bāndhavāḥ

2,9.34

तेषा राजा स्वयं कुर्यात्कर्माणि तु यतो नृपः ।
आत्मनश्च शुभं कर्म कर्तव्यं पारलौकिकम्

teṣā rājā svayaṃ kuryātkarmāṇi tu yato nṛpaḥ |
ātmanaśca śubhaṃ karma kartavyaṃ pāralaukikam

2,9.35

विमुक्तः सर्वदुः खेभ्यो येनाञ्जो दुर्गातिं तरेत् ।
भ्रातरः कस्य के पुत्रास्त्रियो ऽपि स्वार्थकोविदाः

vimuktaḥ sarvaduḥ khebhyo yenāñjo durgātiṃ taret |
bhrātaraḥ kasya ke putrāstriyo 'pi svārthakovidāḥ

2,9.36

न कार्यस्तेषु विश्रम्भ स्वकृतं भुज्यतेयतः ।
गृहेष्वर्था निवर्न्त्तन्ते श्मशाने चैव बान्धवाः

na kāryasteṣu viśrambha svakṛtaṃ bhujyateyataḥ |
gṛheṣvarthā nivarnttante śmaśāne caiva bāndhavāḥ

2,9.37

शरीरं काष्ठामादत्ते पापं पुण्यं सह व्रजेत् ।
तस्मादाशु त्वया सम्यगात्मनः श्रेय इच्छता

śarīraṃ kāṣṭhāmādatte pāpaṃ puṇyaṃ saha vrajet |
tasmādāśu tvayā samyagātmanaḥ śreya icchatā

2,9.38

अस्थिरेण शरीरेण कर्तव्यञ्चौर्ध्वदोहिकम् ।
राजोवाच ।
कृशरूपः करालाक्षस्त्वं प्रेत इव लक्ष्यसे

asthireṇa śarīreṇa kartavyañcaurdhvadohikam |
rājovāca |
kṛśarūpaḥ karālākṣastvaṃ preta iva lakṣyase

2,9.39

कथयस्वः मम प्रीत्या प्रेतराज यथातथम् ।
तथा पृष्टः स वै राज्ञा उवाच सकलं स्वकम्

kathayasvaḥ mama prītyā pretarāja yathātatham |
tathā pṛṣṭaḥ sa vai rājñā uvāca sakalaṃ svakam

2,9.40

प्रेत उवाच ।
कथयामि नृपश्रेष्ठ सर्वमेवादितस्तव ।
प्रेतत्वे कारणं श्रुत्वा दयां कर्तुमिहार्हसि

preta uvāca |
kathayāmi nṛpaśreṣṭha sarvamevāditastava |
pretatve kāraṇaṃ śrutvā dayāṃ kartumihārhasi

2,9.41

वैदिशं नाम नगरं सर्वसम्पत्सुखावहम् ।
नानाजनपदाकीर्णं नानारत्नसमाकुलम्

vaidiśaṃ nāma nagaraṃ sarvasampatsukhāvaham |
nānājanapadākīrṇaṃ nānāratnasamākulam

2,9.42

नानापुष्पवनाकीर्णं नानापुण्यजनावृतम् ।
तत्राहं न्यवसं भूप देवार्चनरतः सदा

nānāpuṣpavanākīrṇaṃ nānāpuṇyajanāvṛtam |
tatrāhaṃ nyavasaṃ bhūpa devārcanarataḥ sadā

2,9.43

वैश्यजातिः सुदेवो ऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते ।
हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरो मया

vaiśyajātiḥ sudevo 'haṃ nāmnā viditamastu te |
havyena tarpitā devāḥ kavyena pitaro mayā

2,9.44

विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया ।
आहारश्च विहारश्च मया वै सुनिवेशितः

vividhairdānayogaiśca viprāḥ santarpitā mayā |
āhāraśca vihāraśca mayā vai suniveśitaḥ

2,9.45

दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा ।
तत्सर्वं निष्फलं जातं मम दैवादुपागतम्

dīnānāthaviśiṣṭebhyo mayā dattamanekadhā |
tatsarvaṃ niṣphalaṃ jātaṃ mama daivādupāgatam

2,9.46

न मे ऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवाः ।
न च मित्रं हितस्तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्

na me 'sti santatistāta na suhṛnna ca bāndhavāḥ |
na ca mitraṃ hitastādṛgyaḥ kuryādaurdhvadaihikam

2,9.47

प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम ।
एकादशं त्रिपक्षञ्च षाण्मासिकमथाब्दिकम्

pretatvaṃ susthiraṃ tena mama jātaṃ nṛpottama |
ekādaśaṃ tripakṣañca ṣāṇmāsikamathābdikam

2,9.48

प्रतिमास्यानि चान्या नि ह्येवं श्राद्धानि षोडश ।
यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते

pratimāsyāni cānyā ni hyevaṃ śrāddhāni ṣoḍaśa |
yasyaitāni na dīyante pretaśrāddhāni bhūpate

2,9.49

प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्यः दत्तैः श्राद्धशतैरपि ।
एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम्

pretatvaṃ susthiraṃ tasyaḥ dattaiḥ śrāddhaśatairapi |
evaṃ jñātvā mahārāja pretatvāduddharasva mām

2,9.50

वर्णानाञ्चैव सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते ।
तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते

varṇānāñcaiva sarveṣāṃ rājā bandhurihocyate |
tanmāṃ tāraya rājendra maṇiratnaṃ dadāmi te

2,9.51

यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम ।
तथा कार्यं महीपाल दयां कृत्वा मयि प्रभो

yathā mama śubhāvāptirbhavennṛpavarottama |
tathā kāryaṃ mahīpāla dayāṃ kṛtvā mayi prabho

2,9.52

सपिण्डैर्वा सगोत्रैर्वा निष्टुरैर्न कृतो हिमे ।
वृषोत्सर्गस्ततो दुष्टं प्रेतत्वं प्राप्तवानहम्

sapiṇḍairvā sagotrairvā niṣṭurairna kṛto hime |
vṛṣotsargastato duṣṭaṃ pretatvaṃ prāptavānaham

2,9.53

क्षुत्तृषाविष्टदेहश्च भक्ष्यं पानं न चाप्नुयाम् ।
अतो विकृतिरेषा वै कृशात्वादिरमांसका

kṣuttṛṣāviṣṭadehaśca bhakṣyaṃ pānaṃ na cāpnuyām |
ato vikṛtireṣā vai kṛśātvādiramāṃsakā

2,9.54

क्षुत्तृड्जन्यं महादुः खमनुभवामि पुनः पुनः ।
अकल्याणं हि प्रेतत्वं वृषोत्सर्गं विना कृतम्

kṣuttṛḍjanyaṃ mahāduḥ khamanubhavāmi punaḥ punaḥ |
akalyāṇaṃ hi pretatvaṃ vṛṣotsargaṃ vinā kṛtam

2,9.55

तस्माद्राजन्दयासिन्धो प्रार्थयामि तवाग्रतः ।
राजोवाच ।
वर्तते मत्कुले प्रेत इति ज्ञेयं कथं नरैः

tasmādrājandayāsindho prārthayāmi tavāgrataḥ |
rājovāca |
vartate matkule preta iti jñeyaṃ kathaṃ naraiḥ

2,9.56

तन्ममाचक्ष्व हि प्रेत प्रेतत्वान्मुच्यते कथम् ।
प्रेत उवाच ।
लिङ्गेन पीडया प्रेतो ऽनुमातव्यो नरैः सदा

tanmamācakṣva hi preta pretatvānmucyate katham |
preta uvāca |
liṅgena pīḍayā preto 'numātavyo naraiḥ sadā

2,9.57

वक्ष्यामि पीडास्ता राजन्या वै प्रेतकृता भुवि ।
ऋतुः स्यादफलः स्त्रीणां यदा वंशो न वर्धते

vakṣyāmi pīḍāstā rājanyā vai pretakṛtā bhuvi |
ṛtuḥ syādaphalaḥ strīṇāṃ yadā vaṃśo na vardhate

2,9.58

मियन्ते चाल्पवयसः सा पीडा पेतसम्भवा ।
अकस्माद्वृत्तिहरणमप्रतिष्ठा जनेषु वै

miyante cālpavayasaḥ sā pīḍā petasambhavā |
akasmādvṛttiharaṇamapratiṣṭhā janeṣu vai

2,9.59

अकस्माद्गहदाहः स्यात्सा पीडा प्रेतसम्भवा ।
स्वगेहे कलहो नित्यं स्याच्च मिथ्याभिशंसनप

akasmādgahadāhaḥ syātsā pīḍā pretasambhavā |
svagehe kalaho nityaṃ syācca mithyābhiśaṃsanapa

2,9.60

गजयक्ष्मादिसम्भूतिः सा पीडा प्रेतसम्भवा ।
अपि स्वयं धनं मुक्तं प्रयत्नादनवे पथि

gajayakṣmādisambhūtiḥ sā pīḍā pretasambhavā |
api svayaṃ dhanaṃ muktaṃ prayatnādanave pathi

2,9.61

नैव लभ्येत नश्येतः सा पीडा प्रेतसंमवा ।
सुवृष्टौ कृषिनाशः स्याद्वाणिज्याद्वृत्तिनाशनम्

naiva labhyeta naśyetaḥ sā pīḍā pretasaṃmavā |
suvṛṣṭau kṛṣināśaḥ syādvāṇijyādvṛttināśanam

2,9.62

कलत्रं पतिकूलं स्यात्सा पीडा प्रेतसम्भवा ।
एवन्तु पीडया राजन्प्रेतज्ञानं भवेन्नृणाम्

kalatraṃ patikūlaṃ syātsā pīḍā pretasambhavā |
evantu pīḍayā rājanpretajñānaṃ bhavennṛṇām

2,9.63

वृषोत्सर्गो यदि भवेत्प्रेतत्वान्मुच्यते तदा ।
तस्मान्नप त्वमप्येवं वृषोत्सर्गं कुरु प्रभो

vṛṣotsargo yadi bhavetpretatvānmucyate tadā |
tasmānnapa tvamapyevaṃ vṛṣotsargaṃ kuru prabho

2,9.64

मामुद्दिश्य नृपे ऽप्यत्राधिकारो ऽत्यनुकम्पया ।
राजपुत्रो हतः कश्चिन्मयैवाप्तस्ततो मया

māmuddiśya nṛpe 'pyatrādhikāro 'tyanukampayā |
rājaputro hataḥ kaścinmayaivāptastato mayā

2,9.65

कुरुष्व त्वं गृहीत्वा मे तद्धनेन वृषोत्सवम् ।
कार्तिक्यां पौर्णमास्यां वाऽश्वयुङ्मध्ये ऽथवा नृप

kuruṣva tvaṃ gṛhītvā me taddhanena vṛṣotsavam |
kārtikyāṃ paurṇamāsyāṃ vā'śvayuṅmadhye 'thavā nṛpa

2,9.66

रेवतीयुक्तदिवसे कृषीष्ठा मे वृषोत्सवम् ।
पुण्यान्विप्रान्समाहूय वह्निं स्थाप्य विधानतः

revatīyuktadivase kṛṣīṣṭhā me vṛṣotsavam |
puṇyānviprānsamāhūya vahniṃ sthāpya vidhānataḥ

2,9.67

मन्त्रैर्हेमस्तथा कार्यः षड्भिर्नृप विधानतः ।
बहून्विप्रान् भोजयेथास्तद्रत्नाप्तधनेन वै ।
एवं कृते महीपाल मम मुक्तिर्भविष्यति

mantrairhemastathā kāryaḥ ṣaḍbhirnṛpa vidhānataḥ |
bahūnviprān bhojayethāstadratnāptadhanena vai |
evaṃ kṛte mahīpāla mama muktirbhaviṣyati

2,9.68

श्रीकृष्ण उवाच ।
तथेति प्रतिजग्राह मणिं राजा ततः खग

śrīkṛṣṇa uvāca |
tatheti pratijagrāha maṇiṃ rājā tataḥ khaga

2,9.69

क्रियाधिकारस्तस्यैव यो धनग्राहको भवेत् ।
कुर्वतोस्तु तयोर्वार्तामेवं प्रेतमहीक्षितोः

kriyādhikārastasyaiva yo dhanagrāhako bhavet |
kurvatostu tayorvārtāmevaṃ pretamahīkṣitoḥ

2,9.70

झणत्कारस्तु घण्टानां भेरीणां भाङ्कृतिस्तथा ।
जातस्तदा राजसेना चतुरङ्गा समापतत्

jhaṇatkārastu ghaṇṭānāṃ bherīṇāṃ bhāṅkṛtistathā |
jātastadā rājasenā caturaṅgā samāpatat

2,9.71

तस्यामागतमात्रायां प्रेतश्चादृश्यतां गतः ।
तस्माद्वनाद्विनिः सृत्य राजापि पुरमागमत्

tasyāmāgatamātrāyāṃ pretaścādṛśyatāṃ gataḥ |
tasmādvanādviniḥ sṛtya rājāpi puramāgamat

2,9.72

स कार्तिक्यां पूर्णिमायां प्रेतमुद्दिश्य संव्यधात् ।
वृषोत्सर्गं विधानेन तन्मण्याप्तधनेन च

sa kārtikyāṃ pūrṇimāyāṃ pretamuddiśya saṃvyadhāt |
vṛṣotsargaṃ vidhānena tanmaṇyāptadhanena ca

2,9.73

प्रेतो ऽप्ययं सपदिलब्धसुवर्णदेहः कर्मान्त आगत इति प्रणनाम भूपम् ।
देव त्वदीयमहिमायमिति स्तुवन् स यातो दिवं गरुड भूपतिना कृतज्ञः

preto 'pyayaṃ sapadilabdhasuvarṇadehaḥ karmānta āgata iti praṇanāma bhūpam |
deva tvadīyamahimāyamiti stuvan sa yāto divaṃ garuḍa bhūpatinā kṛtajñaḥ

2,9.74

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा भूपतिनापि सः ।
उद्धृतः प्रेतभावाद्वै किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etatte sarvamākhyātaṃ yathā bhūpatināpi saḥ |
uddhṛtaḥ pretabhāvādvai kimanyacchrotumicchasi

Chapter 2.10

2,10.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे राजकृतवृषोत्सर्गक्रियादिनिरूपणं नाम नवमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 10 गरुड उवाच ।
सपिण्डीकरण जाते आब्दिके च स्वकर्मभिः ।
देवत्वं वा मनुष्यत्वं पक्षित्वं वाप्नुयुर्नराः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde rājakṛtavṛṣotsargakriyādinirūpaṇaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 10 garuḍa uvāca |
sapiṇḍīkaraṇa jāte ābdike ca svakarmabhiḥ |
devatvaṃ vā manuṣyatvaṃ pakṣitvaṃ vāpnuyurnarāḥ

2,10.2

तेषां विभिन्नाहाराणां श्राद्धं वै तृप्तिदं कथम् ।
यदप्यन्यैर्द्विजैर्भुक्तं हूयते यदि वानले

teṣāṃ vibhinnāhārāṇāṃ śrāddhaṃ vai tṛptidaṃ katham |
yadapyanyairdvijairbhuktaṃ hūyate yadi vānale

2,10.3

शुभाशुभात्मकैः प्रेतस्तद्दत्तं भुज्यते कथम् ।
श्राद्धस्यावश्यकत्वन्तु आमावास्यादिषु श्रुतम्

śubhāśubhātmakaiḥ pretastaddattaṃ bhujyate katham |
śrāddhasyāvaśyakatvantu āmāvāsyādiṣu śrutam

2,10.4

श्रीभगवानुवाच ।
प्रेतानां शृणु पक्षीन्द्र यथा श्राद्धन्तु तृप्तिदम् ।
देवो यदपि जातो ऽयं मनुष्यः कर्मयोगतः

śrībhagavānuvāca |
pretānāṃ śṛṇu pakṣīndra yathā śrāddhantu tṛptidam |
devo yadapi jāto 'yaṃ manuṣyaḥ karmayogataḥ

2,10.5

तस्यान्नममृतं भूत्वा देवत्वे ऽप्यनुयाति च ।
गान्धव्ये भोगरूपेण पशुत्वे च तृणं भवेत्

tasyānnamamṛtaṃ bhūtvā devatve 'pyanuyāti ca |
gāndhavye bhogarūpeṇa paśutve ca tṛṇaṃ bhavet

2,10.6

श्राद्धं हि वायुरूपेण नागत्वे ऽप्यनुगच्छति ।
फलं भवति पक्षित्वे राक्षसेषु तथामिषम्

śrāddhaṃ hi vāyurūpeṇa nāgatve 'pyanugacchati |
phalaṃ bhavati pakṣitve rākṣaseṣu tathāmiṣam

2,10.7

दानवत्वे तथा मांसं प्रेतत्वेरुधिरं तथा ।
मनुष्यत्वे ऽन्नपानादि बाल्ये भोगरसो भवेत्

dānavatve tathā māṃsaṃ pretatverudhiraṃ tathā |
manuṣyatve 'nnapānādi bālye bhogaraso bhavet

2,10.8

गरुड उवाच ।
कथं कव्यानि दत्तानि हव्यानि च जनैरिह ।
गच्छन्ति पितृलोकं वा प्रापकः को ऽत्र गद्यते

garuḍa uvāca |
kathaṃ kavyāni dattāni havyāni ca janairiha |
gacchanti pitṛlokaṃ vā prāpakaḥ ko 'tra gadyate

2,10.9

मृतानामपि जन्तूनां श्राद्धमाप्यायनं यदि ।
निर्वाणस्य प्रदीपस्य तैलं संवर्धयेच्छिखाम्

mṛtānāmapi jantūnāṃ śrāddhamāpyāyanaṃ yadi |
nirvāṇasya pradīpasya tailaṃ saṃvardhayecchikhām

2,10.10

मृताश्च पुरुषाः स्वामिन् स्वकर्मजनितां गतिम् ।
गाहन्तः के कथं स्वस्य सुतस्य श्रेय आप्नुयुः

mṛtāśca puruṣāḥ svāmin svakarmajanitāṃ gatim |
gāhantaḥ ke kathaṃ svasya sutasya śreya āpnuyuḥ

2,10.11

श्रीभगवानुवाच ।
श्रुतेः प्रत्यक्षतस्तार्क्ष्य प्रामाण्यं बलवत्तरम् ।
श्रुत्या तुः बोधितार्थस्य पीयूषत्वादिरूपता

śrībhagavānuvāca |
śruteḥ pratyakṣatastārkṣya prāmāṇyaṃ balavattaram |
śrutyā tuḥ bodhitārthasya pīyūṣatvādirūpatā

2,10.12

नामगोत्रं पितॄणां वै प्रापकं हव्यकव्ययोः ।
श्राद्धस्य मन्त्रास्तद्वत्तु प्रापकाश्चैव भक्तितः

nāmagotraṃ pitṝṇāṃ vai prāpakaṃ havyakavyayoḥ |
śrāddhasya mantrāstadvattu prāpakāścaiva bhaktitaḥ

2,10.13

अचेतनानि चैतानि प्रापयन्ति कथन्त्विति ।
सुपर्ण नावगन्तव्यं प्रापकं वच्मि ते ऽपरम्

acetanāni caitāni prāpayanti kathantviti |
suparṇa nāvagantavyaṃ prāpakaṃ vacmi te 'param

2,10.14

अग्निष्वात्तादयस्तेषा माधिपत्ये व्यवस्थिताः ।
काले न्यायागतं पात्रे विधिना प्रतिपादितम्

agniṣvāttādayasteṣā mādhipatye vyavasthitāḥ |
kāle nyāyāgataṃ pātre vidhinā pratipāditam

2,10.15

अन्नं नयन्ति तत्रैते जन्तुर्यत्रावतिष्ठते ।
नाम गोत्रञ्च मन्त्राश्च दत्तमन्नं नयन्ति ते

annaṃ nayanti tatraite janturyatrāvatiṣṭhate |
nāma gotrañca mantrāśca dattamannaṃ nayanti te

2,10.16

अपि योनिशतं प्राप्तांस्तांस्तृप्तिरुपतिष्ठति ।
तेषां लोकान्तरस्थानां विविधैर्नामगोत्रकैः

api yoniśataṃ prāptāṃstāṃstṛptirupatiṣṭhati |
teṣāṃ lokāntarasthānāṃ vividhairnāmagotrakaiḥ

2,10.17

अपसव्यं क्षितौ दर्भे दत्ताः पिण्डास्त्रयस्तु वै ।
यान्ति तांस्तर्पयन्त्येवं प्रेतस्थानस्थितान्पितॄन्

apasavyaṃ kṣitau darbhe dattāḥ piṇḍāstrayastu vai |
yānti tāṃstarpayantyevaṃ pretasthānasthitānpitṝn

2,10.18

अप्राप्तयातनास्थानाः श्रेष्ठा ये भुवि पञ्चधा ।
नानारूपास्तु जाता ये तिर्यग्योन्यादिजातिषु

aprāptayātanāsthānāḥ śreṣṭhā ye bhuvi pañcadhā |
nānārūpāstu jātā ye tiryagyonyādijātiṣu

2,10.19

यदाहारा भवन्त्येते पितरो यत्र योनिषु ।
तासुतासु तदाहारः श्राद्धा अवतिष्ठति

yadāhārā bhavantyete pitaro yatra yoniṣu |
tāsutāsu tadāhāraḥ śrāddhā avatiṣṭhati

2,10.20

यथा गोषु प्रनष्टासु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथान्नं नयते विप्र जन्तुर्यत्रावतिष्ठते

yathā goṣu pranaṣṭāsu vatso vindati mātaram |
tathānnaṃ nayate vipra janturyatrāvatiṣṭhate

2,10.21

पितरः श्राद्धमोक्तारो विश्वेर्देवैः सदा सह ।
एते श्राद्धं सदा भुक्त्वा पितॄन्सन्तर्पयन्त्यतः

pitaraḥ śrāddhamoktāro viśverdevaiḥ sadā saha |
ete śrāddhaṃ sadā bhuktvā pitṝnsantarpayantyataḥ

2,10.22

वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः ।
प्रीणयाते मनुष्याणां पितॄञ्श्राद्धेषु तर्पिताः

vasurudrāditisutāḥ pitaraḥ śrāddhadevatāḥ |
prīṇayāte manuṣyāṇāṃ pitṝñśrāddheṣu tarpitāḥ

2,10.23

आत्मानं गुर्विणी गर्भमपि प्रीणाति वै यथा ।
दोहदेन तथा देवाः श्राद्धैः स्वांश्च पितॄन्नृणाम्

ātmānaṃ gurviṇī garbhamapi prīṇāti vai yathā |
dohadena tathā devāḥ śrāddhaiḥ svāṃśca pitṝnnṛṇām

2,10.24

हृष्यन्ति पितरः श्रुत्वा श्राद्धकालमुपस्थितम् ।
अन्योन्यं मनसा ध्यात्वा सम्पतन्ति मनोजवम्

hṛṣyanti pitaraḥ śrutvā śrāddhakālamupasthitam |
anyonyaṃ manasā dhyātvā sampatanti manojavam

2,10.25

ब्राह्मणैः सह चाश्रन्ति पितरो ह्यन्तरिक्षगाः ।
वायुभूताश्च तिष्ठन्ति भुक्त्वा यान्ति परां गतिम्

brāhmaṇaiḥ saha cāśranti pitaro hyantarikṣagāḥ |
vāyubhūtāśca tiṣṭhanti bhuktvā yānti parāṃ gatim

2,10.26

निमन्त्रितास्तु ये विप्राः श्राद्धपूर्वदिनेः खग ।
प्रविश्य पितरस्तेषु भुक्त्वा यान्ति स्वमालयम्

nimantritāstu ye viprāḥ śrāddhapūrvadineḥ khaga |
praviśya pitarasteṣu bhuktvā yānti svamālayam

2,10.27

श्राद्धकर्त्रा तु यद्येकः श्राद्धे विप्रो निमन्त्रितः ।
उदरस्थः पिता तस्य वामपार्श्वे पितामहः

śrāddhakartrā tu yadyekaḥ śrāddhe vipro nimantritaḥ |
udarasthaḥ pitā tasya vāmapārśve pitāmahaḥ

2,10.28

प्रपितामहो दक्षिणतः पृष्ठतः पिण्डभक्षकः ।
श्राद्धकाले यमः प्रेतान्पितॄंश्चापि यमालयात्

prapitāmaho dakṣiṇataḥ pṛṣṭhataḥ piṇḍabhakṣakaḥ |
śrāddhakāle yamaḥ pretānpitṝṃścāpi yamālayāt

2,10.29

विसर्जयति मानुष्ये निरयस्थांश्च काश्यप ।
क्षुधार्ताः कीर्तयन्तश्च दुष्कृतञ्च स्वयङ्कृतम्

visarjayati mānuṣye nirayasthāṃśca kāśyapa |
kṣudhārtāḥ kīrtayantaśca duṣkṛtañca svayaṅkṛtam

2,10.30

काङ्क्षन्ति पुत्रपौत्रेभ्यः पायसं मधुसंयुतम् ।
तस्मात्तांस्तत्र विधिना तर्पयेत्पायसेन तु

kāṅkṣanti putrapautrebhyaḥ pāyasaṃ madhusaṃyutam |
tasmāttāṃstatra vidhinā tarpayetpāyasena tu

2,10.31

गरुड उवाच ।
स्वामिन्केनापि ते दृष्टा आगताः पितरो द्विज ।
लोकादमुष्मादागत्य भुञ्जन्तो भुवि मानद

garuḍa uvāca |
svāminkenāpi te dṛṣṭā āgatāḥ pitaro dvija |
lokādamuṣmādāgatya bhuñjanto bhuvi mānada

2,10.32

श्रीभगवानुवाच ।
गरुत्मञ्छृणु वक्ष्यामि यथा दृष्टास्तु सीतया ।
पितरो विप्रदेहे वै श्वशुराद्यास्त्रयः क्वचित्

śrībhagavānuvāca |
garutmañchṛṇu vakṣyāmi yathā dṛṣṭāstu sītayā |
pitaro vipradehe vai śvaśurādyāstrayaḥ kvacit

2,10.33

गृहीत्वा पितुराज्ञां वै रामो वनमुपागमत् ।
ततः पुष्करयात्रार्थं रामो ऽयात्सीतया सह

gṛhītvā piturājñāṃ vai rāmo vanamupāgamat |
tataḥ puṣkarayātrārthaṃ rāmo 'yātsītayā saha

2,10.34

तीर्थं चापि समागत्य श्राद्धं प्रारब्ध वांस्तु सः ।
फलं पक्वन्तु जानक्या सिद्धं रामे निवेदितम्

tīrthaṃ cāpi samāgatya śrāddhaṃ prārabdha vāṃstu saḥ |
phalaṃ pakvantu jānakyā siddhaṃ rāme niveditam

2,10.35

स्नातप्रियोक्तवाक्यात्तु सुस्नाता नमपालयत् ।
नभोमध्यगते सूर्ये काले कुतुप आगते

snātapriyoktavākyāttu susnātā namapālayat |
nabhomadhyagate sūrye kāle kutupa āgate

2,10.36

अयाता ऋःषयः सर्वे ये रामेण निमन्त्रिताः ।
तान्मुनीनागतान्दृष्ट्वा वैदेही जनकात्मका

ayātā ṛḥṣayaḥ sarve ye rāmeṇa nimantritāḥ |
tānmunīnāgatāndṛṣṭvā vaidehī janakātmakā

2,10.37

रामाज्ञयान्नमादाय परिवेष्टुमुपागता ।
अपासर्पत्ततो दूरे विप्रमध्ये तु संस्थिता

rāmājñayānnamādāya pariveṣṭumupāgatā |
apāsarpattato dūre vipramadhye tu saṃsthitā

2,10.38

गुल्मैराच्छाद्य चात्मानं निगूढं सा स्थिता तदा ।
एकान्ते तु तदा सीतां ज्ञात्वा राघवनन्दनः

gulmairācchādya cātmānaṃ nigūḍhaṃ sā sthitā tadā |
ekānte tu tadā sītāṃ jñātvā rāghavanandanaḥ

2,10.39

विमृश्य सुचिरं कालमिदं किमिति सत्वरम् ।
किञ्चित्क्वचिद्गता साध्वी त्रपायाः कारणेन हि

vimṛśya suciraṃ kālamidaṃ kimiti satvaram |
kiñcitkvacidgatā sādhvī trapāyāḥ kāraṇena hi

2,10.40

किं वा न भोजयन्विप्रान्सी तामन्वेषयाम्यहम् ।
विमृशन्नेवमेवं स स्वयं विप्रानभोजयत्

kiṃ vā na bhojayanviprānsī tāmanveṣayāmyaham |
vimṛśannevamevaṃ sa svayaṃ viprānabhojayat

2,10.41

गतेषु द्विजमुख्येषु प्रियां रामो ऽब्रवीदिदम् ।
कथं तलासु लीना त्वं मुनीन्दृष्ट्वा समागतान्

gateṣu dvijamukhyeṣu priyāṃ rāmo 'bravīdidam |
kathaṃ talāsu līnā tvaṃ munīndṛṣṭvā samāgatān

2,10.42

तत्सर्वं मम तन्वङ्गि कारणं वद मा चिरम् ।
एवमुक्ता तदा भर्त्रा सीता साधोमुखी स्थिता ।
मुञ्चन्ती चाश्रुसंघातं राघवं वाक्यमब्रवीत्

tatsarvaṃ mama tanvaṅgi kāraṇaṃ vada mā ciram |
evamuktā tadā bhartrā sītā sādhomukhī sthitā |
muñcantī cāśrusaṃghātaṃ rāghavaṃ vākyamabravīt

2,10.43

सीतोवाच ।
शृणु त्वं नाथ यद्दृष्टमाश्चर्यमिह यादृशम्

sītovāca |
śṛṇu tvaṃ nātha yaddṛṣṭamāścaryamiha yādṛśam

2,10.44

पिता तव मया दृष्टो ब्राह्मणाग्रे तु राघवः ।
सर्वाभरणसंयुक्तोद्वौ चान्यौ च तथाविधौ

pitā tava mayā dṛṣṭo brāhmaṇāgre tu rāghavaḥ |
sarvābharaṇasaṃyuktodvau cānyau ca tathāvidhau

2,10.45

दृष्ट्वा त्वत्पितरञ्चाहमपक्रान्ता तवान्तिकात् ।
वल्कलाजिनसंवीता कथं राज्ञः पुरः प्रभो

dṛṣṭvā tvatpitarañcāhamapakrāntā tavāntikāt |
valkalājinasaṃvītā kathaṃ rājñaḥ puraḥ prabho

2,10.46

भवामि रिपुवीरघ्न सत्यमेतदुहाहृतम् ।
स्वहस्तेन कथं देयं राज्ञे वा भोजनं मया

bhavāmi ripuvīraghna satyametaduhāhṛtam |
svahastena kathaṃ deyaṃ rājñe vā bhojanaṃ mayā

2,10.47

दासानामपि ये दासा नोपभुञ्जन्ति कर्हिचित् ।
तृणपात्रे कथं तस्मै अन्नं दातुं हि शक्रुयाम्

dāsānāmapi ye dāsā nopabhuñjanti karhicit |
tṛṇapātre kathaṃ tasmai annaṃ dātuṃ hi śakruyām

2,10.48

याहं राज्ञा पुरा दृष्टा सर्वाभरणभूषिता ।
सा स्वेदमलदिग्धाङ्गी कथं यास्यामि भूपतिम् ।
अपकृष्टास्मि तेनाहं त्रपया रघुनन्दन ।
श्रीभागवानुवाच

yāhaṃ rājñā purā dṛṣṭā sarvābharaṇabhūṣitā |
sā svedamaladigdhāṅgī kathaṃ yāsyāmi bhūpatim |
apakṛṣṭāsmi tenāhaṃ trapayā raghunandana |
śrībhāgavānuvāca

2,10.49

इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं रामो विस्मितमानसः

iti śrutvā priyāvākyaṃ rāmo vismitamānasaḥ

2,10.50

आश्चर्यमिति तज्ज्ञात्वा तदा स्वस्थानमागमत् ।
सीतया पितरो दृष्टा यथा तत्ते निवेदितम्

āścaryamiti tajjñātvā tadā svasthānamāgamat |
sītayā pitaro dṛṣṭā yathā tatte niveditam

2,10.51

अपरं श्राद्धमाहात्म्यं किञ्चिच्छृणु समासतः ।
अमावस्यादिने प्राप्ते गृहद्वारे समास्थिताः

aparaṃ śrāddhamāhātmyaṃ kiñcicchṛṇu samāsataḥ |
amāvasyādine prāpte gṛhadvāre samāsthitāḥ

2,10.52

वायुभूताः प्रवाञ्छन्ति श्राद्धं पितृगणा नृणाम् ।
यावदस्तमयं भानोः क्षुत्पिपासासमाकुलाः

vāyubhūtāḥ pravāñchanti śrāddhaṃ pitṛgaṇā nṛṇām |
yāvadastamayaṃ bhānoḥ kṣutpipāsāsamākulāḥ

2,10.53

ततश्चास्तं गते सूर्ये निराशा दुः खसंयुताः ।
निः श्वसन्तश्चिरं यान्ति गर्हयन्तस्तु वंशजम्

tataścāstaṃ gate sūrye nirāśā duḥ khasaṃyutāḥ |
niḥ śvasantaściraṃ yānti garhayantastu vaṃśajam

2,10.54

तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नेन अमायां कर्तुमर्हति ।
यदि श्राद्धं प्रकुर्वन्ति पुत्राद्यास्तस्य बान्धवाः

tasmācchrāddhaṃ prayatnena amāyāṃ kartumarhati |
yadi śrāddhaṃ prakurvanti putrādyāstasya bāndhavāḥ

2,10.55

उद्धृता ये गयाश्राद्धे ब्रह्मलोकञ्च तैः सह ।
भजन्ते क्षुत्पिपासा वा न तेषां जायते क्वचित्

uddhṛtā ye gayāśrāddhe brahmalokañca taiḥ saha |
bhajante kṣutpipāsā vā na teṣāṃ jāyate kvacit

2,10.56

तस्माच्छ्राद्धं प्रयत्नेन सम्यक्कुर्याद्विचक्षणः ।
तस्माच्छ्राद्धं चरेद्भक्त्या शाकैरपि यथाविधि

tasmācchrāddhaṃ prayatnena samyakkuryādvicakṣaṇaḥ |
tasmācchrāddhaṃ caredbhaktyā śākairapi yathāvidhi

2,10.57

कुर्वीत समये श्राद्धं कुले कश्चिन्न सीदति ।
आयुः पुत्रान्यशः स्वर्गं कीर्तिं पुष्टिं बलं श्रियम्

kurvīta samaye śrāddhaṃ kule kaścinna sīdati |
āyuḥ putrānyaśaḥ svargaṃ kīrtiṃ puṣṭiṃ balaṃ śriyam

2,10.58

पशून्सारैव्यं धनं धान्यं प्राप्नुयात्पितृपूजनात् ।
देवकार्यादपि सदा पितृकार्यं विशिष्यते

paśūnsāraivyaṃ dhanaṃ dhānyaṃ prāpnuyātpitṛpūjanāt |
devakāryādapi sadā pitṛkāryaṃ viśiṣyate

2,10.59

देवताभ्यः पितॄणां हि पूर्वमाप्यायनं शुभम् ।
ये यजन्ति पितॄन्देवान्ब्राह्मणांश्च हुताशनम्

devatābhyaḥ pitṝṇāṃ hi pūrvamāpyāyanaṃ śubham |
ye yajanti pitṝndevānbrāhmaṇāṃśca hutāśanam

2,10.60

सर्वभूतान्तरात्मानं मामेव हि यजन्ति ते ।
स्मार्तेन विधिना श्राद्धं कृत्वा स्वविभवोचितम्

sarvabhūtāntarātmānaṃ māmeva hi yajanti te |
smārtena vidhinā śrāddhaṃ kṛtvā svavibhavocitam

2,10.61

आब्राह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्प्रीणाति मानवः ।
अन्नप्रकिरणं यत्तु मनुष्यैः क्रियते भुवि

ābrāhmastambaparyantaṃ jagatprīṇāti mānavaḥ |
annaprakiraṇaṃ yattu manuṣyaiḥ kriyate bhuvi

2,10.62

तेन तुप्तिमुपायान्ति ये पिशाचत्वमागताः ।
यच्चाम्बुः स्नानवस्त्रेभ्यो भूमौ पतति खेचर

tena tuptimupāyānti ye piśācatvamāgatāḥ |
yaccāmbuḥ snānavastrebhyo bhūmau patati khecara

2,10.63

तेन ये तरुतां प्राप्तास्तेषां तृप्तिः प्रजायते ।
यानि गन्धाम्बूनि चैव पतन्ति धरणीतले

tena ye tarutāṃ prāptāsteṣāṃ tṛptiḥ prajāyate |
yāni gandhāmbūni caiva patanti dharaṇītale

2,10.64

तेन चाप्यायनं तेषां ये देवत्वमुपागताः ।
ये चापि स्वकुलाद्बाह्याः क्रियायोग्या ह्यसंस्कृताः

tena cāpyāyanaṃ teṣāṃ ye devatvamupāgatāḥ |
ye cāpi svakulādbāhyāḥ kriyāyogyā hyasaṃskṛtāḥ

2,10.65

विपन्नास्ते तु विकिरसंमार्जनजलाशिनः ।
भुक्त्वा चाचमनं यच्च जलं यच्चाह्नि सेवितम्

vipannāste tu vikirasaṃmārjanajalāśinaḥ |
bhuktvā cācamanaṃ yacca jalaṃ yaccāhni sevitam

2,10.66

ब्राह्मणानां तथैवान्यत्तेन तृप्तिं प्रयान्ति वै ।
पिशाचत्वमनुप्राप्ताः कृमिकीटत्वमेव ये

brāhmaṇānāṃ tathaivānyattena tṛptiṃ prayānti vai |
piśācatvamanuprāptāḥ kṛmikīṭatvameva ye

2,10.67

उद्धृतेष्वन्नपिण्डेषु भुवि ये चान्नकाङ्क्षिणः ।
तैरेवाप्यायनं तेषां ये मनुष्यत्वमागताः

uddhṛteṣvannapiṇḍeṣu bhuvi ye cānnakāṅkṣiṇaḥ |
tairevāpyāyanaṃ teṣāṃ ye manuṣyatvamāgatāḥ

2,10.68

एवं वै क्रियमाणानां तेषां चैव द्विजन्मनाम् ।
कश्चिज्जलान्नविक्षेपः शुचिरुच्छिष्ट एव वा

evaṃ vai kriyamāṇānāṃ teṣāṃ caiva dvijanmanām |
kaścijjalānnavikṣepaḥ śucirucchiṣṭa eva vā

2,10.69

तेनान्नेन कुले तेषां ये वै जात्यन्तरं गताः ।
भवत्याप्यायनं तेषां सम्यक् श्राद्धे कृते सति

tenānnena kule teṣāṃ ye vai jātyantaraṃ gatāḥ |
bhavatyāpyāyanaṃ teṣāṃ samyak śrāddhe kṛte sati

2,10.70

अन्यायोपार्जितैर्द्रव्यैर्यच्छ्राद्धं क्रियते नरैः ।
तकृप्यन्ति तेन चण्डालाः पुक्कसाद्युपयोनिषु

anyāyopārjitairdravyairyacchrāddhaṃ kriyate naraiḥ |
takṛpyanti tena caṇḍālāḥ pukkasādyupayoniṣu

2,10.71

एवं संप्राप्यते पक्षिन् यद्दत्तमिह बान्धवैः ।
श्राद्धं कुर्वद्भिरन्नाम्वुशाकैस्तृप्तिर्हि जायते

evaṃ saṃprāpyate pakṣin yaddattamiha bāndhavaiḥ |
śrāddhaṃ kurvadbhirannāmvuśākaistṛptirhi jāyate

2,10.72

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
सद्यो देहान्तरप्राप्तिर्विलंबेनावनीतले

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
sadyo dehāntaraprāptirvilaṃbenāvanītale

2,10.73

पृष्टवानसि तत्ते ऽहं प्रवक्ष्यामि समासतः ।
सद्यो विलम्बतञ्चैवोभयथापि कलेवरम्

pṛṣṭavānasi tatte 'haṃ pravakṣyāmi samāsataḥ |
sadyo vilambatañcaivobhayathāpi kalevaram

2,10.74

यतो हि मर्त्यः प्राप्नोति तद्विशेषञ्च मे शृणु ।
अधूमकज्योतिरिवाङ्गुष्ठमात्रः पुमांस्ततः

yato hi martyaḥ prāpnoti tadviśeṣañca me śṛṇu |
adhūmakajyotirivāṅguṣṭhamātraḥ pumāṃstataḥ

2,10.75

देहमेकं सद्य एव वायवीयं प्रपद्यते ।
यथा नृणजलौका हि पश्चत्पादं तदोद्धरेत्

dehamekaṃ sadya eva vāyavīyaṃ prapadyate |
yathā nṛṇajalaukā hi paścatpādaṃ tadoddharet

2,10.76

स्थितिरग्र्यस्य पादस्य यदा जाता दृढा भवेत् ।
एवं देही पूर्वदेहं समुत्सृजति तं यदा

sthitiragryasya pādasya yadā jātā dṛḍhā bhavet |
evaṃ dehī pūrvadehaṃ samutsṛjati taṃ yadā

2,10.77

भोगार्थमग्रे स्याद्देहो वायवीय उपस्थितः ।
विषयग्राहकं यद्वन्म्रियमाणस्य चेन्द्रियम्

bhogārthamagre syāddeho vāyavīya upasthitaḥ |
viṣayagrāhakaṃ yadvanmriyamāṇasya cendriyam

2,10.78

निर्व्यापारं तच्च देहे वायुनैव स गच्छति ।
शरीरं यदवाप्नोति तच्चाप्युत्क्वम्यति स्वयम्

nirvyāpāraṃ tacca dehe vāyunaiva sa gacchati |
śarīraṃ yadavāpnoti taccāpyutkvamyati svayam

2,10.79

गृहीत्वा स्वं विनिर्याति जीवो गर्भ ईवाशयात् ।
उत्क्रामन्तं स्थितं वापि भुञ्जानं वा गुणान्वितम्

gṛhītvā svaṃ viniryāti jīvo garbha īvāśayāt |
utkrāmantaṃ sthitaṃ vāpi bhuñjānaṃ vā guṇānvitam

2,10.80

विमूढा नानुपश्यन्ति पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषः ।
आतिवाहिकमित्येवं वायवीयं वदन्ति हि

vimūḍhā nānupaśyanti paśyanti jñānacakṣuṣaḥ |
ātivāhikamityevaṃ vāyavīyaṃ vadanti hi

2,10.81

एवं तु यातुधानानां तमेव च वदन्ति हि ।
सुपर्ण ईदृशो देहो नृणां भवति पिण्डजः

evaṃ tu yātudhānānāṃ tameva ca vadanti hi |
suparṇa īdṛśo deho nṛṇāṃ bhavati piṇḍajaḥ

2,10.82

पुत्रादिभिः कृताश्चेत्स्युः पिण्डा दश दशाहिकाः ।
पिण्डजेन तु देहेन वायुजश्चैकतां व्रजेत्

putrādibhiḥ kṛtāścetsyuḥ piṇḍā daśa daśāhikāḥ |
piṇḍajena tu dehena vāyujaścaikatāṃ vrajet

2,10.83

पिण्डजो यदि नैव स्याद्वायुजोरऽहति यातनाम् ।
देहिनो ऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिः पक्षीन्द्रेत्यवधारय

piṇḍajo yadi naiva syādvāyujor'hati yātanām |
dehino 'sminyathā dehe kaumāraṃ yauvanaṃ jarā |
tathā dehāntaraprāptiḥ pakṣīndretyavadhāraya

2,10.84

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naroparāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī

2,10.85

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः

nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ |
na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ

2,10.86

वायवीयां तनुं याति सद्य इत्युक्तमेव ते ।
प्राप्तिर्विलंबतो यस्य तं देहं खलु मे शृणु

vāyavīyāṃ tanuṃ yāti sadya ityuktameva te |
prāptirvilaṃbato yasya taṃ dehaṃ khalu me śṛṇu

2,10.87

क्वचिद्विलंबतो देहं पिण्डजं स समाप्नुयात् ।
अथो गतो याम्यलोकं स्वीयकर्मानुसारतः

kvacidvilaṃbato dehaṃ piṇḍajaṃ sa samāpnuyāt |
atho gato yāmyalokaṃ svīyakarmānusārataḥ

2,10.88

चित्रगुप्तस्यवाक्येन निरयाणि भुनक्ति सः ।
यातनाःसमवाप्याथ पशुपक्ष्यादिकीं तनुम्

citraguptasyavākyena nirayāṇi bhunakti saḥ |
yātanāḥsamavāpyātha paśupakṣyādikīṃ tanum

2,10.89

या गृह्णाति नरः सा स्यान्मोहेन ममतास्पदम् ।
शुभाशुभं कर्मफलं भुक्त्वा मुच्यते मानवः

yā gṛhṇāti naraḥ sā syānmohena mamatāspadam |
śubhāśubhaṃ karmaphalaṃ bhuktvā mucyate mānavaḥ

2,10.90

गरुड उवाच ।
तीर्त्वा दुः खभवाम्भोधिं भवन्तं कथमाप्नुयात् ।
बहुपातकयुक्तो ऽपि तद्वदस्व दयानिधे

garuḍa uvāca |
tīrtvā duḥ khabhavāmbhodhiṃ bhavantaṃ kathamāpnuyāt |
bahupātakayukto 'pi tadvadasva dayānidhe

2,10.91

भूयो दुः खस्य संसर्गो नरस्य न भवेद्यथा ।
ब्रूहि शुश्रूषमाणस्य पृच्छतो मे रमापते

bhūyo duḥ khasya saṃsargo narasya na bhavedyathā |
brūhi śuśrūṣamāṇasya pṛcchato me ramāpate

2,10.92

श्रीकृष्ण उवाच ।
स्वेस्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः ।
स्वकर्मनिरतः सिद्धिं यथा विन्दति तच्छृणु

śrīkṛṣṇa uvāca |
svesve karmaṇyabhirataḥ saṃsiddhiṃ labhate naraḥ |
svakarmanirataḥ siddhiṃ yathā vindati tacchṛṇu

2,10.93

कर्मविभ्रष्टकालुष्यो वासुदेवानुचिन्तया ।
बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च

karmavibhraṣṭakāluṣyo vāsudevānucintayā |
buddhyā viśuddhayā yukto dhṛtyātmānaṃ niyamya ca

2,10.94

शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ।
विरक्तसेवी लब्ध्वाशी यतवाक्कायमानसः

śabdādīnviṣayāṃstyaktvā rāgadveṣau vyudasya ca |
viraktasevī labdhvāśī yatavākkāyamānasaḥ

2,10.95

ध्यानयोगपरो नित्यं वैरग्यं समुपाश्रितः ।
अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम्

dhyānayogaparo nityaṃ vairagyaṃ samupāśritaḥ |
ahaṅkāraṃ balaṃ darpaṃ kāmaṃ krodhaṃ parigraham

2,10.96

विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ।
अतः परं नृणां कृत्यं नास्ति कश्यपनन्दन

vimucya nirmamaḥ śānto brahmabhūyāya kalpate |
ataḥ paraṃ nṛṇāṃ kṛtyaṃ nāsti kaśyapanandana

Chapter 2.11

2,11.1

इति श्रीगारुडे महापु- उत्तरखण्डे द्वितीदृधर्मदृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे श्राद्धस्य तृप्तिदत्वादिनिरूपणं नाम दशमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 11 गरुड उवाच ।
मानुषत्वं लभेत्कस्मान्मृत्युमाप्नोति तत्कथम् ।
म्रियते कः सुरश्रेष्ठ देहमाश्रित्य कुत्रचित्

iti śrīgāruḍe mahāpu- uttarakhaṇḍe dvitīdṛdharmadṛpretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde śrāddhasya tṛptidatvādinirūpaṇaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 11 garuḍa uvāca |
mānuṣatvaṃ labhetkasmānmṛtyumāpnoti tatkatham |
mriyate kaḥ suraśreṣṭha dehamāśritya kutracit

2,11.2

इन्द्रियाणि कुतो यान्ति ह्यस्पृश्यः स कथं भवेत् ।
क्व कर्माणि कृतानीह कथं भुङ्क्ते प्रसर्पति

indriyāṇi kuto yānti hyaspṛśyaḥ sa kathaṃ bhavet |
kva karmāṇi kṛtānīha kathaṃ bhuṅkte prasarpati

2,11.3

प्रसादं कुरु मे मोहं छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
काश्यपो ऽहं सुरश्रेष्ठ विनतागर्भ संभवः ।
यमलोकं कथं यान्ति विष्णुलोकं च मानवाः

prasādaṃ kuru me mohaṃ chettumarhasyaśeṣataḥ |
kāśyapo 'haṃ suraśreṣṭha vinatāgarbha saṃbhavaḥ |
yamalokaṃ kathaṃ yānti viṣṇulokaṃ ca mānavāḥ

2,11.4

श्रीकृष्ण उवाच ।
परस्य योषितं हृत्वा ब्रह्मस्वमपहृत्य च

śrīkṛṣṇa uvāca |
parasya yoṣitaṃ hṛtvā brahmasvamapahṛtya ca

2,11.5

अरण्ये निर्जने देशे जायते ब्रह्मराक्षसः ।
हीनजातौ प्रजायेत रत्नानामपहारकः

araṇye nirjane deśe jāyate brahmarākṣasaḥ |
hīnajātau prajāyeta ratnānāmapahārakaḥ

2,11.6

यंयं काममभिध्यायेत्स तल्लिङ्गो ऽभिजायते ।
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः

yaṃyaṃ kāmamabhidhyāyetsa talliṅgo 'bhijāyate |
nainaṃ chindanti śastrāṇi nainaṃ dahati pāvakaḥ

2,11.7

न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ।
वाक् चक्षुर्नासिका कर्णौ गुदं मूत्रस्य सञ्चरः

na cainaṃ kledayantyāpo na śoṣayati mārutaḥ |
vāk cakṣurnāsikā karṇau gudaṃ mūtrasya sañcaraḥ

2,11.8

अण्डजादिकजन्तूनां छिद्राण्येतानि सर्वशः ।
आनाभेर्मूर्धपर्यन्तमूर्ध्वच्छिद्राणि चाष्ट वै

aṇḍajādikajantūnāṃ chidrāṇyetāni sarvaśaḥ |
ānābhermūrdhaparyantamūrdhvacchidrāṇi cāṣṭa vai

2,11.9

सन्तः सुकृतिनो मर्त्या ऊर्ध्वच्छिद्रेण यान्ति वै ।
मृताहे वार्षिकं यावद्यथोक्तविधिना खग

santaḥ sukṛtino martyā ūrdhvacchidreṇa yānti vai |
mṛtāhe vārṣikaṃ yāvadyathoktavidhinā khaga

2,11.10

कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि निर्धनो ऽपि हि मानवः ।
देहे यत्र वसेज्जन्तुस्तत्र भुङ्क्ते शुभाशुभम्

kuryātsarvāṇi karmāṇi nirdhano 'pi hi mānavaḥ |
dehe yatra vasejjantustatra bhuṅkte śubhāśubham

2,11.11

मनोवाक्कायजान्दोषांस्तथां भुङ्क्ते खगेश्वर ।
मृतः स सुखमाप्नोति मायापाशैर्न बध्यते ।
पाशबद्धो नरो यस्तु विकर्मनिरतो भवेत्

manovākkāyajāndoṣāṃstathāṃ bhuṅkte khageśvara |
mṛtaḥ sa sukhamāpnoti māyāpāśairna badhyate |
pāśabaddho naro yastu vikarmanirato bhavet

Chapter 2.12

2,12.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवाहे ऊर्ध्वाधोगतिज्ञापकोत्क्रमणद्वारनिरूपणं नामैकादशो ऽध्य्याः श्रीगरुडमहापुराणम्- 12 श्रीकृष्ण उवाच ।
एवं ते कथितस्तार्क्ष्य जीवितस्य विनर्णयः ।
मानुषाणां हितार्थाय प्रेतत्वविनिवृत्तये

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāhe ūrdhvādhogatijñāpakotkramaṇadvāranirūpaṇaṃ nāmaikādaśo 'dhyyāḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 12 śrīkṛṣṇa uvāca |
evaṃ te kathitastārkṣya jīvitasya vinarṇayaḥ |
mānuṣāṇāṃ hitārthāya pretatvavinivṛttaye

2,12.2

चतुरशीतिलक्षाणि चतुर्भेदाश्च जन्तवः ।
अण्डजाः स्वेदजाश्चैव उद्भिज्जाश्च जारायुजाः

caturaśītilakṣāṇi caturbhedāśca jantavaḥ |
aṇḍajāḥ svedajāścaiva udbhijjāśca jārāyujāḥ

2,12.3

एकविंशतिलक्षाणि अण्डजाः परिकीर्तिताः ।
स्वेदजाश्च तथा प्रोक्ता उद्भिज्जाश्च क्रमेण तु

ekaviṃśatilakṣāṇi aṇḍajāḥ parikīrtitāḥ |
svedajāśca tathā proktā udbhijjāśca krameṇa tu

2,12.4

जरायुजास्तथा प्रोक्ता मनुष्याद्यास्तथा परे ।
सर्वेषामेव जन्तूनां मानुषत्वं हि दुर्लभम्

jarāyujāstathā proktā manuṣyādyāstathā pare |
sarveṣāmeva jantūnāṃ mānuṣatvaṃ hi durlabham

2,12.5

पञ्चेन्द्रियनिधानत्वं महापुण्यैरवाप्यते ।
ब्राह्मणाः क्षत्त्रिया वैश्याः शूद्रास्तत्परजातयः

pañcendriyanidhānatvaṃ mahāpuṇyairavāpyate |
brāhmaṇāḥ kṣattriyā vaiśyāḥ śūdrāstatparajātayaḥ

2,12.6

रजकश्चर्मकारश्च नटो बुरुड एव च ।
कैवर्तमेदभिल्लाश्च सप्तैते ह्यन्त्यजाः स्मृताः

rajakaścarmakāraśca naṭo buruḍa eva ca |
kaivartamedabhillāśca saptaite hyantyajāḥ smṛtāḥ

2,12.7

म्लेच्छतुम्बविभेदेन जातिभेदास्त्वनेकशः ।
जन्तूनामेव सर्वेषां जातिभेदाः सहस्रशः

mlecchatumbavibhedena jātibhedāstvanekaśaḥ |
jantūnāmeva sarveṣāṃ jātibhedāḥ sahasraśaḥ

2,12.8

जन्तूनामेव सर्वेषां भेदाश्चैव सहस्रशः ।
आहारो मैथुनं निद्रा भयं क्रोधस्तथैव च

jantūnāmeva sarveṣāṃ bhedāścaiva sahasraśaḥ |
āhāro maithunaṃ nidrā bhayaṃ krodhastathaiva ca

2,12.9

सर्वेषा मेव जन्तूनां विवेको दुर्लभः परः ।
एकपादादिरूपेण देहभेदास्त्वनेकशः

sarveṣā meva jantūnāṃ viveko durlabhaḥ paraḥ |
ekapādādirūpeṇa dehabhedāstvanekaśaḥ

2,12.10

कृष्णसारो मृगो यत्र धर्मदशः स उच्यते ।
ब्रह्माद्या देवताः सर्वास्तत्र तिष्ठन्ति सर्वशः

kṛṣṇasāro mṛgo yatra dharmadaśaḥ sa ucyate |
brahmādyā devatāḥ sarvāstatra tiṣṭhanti sarvaśaḥ

2,12.11

भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां मतिजीविनः ।
मतिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः

bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ matijīvinaḥ |
matimatsu narāḥ śreṣṭhā nareṣu brāhmaṇāḥ smṛtāḥ

2,12.12

मानुष्यं यः समासाद्य स्वर्गमेक्षैकसाधकम् ।
तयोर्न साधयेदेकं तेनात्मा वञ्चितो ध्रुवम्

mānuṣyaṃ yaḥ samāsādya svargamekṣaikasādhakam |
tayorna sādhayedekaṃ tenātmā vañcito dhruvam

2,12.13

इच्छति शती सहस्रं सहस्री लक्षमीहते कर्तुम् ।
लक्षाधिपती राज्यं राजापि सकलां धरां लब्धुम्

icchati śatī sahasraṃ sahasrī lakṣamīhate kartum |
lakṣādhipatī rājyaṃ rājāpi sakalāṃ dharāṃ labdhum

2,12.14

चक्रधरो ऽपि सुरत्वं सुरभावे सकलसुरपतिर्भवितुम् ।
सुरपतिरूर्ध्वगतित्वं तथापि ननिवर्तते तृष्णा

cakradharo 'pi suratvaṃ surabhāve sakalasurapatirbhavitum |
surapatirūrdhvagatitvaṃ tathāpi nanivartate tṛṣṇā

2,12.15

तृष्णया चाभिभूतस्तु नरकं प्रतिपद्यते ।
तृष्णामुक्तास्तु ये केचित्स्वर्गवासं लभन्ति ते

tṛṣṇayā cābhibhūtastu narakaṃ pratipadyate |
tṛṣṇāmuktāstu ye kecitsvargavāsaṃ labhanti te

2,12.16

आत्माधीनः पुमांल्लोके सुखी भवति निश्चितम् ।
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च तद्गुणाः

ātmādhīnaḥ pumāṃlloke sukhī bhavati niścitam |
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca tadguṇāḥ

2,12.17

तथा च विषयाधीनो दुः खी भवति निश्चितम्

tathā ca viṣayādhīno duḥ khī bhavati niścitam

2,12.18

कुरङ्गमताङ्गपतङ्गभृङ्गमीना हताः पञ्चभिरेव पञ्च ।
एकः प्रमादी स कथं न हन्यते यः सेवते पञ्चभिरेव पञ्च

kuraṅgamatāṅgapataṅgabhṛṅgamīnā hatāḥ pañcabhireva pañca |
ekaḥ pramādī sa kathaṃ na hanyate yaḥ sevate pañcabhireva pañca

2,12.19

पितृमातृमयो बाल्ये यौवने दयितामयः ।
पुत्रपौत्रमयश्चान्ते मूढो नात्ममयः क्वचित्

pitṛmātṛmayo bālye yauvane dayitāmayaḥ |
putrapautramayaścānte mūḍho nātmamayaḥ kvacit

2,12.20

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते ।
पुत्रदारमयैः पाशैर्नैव बद्धो विमुच्यते

lohadārumayaiḥ pāśaiḥ pumānbaddho vimucyate |
putradāramayaiḥ pāśairnaiva baddho vimucyate

2,12.21

एकः करोति पापानि फलं भुङ्क्ते महाजनः ।
भोक्तारो विप्रयुज्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते

ekaḥ karoti pāpāni phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |
bhoktāro viprayujyante kartā doṣeṇa lipyate

2,12.22

को ऽपि मृत्युं न जयति बालो वृद्धो युवापि वा ।
सुखदुः खादिको वापि पुनरायाति याति च

ko 'pi mṛtyuṃ na jayati bālo vṛddho yuvāpi vā |
sukhaduḥ khādiko vāpi punarāyāti yāti ca

2,12.23

सर्वेषां पश्यतामेव मृतः सर्वं परित्यजेत् ।
एकः प्रजायते जन्तुरेक एव प्रलीयते

sarveṣāṃ paśyatāmeva mṛtaḥ sarvaṃ parityajet |
ekaḥ prajāyate jantureka eva pralīyate

2,12.24

एको ऽपि भुङ्क्ते सुकृतमेक एव च दुष्कृतम् ।
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमङ्क्षितौ

eko 'pi bhuṅkte sukṛtameka eva ca duṣkṛtam |
mṛtaṃ śarīramutsṛjya kāṣṭhaloṣṭasamaṅkṣitau

2,12.25

बान्धवा विमुखा यान्ति धर्मस्तमनुगच्छति ।
गृहेष्वर्था निवर्तन्ते श्मशानान्मित्रबान्धवाः

bāndhavā vimukhā yānti dharmastamanugacchati |
gṛheṣvarthā nivartante śmaśānānmitrabāndhavāḥ

2,12.26

शरीरं वह्निरादत्ते सुकृतं दुष्कृतं व्रजेत् ।
शरीरं वह्निना दग्धं पुण्यं पापं सह स्थितम्

śarīraṃ vahnirādatte sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vrajet |
śarīraṃ vahninā dagdhaṃ puṇyaṃ pāpaṃ saha sthitam

2,12.27

शुभं वा यदि वा पापं भुङ्क्ते सर्वत्र मानवः ।
यदनस्तमिते सूर्ये न दत्तं धनमर्थिनाम्

śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhuṅkte sarvatra mānavaḥ |
yadanastamite sūrye na dattaṃ dhanamarthinām

2,12.28

न जाने तस्य तद्वित्तं प्रातः कस्य भविष्यति ।
रारटीति धनं तस्य को मे भर्ता भविष्यति

na jāne tasya tadvittaṃ prātaḥ kasya bhaviṣyati |
rāraṭīti dhanaṃ tasya ko me bhartā bhaviṣyati

2,12.29

न दत्तं द्विजमुख्येभ्यः परोपकृतये तथा ।
पूर्वजन्मकृतात्पुण्याद्यल्लब्धं बहु चाल्पकम्

na dattaṃ dvijamukhyebhyaḥ paropakṛtaye tathā |
pūrvajanmakṛtātpuṇyādyallabdhaṃ bahu cālpakam

2,12.30

तदीदृशं परिज्ञाय धर्मार्थे दीयते धनम् ।
धनेन धार्यते धर्मः श्रद्धापूतेन चेतसा

tadīdṛśaṃ parijñāya dharmārthe dīyate dhanam |
dhanena dhāryate dharmaḥ śraddhāpūtena cetasā

2,12.31

श्रद्धाविरहितो धर्मो नेहामुत्र च तत्फलम् ।
धर्माच्च जायते ह्यर्थो धर्मात्कामो ऽपि जायते

śraddhāvirahito dharmo nehāmutra ca tatphalam |
dharmācca jāyate hyartho dharmātkāmo 'pi jāyate

2,12.32

धर्म एवापवर्गाय तस्माद्धर्मं समाचरेत् ।
श्रद्धया साध्यते धर्मो बहुभिर्नार्थराशिभिः

dharma evāpavargāya tasmāddharmaṃ samācaret |
śraddhayā sādhyate dharmo bahubhirnārtharāśibhiḥ

2,12.33

अकिञ्चना हि मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः ।
अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् ।
असदित्युच्यते पक्षिन्प्रेत्य चेह न तत्फलम्

akiñcanā hi munayaḥ śraddhāvanto divaṃ gatāḥ |
aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat |
asadityucyate pakṣinpretya ceha na tatphalam

Chapter 2.13

2,13.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकादृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे मृतस्य धर्ममात्रानुयायित्वनिरूपणं नाम द्वादशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 13 गरुड उवाच ।
कर्मणा केन देवेश प्रेतत्वं नैव जायते ।
पृथिव्यां सर्वजन्तूनां तद् ब्रूहि परमेश्वर

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakādṛpretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde mṛtasya dharmamātrānuyāyitvanirūpaṇaṃ nāma dvādaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 13 garuḍa uvāca |
karmaṇā kena deveśa pretatvaṃ naiva jāyate |
pṛthivyāṃ sarvajantūnāṃ tad brūhi parameśvara

2,13.2

श्रीकृष्ण उवाच ।
अथ वक्ष्यामि संक्षेपात्क्षयाहादौर्ध्वदैहिकम् ।
क्वहस्तेनैव कर्तव्यं मोक्षकामैस्तु मानवैः

śrīkṛṣṇa uvāca |
atha vakṣyāmi saṃkṣepātkṣayāhādaurdhvadaihikam |
kvahastenaiva kartavyaṃ mokṣakāmaistu mānavaiḥ

2,13.3

स्त्रीणामपि विशेषेण पञ्चवर्षाधिके शिशौ ।
वृषोत्सर्गादिकं कर्म प्रेतत्वविनिवृत्तये ।
वृषोत्सर्गादृते नान्यत्किञ्चिदस्ति महीतले

strīṇāmapi viśeṣeṇa pañcavarṣādhike śiśau |
vṛṣotsargādikaṃ karma pretatvavinivṛttaye |
vṛṣotsargādṛte nānyatkiñcidasti mahītale

2,13.4

जीवन्वापि मृतो वापि वृषोत्सर्गं करोति यः ।
प्रेतत्वं न भवेत्तस्य विना दानमखव्रतैः

jīvanvāpi mṛto vāpi vṛṣotsargaṃ karoti yaḥ |
pretatvaṃ na bhavettasya vinā dānamakhavrataiḥ

2,13.5

गरुड उवाच ।
कस्मिन्काले वृषोत्सर्गं जीवन्वापि मृतो ऽपि वा ।
कुर्यात्सुरवरश्रेष्ठ ब्रूहि मे मधुसूदन

garuḍa uvāca |
kasminkāle vṛṣotsargaṃ jīvanvāpi mṛto 'pi vā |
kuryātsuravaraśreṣṭha brūhi me madhusūdana

2,13.6

किं फलं तु भवेदन्ते कृतैः श्राद्धैस्तु षोडशैः

kiṃ phalaṃ tu bhavedante kṛtaiḥ śrāddhaistu ṣoḍaśaiḥ

2,13.7

श्रीकृष्ण उवाच ।
अकृत्वा तु वृषोत्सर्गं कुरुते पिण्डपातनम् ।
नोपतिष्ठति तच्छ्रेयो दातुः प्रेतस्य निष्फलम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
akṛtvā tu vṛṣotsargaṃ kurute piṇḍapātanam |
nopatiṣṭhati tacchreyo dātuḥ pretasya niṣphalam

2,13.8

एकादशाहे प्रेतस्य यस्य नोत्सृज्यते वृषः ।
प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि

ekādaśāhe pretasya yasya notsṛjyate vṛṣaḥ |
pretatvaṃ susthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi

2,13.9

गरुड उवाच ।
सर्पाद्धि प्राप्तमृत्यूनामग्निदाहादि न क्रिया ।
जलेन शृङ्गिणा वापि शस्त्राद्यैर्म्रियते यदि

garuḍa uvāca |
sarpāddhi prāptamṛtyūnāmagnidāhādi na kriyā |
jalena śṛṅgiṇā vāpi śastrādyairmriyate yadi

2,13.10

असन्मृत्युमृतानां च कथं शुद्धिर्भवत्प्रभो ।
एतन्मे संशयं देव च्छेत्तुमर्हस्यशेषतः

asanmṛtyumṛtānāṃ ca kathaṃ śuddhirbhavatprabho |
etanme saṃśayaṃ deva cchettumarhasyaśeṣataḥ

2,13.11

श्रीकृष्ण उवाच ।
षण्मासैर्ब्राह्मणः शुध्येद्युग्मे सार्धे तु बाहुजः ।
सार्धमासेन वैश्यस्तु शूद्रो मासेन शुध्यति

śrīkṛṣṇa uvāca |
ṣaṇmāsairbrāhmaṇaḥ śudhyedyugme sārdhe tu bāhujaḥ |
sārdhamāsena vaiśyastu śūdro māsena śudhyati

2,13.12

दत्त्वा दानान्यशेषाणि सुतीर्थे म्रियते यदि ।
ब्रह्मचारी शुचिर्भूत्वा न स यातीह दुर्गतिम्

dattvā dānānyaśeṣāṇi sutīrthe mriyate yadi |
brahmacārī śucirbhūtvā na sa yātīha durgatim

2,13.13

वृषोत्सर्गादिकं कृत्वा यतिधर्मं समाचरेत् ।
यतित्वे मृत्युमाप्नोति स गच्छेद्ब्रह्मशाख्वतम्

vṛṣotsargādikaṃ kṛtvā yatidharmaṃ samācaret |
yatitve mṛtyumāpnoti sa gacchedbrahmaśākhvatam

2,13.14

विकर्म कुरुते यस्तु शिष्टाचारविवर्जितः ।
वृषोत्सर्गादिकं कृत्वा न गच्छेद्यमशासनम्

vikarma kurute yastu śiṣṭācāravivarjitaḥ |
vṛṣotsargādikaṃ kṛtvā na gacchedyamaśāsanam

2,13.15

पुत्त्रो वा सोदरो वापि पौत्रो बन्धुजनस्तथा ।
गोत्रिणश्चार्थभागी च मृते कुर्याद् वृषोत्सवम्

puttro vā sodaro vāpi pautro bandhujanastathā |
gotriṇaścārthabhāgī ca mṛte kuryād vṛṣotsavam

2,13.16

पुत्राभावे तु पत्नी स्याद्दौहित्त्रो दुहीतापि वा ।
पुत्त्रेषु विद्यमानेषु वृषं नान्येन कारयेत्

putrābhāve tu patnī syāddauhittro duhītāpi vā |
puttreṣu vidyamāneṣu vṛṣaṃ nānyena kārayet

2,13.17

गरुड उवाच ।
पुत्त्रा यस्य न विद्यन्ते नरा नार्यः सुरेश्वर ।
एतन्मे संशयं देव च्छेतुमर्हस्यशेषतः

garuḍa uvāca |
puttrā yasya na vidyante narā nāryaḥ sureśvara |
etanme saṃśayaṃ deva cchetumarhasyaśeṣataḥ

2,13.18

श्रीकृष्ण उवाच ।
अपुत्त्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।
तस्मात्केनाप्युपायेन पुत्त्रस्य जननं चरेत्

śrīkṛṣṇa uvāca |
aputtrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca |
tasmātkenāpyupāyena puttrasya jananaṃ caret

2,13.19

यानि कानि च दानानि स्वयं दत्तानि मानवैः ।
तानितानि च सर्वाणि तूपतिष्ठन्ति चाग्रतः

yāni kāni ca dānāni svayaṃ dattāni mānavaiḥ |
tānitāni ca sarvāṇi tūpatiṣṭhanti cāgrataḥ

2,13.20

व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च ।
स्वहस्तेन प्रदत्तानि देहान्ते चाक्षयं फलम्

vyañjanāni vicitrāṇi bhakṣyabhojyāni yāni ca |
svahastena pradattāni dehānte cākṣayaṃ phalam

2,13.21

गोभूहिरण्यवासांसि भोजनानि पादनि च ।
यत्रयत्र वसेज्जन्तुस्तत्रतत्रोपतिष्ठति

gobhūhiraṇyavāsāṃsi bhojanāni pādani ca |
yatrayatra vasejjantustatratatropatiṣṭhati

2,13.22

यावत्स्वस्थं शरीरं हि तावद्धर्मं समाचरेत् ।
अस्वस्थः प्रेरितश्चान्यैर्नाकिञ्चित्कर्तुमर्हति

yāvatsvasthaṃ śarīraṃ hi tāvaddharmaṃ samācaret |
asvasthaḥ preritaścānyairnākiñcitkartumarhati

2,13.23

जीवतो ऽपि मृतस्येह न भूतं चौर्ध्वदैहिकम् ।
वायुभूतः क्षुधाविष्टो भ्रमते च दिवानिशम्

jīvato 'pi mṛtasyeha na bhūtaṃ caurdhvadaihikam |
vāyubhūtaḥ kṣudhāviṣṭo bhramate ca divāniśam

2,13.24

कृमिः कीटः पतङ्गो वा जायते म्रियते पुनः ।
असद्गर्भे भवेत्सो ऽपि जातः सद्यो विनश्यति

kṛmiḥ kīṭaḥ pataṅgo vā jāyate mriyate punaḥ |
asadgarbhe bhavetso 'pi jātaḥ sadyo vinaśyati

2,13.25

यावत्स्वस्थमिदं शरीरमरुजं यावज्जरा दूरतो यावच्चेन्द्रियशक्तिरप्रतिहता यावत्क्षयो नायुषः ।
आत्मश्रेयसि तावदेव विदुषा कार्यः प्रयत्नो महान्सन्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्युद्यमः कीदृशः

yāvatsvasthamidaṃ śarīramarujaṃ yāvajjarā dūrato yāvaccendriyaśaktirapratihatā yāvatkṣayo nāyuṣaḥ |
ātmaśreyasi tāvadeva viduṣā kāryaḥ prayatno mahānsandīpte bhavane tu kūpakhananaṃ pratyudyamaḥ kīdṛśaḥ

Chapter 2.14

2,14.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे वृषोत्सर्गदानधर्मपुत्रादिप्रशंसनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 14 गरुड उवाच ।
आर्तेन म्रियमाणेन यद्दत्तं तत्फलं वद ।
स्वस्थावस्थेन दत्तेन विधिहीनेन वा विभो

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde vṛṣotsargadānadharmaputrādipraśaṃsanaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 14 garuḍa uvāca |
ārtena mriyamāṇena yaddattaṃ tatphalaṃ vada |
svasthāvasthena dattena vidhihīnena vā vibho

2,14.2

श्रीकृष्ण उवाच ।
एका गौः स्वस्थचित्तस्य ह्यातुरस्य च गोशतम् ।
सहस्रं म्रियमाणस्य दत्तं वित्तविवर्जितम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
ekā gauḥ svasthacittasya hyāturasya ca gośatam |
sahasraṃ mriyamāṇasya dattaṃ vittavivarjitam

2,14.3

मृतस्यैव पुनर्लक्षं विधिपूतं च तत्समम् ।
तीर्थपात्रसमायोगादेका गौर्लक्षपुण्यदा

mṛtasyaiva punarlakṣaṃ vidhipūtaṃ ca tatsamam |
tīrthapātrasamāyogādekā gaurlakṣapuṇyadā

2,14.4

पात्रे दत्ते खगश्रेष्ठ अहन्यहनि वर्धते ।
दातुर्दानमपापाय ज्ञानिनां च प्रतिग्रहः

pātre datte khagaśreṣṭha ahanyahani vardhate |
dāturdānamapāpāya jñānināṃ ca pratigrahaḥ

2,14.5

विषशीतापहो मन्त्रवह्निः किं दोषभाजनम् ।
दातव्यं प्रत्यहं पात्रे निमित्तेषु विशेषतः

viṣaśītāpaho mantravahniḥ kiṃ doṣabhājanam |
dātavyaṃ pratyahaṃ pātre nimitteṣu viśeṣataḥ

2,14.6

नापात्रे विदुषा किञ्चिदात्मनः श्रेय इच्छता ।
अपात्रे जातु गौर्दत्ता दातारं नरकं नयेत्

nāpātre viduṣā kiñcidātmanaḥ śreya icchatā |
apātre jātu gaurdattā dātāraṃ narakaṃ nayet

2,14.7

कुलैकविंशतियुतं ग्रहीतारं च पातयेत् ।
देहान्तरं परिप्राप्य स्वहस्तेन कृतं च यत्

kulaikaviṃśatiyutaṃ grahītāraṃ ca pātayet |
dehāntaraṃ pariprāpya svahastena kṛtaṃ ca yat

2,14.8

धनं भूमिगतं यद्वत्स्वहस्तेन निवेशितम् ।
तद्वत्फलमवाप्नोति ह्यहं वच्मि खगेश्वर

dhanaṃ bhūmigataṃ yadvatsvahastena niveśitam |
tadvatphalamavāpnoti hyahaṃ vacmi khageśvara

2,14.9

अपुत्रो ऽपि विशेषेण क्रियां चैवान्ध्वदौहिकीम् ।
प्रकुर्यान्मोक्षकामश्च निर्धनश्च विशेषतः

aputro 'pi viśeṣeṇa kriyāṃ caivāndhvadauhikīm |
prakuryānmokṣakāmaśca nirdhanaśca viśeṣataḥ

2,14.10

स्वल्पेनापि हि वित्तेन स्वयं हस्तेन यत्कृतम् ।
अक्षयं याति तत्सर्वं यथाज्यं च हुताशने

svalpenāpi hi vittena svayaṃ hastena yatkṛtam |
akṣayaṃ yāti tatsarvaṃ yathājyaṃ ca hutāśane

2,14.11

एका चैकस्य दातव्या शय्या कन्या पयस्विनी ।
सा विक्रीता वा दहत्यासप्तमं कुलम्

ekā caikasya dātavyā śayyā kanyā payasvinī |
sā vikrītā vā dahatyāsaptamaṃ kulam

2,14.12

तस्मात्सर्वं प्रकुर्वीत चञ्चले जीविते सति ।
गृहीतदानपाथेयः सुखं याति महाध्वनि

tasmātsarvaṃ prakurvīta cañcale jīvite sati |
gṛhītadānapātheyaḥ sukhaṃ yāti mahādhvani

2,14.13

अन्यथा क्लिश्यते जन्तुः पाथेयरहितः पथि ।
एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ वृषयज्ञं समाचरेत्

anyathā kliśyate jantuḥ pātheyarahitaḥ pathi |
evaṃ jñātvā khagaśreṣṭha vṛṣayajñaṃ samācaret

2,14.14

अकृत्वा म्रियते यस्तु अपुत्रो नैव मुक्तिभाक् ।
अपुत्रो ऽपि हि यः कुर्यात्सुखं याति महापथे

akṛtvā mriyate yastu aputro naiva muktibhāk |
aputro 'pi hi yaḥ kuryātsukhaṃ yāti mahāpathe

2,14.15

अग्निहोत्राधिभिर्यज्ञैर्दानैश्च विविधैरपि ।
न तां गतिमवाप्नोति वृषोत्सर्गेण या गतिः

agnihotrādhibhiryajñairdānaiśca vividhairapi |
na tāṃ gatimavāpnoti vṛṣotsargeṇa yā gatiḥ

2,14.16

यज्ञानां चैव सर्वेषां वृषयज्ञस्तथोत्तमः ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन वृषयज्ञं समाचरेत्

yajñānāṃ caiva sarveṣāṃ vṛṣayajñastathottamaḥ |
tasmātsarvaprayatnena vṛṣayajñaṃ samācaret

2,14.17

गरुड उवाच ।
कथयस्व प्रसादेन क्षयाहं चौर्ध्वदैहिकम् ।
कस्मिन्काले तिथौ कस्यां विधिना केन तद्भवेत्

garuḍa uvāca |
kathayasva prasādena kṣayāhaṃ caurdhvadaihikam |
kasminkāle tithau kasyāṃ vidhinā kena tadbhavet

2,14.18

कृत्वा किं फलमाप्नोति एतन्मे वद साम्प्रतम् ।
त्वत्प्रसादेन गोविन्द मुक्ते भवति मानवः

kṛtvā kiṃ phalamāpnoti etanme vada sāmpratam |
tvatprasādena govinda mukte bhavati mānavaḥ

2,14.19

श्रीकृष्ण उवाच ।
कार्तिकादिषु मासेषु याम्यायतगते रवौ ।
शुक्लपक्षे तथा पक्षिन्द्वादश्यादितिथौ शुभे

śrīkṛṣṇa uvāca |
kārtikādiṣu māseṣu yāmyāyatagate ravau |
śuklapakṣe tathā pakṣindvādaśyāditithau śubhe

2,14.20

शुभे लग्ने मुहूर्ते वा शुचौ देशे समाहितः ।
ब्राह्मणं तु समाहूय विधिज्ञं शुभलक्षणम्

śubhe lagne muhūrte vā śucau deśe samāhitaḥ |
brāhmaṇaṃ tu samāhūya vidhijñaṃ śubhalakṣaṇam

2,14.21

जपहोमैस्तथा दानैः कुर्याद्दहेस्य शोधनम् ।
पुण्ये ऽभिजित्सुनक्षत्रे ग्रहान्देवान्समर्चयेत्

japahomaistathā dānaiḥ kuryāddahesya śodhanam |
puṇye 'bhijitsunakṣatre grahāndevānsamarcayet

2,14.22

होमं कुर्याद्यथाशक्ति मन्त्रैश्च विविधैरपि ।
ग्रहाणां स्थापनं कुर्यात्पूर्वं चैव खगेश्वर

homaṃ kuryādyathāśakti mantraiśca vividhairapi |
grahāṇāṃ sthāpanaṃ kuryātpūrvaṃ caiva khageśvara

2,14.23

मातॄणां पूजनं कार्यं वसोर्धारां च पातयेत् ।
वह्निं संस्थाप्य तत्रैव पूर्णं होमं तु कारयेत्

mātṝṇāṃ pūjanaṃ kāryaṃ vasordhārāṃ ca pātayet |
vahniṃ saṃsthāpya tatraiva pūrṇaṃ homaṃ tu kārayet

2,14.24

शालग्रामं च संस्थाप्य वैष्णवं श्राद्धमाचरेत् ।
वृषं सम्पूज्य तत्रैव वस्त्रालङ्कारभूषणैः

śālagrāmaṃ ca saṃsthāpya vaiṣṇavaṃ śrāddhamācaret |
vṛṣaṃ sampūjya tatraiva vastrālaṅkārabhūṣaṇaiḥ

2,14.25

चतस्रो वत्सतर्यश्च पूर्वं समधिवासयेत् ।
प्रदक्षिणं ततः कुर्याद्धोमान्ते च विसर्जनम्

catasro vatsataryaśca pūrvaṃ samadhivāsayet |
pradakṣiṇaṃ tataḥ kuryāddhomānte ca visarjanam

2,14.26

इमं मन्त्रं समुच्चार्य उत्तराभिमुखः स्थितः ।
धर्म त्वं वृषरूपेण ब्रह्मणा निर्मितः पुरा

imaṃ mantraṃ samuccārya uttarābhimukhaḥ sthitaḥ |
dharma tvaṃ vṛṣarūpeṇa brahmaṇā nirmitaḥ purā

2,14.27

तवोत्सर्गप्रभावान्मामुद्धरस्वभवार्णावात् ।
अबिषिच्य शुभैर्मन्त्रैः पावनैर्विधिपूर्वकम्

tavotsargaprabhāvānmāmuddharasvabhavārṇāvāt |
abiṣicya śubhairmantraiḥ pāvanairvidhipūrvakam

2,14.28

तनक्रीडन्तिमन्त्रेण वृषोत्सर्गं तु कारयेत् ।
अभिषिञ्चेत्ततो नीलं रुद्रकुम्भो दकेन तु

tanakrīḍantimantreṇa vṛṣotsargaṃ tu kārayet |
abhiṣiñcettato nīlaṃ rudrakumbho dakena tu

2,14.29

नाभिमूले समास्थाय तदम्बु मूर्धनि न्यसेत् ।
अन्न (आत्म) श्राद्धं ततः कुर्याद्दद्याद्दानं द्विजोत्तमे

nābhimūle samāsthāya tadambu mūrdhani nyaset |
anna (ātma) śrāddhaṃ tataḥ kuryāddadyāddānaṃ dvijottame

2,14.30

उदकेचैव गन्तव्यं जलं तत्र प्रदापयेत् ।
यदिष्टं जीवतस्त्वासीत्तच्च दद्यात्स्वशक्तितः

udakecaiva gantavyaṃ jalaṃ tatra pradāpayet |
yadiṣṭaṃ jīvatastvāsīttacca dadyātsvaśaktitaḥ

2,14.31

न्यूनं संपूर्णतां याति वृषोत्सर्गे कृते सति ।
सुतृप्तो दुस्तरे मार्गे मृतो याति न संशयः

nyūnaṃ saṃpūrṇatāṃ yāti vṛṣotsarge kṛte sati |
sutṛpto dustare mārge mṛto yāti na saṃśayaḥ

2,14.32

यमलोकं न पश्यन्ति सदा दानरता नराः ।
यावन्न दीयते जन्तोः श्राद्धं चैकादशाहिकम्

yamalokaṃ na paśyanti sadā dānaratā narāḥ |
yāvanna dīyate jantoḥ śrāddhaṃ caikādaśāhikam

2,14.33

स्वदत्तं परदत्तं वा नेहामुत्रोपतिष्ठति ।
त्रयोदशा तथा सप्त पञ्च त्रीणी क्रमेण तु

svadattaṃ paradattaṃ vā nehāmutropatiṣṭhati |
trayodaśā tathā sapta pañca trīṇī krameṇa tu

2,14.34

पददानानि कुर्वीत श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।
तिलपात्राणि कुर्वीत सप्त पञ्च यथाक्रमम्

padadānāni kurvīta śraddhābhaktisamanvitaḥ |
tilapātrāṇi kurvīta sapta pañca yathākramam

2,14.35

ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चादेकां गां च प्रदापयेत् ।
वृषं हि शन्नोदेवीति वेदोक्तविधिना ततः

brāhmaṇān bhojayetpaścādekāṃ gāṃ ca pradāpayet |
vṛṣaṃ hi śannodevīti vedoktavidhinā tataḥ

2,14.36

चतसृभिर्वत्सतरीभिः परिणयनमाचरेत् ।
वामे चक्रं प्रदातव्यं त्रिशूलं दक्षिणे तथा

catasṛbhirvatsatarībhiḥ pariṇayanamācaret |
vāme cakraṃ pradātavyaṃ triśūlaṃ dakṣiṇe tathā

2,14.37

मूल्यं दद्याद् वृषस्यापि तं वृषं च विसर्जयेत् ।
एकोद्दिष्टविधानेन स्वाहाकारेण वुद्धिमान्

mūlyaṃ dadyād vṛṣasyāpi taṃ vṛṣaṃ ca visarjayet |
ekoddiṣṭavidhānena svāhākāreṇa vuddhimān

2,14.38

कुर्यादेकादशाहं च द्वादशाहं च यत्नतः ।
सपिण्डीकरणादर्वाक्कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश

kuryādekādaśāhaṃ ca dvādaśāhaṃ ca yatnataḥ |
sapiṇḍīkaraṇādarvākkuryācchrāddhāni ṣoḍaśa

2,14.39

ब्राह्मणान् भोजयित्वा तु पददानानि दापयेत् ।
कापोसोपरि संस्थाप्य ताम्रपात्रे तथाच्युतम्

brāhmaṇān bhojayitvā tu padadānāni dāpayet |
kāposopari saṃsthāpya tāmrapātre tathācyutam

2,14.40

वस्त्रेणाच्छाद्य तत्रस्थमर्घं दद्याच्छुभैः फलैः ।
नावमिक्षुमयीं कृत्वा पट्टसूत्रेण वेष्टयेत्

vastreṇācchādya tatrasthamarghaṃ dadyācchubhaiḥ phalaiḥ |
nāvamikṣumayīṃ kṛtvā paṭṭasūtreṇa veṣṭayet

2,14.41

कांस्यपात्रे घृतं स्थाप्य वैतरण्या निमित्ततः ।
नावारोहणं कुर्यात्पूजयेद्गरुडध्वजम्

kāṃsyapātre ghṛtaṃ sthāpya vaitaraṇyā nimittataḥ |
nāvārohaṇaṃ kuryātpūjayedgaruḍadhvajam

2,14.42

आत्मवित्तानुसारेण तच्च दानमनन्तकम् ।
भवसागरमग्नानां शोकतापार्तिदुः खिनाम्

ātmavittānusāreṇa tacca dānamanantakam |
bhavasāgaramagnānāṃ śokatāpārtiduḥ khinām

2,14.43

धर्मप्लवविहीनानां तारको हि जनार्दनः ।
तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा

dharmaplavavihīnānāṃ tārako hi janārdanaḥ |
tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā

2,14.44

सप्तधान्यं क्षितिर्गावो ह्येकैकं पावनं स्मृतम् ।
तिलपात्राणि कुर्वीत शय्यादानं च दापयेत्

saptadhānyaṃ kṣitirgāvo hyekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam |
tilapātrāṇi kurvīta śayyādānaṃ ca dāpayet

2,14.45

दीनानाथविशिष्टेभ्यो दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् ।
एवं यः कुरुते तार्क्ष्य पुत्रवानप्यपुत्रवान्

dīnānāthaviśiṣṭebhyo dadyācchaktyā ca dakṣiṇām |
evaṃ yaḥ kurute tārkṣya putravānapyaputravān

2,14.46

स सिद्धिं समवाप्नोति यथा ते ब्रह्मचारिणः ।
नित्यं नैमित्तिकं कुर्याद्यावज्जीवति मानवः

sa siddhiṃ samavāpnoti yathā te brahmacāriṇaḥ |
nityaṃ naimittikaṃ kuryādyāvajjīvati mānavaḥ

2,14.47

यः कश्चित्क्रियते धर्मस्तत्फलं चाक्षयं भवेत् ।
तीर्थयात्राव्रतादीनां श्राद्धं संवत्सरस्य हि

yaḥ kaścitkriyate dharmastatphalaṃ cākṣayaṃ bhavet |
tīrthayātrāvratādīnāṃ śrāddhaṃ saṃvatsarasya hi

2,14.48

देवतानां गुरूणां च मातापित्रोस्तथैव च ।
पुण्यं देयं प्रयत्नेन प्रत्यहं वर्धते खग

devatānāṃ gurūṇāṃ ca mātāpitrostathaiva ca |
puṇyaṃ deyaṃ prayatnena pratyahaṃ vardhate khaga

2,14.49

अस्मिन्यज्ञेः हियः कश्चिद्भूरिदानं प्रयच्छति ।
तत्तस्य चाक्षयं सर्वं वेदिकायां यथा किल

asminyajñeḥ hiyaḥ kaścidbhūridānaṃ prayacchati |
tattasya cākṣayaṃ sarvaṃ vedikāyāṃ yathā kila

2,14.50

यथा पूज्यतमा लोके यतयो ब्रह्मचारिणः ।
तथैव प्रतिपूज्यन्ते लोके सर्वे च नित्यशः

yathā pūjyatamā loke yatayo brahmacāriṇaḥ |
tathaiva pratipūjyante loke sarve ca nityaśaḥ

2,14.51

वरदो ऽहं सदा तस्य चतुर्वक्त्रस्तथा हरः ।
ते यान्ति परमांल्लोकानिति सत्यं वचो मम

varado 'haṃ sadā tasya caturvaktrastathā haraḥ |
te yānti paramāṃllokāniti satyaṃ vaco mama

2,14.52

उत्सृष्टो वृषभो यत्र पिबत्यपो जलाशये ।
शृङ्गेणालिखते वापि भूमिं नित्यं प्रहर्षितः

utsṛṣṭo vṛṣabho yatra pibatyapo jalāśaye |
śṛṅgeṇālikhate vāpi bhūmiṃ nityaṃ praharṣitaḥ

2,14.53

पितॄणामन्नपानं च प्रभूतमुपतिष्ठति ।
पौर्णमास्याममायां वा तिलपात्राणि दापयेत्

pitṝṇāmannapānaṃ ca prabhūtamupatiṣṭhati |
paurṇamāsyāmamāyāṃ vā tilapātrāṇi dāpayet

2,14.54

संक्रान्तीनां सहस्राणि सूर्यपर्वशतानि च ।
दत्त्वा यत्फलमाप्नोति तद्वै नीलविसर्जने

saṃkrāntīnāṃ sahasrāṇi sūryaparvaśatāni ca |
dattvā yatphalamāpnoti tadvai nīlavisarjane

2,14.55

वत्सतर्यः प्रदातव्या ब्राह्मणेभ्यः पदानि च ।
तिलपात्राणि देयानि शिवभक्तद्विजेषु च

vatsataryaḥ pradātavyā brāhmaṇebhyaḥ padāni ca |
tilapātrāṇi deyāni śivabhaktadvijeṣu ca

2,14.56

उमामहेश्वरं चैकं परिधाप्य प्रिदापयेत् ।
अतसीपुष्पसङ्काशं पीतवाससमच्युतम्

umāmaheśvaraṃ caikaṃ paridhāpya pridāpayet |
atasīpuṣpasaṅkāśaṃ pītavāsasamacyutam

2,14.57

ये नमस्यन्ति गोविन्दं न तेषां विद्यते भयम् ।
प्रेतत्वान्मोक्षमिच्छन्तो ये करिष्यन्ति सत्क्रियाम्

ye namasyanti govindaṃ na teṣāṃ vidyate bhayam |
pretatvānmokṣamicchanto ye kariṣyanti satkriyām

2,14.58

यास्यन्ति ते परांल्लोकानिति सत्यं वचो मम ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं मया चैवोर्ध्वदैहिकम्

yāsyanti te parāṃllokāniti satyaṃ vaco mama |
etatte sarvamākhyātaṃ mayā caivordhvadaihikam

2,14.59

यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।
श्रुत्वा महात्म्यमतुलं गरुडो हर्षमागतः ।
मानुषाणां हितार्थाय पुनः प्रपच्छकेशवम्

yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ |
śrutvā mahātmyamatulaṃ garuḍo harṣamāgataḥ |
mānuṣāṇāṃ hitārthāya punaḥ prapacchakeśavam

Chapter 2.15

2,15.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे गोदानवृषोत्सर्गदशदानभूरिदानादिनिरूपणं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 15 गरुड उवाच ।
बगवन्ब्रूहि मे सर्वं यमलोकस्य निर्णयम् ।
जन्तोः प्रयाणमारभ्य माहात्म्यं वर्त्मविस्तरम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde godānavṛṣotsargadaśadānabhūridānādinirūpaṇaṃ nāma caturdaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 15 garuḍa uvāca |
bagavanbrūhi me sarvaṃ yamalokasya nirṇayam |
jantoḥ prayāṇamārabhya māhātmyaṃ vartmavistaram

2,15.2

श्रीभगवानुवाच ।
शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यममार्गस्य निर्णयम् ।
प्रयाणकानि सर्वाणि नगराणि च षोडश

śrībhagavānuvāca |
śṛṇu tārkṣya pravakṣyāmi yamamārgasya nirṇayam |
prayāṇakāni sarvāṇi nagarāṇi ca ṣoḍaśa

2,15.3

षाडशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ।
यमलोकस्य चोर्ध्वं वै अन्तरा मानुषस्य च

ṣāḍaśītisahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ |
yamalokasya cordhvaṃ vai antarā mānuṣasya ca

2,15.4

कुकृतं दुष्कृतं वापि भुक्त्वा लोके यथार्जितम् ।
कर्मयोगाद्यदा कश्चिद्व्याधिरुत्पद्यते खग

kukṛtaṃ duṣkṛtaṃ vāpi bhuktvā loke yathārjitam |
karmayogādyadā kaścidvyādhirutpadyate khaga

2,15.5

निमित्तमात्रं सर्वेषां कृतकर्मानुसारतः ।
यस्य यो विहितो मृत्युः स तं ध्रुवमवाप्नुयात्

nimittamātraṃ sarveṣāṃ kṛtakarmānusārataḥ |
yasya yo vihito mṛtyuḥ sa taṃ dhruvamavāpnuyāt

2,15.6

कर्मयोगाद्यदा देही मुञ्चत्यत्र निजं वपुः ।
तदा भूमिगतं कुर्याद्गोमयेनोपलिप्य च

karmayogādyadā dehī muñcatyatra nijaṃ vapuḥ |
tadā bhūmigataṃ kuryādgomayenopalipya ca

2,15.7

तिलान्दर्भान्विकीर्याथ मुखे स्वर्णं विनिः क्षिपेत् ।
तुलसींसन्निधौ कृत्वा शालग्रामशिलां तथा

tilāndarbhānvikīryātha mukhe svarṇaṃ viniḥ kṣipet |
tulasīṃsannidhau kṛtvā śālagrāmaśilāṃ tathā

2,15.8

सेतु (एवं) सामादिसूक्तैस्तु मरणं मुक्तिदायकम् ।
शलाकास्वर्णविक्षपैः प्रतप्राणिगृहेषुच

setu (evaṃ) sāmādisūktaistu maraṇaṃ muktidāyakam |
śalākāsvarṇavikṣapaiḥ prataprāṇigṛheṣuca

2,15.9

एका वक्त्रे तु दातव्या घ्राणयुग्मे तथा पुनः ।
अक्ष्णोश्च कर्णयोश्चैव द्वेद्वे देये यथाक्रमम्

ekā vaktre tu dātavyā ghrāṇayugme tathā punaḥ |
akṣṇośca karṇayoścaiva dvedve deye yathākramam

2,15.10

अथ लिङ्गे तथा चैका त्वेकां ब्रह्माण्डकेक्षिपेत् ।
करयुग्मे च कण्ठे च तुलसीं च प्रदापयेत्

atha liṅge tathā caikā tvekāṃ brahmāṇḍakekṣipet |
karayugme ca kaṇṭhe ca tulasīṃ ca pradāpayet

2,15.11

वस्त्रयुग्मं च दातव्यं कङ्कुमैश्चाक्षतैर्यजेत् ।
पुष्पमालायुतं कुर्यादन्यद्वारेण सन्नयेत्

vastrayugmaṃ ca dātavyaṃ kaṅkumaiścākṣatairyajet |
puṣpamālāyutaṃ kuryādanyadvāreṇa sannayet

2,15.12

पुत्रस्तु बान्धवैः सार्धं विप्रस्तु पुरवासिभिः ।
पितुः प्रेतं स्वयं पुत्रः स्कन्धमारोप्य बान्धवैः

putrastu bāndhavaiḥ sārdhaṃ viprastu puravāsibhiḥ |
pituḥ pretaṃ svayaṃ putraḥ skandhamāropya bāndhavaiḥ

2,15.13

गत्वा श्मशानदेशे तु प्राड्मुखश्चोत्तरामुखम् ।
अदग्धपूर्वा या भूमिश्चितां तत्रैव कारयेत्

gatvā śmaśānadeśe tu prāḍmukhaścottarāmukham |
adagdhapūrvā yā bhūmiścitāṃ tatraiva kārayet

2,15.14

श्रीखण्डतुलसीकाष्ठसमित्पालाशसंभृताम् ।
विकलेन्द्रियसङ्घाते चैतन्ये जडतां गते

śrīkhaṇḍatulasīkāṣṭhasamitpālāśasaṃbhṛtām |
vikalendriyasaṅghāte caitanye jaḍatāṃ gate

2,15.15

प्रचलन्ति ततः प्राणा याम्यैर्निकटवर्तिभिः ।
एकीभूतं जगत्पश्येद्दैवी दृष्टिः प्रजायते

pracalanti tataḥ prāṇā yāmyairnikaṭavartibhiḥ |
ekībhūtaṃ jagatpaśyeddaivī dṛṣṭiḥ prajāyate

2,15.16

बीभत्सं दारुणं रूपं प्रणैः कण्ठं समाश्रितैः ।
फेनमुद्गिरते कोपि मुखं लालाकुलं भवेत्

bībhatsaṃ dāruṇaṃ rūpaṃ praṇaiḥ kaṇṭhaṃ samāśritaiḥ |
phenamudgirate kopi mukhaṃ lālākulaṃ bhavet

2,15.17

दुरात्मानश्च ताड्यन्ते किङ्करैः पाशबन्धनैः ।
सुखेन कृतिनस्तत्र नीयन्ते नाकनायकैः

durātmānaśca tāḍyante kiṅkaraiḥ pāśabandhanaiḥ |
sukhena kṛtinastatra nīyante nākanāyakaiḥ

2,15.18

दुः खेन पापिनो यान्ति यममार्गे च दुर्गमे ।
यमश्चतुर्भुजो भूत्वा शङ्खचक्रगदादिभृत्

duḥ khena pāpino yānti yamamārge ca durgame |
yamaścaturbhujo bhūtvā śaṅkhacakragadādibhṛt

2,15.19

पुण्यकर्मरतान्सम्यक् शुभान्मित्रवदाचरेत् ।
आहूय पापिनः सर्वान्यमो दण्डेन रज्जयेत्

puṇyakarmaratānsamyak śubhānmitravadācaret |
āhūya pāpinaḥ sarvānyamo daṇḍena rajjayet

2,15.20

प्रलयाम्बुदनिर्घोषस्त्वञ्जनाद्रिसमप्रभः ।
महिषस्थो दुराराध्यो विद्युत्तेजः समद्युतिः

pralayāmbudanirghoṣastvañjanādrisamaprabhaḥ |
mahiṣastho durārādhyo vidyuttejaḥ samadyutiḥ

2,15.21

योजनत्रयविस्तारदेहो रौद्रो ऽतिभीषणः ।
लोहदण्डधरो भीमः पाशपाणिर्दुराकृतिः

yojanatrayavistāradeho raudro 'tibhīṣaṇaḥ |
lohadaṇḍadharo bhīmaḥ pāśapāṇirdurākṛtiḥ

2,15.22

वक्रनेत्रो ऽतिभयदो दर्शनं याति पापिनाम् ।
अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो हाहा कुर्वन् कलेवरात्

vakranetro 'tibhayado darśanaṃ yāti pāpinām |
aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo hāhā kurvan kalevarāt

2,15.23

तदैव नीयते दूतैर्याम्यैर्वोक्षन्स्वकं गृहम् ।
निर्विचेष्टं शरीरं तु प्राणैर्मुक्तं जुगुप्सितम्

tadaiva nīyate dūtairyāmyairvokṣansvakaṃ gṛham |
nirviceṣṭaṃ śarīraṃ tu prāṇairmuktaṃ jugupsitam

2,15.24

अस्पृश्यं जायते तूर्णं दुर्गन्धं सर्वनिन्दितम् ।
त्रिधावस्था हि देहस्य कृमिविड्मस्मसंज्ञिता

aspṛśyaṃ jāyate tūrṇaṃ durgandhaṃ sarvaninditam |
tridhāvasthā hi dehasya kṛmiviḍmasmasaṃjñitā

2,15.25

को गर्वः क्रियते तार्क्ष्य क्षणविध्वंसिभिर्नरैः ।
दानं वित्तादृता वाचः कीर्तिधर्मौ तथायुषः

ko garvaḥ kriyate tārkṣya kṣaṇavidhvaṃsibhirnaraiḥ |
dānaṃ vittādṛtā vācaḥ kīrtidharmau tathāyuṣaḥ

2,15.26

परोपकरणं कायादसतः सारमुद्धृतम् ।
तस्यैवं नीयमानस्य दूताः सन्तर्जयन्ति हि

paropakaraṇaṃ kāyādasataḥ sāramuddhṛtam |
tasyaivaṃ nīyamānasya dūtāḥ santarjayanti hi

2,15.27

दर्शयन्तो भयं तीव्रं नरकाय पुनः पुनः ।
शीघ्रं प्रचल दुष्टात्मन् गतो ऽसित्वं यमालये

darśayanto bhayaṃ tīvraṃ narakāya punaḥ punaḥ |
śīghraṃ pracala duṣṭātman gato 'sitvaṃ yamālaye

2,15.28

कुंभीपाकादिनरकांस्त्वां नेष्यामश्च मा चिरम् ।
एवं वाचस्तदा शृण्वन्बन्धूनां रुदितं तथा

kuṃbhīpākādinarakāṃstvāṃ neṣyāmaśca mā ciram |
evaṃ vācastadā śṛṇvanbandhūnāṃ ruditaṃ tathā

2,15.29

उच्चैर्हाहेति विलपन्नीयते यमकिङ्करैः ।
स्थाने श्राद्धं प्रकुर्वीत तथा चेकादशे ऽहनि

uccairhāheti vilapannīyate yamakiṅkaraiḥ |
sthāne śrāddhaṃ prakurvīta tathā cekādaśe 'hani

2,15.30

मृस्योत्क्रान्तिसमयात्षट् पिण्डान्क्रमशो ददेत् ।
मृतस्थाने तथा द्वारे चत्वरे तार्क्ष्य कारणात्

mṛsyotkrāntisamayātṣaṭ piṇḍānkramaśo dadet |
mṛtasthāne tathā dvāre catvare tārkṣya kāraṇāt

2,15.31

विश्रामे काष्ठचयने तथा सञ्चयने च षट् ।
शृणु तत्कारणं तार्क्ष्य षट् पिण्डपरिकल्पने

viśrāme kāṣṭhacayane tathā sañcayane ca ṣaṭ |
śṛṇu tatkāraṇaṃ tārkṣya ṣaṭ piṇḍaparikalpane

2,15.32

मृतस्थाने शवो नाम तेन नाम्ना प्रदीयते ।
तेन दत्तेन तृप्यन्ति गृहवास्त्वधिदेवताः

mṛtasthāne śavo nāma tena nāmnā pradīyate |
tena dattena tṛpyanti gṛhavāstvadhidevatāḥ

2,15.33

तेन भूमिर्भवेत्तुष्टातदधिष्ठातृदेवता ।
द्वारे तु पिण्डं देयं च पान्थमित्यभिधाय तु

tena bhūmirbhavettuṣṭātadadhiṣṭhātṛdevatā |
dvāre tu piṇḍaṃ deyaṃ ca pānthamityabhidhāya tu

2,15.34

दत्तेन तेन प्रीणन्ति द्वारस्था गृहदेवताः ।
चत्वरे खेचरो नाम तमुद्दिश्य प्रदापयेत्

dattena tena prīṇanti dvārasthā gṛhadevatāḥ |
catvare khecaro nāma tamuddiśya pradāpayet

2,15.35

न चोपघातं कुर्वन्ति भूताद्या देवयोनयः ।
विश्रामे भूतसंज्ञो ऽयं तेन तत्र प्रदापयेत्

na copaghātaṃ kurvanti bhūtādyā devayonayaḥ |
viśrāme bhūtasaṃjño 'yaṃ tena tatra pradāpayet

2,15.36

पिशाचा राक्षसा यक्षा ये चान्ये दिशि वासिनः ।
तस्य होतव्यदेहस्यनैवायोग्यत्वकारकाः

piśācā rākṣasā yakṣā ye cānye diśi vāsinaḥ |
tasya hotavyadehasyanaivāyogyatvakārakāḥ

2,15.37

चितापिण्ढप्रभृतितः प्रेतत्वमुपजायते ।
चितायां साधकं नाम वदन्त्येके खगेश्वर

citāpiṇḍhaprabhṛtitaḥ pretatvamupajāyate |
citāyāṃ sādhakaṃ nāma vadantyeke khageśvara

2,15.38

केचित्तं प्रेतमेवाहुर्यथा कल्पविदो बुधाः ।
तदादि तत्रतत्रापि प्रेतनाम्ना प्रदीयते

kecittaṃ pretamevāhuryathā kalpavido budhāḥ |
tadādi tatratatrāpi pretanāmnā pradīyate

2,15.39

इत्येवं पञ्चभिः पिण्डैः शवस्याहुतियोग्यता ।
अन्यथा चोपघाताय पूर्वोक्तास्ते भवन्ति हि

ityevaṃ pañcabhiḥ piṇḍaiḥ śavasyāhutiyogyatā |
anyathā copaghātāya pūrvoktāste bhavanti hi

2,15.40

उत्क्रामे प्रथमं पिण्डं तथा चार्धपयेपि च ।
चितायां तु तृतीयं स्यात्त्रयः पिण्डाश्च कल्पिताः

utkrāme prathamaṃ piṇḍaṃ tathā cārdhapayepi ca |
citāyāṃ tu tṛtīyaṃ syāttrayaḥ piṇḍāśca kalpitāḥ

2,15.41

विधाता प्रथमे पिण्डे द्वितीये गरुडध्वजः ।
तृतीये यमदूताश्च प्रयोगः परिकीर्तितः

vidhātā prathame piṇḍe dvitīye garuḍadhvajaḥ |
tṛtīye yamadūtāśca prayogaḥ parikīrtitaḥ

2,15.42

दत्ते तृतीये पिण्डे ऽस्मिन्देहदोषैः प्रमुच्यते ।
आधारभूतजीवश्चज्वलनैर्ज्वालयेच्चिताम्

datte tṛtīye piṇḍe 'smindehadoṣaiḥ pramucyate |
ādhārabhūtajīvaścajvalanairjvālayeccitām

2,15.43

संमृज्य चोपलिप्याथ उल्लिख्योद्धृत्य वेदिकाम् ।
अभ्युक्ष्योपसमाधाय वह्निं तत्रः विधानतः

saṃmṛjya copalipyātha ullikhyoddhṛtya vedikām |
abhyukṣyopasamādhāya vahniṃ tatraḥ vidhānataḥ

2,15.44

पुष्पाक्षतैश्च सम्पूज्य देवं क्रव्यादसंज्ञकम् ।
त्वं भूतकृज्जगद्योने त्वं लोकपरिपालकः

puṣpākṣataiśca sampūjya devaṃ kravyādasaṃjñakam |
tvaṃ bhūtakṛjjagadyone tvaṃ lokaparipālakaḥ

2,15.45

उपसंहारकस्तस्मादेनं स्वर्गं मृतं नय ।
इति क्रव्यादमभ्यर्च्य शरीराहुतिमाचरेत्

upasaṃhārakastasmādenaṃ svargaṃ mṛtaṃ naya |
iti kravyādamabhyarcya śarīrāhutimācaret

2,15.46

अर्धदग्धे तथा देहे दद्यादाज्याहुतिं ततः ।
लोमभ्यः स्वोतिवाक्येन कुर्याद्धोमं यथाविधि

ardhadagdhe tathā dehe dadyādājyāhutiṃ tataḥ |
lomabhyaḥ svotivākyena kuryāddhomaṃ yathāvidhi

2,15.47

चितामारोप्य तं प्रेतं हुनेदाज्याहुतिं ततः ।
यमाय चान्तकायेति मृत्यवे ब्रह्मणे तथा

citāmāropya taṃ pretaṃ hunedājyāhutiṃ tataḥ |
yamāya cāntakāyeti mṛtyave brahmaṇe tathā

2,15.48

जातवेदोमुके देया एका प्रेतमुखे तथा ।
ऊर्ध्वं तु ज्वालयेद्वह्निं पूर्वभागे चितां पुनः

jātavedomuke deyā ekā pretamukhe tathā |
ūrdhvaṃ tu jvālayedvahniṃ pūrvabhāge citāṃ punaḥ

2,15.49

अस्मात्त्वमधिजातोसि त्वदयं जायतां पुनः ।
असौ स्वर्गाय लोकाय स्वाहा ज्वलति पावकः

asmāttvamadhijātosi tvadayaṃ jāyatāṃ punaḥ |
asau svargāya lokāya svāhā jvalati pāvakaḥ

2,15.50

एवमाज्याहुतिं दत्त्वा तिलमिश्रां समन्त्रकाम् ।
ततो दाहः प्रकर्तव्यः पुत्रेण किल निश्चितम्

evamājyāhutiṃ dattvā tilamiśrāṃ samantrakām |
tato dāhaḥ prakartavyaḥ putreṇa kila niścitam

2,15.51

रोदितव्यं ततो गाढमेवं तस्य सुखं भवेत् ।
दाहस्यानन्तरं तत्र कृत्वा सञ्चयनक्रियाम्

roditavyaṃ tato gāḍhamevaṃ tasya sukhaṃ bhavet |
dāhasyānantaraṃ tatra kṛtvā sañcayanakriyām

2,15.52

प्रेतपिण्डं प्रदद्याच्च दाहार्तिशमनं खग ।
तावद्भूताः प्रतीक्षन्ते तं प्रेतं बान्धवार्थिनम्

pretapiṇḍaṃ pradadyācca dāhārtiśamanaṃ khaga |
tāvadbhūtāḥ pratīkṣante taṃ pretaṃ bāndhavārthinam

2,15.53

दाहस्यानन्तरं कार्यं पुत्रैः स्नानं सचैलकम् ।
तिलोदकं ततो दद्यान्नामगोत्रेण तिष्ठतु

dāhasyānantaraṃ kāryaṃ putraiḥ snānaṃ sacailakam |
tilodakaṃ tato dadyānnāmagotreṇa tiṣṭhatu

2,15.54

ततो जनपदैः सर्वैर्दातव्या करतालिका ।
विष्णुर्विष्णुरिति ब्रूयाद्गुणैः प्रेतमुदीरयेत्

tato janapadaiḥ sarvairdātavyā karatālikā |
viṣṇurviṣṇuriti brūyādguṇaiḥ pretamudīrayet

2,15.55

जनाः सर्वे समास्तस्य गृहमागत्य सर्वशः ।
द्वारस्य दक्षिणे भागे गोमयं गौरसर्षपान्

janāḥ sarve samāstasya gṛhamāgatya sarvaśaḥ |
dvārasya dakṣiṇe bhāge gomayaṃ gaurasarṣapān

2,15.56

निधाय वरुणं देवमन्तर्धाय स्ववेश्मनि ।
भक्षयेन्निम्बपत्राणि घृतं प्राश्य गृहं व्रजेत्

nidhāya varuṇaṃ devamantardhāya svaveśmani |
bhakṣayennimbapatrāṇi ghṛtaṃ prāśya gṛhaṃ vrajet

2,15.57

केचिद्दुग्धेन सिञ्चन्ति चितास्थानं खगेश्वर ।
अश्रुपातं न कुर्वीत दद्यादस्मै जलाञ्जलीन्

keciddugdhena siñcanti citāsthānaṃ khageśvara |
aśrupātaṃ na kurvīta dadyādasmai jalāñjalīn

2,15.58

श्लेष्माश्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतो ऽवशः ।
अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः

śleṣmāśru bāndhavairmuktaṃ preto bhuṅkte yato 'vaśaḥ |
ato na roditavyaṃ hi kriyāḥ kāryāḥ svaśaktitaḥ

2,15.59

दुग्धं च मृन्मये पात्रे तोयं दद्याद्दिनत्रयम् ।
सूर्ये चास्तं गते तार्क्ष्य वलभ्यां चत्वरे ऽपि वा

dugdhaṃ ca mṛnmaye pātre toyaṃ dadyāddinatrayam |
sūrye cāstaṃ gate tārkṣya valabhyāṃ catvare 'pi vā

2,15.60

बद्धः संमूढहृदयो देहमिच्छन्कृतानुगः ।
श्मशानं चत्वरं गेहं वीक्षन्याम्यैः स नीयते

baddhaḥ saṃmūḍhahṛdayo dehamicchankṛtānugaḥ |
śmaśānaṃ catvaraṃ gehaṃ vīkṣanyāmyaiḥ sa nīyate

2,15.61

गर्ते पिण्डा दशाहं च दातव्याश्च दिनेदिने ।
जलाञ्जलीः प्रदातव्याः प्रेतमुद्दिश्य नित्यशः

garte piṇḍā daśāhaṃ ca dātavyāśca dinedine |
jalāñjalīḥ pradātavyāḥ pretamuddiśya nityaśaḥ

2,15.62

तावद्वृद्धिश्च कर्तव्या यावत्पिण्डं दशाहिकम् ।
पुत्त्रेण हि क्रिया कार्या भार्यया तदभावतः

tāvadvṛddhiśca kartavyā yāvatpiṇḍaṃ daśāhikam |
puttreṇa hi kriyā kāryā bhāryayā tadabhāvataḥ

2,15.63

तदभावे च शिष्येण तदभावे सहोदरः ।
श्मशाने चान्यतीर्थे वा जलं पिण्डं च दापयेत्

tadabhāve ca śiṣyeṇa tadabhāve sahodaraḥ |
śmaśāne cānyatīrthe vā jalaṃ piṇḍaṃ ca dāpayet

2,15.64

ओदनानि च सक्तूंश्च शाकमूलफलादिना ।
प्रथमे ऽहनि यद्दद्यात्तद्दद्यादुत्तरे ऽहनि

odanāni ca saktūṃśca śākamūlaphalādinā |
prathame 'hani yaddadyāttaddadyāduttare 'hani

2,15.65

दिनानि दश पिण्डांश्च कुर्वन्त्यत्र सुतादयः ।
प्रत्यहं ते विभज्यन्ते चतुर्भागाः खगेश्वर

dināni daśa piṇḍāṃśca kurvantyatra sutādayaḥ |
pratyahaṃ te vibhajyante caturbhāgāḥ khageśvara

2,15.66

भागद्वयं तु देहार्थं प्रीतिदं भूतपञ्चके ।
तृतीयं यमदूतानां चतुर्थं चोपजीव्यति

bhāgadvayaṃ tu dehārthaṃ prītidaṃ bhūtapañcake |
tṛtīyaṃ yamadūtānāṃ caturthaṃ copajīvyati

2,15.67

अहोरात्रैस्तु नवभिः प्रेतो निष्पत्तिमाप्नुयात् ।
जन्तोर्निष्पन्नदेहस्य दशमे वलवत्क्षुधा

ahorātraistu navabhiḥ preto niṣpattimāpnuyāt |
jantorniṣpannadehasya daśame valavatkṣudhā

2,15.68

न विधिर्नैव मन्त्रश्च न स्वधावाहनाशिषः ।
नाम गोत्रं समुच्चार्य यद्दत्तं तद्दशाहिकम्

na vidhirnaiva mantraśca na svadhāvāhanāśiṣaḥ |
nāma gotraṃ samuccārya yaddattaṃ taddaśāhikam

2,15.69

दग्धे देहे पुनर्देहमेवमुत्पद्यते खग ।
प्रथमे ऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते

dagdhe dehe punardehamevamutpadyate khaga |
prathame 'hani yaḥ piṇḍastena mūrdhā prajāyate

2,15.70

ग्रीवा स्कन्धौ द्वितीये च तृतीये हृदयं भवेत् ।
चतुर्थेन भवेत्पृष्ठं पञ्चमे नाभिरेव च

grīvā skandhau dvitīye ca tṛtīye hṛdayaṃ bhavet |
caturthena bhavetpṛṣṭhaṃ pañcame nābhireva ca

2,15.71

षट् सप्तमे कटी गुह्यमृरू चाप्यष्टमे तथा ।
तालू पादौ च नवमे दशमे ऽह्नि क्षुधा भवेत्

ṣaṭ saptame kaṭī guhyamṛrū cāpyaṣṭame tathā |
tālū pādau ca navame daśame 'hni kṣudhā bhavet

2,15.72

देहं प्राप्तः क्षुधाविष्टो गृहे द्वारे च तिष्ठति ।
दशमे ऽहनि यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु

dehaṃ prāptaḥ kṣudhāviṣṭo gṛhe dvāre ca tiṣṭhati |
daśame 'hani yaḥ piṇḍastaṃ dadyādāmiṣeṇa tu

2,15.73

यतो देहे समुत्पन्ने प्रेतो ऽतीव क्षुधान्वितः ।
अतस्त्वामिषबाह्येन क्षुधा तस्य न नश्यति

yato dehe samutpanne preto 'tīva kṣudhānvitaḥ |
atastvāmiṣabāhyena kṣudhā tasya na naśyati

2,15.74

एकादशे द्वादशाहे प्रेतो भुङ्क्ते दिनद्वयम् ।
योषितः पुरुषास्यापि प्रेतशब्दं समुच्चरेत्

ekādaśe dvādaśāhe preto bhuṅkte dinadvayam |
yoṣitaḥ puruṣāsyāpi pretaśabdaṃ samuccaret

2,15.75

दीपमन्नं जलं वस्त्रं यत्किञ्चिद्वस्तु दीयते ।
प्रेतशब्देन तद्देयं मृस्यानन्ददायकम्

dīpamannaṃ jalaṃ vastraṃ yatkiñcidvastu dīyate |
pretaśabdena taddeyaṃ mṛsyānandadāyakam

2,15.76

त्रयोदशे ऽह्नि स प्रेतो नीयते च महापथे ।
पिण्डजं देहमाश्रित्य दिवा नक्तं बुभुक्षितः

trayodaśe 'hni sa preto nīyate ca mahāpathe |
piṇḍajaṃ dehamāśritya divā naktaṃ bubhukṣitaḥ

2,15.77

शीतोष्णशङ्कुक्रव्यादवह्निमार्गस्तु पापिनाम् ।
क्षुधा तृष्णात्मिका चैव सव्व सौम्यं कृतात्मनाम्

śītoṣṇaśaṅkukravyādavahnimārgastu pāpinām |
kṣudhā tṛṣṇātmikā caiva savva saumyaṃ kṛtātmanām

2,15.78

मार्गे चैतानि दुः खानि असिपत्रवनान्विते ।
क्षुत्पिपासार्दितो नित्यं यमदृतैः प्रपीडितः

mārge caitāni duḥ khāni asipatravanānvite |
kṣutpipāsārdito nityaṃ yamadṛtaiḥ prapīḍitaḥ

2,15.79

अहन्यहनि वै प्रेतो योजनानां शतद्वयम् ।
चत्वारिंशत्तथा सप्त अहोरात्रेण गच्छति

ahanyahani vai preto yojanānāṃ śatadvayam |
catvāriṃśattathā sapta ahorātreṇa gacchati

2,15.80

गृहीतो यमपाशैश्च हाहेति रुदिते तु सः ।
स्वगृहं तु परित्यज्य याम्यं पुरमनुव्रजेत्

gṛhīto yamapāśaiśca hāheti rudite tu saḥ |
svagṛhaṃ tu parityajya yāmyaṃ puramanuvrajet

2,15.81

क्रमेण याति स प्रेतः पुरं याम्यं शुभाशुभम् ।
अतीत्य तानितान्येव मार्गे पुरवराणि च

krameṇa yāti sa pretaḥ puraṃ yāmyaṃ śubhāśubham |
atītya tānitānyeva mārge puravarāṇi ca

2,15.82

याम्यं सौरिपुरं नगेन्द्रभवनं गन्धर्वशैलागमौ ।
क्रोञ्चं क्रूरपुरं विचित्रभवनं बह्वापदं दुः खदम्

yāmyaṃ sauripuraṃ nagendrabhavanaṃ gandharvaśailāgamau |
kroñcaṃ krūrapuraṃ vicitrabhavanaṃ bahvāpadaṃ duḥ khadam

2,15.83

नानाक्रन्दपुरं सुतप्रभवनं रौद्रं पयोवर्षणं शीताढ्यं बहुधर्मभीतभवनं याम्यं पुरं चाग्रतः

nānākrandapuraṃ sutaprabhavanaṃ raudraṃ payovarṣaṇaṃ śītāḍhyaṃ bahudharmabhītabhavanaṃ yāmyaṃ puraṃ cāgrataḥ

2,15.84

त्रयोदशे ऽह्नि स प्रेतो गृहीतो यमकिङ्करैः ।
तस्मिन्मार्गे ब्रजत्येको गृहीत इव मर्कटः

trayodaśe 'hni sa preto gṛhīto yamakiṅkaraiḥ |
tasminmārge brajatyeko gṛhīta iva markaṭaḥ

2,15.85

तथव स व्रजन्मार्गे पुत्रपुत्रेति च ब्रुवन् ।
हाहेति क्रन्दते नित्यं कीदृशं तु मया कृतम्

tathava sa vrajanmārge putraputreti ca bruvan |
hāheti krandate nityaṃ kīdṛśaṃ tu mayā kṛtam

2,15.86

मानुष्यं लभ्यते कस्मादिति ब्रूते प्रसर्पति ।
महता पुण्ययोगेन मानुष्यं जन्म लभ्यते

mānuṣyaṃ labhyate kasmāditi brūte prasarpati |
mahatā puṇyayogena mānuṣyaṃ janma labhyate

2,15.87

न तत्प्राप्य प्रदत्तं हि याचकेभ्यः स्वकं धनम् ।
पराधीनं तदभवदिति ब्रूते (रौति) सगद्गदः

na tatprāpya pradattaṃ hi yācakebhyaḥ svakaṃ dhanam |
parādhīnaṃ tadabhavaditi brūte (rauti) sagadgadaḥ

2,15.88

किङ्करैः पीड्यते ऽत्यर्थं स्मरते पूर्वदैहिकम्

kiṅkaraiḥ pīḍyate 'tyarthaṃ smarate pūrvadaihikam

2,15.89

सुखस्य दुः खस्य न कोपि दाता परो ददातीति कुबुद्धिरेषा ।
पुरा कृतं कर्म सदैव भुज्यते देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

sukhasya duḥ khasya na kopi dātā paro dadātīti kubuddhireṣā |
purā kṛtaṃ karma sadaiva bhujyate dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2,15.90

मया न दत्तं न हुतं हुताशने तपो न तप्तं हिमशैलगह्वरे ।
न सेवितं गाङ्गमहो महाजलं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

mayā na dattaṃ na hutaṃ hutāśane tapo na taptaṃ himaśailagahvare |
na sevitaṃ gāṅgamaho mahājalaṃ dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2,15.91

न नित्यदानं न गावाह्निकं कृतं न वेददानं न च शास्त्रपुस्तकम् ।
पुरा नदृष्टं न च सेवितो ऽध्वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

na nityadānaṃ na gāvāhnikaṃ kṛtaṃ na vedadānaṃ na ca śāstrapustakam |
purā nadṛṣṭaṃ na ca sevito 'dhvā dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2,15.92

जलाशयो नैव कृतो हि निर्जले मनुष्यहेतोः पशुपक्षिहेतवे ।
गोतृप्तिहेतोर्न कृतं हि गोचरं देहिन्क्वचिन्नस्तर यत्त्वया कृतम्

jalāśayo naiva kṛto hi nirjale manuṣyahetoḥ paśupakṣihetave |
gotṛptihetorna kṛtaṃ hi gocaraṃ dehinkvacinnastara yattvayā kṛtam

2,15.93

मया न भुक्तं पतिसङ्गसौख्यं वह्निप्रवेशो न कृतो मृते सति ।
तस्मिन्मृते तद्व्रतपालनं वा देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

mayā na bhuktaṃ patisaṅgasaukhyaṃ vahnipraveśo na kṛto mṛte sati |
tasminmṛte tadvratapālanaṃ vā dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2,15.94

मासोपवासैर्न विशोषितं वपुश्चान्द्रायणैर्वा नियमैश्च संहतैः ।
नारीशरीरं बहुदुः खभाजनं लब्धं मया पूर्वकृतैर्विकर्मभिः

māsopavāsairna viśoṣitaṃ vapuścāndrāyaṇairvā niyamaiśca saṃhataiḥ |
nārīśarīraṃ bahuduḥ khabhājanaṃ labdhaṃ mayā pūrvakṛtairvikarmabhiḥ

2,15.95

उक्तानि वाच्यानि मया नराणामतः शृणुष्वावहितो ऽपि पक्षिन् ।
स्त्रीणां शरीरं प्रतिलभ्य देही ब्रवीति कर्माणि कृतानि पूर्वम्

uktāni vācyāni mayā narāṇāmataḥ śṛṇuṣvāvahito 'pi pakṣin |
strīṇāṃ śarīraṃ pratilabhya dehī bravīti karmāṇi kṛtāni pūrvam

Chapter 2.16

2,16.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मदृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे यमलोकविस्तारतन्माहात्म्यतद्याननिरूपणं नाम पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 16 श्रीभगवानुवाच ।
एवं विलपतस्तस्य प्रेतस्यैवं खगेश्वर ।
क्रन्दमानस्य नितरां पीडितस्य च किङ्करैः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmadṛpretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde yamalokavistāratanmāhātmyatadyānanirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 16 śrībhagavānuvāca |
evaṃ vilapatastasya pretasyaivaṃ khageśvara |
krandamānasya nitarāṃ pīḍitasya ca kiṅkaraiḥ

2,16.2

सप्तदश दिनान्येको वायुमार्गे विकृष्यते ।
अष्टादशे त्वहोरात्रे पूर्वं याम्यपुरं व्रजेत्

saptadaśa dinānyeko vāyumārge vikṛṣyate |
aṣṭādaśe tvahorātre pūrvaṃ yāmyapuraṃ vrajet

2,16.3

तस्मिन्पुरवरे रम्ये प्रेतानां च गणो महान् ।
पुष्पभद्रा नदी तत्रन्यग्रोधः प्रियदर्शनः

tasminpuravare ramye pretānāṃ ca gaṇo mahān |
puṣpabhadrā nadī tatranyagrodhaḥ priyadarśanaḥ

2,16.4

पुरे स तत्र विश्रामं प्राप्यते यमकिङ्करैः ।
जायापुत्रादिकं सौख्यं स्मरेत्तत्र सुदुः खितः

pure sa tatra viśrāmaṃ prāpyate yamakiṅkaraiḥ |
jāyāputrādikaṃ saukhyaṃ smarettatra suduḥ khitaḥ

2,16.5

रुदते करुणैर्वाक्यै स्तृषार्तः श्रमपीडितः ।
स्वधनं स्वकलत्राणि गृहं पुत्राः सुखानि च

rudate karuṇairvākyai stṛṣārtaḥ śramapīḍitaḥ |
svadhanaṃ svakalatrāṇi gṛhaṃ putrāḥ sukhāni ca

2,16.6

भृत्यमित्राणि चान्यच्च सर्वं शोचति वै तदा ।
क्षुधार्तस्य पुरे तस्मिन्किङ्करैस्तस्य चोच्यते

bhṛtyamitrāṇi cānyacca sarvaṃ śocati vai tadā |
kṣudhārtasya pure tasminkiṅkaraistasya cocyate

2,16.7

किङ्करा ऊचुः ।
क्व धनं क्व सुता जाया क्व गृहं क्व त्वमीदृशः ।
स्वकर्मोपार्जितं भुङ्क्ष्व चिरं गच्छ महापथे

kiṅkarā ūcuḥ |
kva dhanaṃ kva sutā jāyā kva gṛhaṃ kva tvamīdṛśaḥ |
svakarmopārjitaṃ bhuṅkṣva ciraṃ gaccha mahāpathe

2,16.8

जानासि शंबलवशं बलमध्वगानां नो शंबलः प्रयतते परलोकपान्थ ।
गन्तव्यमस्ति तव निश्चितमेव तेन मार्गेण यत्र भवतः क्रयविक्रयौ न

jānāsi śaṃbalavaśaṃ balamadhvagānāṃ no śaṃbalaḥ prayatate paralokapāntha |
gantavyamasti tava niścitameva tena mārgeṇa yatra bhavataḥ krayavikrayau na

2,16.9

यमदूतोदितं वाक्यं पक्षिन्नैवं त्वया श्रुतम् ।
एवमुक्तस्ततः सर्वैर्हन्यमानः स मुद्गरैः

yamadūtoditaṃ vākyaṃ pakṣinnaivaṃ tvayā śrutam |
evamuktastataḥ sarvairhanyamānaḥ sa mudgaraiḥ

2,16.10

अत्र दत्तं सुतैः पात्रे (त्रैः) स्नेहाद्वा कृपयाथ वा ।
मासिकं पिण्डमश्राति ततः सौरिपुरं व्रजेत्

atra dattaṃ sutaiḥ pātre (traiḥ) snehādvā kṛpayātha vā |
māsikaṃ piṇḍamaśrāti tataḥ sauripuraṃ vrajet

2,16.11

तत्र नाम्ना तु राजा वै जङ्गमः कालरूपधृक् ।
तं दृष्ट्वा भयभीतस्तु विश्रामे कुरुते मतिम्

tatra nāmnā tu rājā vai jaṅgamaḥ kālarūpadhṛk |
taṃ dṛṣṭvā bhayabhītastu viśrāme kurute matim

2,16.12

उदकं चान्नसंयुक्तं भुङ्क्ते तस्मिन्पुरे गतः ।
त्रैपक्षिके तु यद्दत्तं तत्पुरं स व्यतिक्रमेत्

udakaṃ cānnasaṃyuktaṃ bhuṅkte tasminpure gataḥ |
traipakṣike tu yaddattaṃ tatpuraṃ sa vyatikramet

2,16.13

नगेन्द्रनगरे रम्ये प्रेतो याति दिवानिशम् ।
गच्छन्वनानि रौद्राणि दृष्ट्वा क्रन्दति तत्र सः

nagendranagare ramye preto yāti divāniśam |
gacchanvanāni raudrāṇi dṛṣṭvā krandati tatra saḥ

2,16.14

भीषणैः क्लिश्यमानस्तु रुदते च पुनः पुनः ।
मासद्वयावसाने तु तत्पुरं सो ऽतिगच्छति

bhīṣaṇaiḥ kliśyamānastu rudate ca punaḥ punaḥ |
māsadvayāvasāne tu tatpuraṃ so 'tigacchati

2,16.15

भुक्त्वा चान्नं जलं पीत्वा यद्दत्तं वान्धवैरिह ।
क्लिश्यमानस्ततः पाशैर्नोयते यमकिङ्करैः

bhuktvā cānnaṃ jalaṃ pītvā yaddattaṃ vāndhavairiha |
kliśyamānastataḥ pāśairnoyate yamakiṅkaraiḥ

2,16.16

तृतीये मासि सम्प्राप्ते गन्धर्वनगरं शुभम् ।
तृतीयं मासिकं भुक्त्वा तत्र गच्छत्यसौ पुरः

tṛtīye māsi samprāpte gandharvanagaraṃ śubham |
tṛtīyaṃ māsikaṃ bhuktvā tatra gacchatyasau puraḥ

2,16.17

शैलागमं चतुर्थे स मासे प्राप्नोति वै पुरम् ।
पाषाणास्तत्र वर्षन्ति प्रेतस्योपरि संस्थिताः

śailāgamaṃ caturthe sa māse prāpnoti vai puram |
pāṣāṇāstatra varṣanti pretasyopari saṃsthitāḥ

2,16.18

चतुर्थमासिके श्राद्धं भुक्ते तत्र सुखी भवेत्

caturthamāsike śrāddhaṃ bhukte tatra sukhī bhavet

2,16.19

ततो याति पुरं प्रेतः क्रूरं मासे तु पञ्चमे ।
इह दत्तं सुतैर्भुङ्क्ते प्रेतो वै तत्पुरे स्थितः ।
षष्ठे मासि ततः प्रेतो याति क्रौञ्चाबिधं पुरम्

tato yāti puraṃ pretaḥ krūraṃ māse tu pañcame |
iha dattaṃ sutairbhuṅkte preto vai tatpure sthitaḥ |
ṣaṣṭhe māsi tataḥ preto yāti krauñcābidhaṃ puram

2,16.20

तत्र दत्तेन पिण्डेन श्राद्धेनाप्यायितः पुरे ।
मुहूर्तार्धं तु विश्रम्य कम्पमानः सुदुः खितः

tatra dattena piṇḍena śrāddhenāpyāyitaḥ pure |
muhūrtārdhaṃ tu viśramya kampamānaḥ suduḥ khitaḥ

2,16.21

तत्पुरं स व्यतिक्रम्य तर्जितो यमकिङ्करैः ।
प्रयाति चित्रनगरं विचित्रो यत्र पार्थिवः

tatpuraṃ sa vyatikramya tarjito yamakiṅkaraiḥ |
prayāti citranagaraṃ vicitro yatra pārthivaḥ

2,16.22

यमस्यैवानुजः सौरिर्यत्र राज्यं प्रशास्ति हि ।
मासैस्तु पञ्चभिः सार्धैरूपषाण्मासिकं भवेत्

yamasyaivānujaḥ sauriryatra rājyaṃ praśāsti hi |
māsaistu pañcabhiḥ sārdhairūpaṣāṇmāsikaṃ bhavet

2,16.23

ऊनषाण्मासिकं तत्र भुङ्क्ते याम्यसमाहतः ।
मार्गे पुनः पुनस्तस्य बुभुक्षा पीडयत्यलम्

ūnaṣāṇmāsikaṃ tatra bhuṅkte yāmyasamāhataḥ |
mārge punaḥ punastasya bubhukṣā pīḍayatyalam

2,16.24

सन्तिष्ठते मृते को ऽपि मदीयः सुतबान्धवः ।
सौख्यं यो मे जनयति पततः शोकसागरे

santiṣṭhate mṛte ko 'pi madīyaḥ sutabāndhavaḥ |
saukhyaṃ yo me janayati patataḥ śokasāgare

2,16.25

एवं मार्गे विलपति वार्यमाणश्च किङ्करैः ।
आयान्ति संमुखास्तत्र कैवर्तास्तु सहस्रशः

evaṃ mārge vilapati vāryamāṇaśca kiṅkaraiḥ |
āyānti saṃmukhāstatra kaivartāstu sahasraśaḥ

2,16.26

वयं ते तर्तुकामाय महावैतरणीं नदीम् ।
शतयोजनविस्तीर्णां पूयशोणितसंकुलाम्

vayaṃ te tartukāmāya mahāvaitaraṇīṃ nadīm |
śatayojanavistīrṇāṃ pūyaśoṇitasaṃkulām

2,16.27

नानाझषसमाकीर्णां नानापक्षिगणैर्वृताम् ।
वयं त्वां तारयिष्यामः सुखेनेति वदन्ति ते

nānājhaṣasamākīrṇāṃ nānāpakṣigaṇairvṛtām |
vayaṃ tvāṃ tārayiṣyāmaḥ sukheneti vadanti te

2,16.28

अन्तरं देहि भो पान्थ बहुला चेद्रुचिस्तव ।
तेन तत्र प्रदत्ता गौस्तया नावा प्रसर्पति ।
मनुजानां हितं दानमन्ते वैतरणी स्मृता

antaraṃ dehi bho pāntha bahulā cedrucistava |
tena tatra pradattā gaustayā nāvā prasarpati |
manujānāṃ hitaṃ dānamante vaitaraṇī smṛtā

2,16.29

परापापं दहेत्सर्वं विष्णुलोकं च सा नयेत् ।
न दत्ता चेत्खगश्रेष्ठ तां समेत्य समज्जति

parāpāpaṃ dahetsarvaṃ viṣṇulokaṃ ca sā nayet |
na dattā cetkhagaśreṣṭha tāṃ sametya samajjati

2,16.30

स्वस्थावस्थे शरीरे ऽत्र वैतरण्या व्रतं चरेत् ।
देया च विदुषे धेनुस्तां नदीं तर्तुमिच्छता

svasthāvasthe śarīre 'tra vaitaraṇyā vrataṃ caret |
deyā ca viduṣe dhenustāṃ nadīṃ tartumicchatā

2,16.31

अवदन्मज्जमानस्तु निन्दत्यात्मानमात्मना ।
पाथेयार्थं मया किञ्चिन्न प्रदत्तं द्विजायच

avadanmajjamānastu nindatyātmānamātmanā |
pātheyārthaṃ mayā kiñcinna pradattaṃ dvijāyaca

2,16.32

न दत्तं न हुतं जप्तं न स्नातं न कृतं स्तुतम् ।
यादृशं कर्म चरितं मूढ भुङ्क्ष्वेति तादृशम्

na dattaṃ na hutaṃ japtaṃ na snātaṃ na kṛtaṃ stutam |
yādṛśaṃ karma caritaṃ mūḍha bhuṅkṣveti tādṛśam

2,16.33

तदैव हृदि संमूढस्ताडितो भाषते भटैः ।
वैतरण्याः परतटे भुङ्क्ते दत्तं घटादिकम्

tadaiva hṛdi saṃmūḍhastāḍito bhāṣate bhaṭaiḥ |
vaitaraṇyāḥ parataṭe bhuṅkte dattaṃ ghaṭādikam

2,16.34

ऊनषाण्मासिकश्राद्धं भुक्त्वा गच्छति चाग्रतः ।
तार्क्ष्य तत्र विशेषेण भोजयीत द्विजाञ्छुभान्

ūnaṣāṇmāsikaśrāddhaṃ bhuktvā gacchati cāgrataḥ |
tārkṣya tatra viśeṣeṇa bhojayīta dvijāñchubhān

2,16.35

चत्वारिंशत्तथा सप्त योजनानि शतद्वयम् ।
प्रयाति प्रत्यहं तार्क्ष्य अहोरात्रेण कर्शितः

catvāriṃśattathā sapta yojanāni śatadvayam |
prayāti pratyahaṃ tārkṣya ahorātreṇa karśitaḥ

2,16.36

सप्तमे मासि सम्प्राप्ते पुरं बह्वापदं व्रजेत् ।
तत्र भुक्त्व प्रदत्तं यच्छ्राद्धं सप्तममासिकम्

saptame māsi samprāpte puraṃ bahvāpadaṃ vrajet |
tatra bhuktva pradattaṃ yacchrāddhaṃ saptamamāsikam

2,16.37

अष्टमे मासि सम्प्राप्ते नानाक्रन्दपुरं व्रजेत् ।
नानाक्रन्दगणान्दृष्ट्वा क्रन्दमानान्सुदारुणम्

aṣṭame māsi samprāpte nānākrandapuraṃ vrajet |
nānākrandagaṇāndṛṣṭvā krandamānānsudāruṇam

2,16.38

स्वयं च शून्यहृदयः समाक्रन्दति दुः खितः ।
तन्मासिकं च यच्छ्राद्धं भुक्त्वा तत्र सुखी भवेत्

svayaṃ ca śūnyahṛdayaḥ samākrandati duḥ khitaḥ |
tanmāsikaṃ ca yacchrāddhaṃ bhuktvā tatra sukhī bhavet

2,16.39

विहाय तत्पुरं प्रेतो याति तप्तपुरं प्रति ।
सुतप्तनगरं प्राप्य नवमे मासि सो ऽश्नुते ।
द्विजभोज्यं पिण्डदानं कृतं श्राद्धं सुतेन यत्

vihāya tatpuraṃ preto yāti taptapuraṃ prati |
sutaptanagaraṃ prāpya navame māsi so 'śnute |
dvijabhojyaṃ piṇḍadānaṃ kṛtaṃ śrāddhaṃ sutena yat

2,16.40

मासि वै दशमे प्राप्ते रौद्रं स्थानं स गच्छति ।
दशमे मासि यद्दत्तं तद्भुक्त्वा च प्रयाति सः

māsi vai daśame prāpte raudraṃ sthānaṃ sa gacchati |
daśame māsi yaddattaṃ tadbhuktvā ca prayāti saḥ

2,16.41

दशैकमासिकं भुक्त्वा पयोवर्षणमृच्छति ।
मेघास्तत्र प्रवर्षन्ति प्रेतानां दुः खदायकाः

daśaikamāsikaṃ bhuktvā payovarṣaṇamṛcchati |
meghāstatra pravarṣanti pretānāṃ duḥ khadāyakāḥ

2,16.42

(ततः प्रचलितो पोतो बहुर्घमतृषार्दितः) ।
द्वादशे मासि यच्छ्राद्धं तत्र भुङ्क्ते सुदुः शितः

(tataḥ pracalito poto bahurghamatṛṣārditaḥ) |
dvādaśe māsi yacchrāddhaṃ tatra bhuṅkte suduḥ śitaḥ

2,16.43

किञ्चिन्न्यूने ततो वर्षे सार्धे चैकादशे ऽथ वा ।
याति शीतपुरं तत्र शीतं यत्रातिदुः खदम्

kiñcinnyūne tato varṣe sārdhe caikādaśe 'tha vā |
yāti śītapuraṃ tatra śītaṃ yatrātiduḥ khadam

2,16.44

शीतार्तः क्षुधितः सो ऽथ वीक्षते हि दिशो दश ।
तिष्ठेत्तु बान्धवः को ऽपि यो मे दुःखं व्यपोहति

śītārtaḥ kṣudhitaḥ so 'tha vīkṣate hi diśo daśa |
tiṣṭhettu bāndhavaḥ ko 'pi yo me duḥkhaṃ vyapohati

2,16.45

किङ्करास्तं वदन्त्येवं क्व ते पुण्यं हि तादृशम् ।
श्रुत्वा तेषां तु तद्वाक्यं हा दैव इति भाषते

kiṅkarāstaṃ vadantyevaṃ kva te puṇyaṃ hi tādṛśam |
śrutvā teṣāṃ tu tadvākyaṃ hā daiva iti bhāṣate

2,16.46

दैवं हि पूर्वसुकृतं तन्मया नैव सञ्चितम् ।
एवं सञ्चिन्त्य बहुशो धैर्यमालम्बते पुनः

daivaṃ hi pūrvasukṛtaṃ tanmayā naiva sañcitam |
evaṃ sañcintya bahuśo dhairyamālambate punaḥ

2,16.47

चत्वारिंशद्योजनानि चतुर्युक्तानि वै ततः ।
धर्मराजपुरं रम्यं गन्धर्वाप्सराकुलम्

catvāriṃśadyojanāni caturyuktāni vai tataḥ |
dharmarājapuraṃ ramyaṃ gandharvāpsarākulam

2,16.48

चतुरशीतिलक्षैश्च मूर्तामूर्तैरधिष्ठितम् ।
त्रयोदश प्रतीहारा धर्मराजपुरे स्थिताः

caturaśītilakṣaiśca mūrtāmūrtairadhiṣṭhitam |
trayodaśa pratīhārā dharmarājapure sthitāḥ

2,16.49

शुभाशुभं तु यत्कर्म ते विचार्य पुनः पुनः ।
श्रवणा ब्रह्मणः पुत्रा मनुष्याणां च चेष्टितम् ।
कथयन्ति तदा लोके पूजिताः पूजिताः स्वयम्

śubhāśubhaṃ tu yatkarma te vicārya punaḥ punaḥ |
śravaṇā brahmaṇaḥ putrā manuṣyāṇāṃ ca ceṣṭitam |
kathayanti tadā loke pūjitāḥ pūjitāḥ svayam

2,16.50

नरैस्तुष्टैश्च पुष्टैश्च यत्प्रोक्तं च कृतं च यत् ।
सर्वमावेदयन्ति स्म चित्रगुप्ते यमे च तत्

naraistuṣṭaiśca puṣṭaiśca yatproktaṃ ca kṛtaṃ ca yat |
sarvamāvedayanti sma citragupte yame ca tat

2,16.51

दूराच्छ्रवणविज्ञाना दूराद्दर्शनगोचराः ।
एवञ्चेष्टास्तु ते ह्यष्टौ स्वर्भूपातालचारिणः

dūrācchravaṇavijñānā dūrāddarśanagocarāḥ |
evañceṣṭāstu te hyaṣṭau svarbhūpātālacāriṇaḥ

2,16.52

तेषां पत्न्यस्तथै वोग्रा श्रवण्यः पृथगाह्वयाः ।
एवं तेषां शक्तिरस्ति यर्त्ये मर्त्याधिकारिणः

teṣāṃ patnyastathai vogrā śravaṇyaḥ pṛthagāhvayāḥ |
evaṃ teṣāṃ śaktirasti yartye martyādhikāriṇaḥ

2,16.53

व्रतैर्दानैस्तवैर्यश्च पूजयेदिह मानवः ।
जायन्ते तस्य ते सौम्याः सुखमृत्युप्रदायिनः

vratairdānaistavairyaśca pūjayediha mānavaḥ |
jāyante tasya te saumyāḥ sukhamṛtyupradāyinaḥ

Chapter 2.17

2,17.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रेतयात्रादिनिरूपणं नाम षोडशो ऽध्यायः श्रीगरुडमाहापुराणम्- 17 गरुड उवाच ।
एको मे संशयो देव हृदये सम्प्रबाधते ।
श्रमणाः कस्य पुत्राश्च कथं यमपुरे स्थिताः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde pretayātrādinirūpaṇaṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamāhāpurāṇam- 17 garuḍa uvāca |
eko me saṃśayo deva hṛdaye samprabādhate |
śramaṇāḥ kasya putrāśca kathaṃ yamapure sthitāḥ

2,17.2

मानुषैश्च कृतं कर्म कस्माज्जानन्ति ते प्रभो ।
कथं शृण्वन्ति ते सर्वे कस्माज्ज्ञानं समागतम्

mānuṣaiśca kṛtaṃ karma kasmājjānanti te prabho |
kathaṃ śṛṇvanti te sarve kasmājjñānaṃ samāgatam

2,17.3

कुत्र भुञ्जन्ति देवेश क्रथयस्व प्रसादतः ।
पक्षिराजवचः श्रुत्वा भगवान्वाक्यमब्रवीत्

kutra bhuñjanti deveśa krathayasva prasādataḥ |
pakṣirājavacaḥ śrutvā bhagavānvākyamabravīt

2,17.4

श्रीकृष्ण उवाच ।
शृणुष्व वचनं सत्यं सर्वेषां सौख्यदायकम् ।
तदहं कथयिष्यामि श्रवणानां विचेष्टितम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
śṛṇuṣva vacanaṃ satyaṃ sarveṣāṃ saukhyadāyakam |
tadahaṃ kathayiṣyāmi śravaṇānāṃ viceṣṭitam

2,17.5

एकीभूतं यदा सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम् ।
क्षीरोदसागरे पूर्वं मयि सुप्ते जगत्पतौ

ekībhūtaṃ yadā sarvaṃ jagatsthāvarajaṅgamam |
kṣīrodasāgare pūrvaṃ mayi supte jagatpatau

2,17.6

नाभिस्थोजस्तपस्तेपे वर्षाणि सुबहून्यपि ।
एकीभूतं जगत्सृष्टं भूतग्रामचतुर्विधम्

nābhisthojastapastepe varṣāṇi subahūnyapi |
ekībhūtaṃ jagatsṛṣṭaṃ bhūtagrāmacaturvidham

2,17.7

ब्रह्मणा निर्मितं पूर्वं विष्णुना पालितं तदा ।
रुद्रः संहारमूर्तिश्च निर्मितो ब्रह्मणा ततः

brahmaṇā nirmitaṃ pūrvaṃ viṣṇunā pālitaṃ tadā |
rudraḥ saṃhāramūrtiśca nirmito brahmaṇā tataḥ

2,17.8

वायुः सर्वगतः सृष्टः सूर्यस्तेजोभिवृद्धिमान् ।
धर्मराजस्ततः सृष्टश्चित्रगुप्तेन संयुत)

vāyuḥ sarvagataḥ sṛṣṭaḥ sūryastejobhivṛddhimān |
dharmarājastataḥ sṛṣṭaścitraguptena saṃyuta)

2,17.9

सृष्ट्वैतदादिकं सर्वं तपस्तेपे तु पद्मजः ।
गतानि बहुवर्षाणि ब्रह्मणो नाभिपङ्कजे

sṛṣṭvaitadādikaṃ sarvaṃ tapastepe tu padmajaḥ |
gatāni bahuvarṣāṇi brahmaṇo nābhipaṅkaje

2,17.10

योयो हि निर्मितः पूर्वं तत्तत्कर्म समाचरेत् ।
कस्मिंश्चित्समये तत्र ब्रह्मा लोकसमन्वितः

yoyo hi nirmitaḥ pūrvaṃ tattatkarma samācaret |
kasmiṃścitsamaye tatra brahmā lokasamanvitaḥ

2,17.11

रुद्रो विष्णुस्तथा धर्मः शासयन्ति वसुन्धराम् ।
न जानीमो वयं किञ्चिल्लोककृत्यमिहोच्यताम्

rudro viṣṇustathā dharmaḥ śāsayanti vasundharām |
na jānīmo vayaṃ kiñcillokakṛtyamihocyatām

2,17.12

इति चिन्तापराः सर्वे देवा विममृशुस्तदा ।
संचिन्त्य ब्रह्मणो मन्त्रं विबुधैः प्रेरितस्तदा

iti cintāparāḥ sarve devā vimamṛśustadā |
saṃcintya brahmaṇo mantraṃ vibudhaiḥ preritastadā

2,17.13

गृहीत्वा पुष्पपत्राणि सोसृजद्द्वादशात्मजान् ।
तेजोराशीन्विशालाक्षान्ब्रह्मणो वचनात्तु ते

gṛhītvā puṣpapatrāṇi sosṛjaddvādaśātmajān |
tejorāśīnviśālākṣānbrahmaṇo vacanāttu te

2,17.14

योयं वदति लोकेस्मिञ्छुभं वा यदि वाशुभम् ।
प्रापयन्ति ततः शीघ्रं ब्रह्मणः कर्णगोचरम्

yoyaṃ vadati lokesmiñchubhaṃ vā yadi vāśubham |
prāpayanti tataḥ śīghraṃ brahmaṇaḥ karṇagocaram

2,17.15

दूराच्छ्रवणविज्ञानं दूराद्दर्शनगोचरम् ।
सर्वे शृण्वन्ति यत्पक्षिंस्तेनैव श्रवणा मताः

dūrācchravaṇavijñānaṃ dūrāddarśanagocaram |
sarve śṛṇvanti yatpakṣiṃstenaiva śravaṇā matāḥ

2,17.16

स्थित्वा चैव तथाकाशे जन्तूनां चेष्टितं च यत् ।
तज्ज्ञात्वा धर्मराजाग्रे मृत्युकाले वदन्ति च

sthitvā caiva tathākāśe jantūnāṃ ceṣṭitaṃ ca yat |
tajjñātvā dharmarājāgre mṛtyukāle vadanti ca

2,17.17

धर्मं चार्थं च कामं च मोक्षं च कथयन्ति ते ।
एको हि धर्ममार्गश्च द्वितीयश्चार्थमार्गकः

dharmaṃ cārthaṃ ca kāmaṃ ca mokṣaṃ ca kathayanti te |
eko hi dharmamārgaśca dvitīyaścārthamārgakaḥ

2,17.18

अपरः काममार्गश्च मोक्षमार्गश्चतुर्थकः ।
उत्तमा धममार्गेण वैनतेय प्रयान्ति हि

aparaḥ kāmamārgaśca mokṣamārgaścaturthakaḥ |
uttamā dhamamārgeṇa vainateya prayānti hi

2,17.19

अर्थदाता विमानैस्तु अश्वैः कामप्रदायकः ।
हंसयुक्तविमानैश्च मोक्षाकाङ्क्षी विसर्पति

arthadātā vimānaistu aśvaiḥ kāmapradāyakaḥ |
haṃsayuktavimānaiśca mokṣākāṅkṣī visarpati

2,17.20

इतरः पादचारेण त्वसिपत्रवनानि च ।
पाषाणैः कण्टकैः क्लिष्टः पाशबद्धो ऽथ याति वै

itaraḥ pādacāreṇa tvasipatravanāni ca |
pāṣāṇaiḥ kaṇṭakaiḥ kliṣṭaḥ pāśabaddho 'tha yāti vai

2,17.21

यः कश्चिन्मानुषे लोके श्रवणान्पूजयेदिह ।
वर्धन्या जलपात्रेम पक्वान्नपरिपूर्णया

yaḥ kaścinmānuṣe loke śravaṇānpūjayediha |
vardhanyā jalapātrema pakvānnaparipūrṇayā

2,17.22

श्रवणान्पूजयेत्तत्र मया सह खगेश्वर ।
तस्याहं तत्प्रदास्यामि यत्सुरैरपि दुर्लभम्

śravaṇānpūjayettatra mayā saha khageśvara |
tasyāhaṃ tatpradāsyāmi yatsurairapi durlabham

2,17.23

संभोज्य ब्राह्मणान् भक्त्या त्वेकादश शुभाञ्छुचीन् ।
द्वादशं सकलत्रं च मम प्रीत्यै प्रपूजयेत्

saṃbhojya brāhmaṇān bhaktyā tvekādaśa śubhāñchucīn |
dvādaśaṃ sakalatraṃ ca mama prītyai prapūjayet

2,17.24

देवैः सर्वैश्च संपूज्य स्वर्गं यान्ति सुखेप्सया ।
तैः पूजितैरह तुष्टश्चित्रगुप्तेन धर्मराट्

devaiḥ sarvaiśca saṃpūjya svargaṃ yānti sukhepsayā |
taiḥ pūjitairaha tuṣṭaścitraguptena dharmarāṭ

2,17.25

तैस्तुष्टैर्मत्पुरं यान्ति लोका धर्मपारायणाः ।
श्रवणानां च माहात्म्यमुत्पत्तिं चेष्टितं शुभम्

taistuṣṭairmatpuraṃ yānti lokā dharmapārāyaṇāḥ |
śravaṇānāṃ ca māhātmyamutpattiṃ ceṣṭitaṃ śubham

2,17.26

शृणोति पक्षिशार्दूल स च पापैर्न लिप्यते ।
इह लोके सुखं भुक्त्वा स्वर्गलोके महीयते

śṛṇoti pakṣiśārdūla sa ca pāpairna lipyate |
iha loke sukhaṃ bhuktvā svargaloke mahīyate

Chapter 2.18

2,18.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतक्लपे श्रवणमहात्म्यनिरूपणं नाम सप्तदसो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 18 श्रीकृष्ण उवाच ।
श्रवणानां वचः श्रुत्वा क्षणं ध्यात्वा पुनस्ततः ।
यत्कृतं तु मनुष्यैश्चपुण्यं पापमहर्निशम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretaklape śravaṇamahātmyanirūpaṇaṃ nāma saptadaso 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 18 śrīkṛṣṇa uvāca |
śravaṇānāṃ vacaḥ śrutvā kṣaṇaṃ dhyātvā punastataḥ |
yatkṛtaṃ tu manuṣyaiścapuṇyaṃ pāpamaharniśam

2,18.2

तत्सर्वं च परिज्ञाय चित्रगुप्तो निवेदयेत् ।
चित्रगुप्तस्ततः सर्वं कर्म तस्मै वदत्यथ

tatsarvaṃ ca parijñāya citragupto nivedayet |
citraguptastataḥ sarvaṃ karma tasmai vadatyatha

2,18.3

वाचैव यत्कृतं कर्म कृतं चैव तु कायिकम् ।
मानसं च तथा कर्म कृतं भुङ्क्ते शुभाशुभम्

vācaiva yatkṛtaṃ karma kṛtaṃ caiva tu kāyikam |
mānasaṃ ca tathā karma kṛtaṃ bhuṅkte śubhāśubham

2,18.4

एवं ते कथितस्तार्क्ष्य प्रेतमार्गस्य निर्णयः ।
विश्रान्ति दानि सर्वाणि स्थानानि कथितानि ते

evaṃ te kathitastārkṣya pretamārgasya nirṇayaḥ |
viśrānti dāni sarvāṇi sthānāni kathitāni te

2,18.5

तमुद्दिश्य ददात्यन्नं सुखं याति महाध्वनि ।
दिवा रात्रौ तमुद्दिश्य स्थाने दीपप्रदो भवेत्

tamuddiśya dadātyannaṃ sukhaṃ yāti mahādhvani |
divā rātrau tamuddiśya sthāne dīpaprado bhavet

2,18.6

अन्धकारे महाघोरे श्वपूर्णे लक्ष्यवर्जिते ।
दीप्ते ऽध्वनि च ते यान्ति दीपो दत्तश्च यैर्नरैः

andhakāre mahāghore śvapūrṇe lakṣyavarjite |
dīpte 'dhvani ca te yānti dīpo dattaśca yairnaraiḥ

2,18.7

कार्तिके च चतुर्दश्यां दीपदानं सुखाय वै ।
अथ वक्ष्यामि संक्षेपाद्यममार्गस्य निष्कृतिम्

kārtike ca caturdaśyāṃ dīpadānaṃ sukhāya vai |
atha vakṣyāmi saṃkṣepādyamamārgasya niṣkṛtim

2,18.8

वृषोत्सर्गस्य पुण्येन पितृलोकं स गच्छति ।
एकादशाहपिण्डेन शुद्धदेहो भवेत्ततः

vṛṣotsargasya puṇyena pitṛlokaṃ sa gacchati |
ekādaśāhapiṇḍena śuddhadeho bhavettataḥ

2,18.9

उदकुम्भप्रदानेन किङ्करास्तृप्तिमाप्नुयुः

udakumbhapradānena kiṅkarāstṛptimāpnuyuḥ

2,18.10

शय्यादानाद्बिमानस्थो याति स्वर्गेषु मानवः ।
तदह्नि दीयते सर्वं द्वादशाहे विशेषतः

śayyādānādbimānastho yāti svargeṣu mānavaḥ |
tadahni dīyate sarvaṃ dvādaśāhe viśeṣataḥ

2,18.11

पदानि सर्ववस्तूनि वरिष्ठानि त्रयोदशे ।
यो ददाति मृतस्येह जीवन्नप्यात्महेतवे

padāni sarvavastūni variṣṭhāni trayodaśe |
yo dadāti mṛtasyeha jīvannapyātmahetave

2,18.12

तदाश्रितो महामार्गे वैनतेय स गच्छति ।
एक एवास्ति सर्वत्रे व्यवहारः खगाधिप

tadāśrito mahāmārge vainateya sa gacchati |
eka evāsti sarvatre vyavahāraḥ khagādhipa

2,18.13

उत्तमाधममध्यानां तत्तदावर्जनं भवेत् ।
यावद्भाग्यं भवेद्यस्य तावन्मार्गे ऽतिरिच्यते

uttamādhamamadhyānāṃ tattadāvarjanaṃ bhavet |
yāvadbhāgyaṃ bhavedyasya tāvanmārge 'tiricyate

2,18.14

स्वयं स्वस्येन यद्दत्तं तत्तत्राधिकरोति तम् ।
मृते यद्बान्धवैर्दत्तं तदाश्रित्य सुखी भवेत्

svayaṃ svasyena yaddattaṃ tattatrādhikaroti tam |
mṛte yadbāndhavairdattaṃ tadāśritya sukhī bhavet

2,18.15

गरुड उवाच ।
कस्मात्पदानि देयानि किंविधानि त्रयोदश ।
दीयते कस्य देवेश तद्वदस्व यथातथम्

garuḍa uvāca |
kasmātpadāni deyāni kiṃvidhāni trayodaśa |
dīyate kasya deveśa tadvadasva yathātatham

2,18.16

श्रीभगवानुवाच ।
छत्त्रोपानहवस्त्राणि मुद्रिका च कमण्डलुः ।
आसनं भाजनं चैव पदं सप्तविधं स्मृतम्

śrībhagavānuvāca |
chattropānahavastrāṇi mudrikā ca kamaṇḍaluḥ |
āsanaṃ bhājanaṃ caiva padaṃ saptavidhaṃ smṛtam

2,18.17

आतपस्तत्र यो रौद्रो दह्यते येन मानवः ।
छत्रदानेन सुच्छाया जायते प्रेततुष्टिदा

ātapastatra yo raudro dahyate yena mānavaḥ |
chatradānena succhāyā jāyate pretatuṣṭidā

2,18.18

असिपत्रवनं घोरं सो ऽतिक्रामति वै ध्रुवम् ।
अश्वारूढाश्च गच्छन्ति ददते य उपानहौ

asipatravanaṃ ghoraṃ so 'tikrāmati vai dhruvam |
aśvārūḍhāśca gacchanti dadate ya upānahau

2,18.19

आसने स्वागते (भोजने) चैव दत्तं तस्मै द्विजायते ।
सुखेन भुङ्क्ते स प्रेतः पथि गच्छञ्छनैः शनैः

āsane svāgate (bhojane) caiva dattaṃ tasmai dvijāyate |
sukhena bhuṅkte sa pretaḥ pathi gacchañchanaiḥ śanaiḥ

2,18.20

बहुधर्मसमाकीर्णे निर्वाते तोयवर्जिते ।
कमण्डलुप्रदानेन सुखी भवति निश्चितम्

bahudharmasamākīrṇe nirvāte toyavarjite |
kamaṇḍalupradānena sukhī bhavati niścitam

2,18.21

मृतोद्देशेन यो दद्यादुदपात्रं तु ताम्रजम् ।
प्रपादानसहस्रस्य तत्फलं सो ऽश्नुते ध्रुवम्

mṛtoddeśena yo dadyādudapātraṃ tu tāmrajam |
prapādānasahasrasya tatphalaṃ so 'śnute dhruvam

2,18.22

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः ।
न पीडयन्ति दाक्षिण्याद्वस्त्राभारणदानतः

yamadūtā mahāraudrāḥ karālāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ |
na pīḍayanti dākṣiṇyādvastrābhāraṇadānataḥ

2,18.23

सायुधा धावमानाश्च न मार्गे दृष्टिगोचराः ।
प्रयान्ति यमदूतास्ते मुद्रिकायाः प्रदानतः

sāyudhā dhāvamānāśca na mārge dṛṣṭigocarāḥ |
prayānti yamadūtāste mudrikāyāḥ pradānataḥ

2,18.24

भाजनासनदानेन आमान्नभोजनेन च ।
आज्ययज्ञोपवीताभ्यां पदं सम्पूर्णतां व्रजेत्

bhājanāsanadānena āmānnabhojanena ca |
ājyayajñopavītābhyāṃ padaṃ sampūrṇatāṃ vrajet

2,18.25

एवं मार्गे गच्छमानस्तृषार्तः श्रमपीडितः ।
महिषीरथ (दुग्ध) दानाच्च सुखी भवति निश्चितम्

evaṃ mārge gacchamānastṛṣārtaḥ śramapīḍitaḥ |
mahiṣīratha (dugdha) dānācca sukhī bhavati niścitam

2,18.26

गरुड उवाच ।
मृतोद्देशेन यत्किञ्चिद्दीयते स्वगृहे विभो ।
स गच्छति महामार्गे तद्दत्तं केन गृह्यते

garuḍa uvāca |
mṛtoddeśena yatkiñciddīyate svagṛhe vibho |
sa gacchati mahāmārge taddattaṃ kena gṛhyate

2,18.27

श्रीभगवानुवाच ।
गृह्णाति वरुणो दानं मम हस्ते प्रयच्छति ।
अहं च भास्करे देवे भास्करात्सो ऽश्नुते सुखम्

śrībhagavānuvāca |
gṛhṇāti varuṇo dānaṃ mama haste prayacchati |
ahaṃ ca bhāskare deve bhāskarātso 'śnute sukham

2,18.28

विकर्मणः प्रभावेण वंशच्छेदे क्षिताविह ।
सर्वे ते नरकं यान्ति यावत्पापस्य संक्षयः

vikarmaṇaḥ prabhāveṇa vaṃśacchede kṣitāviha |
sarve te narakaṃ yānti yāvatpāpasya saṃkṣayaḥ

2,18.29

कस्मिंश्चित्समये पूर्णे महिषासनसंस्थितः ।
नरकान्वीक्ष्य धर्मात्मा नानाक्रन्दसमाकुलान्

kasmiṃścitsamaye pūrṇe mahiṣāsanasaṃsthitaḥ |
narakānvīkṣya dharmātmā nānākrandasamākulān

2,18.30

चतुरशीतिलक्षाणां नरकाणां स ईश्वरः ।
तेषां मध्ये श्रेष्ठतमा घोरा या एकविंशतिः

caturaśītilakṣāṇāṃ narakāṇāṃ sa īśvaraḥ |
teṣāṃ madhye śreṣṭhatamā ghorā yā ekaviṃśatiḥ

2,18.31

तामिस्त्रं लोहशङ्कुश्च महारौरवशाल्मली ।
रौरवं कुड्वलं कालसूत्रकं पूतिमृतिका

tāmistraṃ lohaśaṅkuśca mahārauravaśālmalī |
rauravaṃ kuḍvalaṃ kālasūtrakaṃ pūtimṛtikā

2,18.32

सङ्घातं लोहतोदं च सविषं सम्प्रतापनम् ।
महानरककालोलः सजीवनमहापथः

saṅghātaṃ lohatodaṃ ca saviṣaṃ sampratāpanam |
mahānarakakālolaḥ sajīvanamahāpathaḥ

2,18.33

अवीचिरन्धता मिस्त्रः कुम्भोपाकस्तथैव च ।
असिपत्रवनं चैव पतनश्चैकविंशतिः

avīcirandhatā mistraḥ kumbhopākastathaiva ca |
asipatravanaṃ caiva patanaścaikaviṃśatiḥ

2,18.34

येषां तु नरके घोरे बह्वब्दानि गतानि वै ।
सन्तातर्नैव विद्यते दूतत्वं ते तु (प्रेत्य) यान्ति हि

yeṣāṃ tu narake ghore bahvabdāni gatāni vai |
santātarnaiva vidyate dūtatvaṃ te tu (pretya) yānti hi

2,18.35

यमेन प्रेषितास्ते वै मानुषस्य मृतस्य तु ।
दिनेदिने प्रगृह्णन्ति दत्तमन्नाद्यपानकम्

yamena preṣitāste vai mānuṣasya mṛtasya tu |
dinedine pragṛhṇanti dattamannādyapānakam

2,18.36

प्रेतस्यैव विलुण्ठन्ति मध्ये मार्गे बुभुक्षिताः ।
मासान्ते भोजनं पिण्डमेके यच्छन्ति तत्र वै

pretasyaiva viluṇṭhanti madhye mārge bubhukṣitāḥ |
māsānte bhojanaṃ piṇḍameke yacchanti tatra vai

2,18.37

तृप्तिं प्रयान्ति ते सर्वे प्रत्यहं चैव वत्सरम् ।
एवमादिकृतैः पुण्यैः क्रमात्सौरिपुरं व्रजेत्

tṛptiṃ prayānti te sarve pratyahaṃ caiva vatsaram |
evamādikṛtaiḥ puṇyaiḥ kramātsauripuraṃ vrajet

2,18.38

ततः संवत्सरस्यान्ते प्रत्यासन्ने यमालये ।
बहुभीतकरे प्रेतो हस्तमात्रं समुत्सृजेत्

tataḥ saṃvatsarasyānte pratyāsanne yamālaye |
bahubhītakare preto hastamātraṃ samutsṛjet

2,18.39

दिवसैर्दशभिर्जातं तं देहं दशपिण्डजम् ।
जामदग्न्यस्येव रामं दृष्ट्वा तेजः प्रसर्पति

divasairdaśabhirjātaṃ taṃ dehaṃ daśapiṇḍajam |
jāmadagnyasyeva rāmaṃ dṛṣṭvā tejaḥ prasarpati

2,18.40

कर्मजं देहमाश्रित्य पूर्वदेहं समुत्सजेत् ।
अङ्गुष्ठमात्रो वायुश्च शमीपत्रंसमारुहेत्

karmajaṃ dehamāśritya pūrvadehaṃ samutsajet |
aṅguṣṭhamātro vāyuśca śamīpatraṃsamāruhet

2,18.41

व्रजंस्तिष्ठन्पदैकेन यथैवैकेन गच्छति ।
यथा तृणजलौकेव देही कर्मानुगो ऽवशः

vrajaṃstiṣṭhanpadaikena yathaivaikena gacchati |
yathā tṛṇajalaukeva dehī karmānugo 'vaśaḥ

2,18.42

वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरो ऽपराणि ।
तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नवानि देही

vāsāṃsi jīrṇāni yathā vihāya navāni gṛhṇāti naro 'parāṇi |
tathā śarīrāṇi vihāya jīrṇānyanyāni saṃyāti navāni dehī

Chapter 2.19

2,19.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मदृप्रेतदृश्रीकृष्णगरुड संवादे वृषोत्सर्गनानादानफलयमलोकगमनकर्मजदेहप्राप्तिनिरूपणं नामाष्टादशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 19 श्रीभगवानुवाच ।
वायुभूतः क्षधाविष्टः कर्मजं देहमाश्रितः ।
ते देहं स समासाद्य यमेन सह गच्छति

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmadṛpretadṛśrīkṛṣṇagaruḍa saṃvāde vṛṣotsarganānādānaphalayamalokagamanakarmajadehaprāptinirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 19 śrībhagavānuvāca |
vāyubhūtaḥ kṣadhāviṣṭaḥ karmajaṃ dehamāśritaḥ |
te dehaṃ sa samāsādya yamena saha gacchati

2,19.2

चित्रगुप्तपुरं तत्र योजनानां तु विंशतिः ।
कायस्थास्तत्र पश्यन्ति पापपुण्यानि सर्वशः

citraguptapuraṃ tatra yojanānāṃ tu viṃśatiḥ |
kāyasthāstatra paśyanti pāpapuṇyāni sarvaśaḥ

2,19.3

महादानेषुदत्तेषु गतस्तत्र सुखी भवेत् ।
योजनानां चतुर्विंशत्पुरं वैवस्वतं शुभम्

mahādāneṣudatteṣu gatastatra sukhī bhavet |
yojanānāṃ caturviṃśatpuraṃ vaivasvataṃ śubham

2,19.4

लोहं लवणकार्पासं तिलपात्रं च यैर्नरैः ।
दत्तं तेनैव तृप्यन्ति यमस्य पुरचारिणः

lohaṃ lavaṇakārpāsaṃ tilapātraṃ ca yairnaraiḥ |
dattaṃ tenaiva tṛpyanti yamasya puracāriṇaḥ

2,19.5

गत्वा च तत्र ते सर्वे प्रतीहारं वदन्ति हि ।
धर्मध्वजप्रतीहारस्तत्र तिष्ठति सर्वदा

gatvā ca tatra te sarve pratīhāraṃ vadanti hi |
dharmadhvajapratīhārastatra tiṣṭhati sarvadā

2,19.6

सप्तधान्यस्य दानेन प्रीतो धर्मध्वजो भवेत् ।
तत्र गत्वा प्रतीहारो ब्रूते तस्य शुभाशुभम्

saptadhānyasya dānena prīto dharmadhvajo bhavet |
tatra gatvā pratīhāro brūte tasya śubhāśubham

2,19.7

धर्मराजस्य यद्रूपं सन्तः सुकृतिनो जनाः ।
पश्यन्ति च दुरात्मानो यमरूपं सुभीषणम्

dharmarājasya yadrūpaṃ santaḥ sukṛtino janāḥ |
paśyanti ca durātmāno yamarūpaṃ subhīṣaṇam

2,19.8

तं दृष्ट्वा भयभीतस्तु हाहेति वदते जनः ।
कृतं दानं च यैर्मर्त्यैस्तेषां नास्ति भयं क्वचित्

taṃ dṛṣṭvā bhayabhītastu hāheti vadate janaḥ |
kṛtaṃ dānaṃ ca yairmartyaisteṣāṃ nāsti bhayaṃ kvacit

2,19.9

प्राप्तं सुकृतिनं दृष्ट्वा स्थानाच्च लति सूर्यजः ।
एष मे मण्डलं भित्त्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति

prāptaṃ sukṛtinaṃ dṛṣṭvā sthānācca lati sūryajaḥ |
eṣa me maṇḍalaṃ bhittvā brahmalokaṃ prayāsyati

2,19.10

दानेन सुलभो धर्मो यममार्गः सुखावहः ।
एष मार्गो विशालो ऽत्र न केनाप्य नुगम्यते ।
दानपुण्यं विना वत्स न गच्छेद्धर्ममन्दिरम्

dānena sulabho dharmo yamamārgaḥ sukhāvahaḥ |
eṣa mārgo viśālo 'tra na kenāpya nugamyate |
dānapuṇyaṃ vinā vatsa na gaccheddharmamandiram

2,19.11

तस्मिन्मार्गे तु रौद्रे वै भीषणा यमकिङ्कराः ।
एकैकस्य पुरस्याग्रे तिष्ठत्येकसहस्रकम्

tasminmārge tu raudre vai bhīṣaṇā yamakiṅkarāḥ |
ekaikasya purasyāgre tiṣṭhatyekasahasrakam

2,19.12

पचन्ति पापिनं प्राप्य उदके यातनाकराः ।
गृह्णन्ति मासमासान्ते पादशेषं तु तद्भवेत्

pacanti pāpinaṃ prāpya udake yātanākarāḥ |
gṛhṇanti māsamāsānte pādaśeṣaṃ tu tadbhavet

2,19.13

और्ध्वदैहिकदानानि यैर्न दत्तानि काश्यप ।
महाकष्टेन ते यान्ति तस्माद्देयानि शक्तितः ।
अदत्त्वा पशुवद्यान्ति गृहीतो वन्धबन्धनैः

aurdhvadaihikadānāni yairna dattāni kāśyapa |
mahākaṣṭena te yānti tasmāddeyāni śaktitaḥ |
adattvā paśuvadyānti gṛhīto vandhabandhanaiḥ

2,19.14

एवं कृतेन सम्पश्येत्स नरः भूतकर्मणा ।
दैविकीं पैतृकीं योनिं मानुषीं वाथ नारकीम्

evaṃ kṛtena sampaśyetsa naraḥ bhūtakarmaṇā |
daivikīṃ paitṛkīṃ yoniṃ mānuṣīṃ vātha nārakīm

2,19.15

धर्मराजस्य वचनान्मुक्तिर्भवति वा ततः ।
मानुष्यं तत्त्वतः प्राप्य स पुत्त्रः पुत्त्रतां व्रजेत्

dharmarājasya vacanānmuktirbhavati vā tataḥ |
mānuṣyaṃ tattvataḥ prāpya sa puttraḥ puttratāṃ vrajet

2,19.16

यथायथा कृतं कर्म तान्तां योनिं व्रजेन्नरः ।
तत्तथैव च भुञ्जानो विचरेत्सर्वलोकगः

yathāyathā kṛtaṃ karma tāntāṃ yoniṃ vrajennaraḥ |
tattathaiva ca bhuñjāno vicaretsarvalokagaḥ

2,19.17

अशाश्वतं परिज्ञाय सर्वलोकोत्तरं सुखम् ।
यदा भवति मानुष्यं तदा धर्मं समाचरेत्

aśāśvataṃ parijñāya sarvalokottaraṃ sukham |
yadā bhavati mānuṣyaṃ tadā dharmaṃ samācaret

2,19.18

कृमयो भस्म विष्ठा वा देहानां प्रकृतिः सदा ।
अन्धकूपे महारौद्रे दीपहस्तः पातेत्तु वै

kṛmayo bhasma viṣṭhā vā dehānāṃ prakṛtiḥ sadā |
andhakūpe mahāraudre dīpahastaḥ pātettu vai

2,19.19

महापुण्यप्रभावेण मानुष्यं जन्म लभ्यते ।
यस्तत्प्राप्य चरेद्धर्मं स गच्छेत्परमां गतिम्

mahāpuṇyaprabhāveṇa mānuṣyaṃ janma labhyate |
yastatprāpya careddharmaṃ sa gacchetparamāṃ gatim

2,19.20

अपि जानन्वृथा धर्मं दुः खमायाति याति च

api jānanvṛthā dharmaṃ duḥ khamāyāti yāti ca

2,19.21

जातीशतेन लभते किल मानुषत्वं तत्रापि दुर्लभतरं खग भो द्विजत्वम् ।
यस्तत्र पालयति लालयति व्रतानि तस्यामृतं भवति हस्तगतं प्रसादात्

jātīśatena labhate kila mānuṣatvaṃ tatrāpi durlabhataraṃ khaga bho dvijatvam |
yastatra pālayati lālayati vratāni tasyāmṛtaṃ bhavati hastagataṃ prasādāt

Chapter 2.20

2,20.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे यममन्दिरप्रवेशतदाज्ञालब्धमनुष्यादि देहांन्तरप्राप्तिनिरूपणं नामैकोनविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 20 गरुड उवाच ।
ये केचित्प्रेतरूपेण कुत्र वासं लभन्ति ते ।
प्रेतलोकाद्विनिर्मुक्ताः कथं कुत्र व्रजन्ति ते

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde yamamandirapraveśatadājñālabdhamanuṣyādi dehāṃntaraprāptinirūpaṇaṃ nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 20 garuḍa uvāca |
ye kecitpretarūpeṇa kutra vāsaṃ labhanti te |
pretalokādvinirmuktāḥ kathaṃ kutra vrajanti te

2,20.2

चतुर्युक्ताशीति लक्षैर्नरकैः पर्युपासिताः ।
यमेन रक्षितास्तत्र भूतैश्चैव सहस्रशः

caturyuktāśīti lakṣairnarakaiḥ paryupāsitāḥ |
yamena rakṣitāstatra bhūtaiścaiva sahasraśaḥ

2,20.3

विचरन्ति कथं लोके नरकाच्च विनिर्गताः ।
गरुडोदीरितं श्रुत्वा लक्ष्मीनाथो ऽब्रवीदिदम्

vicaranti kathaṃ loke narakācca vinirgatāḥ |
garuḍodīritaṃ śrutvā lakṣmīnātho 'bravīdidam

2,20.4

श्रीकृष्ण उवाच ।
पक्षिराज शृणुष्व त्वं यत्र प्रेताश्चरन्ति वै ।
परार्थदारग्रहणाच्छ (ब) लाद्द्रोहान्निशाचराः

śrīkṛṣṇa uvāca |
pakṣirāja śṛṇuṣva tvaṃ yatra pretāścaranti vai |
parārthadāragrahaṇāccha (ba) lāddrohānniśācarāḥ

2,20.5

तथैव सर्वपापिष्ठः स्वात्मजान्वेषणे रताः ।
विचरन्त्यशरीरास्ते क्षुप्तिपासार्दिता भृशम्

tathaiva sarvapāpiṣṭhaḥ svātmajānveṣaṇe ratāḥ |
vicarantyaśarīrāste kṣuptipāsārditā bhṛśam

2,20.6

बन्दीगृहवि निर्मुक्ता येभ्यो नश्यन्ति जन्तवः ।
ते व्यवस्यन्ति च प्रेता वधोपायं च बन्धुषु

bandīgṛhavi nirmuktā yebhyo naśyanti jantavaḥ |
te vyavasyanti ca pretā vadhopāyaṃ ca bandhuṣu

2,20.7

पितृद्वदाराणि रुन्धन्ति तन्मार्गोच्छेदकास्तथा ।
पितृभा गान्विगृह्णन्ति पान्थेभ्यस्तस्करा इव

pitṛdvadārāṇi rundhanti tanmārgocchedakāstathā |
pitṛbhā gānvigṛhṇanti pānthebhyastaskarā iva

2,20.8

स्वं वेश्म पुनरागत्य मित्रस्थाने विशन्ति ते ।
तत्र स्थिता निरीक्षन्ते रोगशोकादिबन्धनाः

svaṃ veśma punarāgatya mitrasthāne viśanti te |
tatra sthitā nirīkṣante rogaśokādibandhanāḥ

2,20.9

पीडयन्ति ज्वरीभूय एकान्तरमिषेण तु ।
तृतीयकज्वरा भूत्वा शीतवातादिपीडया

pīḍayanti jvarībhūya ekāntaramiṣeṇa tu |
tṛtīyakajvarā bhūtvā śītavātādipīḍayā

2,20.10

अन्यांश्च विविधान्रोगाञ्छिरो ऽर्तिं च विषूचिकाम् ।
चिन्त यन्ति सदा तेषामुच्छिष्टादिस्थलस्थिताः

anyāṃśca vividhānrogāñchiro 'rtiṃ ca viṣūcikām |
cinta yanti sadā teṣāmucchiṣṭādisthalasthitāḥ

2,20.11

आत्मजानां छलाल्लोका भूतसङ्घैश्च रक्षिताः ।
पिबन्ति ते च पानीयं भोजनोच्छिष्टयोजितम्

ātmajānāṃ chalāllokā bhūtasaṅghaiśca rakṣitāḥ |
pibanti te ca pānīyaṃ bhojanocchiṣṭayojitam

2,20.12

एवं प्रेताः प्रवर्तन्ते नानादोषैर्विकर्मिणः

evaṃ pretāḥ pravartante nānādoṣairvikarmiṇaḥ

2,20.13

गरुड उवाच ।
कथं कुर्वन्ति ते प्रेताः केन रूपेण कस्य किम् ।
ज्ञायते केन विधिना जल्पन्ति न वदन्ति वा

garuḍa uvāca |
kathaṃ kurvanti te pretāḥ kena rūpeṇa kasya kim |
jñāyate kena vidhinā jalpanti na vadanti vā

2,20.14

एनं छिन्धि मनोमोहं मम चेदिच्छसि प्रियम् ।
कलिकाले हृषीकेश प्रेतत्वं जायते बहु

enaṃ chindhi manomohaṃ mama cedicchasi priyam |
kalikāle hṛṣīkeśa pretatvaṃ jāyate bahu

2,20.15

श्रीविष्णुरुवाच ।
स्वकुलं पीडयेत्पेतः परच्छिद्रेण पीडयेत् ।
जीवन्स दृश्यते स्नेही मृतो दुष्टत्वमाप्नुयात्

śrīviṣṇuruvāca |
svakulaṃ pīḍayetpetaḥ paracchidreṇa pīḍayet |
jīvansa dṛśyate snehī mṛto duṣṭatvamāpnuyāt

2,20.16

रुद्रजापी धर्मरतो देवतातिथिपूजकः ।
सत्यवाक् प्रियवादी च न प्रेतैः स हि पीड्यते

rudrajāpī dharmarato devatātithipūjakaḥ |
satyavāk priyavādī ca na pretaiḥ sa hi pīḍyate

2,20.17

सर्वक्रियापरिभ्रष्टो नास्तिको धर्मनिन्दकः ।
असत्यवादनिरतो नरः प्रेतैः स पीड्यते ।
कलौ प्रेतत्वमाप्नोति तार्क्ष्याशुद्धक्रियापरः

sarvakriyāparibhraṣṭo nāstiko dharmanindakaḥ |
asatyavādanirato naraḥ pretaiḥ sa pīḍyate |
kalau pretatvamāpnoti tārkṣyāśuddhakriyāparaḥ

2,20.18

कृतादौ द्वापरान्ते च न प्रेतो नैव पीडनम् ।
बहूनामेकजातानामेकः सौख्यं समश्नुते

kṛtādau dvāparānte ca na preto naiva pīḍanam |
bahūnāmekajātānāmekaḥ saukhyaṃ samaśnute

2,20.19

एको दुष्कृतकर्मा च एकः सन्ततिमाञ्जनः ।
एकः सम्पीड्यते प्रेतैरेकः सुतधनान्वितः

eko duṣkṛtakarmā ca ekaḥ santatimāñjanaḥ |
ekaḥ sampīḍyate pretairekaḥ sutadhanānvitaḥ

2,20.20

एकस्य पुत्रनाशः स्यादेको दुहितृमान् भवेत् ।
विरोधो बन्धुभिः सार्धं प्रेतदोषेण काश्यप

ekasya putranāśaḥ syādeko duhitṛmān bhavet |
virodho bandhubhiḥ sārdhaṃ pretadoṣeṇa kāśyapa

2,20.21

सन्ततिर्दृश्यते नैव समुत्पन्ना विनश्यति ।
पशुद्रव्यविनाशश्च सा पीडा प्रेतसम्भवा

santatirdṛśyate naiva samutpannā vinaśyati |
paśudravyavināśaśca sā pīḍā pretasambhavā

2,20.22

प्रकृतेः परिवर्तः स्याद्विद्वेषः सह बन्धुभिः ।
अकस्माद्व्यसनप्राप्तिः सा पीडा प्रेतसम्भवा

prakṛteḥ parivartaḥ syādvidveṣaḥ saha bandhubhiḥ |
akasmādvyasanaprāptiḥ sā pīḍā pretasambhavā

2,20.23

नास्तिक्यं वृत्तिलोपश्च महालोभस्तथैव च ।
स्याद्धन्तकलहो नित्यं सा पीडा प्रेतसम्भवा

nāstikyaṃ vṛttilopaśca mahālobhastathaiva ca |
syāddhantakalaho nityaṃ sā pīḍā pretasambhavā

2,20.24

पितृमातृनिहन्ता च देवब्राह्मणनिन्दकः ।
इत्यादोषमवाप्नोति सा पीडा प्रेतसम्भवा

pitṛmātṛnihantā ca devabrāhmaṇanindakaḥ |
ityādoṣamavāpnoti sā pīḍā pretasambhavā

2,20.25

नित्यकर्मविनिंमुक्तो जपहोमविवर्जितः ।
परद्रव्याणां च हर्ता सा पीडा प्रेतसम्भवा

nityakarmaviniṃmukto japahomavivarjitaḥ |
paradravyāṇāṃ ca hartā sā pīḍā pretasambhavā

2,20.26

सुवृष्टौ कृषिनाशश्च व्यवहारो विनश्यति ।
लोके कलहकारी च सा पीडा प्रेतसम्भवा

suvṛṣṭau kṛṣināśaśca vyavahāro vinaśyati |
loke kalahakārī ca sā pīḍā pretasambhavā

2,20.27

मार्गे जङ्गम्यमानं तं पीडयेद्वातमण्डली ।
प्रेतपीडा तु सा ज्ञेया सत्यंसत्यं खगेश्वर

mārge jaṅgamyamānaṃ taṃ pīḍayedvātamaṇḍalī |
pretapīḍā tu sā jñeyā satyaṃsatyaṃ khageśvara

2,20.28

हीनजात्या च सम्बन्धो हीनकर्म करोति यः ।
अधर्मे रमते नित्यं सा पीडा प्रेतसम्भवा

hīnajātyā ca sambandho hīnakarma karoti yaḥ |
adharme ramate nityaṃ sā pīḍā pretasambhavā

2,20.29

व्यसनैर्द्रव्यनाशः स्यादुपक्रान्तं विनश्यति ।
चौराग्निराजभिर्हानिः सा पीडा प्रेतसम्भवा

vyasanairdravyanāśaḥ syādupakrāntaṃ vinaśyati |
caurāgnirājabhirhāniḥ sā pīḍā pretasambhavā

2,20.30

महारोगोपलब्धिश्च बालकानां च पीडनम् ।
जाया संपीढ्यते यच्च सा पीडा प्रेतसम्भवा

mahārogopalabdhiśca bālakānāṃ ca pīḍanam |
jāyā saṃpīḍhyate yacca sā pīḍā pretasambhavā

2,20.31

श्रुतिस्मृतिपुराणेषु धर्मशास्त्रसमुद्भवे ।
अभावो जायते धर्मे सा पीडा प्रेतसम्भवा

śrutismṛtipurāṇeṣu dharmaśāstrasamudbhave |
abhāvo jāyate dharme sā pīḍā pretasambhavā

2,20.32

देवतीर्थद्विजानां तु निन्दांयः कुरुते नरः ।
प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा सा पीडा प्रेतसम्भवा

devatīrthadvijānāṃ tu nindāṃyaḥ kurute naraḥ |
pratyakṣaṃ vā parokṣaṃ vā sā pīḍā pretasambhavā

2,20.33

स्ववृत्तिहरणं यच्च स्वप्रतिष्ठाहतिस्तथा ।
वंशच्छेदः नदृश्येत प्रेतदोषाद्विनान्यथा

svavṛttiharaṇaṃ yacca svapratiṣṭhāhatistathā |
vaṃśacchedaḥ nadṛśyeta pretadoṣādvinānyathā

2,20.34

स्त्रीणां गर्भविनाशः स्यान्न पुष्पं दृश्यते तथा ।
बालानां मरणं यत्र सा पीडा प्रेतसम्भवा

strīṇāṃ garbhavināśaḥ syānna puṣpaṃ dṛśyate tathā |
bālānāṃ maraṇaṃ yatra sā pīḍā pretasambhavā

2,20.35

भावशुद्ध्या न कुरुते श्राद्धं सांवत्सरादिकम् ।
स्वयमेव न कुर्वीत सा पीडा प्रेतसम्भवा

bhāvaśuddhyā na kurute śrāddhaṃ sāṃvatsarādikam |
svayameva na kurvīta sā pīḍā pretasambhavā

2,20.36

तीर्थे गत्त्वा परासक्तः स्वकृत्यं च परित्यजेत् ।
धर्मकार्ये न सम्पत्तिः सा पीडा प्रेतसम्भवा

tīrthe gattvā parāsaktaḥ svakṛtyaṃ ca parityajet |
dharmakārye na sampattiḥ sā pīḍā pretasambhavā

2,20.37

दम्पत्योः कलहश्चैव भोजने कोपसंयुतः ।
परद्रोहे मतिश्चैव सा पीडा प्रेतसंभवा

dampatyoḥ kalahaścaiva bhojane kopasaṃyutaḥ |
paradrohe matiścaiva sā pīḍā pretasaṃbhavā

2,20.38

पुष्पं यत्र न दृश्येन फलं तथा ।
विरहो भार्यया यत्र सा पीडा प्रेतसग्भवा

puṣpaṃ yatra na dṛśyena phalaṃ tathā |
viraho bhāryayā yatra sā pīḍā pretasagbhavā

2,20.39

येषां वै जायते चिह्नं सदोच्चाटपरं नृणाम् ।
स्वक्षेत्रे निष्फलं तेजः सा पीडा प्रेतसम्भवा

yeṣāṃ vai jāyate cihnaṃ sadoccāṭaparaṃ nṛṇām |
svakṣetre niṣphalaṃ tejaḥ sā pīḍā pretasambhavā

2,20.40

स्वगोत्रघातकश्चैव हन्ति शत्रुमिवात्मजम् ।
न प्रीतिर्नापि सौख्यं च सा पीडा प्रेतसम्भवा

svagotraghātakaścaiva hanti śatrumivātmajam |
na prītirnāpi saukhyaṃ ca sā pīḍā pretasambhavā

2,20.41

पितृवाक्यं न कुरुते स्वपत्नीं च न सेवते ।
सदा क्रूरमतिर्व्यग्रः सा पीडा प्रेतसम्भवा

pitṛvākyaṃ na kurute svapatnīṃ ca na sevate |
sadā krūramatirvyagraḥ sā pīḍā pretasambhavā

2,20.42

विकर्मा जायते प्रेतो ह्यविधिक्रियया तथा ।
तत्कालदुष्टसंसर्गाद्वृषोत्सर्गादृते तथा

vikarmā jāyate preto hyavidhikriyayā tathā |
tatkāladuṣṭasaṃsargādvṛṣotsargādṛte tathā

2,20.43

दृष्टगृत्युवशाद्वापि अदग्धवपुषस्तथा ।
प्रेतत्वं जायते तार्क्ष्य पीड्यन्ते येन जन्तवः

dṛṣṭagṛtyuvaśādvāpi adagdhavapuṣastathā |
pretatvaṃ jāyate tārkṣya pīḍyante yena jantavaḥ

2,20.44

एवं ज्ञात्वा खगश्रेष्ठ प्रेतमुक्तिं समाचरेत् ।
यो वै न मन्यते प्रेतान्मृतः प्रेतत्वमाप्नुयात्

evaṃ jñātvā khagaśreṣṭha pretamuktiṃ samācaret |
yo vai na manyate pretānmṛtaḥ pretatvamāpnuyāt

2,20.45

प्रेतदोषः कुले यस्य सुखं तस्य न विद्यते ।
मतिः प्रीती रतिर्बुद्धिर्लक्ष्मीः पञ्चविनाशनम्

pretadoṣaḥ kule yasya sukhaṃ tasya na vidyate |
matiḥ prītī ratirbuddhirlakṣmīḥ pañcavināśanam

2,20.46

तृतीये पञ्चमे पुंसि वंशच्छेदो हि जायते ।
दरिद्रो निर्धनश्चैव पापकर्मा भवेभवे

tṛtīye pañcame puṃsi vaṃśacchedo hi jāyate |
daridro nirdhanaścaiva pāpakarmā bhavebhave

2,20.47

ये केचित्पेतरूपा विकृतमुखदृशो रौद्ररूपाः कराला मन्यन्ते नैव गोत्रं सुतदुहितृपितॄन् भ्रातृजायां वधूं वा ।
कृत्वा काम्यं च रूपं सुखगतिरहिता भाषमाणा यथेष्टं हा कष्टं भोक्तुकामा विधिवशपतिताः संस्मरन्ति स्वपाकम्

ye kecitpetarūpā vikṛtamukhadṛśo raudrarūpāḥ karālā manyante naiva gotraṃ sutaduhitṛpitṝn bhrātṛjāyāṃ vadhūṃ vā |
kṛtvā kāmyaṃ ca rūpaṃ sukhagatirahitā bhāṣamāṇā yatheṣṭaṃ hā kaṣṭaṃ bhoktukāmā vidhivaśapatitāḥ saṃsmaranti svapākam

Chapter 2.21

2,21.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रेतावासतद्बाधाप्रकारनिरूपणं नाम विंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 21 गरुड उवाच ।
मुक्तिं यान्ति कथं प्रेतास्तदहं प्रष्टुमुत्सुकः ।
यन्मुक्तौ च मनुष्याणां न पीडा जायते पुनः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pratakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde pretāvāsatadbādhāprakāranirūpaṇaṃ nāma viṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 21 garuḍa uvāca |
muktiṃ yānti kathaṃ pretāstadahaṃ praṣṭumutsukaḥ |
yanmuktau ca manuṣyāṇāṃ na pīḍā jāyate punaḥ

2,21.2

एतैश्च लक्षणैर्देव पीडोक्ता प्रेतजा त्वया ।
तेषां कदा भवेन्मुक्तिः प्रेतत्वं न कथं भवेत्

etaiśca lakṣaṇairdeva pīḍoktā pretajā tvayā |
teṣāṃ kadā bhavenmuktiḥ pretatvaṃ na kathaṃ bhavet

2,21.3

प्रेतत्वे हि प्रमाणं च कति वर्षाणि संख्यया ।
चिरं प्रेतत्वमापन्नः कथं मुक्तिमवाप्नुयात्

pretatve hi pramāṇaṃ ca kati varṣāṇi saṃkhyayā |
ciraṃ pretatvamāpannaḥ kathaṃ muktimavāpnuyāt

2,21.4

श्रीकृष्ण उवाच ।
मुक्तिं प्रायन्ति ते प्रेतास्तदहं कथयामि ते ।
यदैव मनुजो ऽवैति मम पीडा कृता त्वियम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
muktiṃ prāyanti te pretāstadahaṃ kathayāmi te |
yadaiva manujo 'vaiti mama pīḍā kṛtā tviyam

2,21.5

पृच्छार्थं हितमन्विच्छन्दै वज्ञे विनिवदयेत् ।
स्वप्ने दृष्टः शुभो वृक्षः फलितश्चूतचम्पकः

pṛcchārthaṃ hitamanvicchandai vajñe vinivadayet |
svapne dṛṣṭaḥ śubho vṛkṣaḥ phalitaścūtacampakaḥ

2,21.6

विप्रो वा वृषभो देवो भ्रमते तीर्थगो यदि ।
एवं दृष्टो यदा स्वप्नो मृतः को ऽपिस्वगोत्रजः

vipro vā vṛṣabho devo bhramate tīrthago yadi |
evaṃ dṛṣṭo yadā svapno mṛtaḥ ko 'pisvagotrajaḥ

2,21.7

स्वप्ने सत्यं परिज्ञाय दृष्टं प्रेतप्रभावतः ।
अद्भुतानि प्रदृश्यन्ते प्रेतदोषाद्विनिश्चितम्

svapne satyaṃ parijñāya dṛṣṭaṃ pretaprabhāvataḥ |
adbhutāni pradṛśyante pretadoṣādviniścitam

2,21.8

तीर्थस्नाने मतिर्यावच्चित्तं धर्मपरायणम् ।
धर्मापायं प्रकुरुते प्रेतपीडा तदा व्रजेत्

tīrthasnāne matiryāvaccittaṃ dharmaparāyaṇam |
dharmāpāyaṃ prakurute pretapīḍā tadā vrajet

2,21.9

तदा तत्र विनाशाय चित्तभङ्गं करोति सा ।
श्रेयांसि बहुविघ्नानि सम्भवन्ति पदेपदे

tadā tatra vināśāya cittabhaṅgaṃ karoti sā |
śreyāṃsi bahuvighnāni sambhavanti padepade

2,21.10

अश्रेयसि प्रवृत्ति च प्रेरयन्ति पुनः पुनः ।
उच्चाटनं च क्रूरत्वं सर्वं प्रेतकृतं खग

aśreyasi pravṛtti ca prerayanti punaḥ punaḥ |
uccāṭanaṃ ca krūratvaṃ sarvaṃ pretakṛtaṃ khaga

2,21.11

सर्वविघ्नानि सन्त्यज्य मुक्त्युपायं करोति यः ।
तस्य कर्मफलं साधु प्रेतवृत्तिश्च शाश्वती

sarvavighnāni santyajya muktyupāyaṃ karoti yaḥ |
tasya karmaphalaṃ sādhu pretavṛttiśca śāśvatī

2,21.12

स भवेत्तेन मुक्तस्तु दत्तं श्रेयस्करं परम् ।
स्वयं तृप्यति भोः पक्षिन्यस्योद्देशेन दीयते

sa bhavettena muktastu dattaṃ śreyaskaraṃ param |
svayaṃ tṛpyati bhoḥ pakṣinyasyoddeśena dīyate

2,21.13

शृणु सत्यमिदं तार्क्ष्य यद्ददाति भुनक्ति सः ।
आत्मानं श्रेयसा युञ्ज्यात्प्रेतस्तृप्तिं चिरं व्रजेत्

śṛṇu satyamidaṃ tārkṣya yaddadāti bhunakti saḥ |
ātmānaṃ śreyasā yuñjyātpretastṛptiṃ ciraṃ vrajet

2,21.14

ते तृप्ताः शुभमिच्छन्ति निजबन्धुषु सर्वदा ।
अज्ञातयस्तु ये दुष्टाः पीडयन्ति स्ववंशजान्

te tṛptāḥ śubhamicchanti nijabandhuṣu sarvadā |
ajñātayastu ye duṣṭāḥ pīḍayanti svavaṃśajān

2,21.15

निवारयन्ति तृप्तास्ते जायमानानुकम्पकाः ।
पश्चात्ते मुक्तिमायन्ति काले प्राप्ते स्वपुत्रतः ।
सदा बन्धुषु यच्छन्ति वृद्धिमृद्धिं खगाधिप

nivārayanti tṛptāste jāyamānānukampakāḥ |
paścātte muktimāyanti kāle prāpte svaputrataḥ |
sadā bandhuṣu yacchanti vṛddhimṛddhiṃ khagādhipa

2,21.16

दर्शनाद्भाषणाद्यस्तु चेष्टातः पीडनाद्गतिम् ।
न प्रापयति मूढात्मा प्रेतशापैः स लिप्यते

darśanādbhāṣaṇādyastu ceṣṭātaḥ pīḍanādgatim |
na prāpayati mūḍhātmā pretaśāpaiḥ sa lipyate

2,21.17

अपुत्रको ऽपशुश्चैव दरिद्रो व्याधितस्तथा ।
वृत्तिहीनश्च हीनश्च भवेज्जन्मनिजन्मनि

aputrako 'paśuścaiva daridro vyādhitastathā |
vṛttihīnaśca hīnaśca bhavejjanmanijanmani

2,21.18

एवं ब्रुवन्ति ते प्रेताः पुनर्याभ्यं समाश्रिताः ।
तत्रस्थानां भवेन्मुक्तिः स्वकाले कर्मसंक्षये

evaṃ bruvanti te pretāḥ punaryābhyaṃ samāśritāḥ |
tatrasthānāṃ bhavenmuktiḥ svakāle karmasaṃkṣaye

2,21.19

गरुड उवाच ।
नाम गोत्रं न दृश्येत प्रतीतिर्नैव जायते ।
केचिद्वदन्ति दैवज्ञाः पीडां प्रेतसमुद्भवाम्

garuḍa uvāca |
nāma gotraṃ na dṛśyeta pratītirnaiva jāyate |
kecidvadanti daivajñāḥ pīḍāṃ pretasamudbhavām

2,21.20

न स्वप्नश्चैष्टितं नैव दर्शनं न कदाचन ।
किं कर्तव्यं सुरश्रेष्ठ तत्र मे ब्रूहि निश्चितम्

na svapnaścaiṣṭitaṃ naiva darśanaṃ na kadācana |
kiṃ kartavyaṃ suraśreṣṭha tatra me brūhi niścitam

2,21.21

श्रीभगवानुवाच ।
सत्यं वाप्यनृतं वापि वदन्ति क्षितिदेवताः ।
तदा सञ्चिन्त्य हृदये सत्यमेतद्द्विजेरितम्

śrībhagavānuvāca |
satyaṃ vāpyanṛtaṃ vāpi vadanti kṣitidevatāḥ |
tadā sañcintya hṛdaye satyametaddvijeritam

2,21.22

भावभक्तिं पुरस्कृत्य पितृभक्तिपरायणः ।
कृत्वा कृष्णबलिं चैव पुरश्चरण पूर्वकम्

bhāvabhaktiṃ puraskṛtya pitṛbhaktiparāyaṇaḥ |
kṛtvā kṛṣṇabaliṃ caiva puraścaraṇa pūrvakam

2,21.23

जपहोमैस्तथा दानैः प्रकुर्याद्देहसोधनम् ।
कृतेन तेन विघ्नानि विनश्यन्ति खगेश्वर

japahomaistathā dānaiḥ prakuryāddehasodhanam |
kṛtena tena vighnāni vinaśyanti khageśvara

2,21.24

भूतप्रेतपिशाचैर्वा स चेदन्यैः प्रपीड्यते ।
पित्रुद्देशेन वै कुर्यान्नारायणबलिं तदा ।
विमुक्तः सर्वपीडाभ्य इति सत्यं वचो मम

bhūtapretapiśācairvā sa cedanyaiḥ prapīḍyate |
pitruddeśena vai kuryānnārāyaṇabaliṃ tadā |
vimuktaḥ sarvapīḍābhya iti satyaṃ vaco mama

2,21.25

पितृपीडा भवेद्यत्र कृत्यैरन्यैर्न मुच्यते ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पितृभक्तिपरो भवेत्

pitṛpīḍā bhavedyatra kṛtyairanyairna mucyate |
tasmātsarvaprayatnena pitṛbhaktiparo bhavet

2,21.26

नवमे दशमे वर्षे पिक्षुद्देशेन वै पुमान् ।
गायत्त्रीमयुतं जप्त्वा दशांशेन च होमयेत्

navame daśame varṣe pikṣuddeśena vai pumān |
gāyattrīmayutaṃ japtvā daśāṃśena ca homayet

2,21.27

कृत्वा कृष्णबलिं पूर्वं वृषोत्सर्गादिकाः क्रियाः ।
सर्वोपद्रवहीनस्तु सर्वसौख्यमवाप्नुयात् ।
उत्तमं लोकमाप्नोति ज्ञातिप्राधान्यमेव च

kṛtvā kṛṣṇabaliṃ pūrvaṃ vṛṣotsargādikāḥ kriyāḥ |
sarvopadravahīnastu sarvasaukhyamavāpnuyāt |
uttamaṃ lokamāpnoti jñātiprādhānyameva ca

2,21.28

पितृमा तृसमं लोके नास्त्यन्यद्दैवतं परम् ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूजयेत्पितरौ सदा

pitṛmā tṛsamaṃ loke nāstyanyaddaivataṃ param |
tasmātsarvaprayatnena pūjayetpitarau sadā

2,21.29

हितानामुपदेष्टा हि प्रत्यक्षं दैवतं पिता ।
अन्या या देवता लोके न देहप्रभवो हि ताः

hitānāmupadeṣṭā hi pratyakṣaṃ daivataṃ pitā |
anyā yā devatā loke na dehaprabhavo hi tāḥ

2,21.30

शरीरमेव जन्तूनां स्वर्गमोक्षैकसाधनम् ।
देहो दत्तो हि येनैवं को ऽन्यः पूज्यतमस्ततः

śarīrameva jantūnāṃ svargamokṣaikasādhanam |
deho datto hi yenaivaṃ ko 'nyaḥ pūjyatamastataḥ

2,21.31

इति सञ्चिन्त्यहृदये पक्षिन्यद्यत्प्रयच्छति ।
तत्सर्वमात्मना भुङ्क्ते दानं वेदविदो विदुः

iti sañcintyahṛdaye pakṣinyadyatprayacchati |
tatsarvamātmanā bhuṅkte dānaṃ vedavido viduḥ

2,21.32

पुन्नामनरकाद्यस्मात्पितरं त्रायते सुतः ।
तस्मात्पुत्त्र इति प्रोक्त इह चापि परत्र च

punnāmanarakādyasmātpitaraṃ trāyate sutaḥ |
tasmātputtra iti prokta iha cāpi paratra ca

2,21.33

अपमृत्युमृतौ स्यातां पितरौ कस्यचित्खग ।
व्रततीर्थाविवाहादिश्राद्धं संवत्सरं त्यजेत्

apamṛtyumṛtau syātāṃ pitarau kasyacitkhaga |
vratatīrthāvivāhādiśrāddhaṃ saṃvatsaraṃ tyajet

2,21.34

स्वप्नाध्यायमिमं यस्तु प्रेत लिङ्गनिदर्शकम् ।
यः पठेच्छृणुयाद्वापि प्रेतचिह्नं न पश्यति

svapnādhyāyamimaṃ yastu preta liṅganidarśakam |
yaḥ paṭhecchṛṇuyādvāpi pretacihnaṃ na paśyati

Chapter 2.22

2,22.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकादृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे स्वप्नाध्यायो नामैकविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 22 गरुड उवाच ।
सम्भवन्ति कथं प्रेताः केन तेषां गतिर्भवेत् ।
कीदृक्तेषां भवेद्रूपं भोजनं किं भवेत्प्रभो

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakādṛpretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde svapnādhyāyo nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 22 garuḍa uvāca |
sambhavanti kathaṃ pretāḥ kena teṣāṃ gatirbhavet |
kīdṛkteṣāṃ bhavedrūpaṃ bhojanaṃ kiṃ bhavetprabho

2,22.2

सुप्रीतास्ते कथं प्रेताः क्व तिष्ठन्ति सुरेश्वर ।
प्रसन्नः कृपया देव प्रश्रमेनं वदस्व मे

suprītāste kathaṃ pretāḥ kva tiṣṭhanti sureśvara |
prasannaḥ kṛpayā deva praśramenaṃ vadasva me

2,22.3

श्रीभगवानुवाच ।
पापकर्मरता ये वै पूर्वकर्मवशानुगाः ।
जायन्ते ते मृताः प्रेतास्ताञ्छृणुष्व वदाम्यहम्

śrībhagavānuvāca |
pāpakarmaratā ye vai pūrvakarmavaśānugāḥ |
jāyante te mṛtāḥ pretāstāñchṛṇuṣva vadāmyaham

2,22.4

वापीकूपतडागांश्च आरामं सुरमन्दिरम् ।
प्रपां सद्म सुवृक्षांश्च तथा भोजनशालिकाः

vāpīkūpataḍāgāṃśca ārāmaṃ suramandiram |
prapāṃ sadma suvṛkṣāṃśca tathā bhojanaśālikāḥ

2,22.5

पितृपैतामहं धर्मं किक्रीणाति स पापभाक् ।
मृतः प्रेतत्वमाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्

pitṛpaitāmahaṃ dharmaṃ kikrīṇāti sa pāpabhāk |
mṛtaḥ pretatvamāpnoti yāvadābhūtasaṃplavam

2,22.6

गोचरं ग्रामसीमां तडागारामगह्वरम् ।
कर्षयन्ति च ये लोभात्प्रेतास्ते वै भवन्ति हि

gocaraṃ grāmasīmāṃ taḍāgārāmagahvaram |
karṣayanti ca ye lobhātpretāste vai bhavanti hi

2,22.7

चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्बैद्युताग्नितः ।
दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्मिणाम्

caṇḍālādudakātsarpādbrāhmaṇādbaidyutāgnitaḥ |
daṃṣṭribhyaśca paśubhyaśca maraṇaṃ pāpakarmiṇām

2,22.8

उद्बन्धनमृता ये च विषशस्त्रहताश्च ये ।
आत्मोपघातिनो ये च विषूच्यादिहतास्तथा

udbandhanamṛtā ye ca viṣaśastrahatāśca ye |
ātmopaghātino ye ca viṣūcyādihatāstathā

2,22.9

महारोगैर्मृता ये च पापरोगैश्च दस्युभिः ।
असंस्कृतप्रमीता ये विहिताचारवर्जिताः

mahārogairmṛtā ye ca pāparogaiśca dasyubhiḥ |
asaṃskṛtapramītā ye vihitācāravarjitāḥ

2,22.10

वृषोत्सर्गादिलुप्ताश्चलुप्तमासिकपिण्डकाः ।
यस्यानयति शूद्रोग्निं तृणकाष्ठहवींषि सः

vṛṣotsargādiluptāścaluptamāsikapiṇḍakāḥ |
yasyānayati śūdrogniṃ tṛṇakāṣṭhahavīṃṣi saḥ

2,22.11

पतनात्पर्वतानां च भित्तिपातेन ये मृताः ।
रजस्वलादिदोषैश्च न च भूमौ मताश्च ये

patanātparvatānāṃ ca bhittipātena ye mṛtāḥ |
rajasvalādidoṣaiśca na ca bhūmau matāśca ye

2,22.12

अन्तरिक्षे मृता ये च विष्णुस्मरणवर्जिताः ।
सूतकैः श्वादिसंपर्कैः प्रेतभावा इह क्षितौ

antarikṣe mṛtā ye ca viṣṇusmaraṇavarjitāḥ |
sūtakaiḥ śvādisaṃparkaiḥ pretabhāvā iha kṣitau

2,22.13

एवमादिभिरन्यैश्च कुमृत्युवशगाश्च ये ।
ते सर्वे प्रेतयोनिस्था विचरन्ति मरुस्थले

evamādibhiranyaiśca kumṛtyuvaśagāśca ye |
te sarve pretayonisthā vicaranti marusthale

2,22.14

मातरं भगिनीं भार्यां स्नुषां दुहितरं तथा ।
अदृष्टदोषां त्यजति स प्रेतो जायतेध्रुवम्

mātaraṃ bhaginīṃ bhāryāṃ snuṣāṃ duhitaraṃ tathā |
adṛṣṭadoṣāṃ tyajati sa preto jāyatedhruvam

2,22.15

भ्रातृध्रुग्ब्रह्महा गोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः ।
हेमक्षौमहरस्तार्क्ष्य स वै प्रेतत्वमाप्नुयात्

bhrātṛdhrugbrahmahā goghnaḥ surāpo gurutalpagaḥ |
hemakṣaumaharastārkṣya sa vai pretatvamāpnuyāt

2,22.16

न्यासापहर्ता मित्रध्रुक् परदाररतस्तथा ।
विश्वासघाती क्रूरस्तु स प्रेतो जायते ध्रुवम्

nyāsāpahartā mitradhruk paradāraratastathā |
viśvāsaghātī krūrastu sa preto jāyate dhruvam

2,22.17

कुलमार्गांश्च सन्त्यज्य परधर्मरतस्तथा ।
विद्यावृत्तविहीनश्च स प्रेतो जायतेध्रुवम्

kulamārgāṃśca santyajya paradharmaratastathā |
vidyāvṛttavihīnaśca sa preto jāyatedhruvam

2,22.18

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
युधिष्ठिरस्य संवादं भीष्मेण सह सुव्रत ।
तदहं कथयिष्यामि यच्छ्रुत्वा सौख्यमाप्नुयात्

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yudhiṣṭhirasya saṃvādaṃ bhīṣmeṇa saha suvrata |
tadahaṃ kathayiṣyāmi yacchrutvā saukhyamāpnuyāt

2,22.19

युधिष्ठिर उवाच ।
केन कर्मविपाकेन प्रेतत्वमुपजायते ।
केन वा मुच्यते कस्मात्तन्मे ब्रूहि पितामह ।
यच्छ्रुत्वा न पुनर्मोहमेवं यास्या मि सुव्रत

yudhiṣṭhira uvāca |
kena karmavipākena pretatvamupajāyate |
kena vā mucyate kasmāttanme brūhi pitāmaha |
yacchrutvā na punarmohamevaṃ yāsyā mi suvrata

2,22.20

भीष्म उवाच ।
येनैव जायते प्रेतो येनैव स विमुच्यते ।
प्राप्नोति नरकं घोरं दुस्तरं दैवतैरपि

bhīṣma uvāca |
yenaiva jāyate preto yenaiva sa vimucyate |
prāpnoti narakaṃ ghoraṃ dustaraṃ daivatairapi

2,22.21

सततं श्रवणाद्यस्य पुण्यश्रवणकीर्तनात् ।
मानवा विप्रमुच्यन्ते आपन्नाः प्रेतयोनिषु

satataṃ śravaṇādyasya puṇyaśravaṇakīrtanāt |
mānavā vipramucyante āpannāḥ pretayoniṣu

2,22.22

श्रूयते हि पुरा वत्स ब्राह्मणः शंसितव्रतः ।
नाम्ना सन्तप्तकः ख्यात स्तपोरऽथे वनमाश्रितः

śrūyate hi purā vatsa brāhmaṇaḥ śaṃsitavrataḥ |
nāmnā santaptakaḥ khyāta stapor'the vanamāśritaḥ

2,22.23

स्वाध्याययुक्तो होमेन यो (या) गयुक्तो दयान्वितः ।
यजन्स सकलान्यज्ञान्युक्त्या कालं च विक्षिपन्

svādhyāyayukto homena yo (yā) gayukto dayānvitaḥ |
yajansa sakalānyajñānyuktyā kālaṃ ca vikṣipan

2,22.24

ब्रहामचर्यसमायुक्तो युक्तस्तपसि मार्दवे ।
परलोकभयोपेतः सत्यशौचैश्च निर्मलः

brahāmacaryasamāyukto yuktastapasi mārdave |
paralokabhayopetaḥ satyaśaucaiśca nirmalaḥ

2,22.25

युक्तो ऽहि गुरुवाक्येन युक्तश्चातिथिपूजने ।
आत्मयोगे सदोद्युक्तः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः

yukto 'hi guruvākyena yuktaścātithipūjane |
ātmayoge sadodyuktaḥ sarvadvandvavivarjitaḥ

2,22.26

योगाभ्यासे सदा युक्तः संसारविजिगीषया ।
एवंवृत्तः सदाचारो मोक्षकाङ्क्षी जितेन्द्रियः

yogābhyāse sadā yuktaḥ saṃsāravijigīṣayā |
evaṃvṛttaḥ sadācāro mokṣakāṅkṣī jitendriyaḥ

2,22.27

बहून्यब्दानि विजने वने तस्य गतानि वै ।
तस्य बुद्धिस्ततो जाता तीर्थानुगमनं प्रति

bahūnyabdāni vijane vane tasya gatāni vai |
tasya buddhistato jātā tīrthānugamanaṃ prati

2,22.28

पुण्यैस्तीर्थजलैरेव शोषयिष्ये कलेवरम् ।
स तीर्थेत्वरितं स्नात्वा तपस्वी भास्करोदये ।
कृतजाप्यनमस्कारो ह्यध्वानं प्रत्यपद्यत

puṇyaistīrthajalaireva śoṣayiṣye kalevaram |
sa tīrthetvaritaṃ snātvā tapasvī bhāskarodaye |
kṛtajāpyanamaskāro hyadhvānaṃ pratyapadyata

2,22.29

एकस्मिन्दिवसे विप्रो मार्गभ्रष्टो महातपाः ।
ददर्शाध्वनि गच्छन्स पञ्च प्रेतान् सुदारुणान्

ekasmindivase vipro mārgabhraṣṭo mahātapāḥ |
dadarśādhvani gacchansa pañca pretān sudāruṇān

2,22.30

अरण्ये निर्जने देशे संकटे वृक्षवर्जिते ।
पञ्चैतान्विकृताकारान्दृष्ट्वा वै घोरदर्शनान् ।
ईषत्सन्त्रस्तहृदयो ऽतिष्ठदुन्मील्य लोचने

araṇye nirjane deśe saṃkaṭe vṛkṣavarjite |
pañcaitānvikṛtākārāndṛṣṭvā vai ghoradarśanān |
īṣatsantrastahṛdayo 'tiṣṭhadunmīlya locane

2,22.31

अवलम्ब्य ततो धैर्यं भयमुत्सृज्य दूरतः ।
पप्रच्छ मधुराभाषी के यूयं विकृताननाः

avalambya tato dhairyaṃ bhayamutsṛjya dūrataḥ |
papraccha madhurābhāṣī ke yūyaṃ vikṛtānanāḥ

2,22.32

किञ्चाशुभं कृतं कर्म येन प्राप्ताः स्थ वैकृतम् ।
कथं वा चैकतः कर्म प्रस्थिताः कुत्र निश्चितम्

kiñcāśubhaṃ kṛtaṃ karma yena prāptāḥ stha vaikṛtam |
kathaṃ vā caikataḥ karma prasthitāḥ kutra niścitam

2,22.33

प्रेतराज उवाच ।
स्वैः स्वैस्तु कर्मभिः प्राप्तं प्रेतत्वं हि द्विजोत्तम ।
परद्रोहरताः सर्वे पापमृत्युवशं गताः

pretarāja uvāca |
svaiḥ svaistu karmabhiḥ prāptaṃ pretatvaṃ hi dvijottama |
paradroharatāḥ sarve pāpamṛtyuvaśaṃ gatāḥ

2,22.34

क्षुत्पिपासार्दिता नित्यं प्रेतत्वं समुपागताः ।
हतवाक्या हतश्रीका हत संज्ञा विचेतसः

kṣutpipāsārditā nityaṃ pretatvaṃ samupāgatāḥ |
hatavākyā hataśrīkā hata saṃjñā vicetasaḥ

2,22.35

न जानीमो दिशं तात विदिशं चातिदुः खिताः ।
क्व नु गच्छामहे मूढाः पिशाचाः कर्मजा वयम्

na jānīmo diśaṃ tāta vidiśaṃ cātiduḥ khitāḥ |
kva nu gacchāmahe mūḍhāḥ piśācāḥ karmajā vayam

2,22.36

न माता न पितास्माकं प्रेतत्वं कर्मभिः स्वकैः ।
प्राप्ताः स्म सहसा जातदुः खोद्वेगसमाकुलम्

na mātā na pitāsmākaṃ pretatvaṃ karmabhiḥ svakaiḥ |
prāptāḥ sma sahasā jātaduḥ khodvegasamākulam

2,22.37

दर्शनेन च ते ब्रह्मन्मुदिताप्यायिता वयम् ।
मुहूर्तन्तिष्ठ वक्ष्यामि वृत्तान्तं सर्वमादितः

darśanena ca te brahmanmuditāpyāyitā vayam |
muhūrtantiṣṭha vakṣyāmi vṛttāntaṃ sarvamāditaḥ

2,22.38

अहं पर्युषितो नाम एष सूचीमुखस्तथा ।
शीघ्रगो रोघ (ह) कश्चैव पञ्चमो लेखकः स्मतृतः

ahaṃ paryuṣito nāma eṣa sūcīmukhastathā |
śīghrago rogha (ha) kaścaiva pañcamo lekhakaḥ smatṛtaḥ

2,22.39

एवं नाम्ना च सर्वे वै संप्राप्ताः प्रेततां वयम् ।
ब्राह्मण उवाच ।
प्रेतानां कर्मजातानां कथं वै नामसम्भवः ।
किञ्चित्कारणमुदिश्य येन ब्रूयाः स्वनामकान्

evaṃ nāmnā ca sarve vai saṃprāptāḥ pretatāṃ vayam |
brāhmaṇa uvāca |
pretānāṃ karmajātānāṃ kathaṃ vai nāmasambhavaḥ |
kiñcitkāraṇamudiśya yena brūyāḥ svanāmakān

2,22.40

प्रेतराज उवाच ।
मया स्वादु सदा भुक्तं दत्तं पर्युषितं द्विज

pretarāja uvāca |
mayā svādu sadā bhuktaṃ dattaṃ paryuṣitaṃ dvija

2,22.41

शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै ।
एतत्कारणमुद्दिश्य नाम पर्युषितं मम

śīghraṃ gacchati vipreṇa yācitaḥ kṣudhitena vai |
etatkāraṇamuddiśya nāma paryuṣitaṃ mama

2,22.42

शीघ्रं गच्छति विप्रेण याचितः क्षुधितेन वै ।
एतत्कारणमुद्दिश्य शीघ्रगो ऽयं द्विजोत्तम

śīghraṃ gacchati vipreṇa yācitaḥ kṣudhitena vai |
etatkāraṇamuddiśya śīghrago 'yaṃ dvijottama

2,22.43

सूचिता बहवो ऽनेन विप्रा अन्नाधिकाङ्क्षया ।
एतत्कारणमुद्दिश्य एष सूचिमुखः स्मृतः

sūcitā bahavo 'nena viprā annādhikāṅkṣayā |
etatkāraṇamuddiśya eṣa sūcimukhaḥ smṛtaḥ

2,22.44

एकाकी मिष्टमश्राति पोष्यवर्गमृते सदा ।
ब्राह्मणानामभावेन रोध (ह) कस्तेन चोच्यते

ekākī miṣṭamaśrāti poṣyavargamṛte sadā |
brāhmaṇānāmabhāvena rodha (ha) kastena cocyate

2,22.45

पुरायं मौनमास्थाय याचितो विलिखेद्भुवम् ।
तेन कर्मविपाकेन लेखको नाम चोच्यते

purāyaṃ maunamāsthāya yācito vilikhedbhuvam |
tena karmavipākena lekhako nāma cocyate

2,22.46

प्रेतत्वं कर्मभावेन प्राप्तं नामानि च द्विज ।
मेषाननो लेखको ऽयं रोध (ह) कः पर्वताननः

pretatvaṃ karmabhāvena prāptaṃ nāmāni ca dvija |
meṣānano lekhako 'yaṃ rodha (ha) kaḥ parvatānanaḥ

2,22.47

शीघ्रगः पुशुवक्त्रश्च सूचकः सूचिवक्त्रवान् ।
दुःखिता नितरां स्वमिन्पश्य रूपविपर्ययम्

śīghragaḥ puśuvaktraśca sūcakaḥ sūcivaktravān |
duḥkhitā nitarāṃ svaminpaśya rūpaviparyayam

2,22.48

कृत्वा मायामयं रूपं विचरामो महीतले ।
सर्वे च विकृताकारा लम्बोष्ठा विकृताननाः

kṛtvā māyāmayaṃ rūpaṃ vicarāmo mahītale |
sarve ca vikṛtākārā lamboṣṭhā vikṛtānanāḥ

2,22.49

बृहच्छरीरिणो रौद्रा जाताः स्वेनैव कर्मणा ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं प्रेतत्वे कारणं मया

bṛhaccharīriṇo raudrā jātāḥ svenaiva karmaṇā |
etatte sarvamākhyātaṃ pretatve kāraṇaṃ mayā

2,22.50

ज्ञानिनो ऽपि वयं सर्वे जाताः स्म तव दर्शनात् ।
यत्र ते श्रवणे श्रद्धा तत्पृच्छ कथयामि ते

jñānino 'pi vayaṃ sarve jātāḥ sma tava darśanāt |
yatra te śravaṇe śraddhā tatpṛccha kathayāmi te

2,22.51

ब्राह्मण उवाच ।
ये जीवा भुवि जीवन्ति सर्वे ऽप्याहारमूलकाः ।
युष्माकमपिचाहारं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

brāhmaṇa uvāca |
ye jīvā bhuvi jīvanti sarve 'pyāhāramūlakāḥ |
yuṣmākamapicāhāraṃ śrotumicchāmi tattvataḥ

2,22.52

प्रेता ऊचुः ।
यदि ते श्रवणे श्रद्धा आहाराणां द्विजोत्तम ।
अस्माकं तु महीभाग शृणुत्वं सुसमाहितः

pretā ūcuḥ |
yadi te śravaṇe śraddhā āhārāṇāṃ dvijottama |
asmākaṃ tu mahībhāga śṛṇutvaṃ susamāhitaḥ

2,22.53

ब्राह्मण उवाच ।
कथयन्तु महाप्रेता आहारं च पृथक्पृथक् ।
इत्युक्तां ब्राह्मणेनेममूचुः प्रेताः पृथकपृथक्

brāhmaṇa uvāca |
kathayantu mahāpretā āhāraṃ ca pṛthakpṛthak |
ityuktāṃ brāhmaṇenemamūcuḥ pretāḥ pṛthakapṛthak

2,22.54

प्रेता ऊचुः ।
शृणु चाहारमस्माकं सर्वसत्त्बविगर्हितम् ।
यच्छ्रुत्वा गर्हसे ब्रह्मन् भूयोभूयश्च गर्हितम्

pretā ūcuḥ |
śṛṇu cāhāramasmākaṃ sarvasattbavigarhitam |
yacchrutvā garhase brahman bhūyobhūyaśca garhitam

2,22.55

श्लेष्ममूत्रपुरीषोत्थं शरीराणां मलैः सह ।
उच्छिष्टैश्चैव चान्यैश्च प्रेतानां भोजनं भवेत्

śleṣmamūtrapurīṣotthaṃ śarīrāṇāṃ malaiḥ saha |
ucchiṣṭaiścaiva cānyaiśca pretānāṃ bhojanaṃ bhavet

2,22.56

गृहाणि चाप्यशौचानि प्रकीर्णोपस्कराणि च ।
मलिनानि प्रसूतानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै

gṛhāṇi cāpyaśaucāni prakīrṇopaskarāṇi ca |
malināni prasūtāni pretā bhuñjanti tatra vai

2,22.57

नास्ति सत्यं गृहे यत्र न शौचं न च संयमः ।
पतितैर्दस्युभिः सङ्गः प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै

nāsti satyaṃ gṛhe yatra na śaucaṃ na ca saṃyamaḥ |
patitairdasyubhiḥ saṅgaḥ pretā bhuñjanti tatra vai

2,22.58

बलिमन्त्रविहीनानि होमहीनानि यानि च ।
स्वाध्याय व्रतहीनानि प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै

balimantravihīnāni homahīnāni yāni ca |
svādhyāya vratahīnāni pretā bhuñjanti tatra vai

2,22.59

न लज्जा न च मर्यादा यदात्र स्त्रीजितो गृही ।
गुरवो यत्र पूज्या न प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै

na lajjā na ca maryādā yadātra strījito gṛhī |
guravo yatra pūjyā na pretā bhuñjanti tatra vai

2,22.60

यत्र लोभस्तथा क्रोधो निद्रा शोको भयं मदः ।
आलस्यं कलहो नित्यं प्रेता भुञ्जन्ति तत्र वै

yatra lobhastathā krodho nidrā śoko bhayaṃ madaḥ |
ālasyaṃ kalaho nityaṃ pretā bhuñjanti tatra vai

2,22.61

भर्तृहीना च या नारी परवीर्यं निषेवते ।
बीजं मूत्रसमायुर्क्त प्रेता भुञ्जन्ति तत्तु वै

bhartṛhīnā ca yā nārī paravīryaṃ niṣevate |
bījaṃ mūtrasamāyurkta pretā bhuñjanti tattu vai

2,22.62

लज्जा मे जायते तात वदतो भोजनं स्वकम् ।
यत्स्त्रीरजो योनिगतं प्रेता भुञ्जन्ति तत्तु वै

lajjā me jāyate tāta vadato bhojanaṃ svakam |
yatstrīrajo yonigataṃ pretā bhuñjanti tattu vai

2,22.63

निर्विण्णाः प्रेतभावेन पृच्छामि त्वां दृढव्रत ।
यथा न भविता प्रेतस्तन्मे वद तपोधन ।
नित्यं मृत्युर्वरं जन्तोः प्रेतत्वं मा भवेत्क्वचित्

nirviṇṇāḥ pretabhāvena pṛcchāmi tvāṃ dṛḍhavrata |
yathā na bhavitā pretastanme vada tapodhana |
nityaṃ mṛtyurvaraṃ jantoḥ pretatvaṃ mā bhavetkvacit

2,22.64

ब्राह्मण उवाच ।
उपवासपरो नित्यं कृच्छ्रचान्द्रायणे रतः ।
व्रतैश्च विविधैः पूतो न प्रेतो जायते नरः

brāhmaṇa uvāca |
upavāsaparo nityaṃ kṛcchracāndrāyaṇe rataḥ |
vrataiśca vividhaiḥ pūto na preto jāyate naraḥ

2,22.65

एकादश्यां व्रतं कुर्वञ्जागरेण समन्वितम् ।
अपरैः सुकृतैः पूतो न प्रेतो न प्रेतो जायते नरः

ekādaśyāṃ vrataṃ kurvañjāgareṇa samanvitam |
aparaiḥ sukṛtaiḥ pūto na preto na preto jāyate naraḥ

2,22.66

इष्ट्वा वै वाश्वमेधादीन्दद्याद्दानानि यो नरः ।
आरामोद्यानवाप्यादेः प्रपायाश्चैव कारकः

iṣṭvā vai vāśvamedhādīndadyāddānāni yo naraḥ |
ārāmodyānavāpyādeḥ prapāyāścaiva kārakaḥ

2,22.67

कुमारीं ब्राह्मणानां तु विवाहयति शक्तितः ।
विद्यादो ऽभयदश्चैव न प्रेतो जायते नरः

kumārīṃ brāhmaṇānāṃ tu vivāhayati śaktitaḥ |
vidyādo 'bhayadaścaiva na preto jāyate naraḥ

2,22.68

शूद्रान्नेन तु भुक्तेन जठरस्थेन यो मृतः ।
दुर्मृत्युना मृतो यश्च स प्रेतो जायते नरः

śūdrānnena tu bhuktena jaṭharasthena yo mṛtaḥ |
durmṛtyunā mṛto yaśca sa preto jāyate naraḥ

2,22.69

अयाज्ययाजकश्चैव याज्यानां च विवर्जकः ।
कारुभिश्च रतो नित्यं स प्रेतो जायते नरः

ayājyayājakaścaiva yājyānāṃ ca vivarjakaḥ |
kārubhiśca rato nityaṃ sa preto jāyate naraḥ

2,22.70

कृत्वा मद्यपसम्पर्कं मद्यपस्त्रीनिषेवणम् ।
अज्ञानाद्भक्षयन्मांसं स प्रेतो जायते नरः

kṛtvā madyapasamparkaṃ madyapastrīniṣevaṇam |
ajñānādbhakṣayanmāṃsaṃ sa preto jāyate naraḥ

2,22.71

देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं गुरुद्रव्यं तथैव च ।
कन्यां ददाति शुल्केन स प्रेतो जायते नरः

devadravyaṃ ca brahmasvaṃ gurudravyaṃ tathaiva ca |
kanyāṃ dadāti śulkena sa preto jāyate naraḥ

2,22.72

मातरं भगिनीं भार्यां स्नुषां दुहितरं तथाः ।
अदृष्टदोषास्त्यजति स प्रेतो जादृ

mātaraṃ bhaginīṃ bhāryāṃ snuṣāṃ duhitaraṃ tathāḥ |
adṛṣṭadoṣāstyajati sa preto jādṛ

2,22.73

न्यासापहर्ता मित्रध्रुक्परदाररतः सदा ।
विश्वासघाती कूटश्च स प्रेदृ

nyāsāpahartā mitradhrukparadārarataḥ sadā |
viśvāsaghātī kūṭaśca sa predṛ

2,22.74

भ्रातृध्रुग्ब्रह्महा गोघ्नः सुरापो गुरुतल्पगः ।
कुलमार्गं परित्यज्य ह्यनृतोक्तौ सदा रतः ।
हर्ता हेम्नश्च भूमेश्च स प्रेदृ

bhrātṛdhrugbrahmahā goghnaḥ surāpo gurutalpagaḥ |
kulamārgaṃ parityajya hyanṛtoktau sadā rataḥ |
hartā hemnaśca bhūmeśca sa predṛ

2,22.75

भीष्म उवाच ।
एवं ब्रुवति वै विप्रे आकाशे दुन्दुभिस्वनः ।
अपतत्पुष्पवर्षं च देवर्मुक्तं द्विजोपरि

bhīṣma uvāca |
evaṃ bruvati vai vipre ākāśe dundubhisvanaḥ |
apatatpuṣpavarṣaṃ ca devarmuktaṃ dvijopari

2,22.76

पञ्च देवविमानानि प्रेतानामागतानि वै ।
स्वर्गं गता विमानैस्ते दिव्यैः संपृच्छ्य तं मुनिम्

pañca devavimānāni pretānāmāgatāni vai |
svargaṃ gatā vimānaiste divyaiḥ saṃpṛcchya taṃ munim

2,22.77

ज्ञानं विप्रस्य सम्भाषात्पुण्यसंकीर्तनेन च ।
प्रेताः पापविनिर्मुक्ताः परं पदमवाप्नुयुः

jñānaṃ viprasya sambhāṣātpuṇyasaṃkīrtanena ca |
pretāḥ pāpavinirmuktāḥ paraṃ padamavāpnuyuḥ

2,22.78

सूत उवाच ।
इदमाख्यानकं श्रुत्वा कम्पितो ऽश्वत्थपत्रवत् ।
मानुषाणां हितार्थाय गरुडः पृष्टवान्पुनः

sūta uvāca |
idamākhyānakaṃ śrutvā kampito 'śvatthapatravat |
mānuṣāṇāṃ hitārthāya garuḍaḥ pṛṣṭavānpunaḥ

Chapter 2.23

2,23.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे भीष्म युधिष्ठिरसंवादे प्रेतत्वोत्पत्तितन्मुक्तिपेञ्चप्रेतोपाख्यान निरूपणं नाम द्वाविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 23 गरुड उवाच ।
किङ्किं कुर्वन्ति वै प्रेताः पिशाचत्वेव्यवस्थिताः ।
वदन्ति वा कदाचित्किं तद्वदस्व सुरेश्वर

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe bhīṣma yudhiṣṭhirasaṃvāde pretatvotpattitanmuktipeñcapretopākhyāna nirūpaṇaṃ nāma dvāviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 23 garuḍa uvāca |
kiṅkiṃ kurvanti vai pretāḥ piśācatvevyavasthitāḥ |
vadanti vā kadācitkiṃ tadvadasva sureśvara

2,23.2

श्रीभगवानुवाच ।
तेषां स्वरूपं वक्ष्यामि चिह्नं स्वप्नं यथातथम् ।
क्षुत्पिपासार्दितास्ते वै प्रविशेयुः स्ववेश्मनि

śrībhagavānuvāca |
teṣāṃ svarūpaṃ vakṣyāmi cihnaṃ svapnaṃ yathātatham |
kṣutpipāsārditāste vai praviśeyuḥ svaveśmani

2,23.3

प्रतिष्ठा वायुदेहेषु शयानांस्तु स्ववंशजान् ।
तत्र यच्छन्ति लिङ्गानि दर्शयन्ति खगेश्वर

pratiṣṭhā vāyudeheṣu śayānāṃstu svavaṃśajān |
tatra yacchanti liṅgāni darśayanti khageśvara

2,23.4

स्वपुत्रस्वकलत्राणि स्वबन्धुन्तत्र गच्छति ।
हयो गजो वृषो मर्त्योदृश्यते विकृताननः

svaputrasvakalatrāṇi svabandhuntatra gacchati |
hayo gajo vṛṣo martyodṛśyate vikṛtānanaḥ

2,23.5

शयानं विपरीतं तु आत्मानं च विपर्ययम् ।
उत्थितः पश्यति यस्तु तद्विन्द्यात्प्रेतनिर्मितम्

śayānaṃ viparītaṃ tu ātmānaṃ ca viparyayam |
utthitaḥ paśyati yastu tadvindyātpretanirmitam

2,23.6

स्वप्ने नरौ हि निगडैर्बध्यते बहुधा यदि ।
अन्नं च याचते स्वप्ने कुवेषः पूर्वजो मृतः

svapne narau hi nigaḍairbadhyate bahudhā yadi |
annaṃ ca yācate svapne kuveṣaḥ pūrvajo mṛtaḥ

2,23.7

स्वप्ने यो भुज्यमानस्य गृहीत्वान्नं पलायते ।
आत्मनस्तु परो वापि तृषार्तस्तु जलं पिबेत्

svapne yo bhujyamānasya gṛhītvānnaṃ palāyate |
ātmanastu paro vāpi tṛṣārtastu jalaṃ pibet

2,23.8

वृषभारोहणं स्वप्ने वृषभैः सह गच्छति ।
उत्पत्य गगनं याति तीर्थे याति क्षुधातुरः

vṛṣabhārohaṇaṃ svapne vṛṣabhaiḥ saha gacchati |
utpatya gaganaṃ yāti tīrthe yāti kṣudhāturaḥ

2,23.9

स्ववाचा वदते यस्तु गोवृषद्विजावाजिषु ।
लिङ्गे गजे तथा देवे भूते प्रेते निशाचरे

svavācā vadate yastu govṛṣadvijāvājiṣu |
liṅge gaje tathā deve bhūte prete niśācare

2,23.10

स्वप्नमध्ये तु पक्षीन्द्र प्रेतलिङ्गान्यनेकधा ।
स्वकलत्रं स्वबन्धुं वा स्वसुतं स्वपतिं विभुम् ।
विद्यमानं मृतं पश्येत्प्रेतदोषेण निश्चितम्

svapnamadhye tu pakṣīndra pretaliṅgānyanekadhā |
svakalatraṃ svabandhuṃ vā svasutaṃ svapatiṃ vibhum |
vidyamānaṃ mṛtaṃ paśyetpretadoṣeṇa niścitam

2,23.11

याचते यः परं स्वप्ने क्षुत्तृड्भ्यां च परिप्लुतः ।
तीर्थे गत्वा दहेत्पिण्डान्प्रेतदौषैर्न संशयः

yācate yaḥ paraṃ svapne kṣuttṛḍbhyāṃ ca pariplutaḥ |
tīrthe gatvā dahetpiṇḍānpretadauṣairna saṃśayaḥ

2,23.12

निर्गच्छेद्वा गृहाद्वापि स्वप्ने पुत्रस्तथा पशुः ।
पिता भ्राता कलत्रं च प्रेतदोषैस्तु पश्यति

nirgacchedvā gṛhādvāpi svapne putrastathā paśuḥ |
pitā bhrātā kalatraṃ ca pretadoṣaistu paśyati

2,23.13

चिह्नान्येतानि पक्षीन्द्र प्रायश्चित्तं निवेदयेत् ।
कृत्वा स्नानं गृहे तीर्थे श्रीवृक्षे तर्पणं जलैः

cihnānyetāni pakṣīndra prāyaścittaṃ nivedayet |
kṛtvā snānaṃ gṛhe tīrthe śrīvṛkṣe tarpaṇaṃ jalaiḥ

2,23.14

कृष्णधान्यानि पूजां च प्रदद्याद्वेदपारगे ।
होमं कुर्याद्यथाशक्ति सम्पूर्णं वाचयेत्सुधीः

kṛṣṇadhānyāni pūjāṃ ca pradadyādvedapārage |
homaṃ kuryādyathāśakti sampūrṇaṃ vācayetsudhīḥ

2,23.15

एतद्धि श्रद्धया यस्तु प्रेतलिङ्गनिदर्शनम् ।
पठते शृणुते वापि प्रेतचिह्नं विनश्यति

etaddhi śraddhayā yastu pretaliṅganidarśanam |
paṭhate śṛṇute vāpi pretacihnaṃ vinaśyati

Chapter 2.24

2,24.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रेतकृतितदुक्तितच्चिह्नतद्विमुक्त्युपायनिरूपणं नाम त्रयोविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 24 गरुड उवाच ।
नाकाले म्रियते कश्चिदिति वेदानुशासनम् ।
कस्मान्मृत्युमवाप्नोति राजा वा श्रोत्रियोपि वा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde pretakṛtitaduktitaccihnatadvimuktyupāyanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 24 garuḍa uvāca |
nākāle mriyate kaściditi vedānuśāsanam |
kasmānmṛtyumavāpnoti rājā vā śrotriyopi vā

2,24.2

यदुक्तं ब्राह्मणा पूर्वमनृतं तद्धि दृश्यते ।
वेदैरुक्तं तु यद्वाक्यं शतं जीवति मानुषे

yaduktaṃ brāhmaṇā pūrvamanṛtaṃ taddhi dṛśyate |
vedairuktaṃ tu yadvākyaṃ śataṃ jīvati mānuṣe

2,24.3

जीवन्ति मानुषे लोके सर्वे वर्णा द्विजातयः ।
अन्त्यजाम्लेच्छजाश्चैव खण्डे भारतसंज्ञके

jīvanti mānuṣe loke sarve varṇā dvijātayaḥ |
antyajāmlecchajāścaiva khaṇḍe bhāratasaṃjñake

2,24.4

न दृश्यते कलौ तच्च कस्माद्देव समादिश ।
(आधानान्मृत्युमाप्नोति बालो वा स्थविरो युबा

na dṛśyate kalau tacca kasmāddeva samādiśa |
(ādhānānmṛtyumāpnoti bālo vā sthaviro yubā

2,24.5

सधनो निर्धनो वापि सुकुमारः सुरूपवान् ।
अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणस्त्वितरो जनः

sadhano nirdhano vāpi sukumāraḥ surūpavān |
avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇastvitaro janaḥ

2,24.6

तपोरतो योगशीलो महाज्ञानी च यो नरः ।
सर्वज्ञानरतः श्रीमान्धर्मात्मातुलविक्रमः

taporato yogaśīlo mahājñānī ca yo naraḥ |
sarvajñānarataḥ śrīmāndharmātmātulavikramaḥ

2,24.7

) सर्वमेतदशषेण जायते वसुधातले ।
कस्मान्मृत्युमवाप्नोति राजा वा श्रोत्रियो ऽपि वा

) sarvametadaśaṣeṇa jāyate vasudhātale |
kasmānmṛtyumavāpnoti rājā vā śrotriyo 'pi vā

2,24.8

श्रीभगवानुवाच ।
साधुसाधु महाप्राज्ञ यस्त्वं भक्तो ऽसि मे प्रियः ।
श्रूयतां वचनं गुह्यं नानादेशविनाशनम्

śrībhagavānuvāca |
sādhusādhu mahāprājña yastvaṃ bhakto 'si me priyaḥ |
śrūyatāṃ vacanaṃ guhyaṃ nānādeśavināśanam

2,24.9

विधातृविहितो मृत्युः शीघ्रमादाय गच्छति ।
ततो वक्ष्यामि पक्षीन्द्र काश्यपेय महाद्युते

vidhātṛvihito mṛtyuḥ śīghramādāya gacchati |
tato vakṣyāmi pakṣīndra kāśyapeya mahādyute

2,24.10

मानुषः शतजीवीति पुरा वेदेन भाषितम् ।
विकर्मणः प्रभावेण शीघ्रं चापि विनश्यति

mānuṣaḥ śatajīvīti purā vedena bhāṣitam |
vikarmaṇaḥ prabhāveṇa śīghraṃ cāpi vinaśyati

2,24.11

वेदानभ्यसनेनैव कुलाचारं न सेवते ।
आलस्यात्कर्मणां त्यागो निषिद्धे ऽप्यादरः सदा

vedānabhyasanenaiva kulācāraṃ na sevate |
ālasyātkarmaṇāṃ tyāgo niṣiddhe 'pyādaraḥ sadā

2,24.12

यत्र तत्र गृहे ऽश्राति परक्षेत्ररतस्तथा ।
एतैरन्यैर्महादोषैर्जायते चायुषः क्षयः

yatra tatra gṛhe 'śrāti parakṣetraratastathā |
etairanyairmahādoṣairjāyate cāyuṣaḥ kṣayaḥ

2,24.13

अश्रद्दधानमशुचिं नास्तिकं त्यक्तमङ्गलम् ।
परद्रोहानृतरं ब्राह्मणं यत (म) मन्दिरम्

aśraddadhānamaśuciṃ nāstikaṃ tyaktamaṅgalam |
paradrohānṛtaraṃ brāhmaṇaṃ yata (ma) mandiram

2,24.14

अरक्षितारं राजानं नित्यं धर्मविवर्जितम् ।
क्रूरं व्यसनिनं मूर्खं वेदवादबहिष्कृतम् ।
प्रजापीडनकर्तारं राजानं यमशासनम्

arakṣitāraṃ rājānaṃ nityaṃ dharmavivarjitam |
krūraṃ vyasaninaṃ mūrkhaṃ vedavādabahiṣkṛtam |
prajāpīḍanakartāraṃ rājānaṃ yamaśāsanam

2,24.15

प्रापयन्ति वशं मृत्योस्ततो याति च यातनाम् ।
स्वकर्माणि परित्यज्य मुख्यवृत्तानि यानि च

prāpayanti vaśaṃ mṛtyostato yāti ca yātanām |
svakarmāṇi parityajya mukhyavṛttāni yāni ca

2,24.16

परकर्मरतो नित्यं यमलोकं स गच्छति ।
शूद्रः करोतिः यत्किञ्चिद्विजशुश्रूषणं विना

parakarmarato nityaṃ yamalokaṃ sa gacchati |
śūdraḥ karotiḥ yatkiñcidvijaśuśrūṣaṇaṃ vinā

2,24.17

उत्तमाधममध्ये वा यमलोके स पच्यते ।
स्नानं दानं जपो होमो स्वाध्यायो दवर्ताच्चनम्

uttamādhamamadhye vā yamaloke sa pacyate |
snānaṃ dānaṃ japo homo svādhyāyo davartāccanam

2,24.18

यस्मिन्दिने न सेव्यन्ते स वृथा दिवसो नृणाम् ।
अनित्यमध्रुवं देहमनाधारं रसोद्भवम्

yasmindine na sevyante sa vṛthā divaso nṛṇām |
anityamadhruvaṃ dehamanādhāraṃ rasodbhavam

2,24.19

अन्नोदकमये देहे गुणानेतान्वदाम्यहम् ।
यत्प्रातः संस्कृतं सायं नूनमन्नं विनश्यति

annodakamaye dehe guṇānetānvadāmyaham |
yatprātaḥ saṃskṛtaṃ sāyaṃ nūnamannaṃ vinaśyati

2,24.20

तदीयरससम्पुष्टकाये का बत नित्यता ।
गतं ज्ञात्वा तु पक्षीन्द्र वपुरर्धं स्वकर्मभिः

tadīyarasasampuṣṭakāye kā bata nityatā |
gataṃ jñātvā tu pakṣīndra vapurardhaṃ svakarmabhiḥ

2,24.21

नरः पापविनाशाय कुर्वीत परमौषधम् ।
देहः किमन्नदातुः स्विन्निषेक्तुर्मातुरेव वा

naraḥ pāpavināśāya kurvīta paramauṣadham |
dehaḥ kimannadātuḥ svinniṣekturmātureva vā

2,24.22

उभयोर्वा प्रभोर्वापि बालनोग्नेः शुनो ऽपि वा ।
कस्तत्र परमो यज्ञः कृमिविड्भस्मसंज्ञके

ubhayorvā prabhorvāpi bālanogneḥ śuno 'pi vā |
kastatra paramo yajñaḥ kṛmiviḍbhasmasaṃjñake

2,24.23

कर्तव्यः परमो यत्नः पातकस्य विनाशने ।
अनेकभवसम्भूतं पातकं तु त्रिधा कृतम्

kartavyaḥ paramo yatnaḥ pātakasya vināśane |
anekabhavasambhūtaṃ pātakaṃ tu tridhā kṛtam

2,24.24

यदा प्राप्नोति मानुष्यं तदा सर्वं तपत्यपि ।
सर्वजन्मानि संस्मृत्य विषादी कृतचेतनः

yadā prāpnoti mānuṣyaṃ tadā sarvaṃ tapatyapi |
sarvajanmāni saṃsmṛtya viṣādī kṛtacetanaḥ

2,24.25

अवेक्ष्य गर्भवासांश्च कर्मजा गतयस्तथा ।
मानुषोदरवासी चेत्तदा भवति पातकी

avekṣya garbhavāsāṃśca karmajā gatayastathā |
mānuṣodaravāsī cettadā bhavati pātakī

2,24.26

अण्डजादिषु भूतेषु यत्रयत्र प्रसर्पति ।
आधयो व्याधयः क्लेशा जरारूपविपर्ययः

aṇḍajādiṣu bhūteṣu yatrayatra prasarpati |
ādhayo vyādhayaḥ kleśā jarārūpaviparyayaḥ

2,24.27

गर्भवासाद्विनिर्मुक्तस्त्वज्ञानतिमिरावृतः ।
न जानातिः खगश्रेष्ठ बालभावं समाश्रितः

garbhavāsādvinirmuktastvajñānatimirāvṛtaḥ |
na jānātiḥ khagaśreṣṭha bālabhāvaṃ samāśritaḥ

2,24.28

यौवने तिमिरान्धश्च यः पश्यति स मुक्तिभाक् ।
आधानान्मृत्युमाप्नोति बालो वा स्थविरो युवा

yauvane timirāndhaśca yaḥ paśyati sa muktibhāk |
ādhānānmṛtyumāpnoti bālo vā sthaviro yuvā

2,24.29

सधनो निर्धनश्चैव सुकुमारः कुरूपवान् ।
अविद्वांश्चैव विद्वांश्च ब्राह्मणास्त्वितरो जनः

sadhano nirdhanaścaiva sukumāraḥ kurūpavān |
avidvāṃścaiva vidvāṃśca brāhmaṇāstvitaro janaḥ

2,24.30

तपोरतो योगशीलो महाज्ञानी च यो नरः ।
महादानरतः श्रीमान्धर्मात्मातुलविक्रमः ।
विना मानुपदेहं तु सुखं दुः खं न विन्दति

taporato yogaśīlo mahājñānī ca yo naraḥ |
mahādānarataḥ śrīmāndharmātmātulavikramaḥ |
vinā mānupadehaṃ tu sukhaṃ duḥ khaṃ na vindati

2,24.31

प्राकृतैः कर्मपाशैस्तु मृत्युमाप्नोति मानवः ।
आधानात्पञ्च वर्षाणि स्वल्पपापैर्विपच्यते

prākṛtaiḥ karmapāśaistu mṛtyumāpnoti mānavaḥ |
ādhānātpañca varṣāṇi svalpapāpairvipacyate

2,24.32

पञ्चवर्षाधिको भूत्वा महापापैर्विपच्यते ।
योनिं पूरयते यस्मान्मृतो ऽप्यायाति याति च

pañcavarṣādhiko bhūtvā mahāpāpairvipacyate |
yoniṃ pūrayate yasmānmṛto 'pyāyāti yāti ca

2,24.33

मृतो दानप्रभावेण जीवन्मर्त्यश्चिरं भुवि ।
सूत उवाच ।
इति कृष्णवचः श्रुत्वा गरुडो वाक्यमब्रवीत्

mṛto dānaprabhāveṇa jīvanmartyaściraṃ bhuvi |
sūta uvāca |
iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā garuḍo vākyamabravīt

2,24.34

गरुड उवाच ।
मृते बाले कथं कुर्यात्पिण्डदानादिकाः क्रियाः ।
गर्भेषु च विपन्नानामाचूडाकरणाच्छिशोः

garuḍa uvāca |
mṛte bāle kathaṃ kuryātpiṇḍadānādikāḥ kriyāḥ |
garbheṣu ca vipannānāmācūḍākaraṇācchiśoḥ

2,24.35

कथं किं केन दातव्यं मृतान्ते को विधिः स्मृतः ।
गरुडोक्तमिति श्रुत्वा विष्णुर्वाक्यमथाब्रवीत्

kathaṃ kiṃ kena dātavyaṃ mṛtānte ko vidhiḥ smṛtaḥ |
garuḍoktamiti śrutvā viṣṇurvākyamathābravīt

2,24.36

श्रीविष्णुरुवाच ।
यदि गर्भो विपद्यते स्त्रवते वापि योषितः ।
यावन्मासं स्थितो गर्भस्तावद्दिनमशौचकम्

śrīviṣṇuruvāca |
yadi garbho vipadyate stravate vāpi yoṣitaḥ |
yāvanmāsaṃ sthito garbhastāvaddinamaśaucakam

2,24.37

तस्य किञ्चिन्न कर्तव्यमात्मनः श्रेय इच्छता ।
ततो जाते विपन्ने तु आ चूडाकरणाच्छिशोः

tasya kiñcinna kartavyamātmanaḥ śreya icchatā |
tato jāte vipanne tu ā cūḍākaraṇācchiśoḥ

2,24.38

दुग्धं भोज्यं ताशक्ति बालानां च प्रदीयते ।
आ चूडात्पञ्चवर्षे तु देहदाहो विधीयते

dugdhaṃ bhojyaṃ tāśakti bālānāṃ ca pradīyate |
ā cūḍātpañcavarṣe tu dehadāho vidhīyate

2,24.39

दुग्धं तस्य प्रदेयं स्याद्बालानां भोजनं शुभम् ।
पञ्चवर्षाधिके प्रेते स्वजातिविहितानि च

dugdhaṃ tasya pradeyaṃ syādbālānāṃ bhojanaṃ śubham |
pañcavarṣādhike prete svajātivihitāni ca

2,24.40

कुर्यात्कर्माणि सर्वाणि चोदकुम्भादि पायसम् ।
दातव्यं तु खगश्रेष्ठ ऋणसम्बन्धकस्तु सः

kuryātkarmāṇi sarvāṇi codakumbhādi pāyasam |
dātavyaṃ tu khagaśreṣṭha ṛṇasambandhakastu saḥ

2,24.41

जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
कर्तव्यं पक्षिशार्दूल पुनर्देहक्षयाय वै

jātasya hi dhruvo mṛtyurdhruvaṃ janma mṛtasya ca |
kartavyaṃ pakṣiśārdūla punardehakṣayāya vai

2,24.42

तस्मै यद्रोचते देयमदत्त्वा निर्धने कुले ।
स्वल्पायुर्निर्धनो भूत्वा रतिभक्तिविवर्जितः

tasmai yadrocate deyamadattvā nirdhane kule |
svalpāyurnirdhano bhūtvā ratibhaktivivarjitaḥ

2,24.43

पुनर्जन्माप्नुयान्मर्त्यस्तस्माद्देयमृते शिशोः ।
पुराणे गीयते गाथा सर्वथा प्रतिभाति मे

punarjanmāpnuyānmartyastasmāddeyamṛte śiśoḥ |
purāṇe gīyate gāthā sarvathā pratibhāti me

2,24.44

मिष्टान्नं भोजनं देयं दाने शक्तिस्तु दुर्लभा ।
भोज्ये भोजनशक्तिश्च रतिशक्तिर्वरस्त्रियः

miṣṭānnaṃ bhojanaṃ deyaṃ dāne śaktistu durlabhā |
bhojye bhojanaśaktiśca ratiśaktirvarastriyaḥ

2,24.45

विभवे दानशक्तिश्च नाल्पस्य तपसः फलम् ।
दानाद्भोगानवाप्नोति सौख्यं तीर्थस्य सेवनात् ।
सुभाषणान्मृतो यस्तु स विद्वान्धर्मवित्तमः

vibhave dānaśaktiśca nālpasya tapasaḥ phalam |
dānādbhogānavāpnoti saukhyaṃ tīrthasya sevanāt |
subhāṣaṇānmṛto yastu sa vidvāndharmavittamaḥ

2,24.46

अदत्तदानाच्च भवेद्दरिद्रो दरिद्रभावाच्च करोतिपापम् ।
पापप्रभावान्नरकं प्रयाति पुनर्दरिद्रः पुनरेव पापी

adattadānācca bhaveddaridro daridrabhāvācca karotipāpam |
pāpaprabhāvānnarakaṃ prayāti punardaridraḥ punareva pāpī

Chapter 2.25

2,25.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशाख्ये धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे ऽल्पायुर्मरणहे तुबालान्त्येष्ट्योर्निरूपणं नाम चतुर्विशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 25 श्रीविष्णुरुवाच ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि पुरुषस्त्री विनिर्णयम् ।
जीवन्वापि मृतो वापि पञ्चवर्षाधिको ऽपि वा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśākhye dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde 'lpāyurmaraṇahe tubālāntyeṣṭyornirūpaṇaṃ nāma caturviśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 25 śrīviṣṇuruvāca |
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi puruṣastrī vinirṇayam |
jīvanvāpi mṛto vāpi pañcavarṣādhiko 'pi vā

2,25.2

पूर्णे तु पञ्चमे वर्षे पुमांश्चैव प्रतिष्ठितः ।
सर्वैन्द्रियाणि जानाति रूपारूपविपर्ययौ

pūrṇe tu pañcame varṣe pumāṃścaiva pratiṣṭhitaḥ |
sarvaindriyāṇi jānāti rūpārūpaviparyayau

2,25.3

पूर्वकर्मविपाकेन प्राणिनां वधबन्धनम् ।
विप्रादीनन्त्यजान्सर्वान्पापं मारयति ध्रुवम्

pūrvakarmavipākena prāṇināṃ vadhabandhanam |
viprādīnantyajānsarvānpāpaṃ mārayati dhruvam

2,25.4

गर्भे नष्टे क्रिया नास्ति दुग्धं देयं मृते शिशौ ।
परं च पायसं क्षीरं दद्याद्वलविपत्तितः

garbhe naṣṭe kriyā nāsti dugdhaṃ deyaṃ mṛte śiśau |
paraṃ ca pāyasaṃ kṣīraṃ dadyādvalavipattitaḥ

2,25.5

एकादशाहं द्वादशाहं वृषं वृषविधिं विना ।
महादानविहीनं च कुमारे कृत्यमादिशेत्

ekādaśāhaṃ dvādaśāhaṃ vṛṣaṃ vṛṣavidhiṃ vinā |
mahādānavihīnaṃ ca kumāre kṛtyamādiśet

2,25.6

कुमाराणां चैव बालानां भोजनं वस्त्रवेष्टनम् ।
बाले वा तरुणे वृद्धे घटो भवति वै मृते

kumārāṇāṃ caiva bālānāṃ bhojanaṃ vastraveṣṭanam |
bāle vā taruṇe vṛddhe ghaṭo bhavati vai mṛte

2,25.7

भूमौ विनिः क्षिपेद्बालं द्विमासोनं द्विवार्षिकम् ।
ततः परं खगश्रेष्ठ देहदाहो विधोयते

bhūmau viniḥ kṣipedbālaṃ dvimāsonaṃ dvivārṣikam |
tataḥ paraṃ khagaśreṣṭha dehadāho vidhoyate

2,25.8

शिशुरा दन्तजननाद्बालः स्याद्यावदाशिखम् ।
कथ्यते सर्वशास्त्रेषु कुमारो मौञ्जिबन्धनात्

śiśurā dantajananādbālaḥ syādyāvadāśikham |
kathyate sarvaśāstreṣu kumāro mauñjibandhanāt

2,25.9

शूद्रादीनां कथं कुर्यात्संशयो मौञ्जिवर्जनात् ।
गर्भाच्च नवमं हित्वा शिशुरामासषोडशम्

śūdrādīnāṃ kathaṃ kuryātsaṃśayo mauñjivarjanāt |
garbhācca navamaṃ hitvā śiśurāmāsaṣoḍaśam

2,25.10

बालश्चाथ परञ्ज्ञेय आमाससप्तविंशति ।
आ पञ्च वर्षात्कौमारः पौगण्डो नवहांयनः

bālaścātha parañjñeya āmāsasaptaviṃśati |
ā pañca varṣātkaumāraḥ paugaṇḍo navahāṃyanaḥ

2,25.11

किशोरः षोडशाब्दः स्यात्ततो यौवनमादिशेत् ।
मृतो ऽपि पञ्चमे वर्षे अवृतः सवृतो ऽपि वा

kiśoraḥ ṣoḍaśābdaḥ syāttato yauvanamādiśet |
mṛto 'pi pañcame varṣe avṛtaḥ savṛto 'pi vā

2,25.12

पूर्वोक्तमेव कर्तव्यमीहते दशपिण्डकम् ।
स्वल्पकर्मप्रसङ्गाच्च स्वल्पाद्विषयबन्धनात्

pūrvoktameva kartavyamīhate daśapiṇḍakam |
svalpakarmaprasaṅgācca svalpādviṣayabandhanāt

2,25.13

स्वल्षाद्वपुषि वस्त्राच्च क्रियां स्वल्पामपीच्छति ।
यावदुपचयो जन्तुर्यावद्विषयवेष्टितः

svalṣādvapuṣi vastrācca kriyāṃ svalpāmapīcchati |
yāvadupacayo janturyāvadviṣayaveṣṭitaḥ

2,25.14

यद्यद्यस्योपजीव्यं स्यात्तत्तद्देयमिहेच्छति ।
ब्रह्मबीजोद्भवाः पुत्रा देवर्षोणां च वल्लभाः

yadyadyasyopajīvyaṃ syāttattaddeyamihecchati |
brahmabījodbhavāḥ putrā devarṣoṇāṃ ca vallabhāḥ

2,25.15

यमेन यमदूतैश्च शास्यन्ते निश्चितं खग ।
बालो वृद्धो युबा वापि घटमिच्छन्ति देहिनः

yamena yamadūtaiśca śāsyante niścitaṃ khaga |
bālo vṛddho yubā vāpi ghaṭamicchanti dehinaḥ

2,25.16

सुखं दुः खं सदा वेत्ति देही वै सर्वगस्त्विह ।
परित्यज्य तदात्मानं जीर्णां त्वचमिवोरगः

sukhaṃ duḥ khaṃ sadā vetti dehī vai sarvagastviha |
parityajya tadātmānaṃ jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ

2,25.17

अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषो वायुभृतः क्षुधान्वितः ।
तस्माद्देयानि दानानि मृते बाले सुनिश्चितम्

aṅguṣṭhamātraḥ puruṣo vāyubhṛtaḥ kṣudhānvitaḥ |
tasmāddeyāni dānāni mṛte bāle suniścitam

2,25.18

जन्मतः पञ्च वर्षाणि भुङ्क्ते दत्तमसंस्कृतम् ।
पञ्चवर्षाधिके बाले विपत्तिर्यदि जायते

janmataḥ pañca varṣāṇi bhuṅkte dattamasaṃskṛtam |
pañcavarṣādhike bāle vipattiryadi jāyate

2,25.19

वृषोत्सर्गादिकं कर्म सपिण्डीकरणं विना ।
द्वादशे हनि सम्प्राप्ते कुर्याच्छ्राद्धानि षोडश

vṛṣotsargādikaṃ karma sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā |
dvādaśe hani samprāpte kuryācchrāddhāni ṣoḍaśa

2,25.20

पायसेन गुडेनापि पिण्डान्दद्याद्यथाक्रमम् ।
उदकुम्भप्रदानं च पद (उप) दानानि यानि च

pāyasena guḍenāpi piṇḍāndadyādyathākramam |
udakumbhapradānaṃ ca pada (upa) dānāni yāni ca

2,25.21

भोजनानि द्विजे दद्यान्महादानादि शक्तितः ।
दीपदानादि यत्किञ्चित्पञ्चवर्षाधिके सदा

bhojanāni dvije dadyānmahādānādi śaktitaḥ |
dīpadānādi yatkiñcitpañcavarṣādhike sadā

2,25.22

कर्तव्यं च खगश्रेष्ठ व्रतात्प्राक् प्रेततृप्तये ।
यदा नक्रियते सर्वं मुद्गलत्वं स गच्छति

kartavyaṃ ca khagaśreṣṭha vratātprāk pretatṛptaye |
yadā nakriyate sarvaṃ mudgalatvaṃ sa gacchati

2,25.23

व्रतात्प्राङ्गेव देयं तु ततः पितृगणस्य च ।
स्वाहाकारेण वै कुर्यादेकोद्दिष्टानि षोडश

vratātprāṅgeva deyaṃ tu tataḥ pitṛgaṇasya ca |
svāhākāreṇa vai kuryādekoddiṣṭāni ṣoḍaśa

2,25.24

ऋजुदर्भैस्तिलैः शुक्लैः प्राचीनावीति निश्चितम् ।
अपसव्यं च कर्तव्यं कृते यान्ति परां गतिम्

ṛjudarbhaistilaiḥ śuklaiḥ prācīnāvīti niścitam |
apasavyaṃ ca kartavyaṃ kṛte yānti parāṃ gatim

2,25.25

पुनश्चिरायुषो भूत्वा जायन्ते स्वकुले ध्रुवम् ।
सर्वसौख्यप्रदः पुत्रः पित्रोः प्रीतिविवर्धनः

punaścirāyuṣo bhūtvā jāyante svakule dhruvam |
sarvasaukhyapradaḥ putraḥ pitroḥ prītivivardhanaḥ

2,25.26

आकाशमेकं हि यथा चन्द्रादित्यौ यथैकतः ।
घटादिषु पृथक् सर्वं पश्य रूपं च तत्समम्

ākāśamekaṃ hi yathā candrādityau yathaikataḥ |
ghaṭādiṣu pṛthak sarvaṃ paśya rūpaṃ ca tatsamam

2,25.27

आत्मा तथैव सर्वेषु पुत्त्रेषु विचरेत्सदा ।
या यस्य प्रकृतिः पूर्वं शुक्रशोणितसङ्गमे

ātmā tathaiva sarveṣu puttreṣu vicaretsadā |
yā yasya prakṛtiḥ pūrvaṃ śukraśoṇitasaṅgame

2,25.28

सा (स) तेन भावयोगेन पुत्त्रास्तत्कर्मकारिणः ।
पितृरूपं समादाय कस्यचिज्जायते सुतः

sā (sa) tena bhāvayogena puttrāstatkarmakāriṇaḥ |
pitṛrūpaṃ samādāya kasyacijjāyate sutaḥ

2,25.29

पितृतः को ऽपि रूपाढ्यो गुणज्ञो दानतत्परः ।
सदृशः को ऽपि लोके ऽस्मिन्न भूतो न भविष्यति

pitṛtaḥ ko 'pi rūpāḍhyo guṇajño dānatatparaḥ |
sadṛśaḥ ko 'pi loke 'sminna bhūto na bhaviṣyati

2,25.30

अन्धादन्धो न भवति मूकान्मूको न जायते ।
बधिराद्बधिरो नैव विद्यावान्विदुषो न हि ।
अनुरूपा न दृश्यन्ते मदीयं वचनं शृणु

andhādandho na bhavati mūkānmūko na jāyate |
badhirādbadhiro naiva vidyāvānviduṣo na hi |
anurūpā na dṛśyante madīyaṃ vacanaṃ śṛṇu

2,25.31

गरुड उवाच ।
औरसक्षेत्रजाद्याश्च पुत्त्रा दशविधाः स्मृताः ।
संगृहीतः सुतो यस्तु दासीपुत्त्रश्च तेन किम्

garuḍa uvāca |
aurasakṣetrajādyāśca puttrā daśavidhāḥ smṛtāḥ |
saṃgṛhītaḥ suto yastu dāsīputtraśca tena kim

2,25.32

काङ्कां गतिमवाप्नोति जायो मृत्युवशं गतः ।
भवेन्न दुहिता यस्य न दौहित्रो न वा सुतः

kāṅkāṃ gatimavāpnoti jāyo mṛtyuvaśaṃ gataḥ |
bhavenna duhitā yasya na dauhitro na vā sutaḥ

2,25.33

श्राद्धं तस्य कथं कार्यं विधिना केन तद्भवेत् ।
श्रीभगवानुवाच ।
मुखं दृष्ट्वा तु पुत्रस्य मुच्यते पैतृकादृणात्

śrāddhaṃ tasya kathaṃ kāryaṃ vidhinā kena tadbhavet |
śrībhagavānuvāca |
mukhaṃ dṛṣṭvā tu putrasya mucyate paitṛkādṛṇāt

2,25.34

पौत्त्रस्य दर्शनाज्जन्तुर्मुच्यते चः ऋणत्रयात् ।
लोकानन्त्यं दिवः प्राप्तिः पुत्त्रपौत्त्र प्रपौत्त्रकैः

pauttrasya darśanājjanturmucyate caḥ ṛṇatrayāt |
lokānantyaṃ divaḥ prāptiḥ puttrapauttra prapauttrakaiḥ

2,25.35

अन्यक्षेत्रोद्भवाद्या ये भुक्तिमात्रप्रदाः सुताः ।
कुर्वीत पार्वणं श्राद्धमारैसो विधिवत्सुतः

anyakṣetrodbhavādyā ye bhuktimātrapradāḥ sutāḥ |
kurvīta pārvaṇaṃ śrāddhamāraiso vidhivatsutaḥ

2,25.36

कुर्वन्त्यन्ये सुताः श्राद्धमे कोद्दिष्टं न पार्वणम् ।
ब्राह्मोढाजस्तून्नयति संगृहीतस्त्वधो नयेत् ।
श्राद्धं सांवत्सरं कुर्वञ्जायते नरकाय वै

kurvantyanye sutāḥ śrāddhame koddiṣṭaṃ na pārvaṇam |
brāhmoḍhājastūnnayati saṃgṛhītastvadho nayet |
śrāddhaṃ sāṃvatsaraṃ kurvañjāyate narakāya vai

2,25.37

सर्वदानानि देयानि ह्यन्न दानादृते खग ।
संगृहीतः सुतः कुर्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम्

sarvadānāni deyāni hyanna dānādṛte khaga |
saṃgṛhītaḥ sutaḥ kuryādekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam

2,25.38

प्रत्यब्दं पितृमातृभ्यां श्राद्धं दत्त्वा न लिप्यते ।
एकोद्दिष्टं परित्यज्य पार्वणं कुरुते यदि

pratyabdaṃ pitṛmātṛbhyāṃ śrāddhaṃ dattvā na lipyate |
ekoddiṣṭaṃ parityajya pārvaṇaṃ kurute yadi

2,25.39

आत्मानं च पितॄंश्चैव स नयेद्यममन्दिरम् ।
संगृहीतस्तु यः केचिद्दासीपुत्त्रादयश्च ये

ātmānaṃ ca pitṝṃścaiva sa nayedyamamandiram |
saṃgṛhītastu yaḥ keciddāsīputtrādayaśca ye

2,25.40

तीर्थे कुर्युः पितृश्राद्धं दानं (मासं) दद्युर्द्विजन्मने ।
संगृहीतसुतो भूत्वा पाकं वा यः प्रयच्छति

tīrthe kuryuḥ pitṛśrāddhaṃ dānaṃ (māsaṃ) dadyurdvijanmane |
saṃgṛhītasuto bhūtvā pākaṃ vā yaḥ prayacchati

2,25.41

वृथा श्राद्धं विजानीयाच्छूद्रान्नेन यथा द्विजः ।
न प्रीणयति तच्छ्राद्धं पितामहमुखान्पितॄन् ।
एवं ज्ञात्वा स्वगश्रेष्ठ हीनजातीन्सुतांस्त्यजेत्

vṛthā śrāddhaṃ vijānīyācchūdrānnena yathā dvijaḥ |
na prīṇayati tacchrāddhaṃ pitāmahamukhānpitṝn |
evaṃ jñātvā svagaśreṣṭha hīnajātīnsutāṃstyajet

2,25.42

(ब्राह्मण्यां ब्राह्मणाज्जातश्चाण्डालादधमः स्मृतः ) ।
यस्तु प्रव्रजिताज्जातो ब्राह्मण्यां शूद्रतश्च यः

(brāhmaṇyāṃ brāhmaṇājjātaścāṇḍālādadhamaḥ smṛtaḥ ) |
yastu pravrajitājjāto brāhmaṇyāṃ śūdrataśca yaḥ

2,25.43

द्वावेतौ विद्धि चाण्डालौ सगोत्राद्यस्तु जायते ।
स्वर्यातिविहितान्पुत्रः समुत्पाद्य खगेश्वर

dvāvetau viddhi cāṇḍālau sagotrādyastu jāyate |
svaryātivihitānputraḥ samutpādya khageśvara

2,25.44

तैः सुवृत्तैः सुखं प्राप्यं कुवृत्तैर्नरकं व्रजेत् ।
हीनजातिसमुद्भूतैः सुवृत्तैः सुखमेधते

taiḥ suvṛttaiḥ sukhaṃ prāpyaṃ kuvṛttairnarakaṃ vrajet |
hīnajātisamudbhūtaiḥ suvṛttaiḥ sukhamedhate

2,25.45

कलिकलुषविमुक्तः पूजितः सिद्धसङ्घैरमरचमरमालावीज्यमानो ऽप्सरोभिः ।
पितृशतमपि बन्धून्पुत्त्रपौत्त्रप्रपौत्त्रानपि नरकनिमग्नानुद्धरेदेक एव

kalikaluṣavimuktaḥ pūjitaḥ siddhasaṅghairamaracamaramālāvījyamāno 'psarobhiḥ |
pitṛśatamapi bandhūnputtrapauttraprapauttrānapi narakanimagnānuddharedeka eva

Chapter 2.26

2,26.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धमकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसवादे मृतबालान्त्येष्टिभिन्नाभिन्नसुतकृतान्त्येष्ट्योर्वर्णनं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमाहपुराणम्- 26 गरुड उवाच ।
सत्यं ब्रूहि सुरश्रेष्ठ कृपां कृत्वा मयि प्रभो ।
मृतानां चैव जन्तूनां कदा कुर्यात्सपिण्डनम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dhamakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasavāde mṛtabālāntyeṣṭibhinnābhinnasutakṛtāntyeṣṭyorvarṇanaṃ nāma pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamāhapurāṇam- 26 garuḍa uvāca |
satyaṃ brūhi suraśreṣṭha kṛpāṃ kṛtvā mayi prabho |
mṛtānāṃ caiva jantūnāṃ kadā kuryātsapiṇḍanam

2,26.2

सपिण्डत्वे कुतो यान्ति असपिण्डे कुतो गतिः ।
केनैव सहपिण्डत्वं स्त्रीपुसोर्वक्तुमर्हसि

sapiṇḍatve kuto yānti asapiṇḍe kuto gatiḥ |
kenaiva sahapiṇḍatvaṃ strīpusorvaktumarhasi

2,26.3

स्त्रीपुमांशौ सहैकत्वं पाप्नुतः कथमुत्तमम् ।
जीवेद्भर्तरि नारीणां सपिण्डीकरणं कुतः

strīpumāṃśau sahaikatvaṃ pāpnutaḥ kathamuttamam |
jīvedbhartari nārīṇāṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ kutaḥ

2,26.4

भर्तृलोकं कथं यान्ति स्वर्गलोकं सुरेश्वर ।
अग्न्यारोहे कथं श्राद्धं वृषोत्सर्गः कथं भवेत्

bhartṛlokaṃ kathaṃ yānti svargalokaṃ sureśvara |
agnyārohe kathaṃ śrāddhaṃ vṛṣotsargaḥ kathaṃ bhavet

2,26.5

घटदानं कथं कार्यं सपिण्डीकरणे कृते ।
कथयस्व प्रसादेन हीताय जगतां प्रभो

ghaṭadānaṃ kathaṃ kāryaṃ sapiṇḍīkaraṇe kṛte |
kathayasva prasādena hītāya jagatāṃ prabho

2,26.6

श्रीभगवानुवाच ।
यथावत्कथयिष्यामि सपिण्डीकरणं खग ।
वर्षं यावत्खगश्रेष्ठ यदाचरति मानवः

śrībhagavānuvāca |
yathāvatkathayiṣyāmi sapiṇḍīkaraṇaṃ khaga |
varṣaṃ yāvatkhagaśreṣṭha yadācarati mānavaḥ

2,26.7

सपिण्डने ततो वृत्ते पितृलोकं स गच्छति ।
तस्मात्पुत्त्रेण कर्तव्यं सपिण्डीकरणं पितुः

sapiṇḍane tato vṛtte pitṛlokaṃ sa gacchati |
tasmātputtreṇa kartavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ pituḥ

2,26.8

संवत्सरे तु सम्पूर्णे कुर्यात्पिण्ड प्रवेशनम् ।
पिण्डप्रवेशविधना तस्य नित्यं मृताह्निकम्

saṃvatsare tu sampūrṇe kuryātpiṇḍa praveśanam |
piṇḍapraveśavidhanā tasya nityaṃ mṛtāhnikam

2,26.9

निश्चितं पक्षिशार्दूल वर्षान्ते पिण्डमेलनम् ।
सहपिण्डे कृते प्रेतस्ततो याति परां गतिम् ।
तन्नाम सम्परित्यज्य ततः पितृगणो भवेत्

niścitaṃ pakṣiśārdūla varṣānte piṇḍamelanam |
sahapiṇḍe kṛte pretastato yāti parāṃ gatim |
tannāma samparityajya tataḥ pitṛgaṇo bhavet

2,26.10

त्रिपक्षे वापि षण्मासे मेलयेत्प्रपितामहैः ।
ज्ञात्वा वृद्धिविवाहादि स्वगोत्रविहितानि च

tripakṣe vāpi ṣaṇmāse melayetprapitāmahaiḥ |
jñātvā vṛddhivivāhādi svagotravihitāni ca

2,26.11

विवाहं नैव कुर्वीत मृते च गृहमेधिनि ।
भिक्षुर्भिक्षां न गृह्णाति यावत्कुर्यात्सपिण्डनम्

vivāhaṃ naiva kurvīta mṛte ca gṛhamedhini |
bhikṣurbhikṣāṃ na gṛhṇāti yāvatkuryātsapiṇḍanam

2,26.12

स्वगोत्रे ऽप्यशुचिस्तावद्यावत्पिण्डं न मेलयेत् ।
मेलनात्प्रेतशब्दस्तु निवर्तेत खगेश्वर

svagotre 'pyaśucistāvadyāvatpiṇḍaṃ na melayet |
melanātpretaśabdastu nivarteta khageśvara

2,26.13

आनन्त्यात्कुलधर्माणां पुंसाञ्चैवायुषः क्षयात् ।
अस्थिरत्वाच्छरीरस्य द्वादशाहः प्रशस्यते

ānantyātkuladharmāṇāṃ puṃsāñcaivāyuṣaḥ kṣayāt |
asthiratvāccharīrasya dvādaśāhaḥ praśasyate

2,26.14

निरग्निकः साग्निको वा द्वादशाहे सपिण्डयेत्

niragnikaḥ sāgniko vā dvādaśāhe sapiṇḍayet

2,26.15

द्वादशाहे त्रिपक्षे वा षण्मासे वत्सरे ऽपि वा ।
सपिण्डीकरणं प्रोक्तमृषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

dvādaśāhe tripakṣe vā ṣaṇmāse vatsare 'pi vā |
sapiṇḍīkaraṇaṃ proktamṛṣibhistattvadarśibhiḥ

2,26.16

सपुत्त्रस्य न कर्तव्यमेकोद्दिष्टं कदाचन ।
सपिण्डीकरणादूर्ध्वं यत्रयत्र प्रदीयते

saputtrasya na kartavyamekoddiṣṭaṃ kadācana |
sapiṇḍīkaraṇādūrdhvaṃ yatrayatra pradīyate

2,26.17

तत्रतत्र त्रयं कार्यमन्यथा पितृघातकः ।
त्रिभिः कुर्यादशक्तश्च पार्वणं मुनिनोदितम्

tatratatra trayaṃ kāryamanyathā pitṛghātakaḥ |
tribhiḥ kuryādaśaktaśca pārvaṇaṃ muninoditam

2,26.18

तद्दिने तद्दिने कुर्यात्पितामहमुखान्यतः ।
अज्ञानाद्दिनमासानां तस्मात्पार्वणमिष्यते

taddine taddine kuryātpitāmahamukhānyataḥ |
ajñānāddinamāsānāṃ tasmātpārvaṇamiṣyate

2,26.19

अनुत्पन्नशरीरस्य न दानं पितृभिः सह ।
एतैः षोडशभिः श्राद्धैः प्रेतो मुक्तस्तु जायते

anutpannaśarīrasya na dānaṃ pitṛbhiḥ saha |
etaiḥ ṣoḍaśabhiḥ śrāddhaiḥ preto muktastu jāyate

2,26.20

अपुत्त्रस्य सपिण्डत्वं नैव कुर्यात्स्त्रियो ऽपि वा ।
यावज्जीव च सद्भत्र्या न कुर्यात्सहपिण्डताम्

aputtrasya sapiṇḍatvaṃ naiva kuryātstriyo 'pi vā |
yāvajjīva ca sadbhatryā na kuryātsahapiṇḍatām

2,26.21

ब्राह्मादिषु विवाहेषु या वधूरिह संस्कृता ।
भर्तृगोत्रेण कर्तव्यास्तस्याः पिण्डोदकक्रियाः

brāhmādiṣu vivāheṣu yā vadhūriha saṃskṛtā |
bhartṛgotreṇa kartavyāstasyāḥ piṇḍodakakriyāḥ

2,26.22

आसुरादिविवा हेषु या व्यूढा कन्यका भवेत् ।
तस्यास्तु पितृगोत्रेण कुर्यात्पिण्डोदकक्रियाः

āsurādivivā heṣu yā vyūḍhā kanyakā bhavet |
tasyāstu pitṛgotreṇa kuryātpiṇḍodakakriyāḥ

2,26.23

पितुः पुत्त्रेण कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सदा ।
पुत्त्राभावे तु पत्नी स्यात्पत्न्यभावे सहोदरः

pituḥ puttreṇa kartavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ sadā |
puttrābhāve tu patnī syātpatnyabhāve sahodaraḥ

2,26.24

भ्राता वा भ्रातृपुत्त्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा ।
सपिण्डनक्रियां कृत्वा कुर्यान्नान्दीमुखं ततः

bhrātā vā bhrātṛputtro vā sapiṇḍaḥ śiṣya eva vā |
sapiṇḍanakriyāṃ kṛtvā kuryānnāndīmukhaṃ tataḥ

2,26.25

ज्येष्ठस्यैव कनिष्ठेन भ्रातृपुत्त्रेण भार्यया ।
सपिण्डीकरणं कार्यं पुत्रहीने नरे खग

jyeṣṭhasyaiva kaniṣṭhena bhrātṛputtreṇa bhāryayā |
sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ putrahīne nare khaga

2,26.26

भ्रातॄणामेकजातानामेकश्चेत्पुत्रवान् भवेत् ।
सर्वेते तेन पुत्रेण पुत्रिणो मनुरब्रवीत्

bhrātṝṇāmekajātānāmekaścetputravān bhavet |
sarvete tena putreṇa putriṇo manurabravīt

2,26.27

सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्नी कुर्यात्सपिण्डनम् ।
ऋत्विजा कारयेद्वापि पुरोहितमथापि वा

sarveṣāṃ putrahīnānāṃ patnī kuryātsapiṇḍanam |
ṛtvijā kārayedvāpi purohitamathāpi vā

2,26.28

कृतचूडोपनीतश्च पितुः श्राद्धं समाचरेत् ।
उच्चारयेत्स्वधाकारं न तु वेदाक्षराण्यसौ

kṛtacūḍopanītaśca pituḥ śrāddhaṃ samācaret |
uccārayetsvadhākāraṃ na tu vedākṣarāṇyasau

2,26.29

भर्त्रादिभिस्त्रिभिः कार्यं सपिण्डीकरणं स्त्रियाः ।
पितृव्यभ्रातृपुत्रेण सोदरेण कनीयसा

bhartrādibhistribhiḥ kāryaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ striyāḥ |
pitṛvyabhrātṛputreṇa sodareṇa kanīyasā

2,26.30

अर्वाक् संवत्सरात्सन्धौ पूर्णे संवत्सरे ऽपि वा ।
ये सपिण्डीकृताः प्रेतास्तेषां न स्यात्पृथक् क्रिया

arvāk saṃvatsarātsandhau pūrṇe saṃvatsare 'pi vā |
ye sapiṇḍīkṛtāḥ pretāsteṣāṃ na syātpṛthak kriyā

2,26.31

सपिण्डने कृते वत्स पृथक्त्वं तु विगर्हितम् ।
यस्तु कुर्यात्पृथक् पिण्डं पितृहा सो ऽभिजायते

sapiṇḍane kṛte vatsa pṛthaktvaṃ tu vigarhitam |
yastu kuryātpṛthak piṇḍaṃ pitṛhā so 'bhijāyate

2,26.32

सपिण्डीकरणे वृत्ते पृथक्त्वं नोपपद्यते ।
पृथक् पिण्डे कृते पश्चात्पुनः कुर्यात्सपिण्डनम्

sapiṇḍīkaraṇe vṛtte pṛthaktvaṃ nopapadyate |
pṛthak piṇḍe kṛte paścātpunaḥ kuryātsapiṇḍanam

2,26.33

सपिण्डीकरणं कृत्वा एकोद्दिष्टं करोति यः ।
आत्मानं च तथा प्रेतं स नयेद्दमशासनम्

sapiṇḍīkaraṇaṃ kṛtvā ekoddiṣṭaṃ karoti yaḥ |
ātmānaṃ ca tathā pretaṃ sa nayeddamaśāsanam

2,26.34

वर्षं यावक्त्रिया कार्या नामगोत्रेण धीमता ।
घटादि भोजनं नित्यं पददानानि यानि च ।
सपिण्डीकरणे वृत्ते एकस्यैव तु दापयेत्

varṣaṃ yāvaktriyā kāryā nāmagotreṇa dhīmatā |
ghaṭādi bhojanaṃ nityaṃ padadānāni yāni ca |
sapiṇḍīkaraṇe vṛtte ekasyaiva tu dāpayet

2,26.35

अन्नं पानीयसहितं संख्यां कृत्वाब्दिकस्य च ।
दातव्यं ब्राह्मणे पक्षिञ्जलपूर्णघटादिकम्

annaṃ pānīyasahitaṃ saṃkhyāṃ kṛtvābdikasya ca |
dātavyaṃ brāhmaṇe pakṣiñjalapūrṇaghaṭādikam

2,26.36

पिण्डान्ते तस्य सकला वर्षवृत्तिः स्वशक्तितः ।
दिव्यदेहो विमानस्थः सुखं याति यमालयम्

piṇḍānte tasya sakalā varṣavṛttiḥ svaśaktitaḥ |
divyadeho vimānasthaḥ sukhaṃ yāti yamālayam

2,26.37

जीवमाने च पितरि न हि पुत्त्रे सपिण्डता ।
स्त्रीणां सपिण्डनं नास्ति तथा भर्तरि जीवति

jīvamāne ca pitari na hi puttre sapiṇḍatā |
strīṇāṃ sapiṇḍanaṃ nāsti tathā bhartari jīvati

2,26.38

हुताशं या समारूढा चतुर्थे ऽह्नि पतिव्रता ।
तस्या भर्तृदिने कार्यं वृषोत्सर्गादिकं च यत्

hutāśaṃ yā samārūḍhā caturthe 'hni pativratā |
tasyā bhartṛdine kāryaṃ vṛṣotsargādikaṃ ca yat

2,26.39

पुत्त्रिका पतिगोत्रा स्यादधस्तात्पुत्रजन्मनः ।
पुत्रोत्पत्तेः परस्तात्सा पितृगोत्रं व्रजेत्पुनः

puttrikā patigotrā syādadhastātputrajanmanaḥ |
putrotpatteḥ parastātsā pitṛgotraṃ vrajetpunaḥ

2,26.40

पतिपत्न्योः सदैकत्वं हुताशं याधिरोहति ।
पुत्रेणैव पृथक् श्राद्धं क्षयाख्ये तस्य वासरे

patipatnyoḥ sadaikatvaṃ hutāśaṃ yādhirohati |
putreṇaiva pṛthak śrāddhaṃ kṣayākhye tasya vāsare

2,26.41

अपुत्त्रौ चेन्मृतौ स्यातामेकचित्यां समे ऽहनि ।
पृथक् श्राद्धानि कुर्वीत सापिड्यं पतिना सह

aputtrau cenmṛtau syātāmekacityāṃ same 'hani |
pṛthak śrāddhāni kurvīta sāpiḍyaṃ patinā saha

2,26.42

पृथक्पृथक् च पिण्डेन दम्पती पतिना सह ।
न लिप्यते महादोषैरेतत्सत्यं वचो मम

pṛthakpṛthak ca piṇḍena dampatī patinā saha |
na lipyate mahādoṣairetatsatyaṃ vaco mama

2,26.43

एकचित्यां समारूढौ दम्पती निधनं गतौ ।
एकपाकं प्रकुर्वीत पिण्डान्दद्यात्पृथक्पृथक्

ekacityāṃ samārūḍhau dampatī nidhanaṃ gatau |
ekapākaṃ prakurvīta piṇḍāndadyātpṛthakpṛthak

2,26.44

एकादशे वृषोत्सर्गं प्रेतश्राद्धानि षोडश ।
घटादिपददानानि महादानानि यानि च ।
वर्षं यावत्पृथक्कुर्यात्प्रेतस्तृप्तिं व्रजेच्चिरम्

ekādaśe vṛṣotsargaṃ pretaśrāddhāni ṣoḍaśa |
ghaṭādipadadānāni mahādānāni yāni ca |
varṣaṃ yāvatpṛthakkuryātpretastṛptiṃ vrajecciram

2,26.45

एकगोत्रे मृतानां तु स्त्रिया वा पुरुषस्य वा ।
स्थण्डिलं चैकतः कुर्याद्धोमं कुर्यात्पृथक्पृथक्

ekagotre mṛtānāṃ tu striyā vā puruṣasya vā |
sthaṇḍilaṃ caikataḥ kuryāddhomaṃ kuryātpṛthakpṛthak

2,26.46

एकादशे ऽह्नि यच्छ्राद्धं पृथक् पिण्डाश्च भोजनम् ।
पाकैरेन पतिस्त्रीणामन्येषां च विगर्हितम्

ekādaśe 'hni yacchrāddhaṃ pṛthak piṇḍāśca bhojanam |
pākairena patistrīṇāmanyeṣāṃ ca vigarhitam

2,26.47

एकेनैव तु पाकेन श्राद्धानि कुरुते सुतः ।
एकं तु विकिरं कुर्यात्पिण्डान्दद्यद्बहूनपि ।
तीर्थे चापरपक्षे वा चन्द्रसूर्यग्रहे ऽपि वा

ekenaiva tu pākena śrāddhāni kurute sutaḥ |
ekaṃ tu vikiraṃ kuryātpiṇḍāndadyadbahūnapi |
tīrthe cāparapakṣe vā candrasūryagrahe 'pi vā

2,26.48

नारी भर्तारमासाद्य कुणपं दहते यदा ।
अग्निर्दहति गात्राणि आत्मानं नैव पीडयेत्

nārī bhartāramāsādya kuṇapaṃ dahate yadā |
agnirdahati gātrāṇi ātmānaṃ naiva pīḍayet

2,26.49

दह्यते ध्मायमानानां धातूनां हि यथा मलम् ।
तथा नारी दहेद्देहं हुताशे ह्यमृतोपमे

dahyate dhmāyamānānāṃ dhātūnāṃ hi yathā malam |
tathā nārī daheddehaṃ hutāśe hyamṛtopame

2,26.50

दिव्यादौ दिव्यदेहस्तु शुद्धो भवति पूरुषः ।
तप्ततैलेन लोहेन वह्निना नैव दह्यते

divyādau divyadehastu śuddho bhavati pūruṣaḥ |
taptatailena lohena vahninā naiva dahyate

2,26.51

तथा सा पतिसंयुक्ता दह्यते न कदाचन ।
अन्तरात्मा मृते तस्मिन्मृतो ऽप्येकत्वमागतः

tathā sā patisaṃyuktā dahyate na kadācana |
antarātmā mṛte tasminmṛto 'pyekatvamāgataḥ

2,26.52

भर्तृसंगं परित्यज्य अन्यत्र म्रियते यदि ।
भर्तृलोकं न सा याति यावदाभूतसंप्लवम्

bhartṛsaṃgaṃ parityajya anyatra mriyate yadi |
bhartṛlokaṃ na sā yāti yāvadābhūtasaṃplavam

2,26.53

लक्ष्मीयुतान्परित्यज्य मातरं पितरं तथा ।
मृतं पतिमनुव्रज्य सा चिरं सुखमेधते

lakṣmīyutānparityajya mātaraṃ pitaraṃ tathā |
mṛtaṃ patimanuvrajya sā ciraṃ sukhamedhate

2,26.54

दिव्यवर्षप्रमाणेन तिस्रः कोट्योरऽद्धकोटयः ।
तावत्कालं वसेत्स्वर्गे नक्षत्रैः सह सर्वदा

divyavarṣapramāṇena tisraḥ koṭyor'ddhakoṭayaḥ |
tāvatkālaṃ vasetsvarge nakṣatraiḥ saha sarvadā

2,26.55

तदन्ते चरते लोके कुले भवति भोगिनाम् ।
सा हि लब्धमहाप्रीतिर्भर्त्रा सह पतिव्रता

tadante carate loke kule bhavati bhoginām |
sā hi labdhamahāprītirbhartrā saha pativratā

2,26.56

एवं न कुरुते नारी धर्मोढा पतिसंगमम् ।
जन्मजन्मनि दुः खार्तादुः शीलाप्रियवादिनी

evaṃ na kurute nārī dharmoḍhā patisaṃgamam |
janmajanmani duḥ khārtāduḥ śīlāpriyavādinī

2,26.57

वल्गुली गृहसोधा वा गोधा वा द्विमुखी भवेत् ।
स्वभर्तारं परित्यज्य परपुंसोनुवर्तिनी

valgulī gṛhasodhā vā godhā vā dvimukhī bhavet |
svabhartāraṃ parityajya parapuṃsonuvartinī

2,26.58

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्वपतिं स्त्री निषेवते ।
मनसा कर्मणा वाचा मृतं जीवन्तमेव वा

tasmātsarvaprayatnena svapatiṃ strī niṣevate |
manasā karmaṇā vācā mṛtaṃ jīvantameva vā

2,26.59

जीवमाने मृते वापि किल्बिषं कुरुते तु या ।
स च वैधव्यमाप्नोति जन्मजन्मनि दुर्भगा

jīvamāne mṛte vāpi kilbiṣaṃ kurute tu yā |
sa ca vaidhavyamāpnoti janmajanmani durbhagā

2,26.60

यद्देवेभ्यो यत्पितृभ्यः श्रद्धयैव प्रदीयते ।
तत्फलं भर्तृपूजातः कुर्याद्भर्त्रर्चनं ततः

yaddevebhyo yatpitṛbhyaḥ śraddhayaiva pradīyate |
tatphalaṃ bhartṛpūjātaḥ kuryādbhartrarcanaṃ tataḥ

2,26.61

एवं कृते खगश्रेष्ठ पितृलोके चिरं वसेत् ।
यावदादित्यचन्द्रौ च तावद्देवसमा दिवि

evaṃ kṛte khagaśreṣṭha pitṛloke ciraṃ vaset |
yāvadādityacandrau ca tāvaddevasamā divi

2,26.62

पुनश्चिरायुषो भूत्त्वा जायन्ते विपुले कुले ।
पतिव्रता यथा नारी भर्तृदुःखं न विन्दति

punaścirāyuṣo bhūttvā jāyante vipule kule |
pativratā yathā nārī bhartṛduḥkhaṃ na vindati

2,26.63

सर्वमेतद्धि कथितं मया तव खगेश्वर ।
विशेषं कथयिष्यामि मृतस्यैव सुखप्रदम्

sarvametaddhi kathitaṃ mayā tava khageśvara |
viśeṣaṃ kathayiṣyāmi mṛtasyaiva sukhapradam

2,26.64

द्वादशाहे कृतं सर्वं वर्षं यावत्सपिण्डनम् ।
पुनः कुर्यात्सदा नित्यं घटान्नं प्रतिमासिकम्

dvādaśāhe kṛtaṃ sarvaṃ varṣaṃ yāvatsapiṇḍanam |
punaḥ kuryātsadā nityaṃ ghaṭānnaṃ pratimāsikam

2,26.65

कृतस्य करणं नास्ति प्रेतकार्यादृते खग ।
यः करोति नरः कश्चित्कृत् पूर्वं विनश्यति

kṛtasya karaṇaṃ nāsti pretakāryādṛte khaga |
yaḥ karoti naraḥ kaścitkṛt pūrvaṃ vinaśyati

2,26.66

मृतस्यैव पुनः कुर्यात्प्रेतो ऽक्षय्यमवाप्नुयात् ।
प्रतिमासं घटा देया सोदना जलपूरिताः

mṛtasyaiva punaḥ kuryātpreto 'kṣayyamavāpnuyāt |
pratimāsaṃ ghaṭā deyā sodanā jalapūritāḥ

2,26.67

अर्वाक्च वृद्धेः करणाच्च तार्क्ष्य सपिण्डनं यः कुरुते हि पुत्रः ।
तथापि मासं प्रतिपिण्डमेकमन्नं च कुम्भं सजलं च दद्यात्

arvākca vṛddheḥ karaṇācca tārkṣya sapiṇḍanaṃ yaḥ kurute hi putraḥ |
tathāpi māsaṃ pratipiṇḍamekamannaṃ ca kumbhaṃ sajalaṃ ca dadyāt

Chapter 2.27

2,27.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डेद्वितीयांशे धर्मकाण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रेतकल्पे सपिण्डननिरूपणं नाम षड्विंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 27 तार्क्ष्य उवाच ।
कथं प्रेता वसन्त्यत्र कीदृग्रूपा भवन्ति ते ।
महाप्रेताः पिशाचाश्च कैःकैः कर्मफलैर्विभो ।
सर्वेषामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍedvitīyāṃśe dharmakāṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde pretakalpe sapiṇḍananirūpaṇaṃ nāma ṣaḍviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 27 tārkṣya uvāca |
kathaṃ pretā vasantyatra kīdṛgrūpā bhavanti te |
mahāpretāḥ piśācāśca kaiḥkaiḥ karmaphalairvibho |
sarveṣāmanukampārthaṃ brūhi me madhusūdana

2,27.2

प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन च शुभे न च ।
तन्मे कथय देवेश मम चेदिच्छसि प्रियम्

pretatvānmucyate yena dānena ca śubhe na ca |
tanme kathaya deveśa mama cedicchasi priyam

2,27.3

श्रीकृष्ण उवाच ।
साधु पृष्टं त्वया तार्क्ष्य मानुषाणां हिताय वै ।
शृणुचावहितो भूत्वा यद्वच्मि प्रेतलक्षणम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā tārkṣya mānuṣāṇāṃ hitāya vai |
śṛṇucāvahito bhūtvā yadvacmi pretalakṣaṇam

2,27.4

गुह्यद्गुह्यतरं ह्येतन्नाख्येयं यस्य कस्यचित् ।
भक्तस्त्वं हि महाबाहो तेन ते कथयाम्यहम्

guhyadguhyataraṃ hyetannākhyeyaṃ yasya kasyacit |
bhaktastvaṃ hi mahābāho tena te kathayāmyaham

2,27.5

पुरा त्रेतायुगे तात राजासीद्बभ्रुवाहनः ।
महोदयपुरे रम्ये धर्मनिष्ठो महाबलः

purā tretāyuge tāta rājāsīdbabhruvāhanaḥ |
mahodayapure ramye dharmaniṣṭho mahābalaḥ

2,27.6

यज्वा दानपतिः श्रीमान्ब्रह्मण्यः साधुसंमतः ।
शीलाचारगुणोपेतो दयादाक्षिण्यसंयुतः

yajvā dānapatiḥ śrīmānbrahmaṇyaḥ sādhusaṃmataḥ |
śīlācāraguṇopeto dayādākṣiṇyasaṃyutaḥ

2,27.7

प्रजाः पालयते नित्यं पुत्रानिव महाबलः ।
क्षत्त्रधर्मरतो नित्यं स दण्ड्यान्दण्डयन्नृपः

prajāḥ pālayate nityaṃ putrāniva mahābalaḥ |
kṣattradharmarato nityaṃ sa daṇḍyāndaṇḍayannṛpaḥ

2,27.8

स कदाचिन्महाबाहुः ससैन्योमृगयां गतः ।
वनं विवेश गहनं नानावृक्षसमन्वितम्

sa kadācinmahābāhuḥ sasainyomṛgayāṃ gataḥ |
vanaṃ viveśa gahanaṃ nānāvṛkṣasamanvitam

2,27.9

शार्दूलशतसंजुष्टं नानापक्षिनिनादितम् ।
वनमध्ये तदा राजा मृगं दूरादपश्यत

śārdūlaśatasaṃjuṣṭaṃ nānāpakṣinināditam |
vanamadhye tadā rājā mṛgaṃ dūrādapaśyata

2,27.10

तेन विद्धो मृगो ऽतीव बाणेन सुदृढेन च ।
बाणमादाय तं तस्य स वने ऽदर्शनं ययौ

tena viddho mṛgo 'tīva bāṇena sudṛḍhena ca |
bāṇamādāya taṃ tasya sa vane 'darśanaṃ yayau

2,27.11

कक्षे तच्छोणितस्त्रावात्स राजानुजगाम तम् ।
ततो मृगप्रसङ्गेन वनमन्यद्विवेश सः

kakṣe tacchoṇitastrāvātsa rājānujagāma tam |
tato mṛgaprasaṅgena vanamanyadviveśa saḥ

2,27.12

क्षुत्क्षामकण्ठो नृपतिः श्रमसन्तापमूर्छितः ।
जलस्थानं समासाद्य साश्व एवावगाहत

kṣutkṣāmakaṇṭho nṛpatiḥ śramasantāpamūrchitaḥ |
jalasthānaṃ samāsādya sāśva evāvagāhata

2,27.13

पीत्वा तदु दकं शीतं पद्मगन्धाधिवासितम् ।
तत उत्तीर्य सलिलाद्विमलाद्बभ्रुवाहनः

pītvā tadu dakaṃ śītaṃ padmagandhādhivāsitam |
tata uttīrya salilādvimalādbabhruvāhanaḥ

2,27.14

न्यग्रोधवृक्षमासाद्य शीतच्छायं मनोहरम् ।
महाविटपिनं हृद्यं पक्षिसङ्घातनादितम्

nyagrodhavṛkṣamāsādya śītacchāyaṃ manoharam |
mahāviṭapinaṃ hṛdyaṃ pakṣisaṅghātanāditam

2,27.15

वनस्य तस्य सर्वस्य केतुभूतमिवोच्छ्रितम् ।
तं महातरुमासाद्य निषसाद महीपतिः

vanasya tasya sarvasya ketubhūtamivocchritam |
taṃ mahātarumāsādya niṣasāda mahīpatiḥ

2,27.16

अथ प्रेतं ददर्शासौ क्षुत्तृष्णाव्याकुलेन्द्रियम् ।
उत्कचं मलिनं कुब्जं (रूक्षं) निर्मांसं भीमदर्शनम्

atha pretaṃ dadarśāsau kṣuttṛṣṇāvyākulendriyam |
utkacaṃ malinaṃ kubjaṃ (rūkṣaṃ) nirmāṃsaṃ bhīmadarśanam

2,27.17

स्नायुबद्धास्थिचरणं धावमानमितस्ततः ।
अन्यैश्च बहुभिः प्रेतैः समन्तात्परिवारितम्

snāyubaddhāsthicaraṇaṃ dhāvamānamitastataḥ |
anyaiśca bahubhiḥ pretaiḥ samantātparivāritam

2,27.18

तं दृष्ट्वा विकृतं घोरं विस्मितो बभ्रुवाहनः ।
प्रेतो ऽपि दृष्ट्वा तां घोरामटवीमागतं नृपम्

taṃ dṛṣṭvā vikṛtaṃ ghoraṃ vismito babhruvāhanaḥ |
preto 'pi dṛṣṭvā tāṃ ghorāmaṭavīmāgataṃ nṛpam

2,27.19

तदा हृष्टमना भूत्वा तस्यान्तिकमुपागतः ।
अब्रवीत्स तदा तार्क्ष्य प्रेतराजो नृपं वचः

tadā hṛṣṭamanā bhūtvā tasyāntikamupāgataḥ |
abravītsa tadā tārkṣya pretarājo nṛpaṃ vacaḥ

2,27.20

प्रेतभावो मया त्यक्तः प्राप्तो ऽस्मि परमां गतिम् ।
त्वत्संयोगान्महाबाहो नास्तिधन्यतरो मम

pretabhāvo mayā tyaktaḥ prāpto 'smi paramāṃ gatim |
tvatsaṃyogānmahābāho nāstidhanyataro mama

2,27.21

नृपतिरुवाच ।
कृष्णवर्णः करालास्यस्त्वं प्रेत इव लक्ष्यसे ।
कथयस्व मम प्रीत्या यथैवं चासि तत्त्वतः

nṛpatiruvāca |
kṛṣṇavarṇaḥ karālāsyastvaṃ preta iva lakṣyase |
kathayasva mama prītyā yathaivaṃ cāsi tattvataḥ

2,27.22

तथा पृष्टः स वै राज्ञा प्रोवाच सकलं स्वकम्

tathā pṛṣṭaḥ sa vai rājñā provāca sakalaṃ svakam

2,27.23

प्रेत उवाच ।
कथयामि नृपश्रेष्ठ सर्वमेवादितस्तव ।
प्रेतत्वे कारणं श्रुत्वा दयां कर्तुं ममार्हसि

preta uvāca |
kathayāmi nṛpaśreṣṭha sarvamevāditastava |
pretatve kāraṇaṃ śrutvā dayāṃ kartuṃ mamārhasi

2,27.24

वैदिशं नाम नगरं सर्वसम्पत्समन्वितम् ।
नानाजनपदाकीर्णं नानारत्नसमाकुलम् ।
नानापुण्यसमायुक्तं नानावृक्षसमाकुलम्

vaidiśaṃ nāma nagaraṃ sarvasampatsamanvitam |
nānājanapadākīrṇaṃ nānāratnasamākulam |
nānāpuṇyasamāyuktaṃ nānāvṛkṣasamākulam

2,27.25

तत्राहं न्यवसं भूयो देवार्चनरतः सदा ।
वैश्यो जात्या सुदेवो ऽहं नाम्ना विदितमस्तु ते

tatrāhaṃ nyavasaṃ bhūyo devārcanarataḥ sadā |
vaiśyo jātyā sudevo 'haṃ nāmnā viditamastu te

2,27.26

हव्येन तर्पिता देवाः कव्येन पितरस्तथा ।
विविधैर्दानयोगैश्च विप्राः सन्तर्पिता मया

havyena tarpitā devāḥ kavyena pitarastathā |
vividhairdānayogaiśca viprāḥ santarpitā mayā

2,27.27

आवाहाश्च विवाहाश्च मया वै सुनिवेशिताः ।
दीनानाथविशिष्टेभ्यो मया दत्तमनेकधा

āvāhāśca vivāhāśca mayā vai suniveśitāḥ |
dīnānāthaviśiṣṭebhyo mayā dattamanekadhā

2,27.28

तत्सर्वं विफलं तात मम दैवादुपागतम् ।
यथा मे निष्फलं जातं सुकृतं तद्वदामि ते

tatsarvaṃ viphalaṃ tāta mama daivādupāgatam |
yathā me niṣphalaṃ jātaṃ sukṛtaṃ tadvadāmi te

2,27.29

न मे ऽस्ति सन्ततिस्तात न सुहृन्न च बान्धवः ।
न च मित्रं हि मे तादृग्यः कुर्यादौर्ध्वदैहिकम्

na me 'sti santatistāta na suhṛnna ca bāndhavaḥ |
na ca mitraṃ hi me tādṛgyaḥ kuryādaurdhvadaihikam

2,27.30

प्रेतत्वं सुस्थिरं तेन मम जातं नृपोत्तम ।
एकादशं त्रिपक्षं च षाण्मासिकमथाब्दिकम् ।
प्रतिमास्यानि चान्यानि एवं श्राद्धानि षोडश

pretatvaṃ susthiraṃ tena mama jātaṃ nṛpottama |
ekādaśaṃ tripakṣaṃ ca ṣāṇmāsikamathābdikam |
pratimāsyāni cānyāni evaṃ śrāddhāni ṣoḍaśa

2,27.31

यस्यैतानि न दीयन्ते प्रेतश्राद्धानि भूपते ।
प्रेतत्वं सुस्थिरं तस्य दत्तैः श्राद्धशतैरपि

yasyaitāni na dīyante pretaśrāddhāni bhūpate |
pretatvaṃ susthiraṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi

2,27.32

एवं ज्ञात्वा महाराज प्रेतत्वादुद्धरस्व माम् ।
वर्णानां चापि सर्वेषां राजा बन्धुरिहोच्यते

evaṃ jñātvā mahārāja pretatvāduddharasva mām |
varṇānāṃ cāpi sarveṣāṃ rājā bandhurihocyate

2,27.33

तन्मां तारय राजेन्द्र मणिरत्नं ददामि ते ।
यथा मम शुभावाप्तिर्भवेन्नृपवरोत्तम

tanmāṃ tāraya rājendra maṇiratnaṃ dadāmi te |
yathā mama śubhāvāptirbhavennṛpavarottama

2,27.34

तथा कार्यं महाबाहो कृपा यदि मयीष्यते ।
आत्मनश्च कुरु क्षिप्रं सर्वमेवौर्ध्वेदैहिकम्

tathā kāryaṃ mahābāho kṛpā yadi mayīṣyate |
ātmanaśca kuru kṣipraṃ sarvamevaurdhvedaihikam

2,27.35

नृपतिरुवाच ।
कथं प्रेता भवन्तीह कृतैरप्यौर्ध्वदैहिकैः ।
पिशाचाश्च भवन्तीह कर्मभिः कैश्च तद्वद

nṛpatiruvāca |
kathaṃ pretā bhavantīha kṛtairapyaurdhvadaihikaiḥ |
piśācāśca bhavantīha karmabhiḥ kaiśca tadvada

2,27.36

प्रेत उवाच ।
देवद्रव्यं च ब्रह्मस्वं स्त्रीबालधनसञ्चयम् ।
ये हरन्ति नृपश्रेष्ठ प्रेतयोनिं व्रजन्ति ते

preta uvāca |
devadravyaṃ ca brahmasvaṃ strībāladhanasañcayam |
ye haranti nṛpaśreṣṭha pretayoniṃ vrajanti te

2,27.37

तापसीं च सगोत्रां च अगम्यां ये भजन्ति हि ।
भवन्ति ते महाप्रेता अम्बुजानि हरन्ति ये

tāpasīṃ ca sagotrāṃ ca agamyāṃ ye bhajanti hi |
bhavanti te mahāpretā ambujāni haranti ye

2,27.38

प्रवालवज्रहर्तारो ये च वस्त्रापहारकाः ।
तथा हिरण्यहर्तारः संयुगे ऽसन्मुखागताः

pravālavajrahartāro ye ca vastrāpahārakāḥ |
tathā hiraṇyahartāraḥ saṃyuge 'sanmukhāgatāḥ

2,27.39

कृतघ्ना नास्तिका रौद्रास्तथा साहसिका नराः ।
पञ्चयज्ञविनिर्मुक्ता महादानरताश्च ये

kṛtaghnā nāstikā raudrāstathā sāhasikā narāḥ |
pañcayajñavinirmuktā mahādānaratāśca ye

2,27.40

स्वामिद्रोहकरा मित्रब्राह्मद्रोहकराश्च ये ।
तीर्थपापकरा राजञ्जायन्ते प्रेतयोनयः ।
एवमाद्या महाराज जायन्ते प्रेतयोनयः

svāmidrohakarā mitrabrāhmadrohakarāśca ye |
tīrthapāpakarā rājañjāyante pretayonayaḥ |
evamādyā mahārāja jāyante pretayonayaḥ

2,27.41

राजोवाच ।
कथं मुक्ता भवन्तीह प्रेतत्वात्त्वं च ते ऽपि च ।
कथं चापि मया कार्यमौर्ध्वदैहिकमात्मनः ।
विधिना केन तत्कार्यं सर्वमेतद्वदस्व मे

rājovāca |
kathaṃ muktā bhavantīha pretatvāttvaṃ ca te 'pi ca |
kathaṃ cāpi mayā kāryamaurdhvadaihikamātmanaḥ |
vidhinā kena tatkāryaṃ sarvametadvadasva me

2,27.42

प्रेत उवाच ।
शृणु राजेन्द्र संक्षेपाद्विधिं नारायणात्मकम् ।
सच्छास्त्रश्रवणं विष्णोः पूजा सज्जनसंगतिः

preta uvāca |
śṛṇu rājendra saṃkṣepādvidhiṃ nārāyaṇātmakam |
sacchāstraśravaṇaṃ viṣṇoḥ pūjā sajjanasaṃgatiḥ

2,27.43

प्रेतयोनिविनाशाय भवन्तीति मया श्रुतम् ।
अतो वक्ष्यामि ते विष्णुपूजां प्रेतत्वनाशिनीम्

pretayonivināśāya bhavantīti mayā śrutam |
ato vakṣyāmi te viṣṇupūjāṃ pretatvanāśinīm

2,27.44

सुवर्णद्वयमाहृत्य मूर्तिं भूप प्रकल्पयेत् ।
नारायणस्य देवस्य सर्वाभरणभूषिताम्

suvarṇadvayamāhṛtya mūrtiṃ bhūpa prakalpayet |
nārāyaṇasya devasya sarvābharaṇabhūṣitām

2,27.45

पीतवस्त्रयुगाच्छन्नां चन्दनागुरुचर्चिताम् ।
स्नापयेद्विविधैस्तोयैरधिवास्य यजेत्ततः

pītavastrayugācchannāṃ candanāgurucarcitām |
snāpayedvividhaistoyairadhivāsya yajettataḥ

2,27.46

पूर्वे तु श्रीधरं देवं दक्षिणे मधुसूदनम् ।
पश्चिमे वानमं देवमुत्तरे च गदाधरम्

pūrve tu śrīdharaṃ devaṃ dakṣiṇe madhusūdanam |
paścime vānamaṃ devamuttare ca gadādharam

2,27.47

मध्ये पितामहं पूज्य तथा देवं महेश्वरम् ।
पूजयेच्च विधानेन गन्धपुष्पादिभिः पृथक्

madhye pitāmahaṃ pūjya tathā devaṃ maheśvaram |
pūjayecca vidhānena gandhapuṣpādibhiḥ pṛthak

2,27.48

ततः प्रदक्षिणीकृत्य अग्नौ सन्तर्प्य देवताः ।
घृतेन दध्ना क्षीरेण विश्वान्देवांस्तथा नृप

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya agnau santarpya devatāḥ |
ghṛtena dadhnā kṣīreṇa viśvāndevāṃstathā nṛpa

2,27.49

ततः स्नातो विनीतात्मा यजमानः समाहितः ।
नारायणाग्रे विधिवत्स्वक्रियामौर्ध्वदैहिकीम्

tataḥ snāto vinītātmā yajamānaḥ samāhitaḥ |
nārāyaṇāgre vidhivatsvakriyāmaurdhvadaihikīm

2,27.50

आरभेत विनीतात्मा क्रोधलोभविवर्जितः ।
श्राद्धानि कुर्यात्सर्वाणि वृषस्योत्सर्जनं तथा

ārabheta vinītātmā krodhalobhavivarjitaḥ |
śrāddhāni kuryātsarvāṇi vṛṣasyotsarjanaṃ tathā

2,27.51

त्रयोदशानां विप्राणां वस्त्रच्छत्राण्युपानहौ ।
अङ्गुलीयकमुक्तानि भाजनासनभोजनैः

trayodaśānāṃ viprāṇāṃ vastracchatrāṇyupānahau |
aṅgulīyakamuktāni bhājanāsanabhojanaiḥ

2,27.52

सान्नाश्च सोदका देया घटाः प्रेतहिताय वै ।
शय्यादानमथो दत्त्वा घटं प्रेतस्य निर्वपेत्

sānnāśca sodakā deyā ghaṭāḥ pretahitāya vai |
śayyādānamatho dattvā ghaṭaṃ pretasya nirvapet

2,27.53

नारायणेति सन्नाम संपुटस्थं समर्चयेत् ।
एवं कृत्वाथ विधिवच्छुभाशुभफलं लभेत्

nārāyaṇeti sannāma saṃpuṭasthaṃ samarcayet |
evaṃ kṛtvātha vidhivacchubhāśubhaphalaṃ labhet

2,27.54

राजोवाच ।
कथं प्रेतघटं कुर्याद्दद्यात्केन विधानतः ।
ब्रूहि सर्वानुकम्पार्थं घटं प्रेतविमुक्तिदम्

rājovāca |
kathaṃ pretaghaṭaṃ kuryāddadyātkena vidhānataḥ |
brūhi sarvānukampārthaṃ ghaṭaṃ pretavimuktidam

2,27.55

प्रेत उवाच ।
साधु पृष्टं महाराज कथयामि निबोध ते ।
प्रेतत्वं न भवेद्येन दानेन सुदृढेन च

preta uvāca |
sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja kathayāmi nibodha te |
pretatvaṃ na bhavedyena dānena sudṛḍhena ca

2,27.56

दानं प्रेतघटं नाम सर्वाशुभविनाशनम् ।
दुर्लभं सर्वलोकानां दुर्गतिक्षयकारकम्

dānaṃ pretaghaṭaṃ nāma sarvāśubhavināśanam |
durlabhaṃ sarvalokānāṃ durgatikṣayakārakam

2,27.57

सन्तप्तहाटकमयं तु घटं विधाय ब्रह्मोशकेशवयुतं सह लोकपालैः ।
क्षीराज्यपूर्णविवरं प्रणिपत्य भक्त्या विप्राय देहि तव दानशतैः किमन्यैः

santaptahāṭakamayaṃ tu ghaṭaṃ vidhāya brahmośakeśavayutaṃ saha lokapālaiḥ |
kṣīrājyapūrṇavivaraṃ praṇipatya bhaktyā viprāya dehi tava dānaśataiḥ kimanyaiḥ

2,27.58

ब्रह्मा मध्ये तथा विष्णुः शङ्करः शङ्करो ऽव्ययः ।
प्राच्यादिषु च तत्कण्ठे लोकपालान्क्रमेण तु

brahmā madhye tathā viṣṇuḥ śaṅkaraḥ śaṅkaro 'vyayaḥ |
prācyādiṣu ca tatkaṇṭhe lokapālānkrameṇa tu

2,27.59

सम्पूज्य विधिवद्राजन्धूपैः कुसुमचन्दनैः ।
ततो दुग्धाज्यसहितं घटं देयं हिरण्मयम्

sampūjya vidhivadrājandhūpaiḥ kusumacandanaiḥ |
tato dugdhājyasahitaṃ ghaṭaṃ deyaṃ hiraṇmayam

2,27.60

सर्वदानाधिकञ्चैतन्महापातकनाशनम् ।
कर्तव्यं श्रद्धया राजन्प्रेतत्वविनिवृत्तये

sarvadānādhikañcaitanmahāpātakanāśanam |
kartavyaṃ śraddhayā rājanpretatvavinivṛttaye

2,27.61

श्रीभागवानुवाच ।
एवं संजल्षतस्तस्य प्रेतेन नियतात्मनः ।
सेनाजगामानुपदं हस्त्यश्वरथसंकुला

śrībhāgavānuvāca |
evaṃ saṃjalṣatastasya pretena niyatātmanaḥ |
senājagāmānupadaṃ hastyaśvarathasaṃkulā

2,27.62

ततो बले समायाते दत्त्वा राज्ञे महामणिम् ।
नमस्कृत्य पुनः प्रार्थ्य प्रेतो ऽदर्शनमीयिवान्

tato bale samāyāte dattvā rājñe mahāmaṇim |
namaskṛtya punaḥ prārthya preto 'darśanamīyivān

2,27.63

तस्माद्वनाद्विनिष्क्रम्य राजापि स्वपुरं ययौ ।
स्वपुरं स समासाद्य सर्वं तत्प्रेतभाषितम्

tasmādvanādviniṣkramya rājāpi svapuraṃ yayau |
svapuraṃ sa samāsādya sarvaṃ tatpretabhāṣitam

2,27.64

चकार विधिवत्पक्षिन्नौर्ध्वदेहादिकं विधिम् ।
तस्य पुण्यप्रदानेन प्रेतो मुक्तो दिवं ययौ

cakāra vidhivatpakṣinnaurdhvadehādikaṃ vidhim |
tasya puṇyapradānena preto mukto divaṃ yayau

2,27.65

श्राद्धेन परदत्तेन गतः प्रेतो ऽपि सद्गतिम् ।
किं पुनः पुत्रदत्तेन पिता यातीति चात्भुतम्

śrāddhena paradattena gataḥ preto 'pi sadgatim |
kiṃ punaḥ putradattena pitā yātīti cātbhutam

2,27.66

इतिहासमिमं पुण्यं शृणोति श्रावयेच्च यः ।
न तौ प्रेतत्वमायातः पापाचारयुतावपि

itihāsamimaṃ puṇyaṃ śṛṇoti śrāvayecca yaḥ |
na tau pretatvamāyātaḥ pāpācārayutāvapi

Chapter 2.28

2,28.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे बभ्रुवाहनप्रेतसंवादे प्रेतत्वहेतुतन्निवृत्त्युपायनिरूपणं नाम सप्तविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 28 गरुड उवाच ।
सर्वेपामनुकम्पार्थं ब्रूहि मे मधुसूदन ।
प्रेतत्वान्मुच्यते येन दानेन सुकृतेन वा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde babhruvāhanapretasaṃvāde pretatvahetutannivṛttyupāyanirūpaṇaṃ nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 28 garuḍa uvāca |
sarvepāmanukampārthaṃ brūhi me madhusūdana |
pretatvānmucyate yena dānena sukṛtena vā

2,28.2

शृकृष्ण उवाच ।
शृणु दानं प्रवक्ष्यामि सर्वाशु भविनाशनम् ।
सन्तप्तहाटकमयं घटकं विधाय ब्रह्मेशकेशवयुतं सह लोकपालैः ।
क्षीराज्यपूर्णविविरं प्रणिपत्य भक्त्या विप्राय देहि तव दानशतैः किमन्यैः

śṛkṛṣṇa uvāca |
śṛṇu dānaṃ pravakṣyāmi sarvāśu bhavināśanam |
santaptahāṭakamayaṃ ghaṭakaṃ vidhāya brahmeśakeśavayutaṃ saha lokapālaiḥ |
kṣīrājyapūrṇaviviraṃ praṇipatya bhaktyā viprāya dehi tava dānaśataiḥ kimanyaiḥ

2,28.3

गरुड उवाच ।
किमेत्कथितं देव विस्तरेण वदस्व मे ।
आमुष्मिकीं क्रीयां देव उत्क्रान्तिसमयादनु

garuḍa uvāca |
kimetkathitaṃ deva vistareṇa vadasva me |
āmuṣmikīṃ krīyāṃ deva utkrāntisamayādanu

2,28.4

संसारे साधु मे नाथ ब्रूहि कृत्यं जनार्दन ।
यथा कार्या नरैः सम्यक् क्रिया चैवौर्ध्वदैहिकी

saṃsāre sādhu me nātha brūhi kṛtyaṃ janārdana |
yathā kāryā naraiḥ samyak kriyā caivaurdhvadaihikī

2,28.5

कथं प्रेता महाकाया रौद्ररूपा भयानकाः ।
कम्भवन्ति सुरश्रेष्ठ कर्मभिः कैः शुभाशुभैः

kathaṃ pretā mahākāyā raudrarūpā bhayānakāḥ |
kambhavanti suraśreṣṭha karmabhiḥ kaiḥ śubhāśubhaiḥ

2,28.6

पिशाचाः सम्भवन्तीह कस्येदं कर्मणः फलम् ।
तन्मे कथय देवेश अहमिच्छामि वेदितुम्

piśācāḥ sambhavantīha kasyedaṃ karmaṇaḥ phalam |
tanme kathaya deveśa ahamicchāmi veditum

2,28.7

भूम्यां प्रक्षिप्यते कस्मात्पञ्चरत्नं कुतो मुखे ।
अधस्ताच्च तिला दर्भाः पादौ याम्यां व्यवस्थिताः

bhūmyāṃ prakṣipyate kasmātpañcaratnaṃ kuto mukhe |
adhastācca tilā darbhāḥ pādau yāmyāṃ vyavasthitāḥ

2,28.8

किमर्थं मण्डलं भूमौ गोमयेनोपलिप्यते ।
किमर्थं स्मर्यते विष्णुः विष्णुसूक्तञ्च पठ्यते

kimarthaṃ maṇḍalaṃ bhūmau gomayenopalipyate |
kimarthaṃ smaryate viṣṇuḥ viṣṇusūktañca paṭhyate

2,28.9

किमर्थं पुत्रपुत्राश्च तस्य तिष्ठन्ति चाग्रतः ।
किमर्थं दीपदानञ्च किमर्थं विष्णुपूजनम्

kimarthaṃ putraputrāśca tasya tiṣṭhanti cāgrataḥ |
kimarthaṃ dīpadānañca kimarthaṃ viṣṇupūjanam

2,28.10

किमर्थमातुरो दानं ददाति द्विजपुङ्गवे ।
बन्धून्मित्राण्यमित्रांश्च क्षमापयति तत्कथम्

kimarthamāturo dānaṃ dadāti dvijapuṅgave |
bandhūnmitrāṇyamitrāṃśca kṣamāpayati tatkatham

2,28.11

तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा ।
सप्तधान्यं क्षितिर्गावो दीयते केन हे तुना

tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā |
saptadhānyaṃ kṣitirgāvo dīyate kena he tunā

2,28.12

कथं च म्रियते जन्तुर्मृतस्य च कुतो गतिः ।
अतिवाहशरीरं च कथं विश्रमते तदा

kathaṃ ca mriyate janturmṛtasya ca kuto gatiḥ |
ativāhaśarīraṃ ca kathaṃ viśramate tadā

2,28.13

शंव स्कन्धे वहेत्पुत्रो वह्निदाता च पौत्रकः ।
किमर्थं देव देवेश आज्येनाभ्यञ्जनं कुतः

śaṃva skandhe vahetputro vahnidātā ca pautrakaḥ |
kimarthaṃ deva deveśa ājyenābhyañjanaṃ kutaḥ

2,28.14

यमसूक्तं किमर्थं च उदीचीं दिशमाहरेत् ।
पानीयमेकवस्त्रेण सूर्यबिम्बनिरीक्षणम्

yamasūktaṃ kimarthaṃ ca udīcīṃ diśamāharet |
pānīyamekavastreṇa sūryabimbanirīkṣaṇam

2,28.15

यवसर्षपदूर्वाश्चपाषाणे निम्बचर्वणम् ।
वस्त्रं नरश्च नारी च विदध्यादधरोत्तरम्

yavasarṣapadūrvāścapāṣāṇe nimbacarvaṇam |
vastraṃ naraśca nārī ca vidadhyādadharottaram

2,28.16

अन्नाद्यं गृहमागत्य भोक्तव्यं गोत्रिभिः सह ।
नवकानि च पिण्डानि किमर्थं वितरेत्सुतः

annādyaṃ gṛhamāgatya bhoktavyaṃ gotribhiḥ saha |
navakāni ca piṇḍāni kimarthaṃ vitaretsutaḥ

2,28.17

किमर्थं चत्वरे दुग्धं पात्रे पक्वे च मृन्मये ।
काष्ठत्रयं गुणे बद्ध्वा कृत्वा रात्रौ चतुष्पथे

kimarthaṃ catvare dugdhaṃ pātre pakve ca mṛnmaye |
kāṣṭhatrayaṃ guṇe baddhvā kṛtvā rātrau catuṣpathe

2,28.18

निशायां दीयते दीपो यावदब्दं दिनेदिने ।
दाहोदकं किमर्थं च संवादः स्वजनैः सह

niśāyāṃ dīyate dīpo yāvadabdaṃ dinedine |
dāhodakaṃ kimarthaṃ ca saṃvādaḥ svajanaiḥ saha

2,28.19

भगवन्नतिवाहस्य नवपिण्डैस्तु किं भवेत् ।
कथं देवपितृभ्यश्च वाहस्यावाहनं कथम् ।
इदं च क्रियते देव कस्मात्पिण्डं प्रदापयेत्

bhagavannativāhasya navapiṇḍaistu kiṃ bhavet |
kathaṃ devapitṛbhyaśca vāhasyāvāhanaṃ katham |
idaṃ ca kriyate deva kasmātpiṇḍaṃ pradāpayet

2,28.20

किं तत्प्रदीयते तस्य पिण्डदानादनन्तरम् ।
अस्थिसञ्चयनं चैव शय्यादानं किमर्थकम्

kiṃ tatpradīyate tasya piṇḍadānādanantaram |
asthisañcayanaṃ caiva śayyādānaṃ kimarthakam

2,28.21

द्वितीये ऽह्नि कुतः स्नानं चतुर्थे साग्निके द्विजे ।
दशमे किं मलस्नानं कार्यं सर्वजनैः सह

dvitīye 'hni kutaḥ snānaṃ caturthe sāgnike dvije |
daśame kiṃ malasnānaṃ kāryaṃ sarvajanaiḥ saha

2,28.22

कस्मात्तैलोद्वर्तनं च स्कन्धवाहान् गृहं नयेत् ।
तैः समुद्वर्तनं चापि दद्युः स्थलजलाश्रये

kasmāttailodvartanaṃ ca skandhavāhān gṛhaṃ nayet |
taiḥ samudvartanaṃ cāpi dadyuḥ sthalajalāśraye

2,28.23

देशमे ऽहनि यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु ।
पिण्डं चैकादशे कस्माद् वृषोत्सर्गः कथं भवेत्

deśame 'hani yaḥ piṇḍastaṃ dadyādāmiṣeṇa tu |
piṇḍaṃ caikādaśe kasmād vṛṣotsargaḥ kathaṃ bhavet

2,28.24

श्राद्धानि षोडशैतानि अब्दं यावत्कुतो वद ।
अन्नादिचोदकेनैव षष्ट्यधिकशतत्रयम्

śrāddhāni ṣoḍaśaitāni abdaṃ yāvatkuto vada |
annādicodakenaiva ṣaṣṭyadhikaśatatrayam

2,28.25

दिनेदिने च दातव्यं घटान्नं प्रेततृप्तये ।
प्राप्ते काले च म्रियते अनित्यो मानवः प्रभो

dinedine ca dātavyaṃ ghaṭānnaṃ pretatṛptaye |
prāpte kāle ca mriyate anityo mānavaḥ prabho

2,28.26

छिद्रं तु नैव पश्यामि कुतो जीवः स निर्गतः ।
कुतो गच्छन्ति भूतानि पृथिव्यापो मनस्तथा

chidraṃ tu naiva paśyāmi kuto jīvaḥ sa nirgataḥ |
kuto gacchanti bhūtāni pṛthivyāpo manastathā

2,28.27

तेजो वदस्व मे नाथ वायुराकाशमेव च ।
वायवश्चैव पञ्चैते कथं गच्छन्ति चाप्तये

tejo vadasva me nātha vāyurākāśameva ca |
vāyavaścaiva pañcaite kathaṃ gacchanti cāptaye

2,28.28

लोभमोहादयः पञ्च शरीरे चैव तस्कराः ।
तृष्णा कामो ऽप्यहङ्कारः कुतो यान्ति जनार्दन

lobhamohādayaḥ pañca śarīre caiva taskarāḥ |
tṛṣṇā kāmo 'pyahaṅkāraḥ kuto yānti janārdana

2,28.29

पुण्यं वाप्यथ वापुण्यं यत्किञ्चित्सुकृतं तथा ।
नष्टे देहे कुतो यान्ति दानानि विविधानि च

puṇyaṃ vāpyatha vāpuṇyaṃ yatkiñcitsukṛtaṃ tathā |
naṣṭe dehe kuto yānti dānāni vividhāni ca

2,28.30

सपिण्डनं किमर्थं च पूर्णे संवत्सरे ऽपि वा ।
प्रेतस्य मेलनं सार्धं कैः समं तत्र को विधिः

sapiṇḍanaṃ kimarthaṃ ca pūrṇe saṃvatsare 'pi vā |
pretasya melanaṃ sārdhaṃ kaiḥ samaṃ tatra ko vidhiḥ

2,28.31

ये दग्धा ये त्वदग्धाश्च पतिता ये नराभुवि ।
यानि चान्यानि भूतानि तेषामन्ते भवेच्च किम्

ye dagdhā ye tvadagdhāśca patitā ye narābhuvi |
yāni cānyāni bhūtāni teṣāmante bhavecca kim

2,28.32

पापिनो ये दुराचारा मुद्गलत्वं च ये गताः ।
आत्मघाती ब्रह्महा च स्तेयी विश्वासघातकः

pāpino ye durācārā mudgalatvaṃ ca ye gatāḥ |
ātmaghātī brahmahā ca steyī viśvāsaghātakaḥ

2,28.33

कपिलां यः पिबेच्छूद्रो यः पठेद्वैदिकाक्षरम् ।
धारयेद्वा ब्रह्मसूत्रं का गतिस्तस्य माधव

kapilāṃ yaḥ pibecchūdro yaḥ paṭhedvaidikākṣaram |
dhārayedvā brahmasūtraṃ kā gatistasya mādhava

2,28.34

विप्रस्य ब्राह्मणी भार्या संगृही ता यदा भवेत् ।
तस्मात्पापाच्च भीतो ऽहं तन्मे वद जगत्पते ।
सर्वमेतन्मया पृष्टो वद लोकहिताय वै

viprasya brāhmaṇī bhāryā saṃgṛhī tā yadā bhavet |
tasmātpāpācca bhīto 'haṃ tanme vada jagatpate |
sarvametanmayā pṛṣṭo vada lokahitāya vai

Chapter 2.29

2,29.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे और्ध्वदहिककर्मकालक्रियमाणनानादानादिफलप्रश्रनिरूपणं नामाष्टाविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 29 श्रीकृष्ण उवाच ।
साधु पृष्टं त्वया भद्र मानुषाणां हिताय वै ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वमेवौर्ध्वदैहिकम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde aurdhvadahikakarmakālakriyamāṇanānādānādiphalapraśranirūpaṇaṃ nāmāṣṭāviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 29 śrīkṛṣṇa uvāca |
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā bhadra mānuṣāṇāṃ hitāya vai |
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā sarvamevaurdhvadaihikam

2,29.2

कम्यग्विभेदरहितं श्रुतिस्मृतिसमुद्धृतम् ।
यन्न दृष्टं सुरैः सेन्द्रैर्योगिभिर्योगचिन्तकैः

kamyagvibhedarahitaṃ śrutismṛtisamuddhṛtam |
yanna dṛṣṭaṃ suraiḥ sendrairyogibhiryogacintakaiḥ

2,29.3

गुह्याद्गुह्यतरं वत्स नाख्यातं कस्यचित्क्वचित् ।
भक्तस्त्वं हि महाभाग सर्वं ते कथयाम्यहम्

guhyādguhyataraṃ vatsa nākhyātaṃ kasyacitkvacit |
bhaktastvaṃ hi mahābhāga sarvaṃ te kathayāmyaham

2,29.4

अपुत्रस्य गतिर्नास्ति स्वर्गो नैव च नैव च ।
येन केनाप्युपायेन कार्यं जन्म सुतस्य च

aputrasya gatirnāsti svargo naiva ca naiva ca |
yena kenāpyupāyena kāryaṃ janma sutasya ca

2,29.5

तारयेन्नरकात्पुत्रो यदि मोक्षो न विद्यते ।
दाहः पुत्रेण कर्तव्यो देयः पौत्रेण पावकः

tārayennarakātputro yadi mokṣo na vidyate |
dāhaḥ putreṇa kartavyo deyaḥ pautreṇa pāvakaḥ

2,29.6

तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमती भवेत् ।
पञ्चरत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति

tilairdarbhaiśca bhūmyāṃ vai kuṭī dhātumatī bhavet |
pañcaratnāni vaktre tu yena jīvaḥ prarohati

2,29.7

लिप्यात्तु गोमयैर्भूमिं तिलान्दर्भांश्च निः क्षिपेत् ।
तस्यामेवातुरो मुक्तः सर्वं दहति पातकम्

lipyāttu gomayairbhūmiṃ tilāndarbhāṃśca niḥ kṣipet |
tasyāmevāturo muktaḥ sarvaṃ dahati pātakam

2,29.8

दर्भमूलीनयेत्स्वर्गं संस्थितं नात्र संशयः ।
दर्भांस्तत्र हि ये भूम्यां तिलयुक्तान संशयः

darbhamūlīnayetsvargaṃ saṃsthitaṃ nātra saṃśayaḥ |
darbhāṃstatra hi ye bhūmyāṃ tilayuktāna saṃśayaḥ

2,29.9

सर्वत्र वसुधा पूता यत्र लेपो न विद्यते ।
यत्र लेपः स्थितस्तत्र पुनर्लेपेन शुध्यति

sarvatra vasudhā pūtā yatra lepo na vidyate |
yatra lepaḥ sthitastatra punarlepena śudhyati

2,29.10

यातुधानाः पिशाचाश्च राक्षसाः क्रूरकर्मिणः ।
अलिप्ते आतुरं मुक्तं विशन्त्येते न संशयः

yātudhānāḥ piśācāśca rākṣasāḥ krūrakarmiṇaḥ |
alipte āturaṃ muktaṃ viśantyete na saṃśayaḥ

2,29.11

नित्यहोमं तथा श्राद्धं विप्राणां पादशोधनम् ।
मण्डलेन विना भूम्यां कुर्वन्त्येतच्च निष्फलम्

nityahomaṃ tathā śrāddhaṃ viprāṇāṃ pādaśodhanam |
maṇḍalena vinā bhūmyāṃ kurvantyetacca niṣphalam

2,29.12

आतुरो मुच्यते नैव मण्डलेन विना भुवि ।
ब्रह्मा रुद्रश्च विष्णुश्च श्रीर्हुताशन एव च ।
मण्डले चोपतिष्ठन्तस्तस्मात्कुर्वीत मण्डलम्

āturo mucyate naiva maṇḍalena vinā bhuvi |
brahmā rudraśca viṣṇuśca śrīrhutāśana eva ca |
maṇḍale copatiṣṭhantastasmātkurvīta maṇḍalam

2,29.13

अन्यथा म्रियते यस्तु बालो वृद्धो युवापि वा ।
योन्यन्तरं स वै गच्छेत्क्रीडते वायुना सह

anyathā mriyate yastu bālo vṛddho yuvāpi vā |
yonyantaraṃ sa vai gacchetkrīḍate vāyunā saha

2,29.14

मिश्रितं लोहताम्रं तु तथैव जन्म जायते ।
तस्मैवं वायुभूतस्य न श्राद्धं नोदक क्रिया

miśritaṃ lohatāmraṃ tu tathaiva janma jāyate |
tasmaivaṃ vāyubhūtasya na śrāddhaṃ nodaka kriyā

2,29.15

मम स्वेदसमुद्भूतास्तिलास्तार्क्ष्य पवित्रकाः ।
असुरा दानवा दैत्यास्तृप्यन्ति तिलदानतः

mama svedasamudbhūtāstilāstārkṣya pavitrakāḥ |
asurā dānavā daityāstṛpyanti tiladānataḥ

2,29.16

तिलाः श्वेतास्तिलाः कृष्णास्तिला गोमूत्रसन्निभाः ।
ते मे दहन्तु पाषानि शरीरेण कृतानि च

tilāḥ śvetāstilāḥ kṛṣṇāstilā gomūtrasannibhāḥ |
te me dahantu pāṣāni śarīreṇa kṛtāni ca

2,29.17

एक एव तिलद्रोणो हेमद्रोणतिलैः समः ।
तर्पणे दानहोमे च दत्तो भवति चाक्षयः

eka eva tiladroṇo hemadroṇatilaiḥ samaḥ |
tarpaṇe dānahome ca datto bhavati cākṣayaḥ

2,29.18

दर्भा मल्लोमसम्भूतास्तिलाः स्वेदसमुद्भवाः ।
तृप्ताः स्युर्देवता दानैः श्राद्धेन पितरस्तथा ।
प्रयोगविधिना ब्रह्मा विश्वञ्चाप्युपजीवनात्

darbhā mallomasambhūtāstilāḥ svedasamudbhavāḥ |
tṛptāḥ syurdevatā dānaiḥ śrāddhena pitarastathā |
prayogavidhinā brahmā viśvañcāpyupajīvanāt

2,29.19

सव्ययज्ञोपवीतेन ब्रह्माद्यास्तृप्तिमान्पुयुः ।
अपसव्येन तृप्यन्ति पितरो दिविदेवताः

savyayajñopavītena brahmādyāstṛptimānpuyuḥ |
apasavyena tṛpyanti pitaro dividevatāḥ

2,29.20

अपसव्यादितो ब्रह्मा दर्भमध्ये तु केशवः ।
दर्भाग्रे शङ्करं विद्यात्त्रयो देवाः कुशे स्थिताः

apasavyādito brahmā darbhamadhye tu keśavaḥ |
darbhāgre śaṅkaraṃ vidyāttrayo devāḥ kuśe sthitāḥ

2,29.21

विप्रा मन्त्राः कुशा वह्निस्तुलसी च खगेश्वर ।
नैते निर्माल्यतां यान्ति क्रियमाणाः पुनः पुनः

viprā mantrāḥ kuśā vahnistulasī ca khageśvara |
naite nirmālyatāṃ yānti kriyamāṇāḥ punaḥ punaḥ

2,29.22

कुशाः पिण्डेषु निर्माल्याः ब्राह्मणाः प्रेतभोजने ।
मन्त्राः शूद्रेषु पतिताश्चितायाश्च हुताशनः

kuśāḥ piṇḍeṣu nirmālyāḥ brāhmaṇāḥ pretabhojane |
mantrāḥ śūdreṣu patitāścitāyāśca hutāśanaḥ

2,29.23

तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग ।
पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां सताम्

tulasī brāhmaṇā gāvo viṣṇurekādaśī khaga |
pañca pravahaṇānyeva bhavābdhau majjatāṃ satām

2,29.24

विष्णुरेकादशी गीता तुलसीविप्रधेनवः ।
अपारे दुर्गसंकारे षट्पदी मुक्तिदायिनी

viṣṇurekādaśī gītā tulasīvipradhenavaḥ |
apāre durgasaṃkāre ṣaṭpadī muktidāyinī

2,29.25

तिलाः पवित्रास्त्रिविधा दर्भाश्च तुलसीदालम् ।
निवारयन्ति चैतानि दुर्गतिं यान्तमातुरम्

tilāḥ pavitrāstrividhā darbhāśca tulasīdālam |
nivārayanti caitāni durgatiṃ yāntamāturam

2,29.26

हस्ताभ्यामुद्धृतैर्दर्भैस्तोयेन प्रोक्षयेद्भुवम् ।
मृत्युकाले क्षिपेद्दर्भानातुरस्य करद्वये

hastābhyāmuddhṛtairdarbhaistoyena prokṣayedbhuvam |
mṛtyukāle kṣipeddarbhānāturasya karadvaye

2,29.27

दर्भेषु क्षिप्यते यो ऽसौ दभस्तु परिवेष्टितः ।
विष्णुलोकं स वै याति मन्त्रहीनो ऽपि मानवः

darbheṣu kṣipyate yo 'sau dabhastu pariveṣṭitaḥ |
viṣṇulokaṃ sa vai yāti mantrahīno 'pi mānavaḥ

2,29.28

दर्भमूलीगतो भूमौ दर्भपाणिस्तु यो मृतः ।
प्रायश्चित्तविशुद्धो ऽसौ संसारेपारसागरे

darbhamūlīgato bhūmau darbhapāṇistu yo mṛtaḥ |
prāyaścittaviśuddho 'sau saṃsārepārasāgare

2,29.29

गोमयेनोपलिप्ते तु दर्भस्यास्तरणे स्थितः ।
तत्र दत्तेन दानेन सर्वं पापं व्यपोहति

gomayenopalipte tu darbhasyāstaraṇe sthitaḥ |
tatra dattena dānena sarvaṃ pāpaṃ vyapohati

2,29.30

लवणं तद्रसं दिव्यं सर्वकामप्रदं नृणाम् ।
यस्मादन्नरसाः सर्वे नोत्कटा लवणं विना

lavaṇaṃ tadrasaṃ divyaṃ sarvakāmapradaṃ nṛṇām |
yasmādannarasāḥ sarve notkaṭā lavaṇaṃ vinā

2,29.31

पितॄणां च प्रियं भव्यं तस्मात्स्वर्गप्रदं भवेत् ।
विष्णुदेहसमुद्भूतो यतो ऽयं लवणो रसः

pitṝṇāṃ ca priyaṃ bhavyaṃ tasmātsvargapradaṃ bhavet |
viṣṇudehasamudbhūto yato 'yaṃ lavaṇo rasaḥ

2,29.32

विशेषाल्लवणं दानं तेन शंसन्ति योगिनः ।
ब्राह्मण क्षत्त्रियविशां स्त्रीणां शूद्रजनस्य च

viśeṣāllavaṇaṃ dānaṃ tena śaṃsanti yoginaḥ |
brāhmaṇa kṣattriyaviśāṃ strīṇāṃ śūdrajanasya ca

2,29.33

आतुराणां यदा प्राणाः प्रयान्ति वसुधातले ।
लवणं तु तदा देयं द्बारस्योद्धाटनं दिवः

āturāṇāṃ yadā prāṇāḥ prayānti vasudhātale |
lavaṇaṃ tu tadā deyaṃ dbārasyoddhāṭanaṃ divaḥ

Chapter 2.30

2,30.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे प्रेतकल्पे धर्मकाण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे और्ध्वदेहिककर्मणि पुत्रदर्भतिलतुलसीगोभूलेपताम्रपात्रदाना दीनामावश्यकत्वनिरूपणं नामैकोनत्रिशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 30 श्रीकृष्ण उवाच ।
शृणु तार्क्ष्य परं गुह्यं दानानां दानमुत्तमम् ।
परमं सर्वदानानां परं गोप्यं दिवौकसाम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe pretakalpe dharmakāṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde aurdhvadehikakarmaṇi putradarbhatilatulasīgobhūlepatāmrapātradānā dīnāmāvaśyakatvanirūpaṇaṃ nāmaikonatriśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 30 śrīkṛṣṇa uvāca |
śṛṇu tārkṣya paraṃ guhyaṃ dānānāṃ dānamuttamam |
paramaṃ sarvadānānāṃ paraṃ gopyaṃ divaukasām

2,30.2

देयमेकं महादानं कार्पासं चोत्तमोत्तमम् ।
येन दत्तेन प्रीयन्ते भूर्भुवः स्वरिति क्रमात्

deyamekaṃ mahādānaṃ kārpāsaṃ cottamottamam |
yena dattena prīyante bhūrbhuvaḥ svariti kramāt

2,30.3

ब्रह्माद्या देवताः सर्वाः कार्याच्च प्रीतिमाप्नुयुः ।
देयमेतन्महादानं प्रेतोद्धरणहेतवे

brahmādyā devatāḥ sarvāḥ kāryācca prītimāpnuyuḥ |
deyametanmahādānaṃ pretoddharaṇahetave

2,30.4

चिरं वसेद्रुद्रलोके ततो राजा भवेदिह ।
रूपवान्सुभगो वाग्मी श्रीमानतुल विक्रमः ।
यमलोकं विनिर्जित्य स्वर्गं ताक्ष्य स गच्छति

ciraṃ vasedrudraloke tato rājā bhavediha |
rūpavānsubhago vāgmī śrīmānatula vikramaḥ |
yamalokaṃ vinirjitya svargaṃ tākṣya sa gacchati

2,30.5

गां तिलांश्च क्षितं हेम यो ददाति द्विजन्मने ।
तस्य जन्मार्जिर्त पापं तत्क्षणादेवनश्यति

gāṃ tilāṃśca kṣitaṃ hema yo dadāti dvijanmane |
tasya janmārjirta pāpaṃ tatkṣaṇādevanaśyati

2,30.6

तिला गावो महादानं महापातकनाशनम् ।
तद्द्वयं दीयते विप्रे नान्यवर्णे कदाचन

tilā gāvo mahādānaṃ mahāpātakanāśanam |
taddvayaṃ dīyate vipre nānyavarṇe kadācana

2,30.7

कल्पितं दीयते दानं तिला गावश्चमेदिनी ।
अन्येषु नैव वर्णेषु पोष्यवर्गे कदाचन

kalpitaṃ dīyate dānaṃ tilā gāvaścamedinī |
anyeṣu naiva varṇeṣu poṣyavarge kadācana

2,30.8

पोष्यवर्गे तथा स्त्रीषु दानं देयमकल्पितम् ।
आतुरे वोपरागे च द्वयं दानं विशिष्यते ।
आतुरे दीयते दानं तत्काले चोपतिष्ठति

poṣyavarge tathā strīṣu dānaṃ deyamakalpitam |
āture voparāge ca dvayaṃ dānaṃ viśiṣyate |
āture dīyate dānaṃ tatkāle copatiṣṭhati

2,30.9

जीवतस्तु पुनर्दत्तमुपतिष्ठत्यसंस्कृतम् ।
सत्यंसत्यं पुनः सत्यं यद्दत्तं विकलेन्द्रिये

jīvatastu punardattamupatiṣṭhatyasaṃskṛtam |
satyaṃsatyaṃ punaḥ satyaṃ yaddattaṃ vikalendriye

2,30.10

यच्चानु मोदते पुत्रस्तच्च दानमनन्तकम् ।
अतो दद्यात् स पुत्रो वा यावज्जीवत्ससौ चिरम् ।
अतिवाहस्तथा प्रेतो भोगांश्च लभते यतः

yaccānu modate putrastacca dānamanantakam |
ato dadyāt sa putro vā yāvajjīvatsasau ciram |
ativāhastathā preto bhogāṃśca labhate yataḥ

2,30.11

अस्वस्था तुरकाले तु देहपाते क्षितिस्थिते ।
देहे तथातिवाहस्य परतः प्रीणनं भवेत्

asvasthā turakāle tu dehapāte kṣitisthite |
dehe tathātivāhasya parataḥ prīṇanaṃ bhavet

2,30.12

पङ्गावन्धे च काणे च ह्यर्धोन्मीलितलोचने ।
तिलेषु दर्भान्संस्तीर्य दानमुक्तं तदक्षयम्

paṅgāvandhe ca kāṇe ca hyardhonmīlitalocane |
tileṣu darbhānsaṃstīrya dānamuktaṃ tadakṣayam

2,30.13

तिला लौहं हिरण्यञ्च कार्पासं लवणं तथा ।
सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पावनं स्मृतम्

tilā lauhaṃ hiraṇyañca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā |
saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam

2,30.14

लोहदानाद्यमस्तुष्येद्धर्म राजस्तिलार्पणात् ।
लवणे दीयमाने तु न भयं विद्यते यमात्

lohadānādyamastuṣyeddharma rājastilārpaṇāt |
lavaṇe dīyamāne tu na bhayaṃ vidyate yamāt

2,30.15

कर्पासस्य तु दानेन न भूतेभ्यो भयं भवेत् ।
तारयन्ति नरं गावस्त्रिविधाश्चैव पातकात्

karpāsasya tu dānena na bhūtebhyo bhayaṃ bhavet |
tārayanti naraṃ gāvastrividhāścaiva pātakāt

2,30.16

हेमदानात्सुखं स्वर्गे भूमिदानान्नृपो भवेत् ।
हेमभूमिप्रदानाच्च न पीडा नरके भवेत्

hemadānātsukhaṃ svarge bhūmidānānnṛpo bhavet |
hemabhūmipradānācca na pīḍā narake bhavet

2,30.17

सर्वे ऽपि यमदूताश्च यमरूपा विभीषणाः ।
सर्वे ते वरदा यान्ति सप्तधान्येन प्रीणिताः

sarve 'pi yamadūtāśca yamarūpā vibhīṣaṇāḥ |
sarve te varadā yānti saptadhānyena prīṇitāḥ

2,30.18

विष्णोः स्मरणमात्रेण प्राप्यते परमा गतिः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं मर्त्यैर्या गतिराप्यते

viṣṇoḥ smaraṇamātreṇa prāpyate paramā gatiḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ martyairyā gatirāpyate

2,30.19

तस्मात् पुत्रं प्रशंसन्ति ददाति पितुराज्ञया ।
भूमिष्ठं पितरं दृष्ट्वा ह्यर्धोन्मीलितलोचनम्

tasmāt putraṃ praśaṃsanti dadāti piturājñayā |
bhūmiṣṭhaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā hyardhonmīlitalocanam

2,30.20

तस्मिन् काले सुतो यस्तु सर्वदानानि दापयेत् ।
गयाश्राद्धाद्विशिष्येत स पुत्रः कुलनन्दनः

tasmin kāle suto yastu sarvadānāni dāpayet |
gayāśrāddhādviśiṣyeta sa putraḥ kulanandanaḥ

2,30.21

स्वस्थानाच्चलितश्चासौ विकलस्य पितुस्तदा ।
पुत्रैर्यत्नेन कर्तव्या पितरं तारयन्ति ते

svasthānāccalitaścāsau vikalasya pitustadā |
putrairyatnena kartavyā pitaraṃ tārayanti te

2,30.22

किं दत्तैर्बहुभिर्दानैः पितुरन्त्येष्टिमाचरेत् ।
अश्वमेधो महायज्ञः कलां नार्हति षोडशीम्

kiṃ dattairbahubhirdānaiḥ piturantyeṣṭimācaret |
aśvamedho mahāyajñaḥ kalāṃ nārhati ṣoḍaśīm

2,30.23

धर्मात्मा स नु पुत्रो वैदेवैरपि सुपूज्यते ।
दापयेद्यस्तु दानानि ह्यातुरं पितरं भुवि

dharmātmā sa nu putro vaidevairapi supūjyate |
dāpayedyastu dānāni hyāturaṃ pitaraṃ bhuvi

2,30.24

लोहदानञ्च दातव्यं भूमियुक्तेन पाणिना ।
यमं भीमञ्च नाप्नोति न गच्छेत् तस्य वेश्मनि

lohadānañca dātavyaṃ bhūmiyuktena pāṇinā |
yamaṃ bhīmañca nāpnoti na gacchet tasya veśmani

2,30.25

कुठारो मुसलो दण्डः खड्गश्च च्छुरिका तथा ।
एतानि यमहस्तेषु दृश्यानि पापकर्मिणाम्

kuṭhāro musalo daṇḍaḥ khaḍgaśca cchurikā tathā |
etāni yamahasteṣu dṛśyāni pāpakarmiṇām

2,30.26

तस्माल्लोहस्य दानन्तु ब्राह्मणायातुरो ददेत् ।
यमायुधानां सन्तुष्ट्यै दानमेतदुदाहृतम्

tasmāllohasya dānantu brāhmaṇāyāturo dadet |
yamāyudhānāṃ santuṣṭyai dānametadudāhṛtam

2,30.27

गर्भस्थाः शिशवो ये च युवानः स्थविरास्तथा ।
एभिर्दानविशेषैस्तु निर्दहेयुः स्वपातकम्

garbhasthāḥ śiśavo ye ca yuvānaḥ sthavirāstathā |
ebhirdānaviśeṣaistu nirdaheyuḥ svapātakam

2,30.28

छुरिणः श्यामशबलौ षण्डामर्का उदुम्बराः ।
शबला श्यामदूता ये लोहदानेन प्रीणिताः

churiṇaḥ śyāmaśabalau ṣaṇḍāmarkā udumbarāḥ |
śabalā śyāmadūtā ye lohadānena prīṇitāḥ

2,30.29

पुत्राः पौत्रास्तथा बन्धुः सगोत्राः सुहहृदस्तथा ।
ददते नातुरे दानं ब्रह्मघ्नैस्तु समा हि ते

putrāḥ pautrāstathā bandhuḥ sagotrāḥ suhahṛdastathā |
dadate nāture dānaṃ brahmaghnaistu samā hi te

2,30.30

पञ्चत्वे भूमियुक्तस्य शृणु तस्य च या गतिः ।
अतिवाहः पुनः प्रेतोवर्षोर्ध्वं सुकृतं लभेत्

pañcatve bhūmiyuktasya śṛṇu tasya ca yā gatiḥ |
ativāhaḥ punaḥ pretovarṣordhvaṃ sukṛtaṃ labhet

2,30.31

अग्नित्रयं त्रयो लोकास्त्रयो वेदास्त्रयो ऽमराः ।
कालत्रयं त्रिसन्ध्यं च त्रयो वर्णास्त्रिशक्तयः

agnitrayaṃ trayo lokāstrayo vedāstrayo 'marāḥ |
kālatrayaṃ trisandhyaṃ ca trayo varṇāstriśaktayaḥ

2,30.32

पादादूर्ध्वं कटिं यावत् तावद्ब्रह्याधितिष्ठति ।
ग्रीवां यावद्धरिर्नाभेः शरीरे मनुजस्य च

pādādūrdhvaṃ kaṭiṃ yāvat tāvadbrahyādhitiṣṭhati |
grīvāṃ yāvaddharirnābheḥ śarīre manujasya ca

2,30.33

मस्तके तिष्ठतीशानो व्यक्ताव्यक्तो महेश्वरः ।
एकमूर्तेस्त्रयो भागा ब्रह्मा विष्णुहेश्वराः

mastake tiṣṭhatīśāno vyaktāvyakto maheśvaraḥ |
ekamūrtestrayo bhāgā brahmā viṣṇuheśvarāḥ

2,30.34

अहं प्राणः शरीरस्थो भूतग्रामचतुष्टये ।
धर्माधर्मे मतिं दद्यात् सुखदुःखे कृताकृते

ahaṃ prāṇaḥ śarīrastho bhūtagrāmacatuṣṭaye |
dharmādharme matiṃ dadyāt sukhaduḥkhe kṛtākṛte

2,30.35

जन्तोर्वुद्धिं समास्थाय पूर्वमर्माधिवासिताम् ।
अहमेव तथा जीवान्प्रेरयामि च कर्मसु ।
स्वर्गं च नरकं मोक्षं प्रयान्ति प्राणिनो ध्रुवम्

jantorvuddhiṃ samāsthāya pūrvamarmādhivāsitām |
ahameva tathā jīvānprerayāmi ca karmasu |
svargaṃ ca narakaṃ mokṣaṃ prayānti prāṇino dhruvam

2,30.36

स्वर्गस्थं नरकस्थं वा श्राद्धे वाप्यायनं भवेत् ।
तस्माच्छ्राद्धानि कुर्वीत त्रिविधानि विचक्षणः

svargasthaṃ narakasthaṃ vā śrāddhe vāpyāyanaṃ bhavet |
tasmācchrāddhāni kurvīta trividhāni vicakṣaṇaḥ

2,30.37

मत्स्यं कर्मं च वाराहं नारसिंहञ्च वामनम् ।
रामं रामं च कृष्णं च बुद्धं चैव सकल्किनम् ।
एतानि दश नामानि स्मर्तव्यानि सदा बुधैः

matsyaṃ karmaṃ ca vārāhaṃ nārasiṃhañca vāmanam |
rāmaṃ rāmaṃ ca kṛṣṇaṃ ca buddhaṃ caiva sakalkinam |
etāni daśa nāmāni smartavyāni sadā budhaiḥ

2,30.38

स्वर्गं जीवाः सुखं यान्ति च्युताः स्वर्गाच्च मानवाः ।
लब्ध्वा सुखं च वित्तं च दयादाक्षिण्यसंयुताः ।
पुत्रपौत्रैर्धनैराढ्या जीवेयुः शरदां शतम्

svargaṃ jīvāḥ sukhaṃ yānti cyutāḥ svargācca mānavāḥ |
labdhvā sukhaṃ ca vittaṃ ca dayādākṣiṇyasaṃyutāḥ |
putrapautrairdhanairāḍhyā jīveyuḥ śaradāṃ śatam

2,30.39

आतुरे च ददेद्दानं विष्णुपूजाञ्च कारयेत् ।
अष्टाक्षरं तथा मन्त्रं जपेद्वा द्वादशाक्षरम्

āture ca dadeddānaṃ viṣṇupūjāñca kārayet |
aṣṭākṣaraṃ tathā mantraṃ japedvā dvādaśākṣaram

2,30.40

पूजयेच्छुक्लपुष्पैश्च नैवेद्यैर्घृतपाचितैः ।
तथा गन्धैश्च धूपैश्च श्रुतिस्मृतिमनूदितैः

pūjayecchuklapuṣpaiśca naivedyairghṛtapācitaiḥ |
tathā gandhaiśca dhūpaiśca śrutismṛtimanūditaiḥ

2,30.41

विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः ।
यत्र विष्णुं न पश्यामि तेन वासेन किं मम

viṣṇurmātā pitā viṣṇurviṣṇuḥ svajanabāndhavāḥ |
yatra viṣṇuṃ na paśyāmi tena vāsena kiṃ mama

2,30.42

जले विष्णुः स्थले विष्णुर्विष्णुः पर्वतमस्तके ।
ज्वालामालाकुले विष्णुः सर्वं विष्णुमयं जगत्

jale viṣṇuḥ sthale viṣṇurviṣṇuḥ parvatamastake |
jvālāmālākule viṣṇuḥ sarvaṃ viṣṇumayaṃ jagat

2,30.43

वयमापो वयं पृथ्वी वयं दर्भा वयं तिलाः ।
वयं गावो वयं राजा वयं वायुर्वयं प्रजाः

vayamāpo vayaṃ pṛthvī vayaṃ darbhā vayaṃ tilāḥ |
vayaṃ gāvo vayaṃ rājā vayaṃ vāyurvayaṃ prajāḥ

2,30.44

वयं हेम वयं धान्यं वयं मधु वयं घृतम् ।
वयं विप्रा वयं देवा वयं शम्भुश्च भूर्भुवः

vayaṃ hema vayaṃ dhānyaṃ vayaṃ madhu vayaṃ ghṛtam |
vayaṃ viprā vayaṃ devā vayaṃ śambhuśca bhūrbhuvaḥ

2,30.45

अहं दाता अहं ग्राही अहं यज्वा अहं क्रतुः ।
अहं हर्ता अहं धर्मो अहं पृथ्वी ह्यहं जलम्

ahaṃ dātā ahaṃ grāhī ahaṃ yajvā ahaṃ kratuḥ |
ahaṃ hartā ahaṃ dharmo ahaṃ pṛthvī hyahaṃ jalam

2,30.46

धर्माधर्मे मतिं दद्यां कर्मभिस्तु शुभाशुभैः ।
यत् कर्म क्रियते क्वापि पूर्वजन्मार्जितं खग

dharmādharme matiṃ dadyāṃ karmabhistu śubhāśubhaiḥ |
yat karma kriyate kvāpi pūrvajanmārjitaṃ khaga

2,30.47

धर्मे मतिमहं दद्यामधर्मे ऽप्यहमेव च ।
यातनां कुरुते सो ऽपि धर्मे मुक्तिं ददाम्यहम्

dharme matimahaṃ dadyāmadharme 'pyahameva ca |
yātanāṃ kurute so 'pi dharme muktiṃ dadāmyaham

2,30.48

मनुजानां हिता तार्क्ष्य अन्ते वैतरणी स्मृता ।
तयावमत्य पापौघं विष्णुलोकं स गच्छति

manujānāṃ hitā tārkṣya ante vaitaraṇī smṛtā |
tayāvamatya pāpaughaṃ viṣṇulokaṃ sa gacchati

2,30.49

बालत्वे यच्च कौमारे यच्च परिणतौ च यत् ।
सर्वावम्थाकृतं पापं यच्च जन्मान्तरेष्वपि

bālatve yacca kaumāre yacca pariṇatau ca yat |
sarvāvamthākṛtaṃ pāpaṃ yacca janmāntareṣvapi

2,30.50

यन्निशायां तथा प्रातर्यन्मध्याह्नापराह्नयोः ।
सन्ध्ययोर्यत् कृतं कर्म कर्मणा मनसा गिरा

yanniśāyāṃ tathā prātaryanmadhyāhnāparāhnayoḥ |
sandhyayoryat kṛtaṃ karma karmaṇā manasā girā

2,30.51

दत्त्वा वरां सकृदपि कपिलां सर्वकामिकाम् ।
उद्धरेदन्तकाले स आत्मानं पापसञ्चयात्

dattvā varāṃ sakṛdapi kapilāṃ sarvakāmikām |
uddharedantakāle sa ātmānaṃ pāpasañcayāt

2,30.52

गावो ममाग्रतः सन्तु पृष्ठतः पार्श्वतस्तथा ।
गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

gāvo mamāgrataḥ santu pṛṣṭhataḥ pārśvatastathā |
gāvo me hṛdaye santu gavāṃ madhye vasāmyaham

2,30.53

या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवे व्यवस्थिता ।
धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु

yā lakṣmīḥ sarvabhūtānāṃ yā ca deve vyavasthitā |
dhenurūpeṇa sā devī mama pāpaṃ vyapohatu

Chapter 2.31

2,31.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे नानादाननिरूपणं नाम त्रिंसो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 31 श्रीविष्णुरुवाच ।
ये नराः पापसंयुक्तास्ते गच्छन्ति यमालयम् ।
नृणां मत्साक्षिकं दत्तमनन्तफलदं भवेत्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde nānādānanirūpaṇaṃ nāma triṃso 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 31 śrīviṣṇuruvāca |
ye narāḥ pāpasaṃyuktāste gacchanti yamālayam |
nṛṇāṃ matsākṣikaṃ dattamanantaphaladaṃ bhavet

2,31.2

यावद्रजः प्रमाणाब्दंस्वर्गे तिष्ठति भूमिदः ।
अश्वारूढाश्च ते यान्ति ददते ये ह्युपानहौ

yāvadrajaḥ pramāṇābdaṃsvarge tiṣṭhati bhūmidaḥ |
aśvārūḍhāśca te yānti dadate ye hyupānahau

2,31.3

आतपे श्रमयोगेन न दह्यन्ते च कुत्रचित् ।
छत्त्रदानेन वै प्रेता विचरन्ति सुखं पथि

ātape śramayogena na dahyante ca kutracit |
chattradānena vai pretā vicaranti sukhaṃ pathi

2,31.4

यमुद्दिश्य ददात्यन्नं तेन चाप्यायितो भवेत्

yamuddiśya dadātyannaṃ tena cāpyāyito bhavet

2,31.5

अन्धकारे महाघोरे अमूर्ते लक्ष्यवर्जिते ।
उद्द्योतेनैव ते यान्ति दीपदानेन मानवाः

andhakāre mahāghore amūrte lakṣyavarjite |
uddyotenaiva te yānti dīpadānena mānavāḥ

2,31.6

आश्विने कर्तिके वापि माघे मृततिथावपि ।
चतुर्दश्याञ्च दीयेत दीपदानं सुखाय वै

āśvine kartike vāpi māghe mṛtatithāvapi |
caturdaśyāñca dīyeta dīpadānaṃ sukhāya vai

2,31.7

प्रत्यहञ्च प्रदातव्यं मार्गे सुविषमे नरैः ।
यावत् संवत्सरं वापि प्रेतस्य सुखलिप्सया

pratyahañca pradātavyaṃ mārge suviṣame naraiḥ |
yāvat saṃvatsaraṃ vāpi pretasya sukhalipsayā

2,31.8

कुले द्योतति शुद्धात्मा प्रकाशत्वं स गच्छति ।
ज्योतिर्मयो ऽसौ पूज्यो ऽसौ दीपदानप्रदो नरः

kule dyotati śuddhātmā prakāśatvaṃ sa gacchati |
jyotirmayo 'sau pūjyo 'sau dīpadānaprado naraḥ

2,31.9

प्राङ्मुखोदङ्मुखं दीपं देवागारे द्विजातये ।
कुर्याद्याम्यमुखं पित्रे अद्भिः सङ्कल्प्य सुस्थिरम्

prāṅmukhodaṅmukhaṃ dīpaṃ devāgāre dvijātaye |
kuryādyāmyamukhaṃ pitre adbhiḥ saṅkalpya susthiram

2,31.10

सर्वोपहारयुक्तानि पदान्यत्र त्रयोदश ।
यो ददाति मृतस्येह जीवन्नप्यात्महेतवे ।
स गच्छति महामार्गे महाकष्टविवर्जितः

sarvopahārayuktāni padānyatra trayodaśa |
yo dadāti mṛtasyeha jīvannapyātmahetave |
sa gacchati mahāmārge mahākaṣṭavivarjitaḥ

2,31.11

आसनं भाजनं भोज्यं दीयते यद्द्विजायते ।
सुखे न भुञ्जमानस्तु देन गच्छत्यलं पथि

āsanaṃ bhājanaṃ bhojyaṃ dīyate yaddvijāyate |
sukhe na bhuñjamānastu dena gacchatyalaṃ pathi

2,31.12

कमण्डलुप्रदानेन तृषितः पिबते जलम्

kamaṇḍalupradānena tṛṣitaḥ pibate jalam

2,31.13

भाजनं वस्त्रदानञ्च कुसुमञ्चाङ्गुलीयकम् ।
एकादशा हे दातव्यं प्रेतोद्धरणहेतवे

bhājanaṃ vastradānañca kusumañcāṅgulīyakam |
ekādaśā he dātavyaṃ pretoddharaṇahetave

2,31.14

त्रयोदश पदानीत्थं प्रेतस्य शुभमिच्छता ।
दातव्यानि यथाशक्त्या प्रेतो ऽसौ प्रीणितो भवेत्

trayodaśa padānītthaṃ pretasya śubhamicchatā |
dātavyāni yathāśaktyā preto 'sau prīṇito bhavet

2,31.15

भोजना नि तिलांश्चैव उदकुम्भांस्त्रयोदश ।
मुद्रिकां वस्त्रयुग्मञ्च तया याति परां गतिम्

bhojanā ni tilāṃścaiva udakumbhāṃstrayodaśa |
mudrikāṃ vastrayugmañca tayā yāti parāṃ gatim

2,31.16

यो ऽश्वं नावं गजं वापि ब्राह्मणे प्रतिपादयेत् ।
स महिम्नो ऽनुसारेण तत्तत्सुखमुपाश्नुते

yo 'śvaṃ nāvaṃ gajaṃ vāpi brāhmaṇe pratipādayet |
sa mahimno 'nusāreṇa tattatsukhamupāśnute

2,31.17

नानालोकान् विचरति महिषीञ्च ददाति यः ।
यमपुत्त्रस्य या माता महिषी सुगतिप्रदा

nānālokān vicarati mahiṣīñca dadāti yaḥ |
yamaputtrasya yā mātā mahiṣī sugatipradā

2,31.18

ताम्बूलं कुसुमं देयं याम्यानां हर्षवर्धनम् ।
तेन सम्प्रीणिताः सर्वे तस्मिन् क्लेशं न कुर्वते

tāmbūlaṃ kusumaṃ deyaṃ yāmyānāṃ harṣavardhanam |
tena samprīṇitāḥ sarve tasmin kleśaṃ na kurvate

2,31.19

गो-भू-तिल-हिरण्यानि दानान्याहुः स्वशक्तितः

go-bhū-tila-hiraṇyāni dānānyāhuḥ svaśaktitaḥ

2,31.20

मृतोद्देशेन यो यद्याज्जलपात्रञ्च मृन्मयम् ।
उदपात्रसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

mṛtoddeśena yo yadyājjalapātrañca mṛnmayam |
udapātrasahasrasya phalamāpnoti mānavaḥ

2,31.21

यमदूता महारौद्राः करालाः कृष्णपिङ्गलाः ।
न भीषयन्ति तं याम्या वस्त्रदाने कृते सति

yamadūtā mahāraudrāḥ karālāḥ kṛṣṇapiṅgalāḥ |
na bhīṣayanti taṃ yāmyā vastradāne kṛte sati

2,31.22

मार्गे हि गच्छमानस्तु तृष्णार्तः श्रमपीडितः ।
घटान्नदानयोगेन सुखी भवति निश्चितम्

mārge hi gacchamānastu tṛṣṇārtaḥ śramapīḍitaḥ |
ghaṭānnadānayogena sukhī bhavati niścitam

2,31.23

शय्या दक्षिणया युक्ता आयुधाम्बरसंयुता ।
हैमश्रीपतिना युक्ता देया विप्राय शर्मणे ।
तथा प्रेतत्वमुक्तो ऽसौ मोदते सह दैवतैः

śayyā dakṣiṇayā yuktā āyudhāmbarasaṃyutā |
haimaśrīpatinā yuktā deyā viprāya śarmaṇe |
tathā pretatvamukto 'sau modate saha daivataiḥ

2,31.24

एतत् ते कथितं तार्क्ष्य दानमन्त्येष्टिकर्मजम् ।
अधुना कथयिष्ये ऽहमन्यदेहप्रवेशनम्

etat te kathitaṃ tārkṣya dānamantyeṣṭikarmajam |
adhunā kathayiṣye 'hamanyadehapraveśanam

2,31.25

जातस्य मृत्युलोके वै प्राणिनो मरणं ध्रुवम् ।
मृतिः कुर्यात् स्वधर्मेण यास्यतश्च परन्तप

jātasya mṛtyuloke vai prāṇino maraṇaṃ dhruvam |
mṛtiḥ kuryāt svadharmeṇa yāsyataśca parantapa

2,31.26

पूर्वकाले मृतानाञ्च प्राणिनाञ्च खगेश्वर ।
सूक्ष्मोभूत्वा त्वसौ वायुर्निर्गच्छत्यास्यमण्डलात्

pūrvakāle mṛtānāñca prāṇināñca khageśvara |
sūkṣmobhūtvā tvasau vāyurnirgacchatyāsyamaṇḍalāt

2,31.27

नवद्वारै रोमभिश्च जनानां तालुरन्ध्रके ।
पापिष्ठानामपानेन जीवो निष्क्रामति ध्रुवम्

navadvārai romabhiśca janānāṃ tālurandhrake |
pāpiṣṭhānāmapānena jīvo niṣkrāmati dhruvam

2,31.28

शरीरञ्च पतेत् पश्चान्निर्गते मरुतीश्वरे ।
वाताहतः पतत्येव निराधारो यथा द्रुमः

śarīrañca patet paścānnirgate marutīśvare |
vātāhataḥ patatyeva nirādhāro yathā drumaḥ

2,31.29

पृथिव्यां लीयते पृथ्वी आपश्चैव तथाप्सु च ।
तेजस्तेजसि लीयते समीरणः समीरणे ।
आकाशे च तथा काशः सर्वव्यापी च शङ्करे

pṛthivyāṃ līyate pṛthvī āpaścaiva tathāpsu ca |
tejastejasi līyate samīraṇaḥ samīraṇe |
ākāśe ca tathā kāśaḥ sarvavyāpī ca śaṅkare

2,31.30

तत्र कामस्तथा क्रोधः काये पञ्चेन्द्रियाणि च ।
एते तार्क्ष्य समाख्याता देहे तिष्ठन्ति तस्कराः

tatra kāmastathā krodhaḥ kāye pañcendriyāṇi ca |
ete tārkṣya samākhyātā dehe tiṣṭhanti taskarāḥ

2,31.31

कामः क्रोधो ह्यहङ्कारो मनस्तत्रैव नायकः ।
संहारकश्च कालो ऽयं पुण्यपापसमन्वितः

kāmaḥ krodho hyahaṅkāro manastatraiva nāyakaḥ |
saṃhārakaśca kālo 'yaṃ puṇyapāpasamanvitaḥ

2,31.32

जगतश्च स्वरूपन्तु निर्मितं स्वेन कर्मणा ।
पुनर्देहान्तरं याति सुकृतैर्दुष्कृतैर्नरः

jagataśca svarūpantu nirmitaṃ svena karmaṇā |
punardehāntaraṃ yāti sukṛtairduṣkṛtairnaraḥ

2,31.33

पञ्चेन्द्रियसमायुक्तं सकलैर्विष्यैः सह ।
प्रविशेत् स नवं देहं गृहे दग्धे यथा गृही

pañcendriyasamāyuktaṃ sakalairviṣyaiḥ saha |
praviśet sa navaṃ dehaṃ gṛhe dagdhe yathā gṛhī

2,31.34

शरीरे ये समासीना सम्भवेत् सर्वधातवः ।
षाट्कौशिको ह्ययं कायो माता पित्रोश्च धातवः

śarīre ye samāsīnā sambhavet sarvadhātavaḥ |
ṣāṭkauśiko hyayaṃ kāyo mātā pitrośca dhātavaḥ

2,31.35

सम्भवेयुस्तथा तार्क्ष्य सर्वे वाताश्च देहिनाम् ।
मूत्रं पुरीषं तद्योगा ये चान्ये व्याधयस्तथा

sambhaveyustathā tārkṣya sarve vātāśca dehinām |
mūtraṃ purīṣaṃ tadyogā ye cānye vyādhayastathā

2,31.36

अस्थि शुक्रं तथा स्नायुः देहेन सह दह्यते ।
एष ते कथितस्तार्क्ष्य विनाशः सर्वदेहिनाम्

asthi śukraṃ tathā snāyuḥ dehena saha dahyate |
eṣa te kathitastārkṣya vināśaḥ sarvadehinām

2,31.37

कथयामि पुनस्तेषां शरीरञ्च यथा भवेत् ।
एकस्तम्भं स्नायुबद्धं स्थूणाद्वयसमुद्धृतम्

kathayāmi punasteṣāṃ śarīrañca yathā bhavet |
ekastambhaṃ snāyubaddhaṃ sthūṇādvayasamuddhṛtam

2,31.38

इन्द्रियैश्च समायुक्तं नवद्वारं शरीरकम् ।
विषयैश्च समाक्रान्तं काम-क्रोधसमाकुलम्

indriyaiśca samāyuktaṃ navadvāraṃ śarīrakam |
viṣayaiśca samākrāntaṃ kāma-krodhasamākulam

2,31.39

राग-द्वेषसमाकीर्णं तृष्णादुर्गसुदुस्तरम् ।
लोभजालसमायुक्तं पुरं पुरुषसंज्ञितम्

rāga-dveṣasamākīrṇaṃ tṛṣṇādurgasudustaram |
lobhajālasamāyuktaṃ puraṃ puruṣasaṃjñitam

2,31.40

एतद्गुणसमायुक्तं शरीरं सर्वदेहिनाम् ।
तिष्ठन्ति देवताः सर्वा भुवनानि चतुर्दश

etadguṇasamāyuktaṃ śarīraṃ sarvadehinām |
tiṣṭhanti devatāḥ sarvā bhuvanāni caturdaśa

2,31.41

आत्मानं ये न जानन्ति ते नराः पशवः स्मृताः ।
एवमेतन्मयाख्यातं शरीरं ते चतुर्विधम्

ātmānaṃ ye na jānanti te narāḥ paśavaḥ smṛtāḥ |
evametanmayākhyātaṃ śarīraṃ te caturvidham

2,31.42

चतुरशीतिलक्षाणि निर्मिता योनयः पुरा ।
उद्भिज्जाः स्वेदजाश्चैव अण्डजाश्च जरायुजाः

caturaśītilakṣāṇi nirmitā yonayaḥ purā |
udbhijjāḥ svedajāścaiva aṇḍajāśca jarāyujāḥ

2,31.43

एतत्ते सर्वमाख्यातं यत्पृष्टोहं त्वयानघ

etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭohaṃ tvayānagha

Chapter 2.32

2,32.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे दानफ लान्यदेहप्रवेशादिनिरूपणं नामै कत्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 32 तार्क्ष्य उवाच ।
कथमुत्पद्यते जन्तुर्भूतग्रामे चतुर्विधे ।
त्वचा रक्तं तथा मांसं मेदो मज्जास्थि जीवितम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde dānapha lānyadehapraveśādinirūpaṇaṃ nāmai katriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 32 tārkṣya uvāca |
kathamutpadyate janturbhūtagrāme caturvidhe |
tvacā raktaṃ tathā māṃsaṃ medo majjāsthi jīvitam

2,32.2

पादौ पाणी तथा गुह्यं जिह्वा-केश-नखाः शिरः ।
सन्धिमार्गाश्च बहुशो रेखा नैकविधास्तथा

pādau pāṇī tathā guhyaṃ jihvā-keśa-nakhāḥ śiraḥ |
sandhimārgāśca bahuśo rekhā naikavidhāstathā

2,32.3

कामः क्रोधो भयं लज्जा मनो हर्षः सुखासुखम् ।
चित्रितं छिद्रितञ्चापि नानाजालेन वेष्टितम्

kāmaḥ krodho bhayaṃ lajjā mano harṣaḥ sukhāsukham |
citritaṃ chidritañcāpi nānājālena veṣṭitam

2,32.4

इन्द्रजालमिदं मन्ये संसारे ऽसारसागरे ।
कर्ता को ऽत्र हृषीकेश संसारे दुः खसंकुले

indrajālamidaṃ manye saṃsāre 'sārasāgare |
kartā ko 'tra hṛṣīkeśa saṃsāre duḥ khasaṃkule

2,32.5

श्रीविष्णुरुवाच ।
कथयामि परं गोप्यं कोशस्यास्य विनिर्णयम् ।
यस्य विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रज्यते

śrīviṣṇuruvāca |
kathayāmi paraṃ gopyaṃ kośasyāsya vinirṇayam |
yasya vijñānamātreṇa sarvajñatvaṃ prajyate

2,32.6

साधु पृष्टं त्वया लोके सदयं जीवकारणम् ।
वैनतेय शृणुष्व त्वमेकाग्रकृतमानसः

sādhu pṛṣṭaṃ tvayā loke sadayaṃ jīvakāraṇam |
vainateya śṛṇuṣva tvamekāgrakṛtamānasaḥ

2,32.7

ऋतुकाले च नारीणां वर्ज्यं दिनचतुष्टयम् ।
यतस्तस्मिन् ब्रह्महत्यां पुरा वृत्रसमुत्थिताम्

ṛtukāle ca nārīṇāṃ varjyaṃ dinacatuṣṭayam |
yatastasmin brahmahatyāṃ purā vṛtrasamutthitām

2,32.8

ब्रह्मा शक्रात् समुत्तार्य चतुर्थांशेन दत्तवान् ।
तावन्नालोक्यते वक्त्रं पापं यावद्वपुः स्थितम्

brahmā śakrāt samuttārya caturthāṃśena dattavān |
tāvannālokyate vaktraṃ pāpaṃ yāvadvapuḥ sthitam

2,32.9

प्रथमे ऽहनि चाण्डाली द्वितीये ब्रह्मघातिनी ।
तृतीये रजकी ज्ञेया चतुर्थे ऽहनि शुध्यति

prathame 'hani cāṇḍālī dvitīye brahmaghātinī |
tṛtīye rajakī jñeyā caturthe 'hani śudhyati

2,32.10

सप्ताहात् पितृदेवानां भवेद्योग्या कृतार्चने ।
सप्ताहमध्ये यो गर्भस्तत्संम्भूतिर्मलिम्लुचा

saptāhāt pitṛdevānāṃ bhavedyogyā kṛtārcane |
saptāhamadhye yo garbhastatsaṃmbhūtirmalimlucā

2,32.11

निषकसमये पित्रोर्यादृक् चित्तविकल्पना ।
तादृग्गर्भसमुत्पत्तिर्जायते नात्र संशयः

niṣakasamaye pitroryādṛk cittavikalpanā |
tādṛggarbhasamutpattirjāyate nātra saṃśayaḥ

2,32.12

युग्मासु पुत्त्रा जायन्ते स्त्रियो ऽयुग्मासु रात्रिषु ।
पूर्वसप्तममुत्सृज्य तस्माद्युग्मासु संविशेत्

yugmāsu puttrā jāyante striyo 'yugmāsu rātriṣu |
pūrvasaptamamutsṛjya tasmādyugmāsu saṃviśet

2,32.13

षोडशर्तुर्निशाः स्त्रीणां सामान्यात् समुदाहृतः ।
या चतुर्दशमी रात्रिर्गर्भस्तिष्ठति तत्र चेत्

ṣoḍaśarturniśāḥ strīṇāṃ sāmānyāt samudāhṛtaḥ |
yā caturdaśamī rātrirgarbhastiṣṭhati tatra cet

2,32.14

गुणभाग्यनिधिः पुत्रस्तत्र जायेत धार्मिकः ।
सा निशा तत्र सामान्यैर्न लभ्येत खगाधिप

guṇabhāgyanidhiḥ putrastatra jāyeta dhārmikaḥ |
sā niśā tatra sāmānyairna labhyeta khagādhipa

2,32.15

प्रायशः सम्भवत्यत्र गर्भस्त्वष्टाहमध्यतः ।
पञ्चमे ऽहनि नारीणां कार्यं माधुर्यभोजनम्

prāyaśaḥ sambhavatyatra garbhastvaṣṭāhamadhyataḥ |
pañcame 'hani nārīṇāṃ kāryaṃ mādhuryabhojanam

2,32.16

कटुक्षारञ्च तीक्ष्णञ्च त्याज्यमुष्णञ्च दूरतः ।
तत्क्षेत्रमोषधीपात्रं बीजञ्चाप्यमृतायितम्

kaṭukṣārañca tīkṣṇañca tyājyamuṣṇañca dūrataḥ |
tatkṣetramoṣadhīpātraṃ bījañcāpyamṛtāyitam

2,32.17

तस्मिन्नुप्त्वा नरः स्वामी सम्यक् फलमवाप्नुयात् ।
तस्याश्चैवातपो वर्ज्य शीतलं केवलं चरेत्

tasminnuptvā naraḥ svāmī samyak phalamavāpnuyāt |
tasyāścaivātapo varjya śītalaṃ kevalaṃ caret

2,32.18

ताम्बूलपुष्पश्रीखण्डैः संयुक्तः शुचिवस्त्रभृत् ।
धर्ममादाय मनसि सुतल्पं संविशेत् पुमान्

tāmbūlapuṣpaśrīkhaṇḍaiḥ saṃyuktaḥ śucivastrabhṛt |
dharmamādāya manasi sutalpaṃ saṃviśet pumān

2,32.19

निषेकसमये यादृङ्नरचित्तविकल्पना ।
तादृक्स्वभावसम्भूतिर्जन्तुर्विशति कुक्षिगः

niṣekasamaye yādṛṅnaracittavikalpanā |
tādṛksvabhāvasambhūtirjanturviśati kukṣigaḥ

2,32.20

शुक्रसोणितसंयोगे पिण्डोत्पत्तिः प्रजायते ।
वर्धते जठरे जन्तुस्तारापतिरिवाम्बरे

śukrasoṇitasaṃyoge piṇḍotpattiḥ prajāyate |
vardhate jaṭhare jantustārāpatirivāmbare

2,32.21

चैतन्यं बीजरूपं हि शुक्रे नित्यं व्यवस्थितम् ।
कामश्चित्तञ्च शुक्रञ्च यदा ह्येकत्वमाप्नुयुः

caitanyaṃ bījarūpaṃ hi śukre nityaṃ vyavasthitam |
kāmaścittañca śukrañca yadā hyekatvamāpnuyuḥ

2,32.22

तदा द्रावमवाप्नोति योषागर्भाशये नरः ।
रक्ताधिक्ये भवेन्नारी शुक्राधिक्ये भवेत् पुमान्

tadā drāvamavāpnoti yoṣāgarbhāśaye naraḥ |
raktādhikye bhavennārī śukrādhikye bhavet pumān

2,32.23

शुक्रसोणितयो साम्ये गर्भाः षण्डत्वमाप्नुयुः ।
अहोरात्रेण कलिलं बुद्वदं पञ्चभिदिनैः

śukrasoṇitayo sāmye garbhāḥ ṣaṇḍatvamāpnuyuḥ |
ahorātreṇa kalilaṃ budvadaṃ pañcabhidinaiḥ

2,32.24

चतुर्दशे भवेन्मांसं मिश्रधातुसमन्वितम् ।
घनं मांसञ्च विंशाहे गर्भस्थो वर्धते क्रमात्

caturdaśe bhavenmāṃsaṃ miśradhātusamanvitam |
ghanaṃ māṃsañca viṃśāhe garbhastho vardhate kramāt

2,32.25

पञ्चविंशतिमे चाह्नि बलं पुष्टिश्च जायते ।
तथा मासे तु सम्पूर्णे पञ्चतत्त्वं निधारयेत्

pañcaviṃśatime cāhni balaṃ puṣṭiśca jāyate |
tathā māse tu sampūrṇe pañcatattvaṃ nidhārayet

2,32.26

मासद्वये तु सञ्जाते त्वचा मेदश्च जायते ।
मज्जास्थीनि त्रिभिर्मासैः केशाङ्गुल्यश्चतुर्थके

māsadvaye tu sañjāte tvacā medaśca jāyate |
majjāsthīni tribhirmāsaiḥ keśāṅgulyaścaturthake

2,32.27

कर्णौ च नासिके वक्षो जायेरन् मासि पञ्चमे ।
कण्ठरन्ध्रोदरं षष्ठे गुह्यादिर्मासि सप्तमे

karṇau ca nāsike vakṣo jāyeran māsi pañcame |
kaṇṭharandhrodaraṃ ṣaṣṭhe guhyādirmāsi saptame

2,32.28

अङ्गप्रत्यङ्गसम्पूर्णो गर्भो मासैरथाष्टभिः ।
अष्टमे चलते जीवो धात्रीगर्भे पुनः पुनः ।
नवमेमासि सम्प्राप्ते गर्भस्थौजौ दृढं भवेत्

aṅgapratyaṅgasampūrṇo garbho māsairathāṣṭabhiḥ |
aṣṭame calate jīvo dhātrīgarbhe punaḥ punaḥ |
navamemāsi samprāpte garbhasthaujau dṛḍhaṃ bhavet

2,32.29

चिकित्सा जायते तस्य गर्भवासपरिक्षये ।
नारी वाथ नरो वाथ नपुंस्त्वं वाभिजायते

cikitsā jāyate tasya garbhavāsaparikṣaye |
nārī vātha naro vātha napuṃstvaṃ vābhijāyate

2,32.30

शक्तित्रयं विशालाक्षं षाट्कौशिकसमायुतम् ।
पञ्चेन्द्रियसमोपेतं दशनाडीविभूषितम्

śaktitrayaṃ viśālākṣaṃ ṣāṭkauśikasamāyutam |
pañcendriyasamopetaṃ daśanāḍīvibhūṣitam

2,32.31

दशप्राणगुणोपेतं यो जानाति स योगवित् ।
मज्जास्थिशुक्रमांसानि रोम रक्तं बलं तथा

daśaprāṇaguṇopetaṃ yo jānāti sa yogavit |
majjāsthiśukramāṃsāni roma raktaṃ balaṃ tathā

2,32.32

षाट्कौशिकमिदं पिण्डं स्याज्जन्तोः पाञ्चभौतिकम् ।
नवमे दशमे मासि जायते पाञ्चभौतिकः

ṣāṭkauśikamidaṃ piṇḍaṃ syājjantoḥ pāñcabhautikam |
navame daśame māsi jāyate pāñcabhautikaḥ

2,32.33

सूतिवातैः समाकृष्टः पीडया विह्वलीकृतः ।
पुष्टो नाड्याः सुषुम्णाया योषिद्गर्भस्थितस्त्वरन्

sūtivātaiḥ samākṛṣṭaḥ pīḍayā vihvalīkṛtaḥ |
puṣṭo nāḍyāḥ suṣumṇāyā yoṣidgarbhasthitastvaran

2,32.34

क्षितिर्वारि हविर्भोक्ता पवनाकाशमेव च ।
एभिर्भूतैः पीडितस्तु निबद्धः स्नायुबन्धनैः

kṣitirvāri havirbhoktā pavanākāśameva ca |
ebhirbhūtaiḥ pīḍitastu nibaddhaḥ snāyubandhanaiḥ

2,32.35

मूलभूता इमे प्रोक्ताः सप्त नाड्यन्तरे स्थिताः ।
त्वचास्थिनाड्यो रोमाणि मांसञ्चैवात्र पञ्चमम्

mūlabhūtā ime proktāḥ sapta nāḍyantare sthitāḥ |
tvacāsthināḍyo romāṇi māṃsañcaivātra pañcamam

2,32.36

एते पञ्च गुणाः प्रोक्ता मया भूमेः खगेश्वर ।
यथा पञ्च गुणाश्चापस्तथा तच्छृणु काश्यप

ete pañca guṇāḥ proktā mayā bhūmeḥ khageśvara |
yathā pañca guṇāścāpastathā tacchṛṇu kāśyapa

2,32.37

लाला मूत्रं तथा शुक्रं मज्जार रक्तञ्च पञ्चमम् ।
आपः पञ्चगुणाः प्रोक्ता ज्ञातव्यास्ते प्रयत्नतः

lālā mūtraṃ tathā śukraṃ majjāra raktañca pañcamam |
āpaḥ pañcaguṇāḥ proktā jñātavyāste prayatnataḥ

2,32.38

क्षुधा तृषा तथा निद्रा आलस्यं कान्तिरेव च ।
तेजः पञ्चगुणं प्रोक्तं तार्क्ष्य सर्वत्रयोगिभिः

kṣudhā tṛṣā tathā nidrā ālasyaṃ kāntireva ca |
tejaḥ pañcaguṇaṃ proktaṃ tārkṣya sarvatrayogibhiḥ

2,32.39

रागद्वेषौ तथा लज्जा भयं मोहस्तथैव च ।
इत्येतत् कथितं तार्क्ष्य वायुजं गुणपञ्चकम्

rāgadveṣau tathā lajjā bhayaṃ mohastathaiva ca |
ityetat kathitaṃ tārkṣya vāyujaṃ guṇapañcakam

2,32.40

आकुञ्चनं धावनञ्च लङ्घनञ्च प्रसारणम् ।
निरोधः पञ्चमः प्रोक्तो वायोः पञ्च गुणाः स्मृताः

ākuñcanaṃ dhāvanañca laṅghanañca prasāraṇam |
nirodhaḥ pañcamaḥ prokto vāyoḥ pañca guṇāḥ smṛtāḥ

2,32.41

घोषश्चिन्ता च गाम्भीर्यं श्रवणं सत्यसंक्रमः ।
आकाशस्य गुणाः पञ्च ज्ञात व्यास्तार्क्ष्य यत्नतः

ghoṣaścintā ca gāmbhīryaṃ śravaṇaṃ satyasaṃkramaḥ |
ākāśasya guṇāḥ pañca jñāta vyāstārkṣya yatnataḥ

2,32.42

श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासा बुद्धीन्द्रियाणि च ।
पाणी पादौ गुदं प्राक् च गुह्यं कर्मेन्द्रियाणि च

śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsā buddhīndriyāṇi ca |
pāṇī pādau gudaṃ prāk ca guhyaṃ karmendriyāṇi ca

2,32.43

इडाच पिङ्गला चैव सुषुम्णा च तृतीयका ।
गान्धारी गजजिह्वा च पूषा चैव यसा तथा

iḍāca piṅgalā caiva suṣumṇā ca tṛtīyakā |
gāndhārī gajajihvā ca pūṣā caiva yasā tathā

2,32.44

अलम्वुशा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता ।
पिण्ड मध्ये स्थिता ह्येताः प्रधाना दश नाडयः

alamvuśā kuhūścaiva śaṅkhinī daśamī smṛtā |
piṇḍa madhye sthitā hyetāḥ pradhānā daśa nāḍayaḥ

2,32.45

प्राणापानौ समानश्च उदानो व्यान एव च ।
नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः

prāṇāpānau samānaśca udāno vyāna eva ca |
nāgaḥ kūrmaśca kṛkaro devadatto dhanañjayaḥ

2,32.46

इत्येते वायवः प्रोक्ता दश देहेषु सुस्थिताः ।
केवलं भुक्तमन्नञ्च पुष्टिदं सर्वदेहिनाम्

ityete vāyavaḥ proktā daśa deheṣu susthitāḥ |
kevalaṃ bhuktamannañca puṣṭidaṃ sarvadehinām

2,32.47

नयते प्राणदो वायुः शरीरे सर्वसन्धिषु ।
आहारो भुक्तमात्रस्तु वायुना क्रियते द्विधा

nayate prāṇado vāyuḥ śarīre sarvasandhiṣu |
āhāro bhuktamātrastu vāyunā kriyate dvidhā

2,32.48

स प्रविश्य गुहे सम्यक् पृथगन्नं पृथग्जलम् ।
ऊर्ध्वमग्नेर्जलं कृत्वा तदन्नञ्च जलोपरि

sa praviśya guhe samyak pṛthagannaṃ pṛthagjalam |
ūrdhvamagnerjalaṃ kṛtvā tadannañca jalopari

2,32.49

अग्नेश्चाधः स्वयं प्राणस्तमग्निञ्च धमेच्छनैः ।
वायुना धम्यमानो ऽग्निः पृथक्किट्टं पृथग्रसम्

agneścādhaḥ svayaṃ prāṇastamagniñca dhamecchanaiḥ |
vāyunā dhamyamāno 'gniḥ pṛthakkiṭṭaṃ pṛthagrasam

2,32.50

मलैर्द्वादशभिः किट्टं भिन्नं देहात् पृथग्भवेत् ।
कर्णाक्षिनासिका जिह्वा दन्तनाभिवपुर्गुदम्

malairdvādaśabhiḥ kiṭṭaṃ bhinnaṃ dehāt pṛthagbhavet |
karṇākṣināsikā jihvā dantanābhivapurgudam

2,32.51

नखा मलाश्रया ह्येते विण्मूत्रञ्चेत्यनन्तकम् ।
शुक्रशोणितसंयोगादेतत् षाट्कौशिकं स्मृतम्

nakhā malāśrayā hyete viṇmūtrañcetyanantakam |
śukraśoṇitasaṃyogādetat ṣāṭkauśikaṃ smṛtam

2,32.52

रोम्णां कोट्यस्तथा तिस्रो ऽप्यर्धकोटि समन्विताः ।
द्वात्रिंशद्दशनाः प्रोक्ताः सामान्याद्विनतासुत

romṇāṃ koṭyastathā tisro 'pyardhakoṭi samanvitāḥ |
dvātriṃśaddaśanāḥ proktāḥ sāmānyādvinatāsuta

2,32.53

सप्त लक्षाणि केशाः स्युर्नखाः प्रोक्तास्तु विंशतिः ।
मांसं पलसहस्रैकं सामान्याद्देहसंस्थितम्

sapta lakṣāṇi keśāḥ syurnakhāḥ proktāstu viṃśatiḥ |
māṃsaṃ palasahasraikaṃ sāmānyāddehasaṃsthitam

2,32.54

रक्तं पलशतं तार्क्ष्यं बुद्धमेव पुरातनैः ।
पलानि दश मेदश्च त्वचा चैव तु तत्समा

raktaṃ palaśataṃ tārkṣyaṃ buddhameva purātanaiḥ |
palāni daśa medaśca tvacā caiva tu tatsamā

2,32.55

पलद्वादशकं मज्जा महारक्तं पलत्रयम् ।
शुक्रं द्विकुडवं ज्ञेयं शोणितं कुडवं स्मृतम्

paladvādaśakaṃ majjā mahāraktaṃ palatrayam |
śukraṃ dvikuḍavaṃ jñeyaṃ śoṇitaṃ kuḍavaṃ smṛtam

2,32.56

श्लेष्माणश्च षडूर्ध्वञ्च विण्मूत्रं तत्प्रमाणतः ।
अस्थ्नां हि ह्यधिकं प्रोक्तं षष्ट्युत्तरशतत्रयात्

śleṣmāṇaśca ṣaḍūrdhvañca viṇmūtraṃ tatpramāṇataḥ |
asthnāṃ hi hyadhikaṃ proktaṃ ṣaṣṭyuttaraśatatrayāt

2,32.57

एवं पिण्डः समाख्यातो वैभवं सम्प्रचक्ष्महे ।
सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैव हि प्राप्यते

evaṃ piṇḍaḥ samākhyāto vaibhavaṃ sampracakṣmahe |
sukhaṃ duḥ khaṃ bhayaṃ kṣemaṃ karmaṇaiva hi prāpyate

2,32.58

अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति ।
तले तु करयोर्न्यस्य वर्धते जानुपार्श्वयोः

adhomukhaṃ cordhvapādaṃ garbhādvāyuḥ prakarṣati |
tale tu karayornyasya vardhate jānupārśvayoḥ

2,32.59

अङ्गुष्ठौ चोपरि न्यस्तौ जान्वारेथ कराङ्गुली ।
जानुपृष्ठे तथा नेत्रे जानुमध्ये च नासिका

aṅguṣṭhau copari nyastau jānvāretha karāṅgulī |
jānupṛṣṭhe tathā netre jānumadhye ca nāsikā

2,32.60

एवं वृद्धिं क्रमाद्याति जन्तुः स्त्रीगर्भसंस्थितः ।
काठिन्यमस्थीन्यायान्ति भुक्तपीतेन जीवति

evaṃ vṛddhiṃ kramādyāti jantuḥ strīgarbhasaṃsthitaḥ |
kāṭhinyamasthīnyāyānti bhuktapītena jīvati

2,32.61

नाडी वाप्यायनी नाम नाभ्यां तत्र निबध्यते ।
स्त्रीणां तथान्त्रसुषिरे स निबद्धः प्रजायते

nāḍī vāpyāyanī nāma nābhyāṃ tatra nibadhyate |
strīṇāṃ tathāntrasuṣire sa nibaddhaḥ prajāyate

2,32.62

क्रामन्ति भुक्तपीतानि स्त्रीणां गर्भोदरे तथा ।
तैराप्यायितदेहो ऽसौ जन्तुर्वृद्धिमुपैति च

krāmanti bhuktapītāni strīṇāṃ garbhodare tathā |
tairāpyāyitadeho 'sau janturvṛddhimupaiti ca

2,32.63

स्मृत्यस्तत्र प्रयान्त्यस्य बह्व्यः संसारभूतयः ।
ततो निर्वेदमायाति पीड्यमान इतस्ततः

smṛtyastatra prayāntyasya bahvyaḥ saṃsārabhūtayaḥ |
tato nirvedamāyāti pīḍyamāna itastataḥ

2,32.64

पुनर्नैवं करिष्यामि भुक्तमात्र इहोदरात् ।
तथातथा यतिष्यामि गर्भं नाप्नोम्यहं यथा

punarnaivaṃ kariṣyāmi bhuktamātra ihodarāt |
tathātathā yatiṣyāmi garbhaṃ nāpnomyahaṃ yathā

2,32.65

इति सञ्चिन्तयञ्जीवो स्मृत्वा जन्मशतानि वै ।
यानि पूर्वानुभूतानि देवभूतात्मजानि वै

iti sañcintayañjīvo smṛtvā janmaśatāni vai |
yāni pūrvānubhūtāni devabhūtātmajāni vai

2,32.66

ततः कालक्रमाज्जन्तुः परिवर्त्यत्वधोमुखः ।
नवमे दशमे वापि मासि संजायते ततः

tataḥ kālakramājjantuḥ parivartyatvadhomukhaḥ |
navame daśame vāpi māsi saṃjāyate tataḥ

2,32.67

निष्क्रम्यमाणो वातेन प्राजापत्येन पीड्यते ।
निष्क्रमते च विलपंस्तदा दुःखनिपीडितः

niṣkramyamāṇo vātena prājāpatyena pīḍyate |
niṣkramate ca vilapaṃstadā duḥkhanipīḍitaḥ

2,32.68

निष्क्रामंश्चोदरान्मूर्छामसह्यां प्रतिपद्यते ।
प्राप्नोति चेतनां चासौ वायुस्पर्शसुखान्वितः

niṣkrāmaṃścodarānmūrchāmasahyāṃ pratipadyate |
prāpnoti cetanāṃ cāsau vāyusparśasukhānvitaḥ

2,32.69

ततस्तं वैष्णवी माया समास्कन्दति मोहिनी ।
तया विमोहितात्मासौ ज्ञानभ्रंशमवाप्नुते

tatastaṃ vaiṣṇavī māyā samāskandati mohinī |
tayā vimohitātmāsau jñānabhraṃśamavāpnute

2,32.70

भ्रष्टज्ञानं बालभावे ततो जन्तुः प्रपद्यते ।
ततः कौमारकावस्थां यौवनं वृद्धतामपि

bhraṣṭajñānaṃ bālabhāve tato jantuḥ prapadyate |
tataḥ kaumārakāvasthāṃ yauvanaṃ vṛddhatāmapi

2,32.71

पुनश्च तद्वन्मरणं जन्म प्राप्नोति मानवः ।
ततः संसारचक्रे ऽस्मिन् भ्राम्यते घटयन्त्रवत्

punaśca tadvanmaraṇaṃ janma prāpnoti mānavaḥ |
tataḥ saṃsāracakre 'smin bhrāmyate ghaṭayantravat

2,32.72

कदाचित्स्वर्गमाप्नोति कदाचिन्निरयं नरः ।
स्वर्गं च निरयं चैव स्वकर्मफलमश्नुते

kadācitsvargamāpnoti kadācinnirayaṃ naraḥ |
svargaṃ ca nirayaṃ caiva svakarmaphalamaśnute

2,32.73

कदाचिद्भुक्तकर्मा च भुवं स्वल्पेन गच्छति ।
स्वर्लोके नरके चैव भुक्तप्राये द्विजोत्तमाः

kadācidbhuktakarmā ca bhuvaṃ svalpena gacchati |
svarloke narake caiva bhuktaprāye dvijottamāḥ

2,32.74

नरकेषु महद्दुःखमेतद्यत्स्वर्गवासिनः ।
दृश्यते नात्र मोदन्ते पात्यमानास्तु नारकैः

narakeṣu mahadduḥkhametadyatsvargavāsinaḥ |
dṛśyate nātra modante pātyamānāstu nārakaiḥ

2,32.75

स्वर्गे ऽपि दुः खमतुलं यदारोहणकालतः ।
प्रभृत्यहं पतिष्यामीत्येतन्मनसि वर्तते

svarge 'pi duḥ khamatulaṃ yadārohaṇakālataḥ |
prabhṛtyahaṃ patiṣyāmītyetanmanasi vartate

2,32.76

नार कांश्चैव सम्प्रेक्ष्य महद्दुः खमवाप्यते ।
एवं गतिमहं गन्तेत्यहर्निशमनिर्वृतः

nāra kāṃścaiva samprekṣya mahadduḥ khamavāpyate |
evaṃ gatimahaṃ gantetyaharniśamanirvṛtaḥ

2,32.77

गर्भवासे महद्दुः खं जायमानस्य योनिजम् ।
जातस्य बालभावे ऽपि वृद्धत्वे दुःखमेव च

garbhavāse mahadduḥ khaṃ jāyamānasya yonijam |
jātasya bālabhāve 'pi vṛddhatve duḥkhameva ca

2,32.78

कामेर्ष्याक्रोधसम्बन्धाद्यौवने ऽपि च दुः सहम् ।
दुःस्वप्नं या वृद्धता च मरणे दुः खमुत्कटम्

kāmerṣyākrodhasambandhādyauvane 'pi ca duḥ saham |
duḥsvapnaṃ yā vṛddhatā ca maraṇe duḥ khamutkaṭam

2,32.79

कृष्यमाणश्च याम्यैः स नरके ऽपि च यात्यधः ।
पुनश्च गर्भाज्जन्म स्यान्मरणं दुष्करं तथा

kṛṣyamāṇaśca yāmyaiḥ sa narake 'pi ca yātyadhaḥ |
punaśca garbhājjanma syānmaraṇaṃ duṣkaraṃ tathā

2,32.80

एवं संसारचक्रे ऽस्मिज्जन्तवो घटयन्त्रवत् ।
भ्राम्यन्ते प्राक्तनैर्बधैर्बद्धा विध्यन्ति चासकृत्

evaṃ saṃsāracakre 'smijjantavo ghaṭayantravat |
bhrāmyante prāktanairbadhairbaddhā vidhyanti cāsakṛt

2,32.81

नास्ति पक्षिन्सुखं किञ्चित्क्षेत्रे दुः खशताकुले ।
विनतासुत मोक्षाय यतितव्यं ततो नरैः

nāsti pakṣinsukhaṃ kiñcitkṣetre duḥ khaśatākule |
vinatāsuta mokṣāya yatitavyaṃ tato naraiḥ

2,32.82

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा गर्भस्य संस्थितिः ।
कथयामि क्रमप्रश्रं पृष्टं वा वर्तते स्पृहा

etatte sarvamākhyātaṃ yathā garbhasya saṃsthitiḥ |
kathayāmi kramapraśraṃ pṛṣṭaṃ vā vartate spṛhā

2,32.83

गरुड उवाच ।
मध्ये कृतमहाप्रश्रद्वयस्याप्तं मयोत्तरम् ।
प्रश्रस्यापि तृतीयस्य उत्तरं च विधीयताम्

garuḍa uvāca |
madhye kṛtamahāpraśradvayasyāptaṃ mayottaram |
praśrasyāpi tṛtīyasya uttaraṃ ca vidhīyatām

2,32.84

श्रीकृष्ण उवाच ।
म्रियमाणस्य किं कृत्यमिति त्वं पृष्टवानसि ।
शृणु तत्रोत्तरं तूक्तं कथयामि समासतः

śrīkṛṣṇa uvāca |
mriyamāṇasya kiṃ kṛtyamiti tvaṃ pṛṣṭavānasi |
śṛṇu tatrottaraṃ tūktaṃ kathayāmi samāsataḥ

2,32.85

आसन्नमरणं ज्ञात्वा पुरुषं स्नापयेत्ततः ।
गोमूत्रगोमयसुमृत्तीर्थोदककुशोदकैः

āsannamaraṇaṃ jñātvā puruṣaṃ snāpayettataḥ |
gomūtragomayasumṛttīrthodakakuśodakaiḥ

2,32.86

वाससी परिधार्याथ धौते तु शुचि नी शुभे ।
दर्भाण्यादौ समास्तीर्य दक्षिणाग्रान्विकीर्य च

vāsasī paridhāryātha dhaute tu śuci nī śubhe |
darbhāṇyādau samāstīrya dakṣiṇāgrānvikīrya ca

2,32.87

तिलान् गोमयलिप्तायां भूमौ तत्र निवेशयेत्

tilān gomayaliptāyāṃ bhūmau tatra niveśayet

2,32.88

प्रागुदक्शिरसं वापि मुखे स्वर्णं विनिः क्षेपेत् ।
शालग्रामशिला तत्र तुलसी च खगेश्वर

prāgudakśirasaṃ vāpi mukhe svarṇaṃ viniḥ kṣepet |
śālagrāmaśilā tatra tulasī ca khageśvara

2,32.89

विधेया सन्निधौ सर्पिर्दीपं प्रज्वालयेत्पुनः ।
नमो भगवते वासुदेवायेति जपस्तथा

vidheyā sannidhau sarpirdīpaṃ prajvālayetpunaḥ |
namo bhagavate vāsudevāyeti japastathā

2,32.90

आदौ तु प्रणवं कृत्वा पूजादाने ततः स्मृते ।
समभ्यर्च्य हृषीकेशं पुष्पधूपादिभिस्ततः

ādau tu praṇavaṃ kṛtvā pūjādāne tataḥ smṛte |
samabhyarcya hṛṣīkeśaṃ puṣpadhūpādibhistataḥ

2,32.91

प्रणिपातैः स्तवैः पुण्यैर्ध्या नयोगेन पूजयेत् ।
दत्त्वा दानं च विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव च

praṇipātaiḥ stavaiḥ puṇyairdhyā nayogena pūjayet |
dattvā dānaṃ ca viprebhyo dīnānāthebhya eva ca

2,32.92

पुत्त्रे मित्रे कलत्रे च क्षेत्रधान्यधनादिषु ।
निवर्तयेन्ममत्वं च विष्णोः पादौ हृदि स्मरन्

puttre mitre kalatre ca kṣetradhānyadhanādiṣu |
nivartayenmamatvaṃ ca viṣṇoḥ pādau hṛdi smaran

2,32.93

उच्चैः पुरुषसूक्तं च यदि श्रेष्ठापदस्तदा ।
पुत्त्राद्याः प्रपठेयुस्ते म्रियमाणे निजे जने

uccaiḥ puruṣasūktaṃ ca yadi śreṣṭhāpadastadā |
puttrādyāḥ prapaṭheyuste mriyamāṇe nije jane

2,32.94

एतत्ते सर्वमाख्यातं कृत्यं मृत्यावुपस्थिते ।
फलमप्यस्य कृत्स्नस्य समासात्ते वदाम्यहम्

etatte sarvamākhyātaṃ kṛtyaṃ mṛtyāvupasthite |
phalamapyasya kṛtsnasya samāsātte vadāmyaham

2,32.95

स्नानेन शुचिताप्राप्तिरपावित्र्यहृतिस्ततः ।
ततो विष्णोः स्मृतिस्तस्य ज्ञानात्सर्वफलप्रदा

snānena śucitāprāptirapāvitryahṛtistataḥ |
tato viṣṇoḥ smṛtistasya jñānātsarvaphalapradā

2,32.96

दर्भतूली नयेत्स्वर्गमातुरं तु न संशयः ।
तिलैर्दर्भैश्च निः क्षिप्तैः स्नानं क्रतुमयं भवेत्

darbhatūlī nayetsvargamāturaṃ tu na saṃśayaḥ |
tilairdarbhaiśca niḥ kṣiptaiḥ snānaṃ kratumayaṃ bhavet

2,32.97

brahmā viṣṇuśca rudraśca śrīrhutāśastathaiva ca |
maṇḍale copatiṣṭhanti tasmātkurvīta maṇḍalam

2,32.98

प्रागुदग्वा कृतेनेह शिरसा लोकमुत्तमम् ।
व्रजते यदि पापस्याल्पत्वं पुंसो भवेत्खग

prāgudagvā kṛteneha śirasā lokamuttamam |
vrajate yadi pāpasyālpatvaṃ puṃso bhavetkhaga

2,32.99

पञ्चरत्ने मुखे मुक्ते जिवे ज्ञानं प्ररोहति ।
तुलसी ब्राह्मणा गावो विष्णुरेकादशी खग

pañcaratne mukhe mukte jive jñānaṃ prarohati |
tulasī brāhmaṇā gāvo viṣṇurekādaśī khaga

2,32.100

पञ्च प्रवहणान्येव भवाब्धौ मज्जतां नृणाम् ।
विष्णुरेकादशी गीता तुलसी विप्रधेनवः

pañca pravahaṇānyeva bhavābdhau majjatāṃ nṛṇām |
viṣṇurekādaśī gītā tulasī vipradhenavaḥ

2,32.101

असारे दुर्गसंसारे षट्पदी भक्तिदायिनी ।
नमो भगवते वासुदेवायेति जपन्नरः

asāre durgasaṃsāre ṣaṭpadī bhaktidāyinī |
namo bhagavate vāsudevāyeti japannaraḥ

2,32.102

ओङ्कारपूर्वं सायुज्यं प्राप्नुयान्नात्र संशयः ।
पूजयापि च मल्लोकप्राप्तिराराद्दिवं व्रजेत्

oṅkārapūrvaṃ sāyujyaṃ prāpnuyānnātra saṃśayaḥ |
pūjayāpi ca mallokaprāptirārāddivaṃ vrajet

2,32.103

बन्धाभावे ममत्वेतु ज्ञानं पुरुषसूक्ततः ।
यस्ययस्याधिकत्वं तु साधनेष्वेषु काश्यप

bandhābhāve mamatvetu jñānaṃ puruṣasūktataḥ |
yasyayasyādhikatvaṃ tu sādhaneṣveṣu kāśyapa

2,32.104

तत्तत्फलस्याप्याधिक्यं भवतीत्यवधारय ।
दातव्यानि यथाशक्त्या प्रीतो ऽसौ सर्वदा भवेत्

tattatphalasyāpyādhikyaṃ bhavatītyavadhāraya |
dātavyāni yathāśaktyā prīto 'sau sarvadā bhavet

2,32.105

एतत्ते सर्वमाख्यातं स्नानादिषु फलं मया ।
ब्रह्माण्डे ये गुणाः सन्ति शरीरे ते व्यवस्थिताः

etatte sarvamākhyātaṃ snānādiṣu phalaṃ mayā |
brahmāṇḍe ye guṇāḥ santi śarīre te vyavasthitāḥ

2,32.106

पातालभूधरा लोकास्तथान्ये द्वीपसागराः ।
आदित्यादिग्रहाः सर्वे पिण्डमध्ये व्यवस्थिताः

pātālabhūdharā lokāstathānye dvīpasāgarāḥ |
ādityādigrahāḥ sarve piṇḍamadhye vyavasthitāḥ

2,32.107

पादाधस्तु तलं ज्ञेयं पादोर्ध्वं वितलं तथा ।
जानुभ्यां सुतलं विद्धि सक्थिदेशे महातलम्

pādādhastu talaṃ jñeyaṃ pādordhvaṃ vitalaṃ tathā |
jānubhyāṃ sutalaṃ viddhi sakthideśe mahātalam

2,32.108

तथा तलातलञ्चोरौ गुह्यदेशे रसातलम् ।
पातालं कटिसंस्थन्तु पादादौ लक्षयेद्बुधः

tathā talātalañcorau guhyadeśe rasātalam |
pātālaṃ kaṭisaṃsthantu pādādau lakṣayedbudhaḥ

2,32.109

भूर्लोकं नाभिमध्ये तु भुवर्लोकं तदूर्ध्वतः ।
स्वर्गलोकं हृदये विद्यात् कण्ठदेशे महस्तथा

bhūrlokaṃ nābhimadhye tu bhuvarlokaṃ tadūrdhvataḥ |
svargalokaṃ hṛdaye vidyāt kaṇṭhadeśe mahastathā

2,32.110

जनलोकं वक्त्रदेशे तपोलोकं ललाटके ।
सत्यलोकं महारन्ध्रे भुवनानि चतुर्दश

janalokaṃ vaktradeśe tapolokaṃ lalāṭake |
satyalokaṃ mahārandhre bhuvanāni caturdaśa

2,32.111

त्रिकोणे संस्थितो मेरुरधः कोणे च मन्दरः ।
दक्षिणे चेव कैलासो वामभागे हिमाचलः

trikoṇe saṃsthito meruradhaḥ koṇe ca mandaraḥ |
dakṣiṇe ceva kailāso vāmabhāge himācalaḥ

2,32.112

निषधश्चोर्ध्वभागे च दक्षिणे गन्धमादनः ।
मलयो (रमणो) वामरेखायां सप्तैते कुलपर्वताः

niṣadhaścordhvabhāge ca dakṣiṇe gandhamādanaḥ |
malayo (ramaṇo) vāmarekhāyāṃ saptaite kulaparvatāḥ

2,32.113

अस्थिस्थाने स्थितो जम्बूः शाको मज्जासु संस्थितः ।
कुशद्वीपः स्थितो मांसे क्रौञ्चद्वीपः शिरास्थितः

asthisthāne sthito jambūḥ śāko majjāsu saṃsthitaḥ |
kuśadvīpaḥ sthito māṃse krauñcadvīpaḥ śirāsthitaḥ

2,32.114

त्वचायां शाल्मलिद्वापो प्लक्षः रोम्णां च सञ्चये ।
नखस्थः पुष्करद्वीपः सागरास्तदनन्तरम्

tvacāyāṃ śālmalidvāpo plakṣaḥ romṇāṃ ca sañcaye |
nakhasthaḥ puṣkaradvīpaḥ sāgarāstadanantaram

2,32.115

क्षारोदश्च तथा मूत्रे क्षारे क्षीरोदसागरः ।
सुरोदधिश्च श्लेष्मस्थः मज्जायां घृतसागरः

kṣārodaśca tathā mūtre kṣāre kṣīrodasāgaraḥ |
surodadhiśca śleṣmasthaḥ majjāyāṃ ghṛtasāgaraḥ

2,32.116

रसोदधिं रसे विद्याच्छोणिते दधिसगरम् ।
स्वादुलं लम्बिकास्थाने गर्भोदं शुक्रसंस्थितम्

rasodadhiṃ rase vidyācchoṇite dadhisagaram |
svādulaṃ lambikāsthāne garbhodaṃ śukrasaṃsthitam

2,32.117

नादचक्रे स्थितः सूर्यो बिन्दुचक्रे च चन्द्रमाः ।
लोचनस्थः कुजो ज्ञेयो हृदये च बुधः स्मृतः

nādacakre sthitaḥ sūryo binducakre ca candramāḥ |
locanasthaḥ kujo jñeyo hṛdaye ca budhaḥ smṛtaḥ

2,32.118

विष्णुस्थाने गुरुं विद्याच्छ्रुक्रे शुक्रो व्यवस्थितः ।
नाभिस्थाने स्थितो मन्दो मुखे राहुः स्थितः सदा

viṣṇusthāne guruṃ vidyācchrukre śukro vyavasthitaḥ |
nābhisthāne sthito mando mukhe rāhuḥ sthitaḥ sadā

2,32.119

पायु (द) स्थाने स्थितः केतुः शरीरे ग्रहमण्डलम् ।
विभक्तञ्च समाख्यातमापादतलमस्तकम्

pāyu (da) sthāne sthitaḥ ketuḥ śarīre grahamaṇḍalam |
vibhaktañca samākhyātamāpādatalamastakam

2,32.120

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः ।
बुभुक्षा च तृषा रौद्रा दाहोद्भूता च मूर्छना

utpannā ye hi saṃsāre mriyante te na saṃśayaḥ |
bubhukṣā ca tṛṣā raudrā dāhodbhūtā ca mūrchanā

2,32.121

यत्र पीडास्त्विमा रौद्रास्ता वै वृश्चिकदंशजाः ।
विनाशः पूर्णकाले च जायते सर्वदेहिनाम्

yatra pīḍāstvimā raudrāstā vai vṛścikadaṃśajāḥ |
vināśaḥ pūrṇakāle ca jāyate sarvadehinām

2,32.122

अग्रे अग्रे हि धावन्ति यमलोकगतस्यवै ।
तप्तवालुकमध्येन प्रज्वलद्वह्निमध्यतः

agre agre hi dhāvanti yamalokagatasyavai |
taptavālukamadhyena prajvaladvahnimadhyataḥ

2,32.123

केशग्राहैः समाक्रान्ता नीयन्ते यमकिङ्करैः ।
पापिष्ठास्त्वधमास्तार्क्ष्य दयाधर्मविविर्जिताः

keśagrāhaiḥ samākrāntā nīyante yamakiṅkaraiḥ |
pāpiṣṭhāstvadhamāstārkṣya dayādharmavivirjitāḥ

2,32.124

यमलोके वसन्त्येते कुट्यां जन्म न विद्यते ।
एवं सञ्जायते तार्क्ष्य मर्त्ये जन्तुः स्वकर्मभिः

yamaloke vasantyete kuṭyāṃ janma na vidyate |
evaṃ sañjāyate tārkṣya martye jantuḥ svakarmabhiḥ

2,32.125

उत्पन्ना ये हि संसारे म्रियन्ते ते न संशयः ।
आयुः कर्म च वित्तञ्च विद्या निधनमेव च

utpannā ye hi saṃsāre mriyante te na saṃśayaḥ |
āyuḥ karma ca vittañca vidyā nidhanameva ca

2,32.126

पञ्चैतानि हि सृज्यन्ते गर्भस्थस्यैव देहिनः ।
कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव प्रलीयते

pañcaitāni hi sṛjyante garbhasthasyaiva dehinaḥ |
karmaṇā jāyate jantuḥ karmaṇaiva pralīyate

2,32.127

सुखं दुः खं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते ।
अधोमुखं चोर्ध्वपादं गर्भाद्वायुः प्रकर्षति

sukhaṃ duḥ khaṃ bhayaṃ kṣemaṃ karmaṇaivābhipadyate |
adhomukhaṃ cordhvapādaṃ garbhādvāyuḥ prakarṣati

2,32.128

जन्मतो वैष्णवी माया संमोहयति सत्वरम् ।
स्वकर्मकृतसम्बन्धो जन्तुर्जन्म प्रपद्यते

janmato vaiṣṇavī māyā saṃmohayati satvaram |
svakarmakṛtasambandho janturjanma prapadyate

2,32.129

सुकृतादुत्तमो भोगभोग्यवान् सुकुले भवेत् ।
यथायथा दुष्कृतं तत् कुले हीने प्रजायते

sukṛtāduttamo bhogabhogyavān sukule bhavet |
yathāyathā duṣkṛtaṃ tat kule hīne prajāyate

2,32.130

दरिद्रो व्याधितो मूर्खः पापकृद्दुः खभाजनम् ।
अतः परं किमर्थं ते कथयामि खगेश्वर

daridro vyādhito mūrkhaḥ pāpakṛdduḥ khabhājanam |
ataḥ paraṃ kimarthaṃ te kathayāmi khageśvara

Chapter 2.33

2,33.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीदृ धर्मदृप्रेतदृश्रीकृष्णगरुडसंवादे जन्तूत्पत्तितद्गधात्वादिविभागभुवनादिविभागवर्णनं नाम द्वात्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 33 गरुड उवाच ।
उत्पत्तिलक्षणं जन्तोः कथितं मयि पुत्त्रके ।
यमलोकः कियन्मात्रस्त्रैलोक्ये सचराचरे ।
विस्तरं तस्य मे ब्रूहि अध्वा चैव कियान् स्मृतः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīdṛ dharmadṛpretadṛśrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde jantūtpattitadgadhātvādivibhāgabhuvanādivibhāgavarṇanaṃ nāma dvātriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 33 garuḍa uvāca |
utpattilakṣaṇaṃ jantoḥ kathitaṃ mayi puttrake |
yamalokaḥ kiyanmātrastrailokye sacarācare |
vistaraṃ tasya me brūhi adhvā caiva kiyān smṛtaḥ

2,33.2

कैश्च पापैः कृतैर्देव केन वा शुभकर्मणा ।
गच्छन्ति मानवास्तत्र कथयस्व विशेषतः

kaiśca pāpaiḥ kṛtairdeva kena vā śubhakarmaṇā |
gacchanti mānavāstatra kathayasva viśeṣataḥ

2,33.3

श्रीभगवानुवाच ।
षटशीतिसहस्राणि योजनानां प्रमाणतः ।
यमलोकस्य चाध्वानमन्तरा मानुषस्य च

śrībhagavānuvāca |
ṣaṭaśītisahasrāṇi yojanānāṃ pramāṇataḥ |
yamalokasya cādhvānamantarā mānuṣasya ca

2,33.4

ध्मातताम्रमिवातप्तो ज्वलद्दुर्गो महापथः ।
तत्र गच्छन्ति पापिष्ठा मानवा मूढचेतसः

dhmātatāmramivātapto jvaladdurgo mahāpathaḥ |
tatra gacchanti pāpiṣṭhā mānavā mūḍhacetasaḥ

2,33.5

कण्टकाश्च सुतीक्ष्णा वै विविधा घोरदर्शनाः ।
तैस्तुवालुक्षितिर्व्याप्ता हुताशश्च तथोल्बणः

kaṇṭakāśca sutīkṣṇā vai vividhā ghoradarśanāḥ |
taistuvālukṣitirvyāptā hutāśaśca tatholbaṇaḥ

2,33.6

वृक्षच्छाया न तत्रास्ति यत्र विश्रमते नरः ।
गृहीतः कालपाशैश्च कृतैः कर्मभिरुल्बणैः

vṛkṣacchāyā na tatrāsti yatra viśramate naraḥ |
gṛhītaḥ kālapāśaiśca kṛtaiḥ karmabhirulbaṇaiḥ

2,33.7

तस्मिन् मार्गे न चान्नाद्यं येन प्राणान् प्रपोषयेत् ।
न जलं दृश्यते तत्र तृषा येन विलीयते

tasmin mārge na cānnādyaṃ yena prāṇān prapoṣayet |
na jalaṃ dṛśyate tatra tṛṣā yena vilīyate

2,33.8

क्षुधया पीडितो याति तृष्णया च महापथे ।
शीतेन कम्पते क्वापि यममार्गे ऽतिदुर्गमे

kṣudhayā pīḍito yāti tṛṣṇayā ca mahāpathe |
śītena kampate kvāpi yamamārge 'tidurgame

2,33.9

यद्यस्य यादृशं पापं स पन्थास्तस्य तादृशः ।
सुदीनाः कृपणा मूढा दुः खैर्व्याप्तास्तरन्ति तम्

yadyasya yādṛśaṃ pāpaṃ sa panthāstasya tādṛśaḥ |
sudīnāḥ kṛpaṇā mūḍhā duḥ khairvyāptāstaranti tam

2,33.10

रुदन्ति दारुणं केचित् केचिद्द्रोहं वदन्ति च ।
आत्मकर्मकृतैर्देषैः पच्यमाना मुहुर्मुहुः

rudanti dāruṇaṃ kecit keciddrohaṃ vadanti ca |
ātmakarmakṛtairdeṣaiḥ pacyamānā muhurmuhuḥ

2,33.11

ईदृग्विधः स वै पन्था विज्ञेयो दारुणः खग ।
वितृष्णा ये नरा लोके सुखं तस्मिन् व्रजन्ति ते

īdṛgvidhaḥ sa vai panthā vijñeyo dāruṇaḥ khaga |
vitṛṣṇā ye narā loke sukhaṃ tasmin vrajanti te

2,33.12

यानियानि च दानानि दत्तानि भुवि मानवैः ।
तानितान्युपतिष्ठन्ति यमलोके पुरः पथि

yāniyāni ca dānāni dattāni bhuvi mānavaiḥ |
tānitānyupatiṣṭhanti yamaloke puraḥ pathi

2,33.13

पापिनो नोपतिष्ठन्ति दाहश्राद्धजलाञ्जलि ।
भ्रमन्ति वायुभूतास्ते ये क्षुद्राः पापकर्मिणः

pāpino nopatiṣṭhanti dāhaśrāddhajalāñjali |
bhramanti vāyubhūtāste ye kṣudrāḥ pāpakarmiṇaḥ

2,33.14

ईदृशं वर्त्म तद्रौद्रं कथितं तव सुव्रत ।
पुनश्च कथयिष्यामि यममार्गस्य या स्थितिः

īdṛśaṃ vartma tadraudraṃ kathitaṃ tava suvrata |
punaśca kathayiṣyāmi yamamārgasya yā sthitiḥ

2,33.15

याम्यनैरृतयोर्मध्ये पुरं वैवस्वतस्य तु ।
सर्वं वज्रमयं दिव्यमभेद्यं तत् सुरासुरैः

yāmyanairṛtayormadhye puraṃ vaivasvatasya tu |
sarvaṃ vajramayaṃ divyamabhedyaṃ tat surāsuraiḥ

2,33.16

चतुरश्रं चतुर्द्वारं सप्तप्राकारतोरणम् ।
स्वयं तिष्ठति वै यस्यां यमो दूतैः समन्वितः

caturaśraṃ caturdvāraṃ saptaprākāratoraṇam |
svayaṃ tiṣṭhati vai yasyāṃ yamo dūtaiḥ samanvitaḥ

2,33.17

योजनानां सहस्रं वै प्रमाणेन तदुच्यते ।
सर्वरत्नमयं दिव्यं विद्युज्ज्वालार्कतैजसम्

yojanānāṃ sahasraṃ vai pramāṇena taducyate |
sarvaratnamayaṃ divyaṃ vidyujjvālārkataijasam

2,33.18

तद्गुहं धर्मराजस्य विस्तीर्णं काञ्चनप्रभम् ।
योजनानां पञ्चशतप्रमाणेन समुच्छ्रितम्

tadguhaṃ dharmarājasya vistīrṇaṃ kāñcanaprabham |
yojanānāṃ pañcaśatapramāṇena samucchritam

2,33.19

वृतं स्तम्भसहस्रैस्तु वैदूर्यमणिमण्डितम् ।
मुक्ताजालगवाक्षं च पताकाशतभूषितम्

vṛtaṃ stambhasahasraistu vaidūryamaṇimaṇḍitam |
muktājālagavākṣaṃ ca patākāśatabhūṣitam

2,33.20

घण्टाशतनिनादाढ्यं तोरणानां शतैर्वृतम् ।
एवमादिभिरन्यैश्च भूषणैर्भूषितं सदा

ghaṇṭāśataninādāḍhyaṃ toraṇānāṃ śatairvṛtam |
evamādibhiranyaiśca bhūṣaṇairbhūṣitaṃ sadā

2,33.21

तत्रस्थो भगवान् धर्म आसने तु समे शुभे ।
दशयो जनविस्तीर्णे नीलजीमूतसन्निभे

tatrastho bhagavān dharma āsane tu same śubhe |
daśayo janavistīrṇe nīlajīmūtasannibhe

2,33.22

धर्मज्ञो धर्मशीलश्च धर्मयुक्तो हितो यमः ।
भयदः पापयुक्तानां धार्मिकाणां सुखप्रदः

dharmajño dharmaśīlaśca dharmayukto hito yamaḥ |
bhayadaḥ pāpayuktānāṃ dhārmikāṇāṃ sukhapradaḥ

2,33.23

मन्दमारु तसंयोगैरुत्सवैर्विविधैस्तथा ।
व्याख्यानैर्विविधैर्युक्तः शङ्खवादित्रनिः स्वनैः

mandamāru tasaṃyogairutsavairvividhaistathā |
vyākhyānairvividhairyuktaḥ śaṅkhavāditraniḥ svanaiḥ

2,33.24

पुरमध्यप्रवेशे तु चित्रगुप्तस्य वै गृहम् ।
पञ्चविंशतिसंख्यानां योजनानां सुविस्तरम्

puramadhyapraveśe tu citraguptasya vai gṛham |
pañcaviṃśatisaṃkhyānāṃ yojanānāṃ suvistaram

2,33.25

दशोच्छ्रितं महादिव्यं लोहप्राकारवोष्टितम् ।
प्रतोलीशतसंचारं पतताकाशतशोभितम्

daśocchritaṃ mahādivyaṃ lohaprākāravoṣṭitam |
pratolīśatasaṃcāraṃ patatākāśataśobhitam

2,33.26

दीपिकाशतसङ्कीर्णं गीतध्वनिसमाकुलम् ।
विचित्रचित्रकुशलैश्चित्रगुप्तस्य वै गृहम्

dīpikāśatasaṅkīrṇaṃ gītadhvanisamākulam |
vicitracitrakuśalaiścitraguptasya vai gṛham

2,33.27

मणिमुक्तामये दिव्ये आसने परमाद्भुते ।
तत्रस्थो गणयत्यायुर्मानुषेष्वितरेषु च

maṇimuktāmaye divye āsane paramādbhute |
tatrastho gaṇayatyāyurmānuṣeṣvitareṣu ca

2,33.28

न मुह्यति कदाचित् स सुकृते दुष्कृते ऽपि वा ।
यद्येनोपार्जितं यावत् तावद्वै वेत्ति तस्य तत्

na muhyati kadācit sa sukṛte duṣkṛte 'pi vā |
yadyenopārjitaṃ yāvat tāvadvai vetti tasya tat

2,33.29

दशाष्टदोषरहितं कृत कर्म लिखत्यसौ ।
चित्रगुप्तालयात् आच्यां ज्वरस्यास्ति महागृहम्

daśāṣṭadoṣarahitaṃ kṛta karma likhatyasau |
citraguptālayāt ācyāṃ jvarasyāsti mahāgṛham

2,33.30

दक्षिणे चापि शूलस्य लताविस्फोटकस्य च ।
पश्चिमे काल पाशस्य अजीर्णस्यारुचेस्तथा

dakṣiṇe cāpi śūlasya latāvisphoṭakasya ca |
paścime kāla pāśasya ajīrṇasyārucestathā

2,33.31

मध्यपीठोत्तरे ज्ञेयो तथा चान्या विषचिका ।
ऐशन्यां वै शिरो ऽर्तिश्च आग्नेय्याञ्चैव मृकता

madhyapīṭhottare jñeyo tathā cānyā viṣacikā |
aiśanyāṃ vai śiro 'rtiśca āgneyyāñcaiva mṛkatā

2,33.32

अतिसारश्च नैरृत्यां वायव्यां दाहसंज्ञकः ।
एभिः परिवृतो नित्यं चित्रगुप्तः स तिष्ठति

atisāraśca nairṛtyāṃ vāyavyāṃ dāhasaṃjñakaḥ |
ebhiḥ parivṛto nityaṃ citraguptaḥ sa tiṣṭhati

2,33.33

यत् कर्म कुरुते कश्चित्तत् सर्वं विलखत्यसौ ।
धर्मराजगृहद्वारि दूतास्तार्क्ष्य तथा निशि ।
तिष्ठन्ति पापकर्माणः पच्यमाना नराधमाः

yat karma kurute kaścittat sarvaṃ vilakhatyasau |
dharmarājagṛhadvāri dūtāstārkṣya tathā niśi |
tiṣṭhanti pāpakarmāṇaḥ pacyamānā narādhamāḥ

2,33.34

यमदूतैर्महापाशैर्हन्यमानाश्च मुद्गरैः ।
वध्यन्ते विविधैः पापैः पूर्वकर्मकृतैर्नराः

yamadūtairmahāpāśairhanyamānāśca mudgaraiḥ |
vadhyante vividhaiḥ pāpaiḥ pūrvakarmakṛtairnarāḥ

2,33.35

नानाप्रहारणाग्रैश्च नानायन्त्रैस्तथा परे ।
छिद्यन्ते पापकर्माणः क्रकचैः काष्ठवद्द्विधा

nānāprahāraṇāgraiśca nānāyantraistathā pare |
chidyante pāpakarmāṇaḥ krakacaiḥ kāṣṭhavaddvidhā

2,33.36

अन्ये ज्वलद्भिरङ्गारैर्वेष्टिताः परितो भृशम् ।
पूर्वकर्मविपाकेन ध्मायन्ते लोहपिण्डवत्

anye jvaladbhiraṅgārairveṣṭitāḥ parito bhṛśam |
pūrvakarmavipākena dhmāyante lohapiṇḍavat

2,33.37

क्षिप्त्वान्ये च धरापृष्ठे कुठारेणावकर्तिताः ।
क्रन्दमानाश्च दृश्यन्ते पूर्वकर्मविपाकतः

kṣiptvānye ca dharāpṛṣṭhe kuṭhāreṇāvakartitāḥ |
krandamānāśca dṛśyante pūrvakarmavipākataḥ

2,33.38

केचिद्गुडमयैः पाकैस्तैलपाकैस्तथा परे ।
पीड्यन्ते यमदूतैश्च पापिष्ठाः सुभृशं नराः

kecidguḍamayaiḥ pākaistailapākaistathā pare |
pīḍyante yamadūtaiśca pāpiṣṭhāḥ subhṛśaṃ narāḥ

2,33.39

क्षणाह्नि प्रार्थयन्त्यन्ये देहिदेहीति कोटिशः ।
यमलोके मया दृष्टा ममस्वं भक्षितं त्वया

kṣaṇāhni prārthayantyanye dehidehīti koṭiśaḥ |
yamaloke mayā dṛṣṭā mamasvaṃ bhakṣitaṃ tvayā

2,33.40

इत्येवं बहुशस्तार्क्ष्य नरकाः पापिनां स्मृताः ।
कर्मभिर्बहुभिः प्रोक्तैः सर्वशास्त्रेषु भाषितैः ।
दानोपकारं वक्ष्यामि यथा तत्र सुखं भवेत्

ityevaṃ bahuśastārkṣya narakāḥ pāpināṃ smṛtāḥ |
karmabhirbahubhiḥ proktaiḥ sarvaśāstreṣu bhāṣitaiḥ |
dānopakāraṃ vakṣyāmi yathā tatra sukhaṃ bhavet

Chapter 2.34

2,34.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे यमलोकविस्तृतिदृवर्णनं नाम त्रयस्त्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 34 श्रीकृष्ण उवाच ।
शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं धर्माधर्म्स्य लक्षणम् ।
सुकृतं दुष्कृतं नॄणामग्रे धावति धावताम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pratakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde yamalokavistṛtidṛvarṇanaṃ nāma trayastriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 34 śrīkṛṣṇa uvāca |
śṛṇu tārkṣya yathānyāyaṃ dharmādharmsya lakṣaṇam |
sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ nṝṇāmagre dhāvati dhāvatām

2,34.2

कृते तपः प्रशंसन्ति त्रेतायां ज्ञानसाधनम् ।
द्वापरे यज्ञदाने च दानमेकं कलौ युगे

kṛte tapaḥ praśaṃsanti tretāyāṃ jñānasādhanam |
dvāpare yajñadāne ca dānamekaṃ kalau yuge

2,34.3

गृहस्थानां स्मृतो धर्म उत्तमानां विचक्षणैः ।
इष्टापूर्ते स्वशक्त्या हि कुर्वतां नास्ति पातकम्

gṛhasthānāṃ smṛto dharma uttamānāṃ vicakṣaṇaiḥ |
iṣṭāpūrte svaśaktyā hi kurvatāṃ nāsti pātakam

2,34.4

वृक्षस्तु रोपितो येन खनिकूपजलाशयाः ।
यममार्गे सुखं तस्य व्रजतो नितरां भवेत्

vṛkṣastu ropito yena khanikūpajalāśayāḥ |
yamamārge sukhaṃ tasya vrajato nitarāṃ bhavet

2,34.5

अग्नितापप्रदातारे यैः शीतपीडिते द्विजे ।
तप्यमानाः सुखं यान्ति सर्व कामैः प्रपूरिताः

agnitāpapradātāre yaiḥ śītapīḍite dvije |
tapyamānāḥ sukhaṃ yānti sarva kāmaiḥ prapūritāḥ

2,34.6

सुवर्णमणिमुक्तादि वस्त्राण्याभरणानि च ।
तेन सर्वमिदं दत्तं येन दत्ता वसुन्धरा

suvarṇamaṇimuktādi vastrāṇyābharaṇāni ca |
tena sarvamidaṃ dattaṃ yena dattā vasundharā

2,34.7

यानियानि च भूतानि दत्तानि भुवि मानवैः ।
यमलोकपथे तानि तिष्ठन्त्येषां समीपतः

yāniyāni ca bhūtāni dattāni bhuvi mānavaiḥ |
yamalokapathe tāni tiṣṭhantyeṣāṃ samīpataḥ

2,34.8

व्यञ्जनानि विचित्राणि भक्ष्यभोज्यानि यानि च ।
ददाति विधिना पुत्र प्रेते तदु पतिष्ठति

vyañjanāni vicitrāṇi bhakṣyabhojyāni yāni ca |
dadāti vidhinā putra prete tadu patiṣṭhati

2,34.9

आत्मा वै पुत्रनामास्ति पुत्रस्त्राता यमालये ।
तारयेत् पितरं घोरात् तेन पुत्त्रः प्रवक्ष्यते

ātmā vai putranāmāsti putrastrātā yamālaye |
tārayet pitaraṃ ghorāt tena puttraḥ pravakṣyate

2,34.10

अतो देयञ्च पुत्रेण श्राद्धमाजी वितावधि ।
अतिवाहस्तदा प्रेतो भोगान् वै लभते हि सः

ato deyañca putreṇa śrāddhamājī vitāvadhi |
ativāhastadā preto bhogān vai labhate hi saḥ

2,34.11

दह्यमानस्य प्रेतस्य स्वजनैर्यो जलाञ्जलिः ।
दीयते प्रेतरूपो ऽसौ प्रीतो याति यमालये

dahyamānasya pretasya svajanairyo jalāñjaliḥ |
dīyate pretarūpo 'sau prīto yāti yamālaye

2,34.12

अपक्वे मृन्मये पात्रे दुग्धं दत्तं दिनत्रयम् ।
काष्ठत्रयं गुणैर्बद्ध्वा प्रीत्यै रात्रौ चतुष्पथे

apakve mṛnmaye pātre dugdhaṃ dattaṃ dinatrayam |
kāṣṭhatrayaṃ guṇairbaddhvā prītyai rātrau catuṣpathe

2,34.13

प्रथमे ऽह्नि द्वितीये च तृतीये च तथा खग ।
आकाशस्थं पिबेद्दुग्धं प्रेतो वायुवपुर्धरः

prathame 'hni dvitīye ca tṛtīye ca tathā khaga |
ākāśasthaṃ pibeddugdhaṃ preto vāyuvapurdharaḥ

2,34.14

चतुर्थे सञ्चयः कार्यः चतुर्थे?वापि साग्निके ।
अस्थिसञ्चयनं कार्यं दद्यादापाञ्जलिं ततः

caturthe sañcayaḥ kāryaḥ caturthe?vāpi sāgnike |
asthisañcayanaṃ kāryaṃ dadyādāpāñjaliṃ tataḥ

2,34.15

न पूर्वाह्ने न मध्याह्ने नापराह्ने न सन्धिषु ।
याते प्रथमयामे तु दद्यादापजलाञ्जंलीन्

na pūrvāhne na madhyāhne nāparāhne na sandhiṣu |
yāte prathamayāme tu dadyādāpajalāñjaṃlīn

2,34.16

पुत्त्रेण दत्ते ते सर्वे गोत्रिणो हितबान्धवाः ।
स्वजात्यैः परजात्यैश्च देयो नद्यां जलाञ्जलिः

puttreṇa datte te sarve gotriṇo hitabāndhavāḥ |
svajātyaiḥ parajātyaiśca deyo nadyāṃ jalāñjaliḥ

2,34.17

गन्तव्यं नैव विप्रेण दातुं शीघ्रं जलाञ्जलिम् ।
निवृत्ताश्च यदा नार्यो लोकाचारः सदाभवेत्

gantavyaṃ naiva vipreṇa dātuṃ śīghraṃ jalāñjalim |
nivṛttāśca yadā nāryo lokācāraḥ sadābhavet

2,34.18

पञ्चत्वञ्च गते शूद्रे यः काष्ठं नयते चिताम् ।
अनुव्रजेद्यदा विप्रस्त्रिरात्रमशुचिर्भवेत्

pañcatvañca gate śūdre yaḥ kāṣṭhaṃ nayate citām |
anuvrajedyadā viprastrirātramaśucirbhavet

2,34.19

त्रिरात्रे च ततः पूर्णे नदीं गच्छेत् समुद्रगाम् ।
प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्राश्य विशुध्यति

trirātre ca tataḥ pūrṇe nadīṃ gacchet samudragām |
prāṇāyāmaśataṃ kṛtvā ghṛtaṃ prāśya viśudhyati

2,34.20

शूद्रो गच्छति सर्वत्र वैश्यस्त्रिषु द्वयोः परः ।
गच्छति स्वीयवर्णेषु दातुं प्रेते जलाञ्जलिम्

śūdro gacchati sarvatra vaiśyastriṣu dvayoḥ paraḥ |
gacchati svīyavarṇeṣu dātuṃ prete jalāñjalim

2,34.21

दत्ते जलाञ्जलौ पश्चाद्विदध्याद्दन्तधावनम् ।
त्यजन्ति गोत्रिणः सर्वे दिनानि नव काश्यप

datte jalāñjalau paścādvidadhyāddantadhāvanam |
tyajanti gotriṇaḥ sarve dināni nava kāśyapa

2,34.22

जलाञ्जलिं तथा दातुं गच्छन्ति द्विजसत्तमाः ।
यत्र स्थाने मृतो यस्तु अध्वन्यपि गृहे ऽपि वा ।
विश्लेषस्तु ततः स्थानान्न क्वचिद्विहितो बुधैः

jalāñjaliṃ tathā dātuṃ gacchanti dvijasattamāḥ |
yatra sthāne mṛto yastu adhvanyapi gṛhe 'pi vā |
viśleṣastu tataḥ sthānānna kvacidvihito budhaiḥ

2,34.23

स्त्रीजनश्चाग्रतो गच्छेत् पृष्ठतो नवसञ्चयः ।
आचमनं विधातव्यं पाषाणोपरि संस्थितैः

strījanaścāgrato gacchet pṛṣṭhato navasañcayaḥ |
ācamanaṃ vidhātavyaṃ pāṣāṇopari saṃsthitaiḥ

2,34.24

यवांश्च सर्षपान् दूर्वाः पूर्णपात्रे विलोकयेत् ।
प्राशयेन्निम्बपत्राणि स्नेहस्नानं समाचरेत्

yavāṃśca sarṣapān dūrvāḥ pūrṇapātre vilokayet |
prāśayennimbapatrāṇi snehasnānaṃ samācaret

2,34.25

गोत्रिभिर्न च कर्तव्यं गृहान्नञ्च न भोजयेत् ।
भुञ्जीत मृन्मये पात्रे उत्तानञ्च विवर्जयेत्

gotribhirna ca kartavyaṃ gṛhānnañca na bhojayet |
bhuñjīta mṛnmaye pātre uttānañca vivarjayet

2,34.26

मृतकस्य गुणा ग्राह्या यमगाथां समुद्गिरेत् ।
शुभाशुभे च ध्यातव्ये पूर्वकर्मोपसञ्चिते

mṛtakasya guṇā grāhyā yamagāthāṃ samudgiret |
śubhāśubhe ca dhyātavye pūrvakarmopasañcite

2,34.27

लब्धेनैव च देहेन भुङ्क्ते सुकृतदुष्कृते ।
वायुरूपो भ्रमत्येव वायुरूर्ध्वं स गच्छति

labdhenaiva ca dehena bhuṅkte sukṛtaduṣkṛte |
vāyurūpo bhramatyeva vāyurūrdhvaṃ sa gacchati

2,34.28

दशाहकर्मक्रियया कुटी निष्पाद्यते ध्रुवम् ।
नवकैः षोडशश्राद्धैः प्रयाति हि कुटीं नरः

daśāhakarmakriyayā kuṭī niṣpādyate dhruvam |
navakaiḥ ṣoḍaśaśrāddhaiḥ prayāti hi kuṭīṃ naraḥ

2,34.29

तिलैर्दर्भैश्च भूम्यां वै कुटी धातुमयी भवेत् ।
पञ्च रत्नानि वक्त्रे तु येन जीवः प्ररोहति

tilairdarbhaiśca bhūmyāṃ vai kuṭī dhātumayī bhavet |
pañca ratnāni vaktre tu yena jīvaḥ prarohati

2,34.30

यदा पुष्पं प्रनष्टं हि तदा गर्भं न धारयेत् ।
आदराच्च ततो भूमौ तिलदर्भान्विनिः क्षिपेत्

yadā puṣpaṃ pranaṣṭaṃ hi tadā garbhaṃ na dhārayet |
ādarācca tato bhūmau tiladarbhānviniḥ kṣipet

2,34.31

पशुत्वे स्थावरत्वे च यत्र क्वापि स जायते ।
तत्रैव जन्तुरुत्पन्नः श्राद्धं तत्रोपतिष्ठति

paśutve sthāvaratve ca yatra kvāpi sa jāyate |
tatraiva janturutpannaḥ śrāddhaṃ tatropatiṣṭhati

2,34.32

धन्विना लक्ष्यमुद्दिश्य मुक्तो बाणस्तदाप्नुयात् ।
यथा श्राद्धं यमुद्दिश्य कृतं तस्योपतिष्ठति

dhanvinā lakṣyamuddiśya mukto bāṇastadāpnuyāt |
yathā śrāddhaṃ yamuddiśya kṛtaṃ tasyopatiṣṭhati

2,34.33

यावन्नोत्पादितो देहस्तावच्छ्राद्धैर्न प्रीणनम् ।
क्षुधाविभ्रममापन्नो दशाहेन च तर्पितः

yāvannotpādito dehastāvacchrāddhairna prīṇanam |
kṣudhāvibhramamāpanno daśāhena ca tarpitaḥ

2,34.34

पिण्डदानं न यस्याभूदाकाशे भ्रमते तु सः ।
दिनत्रयं वसंस्तोये अग्नावपि दिनत्रयम् ।
आकाशे वसते त्रीणि दिनमेकन्तु वासके

piṇḍadānaṃ na yasyābhūdākāśe bhramate tu saḥ |
dinatrayaṃ vasaṃstoye agnāvapi dinatrayam |
ākāśe vasate trīṇi dinamekantu vāsake

2,34.35

दग्धे देहे च वह्नौ च जलेनैव तु तर्पितः ।
स्नेहस्नानं जलेनैव पूपकैः कृशरैर्गृहे

dagdhe dehe ca vahnau ca jalenaiva tu tarpitaḥ |
snehasnānaṃ jalenaiva pūpakaiḥ kṛśarairgṛhe

2,34.36

प्रथमे ऽह्नि तृतीये च पञ्चमे सप्तमे ऽपि वा ।
नवमैकादशे चैव श्राद्धं नवकमुच्यते

prathame 'hni tṛtīye ca pañcame saptame 'pi vā |
navamaikādaśe caiva śrāddhaṃ navakamucyate

2,34.37

गृहद्वारे श्मशाने वा तीर्थे देवालये ऽपि वा ।
यत्राद्यो दीयते पिण्डस्तत्र सर्वान् समापयेत्

gṛhadvāre śmaśāne vā tīrthe devālaye 'pi vā |
yatrādyo dīyate piṇḍastatra sarvān samāpayet

2,34.38

एकादशाहे यच्छ्राद्धं तत् सामान्यमुदाहृतम् ।
चतुर्णामेकवर्णानां शुद्ध्यर्थं स्नानमुच्यते

ekādaśāhe yacchrāddhaṃ tat sāmānyamudāhṛtam |
caturṇāmekavarṇānāṃ śuddhyarthaṃ snānamucyate

2,34.39

कृत्वा चैकादशाहञ्च पुनः स्नात्वा शुचिर्भवेत् ।
दद्याद्विप्राय यः शय्यां यथोक्तं प्रेतमोक्षदाम्

kṛtvā caikādaśāhañca punaḥ snātvā śucirbhavet |
dadyādviprāya yaḥ śayyāṃ yathoktaṃ pretamokṣadām

2,34.40

न भवेत् यदा स गोत्रो परो ऽपि विधिमाचरेत् ।
भार्या वा पुरुषः कश्चित् तुष्टश्च कुरुते स्त्रियः

na bhavet yadā sa gotro paro 'pi vidhimācaret |
bhāryā vā puruṣaḥ kaścit tuṣṭaśca kurute striyaḥ

2,34.41

प्रथमे ऽहनि यः पिण्डो दीयते विधिपूर्वकम् ।
अन्नाद्येन च तेनैव सर्वश्राद्धानि कारयेत्

prathame 'hani yaḥ piṇḍo dīyate vidhipūrvakam |
annādyena ca tenaiva sarvaśrāddhāni kārayet

2,34.42

अमन्त्रं कारयेच्छ्राद्धं दशाहं नामगोत्रतः ।
श्राद्धं कृतन्तु यैर्वस्त्रैस्तानि त्यक्त्वा गृहं विशेत्

amantraṃ kārayecchrāddhaṃ daśāhaṃ nāmagotrataḥ |
śrāddhaṃ kṛtantu yairvastraistāni tyaktvā gṛhaṃ viśet

2,34.43

असगोत्रः सगोत्रो वा यदि स्त्री यदि वा पुमान् ।
प्रथमे ऽहनि यः कुर्यात् स दशाहं समापयेत्

asagotraḥ sagotro vā yadi strī yadi vā pumān |
prathame 'hani yaḥ kuryāt sa daśāhaṃ samāpayet

2,34.44

जीवस्य दशभिः पिण्डैर्देहो निष्पाद्यते ध्रुवम् ।
वृद्धिश्च दशभिर्मासैर्गर्भस्थस्य यथा भवेत्

jīvasya daśabhiḥ piṇḍairdeho niṣpādyate dhruvam |
vṛddhiśca daśabhirmāsairgarbhasthasya yathā bhavet

2,34.45

आशौचं यावदेतस्य तावत् पिण्डोदकक्रिया ।
चतुर्णामपि वर्णानामेष एव विधिः स्मृतः

āśaucaṃ yāvadetasya tāvat piṇḍodakakriyā |
caturṇāmapi varṇānāmeṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ

2,34.46

यत्र त्रिरात्रमाशौचं तत्रादौ त्रीन् प्रदापयेत् ।
चतुरस्तु द्वितीये ऽह्नि तृतीये त्रींश्तथैव च

yatra trirātramāśaucaṃ tatrādau trīn pradāpayet |
caturastu dvitīye 'hni tṛtīye trīṃśtathaiva ca

2,34.47

पृथक् शरावयोर्दद्यादेकाहं क्षीरमम्बु च ।
एकोद्दिष्टन्तु वै श्राद्धं चतुर्थे ऽहनि कारयेत्

pṛthak śarāvayordadyādekāhaṃ kṣīramambu ca |
ekoddiṣṭantu vai śrāddhaṃ caturthe 'hani kārayet

2,34.48

प्रथमे ऽहनि यः पिण्डस्तेन मूर्धा प्रजायते ।
चक्षुः श्रोत्रञ्च नासा च द्वितीये ऽह्नि प्रजायते

prathame 'hani yaḥ piṇḍastena mūrdhā prajāyate |
cakṣuḥ śrotrañca nāsā ca dvitīye 'hni prajāyate

2,34.49

गण्डौ वक्त्रं तथा ग्रीवा तृतीये ऽहनि जायते ।
हृदयं कुक्षिरुदरं चतुर्थे तद्वदेव हि

gaṇḍau vaktraṃ tathā grīvā tṛtīye 'hani jāyate |
hṛdayaṃ kukṣirudaraṃ caturthe tadvadeva hi

2,34.50

कटिपृष्ठं गुदञ्चापि पञ्चमे ऽहनि जायते ।
षष्ठे ऊरू च विज्ञेये सप्तमे गुल्फसम्भवः

kaṭipṛṣṭhaṃ gudañcāpi pañcame 'hani jāyate |
ṣaṣṭhe ūrū ca vijñeye saptame gulphasambhavaḥ

2,34.51

अष्टमे दिवसे प्राप्ते जङ्घे च भवतो ऽण्डज ।
पादौ च नवमे ज्ञेयौ दशमे बलवत्क्षुधा

aṣṭame divase prāpte jaṅghe ca bhavato 'ṇḍaja |
pādau ca navame jñeyau daśame balavatkṣudhā

2,34.52

एकादशाहे यः पिण्डस्तं दद्यादामिषेण तु ।
सिद्धान्नं तस्य दातव्यं कृशराः पूपकाः पयः ।
प्रक्षाल्य विप्रचरणावर्घ्यं धूपञ्च दीपक्रम्

ekādaśāhe yaḥ piṇḍastaṃ dadyādāmiṣeṇa tu |
siddhānnaṃ tasya dātavyaṃ kṛśarāḥ pūpakāḥ payaḥ |
prakṣālya vipracaraṇāvarghyaṃ dhūpañca dīpakram

2,34.53

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धान्यैकादशे तथा ।
त्रिपक्षञ्चापि षण्मासे द्वे श्राद्धानि च षोडश

dvādaśa pratimāsyāni śrāddhānyaikādaśe tathā |
tripakṣañcāpi ṣaṇmāse dve śrāddhāni ca ṣoḍaśa

2,34.54

प्रति मासं प्रदातव्यं मृताहे या तिथिर्भवेत् ।
स मासः प्रथमो ज्ञेय इति वेदविदो विदुः

prati māsaṃ pradātavyaṃ mṛtāhe yā tithirbhavet |
sa māsaḥ prathamo jñeya iti vedavido viduḥ

2,34.55

शवहस्ते च यच्छ्राद्धं मृतिस्थाने द्विजासने ।
तदेव प्रथमं श्राद्धं तत् स्यादेकादशे ऽहनि

śavahaste ca yacchrāddhaṃ mṛtisthāne dvijāsane |
tadeva prathamaṃ śrāddhaṃ tat syādekādaśe 'hani

2,34.56

सा तिथिर्मासिके श्राद्धे मृतो यस्मिन् दिने नरः ।
रिक्तयोश्च त्रिपक्षे च सा तिथिर्नाद्रियेत वै

sā tithirmāsike śrāddhe mṛto yasmin dine naraḥ |
riktayośca tripakṣe ca sā tithirnādriyeta vai

2,34.57

पौर्णमास्यां मृतो यो ऽसौ चतुर्थी तस्य चोनका ।
चतुर्थ्यान्तु मृतो यस्तु नवमी तस्य चोनका

paurṇamāsyāṃ mṛto yo 'sau caturthī tasya conakā |
caturthyāntu mṛto yastu navamī tasya conakā

2,34.58

नवम्याञ्च मृतो यश्च रिक्ता तस्य चतुर्दशी ।
एता रिक्ताश्च विज्ञेया अन्त्येष्टौ कुशलेन च

navamyāñca mṛto yaśca riktā tasya caturdaśī |
etā riktāśca vijñeyā antyeṣṭau kuśalena ca

2,34.59

एकादशाहे यच्छ्राद्धं नवकं तत् प्रकीर्तितम् ।
चतुष्पथे त्यजेदन्नं पुनः स्नानं समाचरेत्

ekādaśāhe yacchrāddhaṃ navakaṃ tat prakīrtitam |
catuṣpathe tyajedannaṃ punaḥ snānaṃ samācaret

2,34.60

एकादशाहादारभ्य घटस्यान्नं जलान्वितम् ।
दिनेदिने च दातव्यमब्दं यावद्द्विजोत्तमे

ekādaśāhādārabhya ghaṭasyānnaṃ jalānvitam |
dinedine ca dātavyamabdaṃ yāvaddvijottame

2,34.61

मानुषस्य शरीरे तु विद्यते ह्यस्थिसञ्चयः ।
तत्संख्यः सर्वदेहेषु षष्ट्यधिकशतत्रयम्

mānuṣasya śarīre tu vidyate hyasthisañcayaḥ |
tatsaṃkhyaḥ sarvadeheṣu ṣaṣṭyadhikaśatatrayam

2,34.62

उदकुम्भेन पुष्टानि तान्यस्थीनि भवन्ति हि ।
एतस्माद्दीयते कुम्भः प्रीतिः प्रेतस्य जायते

udakumbhena puṣṭāni tānyasthīni bhavanti hi |
etasmāddīyate kumbhaḥ prītiḥ pretasya jāyate

2,34.63

यस्मिन् दिने मृतो जन्तुरटव्यां विषमे ऽपि वा ।
यदा तदा भवेद्दाहः सूतकं मृतवासरात्

yasmin dine mṛto janturaṭavyāṃ viṣame 'pi vā |
yadā tadā bhaveddāhaḥ sūtakaṃ mṛtavāsarāt

2,34.64

तिलपात्रं तथान्नाद्यं गन्धधपादिकञ्च यत् ।
एकादशाहे दातव्यं तेन शूद्धो द्विजो भवेत्

tilapātraṃ tathānnādyaṃ gandhadhapādikañca yat |
ekādaśāhe dātavyaṃ tena śūddho dvijo bhavet

2,34.65

क्षत्त्रियो द्वादशाहे तु वैश्यः पञ्चदशे तथा ।
शुद्धिः शूद्रस्य मासेन मृतके जातसूतके

kṣattriyo dvādaśāhe tu vaiśyaḥ pañcadaśe tathā |
śuddhiḥ śūdrasya māsena mṛtake jātasūtake

2,34.66

मासत्रये त्रिरात्रं स्यात् षण्मासेन तु पक्षिणी ।
अहः संवत्सरादर्ब्वाक् पूर्णे दत्त्वोदकं शुचिः ।
अनेनैवा नुसारेण शुद्धिः स्यात् सार्ववर्णिकी

māsatraye trirātraṃ syāt ṣaṇmāsena tu pakṣiṇī |
ahaḥ saṃvatsarādarbvāk pūrṇe dattvodakaṃ śuciḥ |
anenaivā nusāreṇa śuddhiḥ syāt sārvavarṇikī

2,34.67

एकादशाहप्रभृति पुरतः प्रतिवत्सरम् ।
विश्वेदेवांस्तु सम्पूज्य पिण्डमेकञ्च निर्वपेत्

ekādaśāhaprabhṛti purataḥ prativatsaram |
viśvedevāṃstu sampūjya piṇḍamekañca nirvapet

2,34.68

यथा तारागणाः सर्वे च्छाद्यन्ते रविरश्मिभिः ।
एवं प्रच्छाद्यते सर्वं न प्रेतो भवति क्वचित्

yathā tārāgaṇāḥ sarve cchādyante raviraśmibhiḥ |
evaṃ pracchādyate sarvaṃ na preto bhavati kvacit

2,34.69

शय्यादानं प्रशंसन्ति सर्वदैव द्विजोत्तमाः ।
अनित्यं जीवनं य्समात् पश्चात् को नु प्रदास्यति

śayyādānaṃ praśaṃsanti sarvadaiva dvijottamāḥ |
anityaṃ jīvanaṃ ysamāt paścāt ko nu pradāsyati

2,34.70

तावद्वन्धुः पिता तावद्यावज्जीवति मानवः ।
मृते मृत इति ज्ञात्वा क्षणात् स्नेहो निवर्तते

tāvadvandhuḥ pitā tāvadyāvajjīvati mānavaḥ |
mṛte mṛta iti jñātvā kṣaṇāt sneho nivartate

2,34.71

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरेवं ज्ञात्वा मुहुर्मुहुः ।
जीवन्नपीति सञ्चिन्त्य स्वीयं हितमनुस्तमरेत्

ātmaiva hyātmano bandhurevaṃ jñātvā muhurmuhuḥ |
jīvannapīti sañcintya svīyaṃ hitamanustamaret

2,34.72

मृतानां कः सुतो दद्याद्द्विजेशय्यां सतूलिकाम् ।
एवं जानन्निदं सर्वं स्वहस्तेनैव दापयेत्

mṛtānāṃ kaḥ suto dadyāddvijeśayyāṃ satūlikām |
evaṃ jānannidaṃ sarvaṃ svahastenaiva dāpayet

2,34.73

तस्माच्छय्यां समासाद्य सारदारुमर्यो दृढाम् ।
दन्तादिरुचिरां रम्यां हेमपट्टै रलङ्कृताम् ।
तस्यां संस्थाप्य हैमञ्च हरिं लक्ष्म्या समन्वितम्

tasmācchayyāṃ samāsādya sāradārumaryo dṛḍhām |
dantādirucirāṃ ramyāṃ hemapaṭṭai ralaṅkṛtām |
tasyāṃ saṃsthāpya haimañca hariṃ lakṣmyā samanvitam

2,34.74

घृतपूर्णञ्च कलशं परिकल्पयेत् ।
विज्ञेयो गरुड प्रीत्यै स निद्राकलशो बुधैः

ghṛtapūrṇañca kalaśaṃ parikalpayet |
vijñeyo garuḍa prītyai sa nidrākalaśo budhaiḥ

2,34.75

ताम्बूलकुङ्कुमक्षोदकर्पूरागुरुचन्दनम् ।
दीपिकोपानहच्छत्रचामरासनभाजनम्

tāmbūlakuṅkumakṣodakarpūrāgurucandanam |
dīpikopānahacchatracāmarāsanabhājanam

2,34.76

पार्श्वेषु स्थापयेच्छक्त्या सप्तधान्यानि चैवहि ।
शयनस्थस्य भवति यच्चान्यदुपकारकम्

pārśveṣu sthāpayecchaktyā saptadhānyāni caivahi |
śayanasthasya bhavati yaccānyadupakārakam

2,34.77

भृङ्गारकरकादर्शं पञ्चवर्णं वितानकम् ।
शय्यामेवंविधां कृत्वा ब्राह्मणाय निवेदयेत्

bhṛṅgārakarakādarśaṃ pañcavarṇaṃ vitānakam |
śayyāmevaṃvidhāṃ kṛtvā brāhmaṇāya nivedayet

2,34.78

सपत्नीकाय सम्पूज्य स्वर्लोकसुखदायिनीम् ।
वस्त्रैः सुशोभनैः पूज्य चैलकं परिधापयेत्

sapatnīkāya sampūjya svarlokasukhadāyinīm |
vastraiḥ suśobhanaiḥ pūjya cailakaṃ paridhāpayet

2,34.79

कर्णकण्ठाङ्गुलीबाहुभूषणैश्चित्रभूषणैः ।
गृहोपकरणैर्युक्तं गृहं धेन्वा समन्वितम्

karṇakaṇṭhāṅgulībāhubhūṣaṇaiścitrabhūṣaṇaiḥ |
gṛhopakaraṇairyuktaṃ gṛhaṃ dhenvā samanvitam

2,34.80

ततोरऽघः सम्प्रदातव्यः पञ्चरत्नफलाक्षतैः

tator'ghaḥ sampradātavyaḥ pañcaratnaphalākṣataiḥ

2,34.81

यथा न कृष्णशयनं शून्यं सागरकन्यया ।
शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथा जन्मनिजन्मनि

yathā na kṛṣṇaśayanaṃ śūnyaṃ sāgarakanyayā |
śayyā mamāpyaśūnyāstu tathā janmanijanmani

2,34.82

दत्त्वैवं तल्पममलं क्षमाप्य च विसर्जयेत् ।
तथा चैकादशाहे तु विधिरेष प्रकीर्तितः

dattvaivaṃ talpamamalaṃ kṣamāpya ca visarjayet |
tathā caikādaśāhe tu vidhireṣa prakīrtitaḥ

2,34.83

ददाति यो हि धर्मार्थे बान्धवो बान्धवे मृते ।
विशेषमत्र पक्षे तु कथ्यमानं मया शृणु

dadāti yo hi dharmārthe bāndhavo bāndhave mṛte |
viśeṣamatra pakṣe tu kathyamānaṃ mayā śṛṇu

2,34.84

उपयुक्तञ्च तस्यासीत् यत् किञ्चित् स्वगृहे पुरा ।
तस्य यद्गात्रसं लग्नं वस्त्रं भाजनवाहनम् ।
यदभीष्टञ्च तस्यासीत् तत् सर्वं परिकल्पयेत्

upayuktañca tasyāsīt yat kiñcit svagṛhe purā |
tasya yadgātrasaṃ lagnaṃ vastraṃ bhājanavāhanam |
yadabhīṣṭañca tasyāsīt tat sarvaṃ parikalpayet

2,34.85

स्थापयेत् पुरुषं हैमं शय्योपरि शुभं बुधः ।
पूजयित्वा प्रदातव्या मृतशय्या यथोदिता

sthāpayet puruṣaṃ haimaṃ śayyopari śubhaṃ budhaḥ |
pūjayitvā pradātavyā mṛtaśayyā yathoditā

2,34.86

पुरन्दरगृहे सर्वं सूर्यपुत्रालये तथा ।
उपतिष्ठेत् सुखं जन्तोः शय्यादानप्रभावतः

purandaragṛhe sarvaṃ sūryaputrālaye tathā |
upatiṣṭhet sukhaṃ jantoḥ śayyādānaprabhāvataḥ

2,34.87

पीडयन्ति न तं याम्याः पुरुषा भीषणाननाः ।
न घर्मेण न शीतेन बाध्यते स नरः क्वचित्

pīḍayanti na taṃ yāmyāḥ puruṣā bhīṣaṇānanāḥ |
na gharmeṇa na śītena bādhyate sa naraḥ kvacit

2,34.88

शय्यादानप्रभावेण प्रेतो मुच्यते बन्धनात् ।
अपिः पापसमायुक्तः स्वर्गलोकं स गच्छति

śayyādānaprabhāveṇa preto mucyate bandhanāt |
apiḥ pāpasamāyuktaḥ svargalokaṃ sa gacchati

2,34.89

विमानवरमारूढः सेव्यमानो ऽप्सरोगणैः ।
आभूतसंप्लवं यावत् तिष्ठेत् पातकवर्जितः

vimānavaramārūḍhaḥ sevyamāno 'psarogaṇaiḥ |
ābhūtasaṃplavaṃ yāvat tiṣṭhet pātakavarjitaḥ

2,34.90

नवकं षोडशश्राद्धं शय्या सांवत्सरं तथा ।
भर्तुर्या कुरुते नारी तस्याः श्रेयो ह्यनन्तकम्

navakaṃ ṣoḍaśaśrāddhaṃ śayyā sāṃvatsaraṃ tathā |
bharturyā kurute nārī tasyāḥ śreyo hyanantakam

2,34.91

उपकाराय सा भर्तुर्जीवन्ती न मृता तथा ।
उद्धरेज्जीवमाना सा सती सत्यवती प्रियम्

upakārāya sā bharturjīvantī na mṛtā tathā |
uddharejjīvamānā sā satī satyavatī priyam

2,34.92

स्त्रिया दध्यन्नशयने हेमकुङ्कुममञ्जनम् ।
वस्त्रभूषा तथा शय्या सर्वमेतद्धि दापयेत्

striyā dadhyannaśayane hemakuṅkumamañjanam |
vastrabhūṣā tathā śayyā sarvametaddhi dāpayet

2,34.93

उपकारकरं स्त्रीणां यद्भवोदिह किञ्चन ।
भूषणं गात्रलग्नञ्च वस्तु भोग्यादिकञ्च यत्

upakārakaraṃ strīṇāṃ yadbhavodiha kiñcana |
bhūṣaṇaṃ gātralagnañca vastu bhogyādikañca yat

2,34.94

तत् सर्वं मेलयित्वा तु स्वेस्वे स्थाने नियोजयेत् ।
पूजयेल्लोकपालांश्च ग्रहान् देवीं विनायकम्

tat sarvaṃ melayitvā tu svesve sthāne niyojayet |
pūjayellokapālāṃśca grahān devīṃ vināyakam

2,34.95

ततः शुक्लाम्बरधरो गृहीतकुसुमाञ्जलिः ।
इममुच्चारयेन्मन्त्रं विप्रस्य पुरतो बुधः

tataḥ śuklāmbaradharo gṛhītakusumāñjaliḥ |
imamuccārayenmantraṃ viprasya purato budhaḥ

2,34.96

प्रेतस्य प्रतिमा ह्येषा सर्वोपकरणैर्युता ।
सर्वरत्नसमायुक्ता तव विप्रनिवेदिता

pretasya pratimā hyeṣā sarvopakaraṇairyutā |
sarvaratnasamāyuktā tava vipraniveditā

2,34.97

आत्मा शम्भुः शिवा गौरी शक्रः सुरगणैः सह ।
तस्माच्छय्याप्रदानेन सैष आत्मा प्रसीदतु

ātmā śambhuḥ śivā gaurī śakraḥ suragaṇaiḥ saha |
tasmācchayyāpradānena saiṣa ātmā prasīdatu

2,34.98

आचार्याय प्रदातव्या ब्राह्मणाय कुटुम्बिने ।
गृहीते ब्राह्मणस्तत्र को ऽदादिति च कीर्तयेत्

ācāryāya pradātavyā brāhmaṇāya kuṭumbine |
gṛhīte brāhmaṇastatra ko 'dāditi ca kīrtayet

2,34.99

ततः प्रदक्षिणीकृत्य प्रणिपत्य विसर्जयेत् ।
विधिनानेन वै पक्षिन् दानमेकस्य दापयेत्

tataḥ pradakṣiṇīkṛtya praṇipatya visarjayet |
vidhinānena vai pakṣin dānamekasya dāpayet

2,34.100

बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः ।
विभक्तदक्षिणा ह्येते दातारं पातयन्ति हि

bahubhyo na pradeyāni gaurgṛhaṃ śayanaṃ striyaḥ |
vibhaktadakṣiṇā hyete dātāraṃ pātayanti hi

2,34.101

एवं यो वितरेत् तार्क्ष्य शृणु तस्य च यत् फलम् ।
साग्रं वर्षशतं दिव्यं स्वर्गलोके महीयते

evaṃ yo vitaret tārkṣya śṛṇu tasya ca yat phalam |
sāgraṃ varṣaśataṃ divyaṃ svargaloke mahīyate

2,34.102

यत् पुण्यन्तु व्यतीपाते कार्तिक्यामयनद्वये ।
द्वारकायान्तु यत् पुण्यं चन्द्रसूर्यग्रहे तथा

yat puṇyantu vyatīpāte kārtikyāmayanadvaye |
dvārakāyāntu yat puṇyaṃ candrasūryagrahe tathā

2,34.103

प्रयागे नैमिषे यच्च कुरुक्षेत्रे तर्थाबुदे ।
गङ्गायां यमुनायाञ्च सिन्धुसागरसंगमे

prayāge naimiṣe yacca kurukṣetre tarthābude |
gaṅgāyāṃ yamunāyāñca sindhusāgarasaṃgame

2,34.104

तेषु यद्दीयते दानं तस्मादप्यधिकन्त्विदम् ।
एतच्छय्याप्रदानस्य नाप्नोति षोडशीं कलाम्

teṣu yaddīyate dānaṃ tasmādapyadhikantvidam |
etacchayyāpradānasya nāpnoti ṣoḍaśīṃ kalām

2,34.105

यत्रासौ जायते प्राणी भुङ्क्ते तत्रैव तत् फलम् ।
कर्मक्षये क्षितौ याति मानुषः शुभदर्शनः

yatrāsau jāyate prāṇī bhuṅkte tatraiva tat phalam |
karmakṣaye kṣitau yāti mānuṣaḥ śubhadarśanaḥ

2,34.106

महाधनी च धर्मज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः ।
पुनः स याति वैकुण्ठं मृतो ऽसौ नरपुङ्गवः

mahādhanī ca dharmajñaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ |
punaḥ sa yāti vaikuṇṭhaṃ mṛto 'sau narapuṅgavaḥ

2,34.107

दिव्यं विमानमारुह्य अप्सरोभिः समावृतः ।
अहो ऽसौ हव्यकव्येषु पितृभिः सह मोदते

divyaṃ vimānamāruhya apsarobhiḥ samāvṛtaḥ |
aho 'sau havyakavyeṣu pitṛbhiḥ saha modate

2,34.108

अष्टकासु कृतं श्राद्धममावास्यादिने तथा ।
मघासु पितृपर्वाणि यानियानि च तेषु च

aṣṭakāsu kṛtaṃ śrāddhamamāvāsyādine tathā |
maghāsu pitṛparvāṇi yāniyāni ca teṣu ca

2,34.109

शृणु तार्क्ष्य यथान्यायं प्रेतत्वे पितरो यदि ।
नोपतिष्ठन्ति श्राद्धानि सपिण्डीकरणं विना

śṛṇu tārkṣya yathānyāyaṃ pretatve pitaro yadi |
nopatiṣṭhanti śrāddhāni sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā

2,34.110

सपिण्डीकरणं कार्यं पूर्णे वर्षे न संशयः ।
आद्यन्तु शवशुद्ध्यर्थं कृत्वा चैवाक्ष षोडशीम्

sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryaṃ pūrṇe varṣe na saṃśayaḥ |
ādyantu śavaśuddhyarthaṃ kṛtvā caivākṣa ṣoḍaśīm

2,34.111

पितृपाङ्क्तिविशुर्ध्यं शतार्धेन? तु योजयेत् ।
वृद्धिं प्राप्याग्रतः कुर्याच्छूद्रस्य स्वच्छयैव हि

pitṛpāṅktiviśurdhyaṃ śatārdhena? tu yojayet |
vṛddhiṃ prāpyāgrataḥ kuryācchūdrasya svacchayaiva hi

2,34.112

साम्प्रतं साग्निके कार्यं द्वादशाहे सपिण्डनम् ।
न चासौ कुरुते यावत् प्रेत एव स वह्निमान् ।
द्वादशाहे ततः कार्यं साग्निकेन सपिण्डनम्

sāmprataṃ sāgnike kāryaṃ dvādaśāhe sapiṇḍanam |
na cāsau kurute yāvat preta eva sa vahnimān |
dvādaśāhe tataḥ kāryaṃ sāgnikena sapiṇḍanam

2,34.113

अस्थिपोक्षे गयाश्राद्धं श्राद्धञ्चापरपक्षिकम् ।
अब्दमध्ये न कुर्वीत सपिण्डीकरणं विना

asthipokṣe gayāśrāddhaṃ śrāddhañcāparapakṣikam |
abdamadhye na kurvīta sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā

2,34.114

सपत्न्यो यदि बह्व्यः स्युरेका पुत्रवती भवेत् ।
सर्वास्ताः पुत्रवत्यः स्युस्तेनैकेनात्मजेन हि

sapatnyo yadi bahvyaḥ syurekā putravatī bhavet |
sarvāstāḥ putravatyaḥ syustenaikenātmajena hi

2,34.115

नासपिण्डोग्निमान् पुत्रः पितृयज्ञं समाचरेत् ।
समाचाराद्भवेत् पापी पितृहा चापि जायते

nāsapiṇḍognimān putraḥ pitṛyajñaṃ samācaret |
samācārādbhavet pāpī pitṛhā cāpi jāyate

2,34.116

मृते भर्तरि या नारी प्राणांश्चैव परित्यजेत् ।
भर्त्रैव हि समं तस्याः प्रकुर्वीत सपिण्डनम्

mṛte bhartari yā nārī prāṇāṃścaiva parityajet |
bhartraiva hi samaṃ tasyāḥ prakurvīta sapiṇḍanam

2,34.117

अस्थानिकापि या व्यूढा वैश्या वा क्षत्त्रियापि वा ।
याः पत्न्यो वै पितुः कश्चित् कुर्यात् पुत्रः सपिण्डनम्

asthānikāpi yā vyūḍhā vaiśyā vā kṣattriyāpi vā |
yāḥ patnyo vai pituḥ kaścit kuryāt putraḥ sapiṇḍanam

2,34.118

विप्रेणैव यदा शूद्रा परिणीता प्रमादतः ।
एकोद्दिष्टन्तु तच्छ्राद्ध सा तु तेनैव युज्यते

vipreṇaiva yadā śūdrā pariṇītā pramādataḥ |
ekoddiṣṭantu tacchrāddha sā tu tenaiva yujyate

2,34.119

अन्ये तु दश ये पुत्रा जाता वर्ण चतुष्टये ।
ते तासुतासु योक्त्वयाः सपिण्डीकरणे सदा

anye tu daśa ye putrā jātā varṇa catuṣṭaye |
te tāsutāsu yoktvayāḥ sapiṇḍīkaraṇe sadā

2,34.120

अन्वष्टकासु यच्छ्राद्ध यच्छ्राद्धं वृद्धिहेतुकम् ।
पितुः पृथक् प्रदाव्यं स्त्रियाः पिण्डं सपिण्डने

anvaṣṭakāsu yacchrāddha yacchrāddhaṃ vṛddhihetukam |
pituḥ pṛthak pradāvyaṃ striyāḥ piṇḍaṃ sapiṇḍane

2,34.121

पितामह्या समं मातुः पितुः सहपितामहैः ।
सपिण्डीकरणं कार्यमिति तार्क्ष्य मतं मम

pitāmahyā samaṃ mātuḥ pituḥ sahapitāmahaiḥ |
sapiṇḍīkaraṇaṃ kāryamiti tārkṣya mataṃ mama

2,34.122

अपुत्रायां मृतायां तु पतिः कुर्यात् सपिण्डनम् ।
मात्रादितिसृभिः सार्धमेवं धर्मेण योजयेत्

aputrāyāṃ mṛtāyāṃ tu patiḥ kuryāt sapiṇḍanam |
mātrāditisṛbhiḥ sārdhamevaṃ dharmeṇa yojayet

2,34.123

पुत्रो नास्ति न भर्ता च स्त्रीणां तार्क्ष्य सपिण्डनम् ।
कारयेद्वृद्धिसमये भ्रातृदायाददेवरैः

putro nāsti na bhartā ca strīṇāṃ tārkṣya sapiṇḍanam |
kārayedvṛddhisamaye bhrātṛdāyādadevaraiḥ

2,34.124

पतिपुत्रविहीनानां गोत्री नास्ति न देवरः ।
एकोद्दिष्टेन दातव्यं परेण सह भ्रातृभिः

patiputravihīnānāṃ gotrī nāsti na devaraḥ |
ekoddiṣṭena dātavyaṃ pareṇa saha bhrātṛbhiḥ

2,34.125

अज्ञानाद्विघ्नतो वापि न कृतञ्चेत् सपिण्डनम् ।
नवकं षोडशश्राद्धमाब्दिकं कारयेत् ततः

ajñānādvighnato vāpi na kṛtañcet sapiṇḍanam |
navakaṃ ṣoḍaśaśrāddhamābdikaṃ kārayet tataḥ

2,34.126

अदाहे न च कर्तव्यं सदाहे कारयेद्बुधः ।
दर्भपुत्तलकं कृत्वा वह्निना दाहयेच्छवम्

adāhe na ca kartavyaṃ sadāhe kārayedbudhaḥ |
darbhaputtalakaṃ kṛtvā vahninā dāhayecchavam

2,34.127

पितुः पुत्रेण कर्तव्यं न कुर्ब्वीत पिता सुते ।
अतिस्नेहान्न कर्तव्यं सपिण्डीकरणं सते

pituḥ putreṇa kartavyaṃ na kurbvīta pitā sute |
atisnehānna kartavyaṃ sapiṇḍīkaraṇaṃ sate

2,34.128

बहवो ऽपि यदा पुत्रा विधिमेकः समाचरेत् ।
नवश्राद्धं सपिण्डत्वं श्राद्धान्यन्यानि षोडश

bahavo 'pi yadā putrā vidhimekaḥ samācaret |
navaśrāddhaṃ sapiṇḍatvaṃ śrāddhānyanyāni ṣoḍaśa

2,34.129

एकेनैव तु कार्यांणि अविभक्तधनेष्वपि ।
अन्त्येष्टिं कुरुते ह्येको मुनिभैः समुदाहृतम्

ekenaiva tu kāryāṃṇi avibhaktadhaneṣvapi |
antyeṣṭiṃ kurute hyeko munibhaiḥ samudāhṛtam

2,34.130

विभक्तैश्च पृथक् कार्या क्रिया सांवत्सरादिका ।
एकैकेन च कर्तव्या पुत्रेण च स्वयंस्वयम्

vibhaktaiśca pṛthak kāryā kriyā sāṃvatsarādikā |
ekaikena ca kartavyā putreṇa ca svayaṃsvayam

2,34.131

यस्यैतानि न दत्तानि प्रेतश्राद्धानि षोडश ।
पिशाचत्वंस्थिरं तस्य कृतैः श्राद्धशतैरपि

yasyaitāni na dattāni pretaśrāddhāni ṣoḍaśa |
piśācatvaṃsthiraṃ tasya kṛtaiḥ śrāddhaśatairapi

2,34.132

भ्राता वा भ्रातृपुत्रो वा सपिण्डः शिष्य एव वा ।
सपिण्डीकरणं कुर्यात् पुत्रहीने खगेश्वर

bhrātā vā bhrātṛputro vā sapiṇḍaḥ śiṣya eva vā |
sapiṇḍīkaraṇaṃ kuryāt putrahīne khageśvara

2,34.133

सर्वेषां पुत्रहीनानां पत्री कुर्यात् सपिण्डनम् ।
ऋत्विजं करायेद्वाथ पुरोहितमथापि वा

sarveṣāṃ putrahīnānāṃ patrī kuryāt sapiṇḍanam |
ṛtvijaṃ karāyedvātha purohitamathāpi vā

2,34.134

मृते पितर्यब्दमध्ये ह्युपरागो यदा भवेत् ।
पार्वणं न सुतैः कार्यं श्राद्धं नान्दीमुखं न च

mṛte pitaryabdamadhye hyuparāgo yadā bhavet |
pārvaṇaṃ na sutaiḥ kāryaṃ śrāddhaṃ nāndīmukhaṃ na ca

2,34.135

तीर्थश्राद्धं गयाश्राद्धं श्राद्धमन्यच्च पैतृकम् ।
अब्दमध्ये न कुर्वीत महागुरुविपत्तिषु

tīrthaśrāddhaṃ gayāśrāddhaṃ śrāddhamanyacca paitṛkam |
abdamadhye na kurvīta mahāguruvipattiṣu

2,34.136

यमके च गजच्छायामन्वादिषु युगादिषु ।
पितृपिण्डो न दातव्यः सपिण्डीकरणं विना

yamake ca gajacchāyāmanvādiṣu yugādiṣu |
pitṛpiṇḍo na dātavyaḥ sapiṇḍīkaraṇaṃ vinā

2,34.137

यज्ञपुरुषस्य यद्दानं देवादीनाञ्च यत् तथा ।
अपूर्णे ऽप्यब्दमध्येपि कर्तव्यमिति के च न

yajñapuruṣasya yaddānaṃ devādīnāñca yat tathā |
apūrṇe 'pyabdamadhyepi kartavyamiti ke ca na

2,34.138

पितृभ्योपि हि यद्दत्तमर्घपिण्डविवर्जितम् ।
कर्तव्यं तच्च वै सर्वमेष एव विधिः स्मृतः

pitṛbhyopi hi yaddattamarghapiṇḍavivarjitam |
kartavyaṃ tacca vai sarvameṣa eva vidhiḥ smṛtaḥ

2,34.139

देवानां पितरो देवा पितॄणामृषयस्तथा ।
ऋषीणां पितरो देवाः पिता जयति तेन वै

devānāṃ pitaro devā pitṝṇāmṛṣayastathā |
ṛṣīṇāṃ pitaro devāḥ pitā jayati tena vai

2,34.140

पितृदेवमनुष्याणां यज्ञनथो विभुर्भवेत् ।
यज्ञनाथस्य यद्दत्तं तद्दत्तं सर्वदेहिनाम्

pitṛdevamanuṣyāṇāṃ yajñanatho vibhurbhavet |
yajñanāthasya yaddattaṃ taddattaṃ sarvadehinām

2,34.141

मृते पितर्यब्दमध्ये यः श्राद्धं कारयेत् सुतः ।
सप्तजन्मकृता धर्मात् हीयते नात्र संशयः

mṛte pitaryabdamadhye yaḥ śrāddhaṃ kārayet sutaḥ |
saptajanmakṛtā dharmāt hīyate nātra saṃśayaḥ

2,34.142

प्रेतीभूतास्तु पितरो लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ।
भ्रमन्ति वायुना सर्वे क्षुत्तृड्भ्यां परिपीडिताः

pretībhūtāstu pitaro luptapiṇḍodakakriyāḥ |
bhramanti vāyunā sarve kṣuttṛḍbhyāṃ paripīḍitāḥ

2,34.143

पितरि प्रेततापन्ने लुप्यते पैतृकी क्रिया ।
अथ मातुर्विपत्तिः स्यात् पितृकार्यं न लुप्यते

pitari pretatāpanne lupyate paitṛkī kriyā |
atha māturvipattiḥ syāt pitṛkāryaṃ na lupyate

2,34.144

मृता माता पिता तिष्ठेज्जीवन्ती च पितामही ।
सपिण्डनन्तु कर्तव्यं पितामह्या सहैव तु

mṛtā mātā pitā tiṣṭhejjīvantī ca pitāmahī |
sapiṇḍanantu kartavyaṃ pitāmahyā sahaiva tu

2,34.145

सत्यंसत्यं पुनः सत्यं श्रूयतां वचनं मम ।
न पिण्डो मिलितो येषां मृतानान्तु नृणां भुवि

satyaṃsatyaṃ punaḥ satyaṃ śrūyatāṃ vacanaṃ mama |
na piṇḍo milito yeṣāṃ mṛtānāntu nṛṇāṃ bhuvi

2,34.146

उपतिष्ठेन्न वे तेषां पुत्रैर्दत्तमनेकधा ।
हन्तकारस्तदुद्देशे श्राद्धं नैव जलाञ्जलिः

upatiṣṭhenna ve teṣāṃ putrairdattamanekadhā |
hantakārastaduddeśe śrāddhaṃ naiva jalāñjaliḥ

Chapter 2.35

2,35.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे और्ध्वदेहिकादिनिरूपणं नाम चतुस्त्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 35 तर्क्ष्य उवाच ।
अपरं मम सन्देहं कथयस्व जनार्दन ।
पुरुषस्य च कस्यापि मता पञ्चत्वमागता

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde aurdhvadehikādinirūpaṇaṃ nāma catustriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 35 tarkṣya uvāca |
aparaṃ mama sandehaṃ kathayasva janārdana |
puruṣasya ca kasyāpi matā pañcatvamāgatā

2,35.2

पितामही जीवति च तथा च प्रपितामही ।
वृद्धप्रपितामही तद्वन्मातृसक्तः पिता तथा

pitāmahī jīvati ca tathā ca prapitāmahī |
vṛddhaprapitāmahī tadvanmātṛsaktaḥ pitā tathā

2,35.3

प्रमातामहश्च तथा वृद्धप्रमातामहस्तथा ।
केन सा मेल्यते माता एतत् कथय मे प्रभो

pramātāmahaśca tathā vṛddhapramātāmahastathā |
kena sā melyate mātā etat kathaya me prabho

2,35.4

श्रीकृष्ण उवाच ।
पुनरुक्तं प्रवक्ष्यामि सपिण्डीकरणं खग ।
उमा लक्ष्मीश्च सावित्रीत्यताभिर्मेलयेद्ध्रुवम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
punaruktaṃ pravakṣyāmi sapiṇḍīkaraṇaṃ khaga |
umā lakṣmīśca sāvitrītyatābhirmelayeddhruvam

2,35.5

त्रयः पिण्डभुजो ज्ञेयास्त्यजाकाश्च त्रयः स्मृताः ।
त्रयः पिण्डानुलेपाश्च दशमः पङ्क्तिसंन्निधः

trayaḥ piṇḍabhujo jñeyāstyajākāśca trayaḥ smṛtāḥ |
trayaḥ piṇḍānulepāśca daśamaḥ paṅktisaṃnnidhaḥ

2,35.6

इत्येते पुरुषाः ख्याताः पितृमातृकुलेषु च ।
तारयेद्यजमानस्तु दश पूर्वान् दशावरान्

ityete puruṣāḥ khyātāḥ pitṛmātṛkuleṣu ca |
tārayedyajamānastu daśa pūrvān daśāvarān

2,35.7

सपिण्डः स भवेदादौ सपिण्डीकरणे कृते ।
अन्त्यस्तु त्याजको ज्ञेयो यो वृद्धप्रपितामहः

sapiṇḍaḥ sa bhavedādau sapiṇḍīkaraṇe kṛte |
antyastu tyājako jñeyo yo vṛddhaprapitāmahaḥ

2,35.8

अन्तिमस्त्याजको ज्ञेयो लेपकः प्रथमो भवेत् ।
लेपकस्त्वन्तिमो यस्तु स भवेत् पङ्क्तिसन्निधः

antimastyājako jñeyo lepakaḥ prathamo bhavet |
lepakastvantimo yastu sa bhavet paṅktisannidhaḥ

2,35.9

यजमानो भवेदेको दश पृर्त्वे दशावरे ।
इत्येते पितरो ज्ञेया एकविंशति संख्यकाः

yajamāno bhavedeko daśa pṛrtve daśāvare |
ityete pitaro jñeyā ekaviṃśati saṃkhyakāḥ

2,35.10

विधिना कुरुते यस्तु संसारे श्राद्धमुत्तमम् ।
जायते ऽत्र न सन्देहः शृणु तस्यापि यत् फलम्

vidhinā kurute yastu saṃsāre śrāddhamuttamam |
jāyate 'tra na sandehaḥ śṛṇu tasyāpi yat phalam

2,35.11

पिता ददाति पुत्त्रान् वै विच्छिन्नसन्ततिः खग ।
होमदाता भवेत्सोपि यस्तस्य प्रपितामहः

pitā dadāti puttrān vai vicchinnasantatiḥ khaga |
homadātā bhavetsopi yastasya prapitāmahaḥ

2,35.12

कृते श्राद्धे गुणा ह्येते पितॄणां तपेणे स्मृताः ।
दद्याद्विपुलमन्नाद्यं वृद्धस्तु प्रपितामहः

kṛte śrāddhe guṇā hyete pitṝṇāṃ tapeṇe smṛtāḥ |
dadyādvipulamannādyaṃ vṛddhastu prapitāmahaḥ

2,35.13

यस्य पुंसश्च मर्त्ये वै विच्छिन्ना सन्ततिः खग ।
स वसेन्नरके घोरे पङ्के मग्नः करी यथा

yasya puṃsaśca martye vai vicchinnā santatiḥ khaga |
sa vasennarake ghore paṅke magnaḥ karī yathā

2,35.14

योन्यन्तरेषु जायते यत्र वृक्षसरीसृपाः ।
न सन्ततिं विना सो ऽत्र मुच्यते नरकाद्ध्रुवम्

yonyantareṣu jāyate yatra vṛkṣasarīsṛpāḥ |
na santatiṃ vinā so 'tra mucyate narakāddhruvam

2,35.15

आचार्यस्तस्य शिष्यो वा यो दूरे ऽपि हि गात्रेजः ।
नारायणबलिं कुर्यात् तस्याद्देशेन भक्तितः

ācāryastasya śiṣyo vā yo dūre 'pi hi gātrejaḥ |
nārāyaṇabaliṃ kuryāt tasyāddeśena bhaktitaḥ

2,35.16

विशुद्धः सर्वपापेभ्यो मुक्तः स नरकाद्ध्रुवम् ।
निवसेन्नाकलोके च नात्र कार्या विचारणा

viśuddhaḥ sarvapāpebhyo muktaḥ sa narakāddhruvam |
nivasennākaloke ca nātra kāryā vicāraṇā

2,35.17

आदौ कृत्वा धनिष्ठाञ्च एतन्नक्षत्रपञ्चकम् ।
रेवत्यन्तं सदा दूष्यमशुभं सर्वदा भवेत्

ādau kṛtvā dhaniṣṭhāñca etannakṣatrapañcakam |
revatyantaṃ sadā dūṣyamaśubhaṃ sarvadā bhavet

2,35.18

दाह (बलि) स्तत्र न कर्तव्यो विप्रदिसर्वजातिषु ।
दीयते न जलं तत्र अशुभं जायते ध्रुवम् ।
लोकयात्रा न कर्तव्या दुः खार्तः स्वजनो यदि

dāha (bali) statra na kartavyo vipradisarvajātiṣu |
dīyate na jalaṃ tatra aśubhaṃ jāyate dhruvam |
lokayātrā na kartavyā duḥ khārtaḥ svajano yadi

2,35.19

पञ्चकानन्तरं तस्य कर्तव्यं सर्वमन्यथा ।
पुत्राणां गोत्रिणां तस्य सन्तापो ऽप्युपजायते

pañcakānantaraṃ tasya kartavyaṃ sarvamanyathā |
putrāṇāṃ gotriṇāṃ tasya santāpo 'pyupajāyate

2,35.20

गृहे हानिर्भवेत्तस्य ऋक्षेष्वेषु मृतश्च यः ।
अथवा ऋक्षमध्ये ऽपि दाहस्तस्य विधीयते

gṛhe hānirbhavettasya ṛkṣeṣveṣu mṛtaśca yaḥ |
athavā ṛkṣamadhye 'pi dāhastasya vidhīyate

2,35.21

क्रियते मानुषाणान्तु सद्य आहुतिकारणात् ।
सद्याहुतिकरं पुण्यं तीर्थे तद्दाह उत्तमः

kriyate mānuṣāṇāntu sadya āhutikāraṇāt |
sadyāhutikaraṃ puṇyaṃ tīrthe taddāha uttamaḥ

2,35.22

विप्रैर्नियमतः कार्यः समन्त्रो विधिपूर्वकः ।
शवस्य च समीपे तु क्षिप्यन्ते पुत्तलास्ततः

viprairniyamataḥ kāryaḥ samantro vidhipūrvakaḥ |
śavasya ca samīpe tu kṣipyante puttalāstataḥ

2,35.23

दर्भमयाश्च चत्वारो विप्रा मन्त्राभिमन्त्रिताः ।
ततो दाहः प्रकर्तव्यः तैश्च पुत्तलकैः सह

darbhamayāśca catvāro viprā mantrābhimantritāḥ |
tato dāhaḥ prakartavyaḥ taiśca puttalakaiḥ saha

2,35.24

सूतकान्ते ततः पुत्रः कुर्याच्छान्तिकमुत्तमम्

sūtakānte tataḥ putraḥ kuryācchāntikamuttamam

2,35.25

पञ्चकेषु मृतो यो ऽसौ न गतिं लभते नरः ।
तिलान् गाश्च सुवर्णं च तमुद्दिश्य घृतं ददेत्

pañcakeṣu mṛto yo 'sau na gatiṃ labhate naraḥ |
tilān gāśca suvarṇaṃ ca tamuddiśya ghṛtaṃ dadet

2,35.26

विप्राणां दीयते दानं सर्वोपद्रवनाशनम् ।
सूतकान्ते च सत्पुत्रैः स प्रेतो लभते गतिम्

viprāṇāṃ dīyate dānaṃ sarvopadravanāśanam |
sūtakānte ca satputraiḥ sa preto labhate gatim

2,35.27

भाजनोपानहौ च्छत्रं हेममुद्राच वाससी ।
दक्षिणा दीयते विप्र सर्वपातकमोचनी

bhājanopānahau cchatraṃ hemamudrāca vāsasī |
dakṣiṇā dīyate vipra sarvapātakamocanī

2,35.28

बालवृद्धातुराणाञ्च मृतानां पञ्चकेषु हि ।
विधानं यो न कुर्वीत विघ्नस्तस्य प्रजायते

bālavṛddhāturāṇāñca mṛtānāṃ pañcakeṣu hi |
vidhānaṃ yo na kurvīta vighnastasya prajāyate

2,35.29

अष्टादशैव वस्तूनि प्रेतश्राद्धे विवर्जयेत् ।
आशिषो द्विगुणान् दर्भान् प्रणवान् नैकपिण्डताम्

aṣṭādaśaiva vastūni pretaśrāddhe vivarjayet |
āśiṣo dviguṇān darbhān praṇavān naikapiṇḍatām

2,35.30

अग्नौकरणमुच्छिष्टं श्राद्धं वै वैश्वदैविकम् ।
विकिरं च स्वधाकारं पितृशब्दं न चोच्चरेत्

agnaukaraṇamucchiṣṭaṃ śrāddhaṃ vai vaiśvadaivikam |
vikiraṃ ca svadhākāraṃ pitṛśabdaṃ na coccaret

2,35.31

अनुशब्दं न कुर्वीत नावाहनमथोल्मुकम् ।
आसीमान्तं न कुर्वीत प्रदक्षिणविसर्जनम्

anuśabdaṃ na kurvīta nāvāhanamatholmukam |
āsīmāntaṃ na kurvīta pradakṣiṇavisarjanam

2,35.32

न कुर्यात् तिलहोमञ्च द्विजः पूर्णाहुतिं तथा ।
न कुर्याद्वैश्वदेवं चेत्कर्ता गच्छत्यधोगतिम्

na kuryāt tilahomañca dvijaḥ pūrṇāhutiṃ tathā |
na kuryādvaiśvadevaṃ cetkartā gacchatyadhogatim

2,35.33

मलिनश्राद्धसंज्ञानं पूर्वषोडशकं तथा ।
स्थाने द्वारे चार्धमार्गे चितायां शवहस्तके

malinaśrāddhasaṃjñānaṃ pūrvaṣoḍaśakaṃ tathā |
sthāne dvāre cārdhamārge citāyāṃ śavahastake

2,35.34

श्मशानवासिभूतेभ्यः पञ्चमं प्रतिवेश्यकम् ।
षष्ठं सञ्चयने प्रोक्तं दश पिण्डा दशाहिकाः ।
श्राद्धषोडषकञ्चैतत् प्रथमं परिकीर्तितम्

śmaśānavāsibhūtebhyaḥ pañcamaṃ prativeśyakam |
ṣaṣṭhaṃ sañcayane proktaṃ daśa piṇḍā daśāhikāḥ |
śrāddhaṣoḍaṣakañcaitat prathamaṃ parikīrtitam

2,35.35

अन्यच्च षोडशं मध्ये द्वितीयं तार्क्ष्य मे शृणु ।
कर्तव्यानीह विधिना श्राद्धान्येकादशैव तु

anyacca ṣoḍaśaṃ madhye dvitīyaṃ tārkṣya me śṛṇu |
kartavyānīha vidhinā śrāddhānyekādaśaiva tu

2,35.36

ब्रह्मविष्णुशिवाद्यञ्च तथान्यच्छ्राद्धपञ्चकम् ।
एवं षोडशकं प्राहुरेतत् तत्त्वविदो जनाः

brahmaviṣṇuśivādyañca tathānyacchrāddhapañcakam |
evaṃ ṣoḍaśakaṃ prāhuretat tattvavido janāḥ

2,35.37

द्वादश प्रतिमास्यानि श्राद्धमेकादशे तथा ।
त्रिपक्षसम्भवञ्चैव द्वे रिक्ते खग षोडश

dvādaśa pratimāsyāni śrāddhamekādaśe tathā |
tripakṣasambhavañcaiva dve rikte khaga ṣoḍaśa

2,35.38

आद्यं शवविशुद्ध्यर्थं कृत्वान्यच्च त्रिषोडशम् ।
पितृपाङ्क्तिविशुद्ध्यर्थं शताद्धैंन तु योजयेत्

ādyaṃ śavaviśuddhyarthaṃ kṛtvānyacca triṣoḍaśam |
pitṛpāṅktiviśuddhyarthaṃ śatāddhaiṃna tu yojayet

2,35.39

शतार्धेन विहीनो यो मिलितः पङ्क्तिभाङ्न हि ।
चत्वारिंशत् तथैवाष्टश्राद्धं प्रेतत्वनाशनम्

śatārdhena vihīno yo militaḥ paṅktibhāṅna hi |
catvāriṃśat tathaivāṣṭaśrāddhaṃ pretatvanāśanam

2,35.40

सकृदूनशतार्धेन सम्भवेत् पङ्क्तिसन्निधः ।
मेलनीयः शतार्धेन सन्धिः श्राद्धेन तत्त्वतः

sakṛdūnaśatārdhena sambhavet paṅktisannidhaḥ |
melanīyaḥ śatārdhena sandhiḥ śrāddhena tattvataḥ

2,35.41

(अथ शवाविधिः) ।
शवस्य शिबिकायां करचरणबन्धनं तत्र कर्तव्यम् ।
एवं चेन्न विधानं विधीयते तत्पिशाचपरिभवनम्

(atha śavāvidhiḥ) |
śavasya śibikāyāṃ karacaraṇabandhanaṃ tatra kartavyam |
evaṃ cenna vidhānaṃ vidhīyate tatpiśācaparibhavanam

2,35.42

संजायते रजन्याञ्च शवनिर्गमने राष्ट्रं भयशून्यम् ।
शवं न मुञ्चेत मुच्यते चेत् दुः स्पर्शाद्दुर्गतिर्भवेत्

saṃjāyate rajanyāñca śavanirgamane rāṣṭraṃ bhayaśūnyam |
śavaṃ na muñceta mucyate cet duḥ sparśāddurgatirbhavet

2,35.43

ग्राममध्ये स्थिते प्रेते श्रुते भुङ्क्ते यदृच्छया ।
तदन्नं मांसवज्ज्ञेयं तत्तोयं रुधिरोपमम्

grāmamadhye sthite prete śrute bhuṅkte yadṛcchayā |
tadannaṃ māṃsavajjñeyaṃ tattoyaṃ rudhiropamam

2,35.42

ताम्बूलं दन्तकाष्ठञ्च भोजनं ऋतुसेवनम् ।
ग्राममध्ये स्थिते प्रेते वर्जयेत् पिण्डपातनम्

tāmbūlaṃ dantakāṣṭhañca bhojanaṃ ṛtusevanam |
grāmamadhye sthite prete varjayet piṇḍapātanam

2,35.43

(35.44) स्नानं दानं जपो होमस्तर्पणं सुरपूजनम् ।
ग्राममध्ये स्थिते प्रेते शुद्ध्यर्थं ज्ञातिधर्मतः

(35.44) snānaṃ dānaṃ japo homastarpaṇaṃ surapūjanam |
grāmamadhye sthite prete śuddhyarthaṃ jñātidharmataḥ

2,35.44

(35.45) ज्ञातिसम्बन्धिनामेवं व्यवहारः खगेश्वर ।
विलुप्य ज्ञातिधर्मञ्च प्रेतपापेन लिप्यते

(35.45) jñātisambandhināmevaṃ vyavahāraḥ khageśvara |
vilupya jñātidharmañca pretapāpena lipyate

Chapter 2.36

2,36.1

(35.46) इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीदृ धदृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे सपिण्डनशवविध्योर्निरूपणं नाम पञ्चत्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 36 तार्क्ष्यौवाच ।
कस्मादनशनं पुण्यमक्षय्यगतिदायकम् ।
स्वगृहन्तु परित्यज्य तीर्थे वै म्रियते यदि

(35.46) iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīdṛ dhadṛpretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde sapiṇḍanaśavavidhyornirūpaṇaṃ nāma pañcatriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 36 tārkṣyauvāca |
kasmādanaśanaṃ puṇyamakṣayyagatidāyakam |
svagṛhantu parityajya tīrthe vai mriyate yadi

2,36.2

अप्राप्य तीर्थं म्रियते गृहे वा मृत्यु मागतः ।
बूत्वा कुटीचरो यस्तु स कां गतिमवाप्नुयात्

aprāpya tīrthaṃ mriyate gṛhe vā mṛtyu māgataḥ |
būtvā kuṭīcaro yastu sa kāṃ gatimavāpnuyāt

2,36.3

संन्यासं कुरुते यस्तु तीर्थे वापि गृहे ऽपि वा ।
कथं तस्य प्रकर्तव्यमप्राप्तनिधने ऽपि वा

saṃnyāsaṃ kurute yastu tīrthe vāpi gṛhe 'pi vā |
kathaṃ tasya prakartavyamaprāptanidhane 'pi vā

2,36.4

नियमे चेत् कृते देव चित्तभङ्गो हि जायते ।
केन तस्य भवेत् सिद्धिः कृतेनाप्यकृतेन वा

niyame cet kṛte deva cittabhaṅgo hi jāyate |
kena tasya bhavet siddhiḥ kṛtenāpyakṛtena vā

2,36.5

श्रीकृष्ण उवाच ।
कृत्वा निरशनं यो वै मृत्युमाप्नोति को ऽपि चेत् ।
मानुपीं तनुमुत्सृज्य मम तुल्यो विराजते

śrīkṛṣṇa uvāca |
kṛtvā niraśanaṃ yo vai mṛtyumāpnoti ko 'pi cet |
mānupīṃ tanumutsṛjya mama tulyo virājate

2,36.6

यावन्त्यहानि जीवेत् व्रते निरशने कृते ।
क्रतुभिस्तानि तुल्यानि समग्रवदक्षिणैः

yāvantyahāni jīvet vrate niraśane kṛte |
kratubhistāni tulyāni samagravadakṣiṇaiḥ

2,36.7

तीर्थे गृहे वा संन्यासं नीत्वा चेन्म्रियते यदि ।
प्रत्यहं लभते सो ऽपि पूर्वोक्तं द्विगुणं फलम्

tīrthe gṛhe vā saṃnyāsaṃ nītvā cenmriyate yadi |
pratyahaṃ labhate so 'pi pūrvoktaṃ dviguṇaṃ phalam

2,36.8

महारोगोपपत्तौ च गृहीते ऽनशने कृते ।
पुनर्न जायते रोगो देववद्धि विराजते

mahārogopapattau ca gṛhīte 'naśane kṛte |
punarna jāyate rogo devavaddhi virājate

2,36.9

य आतुरः सन् सन्न्यासं गृह्णाति यदि मानवः ।
पुनर्न जायते भूमौ संसारे दुः खसागरे

ya āturaḥ san sannyāsaṃ gṛhṇāti yadi mānavaḥ |
punarna jāyate bhūmau saṃsāre duḥ khasāgare

2,36.10

अहन्यहनि दातव्यं ब्राह्मणानाञ्च भोजनम् ।
तिलपात्रं यथाशक्ति दीपदानं सुरार्चनम्

ahanyahani dātavyaṃ brāhmaṇānāñca bhojanam |
tilapātraṃ yathāśakti dīpadānaṃ surārcanam

2,36.11

एवं वृत्तस्य दह्यन्ते पापान्युच्चावचानि च ।
मृतो मुक्तिमवाप्नोति यथा सर्वे महर्षयः

evaṃ vṛttasya dahyante pāpānyuccāvacāni ca |
mṛto muktimavāpnoti yathā sarve maharṣayaḥ

2,36.12

तस्मादनशनं नॄणां वैकुण्ठपददायकम् ।
तस्मात् स्वस्थे चोत्तरे वा साधयेन्मोक्षलक्षणम्

tasmādanaśanaṃ nṝṇāṃ vaikuṇṭhapadadāyakam |
tasmāt svasthe cottare vā sādhayenmokṣalakṣaṇam

2,36.13

पुत्त्रद्रव्यादि सन्त्यज्य तीर्थं व्रजति यो नरः ।
ब्रह्माद्या देवतास्तस्य भवेयुस्तुष्टिपुष्टिदाः

puttradravyādi santyajya tīrthaṃ vrajati yo naraḥ |
brahmādyā devatāstasya bhaveyustuṣṭipuṣṭidāḥ

2,36.14

यस्तीर्थसंमुखो भूत्वा व्रते ह्यनशने कृते ।
चेन्म्रियेतान्तराले ऽपि ऋषीणां मण्डले वसेत्

yastīrthasaṃmukho bhūtvā vrate hyanaśane kṛte |
cenmriyetāntarāle 'pi ṛṣīṇāṃ maṇḍale vaset

2,36.15

व्रतं निरशन कृत्वा स्वगृहे ऽपि मृतो यदि ।
स्वकुलानि परित्यज्य एकाकी विचरेद्दिवि

vrataṃ niraśana kṛtvā svagṛhe 'pi mṛto yadi |
svakulāni parityajya ekākī vicareddivi

2,36.16

अन्नञ्चैव तथा तोयं परित्यज्य नरो यदि ।
पीतमत्पादतोयश्च न पुनर्जायते क्षितौ

annañcaiva tathā toyaṃ parityajya naro yadi |
pītamatpādatoyaśca na punarjāyate kṣitau

2,36.17

कृत्त्यासीनन्तत्तीर्थगतं रक्षन्ति वनदेवताः ।
यमदूता विशेषेण न याम्यास्तस्य पार्श्वगाः

kṛttyāsīnantattīrthagataṃ rakṣanti vanadevatāḥ |
yamadūtā viśeṣeṇa na yāmyāstasya pārśvagāḥ

2,36.18

तीर्थसेवी नरो यस्तु सर्वकिल्बिषवर्जितः ।
तत्र म्रियते दह्येत तत्तीर्थफलभाग्भवेत्

tīrthasevī naro yastu sarvakilbiṣavarjitaḥ |
tatra mriyate dahyeta tattīrthaphalabhāgbhavet

2,36.19

सेविते ऽपि सदा तथि ह्यन्यत्र म्रियते यदि ।
शुभे देशे कुले धीमान् स भवेद्वेदविद्द्विजः

sevite 'pi sadā tathi hyanyatra mriyate yadi |
śubhe deśe kule dhīmān sa bhavedvedaviddvijaḥ

2,36.20

कृत्वा निरशनं तार्क्ष्य पुनर्जीवति मानवः ।
ब्राह्मणान् स समाहूय सर्वस्वं यत् परित्यजेत्

kṛtvā niraśanaṃ tārkṣya punarjīvati mānavaḥ |
brāhmaṇān sa samāhūya sarvasvaṃ yat parityajet

2,36.21

चान्द्रायणं चरेत् कृत्स्नमनुज्ञातश्च तैर्द्विजैः ।
अनृतं न वदेत् पश्चाद्धर्ममेव समाचरेत्

cāndrāyaṇaṃ caret kṛtsnamanujñātaśca tairdvijaiḥ |
anṛtaṃ na vadet paścāddharmameva samācaret

2,36.22

तीर्थे गत्वा च यः को ऽपि पुनरायाति वै गृहम् ।
अनुज्ञातः स वै विप्रैः प्रायश्चित्तमथाचरेत्

tīrthe gatvā ca yaḥ ko 'pi punarāyāti vai gṛham |
anujñātaḥ sa vai vipraiḥ prāyaścittamathācaret

2,36.23

दत्त्वा वा स्वर्णदानानि गो-मही-गज-वाजिनः ।
तीर्थं यदि लभेद् यस्तु मृत्युकाले स भाग्यवान्

dattvā vā svarṇadānāni go-mahī-gaja-vājinaḥ |
tīrthaṃ yadi labhed yastu mṛtyukāle sa bhāgyavān

2,36.24

गृहात् प्रचलितस्तीर्थं मरणे समुपस्थिते ।
पदेपदे तु गोदानं यदि हिंसा न जायते

gṛhāt pracalitastīrthaṃ maraṇe samupasthite |
padepade tu godānaṃ yadi hiṃsā na jāyate

2,36.25

गृहे तु यत् कृतं पापं तीर्थस्नानेन शुध्यति ।
कुरुते तत्र पापञ्चेद्वज्रलेपसमं हि तत्

gṛhe tu yat kṛtaṃ pāpaṃ tīrthasnānena śudhyati |
kurute tatra pāpañcedvajralepasamaṃ hi tat

2,36.26

क्लिश्येत् स नात्र सन्देहो यावच्चन्द्रार्कतारकम् ।
तत्र दत्तानि दानानि जायन्ते चाक्षयाणि वै

kliśyet sa nātra sandeho yāvaccandrārkatārakam |
tatra dattāni dānāni jāyante cākṣayāṇi vai

2,36.27

आतुरे सति दातव्यं निर्धनैरपि मानवैः ।
गावस्तिला हिरण्यञ्च सप्तधान्यं विशेषतः

āture sati dātavyaṃ nirdhanairapi mānavaiḥ |
gāvastilā hiraṇyañca saptadhānyaṃ viśeṣataḥ

2,36.28

दानवन्तं नरं दृष्ट्वा हृष्टाः सर्वे दिवौकसः ।
ऋषिभिः सह धर्मण चित्रगुप्तेन सर्वदा

dānavantaṃ naraṃ dṛṣṭvā hṛṣṭāḥ sarve divaukasaḥ |
ṛṣibhiḥ saha dharmaṇa citraguptena sarvadā

2,36.29

आत्मायत्तं धनं यावत् तावद्विप्रे समर्पयेत् ।
पराधीनं मृते सर्वं कृपया कः प्रदास्यति

ātmāyattaṃ dhanaṃ yāvat tāvadvipre samarpayet |
parādhīnaṃ mṛte sarvaṃ kṛpayā kaḥ pradāsyati

2,36.30

पित्रुद्देशेन यः पुत्त्रैर्धनं विप्रकरे ऽर्पितम् ।
आत्मानं सधनं तेन चक्रे पुत्रप्रपौत्रकैः

pitruddeśena yaḥ puttrairdhanaṃ viprakare 'rpitam |
ātmānaṃ sadhanaṃ tena cakre putraprapautrakaiḥ

2,36.31

पितुः शतगुणं दत्तं सहस्रं मातुरुच्यते ।
भगिन्या शतसाहस्रं सोदर्ये दत्तमक्षयम्

pituḥ śataguṇaṃ dattaṃ sahasraṃ māturucyate |
bhaginyā śatasāhasraṃ sodarye dattamakṣayam

2,36.32

यदि लोभान्न यच्छन्ति प्रमादान्मोहतो ऽपि वा ।
मृताः शोचन्ति ते सर्वे कदर्याः पापिनस्त्विति

yadi lobhānna yacchanti pramādānmohato 'pi vā |
mṛtāḥ śocanti te sarve kadaryāḥ pāpinastviti

2,36.33

अतिक्लेशेन लब्धस्य प्रकृत्या चञ्चलस्य च ।
गतिरेकैव वित्तस्य दानमन्या विपत्तयः

atikleśena labdhasya prakṛtyā cañcalasya ca |
gatirekaiva vittasya dānamanyā vipattayaḥ

2,36.34

मृत्युः शरीगोप्तारं वसुरक्षं वसुन्धरा ।
दुश्चारिणीव हसति स्वपतिं पुत्रवत्सलम्

mṛtyuḥ śarīgoptāraṃ vasurakṣaṃ vasundharā |
duścāriṇīva hasati svapatiṃ putravatsalam

2,36.35

उदासे धार्मिकः सौम्यः प्राप्यापि विपुलं धनम् ।
तृणवन्मन्यते तार्क्ष्य आत्मानं वित्तमप्यथ

udāse dhārmikaḥ saumyaḥ prāpyāpi vipulaṃ dhanam |
tṛṇavanmanyate tārkṣya ātmānaṃ vittamapyatha

2,36.36

न चैवोपद्रवास्तस्य मोहजालो न चैव हि ।
मृत्युकाले न च भयं यमदूतसमुद्भवम्

na caivopadravāstasya mohajālo na caiva hi |
mṛtyukāle na ca bhayaṃ yamadūtasamudbhavam

2,36.37

समाः सहस्राणि च सप्त वै जले दशैकमग्नौ पवने च षोडश ।
महाहवे पष्टिरशीतिर्गोगृहे अनाशके काश्यप चाक्षया गतिः

samāḥ sahasrāṇi ca sapta vai jale daśaikamagnau pavane ca ṣoḍaśa |
mahāhave paṣṭiraśītirgogṛhe anāśake kāśyapa cākṣayā gatiḥ

Chapter 2.37

2,37.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे ऽनशनमृत गतिनिरूपणं नाम षट्त्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 37 तार्क्ष्य उवाच ।
उदकुम्भप्रदानं मे कथयस्व यथातथम् ।
विधिना केन कर्तव्या कृतिरेषा जनार्दन

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde 'naśanamṛta gatinirūpaṇaṃ nāma ṣaṭtriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 37 tārkṣya uvāca |
udakumbhapradānaṃ me kathayasva yathātatham |
vidhinā kena kartavyā kṛtireṣā janārdana

2,37.2

किंलक्षणाः केन पूर्णाः कस्य देया जनार्दन ।
कस्मिन् काले प्रदातव्या प्रेततृप्तिप्रसाधकाः

kiṃlakṣaṇāḥ kena pūrṇāḥ kasya deyā janārdana |
kasmin kāle pradātavyā pretatṛptiprasādhakāḥ

2,37.3

श्रीकृष्ण उवाच ।
सत्यं पुनः प्रवक्ष्यामि उदकुम्भप्रदानकम् ।
प्रेतोद्देशेन दातव्या अन्नपानीयसंयुताः ।
विशेषेण महापक्षिन् प्रेतमुक्तिप्रदायकाः

śrīkṛṣṇa uvāca |
satyaṃ punaḥ pravakṣyāmi udakumbhapradānakam |
pretoddeśena dātavyā annapānīyasaṃyutāḥ |
viśeṣeṇa mahāpakṣin pretamuktipradāyakāḥ

2,37.4

द्वादशाहे च पण्मासे त्रैपक्षे वापि वत्सरे ।
उदकुम्भाः प्रदातव्या मार्गे तस्य सुखाय वै

dvādaśāhe ca paṇmāse traipakṣe vāpi vatsare |
udakumbhāḥ pradātavyā mārge tasya sukhāya vai

2,37.5

अहन्यहनि दातव्या उदकुम्भास्तिलैर्युताः ।
सुलिप्ते भूमिभागे तु पक्कान्नजलपूरिताः

ahanyahani dātavyā udakumbhāstilairyutāḥ |
sulipte bhūmibhāge tu pakkānnajalapūritāḥ

2,37.6

प्रेतस्य तत्र दातव्यं भाजनञ्च यदृच्छया ।
सुप्रीतस्तेन दत्तेन प्रेतो याम्यैः स गच्छति

pretasya tatra dātavyaṃ bhājanañca yadṛcchayā |
suprītastena dattena preto yāmyaiḥ sa gacchati

2,37.7

द्वादशाहे विशेषेण उदकम्भान् प्रदापयेत् ।
विधिना तत्र सङ्कल्पय घटान् द्वादशसंख्यकान्

dvādaśāhe viśeṣeṇa udakambhān pradāpayet |
vidhinā tatra saṅkalpaya ghaṭān dvādaśasaṃkhyakān

2,37.8

एकाषि बर्धनी तत्र पक्वान्नफलपूरिता ।
विष्णुमुद्दिश्य दातव्या संकल्प्य ब्राह्मणे शुभे

ekāṣi bardhanī tatra pakvānnaphalapūritā |
viṣṇumuddiśya dātavyā saṃkalpya brāhmaṇe śubhe

2,37.9

एको वै धर्मराजाय तेन तुष्टेन मुक्तिभाक् ।
चित्रगुप्ताय चैकं तु गतस्तत्र सुखी भवेत्

eko vai dharmarājāya tena tuṣṭena muktibhāk |
citraguptāya caikaṃ tu gatastatra sukhī bhavet

2,37.10

षोडशाद्याः प्रदातव्या माषान्नजलपूरिताः

ṣoḍaśādyāḥ pradātavyā māṣānnajalapūritāḥ

2,37.11

उक्त्रान्तिश्राद्धमारभ्य श्राद्धषोडषोडशकस्य तु ।
षोडशब्राह्मणानान्तु एकैकं विनिवदयेत्

uktrāntiśrāddhamārabhya śrāddhaṣoḍaṣoḍaśakasya tu |
ṣoḍaśabrāhmaṇānāntu ekaikaṃ vinivadayet

2,37.12

एकादशाहात्प्रभृति देयो नित्यं दृढाह्वयः ।
पक्वान्नजलपूर्णो हि यावत् संवत्सरं दिनम्

ekādaśāhātprabhṛti deyo nityaṃ dṛḍhāhvayaḥ |
pakvānnajalapūrṇo hi yāvat saṃvatsaraṃ dinam

2,37.13

जलपात्राणि वृद्धानि दत्तानिघटकानि च ।
एका वै वर्धनी तत्र तस्यां पात्रन्तु वंशजम्

jalapātrāṇi vṛddhāni dattānighaṭakāni ca |
ekā vai vardhanī tatra tasyāṃ pātrantu vaṃśajam

2,37.14

वस्त्रेणाच्छादयेत् तान्तु पूजयित्वा सुगन्धिभिः ।
ब्राह्मणेभ्यो विशेषेण जलपूर्णानि दापयेत्

vastreṇācchādayet tāntu pūjayitvā sugandhibhiḥ |
brāhmaṇebhyo viśeṣeṇa jalapūrṇāni dāpayet

2,37.15

अहन्यहनि सङ्कल्प्य विधिपूर्वं खगेश्वर ।
ब्राह्मणाय कुलीनाय वेदवृत्तयुताय च

ahanyahani saṅkalpya vidhipūrvaṃ khageśvara |
brāhmaṇāya kulīnāya vedavṛttayutāya ca

2,37.16

विद्यावृत्तवते देयं मूर्खे तन्न कदाचन ।
समर्थो वेदवृत्ताढ्यस्तारणे तरणे ऽपि च

vidyāvṛttavate deyaṃ mūrkhe tanna kadācana |
samartho vedavṛttāḍhyastāraṇe taraṇe 'pi ca

Chapter 2.38

2,38.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे द्वितीयांशे प्रेतकल्पे धर्मकाण्डे सोदकुम्भश्राद्धनिरूपणं नाम सप्तत्रिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 38 तार्क्ष्य उवाच ।
दानतीर्थार्थितं मोक्षं स्वर्गञ्च वद मे प्रभो ।
केन मोक्षमवाप्नोति केन स्वर्गे वसेच्चिरम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe dvitīyāṃśe pretakalpe dharmakāṇḍe sodakumbhaśrāddhanirūpaṇaṃ nāma saptatriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 38 tārkṣya uvāca |
dānatīrthārthitaṃ mokṣaṃ svargañca vada me prabho |
kena mokṣamavāpnoti kena svarge vasecciram

2,38.2

केन गच्छति तेजस्तु स्वर्लोकात् सत्यलोकतः ।
मानुष्यं केन लभते नरकेशु निमज्जति

kena gacchati tejastu svarlokāt satyalokataḥ |
mānuṣyaṃ kena labhate narakeśu nimajjati

2,38.3

एतन्मे वदनिश्चित्य भक्तानां मोक्षदायक ।
ब्रूहि कस्मिन् मृते स्वर्गे पुनर्जन्म न विद्यते

etanme vadaniścitya bhaktānāṃ mokṣadāyaka |
brūhi kasmin mṛte svarge punarjanma na vidyate

2,38.4

श्रीविष्णुरुवाच ।
मानुष्यं भारते वर्षे त्रयोदशसु जातिषु

śrīviṣṇuruvāca |
mānuṣyaṃ bhārate varṣe trayodaśasu jātiṣu

2,38.5

तत् प्राप्य म्रियते क्षेत्रे पुनर्जन्म न विद्यते ।
अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका

tat prāpya mriyate kṣetre punarjanma na vidyate |
ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantikā

2,38.6

पुरी द्वारवती ज्ञेया सप्तैता मोक्षदायिकाः ।
सन्न्यस्तमिति यो ब्रुयात् प्राणैः कण्ठगतैरपि

purī dvāravatī jñeyā saptaitā mokṣadāyikāḥ |
sannyastamiti yo bruyāt prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi

2,38.7

मृतो विष्णुपुरं याति न पुनर्जायते क्षितौ ।
सकृदुच्चरितं येन हरिरित्यक्षरद्वयम्

mṛto viṣṇupuraṃ yāti na punarjāyate kṣitau |
sakṛduccaritaṃ yena harirityakṣaradvayam

2,38.8

बद्धः परिकरस्तेन मोक्षाय गमनं प्रति ।
कृष्णकृष्णेति कृष्णेति यो मां स्मरति नित्यशः

baddhaḥ parikarastena mokṣāya gamanaṃ prati |
kṛṣṇakṛṣṇeti kṛṣṇeti yo māṃ smarati nityaśaḥ

2,38.9

जल भित्त्वा यथा पद्मं नरकादुद्धराम्यहम् ।
शालग्रामजिला यत्र यत्र द्वारवती शिला

jala bhittvā yathā padmaṃ narakāduddharāmyaham |
śālagrāmajilā yatra yatra dvāravatī śilā

2,38.10

उभयोः सङ्गमो यत्र मुक्तिस्तत्र न संशयः ।
शालग्रामशिला यत्र पापदोषक्षयावहा

ubhayoḥ saṅgamo yatra muktistatra na saṃśayaḥ |
śālagrāmaśilā yatra pāpadoṣakṣayāvahā

2,38.11

तत्सन्निधानमरणान्मुक्तिर्जन्तोः सुनिश्चता ।
रोपणात् पालनात् सेकाद्ध्यानस्पर्शनकीर्तनात् ।
तुलसी दहते पापं नृणां जन्मार्जितं खग

tatsannidhānamaraṇānmuktirjantoḥ suniścatā |
ropaṇāt pālanāt sekāddhyānasparśanakīrtanāt |
tulasī dahate pāpaṃ nṛṇāṃ janmārjitaṃ khaga

2,38.12

ज्ञानहृदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे ।
यः स्नातो मानसे तीर्थे न स लिप्येत पातकैः

jñānahṛde satyajale rāgadveṣamalāpahe |
yaḥ snāto mānase tīrthe na sa lipyeta pātakaiḥ

2,38.13

न काष्ठे विद्यते देवो न शिलायां कदाचन ।
भावे हि विद्यते देवस्तस्माद्भावं समाचरेत्

na kāṣṭhe vidyate devo na śilāyāṃ kadācana |
bhāve hi vidyate devastasmādbhāvaṃ samācaret

2,38.14

प्रातः प्रातः प्रपश्यन्ति नर्मदां मत्स्यघातिनः ।
न ते शिवपुरीं यान्ति चित्तवृत्तिर्गरीयसी

prātaḥ prātaḥ prapaśyanti narmadāṃ matsyaghātinaḥ |
na te śivapurīṃ yānti cittavṛttirgarīyasī

2,38.15

यादृक् चित्तप्रतीतिः स्यात् तादृक् कर्मफलं नृणाम् ।
परलोकगतिस्तादृक सूचीसूत्रविचारवत्

yādṛk cittapratītiḥ syāt tādṛk karmaphalaṃ nṛṇām |
paralokagatistādṛka sūcīsūtravicāravat

2,38.16

ब्राह्मणार्थे गवार्थे च स्त्रीणां बलवधेषु च ।
प्राणत्यागपरो यस्तु स वै मोक्षमवाप्नुयात्

brāhmaṇārthe gavārthe ca strīṇāṃ balavadheṣu ca |
prāṇatyāgaparo yastu sa vai mokṣamavāpnuyāt

2,38.17

अनाशके मृतौ यस्तु स वै मोक्षमवाप्नुयात् ।
अनाशके मृतो यस्तु स मुक्तः सर्वबन्धनैः

anāśake mṛtau yastu sa vai mokṣamavāpnuyāt |
anāśake mṛto yastu sa muktaḥ sarvabandhanaiḥ

2,38.18

दत्त्वा दानानि विप्रेभ्यस्ततो मोक्षमवाप्नुयात् ।
एते वै मोक्षमार्गाश्च स्वर्गमार्गास्तथैव च

dattvā dānāni viprebhyastato mokṣamavāpnuyāt |
ete vai mokṣamārgāśca svargamārgāstathaiva ca

2,38.19

गोग्रहे देशविध्वंसे मरणं रणतीर्थयोः ।
उत्तमाधममध्यस्य बाध्यमानस्य देहिनः ।
आत्मानं तत्र सन्त्यज्य स्वर्गवासं लभेच्चिरम्

gograhe deśavidhvaṃse maraṇaṃ raṇatīrthayoḥ |
uttamādhamamadhyasya bādhyamānasya dehinaḥ |
ātmānaṃ tatra santyajya svargavāsaṃ labhecciram

2,38.20

जीवितं मरणञ्चैव द्वयं शिक्षेत पण्डितः ।
जीवितं दानभोगाभ्यां मरणं रणतीर्थयोः

jīvitaṃ maraṇañcaiva dvayaṃ śikṣeta paṇḍitaḥ |
jīvitaṃ dānabhogābhyāṃ maraṇaṃ raṇatīrthayoḥ

2,38.21

हरिक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे भृगुक्षेत्रे तथैव च ।
प्रभासे श्रीस्थले चैव अर्बुदे च त्रिपुष्करे

harikṣetre kurukṣetre bhṛgukṣetre tathaiva ca |
prabhāse śrīsthale caiva arbude ca tripuṣkare

2,38.22

भूतेश्वरे मृतो यस्तु स्वर्गे वसति मानवः ।
ब्रह्मणो दिवसं यावत् ततः पतति भूतले

bhūteśvare mṛto yastu svarge vasati mānavaḥ |
brahmaṇo divasaṃ yāvat tataḥ patati bhūtale

2,38.23

वर्षवृत्तिन्तु यो दद्याद्ब्राह्मणे दोषवर्जिते ।
सर्वं कलं स मुद्धृत्य स्वर्गलोके महीयते

varṣavṛttintu yo dadyādbrāhmaṇe doṣavarjite |
sarvaṃ kalaṃ sa muddhṛtya svargaloke mahīyate

2,38.24

कन्यां विवाहयेद्यस्तु ब्राह्मणं वेदपारगम् ।
इन्द्रलोके वसेत् सो ऽपि स्वकुलैः परिवेष्टितः

kanyāṃ vivāhayedyastu brāhmaṇaṃ vedapāragam |
indraloke vaset so 'pi svakulaiḥ pariveṣṭitaḥ

2,38.25

महादानानि दत्वा च नरस्तत्फलमामुयात्

mahādānāni datvā ca narastatphalamāmuyāt

2,38.26

वापी कूपतडागानामारामसुरसद्मनाम् ।
जीर्णोद्धारं प्रकुर्वाणः पूर्वकर्तुः फलं लभेत् ।
जीर्णोद्धारेण वा तेषां तत् पुण्यं द्विगुणं भवेत्

vāpī kūpataḍāgānāmārāmasurasadmanām |
jīrṇoddhāraṃ prakurvāṇaḥ pūrvakartuḥ phalaṃ labhet |
jīrṇoddhāreṇa vā teṣāṃ tat puṇyaṃ dviguṇaṃ bhavet

2,38.27

शीतवा तातपहरमपि पर्णकुटीरकम् ।
कृत्वा विप्राय विदुषे प्रददाति कुटुम्बिने

śītavā tātapaharamapi parṇakuṭīrakam |
kṛtvā viprāya viduṣe pradadāti kuṭumbine

2,38.28

तिस्रः कोट्योर्धकोटी च नरः स्वर्गे महीयते

tisraḥ koṭyordhakoṭī ca naraḥ svarge mahīyate

2,38.29

या स्त्री सवर्णा संशुबा मृतं पतिमनुव्रजेत् ।
सा मृता स्वर्गमाप्नोति वर्षाणां रोमसंख्यता

yā strī savarṇā saṃśubā mṛtaṃ patimanuvrajet |
sā mṛtā svargamāpnoti varṣāṇāṃ romasaṃkhyatā

2,38.30

पुत्रपौत्रादिकं त्यक्त्वा स्वपतिं यानुगच्छति ।
स्वर्गं लभेतां तौ चोभौ दिव्यस्त्रीभिरलङ्कृतौ

putrapautrādikaṃ tyaktvā svapatiṃ yānugacchati |
svargaṃ labhetāṃ tau cobhau divyastrībhiralaṅkṛtau

2,38.31

कृत्वा पापान्यनेकानि भर्तृद्रोहमतिः सदा ।
प्रक्षालयति सर्वाणि या स्वं पतिमनुव्रजेत्

kṛtvā pāpānyanekāni bhartṛdrohamatiḥ sadā |
prakṣālayati sarvāṇi yā svaṃ patimanuvrajet

2,38.32

महापापसमाचारो भर्ता चेद्दुष्कृती भवेत् ।
तस्याप्यनुव्रता नारी नारायेत् सर्वकिल्बिषम्

mahāpāpasamācāro bhartā cedduṣkṛtī bhavet |
tasyāpyanuvratā nārī nārāyet sarvakilbiṣam

2,38.33

ग्रासमात्रं नियमतो नित्यदानं करोति यः ।
चतुश्चामरसंयुक्तविमानेनाधिगच्छति

grāsamātraṃ niyamato nityadānaṃ karoti yaḥ |
catuścāmarasaṃyuktavimānenādhigacchati

2,38.34

यत् कृतं हि मनुष्येण पापमामरणान्तिकम् ।
तत् सर्वं नाशमायाति वर्षवृत्तिप्रदानतः

yat kṛtaṃ hi manuṣyeṇa pāpamāmaraṇāntikam |
tat sarvaṃ nāśamāyāti varṣavṛttipradānataḥ

2,38.35

भूतं भव्यं बविष्यञ्च पापं जन्मत्रयार्जितम् ।
पक्षालयति तत् सर्वं विप्रकन्योपनायनात्

bhūtaṃ bhavyaṃ baviṣyañca pāpaṃ janmatrayārjitam |
pakṣālayati tat sarvaṃ viprakanyopanāyanāt

2,38.36

दशकूपसमा वापि दशवापीसमं सरः ।
सरो भिर्दशभिस्तुल्या या प्रपा निर्जले वने

daśakūpasamā vāpi daśavāpīsamaṃ saraḥ |
saro bhirdaśabhistulyā yā prapā nirjale vane

2,38.37

या वापी निर्जले देशे यद्दानं निर्धने द्विजे ।
प्राणिनां यो दयां धत्ते स भवेन्नाकनायकः

yā vāpī nirjale deśe yaddānaṃ nirdhane dvije |
prāṇināṃ yo dayāṃ dhatte sa bhavennākanāyakaḥ

2,38.38

एवमादिभिरन्यैश्च सुकृतैः स्वर्गभाग्भवेत् ।
स तत् सर्वं फलं प्राप्य प्रतिष्ठां परमां लभेत्

evamādibhiranyaiśca sukṛtaiḥ svargabhāgbhavet |
sa tat sarvaṃ phalaṃ prāpya pratiṣṭhāṃ paramāṃ labhet

2,38.39

फल्गु कार्यं परित्यज्य सततं धर्मवान् भवेत् ।
दानं दमो दया चेति सारमेतत् त्रयं भुवि

phalgu kāryaṃ parityajya satataṃ dharmavān bhavet |
dānaṃ damo dayā ceti sārametat trayaṃ bhuvi

2,38.40

दानं साधोर्दरिद्रस्य शून्यलिङ्गस्य पूजनम् ।
अनाथप्रेतसंस्कारः कोटियज्ञफलप्रदः

dānaṃ sādhordaridrasya śūnyaliṅgasya pūjanam |
anāthapretasaṃskāraḥ koṭiyajñaphalapradaḥ

Chapter 2.39

2,39.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे उत्तमलोकगत्यागतिमोक्षमानुष्यहेतुनिरूपणं नामाष्टात्रिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 39 तार्क्ष्य उवाच ।
सूतकानां विधिं ब्रूहि दयां कृत्वा मयिप्रभो ।
विवेकाय हि चित्तस्य मानवानां हिताय च

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde uttamalokagatyāgatimokṣamānuṣyahetunirūpaṇaṃ nāmāṣṭātriṃśattamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 39 tārkṣya uvāca |
sūtakānāṃ vidhiṃ brūhi dayāṃ kṛtvā mayiprabho |
vivekāya hi cittasya mānavānāṃ hitāya ca

2,39.2

श्रीकृष्ण उवाच ।
मृते जन्मनी पक्षीन्द्र सूतकं स्याच्चतुर्विधम् ।
चतुर्णामपि वर्णानां सामान्यते विवर्जितम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
mṛte janmanī pakṣīndra sūtakaṃ syāccaturvidham |
caturṇāmapi varṇānāṃ sāmānyate vivarjitam

2,39.3

उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं विवर्जियेत् ।
दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते

ubhayatra daśāhāni kulasyānnaṃ vivarjiyet |
dānaṃ pratigraho homaḥ svādhyāyaśca nivartate

2,39.4

देशं कालं तथात्मानं द्रव्यं द्रव्यप्रयाजनम् ।
उपपत्तिंव्मवस्थाञ्च ज्ञात्वां कर्म समाचरेत्

deśaṃ kālaṃ tathātmānaṃ dravyaṃ dravyaprayājanam |
upapattiṃvmavasthāñca jñātvāṃ karma samācaret

2,39.5

गुहावह्निप्रवेसे च देशान्तरमृतेषु च ।
स्नानं सचेलं कर्तव्यं सद्यः शौचं विधीयते

guhāvahnipravese ca deśāntaramṛteṣu ca |
snānaṃ sacelaṃ kartavyaṃ sadyaḥ śaucaṃ vidhīyate

2,39.6

आमगर्भाश्च ये जीवा ये च गर्भाद्विनिः सृताः ।
न तेषामग्निसंस्कारो नाशौचं नोदकक्रिया

āmagarbhāśca ye jīvā ye ca garbhādviniḥ sṛtāḥ |
na teṣāmagnisaṃskāro nāśaucaṃ nodakakriyā

2,39.7

शिल्पिनः कारवो वैद्या दासीदासास्तथैव च ।
राजानः श्रोतियाश्चैव सद्यः शौचाः प्रकीर्तिताः

śilpinaḥ kāravo vaidyā dāsīdāsāstathaiva ca |
rājānaḥ śrotiyāścaiva sadyaḥ śaucāḥ prakīrtitāḥ

2,39.8

सत्री च (व्रती) मन्त्रपूतश्च आहिताग्निर्नृपस्तथा ।
एतेषां सूतकं नास्ति यस्य चेच्छन्ति पार्थिवाः

satrī ca (vratī) mantrapūtaśca āhitāgnirnṛpastathā |
eteṣāṃ sūtakaṃ nāsti yasya cecchanti pārthivāḥ

2,39.9

प्रसवे च सपिण्डानां न कुर्यात् सङ्करं द्विजः ।
दशाहाच्छ्रुध्यते माता अवगाह्य पिता शुचिः

prasave ca sapiṇḍānāṃ na kuryāt saṅkaraṃ dvijaḥ |
daśāhācchrudhyate mātā avagāhya pitā śuciḥ

2,39.10

विवाहोत्सवयज्ञेषु अन्तरा मृतसूतके ।
पूर्वसङ्कल्पितं वित्तं भोज्यं तन्मनुरब्रवीत्

vivāhotsavayajñeṣu antarā mṛtasūtake |
pūrvasaṅkalpitaṃ vittaṃ bhojyaṃ tanmanurabravīt

2,39.11

सर्वेषामेवमाशौचं मातापित्रोस्तु सूतकम् ।
सूकतं मातुरेवस्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः

sarveṣāmevamāśaucaṃ mātāpitrostu sūtakam |
sūkataṃ māturevasyādupaspṛśya pitā śuciḥ

2,39.12

अन्तर्दशाहे स्याताञ्चेत् पुनर्मरणजन्मनी ।
तावत् स्यादशुचिर्विप्रो यावत् तत् स्यादनिर्दशम्

antardaśāhe syātāñcet punarmaraṇajanmanī |
tāvat syādaśucirvipro yāvat tat syādanirdaśam

2,39.13

उदिते नियमे दाने आर्ते विप्रे निवेदयेत् ।
तथैव ऋषिभिः प्रोक्तं यथाकालं न दुष्यति

udite niyame dāne ārte vipre nivedayet |
tathaiva ṛṣibhiḥ proktaṃ yathākālaṃ na duṣyati

2,39.14

मृन्मयेन तु पात्रेण तिलैर्मिश्रजलैः सह ।
मृत्तिकया तथान्ते च नरः स्नात्वा शुचिर्भवेत्

mṛnmayena tu pātreṇa tilairmiśrajalaiḥ saha |
mṛttikayā tathānte ca naraḥ snātvā śucirbhavet

2,39.15

दानं परिषदे दद्यात् सुवर्णं गोवृषं द्विजे ।
क्षत्त्रियो द्विगुणं चैव वैश्यस्तु त्रिगुणं तथा

dānaṃ pariṣade dadyāt suvarṇaṃ govṛṣaṃ dvije |
kṣattriyo dviguṇaṃ caiva vaiśyastu triguṇaṃ tathā

2,39.16

चतुर्गुणन्तु शूद्रेण दातव्यं ब्राह्मणे धनम् ।
एव मनुक्रमेणैव चातुर्वर्ण्यं विशुध्यति

caturguṇantu śūdreṇa dātavyaṃ brāhmaṇe dhanam |
eva manukrameṇaiva cāturvarṇyaṃ viśudhyati

2,39.17

सप्ताष्टमान्तरै शीर्णे गृह्यसंस्कारवर्जिते ।
अहस्तु सूतकं तस्य त्वब्दानां संख्यया स्मृतम्

saptāṣṭamāntarai śīrṇe gṛhyasaṃskāravarjite |
ahastu sūtakaṃ tasya tvabdānāṃ saṃkhyayā smṛtam

2,39.18

ब्राह्मणार्थे विपन्ना ये नारीणां गोग्रहेषु च ।
आहवेषु विपन्नानामेकरात्त्रमशौचकम्

brāhmaṇārthe vipannā ye nārīṇāṃ gograheṣu ca |
āhaveṣu vipannānāmekarāttramaśaucakam

2,39.19

न तेषामशुभं किञ्चिद्विप्राणां शुभकर्मणि ।
अनाथप्रेतसंस्कारं ये कुर्वन्तु नरोत्तमः

na teṣāmaśubhaṃ kiñcidviprāṇāṃ śubhakarmaṇi |
anāthapretasaṃskāraṃ ye kurvantu narottamaḥ

2,39.20

न तेषामशुभङ्किञ्चिद्विप्रेण सहकारिणा ।
जलावगाहनात्तेषां सद्यः शुद्धिरुदाहृता

na teṣāmaśubhaṅkiñcidvipreṇa sahakāriṇā |
jalāvagāhanātteṣāṃ sadyaḥ śuddhirudāhṛtā

2,39.21

विनिवृत्ता यदा शूद्रा उदकान्तमुपस्थिताः ।
तदाविप्रेणद्रष्टव्या इति वेदविदोविदुः

vinivṛttā yadā śūdrā udakāntamupasthitāḥ |
tadāvipreṇadraṣṭavyā iti vedavidoviduḥ

Chapter 2.40

2,40.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीदृ धदृप्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे सूतककालादिनिरूपणं नामै कोनचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 40 तार्क्ष्य उवाच ।
भगवन्ब्राह्मणाः केचिदपमृत्युवशं गताः ।
कथं तेषां भवेन्मार्गः किं स्थानं का गतिर्भवेत्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīdṛ dhadṛpretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde sūtakakālādinirūpaṇaṃ nāmai konacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 40 tārkṣya uvāca |
bhagavanbrāhmaṇāḥ kecidapamṛtyuvaśaṃ gatāḥ |
kathaṃ teṣāṃ bhavenmārgaḥ kiṃ sthānaṃ kā gatirbhavet

2,40.2

किञ्च युक्तं भवेत्तेषां विधानं वापि कीदृशम् ।
तदहं श्रोतुमिच्छामि ब्रूहि मे मधुसूदन

kiñca yuktaṃ bhavetteṣāṃ vidhānaṃ vāpi kīdṛśam |
tadahaṃ śrotumicchāmi brūhi me madhusūdana

2,40.3

श्रीकृष्ण उवाच ।
प्रेतीभूताद्विजातीनां सम्भूते मृत्युवैकृते ।
तेषां मार्गगतिस्थानं विधानं कथयाम्यहम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
pretībhūtādvijātīnāṃ sambhūte mṛtyuvaikṛte |
teṣāṃ mārgagatisthānaṃ vidhānaṃ kathayāmyaham

2,40.4

शृणु तार्क्ष्य परं गोप्यं जाते दुर्मरणे सति ।
लङ्घनैर्ये मृता विप्रा दंष्ट्रिभिश्चाभिघातिताः

śṛṇu tārkṣya paraṃ gopyaṃ jāte durmaraṇe sati |
laṅghanairye mṛtā viprā daṃṣṭribhiścābhighātitāḥ

2,40.5

कण्ठग्राह विमग्नानां क्षीणानां तुण्डघातिनाम् ।
विषाग्निवृषविप्रेभ्यो विषूच्या चात्मघातकाः

kaṇṭhagrāha vimagnānāṃ kṣīṇānāṃ tuṇḍaghātinām |
viṣāgnivṛṣaviprebhyo viṣūcyā cātmaghātakāḥ

2,40.6

पतनोद्वन्धनजलैर्मृतानां शृणु संस्थितिम् ।
यान्ति ते नरकेघोरे ये च म्लेच्छादिभिर्हताः

patanodvandhanajalairmṛtānāṃ śṛṇu saṃsthitim |
yānti te narakeghore ye ca mlecchādibhirhatāḥ

2,40.7

श्वशृगालादिसंस्पृष्टा अदग्धाः कृमिसंङ्कुलाः ।
उल्लङ्घिता मृता ये च महारोगैश्च पीडिताः

śvaśṛgālādisaṃspṛṣṭā adagdhāḥ kṛmisaṃṅkulāḥ |
ullaṅghitā mṛtā ye ca mahārogaiśca pīḍitāḥ

2,40.8

अभिसस्तास्तथाव्यङ्गा ये च पापान्नपोषिताः ।
चण्डालादुदकात्सर्पाद्ब्राह्मणाद्वैद्युताग्नितः

abhisastāstathāvyaṅgā ye ca pāpānnapoṣitāḥ |
caṇḍālādudakātsarpādbrāhmaṇādvaidyutāgnitaḥ

2,40.9

दष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च वृक्षादिपतनान्मृताः ।
उदक्यामूतकीशूद्रारजकीसङ्गदूषिताः

daṣṭribhyaśca paśubhyaśca vṛkṣādipatanānmṛtāḥ |
udakyāmūtakīśūdrārajakīsaṅgadūṣitāḥ

2,40.10

तेन पापेन नरकान्मुक्ताः प्रेतत्वभागिनः ।
न तेषां कारयेद्दाहं सूतकं नोदकक्रियाम्

tena pāpena narakānmuktāḥ pretatvabhāginaḥ |
na teṣāṃ kārayeddāhaṃ sūtakaṃ nodakakriyām

2,40.11

न विधानं मृताद्यं च न कुर्यादौर्ध्वदैहिकम् ।
तेषां तार्क्ष्य प्रकुर्वीत नारायणबलिक्रियाम्

na vidhānaṃ mṛtādyaṃ ca na kuryādaurdhvadaihikam |
teṣāṃ tārkṣya prakurvīta nārāyaṇabalikriyām

2,40.12

सर्वलोकहितार्थाय शृणु पापभयापहाम् ।
षण्मासं ब्राह्मणे दाहस्त्रिमासं क्षत्त्रिये मतः

sarvalokahitārthāya śṛṇu pāpabhayāpahām |
ṣaṇmāsaṃ brāhmaṇe dāhastrimāsaṃ kṣattriye mataḥ

2,40.13

सार्ध मासं तु वैश्यस्य सद्यः शूद्रे विधीयते ।
गङ्गायां यमुनायाञ्च नैमिषे पुष्करे ऽथ च

sārdha māsaṃ tu vaiśyasya sadyaḥ śūdre vidhīyate |
gaṅgāyāṃ yamunāyāñca naimiṣe puṣkare 'tha ca

2,40.14

तडागे जलूपूर्णे वा ह्रदे वा विमलोदके ।
वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे गृहे वा प्रतिमालये

taḍāge jalūpūrṇe vā hrade vā vimalodake |
vāpyāṃ kūpe gavāṃ goṣṭhe gṛhe vā pratimālaye

2,40.15

कृष्णाग्रे कारयेद्विप्र बलिं नारायणाह्वयम् ।
प्रेताय तर्पणं कार्यं मन्त्रैः पौराणवैदिकैः

kṛṣṇāgre kārayedvipra baliṃ nārāyaṇāhvayam |
pretāya tarpaṇaṃ kāryaṃ mantraiḥ paurāṇavaidikaiḥ

2,40.16

sarvauṣadhyakṣatairmiśrairviṣṇumuddiśya tarpayet |
kāryaṃ puruṣasūktena mantrairvā vaiṣṇavairapi

2,40.17

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा प्रेतं विष्णुरिति स्मरेत् ।
अनादिनिधनो देवः शङ्खचक्रगदाधरः

dakṣiṇābhimukho bhūtvā pretaṃ viṣṇuriti smaret |
anādinidhano devaḥ śaṅkhacakragadādharaḥ

2,40.18

अव्ययः पुण्डरीकाक्षः प्रेतमोक्षप्रदो भवेत् ।
तर्पणस्यावसाने च वीतरागो विमत्सरः

avyayaḥ puṇḍarīkākṣaḥ pretamokṣaprado bhavet |
tarpaṇasyāvasāne ca vītarāgo vimatsaraḥ

2,40.19

जितेन्द्रियमना भूत्वा शुचिप्मान्धर्मतत्परः ।
दानधर्मरतः शान्तः प्रणम्य वाग्यतः शुचिः

jitendriyamanā bhūtvā śucipmāndharmatatparaḥ |
dānadharmarataḥ śāntaḥ praṇamya vāgyataḥ śuciḥ

2,40.20

यजमानो भबेत्तत्र शुचिर्वन्धुसमन्वितः ।
भक्त्या तत्र प्रकुर्वीत श्राद्धत्येकादशैव तु

yajamāno bhabettatra śucirvandhusamanvitaḥ |
bhaktyā tatra prakurvīta śrāddhatyekādaśaiva tu

2,40.21

सर्वकर्मविपाकेन एकैकाग्रे समाहितः ।
तोयव्रीहियवान् षष्ट्या गोधूमांश्च प्रियङ्गुकान्

sarvakarmavipākena ekaikāgre samāhitaḥ |
toyavrīhiyavān ṣaṣṭyā godhūmāṃśca priyaṅgukān

2,40.22

हविष्यान्नं शुभं मुद्रां छत्रोष्णीषे च चलेकम् ।
दापयेत्सर्वसस्यानि क्षीरक्षौद्रयुतानि च

haviṣyānnaṃ śubhaṃ mudrāṃ chatroṣṇīṣe ca calekam |
dāpayetsarvasasyāni kṣīrakṣaudrayutāni ca

2,40.23

वस्त्रोपानहसंयुक्तं दद्यादष्टविधं पदम् ।
दापयेत्सर्वविप्रेभ्यो न कुर्यात्पङ्क्तिबन्धनम्

vastropānahasaṃyuktaṃ dadyādaṣṭavidhaṃ padam |
dāpayetsarvaviprebhyo na kuryātpaṅktibandhanam

2,40.24

भूमौ स्थितेषु पिण्डेषु गन्धपुष्पाक्षतान्वितम् ।
शङ्खपात्रे तथा ताम्रे तर्पणञ्च पृथक्पृथक्

bhūmau sthiteṣu piṇḍeṣu gandhapuṣpākṣatānvitam |
śaṅkhapātre tathā tāmre tarpaṇañca pṛthakpṛthak

2,40.25

ध्यानधारणसंयुक्तो जानुभ्यामवनिं गतः ।
दातव्यं सर्वविप्रेभ्यो वेदशास्त्रविधानतः

dhyānadhāraṇasaṃyukto jānubhyāmavaniṃ gataḥ |
dātavyaṃ sarvaviprebhyo vedaśāstravidhānataḥ

2,40.26

ऋचा वै दापयेदर्घ्यमेकोद्दिष्टे पृथक्पृथक् ।
आपोदेवीर्मधुमतीरादिपीठे प्रकल्पितम्

ṛcā vai dāpayedarghyamekoddiṣṭe pṛthakpṛthak |
āpodevīrmadhumatīrādipīṭhe prakalpitam

2,40.27

उपयामगृहीतो ऽसि द्वितीयेरऽघं निवेदयेत् ।
येनापावकचक्षुषा तृतीये च कसल्पितम्

upayāmagṛhīto 'si dvitīyer'ghaṃ nivedayet |
yenāpāvakacakṣuṣā tṛtīye ca kasalpitam

2,40.28

ये देवासश्चतुर्थे तु समुद्रं गच्छ पञ्चमे ।
अग्निर्ज्योति स्तथा षष्ठे हिरण्यगर्भः सप्तमे

ye devāsaścaturthe tu samudraṃ gaccha pañcame |
agnirjyoti stathā ṣaṣṭhe hiraṇyagarbhaḥ saptame

2,40.29

यमाय त्वाष्टमे ज्ञेयं यज्जग्रन्नवमे तथा ।
तशमे याः फलिनीति पिण्डे चैकादशे ततः

yamāya tvāṣṭame jñeyaṃ yajjagrannavame tathā |
taśame yāḥ phalinīti piṇḍe caikādaśe tataḥ

2,40.30

भद्रं कर्णेभिरिति च कुर्यात्पिण्डविसर्जनम् ।
कृत्वैकादशदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात्परे ऽहनि

bhadraṃ karṇebhiriti ca kuryātpiṇḍavisarjanam |
kṛtvaikādaśadevatyaṃ śrāddhaṃ kuryātpare 'hani

2,40.31

विप्रानावाहयेत्पञ्च चतुर्वेदविशारदान् ।
विद्याशीलगुणोपेतान्स्व कीयाञ्छीलसत्तमान् ।
अब्यङ्गान्सप्रशस्तांश्च न त् वर्ज्यान्कदाचन

viprānāvāhayetpañca caturvedaviśāradān |
vidyāśīlaguṇopetānsva kīyāñchīlasattamān |
abyaṅgānsapraśastāṃśca na t varjyānkadācana

2,40.32

विष्णुः स्वर्णमयः कार्यो रुदस्ताम्रमयस्तथा ।
ब्रह्मा रूप्यमयस्तद्वद्यमो लोहमयो भवेत्

viṣṇuḥ svarṇamayaḥ kāryo rudastāmramayastathā |
brahmā rūpyamayastadvadyamo lohamayo bhavet

2,40.33

सीसकं तु भवेत्प्रेतं त्वथ वा दर्भकं तथा ।
शन्नोदेवीति मन्त्रेण गोविन्दं पश्चिमे न्यसेत्

sīsakaṃ tu bhavetpretaṃ tvatha vā darbhakaṃ tathā |
śannodevīti mantreṇa govindaṃ paścime nyaset

2,40.34

अग्न आयाहीति रुद्रमुत्तरत्रैव विन्यसेत् ।
अग्निमीळेति मन्त्रेण पूर्वेणैव प्रजापतिम्

agna āyāhīti rudramuttaratraiva vinyaset |
agnimīḷeti mantreṇa pūrveṇaiva prajāpatim

2,40.35

इषेत्वोर्जोति मन्त्रेण दक्षिणे स्थापयेद्यमम् ।
मध्ये मण्डलकं कृत्वा स्थाप्यो दर्भमयो नरः

iṣetvorjoti mantreṇa dakṣiṇe sthāpayedyamam |
madhye maṇḍalakaṃ kṛtvā sthāpyo darbhamayo naraḥ

2,40.36

ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो यमः प्रेतश्च पञ्चमः ।
पृथक्कुम्भे ततः स्थाप्याः पञ्चरत्नसमन्विताः

brahmā viṣṇustathā rudro yamaḥ pretaśca pañcamaḥ |
pṛthakkumbhe tataḥ sthāpyāḥ pañcaratnasamanvitāḥ

2,40.37

वस्त्रयज्ञोपवीतानि पृथङ्मुद्रापराणि च ।
जपं कर्यात्पृथक्तत्र ब्रह्मादौ देवतासु च

vastrayajñopavītāni pṛthaṅmudrāparāṇi ca |
japaṃ karyātpṛthaktatra brahmādau devatāsu ca

2,40.38

पञ्च श्राद्धानि कुर्वीत देवतानां यथाविधि ।
जलधारां ततो दद्यत्पीठेपीठे पृथक्पृथक्

pañca śrāddhāni kurvīta devatānāṃ yathāvidhi |
jaladhārāṃ tato dadyatpīṭhepīṭhe pṛthakpṛthak

2,40.39

शङ्खे वा ताम्रपात्रे वा अलाभे मृन्मये ऽपि वा ।
तिलोदकं समादाय सर्वौषधिसमन्वितम्

śaṅkhe vā tāmrapātre vā alābhe mṛnmaye 'pi vā |
tilodakaṃ samādāya sarvauṣadhisamanvitam

2,40.40

आसनोपानहौ च्छत्रं मुद्रिका च कमण्डलुः ।
भाजनं भाजनाधारं वस्त्राण्यष्टविधं पदम्

āsanopānahau cchatraṃ mudrikā ca kamaṇḍaluḥ |
bhājanaṃ bhājanādhāraṃ vastrāṇyaṣṭavidhaṃ padam

2,40.41

ताम्रपात्रं तिलैः पूर्णं सहिरण्यं सदक्षिणम् ।
दद्याद्ब्राह्मणमुख्याय विधियुक्तं खगेश्वर

tāmrapātraṃ tilaiḥ pūrṇaṃ sahiraṇyaṃ sadakṣiṇam |
dadyādbrāhmaṇamukhyāya vidhiyuktaṃ khageśvara

2,40.42

ऋग्वेदपारगे दद्याज्जातसस्यां वसुन्धराम् ।
यजुर्वेदमये विप्रे गाञ्च दद्यात्पयस्विनीम्

ṛgvedapārage dadyājjātasasyāṃ vasundharām |
yajurvedamaye vipre gāñca dadyātpayasvinīm

2,40.43

सामगाय शिवोद्देशात्प्रदद्यात्कलधौतकम् ।
यमोद्देशात्तिलांल्लोहं ततो दद्याच्च दक्षिणाम्

sāmagāya śivoddeśātpradadyātkaladhautakam |
yamoddeśāttilāṃllohaṃ tato dadyācca dakṣiṇām

2,40.44

पश्चात्पुत्तलकं कार्यं सर्वौषधिसमन्वितम् ।
पलाशस्य च वृन्तानां विभागं शृणु काश्यप

paścātputtalakaṃ kāryaṃ sarvauṣadhisamanvitam |
palāśasya ca vṛntānāṃ vibhāgaṃ śṛṇu kāśyapa

2,40.45

कृष्णाजिनं समास्तीर्य कुशैश्च पुरुषाकृतिम् ।
शतत्रयेण षष्ट्या च वृन्तैः प्रोक्तो ऽस्थिसञ्चयः

kṛṣṇājinaṃ samāstīrya kuśaiśca puruṣākṛtim |
śatatrayeṇa ṣaṣṭyā ca vṛntaiḥ prokto 'sthisañcayaḥ

2,40.46

विन्यस्य तानि वृन्तानि अङ्गेष्वेषु पृथक्पृथक् ।
चत्वारिंशच्छिरोदेशे ग्रीवायां दश विन्यसेत्

vinyasya tāni vṛntāni aṅgeṣveṣu pṛthakpṛthak |
catvāriṃśacchirodeśe grīvāyāṃ daśa vinyaset

2,40.47

विंशत्युरः स्थले दद्याद्विंशतिं जठरे ऽपि च ।
बाहुयुग्मे शतं दद्यात्कटि देशे च विंशतिम्

viṃśatyuraḥ sthale dadyādviṃśatiṃ jaṭhare 'pi ca |
bāhuyugme śataṃ dadyātkaṭi deśe ca viṃśatim

2,40.48

ऊरुद्वये शतञ्चापि त्रिंशज्जङ्घाद्वये न्यसेत् ।
दद्याच्चतुष्टयं शिश्रे षड् दद्याद् वृषणद्वये ।
दश पादाङ्गुलीभागे एवमस्थीनि विन्यसेत्

ūrudvaye śatañcāpi triṃśajjaṅghādvaye nyaset |
dadyāccatuṣṭayaṃ śiśre ṣaḍ dadyād vṛṣaṇadvaye |
daśa pādāṅgulībhāge evamasthīni vinyaset

2,40.49

नारिकेलं शिरः स्थाने तुम्बं दद्याच्च तालुके ।
पञ्चरत्नं मुखे दद्याज्जिह्वायां कदलीफलम्

nārikelaṃ śiraḥ sthāne tumbaṃ dadyācca tāluke |
pañcaratnaṃ mukhe dadyājjihvāyāṃ kadalīphalam

2,40.50

अन्त्रेषु नालकं दद्याद्बालकं प्राण एव च ।
वसायीं मेदकं दद्याद्गोमूत्रेण तु मूत्रकम्

antreṣu nālakaṃ dadyādbālakaṃ prāṇa eva ca |
vasāyīṃ medakaṃ dadyādgomūtreṇa tu mūtrakam

2,40.51

गन्धकं धातवो देयो हरितालं मनः शिला ।
रेतः स्थाने पारदञ्च पुरीषे पित्तलं तथा

gandhakaṃ dhātavo deyo haritālaṃ manaḥ śilā |
retaḥ sthāne pāradañca purīṣe pittalaṃ tathā

2,40.52

मनः शिलां तथा गात्रे तिलकल्कञ्च सन्धिषु ।
यवपिष्टं तथा मांसे मधु वै क्षौद्रमेव च

manaḥ śilāṃ tathā gātre tilakalkañca sandhiṣu |
yavapiṣṭaṃ tathā māṃse madhu vai kṣaudrameva ca

2,40.53

केशेषु वै वटजटात्वचि दद्यान्मृगत्वचम् ।
कर्णयोस्तालपत्त्रञ्च स्तनयोश्चैव गुञ्जिकाः

keśeṣu vai vaṭajaṭātvaci dadyānmṛgatvacam |
karṇayostālapattrañca stanayoścaiva guñjikāḥ

2,40.54

नासायां शतपत्त्रं च कमलं नाभिमण्डले ।
वृन्ताकं वृषणद्वन्द्वे लिङ्गे स्याद्गृञ्जनं शुभम्

nāsāyāṃ śatapattraṃ ca kamalaṃ nābhimaṇḍale |
vṛntākaṃ vṛṣaṇadvandve liṅge syādgṛñjanaṃ śubham

2,40.55

घृतं नाभ्यां प्रदेयं स्यात्कौपीने च त्रपु स्मृतम् ।
मौक्तिकं स्तनयोर्मूर्ध्नि कुङ्कुमेन विलेपनम्

ghṛtaṃ nābhyāṃ pradeyaṃ syātkaupīne ca trapu smṛtam |
mauktikaṃ stanayormūrdhni kuṅkumena vilepanam

2,40.56

कर्पूरागुरुधूपैश्च शुभैर्माल्यैः सुगन्धिभिः ।
परिधानं पट्टसूत्रं हृदये रुक्मकं न्यसेत्

karpūrāgurudhūpaiśca śubhairmālyaiḥ sugandhibhiḥ |
paridhānaṃ paṭṭasūtraṃ hṛdaye rukmakaṃ nyaset

2,40.57

ऋद्धिवृद्धी भुजौ द्वौ च चक्षुषोश्च कपर्दकौ ।
सिन्दूरं नेत्रकोणे च ताम्बूलाद्युपहारकैः

ṛddhivṛddhī bhujau dvau ca cakṣuṣośca kapardakau |
sindūraṃ netrakoṇe ca tāmbūlādyupahārakaiḥ

2,40.58

सर्वौषधियुतं प्रेतं कृत्वा पूजा यथोदिता ।
साग्निके (कैश्चा) चापि विधिना यज्ञपात्रं न्यसेत्क्रमात्

sarvauṣadhiyutaṃ pretaṃ kṛtvā pūjā yathoditā |
sāgnike (kaiścā) cāpi vidhinā yajñapātraṃ nyasetkramāt

2,40.59

शिरोमे श्रीरिति ऋचा पुनन्तु वरुणेति च ।
प्रेतस्य पावनं कृत्वा शालिशालशिलोदकैः

śirome śrīriti ṛcā punantu varuṇeti ca |
pretasya pāvanaṃ kṛtvā śāliśālaśilodakaiḥ

2,40.60

विष्णुमुद्दिश्य दातव्या सुशीलागौः पयस्विनी

viṣṇumuddiśya dātavyā suśīlāgauḥ payasvinī

2,40.61

(तिला लोहं हिरण्यं च कार्पासं लवणं तथा ।
सप्तधान्यं क्षितिर्गाव एकैकं पानं समृतम्

(tilā lohaṃ hiraṇyaṃ ca kārpāsaṃ lavaṇaṃ tathā |
saptadhānyaṃ kṣitirgāva ekaikaṃ pānaṃ samṛtam

2,40.61

तिलपात्रं ततो दत्त्वा पददानं तथैव च

tilapātraṃ tato dattvā padadānaṃ tathaiva ca

2,40.62

*1 ॥
महादानानि देयानि तिलपात्रं तथेति च ।
ततो वैतरणी देया सर्वाभरणभूषिता

*1 // mahādānāni deyāni tilapātraṃ tatheti ca |
tato vaitaraṇī deyā sarvābharaṇabhūṣitā

2,40.63

कर्तव्यं वैष्णवं श्राद्धं प्रेतमुक्त्यर्थ मात्मवान् ।
प्रेतंमोक्षं ततः कुर्याद्धृदि विष्णुं प्रकल्प्य च

kartavyaṃ vaiṣṇavaṃ śrāddhaṃ pretamuktyartha mātmavān |
pretaṃmokṣaṃ tataḥ kuryāddhṛdi viṣṇuṃ prakalpya ca

2,40.64

ओं विष्णुरिति संस्मृत्य प्रेतं तन्मृत्युमेव च ।
अग्निदाहं ततः कुर्यात्सूतकन्तु दिनत्रयम्

oṃ viṣṇuriti saṃsmṛtya pretaṃ tanmṛtyumeva ca |
agnidāhaṃ tataḥ kuryātsūtakantu dinatrayam

2,40.65

दशाहकर्त्रा पिण्डाश्च कर्तव्याः प्रेतभुक्तये ।
सर्वं वर्षविधिं कुर्यादेवं प्रेतश्च मुक्तिभाक्

daśāhakartrā piṇḍāśca kartavyāḥ pretabhuktaye |
sarvaṃ varṣavidhiṃ kuryādevaṃ pretaśca muktibhāk

Chapter 2.41

2,41.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे ऽपमृत्यौ सुखदुः खलाभालाभनिरूपणं नाम चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 41 श्रीविष्णुरुवाच ।
वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत विधिपूर्वं खगेश्वर ।
कार्तिकादिषु मासेषु पौर्णमास्यां शुभे दिने

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde 'pamṛtyau sukhaduḥ khalābhālābhanirūpaṇaṃ nāma catvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 41 śrīviṣṇuruvāca |
vṛṣotsargaṃ prakurvīta vidhipūrvaṃ khageśvara |
kārtikādiṣu māseṣu paurṇamāsyāṃ śubhe dine

2,41.2

विवाहोत्सर्जनं श्राद्धं नान्दीमुखमुपक्रमेत् ।
कुर्याद्भुवश्च संस्कारानग्निस्थापनमेव च

vivāhotsarjanaṃ śrāddhaṃ nāndīmukhamupakramet |
kuryādbhuvaśca saṃskārānagnisthāpanameva ca

2,41.3

वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे स्थाप्याग्निं विधिवत्ततः ।
विवाहविधिना सर्वं कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम्

vāpyāṃ kūpe gavāṃ goṣṭhe sthāpyāgniṃ vidhivattataḥ |
vivāhavidhinā sarvaṃ kuryādbrāhmaṇavācanam

2,41.4

पात्रासादनं श्रपणमुपयमनकुशादिकम् ।
पुर्युक्षणान्ते होमं च कर्या द्वै ब्राह्मणेन तु

pātrāsādanaṃ śrapaṇamupayamanakuśādikam |
puryukṣaṇānte homaṃ ca karyā dvai brāhmaṇena tu

2,41.5

आघारावाज्यभागौ च चक्षुषी च प्रदा पयेत् ।
प्रथमे ऽहरिति मन्त्रेण होतव्याश्च षडाहुतीः (तयः)

āghārāvājyabhāgau ca cakṣuṣī ca pradā payet |
prathame 'hariti mantreṇa hotavyāśca ṣaḍāhutīḥ (tayaḥ)

2,41.6

आघारावाज्यभागौ तु पायसेनाङ्गदेवताः ।
अग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय शिवाय ।
भवाय महादेवायेशानाय यमाय च

āghārāvājyabhāgau tu pāyasenāṅgadevatāḥ |
agnaye rudrāya śarvāya paśupataye ugrāya śivāya |
bhavāya mahādevāyeśānāya yamāya ca

2,41.7

पिष्टकेन सकृद्धोमं पूषागा इति मन्त्रतः ।
उभयोः स्विष्टिकूद्धोमश्चरुणा पायसेन च

piṣṭakena sakṛddhomaṃ pūṣāgā iti mantrataḥ |
ubhayoḥ sviṣṭikūddhomaścaruṇā pāyasena ca

2,41.8

प्रथमं व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तं प्रजापतिः ।
संस्त्रवप्राशनं कुर्यात्प्रणीतापरिमोक्षणम्

prathamaṃ vyāhṛtihomaḥ prāyaścittaṃ prajāpatiḥ |
saṃstravaprāśanaṃ kuryātpraṇītāparimokṣaṇam

2,41.9

पवित्रप्रतिपत्तिश्च ब्राह्मणे दक्षैणा ततः ।
षडङ्गरुद्रजाप्येन प्रोतो मोक्षमवाप्नुयात्

pavitrapratipattiśca brāhmaṇe dakṣaiṇā tataḥ |
ṣaḍaṅgarudrajāpyena proto mokṣamavāpnuyāt

2,41.10

एकवर्णं वृषञ्चैव सकृद्वत्सतरीं खग ।
स्नापयित्वा ततः कुर्यात्सर्वालङ्कारभूषितम्

ekavarṇaṃ vṛṣañcaiva sakṛdvatsatarīṃ khaga |
snāpayitvā tataḥ kuryātsarvālaṅkārabhūṣitam

2,41.11

प्रतिष्ठाप्य च तद्युग्मं प्रेतो मोक्षमवाप्नुयात् ।
पुच्छेच तर्पणं कार्यमुच्छ्रिते मन्त्रपूर्वकम् ।
ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्

pratiṣṭhāpya ca tadyugmaṃ preto mokṣamavāpnuyāt |
puccheca tarpaṇaṃ kāryamucchrite mantrapūrvakam |
brāhmaṇān bhojayetpaścāddakṣiṇābhiśca toṣayet

2,41.12

ततः श्राद्धं समुद्दिष्टमेकोद्दिष्टं यथाविधि ।
जलमन्नं तथा देयं प्रेतोद्धरणहेतवे

tataḥ śrāddhaṃ samuddiṣṭamekoddiṣṭaṃ yathāvidhi |
jalamannaṃ tathā deyaṃ pretoddharaṇahetave

2,41.13

द्वादशाहे ततः कुर्यान्मासेमासे पृथक्पथक् ।
एवं विधिः समायुक्तः प्रेतमोक्षे करोति हि

dvādaśāhe tataḥ kuryānmāsemāse pṛthakpathak |
evaṃ vidhiḥ samāyuktaḥ pretamokṣe karoti hi

Chapter 2.42

2,42.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे वृषोत्सर्गनिरूपणं नामै कचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 42 श्रीविष्णुरुवाच ।
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विन्दति मातरम् ।
तथा पूर्वकृतं कर्म कर्तारमनुगच्छति

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde vṛṣotsarganirūpaṇaṃ nāmai kacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 42 śrīviṣṇuruvāca |
yathā dhenusahasreṣu vatso vindati mātaram |
tathā pūrvakṛtaṃ karma kartāramanugacchati

2,42.2

आदित्यो वरुणो विष्णुर्ब्रह्मा सोमो हुताशनः ।
शूलपाणिश्च भगवानभिनन्दति भूमिदम्

ādityo varuṇo viṣṇurbrahmā somo hutāśanaḥ |
śūlapāṇiśca bhagavānabhinandati bhūmidam

2,42.3

नास्ति भमिसमं दानं नास्ति भमिसमो निधिः ।
नास्ति सत्यसमो धर्मो नानृतात्पातकं परम्

nāsti bhamisamaṃ dānaṃ nāsti bhamisamo nidhiḥ |
nāsti satyasamo dharmo nānṛtātpātakaṃ param

2,42.4

अग्नेरपत्यं प्रथमं सुवर्णं भूर्वैष्णवी सूर्यसुताश्च गावः ।
लोकत्रयं तेन भवेत्प्रदत्तं यः काञ्चनं गां च महीं च दद्यात्

agnerapatyaṃ prathamaṃ suvarṇaṃ bhūrvaiṣṇavī sūryasutāśca gāvaḥ |
lokatrayaṃ tena bhavetpradattaṃ yaḥ kāñcanaṃ gāṃ ca mahīṃ ca dadyāt

2,42.5

त्रीण्याहुरतिदानानि गावः पृथ्वी सरस्वती ।
नरकादुद्धरन्त्येते जपपूजनहोमतः

trīṇyāhuratidānāni gāvaḥ pṛthvī sarasvatī |
narakāduddharantyete japapūjanahomataḥ

2,42.6

कृत्वा बहूनि पापानि रौद्राणि विपुलानि च ।
अपि गोचर्ममात्रेण भूमिदानेन शुध्यति

kṛtvā bahūni pāpāni raudrāṇi vipulāni ca |
api gocarmamātreṇa bhūmidānena śudhyati

2,42.7

हरन्तमपि लोभेन निरुध्यैनं निवारयेत् ।
स याति नरके घोरे यस्तं न परिरक्षति

harantamapi lobhena nirudhyainaṃ nivārayet |
sa yāti narake ghore yastaṃ na parirakṣati

2,42.8

अकर्तव्यं न कर्तव्यं प्राणैः कण्ठगतैरपि ।
कर्तव्यमेव कर्तव्यमिति धर्मविदो विदुः

akartavyaṃ na kartavyaṃ prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi |
kartavyameva kartavyamiti dharmavido viduḥ

2,42.9

आकारप्रवर्तने पापं गोसहस्रवधैःसमम् ।
वृत्तिच्छेदे तथा वृत्तेः करणं लक्षधेनुकम्

ākārapravartane pāpaṃ gosahasravadhaiḥsamam |
vṛtticchede tathā vṛtteḥ karaṇaṃ lakṣadhenukam

2,42.10

वरमेकाप्यपहृता न तु दत्तं गवां शतम् ।
एकां हृत्वा शतं दत्त्वा न तेन समता भवेत्

varamekāpyapahṛtā na tu dattaṃ gavāṃ śatam |
ekāṃ hṛtvā śataṃ dattvā na tena samatā bhavet

2,42.11

स्वयमेव तु यो दत्त्वा स्वयमेव प्रबाधते ।
स पापी नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्

svayameva tu yo dattvā svayameva prabādhate |
sa pāpī narakaṃ yāti yāvadābhūtasaṃplavam

2,42.12

न चाश्वमेधेन तथा विधिवद्दक्षिणावता ।
अवृत्तिकर्शिते दीने ब्राह्मणे गक्षिते यथा

na cāśvamedhena tathā vidhivaddakṣiṇāvatā |
avṛttikarśite dīne brāhmaṇe gakṣite yathā

2,42.13

न तद्भवति वेदेषु यज्ञे सुबहुदक्षिणे ।
यत्पुण्यं दुर्बले त्रस्ते ब्राह्मणे परिरक्षिते

na tadbhavati vedeṣu yajñe subahudakṣiṇe |
yatpuṇyaṃ durbale traste brāhmaṇe parirakṣite

2,42.14

ब्रह्मस्वैश्चसुपुष्टानि वाहनानि बलानि च ।
युद्धकाले विशीर्यन्ते सैकताः सेतवो यथा

brahmasvaiścasupuṣṭāni vāhanāni balāni ca |
yuddhakāle viśīryante saikatāḥ setavo yathā

2,42.15

स्वदत्तां परदत्तां वा यो हरेच्च वसुन्धराम् ।
षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः

svadattāṃ paradattāṃ vā yo harecca vasundharām |
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi viṣṭhāyāṃ jāyate kṛmiḥ

2,42.16

ब्रह्मस्वं प्रणयाद्भुक्तं दहत्यासप्तमं कुलम् ।
तदेव चौर्यरूपेण दहत्याचन्द्रतारकम्

brahmasvaṃ praṇayādbhuktaṃ dahatyāsaptamaṃ kulam |
tadeva cauryarūpeṇa dahatyācandratārakam

2,42.17

लोहचूर्णाश्मचूर्णानि कदाचिज्जरयेत्पुमान् ।
ब्रह्मस्वन्त्रिषु लोकेषु कः पुमाञ्जरयिष्यति

lohacūrṇāśmacūrṇāni kadācijjarayetpumān |
brahmasvantriṣu lokeṣu kaḥ pumāñjarayiṣyati

2,42.18

देवद्रव्यविनाशेन ब्रह्मस्वहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च

devadravyavināśena brahmasvaharaṇena ca |
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca

2,42.19

ब्राह्मणाति क्रमो नास्ति विप्रे विद्याविवर्जिते ।
ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते

brāhmaṇāti kramo nāsti vipre vidyāvivarjite |
jvalantamagnimutsṛjya na hi bhasmani hūyate

2,42.20

संक्रान्तौ यानि दानानि हव्यकव्यानि यानि च ।
सप्तकल्पक्षयं यावद्ददात्यर्कः पुनः पुनः

saṃkrāntau yāni dānāni havyakavyāni yāni ca |
saptakalpakṣayaṃ yāvaddadātyarkaḥ punaḥ punaḥ

2,42.21

प्रतिग्रहाध्यापनयाजनेषु प्रतिग्रहं स्वेष्टतमं वदन्ति ।
प्रतिग्रहाच्छ्रुध्यति जाप्यहोमं न याजनं कर्म पुनन्ति वेदाः

pratigrahādhyāpanayājaneṣu pratigrahaṃ sveṣṭatamaṃ vadanti |
pratigrahācchrudhyati jāpyahomaṃ na yājanaṃ karma punanti vedāḥ

2,42.22

सदा जापी सदा होमी परपाकविवर्जितः ।
रत्नपूर्णामपि महीं प्रतिगृह्णन्न लिप्यते

sadā jāpī sadā homī parapākavivarjitaḥ |
ratnapūrṇāmapi mahīṃ pratigṛhṇanna lipyate

Chapter 2.43

2,43.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे भूदानादिनिरूपणं नाम द्विचत्वारिंशतमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 43 श्रीविष्णुरुवाच ।
जलाग्निबन्धनभ्रष्टा प्रव्रज्यानाशकच्युताः ।
ऐन्दवाभ्यां विशुध्यन्ति दत्त्वा धेनुं तथा वृषम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde bhūdānādinirūpaṇaṃ nāma dvicatvāriṃśatamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 43 śrīviṣṇuruvāca |
jalāgnibandhanabhraṣṭā pravrajyānāśakacyutāḥ |
aindavābhyāṃ viśudhyanti dattvā dhenuṃ tathā vṛṣam

2,43.2

ऊनद्वादशवर्षस्य चतुर्वर्षाधिकस्य च ।
प्रायश्चित्तं चरेन्माता पिता वान्यो ऽपि बान्धवः

ūnadvādaśavarṣasya caturvarṣādhikasya ca |
prāyaścittaṃ carenmātā pitā vānyo 'pi bāndhavaḥ

2,43.3

अतो बालनरस्यापि नापराधो न पातकम् ।
राजदण्डो न तस्यास्ति प्रायश्चित्तं न विद्यते

ato bālanarasyāpi nāparādho na pātakam |
rājadaṇḍo na tasyāsti prāyaścittaṃ na vidyate

2,43.4

रक्तस्य दर्शने दष्टे आतुरा स्त्री भवेद् यदि ।
चतुर्थे ऽह्नि पदादींश्च त्यक्त्वा स्नात्वा विशुध्यति

raktasya darśane daṣṭe āturā strī bhaved yadi |
caturthe 'hni padādīṃśca tyaktvā snātvā viśudhyati

2,43.5

आतुरे स्नान उत्पन्ने दशकृत्वो ह्यनातुरः ।
स्नात्वास्नात्वास्पृशेदेनं ततः शुध्येत् स आतुरः

āture snāna utpanne daśakṛtvo hyanāturaḥ |
snātvāsnātvāspṛśedenaṃ tataḥ śudhyet sa āturaḥ

Chapter 2.44

2,44.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे शुद्धिनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 44 श्रीविष्णुरुवाच ।
स्वेच्छया तार्क्ष्य मरणं शृङ्गिदंष्ट्रिसरीसृपः ।
चाण्डालाद्यात्मघातैश्च विषाद्यैस्ताडनैस्तथा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde śuddhinirūpaṇaṃ nāma tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 44 śrīviṣṇuruvāca |
svecchayā tārkṣya maraṇaṃ śṛṅgidaṃṣṭrisarīsṛpaḥ |
cāṇḍālādyātmaghātaiśca viṣādyaistāḍanaistathā

2,44.2

जलाग्निपातवातैश्च निराहारादिभिस्तथा ।
येषामेव भवेन्मृत्युः प्रोक्तास्ते पापकर्मिणः

jalāgnipātavātaiśca nirāhārādibhistathā |
yeṣāmeva bhavenmṛtyuḥ proktāste pāpakarmiṇaḥ

2,44.3

पाषड्यनाश्रमाश्चैव महापातकिनस्तथा ।
स्त्रियश्च व्यभिचारिण्य आरूढपतितास्तथा

pāṣaḍyanāśramāścaiva mahāpātakinastathā |
striyaśca vyabhicāriṇya ārūḍhapatitāstathā

2,44.4

न तेषां स्यान्नव श्राद्धं न संस्कारः सपिण्डनम् ।
श्राद्धानि षोडशोक्तानि न भवन्ति च तान्यपि

na teṣāṃ syānnava śrāddhaṃ na saṃskāraḥ sapiṇḍanam |
śrāddhāni ṣoḍaśoktāni na bhavanti ca tānyapi

2,44.5

वेतनं यत् क्षिपेदप्सु गृह्याग्निश्च चतुष्पथे ।
पात्राणिनिर्दहेदग्नौ साग्निके पापकर्मणि

vetanaṃ yat kṣipedapsu gṛhyāgniśca catuṣpathe |
pātrāṇinirdahedagnau sāgnike pāpakarmaṇi

2,44.6

पूर्णे संवत्सरे तेषामित्थं कार्यं दयालुभिः ।
एकादशीं समासाद्य शुक्लपक्षे च काश्यप

pūrṇe saṃvatsare teṣāmitthaṃ kāryaṃ dayālubhiḥ |
ekādaśīṃ samāsādya śuklapakṣe ca kāśyapa

2,44.7

विष्णुं यमं च सम्पूज्य गन्धपुष्पाक्षतादिभिः ।
दश पिण्डान् घृताक्तांश्च दर्भेषु मधुसंयुतान्

viṣṇuṃ yamaṃ ca sampūjya gandhapuṣpākṣatādibhiḥ |
daśa piṇḍān ghṛtāktāṃśca darbheṣu madhusaṃyutān

2,44.8

यज्ञोपवीति सतिलान् ध्यायन् विष्णुं यमं तथा ।
दक्षिणाभिमुखस्तूष्णीमेकैकं निर्वपेत् तुतान्

yajñopavīti satilān dhyāyan viṣṇuṃ yamaṃ tathā |
dakṣiṇābhimukhastūṣṇīmekaikaṃ nirvapet tutān

2,44.9

उद्धृत्य मिश्रितान् पश्चात् तीर्थे ऽभ्मः सु विनिः क्षिपेत् ।
क्षिपन् संकीर्तयेन्नाम गोत्रं च मृतकस्य च

uddhṛtya miśritān paścāt tīrthe 'bhmaḥ su viniḥ kṣipet |
kṣipan saṃkīrtayennāma gotraṃ ca mṛtakasya ca

2,44.10

पुनरप्यर्चयेद्विष्णुं यमं कुसुमचन्दनैः ।
धूपदीपैः सनैवेद्यैर्भक्ष्यभोज्यसमन्वितैः

punarapyarcayedviṣṇuṃ yamaṃ kusumacandanaiḥ |
dhūpadīpaiḥ sanaivedyairbhakṣyabhojyasamanvitaiḥ

2,44.11

तस्मिन्नुपवसेदह्नि विप्रांश्चेव निमन्त्रयेत् ।
कुलविद्यातपोयुक्तान् साधुशीलसमन्वितान्

tasminnupavasedahni viprāṃśceva nimantrayet |
kulavidyātapoyuktān sādhuśīlasamanvitān

2,44.12

नव सप्ताथवा पञ्च स्वसामर्थ्यानुसारतः ।
अपरे ऽहनि मध्याह्ने यमं विष्णुं तथार्चयेत्

nava saptāthavā pañca svasāmarthyānusārataḥ |
apare 'hani madhyāhne yamaṃ viṣṇuṃ tathārcayet

2,44.13

उदङ्मुखांस्तथा विप्रांस्तान् सम्यगुपवेशयेत् ।
आवाहनार्घदानादौ विष्णुं यमसमन्वितम्

udaṅmukhāṃstathā viprāṃstān samyagupaveśayet |
āvāhanārghadānādau viṣṇuṃ yamasamanvitam

2,44.14

यज्ञोपवीती कुर्वीत प्रेतनाम प्रकीर्तयेत् ।
प्रेतं यमं च विष्णुं च स्मरन् श्राद्धं समापयेत्

yajñopavītī kurvīta pretanāma prakīrtayet |
pretaṃ yamaṃ ca viṣṇuṃ ca smaran śrāddhaṃ samāpayet

2,44.15

अन्येभ्यश्चापि सर्वेभ्यः पिण्डदानार्थमुद्धरेत् ।
पृथग्वा दश पिण्डांश्च पञ्च दद्यात् क्रमेण तु

anyebhyaścāpi sarvebhyaḥ piṇḍadānārthamuddharet |
pṛthagvā daśa piṇḍāṃśca pañca dadyāt krameṇa tu

2,44.16

प्रथमं विष्णवे दद्याद्ब्रह्मणे च शिवाय च ।
सभृत्याय शिवायाथ प्रेतायापि च पञ्चमम्

prathamaṃ viṣṇave dadyādbrahmaṇe ca śivāya ca |
sabhṛtyāya śivāyātha pretāyāpi ca pañcamam

2,44.17

नाम गोत्रं स्मरेत् तस्य विष्णुशब्दं प्रकीर्तयेत् ।
नमस्कारशिरस्कन्तु पञ्चमं पिण्डमुद्धरेत्

nāma gotraṃ smaret tasya viṣṇuśabdaṃ prakīrtayet |
namaskāraśiraskantu pañcamaṃ piṇḍamuddharet

2,44.18

गोभूमिपिण्डदानाद्यैः शक्त्या प्रेतं स्मरंश्च तम् ।
तिलैस्तिलांस्तु विप्राणां दर्भयुक्तेषु पाणिषु

gobhūmipiṇḍadānādyaiḥ śaktyā pretaṃ smaraṃśca tam |
tilaistilāṃstu viprāṇāṃ darbhayukteṣu pāṇiṣu

2,44.19

दद्यादन्नं द्विजानां च ताम्बूलं दक्षिणां तथा ।
एवं शिष्टतमं विप्रं हरिण्येन प्रपूजयेत्

dadyādannaṃ dvijānāṃ ca tāmbūlaṃ dakṣiṇāṃ tathā |
evaṃ śiṣṭatamaṃ vipraṃ hariṇyena prapūjayet

2,44.20

नाम गोत्रं स्मरन् दद्याद्विष्णुप्रीतोस्त्विति ब्रुवन् ।
अनुव्रज्य द्विजान् पश्चात् त्यक्ताम्भो दक्षिणामुखः

nāma gotraṃ smaran dadyādviṣṇuprītostviti bruvan |
anuvrajya dvijān paścāt tyaktāmbho dakṣiṇāmukhaḥ

2,44.21

कीर्तयन्नामगोत्रे तु भुवि प्रीतोस्त्विति क्षिपेत् ।
मित्रबन्धुजनैः सार्धं शेषं भुञ्जीत वाग्यतः ।
प्रतिसंवत्सरादि स्यादेकोद्दिष्टविधानतः

kīrtayannāmagotre tu bhuvi prītostviti kṣipet |
mitrabandhujanaiḥ sārdhaṃ śeṣaṃ bhuñjīta vāgyataḥ |
pratisaṃvatsarādi syādekoddiṣṭavidhānataḥ

2,44.22

एवं कृते गमिष्यन्ति स्वर्लोकं पापकर्मिणः ।
सपिण्डीकरणादौ तु कृते चैवाप्नुवन्तिते

evaṃ kṛte gamiṣyanti svarlokaṃ pāpakarmiṇaḥ |
sapiṇḍīkaraṇādau tu kṛte caivāpnuvantite

2,44.23

अथ कश्चित् प्रमादेन म्रियते ह्युदकादिभिः ।
संसारप्रमुखस्तस्य सर्वं कुर्याद्यथाविधि

atha kaścit pramādena mriyate hyudakādibhiḥ |
saṃsārapramukhastasya sarvaṃ kuryādyathāvidhi

2,44.24

प्रमादादिच्छया मर्त्यो न गच्छेत्सर्पसंमुखः ।
पक्षयोरुभयोर्नागं पञ्चमीषु प्रपूजयेत्

pramādādicchayā martyo na gacchetsarpasaṃmukhaḥ |
pakṣayorubhayornāgaṃ pañcamīṣu prapūjayet

2,44.25

कुर्यात् पिष्टमयीं लेखां नागानामाकृतिं भुवि ।
अर्चयेत् तां सितैः पुष्पैः सुगन्धैश्चन्दनेनच

kuryāt piṣṭamayīṃ lekhāṃ nāgānāmākṛtiṃ bhuvi |
arcayet tāṃ sitaiḥ puṣpaiḥ sugandhaiścandanenaca

2,44.26

प्रदद्याद्धूपदीपन्तु तण्डुलांश्च सितान् क्षिपेत् ।
आमपिष्टं तथैवान्नं क्षीरञ्च विनिवेदयेत्

pradadyāddhūpadīpantu taṇḍulāṃśca sitān kṣipet |
āmapiṣṭaṃ tathaivānnaṃ kṣīrañca vinivedayet

2,44.27

उपस्थाय वदेदेवं मुञ्चन् मुद्रांशुकानि च ।
मधुरं तद्दिने ऽश्रीयाद्देवश्राद्धं समापयेत्

upasthāya vadedevaṃ muñcan mudrāṃśukāni ca |
madhuraṃ taddine 'śrīyāddevaśrāddhaṃ samāpayet

2,44.28

सौवर्णं शक्तितो नागं ततो दद्याद्द्विजोत्तमे ।
धेनुं दत्त्वा ततो ब्रूयात् प्रीयतां नागराडिति

sauvarṇaṃ śaktito nāgaṃ tato dadyāddvijottame |
dhenuṃ dattvā tato brūyāt prīyatāṃ nāgarāḍiti

2,44.29

यथाविभव्यं कुर्वीत कर्माण्यन्यानि पूर्ववत् ।
स्वशाखोक्तविधानेन इत्थं कुर्याद्यथातथम् ।
प्रेतत्वान्मोचयेत् तांस्तु स्वर्गमार्गं नयेत् च

yathāvibhavyaṃ kurvīta karmāṇyanyāni pūrvavat |
svaśākhoktavidhānena itthaṃ kuryādyathātatham |
pretatvānmocayet tāṃstu svargamārgaṃ nayet ca

Chapter 2.45

2,45.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशाख्ये धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे दुर्मरणे कार्याकार्यक्रियादिनिरूपणं नाम चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 45 श्रीविष्णुरुवाच ।
प्रत्यब्दं श्राद्धमेवं ते कथयामि खगेश्वर ।
प्रत्यब्दं पार्वणेनैव कुर्यातां क्षेत्रजोरसौ

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśākhye dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde durmaraṇe kāryākāryakriyādinirūpaṇaṃ nāma catuścatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 45 śrīviṣṇuruvāca |
pratyabdaṃ śrāddhamevaṃ te kathayāmi khageśvara |
pratyabdaṃ pārvaṇenaiva kuryātāṃ kṣetrajorasau

2,45.2

विधिनाचेतरैरेवमेकोद्दिष्टं न पार्वणम्

vidhinācetarairevamekoddiṣṭaṃ na pārvaṇam

2,45.3

अनग्नेश्च सुतौ स्यातामनग्नी क्षेत्रजोरसौ ।
एकोद्दिष्टं न कुर्यातां प्रत्यब्दं तौ तु पार्वणम्

anagneśca sutau syātāmanagnī kṣetrajorasau |
ekoddiṣṭaṃ na kuryātāṃ pratyabdaṃ tau tu pārvaṇam

2,45.4

यदा त्वन्यतरः साग्निः पुत्रो वाप्यथवा पिता ।
प्रत्यब्दं पार्वणं तत्र कुर्यातां क्षेत्रजौरसौ

yadā tvanyataraḥ sāgniḥ putro vāpyathavā pitā |
pratyabdaṃ pārvaṇaṃ tatra kuryātāṃ kṣetrajaurasau

2,45.5

अनग्नयः साग्नयो वा पुत्रा वा पितरो ऽपि वा ।
एकोद्दिष्टं सुतैः कार्यं क्षयाह इति केचन

anagnayaḥ sāgnayo vā putrā vā pitaro 'pi vā |
ekoddiṣṭaṃ sutaiḥ kāryaṃ kṣayāha iti kecana

2,45.6

दर्शकाले क्षयो यस्य प्रेतपक्षे ऽथ वा पुनः ।
प्रत्यब्दं पार्वणं कार्यं तस्य सर्वैः सुतैरपि

darśakāle kṣayo yasya pretapakṣe 'tha vā punaḥ |
pratyabdaṃ pārvaṇaṃ kāryaṃ tasya sarvaiḥ sutairapi

2,45.7

एकोद्दिष्टमपुत्राणां पुंसां स्याद्योपितामपि ।
एकोद्दिष्टे कुशा ग्राह्याः समूला यज्ञकर्मणि ।
बहिर्लूनाः सकृल्लनाः श्राद्धं वृद्धिमृते सदा

ekoddiṣṭamaputrāṇāṃ puṃsāṃ syādyopitāmapi |
ekoddiṣṭe kuśā grāhyāḥ samūlā yajñakarmaṇi |
bahirlūnāḥ sakṛllanāḥ śrāddhaṃ vṛddhimṛte sadā

2,45.8

कर्तव्ये पार्वणे श्राद्धे आशौचं यदि जायते ।
आशौचावगमे कुर्याच्छ्राद्धं हि तदनन्तरम्

kartavye pārvaṇe śrāddhe āśaucaṃ yadi jāyate |
āśaucāvagame kuryācchrāddhaṃ hi tadanantaram

2,45.9

एकोद्दिष्टे तु सम्प्राप्ते यदि विघ्नः प्रजायते ।
मासेन्यस्मिन् तिथौ तस्यां कुर्याच्छ्राद्धं तदैव हि

ekoddiṣṭe tu samprāpte yadi vighnaḥ prajāyate |
māsenyasmin tithau tasyāṃ kuryācchrāddhaṃ tadaiva hi

2,45.10

तूष्णीं श्राद्धान्तु शूद्रस्य भार्यायास्तत्सुतस्य च ।
कन्यायाश्च द्विजातीनामनुपेतद्विजस्य च

tūṣṇīṃ śrāddhāntu śūdrasya bhāryāyāstatsutasya ca |
kanyāyāśca dvijātīnāmanupetadvijasya ca

2,45.11

एककाले गता सूनां बहूनामथ वा द्वयोः ।
तन्त्रेण श्रपणं कुर्याच्छ्राद्धं कुर्यात् पृथक्पृथक्

ekakāle gatā sūnāṃ bahūnāmatha vā dvayoḥ |
tantreṇa śrapaṇaṃ kuryācchrāddhaṃ kuryāt pṛthakpṛthak

2,45.12

दद्यात् पूर्वं मृतस्यादौ द्वितीयस्य ततः पुनः ।
तृतीयस्य ततः कुर्यात् संनिपाते त्वयं विधिः (क्रमः)

dadyāt pūrvaṃ mṛtasyādau dvitīyasya tataḥ punaḥ |
tṛtīyasya tataḥ kuryāt saṃnipāte tvayaṃ vidhiḥ (kramaḥ)

2,45.13

प्रत्यब्दमेवं यः कुर्याद्यथातथमतन्द्रितः ।
तारयित्वा पितॄन् सर्वान् प्राप्नोति परमां गतिम्

pratyabdamevaṃ yaḥ kuryādyathātathamatandritaḥ |
tārayitvā pitṝn sarvān prāpnoti paramāṃ gatim

2,45.14

न ज्ञायते मृताहश्चेत् प्रस्थानदिनमेव च ।
मासश्चेत् स्यात् परिज्ञातस्तद्दर्शे स्यान्मृताहिकम्

na jñāyate mṛtāhaścet prasthānadinameva ca |
māsaścet syāt parijñātastaddarśe syānmṛtāhikam

2,45.15

यदा मासो न विज्ञातो विज्ञातं दिनमेव च ।
तदा मार्गशिरे मासि माघे वा तद्दिनं भवेत्

yadā māso na vijñāto vijñātaṃ dinameva ca |
tadā mārgaśire māsi māghe vā taddinaṃ bhavet

2,45.16

दिनमासावविज्ञातौ मरणस्य यदा पुनः ।
प्रस्थानदिनमासौ तु ग्राह्यौ श्राद्धे मयोदितौ

dinamāsāvavijñātau maraṇasya yadā punaḥ |
prasthānadinamāsau tu grāhyau śrāddhe mayoditau

2,45.17

प्रस्थानस्यापि न ज्ञातौ दिनमासौ यदा पुनः ।
मृतवार्ताश्रुतौ ग्राह्यौ पूर्वप्रोक्तक्रमेण तु

prasthānasyāpi na jñātau dinamāsau yadā punaḥ |
mṛtavārtāśrutau grāhyau pūrvaproktakrameṇa tu

2,45.18

प्रवासमन्तरेणापि स्यातां तौ विस्मृतौ यदा ।
तदानीमपि तौ ग्राह्यौ पूर्ववत् तु मृताहिके

pravāsamantareṇāpi syātāṃ tau vismṛtau yadā |
tadānīmapi tau grāhyau pūrvavat tu mṛtāhike

2,45.19

गृहस्थे प्रोषिते यच्च कश्चित्तु म्रियते गृहे ।
आसौचापगमे यत्र प्रारब्धे श्राद्धकर्मणि

gṛhasthe proṣite yacca kaścittu mriyate gṛhe |
āsaucāpagame yatra prārabdhe śrāddhakarmaṇi

2,45.20

प्रत्यागतश्चेज्जानाति तत्र वृत्तं गृही तथा ।
आशौचं गृहिणस्तेषां न द्रव्यादेस्तदा भवेत्

pratyāgataścejjānāti tatra vṛttaṃ gṛhī tathā |
āśaucaṃ gṛhiṇasteṣāṃ na dravyādestadā bhavet

2,45.21

पुत्रादिना यदारब्धं श्राद्धं तत्त्वेन वाखिलम् ।
समापनीयं तत्रापि श्राद्धं गृहीतु दूरतः

putrādinā yadārabdhaṃ śrāddhaṃ tattvena vākhilam |
samāpanīyaṃ tatrāpi śrāddhaṃ gṛhītu dūrataḥ

2,45.22

दात्रा बोक्त्रा च न ज्ञातं सूतकं मृतकं तथा ।
उभयोरपि तद्दोषं नारोपयति कर्हिचित्

dātrā boktrā ca na jñātaṃ sūtakaṃ mṛtakaṃ tathā |
ubhayorapi taddoṣaṃ nāropayati karhicit

2,45.23

यदा त्वन्यतरज्ञातं सूतकं मृतकं तथा ।
भोक्तुरेव तदा दोषो नान्यो दाता प्रदुष्यति

yadā tvanyatarajñātaṃ sūtakaṃ mṛtakaṃ tathā |
bhoktureva tadā doṣo nānyo dātā praduṣyati

2,45.24

इत्युक्तेन प्रकारेण यः कुर्यान्मृतवासरम् ।
अविज्ञातमृताहस्य सततं तारयत्यसौ

ityuktena prakāreṇa yaḥ kuryānmṛtavāsaram |
avijñātamṛtāhasya satataṃ tārayatyasau

2,45.25

नित्यश्राद्धे ऽथ गन्धाद्यैर्द्विजानभ्यर्च्य भक्तितः ।
सर्वान् पितृगणान् सम्यक् सहैवोद्दिश्य योजयेत्

nityaśrāddhe 'tha gandhādyairdvijānabhyarcya bhaktitaḥ |
sarvān pitṛgaṇān samyak sahaivoddiśya yojayet

2,45.26

आवाहनं स्वधाकारो पिण्डाग्नौकरणादिकम् ।
ब्रह्मचर्यादिनियमा विश्वदेवास्तथैव च

āvāhanaṃ svadhākāro piṇḍāgnaukaraṇādikam |
brahmacaryādiniyamā viśvadevāstathaiva ca

2,45.27

नित्यश्राद्धे त्यजेदेतान् भोज्यमन्नं प्रकल्पयेत् ।
दत्त्वा तु दक्षिणां शक्त्या नमस्कारैर्विसर्जयेत्

nityaśrāddhe tyajedetān bhojyamannaṃ prakalpayet |
dattvā tu dakṣiṇāṃ śaktyā namaskārairvisarjayet

2,45.28

देवानुद्दिश्य विश्वादीन् यद्दद्याद्द्विजभोजनम् ।
तन्नित्यश्राद्धवत् कार्यं देवश्राद्धं तदुच्यते

devānuddiśya viśvādīn yaddadyāddvijabhojanam |
tannityaśrāddhavat kāryaṃ devaśrāddhaṃ taducyate

2,45.29

मातृश्राद्धन्तु पूर्वेण कर्मादौ पैतृकं तथा ।
उत्तरे ऽहनि वृद्धौ स्यान्मातामहगणस्य तु

mātṛśrāddhantu pūrveṇa karmādau paitṛkaṃ tathā |
uttare 'hani vṛddhau syānmātāmahagaṇasya tu

2,45.30

श्राद्धत्रयं प्रकुर्र्वीत वैश्वदेवन्तुतान्त्रिकम्

śrāddhatrayaṃ prakurrvīta vaiśvadevantutāntrikam

2,45.31

मातृभ्यः कल्पयेत्पूर्वं पितृभ्यस्तदनन्तरम् ।
मातामहेभ्यश्च तथा दद्यादित्थं क्रमेण तु

mātṛbhyaḥ kalpayetpūrvaṃ pitṛbhyastadanantaram |
mātāmahebhyaśca tathā dadyāditthaṃ krameṇa tu

2,45.32

मातृश्राद्धे तु विप्राणामभावे सुकुलोद्गताः ।
पतिपुत्रान्विताः साध्व्यो योषितो ऽष्टौ च भावयेत्

mātṛśrāddhe tu viprāṇāmabhāve sukulodgatāḥ |
patiputrānvitāḥ sādhvyo yoṣito 'ṣṭau ca bhāvayet

2,45.33

इष्टापूर्तादिके श्राद्धं कुर्यादाभ्युदयं तथा ।
उत्पातादिनिमित्तेषु नित्य श्राद्धवदेव तु

iṣṭāpūrtādike śrāddhaṃ kuryādābhyudayaṃ tathā |
utpātādinimitteṣu nitya śrāddhavadeva tu

2,45.34

नित्यं दैवञ्च वृद्धिञ्च काम्यं नैमित्तिकं तथा ।
श्राद्धान्युक्तप्रकारेण कुर्वन् सिद्धिमवाप्नुयात् ।
इति ते कथितं तार्क्ष्य किमन्यत्परिपृच्छसि

nityaṃ daivañca vṛddhiñca kāmyaṃ naimittikaṃ tathā |
śrāddhānyuktaprakāreṇa kurvan siddhimavāpnuyāt |
iti te kathitaṃ tārkṣya kimanyatparipṛcchasi

Chapter 2.46

2,46.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे प्रत्याब्दिकादिश्राद्धनिरूपणं नाम पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 46 तार्क्ष्य उवाच ।
सुकृतस्य प्रभावेण स्वर्गो नानाविधो नणाम् ।
भोगाः सौख्याति रूपञ्च बलं बुद्धैः पराक्रमः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde pratyābdikādiśrāddhanirūpaṇaṃ nāma pañcacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 46 tārkṣya uvāca |
sukṛtasya prabhāveṇa svargo nānāvidho naṇām |
bhogāḥ saukhyāti rūpañca balaṃ buddhaiḥ parākramaḥ

2,46.2

सत्यं पुण्यवतां देव जायते ऽत्र परत्र च ।
सत्यंसत्यं पुनः सत्यं वेदवाक्यं न चान्यथा

satyaṃ puṇyavatāṃ deva jāyate 'tra paratra ca |
satyaṃsatyaṃ punaḥ satyaṃ vedavākyaṃ na cānyathā

2,46.3

धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयाते नानृतम् ।
क्षमा जयति न क्रोधो विष्णुर्जयति नासुरः

dharmo jayati nādharmaḥ satyaṃ jayāte nānṛtam |
kṣamā jayati na krodho viṣṇurjayati nāsuraḥ

2,46.4

तद्वत्सत्यं मया ज्ञातं सुकृताच्छोभनं भवेत् ।
यतोत्कृष्टतमं पुण्यं तथोत्कृष्टतरोनरः

tadvatsatyaṃ mayā jñātaṃ sukṛtācchobhanaṃ bhavet |
yatotkṛṣṭatamaṃ puṇyaṃ tathotkṛṣṭataronaraḥ

2,46.5

एवन्तु श्रोतुमिच्छामि जायन्ते पापिनो यथा ।
येन कर्मविपाकेन यथा नियमभाग्भवेत्

evantu śrotumicchāmi jāyante pāpino yathā |
yena karmavipākena yathā niyamabhāgbhavet

2,46.6

यांयां योनिमवाप्नोति यथारूपश्च जायते ।
तन्मे वद सुरश्रेष्ठ समासेनापि काङ्क्षितम्

yāṃyāṃ yonimavāpnoti yathārūpaśca jāyate |
tanme vada suraśreṣṭha samāsenāpi kāṅkṣitam

2,46.7

श्रीकृष्ण उवाच ।
शुभाशुभफलैस्तार्क्ष्य भुक्तभोगा नरास्त्विह ।
जायन्ते लक्षणैर्यैस्तुतानि मे शृणु काश्यप

śrīkṛṣṇa uvāca |
śubhāśubhaphalaistārkṣya bhuktabhogā narāstviha |
jāyante lakṣaṇairyaistutāni me śṛṇu kāśyapa

2,46.8

गुरुरात्मवतां शास्ता राजा शास्ता दुरात्मनाम् ।
इह प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यमः

gururātmavatāṃ śāstā rājā śāstā durātmanām |
iha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yamaḥ

2,46.9

प्रायश्चित्तेष्वचीर्णेषु यमलोका ह्यनेकधा ।
यातनाभिर्विमुक्ता ये यान्ति ते जीवसन्ततीम्

prāyaścitteṣvacīrṇeṣu yamalokā hyanekadhā |
yātanābhirvimuktā ye yānti te jīvasantatīm

2,46.10

गत्वा मानुषभावे तु पापचिह्ना भवन्ति ते ।
तान्यहं तव चिह्नानि कथयिष्ये खगोत्तम

gatvā mānuṣabhāve tu pāpacihnā bhavanti te |
tānyahaṃ tava cihnāni kathayiṣye khagottama

2,46.11

सोढ्वा वै यातनाः सर्वा गत्वा वैवस्वतक्षयम् ।
निस्तीर्णयातनास्ते तु लोकमायान्ति चिह्निताः

soḍhvā vai yātanāḥ sarvā gatvā vaivasvatakṣayam |
nistīrṇayātanāste tu lokamāyānti cihnitāḥ

2,46.12

गद्गदो ऽनतवादी स्यान्मूकश्चैव गवानृते ।
ब्रह्महा जायते कुष्ठी श्यावदन्तश्च मद्यपः

gadgado 'natavādī syānmūkaścaiva gavānṛte |
brahmahā jāyate kuṣṭhī śyāvadantaśca madyapaḥ

2,46.13

कुनखी स्वर्णहरणाद्दुश्चर्मा गुरुतल्पगः ।
संयोगी हीनयोनिः स्याद्दरिद्रो ऽदत्तदानतः

kunakhī svarṇaharaṇādduścarmā gurutalpagaḥ |
saṃyogī hīnayoniḥ syāddaridro 'dattadānataḥ

2,46.14

अयाज्ययाजको याति ग्राहमसूकरतां द्विजः ।
खरो वै बहुयाजी स्यात्काको निर्मन्त्रभोजनात्

ayājyayājako yāti grāhamasūkaratāṃ dvijaḥ |
kharo vai bahuyājī syātkāko nirmantrabhojanāt

2,46.15

अपरीक्षितभोक्तारो व्याघ्राः स्युर्निर्जने वने ।
बहुतर्जको मार्जरः खद्योतः कक्षदाहकः

aparīkṣitabhoktāro vyāghrāḥ syurnirjane vane |
bahutarjako mārjaraḥ khadyotaḥ kakṣadāhakaḥ

2,46.16

पात्रे विद्याप्रदाता यो बलीवर्दो भवेत्तसः ।
अन्नं पर्युषितं विप्रे प्रददत्कुक्करो भवेत्

pātre vidyāpradātā yo balīvardo bhavettasaḥ |
annaṃ paryuṣitaṃ vipre pradadatkukkaro bhavet

2,46.17

मात्सर्यादपि जात्यन्धो जन्मान्धः पुस्तकं हरन् ।
फलान्याहरतो ऽपत्यं म्रियते नात्र संशयः

mātsaryādapi jātyandho janmāndhaḥ pustakaṃ haran |
phalānyāharato 'patyaṃ mriyate nātra saṃśayaḥ

2,46.18

मृतो वानरतां याति तन्मुखो गण्डवान् भवेत् ।
अदत्त्वा भक्ष्यमश्राति अनपत्यो भवेत्तु सः

mṛto vānaratāṃ yāti tanmukho gaṇḍavān bhavet |
adattvā bhakṣyamaśrāti anapatyo bhavettu saḥ

2,46.19

हरन्वस्त्रं भवेद्गोधा गरदः पवनाशनः ।
प्रवज्यागमनाद्राजन् भवेन्मरुपिशाचकः

haranvastraṃ bhavedgodhā garadaḥ pavanāśanaḥ |
pravajyāgamanādrājan bhavenmarupiśācakaḥ

2,46.20

चातको जलहर्ता स्याद्धान्यहर्ता च मूषिकः ।
अप्राप्तयौवनां सेवन् भवेत्सर्प इति श्रुतिः

cātako jalahartā syāddhānyahartā ca mūṣikaḥ |
aprāptayauvanāṃ sevan bhavetsarpa iti śrutiḥ

2,46.21

गुरुदाराभिलाषी च कृकलासो भवेद्ध्रुवम् ।
जलप्रस्त्रवणं यस्तु भिन्द्यान्मत्स्यो भवेन्नरः

gurudārābhilāṣī ca kṛkalāso bhaveddhruvam |
jalaprastravaṇaṃ yastu bhindyānmatsyo bhavennaraḥ

2,46.22

अविक्रेयक्रयाच्चैव बको गृध्रो भवेन्नरः ।
अयोनिगो वृको हि स्यादुलूकः क्रयवञ्चनात्

avikreyakrayāccaiva bako gṛdhro bhavennaraḥ |
ayonigo vṛko hi syādulūkaḥ krayavañcanāt

2,46.23

मृतस्यैकादशाहे तु भुञ्जानश्चाभिजायते ।
प्रतिश्रुत्य द्विजेभ्योरऽथमददज्जम्बुको भवेत्

mṛtasyaikādaśāhe tu bhuñjānaścābhijāyate |
pratiśrutya dvijebhyor'thamadadajjambuko bhavet

2,46.24

राज्ञरिं गत्वा भवेद्दंष्ट्री तस्करो विङ्वराहकः ।
शारिवा फलविक्रेता वृषश्च वृषलीपतिः

rājñariṃ gatvā bhaveddaṃṣṭrī taskaro viṅvarāhakaḥ |
śārivā phalavikretā vṛṣaśca vṛṣalīpatiḥ

2,46.25

मार्जरो ऽग्निं पदा स्पृष्ट्वा रोगवान्परमांसभुक् ।
उदक्यागमनात्षण्डो दुर्गन्धश्च सुगन्धहृत्

mārjaro 'gniṃ padā spṛṣṭvā rogavānparamāṃsabhuk |
udakyāgamanātṣaṇḍo durgandhaśca sugandhahṛt

2,46.26

यद्वा तद्वापि पारक्यं स्वल्पं वा हरते बहु ।
हृत्वा वै योनिमाप्नोति तिरश्चां नात्र संशयः

yadvā tadvāpi pārakyaṃ svalpaṃ vā harate bahu |
hṛtvā vai yonimāpnoti tiraścāṃ nātra saṃśayaḥ

2,46.27

एवमादीनि चिह्नानि अन्यान्यपि खगेश्वर ।
स्वकर्मविततान्येव? दृश्यन्ते यैस्तु मानवैः

evamādīni cihnāni anyānyapi khageśvara |
svakarmavitatānyeva? dṛśyante yaistu mānavaiḥ

2,46.28

एवं दुष्कृतकर्मा हि भुक्त्वा च नरकान्क्रमात् ।
जायते कर्मशेषेण उक्तास्वेतासु योनिषु

evaṃ duṣkṛtakarmā hi bhuktvā ca narakānkramāt |
jāyate karmaśeṣeṇa uktāsvetāsu yoniṣu

2,46.29

ततो जन्मशतं मर्त्ये सर्वजन्तुषु काश्यप ।
जायते नात्र सन्देहः समीभूते शुभाशुभे

tato janmaśataṃ martye sarvajantuṣu kāśyapa |
jāyate nātra sandehaḥ samībhūte śubhāśubhe

2,46.30

स्त्रीपुंसयो प्रसङ्गेन निरुद्धे शुक्रसोणिते ।
समुपेतः पञ्चभूतैर्जायते पाञ्चभौतिकः

strīpuṃsayo prasaṅgena niruddhe śukrasoṇite |
samupetaḥ pañcabhūtairjāyate pāñcabhautikaḥ

2,46.31

इन्द्रियाणि मनः प्राणा ज्ञानमायुः सुखं धृतिः ।
धारणा प्रेरणं दुः खं मिथ्याहङ्कार एव च

indriyāṇi manaḥ prāṇā jñānamāyuḥ sukhaṃ dhṛtiḥ |
dhāraṇā preraṇaṃ duḥ khaṃ mithyāhaṅkāra eva ca

2,46.32

प्रयताकृतिवर्णस्तु रागद्वेषौ भवाभवौ ।
तस्येदमात्मनः सर्वमनादेरादिमिच्छतः

prayatākṛtivarṇastu rāgadveṣau bhavābhavau |
tasyedamātmanaḥ sarvamanāderādimicchataḥ

2,46.33

स्वकर्म बद्धस्य तदा गर्भवृद्धिर्भवेदिति ।
पुरा यथा मया प्रोक्तं तव जन्तोर्हि लक्षणम्

svakarma baddhasya tadā garbhavṛddhirbhavediti |
purā yathā mayā proktaṃ tava jantorhi lakṣaṇam

2,46.34

एवं प्रवर्तितं चक्रं भूतग्रामे चतुर्विधे ।
समुत्पत्तिर्विनाशश्च जायते तार्क्ष्य देहिनाम्

evaṃ pravartitaṃ cakraṃ bhūtagrāme caturvidhe |
samutpattirvināśaśca jāyate tārkṣya dehinām

2,46.35

स्वधर्मेणैवोर्ध्वगतिरधर्मेणाप्यधोगतिः ।
जायते सर्ववर्णानां स्वधर्मचलनात् खग

svadharmeṇaivordhvagatiradharmeṇāpyadhogatiḥ |
jāyate sarvavarṇānāṃ svadharmacalanāt khaga

2,46.36

देवत्वे मानुषत्वे च दानभोगादिकाः क्रियाः ।
या दृश्यन्ते वैनतेय तत्सर्वं कर्मजं फलम्

devatve mānuṣatve ca dānabhogādikāḥ kriyāḥ |
yā dṛśyante vainateya tatsarvaṃ karmajaṃ phalam

2,46.37

अकर्मविहिते घोरे कामक्रोधार्जिते ऽशुभे ।
पतेद्वै नरके भूयो तस्योत्तारो न विद्यते

akarmavihite ghore kāmakrodhārjite 'śubhe |
patedvai narake bhūyo tasyottāro na vidyate

Chapter 2.47

2,47.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे जीवस्य शुभाशुभगतिनिरूपणं नाम षट्चत्वारिंशोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 47 गरुड उवाच ।
भगवन्देवदेवेश कृपया परया वद ।
दानं दानस्य माहात्म्यं वैतरण्याः प्रमाणकम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe jīvasya śubhāśubhagatinirūpaṇaṃ nāma ṣaṭcatvāriṃśodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 47 garuḍa uvāca |
bhagavandevadeveśa kṛpayā parayā vada |
dānaṃ dānasya māhātmyaṃ vaitaraṇyāḥ pramāṇakam

2,47.2

श्रीकृष्ण उवाच ।
या सा वैतरणी नाम यममार्गे महासरित् ।
अगाधा दुस्तरा पापैर्दृष्टमात्रा भयावहा

śrīkṛṣṇa uvāca |
yā sā vaitaraṇī nāma yamamārge mahāsarit |
agādhā dustarā pāpairdṛṣṭamātrā bhayāvahā

2,47.3

पूयशोणिततोयाढ्या मांसकर्दमसकुंला ।
पापिनञ्चागतान्दृष्ट्वा नानाभयसमावृता

pūyaśoṇitatoyāḍhyā māṃsakardamasakuṃlā |
pāpinañcāgatāndṛṣṭvā nānābhayasamāvṛtā

2,47.4

क्वाथ्यते सत्वरं तोयं पात्रमध्ये घृतं यथा ।
क्रिमिभिः सङ्कुलं पूयं वज्रतुण्डैः समावृतम्

kvāthyate satvaraṃ toyaṃ pātramadhye ghṛtaṃ yathā |
krimibhiḥ saṅkulaṃ pūyaṃ vajratuṇḍaiḥ samāvṛtam

2,47.5

शिशुमारैश्च मकरैर्वज्रकर्तरिकायुतैः ।
अन्यैश्च जलजीवैश्च हिंसकैर्मांसभेदिभिः

śiśumāraiśca makarairvajrakartarikāyutaiḥ |
anyaiśca jalajīvaiśca hiṃsakairmāṃsabhedibhiḥ

2,47.6

उद्यान्ति द्वादशादित्याः प्रलयान्ते तथा हि ते ।
तपन्ति तत्र वै मर्त्याः क्रन्द मानास्तु पापिनः

udyānti dvādaśādityāḥ pralayānte tathā hi te |
tapanti tatra vai martyāḥ kranda mānāstu pāpinaḥ

2,47.7

हा भ्रातः पुत्र तातेति प्रलपन्ति मुहुर्मुहुः ।
विचरन्ति निमज्जन्ति ग्लानिं गच्छन्ति जन्तवः

hā bhrātaḥ putra tāteti pralapanti muhurmuhuḥ |
vicaranti nimajjanti glāniṃ gacchanti jantavaḥ

2,47.8

चतुर्विधैः प्राणिगणैर्दृष्टा व्याप्ता महानदी ।
तरन्ति गोप्रदानेन त्वन्यथा च पतन्ति ते

caturvidhaiḥ prāṇigaṇairdṛṣṭā vyāptā mahānadī |
taranti gopradānena tvanyathā ca patanti te

2,47.9

मां नरा ये ऽवमन्यन्ते चाचार्यं गुरुमेव च ।
वृद्धानन्यांश्चापि मूढास्तेषां वासस्तु तत्र वै

māṃ narā ye 'vamanyante cācāryaṃ gurumeva ca |
vṛddhānanyāṃścāpi mūḍhāsteṣāṃ vāsastu tatra vai

2,47.10

पतिव्रतां साधुशीलामूढां धर्मेषु निश्चलाम् ।
परित्यजन्ति ये मूढास्तेषां वासस्तु सन्ततम्

pativratāṃ sādhuśīlāmūḍhāṃ dharmeṣu niścalām |
parityajanti ye mūḍhāsteṣāṃ vāsastu santatam

2,47.11

विश्वासप्रतिपन्नानां स्वामिमित्रतपस्विनाम् ।
स्त्रीबालविकलादीनां वधं कृत्वा पतन्ति हि ।
पच्यन्ते तत्र मध्ये तु क्रन्दमानास्तु पापिनः

viśvāsapratipannānāṃ svāmimitratapasvinām |
strībālavikalādīnāṃ vadhaṃ kṛtvā patanti hi |
pacyante tatra madhye tu krandamānāstu pāpinaḥ

2,47.12

शान्तं बुभुक्षितं विप्रंयो विघ्नायोपसर्पति ।
क्रिमिभिर्भक्ष्यते तत्र यावदाभूतसंप्लवम्

śāntaṃ bubhukṣitaṃ vipraṃyo vighnāyopasarpati |
krimibhirbhakṣyate tatra yāvadābhūtasaṃplavam

2,47.13

ब्राह्मणाय प्रतीश्रुत्य यमार्थं न ददाति तम् ।
आहूय नास्ति यो ब्रूयात्तस्य वासस्तु तत्र वै

brāhmaṇāya pratīśrutya yamārthaṃ na dadāti tam |
āhūya nāsti yo brūyāttasya vāsastu tatra vai

2,47.14

अग्निदो गरदश्चैव कूटसाक्षी च मद्यपः ।
यज्ञविध्वंसकश्चैव राज्ञीगामी च पैशुनः

agnido garadaścaiva kūṭasākṣī ca madyapaḥ |
yajñavidhvaṃsakaścaiva rājñīgāmī ca paiśunaḥ

2,47.15

कथाभङ्गकरश्चैव स्वयन्दत्ता पहारकः ।
क्षेत्रसेतुविभेदी च परदारप्रधर्षकः

kathābhaṅgakaraścaiva svayandattā pahārakaḥ |
kṣetrasetuvibhedī ca paradārapradharṣakaḥ

2,47.16

ब्राह्मणो रसविक्रेता तथा यो वृषलीपतिः ।
गोधनस्य तृषार्तस्य वाप्या भेदं करोति यः

brāhmaṇo rasavikretā tathā yo vṛṣalīpatiḥ |
godhanasya tṛṣārtasya vāpyā bhedaṃ karoti yaḥ

2,47.17

कन्याविदूषकश्चैव दानं दत्त्वानुतापकः ।
शूबद्रस्तु कपिलापायी ब्राह्मणो मांसभोजनः

kanyāvidūṣakaścaiva dānaṃ dattvānutāpakaḥ |
śūbadrastu kapilāpāyī brāhmaṇo māṃsabhojanaḥ

2,47.18

एते वसन्ति सततं मा विचारं कृथाः क्वचित् ।
कृपणो नास्तिकः क्षुद्रः स तस्यां निवसेत्खग

ete vasanti satataṃ mā vicāraṃ kṛthāḥ kvacit |
kṛpaṇo nāstikaḥ kṣudraḥ sa tasyāṃ nivasetkhaga

2,47.19

सदामर्षो सदा क्रोधी निजवाक्यप्रमाणकृत् ।
परोक्त्युच्छेदको नित्यं वैतरण्या वसेच्चिरम्

sadāmarṣo sadā krodhī nijavākyapramāṇakṛt |
paroktyucchedako nityaṃ vaitaraṇyā vasecciram

2,47.20

यस्त्वहङ्कारवान्पापी स्वविकत्थनकारकः ।
कृतघ्नो गर्भसन्तापी वैतरण्यां स मज्जति

yastvahaṅkāravānpāpī svavikatthanakārakaḥ |
kṛtaghno garbhasantāpī vaitaraṇyāṃ sa majjati

2,47.21

कदापि भाग्ययोगेन तरणेच्छा भवेद्यदि ।
सानुकूला भवेद्येन तदाकर्णय काश्यप

kadāpi bhāgyayogena taraṇecchā bhavedyadi |
sānukūlā bhavedyena tadākarṇaya kāśyapa

2,47.22

अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनोदये ।
चन्द्रसूर्योपरागे वा संक्रान्तौ दर्शवासरे

ayane viṣuve puṇye vyatīpāte dinodaye |
candrasūryoparāge vā saṃkrāntau darśavāsare

2,47.23

अन्येषु पुण्यकालेषु दीयते दानमुत्तमम् ।
यदा तदा भवेद्वापि श्राद्धा दानं प्रति ध्रुवम्

anyeṣu puṇyakāleṣu dīyate dānamuttamam |
yadā tadā bhavedvāpi śrāddhā dānaṃ prati dhruvam

2,47.24

तदैब दानकालः स्याद्यतः सम्पत्तिरस्थिरा ।
अनित्यानि शरीराणि विभवो नैव शाश्वतः

tadaiba dānakālaḥ syādyataḥ sampattirasthirā |
anityāni śarīrāṇi vibhavo naiva śāśvataḥ

2,47.25

नित्यं सन्निहितो मृत्युः कर्तव्यो धर्मसंगहः ।
कृष्णां वा पाटलां वापि कुर्याद्वैतरणीं शुभाम्

nityaṃ sannihito mṛtyuḥ kartavyo dharmasaṃgahaḥ |
kṛṣṇāṃ vā pāṭalāṃ vāpi kuryādvaitaraṇīṃ śubhām

2,47.26

स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां कांस्यपात्रोपदोहनीम् ।
कृष्णवस्त्रयुगाच्छन्नां सप्तधान्यसमन्विताम्

svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurāṃ kāṃsyapātropadohanīm |
kṛṣṇavastrayugācchannāṃ saptadhānyasamanvitām

2,47.27

कार्पासद्रोणशिखरे आसीनं ताम्रभाजने ।
यमं हैमं प्रकुर्वीत लोहदण्डसमन्वितम् ।
इक्षुदण्डमयं बद्ध्वा प्लवं सुदृढबन्धनैः

kārpāsadroṇaśikhare āsīnaṃ tāmrabhājane |
yamaṃ haimaṃ prakurvīta lohadaṇḍasamanvitam |
ikṣudaṇḍamayaṃ baddhvā plavaṃ sudṛḍhabandhanaiḥ

2,47.28

उडुपोपरि तां धेनुं सूर्यदेहसमुद्भवाम् ।
कृत्वा प्रकल्पयेद्विप्रश्छत्रोपानहसंयुतम्

uḍupopari tāṃ dhenuṃ sūryadehasamudbhavām |
kṛtvā prakalpayedvipraśchatropānahasaṃyutam

2,47.29

अङ्गुलीयकवासांसि ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
इममुच्चारयेन्मन्त्रं संगृह्य सजलान्कुशान्

aṅgulīyakavāsāṃsi brāhmaṇāya nivedayet |
imamuccārayenmantraṃ saṃgṛhya sajalānkuśān

2,47.30

यमद्वारे महाघोरे श्रुत्वा वैतरणीं तदीम् ।
तर्तुकामो ददाम्येनां तुभ्यं वैतरणीं नमः

yamadvāre mahāghore śrutvā vaitaraṇīṃ tadīm |
tartukāmo dadāmyenāṃ tubhyaṃ vaitaraṇīṃ namaḥ

2,47.31

गावो मे अग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पार्श्वतः ।
गावो मे हृदये सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम्

gāvo me agrataḥ santu gāvo me santu pārśvataḥ |
gāvo me hṛdaye santu gavāṃ madhye vasāmyaham

2,47.32

विष्णुरूप द्विजश्रेष्ठ मामुद्धर महीसुर ।
सदक्षिणा मया दत्ता तुभ्यं वैतरणीनमः

viṣṇurūpa dvijaśreṣṭha māmuddhara mahīsura |
sadakṣiṇā mayā dattā tubhyaṃ vaitaraṇīnamaḥ

2,47.33

धर्मराजञ्च सर्वेशं वैतरण्याख्यधेनुकाम् ।
सर्वं प्रदक्षिणीकृत्य ब्राह्मणाय निवेदयेत्

dharmarājañca sarveśaṃ vaitaraṇyākhyadhenukām |
sarvaṃ pradakṣiṇīkṛtya brāhmaṇāya nivedayet

2,47.34

पुच्छं संगृह्य धेन्वाश्च अग्रे कृत्वा तु वै व्दिजम् ।
धेनुके त्वं प्रतीक्षस्व यमद्वारे महाभये

pucchaṃ saṃgṛhya dhenvāśca agre kṛtvā tu vai vdijam |
dhenuke tvaṃ pratīkṣasva yamadvāre mahābhaye

2,47.35

उत्तारणाय देवेशि वैतरण्ये नमो ऽस्तु ते ।
अनुव्रजेत्तु गच्छन्तं सर्वं तस्य गृहं नयेत्

uttāraṇāya deveśi vaitaraṇye namo 'stu te |
anuvrajettu gacchantaṃ sarvaṃ tasya gṛhaṃ nayet

2,47.36

एवं कृते वैनतेय सा सरित्सुतरा भवेत् ।
सर्वान्कामानवाप्नोति यो दद्याद्भुवि मानवः

evaṃ kṛte vainateya sā saritsutarā bhavet |
sarvānkāmānavāpnoti yo dadyādbhuvi mānavaḥ

2,47.37

सुकृतस्य प्रभावेण सुखञ्चेह परत्र च ।
स्वस्थे सहस्रगुणितमातुरे शतसंमितम्

sukṛtasya prabhāveṇa sukhañceha paratra ca |
svasthe sahasraguṇitamāture śatasaṃmitam

2,47.38

मृतस्यैव तु यद्दानं परोक्षे तत्समं स्मृतम् ।
स्वहस्तेन ततो देयं मृते कः कस्य दास्यती

mṛtasyaiva tu yaddānaṃ parokṣe tatsamaṃ smṛtam |
svahastena tato deyaṃ mṛte kaḥ kasya dāsyatī

2,47.39

दानधर्मविहीनानां कृपणैर्जीवेतक्षितैः ।
अस्थिरेण शरीरेण स्थिरं कर्म समाचरेत्

dānadharmavihīnānāṃ kṛpaṇairjīvetakṣitaiḥ |
asthireṇa śarīreṇa sthiraṃ karma samācaret

2,47.40

अवश्यमेव यास्यन्ति प्राणाः प्राघुणि (घूर्णि) का इव

avaśyameva yāsyanti prāṇāḥ prāghuṇi (ghūrṇi) kā iva

2,47.41

इतीदमुक्तं तव पक्षिराज विडम्बनं जन्तुगणस्य सर्वम् ।
प्रेतस्य मोक्षाय तदौद्ध्वन्दैहिकं हिताय लोकस्य चरेच्छुभाय तु

itīdamuktaṃ tava pakṣirāja viḍambanaṃ jantugaṇasya sarvam |
pretasya mokṣāya tadauddhvandaihikaṃ hitāya lokasya carecchubhāya tu

2,47.42

सूत उवाच ।
एवं विप्राः समाद्दिष्टो विष्णुना प्रभविष्णुना ।
गरुड प्रेतचरितं श्रुत्वा सन्तुष्टिमागतः

sūta uvāca |
evaṃ viprāḥ samāddiṣṭo viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
garuḍa pretacaritaṃ śrutvā santuṣṭimāgataḥ

2,47.43

व्रततीर्थादिकं सर्वं पुनः पप्रच्छ केशवम् ।
ध्यात्वा मनसि सर्वेशं सर्वकारणकारणम्

vratatīrthādikaṃ sarvaṃ punaḥ papraccha keśavam |
dhyātvā manasi sarveśaṃ sarvakāraṇakāraṇam

2,47.44

ऋषयः सर्वमेवैतज्जन्तूनां प्रभवादिकम् ।
मरणं जन्म च तथा प्रेतत्वञ्चौर्ध्वदैहिकम्

ṛṣayaḥ sarvamevaitajjantūnāṃ prabhavādikam |
maraṇaṃ janma ca tathā pretatvañcaurdhvadaihikam

2,47.45

मया प्रोक्तं वै मुक्त्यै निदानं चैव सर्वशः ।
लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराजयः ।
येषामिन्दीवरश्यामो हृदयस्थो जनार्दनः

mayā proktaṃ vai muktyai nidānaṃ caiva sarvaśaḥ |
lābhasteṣāṃ jayasteṣāṃ kutasteṣāṃ parājayaḥ |
yeṣāmindīvaraśyāmo hṛdayastho janārdanaḥ

2,47.46

धर्मो जयति नाधर्मः सत्यं जयति नानृतम् ।
क्षमा जयति न क्रोधो विष्णुर्जयति नासुराः

dharmo jayati nādharmaḥ satyaṃ jayati nānṛtam |
kṣamā jayati na krodho viṣṇurjayati nāsurāḥ

2,47.47

विष्णुर्माता पिता विष्णुर्विष्णुः स्वजनबान्धवाः ।
येषामेव स्थिरा बुद्धिर्न तेषां दुर्गतिर्भवेत्

viṣṇurmātā pitā viṣṇurviṣṇuḥ svajanabāndhavāḥ |
yeṣāmeva sthirā buddhirna teṣāṃ durgatirbhavet

2,47.48

मङ्गलं भगवान्विष्णुर्मङ्गलं गरुडध्वजः ।
मङ्गलं पुण्डरीकाक्षो मङ्गलायतनं हरिः

maṅgalaṃ bhagavānviṣṇurmaṅgalaṃ garuḍadhvajaḥ |
maṅgalaṃ puṇḍarīkākṣo maṅgalāyatanaṃ hariḥ

2,47.49

हरिर्भागीरथी विप्रा विप्रा भागीरथी हरिः ।
भागीरथी हरिर्विप्राः सारमेतज्जगत्त्रये

harirbhāgīrathī viprā viprā bhāgīrathī hariḥ |
bhāgīrathī harirviprāḥ sārametajjagattraye

2,47.50

इति सूतमुखोद्गीर्णां सर्वशास्त्रार्थमण्डिताम् ।
वैष्णविं वाक्सुधां पीत्वा ऋषयस्तुष्टिमाययुः

iti sūtamukhodgīrṇāṃ sarvaśāstrārthamaṇḍitām |
vaiṣṇaviṃ vāksudhāṃ pītvā ṛṣayastuṣṭimāyayuḥ

2,47.51

प्रशशंसुस्तथान्योन्यं सूतं सर्वार्थदर्शिनम् ।
प्रहर्षमतुलं प्रापुर्मुनयः शौनकादयः

praśaśaṃsustathānyonyaṃ sūtaṃ sarvārthadarśinam |
praharṣamatulaṃ prāpurmunayaḥ śaunakādayaḥ

2,47.52

अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोपि वा ।
यः स्मरेत्पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरं शुचिः

apavitraḥ pavitro vā sarvāvasthāṃ gatopi vā |
yaḥ smaretpuṇḍarīkākṣaṃ sa bāhyābhyantaraṃ śuciḥ

Chapter 2.48

2,48.1

इति श्रीगारुडे महापु- उत्तरखण्डे द्वितीदृ धर्मकादृप्रेतदृश्रीकृष्णगरुडसंवादे कर्मविपाकादिनिरूपणं नाम सप्तचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 48 तार्क्ष्य उवाच ।
ये मर्त्यलोके निवसन्ति मानवास्ते सर्वजातौ निधनं प्रयान्ति ।
काले स्वकीये निजपुण्यसंख्यया वदन्ति लाक कथस्व तन्मे

iti śrīgāruḍe mahāpu- uttarakhaṇḍe dvitīdṛ dharmakādṛpretadṛśrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde karmavipākādinirūpaṇaṃ nāma saptacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 48 tārkṣya uvāca |
ye martyaloke nivasanti mānavāste sarvajātau nidhanaṃ prayānti |
kāle svakīye nijapuṇyasaṃkhyayā vadanti lāka kathasva tanme

2,48.2

गच्छन्ति मार्गेण सुदुस्तरेण विधातृनिष्पादितवर्त्मनि स्थिताः ।
केनैव पुण्येन मुदं प्रयान्ति तिष्ठन्ति केनैव कुलं बलं वयः

gacchanti mārgeṇa sudustareṇa vidhātṛniṣpāditavartmani sthitāḥ |
kenaiva puṇyena mudaṃ prayānti tiṣṭhanti kenaiva kulaṃ balaṃ vayaḥ

2,48.3

सूत उवाच ।
श्रुत्वाथ देवो गरुडं त्ववोचत् स्मृत्वा वपुः कर्मभयञ्च रूपम् ।
सृष्टा धरा येन चराचरं जगत्स येन शस्ता विहितो यमो विभुः

sūta uvāca |
śrutvātha devo garuḍaṃ tvavocat smṛtvā vapuḥ karmabhayañca rūpam |
sṛṣṭā dharā yena carācaraṃ jagatsa yena śastā vihito yamo vibhuḥ

2,48.4

श्रीभगवानुवाच ।
धर्मार्थकामं चिरमोक्षसञ्चयमन्यं द्वितीयं यममार्गगामिनाम् ।
प्रविश्यचाङ्गुष्ठसमे स तत्र वै तं प्राप्य देहं स्वमन्दिरम्?

śrībhagavānuvāca |
dharmārthakāmaṃ ciramokṣasañcayamanyaṃ dvitīyaṃ yamamārgagāminām |
praviśyacāṅguṣṭhasame sa tatra vai taṃ prāpya dehaṃ svamandiram?

2,48.5

गृहीतपाशो रुदते पुनः पुनर्देशे सुपुण्ये द्विज देहसंस्थितः ।
देवेन्द्रपूजा पितृदेवतृप्तिदं मोहान्न चेष्टं न च पुत्त्रसन्ततिः

gṛhītapāśo rudate punaḥ punardeśe supuṇye dvija dehasaṃsthitaḥ |
devendrapūjā pitṛdevatṛptidaṃ mohānna ceṣṭaṃ na ca puttrasantatiḥ

2,48.6

न मे ऽस्ति बन्धुर्यममार्गगामिनो मया न कृत्यं द्विजदेहलिप्सया ।
सम्प्राप्य विप्रत्वमतीव दुर्लभं नाधीतवान्वेदपुराणसंहिताः ।
प्राप्तं सुरत्नं करसंस्थितं गतं देहन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

na me 'sti bandhuryamamārgagāmino mayā na kṛtyaṃ dvijadehalipsayā |
samprāpya vipratvamatīva durlabhaṃ nādhītavānvedapurāṇasaṃhitāḥ |
prāptaṃ suratnaṃ karasaṃsthitaṃ gataṃ dehankvacinnistara yattvayā kṛtam

2,48.7

यः क्षत्त्रियो बाहुबलेन संयुगे ललाटदेशाद्रुधिरं मुखे पपौ ।
तत्सोमपानं हि कृतं महामखे जीवन्मृतः सो ऽपि हि याति मुक्तिक्

yaḥ kṣattriyo bāhubalena saṃyuge lalāṭadeśādrudhiraṃ mukhe papau |
tatsomapānaṃ hi kṛtaṃ mahāmakhe jīvanmṛtaḥ so 'pi hi yāti muktik

2,48.8

स्थानान्यनेकानि कृतानि तानि पीतान्यनेकान्यपि गर्हितानि ।
शस्त्रं गृहीत्वा समरे रिपूणां यः संमुखं याति स मुक्तपापः

sthānānyanekāni kṛtāni tāni pītānyanekānyapi garhitāni |
śastraṃ gṛhītvā samare ripūṇāṃ yaḥ saṃmukhaṃ yāti sa muktapāpaḥ

2,48.9

क्षत्त्रान्वयो वापि विशोन्वयो वा शूद्रान्वयो वापि हि नीचवर्णः ।
संग्रामदेवद्विजबालघाती स्त्रीवृद्धहा दीनतपस्विहन्ता

kṣattrānvayo vāpi viśonvayo vā śūdrānvayo vāpi hi nīcavarṇaḥ |
saṃgrāmadevadvijabālaghātī strīvṛddhahā dīnatapasvihantā

2,48.10

उपद्रुतेष्वेषु पराङ्मुखो यः स्युस्तस्य देवाः सकलाः पराङ्मुखाः ।
तिलोदकं नैव पिबन्ति पूर्वे हुतं न गृह्णाति हुताशनोपि तत्

upadruteṣveṣu parāṅmukho yaḥ syustasya devāḥ sakalāḥ parāṅmukhāḥ |
tilodakaṃ naiva pibanti pūrve hutaṃ na gṛhṇāti hutāśanopi tat

2,48.11

द्वेषाद्भयाद्वा समरे समागते शस्त्रं गृहीत्वा परसैन्यसंमुखः ।
न याति पक्षीन्द्र मृश्च पश्चात्क्षात्त्रं बलं तस्य गतं तथैव ।
द्विजाय दत्त्वा कनकं महीमिमां भूयः स पश्चाद्भवतीह लोके

dveṣādbhayādvā samare samāgate śastraṃ gṛhītvā parasainyasaṃmukhaḥ |
na yāti pakṣīndra mṛśca paścātkṣāttraṃ balaṃ tasya gataṃ tathaiva |
dvijāya dattvā kanakaṃ mahīmimāṃ bhūyaḥ sa paścādbhavatīha loke

2,48.12

दानं प्रदत्तं ग्रहणे द्विजेन्द्रे स्नानं कृतं तेन सदा सुतीर्थे ।
गत्वा गयायां पितृपिण्डदानं कृतं सदा यो म्रियते तु युद्धे

dānaṃ pradattaṃ grahaṇe dvijendre snānaṃ kṛtaṃ tena sadā sutīrthe |
gatvā gayāyāṃ pitṛpiṇḍadānaṃ kṛtaṃ sadā yo mriyate tu yuddhe

2,48.13

यः क्षात्त्रदेहन्तु विहाय शोचते रणाङ्गणे स्वामिवधे च गोग्रहे ।
स्त्रीबालघाते पथि सार्थहेतवे मया स्वकोशं न हतं न पातितम्

yaḥ kṣāttradehantu vihāya śocate raṇāṅgaṇe svāmivadhe ca gograhe |
strībālaghāte pathi sārthahetave mayā svakośaṃ na hataṃ na pātitam

2,48.14

वैश्यः स्वकर्माणि विशोचते तदा गृहीतपाशो न मयापि सञ्चितम् ।
सत्यं न चोक्तं क्रय विक्रयेण मोहाद्विमूढेन कुटुम्बहेतवे

vaiśyaḥ svakarmāṇi viśocate tadā gṛhītapāśo na mayāpi sañcitam |
satyaṃ na coktaṃ kraya vikrayeṇa mohādvimūḍhena kuṭumbahetave

2,48.15

शूद्रं वपुः प्राप्य यशस्करं सदा दानं द्विजेभ्यो न कृतं द्विजार्चनम् ।
च्दृदद्यत्दद्वड्ढ ढद्धदृथ्र् ददृध्ड्ढथ्र्डड्ढद्ध जलाशयो नैव कृतो धरातले असंस्कृतो विप्रवरो न संस्कृतः

śūdraṃ vapuḥ prāpya yaśaskaraṃ sadā dānaṃ dvijebhyo na kṛtaṃ dvijārcanam |
cdṛdadyatdadvaḍḍha ḍhaddhadṛthr dadṛdhḍḍhathrḍaḍḍhaddha jalāśayo naiva kṛto dharātale asaṃskṛto vipravaro na saṃskṛtaḥ

2,48.16

त्यक्त्वा स्वकर्माणि मदेन सुस्थितं मया सुतीर्थे स्ववपुर्न चोज्झितम् ।
धर्मोर्जितो नैव न देवपूजनं कृतं मया चैव विमुक्तिहेतवे

tyaktvā svakarmāṇi madena susthitaṃ mayā sutīrthe svavapurna cojjhitam |
dharmorjito naiva na devapūjanaṃ kṛtaṃ mayā caiva vimuktihetave

2,48.17

देहं समासाद्य तथैव पिण्डजं वर्णांस्तथैवान्त्यजम्लेच्छसंज्ञितान् ।
मरुन्मयं देहमिमे विशन्ति नैवेहमानाः पथि धर्मसंकुले

dehaṃ samāsādya tathaiva piṇḍajaṃ varṇāṃstathaivāntyajamlecchasaṃjñitān |
marunmayaṃ dehamime viśanti naivehamānāḥ pathi dharmasaṃkule

2,48.18

परस्परं धर्मकृन्तं स्वकीयं सम्पाद्य लक्ष्यं पथि सञ्चरन्त्स्वम् ।
पक्षीन्द्र वाक्यानि शृणुष्व तानि मनोरमाणि प्रवदन्ति यानि

parasparaṃ dharmakṛntaṃ svakīyaṃ sampādya lakṣyaṃ pathi sañcarantsvam |
pakṣīndra vākyāni śṛṇuṣva tāni manoramāṇi pravadanti yāni

2,48.19

सारा हि लोकेषु भवेत्त्रिलोकी द्वीपेषु सर्वेषु च जम्बुकाख्यम् ।
देशेषु सर्वेष्वपि देवदेशः जीवेषु सर्वेषु मनुष्य एव

sārā hi lokeṣu bhavettrilokī dvīpeṣu sarveṣu ca jambukākhyam |
deśeṣu sarveṣvapi devadeśaḥ jīveṣu sarveṣu manuṣya eva

2,48.20

वर्णाश्च चत्वार इह प्रशस्ताः वर्णेषु धर्मिष्ठनराः प्रशस्ताः ।
धर्मेण सौख्यं समुपैति सर्वं ज्ञानं समाप्नोति महापथे स्थितः

varṇāśca catvāra iha praśastāḥ varṇeṣu dharmiṣṭhanarāḥ praśastāḥ |
dharmeṇa saukhyaṃ samupaiti sarvaṃ jñānaṃ samāpnoti mahāpathe sthitaḥ

2,48.21

देहं परित्यज्य यदा गतायुः पक्षिन् स्थितो ऽहं कृमिकीटसंस्थितः ।
सरीसृपो ऽहं मशको विनिर्मितश्चतुष्पदो ऽहं वनसूकरो ऽहम्

dehaṃ parityajya yadā gatāyuḥ pakṣin sthito 'haṃ kṛmikīṭasaṃsthitaḥ |
sarīsṛpo 'haṃ maśako vinirmitaścatuṣpado 'haṃ vanasūkaro 'ham

2,48.22

सर्वं विजानाति हि गर्भसंस्थितो जातश्च सद्यस्तदिदञ्च विस्मरेत् ।
यच्चिन्तितं गर्भसमागतेन वै बालो युवा वृद्धवया बभूव

sarvaṃ vijānāti hi garbhasaṃsthito jātaśca sadyastadidañca vismaret |
yaccintitaṃ garbhasamāgatena vai bālo yuvā vṛddhavayā babhūva

2,48.23

मोहाद्विनाष्टं यदि गर्भचिन्तितं स्मृतं पुनर्मृत्युगते चदेहे ।
तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं गतं स्मृतं पुनर्गर्भगते च देहे

mohādvināṣṭaṃ yadi garbhacintitaṃ smṛtaṃ punarmṛtyugate cadehe |
tasminpranaṣṭe hṛdi cintitaṃ gataṃ smṛtaṃ punargarbhagate ca dehe

2,48.24

तस्मिन्प्रनष्टे हृदि चिन्तितं पुनर्मया स्वकोशे परवञ्चनं कृतम् ।
द्यूतैश्छलेनापि च चौर्यवृत्त्या धर्मं व्यतिक्रम्य शरीररक्षणे

tasminpranaṣṭe hṛdi cintitaṃ punarmayā svakośe paravañcanaṃ kṛtam |
dyūtaiśchalenāpi ca cauryavṛttyā dharmaṃ vyatikramya śarīrarakṣaṇe

2,48.25

कृच्छ्रेण लक्ष्मीः समुपार्जिता स्वयं मया न भुक्तं मनसेप्सितं धनम् ।
ताम्बूलमन्नं मधुरं सगोरसं दत्त्वाग्निदेवातिथिबन्धुवर्गे

kṛcchreṇa lakṣmīḥ samupārjitā svayaṃ mayā na bhuktaṃ manasepsitaṃ dhanam |
tāmbūlamannaṃ madhuraṃ sagorasaṃ dattvāgnidevātithibandhuvarge

2,48.26

सोमग्रहे सूर्यसमागमेपि वा न सेवितं तीर्थवरिष्ठमुत्तमम् ।
कोशं स्वकीयं मलमूत्रपूरितं देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

somagrahe sūryasamāgamepi vā na sevitaṃ tīrthavariṣṭhamuttamam |
kośaṃ svakīyaṃ malamūtrapūritaṃ dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2,48.27

मया न दृष्टा न नता न पूजिता त्रैविक्रमी मूर्तिरिह स्थिता भुवि ।
प्रभासनाथो न च भक्तिसंस्तुतो देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

mayā na dṛṣṭā na natā na pūjitā traivikramī mūrtiriha sthitā bhuvi |
prabhāsanātho na ca bhaktisaṃstuto dehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2,48.28

गत्वा वरिष्ठे भुवि तीर्थसन्निधौ धनं न दत्तं विदुषां करे मया ।
आप्लुत्य देहं विधिना द्विजे गुरौ दिहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

gatvā variṣṭhe bhuvi tīrthasannidhau dhanaṃ na dattaṃ viduṣāṃ kare mayā |
āplutya dehaṃ vidhinā dvije gurau dihinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2,48.29

न मातृपूजा न च विष्णुशङ्करौ गणेशचणड्यौ न च भास्करो ऽपि वा ।
यञ्चोपचारैर्बलियुक्तचन्दनैर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

na mātṛpūjā na ca viṣṇuśaṅkarau gaṇeśacaṇaḍyau na ca bhāskaro 'pi vā |
yañcopacārairbaliyuktacandanairdehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2,48.30

लब्धा मया मानवदेवतोपमा मोहाद्गता सर्वमिदञ्च पार्थिव ।
गतिं न वीक्षेत स वै विमूढधीर्देहिन्क्वचिन्निस्तर यत्त्वया कृतम्

labdhā mayā mānavadevatopamā mohādgatā sarvamidañca pārthiva |
gatiṃ na vīkṣeta sa vai vimūḍhadhīrdehinkvacinnistara yattvayā kṛtam

2,48.31

एतानि पक्षिन्मनसा विचिन्त्य वाक्यानि धर्मार्थयशस्कराणि ।
मुक्तिं समायान्ति मनुष्यलोके वसन्ति ये धर्मरताः सुदेशे

etāni pakṣinmanasā vicintya vākyāni dharmārthayaśaskarāṇi |
muktiṃ samāyānti manuṣyaloke vasanti ye dharmaratāḥ sudeśe

2,48.32

इति ब्रुवाणैर्यमधूतवर्गैर्विहन्यते कालमयैश्च मुद्गरैः ।
हा दैव हा दैव इति स्मरन् वै धनं न दत्तं स्वयमर्जितं यत्

iti bruvāṇairyamadhūtavargairvihanyate kālamayaiśca mudgaraiḥ |
hā daiva hā daiva iti smaran vai dhanaṃ na dattaṃ svayamarjitaṃ yat

2,48.33

न भूमिदानं न च गोप्रदानं न वारिदानं न च वस्त्रदानम् ।
फलं सताम्बूलविलेपनं वा त्वया न दत्तं भुवि शोचसे कथम्

na bhūmidānaṃ na ca gopradānaṃ na vāridānaṃ na ca vastradānam |
phalaṃ satāmbūlavilepanaṃ vā tvayā na dattaṃ bhuvi śocase katham

2,48.34

पिता मृतस्ते च पितामहः सा यया धृतो वाप्युदरे स्वकीये ।
मृतो ऽप्यसौ बन्धुजनः समस्तो दृष्टं त्वया सर्वमिदं गतायः

pitā mṛtaste ca pitāmahaḥ sā yayā dhṛto vāpyudare svakīye |
mṛto 'pyasau bandhujanaḥ samasto dṛṣṭaṃ tvayā sarvamidaṃ gatāyaḥ

2,48.35

कोशं त्वदीयं ज्वलितञ्च वह्निना पुत्त्रैर्गृहीतो धनधान्य सञ्चयः ।
सुभाषितं धर्मचयं कृतञ्च यत्तदेव गच्छेत्तव पृष्ठसंस्थम्

kośaṃ tvadīyaṃ jvalitañca vahninā puttrairgṛhīto dhanadhānya sañcayaḥ |
subhāṣitaṃ dharmacayaṃ kṛtañca yattadeva gacchettava pṛṣṭhasaṃstham

2,48.36

न दृश्यते को ऽपि मृतः समागतो राजा यतिर्वा द्विजपुङ्गवो ऽपि वा ।
यो वै मृतः साहसिकः स मर्त्यको नाशं यो ऽपि धरातले स्थितः

na dṛśyate ko 'pi mṛtaḥ samāgato rājā yatirvā dvijapuṅgavo 'pi vā |
yo vai mṛtaḥ sāhasikaḥ sa martyako nāśaṃ yo 'pi dharātale sthitaḥ

2,48.37

एवं गणास्ते ब्रुवते सकिन्नरा धैर्यं समालम्ब्य विपादपूरितः ।
श्रुत्वा गणानां वचनं महाद्भुतं ब्रवीति पक्षीन्द्र मनुष्यतां गतः

evaṃ gaṇāste bruvate sakinnarā dhairyaṃ samālambya vipādapūritaḥ |
śrutvā gaṇānāṃ vacanaṃ mahādbhutaṃ bravīti pakṣīndra manuṣyatāṃ gataḥ

2,48.38

दानप्रभावेण विमानसंस्थितो धर्मः पिता मातृदयानुरूपिणी ।
वाणी कलत्रं मधुरार्थभाषिणी स्नानं सुतीर्थे च सुबन्धवर्गः

dānaprabhāveṇa vimānasaṃsthito dharmaḥ pitā mātṛdayānurūpiṇī |
vāṇī kalatraṃ madhurārthabhāṣiṇī snānaṃ sutīrthe ca subandhavargaḥ

2,48.39

करार्पितं यत्सुकृतं समस्तं स्वर्गस्तदा स्यात्तव किङ्करोपमः ।
यो धर्मवान् प्राप्स्यति सो ऽतिसौख्यं पापी समस्तं विविधञ्च दुःखम्

karārpitaṃ yatsukṛtaṃ samastaṃ svargastadā syāttava kiṅkaropamaḥ |
yo dharmavān prāpsyati so 'tisaukhyaṃ pāpī samastaṃ vividhañca duḥkham

2,48.40

यो धर्मशीलो जितमानरोषो विद्याविनीतो न परोपतापी ।
स्वदारतुष्टः परदारदूरःस वै नरो नो भुवि वन्दनीयः

yo dharmaśīlo jitamānaroṣo vidyāvinīto na paropatāpī |
svadāratuṣṭaḥ paradāradūraḥsa vai naro no bhuvi vandanīyaḥ

2,48.41

मिष्टान्नदाता चरिताग्निहोत्रो वेदान्तविच्चन्द्रसहस्रजीवी ।
मासोपवासी च पतिव्रता चषड् जीवलोके मम वन्दनीयाः

miṣṭānnadātā caritāgnihotro vedāntaviccandrasahasrajīvī |
māsopavāsī ca pativratā caṣaḍ jīvaloke mama vandanīyāḥ

2,48.42

एवं समाचारयुतो नरो ऽपि वापीं सकूपां सजलं तडागम् ।
प्रपाशुभं हृद्गृहदेवमन्दिरं कृतं नरेणैव स धर्मौत्तमः

evaṃ samācārayuto naro 'pi vāpīṃ sakūpāṃ sajalaṃ taḍāgam |
prapāśubhaṃ hṛdgṛhadevamandiraṃ kṛtaṃ nareṇaiva sa dharmauttamaḥ

2,48.43

वर्षाशनं वेदविदे च दत्तं कन्याविवाहस्त्वृणमोचनं द्विजे ।
भूमिः सुकृष्टापि तृषार्तिहेतोस्तदेवमेतं सुकृतत् समस्तम्

varṣāśanaṃ vedavide ca dattaṃ kanyāvivāhastvṛṇamocanaṃ dvije |
bhūmiḥ sukṛṣṭāpi tṛṣārtihetostadevametaṃ sukṛtat samastam

2,48.44

अध्यायमेनं सुकृतस्य सारं शृणोति गायत्यपि भावशुद्ध्या ।
स वै कुलीनः स च धर्मयुक्तो विश्वालयं याति परं स नूनम्

adhyāyamenaṃ sukṛtasya sāraṃ śṛṇoti gāyatyapi bhāvaśuddhyā |
sa vai kulīnaḥ sa ca dharmayukto viśvālayaṃ yāti paraṃ sa nūnam

Chapter 2.49

2,49.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे श्रीकृष्णगरुडसंवादे मनुष्यस्य सुखदुः खप्रापकधर्माधर्मनिरूपणं नामाष्टचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 49 गरुड उवाच ।
श्रुता मया दयासिन्धो ह्यज्ञानाज्जीवसंसृतिः ।
अधुना श्रोतुमिच्छामि मोक्षोपायं सनातनम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde manuṣyasya sukhaduḥ khaprāpakadharmādharmanirūpaṇaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 49 garuḍa uvāca |
śrutā mayā dayāsindho hyajñānājjīvasaṃsṛtiḥ |
adhunā śrotumicchāmi mokṣopāyaṃ sanātanam

2,49.2

भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल ।
असारे घोरसंसारे सर्वदुः खमलीमसे

bhagavandevadeveśa śaraṇāgatavatsala |
asāre ghorasaṃsāre sarvaduḥ khamalīmase

2,49.3

नानाविधशरीरस्था अनन्ता जीवराशयः ।
जायन्ते च म्रियन्ते च तेषामन्तो न विद्यते

nānāvidhaśarīrasthā anantā jīvarāśayaḥ |
jāyante ca mriyante ca teṣāmanto na vidyate

2,49.4

सदा दुः खातुरा एव न सखी विद्यते क्कचित् ।
केनोपायेन मोक्षेश मुच्यन्ते वद मे प्रभो

sadā duḥ khāturā eva na sakhī vidyate kkacit |
kenopāyena mokṣeśa mucyante vada me prabho

2,49.5

श्रीभगवानुबाच ।
शृणु तार्क्ष्य प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।
यस्य श्रवणमात्रेण संसारान्मुच्यते नरः

śrībhagavānubāca |
śṛṇu tārkṣya pravakṣyāmi yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi |
yasya śravaṇamātreṇa saṃsārānmucyate naraḥ

2,49.6

अस्ति देवः परब्रह्मस्वरूपो निष्कलः शिवः ।
सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वेशो निर्मलो ऽद्वयः

asti devaḥ parabrahmasvarūpo niṣkalaḥ śivaḥ |
sarvajñaḥ sarvakartā ca sarveśo nirmalo 'dvayaḥ

2,49.7

स्वयञ्ज्योतिरनाद्यन्तो निर्विकारः परात्परः ।
निर्गुणः सच्चिदानन्दस्तदंशा जीवसंज्ञकाः

svayañjyotiranādyanto nirvikāraḥ parātparaḥ |
nirguṇaḥ saccidānandastadaṃśā jīvasaṃjñakāḥ

2,49.8

अनाद्यविद्योपहता यथाग्नौ विस्फुलिङ्गकाः ।
देहाद्युपाधिसम्भिन्नास्ते कर्मभिरनादिभिः

anādyavidyopahatā yathāgnau visphuliṅgakāḥ |
dehādyupādhisambhinnāste karmabhiranādibhiḥ

2,49.9

सुखदुः खप्रदैः पुण्यपारूपैर्नियन्त्रिताः ।
तत्तज्जातियुतं देहमायुर्भोगञ्च कर्मजम्

sukhaduḥ khapradaiḥ puṇyapārūpairniyantritāḥ |
tattajjātiyutaṃ dehamāyurbhogañca karmajam

2,49.10

प्रतिजन्म प्रपद्यन्ते तेषामपि परं पुनः ।
ससूक्ष्मलिङ्गशरीरमामोक्षादक्षरं खग

pratijanma prapadyante teṣāmapi paraṃ punaḥ |
sasūkṣmaliṅgaśarīramāmokṣādakṣaraṃ khaga

2,49.11

स्थावराः कृमयश्चाजाः पक्षिणः पशवो नगः ।
धार्मिकास्त्रिदशास्तद्वन्मोक्षिणश्च यथाक्रमम्

sthāvarāḥ kṛmayaścājāḥ pakṣiṇaḥ paśavo nagaḥ |
dhārmikāstridaśāstadvanmokṣiṇaśca yathākramam

2,49.12

चतुर्विधशरीराणि धृत्वा मुक्त्वा सहस्रशः ।
सुकृतान्मा नवो भूत्वा ज्ञानी चेन्मोक्षमाप्नुयात्

caturvidhaśarīrāṇi dhṛtvā muktvā sahasraśaḥ |
sukṛtānmā navo bhūtvā jñānī cenmokṣamāpnuyāt

2,49.13

चतुरशीतिलक्षेषु शरीरेषु शरीरिणाम् ।
न मानुषं विनान्यत्र तत्त्वज्ञानन्तु लभ्यते

caturaśītilakṣeṣu śarīreṣu śarīriṇām |
na mānuṣaṃ vinānyatra tattvajñānantu labhyate

2,49.14

अत्र जन्मसहस्राणां सहस्रैरपि कोटिभिः ।
कदाचिल्लभते जन्तुर्मानुष्यं पुण्यसञ्चयात्

atra janmasahasrāṇāṃ sahasrairapi koṭibhiḥ |
kadācillabhate janturmānuṣyaṃ puṇyasañcayāt

2,49.15

सोपानभूतं मोक्षस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ।
यस्तार यति नात्मानं तस्मात्पापतरो ऽत्र कः

sopānabhūtaṃ mokṣasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham |
yastāra yati nātmānaṃ tasmātpāpataro 'tra kaḥ

2,49.16

नरः प्राप्येतरज्जन्म लब्ध्वा चेन्द्रियसौष्ठवम् ।
न वेत्त्यात्महितं यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः

naraḥ prāpyetarajjanma labdhvā cendriyasauṣṭhavam |
na vettyātmahitaṃ yastu sa bhavedbrahmaghātakaḥ

2,49.17

विना देहेन कस्यापि पुरुषार्थो न विद्यते ।
तस्माद्देहं धनं रक्षेत्पुण्यकर्माणि साधयेत्

vinā dehena kasyāpi puruṣārtho na vidyate |
tasmāddehaṃ dhanaṃ rakṣetpuṇyakarmāṇi sādhayet

2,49.18

रक्षेच्चसर्वदात्मानमात्मा सर्ब्वस्य भाजनम् ।
रक्षणे यत्नमातिष्ठेज्जीवन् भद्राणि पश्यति

rakṣeccasarvadātmānamātmā sarbvasya bhājanam |
rakṣaṇe yatnamātiṣṭhejjīvan bhadrāṇi paśyati

2,49.19

पुनर्ग्रामः पुनः क्षेत्र पुनर्वित्तं पुनर्गृहम् ।
पुनः शुभाशुभं कर्म न शरीरं पुनः पुनः

punargrāmaḥ punaḥ kṣetra punarvittaṃ punargṛham |
punaḥ śubhāśubhaṃ karma na śarīraṃ punaḥ punaḥ

2,49.20

शरीररक्षणोपायाः क्रि यन्ते सर्वदा बुधैः ।
नेच्छन्ति च पुनस्त्यागमपि कुष्ठादिरोगिणः

śarīrarakṣaṇopāyāḥ kri yante sarvadā budhaiḥ |
necchanti ca punastyāgamapi kuṣṭhādirogiṇaḥ

2,49.21

तद्गोपितं स्याद्धर्मार्थं धर्मो ज्ञानार्थमेव च ।
ज्ञानं तु ध्यानयोगार्थमचिरात्प्रविमुच्यते

tadgopitaṃ syāddharmārthaṃ dharmo jñānārthameva ca |
jñānaṃ tu dhyānayogārthamacirātpravimucyate

2,49.22

आत्मैव यदि नात्मानमहीतेभ्यो निवारयेत् ।
को ऽन्यो हितकरस्तस्मादात्मानं सुखयिष्यति

ātmaiva yadi nātmānamahītebhyo nivārayet |
ko 'nyo hitakarastasmādātmānaṃ sukhayiṣyati

2,49.23

इहैव नरकव्याधेश्चिकित्सां न करोति यः ।
गत्वा निरौषधं देशं व्याधिम्थः किं करिष्यति

ihaiva narakavyādheścikitsāṃ na karoti yaḥ |
gatvā nirauṣadhaṃ deśaṃ vyādhimthaḥ kiṃ kariṣyati

2,49.24

व्याघ्रीवास्ते जरा चायुर्याति भिन्नघटाम्बुवत् ।
निघ्नन्ति रिपुवद्रोगास्तस्माच्छ्रेयः समभ्यसेत

vyāghrīvāste jarā cāyuryāti bhinnaghaṭāmbuvat |
nighnanti ripuvadrogāstasmācchreyaḥ samabhyaseta

2,49.25

यावन्नाश्रयते दुः खं यावन्नायान्ति चापदः ।
यावन्नेन्द्रियवैकल्यं तावच्छ्रेयः समभ्यसेत्

yāvannāśrayate duḥ khaṃ yāvannāyānti cāpadaḥ |
yāvannendriyavaikalyaṃ tāvacchreyaḥ samabhyaset

2,49.26

यावत्तिष्ठति देहो ऽयं तावत्तत्त्वं समभ्यसेत् ।
सन्दीप्तकोशभवने कूपं खनति दुर्मतिः

yāvattiṣṭhati deho 'yaṃ tāvattattvaṃ samabhyaset |
sandīptakośabhavane kūpaṃ khanati durmatiḥ

2,49.27

कालो न ज्ञायते नानाकार्यैः संसारसम्भवैः ।
सुखं दुःखं जनो हन्त न वेत्ति हितमात्मनः

kālo na jñāyate nānākāryaiḥ saṃsārasambhavaiḥ |
sukhaṃ duḥkhaṃ jano hanta na vetti hitamātmanaḥ

2,49.28

जातानार्तान्मृतानापद्भष्टान्दृष्ट्वा च दुः खितान् ।
लोको मोहसुरां पीत्वा न बिभेति कदाचन

jātānārtānmṛtānāpadbhaṣṭāndṛṣṭvā ca duḥ khitān |
loko mohasurāṃ pītvā na bibheti kadācana

2,49.29

सम्पदः स्वप्नसंकाशा यौवनं कुसुमोपमम् ।
तडिच्चपलमायुष्यं कस्य स्याज्जानतो धृतिः

sampadaḥ svapnasaṃkāśā yauvanaṃ kusumopamam |
taḍiccapalamāyuṣyaṃ kasya syājjānato dhṛtiḥ

2,49.30

शतं जीवितमत्यल्पं निद्रालस्यैस्तदर्धकम् ।
बाल्यरोगजरादुः खैरल्पं तदपि निष्फलम्

śataṃ jīvitamatyalpaṃ nidrālasyaistadardhakam |
bālyarogajarāduḥ khairalpaṃ tadapi niṣphalam

2,49.31

प्रारब्धव्ये निरुद्योगी जागर्तव्ये प्रसुप्तकः ।
विश्वस्तश्च भयस्थाने हा नरः को न हन्यते

prārabdhavye nirudyogī jāgartavye prasuptakaḥ |
viśvastaśca bhayasthāne hā naraḥ ko na hanyate

2,49.32

तोयफेनसमे देहे जीवेनाक्रम्य संस्थिते ।
अनित्याप्रयसवासे कथ तिष्ठति निर्भयः

toyaphenasame dehe jīvenākramya saṃsthite |
anityāprayasavāse katha tiṣṭhati nirbhayaḥ

2,49.33

अहिते हितसंज्ञः स्यादध्रुवे ध्रुवसंज्ञकः ।
अनर्थे चार्थविज्ञानः स्वमर्थं यो न वेत्ति सः

ahite hitasaṃjñaḥ syādadhruve dhruvasaṃjñakaḥ |
anarthe cārthavijñānaḥ svamarthaṃ yo na vetti saḥ

2,49.34

पश्यन्नपि प्रस्खलति शृण्वन्नपि न बुध्यति ।
पठन्नपि न जानाति देवमायाविमोहितः

paśyannapi praskhalati śṛṇvannapi na budhyati |
paṭhannapi na jānāti devamāyāvimohitaḥ

2,49.35

तन्निमज्जज्जगदिदं गम्भीरे कालसागरे ।
मृत्युरोगजराग्राहैर्न कश्चिदपि बुध्यते

tannimajjajjagadidaṃ gambhīre kālasāgare |
mṛtyurogajarāgrāhairna kaścidapi budhyate

2,49.36

प्रतिक्षणभयं कालः क्षीयमाणो न लक्ष्यते ।
आमकुंभ इवांभः स्थो विशीर्णो न विभाव्यते

pratikṣaṇabhayaṃ kālaḥ kṣīyamāṇo na lakṣyate |
āmakuṃbha ivāṃbhaḥ stho viśīrṇo na vibhāvyate

2,49.37

युज्यते वेष्टनं वायोराकाशस्य च खण्डनम् ।
ग्रथनञ्च तरङ्गाणामास्था नायुषि युज्यते

yujyate veṣṭanaṃ vāyorākāśasya ca khaṇḍanam |
grathanañca taraṅgāṇāmāsthā nāyuṣi yujyate

2,49.38

पृथिवी दह्यते येन मेरुश्चापि विशीर्यते ।
शुष्यते सागरजलं शरीरस्य च का कथा

pṛthivī dahyate yena meruścāpi viśīryate |
śuṣyate sāgarajalaṃ śarīrasya ca kā kathā

2,49.39

अपत्यं मे कलत्रं मे धनं मे बान्धवाश्च मे ।
जल्पन्तमिति मर्त्याजं हन्ति कालवृको बलात्

apatyaṃ me kalatraṃ me dhanaṃ me bāndhavāśca me |
jalpantamiti martyājaṃ hanti kālavṛko balāt

2,49.40

इदं कृतमिदं कार्यमिदमन्यत्कृताकृतम् ।
एवमीहासमायुक्तं कृतान्तः कुरुते वशम्

idaṃ kṛtamidaṃ kāryamidamanyatkṛtākṛtam |
evamīhāsamāyuktaṃ kṛtāntaḥ kurute vaśam

2,49.41

श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्ने चापराह्निकम् ।
न हि मृत्युः प्रतीक्षेत कृतं वाप्यथ वाकृतम्

śvaḥ kāryamadya kurvīta pūrvāhne cāparāhnikam |
na hi mṛtyuḥ pratīkṣeta kṛtaṃ vāpyatha vākṛtam

2,49.42

जरादर्शितपन्थानं प्रचण्डव्याधिसैनिकम् ।
अधिष्ठितो मृत्युशत्रुं त्रातारं किं न पश्यति

jarādarśitapanthānaṃ pracaṇḍavyādhisainikam |
adhiṣṭhito mṛtyuśatruṃ trātāraṃ kiṃ na paśyati

2,49.43

तृष्णासूचीविनिर्भिन्नं सिक्तं विषयसर्पिषा ।
रागद्वेषानले पक्वं मृत्युरश्राति मानवम्

tṛṣṇāsūcīvinirbhinnaṃ siktaṃ viṣayasarpiṣā |
rāgadveṣānale pakvaṃ mṛtyuraśrāti mānavam

2,49.44

बालांश्च यौवनस्थांश्च वृद्धान गर्भगतानपि ।
सर्वानाविशते मृत्युरेवम्भूमिदं जगत्

bālāṃśca yauvanasthāṃśca vṛddhāna garbhagatānapi |
sarvānāviśate mṛtyurevambhūmidaṃ jagat

2,49.45

स्वदेहमपि जीवो ऽयं मुक्त्वा याति यमालयम् ।
स्त्रीमातृपितृपुत्त्रादिसम्बन्धः केन हेतुना

svadehamapi jīvo 'yaṃ muktvā yāti yamālayam |
strīmātṛpitṛputtrādisambandhaḥ kena hetunā

2,49.46

दुः खमूलं हि संसारः स यस्यास्ति स दुः खितः ।
तस्य त्यागः कृतो येन स सुखी नापरः क्वचित्

duḥ khamūlaṃ hi saṃsāraḥ sa yasyāsti sa duḥ khitaḥ |
tasya tyāgaḥ kṛto yena sa sukhī nāparaḥ kvacit

2,49.47

प्रभवं सर्वदुः खानामालयं सकलापदाम् ।
आश्रयं सर्वपापानां संसारं वर्जयेत्क्षणात्

prabhavaṃ sarvaduḥ khānāmālayaṃ sakalāpadām |
āśrayaṃ sarvapāpānāṃ saṃsāraṃ varjayetkṣaṇāt

2,49.48

लोहदारुमयैः पाशैः पुमान्बद्धो विमुच्यते ।
पुत्त्रदारमयैः पाशैर्मुच्यते न कदाचन

lohadārumayaiḥ pāśaiḥ pumānbaddho vimucyate |
puttradāramayaiḥ pāśairmucyate na kadācana

2,49.49

यावतः कुरुते जन्तुः सम्बन्धान्मनसः प्रियान् ।
तावन्तो ऽस्य निखन्यन्ते हृदये शोकशङ्कवः

yāvataḥ kurute jantuḥ sambandhānmanasaḥ priyān |
tāvanto 'sya nikhanyante hṛdaye śokaśaṅkavaḥ

2,49.50

वञ्चिताशेषवित्तैस्तैर्नित्यं लोको विनाशितः ।
हा हन्त विषयाहारैर्देहस्थोन्द्रियतस्करैः

vañcitāśeṣavittaistairnityaṃ loko vināśitaḥ |
hā hanta viṣayāhārairdehasthondriyataskaraiḥ

2,49.51

मांसलुब्धो यथा मत्स्यो लोहशङ्कुं न पश्यति ।
सुखलुब्धस्तथा देही यमवाधां न पश्यति

māṃsalubdho yathā matsyo lohaśaṅkuṃ na paśyati |
sukhalubdhastathā dehī yamavādhāṃ na paśyati

2,49.52

हिताहितं न जानन्तो नित्यमुन्मार्गगामिनः ।
कुक्षिपूरणनिष्ठा ये ते नरा नारकाः खग

hitāhitaṃ na jānanto nityamunmārgagāminaḥ |
kukṣipūraṇaniṣṭhā ye te narā nārakāḥ khaga

2,49.53

निद्राभीमैथुनाहाराः सर्वेषां प्राणिनां समाः ।
ज्ञानवान्मानवः प्रोक्तो ज्ञानहीनः पशुः स्मृतः

nidrābhīmaithunāhārāḥ sarveṣāṃ prāṇināṃ samāḥ |
jñānavānmānavaḥ prokto jñānahīnaḥ paśuḥ smṛtaḥ

2,49.54

प्रभाते मलमूत्त्राभ्यां क्षुत्तृड्भ्यां मध्यगे रवौ ।
रात्रौ मदननिद्राभ्यां बाध्यन्ते मूढमानवाः

prabhāte malamūttrābhyāṃ kṣuttṛḍbhyāṃ madhyage ravau |
rātrau madananidrābhyāṃ bādhyante mūḍhamānavāḥ

2,49.55

स्वदेहधनदारादिनिरताः सर्वजन्तवः ।
जायन्ते च म्रियन्ते च हा हन्ताज्ञानमोहिताः

svadehadhanadārādiniratāḥ sarvajantavaḥ |
jāyante ca mriyante ca hā hantājñānamohitāḥ

2,49.56

तस्मात्सङ्गः सदा त्याज्यः सचेत्त्यक्तुं न शक्यते ।
महद्भिः सह कर्तव्यः सन्तः सङ्गस्य भेषजम्

tasmātsaṅgaḥ sadā tyājyaḥ sacettyaktuṃ na śakyate |
mahadbhiḥ saha kartavyaḥ santaḥ saṅgasya bheṣajam

2,49.57

सत्सङ्गश्च विवेकश्च निर्मलं नयनद्वयम् ।
यस्य नास्ति नरः सो ऽन्धः कथं न स्यादमार्गगः

satsaṅgaśca vivekaśca nirmalaṃ nayanadvayam |
yasya nāsti naraḥ so 'ndhaḥ kathaṃ na syādamārgagaḥ

2,49.58

स्वस्ववर्णाश्रमाचारनिरताः सर्वमानवाः ।
न जानन्ति परं धर्मं वृथा नश्यन्ति दाम्भिकाः

svasvavarṇāśramācāraniratāḥ sarvamānavāḥ |
na jānanti paraṃ dharmaṃ vṛthā naśyanti dāmbhikāḥ

2,49.59

किमायासपराः केचिद्व्रतचर्यादिसंयुताः ।
अज्ञानसंवृतात्मानः सञ्चरन्ति प्रचारकाः

kimāyāsaparāḥ kecidvratacaryādisaṃyutāḥ |
ajñānasaṃvṛtātmānaḥ sañcaranti pracārakāḥ

2,49.60

नाममात्रेण सन्तुष्टाः कर्मकाण्डरता नराः ।
मन्त्रोच्चारणहोमाद्यैर्भ्रामिताः क्रतुविस्तरैः

nāmamātreṇa santuṣṭāḥ karmakāṇḍaratā narāḥ |
mantroccāraṇahomādyairbhrāmitāḥ kratuvistaraiḥ

2,49.61

एकभुक्तोपवासाद्यैर्नियमैः कायशोषणैः ।
मूढाः परोक्षमिच्छन्ति मम मायाविमोहिताः

ekabhuktopavāsādyairniyamaiḥ kāyaśoṣaṇaiḥ |
mūḍhāḥ parokṣamicchanti mama māyāvimohitāḥ

2,49.62

देहदण्डनमात्रेण का मुक्तिरविवेकिनाम् ।
वल्मीकताडनादेव मृतः किन्नु महोरगः

dehadaṇḍanamātreṇa kā muktiravivekinām |
valmīkatāḍanādeva mṛtaḥ kinnu mahoragaḥ

2,49.63

जटाभाराजिनैर्युक्ता दाम्भिका वेषधारिणः ।
भ्रमन्ति ज्ञानिवल्लोके भ्रामयन्ति जनानपि

jaṭābhārājinairyuktā dāmbhikā veṣadhāriṇaḥ |
bhramanti jñānivalloke bhrāmayanti janānapi

2,49.64

संसारजसुखासक्तं ब्रह्मज्ञो ऽस्मीतिवादिनम् ।
कर्मब्रह्मोभयभ्रष्टं तं त्यजेदन्त्यजं यथा

saṃsārajasukhāsaktaṃ brahmajño 'smītivādinam |
karmabrahmobhayabhraṣṭaṃ taṃ tyajedantyajaṃ yathā

2,49.65

गृहारण्यसमा लोके गतव्रीडा दिगम्बराः ।
चरन्ति गर्दभाद्याश्च विरक्तास्ते भवन्ति किम्

gṛhāraṇyasamā loke gatavrīḍā digambarāḥ |
caranti gardabhādyāśca viraktāste bhavanti kim

2,49.66

मृद्भस्मोद्धूलनादेव मुक्ताः स्युर्यदि मानवाः ।
मृद्भस्मवासी नित्यं श्वा स किं मुक्तो भविष्यति

mṛdbhasmoddhūlanādeva muktāḥ syuryadi mānavāḥ |
mṛdbhasmavāsī nityaṃ śvā sa kiṃ mukto bhaviṣyati

2,49.67

तृणपर्णोदकाहाराः सततं वनवासिनः ।
जम्बूकाखुमृगाद्याश्च तापसास्ते भवन्ति किम्

tṛṇaparṇodakāhārāḥ satataṃ vanavāsinaḥ |
jambūkākhumṛgādyāśca tāpasāste bhavanti kim

2,49.68

आजन्ममरणान्तञ्च गङ्गादितटिनीस्थिताः ।
मण्डूकमत्स्यप्रमुखा योगिनस्ते भवन्ति किम्

ājanmamaraṇāntañca gaṅgāditaṭinīsthitāḥ |
maṇḍūkamatsyapramukhā yoginaste bhavanti kim

2,49.69

पारावताः शिलाहाराः कदाचिदपि चातकाः ।
न पिबन्ति महीतोयं व्रतिनस्ते भवन्ति किम्

pārāvatāḥ śilāhārāḥ kadācidapi cātakāḥ |
na pibanti mahītoyaṃ vratinaste bhavanti kim

2,49.70

तस्मान्नित्यादिकं कर्म लोकरञ्जनकारकम् ।
मोक्षस्य कारणं साक्षातत्त्वज्ञान खगेश्वर

tasmānnityādikaṃ karma lokarañjanakārakam |
mokṣasya kāraṇaṃ sākṣātattvajñāna khageśvara

2,49.71

षर्ड्शनमहाकूपे पतिताः पशवः खग ।
परमार्थं न जानन्ति पशुपाशनियन्त्रिताः

ṣarḍśanamahākūpe patitāḥ paśavaḥ khaga |
paramārthaṃ na jānanti paśupāśaniyantritāḥ

2,49.72

वेदशास्त्रार्णवैर्घेरैरुह्यमाना इतस्ततः ।
षडूर्मिनिग्रहग्रस्तास्तिष्ठन्ति हि कुतार्किकाः

vedaśāstrārṇavairgherairuhyamānā itastataḥ |
ṣaḍūrminigrahagrastāstiṣṭhanti hi kutārkikāḥ

2,49.73

वेदागमपुराणज्ञः परमार्थं न वेत्ति यः ।
विडम्बकस्य तस्यैव तत्सर्वं काकभाषितम्

vedāgamapurāṇajñaḥ paramārthaṃ na vetti yaḥ |
viḍambakasya tasyaiva tatsarvaṃ kākabhāṣitam

2,49.74

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयमिति चिन्तासमाकुलाः ।
पठन्त्यहर्निशं शास्त्रं परतत्त्वपराङ्मुखाः

idaṃ jñānamidaṃ jñeyamiti cintāsamākulāḥ |
paṭhantyaharniśaṃ śāstraṃ paratattvaparāṅmukhāḥ

2,49.75

वाक्यच्छन्दोनिबन्धेन काव्यालङ्कारशोभिताः ।
चिन्तया दुःखिता मूढास्तिष्ठन्ति व्याकुलेन्द्रियाः

vākyacchandonibandhena kāvyālaṅkāraśobhitāḥ |
cintayā duḥkhitā mūḍhāstiṣṭhanti vyākulendriyāḥ

2,49.76

अन्यथा परमं तत्त्वं जनाः क्लिश्यन्ति चान्यथा ।
अन्यथा शास्त्रसद्भावो व्याख्यां कुर्वन्ति चान्यथा

anyathā paramaṃ tattvaṃ janāḥ kliśyanti cānyathā |
anyathā śāstrasadbhāvo vyākhyāṃ kurvanti cānyathā

2,49.77

कथयन्त्युवन्मनीभावं स्वयं नानुभवन्ति च ।
अहङ्कारस्ताः केचिदुपदेशादिवार्जिताः

kathayantyuvanmanībhāvaṃ svayaṃ nānubhavanti ca |
ahaṅkārastāḥ kecidupadeśādivārjitāḥ

2,49.78

पठन्ति वेदशास्त्राणि बोधयन्ति परस्परम् ।
न जानन्ति परं तत्त्वं दर्वी पाकरसं यथा

paṭhanti vedaśāstrāṇi bodhayanti parasparam |
na jānanti paraṃ tattvaṃ darvī pākarasaṃ yathā

2,49.79

शिरो वहति पुष्पाणि गन्धं जानाति नासिका ।
पठन्ति वेदशास्त्राणि दुर्लभो भावबोधकः

śiro vahati puṣpāṇi gandhaṃ jānāti nāsikā |
paṭhanti vedaśāstrāṇi durlabho bhāvabodhakaḥ

2,49.80

तत्त्वमात्मस्थमज्ञात्वा मूढः शास्त्रेषु मुह्यति ।
गोपः कक्षागते च्छागे कूपं पश्यति दुर्मतिः

tattvamātmasthamajñātvā mūḍhaḥ śāstreṣu muhyati |
gopaḥ kakṣāgate cchāge kūpaṃ paśyati durmatiḥ

2,49.81

संसारमोहनाशाय शाब्दबोधो न हि क्षमः ।
न निवर्तेत तिमिरं कदाचिद्दीपवार्तया

saṃsāramohanāśāya śābdabodho na hi kṣamaḥ |
na nivarteta timiraṃ kadāciddīpavārtayā

2,49.82

प्रज्ञाहीनस्य पठनं यथान्धस्य च दर्पणम् ।
अतः प्रज्ञावतां शास्त्रं तत्त्वज्ञानस्य लक्षणम्

prajñāhīnasya paṭhanaṃ yathāndhasya ca darpaṇam |
ataḥ prajñāvatāṃ śāstraṃ tattvajñānasya lakṣaṇam

2,49.83

इदं ज्ञानमिदं ज्ञेयं सर्वन्तु श्रोतुमिच्छति ।
दिव्यवर्षसहस्राच्च शास्त्रान्तं नैव गच्छति

idaṃ jñānamidaṃ jñeyaṃ sarvantu śrotumicchati |
divyavarṣasahasrācca śāstrāntaṃ naiva gacchati

2,49.84

अनेकानि च शास्त्राणि स्वल्पायुर्विघ्नकोटयः ।
तस्मात्सारं विजानीयात्क्षीरं हंस इवाम्भसि

anekāni ca śāstrāṇi svalpāyurvighnakoṭayaḥ |
tasmātsāraṃ vijānīyātkṣīraṃ haṃsa ivāmbhasi

2,49.85

अभ्यस्य वेदशास्त्राणि तत्त्वं ज्ञात्वाथ बुद्भिमान् ।
पलालमिव धान्यार्थी सर्वशास्त्राणि सन्त्यजेत्

abhyasya vedaśāstrāṇi tattvaṃ jñātvātha budbhimān |
palālamiva dhānyārthī sarvaśāstrāṇi santyajet

2,49.86

यथामृतेन तृप्तस्य नाहारेण प्रयोजनम् ।
तत्त्वज्ञस्य तथा तार्क्ष्य न शास्त्रेण प्रयोजनम्

yathāmṛtena tṛptasya nāhāreṇa prayojanam |
tattvajñasya tathā tārkṣya na śāstreṇa prayojanam

2,49.87

न वेदाध्ययनान्मुक्तिर्न शास्त्रपठनादपि ।
ज्ञानादेव हि कैवल्यं नान्यथा विनतात्मजः

na vedādhyayanānmuktirna śāstrapaṭhanādapi |
jñānādeva hi kaivalyaṃ nānyathā vinatātmajaḥ

2,49.88

नाश्रमः कारणं मुक्तेर्दर्शनानि न कारणम् ।
तथैव सर्वकर्माणि ज्ञानमेव हि कारणम्

nāśramaḥ kāraṇaṃ mukterdarśanāni na kāraṇam |
tathaiva sarvakarmāṇi jñānameva hi kāraṇam

2,49.89

मुक्तिदा गुरुवागेका विद्याः सर्वा विडम्बिकाः ।
शास्त्रभारसहस्रेषु ह्येकं सञ्जीवनं परम्

muktidā guruvāgekā vidyāḥ sarvā viḍambikāḥ |
śāstrabhārasahasreṣu hyekaṃ sañjīvanaṃ param

2,49.90

अद्वैतं हि शिवं प्रोक्तं क्रिययापरिवर्जितम् ।
गुरुवक्त्रेण लभ्येत नाधीतागमकोटिभिः

advaitaṃ hi śivaṃ proktaṃ kriyayāparivarjitam |
guruvaktreṇa labhyeta nādhītāgamakoṭibhiḥ

2,49.91

आगमोक्तं विवेकोत्थं द्विधा ज्ञानं प्रचक्षते ।
शब्दव्रह्मागममयं परं ब्रह्म विवेकजम्

āgamoktaṃ vivekotthaṃ dvidhā jñānaṃ pracakṣate |
śabdavrahmāgamamayaṃ paraṃ brahma vivekajam

2,49.92

अद्वैतं केचिदिच्छन्ति द्वैतमिच्छन्ति चापरे ।
समं तत्त्वं न जानन्ति द्वैताद्द्वैतविवर्जितम्

advaitaṃ kecidicchanti dvaitamicchanti cāpare |
samaṃ tattvaṃ na jānanti dvaitāddvaitavivarjitam

2,49.93

द्वे पदे बन्धमोक्षाय नममेति ममेति च ।
ममेति बध्यते जन्तुर्नममेति प्रमुच्यते

dve pade bandhamokṣāya namameti mameti ca |
mameti badhyate janturnamameti pramucyate

2,49.94

तत्कर्म यन्न बन्धाय सा विद्या या विमुक्तिदा ।
आयासायापरं कर्म विद्यान्या शिल्पनैपुणम्

tatkarma yanna bandhāya sā vidyā yā vimuktidā |
āyāsāyāparaṃ karma vidyānyā śilpanaipuṇam

2,49.95

यावत्कर्माणि दीप्यन्ते यावत्संसारवासना ।
यावदिन्द्रियचापल्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः

yāvatkarmāṇi dīpyante yāvatsaṃsāravāsanā |
yāvadindriyacāpalyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ

2,49.96

यावद्देहाभिमानश्च ममता यावदेव हि ।
यावत्प्रयत्नवेगो ऽस्ति यावत्संकल्पकल्पना

yāvaddehābhimānaśca mamatā yāvadeva hi |
yāvatprayatnavego 'sti yāvatsaṃkalpakalpanā

2,49.97

यावन्नो मनसः स्थैर्यं न यावच्छास्त्रचिन्तनम् ।
यावन्न गुरुकारुण्यं तावत्तत्त्वकथा कुतः

yāvanno manasaḥ sthairyaṃ na yāvacchāstracintanam |
yāvanna gurukāruṇyaṃ tāvattattvakathā kutaḥ

2,49.98

तावत्तपो व्रतं तीर्थं जपहोमार्चनादिकम् ।
वेदशास्त्रागमकथा यावत्तत्त्वं न विन्दति

tāvattapo vrataṃ tīrthaṃ japahomārcanādikam |
vedaśāstrāgamakathā yāvattattvaṃ na vindati

2,49.99

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सर्वावस्थासु सर्वदा ।
तत्त्वनिष्ठो भवेत्तार्क्ष्य यदीच्छेन्मोक्षमात्मनः

tasmātsarvaprayatnena sarvāvasthāsu sarvadā |
tattvaniṣṭho bhavettārkṣya yadīcchenmokṣamātmanaḥ

2,49.100

धर्मज्ञानप्रसूनस्य स्वर्गमोक्षफलस्य च ।
तापत्रयादिसन्तप्तश्छायां मोक्षतरोः श्रयेत्

dharmajñānaprasūnasya svargamokṣaphalasya ca |
tāpatrayādisantaptaśchāyāṃ mokṣataroḥ śrayet

2,49.101

तस्माज्ज्ञानेनात्मतत्त्वं विज्ञेयं श्रीगुरोर्मुखात् ।
सुखेन मुच्यते जन्तुर्घोरसंसारबन्धनात्

tasmājjñānenātmatattvaṃ vijñeyaṃ śrīgurormukhāt |
sukhena mucyate janturghorasaṃsārabandhanāt

2,49.102

तत्त्वज्ञस्यान्तिमं कृत्यं शृणु वक्ष्यामि ते ऽधुना ।
येन मोक्षमवाप्नोति ब्रह्म निर्वाणसंज्ञकम्

tattvajñasyāntimaṃ kṛtyaṃ śṛṇu vakṣyāmi te 'dhunā |
yena mokṣamavāpnoti brahma nirvāṇasaṃjñakam

2,49.103

अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः ।
छिन्द्यादसंगशस्त्रेण स्पृहां देहे ऽनु या च तम्

antakāle tu puruṣa āgate gatasādhvasaḥ |
chindyādasaṃgaśastreṇa spṛhāṃ dehe 'nu yā ca tam

2,49.104

गृहात्प्रव्राजितो धीरः पुण्यतीर्थजलाप्लुतः ।
शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने

gṛhātpravrājito dhīraḥ puṇyatīrthajalāplutaḥ |
śucau vivikta āsīno vidhivatkalpitāsane

2,49.105

अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् ।
मनो यष्छेज्जितश्वासो ब्रह्म बीजमविस्मरन्

abhyasenmanasā śuddhaṃ trivṛdbrahmākṣaraṃ param |
mano yaṣchejjitaśvāso brahma bījamavismaran

2,49.106

नियच्छेद्विषयेभ्यो ऽक्षान्मनसा बुद्धि सारथिः ।
मनः कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया

niyacchedviṣayebhyo 'kṣānmanasā buddhi sārathiḥ |
manaḥ karmabhirākṣiptaṃ śubhārthe dhārayeddhiyā

2,49.107

अहं ब्रह्म परं धाम ब्रह्माहं परमं पदम् ।
एवं समीक्ष्य चात्मानमात्मन्याधाय निष्कले

ahaṃ brahma paraṃ dhāma brahmāhaṃ paramaṃ padam |
evaṃ samīkṣya cātmānamātmanyādhāya niṣkale

2,49.108

ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम्

omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāmanusmaran |
yaḥ prayāti tyajandehaṃ sa yāti paramāṃ gatim

2,49.109

न यत्र दाम्भिका यान्ति ज्ञानवैराग्यवर्जिताः ।
सुधियस्तां गतिं यान्ति तानहं कथयामि ते

na yatra dāmbhikā yānti jñānavairāgyavarjitāḥ |
sudhiyastāṃ gatiṃ yānti tānahaṃ kathayāmi te

2,49.110

निर्मानमोहा जितसंगदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुः खसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत्

nirmānamohā jitasaṃgadoṣā adhyātmanityā vinivṛttakāmāḥ |
dvandvairvimuktāḥ sukhaduḥ khasaṃjñairgacchantyamūḍhāḥ padamavyayaṃ tat

2,49.111

ज्ञानह्रदे सत्यजले रागद्वेषमलापहे ।
यः स्नाति मानसे तीर्थे स वै मोक्षमवाप्नुयात्

jñānahrade satyajale rāgadveṣamalāpahe |
yaḥ snāti mānase tīrthe sa vai mokṣamavāpnuyāt

2,49.112

प्रौढवैराग्यमास्थाय भजते मामनन्यभाक् ।
पूर्णदृष्टिः प्रसन्नात्मा स वै मोक्षमवाप्नुयात्

prauḍhavairāgyamāsthāya bhajate māmananyabhāk |
pūrṇadṛṣṭiḥ prasannātmā sa vai mokṣamavāpnuyāt

2,49.113

त्यक्त्वा गृहं च यस्तीर्थे निवसेन्मरणोत्सुकः ।
मुक्तिक्षेत्रेषु म्रियते स वै मोक्षमवाप्नुयात्

tyaktvā gṛhaṃ ca yastīrthe nivasenmaraṇotsukaḥ |
muktikṣetreṣu mriyate sa vai mokṣamavāpnuyāt

2,49.114

अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिक ।
पुरी द्वारवती ज्ञेयाः सप्तैता मोक्षदायिकाः

ayodhyā mathurā māyā kāśī kāñcī avantika |
purī dvāravatī jñeyāḥ saptaitā mokṣadāyikāḥ

2,49.115

इति ते कथितं तार्क्ष्य मोक्षधर्मं सनातनम् ।
ज्ञानवैराग्यसहितं श्रुत्वा मोक्षमवाप्नुयात्

iti te kathitaṃ tārkṣya mokṣadharmaṃ sanātanam |
jñānavairāgyasahitaṃ śrutvā mokṣamavāpnuyāt

2,49.116

मोक्षं गच्छन्ति तत्त्वज्ञा धार्मिकाः स्वर्गतिं नराः ।
पापिनो दुर्गतिं यान्ति संसरन्ति खगादयः

mokṣaṃ gacchanti tattvajñā dhārmikāḥ svargatiṃ narāḥ |
pāpino durgatiṃ yānti saṃsaranti khagādayaḥ

2,49.117

सूत उवाच ।
स्वप्रश्रोत्तरराद्धान्तमेवं भगवतो मुखात् ।
श्रुत्वा हृष्टतनुस्तार्क्ष्यो ननाम जगदीश्वरम्

sūta uvāca |
svapraśrottararāddhāntamevaṃ bhagavato mukhāt |
śrutvā hṛṣṭatanustārkṣyo nanāma jagadīśvaram

2,49.118

सन्देहो मे महान्नष्टो भवद्वाक्यविरोचनात् ।
इत्युक्त्वा विष्णुमामन्त्र्य स गतः कश्यपाश्रमम्

sandeho me mahānnaṣṭo bhavadvākyavirocanāt |
ityuktvā viṣṇumāmantrya sa gataḥ kaśyapāśramam

2,49.119

सद्यो देहान्तरं याति यथा याति विलम्बतः ।
अनयोरुभयोश्चैव न विरोधस्तथैव वः

sadyo dehāntaraṃ yāti yathā yāti vilambataḥ |
anayorubhayoścaiva na virodhastathaiva vaḥ

2,49.120

सर्वमाख्यातवांस्तात श्रुतो भगवतो यथा ।
मारीचो ऽपि मुदं लेभे श्रुत्वा वाक्यं रमापतेः

sarvamākhyātavāṃstāta śruto bhagavato yathā |
mārīco 'pi mudaṃ lebhe śrutvā vākyaṃ ramāpateḥ

2,49.121

अपाकृतस्तु सन्देहो ब्राह्मणा भवतां मया ।
उक्तं सुपर्णसंज्ञन्तु पुराणं परमाद्भुतम्

apākṛtastu sandeho brāhmaṇā bhavatāṃ mayā |
uktaṃ suparṇasaṃjñantu purāṇaṃ paramādbhutam

2,49.122

इदमाप हरेस्तार्क्ष्यस्तार्क्ष्यादाप ततो भृगुः ।
भृगोर्वसिष्ठः संप्राप वामदेवस्ततः पुनः

idamāpa harestārkṣyastārkṣyādāpa tato bhṛguḥ |
bhṛgorvasiṣṭhaḥ saṃprāpa vāmadevastataḥ punaḥ

2,49.123

पराशरमुनिः प्राप तस्माद्व्यासस्ततो ह्यहम् ।
मया तु भवतां प्रोक्तं परं गुह्यं हरेरिदम्

parāśaramuniḥ prāpa tasmādvyāsastato hyaham |
mayā tu bhavatāṃ proktaṃ paraṃ guhyaṃ hareridam

2,49.124

य इदं शृणुयान्मर्त्यो यो वाप्यभिदधाति च ।
इहामुत्र च लोके स सर्वत्र सुखमाप्नुयात्

ya idaṃ śṛṇuyānmartyo yo vāpyabhidadhāti ca |
ihāmutra ca loke sa sarvatra sukhamāpnuyāt

2,49.125

व्रजतः संयमन्यां यद्दुः खमत्र निरूपितम् ।
अस्य श्रवणतः पुण्यं तन्मुक्तो जायते ततः

vrajataḥ saṃyamanyāṃ yadduḥ khamatra nirūpitam |
asya śravaṇataḥ puṇyaṃ tanmukto jāyate tataḥ

2,49.126

अत्रोक्तकर्मपाकादिश्रवणाच्च नृणामिह ।
वैराग्यमावहेद्यस्मात्तस्माच्छ्रोतव्यमेव च

atroktakarmapākādiśravaṇācca nṛṇāmiha |
vairāgyamāvahedyasmāttasmācchrotavyameva ca

2,49.127

भजत जितहृषीकाः कृष्णमेनं मुनीशं समजनि बत यस्माद्गीः सुधासारधारा ।
पृषतमपि यदीयं वर्णरूपं निपीय श्रुतिपुटचुलुकेन प्राप्नुयादात्मनैक्यम्

bhajata jitahṛṣīkāḥ kṛṣṇamenaṃ munīśaṃ samajani bata yasmādgīḥ sudhāsāradhārā |
pṛṣatamapi yadīyaṃ varṇarūpaṃ nipīya śrutipuṭaculukena prāpnuyādātmanaikyam

2,49.128

व्यास उवाच ।
इति सूतमुखोद्गीर्णांसर्वशास्त्रार्थमण्डिताम् ।
वैष्णवीं वाक्सुधां पीत्वा ऋषयस्तुष्टिमाययुः

vyāsa uvāca |
iti sūtamukhodgīrṇāṃsarvaśāstrārthamaṇḍitām |
vaiṣṇavīṃ vāksudhāṃ pītvā ṛṣayastuṣṭimāyayuḥ

2,49.129

praśaśaṃsustathānyonyaṃ sūtaṃ sarvārthadarśinam |
praharṣamatulaṃ prāpurmunayaḥ śaunakādayaḥ

2,49.130

इति हरिवचनानि सूतवाचा खगपतिसंशयभेदकानि यानि ।
स मुनिरपि निशम्य शौनकेन्द्रो बहुतरमानयति स्म चात्मनि स्वम्

iti harivacanāni sūtavācā khagapatisaṃśayabhedakāni yāni |
sa munirapi niśamya śaunakendro bahutaramānayati sma cātmani svam

2,49.131

अपूजयंस्ते मुनयस्तदानीमुदाखाग्भिर्मुहुरेव सूतम् ।
धन्यो ऽसि सूत त्वमिहेत्युदैरयन्व्यसर्जयंस्तं च निवर्तिते ऽध्वरे

apūjayaṃste munayastadānīmudākhāgbhirmuhureva sūtam |
dhanyo 'si sūta tvamihetyudairayanvyasarjayaṃstaṃ ca nivartite 'dhvare

2,49.132

पुराणं गारुडं पुण्यं पवित्रं पापनाशनम् ॥
शृण्वतां कामनापूरं श्रोतव्यं सर्वदैव हि

purāṇaṃ gāruḍaṃ puṇyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam // śṛṇvatāṃ kāmanāpūraṃ śrotavyaṃ sarvadaiva hi

2,49.133

श्रुत्वा दानानि देयानि वाचकायाखिलानि च ।
पूर्वोक्तशयनादीनि नान्यथा सफलं भवेत्

śrutvā dānāni deyāni vācakāyākhilāni ca |
pūrvoktaśayanādīni nānyathā saphalaṃ bhavet

2,49.134

पुराणं पूजयेत्पूर्वं वाचकं तदनन्तरम् ।
वस्त्रालङ्कारगोदानैर्दक्षिणाभिश्च सादरम्

purāṇaṃ pūjayetpūrvaṃ vācakaṃ tadanantaram |
vastrālaṅkāragodānairdakṣiṇābhiśca sādaram

2,49.135

अन्नदानैर्हेमदानैर्भमिदानैश्च भूरिभिः ।
पूजयेद्वाचकं भक्त्या बहुपुण्यफलाप्तये

annadānairhemadānairbhamidānaiśca bhūribhiḥ |
pūjayedvācakaṃ bhaktyā bahupuṇyaphalāptaye

2,49.136

यश्चेदं शृणुयान्मर्त्यो यथापि परिकीर्तयेत् ।
विहाय यातनां घोरां धूतपापो दिवं व्रजेत्

yaścedaṃ śṛṇuyānmartyo yathāpi parikīrtayet |
vihāya yātanāṃ ghorāṃ dhūtapāpo divaṃ vrajet

Chapter 3.1

3,1.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे मोक्षोपायनिरूपणं नामैकोनपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः इति श्रीगारुडे महापुराणे द्वितीयो धर्मकाण्डः समाप्तः श्रीगरुडमहापुराणम् श्रीगणेशायनमः ।
श्रीलक्ष्मीनृसिंहाय नमः ।
श्रीदत्तात्रेयाय नमः ।
श्रीवेदव्यासाय नमः ।
श्रीहयग्रीवाय नमः ।
अथ गारुडे ब्रह्मकाण्डस्तृतीय आरभ्यते ।
ओं मल्लानामशनिर्नृणां नरवरः स्त्रीणां स्मरो मूर्तिमान् गोपानां स्वजनो ऽसतां क्षितिभृतां शास्ता स्वपित्रोः शिशुः ।
मृत्युर्भोजपतेर्विधातृविहित स्तत्त्वं परं योगिनां वृष्णीनां च पतिः सदैव शुशुभे रङ्गे ऽच्युतः साग्रजः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe mokṣopāyanirūpaṇaṃ nāmaikonapañcāśattamo 'dhyāyaḥ iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe dvitīyo dharmakāṇḍaḥ samāptaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam śrīgaṇeśāyanamaḥ |
śrīlakṣmīnṛsiṃhāya namaḥ |
śrīdattātreyāya namaḥ |
śrīvedavyāsāya namaḥ |
śrīhayagrīvāya namaḥ |
atha gāruḍe brahmakāṇḍastṛtīya ārabhyate |
oṃ mallānāmaśanirnṛṇāṃ naravaraḥ strīṇāṃ smaro mūrtimān gopānāṃ svajano 'satāṃ kṣitibhṛtāṃ śāstā svapitroḥ śiśuḥ |
mṛtyurbhojapatervidhātṛvihita stattvaṃ paraṃ yogināṃ vṛṣṇīnāṃ ca patiḥ sadaiva śuśubhe raṅge 'cyutaḥ sāgrajaḥ

3,1.2

नमो नारायणायेति तस्मै वै मूलरूपिणे ।
नमस्कृत्य प्रवक्ष्यामि नारायणकथामिमाम्

namo nārāyaṇāyeti tasmai vai mūlarūpiṇe |
namaskṛtya pravakṣyāmi nārāyaṇakathāmimām

3,1.3

शौनकाद्या महात्मानो ह्यृषयो ब्रह्मवादिनः ।
नैमिषाख्ये महापुण्ये तपस्तेपुर्महत्तरम्

śaunakādyā mahātmāno hyṛṣayo brahmavādinaḥ |
naimiṣākhye mahāpuṇye tapastepurmahattaram

3,1.4

जितेन्द्रिया जिताहाराः संतः सत्यपरायणाः ।
यजन्तः परया भक्त्या विष्णुमाद्यं जगद्गुरुम्

jitendriyā jitāhārāḥ saṃtaḥ satyaparāyaṇāḥ |
yajantaḥ parayā bhaktyā viṣṇumādyaṃ jagadgurum

3,1.5

गृणन्तः परमं ब्रह्म जगच्चक्षुर्महौजसः ।
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञास्तेपुर्नैमिष कानने

gṛṇantaḥ paramaṃ brahma jagaccakṣurmahaujasaḥ |
sarvaśāstrārthatattvajñāstepurnaimiṣa kānane

3,1.6

यज्ञैर्यज्ञपतिं केचिज्ज्ञानैर्ज्ञानात्मकं परम् ।
केचित्परमया भक्त्या नारायणमपूजयन्

yajñairyajñapatiṃ kecijjñānairjñānātmakaṃ param |
kecitparamayā bhaktyā nārāyaṇamapūjayan

3,1.7

एकदा तु महात्मानः समाजं चक्रुरुत्तमाः ।
धर्मार्थकाममोक्षाणामुपायं ज्ञातुमिच्छवः

ekadā tu mahātmānaḥ samājaṃ cakruruttamāḥ |
dharmārthakāmamokṣāṇāmupāyaṃ jñātumicchavaḥ

3,1.8

षद्विंशतिसहस्राणि मुनीनामूर्ध्वरेतसाम् ।
तेषां शिष्यप्रशिष्याणां संख्या वक्तुं न शङ्क्यते

ṣadviṃśatisahasrāṇi munīnāmūrdhvaretasām |
teṣāṃ śiṣyapraśiṣyāṇāṃ saṃkhyā vaktuṃ na śaṅkyate

3,1.9

मुनयो भावितात्मानो मिलितास्ते महोजसः ।
लोकानुग्रहकर्तारो वीतरागा विमत्सराः

munayo bhāvitātmāno militāste mahojasaḥ |
lokānugrahakartāro vītarāgā vimatsarāḥ

3,1.10

कथं हरौ मनुष्याणां भक्तिरव्यभिचारिणी ।
केन सिध्येत्तु सकलं कर्म त्रिविधमात्मनः

kathaṃ harau manuṣyāṇāṃ bhaktiravyabhicāriṇī |
kena sidhyettu sakalaṃ karma trividhamātmanaḥ

3,1.11

इत्येवं प्रष्टुमात्मानमुद्यतान्प्रेक्ष्य शौनकः ।
सांज लिर्वाक्यमाह स्म विनयावनतः सुधीः

ityevaṃ praṣṭumātmānamudyatānprekṣya śaunakaḥ |
sāṃja lirvākyamāha sma vinayāvanataḥ sudhīḥ

3,1.12

शौनक उवाच ।
आस्ते सिद्धाश्रमे पुण्ये सूतः पौराणिकोत्तमः ।
स एतदखिलं वेत्ति व्यासशिष्यो यतीश्वरः

śaunaka uvāca |
āste siddhāśrame puṇye sūtaḥ paurāṇikottamaḥ |
sa etadakhilaṃ vetti vyāsaśiṣyo yatīśvaraḥ

3,1.13

तस्मात्तमेव पृच्छाम इत्येवं शौनको मुनिः ।
अथ ते ऋषयो जग्मुः पुण्यं सिद्धाश्रमं ततः

tasmāttameva pṛcchāma ityevaṃ śaunako muniḥ |
atha te ṛṣayo jagmuḥ puṇyaṃ siddhāśramaṃ tataḥ

3,1.14

पप्रच्छुस्ते सुखासीनं नैमिषारण्यवासिनः ।
ऋषय ऊचुः ।
वयं त्वतिथयः प्राप्तास्त्वातिथेयोसि सुव्रत

papracchuste sukhāsīnaṃ naimiṣāraṇyavāsinaḥ |
ṛṣaya ūcuḥ |
vayaṃ tvatithayaḥ prāptāstvātitheyosi suvrata

3,1.15

स्नानदानोपचारेण पूजयित्वा यथाविधि ।
केन विष्णुः प्रसन्नः स्यात्स कथं पूज्यते नरैः

snānadānopacāreṇa pūjayitvā yathāvidhi |
kena viṣṇuḥ prasannaḥ syātsa kathaṃ pūjyate naraiḥ

3,1.16

मुक्तिसाधनभूतं च ब्रूहि तत्त्वविनिर्णयम् ।
सूत उवाच ।
शृणुध्वमृष्यः सर्वे हरिं तत्त्वविनिर्णयम्

muktisādhanabhūtaṃ ca brūhi tattvavinirṇayam |
sūta uvāca |
śṛṇudhvamṛṣyaḥ sarve hariṃ tattvavinirṇayam

3,1.17

नत्वा विष्णुं श्रियं वायुं भारतीं शेषसंज्ञकम् ।
द्वैपायनं गुरुं कृष्णं प्रवक्ष्यामि यथामति

natvā viṣṇuṃ śriyaṃ vāyuṃ bhāratīṃ śeṣasaṃjñakam |
dvaipāyanaṃ guruṃ kṛṣṇaṃ pravakṣyāmi yathāmati

3,1.18

नास्ति नारायणसमं न भूतं न भविष्यति ।
एतेन सत्यवाक्येन सर्वार्थान्साधयाम्यहम्

nāsti nārāyaṇasamaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
etena satyavākyena sarvārthānsādhayāmyaham

3,1.19

शौनक उवाच ।
किमर्थं नमनं विष्णोर्ग्रन्थादौ मुनिसत्तम ।
कर्तव्यं ब्रूहि मे ब्रह्मन्कृपया मम सुव्रत

śaunaka uvāca |
kimarthaṃ namanaṃ viṣṇorgranthādau munisattama |
kartavyaṃ brūhi me brahmankṛpayā mama suvrata

3,1.20

ततः श्रियं ततो वायुं भारतीं च ततः परम् ।
अन्ते व्यासं किमर्थं च त्वं नमस्कृतवानसि ।
सूतसूत महाभाग ब्रूहि कारणमत्र च

tataḥ śriyaṃ tato vāyuṃ bhāratīṃ ca tataḥ param |
ante vyāsaṃ kimarthaṃ ca tvaṃ namaskṛtavānasi |
sūtasūta mahābhāga brūhi kāraṇamatra ca

3,1.21

सूत उवाच ।
आदौ वन्द्यः सर्ववेदैकवेद्यो वेदे शास्त्रे सेतिहासे पुराणे ।
सत्तां प्रायो विष्णुरेवैक एव प्रकाशते ऽतो नम्य एको हरिर्हि

sūta uvāca |
ādau vandyaḥ sarvavedaikavedyo vede śāstre setihāse purāṇe |
sattāṃ prāyo viṣṇurevaika eva prakāśate 'to namya eko harirhi

3,1.22

सर्वत्र मुख्यस्त्वधिकोन्यतोपि स एव नम्यो न च शङ्कराद्याः ।
नमन्ति ये ऽविनयाच्छङ्करं तु विनायकं चण्डिकां रेणुकां च

sarvatra mukhyastvadhikonyatopi sa eva namyo na ca śaṅkarādyāḥ |
namanti ye 'vinayācchaṅkaraṃ tu vināyakaṃ caṇḍikāṃ reṇukāṃ ca

3,1.23

तथा सूर्यं भैरवं मातारश्व तथा वाणीं गिरिजां वै श्रियं च ।
सर्वेपि ते वैष्णवा नैव लोके न तद्भक्ता वेति चार्या वदन्ति

tathā sūryaṃ bhairavaṃ mātāraśva tathā vāṇīṃ girijāṃ vai śriyaṃ ca |
sarvepi te vaiṣṇavā naiva loke na tadbhaktā veti cāryā vadanti

3,1.24

न पार्थिक्यान्नमनं कार्यमेव प्रीणन्ति नैता देवताः पूजनेन ।
पूजां गृहीत्वा देवताश्चैव सर्वाः किञ्चिद्दत्वा फलदानेन तांश्च

na pārthikyānnamanaṃ kāryameva prīṇanti naitā devatāḥ pūjanena |
pūjāṃ gṛhītvā devatāścaiva sarvāḥ kiñciddatvā phaladānena tāṃśca

3,1.25

संतर्प्य तुष्टैः स्वमनोनु सारात्तैः कारितां काम्यपूजां तथैव ।
निवेदयित्वा परदेवतायां विष्णौ हरौ श्रीपुरुषादिवन्द्ये

saṃtarpya tuṣṭaiḥ svamanonu sārāttaiḥ kāritāṃ kāmyapūjāṃ tathaiva |
nivedayitvā paradevatāyāṃ viṣṇau harau śrīpuruṣādivandye

3,1.26

इहापरत्रापि सुखेतराणि दास्यन्ति पश्चादधरं वै तमश्च ।
अतो ह्येते नैव पूज्या न नम्या मोक्षेच्छुभिर्ब्राह्मणाद्यैर्द्विजेन्द्र

ihāparatrāpi sukhetarāṇi dāsyanti paścādadharaṃ vai tamaśca |
ato hyete naiva pūjyā na namyā mokṣecchubhirbrāhmaṇādyairdvijendra

3,1.27

तथैव सर्वाश्रमिभिश्च नित्यं महाविपत्तावपि विप्रवर्याः ।
श्रीकाम्य या ये तु भजन्ति नित्यं श्रीब्रह्मरुद्रेद्रयमादिदेवान्

tathaiva sarvāśramibhiśca nityaṃ mahāvipattāvapi vipravaryāḥ |
śrīkāmya yā ye tu bhajanti nityaṃ śrībrahmarudredrayamādidevān

3,1.28

इहेव भुञ्जन्ति महच्च दुः खं महापदः कुष्ठभगन्दरादीन् ।
नमन्ति ये ऽवैष्णवान्ब्रह्मरुद्रवायु प्रतीकान्नैव ते विष्णुभक्ताः

iheva bhuñjanti mahacca duḥ khaṃ mahāpadaḥ kuṣṭhabhagandarādīn |
namanti ye 'vaiṣṇavānbrahmarudravāyu pratīkānnaiva te viṣṇubhaktāḥ

3,1.29

अभिप्रायं त्वत्र वक्ष्ये मुनीन्द्राः परं गोप्यं हृदि धार्यं हि तद्धि ।
वायोः प्रतीकं पूज्यमेवेह विप्रा न ब्रह्मरुद्रादिप्रतीकमेव

abhiprāyaṃ tvatra vakṣye munīndrāḥ paraṃ gopyaṃ hṛdi dhāryaṃ hi taddhi |
vāyoḥ pratīkaṃ pūjyameveha viprā na brahmarudrādipratīkameva

3,1.30

पूजाकाले देवदेवस्य विष्णोर्वायोः प्रतीकं योग्यभागे निधाय ।
अन्तर्गतं तस्य वायोर्हरिं च लक्ष्मीपतिं पूजयित्वा हि सम्यक्

pūjākāle devadevasya viṣṇorvāyoḥ pratīkaṃ yogyabhāge nidhāya |
antargataṃ tasya vāyorhariṃ ca lakṣmīpatiṃ pūjayitvā hi samyak

3,1.31

पश्चाद्वायोः सुप्रतीकं च सम्यङ् निर्माल्यशेषेण हरेः समर्चयेत् ।
पृथक्च स्रग्धूपविलेपनादिपूजां प्रकुर्वन्ति च ये विमूढः

paścādvāyoḥ supratīkaṃ ca samyaṅ nirmālyaśeṣeṇa hareḥ samarcayet |
pṛthakca sragdhūpavilepanādipūjāṃ prakurvanti ca ye vimūḍhaḥ

3,1.32

तेषां दुः खमिह लोके परत्र भविष्यते नात्र विचार्यमस्ति ।
प्रायश्चित्तं स्वस्ति विप्राः कथञ्चित्तत्कुर्वन्तु स्मरणं नाम विष्णोः

teṣāṃ duḥ khamiha loke paratra bhaviṣyate nātra vicāryamasti |
prāyaścittaṃ svasti viprāḥ kathañcittatkurvantu smaraṇaṃ nāma viṣṇoḥ

3,1.33

पाषण्डरुद्रादिकसं प्रतिष्ठितान्हरेर्वायोः शङ्करस्य प्रतीकान् ।
नमन्ति ये फलबुद्ध्या विभूढास्तेषां फलं शाश्वतं दुः खमेव

pāṣaṇḍarudrādikasaṃ pratiṣṭhitānharervāyoḥ śaṅkarasya pratīkān |
namanti ye phalabuddhyā vibhūḍhāsteṣāṃ phalaṃ śāśvataṃ duḥ khameva

3,1.34

वायोः प्रतीकं यदि विप्रवर्यैः प्रतिष्ठितं चेन्नमनं हि कार्यम् ।
नैवेद्यशेषेण हरेश्च विष्णोः पूजा कृता चेन्न हि दोषलेशः

vāyoḥ pratīkaṃ yadi vipravaryaiḥ pratiṣṭhitaṃ cennamanaṃ hi kāryam |
naivedyaśeṣeṇa hareśca viṣṇoḥ pūjā kṛtā cenna hi doṣaleśaḥ

3,1.35

गुरुर्हि मुख्यो हनुमज्जनिर्महान्रामाङ्घ्रिभक्तो हनुमान्सदैव ।
एवं विदित्वा परमं हरिं च पुत्रं पुनर्मुख्यदेवस्य वायोः

gururhi mukhyo hanumajjanirmahānrāmāṅghribhakto hanumānsadaiva |
evaṃ viditvā paramaṃ hariṃ ca putraṃ punarmukhyadevasya vāyoḥ

3,1.36

नमस्कारो नान्यथा विप्रवर्या आधीयतां हृदि सर्वै रहस्यमम् ।
ये वैष्णवा वैष्ण वदासभृत्याः सर्वेपि ते सर्वदा विष्णुमेव

namaskāro nānyathā vipravaryā ādhīyatāṃ hṛdi sarvai rahasyamam |
ye vaiṣṇavā vaiṣṇa vadāsabhṛtyāḥ sarvepi te sarvadā viṣṇumeva

3,1.37

नमन्ति ये वै प्रतिपादयन्ति तथैव पुण्यानि च सात्त्विकानि ।
नमन्ति ये वासुदेवं हरिं च सम्यक् स्वशक्त्या प्रतिपादयन्ति

namanti ye vai pratipādayanti tathaiva puṇyāni ca sāttvikāni |
namanti ye vāsudevaṃ hariṃ ca samyak svaśaktyā pratipādayanti

3,1.38

प्रवृत्तिमार्गेण न पूजयन्ति ह्यापत्काले परदैवं तदन्यम् ।
ते वैष्णवा वैष्णवदासभृत्या अन्ये च सर्वे ऽवैष्णवमात्रकाः स्मृताः

pravṛttimārgeṇa na pūjayanti hyāpatkāle paradaivaṃ tadanyam |
te vaiṣṇavā vaiṣṇavadāsabhṛtyā anye ca sarve 'vaiṣṇavamātrakāḥ smṛtāḥ

3,1.39

उपक्रमैरुपसंहारस्य लिङ्गैर्हरिं गुरुं ह्यन्तरेणैव यान्ति ।
तानेवाहुः सत्पुराणानि विप्राः कलौ युगे नाभ्यसूयन्ति सर्वे

upakramairupasaṃhārasya liṅgairhariṃ guruṃ hyantareṇaiva yānti |
tānevāhuḥ satpurāṇāni viprāḥ kalau yuge nābhyasūyanti sarve

3,1.40

यतो हितान्ये प्रतिपादयन्ति प्रवृत्तिधर्मान्स्वस्ववर्णानुरूपान् ।
अतो ह्यसूयन्ति सदा विमूढाः कलौ हि विप्राः प्रचुरा हि तेपि

yato hitānye pratipādayanti pravṛttidharmānsvasvavarṇānurūpān |
ato hyasūyanti sadā vimūḍhāḥ kalau hi viprāḥ pracurā hi tepi

3,1.41

न चास्ति विष्णोः सदृशं च दैवतं न चास्ति वायोः सदृशो गुरुश्च ।
न चास्ति तीर्थं सदृशं विष्णुपद्याः न विष्णुभक्तेन समोस्ति भक्तः

na cāsti viṣṇoḥ sadṛśaṃ ca daivataṃ na cāsti vāyoḥ sadṛśo guruśca |
na cāsti tīrthaṃ sadṛśaṃ viṣṇupadyāḥ na viṣṇubhaktena samosti bhaktaḥ

3,1.42

अन्यानि विष्णोः प्रतिपादकानि सर्वाणि ते सात्त्विकानीति चाहुः ।
श्राव्याणि तान्येव मनुष्यलोके श्राव्याणि नान्यानि च दुः खदानि

anyāni viṣṇoḥ pratipādakāni sarvāṇi te sāttvikānīti cāhuḥ |
śrāvyāṇi tānyeva manuṣyaloke śrāvyāṇi nānyāni ca duḥ khadāni

3,1.43

कलौ युगे सर्व पुराणमध्ये त्रीण्येव मुख्यानि हरिप्रियाणि ।
मुख्यं पुराणं हि कलौ नृणां च श्रेयस्करं भागवतं पुराणम्

kalau yuge sarva purāṇamadhye trīṇyeva mukhyāni haripriyāṇi |
mukhyaṃ purāṇaṃ hi kalau nṛṇāṃ ca śreyaskaraṃ bhāgavataṃ purāṇam

3,1.44

पूर्वं हि सृष्टिः प्रतिपाद्यते त्र यतो ह्यतो भागवतं परं स्मृतम् ।
यस्मिन्पुराणे कथयन्ति सृष्टिं ह्यादौ विष्णोर्ब्रह्मरुद्रादिकानाम्

pūrvaṃ hi sṛṣṭiḥ pratipādyate tra yato hyato bhāgavataṃ paraṃ smṛtam |
yasminpurāṇe kathayanti sṛṣṭiṃ hyādau viṣṇorbrahmarudrādikānām

3,1.45

नानार्थमेवं कथयन्ति विप्र नीचोच्चरूपं ज्ञानमाहुर्महान्तः ।
तेनैव सिद्धं प्रवदन्ति सर्वं ह्यतः परं भागवतं पुराणम्

nānārthamevaṃ kathayanti vipra nīcoccarūpaṃ jñānamāhurmahāntaḥ |
tenaiva siddhaṃ pravadanti sarvaṃ hyataḥ paraṃ bhāgavataṃ purāṇam

3,1.46

ततः परं विष्णुपुराणमाहुस्ततः परं गारुडसंज्ञकं च ।
त्रीण्येव मुख्या नि कलौ नृणां तु तथा विशेषो गारुडे किञ्चिदस्ति

tataḥ paraṃ viṣṇupurāṇamāhustataḥ paraṃ gāruḍasaṃjñakaṃ ca |
trīṇyeva mukhyā ni kalau nṛṇāṃ tu tathā viśeṣo gāruḍe kiñcidasti

3,1.47

शृणुध्वं वै तं विशेषं च विप्रास्त्र्यंशैर्युक्तं गारुडाख्यं पुराणम् ।
आद्यांशं वै कर्मकाण्डं वदन्ति द्वितीयांशं धर्मकाण्डं तमाहुः

śṛṇudhvaṃ vai taṃ viśeṣaṃ ca viprāstryaṃśairyuktaṃ gāruḍākhyaṃ purāṇam |
ādyāṃśaṃ vai karmakāṇḍaṃ vadanti dvitīyāṃśaṃ dharmakāṇḍaṃ tamāhuḥ

3,1.48

तृतीयांशं ब्रह्मकाण्डं वदन्ति तेषां मध्ये त्वन्तिमोयं वरिष्ठः ।
तृतीयांशश्रवणात्पुण्यमाहुस्तुल्यं पुण्यं भागवतस्य विप्राः

tṛtīyāṃśaṃ brahmakāṇḍaṃ vadanti teṣāṃ madhye tvantimoyaṃ variṣṭhaḥ |
tṛtīyāṃśaśravaṇātpuṇyamāhustulyaṃ puṇyaṃ bhāgavatasya viprāḥ

3,1.49

तृतीयांशे पठिते वेदतुल्यं फलं भवेन्नात्र विचार्यमस्ति ।
तृतीयांशश्रवणादेव विप्राः फलं प्रोक्तं पठतोप्यर्थमेवम्

tṛtīyāṃśe paṭhite vedatulyaṃ phalaṃ bhavennātra vicāryamasti |
tṛtīyāṃśaśravaṇādeva viprāḥ phalaṃ proktaṃ paṭhatopyarthamevam

3,1.50

तृतीयांशश्रवणादर्थतश्च पुण्यं चाहुः पठतो वै दशांशम् ।
ततो वरं मत्स्यपुराणमाहुस्ततो वरं कूर्मपूराणमाहुः

tṛtīyāṃśaśravaṇādarthataśca puṇyaṃ cāhuḥ paṭhato vai daśāṃśam |
tato varaṃ matsyapurāṇamāhustato varaṃ kūrmapūrāṇamāhuḥ

3,1.51

तथैव वै वायुपुराणमाहुस्त्रीण्येव चाहुः सात्त्विकानीति लोके ।
तत्रापि किञ्चिद्वेदितव्यं भवेच्च पुराणषट्के सत्त्वरूपे मुनीन्द्राः

tathaiva vai vāyupurāṇamāhustrīṇyeva cāhuḥ sāttvikānīti loke |
tatrāpi kiñcidveditavyaṃ bhavecca purāṇaṣaṭke sattvarūpe munīndrāḥ

3,1.52

सत्त्वाधमे मात्स्यकौर्मे तथाहुर्वायु चाहुः सात्त्विकं मध्यमं च ।
विष्णोः पुराणं भागवतं पुराणं सत्त्वोत्तमं गारुडं चाहुरार्याः

sattvādhame mātsyakaurme tathāhurvāyu cāhuḥ sāttvikaṃ madhyamaṃ ca |
viṣṇoḥ purāṇaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ sattvottamaṃ gāruḍaṃ cāhurāryāḥ

3,1.53

स्कान्दं पाद्मं वामनं वै वराहं तथाग्रेयं भविष्यं पर्वसृष्टौ ।
एतान्याहू राजसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विकस्तामसश्च

skāndaṃ pādmaṃ vāmanaṃ vai varāhaṃ tathāgreyaṃ bhaviṣyaṃ parvasṛṣṭau |
etānyāhū rājasānīti viprāstatraikadeśaḥ sāttvikastāmasaśca

3,1.54

रजः प्राचुर्याद्राजसानीति च हुः श्राव्याणि नैतानि मुमुक्षुभिः सदा ।
तेषां मध्ये सात्त्विकांशाश्च संति तेषां श्रुतेर्गारुडीयं फलं च

rajaḥ prācuryādrājasānīti ca huḥ śrāvyāṇi naitāni mumukṣubhiḥ sadā |
teṣāṃ madhye sāttvikāṃśāśca saṃti teṣāṃ śrutergāruḍīyaṃ phalaṃ ca

3,1.55

ब्रह्माण्डलैङ्ग्ये ब्रह्मवैवर्तकं वै मार्कंण्डेयं ब्राह्ममादित्यकं च ।
एतान्या हुस्तामसानीति विप्रास्तत्रैकदेशः सात्त्विको राजसश्च

brahmāṇḍalaiṅgye brahmavaivartakaṃ vai mārkaṃṇḍeyaṃ brāhmamādityakaṃ ca |
etānyā hustāmasānīti viprāstatraikadeśaḥ sāttviko rājasaśca

3,1.56

श्राव्याणि नैतानि मनुष्यलोके तत्त्वेच्छुभिस्तामसानीत्यतो हि ।
तेषु स्थिताः सात्त्विकांशा मुनीन्द्रास्तेषां श्रुतिर्गारुडैकाङ्घ्रितुल्या

śrāvyāṇi naitāni manuṣyaloke tattvecchubhistāmasānītyato hi |
teṣu sthitāḥ sāttvikāṃśā munīndrāsteṣāṃ śrutirgāruḍaikāṅghritulyā

3,1.57

अल्पान्युपपुराणानि वदन्त्यष्टादशानि च ।
विष्णुधर्मोतरं चैव तन्त्रं भागवतं तथा

alpānyupapurāṇāni vadantyaṣṭādaśāni ca |
viṣṇudharmotaraṃ caiva tantraṃ bhāgavataṃ tathā

3,1.58

तत्त्वसारं नारसिंहं वायुप्रोक्तं तथैव च ।
तथा हंसपुराणं च षडेतानि मुनीश्वराः

tattvasāraṃ nārasiṃhaṃ vāyuproktaṃ tathaiva ca |
tathā haṃsapurāṇaṃ ca ṣaḍetāni munīśvarāḥ

3,1.59

सात्त्विकान्येव जानीध्वं प्रायशो नात्र संशयः ।
एतेषां श्रवणादेव गारुडार्धफलं श्रुतम्

sāttvikānyeva jānīdhvaṃ prāyaśo nātra saṃśayaḥ |
eteṣāṃ śravaṇādeva gāruḍārdhaphalaṃ śrutam

3,1.60

भविष्योत्तरनामानं बृहन्नारदमेव च ।
यमनारदसंवादं लघुनारदमेव च

bhaviṣyottaranāmānaṃ bṛhannāradameva ca |
yamanāradasaṃvādaṃ laghunāradameva ca

3,1.61

विनायकपुराणं च बृहद्ब्रह्माण्डमेव च ।
एतानि राजसान्याहुः श्रवणाद्भुक्तरुत्तमा

vināyakapurāṇaṃ ca bṛhadbrahmāṇḍameva ca |
etāni rājasānyāhuḥ śravaṇādbhuktaruttamā

3,1.62

गारुडात्पादतुल्यं च फलं चाहुर्मनीषिणः ।
पुराणं भागवतं शैवं नन्दिप्रोक्तं तथैव च

gāruḍātpādatulyaṃ ca phalaṃ cāhurmanīṣiṇaḥ |
purāṇaṃ bhāgavataṃ śaivaṃ nandiproktaṃ tathaiva ca

3,1.63

पाशुपत्यं रैणुकं च भैरवं च तथैव च ।
एतानि तामसान्याहुर्हरितत्त्वार्थवेदिनः

pāśupatyaṃ raiṇukaṃ ca bhairavaṃ ca tathaiva ca |
etāni tāmasānyāhurharitattvārthavedinaḥ

3,1.64

एतेषां श्रवणाद्विप्रागारुडाङ्घ्यर्ध्मेव च ।
सर्वेष्वपि पुराणेषु श्रेष्ठं भागवतं स्मृतम्

eteṣāṃ śravaṇādviprāgāruḍāṅghyardhmeva ca |
sarveṣvapi purāṇeṣu śreṣṭhaṃ bhāgavataṃ smṛtam

3,1.65

वेदैस्तुल्य सम पाठे श्रवणे च तदर्धकम् ।
अर्थतः श्रवणे चास्य पुण्यं दशगुणं स्मृतम्

vedaistulya sama pāṭhe śravaṇe ca tadardhakam |
arthataḥ śravaṇe cāsya puṇyaṃ daśaguṇaṃ smṛtam

3,1.66

वक्तुः स्याद्द्विगुणं पुण्यं व्याख्यातुश्च तथाधिकम् ।
अनन्तवेदैःसाम्यमाहुर्महान्तः भारान्महत्त्वाद्भारतस्यापि विप्राः

vaktuḥ syāddviguṇaṃ puṇyaṃ vyākhyātuśca tathādhikam |
anantavedaiḥsāmyamāhurmahāntaḥ bhārānmahattvādbhāratasyāpi viprāḥ

3,1.67

वेदोभ्योस्य त्वर्थतश्चाधिकत्वं वदन्ति बै विष्णुरहस्यवेदिनः

vedobhyosya tvarthataścādhikatvaṃ vadanti bai viṣṇurahasyavedinaḥ

3,1.68

तत्र श्रेष्ठां गीतिकामाहुरार्यास्तथैव विष्णोर्नामसाहस्रक च ।
तयोस्तत्र श्रवणाद्भारतस्य दशाधिकं फलमाहुर्महान्तः

tatra śreṣṭhāṃ gītikāmāhurāryāstathaiva viṣṇornāmasāhasraka ca |
tayostatra śravaṇādbhāratasya daśādhikaṃ phalamāhurmahāntaḥ

3,1.69

दैत्याः सर्व विप्रकुलेषु भूत्वा कृते युगे भारते षट्सहस्र्याम् ।
निष्कास्य कांश्चिन्नवनिर्मितानां निवेशनं तत्र कुर्वन्ति नित्यम्

daityāḥ sarva viprakuleṣu bhūtvā kṛte yuge bhārate ṣaṭsahasryām |
niṣkāsya kāṃścinnavanirmitānāṃ niveśanaṃ tatra kurvanti nityam

3,1.70

मत्वा हरिं भगवान्व्यासरूपी चक्रे तदा भागवतं पुराणम् ।
तथा समाख्याय च वैष्णवं तत्ततः परं गारुडाख्यं स चक्रे

matvā hariṃ bhagavānvyāsarūpī cakre tadā bhāgavataṃ purāṇam |
tathā samākhyāya ca vaiṣṇavaṃ tattataḥ paraṃ gāruḍākhyaṃ sa cakre

3,1.71

अतो हि गारुडं मुख्यं पुराणं शास्त्रसंमतम् ।
गारुडेन समं नास्ति विष्णुधर्मप्रदर्शने

ato hi gāruḍaṃ mukhyaṃ purāṇaṃ śāstrasaṃmatam |
gāruḍena samaṃ nāsti viṣṇudharmapradarśane

3,1.72

यथा सुराणां प्रवरो जनार्दनो यथायुधानां प्रवरः सुदर्शनम् ।
यथाश्वमेधः प्रवरः क्रतूनां छिन्नेषु भक्तेषु तथैव रुद्रः

yathā surāṇāṃ pravaro janārdano yathāyudhānāṃ pravaraḥ sudarśanam |
yathāśvamedhaḥ pravaraḥ kratūnāṃ chinneṣu bhakteṣu tathaiva rudraḥ

3,1.73

नदीषु गङ्गा जलजेषु पद्ममच्छिन्नभक्तेषु तथैव वायुः ।
तथा पुराणेषु च गारुडं च मुख्यं तदाहुर्हरितत्त्वदर्शने

nadīṣu gaṅgā jalajeṣu padmamacchinnabhakteṣu tathaiva vāyuḥ |
tathā purāṇeṣu ca gāruḍaṃ ca mukhyaṃ tadāhurharitattvadarśane

3,1.74

गारुडाख्यपुराणे तु प्रतिपाद्यो हरिः स्मृतः ।
अतो हरिर्नमस्कार्यो गम्यो योग्यो हरिः स्मृतः

gāruḍākhyapurāṇe tu pratipādyo hariḥ smṛtaḥ |
ato harirnamaskāryo gamyo yogyo hariḥ smṛtaḥ

3,1.75

भाग्यात्मकत्वाच्छ्रीदेव्या नमनं नदनु स्मृतम् ।
परो नरोत्तमो वा स साधकेशोपि च स्मृतः

bhāgyātmakatvācchrīdevyā namanaṃ nadanu smṛtam |
paro narottamo vā sa sādhakeśopi ca smṛtaḥ

3,1.76

अतो नम्यो वायुरपि पुराणादौ द्विजोत्तमाः ।
भारती वाक्यरूपत्वान्नम्या वायोरनन्तरम्

ato namyo vāyurapi purāṇādau dvijottamāḥ |
bhāratī vākyarūpatvānnamyā vāyoranantaram

3,1.77

उपसाधको नरः प्रोक्तो यतोतस्तदनन्तरम् ।
नम्य इत्यच्यते सद्भिस्तारतम्येन सर्वदा

upasādhako naraḥ prokto yatotastadanantaram |
namya ityacyate sadbhistāratamyena sarvadā

3,1.78

अतो व्यासं नमस्कुर्याद्ग्रन्थकर्तृत्वहेतुतः ।
शौनक उवाच ।
व्यासस्य नमनं ह्यन्ते कथं कार्यं महात्मनः

ato vyāsaṃ namaskuryādgranthakartṛtvahetutaḥ |
śaunaka uvāca |
vyāsasya namanaṃ hyante kathaṃ kāryaṃ mahātmanaḥ

3,1.79

अन्ते च वन्दने तस्य कारणं ब्रूहि सुव्रत ।
सूत उवाच ।
विष्णोरनन्तरं व्यासनमनं मुख्यमेव हि

ante ca vandane tasya kāraṇaṃ brūhi suvrata |
sūta uvāca |
viṣṇoranantaraṃ vyāsanamanaṃ mukhyameva hi

3,1.80

हरिरेव यतो व्यासो वाच्यचक्रस्वरूपकः ।
व्यासो नैव समत्वेन प्रोक्तो भगवतो हरेः

harireva yato vyāso vācyacakrasvarūpakaḥ |
vyāso naiva samatvena prokto bhagavato hareḥ

3,1.81

तत्रापि कारणं वक्ष्ये सादरेण मुनीश्वराः ।
व्यासस्तु कश्चन ऋषिः पुराणे तामसे स्मृतः

tatrāpi kāraṇaṃ vakṣye sādareṇa munīśvarāḥ |
vyāsastu kaścana ṛṣiḥ purāṇe tāmase smṛtaḥ

3,1.82

इति ज्ञाना वलंबेन दैत्या दैत्यानुगैः समाः ।
प्रविशन्ति ह्यन्धतम इति त्वन्ते नमस्कृतः

iti jñānā valaṃbena daityā daityānugaiḥ samāḥ |
praviśanti hyandhatama iti tvante namaskṛtaḥ

3,1.83

यदिदं परमं गोप्यं हृदि धार्यं न संशयः ।
पराणां नम्यमेवोक्तं प्रतिपाद्यं यतोत्र हि

yadidaṃ paramaṃ gopyaṃ hṛdi dhāryaṃ na saṃśayaḥ |
parāṇāṃ namyamevoktaṃ pratipādyaṃ yatotra hi

3,1.84

समासव्यासभावाद्धि पराणां तत्प्रतीयते ।
वास्तवं तं न जानीयुरुपजीव्यो यतो हरिः

samāsavyāsabhāvāddhi parāṇāṃ tatpratīyate |
vāstavaṃ taṃ na jānīyurupajīvyo yato hariḥ

3,1.85

हरिर्व्यासस्त्वेक एव व्यासस्तु हरिवत्स्मृतः ।
उपजीव्यतदीशत्वे तयोरेव न संशयः

harirvyāsastveka eva vyāsastu harivatsmṛtaḥ |
upajīvyatadīśatve tayoreva na saṃśayaḥ

3,1.86

ईशकोटिप्रविष्टत्वाच्छ्रियः स्वामित्वमीरितम् ।
त्रयाणामुपजीव्यत्वात्सेव्यत्वात्स्वामिता स्मृताः

īśakoṭipraviṣṭatvācchriyaḥ svāmitvamīritam |
trayāṇāmupajīvyatvātsevyatvātsvāmitā smṛtāḥ

3,1.87

वाय्वादीनां त्रयाणां च सेव्यत्वात्सेव्यता स्मृता ।
भूभारहरणे विष्णोः प्रधानाङ्गं हि मारुतिः

vāyvādīnāṃ trayāṇāṃ ca sevyatvātsevyatā smṛtā |
bhūbhāraharaṇe viṣṇoḥ pradhānāṅgaṃ hi mārutiḥ

3,1.88

वाक्यरूपा भारती तु द्वितीयाङ्गं हि सा स्मृता ।
तृतीयाङ्ग हरेः शेषो न नम्याः साम्यतो हरेः

vākyarūpā bhāratī tu dvitīyāṅgaṃ hi sā smṛtā |
tṛtīyāṅga hareḥ śeṣo na namyāḥ sāmyato hareḥ

3,1.89

प्रतिपाद्या मुख्यतया नम्या एव समीरिताः ।
अवान्तराश्च वाय्वाद्या न नम्यास्तेन ते स्मृताः

pratipādyā mukhyatayā namyā eva samīritāḥ |
avāntarāśca vāyvādyā na namyāstena te smṛtāḥ

3,1.90

भीष्मद्रोणादिनामानि भीमादिष्वेव मुख्यतः ।
वाचकानि यतो नित्यं तन्नम्यास्ते मुनीश्वराः

bhīṣmadroṇādināmāni bhīmādiṣveva mukhyataḥ |
vācakāni yato nityaṃ tannamyāste munīśvarāḥ

3,1.91

पराणामेव नम्यत्वं प्रतिपाद्यत्वमेव हि ।
एतत्सर्वं मयाख्यातं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छथ

parāṇāmeva namyatvaṃ pratipādyatvameva hi |
etatsarvaṃ mayākhyātaṃ kimanyacchrotumicchatha

Chapter 3.2

3,2.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे सूतशौनकसंवादे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे सात्त्विकादिपुराणविभागनम्यानम्यदेवविभागादिविषयनिरूपणं नाम प्रथमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 2 श्रीशौनक उवाच ।
कथं ससर्ज भगवांस्तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः ।
सृष्टिक्रमं न जानामि देवानां ह्यन्तरं मुने

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe sūtaśaunakasaṃvāde uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe sāttvikādipurāṇavibhāganamyānamyadevavibhāgādiviṣayanirūpaṇaṃ nāma prathamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 2 śrīśaunaka uvāca |
kathaṃ sasarja bhagavāṃstattattattvābhimāninaḥ |
sṛṣṭikramaṃ na jānāmi devānāṃ hyantaraṃ mune

3,2.2

शौनकेनैव मुक्तस्तु सूतो वचनमब्रवीत् ।
शूत उवाच ।
सम्यग्व्यवसिता बुद्धिस्तव ब्रह्मर्षिसत्तम

śaunakenaiva muktastu sūto vacanamabravīt |
śūta uvāca |
samyagvyavasitā buddhistava brahmarṣisattama

3,2.3

एवमेव कृतः प्रश्रो हरौ तु गरुडेन वै ।
यदुक्तवान्हरिस्तस्मैतद्वक्ष्यामि तवानघ ।
गरुड उवाच ।
सृष्टिं व्रूहि महाभाग सच्चिदानन्दविग्रह

evameva kṛtaḥ praśro harau tu garuḍena vai |
yaduktavānharistasmaitadvakṣyāmi tavānagha |
garuḍa uvāca |
sṛṣṭiṃ vrūhi mahābhāga saccidānandavigraha

3,2.4

सृष्टौ ज्ञाते तवोत्कर्षो ज्ञातप्रायो भविष्यति ।
ब्रह्मादीनां तारतम्यज्ञानं मम भविष्यति

sṛṣṭau jñāte tavotkarṣo jñātaprāyo bhaviṣyati |
brahmādīnāṃ tāratamyajñānaṃ mama bhaviṣyati

3,2.5

मोक्षोपायम्यः स वोक्त मिततरत्तस्य साधनम् ।
गरुडेनैव मुक्तस्तु कृष्णो वचनमब्रवीत्

mokṣopāyamyaḥ sa vokta mitatarattasya sādhanam |
garuḍenaiva muktastu kṛṣṇo vacanamabravīt

3,2.6

शृकृष्ण उवाच मूलरूपे ह्यतो ज्ञेयो विष्णुत्वाद्विष्णुरव्ययः

śṛkṛṣṇa uvāca mūlarūpe hyato jñeyo viṣṇutvādviṣṇuravyayaḥ

3,2.7

अवतारमिदं प्रोक्तं पूर्णत्वादेव सुव्रत ।
अनेको ह्येकतां प्राप्य संशेते प्रलयाय वै

avatāramidaṃ proktaṃ pūrṇatvādeva suvrata |
aneko hyekatāṃ prāpya saṃśete pralayāya vai

3,2.8

तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यं तत्वमेव सः

tatrāpi ca viśeṣosti jñātavyaṃ tatvameva saḥ

3,2.9

भेदेन दर्शनाद्वापि भेदाभेदेन दर्शनात् ।
विष्णोर्गुणानां रूपाणां तदङ्गानां सुखादिनाम् ।
तत्रैव दशनाद्वापि क्षिप्रमेव तमो व्रजेत्

bhedena darśanādvāpi bhedābhedena darśanāt |
viṣṇorguṇānāṃ rūpāṇāṃ tadaṅgānāṃ sukhādinām |
tatraiva daśanādvāpi kṣiprameva tamo vrajet

3,2.10

पुरुषान्तरमारभ्य कल्पिता ये द्विजोत्तम ।
हरिरूपास्तु ते ज्ञेया एकीभूता हि तेन ते

puruṣāntaramārabhya kalpitā ye dvijottama |
harirūpāstu te jñeyā ekībhūtā hi tena te

3,2.11

प्रलेय समनुप्राप्ते जीवाः स यान्ति मामकाः ।
विराजृपे हरेः संति तदा ते च ह्यनेकधा

praleya samanuprāpte jīvāḥ sa yānti māmakāḥ |
virājṛpe hareḥ saṃti tadā te ca hyanekadhā

3,2.12

एकीभावं प्राप्नुवन्ति मूलेन प्रलये द्विज ।
बिंबेन तु स्वयं विष्णुरेकीभावं व्रजेद्यदि

ekībhāvaṃ prāpnuvanti mūlena pralaye dvija |
biṃbena tu svayaṃ viṣṇurekībhāvaṃ vrajedyadi

3,2.13

प्रतिबिंबः कथं जीवो भवेन्नारायणस्य च ।
तदधीनस्तत्सदृशो हरेर्जीवो न संशयः

pratibiṃbaḥ kathaṃ jīvo bhavennārāyaṇasya ca |
tadadhīnastatsadṛśo harerjīvo na saṃśayaḥ

3,2.14

प्रतिबिंबस्य शब्दार्थो ह्ययमेवमुदाहृतः ।
तस्माच्च बिंबरूपाणामेकीभावं न चिन्तयेत्

pratibiṃbasya śabdārtho hyayamevamudāhṛtaḥ |
tasmācca biṃbarūpāṇāmekībhāvaṃ na cintayet

3,2.15

कृष्णरामादिवच्चैव त्वेकी भावो विवक्षितः ।
बिंबानां मूलरूपस्य भेदो नात्र विवक्षितः

kṛṣṇarāmādivaccaiva tvekī bhāvo vivakṣitaḥ |
biṃbānāṃ mūlarūpasya bhedo nātra vivakṣitaḥ

3,2.16

तत्रापि च विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्त्वमिच्छुभिः ।
एकांशेन तु बिंबैस्तु चैकीभावं व्रजन्ति ते

tatrāpi ca viśeṣosti jñātavyastattvamicchubhiḥ |
ekāṃśena tu biṃbaistu caikībhāvaṃ vrajanti te

3,2.17

एकांशेन तु जीवत्वे संस्थिता नात्र संशयः ।
बिंबमूलं न जानन्ति ते जना ह्यसुराः स्मृताः

ekāṃśena tu jīvatve saṃsthitā nātra saṃśayaḥ |
biṃbamūlaṃ na jānanti te janā hyasurāḥ smṛtāḥ

3,2.18

एक एव हरिः पूर्वं ह्यविद्यावशतः स्वयम् ।
अनेको भवति ह्यारादादर्शप्रतिर्बिबवत्

eka eva hariḥ pūrvaṃ hyavidyāvaśataḥ svayam |
aneko bhavati hyārādādarśapratirbibavat

3,2.19

एवं वदन्ति ये मूढा स्तेपि यान्त्यधरं तमः ।
उपाधिर्द्विविधः प्रोक्तः स्वरूपो बाह्य एव च

evaṃ vadanti ye mūḍhā stepi yāntyadharaṃ tamaḥ |
upādhirdvividhaḥ proktaḥ svarūpo bāhya eva ca

3,2.20

बाह्योपाधिर्लये याति मुक्तावन्यस्य संश्थितिः ।
सर्वोपाधिवि नाशे हि प्रतिबिंबः कथं भवेत्

bāhyopādhirlaye yāti muktāvanyasya saṃśthitiḥ |
sarvopādhivi nāśe hi pratibiṃbaḥ kathaṃ bhavet

3,2.21

चिद्रूपाख्यो ह्युपाधिस्तु मोक्षे येप्यधिकारिणः ।
दुः खरूपो ह्युपाधिस्तु तमसो येधिकारिणः

cidrūpākhyo hyupādhistu mokṣe yepyadhikāriṇaḥ |
duḥ kharūpo hyupādhistu tamaso yedhikāriṇaḥ

3,2.22

मिश्ररूपो ह्युपाधिस्तु नित्यसंसारिणां मतः ।
बाह्योपाधिर्लिङ्गदेहः सर्वेषां नात्र संशयः

miśrarūpo hyupādhistu nityasaṃsāriṇāṃ mataḥ |
bāhyopādhirliṅgadehaḥ sarveṣāṃ nātra saṃśayaḥ

3,2.23

दैत्याः दुः खायते यस्मात्तस्मादुः खी हरिः स्वयम् ।
तत्तद्दुः खस्वरूपत्वाद्दैत्यानां बिंबरूपकः

daityāḥ duḥ khāyate yasmāttasmāduḥ khī hariḥ svayam |
tattadduḥ khasvarūpatvāddaityānāṃ biṃbarūpakaḥ

3,2.24

दैत्यस्थितानां बिंबानां मूलरूपस्य वै प्रभोः ।
परस्परं तथा भेदं ह्यन्तरं वा न चिन्तयेत्

daityasthitānāṃ biṃbānāṃ mūlarūpasya vai prabhoḥ |
parasparaṃ tathā bhedaṃ hyantaraṃ vā na cintayet

3,2.25

श्रीभूदुर्गादिरूपाणां तथा सीतादिरूपिणाम् ।
अन्योन्यं नाणुमात्रं च भेदो बाह्यान्तरेपि च

śrībhūdurgādirūpāṇāṃ tathā sītādirūpiṇām |
anyonyaṃ nāṇumātraṃ ca bhedo bāhyāntarepi ca

3,2.26

चिन्तनीयः कथमपि ज्ञात्वा यान्त्यधरं तमः ।
प्रतिबिंबस्थितो बिंबः स्त्रीरूपो ह्यस्ति सर्वदा

cintanīyaḥ kathamapi jñātvā yāntyadharaṃ tamaḥ |
pratibiṃbasthito biṃbaḥ strīrūpo hyasti sarvadā

3,2.27

प्रलये समनुप्राप्ते लक्ष्म्या सह खगोत्तम ।
एकीभावं नाप्नुवन्ति विंबेन सह संस्थिताः

pralaye samanuprāpte lakṣmyā saha khagottama |
ekībhāvaṃ nāpnuvanti viṃbena saha saṃsthitāḥ

3,2.28

बिंवस्थितानां रूपाणां लक्ष्म्याश्च विनतासुत ।
भेदस्तु नाणुमात्रं च शङ्कनीयः कथञ्चन

biṃvasthitānāṃ rūpāṇāṃ lakṣmyāśca vinatāsuta |
bhedastu nāṇumātraṃ ca śaṅkanīyaḥ kathañcana

3,2.29

यदा हि शेते प्रलयार्णवे विभुर्जीवांश्च सर्वानुदरे निवेश्य ।
मुक्तांश्च ब्रह्मेन्द्रमरुद्गणादीन्प्रात्पव्यमुक्तींश्च सुतौ? च संस्थितान्

yadā hi śete pralayārṇave vibhurjīvāṃśca sarvānudare niveśya |
muktāṃśca brahmendramarudgaṇādīnprātpavyamuktīṃśca sutau? ca saṃsthitān

3,2.30

प्राप्तान्धकूपादिसमस्तजीवांस्तथैव प्राप्तव्यकलीनथापरान् ।
तथैव नित्यं सृतिसंस्थिताञ्जनानचेतनानृक्षरूपादिजीवान्

prāptāndhakūpādisamastajīvāṃstathaiva prāptavyakalīnathāparān |
tathaiva nityaṃ sṛtisaṃsthitāñjanānacetanānṛkṣarūpādijīvān

3,2.31

एवं जनाञ्जठरे संनिधाय सम्यकूशेते ह्यंभसि वै स कल्पे ।
लक्ष्मीस्तु सा सर्ववेदात्मिका च भक्त्या हरौ नित्यसंवर्धितापि

evaṃ janāñjaṭhare saṃnidhāya samyakūśete hyaṃbhasi vai sa kalpe |
lakṣmīstu sā sarvavedātmikā ca bhaktyā harau nityasaṃvardhitāpi

3,2.32

अत्यादरं दर्शयतीव सा तु ईडे विष्णुं भक्तिसंवर्धितापि ।
चेष्टादिरूपेण तदा न किञ्चिदासीद्विना विष्णुमथ श्रियं च

atyādaraṃ darśayatīva sā tu īḍe viṣṇuṃ bhaktisaṃvardhitāpi |
ceṣṭādirūpeṇa tadā na kiñcidāsīdvinā viṣṇumatha śriyaṃ ca

3,2.33

पर्यङ्करूपेण वभूव देवी वासस्वरूपेण रमा विरेजे ।
सर्वं रमा सैव तदैव चासीत्सैका देवी बहुरूपा बभाषे

paryaṅkarūpeṇa vabhūva devī vāsasvarūpeṇa ramā vireje |
sarvaṃ ramā saiva tadaiva cāsītsaikā devī bahurūpā babhāṣe

3,2.34

त्वमुत्कृष्टः सर्वदेवोत्तमत्वान्न त्वत्समः कश्चिदेवाधिको वा ।
त्वं ब्रह्म एको न चतुर्मुखश्च नाहं रुद्रो न बृहस्पतिश्च

tvamutkṛṣṭaḥ sarvadevottamatvānna tvatsamaḥ kaścidevādhiko vā |
tvaṃ brahma eko na caturmukhaśca nāhaṃ rudro na bṛhaspatiśca

3,2.35

विष्णावेव ब्रह्मशब्दो हि मुख्यो ह्यन्येष्वमुख्यो ब्रह्मरुद्रादिकेषु ।
अनन्तगुणपूर्णत्वाद्ब्रह्मेति हरिरुच्यते

viṣṇāveva brahmaśabdo hi mukhyo hyanyeṣvamukhyo brahmarudrādikeṣu |
anantaguṇapūrṇatvādbrahmeti harirucyate

3,2.36

गुणादिपूर्णताभावान्नान्ये ब्रह्मेत्युदाहृताः ।
देशानन्त्यं गुणतः कालतो वा नास्त्यानन्त्यं क्वापि देशे च काले

guṇādipūrṇatābhāvānnānye brahmetyudāhṛtāḥ |
deśānantyaṃ guṇataḥ kālato vā nāstyānantyaṃ kvāpi deśe ca kāle

3,2.37

यदा नन्त्यं किमु वक्तव्यमत्र गुणानन्त्यं नास्ति ब्रह्मादिकेषु ।
यद्यप्यहं देशतः कालतश्च समस्तदा वासुदेवेन सार्धम्

yadā nantyaṃ kimu vaktavyamatra guṇānantyaṃ nāsti brahmādikeṣu |
yadyapyahaṃ deśataḥ kālataśca samastadā vāsudevena sārdham

3,2.38

तथापि मे गुणतो नास्त्यनन्तं ततो धर्मा गुणतोनन्ततश्च ।
संति श्रुतावविरुद्धाश्च देवे चिन्त्या ह्यचिन्त्या बहुधा ते ह्यनन्ताः

tathāpi me guṇato nāstyanantaṃ tato dharmā guṇatonantataśca |
saṃti śrutāvaviruddhāśca deve cintyā hyacintyā bahudhā te hyanantāḥ

3,2.39

अतो गुणांस्तव देवस्य विष्णो स्तोतुं सदा स्मो न हरेः कदापि ।
नाहं न केशौ न च गीर्न रुद्रो न दक्षकन्या न च मेनकासुता

ato guṇāṃstava devasya viṣṇo stotuṃ sadā smo na hareḥ kadāpi |
nāhaṃ na keśau na ca gīrna rudro na dakṣakanyā na ca menakāsutā

3,2.40

न वै बिडौजा न च वा पुलोमजा न चेध्मवाहो न यमो न चान्यः ।
न नारदो नापि भृगुर्वसिष्ठो न विघ्नपो नापि बल्यादयश्च

na vai biḍaujā na ca vā pulomajā na cedhmavāho na yamo na cānyaḥ |
na nārado nāpi bhṛgurvasiṣṭho na vighnapo nāpi balyādayaśca

3,2.41

न वै विराटो नापि भीमः शनिश्च न पुष्करो न कशेरुस्तथैव ।
न किन्नराः पितरो नैव देवा गन्धर्वमुख्या नापि वा तुष्यसंज्ञाः

na vai virāṭo nāpi bhīmaḥ śaniśca na puṣkaro na kaśerustathaiva |
na kinnarāḥ pitaro naiva devā gandharvamukhyā nāpi vā tuṣyasaṃjñāḥ

3,2.42

न वै क्षितीशा न च मानुषाश्च विष्णोर्न जानन्ति किमत्र चान्ये ।
मत्तोधमः कोचिगुणेन ब्रह्मा समो हि तस्य ब्रह्मणो मातरिश्व

na vai kṣitīśā na ca mānuṣāśca viṣṇorna jānanti kimatra cānye |
mattodhamaḥ kociguṇena brahmā samo hi tasya brahmaṇo mātariśva

3,2.43

तौ वै विरागे हरिभक्तिभावे धृतिस्तितिप्राणबलेषुयोगे ।
बुद्धौ समानौ संसृतौ मोक्षकाले परस्पराधारसमन्वितौ च

tau vai virāge haribhaktibhāve dhṛtistitiprāṇabaleṣuyoge |
buddhau samānau saṃsṛtau mokṣakāle parasparādhārasamanvitau ca

3,2.44

अन्नाभिमानं ब्रह्म चाहुर्मुरारिं जीवाभिमानं वायुमाहुर्महान्तः ।
न शक्तोसौ ब्रह्मदेवो विवस्तुं वायुं विना संसृतावेव नित्यम्

annābhimānaṃ brahma cāhurmurāriṃ jīvābhimānaṃ vāyumāhurmahāntaḥ |
na śaktosau brahmadevo vivastuṃ vāyuṃ vinā saṃsṛtāveva nityam

3,2.45

न तं विना मातरिश्वा च वस्तुमन्योन्यमाप्तिः कालतो न्यूनता च ।
यदा महत्तत्त्वनि यामकोभूद्ब्रह्माण्डान्तस्थूलसृष्टौ महात्मा

na taṃ vinā mātariśvā ca vastumanyonyamāptiḥ kālato nyūnatā ca |
yadā mahattattvani yāmakobhūdbrahmāṇḍāntasthūlasṛṣṭau mahātmā

3,2.46

तदा वायुर्नाशकद्वै महात्मा बाह्ये सृष्टौ कालभेदेन चास्ति ।
सरस्वती भारती ब्रह्मणस्तु संवत्सरानन्तरं संबभूव

tadā vāyurnāśakadvai mahātmā bāhye sṛṣṭau kālabhedena cāsti |
sarasvatī bhāratī brahmaṇastu saṃvatsarānantaraṃ saṃbabhūva

3,2.47

यदा दशाब्दाः समतीता महात्मा तदा वायुः समभूल्लोकपूज्यः ।
किञ्चिन्न्यूनत्वं स्थूलसृष्टौ महात्मन्नैतावता वानयोः सौम्यहानिः

yadā daśābdāḥ samatītā mahātmā tadā vāyuḥ samabhūllokapūjyaḥ |
kiñcinnyūnatvaṃ sthūlasṛṣṭau mahātmannaitāvatā vānayoḥ saumyahāniḥ

3,2.48

सरस्वती वत्सरात्संबभूव ह्यनन्तरं ब्रह्मणो जन्मकालात् ।
गिरः सकाशात्कालतो न्यूनतास्ति वायोस्तदा ह्यधमत्त्वे क्षतिः का

sarasvatī vatsarātsaṃbabhūva hyanantaraṃ brahmaṇo janmakālāt |
giraḥ sakāśātkālato nyūnatāsti vāyostadā hyadhamattve kṣatiḥ kā

3,2.49

वायोरनन्तरं वाणी ह्यभूत्संवत्सरात्परम् ।
यावत्पश्चाज्जनिस्तावत्पूर्वदेहक्षयो भवेत्

vāyoranantaraṃ vāṇī hyabhūtsaṃvatsarātparam |
yāvatpaścājjanistāvatpūrvadehakṣayo bhavet

3,2.50

शेषस्त्विन्द्रो रुद्र एते त्रयश्च समा ह्येते ज्ञानबलादिकेष्वपि तथापि तेषां कालतो न्यूनतास्ति कालोपि तेषां द्विव्येसहस्रवर्षम्

śeṣastvindro rudra ete trayaśca samā hyete jñānabalādikeṣvapi tathāpi teṣāṃ kālato nyūnatāsti kālopi teṣāṃ dvivyesahasravarṣam

3,2.51

अनन्तरुद्रो ब्रह्मवायू यथा वा तथा ज्ञेयो नैव हानिः स्वरूपे ।
स्थूलस्य सृष्टौ बाह्यसृष्टौ महात्मन्कालान्न्यूनत्वं स मया नैव चिन्त्यः

anantarudro brahmavāyū yathā vā tathā jñeyo naiva hāniḥ svarūpe |
sthūlasya sṛṣṭau bāhyasṛṣṭau mahātmankālānnyūnatvaṃ sa mayā naiva cintyaḥ

3,2.52

तेषां सकाशाद्वारुणी पार्वती च सौपर्णीनाम्नी तिस्त्र एता महात्मन् ।
दशाब्देभ्योनन्तरं संबभूवुः सरस्वती भारतीवच्च बोध्या

teṣāṃ sakāśādvāruṇī pārvatī ca sauparṇīnāmnī tistra etā mahātman |
daśābdebhyonantaraṃ saṃbabhūvuḥ sarasvatī bhāratīvacca bodhyā

3,2.53

इन्द्रो वरो रुद्रभार्यादिकेभ्य एवं ज्ञानं सर्वदा देह्यमन्दम् ।
एवं ज्ञानं यस्य भवेच्च लोके स वै ज्ञानी वेदवेद्यः स एव

indro varo rudrabhāryādikebhya evaṃ jñānaṃ sarvadā dehyamandam |
evaṃ jñānaṃ yasya bhavecca loke sa vai jñānī vedavedyaḥ sa eva

3,2.54

न वै ज्ञानीत्यन्तरं यो न वेद स वेदवादी न च वेदपाठकः

na vai jñānītyantaraṃ yo na veda sa vedavādī na ca vedapāṭhakaḥ

3,2.55

वेदाक्षराणि यावन्ति पठितानि द्विजातिभिः ।
तावन्ति हरिनामानि प्रियाणि च हरेःसदा

vedākṣarāṇi yāvanti paṭhitāni dvijātibhiḥ |
tāvanti harināmāni priyāṇi ca hareḥsadā

3,2.56

मम स्वामी हरिर्नित्यं दासोहं सर्वदा हरेः ।
ब्रह्माद्या देवताः सर्वा गुरवो मे यथाक्रमम्

mama svāmī harirnityaṃ dāsohaṃ sarvadā hareḥ |
brahmādyā devatāḥ sarvā guravo me yathākramam

3,2.57

एतेषां च हरिः स्वामी वेदे सर्वत्र गीयते ।
एवं जानंस्तु यो वेदान्संपठेत्स द्विजोत्तमः

eteṣāṃ ca hariḥ svāmī vede sarvatra gīyate |
evaṃ jānaṃstu yo vedānsaṃpaṭhetsa dvijottamaḥ

3,2.58

स वेदपाठको ज्ञेयस्तदन्ये वेदवादिनः ।
वेदभारभराक्रान्तः स वै ब्राह्मणगर्दभः

sa vedapāṭhako jñeyastadanye vedavādinaḥ |
vedabhārabharākrāntaḥ sa vai brāhmaṇagardabhaḥ

3,2.59

ज्ञानाभिमानी वेदमानी उभौ तु परस्परं ह्यूचतुः सर्वदैव ।
जलं वेदो यत्र वासो मुरारेराचार्याणां संगदोषाद्द्विजानाम्

jñānābhimānī vedamānī ubhau tu parasparaṃ hyūcatuḥ sarvadaiva |
jalaṃ vedo yatra vāso murārerācāryāṇāṃ saṃgadoṣāddvijānām

3,2.60

महापराधाः संति लोके महात्मन्सहस्रशः शतशः कोटिशश्च ।
हरिश्च तान्क्षमते सर्वदैव नामत्रयस्मरणाद्वै कुपालुः

mahāparādhāḥ saṃti loke mahātmansahasraśaḥ śataśaḥ koṭiśaśca |
hariśca tānkṣamate sarvadaiva nāmatrayasmaraṇādvai kupāluḥ

3,2.61

सर्वापराधाद्रहितं दानमानैर्युक्तं सदा तारतम्याच्च हीनम् ।
दृष्ट्वापराधं तस्य विष्णुर्महात्मा हाहाकारं कुरुते क्रोधबुद्ध्या

sarvāparādhādrahitaṃ dānamānairyuktaṃ sadā tāratamyācca hīnam |
dṛṣṭvāparādhaṃ tasya viṣṇurmahātmā hāhākāraṃ kurute krodhabuddhyā

3,2.62

उत्तिष्ठ गोविन्द सुवेदवेद्य सोव्यात्कृताख्यो मयि सम्यक् प्रसीद ।
भो केशवोत्तिष्ठ सुखस्वरूप सृष्टौ व्यये वर्तयितुं समर्थः

uttiṣṭha govinda suvedavedya sovyātkṛtākhyo mayi samyak prasīda |
bho keśavottiṣṭha sukhasvarūpa sṛṣṭau vyaye vartayituṃ samarthaḥ

3,2.63

सृष्ट्वा ब्रह्माणं प्रेरयेत्पूज्यसृष्टौ सृष्ट्वा रुद्रं प्रेरयेत्संहृतौ च ।
प्राप्तव्ययोग्यान्ब्रह्मशेषादिदेवान्दृष्ट्वादृष्ट्वा देहि मोक्षं च सम्यक्

sṛṣṭvā brahmāṇaṃ prerayetpūjyasṛṣṭau sṛṣṭvā rudraṃ prerayetsaṃhṛtau ca |
prāptavyayogyānbrahmaśeṣādidevāndṛṣṭvādṛṣṭvā dehi mokṣaṃ ca samyak

3,2.64

हरे मुरारे स्वापहीनाद्य तिष्ठ कल्पा दिकानन्तरज्ञान (रं बुद्धि) (जान) हीनात् ।
सम्यग् दृष्ट्वा कर्मदृष्ट्या महात्मल्लंब्धं तमो दाहि दुः खस्वरूपम्

hare murāre svāpahīnādya tiṣṭha kalpā dikānantarajñāna (raṃ buddhi) (jāna) hīnāt |
samyag dṛṣṭvā karmadṛṣṭyā mahātmallaṃbdhaṃ tamo dāhi duḥ khasvarūpam

3,2.65

दैत्यादिकान्दुः खमतीन्ह यस्मात्तमस्यन्धेसर्वदा चित्स्वरूपी ।
तस्मादाहुर्दुः स्वरूपी हरिस्त्वं दुः खस्वरूपात्त्वं च दुः खी हरे त्वम्

daityādikānduḥ khamatīnha yasmāttamasyandhesarvadā citsvarūpī |
tasmādāhurduḥ svarūpī haristvaṃ duḥ khasvarūpāttvaṃ ca duḥ khī hare tvam

3,2.66

उत्तिष्ठ नारायण वासुदेव ह्युत्तिष्ठ कृष्णाच्युत माधवेति ।
उत्तिष्ठ वैकुण्ठ दयार्द्रमूर्ते उत्तिष्ठ लक्ष्मीश नमोनमस्ते

uttiṣṭha nārāyaṇa vāsudeva hyuttiṣṭha kṛṣṇācyuta mādhaveti |
uttiṣṭha vaikuṇṭha dayārdramūrte uttiṣṭha lakṣmīśa namonamaste

3,2.67

उत्तिष्ठ मध्वेश सरस्वतीश उत्तिष्ठ रुद्रेश तथांबिकेश ।
उत्तिष्ठ चन्द्रेश तथा शचीश विप्रेश भक्तेश गवेश नित्यम्

uttiṣṭha madhveśa sarasvatīśa uttiṣṭha rudreśa tathāṃbikeśa |
uttiṣṭha candreśa tathā śacīśa vipreśa bhakteśa gaveśa nityam

3,2.68

शास्त्रप्रियोत्तिष्ठ ऋचि प्रियस्त्वं यजुः प्रियोत्तिष्ठ निदानमूर्ते ।
सामप्रियस्त्वं च तथा मुरारे अथर्ववेदप्रिय सर्वदा त्वम्

śāstrapriyottiṣṭha ṛci priyastvaṃ yajuḥ priyottiṣṭha nidānamūrte |
sāmapriyastvaṃ ca tathā murāre atharvavedapriya sarvadā tvam

3,2.69

गद्यप्रियस्त्वं च पुराणमूर्ते स्तुतिप्रियोत्तिष्ठ विचित्रमूर्ते ।
सुगायनप्रीतिकरस्त्वमेव ह्युतिष्ठ शीघ्रं कमला पतिस्त्वम्

gadyapriyastvaṃ ca purāṇamūrte stutipriyottiṣṭha vicitramūrte |
sugāyanaprītikarastvameva hyutiṣṭha śīghraṃ kamalā patistvam

3,2.70

एवं स्तुतो विष्णुरजः पुराणो ह्यतित्वरावानुत्थितो नित्यबद्धः

evaṃ stuto viṣṇurajaḥ purāṇo hyatitvarāvānutthito nityabaddhaḥ

Chapter 3.3

3,3.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे कृष्णगरुडसंवादे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे ब्रह्माविष्णुमहेश्वरादिदेवतातारम्यनिरूपणं नाम द्वितीयो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 3 श्रीकृष्ण उवाच ।
बभूवेच्छा मम देवस्य विष्णोः स्रष्टुं सृज्यान्मोक्षयोग्यांश्च मोक्तुम् ।
इच्छाशक्तिः सर्वदैवास्ति विष्णोस्तथापि तद्व्याहरणं च लौकिकम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe kṛṣṇagaruḍasaṃvāde uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe brahmāviṣṇumaheśvarādidevatātāramyanirūpaṇaṃ nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 3 śrīkṛṣṇa uvāca |
babhūvecchā mama devasya viṣṇoḥ sraṣṭuṃ sṛjyānmokṣayogyāṃśca moktum |
icchāśaktiḥ sarvadaivāsti viṣṇostathāpi tadvyāharaṇaṃ ca laukikam

3,3.2

तदा हरिर्जगृहे लौकिकं च तमः पानं तेन रूपेण चक्रे ।
तद्रूपमाहुः प्राकृतं वै तदज्ञा ह्यन्धं तमः प्रविशन्त्येव सर्वे

tadā harirjagṛhe laukikaṃ ca tamaḥ pānaṃ tena rūpeṇa cakre |
tadrūpamāhuḥ prākṛtaṃ vai tadajñā hyandhaṃ tamaḥ praviśantyeva sarve

3,3.3

अवतारा महाविष्णोः सर्वे पूर्णाः प्रकीर्तिताः ।
पूर्णं च तत्परं रूपं पूर्णात्पूर्णाः समुद्गताः

avatārā mahāviṣṇoḥ sarve pūrṇāḥ prakīrtitāḥ |
pūrṇaṃ ca tatparaṃ rūpaṃ pūrṇātpūrṇāḥ samudgatāḥ

3,3.4

परावरत्वं तेषां तु व्यक्तिमात्रविशेषतः ।
न देशकालसामर्थ्यात्पारावर्यं कथञ्चन

parāvaratvaṃ teṣāṃ tu vyaktimātraviśeṣataḥ |
na deśakālasāmarthyātpārāvaryaṃ kathañcana

3,3.5

पूर्वरूपं च पूर्णं च पूर्णं पदवितारगम्? ।
रूपं तदात्मन्यादाय पूर्णमेवावशिष्यते

pūrvarūpaṃ ca pūrṇaṃ ca pūrṇaṃ padavitāragam? |
rūpaṃ tadātmanyādāya pūrṇamevāvaśiṣyate

3,3.6

लौकिकव्यवहारोयं भूभारक्षपणादिकः ।
तस्य दृर्ष्टि विना नान्यो लयः कृष्णादिना क्वचित्

laukikavyavahāroyaṃ bhūbhārakṣapaṇādikaḥ |
tasya dṛrṣṭi vinā nānyo layaḥ kṛṣṇādinā kvacit

3,3.7

तत्त्वे पीडा न कर्तव्या तया दुः खानि विन्दति ।
अत्यन्तपीडनात्तस्य रोगस्तस्य न संशयः

tattve pīḍā na kartavyā tayā duḥ khāni vindati |
atyantapīḍanāttasya rogastasya na saṃśayaḥ

3,3.8

ज्ञातव्यांशे तु पीडा तु कर्तव्या गुरुणा सह ।
तमन्तेवासिनं चाहुः स एव चु गुरुः स्मृतः

jñātavyāṃśe tu pīḍā tu kartavyā guruṇā saha |
tamantevāsinaṃ cāhuḥ sa eva cu guruḥ smṛtaḥ

3,3.9

ये कुर्वन्ति हरेस्तत्त्वविचारं तु परस्परम् ।
तावेव गुरुशिष्यौ तु विनतानन्दसंयुत

ye kurvanti harestattvavicāraṃ tu parasparam |
tāveva guruśiṣyau tu vinatānandasaṃyuta

3,3.10

गुरुणापि समं हास्यं कर्तव्यं कुटिलं विना ।
हर्षामर्षयुतः शिष्यो गुरुः कौटिल्यसंयुतः

guruṇāpi samaṃ hāsyaṃ kartavyaṃ kuṭilaṃ vinā |
harṣāmarṣayutaḥ śiṣyo guruḥ kauṭilyasaṃyutaḥ

3,3.11

उभौ तौ निरयं यातो यावदाचन्द्रतारकम् ।
साक्षाद्धरिः पुरुषः पिङ्गलाक्षः स्वमायायां गुणमय्यां महात्मा ।
स्वपौरुषेणैव सुमङ्गलेन अधात्तु वीर्यं भगवान्वीर्यवांश्च

ubhau tau nirayaṃ yāto yāvadācandratārakam |
sākṣāddhariḥ puruṣaḥ piṅgalākṣaḥ svamāyāyāṃ guṇamayyāṃ mahātmā |
svapauruṣeṇaiva sumaṅgalena adhāttu vīryaṃ bhagavānvīryavāṃśca

3,3.12

गरुड उवाच ।
वीर्यस्वरूपं ब्रूहि मे वासुदेव वीर्ये त्वदीये संशयो मे विभाति ।
किं वीर्यमीशस्य स्वरूपभूतं किं वा विभिन्नं वद साधु वेत्सि

garuḍa uvāca |
vīryasvarūpaṃ brūhi me vāsudeva vīrye tvadīye saṃśayo me vibhāti |
kiṃ vīryamīśasya svarūpabhūtaṃ kiṃ vā vibhinnaṃ vada sādhu vetsi

3,3.13

श्रीकृष्ण उवाच ।
यद्वीर्यमाधत्त हरिः स्वयं प्रभुर्मायाभिधायां विनतातनूज ।
तद्वीर्यमाहुर्नृहरेः स्वरूपं विपश्चितो निश्चिततत्त्वदर्शिनः

śrīkṛṣṇa uvāca |
yadvīryamādhatta hariḥ svayaṃ prabhurmāyābhidhāyāṃ vinatātanūja |
tadvīryamāhurnṛhareḥ svarūpaṃ vipaścito niścitatattvadarśinaḥ

3,3.14

भिन्नं तदाहुः प्राकृतमेव चाहुः स्वनाभिपद्मादिकवच्च बोध्यम् ।
नैतावता ज्ञानरूपस्य विष्णोर्न वीर्यहानिरिति चिन्तनीयम्

bhinnaṃ tadāhuḥ prākṛtameva cāhuḥ svanābhipadmādikavacca bodhyam |
naitāvatā jñānarūpasya viṣṇorna vīryahāniriti cintanīyam

3,3.15

वीर्यस्वरूपी भगवान्वा सुदेवः सर्वत्र देशेपि च सर्वकाले ।
सर्वार्थवान्यदि न स्यात्खगेन्द्र तर्हीश्वरः पुरुषो नैव स स्यात्

vīryasvarūpī bhagavānvā sudevaḥ sarvatra deśepi ca sarvakāle |
sarvārthavānyadi na syātkhagendra tarhīśvaraḥ puruṣo naiva sa syāt

3,3.16

अचिन्त्यवीर्यैश्चिन्त्यवीर्यैर्द्विरूपः स्त्रीरूपमेकं पुरुषं तथा परम् ।
उभे रूपे वीर्यवती खगेन्द्र तयोरभेदश्चिन्तनीयो हि सम्यकू

acintyavīryaiścintyavīryairdvirūpaḥ strīrūpamekaṃ puruṣaṃ tathā param |
ubhe rūpe vīryavatī khagendra tayorabhedaścintanīyo hi samyakū

3,3.17

स्त्रीरूपवान्यदि न स्यात्खर्गेद्रस्त्रीणां कथं प्रतिबिंबत्वमेव

strīrūpavānyadi na syātkhargedrastrīṇāṃ kathaṃ pratibiṃbatvameva

3,3.18

स्त्रीरूपमस्माद्ब्रह्मजं (द्वास्तवं) चिन्तनीयं स्वरूपमेतन्नान्यथा चिन्तनीयम् ।
स्त्रीरूपवन्नैव विचिन्तनीयं नपुंसकं त्बस्य जन्यं हि विद्धि

strīrūpamasmādbrahmajaṃ (dvāstavaṃ) cintanīyaṃ svarūpametannānyathā cintanīyam |
strīrūpavannaiva vicintanīyaṃ napuṃsakaṃ tbasya janyaṃ hi viddhi

3,3.19

नपुंसकं नवैव स्वरूपभूतमतो हरौ नास्ति विचिन्तनीयम् ।
स्त्रीबिंबभूते हरिरूपे खगेन्द्र श्रीरूपमस्तीति विचिन्तनीयम्

napuṃsakaṃ navaiva svarūpabhūtamato harau nāsti vicintanīyam |
strībiṃbabhūte harirūpe khagendra śrīrūpamastīti vicintanīyam

3,3.20

गरुड उवाच ।
स्त्रिया स्त्रियश्च संयोगं व्यर्थमहुर्मनीषिणः ।
स्त्रीरूपभूते विंबे तु स्त्रीरूपाः सन्ति सर्वदा

garuḍa uvāca |
striyā striyaśca saṃyogaṃ vyarthamahurmanīṣiṇaḥ |
strīrūpabhūte viṃbe tu strīrūpāḥ santi sarvadā

3,3.21

स्थितौ तत्र निमित्तं च ब्रूहि कृष्ण मम प्रभो

sthitau tatra nimittaṃ ca brūhi kṛṣṇa mama prabho

3,3.22

श्रीकृष्ण उवाच ।
स्त्रीबिंबभूतस्त्रीरूपे लक्ष्मीर्न स्यात्खगेश्वर ।
नित्यावियोगिनी देवी कथं स्यात्परमात्मनः

śrīkṛṣṇa uvāca |
strībiṃbabhūtastrīrūpe lakṣmīrna syātkhageśvara |
nityāviyoginī devī kathaṃ syātparamātmanaḥ

3,3.23

हरेरनन्तरूपाणां स्त्रीरूपाणां खगेश्वर ।
अनन्तानन्तरूपेण नित्यं शुश्रूषणे रता

hareranantarūpāṇāṃ strīrūpāṇāṃ khageśvara |
anantānantarūpeṇa nityaṃ śuśrūṣaṇe ratā

3,3.24

अतो लक्ष्म्या वियोगस्तु शङ्कनीयः कथञ्चन ।
नारायणो नाम हरिः स्वतन्त्रः श्रिया विना नास्ति कदापि तार्क्ष्य ।
हरेर्मुकुन्दस्य पदारविन्दे शुश्रूषमाणा परमादरेण

ato lakṣmyā viyogastu śaṅkanīyaḥ kathañcana |
nārāyaṇo nāma hariḥ svatantraḥ śriyā vinā nāsti kadāpi tārkṣya |
harermukundasya padāravinde śuśrūṣamāṇā paramādareṇa

3,3.25

हरिं विना श्रीरपि देशकाले नास्तीति मोक्षेच्छुभिरेव वेद्यम् ।
यस्यामधाद्वीर्यमनुक्षणं च सा मामिका चेन्द्रजाला त्मिकेति

hariṃ vinā śrīrapi deśakāle nāstīti mokṣecchubhireva vedyam |
yasyāmadhādvīryamanukṣaṇaṃ ca sā māmikā cendrajālā tmiketi

3,3.26

वदन्ति ये असुरा मूढरूपा अधंमतः प्रविशन्त्येव सर्वे ।
माया नाम प्रकृतिस्त्वेमाहुः सुसूक्ष्मरूपा न तु चेन्द्रजालिका

vadanti ye asurā mūḍharūpā adhaṃmataḥ praviśantyeva sarve |
māyā nāma prakṛtistvemāhuḥ susūkṣmarūpā na tu cendrajālikā

3,3.27

तस्याभिमानः श्रीरिति वेदितव्यो वीर्याधानं तत्र तेषां च मेलः ।
कार्योन्मुखं मेलनं चाहुरार्या इतो रूपं नाहुराय्याश्च विष्णोः

tasyābhimānaḥ śrīriti veditavyo vīryādhānaṃ tatra teṣāṃ ca melaḥ |
kāryonmukhaṃ melanaṃ cāhurāryā ito rūpaṃ nāhurāyyāśca viṣṇoḥ

3,3.28

सानादि नित्या सत्यरूपा च विष्णोर्मिथ्या रूपा सा कथं स्यात्खगेन्द्र ।
सत्या तनुः प्रकृतेस्तन्निगूढा सत्यत्वमाहुर्व्यवहारार्थरूपम्

sānādi nityā satyarūpā ca viṣṇormithyā rūpā sā kathaṃ syātkhagendra |
satyā tanuḥ prakṛtestannigūḍhā satyatvamāhurvyavahārārtharūpam

3,3.29

व्यवहाररूपा सत्यता चेत्प्रकृत्यास्तदा कथं स्याद्यदनादिभूता ।
अनादिनित्या यदि न स्यात्खगेन्द्र सुशूक्ष्मरूपेण न कारणं स्यात्

vyavahārarūpā satyatā cetprakṛtyāstadā kathaṃ syādyadanādibhūtā |
anādinityā yadi na syātkhagendra suśūkṣmarūpeṇa na kāraṇaṃ syāt

3,3.30

सूक्ष्मेण रूपेण च कारणं स्यात् तर्हि प्रपञ्चस्य च कारणं वद ।
अविद्याया वशतो विष्णुरेव नानारूपैर्दृश्यते विष्णुरेव

sūkṣmeṇa rūpeṇa ca kāraṇaṃ syāt tarhi prapañcasya ca kāraṇaṃ vada |
avidyāyā vaśato viṣṇureva nānārūpairdṛśyate viṣṇureva

3,3.31

शास्त्रज्ञानान्नाशमेति ह्यविद्या न संशयो हरिणा चैक्यमेति ।
एवं ब्रूषे यदि वादत्खगेन्द्र वक्ष्येहं ते तत्र युक्तिं शृणु त्वम्

śāstrajñānānnāśameti hyavidyā na saṃśayo hariṇā caikyameti |
evaṃ brūṣe yadi vādatkhagendra vakṣyehaṃ te tatra yuktiṃ śṛṇu tvam

3,3.32

सर्वज्ञरूपस्य हि मे मुरारेः कथं हरेर्घटते ह्यज्ञता च ।
सूर्ये यथा तमो नास्ति तथा नारायणे हरौ ।
अज्ञानं नास्ति पक्षीद्र कथं तत्वं ब्रवीष्यहो

sarvajñarūpasya hi me murāreḥ kathaṃ harerghaṭate hyajñatā ca |
sūrye yathā tamo nāsti tathā nārāyaṇe harau |
ajñānaṃ nāsti pakṣīdra kathaṃ tatvaṃ bravīṣyaho

3,3.33

अतो नाहं ब्राह्मणस्त्वादिकालादुपाधिसंबन्धवशादज्ञताचेत् ।
सर्वज्ञोसौ कुत्र पक्षीन्द्र विष्णुरल्पज्ञजीवो ज्ञानशून्यश्च कुत्र

ato nāhaṃ brāhmaṇastvādikālādupādhisaṃbandhavaśādajñatācet |
sarvajñosau kutra pakṣīndra viṣṇuralpajñajīvo jñānaśūnyaśca kutra

3,3.34

विरुद्धयोश्चानयोः सर्वदैव कथं चैक्यं संवादिष्यन्ति वेदाः ।
देशे काले सर्वदा द्दुः खहीनो जगत्कर्ता पूर्णशक्तिः सदैव

viruddhayoścānayoḥ sarvadaiva kathaṃ caikyaṃ saṃvādiṣyanti vedāḥ |
deśe kāle sarvadā dduḥ khahīno jagatkartā pūrṇaśaktiḥ sadaiva

3,3.35

जीवः सदा स्वल्पकर्तास्ति पूर्णः संसाररूपे दुः खरूपे च नित्यम् ।
विरुद्धयोश्चानयोरैक्यमाहुरीशस्य मायावशतो मायिनश्च

jīvaḥ sadā svalpakartāsti pūrṇaḥ saṃsārarūpe duḥ kharūpe ca nityam |
viruddhayoścānayoraikyamāhurīśasya māyāvaśato māyinaśca

3,3.36

ये वैष्णवा वैष्णवदासवश्यास्तेषां द्रोहं सर्वदा संचरेद्यः ।
हरिप्रीतिस्तेन भवेन्न नित्यमानन्दवृद्धिस्तेन भवेन्न मुक्तौ

ye vaiṣṇavā vaiṣṇavadāsavaśyāsteṣāṃ drohaṃ sarvadā saṃcaredyaḥ |
hariprītistena bhavenna nityamānandavṛddhistena bhavenna muktau

3,3.37

मायी सदा मायिभृत्यस्तथापि भेदज्ञानान्निन्द्यते कार्यते च ।
तेनापि तेषां दुः खवृद्धिर्भवेच्च ह्यधं तमः पुनरावृत्तिहीनम्

māyī sadā māyibhṛtyastathāpi bhedajñānānnindyate kāryate ca |
tenāpi teṣāṃ duḥ khavṛddhirbhavecca hyadhaṃ tamaḥ punarāvṛttihīnam

3,3.38

खगेन्द्रातः प्रकृतिः सूक्ष्मरूपा सा नित्या सा सत्यभूता सदैव ।
एवं स्वयं कालवाय्वादिकानां परा (रमा)णवः सत्यरूपाश्च सन्ति

khagendrātaḥ prakṛtiḥ sūkṣmarūpā sā nityā sā satyabhūtā sadaiva |
evaṃ svayaṃ kālavāyvādikānāṃ parā (ramā)ṇavaḥ satyarūpāśca santi

3,3.39

परा (माणू)नां लक्षणं वेदितव्यं ज्ञानेच्छुभिर्नान्यथा वेदितव्यम् ।
पदार्थानां पार्थिवानां खगेन्द्र विशेषाणां चरमाख्यो विशेषः

parā (māṇū)nāṃ lakṣaṇaṃ veditavyaṃ jñānecchubhirnānyathā veditavyam |
padārthānāṃ pārthivānāṃ khagendra viśeṣāṇāṃ caramākhyo viśeṣaḥ

3,3.40

स एवः स्यात्परमाणुर्द्विजेन्द्र योन्त्योवि (व) शेषोवयवश्च स स्मृतः

sa evaḥ syātparamāṇurdvijendra yontyovi (va) śeṣovayavaśca sa smṛtaḥ

3,3.41

गरुड उवाच ।
हे कृष्ण हे माधव सात्त्वतां पते पदार्थानां चरमांशः पराणु

garuḍa uvāca |
he kṛṣṇa he mādhava sāttvatāṃ pate padārthānāṃ caramāṃśaḥ parāṇu

3,3.42

इति प्रोक्तं तत्र मे संशयोस्ति योन्त्यो विशेषः स तु नांशयुक्तः ।
यो ह्यंशयुक्तो न तु सोंत्यो विशेष एवं ममाभाति वचस्तु तथ्यम्

iti proktaṃ tatra me saṃśayosti yontyo viśeṣaḥ sa tu nāṃśayuktaḥ |
yo hyaṃśayukto na tu soṃtyo viśeṣa evaṃ mamābhāti vacastu tathyam

3,3.43

श्रीकृष्ण उवाच ।
य एव लोके संस्थिता मानुषास्तु विशेषाणां दर्शने शक्तियुक्ताः ।
तथापि ते यस्य चांशित्वमेव विशेषं वै नैव द्रष्टुं समर्थाः

śrīkṛṣṇa uvāca |
ya eva loke saṃsthitā mānuṣāstu viśeṣāṇāṃ darśane śaktiyuktāḥ |
tathāpi te yasya cāṃśitvameva viśeṣaṃ vai naiva draṣṭuṃ samarthāḥ

3,3.44

तमेवाहुश्चरमांशं विशेषं ये चैवमाहुर्मुनयस्तेन चान्ये ।
ये काणादा गौतमाद्याः खगेन्द्र निरंशकं परमाणुं वदन्ति

tamevāhuścaramāṃśaṃ viśeṣaṃ ye caivamāhurmunayastena cānye |
ye kāṇādā gautamādyāḥ khagendra niraṃśakaṃ paramāṇuṃ vadanti

3,3.45

अनन्तांशैः संयुतत्वेपि तांश्च निरंशिनो भ्रान्तिदृष्ट्या वदन्ति ।
तस्मात्परा (रमा) णोः परमाणुत्वमस्ति तदंशानां विनतागर्भजात

anantāṃśaiḥ saṃyutatvepi tāṃśca niraṃśino bhrāntidṛṣṭyā vadanti |
tasmātparā (ramā) ṇoḥ paramāṇutvamasti tadaṃśānāṃ vinatāgarbhajāta

3,3.46

परा (रमा) णूनामेकदेशे खगेन्द्र तन्नो संति प्राणिनां राशयश्च ।
प्रत्येकश संति रूपा हरेश्च ह्यतश्च तत्परमाणोरणीयः

parā (ramā) ṇūnāmekadeśe khagendra tanno saṃti prāṇināṃ rāśayaśca |
pratyekaśa saṃti rūpā hareśca hyataśca tatparamāṇoraṇīyaḥ

3,3.47

यो वा त्वणीयान्परमस्य विष्णोः स एव रूपो महतो महीयान् ।
तेषामन्योन्यं न विशेषोस्ति कश्चिदचिन्त्यरूपे च विचिन्तनीयः

yo vā tvaṇīyānparamasya viṣṇoḥ sa eva rūpo mahato mahīyān |
teṣāmanyonyaṃ na viśeṣosti kaścidacintyarūpe ca vicintanīyaḥ

3,3.48

कालकोटिविहीनत्वं कालानन्त्यं विदुर्बुधाः ।
देशकोटिविहीनत्वं देशानन्त्यं विदुर्बुधाः

kālakoṭivihīnatvaṃ kālānantyaṃ vidurbudhāḥ |
deśakoṭivihīnatvaṃ deśānantyaṃ vidurbudhāḥ

3,3.49

गुणानामप्रमेयत्वे गुणानन्त्यं विदुर्बुधाः ।
आनन्त्यं त्रिविधं नित्यं हरेर्नान्यस्य कस्यचित्

guṇānāmaprameyatve guṇānantyaṃ vidurbudhāḥ |
ānantyaṃ trividhaṃ nityaṃ harernānyasya kasyacit

3,3.50

तस्य सर्वस्वरूपेषु चानन्त्यं तु त्रिलक्षणम् ।
तथापि देशतस्तस्य परिच्छेदोपि युज्यते

tasya sarvasvarūpeṣu cānantyaṃ tu trilakṣaṇam |
tathāpi deśatastasya paricchedopi yujyate

3,3.51

परिच्छेदस्तथा व्याप्तेरेकरूपेपि युज्यते ।
तस्याचिन्त्याद्भुतैश्वर्यं व्यवहारार्थमेव च

paricchedastathā vyāpterekarūpepi yujyate |
tasyācintyādbhutaiśvaryaṃ vyavahārārthameva ca

3,3.52

गुणतः कालतश्चैव परिच्छेदो न कुत्रचित् ।
व्याप्तत्वं देशतो ह्यस्ति सर्वभूतेषु यद्यापि

guṇataḥ kālataścaiva paricchedo na kutracit |
vyāptatvaṃ deśato hyasti sarvabhūteṣu yadyāpi

3,3.53

न च भेदः क्वचित्तस्य ह्यणुमात्रेपि युज्यते ।
तथापि विद्यतेणुत्वं तस्मादैश्वर्ययोगतः

na ca bhedaḥ kvacittasya hyaṇumātrepi yujyate |
tathāpi vidyateṇutvaṃ tasmādaiśvaryayogataḥ

3,3.54

तस्माद्विद्ध्यवतारार्थं व्याप्तत्वं चापि भण्यते ।
यत्तस्य व्यापकं रूपं परं नारायणं विदुः

tasmādviddhyavatārārthaṃ vyāptatvaṃ cāpi bhaṇyate |
yattasya vyāpakaṃ rūpaṃ paraṃ nārāyaṇaṃ viduḥ

3,3.55

अतश्च परमाणूनां पार्थिवाऽनन्त्यवादिनाम् ।
भेदः परस्परं ज्ञेयस्तथेशस्य महात्मनः

ataśca paramāṇūnāṃ pārthivā'nantyavādinām |
bhedaḥ parasparaṃ jñeyastatheśasya mahātmanaḥ

3,3.56

जडेशयोर्जडानां च जीवानां च परस्परम् ।
तथैव जडजीवानां नित्यं भेदो जडेशयोः

jaḍeśayorjaḍānāṃ ca jīvānāṃ ca parasparam |
tathaiva jaḍajīvānāṃ nityaṃ bhedo jaḍeśayoḥ

3,3.57

पञ्च भेदा इमे नित्यं सर्वावस्थासु सर्वशः ।
एतादृश्यां तु मायायां वीर्यमाधत्त वीर्यवान्

pañca bhedā ime nityaṃ sarvāvasthāsu sarvaśaḥ |
etādṛśyāṃ tu māyāyāṃ vīryamādhatta vīryavān

3,3.58

पुरुषाख्यो हरिस्तस्मात्त्रिगुणानसृजत्प्रभुः

puruṣākhyo haristasmāttriguṇānasṛjatprabhuḥ

Chapter 3.4

3,4.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे भगवद्वीर्यस्वरूपतदाधानद्वारकगुणत्रय सृष्टिजडेशभेदादिनिरूपणं नाम तृतीयो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 4 श्रीकृष्ण उवाच ।
यथा ससर्ज भगवांस्त्रीन् गुणान्प्रकृतेस्तदा ।
लक्ष्मीस्त्रिरूपा संभूता श्रीर्भूर्दुर्गोति संज्ञिता

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe bhagavadvīryasvarūpatadādhānadvārakaguṇatraya sṛṣṭijaḍeśabhedādinirūpaṇaṃ nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 4 śrīkṛṣṇa uvāca |
yathā sasarja bhagavāṃstrīn guṇānprakṛtestadā |
lakṣmīstrirūpā saṃbhūtā śrīrbhūrdurgoti saṃjñitā

3,4.2

सत्त्वाभिमानिनी श्रीस्तु भूर्देवी रजमानिनी ।
तमोभिमानिनी दुर्गा ह्येवमाहुर्मनीषिणः

sattvābhimāninī śrīstu bhūrdevī rajamāninī |
tamobhimāninī durgā hyevamāhurmanīṣiṇaḥ

3,4.3

अन्तरं न विजानीयाद्रूपाणां च परस्परम् ।
गुणानां चैव संबन्धाद्दुर्गादीनां खगेश्वर

antaraṃ na vijānīyādrūpāṇāṃ ca parasparam |
guṇānāṃ caiva saṃbandhāddurgādīnāṃ khageśvara

3,4.4

अन्तरं ये विजानन्ति ते यान्त्यन्धन्तमः परम् ।
पुरुषस्तु त्रिरूपोभूद्विष्णुर्ब्रह्मा भवेतिसः

antaraṃ ye vijānanti te yāntyandhantamaḥ param |
puruṣastu trirūpobhūdviṣṇurbrahmā bhavetisaḥ

3,4.5

सत्त्वेन लोकान्वर्धयितुं विष्णुः साक्षाद्धरिः स्वयम् ।
सृष्टिं कर्तुं च रजसा ब्रह्मणि प्राविशद्धरिः

sattvena lokānvardhayituṃ viṣṇuḥ sākṣāddhariḥ svayam |
sṛṣṭiṃ kartuṃ ca rajasā brahmaṇi prāviśaddhariḥ

3,4.6

आद्यो ब्रह्मा स विज्ञेयो न तु साक्षाद्धरिः स्वयम् ।
तमसापि समान्हन्तुं रुद्रे च प्राविशद्धरिः

ādyo brahmā sa vijñeyo na tu sākṣāddhariḥ svayam |
tamasāpi samānhantuṃ rudre ca prāviśaddhariḥ

3,4.7

रुद्रे स्थितो रुद्रसंज्ञो न रुद्रस्तु हरिः स्वयम् ।
विष्णुरेव हरिः साक्षात्तावुभौन हरी स्मृतौ

rudre sthito rudrasaṃjño na rudrastu hariḥ svayam |
viṣṇureva hariḥ sākṣāttāvubhauna harī smṛtau

3,4.8

आविष्टरूपौ विज्ञेयौ ब्रह्मरुद्राभिधायकौ ।
एवं ज्ञात्वा मोक्षमेति नान्यथा तु कथञ्चन

āviṣṭarūpau vijñeyau brahmarudrābhidhāyakau |
evaṃ jñātvā mokṣameti nānyathā tu kathañcana

3,4.9

विष्णुब्रह्मादिरूपाणामैक्यं जानन्ति ये द्विजाः ।
ते यान्ति नरकं घोरं पुनरावृत्तिवर्जितम्

viṣṇubrahmādirūpāṇāmaikyaṃ jānanti ye dvijāḥ |
te yānti narakaṃ ghoraṃ punarāvṛttivarjitam

3,4.10

गुणत्रयं प्रविष्टस्तु पुरुषो हरिरव्ययः ।
कार्योन्मुखं यथा भूयात्क्षोभयामास वै तथा

guṇatrayaṃ praviṣṭastu puruṣo hariravyayaḥ |
kāryonmukhaṃ yathā bhūyātkṣobhayāmāsa vai tathā

3,4.11

जातक्षोभाद्भगवतो महानासीद्गुणत्रयात् ।
गुणत्रये विद्यमानाद्भागादेव न संशयः

jātakṣobhādbhagavato mahānāsīdguṇatrayāt |
guṇatraye vidyamānādbhāgādeva na saṃśayaḥ

3,4.12

महतो ब्रह्मवायू च जज्ञाते खाभिमानिनौ ।
तस्य संवत्सरात्पश्चाद्यमलौ संबभूवतुः

mahato brahmavāyū ca jajñāte khābhimāninau |
tasya saṃvatsarātpaścādyamalau saṃbabhūvatuḥ

3,4.13

रजः प्रधानं यत्तत्वं महत्तत्तवमितीरितम् ।
सर्गं त्विमं विजानीयाद्गुणवैषम्यनामकम्

rajaḥ pradhānaṃ yattatvaṃ mahattattavamitīritam |
sargaṃ tvimaṃ vijānīyādguṇavaiṣamyanāmakam

3,4.14

गरुड उवाच ।
महत्तत्तवस्वरूपस्य ज्ञानार्थं देवकीसुत ।
त्वयोक्ता गुणवैषम्यनामिका सृष्टिरुत्तमा

garuḍa uvāca |
mahattattavasvarūpasya jñānārthaṃ devakīsuta |
tvayoktā guṇavaiṣamyanāmikā sṛṣṭiruttamā

3,4.15

गुणवैषम्यशब्दार्थं मम ब्रूहि महाप्रभो ।
श्रीकृष्ण उवाच ।
गुणवैषम्यशब्दार्थज्ञापनाय खगेश्वर

guṇavaiṣamyaśabdārthaṃ mama brūhi mahāprabho |
śrīkṛṣṇa uvāca |
guṇavaiṣamyaśabdārthajñāpanāya khageśvara

3,4.16

अपिक्षितं च तत्रादौ गुणसाम्यं न संशयः ।
सम्यग्ज्ञापयितुं तत्र खादौ तावत्स्वगेश्वर

apikṣitaṃ ca tatrādau guṇasāmyaṃ na saṃśayaḥ |
samyagjñāpayituṃ tatra khādau tāvatsvageśvara

3,4.17

राशिभूतं गुणानां तु दर्शयिष्ये स्थितिं च वै ।
राशीभूतस्य तसमः सकाशाद्विनतासुत

rāśibhūtaṃ guṇānāṃ tu darśayiṣye sthitiṃ ca vai |
rāśībhūtasya tasamaḥ sakāśādvinatāsuta

3,4.18

राशीभूतं रजो ज्ञेयन्द्विगुणं तत्तु नान्यथा ।
राशीभूतस्य रजसः सकाशाद्विनतासुत

rāśībhūtaṃ rajo jñeyandviguṇaṃ tattu nānyathā |
rāśībhūtasya rajasaḥ sakāśādvinatāsuta

3,4.19

राशीभूतं तथा सत्त्वं द्विगुणं समुदाहृतम् ।
मूलप्रकृतिजा ह्येते न मूला प्रकृतिः स्मृता

rāśībhūtaṃ tathā sattvaṃ dviguṇaṃ samudāhṛtam |
mūlaprakṛtijā hyete na mūlā prakṛtiḥ smṛtā

3,4.20

यतः प्रकृतिरूपाणां परिच्छेदो न विद्यते ।
अतः प्रकृतिजा ज्ञेया न मूलास्ते खगेश्वर

yataḥ prakṛtirūpāṇāṃ paricchedo na vidyate |
ataḥ prakṛtijā jñeyā na mūlāste khageśvara

3,4.21

एवं तव गुणानाञ्च परिमाणं खगेश्वर ।
उक्तं स्वरूपं तेषां तु तव सम्यक् खगेश्वर

evaṃ tava guṇānāñca parimāṇaṃ khageśvara |
uktaṃ svarūpaṃ teṣāṃ tu tava samyak khageśvara

3,4.22

तत्र राशित्रये सत्त्वं केवलं समुदाहृतम् ।
रजस्तमोभ्यां गरुड ह्यविमिश्रं ह्यतस्तु तत्

tatra rāśitraye sattvaṃ kevalaṃ samudāhṛtam |
rajastamobhyāṃ garuḍa hyavimiśraṃ hyatastu tat

3,4.23

केवलं सत्त्वमित्युक्तं न तु श्रेष्ठत्वतः प्रभो ।
सृष्टिकाले केवलं स्यात्प्रलये मिश्रितं भवेत्

kevalaṃ sattvamityuktaṃ na tu śreṣṭhatvataḥ prabho |
sṛṣṭikāle kevalaṃ syātpralaye miśritaṃ bhavet

3,4.24

सर्वदाप्यविमिश्रं च सत्त्वराशिं खगेश्वर ।
सर्वदापि विमिश्रं च सत्त्वराशिं द्विजोत्तम

sarvadāpyavimiśraṃ ca sattvarāśiṃ khageśvara |
sarvadāpi vimiśraṃ ca sattvarāśiṃ dvijottama

3,4.25

ये विजानन्ति ते सर्वे विशन्ति ह्यधरं तमः ।
रजस्तमोगुणौ वीन्द्र इतराभ्यां विमिश्रितौ

ye vijānanti te sarve viśanti hyadharaṃ tamaḥ |
rajastamoguṇau vīndra itarābhyāṃ vimiśritau

3,4.26

सृष्टौ प्रलयकालेपि मिश्रावेव खगेश्वर ।
राशिभूतेपि रजसि रजोभागाच्छताधिकम्

sṛṣṭau pralayakālepi miśrāveva khageśvara |
rāśibhūtepi rajasi rajobhāgācchatādhikam

3,4.27

सत्त्वं च मिश्रितं ज्ञेयं नान्यथा पक्षिसत्तम ।
रजसः शतभागानां मध्ये तु विनतासुत

sattvaṃ ca miśritaṃ jñeyaṃ nānyathā pakṣisattama |
rajasaḥ śatabhāgānāṃ madhye tu vinatāsuta

3,4.28

य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं तमः ।
राशिभूतेपि रजसि मिश्रितं परिकीर्तितम्

ya eko bhāga uddiṣṭastāvatparimitaṃ tamaḥ |
rāśibhūtepi rajasi miśritaṃ parikīrtitam

3,4.29

रजोराशिस्थितिस्त्वेवं तात व्याप्तं तमोगुणैः ।
राशिभूतेपि तमसि सत्त्वं च विनतासुत

rajorāśisthitistvevaṃ tāta vyāptaṃ tamoguṇaiḥ |
rāśibhūtepi tamasi sattvaṃ ca vinatāsuta

3,4.30

तमः सकाशाद्गरुड दशभागाधिकेन च ।
मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नात्र संशयः

tamaḥ sakāśādgaruḍa daśabhāgādhikena ca |
miśritaṃ bhavatītyevaṃ jñātavyaṃ nātra saṃśayaḥ

3,4.31

तमसो दशभागानां मध्ये तु विनतासुत ।
य एको भाग उद्दिष्टस्तावत्परिमितं रजः

tamaso daśabhāgānāṃ madhye tu vinatāsuta |
ya eko bhāga uddiṣṭastāvatparimitaṃ rajaḥ

3,4.32

राशिभूतेपि तमसि मिश्रितं भवति ध्रुवम् ।
तमोराशिस्थितिस्त्वेवं ज्ञातव्या पक्षिसत्तम

rāśibhūtepi tamasi miśritaṃ bhavati dhruvam |
tamorāśisthitistvevaṃ jñātavyā pakṣisattama

3,4.33

गरुड उवाच ।
रशिभूतेपि रजसि राशिभूते तमस्यपि ।
सत्त्वांशा ह्यधिकाः संतीत्येवमुक्तं मयानघ

garuḍa uvāca |
raśibhūtepi rajasi rāśibhūte tamasyapi |
sattvāṃśā hyadhikāḥ saṃtītyevamuktaṃ mayānagha

3,4.34

तत्र मे संशयो ह्यस्ति शृणु त्वं सात्त्वतां पते ।
यद्राश्यां यद्रा शिभागा ह्यधिकाः संति यावता

tatra me saṃśayo hyasti śṛṇu tvaṃ sāttvatāṃ pate |
yadrāśyāṃ yadrā śibhāgā hyadhikāḥ saṃti yāvatā

3,4.35

तावता व्यवहारः स्यात्क्षीरनीरमिव प्रभो ।
श्रुत्वा स गरुडेनोक्तं भगवान्पुरुषोत्तमः

tāvatā vyavahāraḥ syātkṣīranīramiva prabho |
śrutvā sa garuḍenoktaṃ bhagavānpuruṣottamaḥ

3,4.36

उवाच पर मप्रीत्या संस्तुवन् गरुडं हरिः ।
श्रीकृष्ण उवाच ।
रजोराश्या तमोराश्या सत्त्वराश्यधिका सदा

uvāca para maprītyā saṃstuvan garuḍaṃ hariḥ |
śrīkṛṣṇa uvāca |
rajorāśyā tamorāśyā sattvarāśyadhikā sadā

3,4.37

मिश्रितं चापि पक्षीन्द्र न सत्तवमिति कीर्त्यते ।
रजोराशिस्तमोराशिरित्येवं विबुधा विदुः

miśritaṃ cāpi pakṣīndra na sattavamiti kīrtyate |
rajorāśistamorāśirityevaṃ vibudhā viduḥ

3,4.38

विषं तु चरुदुग्धस्थं विषमित्युच्यते यथा ।
एवं मयोक्ता गरुड गुणानां निजसंस्थितिः

viṣaṃ tu carudugdhasthaṃ viṣamityucyate yathā |
evaṃ mayoktā garuḍa guṇānāṃ nijasaṃsthitiḥ

3,4.39

साम्यावस्थां गुणानां च शृण्विदानीं खगेश्वर ।
राशीकृताच्च रजसः जन्यं यच्च कगेश्वर

sāmyāvasthāṃ guṇānāṃ ca śṛṇvidānīṃ khageśvara |
rāśīkṛtācca rajasaḥ janyaṃ yacca kageśvara

3,4.40

महत्तत्त्वे प्रविष्टं च यद्रजः परिकीर्तितम् ।
प्रलये समनुप्राप्ते महत्तत्त्वे स्थितं रजः

mahattattve praviṣṭaṃ ca yadrajaḥ parikīrtitam |
pralaye samanuprāpte mahattattve sthitaṃ rajaḥ

3,4.41

द्वादशांशेन तु ह्यद्धा विभक्तं भवतिं प्रभो ।
राशीभूते हि सत्त्वे तु दशभागेन मिश्रितम्

dvādaśāṃśena tu hyaddhā vibhaktaṃ bhavatiṃ prabho |
rāśībhūte hi sattve tu daśabhāgena miśritam

3,4.42

सम्यक् भवति पक्षीन्द्र तथैकांशेन चाण्डज ।
तमोराश्या मिश्रितं च भवत्येव न संशयः

samyak bhavati pakṣīndra tathaikāṃśena cāṇḍaja |
tamorāśyā miśritaṃ ca bhavatyeva na saṃśayaḥ

3,4.43

अन्येनैकेन भागेन रजोराश्या खगेश्वर ।
मिश्रितं भवतीत्येवं ज्ञातव्यं नान्यथा क्वचित्

anyenaikena bhāgena rajorāśyā khageśvara |
miśritaṃ bhavatītyevaṃ jñātavyaṃ nānyathā kvacit

3,4.44

गुणत्रयेपि भगवान्महत्तत्त्वस्य चाण्डज ।
एवं लयस्तु ज्ञातव्यो हृदि तत्त्वार्थवोदिभिः

guṇatrayepi bhagavānmahattattvasya cāṇḍaja |
evaṃ layastu jñātavyo hṛdi tattvārthavodibhiḥ

3,4.45

एवं गुणत्रयाणां च मिश्रितत्त्वात्खगेश्वर ।
गुणसाम्यमिति प्राहुरेवं जानीहि वै खग

evaṃ guṇatrayāṇāṃ ca miśritattvātkhageśvara |
guṇasāmyamiti prāhurevaṃ jānīhi vai khaga

3,4.46

अन्यथा ये विजानन्ति ते यान्ति ह्यधरं तमः ।
गरुड उवाच ।
राशीकृतगुणानां च त्रयाणां परमेश्वर

anyathā ye vijānanti te yānti hyadharaṃ tamaḥ |
garuḍa uvāca |
rāśīkṛtaguṇānāṃ ca trayāṇāṃ parameśvara

3,4.47

विशालानां परं ब्रह्मन्प्रलये गुणसाम्यता ।
कथं ब्रूहि महाभाग एतत्तत्त्वं समासतः

viśālānāṃ paraṃ brahmanpralaye guṇasāmyatā |
kathaṃ brūhi mahābhāga etattattvaṃ samāsataḥ

3,4.48

श्रीकृष्ण उवाच ।
राशीभूतगुणानां तु त्रयणामपि सत्तम ।
तदा विमिश्रितत्वेन ह्यवस्थानं विदुर्बुधाः

śrīkṛṣṇa uvāca |
rāśībhūtaguṇānāṃ tu trayaṇāmapi sattama |
tadā vimiśritatvena hyavasthānaṃ vidurbudhāḥ

3,4.49

इदानीं गुणवैषम्यं शृणु सम्यङ् मम प्रिय ।
सृष्टिकाले तु संप्राप्ते यत्पूर्वं प्रलये खग

idānīṃ guṇavaiṣamyaṃ śṛṇu samyaṅ mama priya |
sṛṣṭikāle tu saṃprāpte yatpūrvaṃ pralaye khaga

3,4.50

दशभागैश्च सत्त्वे तु मिश्रितं यद्र जस्तथा ।
तमस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यत्तु तद्रजः

daśabhāgaiśca sattve tu miśritaṃ yadra jastathā |
tamasyapyekabhāgena praviṣṭaṃ yattu tadrajaḥ

3,4.51

रजस्यप्येकभागेन प्रविष्टं यच्च तद्रजः ।
एवं द्वादशभागैश्च प्रविष्टं सर्वशो रजः

rajasyapyekabhāgena praviṣṭaṃ yacca tadrajaḥ |
evaṃ dvādaśabhāgaiśca praviṣṭaṃ sarvaśo rajaḥ

3,4.52

सत्त्वस्तैर्दशभागैश्च तथैकेन रजोंशिना ।
एवमेकादशैर्भागैस्तमस्थांशेन वै व्दिज

sattvastairdaśabhāgaiśca tathaikena rajoṃśinā |
evamekādaśairbhāgaistamasthāṃśena vai vdija

3,4.53

मिश्रितं भवति ह्यद्धा महत्तत्त्वं तदा स्मृतम् ।
एतदन्यो विशेषश्च मन्तध्यो विनतासुत

miśritaṃ bhavati hyaddhā mahattattvaṃ tadā smṛtam |
etadanyo viśeṣaśca mantadhyo vinatāsuta

3,4.54

एकांशस्तामसो ज्ञेयो महत्तत्त्वे न संशयः ।
एवं त्रयोदशैर्भागैर्मिश्रितं तच्च सत्तम

ekāṃśastāmaso jñeyo mahattattve na saṃśayaḥ |
evaṃ trayodaśairbhāgairmiśritaṃ tacca sattama

3,4.55

एवमेतद्विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन ।
गरुड उवाच ।
चतुर्मुखाच्छ्रुतं पूर्वं भगवन्सात्त्वतां पते

evametadvijānīyānnānyathā tu kathañcana |
garuḍa uvāca |
caturmukhācchrutaṃ pūrvaṃ bhagavansāttvatāṃ pate

3,4.56

चतुर्भागात्समुत्पन्नं महत्तत्त्वमिति प्रभो ।
तत्रैकांशस्तमः प्रोक्तः त्रिभागो रज एव च

caturbhāgātsamutpannaṃ mahattattvamiti prabho |
tatraikāṃśastamaḥ proktaḥ tribhāgo raja eva ca

3,4.57

तदाहुर्ब्रह्मणो रूपं गुणवैषम्यनामकम् ।
चतुर्भागात्मकं प्रोक्तं महत्तत्त्वं श्रुतं मया

tadāhurbrahmaṇo rūpaṃ guṇavaiṣamyanāmakam |
caturbhāgātmakaṃ proktaṃ mahattattvaṃ śrutaṃ mayā

3,4.58

त्रयोदशांशैः संभूतमिति प्रोक्तं त्वयानघ ।
तदेतत्संशयं छिन्धि कृपालो भक्तवत्सल

trayodaśāṃśaiḥ saṃbhūtamiti proktaṃ tvayānagha |
tadetatsaṃśayaṃ chindhi kṛpālo bhaktavatsala

3,4.59

श्रीकृष्ण उवाच ।
ब्रह्मोक्तम्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा ।
मूलसत्त्वे मिश्रितं च दशभागेन यद्रजः

śrīkṛṣṇa uvāca |
brahmoktamya mayoktasya vivādo nāsti sarvathā |
mūlasattve miśritaṃ ca daśabhāgena yadrajaḥ

3,4.60

तत्सर्वं च मिलित्वैव त्वेको भागस्तु कीर्तितः ।
मूले रजसि यच्चोक्तो रजोभागः खगेश्वर

tatsarvaṃ ca militvaiva tveko bhāgastu kīrtitaḥ |
mūle rajasi yaccokto rajobhāgaḥ khageśvara

3,4.61

भागे द्वितीये विज्ञेयस्तद्रजो नात्र संशयः ।
मूले तमसि यच्चोक्तो रजोभागस्तथैव च

bhāge dvitīye vijñeyastadrajo nātra saṃśayaḥ |
mūle tamasi yaccokto rajobhāgastathaiva ca

3,4.62

तृतीयभागो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा ।
तथा मूले च तमसि ह्येको भागस्तमः स्मृतः

tṛtīyabhāgo vijñeyo nātra kāryā vicāraṇā |
tathā mūle ca tamasi hyeko bhāgastamaḥ smṛtaḥ

3,4.63

एवं त्रिभागो रजसः एकांशस्तमसः स्मृतः ।
तदाहुर्ब्रह्मणो देहं गुणवैषम्यनामकम्

evaṃ tribhāgo rajasaḥ ekāṃśastamasaḥ smṛtaḥ |
tadāhurbrahmaṇo dehaṃ guṇavaiṣamyanāmakam

3,4.64

गरुड उवाच ।
महत्तत्त्वस्य चत्वारो भागास्तेषु रजस्त्रयः ।
तमसस्त्वेक एवेति त्वयोक्तं गरुडध्वज

garuḍa uvāca |
mahattattvasya catvāro bhāgāsteṣu rajastrayaḥ |
tamasastveka eveti tvayoktaṃ garuḍadhvaja

3,4.65

रजोभागात्मको देहोः ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
इति प्रतीयते ब्रह्मन्वचनात्तव माधव

rajobhāgātmako dehoḥ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
iti pratīyate brahmanvacanāttava mādhava

3,4.66

शुद्धसत्त्वात्मको देहो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
एवं हि श्रूयते कृष्ण संशयो मेत्र बाधते

śuddhasattvātmako deho brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
evaṃ hi śrūyate kṛṣṇa saṃśayo metra bādhate

3,4.67

तमेवं संशयं छिन्धि यद्धि तच्छ्रोतुमर्हति ।
श्रीकृष्ण उवाच ।
त्रिभागभूते रजसि तथा द्वादशधापि च

tamevaṃ saṃśayaṃ chindhi yaddhi tacchrotumarhati |
śrīkṛṣṇa uvāca |
tribhāgabhūte rajasi tathā dvādaśadhāpi ca

3,4.68

रजसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव च ।
प्रविष्टमस्तीति खग ज्ञातव्यं तच्छणु द्विज

rajasopekṣayā sattvaṃ daśāṃśādhikameva ca |
praviṣṭamastīti khaga jñātavyaṃ tacchaṇu dvija

3,4.69

तमसोपेक्षया सत्त्वं दशांशाधिकमेव वै ।
प्रविष्टमस्तीति खग वक्तव्यं नात्र संशयः

tamasopekṣayā sattvaṃ daśāṃśādhikameva vai |
praviṣṭamastīti khaga vaktavyaṃ nātra saṃśayaḥ

3,4.70

तमसोपेक्षया तत्र तम एकादशं स्मृतम् ।
एकांशस्तु रजो ज्ञेयमेवमाहुर्मनीषिणः ।
एवं च मिलितान्भागान्वक्ष्ये शृणु महामते

tamasopekṣayā tatra tama ekādaśaṃ smṛtam |
ekāṃśastu rajo jñeyamevamāhurmanīṣiṇaḥ |
evaṃ ca militānbhāgānvakṣye śṛṇu mahāmate

3,4.71

महत्तत्त्वसमुत्पत्ता उपादानं खगेश्वर ।
त्रयोदशांशा विज्ञेया द्वादशाशं रजः स्मृतम्

mahattattvasamutpattā upādānaṃ khageśvara |
trayodaśāṃśā vijñeyā dvādaśāśaṃ rajaḥ smṛtam

3,4.72

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तत्र भागाञ्छृणु द्विजा ।
आदौ तु द्वादशांशेषु भागान्वक्ष्यामि तच्छृणु

ekāṃśastamaso jñeyastatra bhāgāñchṛṇu dvijā |
ādau tu dvādaśāṃśeṣu bhāgānvakṣyāmi tacchṛṇu

3,4.73

एकांशस्तमसो ज्ञेयस्तद्दशां शाधिकं रजः ।
तच्छतांशाधिकं सत्त्वमेवमाहुर्मनीषिणः

ekāṃśastamaso jñeyastaddaśāṃ śādhikaṃ rajaḥ |
tacchatāṃśādhikaṃ sattvamevamāhurmanīṣiṇaḥ

3,4.74

एकांशतमसि ह्येवं विभागाञ्छृणु सत्तम ।
एकांशस्तु रजो ज्ञेयस्तमो ह्येका दशाधिकम्

ekāṃśatamasi hyevaṃ vibhāgāñchṛṇu sattama |
ekāṃśastu rajo jñeyastamo hyekā daśādhikam

3,4.75

तमोभागास्तु विज्ञेयास्तद्दशांशाधिकः स्मृतः ।
सत्त्वभाग इति ज्ञेयो महत्तत्त्वे खगेश्वर

tamobhāgāstu vijñeyāstaddaśāṃśādhikaḥ smṛtaḥ |
sattvabhāga iti jñeyo mahattattve khageśvara

3,4.76

सत्त्वांशो बहुलो यस्माच्छुद्धसत्त्वं चतुर्मुखः ।
उत्पत्तिर्महतश्चोक्ता एवं च विनतासुत

sattvāṃśo bahulo yasmācchuddhasattvaṃ caturmukhaḥ |
utpattirmahataścoktā evaṃ ca vinatāsuta

3,4.77

तज्ज्ञानान्मोक्षमाप्नोति नान्यथा तु कथञ्चन

tajjñānānmokṣamāpnoti nānyathā tu kathañcana

Chapter 3.5

3,5.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे कृष्ण गरुडसंवादे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे गुणवैषम्यभेदब्रह्मदेहस्वरूपगुणसाम्यनिरूपणं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 5 एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् ।
प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe kṛṣṇa garuḍasaṃvāde tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe guṇavaiṣamyabhedabrahmadehasvarūpaguṇasāmyanirūpaṇaṃ nāma caturtho 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 5 etādṛśe mahattattve lakṣmyā saha hariḥ svayam |
praviveśa mahābhāga kṣobhayāmāsa vai hariḥ

3,5.2

अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् ।
अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः

ahantattvamabhūttasmājjñānadravyakriyātmakam |
ahaṅkārasamutpattāvekāṃśastamasi smṛtaḥ

3,5.3

तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो ।
सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम्

taddaśāṃśādhikarajastaddaśāṃśādhikaṃ prabho |
sattvamityucyate sadbhirhyetadātmā tvahaṃ smṛtam

3,5.4

अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह ।
सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज

ahantattvābhimānī tu ādau śeṣo babhūvaha |
sahasrābdācca paścāttau jātau khagaharau dvija

3,5.5

अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः ।
क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

ahantattve khaga hyeṣu praviṣṭo hariravyayaḥ |
kṣobhayāmāsa bhagavāllaṅkṣmyā saha hariḥ svayam

3,5.6

वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा ।
त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः

vaikārikastāmasaśca taijasaścetyahaṃ tridhā |
tridhā babhūva rudropi yatasteṣāṃ niyāmakaḥ

3,5.7

वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः ।
तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते

vaikārikasthito rudro vaikārika iti smṛtaḥ |
tāmase tu sthito rudrastāmaso hyabhidhīyate

3,5.8

तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः ।
तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

taijase tu sthito rudro loke vai taijasaḥ smṛtaḥ |
taijase tu hyahantattve lakṣmyā saha hariḥ svayam

3,5.9

विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् ।
श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च

viśitvā kṣobhayāmāsa tadāsau daśadhā tvabhūt |
śrotraṃ cakṣuḥ sparśanaṃ ca rasanaṃ ghrāṇameva ca

3,5.10

वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः ।
वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः

vākpāṇipādaṃ pāyuśca upastheti daśa smṛtāḥ |
vaikārike hyahantattve praviśya kṣobhayaddhariḥ

3,5.11

महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः ।
एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर

mahattattvādimā adāvindriyāṇāṃ ca devatāḥ |
ekādaśavidhā āsankrameṇa tu khageśvara

3,5.12

मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा ।
अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च

manobhimāni nī hyādau vāruṇī tvabhavattadā |
anantaraṃ ca sauparṇī gaurojāpi tathaiva ca

3,5.13

शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् ।
उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर

śeṣādanantarāstāsāṃ daśavarṣādanaṃram |
utpattiriti vijñeyaṃ krameṇa tu khageśvara

3,5.14

मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः ।
तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च

manobhimānināvanyāvindrakāmau prajajñatuḥ |
tārkṣya hyanantarau jñeyau muktau saṃsāra eva ca

3,5.15

ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः ।
ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम

tatastvagātmā hyabhavatsohaṃ kārika īritaḥ |
tataḥ pāṇyātmakāścaiva jajñire pakṣisattama

3,5.16

शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः ।
बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः

śacī ratiścāniruddhastathā svāyaṃbhuvo manuḥ |
bṛhaspatistathā dakṣa ete pāṇyātmakāḥ smṛtāḥ

3,5.17

दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज ।
स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः

dakṣasyānantaraṃ jajñe pravāho nāma cāṇḍaja |
sa evoktaścātiṃvāho yāpayatyātmacoditaḥ

3,5.18

हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः ।
ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः

hastādanantaraṃ jñeyo na tu śacyādivatsmṛtaḥ |
tatobhavanmahābhāga cakṣuridriyamātmanaḥ

3,5.19

स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा ।
चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः

svāyaṃbhuvamanorbhāryā śatarūpā yamastathā |
candrasūryau tu cattvāraścakṣurindriyamāninaḥ

3,5.20

चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर ।
जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत्

candraḥ śrotrābhimānīti tathā jñeyaḥ khageśvara |
jihvendriyātmā varuṇaḥ sūryasyānantarobhavat

3,5.21

वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु ।
दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च

vāgindriyābhimāninyo hyabhavanvaruṇādanu |
dakṣapatnī prasūtiśca bhṛguragnistarthava ca

3,5.22

तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः ।
ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः

tatra vaite mahātmāno vāgindriyaniyāmakāḥ |
ye kravyādādayaścoktāstenantattvaniyāmakāḥ

3,5.23

साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः ।
उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम्

sāmyatvācca tathaivoktirna tu tattvābhimānitaḥ |
upasthamānino vīndra babhūvustadanantaram

3,5.24

विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः ।
पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः

viśvāmitro vasiṣṭotrirmarīciḥ pulahaḥ kratuḥ |
pulastyoṅgirasaścaiva tathā vaivasvato manuḥ

3,5.25

मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः ।
पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम्

manvādayonantasaṃkhyā upasthātmāna īritāḥ |
pāyośca mānino vīndra jajñire tadanantaram

3,5.26

सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया ।
कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया

sūryeṣu dvādaśasveko mitrastārā guroḥ priyā |
koṇādhipo nirṛtiśca pravahapriyā

3,5.27

चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः ।
घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम

cattvāra ete pakṣīndra vāyutattvābhimāninaḥ |
ghrāṇābhimāninaḥ sarve jajñire dvijasattama

3,5.28

विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा ।
वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः

viṣvavaseno vāyuputrau hyaśvinau gaṇapastathā |
vittapaḥ sapta vasava ukto hyāgnistathāṣṭamaḥ

3,5.29

सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा ।
अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः

satyānāṃ śṛṇu nāmāni droṇaḥ prāṇo dhruvastathā |
arke doṣastathā vaskaḥ saptamastu vibhāvasuḥ

3,5.30

दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः ।
दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम

daśarudrāstathā jñeyā mūlarudro bhavaḥ smṛtaḥ |
daśa rudrasya nāmāni śṛṇuṣva dvijasattama

3,5.31

रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः ।
अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति

raivanteyastathā bhīmo vāmadevo vṛṣākapiḥ |
ajaikapādahirvudhnyo bahurūpo mahāniti

3,5.32

दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज ।
उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा

daśa rudrā iti proktāḥ ṣaḍādityāñchṛṇu dvija |
urukramastathā śakro vivasvānvaruṇastathā

3,5.33

पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम ।
पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः

parjanyotibāhureta uktāḥ pūrvaṃ dvijottama |
parjanyavyatiriktāstu pañcaivoktā na saṃśayaḥ

3,5.34

गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर ।
सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः

gaṅgāsamastu parjanya iti coktaḥ khageśvara |
savitā hyaryamā dhātā pūṣā tvaṣṭā tathā bhagaḥ

3,5.35

चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः ।
द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा

catvāriṃśattathā sapta mahataḥ parikīrtitāḥ |
dvāvuktāviti vijñeyo pravahotivahastathā

3,5.36

तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर ।
शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ

tathā daśavidhā jñeyā viśvedevāḥ khageśvara |
śṛṇu nāmāni teṣāṃ tu purūravārdravasaṃjñakau

3,5.37

धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ ।
द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ

dhūrilocanasaṃjñau dvau kratudakṣetisaṃjñakau |
dvau satyavasusaṃjñau ca kāmakālakasaṃjñakau

3,5.38

एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः ।
तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः

evaṃ daśavidhā jñeyā viśvedevāḥ prakīrtitāḥ |
tathā ṛbhugaṇaścoktastathā ca pitarastrayaḥ

3,5.39

द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः ।
देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः

dyāvā pṛthivyau vijñeyau ete ca ṣaḍaśītayaḥ |
devāḥ prajajñire sarve nāsikadriyamāninaḥ

3,5.40

आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः ।
उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः

ākāśasyābhimānī tu gaṇapaḥ sudāhṛtaḥ |
ubhayatrābhi mānīti jñeyaṃ tattvārthavedibhiḥ

3,5.41

विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः ।
अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम्

viṣvaksenaṃ vinā sarve jayādyā viṣṇupārṣadāḥ |
abhavansamahīnāśca viṣvaksenādanantaram

3,5.42

एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः ।
अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः

etepi nāsikāyāśca avāntaraniyāmakāḥ |
ataste tattvamānibhyo hyavarāste prakīrtitāḥ

3,5.43

स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः ।
रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो

sparśatattvābhimānī tu apānaścetyudāhṛtaḥ |
rūpābhimānī saṃjajñe vyāno nāma mahānprabho

3,5.44

रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः ।
अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः

rasātmaka udānaśca samāno gandhanāmakaḥ |
apāṃ nāthāśca catvāro marutaḥ parikīrtitāḥ

3,5.45

जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर ।
प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः

jayādyanantarānvakṣye samutpannānkhageśvara |
pradhānāgre prathamajaḥ pāvakaḥ samudāhṛtaḥ

3,5.46

भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः ।
बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः

bhṛgormaharṣeḥ putraśca cyavanaḥ samudāhṛtaḥ |
bṛhaspateśca putrastu utathyaḥ parikīrtitaḥ

3,5.47

रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः ।
उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च

raivataścākṣuṣaścaiva tathā svārociṣaḥ smṛtaḥ |
uttamo brahmasāvarṇī rudrasāvarṇireva ca

3,5.48

देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच ।
तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च

devasāvarṇisāvarṇirindrasāvarṇirevaca |
tathaiva dakṣasāvarṇirdharmabhāvarṇireva ca

3,5.49

एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः ।
पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग

ekādaśavidhā hyevaṃ manavaḥ parikīrtitāḥ |
pitṝṇāṃ saptakaṃ caivetyādyāḥ saṃjajñire khaga

3,5.50

तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज ।
वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः

tadanantaramutpannāstebhyo nīcāḥ śṛṇu dvija |
varuṇasya patnī gaṅgā parjanyākhyo vibhāvasuḥ

3,5.51

यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् ।
ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता

yamabhāryā śyāmalā tu hyaniruddhapriyā virāṭ |
brahmāṇḍamāninī saiva hyuṣānāmnā suśabditā

3,5.52

रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका ।
एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत

rohiṇī candrabhāryoktā sūryabhāryā tu saṃjñakā |
etā gaṅgādiṣaṭūsaṃkhyā jajñire vinatāsuta

3,5.53

गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता ।
स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता

gaṅgādyanantaraṃ jajñe svāhā vai mantradevatā |
svāhānāmāgnibhāryoktā gaṅgādibhyodhamā śrutā

3,5.54

स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः ।
बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः

svāhānantarajo jñeyo jñānātmā budhanāmakaḥ |
budhastu candraputro yaḥ svāhāyā adhamaḥ smṛtaḥ

3,5.55

उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग ।
उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता

uṣā nāma tathā jajñe budhasyānantaraṃ khaga |
uṣānāmā bhimānī tu hyaśvibhāryā prakīrtitā

3,5.56

बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा ।
ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः

budhādhamā sā vijñeyā nātra kāryā vicāraṇā |
tataḥ śanaiścaro jajñe pṛthivyātmeti viśrutaḥ

3,5.57

उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः ।
कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः

uṣādhamastu vijñeyastato jajñetha puṣkaraḥ |
karmābhimānī vijñeyaḥ śanaiścara itīritaḥ

3,5.58

तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् ।
प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा

tattvābhimānino devānevaṃ sṛṣṭvā hariḥ svayam |
praviveśa sa deveśastattveṣu ramayā sahā

Chapter 3.6

3,6.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे तत्त्वाभिमानि देवतोत्पत्तितत्तारतम्यनिरूपणं नाम पञ्चमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 6 श्रीकृष्ण उवाच ।
तत्रतत्र स्थितास्तत्त्वे तत्तत्तत्त्वाभिमानिनः ।
स्वेस्वे ह्यायतने स्वाङ्गे तदर्थं च खगेश्वर

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe tattvābhimāni devatotpattitattāratamyanirūpaṇaṃ nāma pañcamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 6 śrīkṛṣṇa uvāca |
tatratatra sthitāstattve tattattattvābhimāninaḥ |
svesve hyāyatane svāṅge tadarthaṃ ca khageśvara

3,6.2

हरिं नारायणं सम्यक् स्तोतुं समुपचक्रिरे ।
चिन्त्याचिन्त्यगुणे विष्णौ विरुद्धाः संति सद्गुणाः

hariṃ nārāyaṇaṃ samyak stotuṃ samupacakrire |
cintyācintyaguṇe viṣṇau viruddhāḥ saṃti sadguṇāḥ

3,6.3

एकैकशोह्यनन्तास्ते तद्गुणानां स्तुतौ मम ।
क्व शक्तिरिति बुद्ध्या सा व्रीडयावनताब्रवीत्

ekaikaśohyanantāste tadguṇānāṃ stutau mama |
kva śaktiriti buddhyā sā vrīḍayāvanatābravīt

3,6.4

श्रीरुवाच ।
नतास्मि ते नाथ पदारविन्दं न वेद चान्यच्चरणादृते तव ।
त्वयीश्वरे संति गुणाः श्रुतास्तु तथाश्रुताः संति च देवदेव

śrīruvāca |
natāsmi te nātha padāravindaṃ na veda cānyaccaraṇādṛte tava |
tvayīśvare saṃti guṇāḥ śrutāstu tathāśrutāḥ saṃti ca devadeva

3,6.5

सम्यक् सृष्टं स्वायतनं च दत्वा गोविन्द दामोदर मां च पाहि ।
स्तुत्या मदीयश्च सुखकपूर्णः प्रियो जनो नास्ति तथा त्वदन्यः

samyak sṛṣṭaṃ svāyatanaṃ ca datvā govinda dāmodara māṃ ca pāhi |
stutyā madīyaśca sukhakapūrṇaḥ priyo jano nāsti tathā tvadanyaḥ

3,6.6

ब्रह्मोवाच ।
लक्ष्मीपते सर्वजगन्निवास त्वं ज्ञानसिंधुः क्व च विश्वमूर्ते ।
अहं क्व चाज्ञस्तव वै शक्तिरस्ति ह्यज्ञोहं वै ह्यल्पशक्तिर्ममास्ति

brahmovāca |
lakṣmīpate sarvajagannivāsa tvaṃ jñānasiṃdhuḥ kva ca viśvamūrte |
ahaṃ kva cājñastava vai śaktirasti hyajñohaṃ vai hyalpaśaktirmamāsti

3,6.7

लक्ष्म्याश्चैव ज्ञानवैराग्यभक्ति ह्यत्यल्पमद्धा मयि सर्वदैव ।
तव प्रसादादस्ति जगन्निवास तत्र स्वामित्वं नास्ति विष्णो सदैव

lakṣmyāścaiva jñānavairāgyabhakti hyatyalpamaddhā mayi sarvadaiva |
tava prasādādasti jagannivāsa tatra svāmitvaṃ nāsti viṣṇo sadaiva

3,6.8

न देहि त्वं सर्वदा मे मुरारे अहंममत्वं प्राप्यमेतावदेव ।
गम्यज्ञानं योग्यगुणे रमेश प्रमादो वा नास्तिनास्त्यद्य नित्य

na dehi tvaṃ sarvadā me murāre ahaṃmamatvaṃ prāpyametāvadeva |
gamyajñānaṃ yogyaguṇe rameśa pramādo vā nāstināstyadya nitya

3,6.9

तन्मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे पदारविन्दे तु पतन्तु सर्वदा ।
लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणेन हीनः स्तोतुं सामर्थ्यं नास्ति मे सुप्रसीद

tanme hṛṣīkāṇi patantyasatpathe padāravinde tu patantu sarvadā |
lakṣmyā hyahaṃ koṭiguṇena hīnaḥ stotuṃ sāmarthyaṃ nāsti me suprasīda

3,6.10

इति स्तवं विष्णुगुणान्विधाता तार्क्ष्यस्थितः प्राञ्जलिस्तस्य चाग्रे ।
तदा वायुर्देवदेवो महात्मा दृष्ट्वा विष्णु भक्तिसंवर्धितात्मा

iti stavaṃ viṣṇuguṇānvidhātā tārkṣyasthitaḥ prāñjalistasya cāgre |
tadā vāyurdevadevo mahātmā dṛṣṭvā viṣṇu bhaktisaṃvardhitātmā

3,6.11

स्नहोत्थरावः स्खलिताक्षरस्तं मुञ्चन्कणान्प्राञ्जलिराबभाषे ।
वायुरुवाच ।
एते हि देवास्तव भृत्यभूताः पदारविन्दं परमं सुदुर्लभम्

snahottharāvaḥ skhalitākṣarastaṃ muñcankaṇānprāñjalirābabhāṣe |
vāyuruvāca |
ete hi devāstava bhṛtyabhūtāḥ padāravindaṃ paramaṃ sudurlabham

3,6.12

चतुर्विधान्पुरुषार्थान्रमेश संप्रार्थये तच्च सदापि देव ।
दृष्ट्वा हरेः सैव मायैव तावत्सुकारणं किञ्चिदन्यन्न चास्ति

caturvidhānpuruṣārthānrameśa saṃprārthaye tacca sadāpi deva |
dṛṣṭvā hareḥ saiva māyaiva tāvatsukāraṇaṃ kiñcidanyanna cāsti

3,6.13

अतो नाहं प्रदयोपि भूमन् भवत्पदांभोजनिषवणोत्सुकः ।
लोकस्य कृष्णाद्विमुखस्य कर्मणा अपुण्यशीलस्य सुदुः खितस्य

ato nāhaṃ pradayopi bhūman bhavatpadāṃbhojaniṣavaṇotsukaḥ |
lokasya kṛṣṇādvimukhasya karmaṇā apuṇyaśīlasya suduḥ khitasya

3,6.14

अनुग्रहार्थं च तवावतारो नान्यश्च किञ्चित्पुरुषार्थस्तवेश ।
गोभूसुराणां च महीरुहाणां तथा सुराणां प्रवरावतारैः

anugrahārthaṃ ca tavāvatāro nānyaśca kiñcitpuruṣārthastaveśa |
gobhūsurāṇāṃ ca mahīruhāṇāṃ tathā surāṇāṃ pravarāvatāraiḥ

3,6.15

क्षेमोपकाराणि च वासुदेव क्रीडन्विधत्ते न च किञ्चिदन्यत् ।
मनो न तृप्यत्यपि शंसतां नः सुकर्ममौलेश्चरितामृतानि

kṣemopakārāṇi ca vāsudeva krīḍanvidhatte na ca kiñcidanyat |
mano na tṛpyatyapi śaṃsatāṃ naḥ sukarmamauleścaritāmṛtāni

3,6.16

अच्छिन्नभक्तस्य हि मे मुकुन्द सदा भक्तिं देहि पादारविन्दे ।
सदा तदेवास्तु न किञ्चिदन्यद्यत्र त्वमासीः पुरुषे देवदेव

acchinnabhaktasya hi me mukunda sadā bhaktiṃ dehi pādāravinde |
sadā tadevāstu na kiñcidanyadyatra tvamāsīḥ puruṣe devadeva

3,6.17

अहं च तत्रास्मि तव प्रसादाद्यत्रास्म्यहं तत्र भवान्महाप्रभो ।
व्यंसिर्ममेयं च शरीरमध्ये चतुर्मुखश्चैव न चैततदन्यैः

ahaṃ ca tatrāsmi tava prasādādyatrāsmyahaṃ tatra bhavānmahāprabho |
vyaṃsirmameyaṃ ca śarīramadhye caturmukhaścaiva na caitatadanyaiḥ

3,6.18

मदीयनिद्रा तव वन्दनं प्रभो मदीययामाचरणं प्रदक्षिणम् ।
मदीयव्याख्याहरणं स्तुतिः स्यादेवं विदित्वा च समर्पयामि

madīyanidrā tava vandanaṃ prabho madīyayāmācaraṇaṃ pradakṣiṇam |
madīyavyākhyāharaṇaṃ stutiḥ syādevaṃ viditvā ca samarpayāmi

3,6.19

मद्ब्रृद्धियोग्यं च पदार्थजातं दृष्ट्वा हरेः प्रतिमा एव तच्च ।
इत्थं मत्वाहं सर्वदा देवदेव तत्रस्थितान्हरिरूपान् भजिष्ये

madbrṛddhiyogyaṃ ca padārthajātaṃ dṛṣṭvā hareḥ pratimā eva tacca |
itthaṃ matvāhaṃ sarvadā devadeva tatrasthitānharirūpān bhajiṣye

3,6.20

यच्चन्दनं यत्तु पुष्पं च धूपं वस्त्रं च यद्भक्ष्यभोज्यादिकं च ।
एतत्सर्वं विष्णुप्रीत्यर्थमेवेत्येतद्व्रतं सर्वदा वै करिष्ये

yaccandanaṃ yattu puṣpaṃ ca dhūpaṃ vastraṃ ca yadbhakṣyabhojyādikaṃ ca |
etatsarvaṃ viṣṇuprītyarthamevetyetadvrataṃ sarvadā vai kariṣye

3,6.21

अवैष्णवान्दूषयिष्ये सदाहं सद्वैष्णवान्पा (ल्लां) लयिष्ये मुरारे ।
विष्णुद्रुहां छेदयिष्ये च जिह्वां तच्छृण्वतां पूरयिष्ये त्रपूल्काः

avaiṣṇavāndūṣayiṣye sadāhaṃ sadvaiṣṇavānpā (llāṃ) layiṣye murāre |
viṣṇudruhāṃ chedayiṣye ca jihvāṃ tacchṛṇvatāṃ pūrayiṣye trapūlkāḥ

3,6.22

एतादृशी शक्तिर्ममास्ति देव तव प्रसादाद्ब्र लिनोपि विष्णो ।
अथापि नाहं स्तवने समर्थः लक्ष्म्या ह्यहं कोटिगुणैर्विहीनः

etādṛśī śaktirmamāsti deva tava prasādādbra linopi viṣṇo |
athāpi nāhaṃ stavane samarthaḥ lakṣmyā hyahaṃ koṭiguṇairvihīnaḥ

3,6.23

एतत्स्तोत्रं ह्यर्थयेच्चैव या नः तत्र प्रीतिर्ह्यक्षया मे सदा स्यात् ।
स्तोत्रं ह्येतत्पाठयन्तीह लोके ते वैष्णवास्ते च हरिप्रियाश्च

etatstotraṃ hyarthayeccaiva yā naḥ tatra prītirhyakṣayā me sadā syāt |
stotraṃ hyetatpāṭhayantīha loke te vaiṣṇavāste ca haripriyāśca

3,6.24

कुर्वन्ति ये पठनं नित्यमेव समर्पयिष्यति सदा हरौ च ।
तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं हरौ प्रसन्ने किमलभ्यमस्ति

kurvanti ye paṭhanaṃ nityameva samarpayiṣyati sadā harau ca |
teṣāṃ hariḥ prīyate keśavolaṃ harau prasanne kimalabhyamasti

3,6.25

एवं स्तुत्वा वलदेवो महात्मा तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिरग्रतो हरेः ।
सरस्वत्युवाच ।
को वा रसज्ञो भगवन् मुरारे हरे गुणस्तवनात्कीर्तनाद्वा

evaṃ stutvā valadevo mahātmā tūṣṇīṃ sthitaḥ prāñjaliragrato hareḥ |
sarasvatyuvāca |
ko vā rasajño bhagavan murāre hare guṇastavanātkīrtanādvā

3,6.26

अलंबुद्धिं प्राप्नुयाद्देवदेव ब्रह्मादिभिः सर्वदा स्तूयमान ।
यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो भवप्रदां देहरतिं छिनत्ति

alaṃbuddhiṃ prāpnuyāddevadeva brahmādibhiḥ sarvadā stūyamāna |
yaḥ karṇanāḍīṃ puruṣasya yāto bhavapradāṃ deharatiṃ chinatti

3,6.27

न केवलं देहरतिं छिनत्त्यसद्गृहक्षेत्रभार्यासुतेषु नित्यम् ।
पश्वादिरूपेषु धनादिकेषु अनर्घ्यरत्नेषु प्रियं छिनात्ति

na kevalaṃ deharatiṃ chinattyasadgṛhakṣetrabhāryāsuteṣu nityam |
paśvādirūpeṣu dhanādikeṣu anarghyaratneṣu priyaṃ chinātti

3,6.28

अनं तवेदप्रतिपादितोपि लक्ष्मीर्न वै वेद तव स्वरूपम् ।
चतुर्मुखो नैव वेद न वायुरसौ न वेत्तीति किमत्र चित्रम्

anaṃ tavedapratipāditopi lakṣmīrna vai veda tava svarūpam |
caturmukho naiva veda na vāyurasau na vettīti kimatra citram

3,6.29

एतादृशस्य स्तवने क्वास्ति शक्तिर्मम प्रभो ब्रह्मवाय्वोः सकाशात् ।
शतैर्गुणैः सर्वदा न्यूनतास्ति अतो हरे दयया मां च पाहि

etādṛśasya stavane kvāsti śaktirmama prabho brahmavāyvoḥ sakāśāt |
śatairguṇaiḥ sarvadā nyūnatāsti ato hare dayayā māṃ ca pāhi

3,6.30

एवं स्तुत्वा हरिं सा तु तूष्णीमास खगश्वर ।
भारती तु तदा स्तोतुं हरिं समुपचक्रमे

evaṃ stutvā hariṃ sā tu tūṣṇīmāsa khagaśvara |
bhāratī tu tadā stotuṃ hariṃ samupacakrame

3,6.31

भारत्युवाच ।
ब्रह्मेश लक्ष्मीश हरे मुरारे गुणांस्तव श्रद्दधानस्य नित्यम् ।
तथा स्तुवन्तोस्य विवर्धमानां मतिं च नित्यं विषयेष्वसत्सु

bhāratyuvāca |
brahmeśa lakṣmīśa hare murāre guṇāṃstava śraddadhānasya nityam |
tathā stuvantosya vivardhamānāṃ matiṃ ca nityaṃ viṣayeṣvasatsu

3,6.32

कुर्वन्ति वैराग्यममुत्र लोके ततः परं भक्तिदृढां तथैव ।
ततः परं चैव हरेः प्रसन्नतां कुर्वन्ति नित्यं तव देवदेव

kurvanti vairāgyamamutra loke tataḥ paraṃ bhaktidṛḍhāṃ tathaiva |
tataḥ paraṃ caiva hareḥ prasannatāṃ kurvanti nityaṃ tava devadeva

3,6.33

तेनापरोक्षं च भवेच्च तस्य अतो गुणानां स्तवने च मे रतिः ।
सा तु प्रजाता पुरुषस्य नित्यं संसारदुः खं तु तदाच्छिनत्ति

tenāparokṣaṃ ca bhavecca tasya ato guṇānāṃ stavane ca me ratiḥ |
sā tu prajātā puruṣasya nityaṃ saṃsāraduḥ khaṃ tu tadācchinatti

3,6.34

विच्छिन्नदुः खस्य तदाधिकारिण आनन्दरूपाख्यफलं ददाति ।
हरेर्गुणानस्तुवतां च पापं तेषां हि पुण्यं च तथा क्षिणोति

vicchinnaduḥ khasya tadādhikāriṇa ānandarūpākhyaphalaṃ dadāti |
harerguṇānastuvatāṃ ca pāpaṃ teṣāṃ hi puṇyaṃ ca tathā kṣiṇoti

3,6.35

एवं विदित्वा परमो गुरुर्मम वायुर्दयालुर्मम वल्लभश्च ।
हरेर्गुणान्सर्वगुणप्रसारान्ममैव योग्यान्सुखमुख्यभूतान्

evaṃ viditvā paramo gururmama vāyurdayālurmama vallabhaśca |
harerguṇānsarvaguṇaprasārānmamaiva yogyānsukhamukhyabhūtān

3,6.36

उद्धृत्य पुण्येभ्य इवार्तबन्धुः शिवश्च नो द्रुह्यति पुण्यकीर्तिम् ।
तव प्रसादाच्च श्रियः प्रसादाद्वायोः प्रसादाच्च ममास्ति नित्यम्

uddhṛtya puṇyebhya ivārtabandhuḥ śivaśca no druhyati puṇyakīrtim |
tava prasādācca śriyaḥ prasādādvāyoḥ prasādācca mamāsti nityam

3,6.37

यद्यत्करोत्येव सदैव वायुस्तत्तत्करोत्येव सदैव नित्यम् ।
वायोर्विरोधं न करोति देवः स तद्विरोधं च करोति नित्यम्

yadyatkarotyeva sadaiva vāyustattatkarotyeva sadaiva nityam |
vāyorvirodhaṃ na karoti devaḥ sa tadvirodhaṃ ca karoti nityam

3,6.38

हरेर्विरोधं न करोति वायुर्वायोर्विरोधं न करोति विष्णुः ।
वायोः प्रसादान्ममनास्ति किञ्चिदतानभावश्च तव प्रसादात्

harervirodhaṃ na karoti vāyurvāyorvirodhaṃ na karoti viṣṇuḥ |
vāyoḥ prasādānmamanāsti kiñcidatānabhāvaśca tava prasādāt

3,6.39

यथैव मूलं च तथावतारे दुः खादिकं नास्ति समीरणस्य ।
वायुस्तथान्ये च उभौ मुकुन्दस्तथावतारेषु न दुः खरूपौ

yathaiva mūlaṃ ca tathāvatāre duḥ khādikaṃ nāsti samīraṇasya |
vāyustathānye ca ubhau mukundastathāvatāreṣu na duḥ kharūpau

3,6.40

अशक्तवद्दृश्यते वायुदेवः युगानुसारांल्लोकधर्मांस्तु रक्षन् ।
नरावतारे तत्र देवे मुरारे ह्यशक्तता नेति विचं तनीयम्

aśaktavaddṛśyate vāyudevaḥ yugānusārāṃllokadharmāṃstu rakṣan |
narāvatāre tatra deve murāre hyaśaktatā neti vicaṃ tanīyam

3,6.41

अवताररूपे यमदुः खादिकं च न चिन्तनीयं ज्ञानिभिर्देवदेव ।
अहं कदाचित्सुखनाशप्रदेशे दैत्यांस्तथा मारयितुं गतोस्मि

avatārarūpe yamaduḥ khādikaṃ ca na cintanīyaṃ jñānibhirdevadeva |
ahaṃ kadācitsukhanāśapradeśe daityāṃstathā mārayituṃ gatosmi

3,6.42

नैतावता मम वायोश्च नित्यं दुः खातनं नैव संचितनीयम् ।
एतादृशोहं स्तवनेनु कास्ति शक्तिर्गुणानां मधुसूदन प्रभो ।
वायोः सकाशाच्च गुणेन हीना संसाररूपे मुक्तरूपे च देव

naitāvatā mama vāyośca nityaṃ duḥ khātanaṃ naiva saṃcitanīyam |
etādṛśohaṃ stavanenu kāsti śaktirguṇānāṃ madhusūdana prabho |
vāyoḥ sakāśācca guṇena hīnā saṃsārarūpe muktarūpe ca deva

3,6.43

एवं स्तुत्वा भारती तु तूष्णीमास खगेश्वर ।
तदनन्तरजः शेषः प्राञ्जलिः प्राह केशवम्

evaṃ stutvā bhāratī tu tūṣṇīmāsa khageśvara |
tadanantarajaḥ śeṣaḥ prāñjaliḥ prāha keśavam

3,6.44

शेष उवाच ।
नाहं च जाने तव पादमूलं रुद्रो न वेत्ति गरुडो न वेद ।
अहं वाण्याः शतगुणांशहीनो दत्त्वा ह्यायतनं पाहि मां वासुदेव

śeṣa uvāca |
nāhaṃ ca jāne tava pādamūlaṃ rudro na vetti garuḍo na veda |
ahaṃ vāṇyāḥ śataguṇāṃśahīno dattvā hyāyatanaṃ pāhi māṃ vāsudeva

3,6.45

एवं स्तुत्वा सशेषस्तु तूष्णीमास खगेश्वर ।
तदनन्तरजो वीशः स्तोतुं समुपचक्रमे

evaṃ stutvā saśeṣastu tūṣṇīmāsa khageśvara |
tadanantarajo vīśaḥ stotuṃ samupacakrame

3,6.46

गरुड उवाच ।
तव पदोः स्तुतिं किं करोम्यहं मम पदांबुजे ह्यर्पितं मनः ।
कथमहं मुखे पक्षियोनिजः कथमेवङ्गुणा नीडितुं क्षमः

garuḍa uvāca |
tava padoḥ stutiṃ kiṃ karomyahaṃ mama padāṃbuje hyarpitaṃ manaḥ |
kathamahaṃ mukhe pakṣiyonijaḥ kathamevaṅguṇā nīḍituṃ kṣamaḥ

3,6.47

एवं स्तुत्वा तु गरुडस्तूष्णीमास नयान्वितः ।
तदनन्तरजो रुद्रस्तोतुं समुपचक्रमे

evaṃ stutvā tu garuḍastūṣṇīmāsa nayānvitaḥ |
tadanantarajo rudrastotuṃ samupacakrame

3,6.48

रुद्र उवाच ।
या वै तवेश भगवन्न विदाम भूमन् भक्तिर्ममास्तु शिवपादसरोजमूले ।
छन्नापि सा ननु सदा न ममास्ति देव तेनाद्रुहं तव विरुद्धमतः करोमि

rudra uvāca |
yā vai taveśa bhagavanna vidāma bhūman bhaktirmamāstu śivapādasarojamūle |
channāpi sā nanu sadā na mamāsti deva tenādruhaṃ tava viruddhamataḥ karomi

3,6.49

सर्वान्न बुद्धिसहितस्य हरे मुरारे का शक्तिरस्ति वचने मम मूढबुद्धेः ।
वाण्या सदा शतगुणेन विहीनमेनं मां पाहि चेश मम चायतनं च दत्त्वा

sarvānna buddhisahitasya hare murāre kā śaktirasti vacane mama mūḍhabuddheḥ |
vāṇyā sadā śataguṇena vihīnamenaṃ māṃ pāhi ceśa mama cāyatanaṃ ca dattvā

3,6.50

एवं स्तुत्वा स रुद्रस्तु तूष्णीमास द्विजोत्तमः ।
शेषानन्तरजा देवी वारुणी वाक्यमब्रवीत्

evaṃ stutvā sa rudrastu tūṣṇīmāsa dvijottamaḥ |
śeṣānantarajā devī vāruṇī vākyamabravīt

3,6.51

वारुण्युवाच ।
लक्ष्मीपते ब्रह्मपते मनोः पतेगिरः पते रुद्रपते नृणां पते ।
गुणांस्तव स्तोतुमहं समर्था न पार्वती नापि सुपर्णपत्नी

vāruṇyuvāca |
lakṣmīpate brahmapate manoḥ pategiraḥ pate rudrapate nṛṇāṃ pate |
guṇāṃstava stotumahaṃ samarthā na pārvatī nāpi suparṇapatnī

3,6.52

शेषादहं दशगुणैर्विहीना मां पाहि नित्यं जगतामधीश

śeṣādahaṃ daśaguṇairvihīnā māṃ pāhi nityaṃ jagatāmadhīśa

3,6.53

एवं स्तुत्वा वारुणी तु तूष्णीमास खगेश्वर ।
तदनन्तरजा ब्राह्मी सौपर्णी ह्युपचक्रमे

evaṃ stutvā vāruṇī tu tūṣṇīmāsa khageśvara |
tadanantarajā brāhmī sauparṇī hyupacakrame

3,6.54

सौपर्ण्युवाच ।
स्तोतुं गुणांस्तव हरे जगदी शवाचा श्रोतुं हरे तव कथां श्रवणे न शक्तिः ।
यस्तत्त्वनुं स्मरति देव तव स्वरूपं को वै नु वेद भुवि तं भगवत्पदार्थम्

sauparṇyuvāca |
stotuṃ guṇāṃstava hare jagadī śavācā śrotuṃ hare tava kathāṃ śravaṇe na śaktiḥ |
yastattvanuṃ smarati deva tava svarūpaṃ ko vai nu veda bhuvi taṃ bhagavatpadārtham

3,6.55

अतो गुणस्तवने नास्ति शक्तिर्वीन्द्राहदं दशगुणैरवरा च नित्यम्

ato guṇastavane nāsti śaktirvīndrāhadaṃ daśaguṇairavarā ca nityam

3,6.56

एवं स्तुत्वा तु सौपर्णी तूष्णीमास खगेश्वर ।
रुद्रानन्तरजा स्तोतुं गिरिजा तूपचक्रमे

evaṃ stutvā tu sauparṇī tūṣṇīmāsa khageśvara |
rudrānantarajā stotuṃ girijā tūpacakrame

3,6.57

पार्वत्युवाच गोविन्द नारायण वासुदेव त्वया हि मे किञ्चिदपि प्रयोजनम् ।
नास्त्येव स्वामिन्न च नाम वाचा सौभाग्यरूपः सर्वदा एक एव

pārvatyuvāca govinda nārāyaṇa vāsudeva tvayā hi me kiñcidapi prayojanam |
nāstyeva svāminna ca nāma vācā saubhāgyarūpaḥ sarvadā eka eva

3,6.58

नारायणेति तव नाम च एकमेव वैराग्यभक्तिविभवे परमं समर्थाम् ।
असंख्यब्रह्मादिकहत्यनाशाने गुर्वङ्गनाकोटिविनाशने च

nārāyaṇeti tava nāma ca ekameva vairāgyabhaktivibhave paramaṃ samarthām |
asaṃkhyabrahmādikahatyanāśāne gurvaṅganākoṭivināśane ca

3,6.59

नामाधिकारिणी चाहं गुणानां च महाप्रभो ।
स्तवने नास्ति मे शक्ती रुद्राद्दशगुणैरहम्

nāmādhikāriṇī cāhaṃ guṇānāṃ ca mahāprabho |
stavane nāsti me śaktī rudrāddaśaguṇairaham

3,6.60

अवरा च सदास्म्येव नात्र कार्या विचारणा ।
एवं स्तुत्वा सा गिरिजा स्तूष्णीमास खगेश्वर

avarā ca sadāsmyeva nātra kāryā vicāraṇā |
evaṃ stutvā sā girijā stūṣṇīmāsa khageśvara

Chapter 3.7

3,7.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे श्रीकृष्णगरुडसंवादे उत्तर- तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे तत्त्वाभिमानितत्तद्देवताकृतविष्णुस्तुतितत्तद्देवतातारतम्यनिरूपणं नाम षष्ठो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 7 श्रीकृष्ण उवाच ।
पार्वत्यानन्तरोत्पन्न इन्द्रो वचनमब्रवीत् ।
इन्द्र उवाच ।
तव स्वरूपं हृदि संविजानन् समुत्सुकः स्यात्स्तवने यस्तु मूढः ।
अजानतः स्तवनं देवदेव तदेवाहुर्हेलनं चक्रपाणे

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde uttara- tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe tattvābhimānitattaddevatākṛtaviṣṇustutitattaddevatātāratamyanirūpaṇaṃ nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 7 śrīkṛṣṇa uvāca |
pārvatyānantarotpanna indro vacanamabravīt |
indra uvāca |
tava svarūpaṃ hṛdi saṃvijānan samutsukaḥ syātstavane yastu mūḍhaḥ |
ajānataḥ stavanaṃ devadeva tadevāhurhelanaṃ cakrapāṇe

3,7.2

तथापि तद्वै तव नाम पूर्वं भवेत्तदा पुण्यकरं भवेदिति ।
रुद्रादि कानां स्तवने नास्ति शक्तिस्तदा वक्तव्यं मम नास्तीति किं वा

tathāpi tadvai tava nāma pūrvaṃ bhavettadā puṇyakaraṃ bhavediti |
rudrādi kānāṃ stavane nāsti śaktistadā vaktavyaṃ mama nāstīti kiṃ vā

3,7.3

गुणांशतो दशभी रुद्रतो वै सदा न्यूनो मत्समः कामदेवः ।
ज्ञाने बले समता सर्वदास्ति तथाः कामः किं च दूतः सदैव

guṇāṃśato daśabhī rudrato vai sadā nyūno matsamaḥ kāmadevaḥ |
jñāne bale samatā sarvadāsti tathāḥ kāmaḥ kiṃ ca dūtaḥ sadaiva

3,7.4

एवं स्तुत्वा देवदेवो हरिं च तूष्णीं स्थितः प्राञ्जलिर्नम्रभूर्धा ।
तदनन्तरजो ब्रह्मा अहङ्कारिक ऊचिवान्

evaṃ stutvā devadevo hariṃ ca tūṣṇīṃ sthitaḥ prāñjalirnamrabhūrdhā |
tadanantarajo brahmā ahaṅkārika ūcivān

3,7.5

अहङ्कारिक उवाच ।
नमस्ते गणपूर्णाय नमस्ते ज्ञानमूर्तये ।
नमो ऽज्ञानविदूराय ब्रह्मणेनं तमूर्तये

ahaṅkārika uvāca |
namaste gaṇapūrṇāya namaste jñānamūrtaye |
namo 'jñānavidūrāya brahmaṇenaṃ tamūrtaye

3,7.6

इन्द्रादहं दशगुणैः सर्वदा न्यून उक्तो न जनि त्वां सर्वदा ह्यप्रमेय ।
तथापि मां पाहि जगद्गुरो त्वं दत्त्वा दिव्यं ह्यायतनं च विष्णो

indrādahaṃ daśaguṇaiḥ sarvadā nyūna ukto na jani tvāṃ sarvadā hyaprameya |
tathāpi māṃ pāhi jagadguro tvaṃ dattvā divyaṃ hyāyatanaṃ ca viṣṇo

3,7.7

आहङ्कारिक एवं तु स्तुत्वा तूष्णींबभूव ह ।
तदनन्तरजा स्तोतुं शची वचनमब्रवीत्

āhaṅkārika evaṃ tu stutvā tūṣṇīṃbabhūva ha |
tadanantarajā stotuṃ śacī vacanamabravīt

3,7.8

शच्युवाच ।
संचिन्तयामि अनिशं तव पादपद्मं वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् ।
वागीश्वरैरपि सदा मनसापि धर्तुं नो शक्यमीश तव पादरजः स्मरामि

śacyuvāca |
saṃcintayāmi aniśaṃ tava pādapadmaṃ vajrāṅkuśadhvajasaroruhalāñchanāḍhyam |
vāgīśvarairapi sadā manasāpi dhartuṃ no śakyamīśa tava pādarajaḥ smarāmi

3,7.9

आहङ्कारिकप्राणाच्च गुणैश्च दशभिः सदा ।
न्यूनभूतां च मां पाहि कृपालो भक्तवत्सल

āhaṅkārikaprāṇācca guṇaiśca daśabhiḥ sadā |
nyūnabhūtāṃ ca māṃ pāhi kṛpālo bhaktavatsala

3,7.10

एवं स्तुत्वा शची देवी तूष्णीं भगवती ह्यभूत् ।
तदनन्तरजा स्तोतुं रतिः समुपचक्रमे

evaṃ stutvā śacī devī tūṣṇīṃ bhagavatī hyabhūt |
tadanantarajā stotuṃ ratiḥ samupacakrame

3,7.11

रतिरुवाच ।
संचिन्तयामि नृहरेर्वदनारविन्दं भृत्यानुकंपितधिया हि गृहीतमूर्तिम् ।
यच्छ्रीनिकेतमजरुद्ररमादिकैश्च संलालितं कुटिलङ्कुन्तलवृन्दजुष्टम्

ratiruvāca |
saṃcintayāmi nṛharervadanāravindaṃ bhṛtyānukaṃpitadhiyā hi gṛhītamūrtim |
yacchrīniketamajarudraramādikaiśca saṃlālitaṃ kuṭilaṅkuntalavṛndajuṣṭam

3,7.12

एतादृशं तव मुखं नुवितुं न शक्तिः शच्या समापि भगवन्परिपाहि नित्यम् ।
कृत्वा स्तुतिं रतिरियं परमादरेण तूष्णीं स्थिता भगवतश्च समीप एव

etādṛśaṃ tava mukhaṃ nuvituṃ na śaktiḥ śacyā samāpi bhagavanparipāhi nityam |
kṛtvā stutiṃ ratiriyaṃ paramādareṇa tūṣṇīṃ sthitā bhagavataśca samīpa eva

3,7.13

रत्यनन्तरजो दक्षः स्तोतुं समुपचक्रमे

ratyanantarajo dakṣaḥ stotuṃ samupacakrame

3,7.14

दक्ष उवाच ।
संचिन्तये भगवतश्चरणोदतीर्थं भक्त्या ह्यजेन परिषिक्तमजादिवन्द्यम् ।
यच्छौचनिः सृतमजप्रवरावतारं गङ्गाख्यतीर्थमभवत्सरितां वरिष्ठम्

dakṣa uvāca |
saṃcintaye bhagavataścaraṇodatīrthaṃ bhaktyā hyajena pariṣiktamajādivandyam |
yacchaucaniḥ sṛtamajapravarāvatāraṃ gaṅgākhyatīrthamabhavatsaritāṃ variṣṭham

3,7.15

रुद्रोपि तेनव विधृतेन जटाकलापपूतेन पादरजसा ह्यशिवः शिवोभूत् ।
एतादृशं ते चरणं करुणेश विष्णो स्तोतुं शक्तिर्मम नास्ति कृपावतार ।
रत्या समः श्रुतिगतो न गतोस्मि मोक्षमेतादृशं च परिपाहि निदानमूर्ते

rudropi tenava vidhṛtena jaṭākalāpapūtena pādarajasā hyaśivaḥ śivobhūt |
etādṛśaṃ te caraṇaṃ karuṇeśa viṣṇo stotuṃ śaktirmama nāsti kṛpāvatāra |
ratyā samaḥ śrutigato na gatosmi mokṣametādṛśaṃ ca paripāhi nidānamūrte

3,7.16

एवं स्तुत्वा स दक्षस्तु तूष्णी मेव बभूव ह ।
तदनन्तरजः स्तोतुं बृहस्पतिरुपाक्रमीत्

evaṃ stutvā sa dakṣastu tūṣṇī meva babhūva ha |
tadanantarajaḥ stotuṃ bṛhaspatirupākramīt

3,7.17

बृहस्पतिरुवाच ।
संचिन्तयामि सततं तव चाननाब्जं त्वं देहि दुष्टविषयेषु विरक्तिमीश

bṛhaspatiruvāca |
saṃcintayāmi satataṃ tava cānanābjaṃ tvaṃ dehi duṣṭaviṣayeṣu viraktimīśa

3,7.18

एतेषु शक्तिर्यदि वै स जीवो कर्ता च भोक्ता च सदा च दाता ।
योषां च पुत्रसुहृदौ च पशूंश्च सर्वमेवं विनश्यति यतो हि तदाशु छिन्धि

eteṣu śaktiryadi vai sa jīvo kartā ca bhoktā ca sadā ca dātā |
yoṣāṃ ca putrasuhṛdau ca paśūṃśca sarvamevaṃ vinaśyati yato hi tadāśu chindhi

3,7.19

संसारचक्रभ्रमणेनैव देव संसारदुः खमनुभूयेहागतोस्मि ।
शक्तिर्न चास्ति नवने मम देवदेव सत्या समं च सततं परिपाहि नित्यम्

saṃsāracakrabhramaṇenaiva deva saṃsāraduḥ khamanubhūyehāgatosmi |
śaktirna cāsti navane mama devadeva satyā samaṃ ca satataṃ paripāhi nityam

3,7.20

एवं श्रुत्वा च परमं तूष्णीमेव स्थितो मुनिः ।
तदनन्तरजस्तोतुं ह्यनिरुद्धोपचक्रमे

evaṃ śrutvā ca paramaṃ tūṣṇīmeva sthito muniḥ |
tadanantarajastotuṃ hyaniruddhopacakrame

3,7.21

अनिरुद्ध उवाच ।
एवं हरेस्तव कथां रसिकां विहाय स्त्रीणां भगे च वदने परिमुह्य नित्यम् ।
विष्ठान्त्रपूरितबिले रसिको हि नित्यं स्थायी च सूकरवदेव विमूढबुद्धिः

aniruddha uvāca |
evaṃ harestava kathāṃ rasikāṃ vihāya strīṇāṃ bhage ca vadane parimuhya nityam |
viṣṭhāntrapūritabile rasiko hi nityaṃ sthāyī ca sūkaravadeva vimūḍhabuddhiḥ

3,7.22

मज्जास्थिपित्तकफरफलादिपूर्णे चर्मान्त्रवेष्टितमुखे पतितं ह पीतम् ।
आस्वादने मम च पापगतेर्मुरारे मायाबलं तव विभो परमं निमित्तम्

majjāsthipittakapharaphalādipūrṇe carmāntraveṣṭitamukhe patitaṃ ha pītam |
āsvādane mama ca pāpagatermurāre māyābalaṃ tava vibho paramaṃ nimittam

3,7.23

संसारचक्रे भ्रमतश्च नित्यं सुदुः खरूपे सुखलेशवर्जिते ।
मलं वमन्तं नवभिश्च द्वारैः शरीरमारुह्य सुमूढबुद्धिः

saṃsāracakre bhramataśca nityaṃ suduḥ kharūpe sukhaleśavarjite |
malaṃ vamantaṃ navabhiśca dvāraiḥ śarīramāruhya sumūḍhabuddhiḥ

3,7.24

नमामि नित्यं तव तत्कथामृतं विहायदेव श्रुतिमूलनाशनम् ।
कुटुंबपोषं च सदा च कुर्वन्दानाद्यकुर्वन्निवसन् गृहे च

namāmi nityaṃ tava tatkathāmṛtaṃ vihāyadeva śrutimūlanāśanam |
kuṭuṃbapoṣaṃ ca sadā ca kurvandānādyakurvannivasan gṛhe ca

3,7.25

दूरे च संसारमलं त्विदं कुरु देहि ह्यदो दिव्यकथामृतं सदा ।
एतादृशोहं तव सद्गुणौघं स्तोतुं समर्थो नास्मि शचीसमश्च

dūre ca saṃsāramalaṃ tvidaṃ kuru dehi hyado divyakathāmṛtaṃ sadā |
etādṛśohaṃ tava sadguṇaughaṃ stotuṃ samartho nāsmi śacīsamaśca

3,7.26

एवं स्तुत्वानिरुद्धस्तु तूष्णीमास खगेश्वर ।
तदनन्तरजः स्तोत्रं मनः स्वायंभुवोब्रवीत्

evaṃ stutvāniruddhastu tūṣṇīmāsa khageśvara |
tadanantarajaḥ stotraṃ manaḥ svāyaṃbhuvobravīt

3,7.27

स्वायंभुव उवाच ।
स्तोतुं ह्यनुप्रविशतोपि न गर्भदुः खं तस्मादहं परमपूज्यपदं गतस्ते

svāyaṃbhuva uvāca |
stotuṃ hyanupraviśatopi na garbhaduḥ khaṃ tasmādahaṃ paramapūjyapadaṃ gataste

3,7.28

मनोर्भार्या मानवी च यमः संयमिनीपतिः ।
दिशाभिमानी चन्द्रस्तु सूर्यश्चक्षुर्नियामकः ।
परस्परसमा ह्येते मुक्त्वा संसारमेव च

manorbhāryā mānavī ca yamaḥ saṃyaminīpatiḥ |
diśābhimānī candrastu sūryaścakṣurniyāmakaḥ |
parasparasamā hyete muktvā saṃsārameva ca

3,7.29

प्रवाहाद्विगुणोनश्चेत्येवं जानीहि चाण्डज ।
सूर्यानन्तरजः स्तोतुं वरुणः संप्रचक्रमे

pravāhādviguṇonaścetyevaṃ jānīhi cāṇḍaja |
sūryānantarajaḥ stotuṃ varuṇaḥ saṃpracakrame

3,7.30

वरुण उवाच ।
त्वद्विच्छया रचिते देहगेहे पुत्त्रे कलत्रेपि धने द्रव्यजातौ ।
ममाहमित्यल्पधिया च मूढा संसारदुः खे विनिमज्जन्ति सर्वे

varuṇa uvāca |
tvadvicchayā racite dehagehe puttre kalatrepi dhane dravyajātau |
mamāhamityalpadhiyā ca mūḍhā saṃsāraduḥ khe vinimajjanti sarve

3,7.31

अतो हरे तादृशीं मे कुबुद्धिं विनाश्य मे देहि ते पाददास्यम् ।
अहं मनोः पादपादार्धभूतगुणेन हीनः सर्वदा वै मुरारे

ato hare tādṛśīṃ me kubuddhiṃ vināśya me dehi te pādadāsyam |
ahaṃ manoḥ pādapādārdhabhūtaguṇena hīnaḥ sarvadā vai murāre

3,7.32

एवं स्तुत्वा तु वरुणः प्राञ्जलिः समुपस्थितः ।
वरुणानन्तरोत्पन्नो नारदो ह्यस्तुवद्धरिम्

evaṃ stutvā tu varuṇaḥ prāñjaliḥ samupasthitaḥ |
varuṇānantarotpanno nārado hyastuvaddharim

3,7.33

नारद उवाच ।
यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनात्स्वाद्वन्यतत्त्वं मम नास्ति विष्णो ।
पुनीह्यतश्चैव परोवरायान्यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तस्य

nārada uvāca |
yannāmadheyaśravaṇānukīrtanātsvādvanyatattvaṃ mama nāsti viṣṇo |
punīhyataścaiva parovarāyānyajjihvāgre vartate nāma tasya

3,7.34

यज्जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति स ब्राह्मणो नैव स एव गोखरः ।
अहं न जाने च तव स्वरूपं न्यूनो ह्यहं वरुणात्सर्वदैव

yajjihvāgre harināmaiva nāsti sa brāhmaṇo naiva sa eva gokharaḥ |
ahaṃ na jāne ca tava svarūpaṃ nyūno hyahaṃ varuṇātsarvadaiva

3,7.35

एवं स्तुत्वा नारदो वै खगेन्द्रस्तूष्णीमभूद्देवदेवस्य चाग्रे ।
यो नारदानन्तरं संबभूव भृगुर्महात्मा स्तोतुमुपप्रचक्रमे

evaṃ stutvā nārado vai khagendrastūṣṇīmabhūddevadevasya cāgre |
yo nāradānantaraṃ saṃbabhūva bhṛgurmahātmā stotumupapracakrame

3,7.36

भृगुरुवाच ।
किमासनं ते गरुडासनाय किं भूषणं कौस्तुभभूषणाय ।
लक्ष्मीकलत्राय किमस्ति देयं वागीश किं ते वचनीयमस्ति ।
अतो न जाने तव सद्गुणांश्च ह्यहं सदा वरुणा त्पादहीनः

bhṛguruvāca |
kimāsanaṃ te garuḍāsanāya kiṃ bhūṣaṇaṃ kaustubhabhūṣaṇāya |
lakṣmīkalatrāya kimasti deyaṃ vāgīśa kiṃ te vacanīyamasti |
ato na jāne tava sadguṇāṃśca hyahaṃ sadā varuṇā tpādahīnaḥ

3,7.37

एवं स्तुत्वा हरिं देवं भृगुस्तूष्णीं बभूव ह ।
तदनन्तरजो ह्यग्निरस्तावीत्पुरुषोत्तमम्

evaṃ stutvā hariṃ devaṃ bhṛgustūṣṇīṃ babhūva ha |
tadanantarajo hyagnirastāvītpuruṣottamam

3,7.38

अग्निरुवाच ।
यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहाम्यध्वरे आज्यसिक्तम्

agniruvāca |
yattejasāhaṃ susamiddhatejā havyaṃ vahāmyadhvare ājyasiktam

3,7.39

यत्तेजसाहं जठरे संप्रविश्य पचन्नन्नं सर्वदा पूर्णशक्तिः ।
अतो न जाने तव सद्गुणांश्च भृगोरहं सर्वदैवं समोस्मि

yattejasāhaṃ jaṭhare saṃpraviśya pacannannaṃ sarvadā pūrṇaśaktiḥ |
ato na jāne tava sadguṇāṃśca bhṛgorahaṃ sarvadaivaṃ samosmi

3,7.40

तदनन्तरजा स्तोतुं प्रसूतिरुपचक्रमे

tadanantarajā stotuṃ prasūtirupacakrame

3,7.41

प्रसूतिरुवाच ।
यन्नामार्थविचारणेपिमुनयो मुह्यति वै सर्वदा त्वद्भीता अपि देवता ह्यविरतं स्त्रीभिः सहैव स्थिताः ।
मान्धातृध्रुवनारदाश्च भृगवो वैवस्वताद्याखिलाः प्रेम्णा वै प्रणमाम्यहं हितकृते तस्मै नमो विष्णवे

prasūtiruvāca |
yannāmārthavicāraṇepimunayo muhyati vai sarvadā tvadbhītā api devatā hyavirataṃ strībhiḥ sahaiva sthitāḥ |
māndhātṛdhruvanāradāśca bhṛgavo vaivasvatādyākhilāḥ premṇā vai praṇamāmyahaṃ hitakṛte tasmai namo viṣṇave

3,7.42

अतो न जाने तव सद्गुणान्सदा एवं विधा का मम शक्तिरस्ति ।
स्तुत्वा ह्येवं प्रसूतिस्तु तूष्णीमासीत्खगेश्वर

ato na jāne tava sadguṇānsadā evaṃ vidhā kā mama śaktirasti |
stutvā hyevaṃ prasūtistu tūṣṇīmāsītkhageśvara

3,7.43

अग्निर्वागात्मको ब्रह्मपुत्रो भृगु ऋषिस्तथा ।
तद्भार्या वै प्रसूतिस्तु त्रय एते समाः स्मृताः

agnirvāgātmako brahmaputro bhṛgu ṛṣistathā |
tadbhāryā vai prasūtistu traya ete samāḥ smṛtāḥ

3,7.44

वरुणात्पादहीनाश्च प्रवहाद्विगुणाधमाः ।
दक्षाच्छतावरा ज्ञेया मित्रात्तु द्विगुणाधिकाः

varuṇātpādahīnāśca pravahādviguṇādhamāḥ |
dakṣācchatāvarā jñeyā mitrāttu dviguṇādhikāḥ

3,7.45

प्रसूत्यनन्तरं जातो वसिष्ठो ब्रह्मनन्दनः ।
विनयावनतो भूत्वा स्तोतुं समुपचक्रमे

prasūtyanantaraṃ jāto vasiṣṭho brahmanandanaḥ |
vinayāvanato bhūtvā stotuṃ samupacakrame

3,7.46

वसिष्ठ उवाच ।
नमोस्तु तस्मै पुरुषाय वेधसे नमोनमो ऽसद्वृजिनच्छिदे नमः ।
नमोनमो स्वाङ्गभवाय नित्यं नतोस्मि हेनाथ तवाङ्घ्रिपङ्कजम्

vasiṣṭha uvāca |
namostu tasmai puruṣāya vedhase namonamo 'sadvṛjinacchide namaḥ |
namonamo svāṅgabhavāya nityaṃ natosmi henātha tavāṅghripaṅkajam

3,7.47

मां पाहि नित्यं भगवन्वासुदेव ह्यग्नेरहं सर्वदा न्यून एव ।
मित्रादहं सर्वदा किञ्चिदूनः स्तुत्वा देव सोभवत्तत्र तूष्णीम्

māṃ pāhi nityaṃ bhagavanvāsudeva hyagnerahaṃ sarvadā nyūna eva |
mitrādahaṃ sarvadā kiñcidūnaḥ stutvā deva sobhavattatra tūṣṇīm

3,7.48

यो वसिष्ठानन्तरजो मरीचिर्ब्रह्मनन्दनः ।
हरिन्तुष्टाव परया भक्त्या नारायणं गुरुम्

yo vasiṣṭhānantarajo marīcirbrahmanandanaḥ |
harintuṣṭāva parayā bhaktyā nārāyaṇaṃ gurum

3,7.49

मरीचिरुवाच ।
देवेन चाहं हतधीर्भवनप्रसङ्गात्सर्वाशुभोपगमनाद्विमुखेद्रियश्च ।
कुर्वे च नित्यं सुखलेशलवादिना त्वद्दरं मनस्त्वशुभकर्म समाचरीष्ये

marīciruvāca |
devena cāhaṃ hatadhīrbhavanaprasaṅgātsarvāśubhopagamanādvimukhedriyaśca |
kurve ca nityaṃ sukhaleśalavādinā tvaddaraṃ manastvaśubhakarma samācarīṣye

3,7.50

एतादृशोहं भगवाननन्तः सदा वसिष्ठस्य समान एव

etādṛśohaṃ bhagavānanantaḥ sadā vasiṣṭhasya samāna eva

3,7.51

एवं स्तुत्वा मरीचिस्तु तूष्णीमास तदा खग ।
तदतन्तरजोह्यत्रिरस्तावीत्प्राञ्जलिर्हरिम्

evaṃ stutvā marīcistu tūṣṇīmāsa tadā khaga |
tadatantarajohyatrirastāvītprāñjalirharim

3,7.52

आविर्भवज्जगत्प्रभवायावतीर्णं तद्रक्षणार्थमनवद्यञ्च तथाव्ययाय ।
तत्त्वार्थमूलमविकारि तव स्वरूपं ह्यानन्दसारमत एव विकारशून्यम्

āvirbhavajjagatprabhavāyāvatīrṇaṃ tadrakṣaṇārthamanavadyañca tathāvyayāya |
tattvārthamūlamavikāri tava svarūpaṃ hyānandasāramata eva vikāraśūnyam

3,7.53

त्रैगुण्यशून्यमखिलेषु च संविभक्तं तत्र प्रविश्य भगवन्न हि पश्यतीव ।
अतो मरारेस्तव सद्गुणांश्च स्तोतुं न शक्रोमि मरीचेतुल्यः

traiguṇyaśūnyamakhileṣu ca saṃvibhaktaṃ tatra praviśya bhagavanna hi paśyatīva |
ato marārestava sadguṇāṃśca stotuṃ na śakromi marīcetulyaḥ

3,7.54

एवं स्तुत्वा ह्यत्रिरपितूष्णीमास तदा खग ।
तदनन्तरजः स्तोतुमङ्गिरा वाक्यमब्रवीत्

evaṃ stutvā hyatrirapitūṣṇīmāsa tadā khaga |
tadanantarajaḥ stotumaṅgirā vākyamabravīt

3,7.55

अङ्गिरा उवाच ।
द्रष्टुं न शक्रोमि तव स्वरूपं ह्यनन्तबाहूदरमस्तकं च ।
अनन्तसाहस्रकिरीटजुष्टं महार्हनानाभरणैश्च शोभितम् ।
एतादृशं रूपमनन्तपारं स्तोतुं ह्यशक्तस्तु समोस्मि चात्रेः

aṅgirā uvāca |
draṣṭuṃ na śakromi tava svarūpaṃ hyanantabāhūdaramastakaṃ ca |
anantasāhasrakirīṭajuṣṭaṃ mahārhanānābharaṇaiśca śobhitam |
etādṛśaṃ rūpamanantapāraṃ stotuṃ hyaśaktastu samosmi cātreḥ

3,7.56

एवं स्तुत्वा ह्यङ्गिराश्च तूष्णीमास खगेश्वर ।
तदनन्तरजः स्तोतुं पुलस्त्यो वाक्यमव्रवीत्

evaṃ stutvā hyaṅgirāśca tūṣṇīmāsa khageśvara |
tadanantarajaḥ stotuṃ pulastyo vākyamavravīt

3,7.57

पुलस्त्य उवाच ।
यो वा हरिस्तु भगवान्स (स्व) उपासकानां संदर्शयेद्भुवनमङ्गलमङ्गलं च ।
(लश्च) यस्मै नमो भगवते पुरुपाय तुभ्यं यो वाविता निरयभागगमप्रसङ्गे

pulastya uvāca |
yo vā haristu bhagavānsa (sva) upāsakānāṃ saṃdarśayedbhuvanamaṅgalamaṅgalaṃ ca |
(laśca) yasmai namo bhagavate purupāya tubhyaṃ yo vāvitā nirayabhāgagamaprasaṅge

3,7.58

एतादृशांस्तव गुणान्नवितुं न शक्तं मां पाहि भगवन्सदृशो ह्यङ्गिरसा च

etādṛśāṃstava guṇānnavituṃ na śaktaṃ māṃ pāhi bhagavansadṛśo hyaṅgirasā ca

3,7.59

एवं स्तुत्वा पुलस्त्योपि स्तूष्णीमेव वभूव ह ।
तदनन्तरजः स्तोतुं पुलहो वाक्यमब्रवीत्

evaṃ stutvā pulastyopi stūṣṇīmeva vabhūva ha |
tadanantarajaḥ stotuṃ pulaho vākyamabravīt

3,7.60

पुलह उवाच ।
निष्कामरूपरिहितस्य समर्पितं च स्नानावरोत्तमपयः फलपुष्पभोज्यम् ।
आराधनं भगवतस्तव सत्क्रियाश्च व्यर्थं भवेदिति वदन्ति महानुभावाः

pulaha uvāca |
niṣkāmarūparihitasya samarpitaṃ ca snānāvarottamapayaḥ phalapuṣpabhojyam |
ārādhanaṃ bhagavatastava satkriyāśca vyarthaṃ bhavediti vadanti mahānubhāvāḥ

3,7.61

तस्मै सदा भगवते प्रणमामि नित्यं निष्कामया तव समर्पणमात्रवुद्ध्या ।
वैकुण्ठनाथ भगवन्स्तवने न शक्तिः सोहं पुलसत्यसदृशोस्मि न संशयोत्र

tasmai sadā bhagavate praṇamāmi nityaṃ niṣkāmayā tava samarpaṇamātravuddhyā |
vaikuṇṭhanātha bhagavanstavane na śaktiḥ sohaṃ pulasatyasadṛśosmi na saṃśayotra

3,7.62

एवं स्तुत्वा तु पुलहस्तूष्णीमास तदा खग ।
तदनन्तरजः स्तोतुं क्रतुः समुपचक्रमे

evaṃ stutvā tu pulahastūṣṇīmāsa tadā khaga |
tadanantarajaḥ stotuṃ kratuḥ samupacakrame

3,7.63

क्रतुरुवाच ।
प्राणप्रयाणसमये भगवंस्तवैव नामानि संसृतिजदुः खविनाशकानि ।
येनैकजन्मशमलं सहसैव हित्वा संयाति मुक्तिममलां तमहं प्रपद्ये

kraturuvāca |
prāṇaprayāṇasamaye bhagavaṃstavaiva nāmāni saṃsṛtijaduḥ khavināśakāni |
yenaikajanmaśamalaṃ sahasaiva hitvā saṃyāti muktimamalāṃ tamahaṃ prapadye

3,7.64

ये भक्त्या विवशा विष्णो नाममात्रैकदजल्पकाः ।
तेपि मुक्तिं प्रयान्त्याशु किमुत ध्यायिनः सदा

ye bhaktyā vivaśā viṣṇo nāmamātraikadajalpakāḥ |
tepi muktiṃ prayāntyāśu kimuta dhyāyinaḥ sadā

3,7.65

एवं स्तुत्वा क्रतुरपि तूष्णीमास खगेश्वर ।
तदनन्तरजः स्तोतुं मनुर्वैवस्वतोब्रवीत्

evaṃ stutvā kraturapi tūṣṇīmāsa khageśvara |
tadanantarajaḥ stotuṃ manurvaivasvatobravīt

3,7.66

वैवलस्वत उवाच ।
सोहं हि कर्मकरणे निरतः सदैव स्त्रीणां भोगे च निरतश्च गुदे प्रमत्तः ।
जिह्वेन्द्रिये च निरतस्तव दर्शने च सम्यग्विरागसहितः परमो दरेण

vaivalasvata uvāca |
sohaṃ hi karmakaraṇe nirataḥ sadaiva strīṇāṃ bhoge ca nirataśca gude pramattaḥ |
jihvendriye ca niratastava darśane ca samyagvirāgasahitaḥ paramo dareṇa

3,7.67

मांसास्थिमज्जरुधिरैः सहिते च देहे भक्तिं सदैव भगवन्नपि तस्करे च ।
गुर्वग्निबाडबगवादिषु सत्सु दुः खात्सम्यग्विरक्तिमुपयामि सहस्व नित्यम्

māṃsāsthimajjarudhiraiḥ sahite ca dehe bhaktiṃ sadaiva bhagavannapi taskare ca |
gurvagnibāḍabagavādiṣu satsu duḥ khātsamyagviraktimupayāmi sahasva nityam

3,7.68

लोकानुवादश्रवणे परमा च शक्तिर्नारायणस्य नमने न च मेस्ति शक्तिः ।
लोकानुयानकरणे परमा च शक्तिः क्षेत्रादिमार्गगमने परमा ह्यशक्तिः

lokānuvādaśravaṇe paramā ca śaktirnārāyaṇasya namane na ca mesti śaktiḥ |
lokānuyānakaraṇe paramā ca śaktiḥ kṣetrādimārgagamane paramā hyaśaktiḥ

3,7.69

वैश्यादिकेषु धनिकेषु परा च शक्तिः सद्ब्राह्मणेष्वपि न शक्तिरहो मुरारे

vaiśyādikeṣu dhanikeṣu parā ca śaktiḥ sadbrāhmaṇeṣvapi na śaktiraho murāre

3,7.70

वैवस्वतमनुर्देवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह ।
तदनन्तरजः स्तोतुं विश्वामित्रोपचक्रमे

vaivasvatamanurdevaṃ stutvā tūṣṇīṃ babhūva ha |
tadanantarajaḥ stotuṃ viśvāmitropacakrame

3,7.71

विश्वामित्र उवाच ।
न ध्याते चरणांबुजे भगवतो संध्यापि नानुष्ठिता ज्ञानद्वारकपाटपाटनपटुर्धर्मोपिनोपार्जितः ।
अन्तर्व्याफमलाभिघातकरणे पट्वी श्रुता ते कथा नो देव श्रवणेन पाहि भगवन्मामत्रितुल्यं सदा

viśvāmitra uvāca |
na dhyāte caraṇāṃbuje bhagavato saṃdhyāpi nānuṣṭhitā jñānadvārakapāṭapāṭanapaṭurdharmopinopārjitaḥ |
antarvyāphamalābhighātakaraṇe paṭvī śrutā te kathā no deva śravaṇena pāhi bhagavanmāmatritulyaṃ sadā

3,7.72

विश्वामित्रऋषिस्त्वेवं स्तुत्वा तूष्णीं बभूव ह ।
भृगुनारदक्षांश्च विहाय ब्रह्मपुत्रकाः

viśvāmitraṛṣistvevaṃ stutvā tūṣṇīṃ babhūva ha |
bhṛgunāradakṣāṃśca vihāya brahmaputrakāḥ

3,7.73

सप्तसंख्या वसिष्ठाद्या विश्वामित्रस्तथैव च ।
वैवस्वतमनुस्त्वेते परस्परसमाः स्मृताः

saptasaṃkhyā vasiṣṭhādyā viśvāmitrastathaiva ca |
vaivasvatamanustvete parasparasamāḥ smṛtāḥ

3,7.74

वह्नेरप्यवरा नित्यं किञ्चिन्मित्राद्गुणाधिकाः ।
तदनन्तजस्तोत्रं वक्ष्ये शृणु खगेश्वर

vahnerapyavarā nityaṃ kiñcinmitrādguṇādhikāḥ |
tadanantajastotraṃ vakṣye śṛṇu khageśvara

Chapter 3.8

3,8.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे कृष्णगरुडसंवादे देवादिस्तुतितत्तत्तारतम्यनिरूपणं नाम सप्तमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 8 क्रतोरनन्तरं जातो मित्रो (श्रो) नाम खगेश्वर ।
नारायणं जगद्योनिं स्तोतुं समुपचक्रमे

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe kṛṣṇagaruḍasaṃvāde devādistutitattattāratamyanirūpaṇaṃ nāma saptamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 8 kratoranantaraṃ jāto mitro (śro) nāma khageśvara |
nārāyaṇaṃ jagadyoniṃ stotuṃ samupacakrame

3,8.2

मित्र उवाच ।
नतोस्म्यज्ञस्त्वच्चरणारविन्दं भवच्छिदं स्वस्त्ययनं भवच्छिदे ।
वेद स्वयं भगवान्वासुदेवो नाहं नाग्निर्न त्रिदेवा मुनीन्द्राः

mitra uvāca |
natosmyajñastvaccaraṇāravindaṃ bhavacchidaṃ svastyayanaṃ bhavacchide |
veda svayaṃ bhagavānvāsudevo nāhaṃ nāgnirna tridevā munīndrāḥ

3,8.3

अथापरे भागवतप्रधाना यदा न जानीयुरथापरे कुतः ।
मां पाहि नित्यं परतोप्यधीश विश्वामित्रान्न्यून एवेति नित्यम् ।
अहं पर्जन्यार्द्विगुण एव नित्यमतो मम स्तवने नास्ति शक्तिः

athāpare bhāgavatapradhānā yadā na jānīyurathāpare kutaḥ |
māṃ pāhi nityaṃ paratopyadhīśa viśvāmitrānnyūna eveti nityam |
ahaṃ parjanyārdviguṇa eva nityamato mama stavane nāsti śaktiḥ

3,8.4

एवं स्तुत्वा हरिं मित्रस्तूष्णीमास तदा खग ।
तदनन्तरजा तारा स्तोतुं समुपचक्रमे

evaṃ stutvā hariṃ mitrastūṣṇīmāsa tadā khaga |
tadanantarajā tārā stotuṃ samupacakrame

3,8.5

तारोवाच अनन्येन तु भावेन भक्तिं कुर्वन्ति ये दृढाम् ।
त्वत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्वजनबान्धवाः

tārovāca ananyena tu bhāvena bhaktiṃ kurvanti ye dṛḍhām |
tvatkṛte tyaktakarmāṇastyaktasvajanabāndhavāḥ

3,8.6

त्वदाश्रयां कथां श्रुत्वा (दृष्ट्वा) शृण्वन्ति कथयन्ति च ।
तथैते साधवो विष्णो सर्वसंगविवर्जिताः

tvadāśrayāṃ kathāṃ śrutvā (dṛṣṭvā) śṛṇvanti kathayanti ca |
tathaite sādhavo viṣṇo sarvasaṃgavivarjitāḥ

3,8.7

तन्मध्ये पतितां पाहि सदा मित्रसमां प्रभो ।
तारानन्तरजः प्राह निरृतिश्च खगेश्वर

tanmadhye patitāṃ pāhi sadā mitrasamāṃ prabho |
tārānantarajaḥ prāha nirṛtiśca khageśvara

3,8.8

निरृतिरुवाच ।
योगेन त्वय्यर्पितया च भक्त्या संयान्ति लोकाः परमां गतिं च ।
आसेवया सर्वगुणाधिकानां ज्ञानेन वैराग्ययुतेनदवे

nirṛtiruvāca |
yogena tvayyarpitayā ca bhaktyā saṃyānti lokāḥ paramāṃ gatiṃ ca |
āsevayā sarvaguṇādhikānāṃ jñānena vairāgyayutenadave

3,8.9

चित्तस्य निग्रहेणैव विष्णोर्यान्ति परं पदम् ।
अतो मां पाहि दयया सदा तारासमं प्रभो ।
तदनन्तरजा स्तोतुं प्रावही तं प्रचक्रमे

cittasya nigraheṇaiva viṣṇoryānti paraṃ padam |
ato māṃ pāhi dayayā sadā tārāsamaṃ prabho |
tadanantarajā stotuṃ prāvahī taṃ pracakrame

3,8.10

प्रवाह्युवाच ।
सुताः प्रसंगेन भवन्ति वीर्यात्तव प्रसादात्परमाः सम्पदश्च ।
या ह्युत्तमश्लोकरसायनाः कथास्तत्सेवनादास्त्वपवर्गवर्त्मनि

pravāhyuvāca |
sutāḥ prasaṃgena bhavanti vīryāttava prasādātparamāḥ sampadaśca |
yā hyuttamaślokarasāyanāḥ kathāstatsevanādāstvapavargavartmani

3,8.11

भक्तिर्भवेत्सर्वदा देवदेव सदाप्यहं निरृतेः साम्यमेव ।
सहर्भाष्यकोमित्रः त्कयीतारः प्रकीर्तिताः

bhaktirbhavetsarvadā devadeva sadāpyahaṃ nirṛteḥ sāmyameva |
saharbhāṣyakomitraḥ tkayītāraḥ prakīrtitāḥ

3,8.12

कोणाधिपो निरृतिश्च प्रावही प्रवहप्रिया ।
चत्वार एते पर्जन्यात्त्रिगुणाः परिकीर्तिताः

koṇādhipo nirṛtiśca prāvahī pravahapriyā |
catvāra ete parjanyāttriguṇāḥ parikīrtitāḥ

3,8.13

तदनन्तरजान्वक्ष्ये ताञ्छृणु त्वं खगेश्वर ।
प्रवाहभार्यानन्तरजो विष्वक्सेनोथपार्षदः ।
वायुपुत्रो महाभागः हरिं स्तोतुं प्रचक्रमे

tadanantarajānvakṣye tāñchṛṇu tvaṃ khageśvara |
pravāhabhāryānantarajo viṣvaksenothapārṣadaḥ |
vāyuputro mahābhāgaḥ hariṃ stotuṃ pracakrame

3,8.14

विष्वक्सेन उवाच ।
भगवान्मोक्षदः कृष्णः पूर्णानन्दो सदायदि ।
यदि स्यात्परमा भक्तिर्ह्य परोक्षत्वसाधना

viṣvaksena uvāca |
bhagavānmokṣadaḥ kṛṣṇaḥ pūrṇānando sadāyadi |
yadi syātparamā bhaktirhya parokṣatvasādhanā

3,8.15

तथा स्वगुरुमारभ्य ब्रह्मान्तेषु च साधुषु ।
तद्योग्यतानुसारेण भक्तिर्निष्कपटा यदि

tathā svagurumārabhya brahmānteṣu ca sādhuṣu |
tadyogyatānusāreṇa bhaktirniṣkapaṭā yadi

3,8.16

तुलस्यादिषु जीवेषु यदि स्यात्प्रीतिरण्डज ।
संस्मृतिश्च तदा नाशी भूयादेव न संशयः

tulasyādiṣu jīveṣu yadi syātprītiraṇḍaja |
saṃsmṛtiśca tadā nāśī bhūyādeva na saṃśayaḥ

3,8.17

एवं स्तुत्त्वा महाभागो विष्वक्से नो महाप्रभो ।
तूष्णीं बभूव गरुड प्राञ्जलिर्नम्रकन्धरः ।
मित्रादहं न्यून एव नात्र कार्या विचारणा

evaṃ stuttvā mahābhāgo viṣvakse no mahāprabho |
tūṣṇīṃ babhūva garuḍa prāñjalirnamrakandharaḥ |
mitrādahaṃ nyūna eva nātra kāryā vicāraṇā

Chapter 3.9

3,9.1

इति श्रीगा- म- उ- तृ- ध- विष्णुस्तुतिर्देवतारम्यादि- अष्टमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 9 श्रीगरुड उवाच ।
अजानजस्वरूपं च ब्रूहि कृष्ण महामते ।
तदन्यांश्च क्रमेणेव वक्तुं कृष्ण त्वमर्हसि

iti śrīgā- ma- u- tṛ- dha- viṣṇustutirdevatāramyādi- aṣṭamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 9 śrīgaruḍa uvāca |
ajānajasvarūpaṃ ca brūhi kṛṣṇa mahāmate |
tadanyāṃśca krameṇeva vaktuṃ kṛṣṇa tvamarhasi

3,9.2

श्रीकृष्ण उवाच ।
अजानाख्या देवतास्तु तत्तद्देवकुले भवाः ।
अजानदेवतास्ता हि तेभ्योग्याः कर्मदेवताः

śrīkṛṣṇa uvāca |
ajānākhyā devatāstu tattaddevakule bhavāḥ |
ajānadevatāstā hi tebhyogyāḥ karmadevatāḥ

3,9.3

विराधश्चारुदेष्णश्च तथा चित्ररथस्तथा ।
धृतराष्ट्रः किशोरश्च हूहूर्हाहास्तथैव च

virādhaścārudeṣṇaśca tathā citrarathastathā |
dhṛtarāṣṭraḥ kiśoraśca hūhūrhāhāstathaiva ca

3,9.4

विद्याधरश्चोग्रसेनो विश्वावसुपरावसू ।
चित्रसेनश्च गोपालो बलः पञ्चदश स्मृताः

vidyādharaścograseno viśvāvasuparāvasū |
citrasenaśca gopālo balaḥ pañcadaśa smṛtāḥ

3,9.5

एवमाद्यश्च गन्धर्वाः शतसंख्याः खगेश्वर ।
अजानजसमा ज्ञेया मुक्तौ संसार एव च

evamādyaśca gandharvāḥ śatasaṃkhyāḥ khageśvara |
ajānajasamā jñeyā muktau saṃsāra eva ca

3,9.6

अज्ञानजास्तु मे देवाः कर्मजेभ्यः शतावराः ।
घृताची मेनका रंभा उर्वशी च तिलोत्तमा

ajñānajāstu me devāḥ karmajebhyaḥ śatāvarāḥ |
ghṛtācī menakā raṃbhā urvaśī ca tilottamā

3,9.7

सुकेतुः शबरी चैव मञ्जुघोषा च पिङ्गला ।
इत्यादिकं यक्षरत्नं सह संपरिकीर्तितम्

suketuḥ śabarī caiva mañjughoṣā ca piṅgalā |
ityādikaṃ yakṣaratnaṃ saha saṃparikīrtitam

3,9.8

अजानजसमा ह्येते कर्मजेभ्यः शतावराः ।
विश्वामित्रो वसिष्ठश्च नारदश्च्यवनस्तथा

ajānajasamā hyete karmajebhyaḥ śatāvarāḥ |
viśvāmitro vasiṣṭhaśca nāradaścyavanastathā

3,9.9

उतथ्यश्च मुनिश्चैतान्द्राजपित्वा खगेश्वर ।
ऋषयश्च महात्मानो ह्यजानजसमाः स्मृताः

utathyaśca muniścaitāndrājapitvā khageśvara |
ṛṣayaśca mahātmāno hyajānajasamāḥ smṛtāḥ

3,9.10

शतर्चिः कश्यपो ज्ञेयो मध्यमश्च पराशरः ।
पावमान्यः प्रगाथश्च क्षुद्रसूक्तश्च देवलः

śatarciḥ kaśyapo jñeyo madhyamaśca parāśaraḥ |
pāvamānyaḥ pragāthaśca kṣudrasūktaśca devalaḥ

3,9.11

गृत्समदो ह्यासुरिश्च भरद्वाजोथ मुद्गलः ।
उद्दालको ह्यृ शृङ्गः शङ्खः सत्यव्रतस्तथा

gṛtsamado hyāsuriśca bharadvājotha mudgalaḥ |
uddālako hyṛ śṛṅgaḥ śaṅkhaḥ satyavratastathā

3,9.12

सुयज्ञश्चैव बाभ्रव्यो माण्डूकश्चैव बाष्कलः ।
धर्माचार्यस्तथागस्त्यो दाल्भ्यो दार्ढ्यच्युतस्तथा

suyajñaścaiva bābhravyo māṇḍūkaścaiva bāṣkalaḥ |
dharmācāryastathāgastyo dālbhyo dārḍhyacyutastathā

3,9.13

कवषो हरितः कण्वो विरूपो मुसलस्तथा ।
विष्णुवृद्धश्च आत्रेयः श्रीवत्सो वत्सलेत्यपि

kavaṣo haritaḥ kaṇvo virūpo musalastathā |
viṣṇuvṛddhaśca ātreyaḥ śrīvatso vatsaletyapi

3,9.14

भार्गवश्चाप्नवानश्च माण्डूकेयस्तथैव ।
मण्ड्कश्चैव जाबचलिः वीतिहव्यस्तथैव च

bhārgavaścāpnavānaśca māṇḍūkeyastathaiva |
maṇḍkaścaiva jābacaliḥ vītihavyastathaiva ca

3,9.15

गृत्समदः शौनकश्च इत्याद्या ऋषयः स्मृताः ।
एतेषां श्रवणादेव हरिः प्रीणाति सर्वदा

gṛtsamadaḥ śaunakaśca ityādyā ṛṣayaḥ smṛtāḥ |
eteṣāṃ śravaṇādeva hariḥ prīṇāti sarvadā

3,9.16

ब्रुवे द्व्यष्टसहस्रं च शृणु तार्क्ष्य मम स्त्रियः ।
अग्निपुत्रास्तु यद्द्व्यष्टसहस्रञ्च मम स्त्रियः ।
अजानजसमा ह्येता (ते) नात्र कार्या विचारणा

bruve dvyaṣṭasahasraṃ ca śṛṇu tārkṣya mama striyaḥ |
agniputrāstu yaddvyaṣṭasahasrañca mama striyaḥ |
ajānajasamā hyetā (te) nātra kāryā vicāraṇā

3,9.17

त्वष्टुः पुत्री कशेरूश्च तासां मध्ये गुणाधिका ।
तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु सम्यक् खगेश्वर

tvaṣṭuḥ putrī kaśerūśca tāsāṃ madhye guṇādhikā |
tadanantarajānvakṣye śṛṇu samyak khageśvara

3,9.18

आजानेभ्यस्तु पितरः सप्तभ्योन्ये शतावराः ।
तथाधिका हि पितर इति वेदविदां मतम्

ājānebhyastu pitaraḥ saptabhyonye śatāvarāḥ |
tathādhikā hi pitara iti vedavidāṃ matam

3,9.19

तदनन्तराजान्वक्ष्ये शृणु त्वं द्विजसत्तम ।
अष्टाभ्यो देवगन्धर्वा अष्टोत्तरशतं विना

tadanantarājānvakṣye śṛṇu tvaṃ dvijasattama |
aṣṭābhyo devagandharvā aṣṭottaraśataṃ vinā

3,9.20

तेभ्यः शतगुणानन्दा देवप्रेष्यास्तु मुख्यतः ।
स्वमुकेनेव देवैश्च आज्ञाप्याः सर्वदा गणाः

tebhyaḥ śataguṇānandā devapreṣyāstu mukhyataḥ |
svamukeneva devaiśca ājñāpyāḥ sarvadā gaṇāḥ

3,9.21

आख्याता देवगन्धर्वास्तेभ्यस्ते च शतावराः ।
तेभ्यस्तु क्षितिपा ज्ञेया अवराश्च शतैर्गुणैः

ākhyātā devagandharvāstebhyaste ca śatāvarāḥ |
tebhyastu kṣitipā jñeyā avarāśca śatairguṇaiḥ

3,9.22

तेभ्यः शतगुणाज्ञेया मानुषेषूत्तमा गणाः ।
एवं प्रासंगिकानुक्त्वा प्रकृतं ह्यनुसराम्यहम् ।
एवं ब्रह्मादयो देवा लक्ष्म्याद्या अपि सर्वशः

tebhyaḥ śataguṇājñeyā mānuṣeṣūttamā gaṇāḥ |
evaṃ prāsaṃgikānuktvā prakṛtaṃ hyanusarāmyaham |
evaṃ brahmādayo devā lakṣmyādyā api sarvaśaḥ

3,9.23

स्तुत्वा तूष्णीं स्थिताः सर्वे प्राञ्जलीकृत्य भो द्विज

stutvā tūṣṇīṃ sthitāḥ sarve prāñjalīkṛtya bho dvija

3,9.24

इति स्तुतश्च देवेशो भगवान् हरिरव्ययः ।
तेषामायतनं दातुं मनसा समचिन्तयत्

iti stutaśca deveśo bhagavān hariravyayaḥ |
teṣāmāyatanaṃ dātuṃ manasā samacintayat

3,9.25

इदं पवित्रमारोग्यं पुण्यं पापप्रणाशनम् ।
हरिप्रसादजनकं स्वरूपसुखसाधनम्

idaṃ pavitramārogyaṃ puṇyaṃ pāpapraṇāśanam |
hariprasādajanakaṃ svarūpasukhasādhanam

3,9.26

इदं तु स्तवनं विप्रा न पठन्तीह मानवाः ।
न शृण्वन्ति च ये नित्यं ते सर्वे चैव मायिनः

idaṃ tu stavanaṃ viprā na paṭhantīha mānavāḥ |
na śṛṇvanti ca ye nityaṃ te sarve caiva māyinaḥ

3,9.27

नस्मरन्तोन्तरं नित्यं ये भुञ्जन्ति नराधमाः ।
तैर्भुक्ता सततं विष्ठा सदा क्रिमिशतैर्युता

nasmarantontaraṃ nityaṃ ye bhuñjanti narādhamāḥ |
tairbhuktā satataṃ viṣṭhā sadā krimiśatairyutā

Chapter 3.10

3,10.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे तृती- उत्त- ब्रह्मकाण्डे देवकृतविष्णुस्तुतिदेवतातारतम्यनिरूपणं नाम नवमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 10 गरुड उवाच ।
देवैरेवं स्तुतो विष्णुर्भगवान्सात्त्वतां पतिः ।
कीदृशं ह्याश्रयं दत्त्वैषां विवेश महाप्रभुः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe tṛtī- utta- brahmakāṇḍe devakṛtaviṣṇustutidevatātāratamyanirūpaṇaṃ nāma navamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 10 garuḍa uvāca |
devairevaṃ stuto viṣṇurbhagavānsāttvatāṃ patiḥ |
kīdṛśaṃ hyāśrayaṃ dattvaiṣāṃ viveśa mahāprabhuḥ

3,10.2

एतद्वेदितुमिच्छामि कृष्णकृष्ण महाप्रभो ।
सम्यग् ब्रूहि दयालो त्वं यदि मच्छ्रोत्रमर्हति

etadveditumicchāmi kṛṣṇakṛṣṇa mahāprabho |
samyag brūhi dayālo tvaṃ yadi macchrotramarhati

3,10.3

श्रीकृष्ण उवाच ।
तेषु तत्त्वेषु भगवान्स विवेश महाप्रभुः ।
क्षोभयामास भगवान् संबन्धविधुरो हरिः

śrīkṛṣṇa uvāca |
teṣu tattveṣu bhagavānsa viveśa mahāprabhuḥ |
kṣobhayāmāsa bhagavān saṃbandhavidhuro hariḥ

3,10.4

अदौ ससर्ज भगवान् ब्रह्माण्डं कन कात्मकम् ।
पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णं योजनानां समन्ततः

adau sasarja bhagavān brahmāṇḍaṃ kana kātmakam |
pañcāśatkoṭivistīrṇaṃ yojanānāṃ samantataḥ

3,10.5

तदूर्ध्वमण्ववयवस्तावान्कनकरूपकः ।
वर्तते तत ऊर्ध्वं तु पञ्चाशत्कोटिभूतलम्

tadūrdhvamaṇvavayavastāvānkanakarūpakaḥ |
vartate tata ūrdhvaṃ tu pañcāśatkoṭibhūtalam

3,10.6

एवं कोटिशतं तस्यावयवः परिकीर्तितः ।
ततश्च सप्तावरणैः समतात्परिधीकृतम्

evaṃ koṭiśataṃ tasyāvayavaḥ parikīrtitaḥ |
tataśca saptāvaraṇaiḥ samatātparidhīkṛtam

3,10.7

कबन्धावरणं ह्याद्यं कोट्या दशसहस्रकम् ।
द्वितीया वरणं ज्ञेयं पावकस्य महात्मनः

kabandhāvaraṇaṃ hyādyaṃ koṭyā daśasahasrakam |
dvitīyā varaṇaṃ jñeyaṃ pāvakasya mahātmanaḥ

3,10.8

अपां दशगुणैर्युक्तं समन्तात्परिधी (खी) कृतम् ।
तृतीयावरणं ज्ञेयं हरस्यैव महात्मनः

apāṃ daśaguṇairyuktaṃ samantātparidhī (khī) kṛtam |
tṛtīyāvaraṇaṃ jñeyaṃ harasyaiva mahātmanaḥ

3,10.9

दशाधिकं पावकाच्च समन्तात्परिवारितम् ।
चतुर्थावरणं ज्ञेयं नभसोपि महाप्रभो

daśādhikaṃ pāvakācca samantātparivāritam |
caturthāvaraṇaṃ jñeyaṃ nabhasopi mahāprabho

3,10.10

हराद्दशगुणैरेवं समन्तात्परिवारितम् ।
पञ्चमावरणं ज्ञेयमहङ्काराख्यमेवच

harāddaśaguṇairevaṃ samantātparivāritam |
pañcamāvaraṇaṃ jñeyamahaṅkārākhyamevaca

3,10.11

व्योम्नो दशगुणैरेवं समन्तात्परिवारि तम् ।
षष्ठमावरणं प्रोक्तं महत्तत्त्वं खगेश्वर

vyomno daśaguṇairevaṃ samantātparivāri tam |
ṣaṣṭhamāvaraṇaṃ proktaṃ mahattattvaṃ khageśvara

3,10.12

अहङ्काराद्दशगुणं समन्तात्परिवारितम् ।
सप्तमावरणं प्रोक्तं त्रिगुणावरणं प्रभो

ahaṅkārāddaśaguṇaṃ samantātparivāritam |
saptamāvaraṇaṃ proktaṃ triguṇāvaraṇaṃ prabho

3,10.13

महत्तत्त्वाद्दशगुणैरधिकं परिकीर्तितम् ।
महत्तत्त्वानन्तरं च तमो ह्यावरणं स्मृतम्

mahattattvāddaśaguṇairadhikaṃ parikīrtitam |
mahattattvānantaraṃ ca tamo hyāvaraṇaṃ smṛtam

3,10.14

महत्तत्त्वात्पञ्चगुणैरधिकं परिकीर्तितम् ।
तस्माच्च द्विगुणं ज्ञेयंरजो ह्यावरणं स्मृतम्

mahattattvātpañcaguṇairadhikaṃ parikīrtitam |
tasmācca dviguṇaṃ jñeyaṃrajo hyāvaraṇaṃ smṛtam

3,10.15

ततश्च द्विगुणं ज्ञेयं सत्त्वावरणमुत्तमम् ।
त्रयश्चैवं मिलित्वा तु एकावरणमीरितम्

tataśca dviguṇaṃ jñeyaṃ sattvāvaraṇamuttamam |
trayaścaivaṃ militvā tu ekāvaraṇamīritam

3,10.16

अव्याकृताख्यमाकाशं तदनन्तरमीरितम् ।
मर्यादारहितश्चैवं तत्रास्ते हरिरव्ययः

avyākṛtākhyamākāśaṃ tadanantaramīritam |
maryādārahitaścaivaṃ tatrāste hariravyayaḥ

3,10.17

अष्टमावरणं व्योम्नोरं तरा विरजा नदी ।
पञ्चयोजनविस्तीर्णा समन्तात्परीधीकृता

aṣṭamāvaraṇaṃ vyomnoraṃ tarā virajā nadī |
pañcayojanavistīrṇā samantātparīdhīkṛtā

3,10.18

अस्ति पुण्यतमा ज्ञेया लोकसंसारनाशिनी ।
एवं चतुर्मुखेनैव तदा हृष्यं ति चाण्डज

asti puṇyatamā jñeyā lokasaṃsāranāśinī |
evaṃ caturmukhenaiva tadā hṛṣyaṃ ti cāṇḍaja

3,10.19

ते सर्वे विरजानद्यां सम्यक् स्नात्वा विसर्ज्य च ।
लिङ्गदेहं ततः पश्चान्मोक्षं विन्दन्ति ते हरेः

te sarve virajānadyāṃ samyak snātvā visarjya ca |
liṅgadehaṃ tataḥ paścānmokṣaṃ vindanti te hareḥ

3,10.20

अपरोक्षदृशामेवं ब्रह्मणा सह गामिनाम् ।
विरजातरणं विद्धि नान्येषां विनतासुत

aparokṣadṛśāmevaṃ brahmaṇā saha gāminām |
virajātaraṇaṃ viddhi nānyeṣāṃ vinatāsuta

3,10.21

अपरोक्षदृशां ब्रह्मन्व्यासादीनां खगेश्वर ।
विरजातरणं नास्ति भोक्तव्यत्वाच्च कर्मणः

aparokṣadṛśāṃ brahmanvyāsādīnāṃ khageśvara |
virajātaraṇaṃ nāsti bhoktavyatvācca karmaṇaḥ

3,10.22

विरिञ्चेनैव साकं तु कल्पेस्मिन्नधिकारिणाम् ।
तेषां तु नियमेनैव सर्वप्रारब्धसंक्षयः

viriñcenaiva sākaṃ tu kalpesminnadhikāriṇām |
teṣāṃ tu niyamenaiva sarvaprārabdhasaṃkṣayaḥ

3,10.23

भवत्येवं न संदेहो नान्येषां सर्वसंक्षयः ।
अतस्तु विरजातरणं तेषामेव भवेत्पटो

bhavatyevaṃ na saṃdeho nānyeṣāṃ sarvasaṃkṣayaḥ |
atastu virajātaraṇaṃ teṣāmeva bhavetpaṭo

3,10.24

विरजातरणं नास्ति तेषां त (तयोस्त)त्संगिनां तथा ।
सर्वारब्धक्षयो नास्ति यतस्तेषां खगाधिप

virajātaraṇaṃ nāsti teṣāṃ ta (tayosta)tsaṃgināṃ tathā |
sarvārabdhakṣayo nāsti yatasteṣāṃ khagādhipa

3,10.25

अतश्च सर्वथा नास्ति विरजातरणं प्रभो ।
प्रलये विरजानद्या लयो नास्ति खगेश्वर

ataśca sarvathā nāsti virajātaraṇaṃ prabho |
pralaye virajānadyā layo nāsti khageśvara

3,10.26

लक्ष्म्यात्मिका तु सा ज्ञेया लिङ्गदेहविदारिणी ।
ब्रह्मत्वयोग्या ऋजवो नाम देवाः प्रकीर्तिताः

lakṣmyātmikā tu sā jñeyā liṅgadehavidāriṇī |
brahmatvayogyā ṛjavo nāma devāḥ prakīrtitāḥ

3,10.27

तेपि प्रत्येकशः संति ह्यनन्ताश्च पृथग्गणाः ।
पृथक्पृथक् च तैः साकं मोक्षयोग्याः खगेश्वर

tepi pratyekaśaḥ saṃti hyanantāśca pṛthaggaṇāḥ |
pṛthakpṛthak ca taiḥ sākaṃ mokṣayogyāḥ khageśvara

3,10.29

जीवाः संति ह्यनेके च प्रतिकल्पे सृजन्ति ते ।
द्वात्रिंशल्लक्षणैः सम्यग्युक्ता वायुत्वयोग्यकाः

jīvāḥ saṃti hyaneke ca pratikalpe sṛjanti te |
dvātriṃśallakṣaṇaiḥ samyagyuktā vāyutvayogyakāḥ

3,10.29

(10.28) अष्टाविंशल्लक्षणैश्च गिरीशपदयोगिनः ।
चतुर्विंशतिमारभ्याषोडशाच्च सुराः स्मृताः

(10.28) aṣṭāviṃśallakṣaṇaiśca girīśapadayoginaḥ |
caturviṃśatimārabhyāṣoḍaśācca surāḥ smṛtāḥ

3,10.30

अष्टका ऋषयः प्रोक्तास्तदूनाश्चक्रवर्तिनः ।
शतजन्म समारभ्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

aṣṭakā ṛṣayaḥ proktāstadūnāścakravartinaḥ |
śatajanma samārabhya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

3,10.31

अपरोक्षमिति प्रोक्तं तथा ह्यारब्धसंक्षयः ।
एकेन शतकल्पेन वायुत्वं याति भो द्विज

aparokṣamiti proktaṃ tathā hyārabdhasaṃkṣayaḥ |
ekena śatakalpena vāyutvaṃ yāti bho dvija

3,10.32

शतजन्मनि ब्रह्मत्वं याति पश्चाद्धरेः पदम् ।
चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्पं समारभ्य खगेश्वर

śatajanmani brahmatvaṃ yāti paścāddhareḥ padam |
catvāriṃśadbrahmakalpaṃ samārabhya khageśvara

3,10.33

रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः ।
एकचत्वारिंशकल्पे शेषत्वं याति सुव्रत

rudrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ |
ekacatvāriṃśakalpe śeṣatvaṃ yāti suvrata

3,10.34

ब्रह्मणा सह मोक्षं च याति सम्यङ् न चान्यथा ।
कल्पविंशतिमारभ्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

brahmaṇā saha mokṣaṃ ca yāti samyaṅ na cānyathā |
kalpaviṃśatimārabhya brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

3,10.35

इन्द्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः ।
ब्रह्मणैव सहायाति हरिं नारायणं परम्

indrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ |
brahmaṇaiva sahāyāti hariṃ nārāyaṇaṃ param

3,10.36

गरुड उवाच ।
पञ्चाशीतिब्रह्मकल्पं समारभ्य महाप्रभो ।
रुद्रस्याप्यापरोक्ष्यं स्यात्तथा प्रारब्धसंक्षयः

garuḍa uvāca |
pañcāśītibrahmakalpaṃ samārabhya mahāprabho |
rudrasyāpyāparokṣyaṃ syāttathā prārabdhasaṃkṣayaḥ

3,10.37

इति श्रुतं मया ब्रह्मन्ब्रह्मणोक्तं हरेः प्रियात् ।
इत्थं त्वयोक्तं श्रीकृष्ण संशयोबाधते मम

iti śrutaṃ mayā brahmanbrahmaṇoktaṃ hareḥ priyāt |
itthaṃ tvayoktaṃ śrīkṛṣṇa saṃśayobādhate mama

3,10.38

अतो मे संशयं छिन्धि यथा न स्यात्तथा पुनः ।
इति तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत्

ato me saṃśayaṃ chindhi yathā na syāttathā punaḥ |
iti tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇo vacanamabravīt

3,10.39

श्रीकृष्ण उवाच ।
ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विवादो नास्ति सर्वथा ।
संदेहस्त्वज्ञदृष्टीनां ज्ञानिनां नास्ति सर्वथा

śrīkṛṣṇa uvāca |
brahmoktasya mayoktasya vivādo nāsti sarvathā |
saṃdehastvajñadṛṣṭīnāṃ jñānināṃ nāsti sarvathā

3,10.40

अशीतिह्यष्टका प्रोक्ता अष्टपञ्च खगेश्वर ।
चत्वारिंशद्ब्रह्मकल्प एवं प्राह चतुर्मुखः

aśītihyaṣṭakā proktā aṣṭapañca khageśvara |
catvāriṃśadbrahmakalpa evaṃ prāha caturmukhaḥ

3,10.41

तत्त्वानां बहुगोप्यत्वात्तथोक्तं ब्रह्मणा पुरा ।
अभिप्रायस्त्वेवमेव ज्ञातव्यो नात्र संशयः

tattvānāṃ bahugopyatvāttathoktaṃ brahmaṇā purā |
abhiprāyastvevameva jñātavyo nātra saṃśayaḥ

3,10.42

पञ्चा शीतिब्रह्मकल्पं ये विजानन्ति भो द्विज ।
तेन्धं तमः प्रविशन्ति सत्यंसत्यं मयोदितम्

pañcā śītibrahmakalpaṃ ye vijānanti bho dvija |
tendhaṃ tamaḥ praviśanti satyaṃsatyaṃ mayoditam

3,10.43

विरजानन्तरं विप्रं तथा व्याकृतमंबरम् ।
अनन्तपारं तदपि लक्ष्मीस्तस्याभिमानिनी

virajānantaraṃ vipraṃ tathā vyākṛtamaṃbaram |
anantapāraṃ tadapi lakṣmīstasyābhimāninī

3,10.44

संख्यानुगणनं नाम यस्य नास्ति महाप्रभो ।
न दानं जातिप्रोक्तं सर्वदा नास्ति संशयः

saṃkhyānugaṇanaṃ nāma yasya nāsti mahāprabho |
na dānaṃ jātiproktaṃ sarvadā nāsti saṃśayaḥ

3,10.45

अण्डाभिमानी ब्रह्मा तु विराडाख्यो ह्यभूत्तदा ।
एवं मतं स निर्माय भगवान्हरिख्ययः

aṇḍābhimānī brahmā tu virāḍākhyo hyabhūttadā |
evaṃ mataṃ sa nirmāya bhagavānharikhyayaḥ

3,10.46

विशेषात्तत्र गरुड देवैस्तत्त्वाभिमानिभिः ।
अधश्चोर्ध्वं तदाक्रम्य हरिस्तिष्ठति सर्वदा

viśeṣāttatra garuḍa devaistattvābhimānibhiḥ |
adhaścordhvaṃ tadākramya haristiṣṭhati sarvadā

3,10.47

एवं प्राकृतसर्गोक्तिर्वैकृतं शृणु पक्षिराट्

evaṃ prākṛtasargoktirvaikṛtaṃ śṛṇu pakṣirāṭ

3,10.48

गरुड उवाच ।
सृष्टिरुक्ता त्वया पूर्वं श्रुता सम्यङ् मया हरे

garuḍa uvāca |
sṛṣṭiruktā tvayā pūrvaṃ śrutā samyaṅ mayā hare

3,10.49

किं नाम प्राकृतं ज्ञेयं तथा किं वैकृतं प्रभो ।
एतद्विस्तीर्य मे ब्रूहि श्रोतुं कौतूहलं हि मे

kiṃ nāma prākṛtaṃ jñeyaṃ tathā kiṃ vaikṛtaṃ prabho |
etadvistīrya me brūhi śrotuṃ kautūhalaṃ hi me

3,10.50

श्रीकृष्ण उवाच ।
अव्यक्ताद्याः पृथिव्यन्ता अण्डाच्च बहिरुद्भवाः ।
ते सर्वे प्राकृताः प्रोक्तास्तेषां ज्ञानाद्विमच्यते

śrīkṛṣṇa uvāca |
avyaktādyāḥ pṛthivyantā aṇḍācca bahirudbhavāḥ |
te sarve prākṛtāḥ proktāsteṣāṃ jñānādvimacyate

3,10.51

ब्रह्माडं विकृतं ज्ञेयं ब्रह्माण्डान्तः खगेश्वर ।
या सृष्टिरुच्यते सद्भिः सैवोक्ता विकृतेति च

brahmāḍaṃ vikṛtaṃ jñeyaṃ brahmāṇḍāntaḥ khageśvara |
yā sṛṣṭirucyate sadbhiḥ saivoktā vikṛteti ca

3,10.52

सृष्टिश्च प्रलयश्चैव संसारो भक्तिरेव च ।
देवता ऋषिमुख्याश्च लोका भूरादयस्तथा

sṛṣṭiśca pralayaścaiva saṃsāro bhaktireva ca |
devatā ṛṣimukhyāśca lokā bhūrādayastathā

3,10.53

अनाद्यनन्तकालीनाः सर्वदैकप्रकारकाः ।
जगत्प्रवाहः सत्यो ऽयं नैव मिथ्या कथञ्चन

anādyanantakālīnāḥ sarvadaikaprakārakāḥ |
jagatpravāhaḥ satyo 'yaṃ naiva mithyā kathañcana

3,10.54

यत्त्वेतदन्यथा ब्रूयुः सर्वहन्तार एव ते ।
जगत्प्रवाहः सत्यो ऽयं हरिसेवेतिसाथा

yattvetadanyathā brūyuḥ sarvahantāra eva te |
jagatpravāhaḥ satyo 'yaṃ harisevetisāthā

3,10.55

सत्यं सत्यं पुनः सत्यमुद्धत्य भुजमुत्यते ।
वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात्परः

satyaṃ satyaṃ punaḥ satyamuddhatya bhujamutyate |
vedācchāstraṃ paraṃ nāsti na devaḥ keśavātparaḥ

3,10.56

सर्वोत्कृष्टं केशवं च विहायान्यमुपासते ।
तेषामन्धं तमो ज्ञेयं पितॄणां गरुणामपि

sarvotkṛṣṭaṃ keśavaṃ ca vihāyānyamupāsate |
teṣāmandhaṃ tamo jñeyaṃ pitṝṇāṃ garuṇāmapi

3,10.57

इदानीं शृणु पक्षीन्द्र वैकृतं सर्गमुत्तमम् ।
सम्यग्जानाति यो लोके स याति परमं पदम्

idānīṃ śṛṇu pakṣīndra vaikṛtaṃ sargamuttamam |
samyagjānāti yo loke sa yāti paramaṃ padam

Chapter 3.11

3,11.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे श्रीकृष्णगरुडसंवादे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे प्रेतकल्पे ब्रह्माण्डादिवैकृतैकदेशप्राकृतसृष्टिनिरूपणं नाम दशमो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 11 श्रीकृष्ण उवाच ।
पुरुषाख्यो हरिः साक्षाद्भगवान्पुरुषोत्तमः ।
शिश्येत्वण्डोदक विष्णुर्नृणां साहस्रवत्सरम् ।
लक्ष्मीश्चोदकरूपेण शय्यारूपेण भोण्डजा

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe pretakalpe brahmāṇḍādivaikṛtaikadeśaprākṛtasṛṣṭinirūpaṇaṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 11 śrīkṛṣṇa uvāca |
puruṣākhyo hariḥ sākṣādbhagavānpuruṣottamaḥ |
śiśyetvaṇḍodaka viṣṇurnṛṇāṃ sāhasravatsaram |
lakṣmīścodakarūpeṇa śayyārūpeṇa bhoṇḍajā

3,11.2

विद्या तरङ्गरूपेण वायुरूपेण भोण्डज

vidyā taraṅgarūpeṇa vāyurūpeṇa bhoṇḍaja

3,11.3

तमोरूपेण सैवासी न्नान्यदासीत्कथञ्चन ।
असीद्गर्भोदके चैव नान्यदासीत्कथञ्चन

tamorūpeṇa saivāsī nnānyadāsītkathañcana |
asīdgarbhodake caiva nānyadāsītkathañcana

3,11.4

लक्ष्मीस्तुष्टाव च हरिं गर्भोदे पक्षिसत्तम ।
लक्ष्मीधराभ्यां रूपाभ्यां प्रकृतिर्हरिणा तथा

lakṣmīstuṣṭāva ca hariṃ garbhode pakṣisattama |
lakṣmīdharābhyāṃ rūpābhyāṃ prakṛtirhariṇā tathā

3,11.5

शेत श्रुतिस्वरूपेण स्तौति गर्भोदके हरिम् ।
नारायण नमस्ते ऽस्तु शृणु विज्ञापनं मम

śeta śrutisvarūpeṇa stauti garbhodake harim |
nārāyaṇa namaste 'stu śṛṇu vijñāpanaṃ mama

3,11.6

अजां जहि महाभाग योग्यानां मुक्तिमावह ।
अजा तु प्रकृतिः प्रोक्ता चापरा प्रकृतिः परा

ajāṃ jahi mahābhāga yogyānāṃ muktimāvaha |
ajā tu prakṛtiḥ proktā cāparā prakṛtiḥ parā

3,11.7

शततोवरा तु ब्रह्माणी ब्रह्मपत्नी वरानना ।
उमा शच्यवरा तस्या अवराः संप्रकीर्तिताः

śatatovarā tu brahmāṇī brahmapatnī varānanā |
umā śacyavarā tasyā avarāḥ saṃprakīrtitāḥ

3,11.8

एतासां हननं नैव प्रार्थयामः सदा हरे ।
अस्ति प्रतिनृषु ब्रह्म प्रकृती द्वे व्यवस्थिते

etāsāṃ hananaṃ naiva prārthayāmaḥ sadā hare |
asti pratinṛṣu brahma prakṛtī dve vyavasthite

3,11.9

एका तु नित्यसंसारा त्वजशब्दाभिधायिका ।
द्वितीया तु तमो ऽपोह्या अजशब्दाभिधायिका

ekā tu nityasaṃsārā tvajaśabdābhidhāyikā |
dvitīyā tu tamo 'pohyā ajaśabdābhidhāyikā

3,11.10

अत एव त्वजे ज्येष्ठे इति लोके प्रकीर्तिते ।
सुखदुः खप्रदा चैव अपरा दुः खदैव तु

ata eva tvaje jyeṣṭhe iti loke prakīrtite |
sukhaduḥ khapradā caiva aparā duḥ khadaiva tu

3,11.11

मोक्षाधिकारिणामेव ज्ञानैश्वर्यादयो गणाः ।
तेषामाच्छादिका होका तमोङ्गा सा प्रकीर्तिता

mokṣādhikāriṇāmeva jñānaiśvaryādayo gaṇāḥ |
teṣāmācchādikā hokā tamoṅgā sā prakīrtitā

3,11.12

जीवं प्रति महाविष्णुं पाह्याच्छादयति प्रभो ।
सा परा प्रकृतिर्ज्ञेया परमाच्छादिका स्मृता

jīvaṃ prati mahāviṣṇuṃ pāhyācchādayati prabho |
sā parā prakṛtirjñeyā paramācchādikā smṛtā

3,11.13

एवं सा परमा दुष्टा होका तमोङ्गा तु प्रकीर्तिता ।
जीववर्गेष्वेव खग ब्रह्मादेर्नास्ति सा क्वचित्

evaṃ sā paramā duṣṭā hokā tamoṅgā tu prakīrtitā |
jīvavargeṣveva khaga brahmādernāsti sā kvacit

3,11.14

पिशाचवत्समुद्दिष्टा जीवस्येत्यधिकारिणः ।
प्रेरिका तु तयोर्देव्यो स्त्वहमाद्या सुखात्मिका

piśācavatsamuddiṣṭā jīvasyetyadhikāriṇaḥ |
prerikā tu tayordevyo stvahamādyā sukhātmikā

3,11.15

तत्र विष्णो महाभाग सगुणाच्छादको हितः ।
परमाच्छादिकां दुष्टां व्यामुच्यैव महाप्रभो

tatra viṣṇo mahābhāga saguṇācchādako hitaḥ |
paramācchādikāṃ duṣṭāṃ vyāmucyaiva mahāprabho

3,11.16

मोक्षं देहि महादेव त्वद्भक्तानां महाप्रभो ।
परमाच्छादिका ह्यस्मान्नित्य संसारिणो यतः

mokṣaṃ dehi mahādeva tvadbhaktānāṃ mahāprabho |
paramācchādikā hyasmānnitya saṃsāriṇo yataḥ

3,11.17

अत एव च नित्यत्वात्तस्मात्तदपसारणम् ।
कुरु देव महाभाग इति विज्ञायतां मम

ata eva ca nityatvāttasmāttadapasāraṇam |
kuru deva mahābhāga iti vijñāyatāṃ mama

3,11.18

एवं स्तुतो हरिः कृष्णो सुप्रबुद्धो ऽपि सर्बदा ।
उद्वुद्धवन्महा विष्णुरभूदज्ञपरीक्षया

evaṃ stuto hariḥ kṛṣṇo suprabuddho 'pi sarbadā |
udvuddhavanmahā viṣṇurabhūdajñaparīkṣayā

3,11.19

तस्य नाभेरभूत्पद्मं सौवर्णं भुवनाश्रयम् ।
तत्प्राकृतं च विज्ञेयं भूदेवी त्वभिमानिनी

tasya nābherabhūtpadmaṃ sauvarṇaṃ bhuvanāśrayam |
tatprākṛtaṃ ca vijñeyaṃ bhūdevī tvabhimāninī

3,11.20

अनन्तसूर्यवच्चैव प्रकाशकरमीरितम् ।
चिदानन्दमयो विष्णुस्तस्माद्भिन्नो न संशयः

anantasūryavaccaiva prakāśakaramīritam |
cidānandamayo viṣṇustasmādbhinno na saṃśayaḥ

3,11.21

विष्णोः स्वरूपभूतं च ये विजानन्ति ते नराः ।
ते यान्ति ह्यधरं लोकं तथा तत्संगिसंगिनः

viṣṇoḥ svarūpabhūtaṃ ca ye vijānanti te narāḥ |
te yānti hyadharaṃ lokaṃ tathā tatsaṃgisaṃginaḥ

3,11.22

किरीटादिकवच्चैव ज्ञातव्यं च खगेश्वर ।
किरीटाद्या अपि हरेर्द्विधा संति न संशयः

kirīṭādikavaccaiva jñātavyaṃ ca khageśvara |
kirīṭādyā api harerdvidhā saṃti na saṃśayaḥ

3,11.23

स्वरूपा ह्यस्वरूपाश्च स्वस्वरूपनि दर्शने ।
गृहीता इति विज्ञेया न स्वरूपाः खगेश्वर

svarūpā hyasvarūpāśca svasvarūpani darśane |
gṛhītā iti vijñeyā na svarūpāḥ khageśvara

3,11.24

भ्माण्डं ह्यसृजत्तत्र सर्वलोकविधायकम् ।
प्रलये मुक्तिहीनश्च सुप्त इत्युच्यते बुधः

bhmāṇḍaṃ hyasṛjattatra sarvalokavidhāyakam |
pralaye muktihīnaśca supta ityucyate budhaḥ

3,11.25

तस्य समिवस्त्रिवं च न ज्ञातव्या खगेश्वर ।
प्रलयोपि महाभाग ब्रह्मवाय्वोर्न चास्ति हि

tasya samivastrivaṃ ca na jñātavyā khageśvara |
pralayopi mahābhāga brahmavāyvorna cāsti hi

3,11.26

वृत्तिरूपं परं ज्ञानं पाद्यार्घ्यं नात्र संशयः ।
इन्द्रियाणामुपरतिः सुप्तिरित्युच्यते बुधैः

vṛttirūpaṃ paraṃ jñānaṃ pādyārghyaṃ nātra saṃśayaḥ |
indriyāṇāmuparatiḥ suptirityucyate budhaiḥ

3,11.27

ब्रह्मवाय्वोश्च पासग्नि वास्तवं स्यात्खगेश्वर ।
कथं तर्हि तयोर्वर्ते ह्यविलत्यत्वमुच्यते

brahmavāyvośca pāsagni vāstavaṃ syātkhageśvara |
kathaṃ tarhi tayorvarte hyavilatyatvamucyate

3,11.28

तस्मात्तद्वास्तवं नास्ति ब्रह्मवाय्वोः खगेश्वर ।
स्वप्नावस्थायाः सदृशी ह्यवस्था सुप्तिसंज्ञिका

tasmāttadvāstavaṃ nāsti brahmavāyvoḥ khageśvara |
svapnāvasthāyāḥ sadṛśī hyavasthā suptisaṃjñikā

3,11.29

ब्रह्मण्यमुख्यया वृत्त्या ह्यस्तीत्येवं निबोध मे ।
अतो न वास्तवमिदमङ्गीकार्यं खगेश्वर

brahmaṇyamukhyayā vṛttyā hyastītyevaṃ nibodha me |
ato na vāstavamidamaṅgīkāryaṃ khageśvara

3,11.30

वास्तवं ये विजानन्ति तेषां नित्यं धनं तपः ।
श्रीगरुड उवाच ।
सुप्तिस्त्वज्ञानकार्यत्वात्सुप्तिर्नास्तीत्युदीरिता

vāstavaṃ ye vijānanti teṣāṃ nityaṃ dhanaṃ tapaḥ |
śrīgaruḍa uvāca |
suptistvajñānakāryatvātsuptirnāstītyudīritā

3,11.31

यदा हि कारणं चास्ति तदा कार्यमिति प्रभो ।
इत्यभिप्रायगर्भेण त्वं समाधास्य ते यदि

yadā hi kāraṇaṃ cāsti tadā kāryamiti prabho |
ityabhiprāyagarbheṇa tvaṃ samādhāsya te yadi

3,11.32

तर्हि तस्य महाभाग कथं ब्रूहि भयादिकम् ।
भयादिकं ह्यस्तु नाम का वास्माकं क्षतिर्भवेत्

tarhi tasya mahābhāga kathaṃ brūhi bhayādikam |
bhayādikaṃ hyastu nāma kā vāsmākaṃ kṣatirbhavet

3,11.33

एवमुक्तस्तु गोविन्दोब्रवीत्तत्रापि कारणम् ।
भयं त्वज्ञानकार्यं स्यात्कार्याकारणमत्र हि

evamuktastu govindobravīttatrāpi kāraṇam |
bhayaṃ tvajñānakāryaṃ syātkāryākāraṇamatra hi

3,11.34

प्रीयते मत्वा ब्रह्म तस्मात्सुप्तिश्च तत्र हि ।
अज्ञादिकं यदि ब्रह्म तस्य न स्यात्कथञ्चन

prīyate matvā brahma tasmātsuptiśca tatra hi |
ajñādikaṃ yadi brahma tasya na syātkathañcana

3,11.35

कथं सुखी प्रदृश्येत न कथञ्चित्करिष्यति ।
कथं वा मुक्तिपर्यन्तं ज्ञानव्यक्तिर्वदस्व मे

kathaṃ sukhī pradṛśyeta na kathañcitkariṣyati |
kathaṃ vā muktiparyantaṃ jñānavyaktirvadasva me

3,11.36

यद्यज्ञानं तस्य सत्यं न स्यात्तर्हि महाप्रभो ।
अत्यादरात्कथं ब्रह्मञ्छ्रवणं कुरुते वद

yadyajñānaṃ tasya satyaṃ na syāttarhi mahāprabho |
atyādarātkathaṃ brahmañchravaṇaṃ kurute vada

3,11.37

इति तस्य वचः श्रुत्वा कृष्णो वचनमब्रवीत् ।
भयं च वास्तवं तस्य न जानीहि महामते

iti tasya vacaḥ śrutvā kṛṣṇo vacanamabravīt |
bhayaṃ ca vāstavaṃ tasya na jānīhi mahāmate

3,11.38

दृश्यते मद्भयं तस्य हरिप्रीत्यर्थमेव च ।
भयाकामवतीवानमुवास्तवमीरितम्

dṛśyate madbhayaṃ tasya hariprītyarthameva ca |
bhayākāmavatīvānamuvāstavamīritam

3,11.39

प्राप्तप्राब्धलेशस्त तस्य नास्ति खगेश्वर ।
दुः खाज्ञानादिकं किञ्चित्कथं तस्मिन् भविष्यति

prāptaprābdhaleśasta tasya nāsti khageśvara |
duḥ khājñānādikaṃ kiñcitkathaṃ tasmin bhaviṣyati

3,11.40

विष्णोराज्ञानुसारेण भयायानुकरोत्यसौ ।
तेन प्रीणाति च हरिस्तस्य नास्त्यत्र संशयः

viṣṇorājñānusāreṇa bhayāyānukarotyasau |
tena prīṇāti ca haristasya nāstyatra saṃśayaḥ

3,11.41

शृणोति सततं ब्रह्मा न चिन्त्यात्तावताज्ञता ।
कदाचिद्दृश्यते ब्रह्मा दुः खी न च खगेश्वर

śṛṇoti satataṃ brahmā na cintyāttāvatājñatā |
kadāciddṛśyate brahmā duḥ khī na ca khageśvara

3,11.42

यद्ब्रह्म च न जानीयाद्धरिप्रीत्यर्थमेव च ।
दुः खिवद्दृश्यते ब्रह्मा आज्ञानां मोहनाय च

yadbrahma ca na jānīyāddhariprītyarthameva ca |
duḥ khivaddṛśyate brahmā ājñānāṃ mohanāya ca

3,11.43

योग्यतामनतिक्रम्य यावज्ज्ञानं च तिष्ठति ।
ब्रह्मणस्तावदेवास्ति नात्र कार्या विचारणा

yogyatāmanatikramya yāvajjñānaṃ ca tiṣṭhati |
brahmaṇastāvadevāsti nātra kāryā vicāraṇā

3,11.44

ज्ञानस्य व्यक्तता नाम विद्यमानस्य चादरात् ।
ज्ञानस्यासादनं चैव ज्ञानव्यक्तिरिति स्मृता

jñānasya vyaktatā nāma vidyamānasya cādarāt |
jñānasyāsādanaṃ caiva jñānavyaktiriti smṛtā

3,11.45

अतो ज्ञानादिकं नास्ति ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
पद्माद्धिरण्म याज्जातो ब्रह्मा तु चतुराननः

ato jñānādikaṃ nāsti brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
padmāddhiraṇma yājjāto brahmā tu caturānanaḥ

3,11.46

सर्वदाऽलोचनायुक्तस्तेन स्वालोचनं कृतम् ।
अज्ञानां मोहनार्थाय हरिप्रीत्यर्थमेव च

sarvadā'locanāyuktastena svālocanaṃ kṛtam |
ajñānāṃ mohanārthāya hariprītyarthameva ca

3,11.47

संकल्पोपि तथैवास्ति न ह्यज्ञानात्कृतस्तथा ।
को वा मां सृष्टवानत्र इति ह्यालोच्य स प्रभुः

saṃkalpopi tathaivāsti na hyajñānātkṛtastathā |
ko vā māṃ sṛṣṭavānatra iti hyālocya sa prabhuḥ

3,11.48

तं विचारयितुं ब्रह्मा पद्मनाडीं विवेश ह

taṃ vicārayituṃ brahmā padmanāḍīṃ viveśa ha

Chapter 3.12

3,12.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे श्रीकृथ्णगरुडसंवादे ऽज्ञानहेतुनिरूपणं नामैकादशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 12 श्रीकृष्ण उवाच ।
नाडीं समाविश्य महानुभावः श्रीविष्णुभक्तो त्वथ पुष्करस्थः ।
विचारयामास गुरुं स्वमूलं नारायणं निर्गुणमद्वितीयम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe śrīkṛthṇagaruḍasaṃvāde 'jñānahetunirūpaṇaṃ nāmaikādaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 12 śrīkṛṣṇa uvāca |
nāḍīṃ samāviśya mahānubhāvaḥ śrīviṣṇubhakto tvatha puṣkarasthaḥ |
vicārayāmāsa guruṃ svamūlaṃ nārāyaṇaṃ nirguṇamadvitīyam

3,12.2

एतावता हरिभक्तस्य तस्याप्यच्छिन्नभक्तस्य चतुर्मुखस्य ।
विचारकाले च विचिन्तनीयो ह्यज्ञानलेशस्तु खगेश्वरेश्वर

etāvatā haribhaktasya tasyāpyacchinnabhaktasya caturmukhasya |
vicārakāle ca vicintanīyo hyajñānaleśastu khageśvareśvara

3,12.3

यथास्ति विष्णोर्मनः सङ्कल्प एव तथैव सोपि प्रकरोति नित्यम् ।
आलोचने तस्य सदास्ति भूमन्स्वयोग्यतामनतिक्रम्य चैव

yathāsti viṣṇormanaḥ saṅkalpa eva tathaiva sopi prakaroti nityam |
ālocane tasya sadāsti bhūmansvayogyatāmanatikramya caiva

3,12.4

हरेः स्वरूपे च तथा प्रपञ्चः स्वस्मिन्स्वरूपे च खगस्ति ज्ञानम् ।
यथापि नित्यं परिचारवारि च अज्ञातवद्दृश्यते विष्णुना च

hareḥ svarūpe ca tathā prapañcaḥ svasminsvarūpe ca khagasti jñānam |
yathāpi nityaṃ paricāravāri ca ajñātavaddṛśyate viṣṇunā ca

3,12.5

हरेः प्रीत्यर्थं कुरुते सौ कदाच्चित्तत्रापि कश्चिद्विशेषो ऽस्ति वीन्द्र ।
शृणुष्व सम्यङ्निगृहीतचित्तो यथा प्रोवाच स विजानाति देवः

hareḥ prītyarthaṃ kurute sau kadāccittatrāpi kaścidviśeṣo 'sti vīndra |
śṛṇuṣva samyaṅnigṛhītacitto yathā provāca sa vijānāti devaḥ

3,12.6

सदा त्वदोषं प्रविशेषेश्च मुक्तवेदास्तथा वा पविजानन्ति नित्यम् ।
तस्य स्वरूपं न तथा हरिं च स्वयोग्यतामनतिक्रम्य वेधाः

sadā tvadoṣaṃ praviśeṣeśca muktavedāstathā vā pavijānanti nityam |
tasya svarūpaṃ na tathā hariṃ ca svayogyatāmanatikramya vedhāḥ

3,12.7

हरेः स्वरूपं न विजानाति सर्वं स्वयो ग्यरूपं सर्वदा वेत्ति विष्णोः ।
तत्राज्ञानं नास्ति किञ्चिद्द्विजेन्द्र यावत्स्वरूपं च तथैव लक्ष्म्याः

hareḥ svarūpaṃ na vijānāti sarvaṃ svayo gyarūpaṃ sarvadā vetti viṣṇoḥ |
tatrājñānaṃ nāsti kiñciddvijendra yāvatsvarūpaṃ ca tathaiva lakṣmyāḥ

3,12.8

वेधा न जानाति कुतस्तदन्ये तयोः स्वरूपंन विजानाति सर्वम् ।
तथापि वेदानेकदेशेन वेद जानाति लक्ष्मीर्हरिरूपं च यावत्

vedhā na jānāti kutastadanye tayoḥ svarūpaṃna vijānāti sarvam |
tathāpi vedānekadeśena veda jānāti lakṣmīrharirūpaṃ ca yāvat

3,12.9

तावन्न जानाति विधिः खगेन्द्र ज्ञाने विधातुश्च स्वयोग्यभूते ।
अतो विरिञ्चस्य न चिन्तनीयो ह्यज्ञानलेशः क्वापि देशे च काले

tāvanna jānāti vidhiḥ khagendra jñāne vidhātuśca svayogyabhūte |
ato viriñcasya na cintanīyo hyajñānaleśaḥ kvāpi deśe ca kāle

3,12.10

नाडीं समाविश्य तदा विरिञ्चो न वेद नारायणमेकवच्च ।
तदा शृणोत्तं कमलासनं प्रभुस्तपस्तप द्व्यक्षरं सादरेण

nāḍīṃ samāviśya tadā viriñco na veda nārāyaṇamekavacca |
tadā śṛṇottaṃ kamalāsanaṃ prabhustapastapa dvyakṣaraṃ sādareṇa

3,12.11

अभिप्रायं तस्य सम्यग्विदित्त्वा तपः कुरु त्वं हरितुष्ट्यर्थमेव ।
तपो ऽकरोद्धरिपादैक निष्ठो हरेः प्रीत्यर्थं दिव्यसहस्रवर्षम्

abhiprāyaṃ tasya samyagvidittvā tapaḥ kuru tvaṃ harituṣṭyarthameva |
tapo 'karoddharipādaika niṣṭho hareḥ prītyarthaṃ divyasahasravarṣam

3,12.12

ततो हरिः प्रादुरासीत्खगेन्द्र वरं दातुं भक्तवरस्य दिव्यम् ।
सदा विष्णुं देवदेवो ददर्श चतुर्भुजं तं जलजायताक्षम्

tato hariḥ prādurāsītkhagendra varaṃ dātuṃ bhaktavarasya divyam |
sadā viṣṇuṃ devadevo dadarśa caturbhujaṃ taṃ jalajāyatākṣam

3,12.13

श्रीवत्सलक्ष्मं गलशोभिकौस्तुभं संपश्यन्तं सुप्रसन्नार्द्रदृष्ट्या ।
दृष्ट्वा हरिं ब्रह्म नारायणं च पुरः स्थितं भक्तवश्यं दयालुम्

śrīvatsalakṣmaṃ galaśobhikaustubhaṃ saṃpaśyantaṃ suprasannārdradṛṣṭyā |
dṛṣṭvā hariṃ brahma nārāyaṇaṃ ca puraḥ sthitaṃ bhaktavaśyaṃ dayālum

3,12.14

समर्चयामास महाविभूत्या भक्त्या हरेः पादतीर्थं दधार ।
अस्तौन्महाभागवतप्रधानो हरिं गुरुं भक्तिविवर्धितात्मा

samarcayāmāsa mahāvibhūtyā bhaktyā hareḥ pādatīrthaṃ dadhāra |
astaunmahābhāgavatapradhāno hariṃ guruṃ bhaktivivardhitātmā

3,12.15

ब्रह्मोवाच ।
रमेश लोकेश जगन्निवास तव स्वरूपं न विजानाति देवी ।
तव प्रसादात्सुविजानाति देवी गुणान्वेदोक्तान्सर्वदा वीन्द्र सर्वान्

brahmovāca |
rameśa lokeśa jagannivāsa tava svarūpaṃ na vijānāti devī |
tava prasādātsuvijānāti devī guṇānvedoktānsarvadā vīndra sarvān

3,12.16

तथापि सा न विजानाति देवी साकल्येनाशेषितः सद्गुणांश्च ।
यद्यप्यनुक्तं पञ्चभिर्नास्ति वेदैस्तथापि देवे ऽत्र विशेष आस्ते

tathāpi sā na vijānāti devī sākalyenāśeṣitaḥ sadguṇāṃśca |
yadyapyanuktaṃ pañcabhirnāsti vedaistathāpi deve 'tra viśeṣa āste

3,12.17

तत्त्वेच्छवः प्रविजानन्ति नित्यं वेदे सूक्तान्क्वाप्यनुक्तांश्च सर्वान् ।
आदौ जानन्त्यत्र वेदा मुरारे ऋगादयः सुष्ठु चत्वार एव

tattvecchavaḥ pravijānanti nityaṃ vede sūktānkvāpyanuktāṃśca sarvān |
ādau jānantyatra vedā murāre ṛgādayaḥ suṣṭhu catvāra eva

3,12.18

वेदा ह्येते वेदयन्तीति देव तथा पुराणं भारतं पञ्चरात्रम् ।
क्रमादितो विचिन्त्य सा विष्णुगुणान्स्वयोग्यान्सदा विजानाति रमापि देवी

vedā hyete vedayantīti deva tathā purāṇaṃ bhārataṃ pañcarātram |
kramādito vicintya sā viṣṇuguṇānsvayogyānsadā vijānāti ramāpi devī

3,12.19

विशेषतो ह्युक्तगुणा नृगादिषु स्वयोग्यभूतान्संविजानाति देवी ।
सामान्यतः प्रविजानाति देवी हरेर्गुणान्न विशेषाच्च नित्यम्

viśeṣato hyuktaguṇā nṛgādiṣu svayogyabhūtānsaṃvijānāti devī |
sāmānyataḥ pravijānāti devī harerguṇānna viśeṣācca nityam

3,12.20

अहं विजानामि रमाप्र सादात्तव प्रसादाच्च गुणान्सदैव ।
स्वयोग्यभूताञ्छ्रुतिपूक्तान् गुणांश्च कांश्चिद्विजानाति हरेर्न कश्चित्

ahaṃ vijānāmi ramāpra sādāttava prasādācca guṇānsadaiva |
svayogyabhūtāñchrutipūktān guṇāṃśca kāṃścidvijānāti harerna kaścit

3,12.21

तव प्रसादाच्च मम प्रसादात्कालान्तरे तांश्च जानाति शेषः ।
दुष्कर्मलेशान्न तिरोहितान् गुणान्यानेव पूर्वं विदितान् स्वयोग्यान्

tava prasādācca mama prasādātkālāntare tāṃśca jānāti śeṣaḥ |
duṣkarmaleśānna tirohitān guṇānyāneva pūrvaṃ viditān svayogyān

3,12.22

तानेव ज्ञात्वा पुनरेव शेषस्तिरो हितांल्लब्धगुणस्ततः स्मृतः ।
सदा स्वयोग्यांश्च हरेर्गुणांश्च उमापतिश्चापि तव प्रसादात्

tāneva jñātvā punareva śeṣastiro hitāṃllabdhaguṇastataḥ smṛtaḥ |
sadā svayogyāṃśca harerguṇāṃśca umāpatiścāpi tava prasādāt

3,12.23

यदा विजानाति हरे मुरारे अप्राप्तलब्धेति तदोच्यते हरः ।
ममापि लोकं च यदा मुरारे तदा विजानाति तव स्वरूपम्

yadā vijānāti hare murāre aprāptalabdheti tadocyate haraḥ |
mamāpi lokaṃ ca yadā murāre tadā vijānāti tava svarūpam

3,12.24

गोविन्द नित्याव्यय चित्सुपूर्ण तव प्रसादान्नास्ति शतेषु तन्ममयेये हि देवाश्च शरीरधारिणस्ते ज्ञानहीना विषयेषु निष्ठाः

govinda nityāvyaya citsupūrṇa tava prasādānnāsti śateṣu tanmamayeye hi devāśca śarīradhāriṇaste jñānahīnā viṣayeṣu niṣṭhāḥ

3,12.25

येये देवा विषयेषु निष्ठास्तेते देवा बहिरर्थभावाः ।
येये देवा बहिरर्थभावा मोक्षा दन्ये प्रलपन्तः सदैव

yeye devā viṣayeṣu niṣṭhāstete devā bahirarthabhāvāḥ |
yeye devā bahirarthabhāvā mokṣā danye pralapantaḥ sadaiva

3,12.26

तव स्वरूपे च जगत्स्वरूपे तवासमानं नास्ति विष्णो सदैव ।
यतस्तव प्राकृतो नास्ति देहो यतो ज्ञानं नास्ति नास्त्ये व नित्यम्

tava svarūpe ca jagatsvarūpe tavāsamānaṃ nāsti viṣṇo sadaiva |
yatastava prākṛto nāsti deho yato jñānaṃ nāsti nāstye va nityam

3,12.27

पूर्णानन्दज्ञानदेहो ऽपि नित्यं सदा शरीरी भाष्यते भक्तिमद्भिः ।
यतस्तव प्राकृतो नास्ति देहो ह्यतोपि नित्यमशरीरीति च स्मृतः

pūrṇānandajñānadeho 'pi nityaṃ sadā śarīrī bhāṣyate bhaktimadbhiḥ |
yatastava prākṛto nāsti deho hyatopi nityamaśarīrīti ca smṛtaḥ

3,12.28

नतो ऽहं सर्वदास्मिञ्शरीरे ऽहंममेत्यभिमानेन शून्यः ।
अत्तो ऽप्यहं त्वशरीरी सदैव तथैव नित्यं बहिरर्थैश्च शून्यः

nato 'haṃ sarvadāsmiñśarīre 'haṃmametyabhimānena śūnyaḥ |
atto 'pyahaṃ tvaśarīrī sadaiva tathaiva nityaṃ bahirarthaiśca śūnyaḥ

3,12.29

स्वभोगभार्यासत्यलोकादिभोगः स्वयोग्यभोगो वस्त्रमाल्यादिभोगः ।
एते हि सर्वे बहिरर्थसंज्ञकाः नैसर्गकामाः सर्वदा मे हि विष्णो

svabhogabhāryāsatyalokādibhogaḥ svayogyabhogo vastramālyādibhogaḥ |
ete hi sarve bahirarthasaṃjñakāḥ naisargakāmāḥ sarvadā me hi viṣṇo

3,12.30

तथाप्यहं कामहीनो हि नित्यं रुद्रादयः कामवन्तो यतोतः ।
शरीरिणस्ते बहिरर्थभावा अज्ञानवन्तो ऽपि च संस्मृताः खग

tathāpyahaṃ kāmahīno hi nityaṃ rudrādayaḥ kāmavanto yatotaḥ |
śarīriṇaste bahirarthabhāvā ajñānavanto 'pi ca saṃsmṛtāḥ khaga

3,12.31

स्वदारभोगे केवलां प्रीतिमेवं हरेरेवं सर्वदाहं करोति ।
स्तम्बास्त्रादीन्धारियिष्ये सदैव विष्णोः प्रीत्यर्थं नैव गात्रार्थमेव

svadārabhoge kevalāṃ prītimevaṃ harerevaṃ sarvadāhaṃ karoti |
stambāstrādīndhāriyiṣye sadaiva viṣṇoḥ prītyarthaṃ naiva gātrārthameva

3,12.32

नित्यानन्दादन्यकामो न मेस्ति अतः सदा बहिरर्थैश्च शून्यः ।
ममापि भार्या बहिरर्थशून्या अमूढभावा मूढवतीव दृश्यते

nityānandādanyakāmo na mesti ataḥ sadā bahirarthaiśca śūnyaḥ |
mamāpi bhāryā bahirarthaśūnyā amūḍhabhāvā mūḍhavatīva dṛśyate

3,12.33

अमूढभूता ज्ञानिनां सर्वदैव तथाज्ञानां ज्ञानहीनेति भाति ।
यावज्ज्ञानं चास्ति मे वास्तुदेव तावज्ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति

amūḍhabhūtā jñānināṃ sarvadaiva tathājñānāṃ jñānahīneti bhāti |
yāvajjñānaṃ cāsti me vāstudeva tāvajjñānaṃ vāsudevasya cāsti

3,12.34

यावज्ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति तावज्ज्ञानं ज्ञानवतामृजूनाम् ।
क्रमेणैवाज्ञानिनां वानृजूनामस्पष्टरूपो ज्ञानगतो विशेषः

yāvajjñānaṃ vāsudevasya cāsti tāvajjñānaṃ jñānavatāmṛjūnām |
krameṇaivājñānināṃ vānṛjūnāmaspaṣṭarūpo jñānagato viśeṣaḥ

3,12.35

सौरिप्रकाशे च यथैव दर्शनं तथा मम ज्ञानगतो विशेषः ।
दीपप्रकाशे च यथैव दर्शनं तथा ज्ञानं वासुदेवस्य चास्ति

sauriprakāśe ca yathaiva darśanaṃ tathā mama jñānagato viśeṣaḥ |
dīpaprakāśe ca yathaiva darśanaṃ tathā jñānaṃ vāsudevasya cāsti

3,12.36

अस्पष्टपरूपा न्यूनता ह्यस्ति वायौ तथा ज्ञानं नैव संचिन्तनीयम् ।
एतादृशी ज्ञानशक्तिर्मुरारेर्वाय्वादीनां मोक्षपर्यन्तमस्ति

aspaṣṭaparūpā nyūnatā hyasti vāyau tathā jñānaṃ naiva saṃcintanīyam |
etādṛśī jñānaśaktirmurārervāyvādīnāṃ mokṣaparyantamasti

3,12.37

ज्ञानं त्वृजूनां मोक्षकाले पिपञ्चवाय्वादीनां प्रलयेनाद्रादीर्न ।
वायोर्मम प्रलये सृष्टिकाले तथा गायत्र्या नास्तिनास्त्येव मोहः

jñānaṃ tvṛjūnāṃ mokṣakāle pipañcavāyvādīnāṃ pralayenādrādīrna |
vāyormama pralaye sṛṣṭikāle tathā gāyatryā nāstināstyeva mohaḥ

3,12.38

गायत्रीवद्भारत्या देवदेव ज्ञातव्यमेवं हरितत्त्ववेदिभिः ।
ममाज्ञानं दृश्यते यत्र कुत्र दैत्यादीनां मोहनार्थ सदैव

gāyatrīvadbhāratyā devadeva jñātavyamevaṃ haritattvavedibhiḥ |
mamājñānaṃ dṛśyate yatra kutra daityādīnāṃ mohanārtha sadaiva

3,12.39

तेन प्रीतिर्देवदेवस्य विष्णर्भविष्यतीत्येव विनिश्चितात्मा ।
प्रश्रादिकं त्वज्ञवत्सर्वदैवं करिष्येहं मोहनायाधमानाम्

tena prītirdevadevasya viṣṇarbhaviṣyatītyeva viniścitātmā |
praśrādikaṃ tvajñavatsarvadaivaṃ kariṣyehaṃ mohanāyādhamānām

3,12.40

सूर्योदये नास्ति यथा तमश्च तथाज्ञानं नास्तिनास्त्येव देव ।
करोम्यहं श्रवणं सर्वदैव हरिप्रीत्यर्थं निश्चतार्थं सतां हि

sūryodaye nāsti yathā tamaśca tathājñānaṃ nāstināstyeva deva |
karomyahaṃ śravaṇaṃ sarvadaiva hariprītyarthaṃ niścatārthaṃ satāṃ hi

3,12.41

शतजन्मगतानां त्वनृजूनां पूर्वमेव तु ।
अपरोक्षाभाव एव ह्यज्ञानं समुदीरितम्

śatajanmagatānāṃ tvanṛjūnāṃ pūrvameva tu |
aparokṣābhāva eva hyajñānaṃ samudīritam

3,12.42

अपरोक्षानन्तरं तु नास्त्यज्ञानं न संशयः ।
शतजन्मसु देवेश अपरोक्षेण सर्वदा

aparokṣānantaraṃ tu nāstyajñānaṃ na saṃśayaḥ |
śatajanmasu deveśa aparokṣeṇa sarvadā

3,12.43

पूर्णज्ञानं ममास्त्येव नात्र कार्या विचारणा ।
शतजन्मसु पूर्वं तु परोक्षेण मम प्रभो

pūrṇajñānaṃ mamāstyeva nātra kāryā vicāraṇā |
śatajanmasu pūrvaṃ tu parokṣeṇa mama prabho

3,12.44

पूर्णं ज्ञानं सदाप्यस्तीत्येवमाहुर्महर्षयः ।
संज्ञाजन्मगतायाश्च सरस्वत्या महाप्रभो

pūrṇaṃ jñānaṃ sadāpyastītyevamāhurmaharṣayaḥ |
saṃjñājanmagatāyāśca sarasvatyā mahāprabho

3,12.45

नाज्ञानं चिन्तनीयं हि ब्रह्मय्वोश्च देव हि ।
अत्र कश्चिद्विशेषोस्ति ज्ञातव्यस्तत्वमिच्छुभिः

nājñānaṃ cintanīyaṃ hi brahmayvośca deva hi |
atra kaścidviśeṣosti jñātavyastatvamicchubhiḥ

3,12.46

अवतारेषु भारत्याः कदाचिज्ज्ञानपूर्वकम् ।
सर्वदा ज्ञानरूपा सा सर्वदुः खविवर्जिता

avatāreṣu bhāratyāḥ kadācijjñānapūrvakam |
sarvadā jñānarūpā sā sarvaduḥ khavivarjitā

3,12.47

दैत्यानां मोहनार्थाय अंशे दुः खीव दृश्यते ।
तस्या दुः खादिकं किञ्चिन्नास्तिनास्त्येव सर्वथा

daityānāṃ mohanārthāya aṃśe duḥ khīva dṛśyate |
tasyā duḥ khādikaṃ kiñcinnāstināstyeva sarvathā

3,12.48

अपरोक्षतिरोभाव ईषत्काले प्रदृश्यते ।
तावन्मात्रेण वाज्ञानं तस्यां नैवाहितं च यत्

aparokṣatirobhāva īṣatkāle pradṛśyate |
tāvanmātreṇa vājñānaṃ tasyāṃ naivāhitaṃ ca yat

3,12.49

मूलरूपे तु नास्त्येव भारत्या ज्ञानविस्मृतिः ।
भारत्यास्तु यथा नास्ति सरस्वत्यास्तु किं पुनः

mūlarūpe tu nāstyeva bhāratyā jñānavismṛtiḥ |
bhāratyāstu yathā nāsti sarasvatyāstu kiṃ punaḥ

3,12.50

अंशावतरणं नास्ति सरस्वत्याः कदाचन ।
अंशावतरणं नास्ति ममापि मधुसूदन

aṃśāvataraṇaṃ nāsti sarasvatyāḥ kadācana |
aṃśāvataraṇaṃ nāsti mamāpi madhusūdana

3,12.51

तथैव ज्ञानमस्त्येव हरेर्नारायणस्य च ।
वायोरंशावतारोस्ति यथा मूले तथैव च

tathaiva jñānamastyeva harernārāyaṇasya ca |
vāyoraṃśāvatārosti yathā mūle tathaiva ca

3,12.52

बलज्ञाना दिकं सर्वं चिन्तनीयं न संशयः ।
तथापि वायौ दृश्यन्ते बलज्ञानादिव्यक्तयः

balajñānā dikaṃ sarvaṃ cintanīyaṃ na saṃśayaḥ |
tathāpi vāyau dṛśyante balajñānādivyaktayaḥ

3,12.53

अवतारेषु वायोस्तु सम्यक् शक्त्यात्मनास्ति हि ।
अपरोक्षतिरोभावौ नांशावतरणेष्वपि

avatāreṣu vāyostu samyak śaktyātmanāsti hi |
aparokṣatirobhāvau nāṃśāvataraṇeṣvapi

3,12.54

बलज्ञानादिकं यावन्मूलरूपे प्रदृश्यते ।
त्रेतायुगस्वरूपे च न दर्शयति तादृशम्

balajñānādikaṃ yāvanmūlarūpe pradṛśyate |
tretāyugasvarūpe ca na darśayati tādṛśam

3,12.55

त्रेतायुगस्वरूपे च यादृक् चादर्शयत्प्रभो ।
द्वापरस्थे स्वरूपे तत्तद्दर्शयति तादृशम् ।
त्रेतायुगस्वरूपे च यादृक् चादर्शयत्प्रभो

tretāyugasvarūpe ca yādṛk cādarśayatprabho |
dvāparasthe svarūpe tattaddarśayati tādṛśam |
tretāyugasvarūpe ca yādṛk cādarśayatprabho

3,12.56

द्वापरस्थे वायुरूपे यादृग्वा दर्शयत्प्रभुः ।
वायुः कलियुगे रूपे तद्दर्शयति तादृशम्

dvāparasthe vāyurūpe yādṛgvā darśayatprabhuḥ |
vāyuḥ kaliyuge rūpe taddarśayati tādṛśam

3,12.57

तथा दर्शयते वायुर्दैत्यानां मोहनाय च ।
अवतारेषु वायोश्च अन्तरं ये विदुः प्रभो

tathā darśayate vāyurdaityānāṃ mohanāya ca |
avatāreṣu vāyośca antaraṃ ye viduḥ prabho

3,12.58

ते ऽधं तमः प्रविशन्ते ते दैत्या न च ते सुराः ।
वायावप्यन्तरं नास्ति हरितत्त्वविनिर्णये

te 'dhaṃ tamaḥ praviśante te daityā na ca te surāḥ |
vāyāvapyantaraṃ nāsti haritattvavinirṇaye

3,12.59

निन्दां कुर्वन्ति ये विष्णोर्जिह्वाछेदं करोम्यहम् ।
तदर्थमेव वायोश्च अवतारः सदा भुवि

nindāṃ kurvanti ye viṣṇorjihvāchedaṃ karomyaham |
tadarthameva vāyośca avatāraḥ sadā bhuvi

3,12.60

गुणपूर्णस्य विष्णोस्तु निर्गुणत्वविचिन्तनम् ।
जातानन्दादिपूर्णाङ्ख्यं सोहमित्यादिचिन्तनम्

guṇapūrṇasya viṣṇostu nirguṇatvavicintanam |
jātānandādipūrṇāṅkhyaṃ sohamityādicintanam

3,12.61

चिदानन्दात्मके देहे उत्पत्त्यादिविचिन्तनम् ।
अच्छेद्याभेद्यगात्रेषु च्छेदभेदादिचिन्तनम्

cidānandātmake dehe utpattyādivicintanam |
acchedyābhedyagātreṣu cchedabhedādicintanam

3,12.62

देव्या नित्यावियोगिन्या वियोगादिविचिन्तनम् ।
क्लेशशोकादिशून्यस्य हरेः क्लेशादिचिन्तनम्

devyā nityāviyoginyā viyogādivicintanam |
kleśaśokādiśūnyasya hareḥ kleśādicintanam

3,12.63

व्यासरामादिरूपेष्वनृषिविप्रत्वचिन्तनम् ।
कृष्णरामादिरूपेषु अन्तरस्य विचिन्तनम्

vyāsarāmādirūpeṣvanṛṣivipratvacintanam |
kṛṣṇarāmādirūpeṣu antarasya vicintanam

3,12.64

रामकृष्णादिरूपेषु अन्तरस्य विचिन्तनम् ।
रामकृष्णादिरूपेषु पराजयविचिन्तनम्

rāmakṛṣṇādirūpeṣu antarasya vicintanam |
rāmakṛṣṇādirūpeṣu parājayavicintanam

3,12.65

सन्तानार्थं तु कृष्णे न शिवपूजादिचिन्तनम् ।
रामेण दुः खयुक्तेन लिङ्गस्य स्थापनं कृतम्

santānārthaṃ tu kṛṣṇe na śivapūjādicintanam |
rāmeṇa duḥ khayuktena liṅgasya sthāpanaṃ kṛtam

3,12.66

पञ्चधातुमये कृष्णे हरिरूपविचिन्तनम् ।
स्वयं व्यक्तस्थले चापि चिदा नन्दत्वकल्पनम्

pañcadhātumaye kṛṣṇe harirūpavicintanam |
svayaṃ vyaktasthale cāpi cidā nandatvakalpanam

3,12.67

पितृमातृद्विजातीनां हरिरूपत्वचिन्तनम् ।
अस्वतन्त्रेण रुद्रेण हरेरैक्यदिचिन्तनम्

pitṛmātṛdvijātīnāṃ harirūpatvacintanam |
asvatantreṇa rudreṇa hareraikyadicintanam

3,12.68

विष्णोः सूर्येण साकं च अभेदा दिविचिन्तनम् ।
सर्वोत्तमः सूर्य एव विष्ण्वाद्यास्तस्य किङ्कराः

viṣṇoḥ sūryeṇa sākaṃ ca abhedā divicintanam |
sarvottamaḥ sūrya eva viṣṇvādyāstasya kiṅkarāḥ

3,12.69

इत्यादिचिन्तनं दोषो हरिनिन्देति चोच्यते ।
अस्वयं व्यक्तिलिङ्गेषु अश्वत्थतुलसीषु च

ityādicintanaṃ doṣo harinindeti cocyate |
asvayaṃ vyaktiliṅgeṣu aśvatthatulasīṣu ca

3,12.70

शालग्रामं विहायैव नमनं ये प्रकुर्वते ।
ते सर्वे हरिनिन्दायामविकारिण एव हि

śālagrāmaṃ vihāyaiva namanaṃ ye prakurvate |
te sarve harinindāyāmavikāriṇa eva hi

3,12.71

मोक्षाधिकारिणो ये तु अज्ञानात्परमेश्वरम् ।
पार्थक्यनयनं येषु कुर्वन्ति यर्हि वा प्रभो

mokṣādhikāriṇo ye tu ajñānātparameśvaram |
pārthakyanayanaṃ yeṣu kurvanti yarhi vā prabho

3,12.72

तर्हि तेषां हि कालेषु दुः खं याति न संशयः ।
अतः प्रार्थक्यनयनं ये कुर्वन्त्येषु सर्वदा

tarhi teṣāṃ hi kāleṣu duḥ khaṃ yāti na saṃśayaḥ |
ataḥ prārthakyanayanaṃ ye kurvantyeṣu sarvadā

3,12.73

ते सर्वे त्वबुधा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा ।
अस्वयंव्यक्तलिङ्गेषु नमनं ये प्रकुर्वते

te sarve tvabudhā jñeyā nātra kāryā vicāraṇā |
asvayaṃvyaktaliṅgeṣu namanaṃ ye prakurvate

3,12.74

ते सर्वे ह्यसुरा ज्ञेया नान्यथा तु कथञ्चन ।
विहाय शून्यमश्वत्थं नमनं ये प्रकुर्वते

te sarve hyasurā jñeyā nānyathā tu kathañcana |
vihāya śūnyamaśvatthaṃ namanaṃ ye prakurvate

3,12.75

द्विमासहीनां तुलसीमप्रसूतां च गां नवाम् ।
ते सर्वे ह्यसुरा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा

dvimāsahīnāṃ tulasīmaprasūtāṃ ca gāṃ navām |
te sarve hyasurā jñeyā nātra kāryā vicāraṇā

3,12.76

गुल्माद्याश्च मनुष्यान्तास्ते ज्ञेया ब्रह्मबाहवः ।
अस्मच्छतायुः पर्यन्तमेक एव कलिः स्मृतः

gulmādyāśca manuṣyāntāste jñeyā brahmabāhavaḥ |
asmacchatāyuḥ paryantameka eva kaliḥ smṛtaḥ

3,12.77

कलौ संति कल्पमानं कलेरन्ते संति च ।
तस्मिन्दिने ब्रह्मरूपे गच्छन्ति च तमोन्तिकम्

kalau saṃti kalpamānaṃ kalerante saṃti ca |
tasmindine brahmarūpe gacchanti ca tamontikam

3,12.78

तत्र स्थित्वा लोकमार्गं प्रतीक्षन्ते न संशयः ।
साधकैर्विष्णुकार्याणां वायुदासैः प्रपीडिताः

tatra sthitvā lokamārgaṃ pratīkṣante na saṃśayaḥ |
sādhakairviṣṇukāryāṇāṃ vāyudāsaiḥ prapīḍitāḥ

3,12.79

शतवर्षानन्तरं च सर्वेषां कलिना सह ।
वायोर्गदाप्रहारेण लिङ्गभङ्गो भविष्यति

śatavarṣānantaraṃ ca sarveṣāṃ kalinā saha |
vāyorgadāprahāreṇa liṅgabhaṅgo bhaviṣyati

3,12.80

तमोन्धं प्रविशन्त्येते तारतम्येन सर्वशः ।
तमस्यन्धेपि संसारे नात्र कार्या विचारणा

tamondhaṃ praviśantyete tāratamyena sarvaśaḥ |
tamasyandhepi saṃsāre nātra kāryā vicāraṇā

3,12.81

सर्वेषामुत्तमोन्ते यः कलिरेव न संशयः ।
दूषको विष्णुभक्तानां तत्समो नास्ति सर्वदा

sarveṣāmuttamonte yaḥ kalireva na saṃśayaḥ |
dūṣako viṣṇubhaktānāṃ tatsamo nāsti sarvadā

3,12.82

संसारे वान्धतमसि सर्वत्र हरिदूषकः ।
मिथ्यादाने ज्ञानबुद्धिर्दुः खे च सुखबुद्धिमान्

saṃsāre vāndhatamasi sarvatra haridūṣakaḥ |
mithyādāne jñānabuddhirduḥ khe ca sukhabuddhimān

3,12.83

तस्मात्कलिसमो लोके शिवभक्तो न कुत्रचित् ।
दुर्योधनः स एवोक्तो दुः खानन्त्यस्वरूपवान्

tasmātkalisamo loke śivabhakto na kutracit |
duryodhanaḥ sa evokto duḥ khānantyasvarūpavān

3,12.84

तस्माच्छतगुणांशेन कलिभार्या तु सर्वदा ।
अलक्ष्मीरिति विख्याता सा लोके मन्थरा स्मृता

tasmācchataguṇāṃśena kalibhāryā tu sarvadā |
alakṣmīriti vikhyātā sā loke mantharā smṛtā

3,12.85

तस्माद्दशगुणांशोनो विप्रचित्तिस्तु सर्वदा ।
जरासंधः स एवोक्तः कालनेमिस्ततः परम्

tasmāddaśaguṇāṃśono vipracittistu sarvadā |
jarāsaṃdhaḥ sa evoktaḥ kālanemistataḥ param

3,12.86

तस्माच्छतगुणांशोनः स तु कंसेति विश्रुतः ।
तस्मात्पञ्चगुणैर्हीनौ मधुक्रैटभसंज्ञकौ

tasmācchataguṇāṃśonaḥ sa tu kaṃseti viśrutaḥ |
tasmātpañcaguṇairhīnau madhukraiṭabhasaṃjñakau

3,12.87

तावेव हंसहिडंबकौ ज्ञेयौ तौ च जनार्दन ।
विप्रचित्तिसमो ज्ञेयो भौमो वै भूतले स्मृतः

tāveva haṃsahiḍaṃbakau jñeyau tau ca janārdana |
vipracittisamo jñeyo bhaumo vai bhūtale smṛtaḥ

3,12.88

तस्मादष्ट गुणैरुच्यो हरिण्यकशिषुः स्मृतः ।
तस्माच्च त्रिगुणैर्हीनो हिरण्याक्षो महासुरः

tasmādaṣṭa guṇairucyo hariṇyakaśiṣuḥ smṛtaḥ |
tasmācca triguṇairhīno hiraṇyākṣo mahāsuraḥ

3,12.89

मणिमांस्तत्समो ज्ञेयः किञ्चिदूनो बकः स्मृतः ।
तस्माद्विंशद्गुणैर्हीनस्तारकाख्यो महासुरः

maṇimāṃstatsamo jñeyaḥ kiñcidūno bakaḥ smṛtaḥ |
tasmādviṃśadguṇairhīnastārakākhyo mahāsuraḥ

3,12.90

तस्मात्षड्गुणतो हीनः शंबरो लोककण्टकः ।
शंबरस्य समो ज्ञेयः शाल्वो दैत्येषु चाधमः

tasmātṣaḍguṇato hīnaḥ śaṃbaro lokakaṇṭakaḥ |
śaṃbarasya samo jñeyaḥ śālvo daityeṣu cādhamaḥ

3,12.91

शंबरात्तु द्विगुणतो हिडिंबो न्यून उच्यते ।
बाणस्ततो ऽधमो ज्ञेयः स तु कीचकनामतः

śaṃbarāttu dviguṇato hiḍiṃbo nyūna ucyate |
bāṇastato 'dhamo jñeyaḥ sa tu kīcakanāmataḥ

3,12.92

द्वापारख्यो महाहासोबाणासुरसमः स्मृतः ।
तस्माद्दशगुणैर्हीनो नमुचिदैत्यसत्तमः

dvāpārakhyo mahāhāsobāṇāsurasamaḥ smṛtaḥ |
tasmāddaśaguṇairhīno namucidaityasattamaḥ

3,12.93

नमुचेस्तुसमौ ज्ञेयौ पाक इल्वल इत्युभौ ।
तस्माच्चतुर्गुणैर्हीनो वातापिर्दानवाधमः

namucestusamau jñeyau pāka ilvala ityubhau |
tasmāccaturguṇairhīno vātāpirdānavādhamaḥ

3,12.94

तस्मात्सार्धगुणैर्हीनो धेनुको नाम दैत्यराट् ।
धेनुकादर्धगुणतः केशी दैत्यस्तु चावरः

tasmātsārdhaguṇairhīno dhenuko nāma daityarāṭ |
dhenukādardhaguṇataḥ keśī daityastu cāvaraḥ

3,12.95

केशीदैत्यसमो ज्ञेयस्तृणावर्तो महासुरः ।
तस्माद्दशगुणैर्हीनो हंसो नामरमापते

keśīdaityasamo jñeyastṛṇāvarto mahāsuraḥ |
tasmāddaśaguṇairhīno haṃso nāmaramāpate

3,12.96

त्रिरिकस्तु समो ज्ञेयस्तत्समः पौरुकस्मृतः ।
वेतः स एव विज्ञेयः पूर्वजन्मनि सत्तम

tririkastu samo jñeyastatsamaḥ paurukasmṛtaḥ |
vetaḥ sa eva vijñeyaḥ pūrvajanmani sattama

3,12.97

तस्मादेकगुणैर्हीनौ कुंभाण्डककुपर्णकौ ।
दुः शासनस्तु विज्ञेयो जरासंधसमः प्रभो

tasmādekaguṇairhīnau kuṃbhāṇḍakakuparṇakau |
duḥ śāsanastu vijñeyo jarāsaṃdhasamaḥ prabho

3,12.98

कंसेन तुल्यो विज्ञेयो विकर्णो दैत्यसत्तमः ।
कुंभकर्णाच्छतगुणैर्हीनौ क्रध्येति विश्रुतः

kaṃsena tulyo vijñeyo vikarṇo daityasattamaḥ |
kuṃbhakarṇācchataguṇairhīnau kradhyeti viśrutaḥ

3,12.99

तस्माच्छतगुणैर्हीनः शतधन्वा महासुरः ।
समानस्तस्य विज्ञेयः कर्मारिर्दैत्यसत्तमः

tasmācchataguṇairhīnaḥ śatadhanvā mahāsuraḥ |
samānastasya vijñeyaḥ karmārirdaityasattamaḥ

3,12.100

कालकेयस्तु विज्ञेयः सदा वेनसमो मतः ।
अधमानां तु दैत्यानामुत्तमैः साम्यमुच्यते

kālakeyastu vijñeyaḥ sadā venasamo mataḥ |
adhamānāṃ tu daityānāmuttamaiḥ sāmyamucyate

3,12.101

तत्रावेशाच्च विज्ञेयं देवानां नात्र संशयः ।
तस्माच्छतगुर्णैहीनश्चित्तमानसुरो महान्

tatrāveśācca vijñeyaṃ devānāṃ nātra saṃśayaḥ |
tasmācchatagurṇaihīnaścittamānasuro mahān

3,12.102

तच्छरीराभिमानी तु तस्माच्छतगुणैर्वरः ।
तस्माच्छतगुणैहींनो हस्तमानसुरो महान्

taccharīrābhimānī tu tasmācchataguṇairvaraḥ |
tasmācchataguṇaihīṃno hastamānasuro mahān

3,12.103

तस्माच्छतगुणैर्हीनः पादमानसुरो महान् ।
नेत्रेन्द्रियाभिमानी तु तस्माच्छतगुणो वरः

tasmācchataguṇairhīnaḥ pādamānasuro mahān |
netrendriyābhimānī tu tasmācchataguṇo varaḥ

3,12.104

चक्षुरिन्द्रियमानी तु तस्माच्छतगुणो वरः ।
तस्माच्छगुणैर्हीनः स्पर्शमानसुरो महान्

cakṣurindriyamānī tu tasmācchataguṇo varaḥ |
tasmācchaguṇairhīnaḥ sparśamānasuro mahān

3,12.105

तस्माच्छतगुर्णैहीनश्चण्डमानसुरो महान् ।
तस्माच्छतगुर्णैर्हीनः शिश्रमानसुरो महान्

tasmācchatagurṇaihīnaścaṇḍamānasuro mahān |
tasmācchatagurṇairhīnaḥ śiśramānasuro mahān

3,12.106

तस्माच्छतगुणैर्हीनः कर्ममानसुरः स्मृतः ।
कल्पाद्यैः प्रेरिताः सर्वे रुद्राद्या अधिकारिणः

tasmācchataguṇairhīnaḥ karmamānasuraḥ smṛtaḥ |
kalpādyaiḥ preritāḥ sarve rudrādyā adhikāriṇaḥ

3,12.107

कदाचित्सुविरुद्धं च कुर्वन्ति तव सत्तम ।
कदाप्यहं च वायुश्च विरुद्धं नाचरेव भोः

kadācitsuviruddhaṃ ca kurvanti tava sattama |
kadāpyahaṃ ca vāyuśca viruddhaṃ nācareva bhoḥ

3,12.108

मूलेष्वंशावतारेषु रुद्रादीना महाप्रभो ।
बुद्धिर्विनश्यते यस्मात्तस्माच्छिन्ना हि ते ऽखिलाः

mūleṣvaṃśāvatāreṣu rudrādīnā mahāprabho |
buddhirvinaśyate yasmāttasmācchinnā hi te 'khilāḥ

3,12.109

महीपते च मद्बुद्धिस्तस्मादच्छिन्नसंज्ञिकः ।
एतादृशोप्यहं देव न च शक्तिस्तु नस्तवे

mahīpate ca madbuddhistasmādacchinnasaṃjñikaḥ |
etādṛśopyahaṃ deva na ca śaktistu nastave

3,12.110

मह्यमच्छिन्नभक्ताय दयां कुरु महाप्रभो ।
इति स्तुत्वा हरिं ब्रह्मा स्थितः प्राञ्ज लिरग्रतः

mahyamacchinnabhaktāya dayāṃ kuru mahāprabho |
iti stutvā hariṃ brahmā sthitaḥ prāñja liragrataḥ

Chapter 3.13

3,13.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे द्वितीयांशे धर्मकाण्डे श्रीकृष्णगरुडसंवादे ब्रह्मस्तुतिवर्णनं नाम द्वादशो ऽद्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 13 श्रीकृष्ण उवाच ।
इति स्तुतः स भगवान् स्वपूत्रेण दयानिधिः ।
मेधगंभीरया वाचा प्रोवाच मधुसूदनः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe dvitīyāṃśe dharmakāṇḍe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde brahmastutivarṇanaṃ nāma dvādaśo 'dyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 13 śrīkṛṣṇa uvāca |
iti stutaḥ sa bhagavān svapūtreṇa dayānidhiḥ |
medhagaṃbhīrayā vācā provāca madhusūdanaḥ

3,13.2

सृज ब्रह्मन्निमान्देवान्मत्प्रसादात्क्रमेण च ।
यथा वै प्राक्क्षणेतद्वत्सृज सर्वं महाप्रभो

sṛja brahmannimāndevānmatprasādātkrameṇa ca |
yathā vai prākkṣaṇetadvatsṛja sarvaṃ mahāprabho

3,13.3

नास्ति प्रयोजनं तेन तव मत्प्रीतये सृज ।
एवमुक्तस्तु हारिणा ब्रह्मा स्तुत्वा हरिं परम्

nāsti prayojanaṃ tena tava matprītaye sṛja |
evamuktastu hāriṇā brahmā stutvā hariṃ param

3,13.4

सृष्टिं कर्तुं मनो दध्रे प्रीणयन्नेव माधवम् ।
महत्तत्वात्मको ब्रह्मा वायुं जीवभिमानिनम्

sṛṣṭiṃ kartuṃ mano dadhre prīṇayanneva mādhavam |
mahattatvātmako brahmā vāyuṃ jīvabhimāninam

3,13.6

आदौ ससर्ज गरुड पुरुषात्मा स एव च ।
ततो दक्षिणहस्तात्तु ब्रह्माणीं भारन्ती तथा

ādau sasarja garuḍa puruṣātmā sa eva ca |
tato dakṣiṇahastāttu brahmāṇīṃ bhārantī tathā

3,13.6

(13.5) असृजत्ते महाभागे अव्यक्तस्य नियामिके ।
वामहस्तात्सत्यपुत्रो महत्तत्वात्मको ऽनलः

(13.5) asṛjatte mahābhāge avyaktasya niyāmike |
vāmahastātsatyaputro mahattatvātmako 'nalaḥ

3,13.7

ब्रह्मणो दक्षिणाद्धस्तादहङ्कारात्मको हरः ।
आदौ शेषस्ततो जज्ञे गरुडतदनन्तरम्

brahmaṇo dakṣiṇāddhastādahaṅkārātmako haraḥ |
ādau śeṣastato jajñe garuḍatadanantaram

3,13.8

तदनन्तरजो रुद्रः स एवं सृष्टवान्प्रभुः ।
स्वोत्पत्त्यनन्तरं ब्रह्मा दशवर्षान्महाप्रभुः

tadanantarajo rudraḥ sa evaṃ sṛṣṭavānprabhuḥ |
svotpattyanantaraṃ brahmā daśavarṣānmahāprabhuḥ

3,13.9

वायुमुत्त्पाद्रयामास वत्सरानन्तरे प्रभुः ।
गायत्रीं जनयामास वायोरुत्पत्त्यनन्तरम्

vāyumuttpādrayāmāsa vatsarānantare prabhuḥ |
gāyatrīṃ janayāmāsa vāyorutpattyanantaram

3,13.10

संवत्सरानन्तरे तु भारतीमसृजत्प्रभुः ।
भारत्यनन्तरं शें दिव्यसाहस्रवत्सरात्

saṃvatsarānantare tu bhāratīmasṛjatprabhuḥ |
bhāratyanantaraṃ śeṃ divyasāhasravatsarāt

3,13.11

अनन्तरं संबभूव गरुडस्तु ततः परम् ।
दिव्यसाहस्रवर्षात्तु तथा रुद्रञ्च सृष्टवान्

anantaraṃ saṃbabhūva garuḍastu tataḥ param |
divyasāhasravarṣāttu tathā rudrañca sṛṣṭavān

3,13.12

शेषस्यानन्तरं देवीं वारुणीं च महाप्रभुः ।
दशवर्षानन्तरं तु ह्यसृजत्कमलासनः

śeṣasyānantaraṃ devīṃ vāruṇīṃ ca mahāprabhuḥ |
daśavarṣānantaraṃ tu hyasṛjatkamalāsanaḥ

3,13.13

गरुडानन्तरं देवीं सौपर्णीमसृजत्प्रभुः ।
दशवर्षानन्तरं च पार्वतीं च तथैव सः

garuḍānantaraṃ devīṃ sauparṇīmasṛjatprabhuḥ |
daśavarṣānantaraṃ ca pārvatīṃ ca tathaiva saḥ

3,13.14

पार्वत्यनन्तरं चन्द्रं मनस्तत्त्वनियामकम् ।
दशवर्षानन्तरं तु वासवं ह्यसृजत्ततः

pārvatyanantaraṃ candraṃ manastattvaniyāmakam |
daśavarṣānantaraṃ tu vāsavaṃ hyasṛjattataḥ

3,13.15

अभिमानी दक्षिणस्य बाहोश्च परमेष्ठिनः ।
दशवर्षानन्तरं तु शची तामसृजत्प्रभुः

abhimānī dakṣiṇasya bāhośca parameṣṭhinaḥ |
daśavarṣānantaraṃ tu śacī tāmasṛjatprabhuḥ

3,13.16

इन्द्रस्यानन्तरं कामं त्रिंशद्वर्षादनन्तरम् ।
असृजद्वामबाहोश्चमनस्तत्वाभिमानिनम्

indrasyānantaraṃ kāmaṃ triṃśadvarṣādanantaram |
asṛjadvāmabāhoścamanastatvābhimāninam

3,13.17

तदनन्तरजां देवीं दशवर्षादनन्तरम् ।
रतिं स जनयामास कामभार्यां महाप्रभुः

tadanantarajāṃ devīṃ daśavarṣādanantaram |
ratiṃ sa janayāmāsa kāmabhāryāṃ mahāprabhuḥ

3,13.18

कामस्याप्यभिमानी तु स एव परिकीर्तितः ।
ब्रह्माहङ्कारिकं प्राणं कार्योत्पत्तेरनन्तरम्

kāmasyāpyabhimānī tu sa eva parikīrtitaḥ |
brahmāhaṅkārikaṃ prāṇaṃ kāryotpatteranantaram

3,13.19

दशवर्षानन्तरं तु निर्ममे नासिक ततः ।
तस्य भार्यां नासिकस्यः पञ्चवर्षादनन्तरम्

daśavarṣānantaraṃ tu nirmame nāsika tataḥ |
tasya bhāryāṃ nāsikasyaḥ pañcavarṣādanantaram

3,13.20

निर्ममे नासिकां वामां ब्रह्मा लोकपितामहः ।
अहङ्कारादनु ब्रह्मा सज्ञानं च बृहस्पतिम्

nirmame nāsikāṃ vāmāṃ brahmā lokapitāmahaḥ |
ahaṅkārādanu brahmā sajñānaṃ ca bṛhaspatim

3,13.21

निर्ममे च वर्षयुग्मपञ्चवर्षादनन्तरम् ।
पञ्चवर्षानन्तरं तु तारां भार्यां विनिर्ममे

nirmame ca varṣayugmapañcavarṣādanantaram |
pañcavarṣānantaraṃ tu tārāṃ bhāryāṃ vinirmame

3,13.22

गुरोरनन्तरं ब्रह्मा पञ्चविंशादनन्तरम् ।
स्वायंभुवं मनुं चैव निर्ममे मनसा विभुः

guroranantaraṃ brahmā pañcaviṃśādanantaram |
svāyaṃbhuvaṃ manuṃ caiva nirmame manasā vibhuḥ

3,13.23

पञ्चवर्षानन्तरं तु शतरूपां विनिर्ममे ।
शतरूपानन्तरं तु विंशद्वर्षदिनान्तरम्

pañcavarṣānantaraṃ tu śatarūpāṃ vinirmame |
śatarūpānantaraṃ tu viṃśadvarṣadināntaram

3,13.24

दक्षः शिष्यात्मको जज्ञे दक्षिणाङ्गुष्ठतः प्रभोः ।
पञ्चवर्षानन्तरं तु वामाङ्गुष्ठाच्चतुर्मुखः

dakṣaḥ śiṣyātmako jajñe dakṣiṇāṅguṣṭhataḥ prabhoḥ |
pañcavarṣānantaraṃ tu vāmāṅguṣṭhāccaturmukhaḥ

3,13.25

प्रसूतिमसृजद्ब्रह्मा सृष्ट्यर्थं परमादरात् ।
दक्षस्यानन्तरं ब्रह्मा पञ्चविंशादनन्तरम्

prasūtimasṛjadbrahmā sṛṣṭyarthaṃ paramādarāt |
dakṣasyānantaraṃ brahmā pañcaviṃśādanantaram

3,13.26

निर्ममे ह्यनिरुद्धं च मध्यमाङ्गुलिपर्वतः ।
पञ्चवर्षानन्तरं तु ससर्ज भगवानजः

nirmame hyaniruddhaṃ ca madhyamāṅguliparvataḥ |
pañcavarṣānantaraṃ tu sasarja bhagavānajaḥ

3,13.27

विराजसंज्ञकां भार्यां मध्यमाङ्गुलिपर्वतः ।
अनिरुद्धानन्तर तु शतवर्षादनन्तरम्

virājasaṃjñakāṃ bhāryāṃ madhyamāṅguliparvataḥ |
aniruddhānantara tu śatavarṣādanantaram

3,13.28

निर्ममे प्रवहं वायुं कनिष्ठाङ्गुलिपर्वतः ।
दशवर्षानन्तरं तु प्रवाहीं निर्ममे प्रभुः

nirmame pravahaṃ vāyuṃ kaniṣṭhāṅguliparvataḥ |
daśavarṣānantaraṃ tu pravāhīṃ nirmame prabhuḥ

3,13.29

कनिष्ठाङ्गुलिपर्वाच्च वामदेवं न संशयः ।
प्रवहानन्तरं तब्रह्मा शतवर्षादनन्तरम्

kaniṣṭhāṅguliparvācca vāmadevaṃ na saṃśayaḥ |
pravahānantaraṃ tabrahmā śatavarṣādanantaram

3,13.30

यमं विनिर्ममे पृष्ठादष्टवर्षादनन्तरम् ।
तद्भार्यां शामलां देवीं तस्मादेव महाप्रभुः

yamaṃ vinirmame pṛṣṭhādaṣṭavarṣādanantaram |
tadbhāryāṃ śāmalāṃ devīṃ tasmādeva mahāprabhuḥ

3,13.31

यमस्यानन्तरं चन्द्रं त्रिंशद्वर्षादनन्तरम् ।
असृजद्दक्षिणाच्छोत्राच्छोत्रतत्त्वनियामकम्

yamasyānantaraṃ candraṃ triṃśadvarṣādanantaram |
asṛjaddakṣiṇācchotrācchotratattvaniyāmakam

3,13.32

नववर्षानन्तरं तु रोहिणीसमृजत्प्रभुः ।
वामश्रोत्राच्च गरुडं वामश्रोत्राभिमानिनम्

navavarṣānantaraṃ tu rohiṇīsamṛjatprabhuḥ |
vāmaśrotrācca garuḍaṃ vāmaśrotrābhimāninam

3,13.33

चन्द्रस्यानन्तरं सूर्यं विंशद्वर्षादनन्तरम् ।
सम्यग्विनिर्ममे ब्रह्मा दक्षिणाक्ष्णश्च देवताम्

candrasyānantaraṃ sūryaṃ viṃśadvarṣādanantaram |
samyagvinirmame brahmā dakṣiṇākṣṇaśca devatām

3,13.34

वामाक्ष्णो निर्ममे संज्ञां षड्वर्षानन्तरं प्रभुः ।
सूर्यस्यानन्तरं ब्रह्मा शतवर्षादनन्तरम्

vāmākṣṇo nirmame saṃjñāṃ ṣaḍvarṣānantaraṃ prabhuḥ |
sūryasyānantaraṃ brahmā śatavarṣādanantaram

3,13.35

रसनेन्द्रियाच्च वरुणं निर्ममे तस्य मानिनम् ।
विंशद्वर्षानन्तरं तु तस्मादेवेद्रियात्प्रभुः

rasanendriyācca varuṇaṃ nirmame tasya māninam |
viṃśadvarṣānantaraṃ tu tasmādevedriyātprabhuḥ

3,13.36

गङ्गां विनिर्ममे ब्रह्मा रसनेन्द्रियदेवताम् ।
वरुणस्यानन्तरं तु दशवर्षादनन्तरम्

gaṅgāṃ vinirmame brahmā rasanendriyadevatām |
varuṇasyānantaraṃ tu daśavarṣādanantaram

3,13.37

उत्संगान्निर्ममे ब्रह्मा नारदं भगवत्प्रियम् ।
नारदस्यानन्तरं तु षष्टिवर्षादनन्तरम्

utsaṃgānnirmame brahmā nāradaṃ bhagavatpriyam |
nāradasyānantaraṃ tu ṣaṣṭivarṣādanantaram

3,13.38

अग्निं विनिर्ममे ब्रह्मात्वगिन्द्रियतः प्रभुः ।
अतो वागभिमानी सं पञ्चवर्षादनन्तरम्

agniṃ vinirmame brahmātvagindriyataḥ prabhuḥ |
ato vāgabhimānī saṃ pañcavarṣādanantaram

3,13.39

स्वाहां विनिर्ममे ब्रह्मा तामाहुर्मन्त्रदेवताम् ।
अग्नेरनन्तरं वीन्द्र भृगुं ब्रह्मर्षिसत्तमम्

svāhāṃ vinirmame brahmā tāmāhurmantradevatām |
agneranantaraṃ vīndra bhṛguṃ brahmarṣisattamam

3,13.40

दशवर्षानन्तरं तु भ्रुवोर्मध्याद्विनिर्ममे ।
संवत्सरानन्तरं तु भृगुभार्यां विनिर्ममे

daśavarṣānantaraṃ tu bhruvormadhyādvinirmame |
saṃvatsarānantaraṃ tu bhṛgubhāryāṃ vinirmame

3,13.41

भृगोरनन्तरं ब्रह्मा शतवर्षादनन्तरम् ।
कश्यपञ्जनयामास मनसा च स्वयं प्रभुः

bhṛgoranantaraṃ brahmā śatavarṣādanantaram |
kaśyapañjanayāmāsa manasā ca svayaṃ prabhuḥ

3,13.42

संवत्सरानन्तरं तु अदितिं निर्ममे प्रभुः ।
कश्यपानन्तरं चात्रिं दशवर्षादनन्तरम्

saṃvatsarānantaraṃ tu aditiṃ nirmame prabhuḥ |
kaśyapānantaraṃ cātriṃ daśavarṣādanantaram

3,13.43

अत्रेरनन्तरं ब्रह्मा दशवर्षादनन्तरम् ।
अजीजनद्भरद्वाजं वसिष्ठ तदनतरम्

atreranantaraṃ brahmā daśavarṣādanantaram |
ajījanadbharadvājaṃ vasiṣṭha tadanataram

3,13.44

दशवर्षानन्तरं तु तेषां भार्याः क्रमेण तु ।
संवत्सरानन्तरेण असृजत्कमलासनः

daśavarṣānantaraṃ tu teṣāṃ bhāryāḥ krameṇa tu |
saṃvatsarānantareṇa asṛjatkamalāsanaḥ

3,13.45

वसिष्ठस्यानन्तरं तु गौतमं ह्यसृजत्प्रभुः ।
दशवर्षानन्तरेण जमदग्निं ततो ऽसृजत्

vasiṣṭhasyānantaraṃ tu gautamaṃ hyasṛjatprabhuḥ |
daśavarṣānantareṇa jamadagniṃ tato 'sṛjat

3,13.46

दशवर्षानन्तरेण मनुर्वैवस्वतो ऽभवत् ।
मनोरनन्तरं जज्ञे शतवर्षादनन्तरम्

daśavarṣānantareṇa manurvaivasvato 'bhavat |
manoranantaraṃ jajñe śatavarṣādanantaram

3,13.47

विष्वक्सेनो महाभागो वायुपुत्रो महाबलः ।
तस्माच्चतुर्दशे वर्षे गणपो ह्यभवद्विभोः

viṣvakseno mahābhāgo vāyuputro mahābalaḥ |
tasmāccaturdaśe varṣe gaṇapo hyabhavadvibhoḥ

3,13.48

तदनन्तरजो वीन्द्र अष्टवर्षादनन्तरम् ।
धनपो ह्यभवत्तत्र तद्भार्या वत्सरे परे

tadanantarajo vīndra aṣṭavarṣādanantaram |
dhanapo hyabhavattatra tadbhāryā vatsare pare

3,13.49

विष्वक्सेनानन्तरं तु दशवर्षादनन्तरम् ।
जयादीन्भ गवद्भक्तान्सृष्टवान् कमलासनः

viṣvaksenānantaraṃ tu daśavarṣādanantaram |
jayādīnbha gavadbhaktānsṛṣṭavān kamalāsanaḥ

3,13.50

जयाद्यानन्तरं ब्रह्मा वल्लाद्याः कर्मदेवताः ।
शतवर्षानन्तरं तु सृष्टवाञ्छिववाहनम्

jayādyānantaraṃ brahmā vallādyāḥ karmadevatāḥ |
śatavarṣānantaraṃ tu sṛṣṭavāñchivavāhanam

3,13.51

कर्मदेवानन्तरं तु त्रिंशद्वर्षादनन्तरम् ।
पर्जन्यमसृज्ब्रह्मा मन्त्रयन्त्राभिमानिनम्

karmadevānantaraṃ tu triṃśadvarṣādanantaram |
parjanyamasṛjbrahmā mantrayantrābhimāninam

3,13.52

पर्जन्यानन्तरं ब्रह्मा दशवर्षादनन्तरम् ।
पुष्करं जनयामास कर्मतत्त्वाभिमानिनम्

parjanyānantaraṃ brahmā daśavarṣādanantaram |
puṣkaraṃ janayāmāsa karmatattvābhimāninam

3,13.53

एवं विनिर्ममे ब्रह्मा मत्प्रसादात्खगेश्वर ।
एवं ज्ञात्वा मोक्षमेति नान्यथा तु कथञ्चन

evaṃ vinirmame brahmā matprasādātkhageśvara |
evaṃ jñātvā mokṣameti nānyathā tu kathañcana

Chapter 3.14

3,14.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे श्रीकृष्णगरुडसंवादे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे देवोत्पत्तिनिरूपणं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 14 श्रीगरुड उवाच ।
अवतारान्हरे ब्रूहि तथा लक्ष्म्या दिवौकसाम् ।
गुणानामन्तर ब्रूहि शिष्यस्य मम सव्रत

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe śrīkṛṣṇagaruḍasaṃvāde uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe devotpattinirūpaṇaṃ nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 14 śrīgaruḍa uvāca |
avatārānhare brūhi tathā lakṣmyā divaukasām |
guṇānāmantara brūhi śiṣyasya mama savrata

3,14.2

श्रीकृष्ण उवाच ।
यो मूलरूपी भगवाननन्तो ब्रह्मादिभिः पुर्णगुणः स्वतन्त्रः ।
पुरातनः पूर्णतनुर्मदात्मा न तादृशाः संति कदापि वीद्र

śrīkṛṣṇa uvāca |
yo mūlarūpī bhagavānananto brahmādibhiḥ purṇaguṇaḥ svatantraḥ |
purātanaḥ pūrṇatanurmadātmā na tādṛśāḥ saṃti kadāpi vīdra

3,14.3

पादश्च पूर्णः पादतलं च पूर्णं नखाश्च पूर्णाः कटिकण्ठौ च पूर्णौ ।
ऊरू च पूर्णे उदरं च पूर्णं लब्ध्वापि पूर्णाञ्जगृहे तथाप्युरः

pādaśca pūrṇaḥ pādatalaṃ ca pūrṇaṃ nakhāśca pūrṇāḥ kaṭikaṇṭhau ca pūrṇau |
ūrū ca pūrṇe udaraṃ ca pūrṇaṃ labdhvāpi pūrṇāñjagṛhe tathāpyuraḥ

3,14.4

स्कन्धः सुपूर्णाः सकलाश्च बाहवः पूर्णाः केशाः श्मश्रुदन्ताश्च पूर्णाः ।
लोमानि पूर्णानि तथैव रोमकूपाश्च पूर्णास्तु तथैव शिश्रः

skandhaḥ supūrṇāḥ sakalāśca bāhavaḥ pūrṇāḥ keśāḥ śmaśrudantāśca pūrṇāḥ |
lomāni pūrṇāni tathaiva romakūpāśca pūrṇāstu tathaiva śiśraḥ

3,14.5

अण्डश्च पूर्णो ह्यण्डरोमाणि कक्षाश्चक्षुश्च श्रोत्रे सर्व एते च पूर्णाः ।
किं वर्णये मूलरूपं हरेश्च यावद्वलं पूर्णं समग्रदेहे

aṇḍaśca pūrṇo hyaṇḍaromāṇi kakṣāścakṣuśca śrotre sarva ete ca pūrṇāḥ |
kiṃ varṇaye mūlarūpaṃ hareśca yāvadvalaṃ pūrṇaṃ samagradehe

3,14.6

तावद्ब्रलं ह्येकरोमादिकेषु संतित्विमे हि यतः स एव पूर्णः ।
स एव तु सर्वस्य कर्ता स एव हर्था स तु सारांशभोक्ता

tāvadbralaṃ hyekaromādikeṣu saṃtitvime hi yataḥ sa eva pūrṇaḥ |
sa eva tu sarvasya kartā sa eva harthā sa tu sārāṃśabhoktā

3,14.7

असारांशं नैव भोक्ता हरिस्तु सारान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्र सम्यक् ।
द्राक्षेक्षुसारं नारिकेलस्य सारं चूतस्य सारं पनसस्यापि सारम्

asārāṃśaṃ naiva bhoktā haristu sārānvakṣye śṛṇu pakṣīndra samyak |
drākṣekṣusāraṃ nārikelasya sāraṃ cūtasya sāraṃ panasasyāpi sāram

3,14.8

नारङ्गसारं क्रमुकस्यापि सारं खर्जूरसारं कदलीफलस्य ।
नारायणो बीजरूपस्य सारं गृह्णाति नित्यं भक्तवर्यो दयालुः

nāraṅgasāraṃ kramukasyāpi sāraṃ kharjūrasāraṃ kadalīphalasya |
nārāyaṇo bījarūpasya sāraṃ gṛhṇāti nityaṃ bhaktavaryo dayāluḥ

3,14.9

ताम्बूलसारं खदिरस्य सारं पुष्पस्य सारं चन्दनस्यापि सारम् ।
गोधूमसारं यवानां च सारं माषस्य सारं हरेणोश्च सारम्

tāmbūlasāraṃ khadirasya sāraṃ puṣpasya sāraṃ candanasyāpi sāram |
godhūmasāraṃ yavānāṃ ca sāraṃ māṣasya sāraṃ hareṇośca sāram

3,14.10

शुद्धं तथा व्रीहिनीवारसारं श्यामाकसारं शुद्धधान्यस्य सारम्

śuddhaṃ tathā vrīhinīvārasāraṃ śyāmākasāraṃ śuddhadhānyasya sāram

3,14.11

निषिद्धान्सर्वशाकस्य सारांस्तथा निपिद्धाल्लांवणस्वापि सारान् ।
गृह्णाति विष्णुः परमादरेण अन्नस्य सारं भक्ष्यभोज्यस्य सारम्

niṣiddhānsarvaśākasya sārāṃstathā nipiddhāllāṃvaṇasvāpi sārān |
gṛhṇāti viṣṇuḥ paramādareṇa annasya sāraṃ bhakṣyabhojyasya sāram

3,14.12

सूपस्य सारं परमान्नस्य सारं दुग्धस्य सारं दधितक्रस्य सारम् ।
घृतस्य सारं रामठस्यापि सारं गृह्णाति विष्णुः सर्षपस्यापि सारम्

sūpasya sāraṃ paramānnasya sāraṃ dugdhasya sāraṃ dadhitakrasya sāram |
ghṛtasya sāraṃ rāmaṭhasyāpi sāraṃ gṛhṇāti viṣṇuḥ sarṣapasyāpi sāram

3,14.13

मरीचसारं जीरकस्यापि सारं तथा हविर्घृतपक्वस्य सारम् ।
तैलेषु पक्वस्य च भर्जितस्य गुडस्य सारं नवनीतस्य सारम्

marīcasāraṃ jīrakasyāpi sāraṃ tathā havirghṛtapakvasya sāram |
taileṣu pakvasya ca bharjitasya guḍasya sāraṃ navanītasya sāram

3,14.14

लवङ्गसारं शर्करायाश्च सारमित्यादिसारान् वासुदेवस्तु भुक्ते ।
लक्ष्मीपतिः सर्वजगन्निवा सस्तस्याज्ञया वासुदेवोपि नित्यम्

lavaṅgasāraṃ śarkarāyāśca sāramityādisārān vāsudevastu bhukte |
lakṣmīpatiḥ sarvajagannivā sastasyājñayā vāsudevopi nityam

3,14.15

तच्छेषसारानपि चावनीशो महात्मनोंशाञ्छृणु शिष्यवर्य ।
एवं विमूढा वासुदेवस्य भक्ताः किं वक्तव्यं विष्णुभक्ता हि लोके

taccheṣasārānapi cāvanīśo mahātmanoṃśāñchṛṇu śiṣyavarya |
evaṃ vimūḍhā vāsudevasya bhaktāḥ kiṃ vaktavyaṃ viṣṇubhaktā hi loke

3,14.16

कल्याणास्ते सारभोक्तार एव नैषां भवेत्तेन दुः खाभिवृद्धिः ।
भुञ्जन्ति ये वैश्वदेवं विहाय दुष्टांस्तान्वै भुक्तिचिन्त्तांश्च विद्धि

kalyāṇāste sārabhoktāra eva naiṣāṃ bhavettena duḥ khābhivṛddhiḥ |
bhuñjanti ye vaiśvadevaṃ vihāya duṣṭāṃstānvai bhukticinttāṃśca viddhi

3,14.17

वक्ष्ये विशेषं वैश्वदेवे खगेन्द्र गोप्यं नो वदान्यत्र विद्वान् ।
सूर्यादीनां ये च दाने च दद्युर्विना वायोरन्तरस्थं हरिं च

vakṣye viśeṣaṃ vaiśvadeve khagendra gopyaṃ no vadānyatra vidvān |
sūryādīnāṃ ye ca dāne ca dadyurvinā vāyorantarasthaṃ hariṃ ca

3,14.18

ते वै सदा सारभोक्तार एव ज्ञेयास्त्वतो विष्णुरेको महात्मा ।
सारांशभोक्ता न तु सर्वस्य भोक्ता भुनक्ति सर्वं त्वविरुद्धशक्तिः

te vai sadā sārabhoktāra eva jñeyāstvato viṣṇureko mahātmā |
sārāṃśabhoktā na tu sarvasya bhoktā bhunakti sarvaṃ tvaviruddhaśaktiḥ

3,14.19

वक्ष्ये ह सारान्पुनरन्यान्खगेन्द्र शृणुष्व गुह्यं परमादरेण ।
द्राक्षादयः सर्व एव त्वसाराः कालादिदुष्टा भावदुष्टाः पदार्थाः

vakṣye ha sārānpunaranyānkhagendra śṛṇuṣva guhyaṃ paramādareṇa |
drākṣādayaḥ sarva eva tvasārāḥ kālādiduṣṭā bhāvaduṣṭāḥ padārthāḥ

3,14.20

अतिपक्वानन्तरं तु तथा दिनचतुष्टये ।
असाराः कलुषा ज्ञेयास्तथा जंबूफलं स्मृतम्

atipakvānantaraṃ tu tathā dinacatuṣṭaye |
asārāḥ kaluṣā jñeyāstathā jaṃbūphalaṃ smṛtam

3,14.21

मासस्यानन्तरं वीन्द्र त्वसारं पनसं स्मृतम् ।
षण्मासानन्तरं वीन्द्र खर्जूरं तिक्तवत्स्मृतम्

māsasyānantaraṃ vīndra tvasāraṃ panasaṃ smṛtam |
ṣaṇmāsānantaraṃ vīndra kharjūraṃ tiktavatsmṛtam

3,14.22

आर्द्रं पूतं नारिकेलं स्फोटनानन्तरं प्रभो ।
अहोरात्रानन्तरं तु असारं परिकीर्तितम्

ārdraṃ pūtaṃ nārikelaṃ sphoṭanānantaraṃ prabho |
ahorātrānantaraṃ tu asāraṃ parikīrtitam

3,14.23

शुष्कभूतं नारिकेलं खजूरं तु यथा तथा ।
पक्षस्यानन्तरं चूतमसारं परिकीर्तितम्

śuṣkabhūtaṃ nārikelaṃ khajūraṃ tu yathā tathā |
pakṣasyānantaraṃ cūtamasāraṃ parikīrtitam

3,14.24

वर्षस्यानन्तरं वीन्द्र पूगीफलमुदाहृतम् ।
घटिकानन्तरं वीन्द्र तांबूलं परिकीर्तितम्

varṣasyānantaraṃ vīndra pūgīphalamudāhṛtam |
ghaṭikānantaraṃ vīndra tāṃbūlaṃ parikīrtitam

3,14.25

यामस्यानन्तरं चान्नं सूपान्नं पायसं तथा ।
भक्ष्यं च क्वथितं वीन्द्र असारं परिकीर्तितम्

yāmasyānantaraṃ cānnaṃ sūpānnaṃ pāyasaṃ tathā |
bhakṣyaṃ ca kvathitaṃ vīndra asāraṃ parikīrtitam

3,14.26

त्रिपक्षानन्तरं वीन्द्र तैलपक्वं तथा स्मृतम् ।
चतुर्यामानन्तरं च त्वसारं घृतपक्वकम्

tripakṣānantaraṃ vīndra tailapakvaṃ tathā smṛtam |
caturyāmānantaraṃ ca tvasāraṃ ghṛtapakvakam

3,14.27

त्रियामानन्तरं शाका निः साराः परिकीर्तिताः ।
जंबीरं शृङ्गबेरे धात्री कर्पूरं च चूतकम्

triyāmānantaraṃ śākā niḥ sārāḥ parikīrtitāḥ |
jaṃbīraṃ śṛṅgabere dhātrī karpūraṃ ca cūtakam

3,14.28

वत्सरानन्तरं वीन्द्र निः सारं परिकीर्तितम् ।
पर्पटः पक्षमात्रेण निः सारः परिकीर्तितः

vatsarānantaraṃ vīndra niḥ sāraṃ parikīrtitam |
parpaṭaḥ pakṣamātreṇa niḥ sāraḥ parikīrtitaḥ

3,14.29

तुलसी सर्वदा सारा एकादश्यामपि द्विज ।
आर्द्रा वाप्यथवा शुष्का सार्द्रा सारवती स्मृता

tulasī sarvadā sārā ekādaśyāmapi dvija |
ārdrā vāpyathavā śuṣkā sārdrā sāravatī smṛtā

3,14.30

एकादश्यां तु तुलसी सारा ग्राह्या मनीषिभिः ।
त्वचा नासेंद्रियेणापि न तु जिह्वेन्द्रियेण च

ekādaśyāṃ tu tulasī sārā grāhyā manīṣibhiḥ |
tvacā nāseṃdriyeṇāpi na tu jihvendriyeṇa ca

3,14.31

एकादश्यां हरेरन्नं निः सारं परिकीर्तितम् ।
एकादश्यां हरेस्तीर्थं मनुष्याणां खगेश्वर

ekādaśyāṃ harerannaṃ niḥ sāraṃ parikīrtitam |
ekādaśyāṃ harestīrthaṃ manuṣyāṇāṃ khageśvara

3,14.32

एकवारे च सारं स्याद्द्विवारे च ततोधिकम् ।
एकादश्यां महाभाग तीर्थं गन्धादिमिश्रितम्

ekavāre ca sāraṃ syāddvivāre ca tatodhikam |
ekādaśyāṃ mahābhāga tīrthaṃ gandhādimiśritam

3,14.33

असारमिति संप्रोक्तं तथा स्वादूदमिश्रितम् ।
एकादश्यां हरेः सारं क्षीरं सर्पिर्मधूदकम्

asāramiti saṃproktaṃ tathā svādūdamiśritam |
ekādaśyāṃ hareḥ sāraṃ kṣīraṃ sarpirmadhūdakam

3,14.34

निः सारं मनुजेन्द्राणामिति वेदविदां मतम् ।
आषाढमासे गरुड शाको निः सार उच्यते

niḥ sāraṃ manujendrāṇāmiti vedavidāṃ matam |
āṣāḍhamāse garuḍa śāko niḥ sāra ucyate

3,14.35

मासि भाद्रपदे वीन्द्र ह्यसारं दधि चोच्यते ।
क्षीरं तु ह्याश्विने मासे निः सारं परिकीर्तितम्

māsi bhādrapade vīndra hyasāraṃ dadhi cocyate |
kṣīraṃ tu hyāśvine māse niḥ sāraṃ parikīrtitam

3,14.36

ऊर्ध्वपुण्ड्रगदाहीना नार्यसारेति गीयते ।
हरिभक्तिविहीना ये ह्यसुराः परिकीर्तिताः

ūrdhvapuṇḍragadāhīnā nāryasāreti gīyate |
haribhaktivihīnā ye hyasurāḥ parikīrtitāḥ

3,14.37

हरिनामविहीनं तु मुखं निः सारमुच्यते ।
हरिनैवेद्यहीनस्तु पाको निः सार उच्यते

harināmavihīnaṃ tu mukhaṃ niḥ sāramucyate |
harinaivedyahīnastu pāko niḥ sāra ucyate

3,14.38

त्रिदिनैश्चातसीपुष्पं निः सारं परिकीर्तितम् ।
प्रहरं मल्लिका सारं जाती तु प्रहरार्धकम्

tridinaiścātasīpuṣpaṃ niḥ sāraṃ parikīrtitam |
praharaṃ mallikā sāraṃ jātī tu praharārdhakam

3,14.39

त्रियामं शतपत्रं स्यात्करवीरमहर्निशम् ।
घटिकावधि सारं स्यात्पारिजातं खगेश्वर

triyāmaṃ śatapatraṃ syātkaravīramaharniśam |
ghaṭikāvadhi sāraṃ syātpārijātaṃ khageśvara

3,14.40

त्रिवर्षं केसरं फल्ग सारमित्युच्यते बुधैः ।
कस्तूरी दशवर्षं तु कर्पूरं वर्षमात्रकम्

trivarṣaṃ kesaraṃ phalga sāramityucyate budhaiḥ |
kastūrī daśavarṣaṃ tu karpūraṃ varṣamātrakam

3,14.41

ससारमिति संप्रोक्तं चन्दनं सर्वदा स्मृतम् ।
शुद्धन्निः सारभूतांश्च वक्ष्ये शृणु खगेश्वर

sasāramiti saṃproktaṃ candanaṃ sarvadā smṛtam |
śuddhanniḥ sārabhūtāṃśca vakṣye śṛṇu khageśvara

3,14.42

तुषा मेध्या आरनालं पुण्यकं भिः सटा तथा ।
उपोद्व्रजी अलाबूश्च बृहत्कोशातकी तथा

tuṣā medhyā āranālaṃ puṇyakaṃ bhiḥ saṭā tathā |
upodvrajī alābūśca bṛhatkośātakī tathā

3,14.43

वृन्ताकं चुक्रशाकश्च बिल्वमौदुंवरं तथा ।
पलाञ्जुर्लशुनं वृन्तं कलञ्जं च तथा द्विजा

vṛntākaṃ cukraśākaśca bilvamauduṃvaraṃ tathā |
palāñjurlaśunaṃ vṛntaṃ kalañjaṃ ca tathā dvijā

3,14.44

एतत्सर्वत्र काले च निः सारमिति कीर्तितम् ।
एकादश्यां वैश्वदेवं श्राद्धं तर्पणमेव च

etatsarvatra kāle ca niḥ sāramiti kīrtitam |
ekādaśyāṃ vaiśvadevaṃ śrāddhaṃ tarpaṇameva ca

3,14.45

मन्त्रेण प्रेतदहनमसारं परिकीर्तितम् ।
हविर्नारायणो देवो एतांश्च ह्यशुभान्र सान्

mantreṇa pretadahanamasāraṃ parikīrtitam |
havirnārāyaṇo devo etāṃśca hyaśubhānra sān

3,14.46

न गृह्णाति न गृह्णाति न गृह्णाति हरिः स्वयम् ।
तथापि सर्वं जानाति जीवानां पापकर्मणाम्

na gṛhṇāti na gṛhṇāti na gṛhṇāti hariḥ svayam |
tathāpi sarvaṃ jānāti jīvānāṃ pāpakarmaṇām

3,14.47

आस्वादनं कारयति स्वयं नास्वादते हरिः ।
असारभोजनं चैव जीवानां कर्मजं फलम्

āsvādanaṃ kārayati svayaṃ nāsvādate hariḥ |
asārabhojanaṃ caiva jīvānāṃ karmajaṃ phalam

3,14.48

अमुख्यभोजिनो जीवाः कुन्त्याद्या मुख्यभोजिनः ।
शुभानि च पिबेद्विष्णुरशुभं नो पिबेद्विभुः

amukhyabhojino jīvāḥ kuntyādyā mukhyabhojinaḥ |
śubhāni ca pibedviṣṇuraśubhaṃ no pibedvibhuḥ

3,14.49

को वदेत्तस्य चेष्टां तु पूर्णानन्दो हरिः स्वयम् ।
न तेन सदृशः कोपि देशे काले च विद्यते ।
तस्यावतारान्वक्ष्यहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

ko vadettasya ceṣṭāṃ tu pūrṇānando hariḥ svayam |
na tena sadṛśaḥ kopi deśe kāle ca vidyate |
tasyāvatārānvakṣyahaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama

Chapter 3.15

3,15.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे वैश्वदेवार्थकसारासारवस्तुविवेको नाम चतुर्दशोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 15 श्रीकृष्ण उवाच ।
अथावता रान्पुरुषाख्यो हरिश्च गतो ध्यानं कर्तुमीशो महात्मा ।
प्रादुर्बभूवाखिलसद्गुणार्णवः स एव विष्णुः स च बीजभूतः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe vaiśvadevārthakasārāsāravastuviveko nāma caturdaśodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 15 śrīkṛṣṇa uvāca |
athāvatā rānpuruṣākhyo hariśca gato dhyānaṃ kartumīśo mahātmā |
prādurbabhūvākhilasadguṇārṇavaḥ sa eva viṣṇuḥ sa ca bījabhūtaḥ

3,15.2

यो बीजभूतः पुरुषाख्य विष्णुः स एवाभूद्वासुदेवो महात्मा ।
सृष्टिं कर्तुं पुरुषाख्यस्य वायोर्मायाख्यायां मूलरूपो यथाऽस

yo bījabhūtaḥ puruṣākhya viṣṇuḥ sa evābhūdvāsudevo mahātmā |
sṛṣṭiṃ kartuṃ puruṣākhyasya vāyormāyākhyāyāṃ mūlarūpo yathā'sa

3,15.3

यो वासुदेवस्तु स एव जातः संकर्षणाख्यो खिलसद्गुणात्मा ।
सृष्टिं कर्तुं सूत्रभूतस्य वायोर्जयाख्यायं पूर्णसंवित्परात्मा

yo vāsudevastu sa eva jātaḥ saṃkarṣaṇākhyo khilasadguṇātmā |
sṛṣṭiṃ kartuṃ sūtrabhūtasya vāyorjayākhyāyaṃ pūrṇasaṃvitparātmā

3,15.4

स एवं संकर्षणनामधेयः प्रद्युम्ननामा च स एव विश्रुतः ।
सरस्वतीभारतीसर्जनार्थं स एव देव्या मूलरूपो बभूव

sa evaṃ saṃkarṣaṇanāmadheyaḥ pradyumnanāmā ca sa eva viśrutaḥ |
sarasvatībhāratīsarjanārthaṃ sa eva devyā mūlarūpo babhūva

3,15.5

सृष्ट्वा युक्तं षोडशभिः कलाभिर्महत्तत्त्वं सूक्ष्मरूपं स एव ।
साहङ्कारं क्रीडयामास देवः शृणु त्वं वै षोडशाख्याः कलाश्च

sṛṣṭvā yuktaṃ ṣoḍaśabhiḥ kalābhirmahattattvaṃ sūkṣmarūpaṃ sa eva |
sāhaṅkāraṃ krīḍayāmāsa devaḥ śṛṇu tvaṃ vai ṣoḍaśākhyāḥ kalāśca

3,15.6

भूतानि कर्मेन्द्रियपञ्चकानि ज्ञानेन्द्रियाणीह तथा मनश्च ।
ततो बभूव ह्यनिरुद्धसंज्ञको जीवांश्च संगृह्य सुपूर्णशक्तिः

bhūtāni karmendriyapañcakāni jñānendriyāṇīha tathā manaśca |
tato babhūva hyaniruddhasaṃjñako jīvāṃśca saṃgṛhya supūrṇaśaktiḥ

3,15.7

सोयं विरिञ्च्यादिसमस्तदेवान् स्थूलेन देहेन ससर्ज नाथः ।
तथा स विष्णुः पुरुषाभिधस्तु सनत्कुमारत्वमवाप वीन्द्र

soyaṃ viriñcyādisamastadevān sthūlena dehena sasarja nāthaḥ |
tathā sa viṣṇuḥ puruṣābhidhastu sanatkumāratvamavāpa vīndra

3,15.8

अनन्यसाध्यं ब्रह्मचर्यं च कर्तुं दशेन्द्रियाणां शोषणार्थं सदैव ।
सनन्दनादौ पठितः कुमारस्तस्मान्नान्यो नात्र विचार्यमस्ति

ananyasādhyaṃ brahmacaryaṃ ca kartuṃ daśendriyāṇāṃ śoṣaṇārthaṃ sadaiva |
sanandanādau paṭhitaḥ kumārastasmānnānyo nātra vicāryamasti

3,15.9

स एव विष्णुः सूकरत्वं ह्यवाप क्षोपणीमुद्धर्तुं दैत्यवपुर्निहन्तुम् ।
हिरण्याक्षं सज्जनानां खगेन्द्र तथा भूमेः स्थापनार्थं च देवः

sa eva viṣṇuḥ sūkaratvaṃ hyavāpa kṣopaṇīmuddhartuṃ daityavapurnihantum |
hiraṇyākṣaṃ sajjanānāṃ khagendra tathā bhūmeḥ sthāpanārthaṃ ca devaḥ

3,15.10

ततो हरिर्मद्विदासत्वमापानृषेर्भार्यायां यामिन्यां यो महात्मा ।
तत्रावतारे पञ्चरात्रं समग्रमुपादेष्टुं नाप दानं स्वतन्त्रः

tato harirmadvidāsatvamāpānṛṣerbhāryāyāṃ yāminyāṃ yo mahātmā |
tatrāvatāre pañcarātraṃ samagramupādeṣṭuṃ nāpa dānaṃ svatantraḥ

3,15.11

स एव विष्णुः समभूद्ब्रदर्यां नारायणाख्यः शमलापहश्च ।
तपस्तप्तुं शिक्षयितुं त्वृषीणां तिरस्कर्तुं ह्यप्सरसां सहस्रम्

sa eva viṣṇuḥ samabhūdbradaryāṃ nārāyaṇākhyaḥ śamalāpahaśca |
tapastaptuṃ śikṣayituṃ tvṛṣīṇāṃ tiraskartuṃ hyapsarasāṃ sahasram

3,15.12

ततो हरिः कपिलत्वं ह्यवाप्य तिरोहितान्कालबलेन तत्त्वान् ।
चतुर्विशतिं संशयं चोद्धरिष्यन्नुपादिशच्चासुरये महात्मा

tato hariḥ kapilatvaṃ hyavāpya tirohitānkālabalena tattvān |
caturviśatiṃ saṃśayaṃ coddhariṣyannupādiśaccāsuraye mahātmā

3,15.13

स एव दतः समभूद्रमेशोनसूयायामत्रिरूपः परात्मा ।
आन्वीक्षिकिं नाम सुतर्कविद्यामलर्कनाम्ने प्रददात्तां महात्मा

sa eva dataḥ samabhūdrameśonasūyāyāmatrirūpaḥ parātmā |
ānvīkṣikiṃ nāma sutarkavidyāmalarkanāmne pradadāttāṃ mahātmā

3,15.14

स एव वंशेप्यभवद्रवेश्च आकूत्यां यः सच्चिदानन्दरूपः ।
स्वायंभुवं यत्तु मन्वन्तरं च देवैः साकं पालयामास वीन्द्र

sa eva vaṃśepyabhavadraveśca ākūtyāṃ yaḥ saccidānandarūpaḥ |
svāyaṃbhuvaṃ yattu manvantaraṃ ca devaiḥ sākaṃ pālayāmāsa vīndra

3,15.15

स एव विष्णुः स उरुक्रमोभूदाग्नीध्रपुत्र्यां मेरुदेव्यां च नाभेः ।
विद्यारतानां मानिनां सर्वदैवमत्याश्चर्यं दर्शयितुं च वीन्द्र

sa eva viṣṇuḥ sa urukramobhūdāgnīdhraputryāṃ merudevyāṃ ca nābheḥ |
vidyāratānāṃ mānināṃ sarvadaivamatyāścaryaṃ darśayituṃ ca vīndra

3,15.16

ततो हरिर्जगृहे कूर्मरूपं सुरासुराणामुदधिं विमथ्नताम् ।
पृष्ठे धर्तुं मन्दरं पर्वतं च ब्रह्माण्डं वा धर्तुमीशो महात्मा

tato harirjagṛhe kūrmarūpaṃ surāsurāṇāmudadhiṃ vimathnatām |
pṛṣṭhe dhartuṃ mandaraṃ parvataṃ ca brahmāṇḍaṃ vā dhartumīśo mahātmā

3,15.17

ततो हरिः प्रादुरभून्महात्मा धन्वन्तरिर्नाम हरिन्मणिद्युतिः ।
अपथ्यदोषान्परिहर्तुमेव हस्ते गृहीत्वा पूर्णकुभं सुधाभिः

tato hariḥ prādurabhūnmahātmā dhanvantarirnāma harinmaṇidyutiḥ |
apathyadoṣānparihartumeva haste gṛhītvā pūrṇakubhaṃ sudhābhiḥ

3,15.18

ततो हरिर्जगृहे श्रीवपुश्च यन्मोहिनीति प्रवदन्ति लोके ।
उद्वृत्तानां दितिजानां महात्मा सम्यक्तेषां वञ्चयितुं हरिर्बलम्

tato harirjagṛhe śrīvapuśca yanmohinīti pravadanti loke |
udvṛttānāṃ ditijānāṃ mahātmā samyakteṣāṃ vañcayituṃ harirbalam

3,15.19

ततो हरिः प्रादुरभून्महात्मा नृसिंहनामा भगवाननन्तः ।
दैत्यो हिरण्यकशिपुश्च तथोरुदेशे संस्थापितः करजैर्दारितश्च

tato hariḥ prādurabhūnmahātmā nṛsiṃhanāmā bhagavānanantaḥ |
daityo hiraṇyakaśipuśca tathorudeśe saṃsthāpitaḥ karajairdāritaśca

3,15.20

ततो हरिर्भगवान्वामनोभूददित्यां वै कश्यपाद्दवदेवः ।
इन्द्रायेदं दातुकामः खगेन्द्र तदर्थं वै पावितुं सोवितुं च

tato harirbhagavānvāmanobhūdadityāṃ vai kaśyapāddavadevaḥ |
indrāyedaṃ dātukāmaḥ khagendra tadarthaṃ vai pāvituṃ sovituṃ ca

3,15.21

ततो हरिर्जमदग्नेः सुतोभूल्लोके सर्वे पर्शुरामं वदन्ति ।
ब्रह्मद्विषां क्षत्रियाणां च वीन्द्र भूमिं निः क्षत्रां कर्तुकामो महेशः

tato harirjamadagneḥ sutobhūlloke sarve parśurāmaṃ vadanti |
brahmadviṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca vīndra bhūmiṃ niḥ kṣatrāṃ kartukāmo maheśaḥ

3,15.22

ततोभवद्व्यासरूपी स विष्णुश्चतुर्वारं राघवास्यापि पूर्णः ।
पराशरात्सत्यवत्यां बभूव पैलादिभिर्वेदभागांश्च कर्तुम्

tatobhavadvyāsarūpī sa viṣṇuścaturvāraṃ rāghavāsyāpi pūrṇaḥ |
parāśarātsatyavatyāṃ babhūva pailādibhirvedabhāgāṃśca kartum

3,15.23

ततो हरी रघुवंशेवतीर्णः कौसल्यायां राघवः सूर्यवंशे ।
समुद्रादोर्विग्रहं कर्तुमीशो हं तुं भूम्यां रावणादींश्च वीन्द्र

tato harī raghuvaṃśevatīrṇaḥ kausalyāyāṃ rāghavaḥ sūryavaṃśe |
samudrādorvigrahaṃ kartumīśo haṃ tuṃ bhūmyāṃ rāvaṇādīṃśca vīndra

3,15.24

ततो हरिर्व्यासरूपी बभूव अष्टाविंशे द्वपरे ज्ञानरूपी ।
पराशरात्सत्यवत्यां महात्मा स्वयं वेदान् संविभक्तुं च देवः

tato harirvyāsarūpī babhūva aṣṭāviṃśe dvapare jñānarūpī |
parāśarātsatyavatyāṃ mahātmā svayaṃ vedān saṃvibhaktuṃ ca devaḥ

3,15.25

ततो हरिः कृष्णरूपी बभूव देवक्यां वै वसुदेवात्स विष्णुः ।
कंसादीन्वै नितरां हन्तुकामः सम्यक्पातुं पाण्डवांश्चापि वीन्द्र

tato hariḥ kṛṣṇarūpī babhūva devakyāṃ vai vasudevātsa viṣṇuḥ |
kaṃsādīnvai nitarāṃ hantukāmaḥ samyakpātuṃ pāṇḍavāṃścāpi vīndra

3,15.26

ततः कलौ संप्रवृत्ते हरिस्तु संमोहनार्थं चासुराणां खगेन्द्र ।
नाम्ना बुद्धो कीकटेषु प्रजातो वेदप्रमाणं निराकर्तुमेव

tataḥ kalau saṃpravṛtte haristu saṃmohanārthaṃ cāsurāṇāṃ khagendra |
nāmnā buddho kīkaṭeṣu prajāto vedapramāṇaṃ nirākartumeva

3,15.27

ततो हरिः कल्किसंज्ञश्च वीन्द्र उत्पत्स्यते युगयोर्मध्यसंधौ ।
दस्युप्रायान्भूमिपान्वै निहन्तुं नाम्ना हरिर्विष्णुगुप्तस्य गेहे

tato hariḥ kalkisaṃjñaśca vīndra utpatsyate yugayormadhyasaṃdhau |
dasyuprāyānbhūmipānvai nihantuṃ nāmnā harirviṣṇuguptasya gehe

3,15.28

केशवाद्याश्चतुर्विंशतिर्वै संकर्षणादयः ।
विश्वादय सहस्रं च पराद्या अमिताः स्मृताः

keśavādyāścaturviṃśatirvai saṃkarṣaṇādayaḥ |
viśvādaya sahasraṃ ca parādyā amitāḥ smṛtāḥ

3,15.29

अवतारा ह्यसंख्याता विष्णोर्नारायणस्य च ।
स्वयं नारायणास्ते ते नाणुमात्रं विभिद्यते

avatārā hyasaṃkhyātā viṣṇornārāyaṇasya ca |
svayaṃ nārāyaṇāste te nāṇumātraṃ vibhidyate

3,15.30

बलतोरूपतश्चापि गुणतश्च कथञ्चन ।
अनन्तोनन्तगुणतः पूर्णो विष्णुर्न चान्यथा

balatorūpataścāpi guṇataśca kathañcana |
anantonantaguṇataḥ pūrṇo viṣṇurna cānyathā

Chapter 3.16

3,16.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे विष्णोरवतारनिरूपणं नाम पञ्चदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 16 श्रीकृष्ण उवाच ।
महालक्ष्म्याः स्वरूपं च अवतारान्खगेश्वर ।
शृणु सम्यङ् महाभाग तज्ज्ञानस्य विनिर्णयम्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe viṣṇoravatāranirūpaṇaṃ nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 16 śrīkṛṣṇa uvāca |
mahālakṣmyāḥ svarūpaṃ ca avatārānkhageśvara |
śṛṇu samyaṅ mahābhāga tajjñānasya vinirṇayam

3,16.2

ईशादन्यस्य जगतो ह्यात्मो लोचन एव तु ।
विषयीकुरुते तत्स्याज्ज्ञानं लक्ष्म्याः प्रकीर्तितम्

īśādanyasya jagato hyātmo locana eva tu |
viṣayīkurute tatsyājjñānaṃ lakṣmyāḥ prakīrtitam

3,16.3

नित्यावियोगिनी देवी हरिपादैकसंश्रया ।
नित्यमुक्ता नित्यबुद्धा महालक्ष्मीः प्रकीर्तिता

nityāviyoginī devī haripādaikasaṃśrayā |
nityamuktā nityabuddhā mahālakṣmīḥ prakīrtitā

3,16.4

मूलस्य च हरेर्भार्या लक्ष्मीः संप्रकीर्तिता ।
पुंसो हिभार्या प्रकृतिः प्रकृतेश्चा भिमानिनी

mūlasya ca harerbhāryā lakṣmīḥ saṃprakīrtitā |
puṃso hibhāryā prakṛtiḥ prakṛteścā bhimāninī

3,16.5

सृष्टिं कर्तुं गुणान्वीन्द्र पुरुषेण सह प्रभो ।
तमः पानं तथा कर्तुं प्रकृत्याख्या तदाभवत्

sṛṣṭiṃ kartuṃ guṇānvīndra puruṣeṇa saha prabho |
tamaḥ pānaṃ tathā kartuṃ prakṛtyākhyā tadābhavat

3,16.6

वासुदेवस्य भार्या तु माया नाम्नी प्रकीर्तिता ।
संकर्षणस्य भार्या तु जयेति परिकीर्तिता

vāsudevasya bhāryā tu māyā nāmnī prakīrtitā |
saṃkarṣaṇasya bhāryā tu jayeti parikīrtitā

3,16.7

अनिरुद्धस्य भार्या तु शान्ता नाम्नीति कीर्तिता ।
कृतिः प्रद्युम्नभार्यापिं सृष्टिं कर्तुं बभूवह

aniruddhasya bhāryā tu śāntā nāmnīti kīrtitā |
kṛtiḥ pradyumnabhāryāpiṃ sṛṣṭiṃ kartuṃ babhūvaha

3,16.8

विष्णुपत्नी कीर्तिता च श्रीदेवी सत्त्वमानिनी ।
तमोभिमानिनी दुर्गा कन्यकेति प्रकीर्तिता

viṣṇupatnī kīrtitā ca śrīdevī sattvamāninī |
tamobhimāninī durgā kanyaketi prakīrtitā

3,16.9

कृष्णावतारे कन्येव नन्दपुत्रानुजा हि सा ।
रजोभिमानिभूदेवी भार्या सा सूकरस्य च

kṛṣṇāvatāre kanyeva nandaputrānujā hi sā |
rajobhimānibhūdevī bhāryā sā sūkarasya ca

3,16.10

वेदाभिमानिनी वीन्द्र अन्नपूर्णा प्रकीर्तिता ।
नारायणस्य भार्या तु लक्ष्मीरूपा त्वजा स्मृता

vedābhimāninī vīndra annapūrṇā prakīrtitā |
nārāyaṇasya bhāryā tu lakṣmīrūpā tvajā smṛtā

3,16.11

यज्ञाख्यस्य हरेर्भार्या दक्षिणा संप्रकीर्तिता

yajñākhyasya harerbhāryā dakṣiṇā saṃprakīrtitā

3,16.12

जयन्ती वृषभस्यैव पत्नी संपरिकीर्तिता ।
विदेहपुत्री सीता तु रामभार्या प्रकीर्तिता

jayantī vṛṣabhasyaiva patnī saṃparikīrtitā |
videhaputrī sītā tu rāmabhāryā prakīrtitā

3,16.13

रुक्मिणीसत्यभामा च भार्ये कृष्णस्य कीर्तिते ।
इत्यादिका ह्यनन्ताश्चाप्यावताराः पृथग्विधाः

rukmiṇīsatyabhāmā ca bhārye kṛṣṇasya kīrtite |
ityādikā hyanantāścāpyāvatārāḥ pṛthagvidhāḥ

3,16.14

रमायाः संति विप्रेन्द्र भेदहीनाः परस्परम् ।
अनन्तानन्तगुणकाद्विष्णोर्न्यूनाः प्रकीर्तिताः

ramāyāḥ saṃti viprendra bhedahīnāḥ parasparam |
anantānantaguṇakādviṣṇornyūnāḥ prakīrtitāḥ

3,16.15

अथ ब्रह्मा च वायुश्च श्रियः कोटिगुणाधमौ ।
वक्ष्ये च ब्रह्मणो रूपं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

atha brahmā ca vāyuśca śriyaḥ koṭiguṇādhamau |
vakṣye ca brahmaṇo rūpaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama

3,16.16

वासुदेवात्समुत्पन्नो मायायां च खगेश्वर ।
स एव पुरुषोनाम विरिञ्च इति कीर्तितः

vāsudevātsamutpanno māyāyāṃ ca khageśvara |
sa eva puruṣonāma viriñca iti kīrtitaḥ

3,16.17

अनिरुद्धात्तु शान्तायां महत्तत्त्वतनुस्त्वभूत् ।
तदा महान्विरिञ्चेति संज्ञामाप खगेश्वर

aniruddhāttu śāntāyāṃ mahattattvatanustvabhūt |
tadā mahānviriñceti saṃjñāmāpa khageśvara

3,16.18

रजसात्र समुत्पन्नो मायायां वासुदेवतः ।
विधिसंज्ञो विरिञ्चः स ज्ञातव्यः पक्षिसत्तम

rajasātra samutpanno māyāyāṃ vāsudevataḥ |
vidhisaṃjño viriñcaḥ sa jñātavyaḥ pakṣisattama

3,16.19

ब्रह्माण्डान्तः पद्मनाभो यो जातः कमलासनः ।
स चर्तुमुखसंज्ञां चाप्यवाप खगसत्तम

brahmāṇḍāntaḥ padmanābho yo jātaḥ kamalāsanaḥ |
sa cartumukhasaṃjñāṃ cāpyavāpa khagasattama

3,16.20

एवं चत्वारिरूपाणि ब्रह्मणः कीर्तितानि च ।
वायोर्नामानि वक्ष्येहं शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

evaṃ catvārirūpāṇi brahmaṇaḥ kīrtitāni ca |
vāyornāmāni vakṣyehaṃ śṛṇu pakṣīndrasattama

3,16.21

संकर्षणाच्च गरुड जयायां यो वभूव ह ।
स वायुः प्रथमो ज्ञेयो प्रधान इति कीर्तितः

saṃkarṣaṇācca garuḍa jayāyāṃ yo vabhūva ha |
sa vāyuḥ prathamo jñeyo pradhāna iti kīrtitaḥ

3,16.22

लोकचेष्टाप्रदत्वात्स सूत्रनाम्नापि कीर्तितः ।
बदरीस्थस्य विष्णोश्च धैर्येण स्तवनाय सः

lokaceṣṭāpradatvātsa sūtranāmnāpi kīrtitaḥ |
badarīsthasya viṣṇośca dhairyeṇa stavanāya saḥ

3,16.23

धृतिरूपं ययौ वायुस्तस्माद्धृतिरिति स्मृतः ।
योग्यानां हरिभक्तानां धृतिरूपेण संस्थितः

dhṛtirūpaṃ yayau vāyustasmāddhṛtiriti smṛtaḥ |
yogyānāṃ haribhaktānāṃ dhṛtirūpeṇa saṃsthitaḥ

3,16.24

यतो हृदि स्थितो वायुस्ततो वै धृतिसंज्ञकः ।
सर्वेषां च दृदि स्थित्वा स्मरते सर्वदा हरिम्

yato hṛdi sthito vāyustato vai dhṛtisaṃjñakaḥ |
sarveṣāṃ ca dṛdi sthitvā smarate sarvadā harim

3,16.25

अतो वायुःस्थितिर्नाम बभूव खगसत्तम ।
अथवा वायुरेवैकः श्वेतद्वीपगतं हरिम्

ato vāyuḥsthitirnāma babhūva khagasattama |
athavā vāyurevaikaḥ śvetadvīpagataṃ harim

3,16.26

सदा स्मरति वै वीन्द्र अतोसौ स्मृतिसंज्ञकः ।
सर्वेषां च हृदिस्थित्वा ज्ञातो विष्णोरुदीरणात्

sadā smarati vai vīndra atosau smṛtisaṃjñakaḥ |
sarveṣāṃ ca hṛdisthitvā jñāto viṣṇorudīraṇāt

3,16.27

अतो मे मुक्तिनामाभूद्वायुरेव न संशयः ।
ज्ञानद्वारेण भक्तानां मुक्तिदो मदनुज्ञया

ato me muktināmābhūdvāyureva na saṃśayaḥ |
jñānadvāreṇa bhaktānāṃ muktido madanujñayā

3,16.28

यतो सौ वायुरेवैको मुक्तिनामा भूवह ।
विष्णौ भक्तिं वर्ध्यति भक्तानां हृदि संस्थितः

yato sau vāyurevaiko muktināmā bhūvaha |
viṣṇau bhaktiṃ vardhyati bhaktānāṃ hṛdi saṃsthitaḥ

3,16.29

अतोसौ विष्णुभक्तश्च कीर्तितो नात्र संशयः ।
एषोसौ सर्वजीवानां चित्तसंज्ञानमेव च

atosau viṣṇubhaktaśca kīrtito nātra saṃśayaḥ |
eṣosau sarvajīvānāṃ cittasaṃjñānameva ca

3,16.30

चित्तरूपो यतो वायुरतश्चित्तमिति स्मृतः ।
प्रभुः प्रभूणां गरुड सोदराणां च सर्वशः

cittarūpo yato vāyurataścittamiti smṛtaḥ |
prabhuḥ prabhūṇāṃ garuḍa sodarāṇāṃ ca sarvaśaḥ

3,16.31

अतस्तु वायुरेवैको महाप्रभुरिति स्मृतः ।
सर्वेषां च हृहि स्थित्वा बलं पश्यति सत्तम

atastu vāyurevaiko mahāprabhuriti smṛtaḥ |
sarveṣāṃ ca hṛhi sthitvā balaṃ paśyati sattama

3,16.32

अतो बलमिति ह्याख्यामवाप विनतासुत ।
सर्वेषां च हृदि स्थित्वा पुत्रपौत्रादिकैर्जनैः

ato balamiti hyākhyāmavāpa vinatāsuta |
sarveṣāṃ ca hṛdi sthitvā putrapautrādikairjanaiḥ

3,16.33

याजनं कुरुते नित्यमतोसौ यष्टृसंज्ञकः ।
अनन्तकल्पमारभ्य वायुपर्यन्तमेव च

yājanaṃ kurute nityamatosau yaṣṭṛsaṃjñakaḥ |
anantakalpamārabhya vāyuparyantameva ca

3,16.34

वक्रत्वं नास्ति योगस्य ऋजुर्योग्य इति स्मृतः ।
योगस्य वक्रता नाम काम्यता हरिपूजने ।
ईशरुद्रादिकानां च काम्येन हरिपूजनम्

vakratvaṃ nāsti yogasya ṛjuryogya iti smṛtaḥ |
yogasya vakratā nāma kāmyatā haripūjane |
īśarudrādikānāṃ ca kāmyena haripūjanam

3,16.35

कस्यचित्त्वथ पक्षीन्द्र ह्यतस्त्वनृजवः स्मृताः

kasyacittvatha pakṣīndra hyatastvanṛjavaḥ smṛtāḥ

3,16.36

ऋष्यादीनां च मध्येपि काम्येन हरिपूजनम् ।
अतो न ऋजवो ज्ञेया मनुष्याणां च का कथा

ṛṣyādīnāṃ ca madhyepi kāmyena haripūjanam |
ato na ṛjavo jñeyā manuṣyāṇāṃ ca kā kathā

3,16.37

यावत्काम्यसपर्यां वै न जहाति नरोत्तमः ।
तथा ऋष्यादयश्चैव मोक्षस्य परिपन्थिनीम्

yāvatkāmyasaparyāṃ vai na jahāti narottamaḥ |
tathā ṛṣyādayaścaiva mokṣasya paripanthinīm

3,16.38

अनादिकालमारभ्य कर्मजन्या च वासना ।
मोक्षाधिकारिणः सर्वे कुर्वते कस्य पूजनम्

anādikālamārabhya karmajanyā ca vāsanā |
mokṣādhikāriṇaḥ sarve kurvate kasya pūjanam

3,16.39

नष्टप्रायं च तत्सर्वं गुरोः संज्ञानबोधकात् ।
प्राप्ययोगं समाचर्य अन्ते मोक्षमवाप्नुयात्

naṣṭaprāyaṃ ca tatsarvaṃ guroḥ saṃjñānabodhakāt |
prāpyayogaṃ samācarya ante mokṣamavāpnuyāt

3,16.40

काम्येन पूजनं विष्णोरैश्वर्यं प्रददाति च ।
ज्ञानं च विपरीतं स्यात्तेन यात्यधरं तमः

kāmyena pūjanaṃ viṣṇoraiśvaryaṃ pradadāti ca |
jñānaṃ ca viparītaṃ syāttena yātyadharaṃ tamaḥ

3,16.41

तदेव विपरीतं चेज्ज्ञानाय परिकीर्तितम् ।
शिलायां विष्णुबुद्धिस्तु विष्णुबुद्धिर्द्विजे तथा

tadeva viparītaṃ cejjñānāya parikīrtitam |
śilāyāṃ viṣṇubuddhistu viṣṇubuddhirdvije tathā

3,16.42

सलिले तीर्थबुद्धिस्तु रोणुकायां तथैव च ।
शिवे सूर्ये पण्मुखे च विष्णुबुद्धिः खगेश्वर

salile tīrthabuddhistu roṇukāyāṃ tathaiva ca |
śive sūrye paṇmukhe ca viṣṇubuddhiḥ khageśvara

3,16.43

इत्याद्यमखिलं ज्ञानं विपरीतमिति स्मृतम् ।
शिलाद्येषु च सर्वेषु ऐक्येनव विचिन्तनम्

ityādyamakhilaṃ jñānaṃ viparītamiti smṛtam |
śilādyeṣu ca sarveṣu aikyenava vicintanam

3,16.44

विष्णुबुद्धिरिति प्रोक्तं न तु तत्रस्थवेदनम् ।
अनाद्यनन्तकालेपि काम्येन हरिपूजनम्

viṣṇubuddhiriti proktaṃ na tu tatrasthavedanam |
anādyanantakālepi kāmyena haripūjanam

3,16.45

यतो नास्ति ततो वायुरृजुर्योग्यः प्रकीर्तितः ।
अन्येषां सर्वदा नास्ति अतो न ऋजवः स्मृताः

yato nāsti tato vāyurṛjuryogyaḥ prakīrtitaḥ |
anyeṣāṃ sarvadā nāsti ato na ṛjavaḥ smṛtāḥ

3,16.46

हरिं दर्शयते वापि अपरोक्षेण सर्वदा ।
मोक्षाधिकारिणां काले अतः प्रज्ञेति कथ्यते

hariṃ darśayate vāpi aparokṣeṇa sarvadā |
mokṣādhikāriṇāṃ kāle ataḥ prajñeti kathyate

3,16.47

परोक्षेणापि सर्वेषां हरिं दर्शयते सदा ।
अतो वायुः सदा वीन्द्र ज्ञानमित्येव कीर्तितः

parokṣeṇāpi sarveṣāṃ hariṃ darśayate sadā |
ato vāyuḥ sadā vīndra jñānamityeva kīrtitaḥ

3,16.48

हिताहितोपदेष्टृत्वाद्भक्तानां हृदये स्थितः ।
ततश्च गुरुसंज्ञां चाप्यवाप स च मारुतः

hitāhitopadeṣṭṛtvādbhaktānāṃ hṛdaye sthitaḥ |
tataśca gurusaṃjñāṃ cāpyavāpa sa ca mārutaḥ

3,16.49

योगिनां हृदये स्थित्वा सध्यायति हरिं परम् ।
पार्थक्येनापि तं ध्यायन्महाध्यातेति स स्मृतः

yogināṃ hṛdaye sthitvā sadhyāyati hariṃ param |
pārthakyenāpi taṃ dhyāyanmahādhyāteti sa smṛtaḥ

3,16.50

यद्योग्यतानुसारेण विजानाति परं हरिम् ।
रुद्रादौ विद्यमानांश्च गुणाञ्जानाति सर्वदा

yadyogyatānusāreṇa vijānāti paraṃ harim |
rudrādau vidyamānāṃśca guṇāñjānāti sarvadā

3,16.51

अतो वै विज्ञनामासौ प्रोक्तो हि खगसत्तम ।
काम्यानां कर्मणां त्यागाद्विराग इति स स्मृतः

ato vai vijñanāmāsau prokto hi khagasattama |
kāmyānāṃ karmaṇāṃ tyāgādvirāga iti sa smṛtaḥ

3,16.52

अथवायोगिनां नित्यं हृदि स्थित्वा स मारुतः ।
वैराग्यं संजनयति विराग इति स स्मृतः

athavāyogināṃ nityaṃ hṛdi sthitvā sa mārutaḥ |
vairāgyaṃ saṃjanayati virāga iti sa smṛtaḥ

3,16.53

देवानां पुण्यपापाभ्यां सुखमेवोत्तरोत्तरम् ।
तत्सुखं तूत्तरेषां च वायुपर्यन्तमेव च

devānāṃ puṇyapāpābhyāṃ sukhamevottarottaram |
tatsukhaṃ tūttareṣāṃ ca vāyuparyantameva ca

3,16.54

देवानां च ऋषीणां च उत्तमानां नृणां तथा ।
सुखांशं जनयेद्वायुर्यतोतः सुखसंज्ञकः

devānāṃ ca ṛṣīṇāṃ ca uttamānāṃ nṛṇāṃ tathā |
sukhāṃśaṃ janayedvāyuryatotaḥ sukhasaṃjñakaḥ

3,16.55

भुनक्ति सर्वदा वीद्रं तत्र मुख्यस्तु मारुतः ।
दुः खशोकादिकं किञ्चिद्देवानां भवति प्रभो

bhunakti sarvadā vīdraṃ tatra mukhyastu mārutaḥ |
duḥ khaśokādikaṃ kiñciddevānāṃ bhavati prabho

3,16.56

तच्चासुरावेशवशादित्यवेहि न संशयः ।
तज्जीवस्य भवेत्किञ्चिद्दैत्यानां क्रमशो भवेत्

taccāsurāveśavaśādityavehi na saṃśayaḥ |
tajjīvasya bhavetkiñciddaityānāṃ kramaśo bhavet

3,16.57

यतः कलिश्चाधिकः स्यादतो दुः खीति स स्मृतः ।
दैत्यानां पुण्यपापाभ्यां दुः ख मेवोत्तरोत्तरम्

yataḥ kaliścādhikaḥ syādato duḥ khīti sa smṛtaḥ |
daityānāṃ puṇyapāpābhyāṃ duḥ kha mevottarottaram

3,16.58

तद्दुः खमुत्तरेषां च कलिपर्यन्तमेव च ।
भुनक्ति सर्वदा वीन्द्र ततः कलिरिति स्मृतः

tadduḥ khamuttareṣāṃ ca kaliparyantameva ca |
bhunakti sarvadā vīndra tataḥ kaliriti smṛtaḥ

3,16.59

सुखहर्षादिकं किं चिद्दैत्यानां भवति प्रभो ।
देवावेशो भवेत्तस्य नात्र कार्या विचारणा

sukhaharṣādikaṃ kiṃ ciddaityānāṃ bhavati prabho |
devāveśo bhavettasya nātra kāryā vicāraṇā

3,16.60

देवानां निरयो नास्ति दैत्यानां विनतासुत ।
सुखस्वरूपं तन्नास्ति विषयोत्थमपि द्विज

devānāṃ nirayo nāsti daityānāṃ vinatāsuta |
sukhasvarūpaṃ tannāsti viṣayotthamapi dvija

3,16.61

विषयोत्थं किञ्चिदपि देवावेशादुदीरितम् ।
तमो नास्त्येव देवानां दुः खं नास्ति स्वरूपतः

viṣayotthaṃ kiñcidapi devāveśādudīritam |
tamo nāstyeva devānāṃ duḥ khaṃ nāsti svarūpataḥ

3,16.62

विषयोत्थं महादुः खं देवानां नास्ति सर्वदा ।
दुः खशोकादिकं किं चिदसुरावेशतो भवेत्

viṣayotthaṃ mahāduḥ khaṃ devānāṃ nāsti sarvadā |
duḥ khaśokādikaṃ kiṃ cidasurāveśato bhavet

3,16.63

अतः कलिः सदा दुः खी सुखी वायुस्तु सर्वदा ।
मनुष्याणा मृषीणां च सुखं दुः खं खगेश्वर

ataḥ kaliḥ sadā duḥ khī sukhī vāyustu sarvadā |
manuṣyāṇā mṛṣīṇāṃ ca sukhaṃ duḥ khaṃ khageśvara

3,16.64

भवेत्तत्पुण्यिपापाभ्यां पुण्यभोगी च मारुतः ।
कष्टभङ्गः कलिलयो नात्र कार्या विचारणा

bhavettatpuṇyipāpābhyāṃ puṇyabhogī ca mārutaḥ |
kaṣṭabhaṅgaḥ kalilayo nātra kāryā vicāraṇā

3,16.65

प्राणादिसुखपर्यन्ता अंशा एकोनविंशतिः ।
प्रविष्टाः संति लोकेषु पृथक्संति खगेश्वर

prāṇādisukhaparyantā aṃśā ekonaviṃśatiḥ |
praviṣṭāḥ saṃti lokeṣu pṛthaksaṃti khageśvara

3,16.66

मारुतरेवतारांश्च शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ।
चतुर्दशसु चन्द्रेषु द्वितीयौयो विरोचनः

mārutarevatārāṃśca śṛṇu pakṣīndrasattama |
caturdaśasu candreṣu dvitīyauyo virocanaḥ

3,16.67

स वायुरिति संप्रोक्त इन्द्रादीनां खगेश्वर ।
हरितत्त्वेषु सर्वेषु स विष्वग्याव्यतेक्षणः

sa vāyuriti saṃprokta indrādīnāṃ khageśvara |
haritattveṣu sarveṣu sa viṣvagyāvyatekṣaṇaḥ

3,16.68

अतो रोचननामासौ मरुदंशः प्रकीर्तितः रामावतारे हनुमान्रामकार्यार्थसाधकः ।
स एव भीमसेनस्तु जातो भूम्यां महाबलः

ato rocananāmāsau marudaṃśaḥ prakīrtitaḥ rāmāvatāre hanumānrāmakāryārthasādhakaḥ |
sa eva bhīmasenastu jāto bhūmyāṃ mahābalaḥ

3,16.69

कृष्णावतारे विज्ञेयो मरुदंशः प्रकीर्तितः

kṛṣṇāvatāre vijñeyo marudaṃśaḥ prakīrtitaḥ

3,16.70

मणिमान्नाम दैत्यस्तु संराख्यो भविष्यति ।
सर्वेषां संकरं यस्तु करिष्यति न संशयः

maṇimānnāma daityastu saṃrākhyo bhaviṣyati |
sarveṣāṃ saṃkaraṃ yastu kariṣyati na saṃśayaḥ

3,16.71

तेन संकरनामासौ भविष्यति खगेश्वर ।
धर्मान्भागवतान्सर्वान्विनाशयति सर्वथा

tena saṃkaranāmāsau bhaviṣyati khageśvara |
dharmānbhāgavatānsarvānvināśayati sarvathā

3,16.72

तदा भूमौ वासुदेवो भविष्यति न संशयः ।
यज्ञार्थैः सदृशो यस्य नास्ति लोके चतुर्दशे

tadā bhūmau vāsudevo bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
yajñārthaiḥ sadṛśo yasya nāsti loke caturdaśe

3,16.73

अतः स प्रज्ञया पूर्णो भविष्यति न संशयः ।
अवतारास्त्रयो वायोर्मतं भागवताभिधम्

ataḥ sa prajñayā pūrṇo bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
avatārāstrayo vāyormataṃ bhāgavatābhidham

3,16.74

स्थापनं दुष्टदमनं द्वयमेव प्रयोजनम् ।
नान्यत्प्रयोजनं वायोस्तथा वैरोचनात्मके

sthāpanaṃ duṣṭadamanaṃ dvayameva prayojanam |
nānyatprayojanaṃ vāyostathā vairocanātmake

3,16.75

अवतारत्रये वीन्द्र दुः खं गर्भादिसंभवम् ।
नास्ति नास्त्येव वायोस्तु तथा वैरोचनादिके

avatāratraye vīndra duḥ khaṃ garbhādisaṃbhavam |
nāsti nāstyeva vāyostu tathā vairocanādike

3,16.76

शुक्रशोणितसंबन्धो ह्यवतारचतुष्टये ।
नास्ति नास्त्येव पक्षीन्द्र यतो नास्त्यशुभं ततः

śukraśoṇitasaṃbandho hyavatāracatuṣṭaye |
nāsti nāstyeva pakṣīndra yato nāstyaśubhaṃ tataḥ

3,16.77

पूर्वं गर्भं समाशोष्य समये प्रभवस्य च ।
प्रादुर्भवति देवेशी ह्यवतारचतुष्टये

pūrvaṃ garbhaṃ samāśoṣya samaye prabhavasya ca |
prādurbhavati deveśī hyavatāracatuṣṭaye

3,16.78

त्रयोविंशतिरूपाणां वायोश्चैव खगेश्वर ।
रूपैरृजुस्वरूपैश्च ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

trayoviṃśatirūpāṇāṃ vāyoścaiva khageśvara |
rūpairṛjusvarūpaiśca brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ

3,16.79

सत्यमेव न संदेहो नित्यानन्दसुखादिषु ।
एवमेव विजानीयान्नान्यथा तु कथञ्चन

satyameva na saṃdeho nityānandasukhādiṣu |
evameva vijānīyānnānyathā tu kathañcana

3,16.80

एतस्य श्रवणादेव मोक्षं यान्ति न संशयः ।
तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

etasya śravaṇādeva mokṣaṃ yānti na saṃśayaḥ |
tadanantarajānvakṣye śṛṇu pakṣīndrasattama

3,16.81

कृतौ प्रद्युम्नतश्चैव समुत्पन्ने खगेश्वर ।
स्त्रियौ द्वे यमले चैव तयोर्मध्ये तु यद्यिका

kṛtau pradyumnataścaiva samutpanne khageśvara |
striyau dve yamale caiva tayormadhye tu yadyikā

3,16.82

वाणीतिसंज्ञकां वीन्द्र ब्रह्माणीसंज्ञकां विदुः ।
पुरुषाख्यविरिञ्चस्य भार्या सावित्रिका मता ।
चतुर्मुखस्य भार्या तु कीर्तिता सा सरस्वती

vāṇītisaṃjñakāṃ vīndra brahmāṇīsaṃjñakāṃ viduḥ |
puruṣākhyaviriñcasya bhāryā sāvitrikā matā |
caturmukhasya bhāryā tu kīrtitā sā sarasvatī

3,16.83

एवं त्रिरूपं विज्ञेयं वाण्याश्च खगसत्तम ।
वक्ष्ये ऽवतारान् भारत्याः समाहितमनाः शृणु

evaṃ trirūpaṃ vijñeyaṃ vāṇyāśca khagasattama |
vakṣye 'vatārān bhāratyāḥ samāhitamanāḥ śṛṇu

3,16.84

सर्ववेदाभिमानित्वात्सर्ववेदात्मिका स्मृता ।
महाध्यातुश्च वायोस्तु भार्यासा परिकीर्तिता

sarvavedābhimānitvātsarvavedātmikā smṛtā |
mahādhyātuśca vāyostu bhāryāsā parikīrtitā

3,16.85

ज्ञानरूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता ।
सदा सुखस्वरूपत्वाद्भारती तु सुखात्मिका

jñānarūpasya vāyostu bhāryā sā parikīrtitā |
sadā sukhasvarūpatvādbhāratī tu sukhātmikā

3,16.86

सुखस्वरूप वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता ।
गुरुस्तु वायुरेवोक्तस्तस्मिन् भक्तियुता सती

sukhasvarūpa vāyostu bhāryā sā parikīrtitā |
gurustu vāyurevoktastasmin bhaktiyutā satī

3,16.87

ततस्तु भारती नित्या गुरुभक्तिरिति स्मृता ।
महागुरोर्हि वायोश्च भार्या वै परिकीर्तिता

tatastu bhāratī nityā gurubhaktiriti smṛtā |
mahāgurorhi vāyośca bhāryā vai parikīrtitā

3,16.88

हरौ स्नेहयुतत्वाच्च हरिप्रीतिरिति स्मृता ।
धृतिरूपस्य वायोश्च भार्या सा परिकीर्तिता

harau snehayutatvācca hariprītiriti smṛtā |
dhṛtirūpasya vāyośca bhāryā sā parikīrtitā

3,16.89

सर्वमन्त्राभिमानित्वात्सर्वमन्त्रात्मिका स्मृता ।
महाप्रभोश्च वायोश्च भार्या वै सा प्रकीर्तिता

sarvamantrābhimānitvātsarvamantrātmikā smṛtā |
mahāprabhośca vāyośca bhāryā vai sā prakīrtitā

3,16.90

भुज्यन्ते सर्वभोगास्तु विष्णुप्रीत्यर्थमेवच ।
अतस्तु भारती ज्ञेया भुजिनाम्ना प्रकीर्तिता

bhujyante sarvabhogāstu viṣṇuprītyarthamevaca |
atastu bhāratī jñeyā bhujināmnā prakīrtitā

3,16.91

चित्ररूपस्य वायोस्तु भार्या सा परिकीर्तिता ।
रोचनेन्द्रस्य भार्या च श्रद्धाख्या परिकीर्तिता

citrarūpasya vāyostu bhāryā sā parikīrtitā |
rocanendrasya bhāryā ca śraddhākhyā parikīrtitā

3,16.92

हनुमांश्च तदा जज्ञे त्रेतायां पक्षिसत्तम ।
तदा शिवाख्यविप्राच्च जज्ञे सा भारती स्मृता

hanumāṃśca tadā jajñe tretāyāṃ pakṣisattama |
tadā śivākhyaviprācca jajñe sā bhāratī smṛtā

3,16.93

न केवलं भारती साशच्याद्यैश्चैव संयुता ।
तस्मिन्संजनिताः सर्वाः प्रापुर्योगं स्वभर्तृभिः

na kevalaṃ bhāratī sāśacyādyaiścaiva saṃyutā |
tasminsaṃjanitāḥ sarvāḥ prāpuryogaṃ svabhartṛbhiḥ

3,16.94

अन्यगेति च विज्ञेया कन्या तन्मतिसंज्ञिका ।
त्रेतान्ते सैव पक्षीन्द्र शच्याद्यैश्चैव संयुता

anyageti ca vijñeyā kanyā tanmatisaṃjñikā |
tretānte saiva pakṣīndra śacyādyaiścaiva saṃyutā

3,16.95

दमयन्त्यनलाज्जाता इन्द्रसेनेति चोच्यते ।
नलं नन्दयते यस्मात्तस्माच्च नलनन्दिनी

damayantyanalājjātā indraseneti cocyate |
nalaṃ nandayate yasmāttasmācca nalanandinī

3,16.96

तत्र स्वभर्तृसंयोगं नैव चाप खगेश्वर ।
तत्रान्यगात्वं विज्ञेयं पुरुषस्थेन वायुना

tatra svabhartṛsaṃyogaṃ naiva cāpa khageśvara |
tatrānyagātvaṃ vijñeyaṃ puruṣasthena vāyunā

3,16.97

किञ्चित्कालं तथा स्थित्वा कन्यैव मृति माप सा ।
शच्यादिसंयुता सैव द्रुपदस्य महात्मनः

kiñcitkālaṃ tathā sthitvā kanyaiva mṛti māpa sā |
śacyādisaṃyutā saiva drupadasya mahātmanaḥ

3,16.98

वेदिमध्यात्समुद्भूता भीमसेनार्थमेव च ।
तत्रान्यगात्वं नास्त्येव योगश्च सह भर्तृभिः

vedimadhyātsamudbhūtā bhīmasenārthameva ca |
tatrānyagātvaṃ nāstyeva yogaśca saha bhartṛbhiḥ

3,16.99

केवला भारती ज्ञेया काशिराजस्य कन्यका ।
काली नाम्ना तु सा ज्ञेया भीमसेनप्रिया सदा

kevalā bhāratī jñeyā kāśirājasya kanyakā |
kālī nāmnā tu sā jñeyā bhīmasenapriyā sadā

3,16.100

वाच्यादिभिः संयुतैवद्रौपदी द्रुपदात्मजा ।
देहं त्यक्त्वाविशिष्टैव कारटीग्रामसंज्ञकै

vācyādibhiḥ saṃyutaivadraupadī drupadātmajā |
dehaṃ tyaktvāviśiṣṭaiva kāraṭīgrāmasaṃjñakai

3,16.101

संकरस्य गृहे वीन्द्र भविष्यति कलौ युगे ।
वायोस्तृतीयरूपार्थं सा कन्यैव मृतिं गता

saṃkarasya gṛhe vīndra bhaviṣyati kalau yuge |
vāyostṛtīyarūpārthaṃ sā kanyaiva mṛtiṃ gatā

3,16.102

इत्याद्या वायुभार्याश्च ब्रह्मभार्याश्च सतम ।
स्वभर्तृभ्यां च पक्षीन्द्र गुणैश्चैव शताधमाः

ityādyā vāyubhāryāśca brahmabhāryāśca satama |
svabhartṛbhyāṃ ca pakṣīndra guṇaiścaiva śatādhamāḥ

Chapter 3.17

3,17.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे महालक्ष्म्यवतारादिनिरूपणं नाम षोडशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 17 गरुड उवाच ।
चतुर्जन्मसु वै कृष्ण शच्याद्यैः सह भारती ।
एकदेह विशिष्टैव भुवि जातेति चोक्तवान्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe mahālakṣmyavatārādinirūpaṇaṃ nāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 17 garuḍa uvāca |
caturjanmasu vai kṛṣṇa śacyādyaiḥ saha bhāratī |
ekadeha viśiṣṭaiva bhuvi jāteti coktavān

3,17.2

कारणं ब्रूहि मे ब्रह्मन् शिष्याय तव सुव्रत ।
गरुडेनैवमुक्तस्तमुवाच मधुसूदनः

kāraṇaṃ brūhi me brahman śiṣyāya tava suvrata |
garuḍenaivamuktastamuvāca madhusūdanaḥ

3,17.3

श्रीकृष्ण उवाच ।
विशिष्टदेहसं प्राप्तौ भारत्याः पक्षिसत्तम ।
वक्ष्यामि कारणं वीन्द्र सावधानमनाः शृणु

śrīkṛṣṇa uvāca |
viśiṣṭadehasaṃ prāptau bhāratyāḥ pakṣisattama |
vakṣyāmi kāraṇaṃ vīndra sāvadhānamanāḥ śṛṇu

3,17.4

पुरा कृतयुगे वीन्द्र रुद्रभार्या च पार्वती ।
इन्द्रभार्या शची देवी यम भार्याच शामला

purā kṛtayuge vīndra rudrabhāryā ca pārvatī |
indrabhāryā śacī devī yama bhāryāca śāmalā

3,17.5

अश्विभार्या उषा देवी भर्तृभिः सहिता खग ।
ब्रह्मलोकं ययुस्तत्र ब्रह्माणं ददृशुस्तदा

aśvibhāryā uṣā devī bhartṛbhiḥ sahitā khaga |
brahmalokaṃ yayustatra brahmāṇaṃ dadṛśustadā

3,17.6

हावं भावं विलासं च दर्शयामासुरञ्जसा ।
दृष्ट्वा ता उद्धता ब्रह्मा शशाप खगसत्तम

hāvaṃ bhāvaṃ vilāsaṃ ca darśayāmāsurañjasā |
dṛṣṭvā tā uddhatā brahmā śaśāpa khagasattama

3,17.7

उद्धताश्च यतो यूयं मानुषीं योनिमाप्स्यथ ।
तत्र स्वभर्तृसंयोगमवाप्स्यथ खगेश्वर

uddhatāśca yato yūyaṃ mānuṣīṃ yonimāpsyatha |
tatra svabhartṛsaṃyogamavāpsyatha khageśvara

3,17.8

एवं शप्तास्तु ताः सर्वा आजग्मुर्मेरुपर्वतम् ।
तत्रोपविष्टं ब्रह्माणं वञ्चयामासुरञ्जसा

evaṃ śaptāstu tāḥ sarvā ājagmurmeruparvatam |
tatropaviṣṭaṃ brahmāṇaṃ vañcayāmāsurañjasā

3,17.9

तूष्णीमेव स्थिते वीन्द्र वञ्चयन्त्यः स्थिताः पुनः ।
ततस्तूष्णीं स्थितं वीन्द्र वञ्चयामासुरञ्जसा

tūṣṇīmeva sthite vīndra vañcayantyaḥ sthitāḥ punaḥ |
tatastūṣṇīṃ sthitaṃ vīndra vañcayāmāsurañjasā

3,17.10

त्रिवारानन्तरं ब्रह्मा शप्तवांस्ता महाप्रभुः ।
त्रिवारं वञ्चनं यस्मादेकवारं च दर्शनम्

trivārānantaraṃ brahmā śaptavāṃstā mahāprabhuḥ |
trivāraṃ vañcanaṃ yasmādekavāraṃ ca darśanam

3,17.11

किं चाश्रुत्वातः पश्चाच्चतुर्जन्मसु भूतले ।
एकदेहान्मानुषत्वं भविष्यति न संशयः

kiṃ cāśrutvātaḥ paścāccaturjanmasu bhūtale |
ekadehānmānuṣatvaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ

3,17.12

द्वितीये जन्मनि तथा अन्यगात्वमवाप्स्यथ ।
तृतीये जन्मनि तथा भर्तृसंयोग माप्स्यथ

dvitīye janmani tathā anyagātvamavāpsyatha |
tṛtīye janmani tathā bhartṛsaṃyoga māpsyatha

3,17.13

जन्मन्याद्ये चतुर्थे च नान्यगात्वमवाप्स्यथ ।
तथा स्वभर्तृसंयोगं नावाप्स्यथ च सर्वशः

janmanyādye caturthe ca nānyagātvamavāpsyatha |
tathā svabhartṛsaṃyogaṃ nāvāpsyatha ca sarvaśaḥ

3,17.14

एवं शप्तास्तु ताः सर्वा ब्रह्मणा पक्षिसत्तम ।
तदा विचारयामासुर्मिलित्वा मेरुमूर्धनि

evaṃ śaptāstu tāḥ sarvā brahmaṇā pakṣisattama |
tadā vicārayāmāsurmilitvā merumūrdhani

3,17.15

ब्रह्मशापस्त्वनिर्वाय उपायैः शतशोपि च ।
नीचैः समागमो निन्द्यस्तथैव च विपत्तिदः

brahmaśāpastvanirvāya upāyaiḥ śataśopi ca |
nīcaiḥ samāgamo nindyastathaiva ca vipattidaḥ

3,17.16

उत्तमेन च संगेन दैवेनाप्यर्थदो भवेत् ।
देवानामुत्तमो वायुस्तदर्थं संगमाचरेत्

uttamena ca saṃgena daivenāpyarthado bhavet |
devānāmuttamo vāyustadarthaṃ saṃgamācaret

3,17.17

विचार्यैवमुमाद्या भारत्याः सेवां तु चक्रिरे ।
सहस्रवत्सरान्ते सा भारती तोषिताब्रवीत्

vicāryaivamumādyā bhāratyāḥ sevāṃ tu cakrire |
sahasravatsarānte sā bhāratī toṣitābravīt

3,17.18

मत्सेवां च किमर्थं वै ह्याचरिष्यन्ति सुव्रताः ।
तस्यां रक्ताश्च ता देव्यस्त्वब्रुवन्स्वचिकीर्षितम्

matsevāṃ ca kimarthaṃ vai hyācariṣyanti suvratāḥ |
tasyāṃ raktāśca tā devyastvabruvansvacikīrṣitam

3,17.19

पुरा वयं तु शप्ताः स्म ब्रह्मणा क्रोधरूपिणा ।
एकदेहान्मानुषत्वमवाप्स्यथ वराङ्गनाः

purā vayaṃ tu śaptāḥ sma brahmaṇā krodharūpiṇā |
ekadehānmānuṣatvamavāpsyatha varāṅganāḥ

3,17.20

चतुर्थजन्मन्यप्येवं द्वितीये जन्मनि प्रभो ।
समाप्स्यथान्यगात्वं चेत्येवं शप्ता ह भामिनि

caturthajanmanyapyevaṃ dvitīye janmani prabho |
samāpsyathānyagātvaṃ cetyevaṃ śaptā ha bhāmini

3,17.21

अस्माकं वायुना देवेनान्यगात्वं न दोषभाक् ।
अतस्त्वयैकदेहत्वमिच्छामो देवि जन्मसु

asmākaṃ vāyunā devenānyagātvaṃ na doṣabhāk |
atastvayaikadehatvamicchāmo devi janmasu

3,17.22

हत्युक्ता ताभिरथ च तथैत्युक्त्वा द्विजोत्तम ।
सा पार्वत्यादिभिर्युक्ता भारतीत्यभवद्भुवि

hatyuktā tābhiratha ca tathaityuktvā dvijottama |
sā pārvatyādibhiryuktā bhāratītyabhavadbhuvi

3,17.23

शिवनाम्नो द्विजस्यैव गृहे सा तु कुमारिका ।
कर्मैक्यार्थं तपश्चक्रेः विष्णोश्च शिवसंज्ञिनः

śivanāmno dvijasyaiva gṛhe sā tu kumārikā |
karmaikyārthaṃ tapaścakreḥ viṣṇośca śivasaṃjñinaḥ

3,17.24

तपसा तोषिता विष्णुः शिव संज्ञो महाप्रभुः ।
वरं प्रादात्तृतीयेस्मिन्कृष्णजन्मनि भो स्त्रियः

tapasā toṣitā viṣṇuḥ śiva saṃjño mahāprabhuḥ |
varaṃ prādāttṛtīyesminkṛṣṇajanmani bho striyaḥ

3,17.25

सम्यक्त्वभर्तृसंयोगो भविष्यति विना भवम् ।
यतोनया च पार्वत्या प्रेरिता एव सर्वशः

samyaktvabhartṛsaṃyogo bhaviṣyati vinā bhavam |
yatonayā ca pārvatyā preritā eva sarvaśaḥ

3,17.26

विलासं दर्शयामास ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
अतः सा पार्वाती श्रेष्ठा ब्रह्मदेहे न संशयः

vilāsaṃ darśayāmāsa brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
ataḥ sā pārvātī śreṣṭhā brahmadehe na saṃśayaḥ

3,17.27

कृष्णदेहेपि तस्यास्तु न भविष्यति संगमः ।
अन्यगात्वं द्वितीयेस्मिन्भविष्यति न संशयः

kṛṣṇadehepi tasyāstu na bhaviṣyati saṃgamaḥ |
anyagātvaṃ dvitīyesminbhaviṣyati na saṃśayaḥ

3,17.28

रुद्रान्तः स्थो हरिश्चैव वहं दत्त्वा स्त्रियां प्रभुः ।
अन्तर्धानं ययौ श्रीमान्स्वलोकं गतवानभूत्

rudrāntaḥ stho hariścaiva vahaṃ dattvā striyāṃ prabhuḥ |
antardhānaṃ yayau śrīmānsvalokaṃ gatavānabhūt

3,17.29

विसृज्य ताश्च तं देहं बभूवुर्नलकन्यकाः ।
इन्द्रसेनेति संज्ञां च लब्ध्वा ताश्च तपोवनम्

visṛjya tāśca taṃ dehaṃ babhūvurnalakanyakāḥ |
indraseneti saṃjñāṃ ca labdhvā tāśca tapovanam

3,17.30

ययुस्तत्र चरन्त्यस्ता ददृशुर्मुद्गलं त्वृषिम् ।
तस्य दर्शनमात्रेण बभूवुः काममोहिताः

yayustatra carantyastā dadṛśurmudgalaṃ tvṛṣim |
tasya darśanamātreṇa babhūvuḥ kāmamohitāḥ

3,17.31

मुद्गलस्याभिमानं हि नाशयित्वा च मारुतः ।
रमयामास तत्रस्था भारत्यादिवराङ्गनाः

mudgalasyābhimānaṃ hi nāśayitvā ca mārutaḥ |
ramayāmāsa tatrasthā bhāratyādivarāṅganāḥ

3,17.32

तद्देहेन विसृष्टा सा बभूव द्रौपदीति च ।
यस्मात्सा द्रुपदाज्जाता तस्मात्सा द्रौपदी स्मृता

taddehena visṛṣṭā sā babhūva draupadīti ca |
yasmātsā drupadājjātā tasmātsā draupadī smṛtā

3,17.33

वेदिमध्यात्समुद्भूता तस्मात्सायोनिजा स्मृता ।
कृष्णवर्णा यतस्तस्मात्सा कृष्णा भूतले स्मृता

vedimadhyātsamudbhūtā tasmātsāyonijā smṛtā |
kṛṣṇavarṇā yatastasmātsā kṛṣṇā bhūtale smṛtā

3,17.34

कृष्णादेहपि भारत्या अभिमानः सदा स्मृतः ।
शच्यादेरभिमानस्तु तस्मिन्देहे कदाचन

kṛṣṇādehapi bhāratyā abhimānaḥ sadā smṛtaḥ |
śacyāderabhimānastu tasmindehe kadācana

3,17.35

यस्याः स्वभर्तृसंयोगकाले च खगसत्तम ।
अभिमानस्तदैव स्यात्तस्या एव न चान्यथा

yasyāḥ svabhartṛsaṃyogakāle ca khagasattama |
abhimānastadaiva syāttasyā eva na cānyathā

3,17.36

एतासां रमणे काले उमायाः पक्षिसत्तम ।
अभिमानश्च नास्त्येव स्वाप एव रताः सदा

etāsāṃ ramaṇe kāle umāyāḥ pakṣisattama |
abhimānaśca nāstyeva svāpa eva ratāḥ sadā

3,17.37

पार्थस्य रमणे काले द्रौपद्याश्च कलेवरे ।
भारत्याश्च तथा शच्या अभिमानद्वयं स्मृतम्

pārthasya ramaṇe kāle draupadyāśca kalevare |
bhāratyāśca tathā śacyā abhimānadvayaṃ smṛtam

3,17.38

उमादेः श्याम लादेश्च अभिमानक्षतिस्तदा ।
सर्वासां स्वाप एव स्यान्नात्र कार्या विचारणा

umādeḥ śyāma lādeśca abhimānakṣatistadā |
sarvāsāṃ svāpa eva syānnātra kāryā vicāraṇā

3,17.39

अर्जुनं वीररूपेण प्रविष्टो वायुरेव च ।
भारतीं रमते नित्यं शामलां च युधिष्ठिरः

arjunaṃ vīrarūpeṇa praviṣṭo vāyureva ca |
bhāratīṃ ramate nityaṃ śāmalāṃ ca yudhiṣṭhiraḥ

3,17.40

सुंदरेण च रूपेण प्रविष्टो नकुले मरुत् ।
रमते भारतीं नित्यं नकुलश्चाप्युषां खग

suṃdareṇa ca rūpeṇa praviṣṭo nakule marut |
ramate bhāratīṃ nityaṃ nakulaścāpyuṣāṃ khaga

3,17.41

नीतिरूपेण चाविष्टो सहदेवे च मारुतः ।
द्रौपदीं रमते नित्यं सहदेवोत्पयुषां खग

nītirūpeṇa cāviṣṭo sahadeve ca mārutaḥ |
draupadīṃ ramate nityaṃ sahadevotpayuṣāṃ khaga

3,17.42

शच्याद्या द्रौपदीदेहे नापुः संगं च मारुतः ।
तासामतोन्यगामित्वं कृष्णादेहे न चिन्तयेत्

śacyādyā draupadīdehe nāpuḥ saṃgaṃ ca mārutaḥ |
tāsāmatonyagāmitvaṃ kṛṣṇādehe na cintayet

3,17.43

धर्मादिदेहसंगं च भारत्या नैव चिन्तयेत् ।
मनुजस्य च देहस्य तासां संगं चिन्तयेत्

dharmādidehasaṃgaṃ ca bhāratyā naiva cintayet |
manujasya ca dehasya tāsāṃ saṃgaṃ cintayet

3,17.44

अपरोक्षवतीनां तु तासां लेपो न सर्वथा ।
अथवा मुद्गलस्येव रतिकाले खगेश्वर

aparokṣavatīnāṃ tu tāsāṃ lepo na sarvathā |
athavā mudgalasyeva ratikāle khageśvara

3,17.45

रमणं चक्रुरेवं ता अतो दोषो न विद्यते ।
एकस्मिन्दिवसे वीन्द्र धर्मो वायुश्च तावुभौ

ramaṇaṃ cakrurevaṃ tā ato doṣo na vidyate |
ekasmindivase vīndra dharmo vāyuśca tāvubhau

3,17.46

रमणं चक्रतुः सम्यक्कृष्णादेहे ऽपि मानद ।
तथाप्यनन्यागामित्वं चिन्तनीयं न संशयः

ramaṇaṃ cakratuḥ samyakkṛṣṇādehe 'pi mānada |
tathāpyananyāgāmitvaṃ cintanīyaṃ na saṃśayaḥ

3,17.47

सुराणां सुरभोग्याश्च भोगं जानन्ति देवताः ।
न जानन्त्येव मर्त्यांस्तु तेषु देहेषु ते पुनः

surāṇāṃ surabhogyāśca bhogaṃ jānanti devatāḥ |
na jānantyeva martyāṃstu teṣu deheṣu te punaḥ

3,17.48

नीरक्षीरविविकं च हंसो वेत्ति न चापरः ।
अतः स्वभर्तृसंयोगं कृष्णादेहेन चिन्तयेत् कृष्णादेहेन्यगामित्वं नैव चिन्त्यं खगेश्वर

nīrakṣīravivikaṃ ca haṃso vetti na cāparaḥ |
ataḥ svabhartṛsaṃyogaṃ kṛṣṇādehena cintayet kṛṣṇādehenyagāmitvaṃ naiva cintyaṃ khageśvara

Chapter 3.18

3,18.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे भारत्या विशिष्टदेह संप्राप्त्यै कारणनिरूपणं नाम सप्तदशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 18 श्रीकृष्ण उवाच ।
अथानन्तरजान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ।
शृणु तान्सावधानेन श्रुत्वा तानवधारय

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe bhāratyā viśiṣṭadeha saṃprāptyai kāraṇanirūpaṇaṃ nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 18 śrīkṛṣṇa uvāca |
athānantarajānvakṣye śṛṇu pakṣīndrasattama |
śṛṇu tānsāvadhānena śrutvā tānavadhāraya

3,18.2

पुरुषाख्यविरिञ्चानुजातः शेषो महाबलः ।
हरे रमायाश्च यस्य स्वस्मिन्निद्रां प्रकुर्वतः

puruṣākhyaviriñcānujātaḥ śeṣo mahābalaḥ |
hare ramāyāśca yasya svasminnidrāṃ prakurvataḥ

3,18.3

शयनार्थमभूदेष तेन कृत्यं हरेर्न तु ।
सर्वदा हरिदासोहं सर्वदा हरिपूजकः

śayanārthamabhūdeṣa tena kṛtyaṃ harerna tu |
sarvadā haridāsohaṃ sarvadā haripūjakaḥ

3,18.4

हरे सदा नमामि त्वां बहु जन्मनि जन्मनि ।
एवं बुद्धा तु गरुडो ह्यभूच्च शयनं हरेः

hare sadā namāmi tvāṃ bahu janmani janmani |
evaṃ buddhā tu garuḍo hyabhūcca śayanaṃ hareḥ

3,18.5

सूत्रनाम्नस्तथा वायोः सदायं विनतासुत ।
कालनामा च गरुडो वाहनार्थं हरेरभूत्

sūtranāmnastathā vāyoḥ sadāyaṃ vinatāsuta |
kālanāmā ca garuḍo vāhanārthaṃ harerabhūt

3,18.6

ततो महत्तत्त्वतनोर्विरिञ्चात्तु खगेश्वर ।
अहं कारात्मको रुद्रः समभूत्सोवितुं हरिम्

tato mahattattvatanorviriñcāttu khageśvara |
ahaṃ kārātmako rudraḥ samabhūtsovituṃ harim

3,18.7

त्रय एते महाभाग परस्परसमाः स्मृताः ।
गायत्रीभारतीभ्यां ते त्रयः शतगुणा वराः

traya ete mahābhāga parasparasamāḥ smṛtāḥ |
gāyatrībhāratībhyāṃ te trayaḥ śataguṇā varāḥ

3,18.8

शेषः स एव विज्ञेयो भक्तो नारायणस्य च ।
विष्णोर्वायोरनन्तस्य त्रिभिरंशैर्युतः सदा

śeṣaḥ sa eva vijñeyo bhakto nārāyaṇasya ca |
viṣṇorvāyoranantasya tribhiraṃśairyutaḥ sadā

3,18.9

सुमित्रांशो दशरथाज्जातो यो लक्ष्मणः खग ।
सोपि शेषस्तु विज्ञेयो वाय्वनन्तांशसंयुतः

sumitrāṃśo daśarathājjāto yo lakṣmaṇaḥ khaga |
sopi śeṣastu vijñeyo vāyvanantāṃśasaṃyutaḥ

3,18.10

रामस्य सेवां कर्तुं सा सीता भूम्यां खगाधिप ।
बलभद्रस्तु रोहिण्यां वसुदेवादभूत्खग

rāmasya sevāṃ kartuṃ sā sītā bhūmyāṃ khagādhipa |
balabhadrastu rohiṇyāṃ vasudevādabhūtkhaga

3,18.11

सोयमेप तु विज्ञेयस्त्वंशद्वयसमन्वितः ।
आविष्टः शुक्लकृष्णे हरिणा रोहिणीसुतः

soyamepa tu vijñeyastvaṃśadvayasamanvitaḥ |
āviṣṭaḥ śuklakṛṣṇe hariṇā rohiṇīsutaḥ

3,18.12

त्रय एते माहाभागावताराः फणिनः स्मृताः ।
न वीन्द्रास्यावतारोस्ति भूम्यां चाज्ञा तथा हरेः

traya ete māhābhāgāvatārāḥ phaṇinaḥ smṛtāḥ |
na vīndrāsyāvatārosti bhūmyāṃ cājñā tathā hareḥ

3,18.13

रुद्रावतारान्वक्ष्येहं ताञ्छृणु त्वं समाहितः ।
योहङ्कारात्मको रुद्रः स एवाभूत्खगेश्वर

rudrāvatārānvakṣyehaṃ tāñchṛṇu tvaṃ samāhitaḥ |
yohaṅkārātmako rudraḥ sa evābhūtkhageśvara

3,18.14

सदाशिव इति त्वाख्यामवाप स विनाशकः ।
तमोभिमानी स ज्ञेयस्त्वशिवत्वात्सदाशिवः

sadāśiva iti tvākhyāmavāpa sa vināśakaḥ |
tamobhimānī sa jñeyastvaśivatvātsadāśivaḥ

3,18.15

कपालमालामशिवां सदा धारयते यतः ।
अतः सदाशैवो ज्ञेयो न च भागवतः शिवः

kapālamālāmaśivāṃ sadā dhārayate yataḥ |
ataḥ sadāśaivo jñeyo na ca bhāgavataḥ śivaḥ

3,18.16

गजाजिनं चापवित्रं यतो धारयते हरः ।
लोकानमङ्गलान्सर्वान्हरते च सदा हरः

gajājinaṃ cāpavitraṃ yato dhārayate haraḥ |
lokānamaṅgalānsarvānharate ca sadā haraḥ

3,18.17

हर्याज्ञया सदा लोकान्विपयासक्तचेतसः ।
विमुखान्कुरुते यस्माद्विष्णोस्तस्मात्सदाशिवः

haryājñayā sadā lokānvipayāsaktacetasaḥ |
vimukhānkurute yasmādviṣṇostasmātsadāśivaḥ

3,18.18

कदाचिदसुरावेशाद्विरुद्धं कुरुते हरः ।
अतः सदाशिवो ज्ञेयो न च भागवतः शिवः

kadācidasurāveśādviruddhaṃ kurute haraḥ |
ataḥ sadāśivo jñeyo na ca bhāgavataḥ śivaḥ

3,18.19

सोयं श्मशानवसतिं कर्तुमैच्छद्यतो हरः ।
अतः सदाशिवो ज्ञेयो न च भागवतः शिवः

soyaṃ śmaśānavasatiṃ kartumaicchadyato haraḥ |
ataḥ sadāśivo jñeyo na ca bhāgavataḥ śivaḥ

3,18.20

दशवर्षं तपः कर्तुं विवेश लवणांभसि ।
अतो रुद्रस्तपः संज्ञामवाप च खगोत्तम

daśavarṣaṃ tapaḥ kartuṃ viveśa lavaṇāṃbhasi |
ato rudrastapaḥ saṃjñāmavāpa ca khagottama

3,18.21

व्यासपुत्रः शुकः प्रोक्तो वायोरावेशसंयुतः ।
रुद्रावतारो विज्ञेयो ज्ञानार्थमभवद्भुवि

vyāsaputraḥ śukaḥ prokto vāyorāveśasaṃyutaḥ |
rudrāvatāro vijñeyo jñānārthamabhavadbhuvi

3,18.22

अत्रिपत्न्यनुसूयायां जज्ञे रुद्रो महातपाः ।
दुर्वासास्तु स विज्ञेयो मानभङ्गाय भूभृताम्

atripatnyanusūyāyāṃ jajñe rudro mahātapāḥ |
durvāsāstu sa vijñeyo mānabhaṅgāya bhūbhṛtām

3,18.23

द्रोणाज्जातो द्रौणिसंज्ञो रुद्र एव प्रकीर्तितः ।
प्रारब्धं भोक्तुकामोसौ परपक्षप्रकाशकः

droṇājjāto drauṇisaṃjño rudra eva prakīrtitaḥ |
prārabdhaṃ bhoktukāmosau parapakṣaprakāśakaḥ

3,18.24

ईशानकोणे संस्थितो यस्तु रुद्रो ह्यवाप वै वामदेवेति संज्ञाम् ।
स्ववामभागे संस्थितं चैव वायुस्तं योग्यभक्तं सेवते सर्वदैव

īśānakoṇe saṃsthito yastu rudro hyavāpa vai vāmadeveti saṃjñām |
svavāmabhāge saṃsthitaṃ caiva vāyustaṃ yogyabhaktaṃ sevate sarvadaiva

3,18.25

अतो रुद्रो वामदेवेति संज्ञा मवाप शिष्टत्वमथोत्तमत्वम् ।
कालात्मकत्वं च बलात्मकत्वमवाप रुद्रो न तु सुंदरत्वतः

ato rudro vāmadeveti saṃjñā mavāpa śiṣṭatvamathottamatvam |
kālātmakatvaṃ ca balātmakatvamavāpa rudro na tu suṃdaratvataḥ

3,18.26

सदा रुद्रो त्रिपुरस्थांश्च दैत्यान्विष्णुदुहो हन्तु कामो महात्मा ।
अघोररूपं धृपवान्रुद्र एव ततस्त्वघोरेति स आप संज्ञाम्

sadā rudro tripurasthāṃśca daityānviṣṇuduho hantu kāmo mahātmā |
aghorarūpaṃ dhṛpavānrudra eva tatastvaghoreti sa āpa saṃjñām

3,18.27

सेवां कर्तुं त्विच्छतो दैत्यसंघान्किञ्चित्कालं तपसा क्लिश्यमानान् ।
वरान्दातुं सद्य एवाभिजातः सद्योजातेत्येव संज्ञामवाप

sevāṃ kartuṃ tvicchato daityasaṃghānkiñcitkālaṃ tapasā kliśyamānān |
varāndātuṃ sadya evābhijātaḥ sadyojātetyeva saṃjñāmavāpa

3,18.28

उरोः पुत्रस्तु और्वश्च रुद्र एव प्रकीर्तितः ।
इत्यकृष्टवाचित्वाद्रुस्तुरोदनवाचकः

uroḥ putrastu aurvaśca rudra eva prakīrtitaḥ |
ityakṛṣṭavācitvādrusturodanavācakaḥ

3,18.29

उरू रुद्रो ह्यतः प्रोक्तस्तत्पुत्रश्चौर्वसंज्ञकः ।
रुद्रमुर्वरितं कर्तुमौर्वोभूद्रुद्र एव सः

urū rudro hyataḥ proktastatputraścaurvasaṃjñakaḥ |
rudramurvaritaṃ kartumaurvobhūdrudra eva saḥ

3,18.30

गरुड उवाच ।
रोदनं कुरुते कस्मादुरुसंज्ञो हरे हरः ।
रुदमुर्वरितं कस्मात्कुरुते और्वाकारकः

garuḍa uvāca |
rodanaṃ kurute kasmādurusaṃjño hare haraḥ |
rudamurvaritaṃ kasmātkurute aurvākārakaḥ

3,18.31

एतद्विस्तार्य मेब्रूहि पौत्राय तव सुव्रत ।
इत्युक्तस्तेन स हरिरुवाच करुणानिधिः

etadvistārya mebrūhi pautrāya tava suvrata |
ityuktastena sa hariruvāca karuṇānidhiḥ

3,18.32

श्रीकृष्ण उवाच ।
दृष्ट्वा स्वबिंबं सुगुणैस्तु पूर्णं संकर्षणाख्यं नतपादपद्म् ।
श्रीब्रह्मशेषैर्जिष्णुकामैस्तथान्यैर्भारत्या वै स्वस्ति पैश्चापि नित्यम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
dṛṣṭvā svabiṃbaṃ suguṇaistu pūrṇaṃ saṃkarṣaṇākhyaṃ natapādapadm |
śrībrahmaśeṣairjiṣṇukāmaistathānyairbhāratyā vai svasti paiścāpi nityam

3,18.33

दृष्ट्वा हरिं पुलकाङ्गस्तु रुद्रः सभाष्पचक्षू रुद्धकण्ठश्च हृष्टः ।
अनाद्यनन्तब्रह्मकल्पेषु नैव कृतं यया स्मरणं सर्वदैव

dṛṣṭvā hariṃ pulakāṅgastu rudraḥ sabhāṣpacakṣū ruddhakaṇṭhaśca hṛṣṭaḥ |
anādyanantabrahmakalpeṣu naiva kṛtaṃ yayā smaraṇaṃ sarvadaiva

3,18.34

पादारविन्दे सुनखैर्विभूषिते दृष्टे मया केन पुण्येन देव ।
दृष्ट्वादृष्ट्वा पादपद्मं मुरारेः पुनः पुना रुद्धकण्ठो बभूव

pādāravinde sunakhairvibhūṣite dṛṣṭe mayā kena puṇyena deva |
dṛṣṭvādṛṣṭvā pādapadmaṃ murāreḥ punaḥ punā ruddhakaṇṭho babhūva

3,18.35

रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गः कथं पुनर्दर्शनं मे प्रभोः स्यात् ।
मुकुन्द नारायण विश्वमूर्ते वागिन्द्रियेण स्तवनं मे कथं स्यात्

ruroda rudro bhayakaṃpitāṅgaḥ kathaṃ punardarśanaṃ me prabhoḥ syāt |
mukunda nārāyaṇa viśvamūrte vāgindriyeṇa stavanaṃ me kathaṃ syāt

3,18.36

मद्दर्शनं सर्वदा पापुयुक्तं तथा मद्वाक् सर्वदा पापयुक्ता ।
मद्दर्शनं सर्वदा स्त्रीषु सक्तमभूच्च ते दर्शनं मे ह्यसक्तम्

maddarśanaṃ sarvadā pāpuyuktaṃ tathā madvāk sarvadā pāpayuktā |
maddarśanaṃ sarvadā strīṣu saktamabhūcca te darśanaṃ me hyasaktam

3,18.37

आसक्तता पुत्रदारादिकानां सम्यक् शक्तिस्तवने नास्ति विष्णोः ।
विष्णुस्तुतौ नावकाशोस्ति वाचो दृष्टोहं त्वं केन पुण्येन देव

āsaktatā putradārādikānāṃ samyak śaktistavane nāsti viṣṇoḥ |
viṣṇustutau nāvakāśosti vāco dṛṣṭohaṃ tvaṃ kena puṇyena deva

3,18.38

अनन्तकर्णेश सुचन्द्रसंज्ञ श्रोत्रेण नित्यं न कथा श्रुता ते ।
श्रुता मया बहुधा लोकवार्ता दृष्टो मया त्वं केन पुण्येन देव

anantakarṇeśa sucandrasaṃjña śrotreṇa nityaṃ na kathā śrutā te |
śrutā mayā bahudhā lokavārtā dṛṣṭo mayā tvaṃ kena puṇyena deva

3,18.39

दृष्ट्वादृष्ट्वा पादपीठं हरेश्च पुनः पुना रुद्धङ्कठो बभूव ।
रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गः कथं पुनः श्रवणं स्यात्कथायाः

dṛṣṭvādṛṣṭvā pādapīṭhaṃ hareśca punaḥ punā ruddhaṅkaṭho babhūva |
ruroda rudro bhayakaṃpitāṅgaḥ kathaṃ punaḥ śravaṇaṃ syātkathāyāḥ

3,18.40

त्वमीश वैकुण्ठ सुवायुसंज्ञस्त्वदर्पितं गन्धपुष्पादिकं च ।
सदा न लिप्तं च भुजैर्विलिप्तं तन्मूत्रविष्ठादिमकर्दमाम्बुभिः

tvamīśa vaikuṇṭha suvāyusaṃjñastvadarpitaṃ gandhapuṣpādikaṃ ca |
sadā na liptaṃ ca bhujairviliptaṃ tanmūtraviṣṭhādimakardamāmbubhiḥ

3,18.41

स्त्रीणां कुचोदैश्च कचोदकैश्चकक्षोदकैर् गात्रजलैर्मुकुन्द ।
अनर्पितैर्वस्त्रगन्धादिकैश्च दृष्टो मया केन पुण्येन देव

strīṇāṃ kucodaiśca kacodakaiścakakṣodakair gātrajalairmukunda |
anarpitairvastragandhādikaiśca dṛṣṭo mayā kena puṇyena deva

3,18.42

स्पृष्ट्वास्पृष्ट्वा हरिनिर्माल्यगन्धं पुनः पुना रुद्धकण्ठो बभूव ।
रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गः कथं पुनः स्पर्शनं स्यात्सदा मे

spṛṣṭvāspṛṣṭvā harinirmālyagandhaṃ punaḥ punā ruddhakaṇṭho babhūva |
ruroda rudro bhayakaṃpitāṅgaḥ kathaṃ punaḥ sparśanaṃ syātsadā me

3,18.43

नृसिंह नासास्थित नासिकेश मन्नासया क्वापि सुपद्मसौरभम् ।
नाघ्रातमित्थं पुनराघ्रातमेव ह्यनर्पितं गन्धपुष्पादिकं च

nṛsiṃha nāsāsthita nāsikeśa mannāsayā kvāpi supadmasaurabham |
nāghrātamitthaṃ punarāghrātameva hyanarpitaṃ gandhapuṣpādikaṃ ca

3,18.44

सुनासिकं सुष्ठुदन्तं मुरारे दृष्टं मुखं केन पुण्येन देव ।
घ्रात्वा घ्रात्वा विष्णुनिर्माल्यगन्धं पुनः पुना रुद्धकण्ठो बभूव

sunāsikaṃ suṣṭhudantaṃ murāre dṛṣṭaṃ mukhaṃ kena puṇyena deva |
ghrātvā ghrātvā viṣṇunirmālyagandhaṃ punaḥ punā ruddhakaṇṭho babhūva

3,18.45

रुरोद रुद्रो भयकंपिताङ्गो जिघ्रामि निर्माल्यमिदं कथं ते ।
जिह्वास्थितो जिह्व संज्ञो मुरारे जिह्वेन्द्रियेणापि तथार्पितं च

ruroda rudro bhayakaṃpitāṅgo jighrāmi nirmālyamidaṃ kathaṃ te |
jihvāsthito jihva saṃjño murāre jihvendriyeṇāpi tathārpitaṃ ca

3,18.46

नैवेद्यशेषं तुलसीविमिश्रितं विशेषतः पादजलेन सिक्तम् ।
यो स्नाति नित्यं पुरतो मुरारेः प्राप्नोति यज्ञायुतकोटिपुण्यम्

naivedyaśeṣaṃ tulasīvimiśritaṃ viśeṣataḥ pādajalena siktam |
yo snāti nityaṃ purato murāreḥ prāpnoti yajñāyutakoṭipuṇyam

3,18.47

एतादृशं तव नैवेद्यशेषं न भुक्तं वै सर्वदादित्यरूपम् ।
अनर्पितं तव देवस्य विष्णोर्भुक्तं मया बहुवारं मुकुन्द

etādṛśaṃ tava naivedyaśeṣaṃ na bhuktaṃ vai sarvadādityarūpam |
anarpitaṃ tava devasya viṣṇorbhuktaṃ mayā bahuvāraṃ mukunda

3,18.48

पादारविन्दे नार्पितं भक्ष्यभोज्यं दृष्टो मया केन पुण्येन देव ।
भुक्त्वाभुक्त्वा हरिनैरवेद्यजातं सुखं त्वदीयं रमया लालितं च

pādāravinde nārpitaṃ bhakṣyabhojyaṃ dṛṣṭo mayā kena puṇyena deva |
bhuktvābhuktvā harinairavedyajātaṃ sukhaṃ tvadīyaṃ ramayā lālitaṃ ca

3,18.49

द्युभ्वाश्रयं तव मूर्धानमाहुः किरीटयुक्तं कुटिलैः कुन्तलैश्च ।
अनेकजन्मार्जितपुण्यसंचयैर्दृष्टं मया सज्जनसंगमाच्च

dyubhvāśrayaṃ tava mūrdhānamāhuḥ kirīṭayuktaṃ kuṭilaiḥ kuntalaiśca |
anekajanmārjitapuṇyasaṃcayairdṛṣṭaṃ mayā sajjanasaṃgamācca

3,18.50

अनेकजन्मार्जितपापसंचयैरदर्शनं यास्यति देवदेव ।
एवं सुभक्त्या च रुरोद रुद्रो दृष्ट्वा हरिं सुर्वगुणैः संपूर्णम्

anekajanmārjitapāpasaṃcayairadarśanaṃ yāsyati devadeva |
evaṃ subhaktyā ca ruroda rudro dṛṣṭvā hariṃ survaguṇaiḥ saṃpūrṇam

3,18.51

पादारविन्दं तव विश्वमूर्ते योगीश्वरैर्हृदये संगृहीतम् ।
दृष्टं मया दयया वासुदेव द्रक्ष्ये कथं पुनरित्थं रुरोद

pādāravindaṃ tava viśvamūrte yogīśvarairhṛdaye saṃgṛhītam |
dṛṣṭaṃ mayā dayayā vāsudeva drakṣye kathaṃ punaritthaṃ ruroda

3,18.52

दृष्टं मया त्वरिवले भविनाशिशङ्खचक्रादिकैस्त्रिजगतापि च देव पूर्णम् ।
एतादृशं त्वदुदरं च कथं रमेश द्रक्ष्ये पुनः पुनरहं त्विति संरुरोद

dṛṣṭaṃ mayā tvarivale bhavināśiśaṅkhacakrādikaistrijagatāpi ca deva pūrṇam |
etādṛśaṃ tvadudaraṃ ca kathaṃ rameśa drakṣye punaḥ punarahaṃ tviti saṃruroda

3,18.53

आनन्दपूर्ण नखपूर्ण सुकेशपूर्ण लोमादिपूर्ण गुणपूर्ण सुघोणपूर्ण ।
वक्षः स्थलं तव विभोस्तु विशालभूतं सद्भूषणं विमलकौस्तुभशोभि लक्ष्म्या

ānandapūrṇa nakhapūrṇa sukeśapūrṇa lomādipūrṇa guṇapūrṇa sughoṇapūrṇa |
vakṣaḥ sthalaṃ tava vibhostu viśālabhūtaṃ sadbhūṣaṇaṃ vimalakaustubhaśobhi lakṣmyā

3,18.54

सुकोमलं श्रीतुलस्यास्तथैव सुपुष्पितं चन्द नैश्चर्चितं च ।
एतादृशं तव वक्षः स्थलं च दृष्टं मया तव कारुण्यदृष्ट्या

sukomalaṃ śrītulasyāstathaiva supuṣpitaṃ canda naiścarcitaṃ ca |
etādṛśaṃ tava vakṣaḥ sthalaṃ ca dṛṣṭaṃ mayā tava kāruṇyadṛṣṭyā

3,18.55

पुनः पुनर्दर्शनं मे कथं स्यादेवं रुद्रः स च भक्त्या रुरोद ।
अतस्तूरुर्नाम संप्राप्य रुद्रस्तत्पुत्रोभूद्दौर्वसंज्ञः स एव

punaḥ punardarśanaṃ me kathaṃ syādevaṃ rudraḥ sa ca bhaktyā ruroda |
atastūrurnāma saṃprāpya rudrastatputrobhūddaurvasaṃjñaḥ sa eva

3,18.56

यस्माद्रुदं चोर्वरितं वै चकार तस्मात्स रुद्रस्त्वौर्वसंज्ञो बभूव ।
और्वस्तु लोकान्मोक्षयोग्यांश्च दृष्ट्वा ह्यत्यन्तं वै विषयेष्वेव निष्ठान्

yasmādrudaṃ corvaritaṃ vai cakāra tasmātsa rudrastvaurvasaṃjño babhūva |
aurvastu lokānmokṣayogyāṃśca dṛṣṭvā hyatyantaṃ vai viṣayeṣveva niṣṭhān

3,18.57

स्तूद्दैव चौर्वो विष्णुपादारविदं स्मृत्वास्मृत्वा रुद्धकण्ठो बभूव ।
ते पापिष्ठाः पापरूपान्भजन्तो दिनेदिने दुर्विषयान्कदिन्द्रियैः

stūddaiva caurvo viṣṇupādāravidaṃ smṛtvāsmṛtvā ruddhakaṇṭho babhūva |
te pāpiṣṭhāḥ pāparūpānbhajanto dinedine durviṣayānkadindriyaiḥ

3,18.58

कदा चैतान्हेयबुद्ध्या विमुञ्चे न जानेहं चेति सम्यग् रुरोद ।
एते हि मूर्खा विषयानर्थलब्ध्यै कुर्वन्ति यत्नं परमादरेण

kadā caitānheyabuddhyā vimuñce na jānehaṃ ceti samyag ruroda |
ete hi mūrkhā viṣayānarthalabdhyai kurvanti yatnaṃ paramādareṇa

3,18.59

कदिन्द्रियार्थं हि धनादिकं च त्यजन्ति च सर्वे विषयेषु निष्ठाः ।
त्वन्मायया मोहितान्नष्टबुद्धीन्कदा चैतान्मुञ्चसे विश्वमूर्ते

kadindriyārthaṃ hi dhanādikaṃ ca tyajanti ca sarve viṣayeṣu niṣṭhāḥ |
tvanmāyayā mohitānnaṣṭabuddhīnkadā caitānmuñcase viśvamūrte

3,18.60

स्मृत्वास्मृत्वा वासुदेवस्य मायां रुरोद चौर्वो भयकंपिताङ्गः ।
अतीव कष्टेन च लोकवृत्त्या श्रिता दैन्यं स्वीयकार्यं विहाय

smṛtvāsmṛtvā vāsudevasya māyāṃ ruroda caurvo bhayakaṃpitāṅgaḥ |
atīva kaṣṭena ca lokavṛttyā śritā dainyaṃ svīyakāryaṃ vihāya

3,18.61

अतीव दैन्येन धनादिकं च संपाद्य सर्वे ऽपि सुपापशीलाः ।
कष्टार्जितं द्रव्यधनादिकं च त्यजन्ति सर्वे पशवो व्यर्थमेव

atīva dainyena dhanādikaṃ ca saṃpādya sarve 'pi supāpaśīlāḥ |
kaṣṭārjitaṃ dravyadhanādikaṃ ca tyajanti sarve paśavo vyarthameva

3,18.62

सत्पात्रभूते विष्णुबुद्ध्या कदापि त्यजन्ति नैते मायया वै मुरारेः ।
एषामायुर्व्यर्थमाहुर्महान्तः कथं नष्टा इति सम्यग्रुरोद

satpātrabhūte viṣṇubuddhyā kadāpi tyajanti naite māyayā vai murāreḥ |
eṣāmāyurvyarthamāhurmahāntaḥ kathaṃ naṣṭā iti samyagruroda

3,18.63

एषामायुर्व्यर्थमेवं गतं च एषां दृष्ट्वा यौवनं तु ध्रुवं च ।
स्कन्धस्थमृत्युर्हसते कृष्ण विष्णो तं वै न जानन्ति विमूढचेतसः

eṣāmāyurvyarthamevaṃ gataṃ ca eṣāṃ dṛṣṭvā yauvanaṃ tu dhruvaṃ ca |
skandhasthamṛtyurhasate kṛṣṇa viṣṇo taṃ vai na jānanti vimūḍhacetasaḥ

3,18.64

गृहं मदीयं शतवर्षं च जीवेत्पुत्रा मदीया शवतवर्षं तथैव ।
अहं च जीवे शतवर्षं सुखेन मदीयभार्यापि सुलक्षणाऽस्ते

gṛhaṃ madīyaṃ śatavarṣaṃ ca jīvetputrā madīyā śavatavarṣaṃ tathaiva |
ahaṃ ca jīve śatavarṣaṃ sukhena madīyabhāryāpi sulakṣaṇā'ste

3,18.65

गावश्च मे संति सदुग्धपूर्णा मित्राणि मे संति मुदा हि युक्ताः ।
दास्ये सुतं वारणार्थं तु वध्वै पुत्रीं विवाहार्थमहं ददामि

gāvaśca me saṃti sadugdhapūrṇā mitrāṇi me saṃti mudā hi yuktāḥ |
dāsye sutaṃ vāraṇārthaṃ tu vadhvai putrīṃ vivāhārthamahaṃ dadāmi

3,18.66

दास्ये चाहं सत्सु पुत्रीं धनं वा दास्ये चाहं धनिकेष्वेव नित्यम् ।
अदृष्टशून्यान् भगवान्वासुदेवो दृष्ट्वादृष्ट्वा हसते सर्वदैव

dāsye cāhaṃ satsu putrīṃ dhanaṃ vā dāsye cāhaṃ dhanikeṣveva nityam |
adṛṣṭaśūnyān bhagavānvāsudevo dṛṣṭvādṛṣṭvā hasate sarvadaiva

3,18.67

नाहं करिष्ये श्रवणं कथाया मद्भाग्यना शश्च भविष्यतीति ।
नाहं हरिं पूजयिष्ये सदैव पुत्रादिनाशश्च भविष्यतीति

nāhaṃ kariṣye śravaṇaṃ kathāyā madbhāgyanā śaśca bhaviṣyatīti |
nāhaṃ hariṃ pūjayiṣye sadaiva putrādināśaśca bhaviṣyatīti

3,18.68

कालेकाले दिष्टनामा हरिस्तु फलप्रदो वासुदेवो ऽखिलस्य ।
एतादृशान्मूर्खजनांश्च दृष्ट्वा रुरोद चौर्वो वासुदेवैकनिष्ठः

kālekāle diṣṭanāmā haristu phalaprado vāsudevo 'khilasya |
etādṛśānmūrkhajanāṃśca dṛṣṭvā ruroda caurvo vāsudevaikaniṣṭhaḥ

3,18.69

अतस्त्वौर्वो रुद्ररूपी खगेन्द्र जानीहि नित्यं कृष्णसुशिक्षितार्थः ।
यदा सती दक्षपुत्री खगेन्द्र दक्षाध्वरे स्वशरीरं विसृज्य

atastvaurvo rudrarūpī khagendra jānīhi nityaṃ kṛṣṇasuśikṣitārthaḥ |
yadā satī dakṣaputrī khagendra dakṣādhvare svaśarīraṃ visṛjya

3,18.70

जज्ञे पुनर्मेनकायां हिमाद्रेस्तदा रुद्रस्त्वौर्वसंज्ञा मवाप ।
ऊर्ध्वरेता भवेत्युक्त्वा ऊर्ध्वरेता बभूव ह

jajñe punarmenakāyāṃ himādrestadā rudrastvaurvasaṃjñā mavāpa |
ūrdhvaretā bhavetyuktvā ūrdhvaretā babhūva ha

3,18.71

पाणिग्राहं रुद्रदेवो महात्मा यदा हिमाद्रेः कन्यकायाश्चकार ।
तस्यां परं लंपटः संबभूव अतो रुद्रः परसंज्ञामवाप

pāṇigrāhaṃ rudradevo mahātmā yadā himādreḥ kanyakāyāścakāra |
tasyāṃ paraṃ laṃpaṭaḥ saṃbabhūva ato rudraḥ parasaṃjñāmavāpa

3,18.72

सदाशिवाद्या दश रुद्रभ्रातरः सौमित्रेयो हौहिणेयस्त्रयश्च ।
समा एते मोक्षकाले सृतौ च शतैर्गुणैर्न्यूनभूताश्च ताभ्याम्

sadāśivādyā daśa rudrabhrātaraḥ saumitreyo hauhiṇeyastrayaśca |
samā ete mokṣakāle sṛtau ca śatairguṇairnyūnabhūtāśca tābhyām

3,18.73

गरुड उवाच ।
आनन्दनिर्णयं ब्रूहि कृष्ण पूर्णदयानिघे ।
निर्णेतुं ज्ञानिनां यद्वज्ज्ञापनार्थं तथा मम

garuḍa uvāca |
ānandanirṇayaṃ brūhi kṛṣṇa pūrṇadayānighe |
nirṇetuṃ jñānināṃ yadvajjñāpanārthaṃ tathā mama

3,18.74

ब्रूहि शिष्याय दयया उद्धर्तुं मां च सर्वदा ।
पूर्णकामस्य ते कृष्ण का स्पृहा विद्यते प्रभो

brūhi śiṣyāya dayayā uddhartuṃ māṃ ca sarvadā |
pūrṇakāmasya te kṛṣṇa kā spṛhā vidyate prabho

3,18.75

एवमुक्तो हृषीकेशः पक्षीशेन महात्मना ।
उवाच कृपया कृष्णः प्रसन्नः कमलेक्षणः

evamukto hṛṣīkeśaḥ pakṣīśena mahātmanā |
uvāca kṛpayā kṛṣṇaḥ prasannaḥ kamalekṣaṇaḥ

3,18.76

श्रीकृष्ण उवाच ।
गायत्र्याश्च शतानन्द एकानन्दस्तु वेधसः एतादृशः शतानन्दो ब्रह्मणः परिकीर्तितः

śrīkṛṣṇa uvāca |
gāyatryāśca śatānanda ekānandastu vedhasaḥ etādṛśaḥ śatānando brahmaṇaḥ parikīrtitaḥ

3,18.77

शेषादेश्च शतानन्दः सरस्वत्याः खगोत्तम ।
एकानन्दस्तु विज्ञेयो भारत्या विनतासुत

śeṣādeśca śatānandaḥ sarasvatyāḥ khagottama |
ekānandastu vijñeyo bhāratyā vinatāsuta

3,18.78

एवं तु निर्णयो ज्ञेय आनन्दस्य सदा खग ।
एवमुक्तं मया सर्वं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

evaṃ tu nirṇayo jñeya ānandasya sadā khaga |
evamuktaṃ mayā sarvaṃ kimanyacchrotumicchasi

Chapter 3.19

3,19.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे रुद्ररोदनहेत्वाननन्तानन्दतारतम्यनिरूपणं नामाष्टादशोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 19 गरुड उवाच ।
त्वयोक्तं कृष्ण गोविन्द रुद्राच्छतगुणादपि ।
ब्रह्माणी भारती चोभे अधिके देवसत्तम

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe rudrarodanahetvānanantānandatāratamyanirūpaṇaṃ nāmāṣṭādaśodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 19 garuḍa uvāca |
tvayoktaṃ kṛṣṇa govinda rudrācchataguṇādapi |
brahmāṇī bhāratī cobhe adhike devasattama

3,19.2

मया श्रुतं विरिञ्चेन उमापर्यन्तमेव च ।
अनन्तांशैर्विहीनत्वं विरिञ्चोक्तं सुराधिप

mayā śrutaṃ viriñcena umāparyantameva ca |
anantāṃśairvihīnatvaṃ viriñcoktaṃ surādhipa

3,19.3

सहस्रांशैर्विहीनत्वं त्वयोक्तं कृष्ण माधव ।
सर्वेषां चैव पूर्वेषामवेक्ष्यैव हरे विभो

sahasrāṃśairvihīnatvaṃ tvayoktaṃ kṛṣṇa mādhava |
sarveṣāṃ caiva pūrveṣāmavekṣyaiva hare vibho

3,19.4

ज्ञानानन्दबलादीनां वायुपर्यन्तमेव च ।
सहस्रांशैर्विहीनत्वं ज्ञानादीनां महेश्वर

jñānānandabalādīnāṃ vāyuparyantameva ca |
sahasrāṃśairvihīnatvaṃ jñānādīnāṃ maheśvara

3,19.5

निर्णयं ब्रृहि गोविन्द सर्वज्ञोसि न संशयः ।
गरुडेनैवमुक्तस्तु वासुदेवोब्रवीद्ध्रुवम्

nirṇayaṃ brṛhi govinda sarvajñosi na saṃśayaḥ |
garuḍenaivamuktastu vāsudevobravīddhruvam

3,19.6

श्रीकृष्ण उवाच ।
आनन्दांशैर्विहीनत्वमपेक्ष्यैव खगाधिप ।
उत्तरेषामुत्तरेषां योगादेवमिति स्फुटम्

śrīkṛṣṇa uvāca |
ānandāṃśairvihīnatvamapekṣyaiva khagādhipa |
uttareṣāmuttareṣāṃ yogādevamiti sphuṭam

3,19.7

परिमाणे शतगुणे आनन्दे स्फुटतावशात् ।
अनन्तगुणवत्त्वं च ब्रह्मणा समुदीरितम्

parimāṇe śataguṇe ānande sphuṭatāvaśāt |
anantaguṇavattvaṃ ca brahmaṇā samudīritam

3,19.8

सहस्रगुणितत्वं च वायुना समुदीरितम् ।
यथानन्दे तथा ज्ञाने विष्णौ भक्तौ बलाधिके

sahasraguṇitatvaṃ ca vāyunā samudīritam |
yathānande tathā jñāne viṣṇau bhaktau balādhike

3,19.9

सर्वे गुणैः शतगुणाः क्रमेणोक्ता नु ते ऽखिलाः ।
भारत्याश्च शतं ज्ञानं सुखं भक्तिबलाधिके

sarve guṇaiḥ śataguṇāḥ krameṇoktā nu te 'khilāḥ |
bhāratyāśca śataṃ jñānaṃ sukhaṃ bhaktibalādhike

3,19.10

एवं ज्ञानं सुविज्ञेयं मारुतेस्तु बलादिकम् ।
एवं ज्ञानं शतं ज्ञेयं मारुते नात्र संशयः

evaṃ jñānaṃ suvijñeyaṃ mārutestu balādikam |
evaṃ jñānaṃ śataṃ jñeyaṃ mārute nātra saṃśayaḥ

3,19.11

भारत्याश्च शतं ज्ञानं बलं च समुदाहृतम् ।
एवमेव च वायोश्च ज्ञानं चैवमिति स्फुटम्

bhāratyāśca śataṃ jñānaṃ balaṃ ca samudāhṛtam |
evameva ca vāyośca jñānaṃ caivamiti sphuṭam

3,19.12

यथा दीपाच्छतगुणा अग्निज्वाला न दीपवत् ।
स्फुटीभवेद्यथैवाग्निर्बहुलोपि न सूर्यवत्

yathā dīpācchataguṇā agnijvālā na dīpavat |
sphuṭībhavedyathaivāgnirbahulopi na sūryavat

3,19.13

यथैव सूर्याद्द्विगुणश्चन्द्रो नैव स्फुटीभवेत् ।
आनन्दतारतम्यं च यथोक्तं तु मया तव

yathaiva sūryāddviguṇaścandro naiva sphuṭībhavet |
ānandatāratamyaṃ ca yathoktaṃ tu mayā tava

3,19.14

तथैव जानीहि खग नान्यथा तु कथञ्चन ।
अहं विजानामि मयि स्थितान् गुणान्सर्वैर्विशेषैश्च खगेन्द्र संयुतान्

tathaiva jānīhi khaga nānyathā tu kathañcana |
ahaṃ vijānāmi mayi sthitān guṇānsarvairviśeṣaiśca khagendra saṃyutān

3,19.15

सुसूक्ष्मरूपांश्च सदा खगेन्द्र मयाप्यदृष्टो नास्ति नास्त्येव कश्चित्

susūkṣmarūpāṃśca sadā khagendra mayāpyadṛṣṭo nāsti nāstyeva kaścit

3,19.16

सर्वावतारेष्वपि विद्यमानं हरिं विजानाति रमापि देवी

sarvāvatāreṣvapi vidyamānaṃ hariṃ vijānāti ramāpi devī

3,19.17

हरेर्गुणान्सर्वविशेषसंयुतानखण्डरूपान्सा विजानाति देवी ।
सुसूक्ष्मरूपान्सा विजानाति देवी ब्रह्मादिभ्यो मत्प्रसादाधिकं च

harerguṇānsarvaviśeṣasaṃyutānakhaṇḍarūpānsā vijānāti devī |
susūkṣmarūpānsā vijānāti devī brahmādibhyo matprasādādhikaṃ ca

3,19.18

स्वात्मस्वरूपं प्रविजानाति देवी सुसूक्ष्मरूपं सुविशेषैश्च युक्तम् ।
स्वान्यं प्रपञ्चं प्रविजानाति लक्ष्मीस्तथाप्यशेषैः सुविशेषैश्च युक्तम्

svātmasvarūpaṃ pravijānāti devī susūkṣmarūpaṃ suviśeṣaiśca yuktam |
svānyaṃ prapañcaṃ pravijānāti lakṣmīstathāpyaśeṣaiḥ suviśeṣaiśca yuktam

3,19.19

ब्रह्मापि पश्येत्सर्वगं वासुदेवं वाय्वादिभ्यो ह्यधिकान्सद्गुणांश्च ।
श्रोत्रं न जानाति हरेर्गुणांश्च सुसूक्ष्मरूपांश्च विशेषसंयुतान्

brahmāpi paśyetsarvagaṃ vāsudevaṃ vāyvādibhyo hyadhikānsadguṇāṃśca |
śrotraṃ na jānāti harerguṇāṃśca susūkṣmarūpāṃśca viśeṣasaṃyutān

3,19.20

स्पष्टस्वरूपेण यथा विदुः सुरा मुक्त्वा ब्रह्माणं न तथा तेप्यमुक्ताः ।
स्वात्मानमन्यच्च सदा विशेषर्युक्तं विजानाति विधिश्च मारुतः

spaṣṭasvarūpeṇa yathā viduḥ surā muktvā brahmāṇaṃ na tathā tepyamuktāḥ |
svātmānamanyacca sadā viśeṣaryuktaṃ vijānāti vidhiśca mārutaḥ

3,19.21

वाणी विजानाति हरेर्गुणांश्च स्वयंभुवो नैव तावद्विशेषान् ।
त्रैगुण्यरूपात्परतः सदैव पश्येद्विष्णुं कृष्णरूपं खगेन्द्र

vāṇī vijānāti harerguṇāṃśca svayaṃbhuvo naiva tāvadviśeṣān |
traiguṇyarūpātparataḥ sadaiva paśyedviṣṇuṃ kṛṣṇarūpaṃ khagendra

3,19.22

शेषो रुद्रो वीन्द्र एतैश्च सर्वे तमो मात्रे प्रविजानन्ति संस्थम् ।
वाणीदृष्टान्सविशेषान् गुणांस्ते जानन्ति नो सत्यमेवोक्तमङ्ग

śeṣo rudro vīndra etaiśca sarve tamo mātre pravijānanti saṃstham |
vāṇīdṛṣṭānsaviśeṣān guṇāṃste jānanti no satyamevoktamaṅga

3,19.23

उमा सुपर्णा वारुणी चेति तिस्रः सहैव तः प्रविजानन्ति सुस्थम् ।
हरेर्विशेषानरुद्र दृष्टान्खगेन्द्र जानन्ति नैताः क्वापि देशे च काले

umā suparṇā vāruṇī ceti tisraḥ sahaiva taḥ pravijānanti sustham |
harerviśeṣānarudra dṛṣṭānkhagendra jānanti naitāḥ kvāpi deśe ca kāle

3,19.24

इन्द्रादयः प्रविजानन्ति वीन्द्र अहङ्कारे व्याप्तरूपं हरिं च ।
दक्षाद्या वै बुद्धितत्त्वे स्थितं तं जानन्ति ते सोमसूर्यादयश्च

indrādayaḥ pravijānanti vīndra ahaṅkāre vyāptarūpaṃ hariṃ ca |
dakṣādyā vai buddhitattve sthitaṃ taṃ jānanti te somasūryādayaśca

3,19.25

विष्णुं हरिं भूततत्त्वे स्थितं च ये चान्ये च प्रविजानन्ति नित्यम् ।
अन्ये च पश्यन्ति यथा स्वयोग्यमण्डान्तरस्थं हरिरूपं खगेन्द्र

viṣṇuṃ hariṃ bhūtatattve sthitaṃ ca ye cānye ca pravijānanti nityam |
anye ca paśyanti yathā svayogyamaṇḍāntarasthaṃ harirūpaṃ khagendra

3,19.26

केचित्प्रपश्यन्ति हरेश्च रूपं त्वदीयहृत्स्थं हृदि केचित्सदैव ।
एवंप्रकारं प्रविजानीहि वीन्द्र ह्यथो शृणु त्वंमम भार्याः षडेताः

kecitprapaśyanti hareśca rūpaṃ tvadīyahṛtsthaṃ hṛdi kecitsadaiva |
evaṃprakāraṃ pravijānīhi vīndra hyatho śṛṇu tvaṃmama bhāryāḥ ṣaḍetāḥ

3,19.27

रुक्मिण्याद्याः षण्महिष्यो ममश्रीर्नीला च या मम भार्या खगेन्द्र ।
सर्गे पूर्वस्मिन्हव्यवाहस्य पुत्री तास्ता भजे सद्य एवा विशेषात्

rukmiṇyādyāḥ ṣaṇmahiṣyo mamaśrīrnīlā ca yā mama bhāryā khagendra |
sarge pūrvasminhavyavāhasya putrī tāstā bhaje sadya evā viśeṣāt

3,19.28

कन्यैव सा कृष्णपत्नी च कामांस्तांस्तान् भजेन्मनसा चिन्तितांश्च ।
अतीव यत्नं कव्यवाहं खगेन्द्र पितृष्वेकः सर्वदा वै चकार

kanyaiva sā kṛṣṇapatnī ca kāmāṃstāṃstān bhajenmanasā cintitāṃśca |
atīva yatnaṃ kavyavāhaṃ khagendra pitṛṣvekaḥ sarvadā vai cakāra

3,19.29

तथैव सा नैव भर्तारमाप यतस्तु सा कृष्णनिष्ठैकचित्ता

tathaiva sā naiva bhartāramāpa yatastu sā kṛṣṇaniṣṭhaikacittā

3,19.30

तदाब्रवीत्कव्यवाहश्च पुत्ररिं पतिं किमर्थं नेच्छसि मूढबुद्धे ।
तदाब्रवीत्कव्यवाहं च पुत्त्री हरिं विना सर्वगुणोपपन्ने ।
जन्मन्यस्मिन् भर्तृता नास्ति देव यतो भर्ता हरिरवैक एव

tadābravītkavyavāhaśca putrariṃ patiṃ kimarthaṃ necchasi mūḍhabuddhe |
tadābravītkavyavāhaṃ ca puttrī hariṃ vinā sarvaguṇopapanne |
janmanyasmin bhartṛtā nāsti deva yato bhartā hariravaika eva

3,19.31

यतो लोके सुस्त्रियः सर्व एव संदा ज्ञेया विधवास्ते हि नित्यम् ।
अनादि नित्यं भुवनैकसारं सुसुंदरं मोक्षदं कामदं च

yato loke sustriyaḥ sarva eva saṃdā jñeyā vidhavāste hi nityam |
anādi nityaṃ bhuvanaikasāraṃ susuṃdaraṃ mokṣadaṃ kāmadaṃ ca

3,19.32

एतादृशं न विजानन्ति यास्तु सर्वास्ता वै विधवाः सर्वदैव ।
निमित्तभूतं भर्तृरूपं च जीवं दैवोपेतं हरिभक्त्या विहीनम्

etādṛśaṃ na vijānanti yāstu sarvāstā vai vidhavāḥ sarvadaiva |
nimittabhūtaṃ bhartṛrūpaṃ ca jīvaṃ daivopetaṃ haribhaktyā vihīnam

3,19.33

सुकश्मलं नवरन्ध्रैः स्त्रवन्तं दुर्गन्धयुक्तं सर्वदा कुत्सितं च ।
एताः दृशे भर्तृजीवे नु तात प्रयोजनं नास्ति कृष्णं विहाय

sukaśmalaṃ navarandhraiḥ stravantaṃ durgandhayuktaṃ sarvadā kutsitaṃ ca |
etāḥ dṛśe bhartṛjīve nu tāta prayojanaṃ nāsti kṛṣṇaṃ vihāya

3,19.34

देवस्त्रियो निजभर्तॄन्विहायु तत्र स्थितं प्रीणयन्त्येव नित्यम् ।
अतश्च ताः सधवाः सर्वदैव लोकैर्वन्द्या नात्र विचार्यमस्ति

devastriyo nijabhartṝnvihāyu tatra sthitaṃ prīṇayantyeva nityam |
ataśca tāḥ sadhavāḥ sarvadaiva lokairvandyā nātra vicāryamasti

3,19.35

भर्तास्ते हरिभक्ता यदि स्युरासां स्त्रीणां जन्मसाफल्यमेव ।
अनेकजन्मार्जितपुण्यसंचयैस्तद्भर्तारो हरिभक्ता भवेयुः

bhartāste haribhaktā yadi syurāsāṃ strīṇāṃ janmasāphalyameva |
anekajanmārjitapuṇyasaṃcayaistadbhartāro haribhaktā bhaveyuḥ

3,19.36

यद्भर्तारो हरिभक्ता न संति ताभिस्त्याज्यं स्वीयगात्रं भृशं हि ।
स्वभर्तृतं कृष्णरूपं हरिं च स्मृत्वा सम्यग् यदि गात्रं त्यजेयुः

yadbhartāro haribhaktā na saṃti tābhistyājyaṃ svīyagātraṃ bhṛśaṃ hi |
svabhartṛtaṃ kṛṣṇarūpaṃ hariṃ ca smṛtvā samyag yadi gātraṃ tyajeyuḥ

3,19.37

तदा नैव ह्यात्महत्यादिदोषाः स्त्रीणामेवं निर्णयोयं हि शास्त्रे ।
यद्भर्तारो न विजानन्ति विष्णुं तासां संगो नैव कार्यः कदापि

tadā naiva hyātmahatyādidoṣāḥ strīṇāmevaṃ nirṇayoyaṃ hi śāstre |
yadbhartāro na vijānanti viṣṇuṃ tāsāṃ saṃgo naiva kāryaḥ kadāpi

3,19.38

अनेक जन्मार्जितपुण्यसंचयात्तद्भर्तारो विष्णुभक्ता भवेयुः ।
कलौ युगे दुर्लभा विष्णुभक्ता हरेभक्तिर्दुर्लभा सर्वदैव

aneka janmārjitapuṇyasaṃcayāttadbhartāro viṣṇubhaktā bhaveyuḥ |
kalau yuge durlabhā viṣṇubhaktā harebhaktirdurlabhā sarvadaiva

3,19.39

हरेः कथा दुर्लभा मर्त्यलोके हरेर्दीक्षा दुर्लभा दुर्लभा च ।
हरेस्तत्त्वे निर्णयो दुर्लभो हि हरेर्दासैः संगमो दुर्लभश्च

hareḥ kathā durlabhā martyaloke harerdīkṣā durlabhā durlabhā ca |
harestattve nirṇayo durlabho hi harerdāsaiḥ saṃgamo durlabhaśca

3,19.40

प्रदक्षिणं दुर्लभं वै मुरारेर्नमस्कारो दुर्लभो वै कलौ च ।
तद्भक्तानां पालनं दुर्लभं च सद्वैष्णवानां दुर्लभं ह्यन्नदानम्

pradakṣiṇaṃ durlabhaṃ vai murārernamaskāro durlabho vai kalau ca |
tadbhaktānāṃ pālanaṃ durlabhaṃ ca sadvaiṣṇavānāṃ durlabhaṃ hyannadānam

3,19.41

तन्त्रोक्तपूजा दुर्लभा वै मुरारेर्नामग्रहो दुर्लभश्चव विष्णोः ।
सुवैष्णवानां पुजनं दुर्लभं हि सद्वैष्णवानां भाषणं दुर्लभं च

tantroktapūjā durlabhā vai murārernāmagraho durlabhaścava viṣṇoḥ |
suvaiṣṇavānāṃ pujanaṃ durlabhaṃ hi sadvaiṣṇavānāṃ bhāṣaṇaṃ durlabhaṃ ca

3,19.42

शालग्रामस्पर्शनं दुर्लभं च सद्वैष्णवानां दर्शनं दुर्लभं हि ।
गोस्पर्शनं दुर्लभं मर्त्यलोके सद्गायनं दुर्लभं सद्गुरुञ्च

śālagrāmasparśanaṃ durlabhaṃ ca sadvaiṣṇavānāṃ darśanaṃ durlabhaṃ hi |
gosparśanaṃ durlabhaṃ martyaloke sadgāyanaṃ durlabhaṃ sadguruñca

3,19.43

सद्भार्याः सत्पुत्रका दुर्लभा हि शेषाचलस्थस्य हरेश्च दर्शनम् ।
सुदुर्लभं रङ्गनाथस्य तीरे कावेर्या वै दर्शनं विष्णुपद्याः

sadbhāryāḥ satputrakā durlabhā hi śeṣācalasthasya hareśca darśanam |
sudurlabhaṃ raṅganāthasya tīre kāveryā vai darśanaṃ viṣṇupadyāḥ

3,19.44

काञ्चीक्षेत्रे वरदराजस्य सेवा सुदुर्लभा दर्शनं चैव लोके ।
सुदुर्लभं दर्शनं रामसेतोः सुदुर्लभा मध्वशास्त्रे च शक्तिः

kāñcīkṣetre varadarājasya sevā sudurlabhā darśanaṃ caiva loke |
sudurlabhaṃ darśanaṃ rāmasetoḥ sudurlabhā madhvaśāstre ca śaktiḥ

3,19.45

भीमातीरे संस्थितस्यापि विष्णोः सुदुर्लभं दर्शनं चाहुरार्याः ।
रेवातीरे संस्थितस्यापि विष्णोर्गयाक्षेत्रे विष्णुपादस्य चैव

bhīmātīre saṃsthitasyāpi viṣṇoḥ sudurlabhaṃ darśanaṃ cāhurāryāḥ |
revātīre saṃsthitasyāpi viṣṇorgayākṣetre viṣṇupādasya caiva

3,19.46

तथा बद्रौ संस्थित स्यापि विष्णोः सुदुर्लभं मर्त्यलोके स्थितानाम् ।
शेषाचले श्रीनिवासाश्रमे च तपस्विनो दुर्लभा मर्त्यलोके

tathā badrau saṃsthita syāpi viṣṇoḥ sudurlabhaṃ martyaloke sthitānām |
śeṣācale śrīnivāsāśrame ca tapasvino durlabhā martyaloke

3,19.47

प्रयागाख्ये माधवस्यापि नित्यं सुदर्शनं दुर्लभं वै नृणां हि

prayāgākhye mādhavasyāpi nityaṃ sudarśanaṃ durlabhaṃ vai nṛṇāṃ hi

3,19.48

अतो नेच्छामि भर्तारं कृष्णादन्यं कदाचन ।
एवमुक्त्वा सा पितरं ययौ शेषाचलं प्रति

ato necchāmi bhartāraṃ kṛṣṇādanyaṃ kadācana |
evamuktvā sā pitaraṃ yayau śeṣācalaṃ prati

3,19.49

कपिलाख्यमहातीर्थे आरुरोह महागिरिम् ।
तत्रस्थं श्रीनिवासं च दृष्ट्वा नत्वा महासती

kapilākhyamahātīrthe āruroha mahāgirim |
tatrasthaṃ śrīnivāsaṃ ca dṛṣṭvā natvā mahāsatī

3,19.50

त्रिदिनं समुपोष्याथ गत्वा पापविनाशनम् ।
तत्रस्नात्वा विवाहार्थमेकान्तं प्रययावथ

tridinaṃ samupoṣyātha gatvā pāpavināśanam |
tatrasnātvā vivāhārthamekāntaṃ prayayāvatha

3,19.51

तस्या उत्तरदिग्भागे क्रोशयुग्मे महातले ।
गर्तभूते च एकान्ते चचार तप उत्तमम्

tasyā uttaradigbhāge krośayugme mahātale |
gartabhūte ca ekānte cacāra tapa uttamam

3,19.52

ध्यात्वा नारायणं देवं तत्रासीच्च कुमारिका ।
दिव्यवर्षसहस्रान्ते स्तोतुं समुपचक्रमे

dhyātvā nārāyaṇaṃ devaṃ tatrāsīcca kumārikā |
divyavarṣasahasrānte stotuṃ samupacakrame

3,19.53

कुमार्युवाच ।
त्वमेव माता च पिता त्वमेव भर्ता च सखात्वमेव ।
त्वमेव पुत्रश्च गुरुर्गरीयान्मित्रं स्वसा त्वं मम वल्लभश्च

kumāryuvāca |
tvameva mātā ca pitā tvameva bhartā ca sakhātvameva |
tvameva putraśca gururgarīyānmitraṃ svasā tvaṃ mama vallabhaśca

3,19.54

अनाद्यनन्तेष्वपि जन्मसु प्रभो विचार्यमाणा न विजानेप्यहं च ।
एतै हि सर्वे च निमित्तमात्रतः पित्रादयस्त्वं ह्यनिमित्तमात्रतः

anādyananteṣvapi janmasu prabho vicāryamāṇā na vijānepyahaṃ ca |
etai hi sarve ca nimittamātrataḥ pitrādayastvaṃ hyanimittamātrataḥ

3,19.55

अतो मुरारेश्च तवैव भार्या भूयासमित्येव तदा व्रतं मे ।
दुः संगमात्रादिसमागमं न संसिद्धिरित्येव वदान्यमूर्ते

ato murāreśca tavaiva bhāryā bhūyāsamityeva tadā vrataṃ me |
duḥ saṃgamātrādisamāgamaṃ na saṃsiddhirityeva vadānyamūrte

3,19.56

त्वद्दूषकाणां तव दासवर्य विदूषकाणां दर्शनं छिन्धि देव ।
गुरुद्रुहां दर्शनं छिन्धि विष्णो भक्तद्रुहां मित्रतां छिन्धि कृष्ण

tvaddūṣakāṇāṃ tava dāsavarya vidūṣakāṇāṃ darśanaṃ chindhi deva |
gurudruhāṃ darśanaṃ chindhi viṣṇo bhaktadruhāṃ mitratāṃ chindhi kṛṣṇa

3,19.57

तव ध्रुग्भिर्भाषणं छिन्धि देव त्वं संगमं देहि पदारविन्दे ।
श्रीशैलवासाय नमोनमस्ते नमोनमः श्रीनिवासाय तुभ्यम्

tava dhrugbhirbhāṣaṇaṃ chindhi deva tvaṃ saṃgamaṃ dehi padāravinde |
śrīśailavāsāya namonamaste namonamaḥ śrīnivāsāya tubhyam

3,19.58

स्वामिन् परावर रमेश निदानमूर्ते कालो महानपि गतश्च निदर्शनन्ते ।
अनन्तजन्मार्जितसाधनैश्च त्वद्दर्शनं स्याच्च चतुर्भुजस्य

svāmin parāvara rameśa nidānamūrte kālo mahānapi gataśca nidarśanante |
anantajanmārjitasādhanaiśca tvaddarśanaṃ syācca caturbhujasya

3,19.59

कथं मम स्यात्तव दर्शनं प्रभो सर्वैश्च दोषैश्च सुसंगतायाः ।
दास्यास्पदायास्तव दासदास्याः प्रसीद देवेश जगन्निवास

kathaṃ mama syāttava darśanaṃ prabho sarvaiśca doṣaiśca susaṃgatāyāḥ |
dāsyāspadāyāstava dāsadāsyāḥ prasīda deveśa jagannivāsa

3,19.60

एवं स्तुतस्तथा विष्णुः श्रीनिवासो दयानिधिः ।
प्रादुरासीद्वरदराट् भक्त्या तस्या जनार्दनः

evaṃ stutastathā viṣṇuḥ śrīnivāso dayānidhiḥ |
prādurāsīdvaradarāṭ bhaktyā tasyā janārdanaḥ

3,19.61

वरं वरय भद्रं ते वरदोहमिहागतः ।
हरिणोदीरितं वाक्यं श्रुत्वा प्राह स्मितानना

varaṃ varaya bhadraṃ te varadohamihāgataḥ |
hariṇodīritaṃ vākyaṃ śrutvā prāha smitānanā

3,19.62

उवाच परया भक्त्या श्रीनिवासं जगत्प्रभुम् ।
अहं हि भार्या भूयासं तव माधव सुंदर

uvāca parayā bhaktyā śrīnivāsaṃ jagatprabhum |
ahaṃ hi bhāryā bhūyāsaṃ tava mādhava suṃdara

3,19.63

इति तस्या वचः श्रुत्वा श्रीनिवासो ऽब्रवीद्वचः ।
श्रीभगवानुवाच ।
अहं कुमारि सुभगे कृष्णजन्मनि भूतले

iti tasyā vacaḥ śrutvā śrīnivāso 'bravīdvacaḥ |
śrībhagavānuvāca |
ahaṃ kumāri subhage kṛṣṇajanmani bhūtale

3,19.64

भवामि तव भर्ताहं नात्र कार्या विचारणा ।
एवमुक्ता सुता कन्या पुरण्यराशिं हरिं परम्

bhavāmi tava bhartāhaṃ nātra kāryā vicāraṇā |
evamuktā sutā kanyā puraṇyarāśiṃ hariṃ param

3,19.65

उवाच परमप्रीता हर्षगद्गदया गिरा ।
कन्योवाच ।
कृष्णजन्मन्यहं पत्नी भूयासं प्रथमेहनि

uvāca paramaprītā harṣagadgadayā girā |
kanyovāca |
kṛṣṇajanmanyahaṃ patnī bhūyāsaṃ prathamehani

3,19.66

संस्कारात्प्रथमं चाहमं गनाभ्यः समावृणे ।
ओमित्युक्तः पुनर्वाक्यमुवाच मधुसूदनः

saṃskārātprathamaṃ cāhamaṃ ganābhyaḥ samāvṛṇe |
omityuktaḥ punarvākyamuvāca madhusūdanaḥ

3,19.67

श्रीभगवानुवाच ।
कुमार्या विधृतत्वाच्च मत्प्रदानाच्च भामिनि ।
तेषां मनोभीष्टसिद्धिर्भविष्यति न संशयः

śrībhagavānuvāca |
kumāryā vidhṛtatvācca matpradānācca bhāmini |
teṣāṃ manobhīṣṭasiddhirbhaviṣyati na saṃśayaḥ

3,19.68

इति तस्यै वरं दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ।
देहं तत्रैव संत्यज्य कुमारी चैव पुत्रिका

iti tasyai varaṃ dattvā tatraivāntaradhīyata |
dehaṃ tatraiva saṃtyajya kumārī caiva putrikā

3,19.69

कुम्भ कस्य गृहे जाता नीला नाम्ना तु सा स्मृता ।
कुंभकस्तु महाभाग नन्दशोभस्य शालकः

kumbha kasya gṛhe jātā nīlā nāmnā tu sā smṛtā |
kuṃbhakastu mahābhāga nandaśobhasya śālakaḥ

3,19.70

कल्पवाहः स विज्ञेयः पितॄणां प्रथमः स्मृतः ।
तस्य गत्वा गृहमहं वृषभाचलवासिनः ।
शिवस्य वरतश्चैव त्वजेयः खगसत्तम

kalpavāhaḥ sa vijñeyaḥ pitṝṇāṃ prathamaḥ smṛtaḥ |
tasya gatvā gṛhamahaṃ vṛṣabhācalavāsinaḥ |
śivasya varataścaiva tvajeyaḥ khagasattama

3,19.71

दितिजान्विनिहत्यैव नीला प्राप्ता खगेश्वर ।
ततो नाग्निजितो राज्ञो गृहे जाता कुमारिका

ditijānvinihatyaiva nīlā prāptā khageśvara |
tato nāgnijito rājño gṛhe jātā kumārikā

3,19.72

नाग्निजित्कव्यवाहोभूत्कन्या नीलाह्वयाभवत् ।
तस्याः स्वयंवरे चाहं गोवृषान्सप्तसंख्यकान्

nāgnijitkavyavāhobhūtkanyā nīlāhvayābhavat |
tasyāḥ svayaṃvare cāhaṃ govṛṣānsaptasaṃkhyakān

3,19.73

शिवस्य वरतश्चैवाप्यवध्यान्देवमानुषैः ।
बद्ध्वा वृषान्नृपाञ्जित्वा प्राप्ता नीला महाखग

śivasya varataścaivāpyavadhyāndevamānuṣaiḥ |
baddhvā vṛṣānnṛpāñjitvā prāptā nīlā mahākhaga

3,19.74

कुंभकस्य सुता नीला देहस्थाः प्राविशन् भृशम् ।
एकावयवतो यस्मात्तस्मात्तत्रैव साविशत्

kuṃbhakasya sutā nīlā dehasthāḥ prāviśan bhṛśam |
ekāvayavato yasmāttasmāttatraiva sāviśat

3,19.75

भूमौ द्विधा संप्रजाता कुमार्येव न संशयः ।
भद्राजन्म प्रवक्ष्यामि शृणु पक्षीन्द्रसत्तम

bhūmau dvidhā saṃprajātā kumāryeva na saṃśayaḥ |
bhadrājanma pravakṣyāmi śṛṇu pakṣīndrasattama

Chapter 3.20

3,20.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे नीलाविवाहनिर्णयो नामैकोनविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 20 श्रीकृष्ण उवाच ।
या पूर्वसर्गे नलसंज्ञस्य वीन्द्र पुत्री भूत्वा विष्णुपत्नी सकामा ।
प्रदक्षिणं भ्रमणं वै चकार गुणेन भद्रा भद्रसंज्ञा बभूव

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe nīlāvivāhanirṇayo nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 20 śrīkṛṣṇa uvāca |
yā pūrvasarge nalasaṃjñasya vīndra putrī bhūtvā viṣṇupatnī sakāmā |
pradakṣiṇaṃ bhramaṇaṃ vai cakāra guṇena bhadrā bhadrasaṃjñā babhūva

3,20.2

कन्याभावे संस्थितां भद्रसंज्ञां पिता नलस्त्वब्रवीत्तां स पश्यन् ।
भद्रे किमर्थं गात्रपीडां करोषि फलं हि तन्नन्दिनि मे वदस्व

kanyābhāve saṃsthitāṃ bhadrasaṃjñāṃ pitā nalastvabravīttāṃ sa paśyan |
bhadre kimarthaṃ gātrapīḍāṃ karoṣi phalaṃ hi tannandini me vadasva

3,20.3

भद्रोवाच ।
शृणुत्वं मे तात नमस्क्रियादेः फलं वक्तुं का समर्था भवेच्च

bhadrovāca |
śṛṇutvaṃ me tāta namaskriyādeḥ phalaṃ vaktuṃ kā samarthā bhavecca

3,20.4

तथाप्यहं तव वक्ष्यामि तात यथाशक्त्या शृणु सम्यग्घिताय ।
सदा हरिमर्म नाथो दयालुरहं हरेस्तव दासानुदासी ।
मां पाहि विष्णोस्तव वन्दे पदे इत्युक्त्वा प्रणामं चाकरोद्दण्डरूपम्

tathāpyahaṃ tava vakṣyāmi tāta yathāśaktyā śṛṇu samyagghitāya |
sadā harimarma nātho dayālurahaṃ harestava dāsānudāsī |
māṃ pāhi viṣṇostava vande pade ityuktvā praṇāmaṃ cākaroddaṇḍarūpam

3,20.5

हरेः प्रणामं त्विति कर्तव्यशून्यं व्यर्थं तमाहुर्ज्ञानिनस्तच्छृणु त्वम् ।
रमेश मध्वेश सरस्वतीशेत्येवं वदन्प्रणमेद्विष्णुदेवम्

hareḥ praṇāmaṃ tviti kartavyaśūnyaṃ vyarthaṃ tamāhurjñāninastacchṛṇu tvam |
rameśa madhveśa sarasvatīśetyevaṃ vadanpraṇamedviṣṇudevam

3,20.6

यथा प्रसन्नो वन्दनाद्देवद्देव स्तथा न तुष्टः पूजनात्कर्मतश्च ।
यथा नामस्मरणाद्वन्दनाद्वा पापान्नियच्छेतु तथा न चान्यैः

yathā prasanno vandanāddevaddeva stathā na tuṣṭaḥ pūjanātkarmataśca |
yathā nāmasmaraṇādvandanādvā pāpānniyacchetu tathā na cānyaiḥ

3,20.7

देहं तु ये पोषयन्त्येव तात हरेः प्रणामैः शून्यभूतं च पुष्टम् ।
तदेवमाहुर्व्यर्थमेवेति तात तत्पोषकाणां नरके दुः खमाहुः

dehaṃ tu ye poṣayantyeva tāta hareḥ praṇāmaiḥ śūnyabhūtaṃ ca puṣṭam |
tadevamāhurvyarthameveti tāta tatpoṣakāṇāṃ narake duḥ khamāhuḥ

3,20.8

यमो ऽपि तं तत्र उलूखले तु निधाय पिष्टं सुखलैः करोति ।
यो वा परं न करोत्येव तात प्रदक्षिणं देवदेवस्य विष्णोः

yamo 'pi taṃ tatra ulūkhale tu nidhāya piṣṭaṃ sukhalaiḥ karoti |
yo vā paraṃ na karotyeva tāta pradakṣiṇaṃ devadevasya viṣṇoḥ

3,20.9

तस्यैव पादौ तलयन्त्रे निधाय यमश्च नित्यं प्रकरोति पिष्टम् ।
एषां जिह्वा हरिकृष्णेति नाम न वक्ति नित्यं व्यर्थभूतां वदन्ति

tasyaiva pādau talayantre nidhāya yamaśca nityaṃ prakaroti piṣṭam |
eṣāṃ jihvā harikṛṣṇeti nāma na vakti nityaṃ vyarthabhūtāṃ vadanti

3,20.10

तेषां जिह्वा यमलोके यमस्तु निष्कास्य पिष्टं प्रकरोति नित्यम् ।
काशीनिवासेन च किं प्रयोजनं किं वा प्रयागे मरणेन तात

teṣāṃ jihvā yamaloke yamastu niṣkāsya piṣṭaṃ prakaroti nityam |
kāśīnivāsena ca kiṃ prayojanaṃ kiṃ vā prayāge maraṇena tāta

3,20.11

किं वारणाग्रे मरणेन सौख्यं किं वा मखादेः समनुष्ठितेन ।
समस्ततीर्थेष्वटनेन किं किमधीतशास्त्रेण सुतीक्ष्णबुद्ध्या

kiṃ vāraṇāgre maraṇena saukhyaṃ kiṃ vā makhādeḥ samanuṣṭhitena |
samastatīrtheṣvaṭanena kiṃ kimadhītaśāstreṇa sutīkṣṇabuddhyā

3,20.12

येषां जिह्वाग्रे हरिनामैव नास्ति येषां गात्रैर्नमनं नापि विष्णोः ।
येषां पद्भ्यां नास्ति हरेः प्रदक्षिणं तेषां सर्वं व्यर्थमाहुर्महान्तः

yeṣāṃ jihvāgre harināmaiva nāsti yeṣāṃ gātrairnamanaṃ nāpi viṣṇoḥ |
yeṣāṃ padbhyāṃ nāsti hareḥ pradakṣiṇaṃ teṣāṃ sarvaṃ vyarthamāhurmahāntaḥ

3,20.13

हर्यर्पणाद्रिहितं नाम कस्मात्प्रदक्षिणं नमनं चाहुरर्घ्यम् ।
अतो विष्णोर्नमनं कार्यमेव हरेर्नामस्मरणं तात कार्यम्

haryarpaṇādrihitaṃ nāma kasmātpradakṣiṇaṃ namanaṃ cāhurarghyam |
ato viṣṇornamanaṃ kāryameva harernāmasmaraṇaṃ tāta kāryam

3,20.14

जन्म ह्येतद्दुर्लभं नश्वरं तु यथा जलस्थं तत्तथैव ।
नो विस्वासं कुरु गात्रे त्वदीये जीवेष्वपि स्वः परश्चेति तात

janma hyetaddurlabhaṃ naśvaraṃ tu yathā jalasthaṃ tattathaiva |
no visvāsaṃ kuru gātre tvadīye jīveṣvapi svaḥ paraśceti tāta

3,20.15

सद्यः कृतं नमनं न त्वदीयं सद्यः कृतं स्मरणं न त्वदीयम् ।
कदा प्राप्स्ये मरणं तन्न जाने न विश्वासं कुरु गात्रे महात्मन्

sadyaḥ kṛtaṃ namanaṃ na tvadīyaṃ sadyaḥ kṛtaṃ smaraṇaṃ na tvadīyam |
kadā prāpsye maraṇaṃ tanna jāne na viśvāsaṃ kuru gātre mahātman

3,20.16

एतच्छ्रुत्वा नलो वीन्द्र पुत्रीवाक्यं सुनिर्मलम् ।
नमस्कारं च कृतवान्यथाशक्त्या प्रदक्षिणम्

etacchrutvā nalo vīndra putrīvākyaṃ sunirmalam |
namaskāraṃ ca kṛtavānyathāśaktyā pradakṣiṇam

3,20.17

सापि प्रदक्षिणं चक्रे नमस्कारं सदा हरेः ।
एवं बहुदिनं कृत्वा ध्यात्वा नारायणं परम्

sāpi pradakṣiṇaṃ cakre namaskāraṃ sadā hareḥ |
evaṃ bahudinaṃ kṛtvā dhyātvā nārāyaṇaṃ param

3,20.18

कलेवरं च तत्याज मरणे हरिचिन्तया ।
मत्पितुर्वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग

kalevaraṃ ca tatyāja maraṇe haricintayā |
matpiturvasudevasya bhaginyā udare khaga

3,20.19

कैकेयीति च नाम्ना सा त्वभवद्भद्रसंज्ञका ।
यस्माद्भद्रगुणैर्युक्ता भद्रा सा भद्रनामिका

kaikeyīti ca nāmnā sā tvabhavadbhadrasaṃjñakā |
yasmādbhadraguṇairyuktā bhadrā sā bhadranāmikā

3,20.20

तस्यात्मजैश्च कैकेयैः पञ्चभिः खगसत्तम ।
प्रत्याहृतामिमां भद्रां प्राप्तवान् खगसत्तम

tasyātmajaiśca kaikeyaiḥ pañcabhiḥ khagasattama |
pratyāhṛtāmimāṃ bhadrāṃ prāptavān khagasattama

3,20.21

वक्ष्येहं मित्रविन्दायाः पाणिग्रहणकारणम् ।
सावधानमना भूत्वा शृणु पक्षीन्द्र सत्तम

vakṣyehaṃ mitravindāyāḥ pāṇigrahaṇakāraṇam |
sāvadhānamanā bhūtvā śṛṇu pakṣīndra sattama

3,20.22

मित्रविन्दोवाच ।
यान्पूर्वसर्गेप्यवृणोन्निकामतो ह्यग्नीषोमान्नामिका मित्रविन्दा ।
मित्रं हरिं प्राप्तुकामा सदैक तत्रोपायं चिन्तयामासदेवी

mitravindovāca |
yānpūrvasargepyavṛṇonnikāmato hyagnīṣomānnāmikā mitravindā |
mitraṃ hariṃ prāptukāmā sadaika tatropāyaṃ cintayāmāsadevī

3,20.23

हरिप्राप्तौ साधनाः संति तेषु मुख्यं कचिच्चिन्तयामास देवी ।
तेषां मध्ये श्रवणं श्रेष्ठमाहुः पुराणानां सात्त्विकानां सदापि

hariprāptau sādhanāḥ saṃti teṣu mukhyaṃ kaciccintayāmāsa devī |
teṣāṃ madhye śravaṇaṃ śreṣṭhamāhuḥ purāṇānāṃ sāttvikānāṃ sadāpi

3,20.24

विष्णोरुत्कर्षो वर्तते यत्र वायोस्तथोत्कर्षः सज्जनानां पुराणे ।
श्राद्धं सदा विष्णुबुद्ध्या सदैव नान्यच्छ्राव्यं साधनं तत्र चैव

viṣṇorutkarṣo vartate yatra vāyostathotkarṣaḥ sajjanānāṃ purāṇe |
śrāddhaṃ sadā viṣṇubuddhyā sadaiva nānyacchrāvyaṃ sādhanaṃ tatra caiva

3,20.25

यस्मिन्दिने श्रवणं नास्ति विष्णोस्तेषां जन्म व्यर्थमाहुः कथायाम् ।
स्नान जपः पञ्चयज्ञं व्रतं च इष्टापूर्ते कृच्छ्रचान्द्रो च दत्तम्

yasmindine śravaṇaṃ nāsti viṣṇosteṣāṃ janma vyarthamāhuḥ kathāyām |
snāna japaḥ pañcayajñaṃ vrataṃ ca iṣṭāpūrte kṛcchracāndro ca dattam

3,20.26

सर्वं व्यर्थं वैष्णवानां च दीक्षा कथां विना सम्यगनुष्ठितां वै ।
यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं ससंप्रदायैर्गुरुभिः संयुतैश्च

sarvaṃ vyarthaṃ vaiṣṇavānāṃ ca dīkṣā kathāṃ vinā samyaganuṣṭhitāṃ vai |
yairna śrutaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ sasaṃpradāyairgurubhiḥ saṃyutaiśca

3,20.27

यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं यैर्न श्रुतं ब्रह्मकाण्डं पुराणम् ।
तेषां जन्म व्यर्थमाहुर्ममहान्तस्तस्माच्छ्राव्या हरिवार्ता सदैव

yairna śrutaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ yairna śrutaṃ brahmakāṇḍaṃ purāṇam |
teṣāṃ janma vyarthamāhurmamahāntastasmācchrāvyā harivārtā sadaiva

3,20.28

न यत्र गोविन्दकथामहानदी न यत्र नारायणपादसंश्रयः ।
न यत्र विष्णोः सततं वचोस्ति न संवसेत्तत्क्षणमात्रं कथञ्चित्

na yatra govindakathāmahānadī na yatra nārāyaṇapādasaṃśrayaḥ |
na yatra viṣṇoḥ satataṃ vacosti na saṃvasettatkṣaṇamātraṃ kathañcit

3,20.29

यस्मिन् ग्रामे भागवतं न शास्त्रं न वर्तते भागवता रसज्ञाः ।
यस्मिन् गृहे नास्ति गीतार्थसारः यस्मिन् ग्रामे नाम सहस्रकं वा

yasmin grāme bhāgavataṃ na śāstraṃ na vartate bhāgavatā rasajñāḥ |
yasmin gṛhe nāsti gītārthasāraḥ yasmin grāme nāma sahasrakaṃ vā

3,20.30

तयो रसज्ञा यत्र न सन्ति तत्र न संवसेत्क्षणमात्रं कथञ्चित् ।
यस्मिन् दिने दिव्यकथा च विष्णोर्न वास्ति जन्तोस्तस्य चायुर्वृथैव

tayo rasajñā yatra na santi tatra na saṃvasetkṣaṇamātraṃ kathañcit |
yasmin dine divyakathā ca viṣṇorna vāsti jantostasya cāyurvṛthaiva

3,20.31

गर्भे गते नात्र विचार्यमस्ति तन्मन्यते दुर्लभं मर्त्यलोके ।
कर्णं कल्पैर्भूषितं सुंदरं च न सुंदरं चाहुरार्या रसज्ञाः

garbhe gate nātra vicāryamasti tanmanyate durlabhaṃ martyaloke |
karṇaṃ kalpairbhūṣitaṃ suṃdaraṃ ca na suṃdaraṃ cāhurāryā rasajñāḥ

3,20.32

विष्णोः कथाख्याभरणैश्च युक्तं तदेव कर्णं सुंदरं चाहुरार्याः ।
तस्मात्सदा भागवतार्थसारं शृण्वन्ति ये सततं वाचयन्ति

viṣṇoḥ kathākhyābharaṇaiśca yuktaṃ tadeva karṇaṃ suṃdaraṃ cāhurāryāḥ |
tasmātsadā bhāgavatārthasāraṃ śṛṇvanti ye satataṃ vācayanti

3,20.33

तेषां जन्म स्वस्थमाहुर्महान्तो महत्फलं चास्ति तथैव तेषाम् ।
सोष्णीषकञ्चुकयुताश्च हरेः कथां वै शृण्वन्ति येपि च पठन्ति सदैव मर्त्याः

teṣāṃ janma svasthamāhurmahānto mahatphalaṃ cāsti tathaiva teṣām |
soṣṇīṣakañcukayutāśca hareḥ kathāṃ vai śṛṇvanti yepi ca paṭhanti sadaiva martyāḥ

3,20.34

सर्वेपि ते पूजनीया हि लोके न वै शिश्रे चोदरे चैव सक्ताः ।
ये दाक्षिण्यादर्थलोभाद्वदन्ति सदा पुराणं भगवत्तत्त्वसारम्

sarvepi te pūjanīyā hi loke na vai śiśre codare caiva saktāḥ |
ye dākṣiṇyādarthalobhādvadanti sadā purāṇaṃ bhagavattattvasāram

3,20.35

प्रच्छादयन्ते तत्त्वगोप्यानि ये तु तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव ।
ये धर्मकाण्डे कर्मकाण्डे सदैव उत्पादयन्ते सुरुचिं तत्र नित्यम्

pracchādayante tattvagopyāni ye tu teṣāṃ gatiḥ sūryasūnuḥ sadaiva |
ye dharmakāṇḍe karmakāṇḍe sadaiva utpādayante suruciṃ tatra nityam

3,20.36

मौल्येन ये कथयेयुः पुराणं तेषां गतिः सूर्य सुनः सदैव ।
मौल्येन ये भागवतं पुराणं शृण्वन्ति वै हरिशास्त्रार्थतत्त्वम्

maulyena ye kathayeyuḥ purāṇaṃ teṣāṃ gatiḥ sūrya sunaḥ sadaiva |
maulyena ye bhāgavataṃ purāṇaṃ śṛṇvanti vai hariśāstrārthatattvam

3,20.37

मौल्येन वेदाध्ययनं प्रकुर्वते तेषां गतिः सूर्यसूनुः सदैव ।
यदृच्छया प्राप्तधनेन ये तु संतुष्टास्ते ह्यत्र योग्याः सदैव

maulyena vedādhyayanaṃ prakurvate teṣāṃ gatiḥ sūryasūnuḥ sadaiva |
yadṛcchayā prāptadhanena ye tu saṃtuṣṭāste hyatra yogyāḥ sadaiva

3,20.38

धनार्जने ये त्वतितृष्णाभियुक्तास्तेषां न वै भागवतेधिकारः ।
मत्वा लोके हरिरेवति नित्यमन्तर्यामी नास्ति तदन्य ईशः

dhanārjane ye tvatitṛṣṇābhiyuktāsteṣāṃ na vai bhāgavatedhikāraḥ |
matvā loke harirevati nityamantaryāmī nāsti tadanya īśaḥ

3,20.39

एवं सदा ये प्रविचिन्तयन्ति योगक्षेमं बिभृयाद्विष्णुरेषाम् ।
सद्वैष्णवानामशुभं नास्ति नास्ति प्रदृश्यते संशयज्ञानरूपात्

evaṃ sadā ye pravicintayanti yogakṣemaṃ bibhṛyādviṣṇureṣām |
sadvaiṣṇavānāmaśubhaṃ nāsti nāsti pradṛśyate saṃśayajñānarūpāt

3,20.40

कर्मानुसारेण हरिर्ददाति फलं शुभानामशुभस्य चैव ।
अतस्तदर्थं नैव यत्नं च कुर्याद्धनार्थं वै हरितत्त्वे च कुर्यात्

karmānusāreṇa harirdadāti phalaṃ śubhānāmaśubhasya caiva |
atastadarthaṃ naiva yatnaṃ ca kuryāddhanārthaṃ vai haritattve ca kuryāt

3,20.41

अतः स्नात्वा दिव्यमन्त्रं जपित्वा विसर्जयित्वा विष्णुनिर्माल्यगन्धम् ।
शुचिर्भूत्वा भागवतं पुराणं संश्रावयेत्सर्ववेत्तापि नित्यम्

ataḥ snātvā divyamantraṃ japitvā visarjayitvā viṣṇunirmālyagandham |
śucirbhūtvā bhāgavataṃ purāṇaṃ saṃśrāvayetsarvavettāpi nityam

3,20.42

कर्मानुसारेण धनार्जनं च वेदार्जनं शास्त्रसमार्जनं च ।
भविष्यति श्रवणं चापि विष्णोरत्यादराच्छ्रवणं दुर्घटं च

karmānusāreṇa dhanārjanaṃ ca vedārjanaṃ śāstrasamārjanaṃ ca |
bhaviṣyati śravaṇaṃ cāpi viṣṇoratyādarācchravaṇaṃ durghaṭaṃ ca

3,20.43

अत्यादराद्भागवतस्य सारमास्वादयेद्दुर्घटं मर्त्यलोके ।
आस्वाद्य तद्भागवतं पुराणमानन्दबाष्पैर्युक्तता दुर्घटा च

atyādarādbhāgavatasya sāramāsvādayeddurghaṭaṃ martyaloke |
āsvādya tadbhāgavataṃ purāṇamānandabāṣpairyuktatā durghaṭā ca

3,20.44

श्रुत्वा तत्त्वा नां निर्णयं धारणं च सुदुर्घटं चाहुरार्याः समस्तम् ।
श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च

śrutvā tattvā nāṃ nirṇayaṃ dhāraṇaṃ ca sudurghaṭaṃ cāhurāryāḥ samastam |
śrutvā tattvānāṃ dhāraṇānantaraṃ ca kāmakrudhorjāraṇaṃ durghaṭaṃ ca

3,20.45

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानं तरं त तथा योगे दुर्घटं संगतं च

śrutvā tattvānāṃ dhāraṇānaṃ taraṃ ta tathā yoge durghaṭaṃ saṃgataṃ ca

3,20.46

श्रुत्वा तत्त्वानां धारणानन्तरं च कामक्रुधोर्जारणं दुर्घटं च ।
एते दोषा ज्ञानपूतानपीह कुर्वन्ति संदेहयुतान्सदैव

śrutvā tattvānāṃ dhāraṇānantaraṃ ca kāmakrudhorjāraṇaṃ durghaṭaṃ ca |
ete doṣā jñānapūtānapīha kurvanti saṃdehayutānsadaiva

3,20.47

अतो ह्यहं श्रवणं सत्कथायाः सदा करिष्ये नात्र विचार्यमस्ति ।
तेनाप्यहं हरिनामाभिवाञ्छा निश्चित्य चित्तं श्रवणे वै चकार ।
आदेहमेवं श्रवणं च कृत्वा त्यक्त्वा देहं भूतले संप्रजाता

ato hyahaṃ śravaṇaṃ satkathāyāḥ sadā kariṣye nātra vicāryamasti |
tenāpyahaṃ harināmābhivāñchā niścitya cittaṃ śravaṇe vai cakāra |
ādehamevaṃ śravaṇaṃ ca kṛtvā tyaktvā dehaṃ bhūtale saṃprajātā

3,20.48

निवस्तुं वसुदेवस्य भगिन्या उदरे खग ।
सुमित्रा संज्ञकायां च जाता वै मित्रविन्दिका

nivastuṃ vasudevasya bhaginyā udare khaga |
sumitrā saṃjñakāyāṃ ca jātā vai mitravindikā

3,20.49

श्रवणेन हरिं मित्रं प्राप्ता सा मित्रविन्दिका ।
अतः सा मित्रविन्देति संज्ञया संबभूव ह

śravaṇena hariṃ mitraṃ prāptā sā mitravindikā |
ataḥ sā mitravindeti saṃjñayā saṃbabhūva ha

3,20.50

स्वयंवरे मित्रविन्दा राज्ञां मध्ये तु भामिनी ।
ममांसे व्यसृजन्मालां तां गृहीत्वा खगेश्वर ।
विधूय नृपतीन्सर्वान्पुरीं प्राप्ताः खगेश्वर

svayaṃvare mitravindā rājñāṃ madhye tu bhāminī |
mamāṃse vyasṛjanmālāṃ tāṃ gṛhītvā khageśvara |
vidhūya nṛpatīnsarvānpurīṃ prāptāḥ khageśvara

Chapter 3.21

3,21.1

51 ॥
इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे भद्राकृतभगवत्पतित्वप्रापकतपश्चर्यादिनिरूपणं नाम विंशोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 21 श्रीकृष्ण उवाच ।
कालिन्द्या अपि चोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर ।
विवस्वान्नाम सूर्योभत्तस्य पुत्री व्यजायत

51 // iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe bhadrākṛtabhagavatpatitvaprāpakatapaścaryādinirūpaṇaṃ nāma viṃśodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 21 śrīkṛṣṇa uvāca |
kālindyā api cotpattiṃ pravakṣyāmi khageśvara |
vivasvānnāma sūryobhattasya putrī vyajāyata

3,21.2

कालिन्दीसंज्ञका वीन्द्र यमुना यानुजा स्मृता ।
कृष्णपत्नीत्वकामेन चचार तप उत्तमम्

kālindīsaṃjñakā vīndra yamunā yānujā smṛtā |
kṛṣṇapatnītvakāmena cacāra tapa uttamam

3,21.3

तप आलोचनं प्रोक्तं तत्त्वानां च विनिर्णयः ।
पूर्वार्जितानां पापानामनुतापस्तपः स्मृतम्

tapa ālocanaṃ proktaṃ tattvānāṃ ca vinirṇayaḥ |
pūrvārjitānāṃ pāpānāmanutāpastapaḥ smṛtam

3,21.4

प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तनिग्रह उच्यते ।
प्रायश्चित्तमिति प्रोक्तं न तु क्षौरं खगेश्वर

prāyo nāma tapaḥ proktaṃ cittanigraha ucyate |
prāyaścittamiti proktaṃ na tu kṣauraṃ khageśvara

3,21.5

अनुतापयुतं भूतं तच्छणु त्वं खगेश्वर ।
पूर्वं न जप्तं दिव्यमन्त्रं मुकुन्द तप्तं सदा क्लेशदावानलेन

anutāpayutaṃ bhūtaṃ tacchaṇu tvaṃ khageśvara |
pūrvaṃ na japtaṃ divyamantraṃ mukunda taptaṃ sadā kleśadāvānalena

3,21.6

न वै स्मृतं हरिनामामृतं च सदा स्मृतं हरिदोषादिकं च ।
न तु स्मृतं हरितत्त्वामृतं च सम्यक् श्रुतं लोलवार्तादिकं च

na vai smṛtaṃ harināmāmṛtaṃ ca sadā smṛtaṃ haridoṣādikaṃ ca |
na tu smṛtaṃ haritattvāmṛtaṃ ca samyak śrutaṃ lolavārtādikaṃ ca

3,21.7

न पूजितं हरिपादारविन्दं सुपूजिताः पुत्रमित्रादिकाश्च ।
न वन्दितं हरिपादारविन्दं सुवन्दितो मित्रपादः सुघोरः

na pūjitaṃ haripādāravindaṃ supūjitāḥ putramitrādikāśca |
na vanditaṃ haripādāravindaṃ suvandito mitrapādaḥ sughoraḥ

3,21.8

न दृष्टं वै धूपधूम्रैरुपेतं हरेर्वक्रं कुन्तलैः संवृतं च ।
पुत्रादिकं लालितं वै मुकुन्द न लालितं तव वक्रं मुरारे

na dṛṣṭaṃ vai dhūpadhūmrairupetaṃ harervakraṃ kuntalaiḥ saṃvṛtaṃ ca |
putrādikaṃ lālitaṃ vai mukunda na lālitaṃ tava vakraṃ murāre

3,21.9

सुलालितं भूषणैः पुत्रमित्रं न लालितं सर्वपापापहारि ।
न भुक्तं वै हरिनैरवेद्यशेषं मित्रालये षड्रसान्नं च भुक्तम्

sulālitaṃ bhūṣaṇaiḥ putramitraṃ na lālitaṃ sarvapāpāpahāri |
na bhuktaṃ vai harinairavedyaśeṣaṃ mitrālaye ṣaḍrasānnaṃ ca bhuktam

3,21.10

सुपुष्पगन्धा नार्पिता ते मुरारे समर्पिताः पुत्रमित्रादिकेभ्यः ।
सन्तप्तोहं पुत्रमित्रादिकेषु कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द

supuṣpagandhā nārpitā te murāre samarpitāḥ putramitrādikebhyaḥ |
santaptohaṃ putramitrādikeṣu kadā drakṣye tava vaktraṃ mukunda

3,21.11

अवैष्णवान्नैः शिग्रुशाकादिकैश्च ह्यनर्पितान्नैश्च तथाप्यसंस्कृतैः ।
तथाप्यभक्ष्यै रसना च दग्धा कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द

avaiṣṇavānnaiḥ śigruśākādikaiśca hyanarpitānnaiśca tathāpyasaṃskṛtaiḥ |
tathāpyabhakṣyai rasanā ca dagdhā kadā drakṣye tava vaktraṃ mukunda

3,21.12

अष्टाक्षरीपूजया दिव्यतीर्थैर्विष्णोः पुरा भ्रामितैः शङ्खतीर्थैः ।
न पावितं मच्छरीरं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव व क्त्रं मुकुन्द

aṣṭākṣarīpūjayā divyatīrthairviṣṇoḥ purā bhrāmitaiḥ śaṅkhatīrthaiḥ |
na pāvitaṃ maccharīraṃ murāre kadā drakṣye tava va ktraṃ mukunda

3,21.13

अनर्पितैर्गन्धपुष्पादिकैश्च अनर्पितैर्भूषणैर्वस्त्रजातैः ।
अवैष्णवानां दिग्धगन्धादिदोषैर्गात्रं दग्धं कदा ह्युद्धरिष्ये मुकुन्द

anarpitairgandhapuṣpādikaiśca anarpitairbhūṣaṇairvastrajātaiḥ |
avaiṣṇavānāṃ digdhagandhādidoṣairgātraṃ dagdhaṃ kadā hyuddhariṣye mukunda

3,21.14

दग्धौ च पादौ मम वासुदेव न गच्छन्तौ क्षेत्रपथं हरेश्च ।
नेत्रे च दग्धे मम सर्वदापि नालोकितं तव देव प्रतीकम्

dagdhau ca pādau mama vāsudeva na gacchantau kṣetrapathaṃ hareśca |
netre ca dagdhe mama sarvadāpi nālokitaṃ tava deva pratīkam

3,21.15

दग्धौ च हस्तौ मम वासुदेव न पूजितं तव विष्णोः प्रतीकम् ।
मया कृतं पापजातं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव वक्रं मुकुन्द

dagdhau ca hastau mama vāsudeva na pūjitaṃ tava viṣṇoḥ pratīkam |
mayā kṛtaṃ pāpajātaṃ murāre kadā drakṣye tava vakraṃ mukunda

3,21.16

मदीयदोषान्गणयन्न पूर्ण दयां कुरु त्वं सुद्धदास्यान्मुकुन्द ।
यावन्ति लोमानि मदीयगात्रे संति प्रभो सर्वदोर्षर्विदूर

madīyadoṣāngaṇayanna pūrṇa dayāṃ kuru tvaṃ suddhadāsyānmukunda |
yāvanti lomāni madīyagātre saṃti prabho sarvadorṣarvidūra

3,21.17

तावन्ति पापानि मदीयगात्रे कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द ।
अनन्तदेहे पतिपुत्रैर्गृहैश्च मित्रैर्धनैः पशुभृत्यादिकैश्च

tāvanti pāpāni madīyagātre kadā drakṣye tava vaktraṃ mukunda |
anantadehe patiputrairgṛhaiśca mitrairdhanaiḥ paśubhṛtyādikaiśca

3,21.18

सुखं नाप्तं ह्यपुमात्रं मुकुन्द सेवा मुक्ता तव देवस्य विष्णोः ।
इतः परं पुत्रमित्रादिकं च यास्ये नाहं तव दासी भवामि

sukhaṃ nāptaṃ hyapumātraṃ mukunda sevā muktā tava devasya viṣṇoḥ |
itaḥ paraṃ putramitrādikaṃ ca yāsye nāhaṃ tava dāsī bhavāmi

3,21.19

येये ब्रूयुः पुत्रमित्रादिकैश्च सम्यक् सुखं जायते मर्त्यलोके ।
तेषामास्ये मूत्रविष्ठादिकं च सम्यक् सदा पतितं चेति जाने

yeye brūyuḥ putramitrādikaiśca samyak sukhaṃ jāyate martyaloke |
teṣāmāsye mūtraviṣṭhādikaṃ ca samyak sadā patitaṃ ceti jāne

3,21.20

मित्रादीनां यत्कृतं द्रव्यजातं वृथा गतं मलरूपं च जातम् ।
सद्वैष्णवानां यत्कृतं द्रव्यजातं हरिप्राप्तेः कारणं स्यात्सदैव

mitrādīnāṃ yatkṛtaṃ dravyajātaṃ vṛthā gataṃ malarūpaṃ ca jātam |
sadvaiṣṇavānāṃ yatkṛtaṃ dravyajātaṃ hariprāpteḥ kāraṇaṃ syātsadaiva

3,21.21

एतादृशं तत्तु जातं मुकुन्द अलं ह्यलं तेन दुःखं च भुक्तम् ।
संगं दत्तात्सज्जनानां सदा त्वं विना च त्वं दुर्जनानां च संगात्

etādṛśaṃ tattu jātaṃ mukunda alaṃ hyalaṃ tena duḥkhaṃ ca bhuktam |
saṃgaṃ dattātsajjanānāṃ sadā tvaṃ vinā ca tvaṃ durjanānāṃ ca saṃgāt

3,21.22

संगैः सदा दुर्जनानां मुरारे गात्रं दग्धं न विरागेण युक्तम् ।
एतादृशाहं कां गातिं वा मुकुन्द यास्ये न जाने दयया मां च पाहि

saṃgaiḥ sadā durjanānāṃ murāre gātraṃ dagdhaṃ na virāgeṇa yuktam |
etādṛśāhaṃ kāṃ gātiṃ vā mukunda yāsye na jāne dayayā māṃ ca pāhi

3,21.23

एतादृशो ह्यनुतापः खगेन्द्र प्रायश्चित्तं न च क्षौरादिकं च ।
भानोः कन्या ह्यनुतापं च कृत्वा विचारयामास हरेः सुतत्त्वम्

etādṛśo hyanutāpaḥ khagendra prāyaścittaṃ na ca kṣaurādikaṃ ca |
bhānoḥ kanyā hyanutāpaṃ ca kṛtvā vicārayāmāsa hareḥ sutattvam

3,21.24

सर्वोत्तमो हरिरेकः सदैव यतः पूर्णः सर्वगुणैस्ततश्च ।
सृष्टौ यस्माज्जयते विश्वजातमतो हरिः सर्वगुणैश्च पूर्णः

sarvottamo harirekaḥ sadaiva yataḥ pūrṇaḥ sarvaguṇaistataśca |
sṛṣṭau yasmājjayate viśvajātamato hariḥ sarvaguṇaiśca pūrṇaḥ

3,21.25

यो देवानामाद्य अकार एव यतो ब्रह्माद्या नैव पूर्णाः समस्ताः ।
लक्ष्मीप्रसादाच्चिरपुण्येन जातो यथायोग्यं पूर्णगुणो विरिञ्चः

yo devānāmādya akāra eva yato brahmādyā naiva pūrṇāḥ samastāḥ |
lakṣmīprasādāccirapuṇyena jāto yathāyogyaṃ pūrṇaguṇo viriñcaḥ

3,21.26

न लक्ष्मीवद्गुणपूर्णो विरिञ्चो न विष्णुवद्गुणपूर्णा रमापि ।
न वायुवद्भारती चापि पूर्णा न शेषवद्वारुणी चापि पूर्णा

na lakṣmīvadguṇapūrṇo viriñco na viṣṇuvadguṇapūrṇā ramāpi |
na vāyuvadbhāratī cāpi pūrṇā na śeṣavadvāruṇī cāpi pūrṇā

3,21.27

न वै रुद्रवत्पार्वती पूर्णरूपा ह्यन्येप्येवं नैव पूर्णाः सदैव ।
आलोचनामेवमेषा हि कृत्वा तपश्चक्रे यमुनायाश्च तीरे

na vai rudravatpārvatī pūrṇarūpā hyanyepyevaṃ naiva pūrṇāḥ sadaiva |
ālocanāmevameṣā hi kṛtvā tapaścakre yamunāyāśca tīre

3,21.28

तदाचाहं यमुनायाश्च तीरं पार्थेन साकं मृगयां गतः खग ।
दृष्ट्वा च तां तत्र तपश्चरन्तीं तदाब्रुवं मत्सखायं च पार्थम्

tadācāhaṃ yamunāyāśca tīraṃ pārthena sākaṃ mṛgayāṃ gataḥ khaga |
dṛṣṭvā ca tāṃ tatra tapaścarantīṃ tadābruvaṃ matsakhāyaṃ ca pārtham

3,21.29

हे पार्थ शीघ्रं व्रज कन्यासमीपं त्वं पृच्छ कस्मादत्र तपः करोषि ।
एवं प्रोक्तस्तत्समीपं स गत्वा पृष्ट्वा चैतत्कारणं शीघ्रमेव

he pārtha śīghraṃ vraja kanyāsamīpaṃ tvaṃ pṛccha kasmādatra tapaḥ karoṣi |
evaṃ proktastatsamīpaṃ sa gatvā pṛṣṭvā caitatkāraṇaṃ śīghrameva

3,21.30

आगत्य मामवदत्फाल्गुनोयं सर्वं वृत्तांन्तं त्वसौ मत्समीपे ।
ततस्त्वहं सुमुहूर्ते च तस्याः पाणिग्रहं कृतवांस्तत्र सम्यक्

āgatya māmavadatphālgunoyaṃ sarvaṃ vṛttāṃntaṃ tvasau matsamīpe |
tatastvahaṃ sumuhūrte ca tasyāḥ pāṇigrahaṃ kṛtavāṃstatra samyak

3,21.31

तस्याश्च तापात्संततं मद्विचारात्प्रसन्नोहं सततं सुप्रसन्नः ।
पूर्णानन्दे रममाणास्य नित्यं तया च मे किं सुखंस्यात्खगेन्द्र

tasyāśca tāpātsaṃtataṃ madvicārātprasannohaṃ satataṃ suprasannaḥ |
pūrṇānande ramamāṇāsya nityaṃ tayā ca me kiṃ sukhaṃsyātkhagendra

3,21.32

मया विवाहोनुग्रहार्थं हि तस्या अङ्गीकृतो न तु सौख्याय वीन्द्र ।
तथा वक्ष्ये लक्ष्मणायाश्च रूपं पाणिग्राहे कारणं चापि वीन्द्रा

mayā vivāhonugrahārthaṃ hi tasyā aṅgīkṛto na tu saukhyāya vīndra |
tathā vakṣye lakṣmaṇāyāśca rūpaṃ pāṇigrāhe kāraṇaṃ cāpi vīndrā

3,21.33

शृणुष्व तत्तव वक्ष्यामि गोप्यं सच्छिष्यके नास्ति गोप्यं गुरोश्च

śṛṇuṣva tattava vakṣyāmi gopyaṃ sacchiṣyake nāsti gopyaṃ gurośca

Chapter 3.22

3,22.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे भगवतः कालिन्द्या विवाहे हेतुनिरूपणं नामैकविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 22 श्रीकृष्ण उवाच ।
या लक्ष्मणा पूर्वसर्गे खगेन्द्र पुत्री ह्यभूद्वह्निवेदस्य वेत्तुः ।
सुलक्षणैः संयुतत्वाद्यतः सा सुलक्ष्मणेति प्रथिता खगेन्द्र

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe bhagavataḥ kālindyā vivāhe hetunirūpaṇaṃ nāmaikaviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 22 śrīkṛṣṇa uvāca |
yā lakṣmaṇā pūrvasarge khagendra putrī hyabhūdvahnivedasya vettuḥ |
sulakṣaṇaiḥ saṃyutatvādyataḥ sā sulakṣmaṇeti prathitā khagendra

3,22.2

यथा लक्ष्मीर्लक्षणैः सा सुपूर्णा यथा हरिर्लक्षणैर्वै सुपूर्णः ।
यथा वायुर्लक्षणैः पूर्ण एव यथा गायत्री लक्षणैः सा सुपूर्णा

yathā lakṣmīrlakṣaṇaiḥ sā supūrṇā yathā harirlakṣaṇairvai supūrṇaḥ |
yathā vāyurlakṣaṇaiḥ pūrṇa eva yathā gāyatrī lakṣaṇaiḥ sā supūrṇā

3,22.3

यथा रुद्राद्या लक्षणैर्वै प्रपूर्णा रुद्रादिल्लक्ष्मणा चैव पूर्णा ।
गुणेनैवं धर्मतः किञ्चिदेव तथानुसंधानाद्व्रियते नाम चापि

yathā rudrādyā lakṣaṇairvai prapūrṇā rudrādillakṣmaṇā caiva pūrṇā |
guṇenaivaṃ dharmataḥ kiñcideva tathānusaṃdhānādvriyate nāma cāpi

3,22.4

तस्मा दाहुर्लक्ष्मणेत्येव सर्वे तल्लक्षणं शृणु चादौ खगेन्द्र ।
नारायणे पूर्णगुणे रमेशे द्वात्रिंशत्संख्यानि सुलक्षणानि

tasmā dāhurlakṣmaṇetyeva sarve tallakṣaṇaṃ śṛṇu cādau khagendra |
nārāyaṇe pūrṇaguṇe rameśe dvātriṃśatsaṃkhyāni sulakṣaṇāni

3,22.5

संत्येव पक्षीन्द्र वदाम्यनु क्रमान्मत्तः श्रुत्वा मोक्षमाप्नोति नित्यम् ।
यः सप्तपादः षण्णवत्यङ्गुलोङ्गश्चतुर्हस्तः पुरुषस्तीक्ष्णदन्तः

saṃtyeva pakṣīndra vadāmyanu kramānmattaḥ śrutvā mokṣamāpnoti nityam |
yaḥ saptapādaḥ ṣaṇṇavatyaṅguloṅgaścaturhastaḥ puruṣastīkṣṇadantaḥ

3,22.6

य एतत्सर्वं मिलितं चैकमेव हरेर्विष्णोर्लक्षणं चाहुरार्याः ।
मुखं स्त्रिग्धं वर्तुलं पुष्टिरूपं द्वितीयं तल्लक्षणं चाहुरार्याः

ya etatsarvaṃ militaṃ caikameva harerviṣṇorlakṣaṇaṃ cāhurāryāḥ |
mukhaṃ strigdhaṃ vartulaṃ puṣṭirūpaṃ dvitīyaṃ tallakṣaṇaṃ cāhurāryāḥ

3,22.7

हनुर्यस्यानुन्नतं चास्ति वीन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्यास्तृतीयम् ।
यद्दन्ता वै तीक्ष्णसूक्ष्माश्च संति तल्लक्षणं चाहुरार्याश्चतुर्थम्

hanuryasyānunnataṃ cāsti vīndra tallakṣaṇaṃ prāhurāryāstṛtīyam |
yaddantā vai tīkṣṇasūkṣmāśca saṃti tallakṣaṇaṃ cāhurāryāścaturtham

3,22.8

यस्याधरे रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चमं चाहुरार्याः ।
यस्य हस्ता अतिरक्ताः खगेन्द्र तल्लक्षणं प्राहुरार्याश्च पष्ठम्

yasyādhare raktimā tvasti vīndra tallakṣaṇaṃ pañcamaṃ cāhurāryāḥ |
yasya hastā atiraktāḥ khagendra tallakṣaṇaṃ prāhurāryāśca paṣṭham

3,22.9

यस्मिन्नखाः संति रक्ताः सुशोभास्तल्लक्षणं सप्तमं चाहुरार्याः ।
यस्मिन्कपोले रक्तिमा त्वस्ति वीन्द्र तल्लक्षणं ह्यष्टमं प्राहुरार्या

yasminnakhāḥ saṃti raktāḥ suśobhāstallakṣaṇaṃ saptamaṃ cāhurāryāḥ |
yasminkapole raktimā tvasti vīndra tallakṣaṇaṃ hyaṣṭamaṃ prāhurāryā

3,22.10

यस्मिन्करे शङ्खचक्रादिरेखा वर्तन्ते तन्नवमं प्राहुरार्याः ।
यस्यो दरं तन्तुरूपं सुपुष्टं वलित्रयैरङ्कितं सुंदरं च

yasminkare śaṅkhacakrādirekhā vartante tannavamaṃ prāhurāryāḥ |
yasyo daraṃ tanturūpaṃ supuṣṭaṃ valitrayairaṅkitaṃ suṃdaraṃ ca

3,22.11

तल्लक्षणं दशमं प्राहुरार्या एकादशं निम्ननाभिं तदाहुः ।
ऊरुद्वयं यस्य च मांसलं वै तल्लक्षणं द्वादशं प्राहुरार्याः

tallakṣaṇaṃ daśamaṃ prāhurāryā ekādaśaṃ nimnanābhiṃ tadāhuḥ |
ūrudvayaṃ yasya ca māṃsalaṃ vai tallakṣaṇaṃ dvādaśaṃ prāhurāryāḥ

3,22.12

कटिर्हि दीर्घा पृथुलास्ति यस्य त्रयोदशं लक्ष्म तदाहुरार्याः ।
यस्यास्ति मुष्को सुपरिष्ठितो वै चतुर्दशं लक्ष्म तदाहुरार्याः

kaṭirhi dīrghā pṛthulāsti yasya trayodaśaṃ lakṣma tadāhurāryāḥ |
yasyāsti muṣko supariṣṭhito vai caturdaśaṃ lakṣma tadāhurāryāḥ

3,22.13

समुन्नतं शिश्रमथो हि लक्ष्म यस्यास्ति तत् पञ्चदशं वदन्ति ।
सुताम्रकं पादतलं खगेन्द्र तल्लक्षणं षोडशं प्राहुरार्याः

samunnataṃ śiśramatho hi lakṣma yasyāsti tat pañcadaśaṃ vadanti |
sutāmrakaṃ pādatalaṃ khagendra tallakṣaṇaṃ ṣoḍaśaṃ prāhurāryāḥ

3,22.14

निम्नौ च गुल्फौ सप्तदशं तदाहुर्ग्री वारूपं प्राहुरष्टादशं च ।
एकोनविंशं त्वक्षिपद्मं सुरक्तं प्राहुर्बाहुं जानु विंशं तथैव

nimnau ca gulphau saptadaśaṃ tadāhurgrī vārūpaṃ prāhuraṣṭādaśaṃ ca |
ekonaviṃśaṃ tvakṣipadmaṃ suraktaṃ prāhurbāhuṃ jānu viṃśaṃ tathaiva

3,22.15

विस्तीर्णोरश्चैकविंशं तदाहुः सिंहास्कन्धं द्व्युत्तरं विंशमाहुः ।
त्रयोविंशं सूक्ष्ममास्यं तदाहुश्चतुर्विशं सुप्रसन्ने च दृष्टी

vistīrṇoraścaikaviṃśaṃ tadāhuḥ siṃhāskandhaṃ dvyuttaraṃ viṃśamāhuḥ |
trayoviṃśaṃ sūkṣmamāsyaṃ tadāhuścaturviśaṃ suprasanne ca dṛṣṭī

3,22.16

ह्रस्वं लिङ्गं मार्दवं चापि वीन्द्र तल्लक्षणं पञ्चविंशं वदन्ति ।
समौ च पादौ कटिजानु चोरू षड्विंशमाहुश्च समे च जङ्घे

hrasvaṃ liṅgaṃ mārdavaṃ cāpi vīndra tallakṣaṇaṃ pañcaviṃśaṃ vadanti |
samau ca pādau kaṭijānu corū ṣaḍviṃśamāhuśca same ca jaṅghe

3,22.17

समानहस्तौ समकर्णौ मिलित्वा द्वात्रिंशत्कं लक्षणं प्राहुरार्याः ।
द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै मुकुन्दे द्वात्रिंशत्कं लक्षणं वै रमायाम्

samānahastau samakarṇau militvā dvātriṃśatkaṃ lakṣaṇaṃ prāhurāryāḥ |
dvātriṃśatkaṃ lakṣaṇaṃ vai mukunde dvātriṃśatkaṃ lakṣaṇaṃ vai ramāyām

3,22.18

द्वात्रिंशत्कं लक्षणं ब्रह्मणोपि तद्भारत्याः प्रवदन्त्येव सत्यम् ।
तथा च शङ्का सममेव चक्रिणेत्येवं सदामा कुरु निर्णयं ब्रुवे

dvātriṃśatkaṃ lakṣaṇaṃ brahmaṇopi tadbhāratyāḥ pravadantyeva satyam |
tathā ca śaṅkā samameva cakriṇetyevaṃ sadāmā kuru nirṇayaṃ bruve

3,22.19

एकस्य वै लक्षणस्यापि विष्णोर्लक्ष्मीरन्तं नैव सम्यक् प्रपेदे ।
अतोनन्तैर्लक्षणैः संयुतं च हरिं चाहुर्लक्षणज्ञाः सदैव

ekasya vai lakṣaṇasyāpi viṣṇorlakṣmīrantaṃ naiva samyak prapede |
atonantairlakṣaṇaiḥ saṃyutaṃ ca hariṃ cāhurlakṣaṇajñāḥ sadaiva

3,22.20

जानाति लक्ष्मीर्लक्षणं वायुरूपे स्वापेक्षया ह्यतिरिक्तं खगेन्द्र ।
स्वलक्षणापेक्षया भारती तु शतैर्गुणैरधिका वेधसोपि

jānāti lakṣmīrlakṣaṇaṃ vāyurūpe svāpekṣayā hyatiriktaṃ khagendra |
svalakṣaṇāpekṣayā bhāratī tu śatairguṇairadhikā vedhasopi

3,22.21

खगेन्द्र तस्माल्लक्षणे साम्यचित्तं विश्वादीनां सर्वदा मा कुरुष्व ।
अष्टाविंशतिं प्राहू रुद्रादिकानां भ्रूनेत्रयोर्लक्षणेनैव हीनाः

khagendra tasmāllakṣaṇe sāmyacittaṃ viśvādīnāṃ sarvadā mā kuruṣva |
aṣṭāviṃśatiṃ prāhū rudrādikānāṃ bhrūnetrayorlakṣaṇenaiva hīnāḥ

3,22.22

अलक्षणं मन्यते यद्धि तस्य दुर्लक्षणं नैव तच्चिन्तनीयम् ।
अष्टाविंशतिं लक्षणं वै हरस्य न भारतीवच्चिन्तनीयं खगेन्द्र

alakṣaṇaṃ manyate yaddhi tasya durlakṣaṇaṃ naiva taccintanīyam |
aṣṭāviṃśatiṃ lakṣaṇaṃ vai harasya na bhāratīvaccintanīyaṃ khagendra

3,22.23

अतो हरः क्रोधरूपी सदैव तयोरभावात्सत्यमुक्तं तथैतत् ।
अतो द्वयं नास्ति रुद्रे खगेन्द्र शिश्रोदरे किञ्चिदाधिक्यमस्ति

ato haraḥ krodharūpī sadaiva tayorabhāvātsatyamuktaṃ tathaitat |
ato dvayaṃ nāsti rudre khagendra śiśrodare kiñcidādhikyamasti

3,22.24

सप्ताधिकैर्विशतिलक्षणैस्तु समायुताः स्वस्त्रियो लक्ष्मणाद्याः ।
षड्वविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याद्या पञ्चविंशैश्च चन्द्रः

saptādhikairviśatilakṣaṇaistu samāyutāḥ svastriyo lakṣmaṇādyāḥ |
ṣaḍvaviṃśatyā lakṣaṇaiścāpi yuktā vāruṇyādyā pañcaviṃśaiśca candraḥ

3,22.25

अर्थश्चतुर्विंशतिभिश्चैव युक्तो नासावायोर्द्व्यधिका विंशतिश्च लक्षणैश्चैकविंशत्या शची युक्ता न संशयः

arthaścaturviṃśatibhiścaiva yukto nāsāvāyordvyadhikā viṃśatiśca lakṣaṇaiścaikaviṃśatyā śacī yuktā na saṃśayaḥ

3,22.26

प्रवाहा विंशकैर्युक्ता यम एकोनविंशकैः ।
पाश्यष्टादशभिर्युक्तो दशसप्तयुतो ऽनलः

pravāhā viṃśakairyuktā yama ekonaviṃśakaiḥ |
pāśyaṣṭādaśabhiryukto daśasaptayuto 'nalaḥ

3,22.27

वैवस्वतः षोडशभिमित्रः पञ्चदशैर्युतः ।
चत्रुर्विंशैस्तु धनपः पावकस्तु त्रयोदशैः

vaivasvataḥ ṣoḍaśabhimitraḥ pañcadaśairyutaḥ |
catrurviṃśaistu dhanapaḥ pāvakastu trayodaśaiḥ

3,22.28

गङ्गा द्वादशभिर्युक्ता बुध एकादशैर्युतः ।
शनिस्तु दशसंख्याकैः पुष्करो नवभिर्युतः

gaṅgā dvādaśabhiryuktā budha ekādaśairyutaḥ |
śanistu daśasaṃkhyākaiḥ puṣkaro navabhiryutaḥ

3,22.29

अथ षोडशसाहस्रं भार्यारतु मम वल्लभाः ।
अष्टभिश्चैव संयुक्ताः सप्तभिः पितरस्तथा

atha ṣoḍaśasāhasraṃ bhāryāratu mama vallabhāḥ |
aṣṭabhiścaiva saṃyuktāḥ saptabhiḥ pitarastathā

3,22.30

षड्भिश्च देवगन्धर्वाः पञ्चभिस्तदनन्तराः ।
चतुर्भैः क्षितिपाः प्रोक्तास्त्रिभिरन्ये च संयुताः

ṣaḍbhiśca devagandharvāḥ pañcabhistadanantarāḥ |
caturbhaiḥ kṣitipāḥ proktāstribhiranye ca saṃyutāḥ

3,22.31

उदरे किञ्चिदाधिक्ये ह्रस्वे पादे च कर्णयोः ।
शिखाधिक्यं विना विप्र भार्यायां च शिवस्य च

udare kiñcidādhikye hrasve pāde ca karṇayoḥ |
śikhādhikyaṃ vinā vipra bhāryāyāṃ ca śivasya ca

3,22.32

लक्ष्मणायां पञ्च दोषाः शिरोगुल्फादिकं विना ।
नाभ्याधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः संत्यतिवाहिके

lakṣmaṇāyāṃ pañca doṣāḥ śirogulphādikaṃ vinā |
nābhyādhikye sahaivāṣṭau doṣāḥ saṃtyativāhike

3,22.33

जङ्घाधिक्ये सहैवाष्टौ दोषाः शच्याः सदा स्मृताः ।
एवमेव हि दोषाश्चाप्यूहनीयाः खगेश्वर

jaṅghādhikye sahaivāṣṭau doṣāḥ śacyāḥ sadā smṛtāḥ |
evameva hi doṣāścāpyūhanīyāḥ khageśvara

3,22.34

दुर्लक्षणैः सदा वीन्द्र संश्रुतैस्तत्त्वविद्भवेत् ।
महोदरो लंबनाभिरीषामात्रोग्रदंष्ट्रकः

durlakṣaṇaiḥ sadā vīndra saṃśrutaistattvavidbhavet |
mahodaro laṃbanābhirīṣāmātrogradaṃṣṭrakaḥ

3,22.35

अन्धकूपगभीराक्षो लंबकर्णौष्ठनासिकः ।
लंबगुल्फो वक्रपादः कुनखी श्यावदन्तकः

andhakūpagabhīrākṣo laṃbakarṇauṣṭhanāsikaḥ |
laṃbagulpho vakrapādaḥ kunakhī śyāvadantakaḥ

3,22.36

दीर्घजङ्घो दीर्घशिश्रस्त्वेकाण्डश्चैकनासिकः ।
रक्तश्मश्रू रक्तरोमा वक्रास्यः संप्रकीर्तितः

dīrghajaṅgho dīrghaśiśrastvekāṇḍaścaikanāsikaḥ |
raktaśmaśrū raktaromā vakrāsyaḥ saṃprakīrtitaḥ

3,22.37

दग्धपर्व तसंकाशो रक्तपृष्ठः कलिः स्मृतः ।
अलोमांसो ऽलोमशिरा रक्तगण्डकपोलकः

dagdhaparva tasaṃkāśo raktapṛṣṭhaḥ kaliḥ smṛtaḥ |
alomāṃso 'lomaśirā raktagaṇḍakapolakaḥ

3,22.38

ललाटे पाण्डुता नित्यं वामस्कन्धे करे खग ।
क्रूरदृष्टिर्दृष्टिपादस्तथा वै घर्घरस्वरः

lalāṭe pāṇḍutā nityaṃ vāmaskandhe kare khaga |
krūradṛṣṭirdṛṣṭipādastathā vai ghargharasvaraḥ

3,22.39

अत्याशी चातिपानश्च स्तनौ शुष्कफलोपमौ ।
ऊरौ नवाञ्जिकारोमः तथा पृष्ठे च मस्तके

atyāśī cātipānaśca stanau śuṣkaphalopamau |
ūrau navāñjikāromaḥ tathā pṛṣṭhe ca mastake

3,22.40

ललाटे त्रीणि दीर्घे तु समे द्वौ संप्रकीर्तितौ ।
सर्पाकारस्तु यो मत्स्यस्तस्य शिश्रे प्रकीर्तितः

lalāṭe trīṇi dīrghe tu same dvau saṃprakīrtitau |
sarpākārastu yo matsyastasya śiśre prakīrtitaḥ

3,22.41

पादत्राणोपमो मत्स्यो रसनाग्रे प्रकीर्तितः ।
शिश्राकारश्च यो मत्स्यो गुदे तस्य प्रशस्यते

pādatrāṇopamo matsyo rasanāgre prakīrtitaḥ |
śiśrākāraśca yo matsyo gude tasya praśasyate

3,22.42

वृश्चिकाकारमत्स्यस्तु पदोस्तस्य प्रशस्यते ।
श्वाकारश्चापि मत्स्यो वै मुखे तस्य प्रकीर्तितः

vṛścikākāramatsyastu padostasya praśasyate |
śvākāraścāpi matsyo vai mukhe tasya prakīrtitaḥ

3,22.43

हस्ते तु बहुरेखाः स्युर्लोम नासापुटे स्मृतम् ।
अतिदीर्घं तु चाङ्गुष्ठं कनिष्ठं चातिदीर्घकम्

haste tu bahurekhāḥ syurloma nāsāpuṭe smṛtam |
atidīrghaṃ tu cāṅguṣṭhaṃ kaniṣṭhaṃ cātidīrghakam

3,22.44

दुर्लक्षणं त्वे वमादि कलावस्ति ह्यनेकशः ।
सुलक्षणान्यनेकानि मयि संति खगेश्वर

durlakṣaṇaṃ tve vamādi kalāvasti hyanekaśaḥ |
sulakṣaṇānyanekāni mayi saṃti khageśvara

3,22.45

द्वात्रिंशल्लक्षणं विष्णोर्ब्रह्माद्यापेक्षयैव तत् ।
सहाभिप्राय गर्भेण ब्रह्मणोक्तं तव प्रभो

dvātriṃśallakṣaṇaṃ viṣṇorbrahmādyāpekṣayaiva tat |
sahābhiprāya garbheṇa brahmaṇoktaṃ tava prabho

3,22.46

ब्रह्मोक्तस्य मयोक्तस्य विरोधो नास्ति सत्तम ।
मयोक्तस्यैव स व्यासः कंबुग्रीवः प्रदर्श्यते

brahmoktasya mayoktasya virodho nāsti sattama |
mayoktasyaiva sa vyāsaḥ kaṃbugrīvaḥ pradarśyate

3,22.47

रक्ताधरं रक्त तालु चैकीकृत्य मयोदितम् ।
अतो विरोधो नास्त्येव तथा ज्ञानात्प्रतीयते

raktādharaṃ rakta tālu caikīkṛtya mayoditam |
ato virodho nāstyeva tathā jñānātpratīyate

3,22.48

सप्ताधिकैर्विंशतिलक्षणैस्तु समायुता याः स्त्रियो लक्ष्मणाद्याः

saptādhikairviṃśatilakṣaṇaistu samāyutā yāḥ striyo lakṣmaṇādyāḥ

3,22.49

भगे नेत्रे च हस्ते च स्तने कुक्षौ तथैव च ।
भारत्यपेक्षया पञ्चभिर्न्यूना त्वस्ति लक्षणैः

bhage netre ca haste ca stane kukṣau tathaiva ca |
bhāratyapekṣayā pañcabhirnyūnā tvasti lakṣaṇaiḥ

3,22.50

न रुद्रवन्न चान्यानि लक्षणानि खगेश्वर ।
षड्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता वारुण्याः षड्लक्षणैश्चैव हीना

na rudravanna cānyāni lakṣaṇāni khageśvara |
ṣaḍviṃśatyā lakṣaṇaiścāpi yuktā vāruṇyāḥ ṣaḍlakṣaṇaiścaiva hīnā

3,22.51

कर्णे कुक्षौ नासिकाकेशपाशे गुल्फे भगे किञ्चिदाधिक्यमस्ति ।
इन्द्रो युक्तः पञ्चविंशत्या खगेन्द्र सदा हीनो लक्षणैः सप्तसंख्यैः

karṇe kukṣau nāsikākeśapāśe gulphe bhage kiñcidādhikyamasti |
indro yuktaḥ pañcaviṃśatyā khagendra sadā hīno lakṣaṇaiḥ saptasaṃkhyaiḥ

3,22.52

हस्ते पादे उदरे कर्णयोश्च शिश्रे गुल्फे त्वधरोष्ठेधिकं च ।
चतुर्विंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तो नास्तिक्यवायुस्तद्वदेवाष्टभिश्च

haste pāde udare karṇayośca śiśre gulphe tvadharoṣṭhedhikaṃ ca |
caturviṃśatyā lakṣaṇaiścāpi yukto nāstikyavāyustadvadevāṣṭabhiśca

3,22.53

नाभ्यां गुल्फे हनुरर्ङ्घ्योश्च स्कन्धे द्विजे नेत्रे त्वधरोष्ठेधिकं च ।
त्रयोविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्ता शची तथा नवदोषैश्च युक्ता

nābhyāṃ gulphe hanurarṅghyośca skandhe dvije netre tvadharoṣṭhedhikaṃ ca |
trayoviṃśatyā lakṣaṇaiścāpi yuktā śacī tathā navadoṣaiśca yuktā

3,22.54

भगे केशे ह्यधरोष्ठे च कर्णे जङ्घे गण्डे वक्षसि गुल्फयोश्च ।
तथोत्तरोष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति एवं विजानीहि खगेन्द्रसत्तम

bhage keśe hyadharoṣṭhe ca karṇe jaṅghe gaṇḍe vakṣasi gulphayośca |
tathottaroṣṭhe kiñcidādhikyamasti evaṃ vijānīhi khagendrasattama

3,22.55

द्वाविंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु दशभिर्देषैः प्रवहो नाम वायुः ।
तथाङ्गुष्ठे किञ्चिदाधिक्यमस्ति विंशत्येकादशभिर्देषतोर्कः

dvāviṃśatyā lakṣaṇaiḥ saṃyutastu daśabhirdeṣaiḥ pravaho nāma vāyuḥ |
tathāṅguṣṭhe kiñcidādhikyamasti viṃśatyekādaśabhirdeṣatorkaḥ

3,22.56

तद्विंशत्या लक्षणैः संयुतस्तु तदा दोषेर्द्वादशभिश्च युक्तः ।
एकोनविंशत्या लक्षणैश्चापि युक्तस्त्रयोदशभिस्तदभावैर्युतोग्निः

tadviṃśatyā lakṣaṇaiḥ saṃyutastu tadā doṣerdvādaśabhiśca yuktaḥ |
ekonaviṃśatyā lakṣaṇaiścāpi yuktastrayodaśabhistadabhāvairyutogniḥ

3,22.57

अष्टादशभिर्लक्षणैः संयुतस्तु वैवस्वतस्तदभावैश्चतुर्दशभिः ।
मित्रस्तु सप्तदशभिर्लक्षणैः संयुतः खग

aṣṭādaśabhirlakṣaṇaiḥ saṃyutastu vaivasvatastadabhāvaiścaturdaśabhiḥ |
mitrastu saptadaśabhirlakṣaṇaiḥ saṃyutaḥ khaga

3,22.58

सदोषैः पञ्चदशभिः संयुक्तो नात्र संशयः ।
तैश्च षोडशभिर्युक्तो धनपो नात्र संशयः

sadoṣaiḥ pañcadaśabhiḥ saṃyukto nātra saṃśayaḥ |
taiśca ṣoḍaśabhiryukto dhanapo nātra saṃśayaḥ

3,22.59

तदभावैः षोडशभिः संयुक्तः संप्रकीर्तितः ।
तैः पञ्चदशभिश्चैव युक्तोग्रेज्यष्ठपुत्रकः

tadabhāvaiḥ ṣoḍaśabhiḥ saṃyuktaḥ saṃprakīrtitaḥ |
taiḥ pañcadaśabhiścaiva yuktogrejyaṣṭhaputrakaḥ

3,22.60

तैः सप्तदशभिर्देषैः संयुक्तो नात्र संशयः ।
तैश्चतुर्दशभिश्चैव गङ्गा संपरिकीर्तिता

taiḥ saptadaśabhirdeṣaiḥ saṃyukto nātra saṃśayaḥ |
taiścaturdaśabhiścaiva gaṅgā saṃparikīrtitā

3,22.61

तथाष्टादशभिर्देषैः संयुता नात्र संशयः ।
तैस्त्रयोदशभिश्चैव संयुतो बुध एव तु

tathāṣṭādaśabhirdeṣaiḥ saṃyutā nātra saṃśayaḥ |
taistrayodaśabhiścaiva saṃyuto budha eva tu

3,22.62

दोषैरेकोनविंशत्या संयुतो नात्र संशयः ।
शनिर्विंशतिदोषेण युतो द्वादशलक्षणैः

doṣairekonaviṃśatyā saṃyuto nātra saṃśayaḥ |
śanirviṃśatidoṣeṇa yuto dvādaśalakṣaṇaiḥ

3,22.63

लक्षणैश्चैकादशभिः पुष्करः परिकीर्तितः ।
एकविंशतिसंख्याकैरसद्भावैः प्रकीर्तितः

lakṣaṇaiścaikādaśabhiḥ puṣkaraḥ parikīrtitaḥ |
ekaviṃśatisaṃkhyākairasadbhāvaiḥ prakīrtitaḥ

3,22.64

दशभिर्लक्षणैर्युक्ताः पितरो ये चिराः खग ।
त्रयोविंशतिदोषैश्च संयुता नात्र संशयः

daśabhirlakṣaṇairyuktāḥ pitaro ye cirāḥ khaga |
trayoviṃśatidoṣaiśca saṃyutā nātra saṃśayaḥ

3,22.65

अष्टभिर्लक्षणैर्युक्ता देवगन्धर्वसत्तमाः ।
दोषैश्चतुर्विंशतिभिः संयुक्ताः परिकीर्तिताः

aṣṭabhirlakṣaṇairyuktā devagandharvasattamāḥ |
doṣaiścaturviṃśatibhiḥ saṃyuktāḥ parikīrtitāḥ

3,22.66

सप्तलक्षणसंयुक्ता गन्धर्वा मानुषातमकाः ।
यैस्तु पञ्चविंशतिभिर्देषैः संयुक्ताः प्रकीर्तिताः

saptalakṣaṇasaṃyuktā gandharvā mānuṣātamakāḥ |
yaistu pañcaviṃśatibhirdeṣaiḥ saṃyuktāḥ prakīrtitāḥ

3,22.67

षद्गुणैः क्षितिपा युक्ता षड्विंशत्या च दोषतः ।
तदन्ये पञ्चभिर्युक्ताश्चतुर्भिः केचिदेव च

ṣadguṇaiḥ kṣitipā yuktā ṣaḍviṃśatyā ca doṣataḥ |
tadanye pañcabhiryuktāścaturbhiḥ kecideva ca

3,22.68

त्रिभिः केच्चित्ततो हीना न संति खगसत्तम ।
यस्मिन्नरे क्षितिपे वा खगेन्द्र आधिक्यं यद्दृश्यते लक्षणस्य

tribhiḥ keccittato hīnā na saṃti khagasattama |
yasminnare kṣitipe vā khagendra ādhikyaṃ yaddṛśyate lakṣaṇasya

3,22.69

न ते नरा नैव ते वै क्षितीशाः सर्वे नैव ह्युत्तमाः सर्वदैव ।
ये देवा ये च दैत्याश्च सर्वेप्येवं खगाधिप

na te narā naiva te vai kṣitīśāḥ sarve naiva hyuttamāḥ sarvadaiva |
ye devā ye ca daityāśca sarvepyevaṃ khagādhipa

3,22.70

लक्षणालक्षणैश्चैव क्रमेणोक्ता न संशयः ।
लक्षणैः सप्तविंशत्यालक्षणैः संयुताः खग

lakṣaṇālakṣaṇaiścaiva krameṇoktā na saṃśayaḥ |
lakṣaṇaiḥ saptaviṃśatyālakṣaṇaiḥ saṃyutāḥ khaga

3,22.71

अतः सलक्षणा ज्ञेया द्वात्रिंशल्लक्षणैर्न हि ।
पितुर्गृहे वर्धमाना सदापि स्वकुटुंबं श्रेष्ठयितुं खगेन्द्र

ataḥ salakṣaṇā jñeyā dvātriṃśallakṣaṇairna hi |
piturgṛhe vardhamānā sadāpi svakuṭuṃbaṃ śreṣṭhayituṃ khagendra

3,22.72

उवाच सा पितरं दीयमानमन्नादिकं त्रमित्रादिकेषु ।
सदापि ये त्वनुसंधानेन युक्ता अन्तर्गते तत्रतत्र स्थिते च

uvāca sā pitaraṃ dīyamānamannādikaṃ tramitrādikeṣu |
sadāpi ye tvanusaṃdhānena yuktā antargate tatratatra sthite ca

3,22.73

अज्ञातत्वे चान्नपानादिकं च दत्तं संतो व्यर्थमेवं वदन्ति ।
हरिं वक्ष्ये तत्रतत्र स्थितं चं तं वै शृणु त्वादरेणाद्य नित्यम्

ajñātatve cānnapānādikaṃ ca dattaṃ saṃto vyarthamevaṃ vadanti |
hariṃ vakṣye tatratatra sthitaṃ caṃ taṃ vai śṛṇu tvādareṇādya nityam

3,22.74

बालो हरिर्बालरूपेण कृष्णः क्षीरादिकं नवनीतं घृतं च ।
गृह्णाति नित्यं भूषणं वस्त्रजातमेवं दद्यात्सर्वदा विष्णुतुष्ट्यै

bālo harirbālarūpeṇa kṛṣṇaḥ kṣīrādikaṃ navanītaṃ ghṛtaṃ ca |
gṛhṇāti nityaṃ bhūṣaṇaṃ vastrajātamevaṃ dadyātsarvadā viṣṇutuṣṭyai

3,22.75

मित्रैर्हरिः केशवाख्यो मुकुन्दो भुङ्क्ते दत्तं त्वन्नप्रानादिकं च ।
पूर्वं दद्यात्सर्वदा वै गृहस्थो धन्यो भवेदन्यथा व्यर्थमेव

mitrairhariḥ keśavākhyo mukundo bhuṅkte dattaṃ tvannaprānādikaṃ ca |
pūrvaṃ dadyātsarvadā vai gṛhastho dhanyo bhavedanyathā vyarthameva

3,22.76

गृह्णाति नित्यं माधवाख्यो हरिश्चेत्येवं ज्ञात्वा देयमन्नादिकं च ।
एवं ज्ञात्वा दीयमानेन नित्यं प्रीणाति विष्णुर्नान्यथा व्यर्थमेव

gṛhṇāti nityaṃ mādhavākhyo hariścetyevaṃ jñātvā deyamannādikaṃ ca |
evaṃ jñātvā dīyamānena nityaṃ prīṇāti viṣṇurnānyathā vyarthameva

3,22.77

गृहे नित्यं वासुदेवो हरिस्तु प्रीणाति नित्यं तत्र तिष्ठन्सुपर्ण ।
एवं ज्ञात्वा स्वगृहं सर्वदैव अलङ्कुर्याद्धातुरूपैः सदैव

gṛhe nityaṃ vāsudevo haristu prīṇāti nityaṃ tatra tiṣṭhansuparṇa |
evaṃ jñātvā svagṛhaṃ sarvadaiva alaṅkuryāddhāturūpaiḥ sadaiva

3,22.78

गोविन्दाख्यस्तिष्ठति वष्णवानां पुत्रैर्युतस्तिष्ठति वासुदेवः ।
मित्रे मुकुन्दः शालके चानिरूद्धो नारायणो द्विजवर्ये सदास्ति

govindākhyastiṣṭhati vaṣṇavānāṃ putrairyutastiṣṭhati vāsudevaḥ |
mitre mukundaḥ śālake cānirūddho nārāyaṇo dvijavarye sadāsti

3,22.79

गोष्ठे च नित्यं विष्णुरूपी हरिस्तु अश्वे सदा तिष्ठति वामनाख्यः ।
संकर्षणः शूद्रवर्णे सदास्ति वैश्ये प्रद्युम्नस्तिष्ठति सर्वदैव

goṣṭhe ca nityaṃ viṣṇurūpī haristu aśve sadā tiṣṭhati vāmanākhyaḥ |
saṃkarṣaṇaḥ śūdravarṇe sadāsti vaiśye pradyumnastiṣṭhati sarvadaiva

3,22.80

जनार्दनः क्षत्त्रजातौ सदास्ति दाशेषु नित्यं महिदासो हरिस्तु ।
मह्यां नित्यं तिष्ठति सर्वदैव ह्युपेन्द्राख्यो हरिरेकः सुपर्ण

janārdanaḥ kṣattrajātau sadāsti dāśeṣu nityaṃ mahidāso haristu |
mahyāṃ nityaṃ tiṣṭhati sarvadaiva hyupendrākhyo harirekaḥ suparṇa

3,22.81

गजे सदा तिष्ठति चक्रपाणिः सदान्तरे तिष्ठति विश्वरूपः ।
नित्यं शुनि तिष्ठति भूतभावनः पिपीलकायामपि सर्वदैव

gaje sadā tiṣṭhati cakrapāṇiḥ sadāntare tiṣṭhati viśvarūpaḥ |
nityaṃ śuni tiṣṭhati bhūtabhāvanaḥ pipīlakāyāmapi sarvadaiva

3,22.82

त्रिविक्रमो हरिरूप्यन्तरिक्षे सर्वजातावनन्तरूपी हरिश्च ।
हरेर्न वर्णोस्ति न गोत्रमस्ति न जातिरीशे सर्वरूपे विचित्रे

trivikramo harirūpyantarikṣe sarvajātāvanantarūpī hariśca |
harerna varṇosti na gotramasti na jātirīśe sarvarūpe vicitre

3,22.83

एवं ज्ञात्वा सर्वदा लक्ष्मणा तु हरिं सदा प्रीणयामास देवी ।
सपर्यया वै क्रियमाणया हरिः पतिर्ममस्य दिति चिन्तयाना

evaṃ jñātvā sarvadā lakṣmaṇā tu hariṃ sadā prīṇayāmāsa devī |
saparyayā vai kriyamāṇayā hariḥ patirmamasya diti cintayānā

3,22.84

तत्याज देहं विष्णुपतित्वकामा मद्रेषु वै वीन्द्र पुत्री प्रजाता ।
स्वयंवरे लक्ष्मणाया अहं च भित्त्वा लक्ष्यं भूपतीन्द्रावयित्वा

tatyāja dehaṃ viṣṇupatitvakāmā madreṣu vai vīndra putrī prajātā |
svayaṃvare lakṣmaṇāyā ahaṃ ca bhittvā lakṣyaṃ bhūpatīndrāvayitvā

3,22.85

पाणिग्रहं लक्ष्मणायाश्च कृत्वा गत्वा पुरीं रमयामास देवी ।
तथैवाहं जांबवत्या विवाहं मत्पत्नीत्वे कारणं त्वां ब्रवीमि

pāṇigrahaṃ lakṣmaṇāyāśca kṛtvā gatvā purīṃ ramayāmāsa devī |
tathaivāhaṃ jāṃbavatyā vivāhaṃ matpatnītve kāraṇaṃ tvāṃ bravīmi

Chapter 3.23

3,23.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे लक्ष्मणाविवाहहेतुनिरूपणं नाम द्वाविंशोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 23 श्रीकृष्ण उवाच ।
सोमस्य पुत्री पूर्वसर्गे बभूव भार्या मदीया जाम्बवती मम प्रिया ।
तासां मध्ये ह्यधिका वीन्द्र किञ्चिद्रुद्रादिभ्यः पञ्चगुणैर्विहीना

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe lakṣmaṇāvivāhahetunirūpaṇaṃ nāma dvāviṃśodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 23 śrīkṛṣṇa uvāca |
somasya putrī pūrvasarge babhūva bhāryā madīyā jāmbavatī mama priyā |
tāsāṃ madhye hyadhikā vīndra kiñcidrudrādibhyaḥ pañcaguṇairvihīnā

3,23.2

यदावेशो बलवान्स्याद्रमायां तदानामस प्रियते केशवोलम् ।
यदावेशाद्ध्रासमुपैति काले तदा तासां साम्यमाहुर्महान्तः

yadāveśo balavānsyādramāyāṃ tadānāmasa priyate keśavolam |
yadāveśāddhrāsamupaiti kāle tadā tāsāṃ sāmyamāhurmahāntaḥ

3,23.3

लक्ष्म्यावेशः किञ्चिदस्त्येव नित्यमतस्ताभ्यः किञ्चिदाधिक्यमस्ति

lakṣmyāveśaḥ kiñcidastyeva nityamatastābhyaḥ kiñcidādhikyamasti

3,23.4

गरुड उवाच ।
तासां मध्ये जाम्बवन्ती तु कृष्ण आराधनं कीदृशं सा चकार ।
तन्मे ब्रूहि कृपया विश्वमूर्ते आधिक्ये वै कारणं ताभ्य एव

garuḍa uvāca |
tāsāṃ madhye jāmbavantī tu kṛṣṇa ārādhanaṃ kīdṛśaṃ sā cakāra |
tanme brūhi kṛpayā viśvamūrte ādhikye vai kāraṇaṃ tābhya eva

3,23.5

गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान् देवकीसुतः ।
मेघगंभीरया वाचा उवाच विनतासुतम्

garuḍenaivamuktastu bhagavān devakīsutaḥ |
meghagaṃbhīrayā vācā uvāca vinatāsutam

3,23.6

श्रीकृष्ण उवाच ।
या पूर्वसर्गे सोमपुत्री बभूव पितुर्गृहे वर्तमानापि साध्वी ।
जन्म स्वकीयं सार्थकं वै चकार पित्रा साकं विष्णुशुश्रूषणे न च

śrīkṛṣṇa uvāca |
yā pūrvasarge somaputrī babhūva piturgṛhe vartamānāpi sādhvī |
janma svakīyaṃ sārthakaṃ vai cakāra pitrā sākaṃ viṣṇuśuśrūṣaṇe na ca

3,23.7

शुश्राव नित्यं सत्पुराणानि चैवं चक्रे सदा विष्णुपादप्रणामम् ।
चक्रे सदा तारकस्यापि विष्णोः प्रदक्षिणं स्मरणं कुर्वती सा

śuśrāva nityaṃ satpurāṇāni caivaṃ cakre sadā viṣṇupādapraṇāmam |
cakre sadā tārakasyāpi viṣṇoḥ pradakṣiṇaṃ smaraṇaṃ kurvatī sā

3,23.8

पित्रा साकं सा तु कन्या खगेन्द्र वैराग्ययुक्ता श्रवणात्संबभूव ।
केशं च मित्रं द्विरदादिकं च अनर्घ्यरत्नानि गृहादिकं च

pitrā sākaṃ sā tu kanyā khagendra vairāgyayuktā śravaṇātsaṃbabhūva |
keśaṃ ca mitraṃ dviradādikaṃ ca anarghyaratnāni gṛhādikaṃ ca

3,23.9

सर्वं ह्येतन्नश्वरं चैव मेने ममाधीनं हरिणा वै कृतं च ।
येनैव दत्तं पुत्रमित्रादिकं च तेना हृतं वेदनां नैव चक्रे

sarvaṃ hyetannaśvaraṃ caiva mene mamādhīnaṃ hariṇā vai kṛtaṃ ca |
yenaiva dattaṃ putramitrādikaṃ ca tenā hṛtaṃ vedanāṃ naiva cakre

3,23.10

अद्यैव विष्णुः परमो दयालुः दयां मयि कृतवांस्ते न सुष्ठु ।
पित्रा साकं कन्यका सा तु वीन्द्र सदात्मनि ह्यमले वासुदेवे

adyaiva viṣṇuḥ paramo dayāluḥ dayāṃ mayi kṛtavāṃste na suṣṭhu |
pitrā sākaṃ kanyakā sā tu vīndra sadātmani hyamale vāsudeve

3,23.11

एकान्तत्वं सुष्ठु भक्त्या गता सा यदृच्छया सोपपन्नेन देवी ।
अकल्पयन्त्यात्मनो वीन्द्र वृत्तिं चकार यत्सावधिराधं प्रथैव

ekāntatvaṃ suṣṭhu bhaktyā gatā sā yadṛcchayā sopapannena devī |
akalpayantyātmano vīndra vṛttiṃ cakāra yatsāvadhirādhaṃ prathaiva

3,23.12

सा वै वित्तं विष्णुपादारविन्दे दुः खार्णवात्तराके संचकार ।
वागीन्द्रिद्रियं खग सम्यक् चकार हरेर्गुणानां वर्णने वा सदैव

sā vai vittaṃ viṣṇupādāravinde duḥ khārṇavāttarāke saṃcakāra |
vāgīndridriyaṃ khaga samyak cakāra harerguṇānāṃ varṇane vā sadaiva

3,23.13

हस्तौ च विष्णोर्गृहसंमार्जनादौ चकार देवी गात्रमलापहारम् ।
श्रोत्रं च चक्रे हरिसत्कथोदये मोक्षादिमार्गे ह्यमृतोपमे च

hastau ca viṣṇorgṛhasaṃmārjanādau cakāra devī gātramalāpahāram |
śrotraṃ ca cakre harisatkathodaye mokṣādimārge hyamṛtopame ca

3,23.14

नेत्रं च चक्रे प्रतिमादिदर्शने अनादिकालीनमलापहरिणी ।
सद्वैष्णवानां स्पर्शने चैव संगे निर्माल्यगन्धानुविलेपने त्वक्

netraṃ ca cakre pratimādidarśane anādikālīnamalāpahariṇī |
sadvaiṣṇavānāṃ sparśane caiva saṃge nirmālyagandhānuvilepane tvak

3,23.15

घ्रार्णेद्रियं सा हरिपादसारे चकार संसारविमुक्तिदे च ।
जिह्वेन्द्रियं हरिनैवेद्यशेषे श्रीमत्तुलस्यादिविमिश्रिते च

ghrārṇedriyaṃ sā haripādasāre cakāra saṃsāravimuktide ca |
jihvendriyaṃ harinaivedyaśeṣe śrīmattulasyādivimiśrite ca

3,23.16

पादौ हरेः क्षेत्रपथानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने ।
कामं हृदास्ये तु हरिदास्यकाम्या तथोत्तमश्लोकजनाश्चरन्ति

pādau hareḥ kṣetrapathānusarpaṇe śiro hṛṣīkeśapadābhivandane |
kāmaṃ hṛdāsye tu haridāsyakāmyā tathottamaślokajanāścaranti

3,23.17

निष्कामरूपे च मतिं चकार वागिन्द्रियं स्तवनं स्वीचकार ।
एवं सदा कार्यसमूहमात्मना समर्पयित्वा परमेशपादयोः

niṣkāmarūpe ca matiṃ cakāra vāgindriyaṃ stavanaṃ svīcakāra |
evaṃ sadā kāryasamūhamātmanā samarpayitvā parameśapādayoḥ

3,23.18

तीर्थाटनार्थं तु जगाम पित्रा साकं हरेः प्रीणनाद्यर्थमेव ।
आराधयित्वा ब्राह्मणान्विष्णुभक्तानादौ गृहे वस्त्रसंभूषणाद्यैः

tīrthāṭanārthaṃ tu jagāma pitrā sākaṃ hareḥ prīṇanādyarthameva |
ārādhayitvā brāhmaṇānviṣṇubhaktānādau gṛhe vastrasaṃbhūṣaṇādyaiḥ

3,23.19

पश्चात्कल्पं कारयामास देवी विष्णोरग्रे तीर्थयात्रार्थमेव ।
यावत्कालं तीर्थयात्रा मुकुन्द तावत्कालं तूर्ध्वरेता भवामि

paścātkalpaṃ kārayāmāsa devī viṣṇoragre tīrthayātrārthameva |
yāvatkālaṃ tīrthayātrā mukunda tāvatkālaṃ tūrdhvaretā bhavāmi

3,23.20

यावत्कालं तीर्थयात्रां करिष्ये तावद्दत्ताद्वैष्णवानां च संगम् ।
हरेः कथाश्रवणं स्यान्मुकुन्द नावैष्णवानां संगिनामङ्गसंगम्

yāvatkālaṃ tīrthayātrāṃ kariṣye tāvaddattādvaiṣṇavānāṃ ca saṃgam |
hareḥ kathāśravaṇaṃ syānmukunda nāvaiṣṇavānāṃ saṃgināmaṅgasaṃgam

3,23.21

सुहृज्जनैः पुत्रमित्रादिकैश्च दीर्थाटनं नैव कुर्यां मुकुन्द ।
कुर्वन्ति ये काम्यया तीर्थयात्रां तेषां संगं कुरु दूरे मुकुन्द

suhṛjjanaiḥ putramitrādikaiśca dīrthāṭanaṃ naiva kuryāṃ mukunda |
kurvanti ye kāmyayā tīrthayātrāṃ teṣāṃ saṃgaṃ kuru dūre mukunda

3,23.22

शालग्रामं ये विहायैव यात्रां कुर्वन्ति तेषां किं फलं प्राहुरार्याः ।
यदा तीर्थानां दर्शनं स्यात्तदैव शालग्रामं पुरतः स्थापयित्वा

śālagrāmaṃ ye vihāyaiva yātrāṃ kurvanti teṣāṃ kiṃ phalaṃ prāhurāryāḥ |
yadā tīrthānāṃ darśanaṃ syāttadaiva śālagrāmaṃ purataḥ sthāpayitvā

3,23.23

तीर्थाटनं पादचैरैः कृतं चेत्पूर्णं फलं प्राहुरार्याः खगेन्द्र ।
पादत्राणं पादरक्षां च कृत्वा तीर्थाटनं पादहीनं तदाहुः

tīrthāṭanaṃ pādacairaiḥ kṛtaṃ cetpūrṇaṃ phalaṃ prāhurāryāḥ khagendra |
pādatrāṇaṃ pādarakṣāṃ ca kṛtvā tīrthāṭanaṃ pādahīnaṃ tadāhuḥ

3,23.24

यो वाहने तुरगे चोपविष्टस्तीर्थाटनं कुरुते चार्धहीनम् ।
वृषादीनां वाहने पादमाहुः परान्नानां भोजने व्यर्थमाहुः

yo vāhane turage copaviṣṭastīrthāṭanaṃ kurute cārdhahīnam |
vṛṣādīnāṃ vāhane pādamāhuḥ parānnānāṃ bhojane vyarthamāhuḥ

3,23.25

महात्मनां वेदविदां यतीनां परान्नानां भोजने नैव दोषः ।
संकल्पयित्वा परमादरेण जगाम सा तीर्थयात्रार्थमेव

mahātmanāṃ vedavidāṃ yatīnāṃ parānnānāṃ bhojane naiva doṣaḥ |
saṃkalpayitvā paramādareṇa jagāma sā tīrthayātrārthameva

3,23.26

आदौ स्नात्वा हरिनिर्मात्यगन्धं विसर्जयित्वा श्रवणं वै चकार ।
पित्रा साकं भोजनं चापि कृत्वा अग्रे दिने क्रोशमेकं जगाम

ādau snātvā harinirmātyagandhaṃ visarjayitvā śravaṇaṃ vai cakāra |
pitrā sākaṃ bhojanaṃ cāpi kṛtvā agre dine krośamekaṃ jagāma

3,23.27

तत्र द्विजान्पूजयित्वान्नपान रात्रौ तत्त्वं श्रावयामास देवी ।
एवं यात्रां ये प्रकुर्वन्ति नित्यं तेषां यात्रां सफलां प्राहुरार्याः

tatra dvijānpūjayitvānnapāna rātrau tattvaṃ śrāvayāmāsa devī |
evaṃ yātrāṃ ye prakurvanti nityaṃ teṣāṃ yātrāṃ saphalāṃ prāhurāryāḥ

3,23.28

विना दयां तीर्थयात्रा खगेन्द्रव्यर्थेत्येवं वीन्द्र चाहुर्महान्तः ।
दिवा रात्रौ ये न शृण्वन्ति दिव्यां हरेः कथां तीर्थमार्गे खगेन्द्र

vinā dayāṃ tīrthayātrā khagendravyarthetyevaṃ vīndra cāhurmahāntaḥ |
divā rātrau ye na śṛṇvanti divyāṃ hareḥ kathāṃ tīrthamārge khagendra

3,23.29

व्यर्थंव्यर्थं तस्य चाहुर्गतं वै अश्वादीनां वाहनानां च विद्धि ।
अश्वादीनामपराधं वदस्व गङ्गादीनां दर्शनात्पापनाशः

vyarthaṃvyarthaṃ tasya cāhurgataṃ vai aśvādīnāṃ vāhanānāṃ ca viddhi |
aśvādīnāmaparādhaṃ vadasva gaṅgādīnāṃ darśanātpāpanāśaḥ

3,23.30

क्षेत्रस्थविष्णोर्दर्शनात्पापनाशो मार्जारस्याप्यपराधं वदस्व ।
क्षेत्रस्थविष्णोः पूजनात्पापनाशः पूजावतामपराधं वदस्व

kṣetrasthaviṣṇordarśanātpāpanāśo mārjārasyāpyaparādhaṃ vadasva |
kṣetrasthaviṣṇoḥ pūjanātpāpanāśaḥ pūjāvatāmaparādhaṃ vadasva

3,23.31

जपादीनां कुर्वतां पापनाशो विष्णोर्ध्यानात्सद्य एवाधनाशः ।
अनुसंधानाद्रहितं सर्वमेव कृतं व्यर्थमेवेति चाहुः

japādīnāṃ kurvatāṃ pāpanāśo viṣṇordhyānātsadya evādhanāśaḥ |
anusaṃdhānādrahitaṃ sarvameva kṛtaṃ vyarthameveti cāhuḥ

3,23.32

अतो हरेः पापविनाशिनीं कथां श्रुत्वा विष्णोर्भक्तिमान्स्यात्वगन्द्र ।
दृष्ट्वादृष्ट्वा हरिपादाङ्कितं च स्मृत्वास्मृत्वा भक्तिमान्स्यात्खगेन्द्र

ato hareḥ pāpavināśinīṃ kathāṃ śrutvā viṣṇorbhaktimānsyātvagandra |
dṛṣṭvādṛṣṭvā haripādāṅkitaṃ ca smṛtvāsmṛtvā bhaktimānsyātkhagendra

3,23.33

पित्रा साकं कन्यका सापि वीन्द्र शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम् ।
जगाम सा मार्गमध्ये हरिं च सा चिन्तयामास रमापतिं च

pitrā sākaṃ kanyakā sāpi vīndra śeṣācalasthaṃ śrīnivāsaṃ ca draṣṭum |
jagāma sā mārgamadhye hariṃ ca sā cintayāmāsa ramāpatiṃ ca

3,23.34

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य वक्षः श्रीवत्सरत्नैर्भूषितं विस्तृतं च ।
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य तुन्दं वलित्रयेणाङ्कितं सुंदरं च

kadā drakṣye śrīnivāsasya vakṣaḥ śrīvatsaratnairbhūṣitaṃ vistṛtaṃ ca |
kadā drakṣye śrīnivāsasya tundaṃ valitrayeṇāṅkitaṃ suṃdaraṃ ca

3,23.35

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य कण्ठं महर्लोकस्याश्रयं कंबुतुल्यम् ।
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य नाभिं सदान्तरिक्षस्याश्रयं वै सुपूर्णम्

kadā drakṣye śrīnivāsasya kaṇṭhaṃ maharlokasyāśrayaṃ kaṃbutulyam |
kadā drakṣye śrīnivāsasya nābhiṃ sadāntarikṣasyāśrayaṃ vai supūrṇam

3,23.36

कदा द्रक्ष्ये वदनं वै मुरारेर्जनलोकस्याश्रयं सर्वदैव

kadā drakṣye vadanaṃ vai murārerjanalokasyāśrayaṃ sarvadaiva

3,23.37

शिरः कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये सत्यस्य लोकस्याश्रयं सर्वदैव ।
कटिं कदा श्रीनिवासस्य द्रक्ष्ये भूर्लोकस्याश्रयं सर्वदैव

śiraḥ kadā śrīnivāsasya drakṣye satyasya lokasyāśrayaṃ sarvadaiva |
kaṭiṃ kadā śrīnivāsasya drakṣye bhūrlokasyāśrayaṃ sarvadaiva

3,23.38

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य चोरु तलातलस्याश्रयं सर्वदैव ।
कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जानु सुकोमलं सुतलस्याश्रयं च

kadā drakṣye śrīnivāsasya coru talātalasyāśrayaṃ sarvadaiva |
kadā drakṣye śrīnivāsasya jānu sukomalaṃ sutalasyāśrayaṃ ca

3,23.39

कदा द्रक्ष्ये श्रीनिवासस्य जङ्घे रसातलस्याश्रयेः सर्वदैव ।
कदा द्रक्ष्ये पादतलं हरेश्च पाताललोकस्याश्रयं सर्वदैव

kadā drakṣye śrīnivāsasya jaṅghe rasātalasyāśrayeḥ sarvadaiva |
kadā drakṣye pādatalaṃ hareśca pātālalokasyāśrayaṃ sarvadaiva

3,23.40

इत्थं मार्गे चिन्तयन्ती च देवी शेषाचले शेषदेवं ददर्श ।
फणैः सहस्रैः सुविराजमानं नानाद्रुमैर्वानरैर्वानरीभिः

itthaṃ mārge cintayantī ca devī śeṣācale śeṣadevaṃ dadarśa |
phaṇaiḥ sahasraiḥ suvirājamānaṃ nānādrumairvānarairvānarībhiḥ

3,23.41

अनन्त जन्मार्जितपुण्यसंचयान्मयाद्य दृष्टः परमाचलो हि ।
तद्दर्शनाद्वाष्पकलाकुलेक्षणा सद्यः समुत्थाय ननाम मूर्ध्ना

ananta janmārjitapuṇyasaṃcayānmayādya dṛṣṭaḥ paramācalo hi |
taddarśanādvāṣpakalākulekṣaṇā sadyaḥ samutthāya nanāma mūrdhnā

3,23.42

मुखं च दृष्ट्वा नमनं च कार्यं पृष्ठादिभागे नमनं न कार्यम् ।
सापि द्विषट्कं नमनं च चक्रे शालग्रामं स्थापयित्वा पुरो ऽस्य

mukhaṃ ca dṛṣṭvā namanaṃ ca kāryaṃ pṛṣṭhādibhāge namanaṃ na kāryam |
sāpi dviṣaṭkaṃ namanaṃ ca cakre śālagrāmaṃ sthāpayitvā puro 'sya

3,23.43

इत्थं कार्यं वैष्णवैः पर्वतस्य त्वं वैष्णवैर्विपरीतं च कार्यम् ।
मध्वान्तःस्थः पर्वताग्रेस्ति नित्यं रमाब्रह्माद्यैः पूजितः श्रीनिवासः

itthaṃ kāryaṃ vaiṣṇavaiḥ parvatasya tvaṃ vaiṣṇavairviparītaṃ ca kāryam |
madhvāntaḥsthaḥ parvatāgresti nityaṃ ramābrahmādyaiḥ pūjitaḥ śrīnivāsaḥ

3,23.44

सुसत्तमं परमं श्रीनिवासं द्रक्ष्ये ऽथाहं ह्यारुरुक्षे ऽचलञ्च ।
इत्येवमुक्त्वा कपिलाख्यतीर्थे स्थानं चक्रे सा स्वपित्रा सहैव

susattamaṃ paramaṃ śrīnivāsaṃ drakṣye 'thāhaṃ hyārurukṣe 'calañca |
ityevamuktvā kapilākhyatīrthe sthānaṃ cakre sā svapitrā sahaiva

3,23.45

अत्रैवास्ते श्रीनिवासो हरिस्तु द्रव्येण रूपेण न चान्यथेति ।
आदौस्नात्वा मुण्डनं तत्र कृत्वा तीर्थश्राद्धं कारयित्वा सुतीर्थे

atraivāste śrīnivāso haristu dravyeṇa rūpeṇa na cānyatheti |
ādausnātvā muṇḍanaṃ tatra kṛtvā tīrthaśrāddhaṃ kārayitvā sutīrthe

3,23.46

गोभूहिरण्यादिसमस्तदानं दत्त्वा शैलं चारुरोहाथ साध्वी ।
शालग्रामं स्थापयित्वा स चाग्रे पुनः प्रणामं सापि चक्रे सुभक्त्या

gobhūhiraṇyādisamastadānaṃ dattvā śailaṃ cārurohātha sādhvī |
śālagrāmaṃ sthāpayitvā sa cāgre punaḥ praṇāmaṃ sāpi cakre subhaktyā

3,23.47

सोपानानां शतपर्यन्तमेवमारुह्य सा ह्युपविष्टा तु तत्र ।
शुश्राव सा भागवतं पुराणं शुश्राव वैवेङ्कटाद्रेः प्रशंसाम्

sopānānāṃ śataparyantamevamāruhya sā hyupaviṣṭā tu tatra |
śuśrāva sā bhāgavataṃ purāṇaṃ śuśrāva vaiveṅkaṭādreḥ praśaṃsām

3,23.48

जैगीषव्याद्गुरुपादात्सुभक्त्या सुश्राव तत्त्वं वेङ्कटाद्रेश्च सर्वम्

jaigīṣavyādgurupādātsubhaktyā suśrāva tattvaṃ veṅkaṭādreśca sarvam

Chapter 3.24

3,24.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे वेङ्कटेशगिरियात्राक्रमनिरूपणं नाम त्रयोविंशोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 24 जैगीषव्य उवाच ।
कन्ये शृणु त्वं वेङ्कटाख्याचलस्य स्मेराननां पुण्यमांरोहणे ऽस्य ।
श्रीगीतायाः पठनं चैव कुर्वन्नारोहणं कुरुते सर्वलोकः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe veṅkaṭeśagiriyātrākramanirūpaṇaṃ nāma trayoviṃśodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 24 jaigīṣavya uvāca |
kanye śṛṇu tvaṃ veṅkaṭākhyācalasya smerānanāṃ puṇyamāṃrohaṇe 'sya |
śrīgītāyāḥ paṭhanaṃ caiva kurvannārohaṇaṃ kurute sarvalokaḥ

3,24.2

पदेपदे श्रीनिवासश्च देवस्त्वलं ह्यलं प्रीयते भक्तवर्गः ।
तं प्रीणयन्मोक्षमायान्ति सर्वे हरौ तुष्टे किमलभ्यं च कन्ये

padepade śrīnivāsaśca devastvalaṃ hyalaṃ prīyate bhaktavargaḥ |
taṃ prīṇayanmokṣamāyānti sarve harau tuṣṭe kimalabhyaṃ ca kanye

3,24.3

सोपानदेशे यः पुराणं शृणोति तदा कृता सर्वतीर्थादियात्रा ।
तदा दिवा प्रस्तुवन्तीह मार्गे सदा हरिं श्रीनिवासं गुरुं च

sopānadeśe yaḥ purāṇaṃ śṛṇoti tadā kṛtā sarvatīrthādiyātrā |
tadā divā prastuvantīha mārge sadā hariṃ śrīnivāsaṃ guruṃ ca

3,24.4

सोपानानां महिमानं च श्रुत्वा शालग्रामं स्थापयित्वा च तत्र ।
नमस्कृत्वा पुनरेवापि सा तु सोपानानि त्वारुरोहाथ साध्वी

sopānānāṃ mahimānaṃ ca śrutvā śālagrāmaṃ sthāpayitvā ca tatra |
namaskṛtvā punarevāpi sā tu sopānāni tvārurohātha sādhvī

3,24.5

सोपानानां वीन्द्र चारोहणेन त्ववैष्णवानां हरितोषो न चैव ।
तेनैव तेषां साधनं भूय एव तमस्यन्धे पातयितुं खगेन्द्र

sopānānāṃ vīndra cārohaṇena tvavaiṣṇavānāṃ haritoṣo na caiva |
tenaiva teṣāṃ sādhanaṃ bhūya eva tamasyandhe pātayituṃ khagendra

3,24.6

स्थलेस्थले एवमेवापि कार्यं जैगीषव्यं पुनरेवाह देवी ।
कन्योवाच ।
जैगीषव्यः श्रीनिवासो हरिस्तु ब्रह्मादीनां दृश्यते श्रीनिवासः

sthalesthale evamevāpi kāryaṃ jaigīṣavyaṃ punarevāha devī |
kanyovāca |
jaigīṣavyaḥ śrīnivāso haristu brahmādīnāṃ dṛśyate śrīnivāsaḥ

3,24.7

जैगीषव्य कृपया त्वं वदस्व जैगीषव्यो ह्येवमुक्तो हरिं तु ।
उवाच कन्यां सोमपुत्रीं सतीं च ब्रह्मादीनां दृश्यते श्रीनिवासः

jaigīṣavya kṛpayā tvaṃ vadasva jaigīṣavyo hyevamukto hariṃ tu |
uvāca kanyāṃ somaputrīṃ satīṃ ca brahmādīnāṃ dṛśyate śrīnivāsaḥ

3,24.8

अनन्तरूपोधिककान्तकान्तिमान्रूद्रादीनां दृश्यते वेङ्कटेशः ।
ससूर्यलक्षाधिककान्तकान्तितो रुद्रादीनां दृश्यते श्रीनिवासः

anantarūpodhikakāntakāntimānrūdrādīnāṃ dṛśyate veṅkaṭeśaḥ |
sasūryalakṣādhikakāntakāntito rudrādīnāṃ dṛśyate śrīnivāsaḥ

3,24.9

सहस्रसूर्याधिककान्तिकान्तः सविद्युत्त्वान्मानुषाणां रमेशः ।
ऋष्यादीनां दृश्यते चन्द्रवच्च सन्मानुषाणामपरोक्षो हरिस्तु

sahasrasūryādhikakāntikāntaḥ savidyuttvānmānuṣāṇāṃ rameśaḥ |
ṛṣyādīnāṃ dṛśyate candravacca sanmānuṣāṇāmaparokṣo haristu

3,24.10

नक्षत्रवद्दृश्यते श्रीनिवासः सदा ऋषीणामपरोक्षो हरिस्तु ।
स सूर्यवद्दृश्यते श्रीनिवासः संसारिणां वेङ्कटेशः खगेन्द्र

nakṣatravaddṛśyate śrīnivāsaḥ sadā ṛṣīṇāmaparokṣo haristu |
sa sūryavaddṛśyate śrīnivāsaḥ saṃsāriṇāṃ veṅkaṭeśaḥ khagendra

3,24.11

संदोहवद्दृश्यते वै प्रकाशो मिथ्यावतां दृश्यते श्रीनिवासः ।
पाषाणवन्नैल्यरूपप्रकाशः शिलामात्रे दृष्यते वै कलौ च

saṃdohavaddṛśyate vai prakāśo mithyāvatāṃ dṛśyate śrīnivāsaḥ |
pāṣāṇavannailyarūpaprakāśaḥ śilāmātre dṛṣyate vai kalau ca

3,24.12

नृणां सर्वेषां श्रीनिवासो हरिस्तु कलौ स्वरूपं श्रीनिवासस्य देवी ।
न मानुषाः प्रविजानन्ति सर्वे यतः कलौ तामसा राजसास्तु

nṛṇāṃ sarveṣāṃ śrīnivāso haristu kalau svarūpaṃ śrīnivāsasya devī |
na mānuṣāḥ pravijānanti sarve yataḥ kalau tāmasā rājasāstu

3,24.13

तत्संगिनः सात्त्विकाः केचिदेव ह्यतो भक्ता दुर्लभा वै कलौ च ।
ये दृश्यन्ते भक्तवत्ते न भक्ताः शिश्रोदरयोर्भरणे चैव सक्ताः

tatsaṃginaḥ sāttvikāḥ kecideva hyato bhaktā durlabhā vai kalau ca |
ye dṛśyante bhaktavatte na bhaktāḥ śiśrodarayorbharaṇe caiva saktāḥ

3,24.14

कुर्वन्ति यात्रां च तदर्थमेव भक्तिज्ञानं दुर्लभं वै कलौ च ।
भक्ता ये वै न विरक्ताः सदैव तेषां हरेर्दर्शनं दुर्लभं च

kurvanti yātrāṃ ca tadarthameva bhaktijñānaṃ durlabhaṃ vai kalau ca |
bhaktā ye vai na viraktāḥ sadaiva teṣāṃ harerdarśanaṃ durlabhaṃ ca

3,24.15

भक्तस्वरूपं तव वक्ष्ये खगेन्द्र यो ज्ञानपूर्णः परमे स्निग्ध एव ।
न च द्वेषैर्बन्धुरो भक्तियुक्तस्तव द्वेषाञ्छृणु वक्ष्ये च सम्यक्

bhaktasvarūpaṃ tava vakṣye khagendra yo jñānapūrṇaḥ parame snigdha eva |
na ca dveṣairbandhuro bhaktiyuktastava dveṣāñchṛṇu vakṣye ca samyak

3,24.16

जीवाभिदा हरिणाप्राकृतेन स्वतन्त्रेण ह्यस्वतन्त्रस्य नित्यम् ।
ज्ञानानन्दैः परिपूर्णे हरौ च गुणैरपूर्णो हरिरित्येव चिन्ता

jīvābhidā hariṇāprākṛtena svatantreṇa hyasvatantrasya nityam |
jñānānandaiḥ paripūrṇe harau ca guṇairapūrṇo harirityeva cintā

3,24.17

श्रीब्रह्मरुद्रादिदिवौकसां सदा तथा द्विजानां संमानायाश्च चिन्ता ।
विष्णोः सकाशाद्ब्रह्मरुद्रादिकानां सदाधिक्यालोचनं द्वेष एव

śrībrahmarudrādidivaukasāṃ sadā tathā dvijānāṃ saṃmānāyāśca cintā |
viṣṇoḥ sakāśādbrahmarudrādikānāṃ sadādhikyālocanaṃ dveṣa eva

3,24.18

विष्णोर्भद्रे हस्तपादादिकानां भेदज्ञानं द्वेषमाहुर्महान्तः ।
अवताराणा छेदभेदादिकं च तथोच्यते मरणस्यापि चिन्ता

viṣṇorbhadre hastapādādikānāṃ bhedajñānaṃ dveṣamāhurmahāntaḥ |
avatārāṇā chedabhedādikaṃ ca tathocyate maraṇasyāpi cintā

3,24.19

तद्भक्तानां द्वेषणं चाहुरार्यास्तद्वाक्यानां दूषणं द्वेष एव ।
नच द्वेषैः संयुता ये च लोके कन्ये दृश्यन्ते न तु भक्ताः कदाचित्

tadbhaktānāṃ dveṣaṇaṃ cāhurāryāstadvākyānāṃ dūṣaṇaṃ dveṣa eva |
naca dveṣaiḥ saṃyutā ye ca loke kanye dṛśyante na tu bhaktāḥ kadācit

3,24.20

कन्योवाच ।
जैगीषव्य ब्रूहि मे के च भक्ता भक्तिं कथं दर्शयामासुरेते ।
तेषां हरिः श्रीनिवासो महात्मा त्राता सदा भक्तवर्गे दयालुः

kanyovāca |
jaigīṣavya brūhi me ke ca bhaktā bhaktiṃ kathaṃ darśayāmāsurete |
teṣāṃ hariḥ śrīnivāso mahātmā trātā sadā bhaktavarge dayāluḥ

3,24.21

जैगीषव्यस्त्वेवमुक्तो महात्मा उवाच कन्यां संस्मरन् भक्तवर्यः ।
जैगीषव्य उवाच ।
प्रहादाद्या श्रीनिवासस्य भक्ताः कृत्वा नृसिंहे चोत्तमां भक्तिमेव

jaigīṣavyastvevamukto mahātmā uvāca kanyāṃ saṃsmaran bhaktavaryaḥ |
jaigīṣavya uvāca |
prahādādyā śrīnivāsasya bhaktāḥ kṛtvā nṛsiṃhe cottamāṃ bhaktimeva

3,24.22

अवाप साम्राज्यमनुत्तमं च ज्ञानं नृसिंहात्समवाप पश्चात् ।
पराशरः श्रीनिबासस्य भक्तो भक्तिं कृत्वा व्यासरूपं हरिं च

avāpa sāmrājyamanuttamaṃ ca jñānaṃ nṛsiṃhātsamavāpa paścāt |
parāśaraḥ śrīnibāsasya bhakto bhaktiṃ kṛtvā vyāsarūpaṃ hariṃ ca

3,24.23

स्तुत्वा तेन ज्ञानतत्त्वं ह्यवाप्य जगाम मोक्षं भक्तिसंवर्धितात्मा ।
यो नारदः श्रीनिवासस्य भक्तो भक्तिं कृत्वा गर्भवासे हरौ च

stutvā tena jñānatattvaṃ hyavāpya jagāma mokṣaṃ bhaktisaṃvardhitātmā |
yo nāradaḥ śrīnivāsasya bhakto bhaktiṃ kṛtvā garbhavāse harau ca

3,24.24

तया भक्त्या ब्रह्मपुत्रत्वमाप ज्ञानप्राप्त्या तेन मुक्तिं जगाम ।
यो ह्यंबरीषः श्रीनिवासस्य भक्तः कृत्वा भक्तिं परदेव हरौ च

tayā bhaktyā brahmaputratvamāpa jñānaprāptyā tena muktiṃ jagāma |
yo hyaṃbarīṣaḥ śrīnivāsasya bhaktaḥ kṛtvā bhaktiṃ paradeva harau ca

3,24.25

जप्त्वा ज्ञानं प्राप्य दुर्वासकश्चाप्यवाप मोक्षं तेन संवर्धितात्मा ।
मुचुकुन्दो वै श्रीनिवासस्य भक्तो वैराग्यतो भक्तिदार्ढ्यं च कृत्वा

japtvā jñānaṃ prāpya durvāsakaścāpyavāpa mokṣaṃ tena saṃvardhitātmā |
mucukundo vai śrīnivāsasya bhakto vairāgyato bhaktidārḍhyaṃ ca kṛtvā

3,24.26

तत्त्वज्ञानं प्राप्य विष्णोर्महात्मा ह्यवाप मोक्षं तेन संवर्धितात्मा ।
स पुण्डरीकः श्रीनिवासस्य भक्तः पित्रादिष्टो विष्णुभक्तिं च कृत्वा

tattvajñānaṃ prāpya viṣṇormahātmā hyavāpa mokṣaṃ tena saṃvardhitātmā |
sa puṇḍarīkaḥ śrīnivāsasya bhaktaḥ pitrādiṣṭo viṣṇubhaktiṃ ca kṛtvā

3,24.27

हरिप्रासादाज्ज्ञानमनुत्तमं चाप्यवाप मोक्षं भक्तिसंवर्धितात्मा ।
ब्रह्मा च वायुश्च सरस्वती च ज्ञातव्याः सर्वे ऋजुयोगिनश्च

hariprāsādājjñānamanuttamaṃ cāpyavāpa mokṣaṃ bhaktisaṃvardhitātmā |
brahmā ca vāyuśca sarasvatī ca jñātavyāḥ sarve ṛjuyoginaśca

3,24.28

अच्छिन्नभक्ताश्च सदा मुरारेर्न काम्यरक्ताः शुद्धरूपा हि ते च ।
गिरीशनागेशखगेशसंज्ञा देवाः शुक्रारौ गुरुचन्द्रेन्दुसूर्याः

acchinnabhaktāśca sadā murārerna kāmyaraktāḥ śuddharūpā hi te ca |
girīśanāgeśakhageśasaṃjñā devāḥ śukrārau gurucandrendusūryāḥ

3,24.29

जलेशोग्निर्मनुधर्मौ कुबेरः विघ्नेशनासत्यमरुद्गणाश्च ।
पर्जन्यमित्रादय एव सर्वे सदा ह्येते श्रीनिवासस्य भक्ताः

jaleśognirmanudharmau kuberaḥ vighneśanāsatyamarudgaṇāśca |
parjanyamitrādaya eva sarve sadā hyete śrīnivāsasya bhaktāḥ

3,24.30

विश्वामित्रो भृगुरौर्वश्च कुत्सो मरीचिरत्रिः पुलहः क्रतुश्च ।
शक्तिर्वसिष्ठो सौतमीयो पुलस्त्यो भारद्वाजः श्रीनिवासस्य भक्ताः

viśvāmitro bhṛguraurvaśca kutso marīciratriḥ pulahaḥ kratuśca |
śaktirvasiṣṭho sautamīyo pulastyo bhāradvājaḥ śrīnivāsasya bhaktāḥ

3,24.31

मान्धाता नहुषोंबरीषसगरौ राजा पृथुर्हैहयो इक्ष्वाकुर्भरतो ययातिसुतलौ धर्मो विकुक्षिस्तथा ।
उत्तानश्च बिभीषणो दशरथो ह्येते महाज्ञानिनः श्रीमद्वेङ्कटनायकस्य च गुरोर्भक्ताः सदा संस्मृताः

māndhātā nahuṣoṃbarīṣasagarau rājā pṛthurhaihayo ikṣvākurbharato yayātisutalau dharmo vikukṣistathā |
uttānaśca bibhīṣaṇo daśaratho hyete mahājñāninaḥ śrīmadveṅkaṭanāyakasya ca gurorbhaktāḥ sadā saṃsmṛtāḥ

3,24.32

भागीरथी समुद्रश्च यमुना च सरस्वती ।
गोदावरी नर्मदा च कृष्णा भीमरथी तथा

bhāgīrathī samudraśca yamunā ca sarasvatī |
godāvarī narmadā ca kṛṣṇā bhīmarathī tathā

3,24.33

सरयूफल्गुकावेरीगण्डकी कपिला स्तथा ।
इत्येताश्च हरेर्भक्ताः संति चात्रैव भामिनि

sarayūphalgukāverīgaṇḍakī kapilā stathā |
ityetāśca harerbhaktāḥ saṃti cātraiva bhāmini

3,24.34

अभिप्रायं तत्र वक्ष्ये शृणु कन्ये मया सति ।
यत्र प्रवर्तते मार्गे कथा विष्णोर्महात्मनः

abhiprāyaṃ tatra vakṣye śṛṇu kanye mayā sati |
yatra pravartate mārge kathā viṣṇormahātmanaḥ

3,24.35

वर्तन्ते वैष्णवा यत्र हरितत्त्वार्थबोधकाः ।
तत्रैव भक्ताः सर्वेपि संति विष्णोस्तथैव च

vartante vaiṣṇavā yatra haritattvārthabodhakāḥ |
tatraiva bhaktāḥ sarvepi saṃti viṣṇostathaiva ca

3,24.36

ये देवयात्रां परमात्मचिन्तया कुर्वन्ति ते हरिभक्ताश्च नान्ये ।
यतो हरौ परमे वैष्णवानां सर्वं निष्ठामेति कृत्यं खगेन्द्र

ye devayātrāṃ paramātmacintayā kurvanti te haribhaktāśca nānye |
yato harau parame vaiṣṇavānāṃ sarvaṃ niṣṭhāmeti kṛtyaṃ khagendra

3,24.37

शेषाचलं समासाद्य ह्यन्नवस्त्रादिभूषणम् ।
यो न दद्यादभक्तः स ततः को नु परः पशुः

śeṣācalaṃ samāsādya hyannavastrādibhūṣaṇam |
yo na dadyādabhaktaḥ sa tataḥ ko nu paraḥ paśuḥ

3,24.38

भक्ता हरेः श्रीनिवासाचले च गङ्गादिरूपेण च तत्रतत्र ।
तिष्ठन्ति सेवार्थमुरुक्रमस्य तेषां पूजा नैव कार्या च देवि

bhaktā hareḥ śrīnivāsācale ca gaṅgādirūpeṇa ca tatratatra |
tiṣṭhanti sevārthamurukramasya teṣāṃ pūjā naiva kāryā ca devi

3,24.39

अभिप्रायं तत्र वक्ष्ये शृणु त्वं तत्र स्थले वस्त्रगन्धादिधूपैः ।
पुराणोक्ता अपि भेदेन पूज्या दृष्ट्वा च तान्वन्दयेत्प्राज्ञ एव

abhiprāyaṃ tatra vakṣye śṛṇu tvaṃ tatra sthale vastragandhādidhūpaiḥ |
purāṇoktā api bhedena pūjyā dṛṣṭvā ca tānvandayetprājña eva

3,24.40

सद्ब्राह्मणान्वन्दयेत्पादमूले हस्तौ च द्वौ संपुटीकृत्य देवि ।
साष्टाङ्गरुपं वन्दनं चैव विष्णोः कुर्यात्तथा गुरवे विष्णुबुद्ध्या

sadbrāhmaṇānvandayetpādamūle hastau ca dvau saṃpuṭīkṛtya devi |
sāṣṭāṅgarupaṃ vandanaṃ caiva viṣṇoḥ kuryāttathā gurave viṣṇubuddhyā

3,24.41

गङ्गादीनां वन्दनं कार्यमेव साष्टाङ्गं वै तुलसीनां तथैव ।
अश्वत्थानां नमनं कार्यमेव गवादीनां नमनं मानसेन

gaṅgādīnāṃ vandanaṃ kāryameva sāṣṭāṅgaṃ vai tulasīnāṃ tathaiva |
aśvatthānāṃ namanaṃ kāryameva gavādīnāṃ namanaṃ mānasena

3,24.42

पूजा सदा देवदेवस्य विष्णोः कार्या भक्त्या वैष्णवैरेव नान्यैः ।
ये नामका ज्ञानवन्तः सुभक्ताः सदैव कार्या विष्णुपूजा च कन्ये

pūjā sadā devadevasya viṣṇoḥ kāryā bhaktyā vaiṣṇavaireva nānyaiḥ |
ye nāmakā jñānavantaḥ subhaktāḥ sadaiva kāryā viṣṇupūjā ca kanye

3,24.43

ये नामका ज्ञानवन्तः सुभक्ताः सदैवं कार्या विष्णुपूजा च कन्ये ।
येनामका विष्णुभक्ताः सदैव पूजा विष्णोर्नैव कार्यात्र देवि

ye nāmakā jñānavantaḥ subhaktāḥ sadaivaṃ kāryā viṣṇupūjā ca kanye |
yenāmakā viṣṇubhaktāḥ sadaiva pūjā viṣṇornaiva kāryātra devi

3,24.44

मोहाद्यो वै पूजयेद्देवदेवं महाधर्माद्याति चान्धं तमो वै ।
ब्रह्मादिनामानि हरेर्हि देवीं विष्णोः स्वनामानि ददौ दिवौकसाम्

mohādyo vai pūjayeddevadevaṃ mahādharmādyāti cāndhaṃ tamo vai |
brahmādināmāni harerhi devīṃ viṣṇoḥ svanāmāni dadau divaukasām

3,24.45

नादाद्धीरः केशवादीनि कन्ये स्वकं पुरं प्रविहायैव राजा ।
एवं मयोक्तं कन्यके सर्वमेतदेतत्परं सम्यगारोहणीयम्

nādāddhīraḥ keśavādīni kanye svakaṃ puraṃ pravihāyaiva rājā |
evaṃ mayoktaṃ kanyake sarvametadetatparaṃ samyagārohaṇīyam

3,24.46

गोविन्द नारायण माधवेति यूयं मया सर्वमाराधितव्यम् ।
सर्वे मिलित्वा पुनरेवं खगेन्द्र समारुहन्वैङ्कटाद्रिं गृणन्तः

govinda nārāyaṇa mādhaveti yūyaṃ mayā sarvamārādhitavyam |
sarve militvā punarevaṃ khagendra samāruhanvaiṅkaṭādriṃ gṛṇantaḥ

3,24.47

हरेर्नामान्यत्र पूर्वं गृणन्तस्त्वास्वादयन्तः श्रीनिवासस्य नाम ।
द्रष्टुं सर्वे श्रीनिवासं तथैव कुर्वन्तस्ते तलशब्दं नदन्तः

harernāmānyatra pūrvaṃ gṛṇantastvāsvādayantaḥ śrīnivāsasya nāma |
draṣṭuṃ sarve śrīnivāsaṃ tathaiva kurvantaste talaśabdaṃ nadantaḥ

3,24.48

इति कृष्णवचः श्रुत्वा तार्क्ष्यः कृष्णमुवाचह कथमास्वादनं चक्रुरेतद्विस्तीर्यमे वद ।
श्रीकृष्ण उवाच ।
भो श्रीनिवास तव नामैव चैतन्नाम स्वामी ननु नामैव स्वामी ।
यां ब्रह्माद्या आश्रयन्तीत्ति यस्मात्तस्माद्रमा श्रीरिति नाम चाप

iti kṛṣṇavacaḥ śrutvā tārkṣyaḥ kṛṣṇamuvācaha kathamāsvādanaṃ cakruretadvistīryame vada |
śrīkṛṣṇa uvāca |
bho śrīnivāsa tava nāmaiva caitannāma svāmī nanu nāmaiva svāmī |
yāṃ brahmādyā āśrayantītti yasmāttasmādramā śrīriti nāma cāpa

3,24.49

रमाश्रयत्वान्नितरां सर्वदा चेत्यतो हरिः श्रीनिवासाभिधानः ।
भो श्रीनिवासेति तु नर्तयन्तो रोमाञ्चमात्रास्तलशब्दकारिणः

ramāśrayatvānnitarāṃ sarvadā cetyato hariḥ śrīnivāsābhidhānaḥ |
bho śrīnivāseti tu nartayanto romāñcamātrāstalaśabdakāriṇaḥ

3,24.50

अद्यैव पश्याम हरेस्तवास्यं कदा वयं कृत कृत्या भवामः ।
भोः केशवाद्यैव पदारविन्दं संदर्शयित्वा सुदयां कुरुष्व

adyaiva paśyāma harestavāsyaṃ kadā vayaṃ kṛta kṛtyā bhavāmaḥ |
bhoḥ keśavādyaiva padāravindaṃ saṃdarśayitvā sudayāṃ kuruṣva

3,24.51

ब्रह्माणमाहुश्च पुराणमाहुः कशब्दवाच्यं सर्वलोकेशमाहुः ।
ईशं चार्हं रुद्रमित्येव चाहुस्तत्प्रेरकं सृष्टिसंहारकार्ये

brahmāṇamāhuśca purāṇamāhuḥ kaśabdavācyaṃ sarvalokeśamāhuḥ |
īśaṃ cārhaṃ rudramityeva cāhustatprerakaṃ sṛṣṭisaṃhārakārye

3,24.52

अतो हरिः केशवनामधेयो भोः केशवेति च नर्तयन्तः ।
आनन्दवापीं संस्त्रवन्तोभि जग्मुर्नारायणेति प्रवदन्तो हि जग्मुः

ato hariḥ keśavanāmadheyo bhoḥ keśaveti ca nartayantaḥ |
ānandavāpīṃ saṃstravantobhi jagmurnārāyaṇeti pravadanto hi jagmuḥ

3,24.53

अतो दोषास्तद्विरुद्धा गुणाश्च नाराश्च तेषामाश्रयत्वान्मुरारिः ।
नारायणेति प्रवदन्तीह लोके नारानुबन्धात्सर्वमुक्ताः खगेन्द्र

ato doṣāstadviruddhā guṇāśca nārāśca teṣāmāśrayatvānmurāriḥ |
nārāyaṇeti pravadantīha loke nārānubandhātsarvamuktāḥ khagendra

3,24.54

नाराः प्रोक्ता आश्रयत्वाच्च तेषामतोपि नारायण एव वीन्द्र ।
मुक्ताश्च ये तु प्रपदंनु जग्मुरण्डोदकं यस्य कटाक्षमात्रात्

nārāḥ proktā āśrayatvācca teṣāmatopi nārāyaṇa eva vīndra |
muktāśca ye tu prapadaṃnu jagmuraṇḍodakaṃ yasya kaṭākṣamātrāt

3,24.55

यदुत्पन्नं तेन नाराः खगेन्द्र तेषां सदाप्याश्रयत्वाच्च वीन्द्र ।
नारायणेति प्रवदन्तीह लोके ह्यनन्तब्रह्माण्डविसर्जकत्वात्

yadutpannaṃ tena nārāḥ khagendra teṣāṃ sadāpyāśrayatvācca vīndra |
nārāyaṇeti pravadantīha loke hyanantabrahmāṇḍavisarjakatvāt

3,24.56

एवं ननृतुः परिशंसयन्तो गोविन्द नान्यो हि न चैव दर्शनम् ।
गोशब्दवाच्यास्तु समस्तवाचो गोभिश्च सर्वैः प्रतिपाद्यते यतः

evaṃ nanṛtuḥ pariśaṃsayanto govinda nānyo hi na caiva darśanam |
gośabdavācyāstu samastavāco gobhiśca sarvaiḥ pratipādyate yataḥ

3,24.57

अतो हि गोविन्द इति स्मृतः सदा भो वेदवेद्येति तथा न ननृतुः ।
आनन्दबाष्पैश्च समन्विता हि हरे मुरारे तव दर्शनं हि

ato hi govinda iti smṛtaḥ sadā bho vedavedyeti tathā na nanṛtuḥ |
ānandabāṣpaiśca samanvitā hi hare murāre tava darśanaṃ hi

3,24.58

देहि प्रभो वै तवदासदासाश्चतुर्दशे भुवने सर्वदापि ।
यतस्त्वमेवं वसतीति वासुश्चात्रैव नित्यं क्रीडते सर्वदैव

dehi prabho vai tavadāsadāsāścaturdaśe bhuvane sarvadāpi |
yatastvamevaṃ vasatīti vāsuścātraiva nityaṃ krīḍate sarvadaiva

3,24.59

यतो देवेत्येवमाहुर्महान्तस्त्वतो हरिं वासुदेवेति चाहुः ।
भो वासुदेवेति ननृतुः सर्वदैव भो माधवेति ननृतुश्चैव सर्वे

yato devetyevamāhurmahāntastvato hariṃ vāsudeveti cāhuḥ |
bho vāsudeveti nanṛtuḥ sarvadaiva bho mādhaveti nanṛtuścaiva sarve

3,24.60

लक्ष्मीपते चेति वदन्ति सर्वे धनीति शब्दः स्वाभिवाची यतो हि ।
अतोप्यार्या माधवेति ब्रुवन्ति लक्ष्मीपते पाहि तथैव भक्तान्

lakṣmīpate ceti vadanti sarve dhanīti śabdaḥ svābhivācī yato hi |
atopyāryā mādhaveti bruvanti lakṣmīpate pāhi tathaiva bhaktān

3,24.61

ते वै ब्रुवन्तो ननृतुश्च जग्मुर्विष्णो सदास्मान्परिपाहि नित्यम् ।
सर्वत्र यस्माद्विततोसि तस्मादित्यादिनामानि गृणन्त एव ।
जग्मुश्च सर्वे ददृशुश्च तीर्थं भक्त्योपेताः श्रीनिवासं स्मरन्तः

te vai bruvanto nanṛtuśca jagmurviṣṇo sadāsmānparipāhi nityam |
sarvatra yasmādvitatosi tasmādityādināmāni gṛṇanta eva |
jagmuśca sarve dadṛśuśca tīrthaṃ bhaktyopetāḥ śrīnivāsaṃ smarantaḥ

3,24.62

कन्योवाच ।
किं नामकं तीर्थमिदं मुनीन्द्र किं कार्यमत्र प्रवदास्मान्कृतीश ।
कस्मै प्रसन्नो भगवाञ्छ्रीनिवासस्त्वस्मिन्सुतीर्थं वद विस्तरेण

kanyovāca |
kiṃ nāmakaṃ tīrthamidaṃ munīndra kiṃ kāryamatra pravadāsmānkṛtīśa |
kasmai prasanno bhagavāñchrīnivāsastvasminsutīrthaṃ vada vistareṇa

3,24.63

जैगीषव्य उवाच ।
कन्ये शृणु त्वं ह्यभवत्सुबुद्धिमान्प्रह्रादसंज्ञो हरिभक्तवर्यः ।
निष्कामबुद्ध्या तु यदा जगाम शेषाचलस्थं श्रीनिवासं च द्रष्टुम्

jaigīṣavya uvāca |
kanye śṛṇu tvaṃ hyabhavatsubuddhimānprahrādasaṃjño haribhaktavaryaḥ |
niṣkāmabuddhyā tu yadā jagāma śeṣācalasthaṃ śrīnivāsaṃ ca draṣṭum

3,24.64

अस्मिंस्थले दैत्यकुमारकान्प्रति हरेश्च तत्त्वं परिपृष्टवान्प्रभुः ।
नृसिंहरूपं श्रीनिवासं भजस्व सुदुर्लभं मानुषं जन्म कन्ये

asmiṃsthale daityakumārakānprati hareśca tattvaṃ paripṛṣṭavānprabhuḥ |
nṛsiṃharūpaṃ śrīnivāsaṃ bhajasva sudurlabhaṃ mānuṣaṃ janma kanye

3,24.65

तत्रापि विष्णोर्नृहरे सुतत्त्वं सुदुर्लभं सुष्ठु यात्रा तथैव ।
यस्यां यात्रायां यत्र कुत्रापि देशे हरेः कथा वर्तते दैत्यवर्याः

tatrāpi viṣṇornṛhare sutattvaṃ sudurlabhaṃ suṣṭhu yātrā tathaiva |
yasyāṃ yātrāyāṃ yatra kutrāpi deśe hareḥ kathā vartate daityavaryāḥ

3,24.66

तत्र स्थले हरिरास्ते सदैव यतो व्याप्तः सर्वतो वै नृसिंहः ।
एतच्छ्रुत्वा दैत्यकुमारकास्ते प्रह्लादमूचुर्भक्तवर्यं हरेश्च

tatra sthale harirāste sadaiva yato vyāptaḥ sarvato vai nṛsiṃhaḥ |
etacchrutvā daityakumārakāste prahlādamūcurbhaktavaryaṃ hareśca

3,24.67

व्याप्तो हरिश्चेत्कथमत्र वै सखे न दृश्यते जलरूपी नृसिंहः ।
स एवमुक्तो दानवानां सुतैश्च तुष्टाव विष्णुं परमादरेण

vyāpto hariścetkathamatra vai sakhe na dṛśyate jalarūpī nṛsiṃhaḥ |
sa evamukto dānavānāṃ sutaiśca tuṣṭāva viṣṇuṃ paramādareṇa

3,24.68

तव स्वरूपं मम दर्शयस्व स्वयोग्यरूपं दानवानां सुतानाम् ।
इति स्तुतः श्रीनिवासो हरिस्तु तस्मिन्नन्तर्जलरूपं समायात्

tava svarūpaṃ mama darśayasva svayogyarūpaṃ dānavānāṃ sutānām |
iti stutaḥ śrīnivāso haristu tasminnantarjalarūpaṃ samāyāt

3,24.69

अस्मिन्स्नानं ये प्रकुर्वन्ति तीर्थे तेषां ज्ञानं परमं दृढं स्यात् ।
अत्र स्नाने मानुषाणां च तात बुद्धिर्न हि स्यात्कलिकाले विशेषात्

asminsnānaṃ ye prakurvanti tīrthe teṣāṃ jñānaṃ paramaṃ dṛḍhaṃ syāt |
atra snāne mānuṣāṇāṃ ca tāta buddhirna hi syātkalikāle viśeṣāt

3,24.70

दत्त्वां वरं दैत्यवराय विष्णुरन्तर्दधे जलपूर्णे सुकुण्डे ।
अद्याप्यास्ते जलमध्ये नृसिंहः प्रह्लादोपि दैत्यकुमारकैः सह

dattvāṃ varaṃ daityavarāya viṣṇurantardadhe jalapūrṇe sukuṇḍe |
adyāpyāste jalamadhye nṛsiṃhaḥ prahlādopi daityakumārakaiḥ saha

3,24.71

तस्मिन् सुतीर्थे परितस्तत्रतत्र जयेति शब्दः श्रूयते चापराह्ने ।
इदं तीर्थं नारसिंहाभिधं च कन्येस्नानं ह्यत्र कार्यं मनुष्यैः

tasmin sutīrthe paritastatratatra jayeti śabdaḥ śrūyate cāparāhne |
idaṃ tīrthaṃ nārasiṃhābhidhaṃ ca kanyesnānaṃ hyatra kāryaṃ manuṣyaiḥ

3,24.72

स्नानं कृत्वा तत्र तीर्थे च सम्यग्दीपं दत्त्वा द्विजवर्याय मुख्यम् ।
द्रष्टुं पुनः श्रीनिवासं प्रजग्मुर्गोविन्दगोविन्द इति ब्रुवन्तः

snānaṃ kṛtvā tatra tīrthe ca samyagdīpaṃ dattvā dvijavaryāya mukhyam |
draṣṭuṃ punaḥ śrīnivāsaṃ prajagmurgovindagovinda iti bruvantaḥ

3,24.73

मुख्यप्राणाधिष्ठितं स्थानमाप्य अपाविशत्तत्र देवी ह्युवाच ।
जैगीषव्यः श्रीनिवासस्य विष्णोः कथं कार्यं दर्शनं तद्वदस्व

mukhyaprāṇādhiṣṭhitaṃ sthānamāpya apāviśattatra devī hyuvāca |
jaigīṣavyaḥ śrīnivāsasya viṣṇoḥ kathaṃ kāryaṃ darśanaṃ tadvadasva

3,24.74

जैगीषव्यः प्राह संहृष्टचित्तो ब्रवीमि तन्त्रं शृणु कन्यके त्वम् ।
श्रुत्वा मत्तः कुरु सर्वं मयोक्तमाद्यं द्वारं श्रीनिवासस्य दृष्ट्वा

jaigīṣavyaḥ prāha saṃhṛṣṭacitto bravīmi tantraṃ śṛṇu kanyake tvam |
śrutvā mattaḥ kuru sarvaṃ mayoktamādyaṃ dvāraṃ śrīnivāsasya dṛṣṭvā

3,24.75

अपराधसहस्राणि क्रियन्ते ऽहर्निशं मया ।
तानि सर्वाणि मे देव क्षमस्व पुरुषोत्तम

aparādhasahasrāṇi kriyante 'harniśaṃ mayā |
tāni sarvāṇi me deva kṣamasva puruṣottama

3,24.76

मानसान्वाचिकान्दोषान्कायि कानपि सर्वशः ।
वैष्णवद्वेषहेतून्मे भस्मसात्कुरु माधव

mānasānvācikāndoṣānkāyi kānapi sarvaśaḥ |
vaiṣṇavadveṣahetūnme bhasmasātkuru mādhava

3,24.77

आद्यद्वारं श्रीनिवासस्य देवि सम्यक् स्मरेद्विजयं वै जयं च ।
दक्षाध्वरे श्रीनिवासस्य देवि चण्डं प्रचण्डं संस्मरेत्सम्यगेव

ādyadvāraṃ śrīnivāsasya devi samyak smaredvijayaṃ vai jayaṃ ca |
dakṣādhvare śrīnivāsasya devi caṇḍaṃ pracaṇḍaṃ saṃsmaretsamyageva

3,24.78

पाश्चात्यभागे श्रीनिवासस्य देवि नन्दं सुनन्दं संस्मरेदेव भक्त्या ।
सव्यद्वारे श्रीनिवासस्य कन्ये स्मरेत्कुमुदाक्षं कुमुदन्तमेव

pāścātyabhāge śrīnivāsasya devi nandaṃ sunandaṃ saṃsmaredeva bhaktyā |
savyadvāre śrīnivāsasya kanye smaretkumudākṣaṃ kumudantameva

3,24.79

यश्चैव देहं प्रविशेद्भक्तिपूर्वं कदा द्रक्ष्ये सादरेणैव देवि ।
प्रदक्षिणद्वादशकं च कृत्वा पदे पदे संस्मरेच्छ्रीनिवासम्

yaścaiva dehaṃ praviśedbhaktipūrvaṃ kadā drakṣye sādareṇaiva devi |
pradakṣiṇadvādaśakaṃ ca kṛtvā pade pade saṃsmarecchrīnivāsam

3,24.80

श्रीस्वामितीर्थे सम्यगाचम्य नत्वा स्नात्वा नत्वा भूवराहं च देवि ।
अयुद्वारं प्रिवशेद्भक्तिपृर्वं गोविन्दगोविन्द इतिब्रुवन्वै

śrīsvāmitīrthe samyagācamya natvā snātvā natvā bhūvarāhaṃ ca devi |
ayudvāraṃ privaśedbhaktipṛrvaṃ govindagovinda itibruvanvai

3,24.81

पश्चाद्धरेर्नमनं कार्यमेव साष्टाङ्गरूपं प्रविशेद्देवगेहम् ।
पुनर्विशेद्वारतः संस्थितः स पीठस्थदेवान्मानसा चिन्तयीत

paścāddharernamanaṃ kāryameva sāṣṭāṅgarūpaṃ praviśeddevageham |
punarviśedvārataḥ saṃsthitaḥ sa pīṭhasthadevānmānasā cintayīta

3,24.82

मध्ये पीठं श्रीनिवासं च देवी नारायणं प्रणमेत्पूर्णमेव ।
देवस्य सव्ये पीठभागाद्वहिश्च नमस्कार्यं गुरुदेवाय चैव

madhye pīṭhaṃ śrīnivāsaṃ ca devī nārāyaṇaṃ praṇametpūrṇameva |
devasya savye pīṭhabhāgādvahiśca namaskāryaṃ gurudevāya caiva

3,24.83

पीठस्याग्राच्चाप्यधस्तात्प्रदेशे आग्नेयकोणे प्रणमेद्वै खगेन्द्र ।
नैरृत्यभागे व्यासदेवाय देवि नमस्कार्यो वैष्णवः सर्वदापि

pīṭhasyāgrāccāpyadhastātpradeśe āgneyakoṇe praṇamedvai khagendra |
nairṛtyabhāge vyāsadevāya devi namaskāryo vaiṣṇavaḥ sarvadāpi

3,24.84

वायव्यकोणे भक्तिपूर्वं सुदुर्गां नमस्कुर्याद्भक्तिसंवर्धितात्मा ।
पीठस्योर्ध्वं ह्यग्निकोणेषु देवी धर्माधिभूताय नमो यमाय

vāyavyakoṇe bhaktipūrvaṃ sudurgāṃ namaskuryādbhaktisaṃvardhitātmā |
pīṭhasyordhvaṃ hyagnikoṇeṣu devī dharmādhibhūtāya namo yamāya

3,24.85

पीठस्योर्ध्वं नैरृतस्योर्ध्वकोणे ज्ञानाधिपं प्रणमेद्वायुदेवम् ।
पीठस्योर्ध्वं वायुकोणे च सुभ्रूर्वैराग्यानामधिपं चैव रुद्रम्

pīṭhasyordhvaṃ nairṛtasyordhvakoṇe jñānādhipaṃ praṇamedvāyudevam |
pīṭhasyordhvaṃ vāyukoṇe ca subhrūrvairāgyānāmadhipaṃ caiva rudram

3,24.86

पीठस्योर्ध्वं त्वीशकोणे च देवि ऐश्वर्याणामधिपं चेन्द्रदेवम् ।
पीठस्य पूर्वे प्रणमेन्नैरृतिं च अर्याम्णानामधिपं चात्र देवि

pīṭhasyordhvaṃ tvīśakoṇe ca devi aiśvaryāṇāmadhipaṃ cendradevam |
pīṭhasya pūrve praṇamennairṛtiṃ ca aryāmṇānāmadhipaṃ cātra devi

3,24.87

देवस्य पीठस्य च दक्षिणे च दुर्गां नमेदुग्ररूपाभिधां च ।
पीठस्य कन्ये प्रणमेत्पश्चिमे वै आरोग्याणा मधिपं कामदेवम्

devasya pīṭhasya ca dakṣiṇe ca durgāṃ namedugrarūpābhidhāṃ ca |
pīṭhasya kanye praṇametpaścime vai ārogyāṇā madhipaṃ kāmadevam

3,24.88

देवस्य पीठस्योत्तरे रुद्रदेवमनैश्वर्याणामधिपं संस्मरेच्च ।
पीठस्य मध्ये प्रणमेद्वै वराहं सदा कन्ये परमं पूरुषाख्यम्

devasya pīṭhasyottare rudradevamanaiśvaryāṇāmadhipaṃ saṃsmarecca |
pīṭhasya madhye praṇamedvai varāhaṃ sadā kanye paramaṃ pūruṣākhyam

3,24.89

तस्योपरिष्टाच्छक्तिसंज्ञां च लक्ष्मीमाधाररूपां प्रणमेच्चैव नित्यम् ।
तस्योपरिष्टाद्वायुकूर्मौ नमेच्च तस्योपरिष्टाच्छेषकूर्मौ नमेच्च

tasyopariṣṭācchaktisaṃjñāṃ ca lakṣmīmādhārarūpāṃ praṇameccaiva nityam |
tasyopariṣṭādvāyukūrmau namecca tasyopariṣṭāccheṣakūrmau namecca

3,24.90

तस्योपरिष्टादभिमानिनीं भुवो भूदेवतां प्रणमेच्चैव सुभ्रूः ।
तस्योपरिष्टाद्वरुणं संस्मरेच्च क्षीरोदधेरधिपं चैव देवम्

tasyopariṣṭādabhimāninīṃ bhuvo bhūdevatāṃ praṇameccaiva subhrūḥ |
tasyopariṣṭādvaruṇaṃ saṃsmarecca kṣīrodadheradhipaṃ caiva devam

3,24.91

तस्योपरिष्टात्प्रणमेच्चैव लक्ष्मीं श्वेतद्वीपाख्यं कन्यके पूजयेच्च ।
तस्योपरिष्टात्प्रणमेच्चैव लक्ष्मीं महादिव्यां मण्डपसंज्ञकां च

tasyopariṣṭātpraṇameccaiva lakṣmīṃ śvetadvīpākhyaṃ kanyake pūjayecca |
tasyopariṣṭātpraṇameccaiva lakṣmīṃ mahādivyāṃ maṇḍapasaṃjñakāṃ ca

3,24.92

पीठस्य मध्ये यमसंज्ञां च लक्ष्मीं समर्चयेद्यममध्ये च देवीम् ।
यमस्य देवस्य च दक्षिणे च सूर्यं नमेद्दीपरूपं च भद्रे

pīṭhasya madhye yamasaṃjñāṃ ca lakṣmīṃ samarcayedyamamadhye ca devīm |
yamasya devasya ca dakṣiṇe ca sūryaṃ nameddīparūpaṃ ca bhadre

3,24.93

यमस्य देवस्य च वामभागे श्रियं नमेद्दीपरूपां च देवीम् ।
यमस्य देवस्य तु चाग्रभागे हुताशनं दीपरूपं नमेच्च

yamasya devasya ca vāmabhāge śriyaṃ nameddīparūpāṃ ca devīm |
yamasya devasya tu cāgrabhāge hutāśanaṃ dīparūpaṃ namecca

3,24.94

देवस्याग्रे भूमिनाम्नीं नमेच्च तत्त्वाभिमानां संस्मरेच्चैव नित्यम् ।
पर्यङ्करूपं श्रीनिवासस्य विष्णोस्तमोभिमानां सन्नमेच्चैव दुर्गाम्

devasyāgre bhūmināmnīṃ namecca tattvābhimānāṃ saṃsmareccaiva nityam |
paryaṅkarūpaṃ śrīnivāsasya viṣṇostamobhimānāṃ sannameccaiva durgām

3,24.95

पूर्वादिगं पीठसोपानरूपमात्मानमेकं प्रणमेच्च देवि ।
दक्षस्थदिक्पीठसोपानरूपं ज्ञानात्मकं प्रणमेच्चैव कन्ये

pūrvādigaṃ pīṭhasopānarūpamātmānamekaṃ praṇamecca devi |
dakṣasthadikpīṭhasopānarūpaṃ jñānātmakaṃ praṇameccaiva kanye

3,24.96

पद्मस्य पूर्वस्थदले च देवि स्त्रीरूपाख्यं विमलाख्यामिमां च ।
ब्रह्मादिदेवान्प्रणमेच्च देवि आग्नेयकोणस्थदले शृणुत्वम्

padmasya pūrvasthadale ca devi strīrūpākhyaṃ vimalākhyāmimāṃ ca |
brahmādidevānpraṇamecca devi āgneyakoṇasthadale śṛṇutvam

3,24.97

उत्कर्षनाम्नीं परमां च देवीं नमेद्रमां ब्रह्मवायू च शेषम् ।
दक्षस्थपद्मस्य दलाष्टके च नारायणाकारशेषादिकानाम्

utkarṣanāmnīṃ paramāṃ ca devīṃ namedramāṃ brahmavāyū ca śeṣam |
dakṣasthapadmasya dalāṣṭake ca nārāyaṇākāraśeṣādikānām

3,24.98

स्त्रीरूपेभ्यो नमनं कार्यमेव कन्ये मया पश्चिमस्थे दले च ।
गोपाख्यनारायणब्रह्मवायुविप्रादिकानां शेषरूद्रादिकानाम्

strīrūpebhyo namanaṃ kāryameva kanye mayā paścimasthe dale ca |
gopākhyanārāyaṇabrahmavāyuviprādikānāṃ śeṣarūdrādikānām

3,24.99

स्त्रीरूपेभ्यो नमनं कार्यमेव ईशान कोणस्थदलेषु चैव ।
ईशाननारायणमाविरिञ्चवायुर्वियच्छेषसुरादिकानाम्

strīrūpebhyo namanaṃ kāryameva īśāna koṇasthadaleṣu caiva |
īśānanārāyaṇamāviriñcavāyurviyaccheṣasurādikānām

3,24.100

स्त्रीरूपेभ्यो नमनं कार्यमेव तथैव पद्मस्य च मध्यभागे ।
अनुग्रहाख्या विष्णुलक्ष्मीश्च देवी वायुर्वियच्छेषरुद्रादिकानाम्

strīrūpebhyo namanaṃ kāryameva tathaiva padmasya ca madhyabhāge |
anugrahākhyā viṣṇulakṣmīśca devī vāyurviyaccheṣarudrādikānām

3,24.101

स्त्रीरूपाणां नमनं कार्यमेव सुयोगपीठस्य स्वरूप भूतम् ।
सदा नमेच्छ्रीमदनन्तसंज्ञमेवं न मेच्छ्रीनिवासं च देवम्

strīrūpāṇāṃ namanaṃ kāryameva suyogapīṭhasya svarūpa bhūtam |
sadā namecchrīmadanantasaṃjñamevaṃ na mecchrīnivāsaṃ ca devam

3,24.102

श्रीनिवासस्य वामे तु लक्ष्मीं च प्रणमेद्वुधः ।
श्रीनिवासस्य सव्ये तु धरायै प्रणमेच्छुभे

śrīnivāsasya vāme tu lakṣmīṃ ca praṇamedvudhaḥ |
śrīnivāsasya savye tu dharāyai praṇamecchubhe

3,24.103

पीठाद्वहिः पूर्वभागे कृपोल्कं प्रणमेच्छुभम् ।
महोल्कं दक्षिणे चैव वीरोल्कं पश्चिमे नमेत्

pīṭhādvahiḥ pūrvabhāge kṛpolkaṃ praṇamecchubham |
maholkaṃ dakṣiṇe caiva vīrolkaṃ paścime namet

3,24.104

उत्तरे च नमः कुर्याद्युल्काय च महात्मने ।
चतुर्ष्वपि च कोणेषु सहस्रोल्कं नमेत्सुधीः

uttare ca namaḥ kuryādyulkāya ca mahātmane |
caturṣvapi ca koṇeṣu sahasrolkaṃ nametsudhīḥ

3,24.105

पूर्वे तु वासुदेवाय नमस्कुर्याच्च दक्षिणे ।
संकर्षणाय देवाय प्रद्युम्नाय च पश्चिमे

pūrve tu vāsudevāya namaskuryācca dakṣiṇe |
saṃkarṣaṇāya devāya pradyumnāya ca paścime

3,24.106

उत्तरे ह्यनिरुद्ध्या नमस्कुर्यादतन्द्रितः ।
आग्नेये च नमस्कुर्यात्कन्ये मायां सदा शुभे

uttare hyaniruddhyā namaskuryādatandritaḥ |
āgneye ca namaskuryātkanye māyāṃ sadā śubhe

3,24.107

जयायै च नमस्कुर्यान्नैरृत्ये चापि वायवे ।
कृत्ये चैव नमस्कुर्यादीशान्ये शान्तिसंज्ञकाम्

jayāyai ca namaskuryānnairṛtye cāpi vāyave |
kṛtye caiva namaskuryādīśānye śāntisaṃjñakām

3,24.108

केशवाय नमः पूर्वे तथा नारायणाय च ।
माधवाय नमस्कुर्यान्नैरृत्ये चापि वायवे

keśavāya namaḥ pūrve tathā nārāyaṇāya ca |
mādhavāya namaskuryānnairṛtye cāpi vāyave

3,24.109

आग्नेये कन्यके नित्यं भक्त्या तु प्रयतः शुभे ।
गोविन्दाय नमस्कुर्याद्दक्षिणे विष्णवे तथा

āgneye kanyake nityaṃ bhaktyā tu prayataḥ śubhe |
govindāya namaskuryāddakṣiṇe viṣṇave tathā

3,24.110

मधुसूदनाय भोः कन्ये नमस्कुर्यात्तु नैरृतौ ।
पश्चिमे त्रिविक्रमाय वामनाय तथैव च

madhusūdanāya bhoḥ kanye namaskuryāttu nairṛtau |
paścime trivikramāya vāmanāya tathaiva ca

3,24.111

विष्णवे श्रीधरायाथ नमस्कुर्याच्च भामिति ।
उत्तरे तु महाकन्ये हृषीकेशाय वै नमः

viṣṇave śrīdharāyātha namaskuryācca bhāmiti |
uttare tu mahākanye hṛṣīkeśāya vai namaḥ

3,24.112

तथा वै पद्मनाभाय नमस्कुर्यादतन्द्रितः ।
दामोदराय चैशान्ये नमस्कुर्याच्च भामिनि

tathā vai padmanābhāya namaskuryādatandritaḥ |
dāmodarāya caiśānye namaskuryācca bhāmini

3,24.113

चतुर्थावरणे पूर्वे महाकूर्माय वै नमः ।
वराहाय नमस्कुर्यादाग्नेये कन्यके शुभे

caturthāvaraṇe pūrve mahākūrmāya vai namaḥ |
varāhāya namaskuryādāgneye kanyake śubhe

3,24.114

दक्षिणे नारसिंहाय वामनाय नमोनमः ।
भार्गवाय नमस्कुर्यान्नैरृत्ये शुद्धचेतसा

dakṣiṇe nārasiṃhāya vāmanāya namonamaḥ |
bhārgavāya namaskuryānnairṛtye śuddhacetasā

3,24.115

पश्चिमे माधवायाथ तथा कृष्णाय वै नमः ।
बुद्धाय च नमस्कुर्याद्वायव्ये कन्यके शुभे

paścime mādhavāyātha tathā kṛṣṇāya vai namaḥ |
buddhāya ca namaskuryādvāyavye kanyake śubhe

3,24.116

उत्तरे ह्युल्करूपाय अनन्ताय नमोस्तु ते ।
ईशान्ये विश्वरूपाय नमस्कुर्यादतन्द्रितः

uttare hyulkarūpāya anantāya namostu te |
īśānye viśvarūpāya namaskuryādatandritaḥ

3,24.117

आग्नेये वारुणीं चैव गायत्रीं चैव नैरृते ।
वायव्ये भारतीं चैव ईशान्ये गिरिजां नमेत्

āgneye vāruṇīṃ caiva gāyatrīṃ caiva nairṛte |
vāyavye bhāratīṃ caiva īśānye girijāṃ namet

3,24.118

गिरिजां वामभागे तु सौपर्णै चैव संनमेत् ।
प्रागिन्द्राय नमस्कुर्यात्सायुधाय तथैव च

girijāṃ vāmabhāge tu sauparṇai caiva saṃnamet |
prāgindrāya namaskuryātsāyudhāya tathaiva ca

3,24.119

स परिग्रहाय श्रीविष्णोः पार्षदाय नमोनमः ।
आग्नेयेत्यग्नये तुभ्यं सायुधायेति पूर्ववत्

sa parigrahāya śrīviṣṇoḥ pārṣadāya namonamaḥ |
āgneyetyagnaye tubhyaṃ sāyudhāyeti pūrvavat

3,24.120

दक्षिणे तु यमायैव नैरृत्यां निरृतिं यजेत् ।
पश्चिमे वरुणायैव वायव्ये वायवे नमः

dakṣiṇe tu yamāyaiva nairṛtyāṃ nirṛtiṃ yajet |
paścime varuṇāyaiva vāyavye vāyave namaḥ

3,24.121

उत्तरे च कुबेराय ईशान्ये च शिवाय च ।
ईशानशक्रयोर्मध्ये ब्रह्मणे सायुधाय च

uttare ca kuberāya īśānye ca śivāya ca |
īśānaśakrayormadhye brahmaṇe sāyudhāya ca

3,24.122

निरृत्यप्यतिमध्ये तु शेषाय च नमोनमः ।
एवं कृत्वा नमस्कारं प्रणमेच्च पुनः पुनः

nirṛtyapyatimadhye tu śeṣāya ca namonamaḥ |
evaṃ kṛtvā namaskāraṃ praṇamecca punaḥ punaḥ

3,24.123

इत्येतत्सर्वमाख्यातं विधिपूर्वं तु दर्शनम् ।
इतः परन्तु गन्तव्यं दर्शनार्थं रमापते

ityetatsarvamākhyātaṃ vidhipūrvaṃ tu darśanam |
itaḥ parantu gantavyaṃ darśanārthaṃ ramāpate

3,24.124

एवमुक्त्वा तु सा देवी तैः सार्धं तु ययौ मुदा ।
यदुक्तः श्रीनिवासस्य दर्शनस्य विधिः खग ।
कस्यचिन्नैव वक्तव्यो गोप्यत्वाच्च कदाचन

evamuktvā tu sā devī taiḥ sārdhaṃ tu yayau mudā |
yaduktaḥ śrīnivāsasya darśanasya vidhiḥ khaga |
kasyacinnaiva vaktavyo gopyatvācca kadācana

3,24.125

समागमो दुर्घट एव वीन्द्र सतां च सत्तत्त्वविबोधकानाम् ।
अनेकजन्मार्जितपुण्यसंचयादभूद्गुरोः संगम एव तस्य

samāgamo durghaṭa eva vīndra satāṃ ca sattattvavibodhakānām |
anekajanmārjitapuṇyasaṃcayādabhūdguroḥ saṃgama eva tasya

3,24.126

पयो विकारं च निजं जहाति शेषस्य शेषं नलिनस्य षङ्कजम् ।
भावं चलं पङ्कजनाभयोगात्सत्संगयोगादशुभानि न स्युः

payo vikāraṃ ca nijaṃ jahāti śeṣasya śeṣaṃ nalinasya ṣaṅkajam |
bhāvaṃ calaṃ paṅkajanābhayogātsatsaṃgayogādaśubhāni na syuḥ

Chapter 3.25

3,25.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे श्रीवेङ्कटेशगिर्यारोहणक्रमतद्भक्ततत्पर्वतनामादिनिरूपणं नाम चतुर्विशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 25 सा द्वारदेशे श्रीनिवासस्य देवी स्वामिपुष्करिणीं ददृशे कैश्च सार्धम् ।
स्वामिन्हरे श्रीनिवासेति सा तं ब्रह्मादीनां तारकं सम्प्रदध्यौ

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe śrīveṅkaṭeśagiryārohaṇakramatadbhaktatatparvatanāmādinirūpaṇaṃ nāma caturviśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 25 sā dvāradeśe śrīnivāsasya devī svāmipuṣkariṇīṃ dadṛśe kaiśca sārdham |
svāminhare śrīnivāseti sā taṃ brahmādīnāṃ tārakaṃ sampradadhyau

3,25.2

देवैः सार्धं पालनार्थं च विष्णुरस्त्येव नित्यं पुष्करिण्यां जलेषु ।
अतः स्वामिपुष्करिणीति चाहुस्तत्र स्नानं कन्यकान्याश्च चक्रुः

devaiḥ sārdhaṃ pālanārthaṃ ca viṣṇurastyeva nityaṃ puṣkariṇyāṃ jaleṣu |
ataḥ svāmipuṣkariṇīti cāhustatra snānaṃ kanyakānyāśca cakruḥ

3,25.3

शुचिर्भूत्वा श्रीनिवासं च देवास्तुप्तुं विविशुः शुद्धभक्त्या खगेन्द्र ।
यथोपदिष्टं गुरुणा तथैव चक्रे कन्याश्च सर्वं खगेन्द्र

śucirbhūtvā śrīnivāsaṃ ca devāstuptuṃ viviśuḥ śuddhabhaktyā khagendra |
yathopadiṣṭaṃ guruṇā tathaiva cakre kanyāśca sarvaṃ khagendra

3,25.4

तदा हरिं दर्शयामास तस्यै स्वकं रूपं सुप्रतीके सुपूर्णम् ।
सा कन्यका श्रीनिवासस्य रूपं ददर्श भक्त्या स्वमनोभिरामम्

tadā hariṃ darśayāmāsa tasyai svakaṃ rūpaṃ supratīke supūrṇam |
sā kanyakā śrīnivāsasya rūpaṃ dadarśa bhaktyā svamanobhirāmam

3,25.5

सुवर्णचित्रं वसनं वसानं सोष्णीषकं कञ्चुकं संदधानम्

suvarṇacitraṃ vasanaṃ vasānaṃ soṣṇīṣakaṃ kañcukaṃ saṃdadhānam

3,25.6

मृगोत्थमदगन्धेन सुरभीकृतदिङ्मुखम् ।
पुण्डरीकविशालाक्षं कंबुग्रीवं महाभुजम्

mṛgotthamadagandhena surabhīkṛtadiṅmukham |
puṇḍarīkaviśālākṣaṃ kaṃbugrīvaṃ mahābhujam

3,25.7

हेमयज्ञोपवीताङ्गं साक्षात्कन्दर्पसन्निभम् ।
जगन्मोहनसैन्दर्यं कोमलाङ्गं मनोहरम्

hemayajñopavītāṅgaṃ sākṣātkandarpasannibham |
jaganmohanasaindaryaṃ komalāṅgaṃ manoharam

3,25.8

दृष्ट्वा च कन्या मुमुदे रोमाञ्चितसुगात्रका

dṛṣṭvā ca kanyā mumude romāñcitasugātrakā

3,25.9

तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुताशया प्रेम्णाथ रोमाश्रुकुलाकुलेक्षणा ।
ननर्त देवी पुरतस्तस्य विष्णोः सा ध्वस्तदोषा परमादरेण ।
आनन्द मां पाहि सुखं च दत्त्वा मुकुन्दा मां पाहि विमुक्तिदानात्

taddarśanāhlādapariplutāśayā premṇātha romāśrukulākulekṣaṇā |
nanarta devī puratastasya viṣṇoḥ sā dhvastadoṣā paramādareṇa |
ānanda māṃ pāhi sukhaṃ ca dattvā mukundā māṃ pāhi vimuktidānāt

3,25.10

मां पाहि नित्यं ह्यरविन्दनेत्र प्रसन्नदृष्ट्या करुणासुधार्द्र ।
गोविन्द गोविन्द सुदुः खितां मां ज्ञानादिदानेन हि पाहि नित्यम्

māṃ pāhi nityaṃ hyaravindanetra prasannadṛṣṭyā karuṇāsudhārdra |
govinda govinda suduḥ khitāṃ māṃ jñānādidānena hi pāhi nityam

3,25.11

जनार्दन त्वं हि सुदुष्टसंगान्कामादिरूपान्सततं वर्जयित्वा ।
हरे हरे मां सततं पाहि दैत्यान्समाहृत्य प्रबलान्विघ्नरूपान्

janārdana tvaṃ hi suduṣṭasaṃgānkāmādirūpānsatataṃ varjayitvā |
hare hare māṃ satataṃ pāhi daityānsamāhṛtya prabalānvighnarūpān

3,25.12

रमेश मां पाहि चतुर्मुखेश विश्वेश मां पाहि सरस्वतीश ।
रमेश मां पाहि निदानमूर्ते वृन्दारवृन्दैर्वन्दितपादपद्म

rameśa māṃ pāhi caturmukheśa viśveśa māṃ pāhi sarasvatīśa |
rameśa māṃ pāhi nidānamūrte vṛndāravṛndairvanditapādapadma

3,25.13

एवं तु नत्वा परमादरेण तुष्टाव विष्णुं परमं पुराणम् ।
लक्ष्म्या सदा ये ऽविदिता गुणाश्च असंख्याताः संति विष्णौ च वीश

evaṃ tu natvā paramādareṇa tuṣṭāva viṣṇuṃ paramaṃ purāṇam |
lakṣmyā sadā ye 'viditā guṇāśca asaṃkhyātāḥ saṃti viṣṇau ca vīśa

3,25.14

तेषां सकाशादतिबाहुल्यसंख्या गुणा हरौ ते ऽविदिता वै रमायाः ।
अतो हरे स्तवने क्वास्ति शक्तिस्तथापि यत्नं स्तवने ते करिष्ये

teṣāṃ sakāśādatibāhulyasaṃkhyā guṇā harau te 'viditā vai ramāyāḥ |
ato hare stavane kvāsti śaktistathāpi yatnaṃ stavane te kariṣye

3,25.15

तव प्रसादाच्च रमाप्रसादाद्विधिप्रसादात्भारतीशप्रसादात् ।
रुद्रप्रसादात्स्तवनं ते करिष्ये तथापि विष्णो मयि शान्तिं कुरुष्व

tava prasādācca ramāprasādādvidhiprasādātbhāratīśaprasādāt |
rudraprasādātstavanaṃ te kariṣye tathāpi viṣṇo mayi śāntiṃ kuruṣva

3,25.16

यदि प्रसन्नोसि मयि त्वमीश त्वत्पादमूले देहि भक्तिं सदैव ।
त्वद्दर्शनाद्देव शुभाशुभं च नष्टं मदीयं ह्यशुभं च नित्यम्

yadi prasannosi mayi tvamīśa tvatpādamūle dehi bhaktiṃ sadaiva |
tvaddarśanāddeva śubhāśubhaṃ ca naṣṭaṃ madīyaṃ hyaśubhaṃ ca nityam

3,25.17

त्वन्मायया नष्टमिमं च लोकं मदेन मत्तं बधिरं चान्धभूतम् ।
ऐश्वर्ययोगेन च यो हि मूको जातः सदा दीनागुर्वादिकेषु

tvanmāyayā naṣṭamimaṃ ca lokaṃ madena mattaṃ badhiraṃ cāndhabhūtam |
aiśvaryayogena ca yo hi mūko jātaḥ sadā dīnāgurvādikeṣu

3,25.18

मा देहि ऐश्वर्यमनुत्तमं त्वत्पादारविन्दस्य विरुद्धभूतम् ।
त्वं देव मे देहि सतां च संगं तव स्वरूपप्रतिपादकानाम्

mā dehi aiśvaryamanuttamaṃ tvatpādāravindasya viruddhabhūtam |
tvaṃ deva me dehi satāṃ ca saṃgaṃ tava svarūpapratipādakānām

3,25.19

पुत्रादीनामैहिकं वासुदेव दग्ध्वा च मे देहि पादारविन्दे ।
सद्वष्णवे क्रियमाणं च कोपं दग्ध्वा च मे देहि पादरविन्दे

putrādīnāmaihikaṃ vāsudeva dagdhvā ca me dehi pādāravinde |
sadvaṣṇave kriyamāṇaṃ ca kopaṃ dagdhvā ca me dehi pādaravinde

3,25.20

द्रव्यादिके क्रियमाणं च लोभं दग्ध्वा वै मे देहि पादाब्जमूले ।
पुत्रादिके क्रियमाणं च मोहं दग्ध्वा च मे देहि पादाब्जमूले

dravyādike kriyamāṇaṃ ca lobhaṃ dagdhvā vai me dehi pādābjamūle |
putrādike kriyamāṇaṃ ca mohaṃ dagdhvā ca me dehi pādābjamūle

3,25.21

विद्यां पुत्रं द्रव्यजातं मदं च दग्ध्वा च मे देहि पादाब्जमूले ।
सद्वैष्णवासहमानस्वरूपं दग्ध्वा मात्सर्यं पाहि मां वेङ्कटेश

vidyāṃ putraṃ dravyajātaṃ madaṃ ca dagdhvā ca me dehi pādābjamūle |
sadvaiṣṇavāsahamānasvarūpaṃ dagdhvā mātsaryaṃ pāhi māṃ veṅkaṭeśa

3,25.22

मन्त्रं च मे देहि निदानमूर्ते येनैव मे स्यात्तव संगश्च भूयः ।
नान्यं वृणे तव पादाब्जसंगात्तदेव मे देहि मम प्रसन्नः

mantraṃ ca me dehi nidānamūrte yenaiva me syāttava saṃgaśca bhūyaḥ |
nānyaṃ vṛṇe tava pādābjasaṃgāttadeva me dehi mama prasannaḥ

3,25.23

इतीरितः श्रीनिवासः प्रसन्न उवाच देवो ह्यमृतस्त्रवं च ।
अत्रैव कन्ये प्रजपस्व मन्त्रं सुगोप्यरूपं परमादरेण

itīritaḥ śrīnivāsaḥ prasanna uvāca devo hyamṛtastravaṃ ca |
atraiva kanye prajapasva mantraṃ sugopyarūpaṃ paramādareṇa

3,25.24

वक्ष्यामि मन्त्रं परमादरेण शृण्वद्य भक्त्या परमादरेण ।
अन्तः स्थमन्त्यं ह्याद्यसंयुक्तमेव सबिन्दु तद्वत्स्पर्शकाद्येन युक्तम्

vakṣyāmi mantraṃ paramādareṇa śṛṇvadya bhaktyā paramādareṇa |
antaḥ sthamantyaṃ hyādyasaṃyuktameva sabindu tadvatsparśakādyena yuktam

3,25.25

एकारयुक्तं प्रथमान्तः स्थयुक्तं समत्रिकोणे चोष्मणा संयुतं च ।
तकारसक्तं स्वर्शमन्तः स्थयुक्तमाद्यन्त ओंकारसमन्वितं च

ekārayuktaṃ prathamāntaḥ sthayuktaṃ samatrikoṇe coṣmaṇā saṃyutaṃ ca |
takārasaktaṃ svarśamantaḥ sthayuktamādyanta oṃkārasamanvitaṃ ca

3,25.26

अनेन मन्त्रेण तवेप्सितं च भवेद्धि कन्ये नान्त्र विचार्यमस्ति ।
एवं स उक्त्वा श्रीनिवासो हरिस्तु प्रतीकवद्दर्शयामास रूपम्

anena mantreṇa tavepsitaṃ ca bhaveddhi kanye nāntra vicāryamasti |
evaṃ sa uktvā śrīnivāso haristu pratīkavaddarśayāmāsa rūpam

3,25.27

नत्वा तु सा श्रीनिवासं च देवी उवास ह स्वामिसरः समीपे ।
तस्मिन्दिने ब्राह्मणादींश्च सर्वान्संतर्पयामास च षड्रसान्नैः

natvā tu sā śrīnivāsaṃ ca devī uvāsa ha svāmisaraḥ samīpe |
tasmindine brāhmaṇādīṃśca sarvānsaṃtarpayāmāsa ca ṣaḍrasānnaiḥ

3,25.28

सायङ्काले श्रीनिवासस्य दृष्ट्वा उत्साहरूपैः श्रीनिवासप्रतीकैः ।
साकं भक्त्या संप्रणम्याथ देवी प्रदक्षिणं श्रीनिवासस्य सुष्ठु

sāyaṅkāle śrīnivāsasya dṛṣṭvā utsāharūpaiḥ śrīnivāsapratīkaiḥ |
sākaṃ bhaktyā saṃpraṇamyātha devī pradakṣiṇaṃ śrīnivāsasya suṣṭhu

3,25.29

ननर्त देवी सुप्रतीकस्य चाग्रे लज्जां त्यक्त्वा जय देवेति चोक्त्वा ।
आनृत्तकाले च हरेश्च वक्त्रं दृष्ट्वा च दृष्ट्या तु परं ननर्त

nanarta devī supratīkasya cāgre lajjāṃ tyaktvā jaya deveti coktvā |
ānṛttakāle ca hareśca vaktraṃ dṛṣṭvā ca dṛṣṭyā tu paraṃ nanarta

3,25.30

ममाद्य गात्रं पावितं श्रीनिवास ममाद्य नेत्रं सफलं संबभूव ।
ममाद्य पादौ सार्थकौ चैव जातौ प्रदक्षिणं श्रीनिवासेश कृत्वा

mamādya gātraṃ pāvitaṃ śrīnivāsa mamādya netraṃ saphalaṃ saṃbabhūva |
mamādya pādau sārthakau caiva jātau pradakṣiṇaṃ śrīnivāseśa kṛtvā

3,25.31

हस्तौ च मे सार्थकावद्य जातौ अग्रे कृत्वा हस्तशब्दं मुरारेः ।
एवं वदन्ती प्रीणयन्ती च देवं जगामसा स्तोत्रवचः कदम्बैः

hastau ca me sārthakāvadya jātau agre kṛtvā hastaśabdaṃ murāreḥ |
evaṃ vadantī prīṇayantī ca devaṃ jagāmasā stotravacaḥ kadambaiḥ

3,25.32

देवास्तदा दुन्दुंभयो विनेदिरे तन्मस्तके पुष्पवृष्टिं च चक्रुः ।
तस्मिन्काले उभयोः पार्श्वयोश्च नृत्यं चक्रुर्देवतावारनार्यः

devāstadā dunduṃbhayo vinedire tanmastake puṣpavṛṣṭiṃ ca cakruḥ |
tasminkāle ubhayoḥ pārśvayośca nṛtyaṃ cakrurdevatāvāranāryaḥ

3,25.33

तथैव तास्तलशब्दं च कृत्वा तदा सर्वा नमनं चापि चक्रुः ।
आनन्दशैले सर्वदा त्वित्थमेव सा सर्वदा नर्तयन्ती च वीन्द्र

tathaiva tāstalaśabdaṃ ca kṛtvā tadā sarvā namanaṃ cāpi cakruḥ |
ānandaśaile sarvadā tvitthameva sā sarvadā nartayantī ca vīndra

3,25.34

आनन्दमग्ना सापि देवी जगाम स्वमाश्रमं जैगिषव्येण सार्धम् ।
यात्रामेवं ये न कुर्वन्ति वीन्द्र तेषां च सर्वं निष्फलं चाहुरार्याः

ānandamagnā sāpi devī jagāma svamāśramaṃ jaigiṣavyeṇa sārdham |
yātrāmevaṃ ye na kurvanti vīndra teṣāṃ ca sarvaṃ niṣphalaṃ cāhurāryāḥ

3,25.35

गत्वाश्रमं जैगिषव्येण सार्धं गुरुं त्वपृच्छद्वेङ्कटेशस्य मन्त्रम् ।
मन्त्रस्यार्थं ब्रूहि मे जैगिषव्य मन्त्रावृत्तिं कुर्वतां वै फलाय

gatvāśramaṃ jaigiṣavyeṇa sārdhaṃ guruṃ tvapṛcchadveṅkaṭeśasya mantram |
mantrasyārthaṃ brūhi me jaigiṣavya mantrāvṛttiṃ kurvatāṃ vai phalāya

3,25.36

जैगीष्व्य उवाच ।
शृणुष्व भद्रे वेङ्कटे शस्य नाम्नस्त्वर्थं श्रुत्वा हृदये संनिधत्स्व

jaigīṣvya uvāca |
śṛṇuṣva bhadre veṅkaṭe śasya nāmnastvarthaṃ śrutvā hṛdaye saṃnidhatsva

3,25.37

विति ह्युत्तमवाची स्याद्येति ज्ञानमुदाहृतम् ।
ककारः सुखवाची स्याट्टेति चित्तमुदाहृतम्

viti hyuttamavācī syādyeti jñānamudāhṛtam |
kakāraḥ sukhavācī syāṭṭeti cittamudāhṛtam

3,25.38

ईशत्वमात्मवाचि स्यादेवं ज्ञेयं तु कन्यके ।
पूर्णज्ञानं सुखं वित्तं व्याप्तत्वाद्व्यङ्कटाभिधः

īśatvamātmavāci syādevaṃ jñeyaṃ tu kanyake |
pūrṇajñānaṃ sukhaṃ vittaṃ vyāptatvādvyaṅkaṭābhidhaḥ

3,25.39

व्य (वे) मिन्द्रियादिकं प्रोक्तं व्यङ्गभूतं हरौ यतः ।
कटश्च समुदायार्थो व्यं (वें) कटश्चेन्द्रियौघकः

vya (ve) mindriyādikaṃ proktaṃ vyaṅgabhūtaṃ harau yataḥ |
kaṭaśca samudāyārtho vyaṃ (veṃ) kaṭaścendriyaughakaḥ

3,25.40

स्वस्मिन्प्रेरयते यस्मात्तस्माद्व्यङ्कटनामकः ।
विषये प्रेषयेन्नित्यमतो व्यङ्कटनामकः

svasminprerayate yasmāttasmādvyaṅkaṭanāmakaḥ |
viṣaye preṣayennityamato vyaṅkaṭanāmakaḥ

3,25.41

विशिष्टज्ञानरूपत्वाद्व्येति मुक्ताः सदा स्मृताः ।
मुक्तानां च समूहस्तु व्यङ्कटेति प्रकीर्तितः

viśiṣṭajñānarūpatvādvyeti muktāḥ sadā smṛtāḥ |
muktānāṃ ca samūhastu vyaṅkaṭeti prakīrtitaḥ

3,25.42

सदा मुक्तसमूहानामीशत्वाद्व्यङ्कटाभिधः ।
लिङ्गदेहमतो जीवो व्यङ्कटेति समाहृतः

sadā muktasamūhānāmīśatvādvyaṅkaṭābhidhaḥ |
liṅgadehamato jīvo vyaṅkaṭeti samāhṛtaḥ

3,25.43

लिङ्गानां चैव स्वामित्वाद्व्यङ्कटेशेति संज्ञितः ।
दैत्यानां च समूहास्तु ज्ञानादिविधुरा यतः ।
अतो दैत्यसमूहस्तु व्यङ्कटेति प्रकीर्तितः

liṅgānāṃ caiva svāmitvādvyaṅkaṭeśeti saṃjñitaḥ |
daityānāṃ ca samūhāstu jñānādividhurā yataḥ |
ato daityasamūhastu vyaṅkaṭeti prakīrtitaḥ

3,25.44

तेषां संहरणे ईशस्त्वतो व्यङ्कटनामकः ।
आनन्दस्य विरुद्धत्वात्कामक्रोधादयो गुणाः

teṣāṃ saṃharaṇe īśastvato vyaṅkaṭanāmakaḥ |
ānandasya viruddhatvātkāmakrodhādayo guṇāḥ

3,25.45

व्यङ्कटा इति संप्रोक्तास्तेषां नाशयिता प्रभुः ।
अतस्तु व्यङ्कटेशाख्य एवं ज्ञात्वा जपं कुरु

vyaṅkaṭā iti saṃproktāsteṣāṃ nāśayitā prabhuḥ |
atastu vyaṅkaṭeśākhya evaṃ jñātvā japaṃ kuru

3,25.46

एवं व्यङ्कटामाहात्म्यं श्रुत्वा देवी खगेश्वर ।
निद्रां चकार तत्रैव रात्रौ पित्रा सहैव च ।
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थयि हृदि सस्मार कन्यका

evaṃ vyaṅkaṭāmāhātmyaṃ śrutvā devī khageśvara |
nidrāṃ cakāra tatraiva rātrau pitrā sahaiva ca |
brāhme muhūrte cotthayi hṛdi sasmāra kanyakā

3,25.47

(व्यङ्कटेशस्य प्रातः स्तुतिः) ।
श्रीव्यङ्कटेशश्च नृसिंहमूर्तिः श्रीवरदराजश्च वराहमूर्तिः ।
श्रीरङ्गशायी च अनन्तशायी कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

(vyaṅkaṭeśasya prātaḥ stutiḥ) |
śrīvyaṅkaṭeśaśca nṛsiṃhamūrtiḥ śrīvaradarājaśca varāhamūrtiḥ |
śrīraṅgaśāyī ca anantaśāyī kurvantu sarve mama suprabhātam

3,25.48

श्रीकृष्णमूर्तिश्च गदाधरश्च श्रीविष्णुपादस्तु प्रयागवासः ।
नारायणः श्रीबदरीनिवासः कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

śrīkṛṣṇamūrtiśca gadādharaśca śrīviṣṇupādastu prayāgavāsaḥ |
nārāyaṇaḥ śrībadarīnivāsaḥ kurvantu sarve mama suprabhātam

3,25.49

दामोदरो वै त्रिजगन्निवासः श्रीपाण्डुरङ्गश्च नृसिंहदेवः ।
श्रीरामदेवश्च अमोघवासः कुदृ

dāmodaro vai trijagannivāsaḥ śrīpāṇḍuraṅgaśca nṛsiṃhadevaḥ |
śrīrāmadevaśca amoghavāsaḥ kudṛ

3,25.50

श्रीधर्मपुत्रश्च नृसिंहमूर्तिः श्रीपिप्पलस्थश्च मुहल्लवासः ।
कोलानृसिंहः शूर्पकारस्थ सिंहः कुर्वन्तुदृ

śrīdharmaputraśca nṛsiṃhamūrtiḥ śrīpippalasthaśca muhallavāsaḥ |
kolānṛsiṃhaḥ śūrpakārastha siṃhaḥ kurvantudṛ

3,25.51

चतुर्मुखश्चारुसरस्वती च स्वभारती शर्वसुपर्णशेषाः ।
अमामहेद्रश्च शचीमुखास्ताः कुर्वन्तु दृ

caturmukhaścārusarasvatī ca svabhāratī śarvasuparṇaśeṣāḥ |
amāmahedraśca śacīmukhāstāḥ kurvantu dṛ

3,25.52

द्वारावती काशिकावन्तिका च प्रयागकाञ्च्यौ मथुरापुरी च ।
मायावती हस्तिमती पुरी च कुर्वन्तु स दृ

dvārāvatī kāśikāvantikā ca prayāgakāñcyau mathurāpurī ca |
māyāvatī hastimatī purī ca kurvantu sa dṛ

3,25.53

भागीरथी चैव सरस्वती च गोदावरी सिंधुकृष्ण च वेणी ।
कलिन्दकन्या यमुना च नर्मदा कुर्व दृ

bhāgīrathī caiva sarasvatī ca godāvarī siṃdhukṛṣṇa ca veṇī |
kalindakanyā yamunā ca narmadā kurva dṛ

3,25.54

वितस्तिकावेरिसतुङ्गभद्राः सुवञ्जरा भीमरथी विपाशा ।
सुताम्रपर्णी च पिनाकिनी च कु दृ

vitastikāverisatuṅgabhadrāḥ suvañjarā bhīmarathī vipāśā |
sutāmraparṇī ca pinākinī ca ku dṛ

3,25.55

स्वामिपुष्करिणी चैव सुवर्णमुखरी तथा ।
श्रीपाण्डवी तौबरुश्च कपिला पापनाशनी

svāmipuṣkariṇī caiva suvarṇamukharī tathā |
śrīpāṇḍavī taubaruśca kapilā pāpanāśanī

3,25.56

गुरुर्वसिष्ठः क्रतुरङ्गिराश्च मनुः पुलस्त्यः पुलहश्च गौतमः ।
रैभ्यो मरीचिश्च्यवनश्च दक्षः कुर्वन्तु सर्वे मम सुप्रभातम्

gururvasiṣṭhaḥ kraturaṅgirāśca manuḥ pulastyaḥ pulahaśca gautamaḥ |
raibhyo marīciścyavanaśca dakṣaḥ kurvantu sarve mama suprabhātam

3,25.57

सप्तार्णवाः सप्त कुलाचलाश्च द्वीपाश्च सप्तोपवनानि सप्त ।
भूरादिकानि भुवनानि सप्त कुर्वन्तु स दृ

saptārṇavāḥ sapta kulācalāśca dvīpāśca saptopavanāni sapta |
bhūrādikāni bhuvanāni sapta kurvantu sa dṛ

3,25.58

मान्धात्रा नहुषोंबरीषसगरौ राजा नलो धर्मराट् प्रह्लादः क्रतुराड् विभीषणगयौ व्यासो हनूमानपि ।
अश्वत्थाम कृपावुमा द्रुपदजा श्रीजानकी तारका मन्दोदर्यखिलाः प्रभातसुमहं कुर्वन्तु नित्यं हरे

māndhātrā nahuṣoṃbarīṣasagarau rājā nalo dharmarāṭ prahlādaḥ kraturāḍ vibhīṣaṇagayau vyāso hanūmānapi |
aśvatthāma kṛpāvumā drupadajā śrījānakī tārakā mandodaryakhilāḥ prabhātasumahaṃ kurvantu nityaṃ hare

3,25.59

अश्वत्थस्य वनानि किं च तुलसीधात्रीवनानि प्रभो पुन्नागस्य वनानि चंपकवनान्यन्यानि पुष्पाणि च ।
मन्दारस्य वनानि यानि च हरेः सौगन्धिकान्यप्यहो नित्यं तानि दिशन्तु मत्प्रमुदितं श्रीवेङ्कटेश प्रभो

aśvatthasya vanāni kiṃ ca tulasīdhātrīvanāni prabho punnāgasya vanāni caṃpakavanānyanyāni puṣpāṇi ca |
mandārasya vanāni yāni ca hareḥ saugandhikānyapyaho nityaṃ tāni diśantu matpramuditaṃ śrīveṅkaṭeśa prabho

3,25.60

एवं स्मृत्वा श्रीनिवासस्य देवी कृत्वा शौचं जैगिषव्येण साकम् ।
स्नातुं ययौ पुष्करिणीं हरेश्च स्नानं सम्यक् तत्र चकार देशे ।
सम्यग् जप्त्वा व्यङ्कटेशस्य मन्त्रमुवाच सा जैगिषव्यं गुरुं च

evaṃ smṛtvā śrīnivāsasya devī kṛtvā śaucaṃ jaigiṣavyeṇa sākam |
snātuṃ yayau puṣkariṇīṃ hareśca snānaṃ samyak tatra cakāra deśe |
samyag japtvā vyaṅkaṭeśasya mantramuvāca sā jaigiṣavyaṃ guruṃ ca

Chapter 3.26

3,26.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे देवी कृतवेङ्कटेशदर्शनतत्स्तुत्यादिवर्णनं नाम पञ्चविंशोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 26 कन्योवाच ।
श्रीनिवासः किमर्थं वै आगतोत्र वदस्व मे ।
शेषाचलोपि कुत्रा भूत्कदायातश्च पापहा ।
स्वामिपुष्करिणी चात्र किमर्थं ह्यगता वद

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe devī kṛtaveṅkaṭeśadarśanatatstutyādivarṇanaṃ nāma pañcaviṃśodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 26 kanyovāca |
śrīnivāsaḥ kimarthaṃ vai āgatotra vadasva me |
śeṣācalopi kutrā bhūtkadāyātaśca pāpahā |
svāmipuṣkariṇī cātra kimarthaṃ hyagatā vada

3,26.2

जैगीषव्य उवाच शृणु भद्रे महाभागे व्यङ्कटेशस्य चागमम् ।
आवयोर्देवि पापानि विषमं यान्ति भामिनि

jaigīṣavya uvāca śṛṇu bhadre mahābhāge vyaṅkaṭeśasya cāgamam |
āvayordevi pāpāni viṣamaṃ yānti bhāmini

3,26.3

आसीत्पुरा हिरण्याक्षः काश्यपो दितिनन्दनः ।
सनकादेश्च वाग्दण्डाद्द्वितीयद्वारपालकः

āsītpurā hiraṇyākṣaḥ kāśyapo ditinandanaḥ |
sanakādeśca vāgdaṇḍāddvitīyadvārapālakaḥ

3,26.4

बभूव दैत्ययोनौ च देवानां कण्टको बली ।
संजीवो विजयः प्रोक्तो हरिभक्तो महाप्रभुः

babhūva daityayonau ca devānāṃ kaṇṭako balī |
saṃjīvo vijayaḥ prokto haribhakto mahāprabhuḥ

3,26.5

हरिण्याक्षः स्वयं दैत्यो हरिभक्तविदूषकः ।
एतादृशो हिरण्याक्षस्तपस्तप्तुं समुद्यतः

hariṇyākṣaḥ svayaṃ daityo haribhaktavidūṣakaḥ |
etādṛśo hiraṇyākṣastapastaptuṃ samudyataḥ

3,26.6

तदा माता दितिर्देवी हिरण्याक्षमुवाच सा ।
दितिरुवाच ।
वत्सलस्त्वं महाभागमा तपस्वाष्टहायनः

tadā mātā ditirdevī hiraṇyākṣamuvāca sā |
ditiruvāca |
vatsalastvaṃ mahābhāgamā tapasvāṣṭahāyanaḥ

3,26.7

त्वं मा ददस्व दुः खं मे पालयिष्यति कोविदः ।
क्षणमात्रं न जीवामि त्वां विना जीवनं न हि

tvaṃ mā dadasva duḥ khaṃ me pālayiṣyati kovidaḥ |
kṣaṇamātraṃ na jīvāmi tvāṃ vinā jīvanaṃ na hi

3,26.8

मा तप त्वं महाभाग मम जीवनहेतवे ।
एवमुक्तस्तु मात्रा स विजयोवशतोब्रवीत्

mā tapa tvaṃ mahābhāga mama jīvanahetave |
evamuktastu mātrā sa vijayovaśatobravīt

3,26.9

हिरण्याक्षो मातरं प्राह जालं हित्वा विष्णोर्भजने ऽलं कुरुष्व ।
मयिस्नेहं पुत्रहेतोर्विरूढं सुखदुः खे चेह लोके परत्र

hiraṇyākṣo mātaraṃ prāha jālaṃ hitvā viṣṇorbhajane 'laṃ kuruṣva |
mayisnehaṃ putrahetorvirūḍhaṃ sukhaduḥ khe ceha loke paratra

3,26.10

यावत्स्नेहं मयि मातः करोषि तावत्क्लेशं शाश्वतं यास्यसि त्वम् ।
मातश्च ते मयि पुत्रत्वबुद्धिस्त्वय्यप्येषा मातृबुद्धिर्ममापि

yāvatsnehaṃ mayi mātaḥ karoṣi tāvatkleśaṃ śāśvataṃ yāsyasi tvam |
mātaśca te mayi putratvabuddhistvayyapyeṣā mātṛbuddhirmamāpi

3,26.11

ताते पूज्ये पितृबुद्धिर्ममास्ति तस्मिंस्तुते भर्तृबुद्धिर्हि मिथ्या ।
निर्माति यस्माद्धरिरेव सर्वं सम्यक् पाता नियतो ऽसौ मुरारिः

tāte pūjye pitṛbuddhirmamāsti tasmiṃstute bhartṛbuddhirhi mithyā |
nirmāti yasmāddharireva sarvaṃ samyak pātā niyato 'sau murāriḥ

3,26.12

अतो हि माता हरिरेव सर्वदा त्वन्यासां वै मातृता चोपचारात् ।
निर्मातृत्वं यदि मुख्यं त्वयि स्याद्द्रोणादीनां जननी का वदस्व

ato hi mātā harireva sarvadā tvanyāsāṃ vai mātṛtā copacārāt |
nirmātṛtvaṃ yadi mukhyaṃ tvayi syāddroṇādīnāṃ jananī kā vadasva

3,26.13

मातृत्वं वै यदि मुख्यं त्वयि स्याद्धात्रादीनां जननी का वदस्व ।
यतः सदा याति जगत्तत्तो हरिः सदा पिता विष्णुरजः पुराणः

mātṛtvaṃ vai yadi mukhyaṃ tvayi syāddhātrādīnāṃ jananī kā vadasva |
yataḥ sadā yāti jagattatto hariḥ sadā pitā viṣṇurajaḥ purāṇaḥ

3,26.14

सदा पिता मुख्यपिता यदि स्याद्गर्भस्थबाले पालकः को वदस्व ।
मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कूर्मादीनां पालकौ कौ वदस्व

sadā pitā mukhyapitā yadi syādgarbhasthabāle pālakaḥ ko vadasva |
mātāpitroḥ pālakatvaṃ yadi syātkūrmādīnāṃ pālakau kau vadasva

3,26.15

मातापित्रोः पालकत्वं यदि स्यात्कृपादीनां रक्षकौ कौ वदस्व ।
पुन्नामकान्नारकाद्देह भजान्तस्मात्त्रातापुत्रविष्णुः पुराणः

mātāpitroḥ pālakatvaṃ yadi syātkṛpādīnāṃ rakṣakau kau vadasva |
punnāmakānnārakāddeha bhajāntasmāttrātāputraviṣṇuḥ purāṇaḥ

3,26.16

न तारकोहं नरकाच्च सुभ्रूर्न वै भर्ता नापि पित्रादयश्च ।
न वै माता नानुजादिश्च सर्वः सर्वत्राता विष्णुरतो न चान्यः

na tārakohaṃ narakācca subhrūrna vai bhartā nāpi pitrādayaśca |
na vai mātā nānujādiśca sarvaḥ sarvatrātā viṣṇurato na cānyaḥ

3,26.17

मायां मदीयां ज्ञानशस्त्रेण च्छित्वा भक्त्या हरेः स्मरणं त्वं कुरुष्व ।
यद्भक्तिरूपूर्वं स्मरणं नाम विष्णोस्तत्सर्वथा पापहरं च मातः

māyāṃ madīyāṃ jñānaśastreṇa cchitvā bhaktyā hareḥ smaraṇaṃ tvaṃ kuruṣva |
yadbhaktirūpūrvaṃ smaraṇaṃ nāma viṣṇostatsarvathā pāpaharaṃ ca mātaḥ

3,26.18

यो वा भक्त्या स्मरणं नाम विष्णोः करोत्यसौ पापहरो भविष्यति ।
अयं देहो दुर्ल्लभः कर्मभूमौ तत्रापि मध्ये भजनं विष्णुमूर्तेः

yo vā bhaktyā smaraṇaṃ nāma viṣṇoḥ karotyasau pāpaharo bhaviṣyati |
ayaṃ deho durllabhaḥ karmabhūmau tatrāpi madhye bhajanaṃ viṣṇumūrteḥ

3,26.19

आयुर्गतं व्यर्थमेव त्वदीयं शीघ्रं भजेः श्रीनिवासस्य पादम् ।
उपदिश्यैवं मातरं पुत्रवर्यो दैत्यावेशात्सोभवद्वै तपस्वी

āyurgataṃ vyarthameva tvadīyaṃ śīghraṃ bhajeḥ śrīnivāsasya pādam |
upadiśyaivaṃ mātaraṃ putravaryo daityāveśātsobhavadvai tapasvī

3,26.20

चतुर्मुखं प्रीणयित्वैव भक्त्या ह्यवध्यत्वं प्राप तस्मान्महात्मा ।
ततो भूमिं करवद्वेष्टयित्वा निन्ये तदा दैत्यवर्यो महात्मा

caturmukhaṃ prīṇayitvaiva bhaktyā hyavadhyatvaṃ prāpa tasmānmahātmā |
tato bhūmiṃ karavadveṣṭayitvā ninye tadā daityavaryo mahātmā

3,26.21

श्रीमुष्टदेशे प्रादुरासीद्धरिस्तु वाराहविष्णुस्त्वजनः पुराणः ।
भित्त्वाचाब्धिं विविशे तं महात्मा रसातले संस्थितं भूतलं च

śrīmuṣṭadeśe prādurāsīddharistu vārāhaviṣṇustvajanaḥ purāṇaḥ |
bhittvācābdhiṃ viviśe taṃ mahātmā rasātale saṃsthitaṃ bhūtalaṃ ca

3,26.22

स्वदंष्ट्राग्रे स्थापयित्वाऽजगाम तदागमादागतो दैत्यवर्यः ।
तं कर्णमूले ताडयित्वा जघान प्रसादयामास च पूर्ववद्भुवम्

svadaṃṣṭrāgre sthāpayitvā'jagāma tadāgamādāgato daityavaryaḥ |
taṃ karṇamūle tāḍayitvā jaghāna prasādayāmāsa ca pūrvavadbhuvam

3,26.23

सुदिग्गजान्स्थापयित्वा च विष्णुः श्रीमुष्टे वै संस्थितः श्रीवराहः ।
तदा हरिश्चिन्तयामास विष्णुर्भक्त्या मदीयं मानुषं देहमद्य

sudiggajānsthāpayitvā ca viṣṇuḥ śrīmuṣṭe vai saṃsthitaḥ śrīvarāhaḥ |
tadā hariścintayāmāsa viṣṇurbhaktyā madīyaṃ mānuṣaṃ dehamadya

3,26.24

आराधयिष्यन्ति च मां क्व एते तेषां दयां कुत्र वाहं करिष्ये ।
एवं हरिश्चिन्तयित्वा सुकन्ये वैकुण्ठलोकादचलं शेष संज्ञम् ।
वीन्द्रस्कन्धे स्थापयित्वा स्वयं च समागतोभूद्भूतलं भूतलेशः

ārādhayiṣyanti ca māṃ kva ete teṣāṃ dayāṃ kutra vāhaṃ kariṣye |
evaṃ hariścintayitvā sukanye vaikuṇṭhalokādacalaṃ śeṣa saṃjñam |
vīndraskandhe sthāpayitvā svayaṃ ca samāgatobhūdbhūtalaṃ bhūtaleśaḥ

3,26.25

सुवर्णमुखरीतीरमारभ्य गरुडध्वजः ।
श्रीकृष्णवेणीपर्यन्तं स्थापया मास तं गिरिम्

suvarṇamukharītīramārabhya garuḍadhvajaḥ |
śrīkṛṣṇaveṇīparyantaṃ sthāpayā māsa taṃ girim

3,26.26

गिरेः पुच्छे तु श्रीशैलं मध्यमे ऽहोबलं स्मृतम् ।
मुखं च श्रीनिवासस्य क्षेत्रं च समुदाहृतम्

gireḥ pucche tu śrīśailaṃ madhyame 'hobalaṃ smṛtam |
mukhaṃ ca śrīnivāsasya kṣetraṃ ca samudāhṛtam

3,26.27

अल्पेन तपसाभीष्टं सिध्यत्यस्मिन्नहोबले ।
गङ्गादिसर्वतीर्थानि पुण्यानि ह्यत्र संति वै

alpena tapasābhīṣṭaṃ sidhyatyasminnahobale |
gaṅgādisarvatīrthāni puṇyāni hyatra saṃti vai

3,26.28

य एनं सेवते नित्यं श्रद्धाभक्तिसमन्वितः ।
ज्ञानार्थी ज्ञानमाप्नोति द्रव्यार्थी द्रव्यमाप्रुयात्

ya enaṃ sevate nityaṃ śraddhābhaktisamanvitaḥ |
jñānārthī jñānamāpnoti dravyārthī dravyamāpruyāt

3,26.29

पुत्रार्थी पुत्रमाप्नोति नृपो राज्यं च विन्दति ।
यंयं कामयते मर्त्यस्तन्तमाप्नोति सर्वथा

putrārthī putramāpnoti nṛpo rājyaṃ ca vindati |
yaṃyaṃ kāmayate martyastantamāpnoti sarvathā

3,26.30

चिन्तितं साध्यते यस्मात्तस्माच्चिन्तामणिं विदुः ।
पुष्करिण्याश्च बाहुल्याद्गिरावस्मिन्सरः सु च ।
पुष्कराद्रिरिति प्राहुरेवं तत्त्वार्थवेदिनः

cintitaṃ sādhyate yasmāttasmāccintāmaṇiṃ viduḥ |
puṣkariṇyāśca bāhulyādgirāvasminsaraḥ su ca |
puṣkarādririti prāhurevaṃ tattvārthavedinaḥ

3,26.31

शातकुंभस्वरूपत्वात्कनकाद्रिं च तं विदुः ।
वैकुण्ठादागतेनैव वैकुण्ठाद्रिरिति स्मृतः

śātakuṃbhasvarūpatvātkanakādriṃ ca taṃ viduḥ |
vaikuṇṭhādāgatenaiva vaikuṇṭhādririti smṛtaḥ

3,26.32

अमृतैश्वर्यसंयुक्तो व्यङ्कटाद्रिरिति स्मृतः ।
व्यङ्कटेशस्य शैलस्य माहात्म्यं यावदस्ति हि

amṛtaiśvaryasaṃyukto vyaṅkaṭādririti smṛtaḥ |
vyaṅkaṭeśasya śailasya māhātmyaṃ yāvadasti hi

3,26.33

तावद्वक्तुं समग्रेण न समर्थश्चतुर्मुखः ।
व्यङ्कटाद्रौ परां भक्तिं ये कुर्वन्ति दिनेदिने ।
पङ्गर्जङ्घाल एव स्यादचक्षुः पद्मलोचनः

tāvadvaktuṃ samagreṇa na samarthaścaturmukhaḥ |
vyaṅkaṭādrau parāṃ bhaktiṃ ye kurvanti dinedine |
paṅgarjaṅghāla eva syādacakṣuḥ padmalocanaḥ

3,26.34

मूको वाग्मी भवेदेव बधिरः श्रावको भवेत् ।
वन्ध्या स्याद्बहुपुत्रा च निर्धनः सधनो भवेत्

mūko vāgmī bhavedeva badhiraḥ śrāvako bhavet |
vandhyā syādbahuputrā ca nirdhanaḥ sadhano bhavet

3,26.35

एतत्सर्वं गिरौ भक्तिमात्रेणैव भवेद्ध्रुवम् ।
तत्त्वतो व्यङ्कटाद्रेस्तु स्वरूपं वेत्ति को भुवि

etatsarvaṃ girau bhaktimātreṇaiva bhaveddhruvam |
tattvato vyaṅkaṭādrestu svarūpaṃ vetti ko bhuvi

3,26.36

यस्मादस्य गिरेः पुण्यं माहात्म्यं वेत्ति यः पुमान् ।
मायावी परमानन्दं त्यक्त्वा वैकुण्ठमुत्तमम् ।
स्वामिपुष्करिणीतीरे रमया सहमोदते

yasmādasya gireḥ puṇyaṃ māhātmyaṃ vetti yaḥ pumān |
māyāvī paramānandaṃ tyaktvā vaikuṇṭhamuttamam |
svāmipuṣkariṇītīre ramayā sahamodate

3,26.37

कल्याणाद्भुतगात्राय कामितार्थप्दायिने ।
श्रीमद्व्यङ्कटनाथाय श्रीनिवासाय ते नमः

kalyāṇādbhutagātrāya kāmitārthapdāyine |
śrīmadvyaṅkaṭanāthāya śrīnivāsāya te namaḥ

3,26.38

श्रीस्वामिपुष्करिण्याश्च माहात्म्यं शृणु कन्यके ।
स्वामिपुष्करिणीमध्ये श्रीनिवासोस्ति सर्वदा

śrīsvāmipuṣkariṇyāśca māhātmyaṃ śṛṇu kanyake |
svāmipuṣkariṇīmadhye śrīnivāsosti sarvadā

3,26.39

स्नानं कुर्वन्ति ये तत्र तेषां मुक्तिः करे स्थिता ।
तिस्रः कोट्योर्धकोटिश्च तीर्थानि भुवनत्रये ।
तानि सर्वाणि तत्रैव संति तीर्थे हरेः सदा

snānaṃ kurvanti ye tatra teṣāṃ muktiḥ kare sthitā |
tisraḥ koṭyordhakoṭiśca tīrthāni bhuvanatraye |
tāni sarvāṇi tatraiva saṃti tīrthe hareḥ sadā

3,26.40

तत्तीर्थं श्रीनिवासाख्यं सर्वदेवनमस्कृतम् ।
तदेव श्रीनिवासस्य मन्दिरं परिकीर्तितम्

tattīrthaṃ śrīnivāsākhyaṃ sarvadevanamaskṛtam |
tadeva śrīnivāsasya mandiraṃ parikīrtitam

3,26.41

तद्दर्शनादेव कन्ये यान्ति पापानि भस्मसात् ।
एकैकस्नानमात्रेण सत्संगो भवति ध्रुवम्

taddarśanādeva kanye yānti pāpāni bhasmasāt |
ekaikasnānamātreṇa satsaṃgo bhavati dhruvam

3,26.42

सत्संगाज्ज्ञानमासाद्य ज्ञानान्मोक्षं च विन्दति ।
अधिकारिणां भवेदेवं विपरीतमयोगिनाम्

satsaṃgājjñānamāsādya jñānānmokṣaṃ ca vindati |
adhikāriṇāṃ bhavedevaṃ viparītamayoginām

3,26.43

तीर्थानां स्नानमात्रेण मोक्षं यान्तीति ये विदुः ।
ते सर्वे असुरा ज्ञेयास्ते यान्ति ह्यधमां गतिम्

tīrthānāṃ snānamātreṇa mokṣaṃ yāntīti ye viduḥ |
te sarve asurā jñeyāste yānti hyadhamāṃ gatim

3,26.44

श्रीनिवासस्य तीर्थेस्मिन्वायुकोणे च कन्यके ।
आस्ते वायुः सदा विष्णोः पूजां कर्तुमनुत्तमाम्

śrīnivāsasya tīrthesminvāyukoṇe ca kanyake |
āste vāyuḥ sadā viṣṇoḥ pūjāṃ kartumanuttamām

3,26.45

वायुतीर्थं च तत्प्रोक्तं हस्तद्वादशकान्तरम् ।
हस्तषट्कप्रमाणं च पश्चिमे समुदाहृतम् ।
उत्तरे हस्तषट्कं तु वायुतीर्थमुदाहृतम्

vāyutīrthaṃ ca tatproktaṃ hastadvādaśakāntaram |
hastaṣaṭkapramāṇaṃ ca paścime samudāhṛtam |
uttare hastaṣaṭkaṃ tu vāyutīrthamudāhṛtam

3,26.46

ये वेष्णवा वैष्णवदासवर्याः स्नानं सुर्युस्तत्र पूर्वं सुकन्ये ।
मध्वान्तस्थाः श्रीनिवासस्तु नित्यमत्र स्नानात्प्रीयतां मे दयालुः

ye veṣṇavā vaiṣṇavadāsavaryāḥ snānaṃ suryustatra pūrvaṃ sukanye |
madhvāntasthāḥ śrīnivāsastu nityamatra snānātprīyatāṃ me dayāluḥ

3,26.47

ये मध्वतीर्थे स्नातुमिच्छन्ति देवि रुद्रादयो वायुभक्ता महान्तः ।
सदा स्नानं तत्र कुर्वन्ति देवि प्रातः काले चोदयात्पूर्वमेव

ye madhvatīrthe snātumicchanti devi rudrādayo vāyubhaktā mahāntaḥ |
sadā snānaṃ tatra kurvanti devi prātaḥ kāle codayātpūrvameva

3,26.48

ये वायुतीर्थे विसृजन्ति देहजं मलं मूत्रं वमनं श्लेष्मकं च ।
ये ऽपानशुद्धिं लिङ्गशुद्धिं च कन्ये कुर्वन्ति ते ह्यसुरा राक्षसाश्च

ye vāyutīrthe visṛjanti dehajaṃ malaṃ mūtraṃ vamanaṃ śleṣmakaṃ ca |
ye 'pānaśuddhiṃ liṅgaśuddhiṃ ca kanye kurvanti te hyasurā rākṣasāśca

3,26.49

शृण्वन्ति ये भागवतं पुराणं किं वर्णये तस्य पुण्यं तु देवि ।
ये कृष्णमन्त्रं तु जपन्ति देवि ह्यष्टा क्षरं मन्त्रवरं सुगोप्यम्

śṛṇvanti ye bhāgavataṃ purāṇaṃ kiṃ varṇaye tasya puṇyaṃ tu devi |
ye kṛṣṇamantraṃ tu japanti devi hyaṣṭā kṣaraṃ mantravaraṃ sugopyam

3,26.50

तेषां हरिः प्रीयते केशवोलं मध्वान्तस्थो नात्र विचार्यमस्ति ।
एवं दानं तत्र कुर्वन्ति ये वै द्विजाग्र्याणां वैष्णवानां विदां च

teṣāṃ hariḥ prīyate keśavolaṃ madhvāntastho nātra vicāryamasti |
evaṃ dānaṃ tatra kurvanti ye vai dvijāgryāṇāṃ vaiṣṇavānāṃ vidāṃ ca

3,26.51

तेषां पुण्यं नैव जानन्ति देवा जानात्येवं श्रीनिवासो हरिस्तु ।
शालग्रामं वायुतीर्थे ददन्ते तेषां पुण्यं वेत्ति स व्यङ्कटेशः

teṣāṃ puṇyaṃ naiva jānanti devā jānātyevaṃ śrīnivāso haristu |
śālagrāmaṃ vāyutīrthe dadante teṣāṃ puṇyaṃ vetti sa vyaṅkaṭeśaḥ

3,26.52

सुदुर्लभो वायुतीर्थे ऽभिषेको निष्कामबुद्ध्या वैष्णवानां च देवि ।
तत्रापि तीर्थे लभ्यते भाग्ययोगाद्भागवतस्य श्रवणं विष्णुदासैः

sudurlabho vāyutīrthe 'bhiṣeko niṣkāmabuddhyā vaiṣṇavānāṃ ca devi |
tatrāpi tīrthe labhyate bhāgyayogādbhāgavatasya śravaṇaṃ viṣṇudāsaiḥ

3,26.53

तथैव तीर्थे दुर्लभं तत्र देवि शालग्रामस्य द्विजवर्ये च दानम् ।
जंबूफलाकारसुनीलवर्णं मुखद्वयं चक्रचतुष्टयान्वितम्

tathaiva tīrthe durlabhaṃ tatra devi śālagrāmasya dvijavarye ca dānam |
jaṃbūphalākārasunīlavarṇaṃ mukhadvayaṃ cakracatuṣṭayānvitam

3,26.54

सुकेसरैः संयुतं स्वर्णचिह्नध्वजां कुशैर्वज्रचिह्नैर्यवैश्च ।
जानार्दनीं मूर्तिमाहुर्महान्तो दानं तस्या दुर्लभं तत्र तीर्थे

sukesaraiḥ saṃyutaṃ svarṇacihnadhvajāṃ kuśairvajracihnairyavaiśca |
jānārdanīṃ mūrtimāhurmahānto dānaṃ tasyā durlabhaṃ tatra tīrthe

3,26.55

अत्युत्तमं मूर्तिदानं तु भद्रे सुदुर्ल्लभं परमं नात्र लोभः ।
सुदुर्लभं बहुदोग्ध्याश्च गृष्टेर्दानं तथा वस्त्ररत्नादिकानाम्

atyuttamaṃ mūrtidānaṃ tu bhadre sudurllabhaṃ paramaṃ nātra lobhaḥ |
sudurlabhaṃ bahudogdhyāśca gṛṣṭerdānaṃ tathā vastraratnādikānām

3,26.56

अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि स्वापेक्षितं दानमाहुर्महान्तः ।
स्वस्यानपेक्षं फलदानं च वस्त्रादानं तस्य व्यर्थमाहुर्महान्तः

atyuttamaṃ dravyadānaṃ ca devi svāpekṣitaṃ dānamāhurmahāntaḥ |
svasyānapekṣaṃ phaladānaṃ ca vastrādānaṃ tasya vyarthamāhurmahāntaḥ

3,26.57

अत्युत्तमं गृष्टिदानं च पुण्यं नैवाप्यते दुग्धदोहाश्च गावः ।
अत्युत्तमे वस्त्रदाने सुबुद्धिः सुदुर्घटा परमा वै जनानाम्

atyuttamaṃ gṛṣṭidānaṃ ca puṇyaṃ naivāpyate dugdhadohāśca gāvaḥ |
atyuttame vastradāne subuddhiḥ sudurghaṭā paramā vai janānām

3,26.58

अत्युत्तमं भागवतस्य पुस्तकं सुदुर्घटं वायुतीर्थं च कन्ये ।
अत्युत्तमं द्रव्यदानं च देवि सुदुर्घटं वायुतीर्थं नृणां हि ।
सुदुर्लभो वैष्णवैस्तत्त्वविद्भिर्हरेर्विचारो वायुतीर्थे च कन्ये

atyuttamaṃ bhāgavatasya pustakaṃ sudurghaṭaṃ vāyutīrthaṃ ca kanye |
atyuttamaṃ dravyadānaṃ ca devi sudurghaṭaṃ vāyutīrthaṃ nṛṇāṃ hi |
sudurlabho vaiṣṇavaistattvavidbhirharervicāro vāyutīrthe ca kanye

3,26.59

श्रीनिवासस्य तीर्थस्य उत्तरस्यां दिशि स्थितम् ।
चन्द्रतीर्थ मिति प्रोक्तं तत्रास्ते चन्द्रमाः सदा

śrīnivāsasya tīrthasya uttarasyāṃ diśi sthitam |
candratīrtha miti proktaṃ tatrāste candramāḥ sadā

3,26.60

श्रीनिवासस्य पूजां च तत्र स्थित्वा करोत्ययम् ।
तत्र स्नानं प्रकुर्वन्ति पुण्यदेशे च कन्यके

śrīnivāsasya pūjāṃ ca tatra sthitvā karotyayam |
tatra snānaṃ prakurvanti puṇyadeśe ca kanyake

3,26.61

गुरुतल्पादिपापेभ्यो मुच्यन्ते नात्र संशयः ।
तत्र स्नात्वा पूर्वभागे शालग्रामं ददाति यः

gurutalpādipāpebhyo mucyante nātra saṃśayaḥ |
tatra snātvā pūrvabhāge śālagrāmaṃ dadāti yaḥ

3,26.62

ज्ञानद्वारा मोक्षमेति नात्र कार्या विचारणा ।
दधिवामनमूर्तेश्च दानं तत्र सुदुर्लभम्

jñānadvārā mokṣameti nātra kāryā vicāraṇā |
dadhivāmanamūrteśca dānaṃ tatra sudurlabham

3,26.63

बदरीफलमात्रं तु वतुलं नीलवर्णकम् ।
प्रसन्नवदनं सूक्ष्मं सुस्निग्धं कन्यके शुभे

badarīphalamātraṃ tu vatulaṃ nīlavarṇakam |
prasannavadanaṃ sūkṣmaṃ susnigdhaṃ kanyake śubhe

3,26.64

चक्रद्वयसमायुक्तं गौपूरैः पञ्चभिर्युतम् ।
चापबाणसमायुक्तमनतं कुण्डलाकृतिम्

cakradvayasamāyuktaṃ gaupūraiḥ pañcabhiryutam |
cāpabāṇasamāyuktamanataṃ kuṇḍalākṛtim

3,26.65

वनमाल सुखयुतं मूर्ध्नसाहस्रसंयुतम् ।
रौप्यबिन्दुसमायुक्तं सव्ये भद्रार्धमात्रकम्

vanamāla sukhayutaṃ mūrdhnasāhasrasaṃyutam |
raupyabindusamāyuktaṃ savye bhadrārdhamātrakam

3,26.66

चन्द्रेण सहितं देवि दधिवामनमुच्यते ।
एतादृशं कलौ नॄणां दुर्लभं बहुभाग्यदम् ।
लक्ष्मीनारायणसमां तां मूर्तिं विद्धि भामिनि

candreṇa sahitaṃ devi dadhivāmanamucyate |
etādṛśaṃ kalau nṝṇāṃ durlabhaṃ bahubhāgyadam |
lakṣmīnārāyaṇasamāṃ tāṃ mūrtiṃ viddhi bhāmini

3,26.67

सुदुर्लभं तस्य मूर्तेश्च दानं तच्चन्द्रतीर्थे श्रवणं दुर्घटं च ।
सम्यक् स्वरूपं दधिवामनस्य सुदुर्घटं श्रवणं वैष्णवाच्च

sudurlabhaṃ tasya mūrteśca dānaṃ taccandratīrthe śravaṇaṃ durghaṭaṃ ca |
samyak svarūpaṃ dadhivāmanasya sudurghaṭaṃ śravaṇaṃ vaiṣṇavācca

3,26.68

तत्र स्नात्वा वामनस्य स्वरूपश्रवणाद्विदुर्दानफलं समं च ।
दशहस्तप्रमाणं तु चन्द्रतीर्थमुदाहृतम्

tatra snātvā vāmanasya svarūpaśravaṇādvidurdānaphalaṃ samaṃ ca |
daśahastapramāṇaṃ tu candratīrthamudāhṛtam

3,26.69

मध्याह्ने दुर्लभं स्नानं नृणां तत्र सुमङ्गले ।
तत्र स्थित्वा धन्यनरः सदा भजति वै हरिम्

madhyāhne durlabhaṃ snānaṃ nṛṇāṃ tatra sumaṅgale |
tatra sthitvā dhanyanaraḥ sadā bhajati vai harim

3,26.70

वराहमूर्तिदानं तु शालग्रामस्य दुर्लभम् ।
जंबूफलप्रमाणं तु एतद्वै कुक्कुटाण्डवत्

varāhamūrtidānaṃ tu śālagrāmasya durlabham |
jaṃbūphalapramāṇaṃ tu etadvai kukkuṭāṇḍavat

3,26.71

वदनं वलयाकारं प्रमाणं चणकादिवत् ।
देवस्य वामभागे च मध्यदेशं विहाय च

vadanaṃ valayākāraṃ pramāṇaṃ caṇakādivat |
devasya vāmabhāge ca madhyadeśaṃ vihāya ca

3,26.72

चक्रद्वयसमायुक्तंमूर्धदेशे च भामिनि ।
सुवर्णबिन्दुना युक्तं भूवराहाख्यमुच्यते

cakradvayasamāyuktaṃmūrdhadeśe ca bhāmini |
suvarṇabindunā yuktaṃ bhūvarāhākhyamucyate

3,26.73

पूजां कृत्वा भूवराहस्य मर्तेर्दानं दत्त्वा श्रवणं चापि कृत्वा ।
तत्र स्थितं भूवराहं च दृष्ट्वा स वै नरः कृतकृत्यो हि लोके

pūjāṃ kṛtvā bhūvarāhasya marterdānaṃ dattvā śravaṇaṃ cāpi kṛtvā |
tatra sthitaṃ bhūvarāhaṃ ca dṛṣṭvā sa vai naraḥ kṛtakṛtyo hi loke

3,26.74

तत्र स्नात्वा भूवराहस्य मर्तेः शृणोति यो लक्षणं सम्यगेव ।
स तेन पुण्यं समुपैति देवि स मुक्तिभाङ् नात्र विचार्यमस्ति

tatra snātvā bhūvarāhasya marteḥ śṛṇoti yo lakṣaṇaṃ samyageva |
sa tena puṇyaṃ samupaiti devi sa muktibhāṅ nātra vicāryamasti

3,26.75

ईशानकोणे श्रीनिवासस्य देवि रौद्रं तीर्थं परमं पावनं च ।
तत्र स्थित्वा रुद्रदेवो महात्मा पूजां करोति श्रीनिवासस्य नित्यम्

īśānakoṇe śrīnivāsasya devi raudraṃ tīrthaṃ paramaṃ pāvanaṃ ca |
tatra sthitvā rudradevo mahātmā pūjāṃ karoti śrīnivāsasya nityam

3,26.77

हस्ताष्टकं तत्प्रमाणं वदन्ति तत्र स्नानं वैष्णवैः कार्यमेव ।
तत्र स्नात्वा प्रयतो वै मुरारेः कथां दिव्यां शृणुयादादरेण ।
स्नानं पानं तत्र दानं च कुर्याल्लक्ष्मीनृसिंहप्रीयते देवि नित्यम्3,26.76 ॥
बदरीफलमात्रं च वर्तुलं बिन्दुसंयुतम्

hastāṣṭakaṃ tatpramāṇaṃ vadanti tatra snānaṃ vaiṣṇavaiḥ kāryameva |
tatra snātvā prayato vai murāreḥ kathāṃ divyāṃ śṛṇuyādādareṇa |
snānaṃ pānaṃ tatra dānaṃ ca kuryāllakṣmīnṛsiṃhaprīyate devi nityam3,26.76 // badarīphalamātraṃ ca vartulaṃ bindusaṃyutam

3,26.78

देवस्य वामभागे तु चक्रद्वयसमन्वितम् ।
सुवर्णरेखासंयुक्तं किञ्चिद्रक्तसमन्वितम्

devasya vāmabhāge tu cakradvayasamanvitam |
suvarṇarekhāsaṃyuktaṃ kiñcidraktasamanvitam

3,26.79

वैश्यवर्णं सवदनं पद्मरेखादिचिह्नितम् ।
लक्ष्मीनृसिंहं तं विद्धि भुक्तिमुक्तिप्रदायकम्

vaiśyavarṇaṃ savadanaṃ padmarekhādicihnitam |
lakṣmīnṛsiṃhaṃ taṃ viddhi bhuktimuktipradāyakam

3,26.80

एता दृशं गण्डिकायाः शिलाया मूर्तेर्दानं दुर्घटं विद्धि वीन्द्र ।
तत्र स्नात्वा श्रीनृसिंहस्वरूपं लक्ष्मीपतेः शृणुयाद्भक्तियुक्तः

etā dṛśaṃ gaṇḍikāyāḥ śilāyā mūrterdānaṃ durghaṭaṃ viddhi vīndra |
tatra snātvā śrīnṛsiṃhasvarūpaṃ lakṣmīpateḥ śṛṇuyādbhaktiyuktaḥ

3,26.81

मूर्तेर्दानात्फलमाप्नोति देवि सत्यंसत्यं नात्र विचार्यमस्ति

mūrterdānātphalamāpnoti devi satyaṃsatyaṃ nātra vicāryamasti

3,26.82

ईशानशक्रयोर्मध्ये ब्रह्मतीर्थमुदाहृतम् ।
दुर्लभं मानुषाणां तु स्नानं सर्वार्थसाधकम्

īśānaśakrayormadhye brahmatīrthamudāhṛtam |
durlabhaṃ mānuṣāṇāṃ tu snānaṃ sarvārthasādhakam

3,26.83

शालग्रामस्य दानं तु दुर्लभं तत्र वै नृणाम् ।
लक्ष्मीनारायणस्यैव मूर्तेर्दानं सुदुर्लभम्

śālagrāmasya dānaṃ tu durlabhaṃ tatra vai nṛṇām |
lakṣmīnārāyaṇasyaiva mūrterdānaṃ sudurlabham

3,26.84

स्थलमौदुंबरसमं तत्प्रमाणमुदाहृतम् ।
छत्त्राकारं वर्तुलं च प्रसन्नवदनं शुभम्

sthalamauduṃbarasamaṃ tatpramāṇamudāhṛtam |
chattrākāraṃ vartulaṃ ca prasannavadanaṃ śubham

3,26.85

चणकप्रदेशमात्रं च वदनं समुदाहृतम् ।
सव्ये दक्षिणपार्श्वे च समयोः पुष्कलान्वितम्

caṇakapradeśamātraṃ ca vadanaṃ samudāhṛtam |
savye dakṣiṇapārśve ca samayoḥ puṣkalānvitam

3,26.86

गोयूथवत्सवर्णं च चतुश्चक्रसमन्वितम् ।
गोखुरैश्च समायुक्तं सुवर्णकिणसंयुतम्

goyūthavatsavarṇaṃ ca catuścakrasamanvitam |
gokhuraiśca samāyuktaṃ suvarṇakiṇasaṃyutam

3,26.87

वनमालाभिसंयुक्तं वज्रपुङ्खैश्च संयुतम् ।
एतादृशीं दरेर्मूर्ति लक्ष्मीनारायणं विदुः

vanamālābhisaṃyuktaṃ vajrapuṅkhaiśca saṃyutam |
etādṛśīṃ darermūrti lakṣmīnārāyaṇaṃ viduḥ

3,26.88

कलौ नृणां तस्य लाभो दुर्लभः संस्मृतो भुवि ।
दानं च सुतरां देवि दर्लभं किं वदामि ते

kalau nṛṇāṃ tasya lābho durlabhaḥ saṃsmṛto bhuvi |
dānaṃ ca sutarāṃ devi darlabhaṃ kiṃ vadāmi te

3,26.89

ब्रह्मतीर्थे च संस्नाय श्रोतव्या वै हरेः कथा ।
गण्डिकायाः शिलायाश्च लक्ष्मीनारायणस्य तु

brahmatīrthe ca saṃsnāya śrotavyā vai hareḥ kathā |
gaṇḍikāyāḥ śilāyāśca lakṣmīnārāyaṇasya tu

3,26.90

लक्षणं यो विजानाति तदा तत्सदृशं फलम् ।
प्राप्नोत्येव न संदेहो नात्र कार्या विचारणा

lakṣaṇaṃ yo vijānāti tadā tatsadṛśaṃ phalam |
prāpnotyeva na saṃdeho nātra kāryā vicāraṇā

3,26.91

श्रीनिवासस्य तीर्थस्य पूर्वे स्यादिन्द्रतीर्थकम् ।
श्रीनिवासस्य पूजां तु कर्तुमास्ते शचीपतिः

śrīnivāsasya tīrthasya pūrve syādindratīrthakam |
śrīnivāsasya pūjāṃ tu kartumāste śacīpatiḥ

3,26.92

शालग्रामशिलादानं कर्तव्यं श्रोत्रियायवै ।
शालग्रामशिलादानं हत्याकोटिविनाशनम्

śālagrāmaśilādānaṃ kartavyaṃ śrotriyāyavai |
śālagrāmaśilādānaṃ hatyākoṭivināśanam

3,26.93

तस्मिंस्तीर्थे तु यो देवि सीतारामशिलाभिधाम् ।
ददाति भूतले भद्रे भूपतेः सदृशो भवेत्

tasmiṃstīrthe tu yo devi sītārāmaśilābhidhām |
dadāti bhūtale bhadre bhūpateḥ sadṛśo bhavet

3,26.94

सीतारामशिला देवि द्विविधा संप्रकीर्तिता ।
पञ्चचक्रयुता काचित्षट्रचक्रेण च संयुता

sītārāmaśilā devi dvividhā saṃprakīrtitā |
pañcacakrayutā kācitṣaṭracakreṇa ca saṃyutā

3,26.95

तत्रापि षट्रचक्रयुता ह्युत्तमा संप्रकीर्तिता ।
पञ्चचक्रयुतायाश्च फलं द्विगुणमीरितम्

tatrāpi ṣaṭracakrayutā hyuttamā saṃprakīrtitā |
pañcacakrayutāyāśca phalaṃ dviguṇamīritam

3,26.96

कुक्कुटाण्डप्रमाणं च सुसिग्धं नीलवर्णकम् ।
वदनत्रयसंयुक्तं सट्चक्रैः केसरैर्युतम्

kukkuṭāṇḍapramāṇaṃ ca susigdhaṃ nīlavarṇakam |
vadanatrayasaṃyuktaṃ saṭcakraiḥ kesarairyutam

3,26.97

स्वर्णरेखासमायुक्तं ध्वजवज्राङ्कुशैर्युतम् ।
एतादृशं तु वै भद्रे सीतारामाभिधं स्मृतम्

svarṇarekhāsamāyuktaṃ dhvajavajrāṅkuśairyutam |
etādṛśaṃ tu vai bhadre sītārāmābhidhaṃ smṛtam

3,26.98

वदनेवन्दने देवि सीतारामस्य कोशकम् ।
दुर्लभं तु कलौ नॄणां स्वसाम्राज्यप्रदं शुभम्

vadanevandane devi sītārāmasya kośakam |
durlabhaṃ tu kalau nṝṇāṃ svasāmrājyapradaṃ śubham

3,26.99

इन्द्रतीर्थे महादेवि सीताराम भिधाशिला ।
या तद्दानं दुर्लभं तन्नाल्पस्य तपसः फलम्

indratīrthe mahādevi sītārāma bhidhāśilā |
yā taddānaṃ durlabhaṃ tannālpasya tapasaḥ phalam

3,26.100

दानस्य शक्त्यभावे तु श्रोतव्यं लक्षणं हरेः ।
शालग्राम शिलादानाद्यत्फलं तत्फलं लभेत्

dānasya śaktyabhāve tu śrotavyaṃ lakṣaṇaṃ hareḥ |
śālagrāma śilādānādyatphalaṃ tatphalaṃ labhet

3,26.101

आग्नेयकोणे श्रीनिवासस्य देवि तीर्थं त्वास्ते वह्निसंज्ञं सुशस्तम् ।
स वह्निदेवः श्रीनिवासस्य पूजां कर्तुं ह्यास्ते सर्वदा तीर्थमध्ये

āgneyakoṇe śrīnivāsasya devi tīrthaṃ tvāste vahnisaṃjñaṃ suśastam |
sa vahnidevaḥ śrīnivāsasya pūjāṃ kartuṃ hyāste sarvadā tīrthamadhye

3,26.102

यो वा तीर्थे वह्निसंज्ञे च देवि भक्त्या स्नानं कुरुते ऽजं स्मरन्हि ।
ज्ञानद्वारा मोक्षमाप्नोति देवि तत्र स्नानं दुर्ल्लभं वै नृणां च

yo vā tīrthe vahnisaṃjñe ca devi bhaktyā snānaṃ kurute 'jaṃ smaranhi |
jñānadvārā mokṣamāpnoti devi tatra snānaṃ durllabhaṃ vai nṛṇāṃ ca

3,26.103

ज्ञात्वा स्नानं दुष्करं तीर्थराजे भक्तिस्तस्मिन्दुर्ल्लभा चैव देवि ।
शालग्रामे तच्छिलायाश्च दानं सुदुर्लभं वासुदेवाभिधायाः

jñātvā snānaṃ duṣkaraṃ tīrtharāje bhaktistasmindurllabhā caiva devi |
śālagrāme tacchilāyāśca dānaṃ sudurlabhaṃ vāsudevābhidhāyāḥ

3,26.104

ह्रस्वं तथा वर्तुलं नीलवर्णं सूक्ष्मं मुखं मुखचक्रं सुशुद्धम् ।
सुवेणुयुक्तं वासुदेवाभिधेयं दानं कलौ दुर्लभं तस्य भद्रे

hrasvaṃ tathā vartulaṃ nīlavarṇaṃ sūkṣmaṃ mukhaṃ mukhacakraṃ suśuddham |
suveṇuyuktaṃ vāsudevābhidheyaṃ dānaṃ kalau durlabhaṃ tasya bhadre

3,26.105

दाने तस्याः शक्त्य भावे च देवि स्नात्वा तीर्थे वासुदेवाभिधस्य ।
सम्यक् श्राव्यं लक्षणं वै शिलायास्तयोस्तुल्यं फलमाहुर्महान्तः

dāne tasyāḥ śaktya bhāve ca devi snātvā tīrthe vāsudevābhidhasya |
samyak śrāvyaṃ lakṣaṇaṃ vai śilāyāstayostulyaṃ phalamāhurmahāntaḥ

3,26.106

दक्षिणे श्रीनिवासस्य यमतीर्थं च संस्मृतम् ।
तत्रास्ते यमराजस्तु पूजां कर्तुं हरेः सदा

dakṣiṇe śrīnivāsasya yamatīrthaṃ ca saṃsmṛtam |
tatrāste yamarājastu pūjāṃ kartuṃ hareḥ sadā

3,26.107

तत्र स्नानं च दानं चाप्यक्षयं परमं स्मृतम् ।
शालग्रामशिलादानं कार्यं तत्र महामुने

tatra snānaṃ ca dānaṃ cāpyakṣayaṃ paramaṃ smṛtam |
śālagrāmaśilādānaṃ kāryaṃ tatra mahāmune

3,26.108

पट्टाभिरामसंज्ञायाः शिलाया दानमिष्यते ।
तच्चूतफलवत्स्थूलं वदनत्रयसंयुतम्

paṭṭābhirāmasaṃjñāyāḥ śilāyā dānamiṣyate |
taccūtaphalavatsthūlaṃ vadanatrayasaṃyutam

3,26.109

शिरश्चक्रेण रहितं सप्तचक्रैः समन्वितम् ।
नीलवर्णं स्वर्णरेखं गोशुराद्यैः समन्वितम्

śiraścakreṇa rahitaṃ saptacakraiḥ samanvitam |
nīlavarṇaṃ svarṇarekhaṃ gośurādyaiḥ samanvitam

3,26.110

पट्टवर्धनरामं तु दुर्लभं बहुभाग्यदम् ।
पट्टवर्धनरामं तु यो ददाति च तत्र वै ।
पट्टाभिषिक्तो भवति नात्र कार्या विचारणा

paṭṭavardhanarāmaṃ tu durlabhaṃ bahubhāgyadam |
paṭṭavardhanarāmaṃ tu yo dadāti ca tatra vai |
paṭṭābhiṣikto bhavati nātra kāryā vicāraṇā

3,26.111

श्रीनिवासस्य नैरृत्ये नैरृतं तीर्थमुत्तमम् ।
आस्ते हि निरृतिस्तत्र पूजां कुर्तुं च सर्वदा

śrīnivāsasya nairṛtye nairṛtaṃ tīrthamuttamam |
āste hi nirṛtistatra pūjāṃ kurtuṃ ca sarvadā

3,26.112

तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं पुनर्जन्म न विद्यते ।
शालग्रामशिलायाश्चः पुरुषोत्तमसंज्ञिकाम्

tatra snānaṃ prakartavyaṃ punarjanma na vidyate |
śālagrāmaśilāyāścaḥ puruṣottamasaṃjñikām

3,26.113

मूर्तिं ददाति यो मर्त्यः स याति परमां गतिम् ।
औदुंबरफलाकारं प्रसन्नवदनं शुभम्

mūrtiṃ dadāti yo martyaḥ sa yāti paramāṃ gatim |
auduṃbaraphalākāraṃ prasannavadanaṃ śubham

3,26.114

चक्रद्व्यसमायुक्तं शिरश्चक्रसमन्वितम् ।
सुवर्णबिन्दुसंयुक्तं वज्राङ्कुशसमान्वतम्

cakradvyasamāyuktaṃ śiraścakrasamanvitam |
suvarṇabindusaṃyuktaṃ vajrāṅkuśasamānvatam

3,26.115

तन्मूर्तिदानं दुर्लभं तत्र देवः प्रीणाति यस्माच्छ्रीनिवासो महात्मा ।
यदा दानं दुर्घटं स्याच्च देवि तदा श्रोतव्यं लक्षणं तस्य मूर्तेः

tanmūrtidānaṃ durlabhaṃ tatra devaḥ prīṇāti yasmācchrīnivāso mahātmā |
yadā dānaṃ durghaṭaṃ syācca devi tadā śrotavyaṃ lakṣaṇaṃ tasya mūrteḥ

3,26.116

पाशिनैरृतयोर्मध्ये शेषतीर्थं परं स्मृतम् ।
तत्र स्नात्वा शेषमूर्तिं प्रददाति द्विजातये

pāśinairṛtayormadhye śeṣatīrthaṃ paraṃ smṛtam |
tatra snātvā śeṣamūrtiṃ pradadāti dvijātaye

3,26.117

स याति परमं लोकं पुनरावृत्तिवर्जितम् ।
औदुंबरफलाकारं कुण्डलाकृतिमेव च

sa yāti paramaṃ lokaṃ punarāvṛttivarjitam |
auduṃbaraphalākāraṃ kuṇḍalākṛtimeva ca

3,26.118

शेषवद्वदनं तस्य तस्मिंश्चक्रद्वयं स्मृतम् ।
फलं तमेकचक्रेण संयुतं वल्मिकान्वितम्

śeṣavadvadanaṃ tasya tasmiṃścakradvayaṃ smṛtam |
phalaṃ tamekacakreṇa saṃyutaṃ valmikānvitam

3,26.119

किञ्चिद्वर्णसमायुक्तं शेषमूर्ति मतिस्फुटम् ।
सुप्ता प्रबुद्धा द्विविधा शेषमूर्तिरुदाहृता

kiñcidvarṇasamāyuktaṃ śeṣamūrti matisphuṭam |
suptā prabuddhā dvividhā śeṣamūrtirudāhṛtā

3,26.120

फणोन्नता प्रबुद्धा स्यात्सप्तलक्षफणान्विता ।
तत्रापि दुर्लभा सुप्ता महाभाग्यकरीस्मृता

phaṇonnatā prabuddhā syātsaptalakṣaphaṇānvitā |
tatrāpi durlabhā suptā mahābhāgyakarīsmṛtā

3,26.121

इह लोके परत्रापि मोक्षदा नात्र संशयः ।
नवचक्रादुपक्रम्य विंशत्यन्तं च यत्र सः

iha loke paratrāpi mokṣadā nātra saṃśayaḥ |
navacakrādupakramya viṃśatyantaṃ ca yatra saḥ

3,26.122

अनन्त इति विज्ञेयो ह्यनन्तफलदायकः ।
विश्वंभरः स विज्ञेयो विंशत्यूर्ध्वं वरानने

ananta iti vijñeyo hyanantaphaladāyakaḥ |
viśvaṃbharaḥ sa vijñeyo viṃśatyūrdhvaṃ varānane

3,26.123

तत्रापि केसरैश्चैक्रर्लक्षणैश्च समन्वितम् ।
कलौ तु दुर्लभं नणां तद्दानं चातिदुर्लभम्

tatrāpi kesaraiścaikrarlakṣaṇaiśca samanvitam |
kalau tu durlabhaṃ naṇāṃ taddānaṃ cātidurlabham

3,26.124

स्नानं कृत्वा शेषतीर्थे विशुद्धेनैव चेतसा ।
एतेषां लक्षणं श्रुत्वा प्रयाति परमां गतिम्

snānaṃ kṛtvā śeṣatīrthe viśuddhenaiva cetasā |
eteṣāṃ lakṣaṇaṃ śrutvā prayāti paramāṃ gatim

3,26.125

ततः परं महाभागे वारुणं तीर्थमुत्तमम् ।
तत्रास्ते वरुणो देवः पूजां कर्तुं हरेः सदा

tataḥ paraṃ mahābhāge vāruṇaṃ tīrthamuttamam |
tatrāste varuṇo devaḥ pūjāṃ kartuṃ hareḥ sadā

3,26.126

तत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दानमुत्तमम् ।
शिशुमारं च मत्स्यं च त्रिविक्रममथापि वा ।
दातव्यं भूतिकामेन तीर्थेस्मिन्विरवर्णिनि

tatra snānaṃ prakartavyaṃ dātavyaṃ dānamuttamam |
śiśumāraṃ ca matsyaṃ ca trivikramamathāpi vā |
dātavyaṃ bhūtikāmena tīrthesminviravarṇini

3,26.127

जंबूफलसमाकारा पुच्छे सूक्ष्मा सबिन्दुका ।
चक्रत्रया च वदने पुच्छोपरि सचक्रका

jaṃbūphalasamākārā pucche sūkṣmā sabindukā |
cakratrayā ca vadane pucchopari sacakrakā

3,26.128

श्रीवत्सबिन्दुमालाढ्या मत्स्यमूर्तिरुदाहृता ।
पुच्छादधश्चक्रयुतं शिशुमारमुदाहृतम्

śrīvatsabindumālāḍhyā matsyamūrtirudāhṛtā |
pucchādadhaścakrayutaṃ śiśumāramudāhṛtam

3,26.129

वक्रचक्रयुतश्चेत्स्यात्त्रिविक्रम उदाहृतः ।
एतेषां लक्षणं श्रुत्वा वारुणे तीर्थ उत्तमे

vakracakrayutaścetsyāttrivikrama udāhṛtaḥ |
eteṣāṃ lakṣaṇaṃ śrutvā vāruṇe tīrtha uttame

3,26.130

एतद्दानफलं प्राप्य मोदते विष्णुमन्दिरे ।
पूर्वौक्ता मूर्तयो यस्मिन् गृहे तिष्ठन्ति भामिनि ।
भागीरथी तीर्थवरा संनिधत्ते न संशयः

etaddānaphalaṃ prāpya modate viṣṇumandire |
pūrvauktā mūrtayo yasmin gṛhe tiṣṭhanti bhāmini |
bhāgīrathī tīrthavarā saṃnidhatte na saṃśayaḥ

3,26.131

स्वामि पुष्करिणीस्नानं दुर्घटं तु कलौ नृणाम् ।
तत्र स्थितानां तीर्थानां स्नानं चाप्यतिदुर्घटम्

svāmi puṣkariṇīsnānaṃ durghaṭaṃ tu kalau nṛṇām |
tatra sthitānāṃ tīrthānāṃ snānaṃ cāpyatidurghaṭam

3,26.132

शालग्रामशिलादानं दुर्घटं च तथा स्मृताम् ।
स्वामिपुष्करिणीतीरे कन्यादानं सुदुर्घटम्

śālagrāmaśilādānaṃ durghaṭaṃ ca tathā smṛtām |
svāmipuṣkariṇītīre kanyādānaṃ sudurghaṭam

3,26.133

दुर्घटं कपिलादानं भक्ष्यदानं सुदुर्घटम् ।
स्वामिपुष्करिणीतीर्थे तीर्थेष्वन्येषु भामिनि

durghaṭaṃ kapilādānaṃ bhakṣyadānaṃ sudurghaṭam |
svāmipuṣkariṇītīrthe tīrtheṣvanyeṣu bhāmini

3,26.134

स्नानं कुरु यथान्या यं शय्यादानं तथा कुरु ।
जैगीषव्येन मुनिना त्वेवमुक्ता च कन्यका

snānaṃ kuru yathānyā yaṃ śayyādānaṃ tathā kuru |
jaigīṣavyena muninā tvevamuktā ca kanyakā

3,26.135

स्वामिपुष्करिणीस्नानं सा चकार धृतव्रता ।
तीर्थेष्वेतेषु सुस्नाता दानं चक्रे सुभामिनी

svāmipuṣkariṇīsnānaṃ sā cakāra dhṛtavratā |
tīrtheṣveteṣu susnātā dānaṃ cakre subhāminī

3,26.136

उवास तत्र सा दवी त्रिः सप्तकन्दिनानि च ।
स्वामिपुष्करणीतीरमहिमानं शृणोति यः ।
स याति परमां भक्तिं श्रीनिवासे जगन्मये

uvāsa tatra sā davī triḥ saptakandināni ca |
svāmipuṣkaraṇītīramahimānaṃ śṛṇoti yaḥ |
sa yāti paramāṃ bhaktiṃ śrīnivāse jaganmaye

Chapter 3.27

3,27.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे व्यङ्कटगिरिमाहात्म्ये स्वामिपुष्करिण्यादितीर्थतत्रत्यदेवतदीयशालग्रामलक्षण तद्दानादिवर्णनं नाम षड्विंशोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 27 श्रीकृष्ण उवाच ।
सा गता स्नातुकामाथ नन्दां पापनिवारिणीम् ।
पप्रच्छ तं गुरुं विप्रं विनयावनता सुधीः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe vyaṅkaṭagirimāhātmye svāmipuṣkariṇyāditīrthatatratyadevatadīyaśālagrāmalakṣaṇa taddānādivarṇanaṃ nāma ṣaḍviṃśodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 27 śrīkṛṣṇa uvāca |
sā gatā snātukāmātha nandāṃ pāpanivāriṇīm |
papraccha taṃ guruṃ vipraṃ vinayāvanatā sudhīḥ

3,27.2

किन्नामेयं नदी विप्र किं कार्यं चात्र मे वद ।
जैगीषव्यस्त्वेवमुक्तो वाक्यमेतदुवाच ह

kinnāmeyaṃ nadī vipra kiṃ kāryaṃ cātra me vada |
jaigīṣavyastvevamukto vākyametaduvāca ha

3,27.3

जैगीषव्य उवाच ।
शृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं पापनाशनम् ।
इयं नदी महाभागे सदा पापविनाशिनी

jaigīṣavya uvāca |
śṛṇu bhadre pravakṣyāmi māhātmyaṃ pāpanāśanam |
iyaṃ nadī mahābhāge sadā pāpavināśinī

3,27.4

ब्रह्महत्यादिपापौघो यत्र स्नानेन नश्यति ।
प्रत्यक्षं दृश्यते ह्यत्र स्नानं कर्तुं समुद्यतैः

brahmahatyādipāpaugho yatra snānena naśyati |
pratyakṣaṃ dṛśyate hyatra snānaṃ kartuṃ samudyataiḥ

3,27.5

जलं चाशुभ्ररूपेण पापैश्च परिदृश्यते ।
यावच्छुभ्रोदकं देवि तावत्सनानं च कारयेत्

jalaṃ cāśubhrarūpeṇa pāpaiśca paridṛśyate |
yāvacchubhrodakaṃ devi tāvatsanānaṃ ca kārayet

3,27.6

यावच्छुभ्रोदकं नैव तावत्पापं न नश्यति ।
शुद्धोदके समायाते पापं नष्टमिति ध्रुवम्

yāvacchubhrodakaṃ naiva tāvatpāpaṃ na naśyati |
śuddhodake samāyāte pāpaṃ naṣṭamiti dhruvam

3,27.7

कलावित्थं विशालाक्षि महिमा दृश्यते भुवि ।
अत्र स्नानं प्रकर्तव्यं दातव्यं दान मुत्तमम् ।
ततश्च ज्ञानमासाद्य विविष्णुलोकं स गच्छति

kalāvitthaṃ viśālākṣi mahimā dṛśyate bhuvi |
atra snānaṃ prakartavyaṃ dātavyaṃ dāna muttamam |
tataśca jñānamāsādya viviṣṇulokaṃ sa gacchati

3,27.8

गुरुस्त्रीगमनाच्चन्द्र अहल्यायां गतो हरिः ।
सुरापानाच्च शुक्रस्तु सुवर्णहरणाद्बलिः

gurustrīgamanāccandra ahalyāyāṃ gato hariḥ |
surāpānācca śukrastu suvarṇaharaṇādbaliḥ

3,27.9

ब्रह्महत्यायाश्च रुद्रो नागो दत्तापहारकः ।
सूतस्य हननाद्रामो निर्मुक्तो ह्यत्र भामिनि

brahmahatyāyāśca rudro nāgo dattāpahārakaḥ |
sūtasya hananādrāmo nirmukto hyatra bhāmini

3,27.10

नानेन सदृशं तीर्थं न भूतं न भविष्यति ।
स्नानं कुरु महाभागे तेन सिद्धिं ह्यवाप्स्यसि

nānena sadṛśaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati |
snānaṃ kuru mahābhāge tena siddhiṃ hyavāpsyasi

3,27.11

जैगीषव्येण मुनिना पित्रा सह च कन्यका ।
स्नानं चकार विधिवदुदतिष्ठच्च भामिनि

jaigīṣavyeṇa muninā pitrā saha ca kanyakā |
snānaṃ cakāra vidhivadudatiṣṭhacca bhāmini

3,27.12

यावच्च पौरुषं सूक्तं तावत्कालं हि तिष्ठति ।
पश्चाज्जप्त्वा महामन्त्रं वेङ्कटेशाभिधं परम्

yāvacca pauruṣaṃ sūktaṃ tāvatkālaṃ hi tiṣṭhati |
paścājjaptvā mahāmantraṃ veṅkaṭeśābhidhaṃ param

3,27.13

द्विजातीन्प्रीणयित्वा सा वस्त्रद्रव्यादिभूषणैः ।
तस्माच्च प्रययौ देवी कमारीतीर्थमुत्तमम्

dvijātīnprīṇayitvā sā vastradravyādibhūṣaṇaiḥ |
tasmācca prayayau devī kamārītīrthamuttamam

3,27.14

कुमारीमहिमानं च श्रुत्वा स्नानं चकार सा ।
पुनरावृत्य सा देवी ह्यन्तरा विरजानदीम्

kumārīmahimānaṃ ca śrutvā snānaṃ cakāra sā |
punarāvṛtya sā devī hyantarā virajānadīm

3,27.15

दृष्ट्वा पप्रच्छ सा देवी जैगीषव्यं गुरुं प्रभुम् ।
किं संज्ञिकेयं विप्रेन्द्र किं कार्यं ह्यत्र मे वद

dṛṣṭvā papraccha sā devī jaigīṣavyaṃ guruṃ prabhum |
kiṃ saṃjñikeyaṃ viprendra kiṃ kāryaṃ hyatra me vada

3,27.16

जैगीषव्यः पृष्ट एव मुवाच करुणानिधिः ।
इयं भागीरथी कन्ये आयाति ह्यन्तरेण तु

jaigīṣavyaḥ pṛṣṭa eva muvāca karuṇānidhiḥ |
iyaṃ bhāgīrathī kanye āyāti hyantareṇa tu

3,27.17

अतः सा प्रोच्यते ह्यन्तर्गङ्गेति परमर्षिभिः ।
कन्ये त्वस्यास्तु सलिलं श्रीनिनिवासप्रियं सदा

ataḥ sā procyate hyantargaṅgeti paramarṣibhiḥ |
kanye tvasyāstu salilaṃ śrīninivāsapriyaṃ sadā

3,27.18

अत्र स्नानं यः करोति स याति परमां गतिम् ।
स्नानं चकार सा कन्या जले परमपावने

atra snānaṃ yaḥ karoti sa yāti paramāṃ gatim |
snānaṃ cakāra sā kanyā jale paramapāvane

3,27.19

दानादिकं तथा ज्ञात्वा जजाप परमं मनुम् ।
श्रीनिवाससमीपं तु पुनरागत्य भामिनी

dānādikaṃ tathā jñātvā jajāpa paramaṃ manum |
śrīnivāsasamīpaṃ tu punarāgatya bhāminī

3,27.20

अङ्गप्रदक्षिणं चक्रे भक्त्या वेङ्कटनायकम् ।
ब्राह्मणादीन्प्रीणयित्वा वस्त्रगन्धादिभूषणैः

aṅgapradakṣiṇaṃ cakre bhaktyā veṅkaṭanāyakam |
brāhmaṇādīnprīṇayitvā vastragandhādibhūṣaṇaiḥ

3,27.21

पुनः परदिने प्रातः स्वामिपुष्करिणीजले ।
स्नानं कृत्वा महाभागा ययौ तुंबुरुसंज्ञिकाम्

punaḥ paradine prātaḥ svāmipuṣkariṇījale |
snānaṃ kṛtvā mahābhāgā yayau tuṃburusaṃjñikām

3,27.22

पप्रच्छ तं गुरुं देवी नाथं किन्नामिका त्वयम् ।
जैगीषव्य उवाच ।
इयं तुंबरुकाभिज्ञा नारी वै वरवर्णिनी

papraccha taṃ guruṃ devī nāthaṃ kinnāmikā tvayam |
jaigīṣavya uvāca |
iyaṃ tuṃbarukābhijñā nārī vai varavarṇinī

3,27.23

पुरा तुं बुरुणा साकं नारदस्तपसि स्थितः ।
अत्र प्रादुरभूद्विष्णुर्नारदस्य हिताय च

purā tuṃ buruṇā sākaṃ nāradastapasi sthitaḥ |
atra prādurabhūdviṣṇurnāradasya hitāya ca

3,27.24

स्नानं यः कुरुते ह्यत्र स याति परमां गतिम् ।
अत्र स्नानं मनुष्याणां सर्वेषां दुर्लभं कलौ

snānaṃ yaḥ kurute hyatra sa yāti paramāṃ gatim |
atra snānaṃ manuṣyāṇāṃ sarveṣāṃ durlabhaṃ kalau

3,27.25

अत्र स्नानं मनुष्याणां नाल्पस्य तपसः फलम् ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च दत्त्वा दानान्यकेशः

atra snānaṃ manuṣyāṇāṃ nālpasya tapasaḥ phalam |
tatra snātvā ca pītvā ca dattvā dānānyakeśaḥ

3,27.26

पुनरागत्य सा देवी श्रीनिवासं ननाम ह ।
तस्मिमन्दिने ब्राह्मणांश्च तर्पयामास भमिनि

punarāgatya sā devī śrīnivāsaṃ nanāma ha |
tasmimandine brāhmaṇāṃśca tarpayāmāsa bhamini

3,27.27

स्वामिपुष्करिणीं प्राप्य दीपान्प्राज्वालयत्सती ।
सोपानेषु महाभागा दीपावलिभिरञ्जसा ।
प्रीणयामास देवेशं श्रीनिवासं जगद्गुरुम्

svāmipuṣkariṇīṃ prāpya dīpānprājvālayatsatī |
sopāneṣu mahābhāgā dīpāvalibhirañjasā |
prīṇayāmāsa deveśaṃ śrīnivāsaṃ jagadgurum

3,27.28

पुनः परदिने प्राप्ते शक्रतीर्थमनुत्तमम् ।
कपिलाख्योर्ध्वदेशे तु तत्तीर्थं पावनं स्मृतम्

punaḥ paradine prāpte śakratīrthamanuttamam |
kapilākhyordhvadeśe tu tattīrthaṃ pāvanaṃ smṛtam

3,27.29

तत्र स्नात्वा महाभागा तदूर्ध्वं स्नापयेत्स्वयम् ।
विष्वसेनसरस्तत्र सर्वपापविनाशनम्

tatra snātvā mahābhāgā tadūrdhvaṃ snāpayetsvayam |
viṣvasenasarastatra sarvapāpavināśanam

3,27.30

तत ऊर्ध्वं महाभागा ययौ तत्र ददर्श सा ।
पञ्चायुधानां तीर्थानि तेषु स्नानं चकार सा

tata ūrdhvaṃ mahābhāgā yayau tatra dadarśa sā |
pañcāyudhānāṃ tīrthāni teṣu snānaṃ cakāra sā

3,27.31

तदूर्ध्वं चाग्निकुण्डं स्याद्दुरारोहं ततोग्रतः ।
तस्योपरि ब्रह्मतीर्थं ब्रह्महत्याविमोचनम्

tadūrdhvaṃ cāgnikuṇḍaṃ syāddurārohaṃ tatogrataḥ |
tasyopari brahmatīrthaṃ brahmahatyāvimocanam

3,27.32

सप्तर्षीणां तदूर्ध्वं तु पुण्यतीर्थं च सत्फलम् ।
दशाधिकफलं तेषा तीर्थानामुत्तरोत्तरम्

saptarṣīṇāṃ tadūrdhvaṃ tu puṇyatīrthaṃ ca satphalam |
daśādhikaphalaṃ teṣā tīrthānāmuttarottaram

3,27.33

एतेषां चैव माहात्म्यं को वा वक्तुमिहार्हति ।
ऋषितीर्थेषु सा कन्या चचार तप उत्तमम्

eteṣāṃ caiva māhātmyaṃ ko vā vaktumihārhati |
ṛṣitīrtheṣu sā kanyā cacāra tapa uttamam

3,27.34

ममावतारपर्यन्तं चरित्वा तप उत्तमम् ।
योगधारण या देहं त्यक्त्वा जांबवतो गृहे

mamāvatāraparyantaṃ caritvā tapa uttamam |
yogadhāraṇa yā dehaṃ tyaktvā jāṃbavato gṛhe

3,27.35

जाता जांबवती नाम ववृधे तस्य वेश्मनि ।
तस्याः पिता जांबवान्स समादात्कन्यकां तदा ।
रुक्म्या अनं तरा सैषा मम भार्या खगेश्वर

jātā jāṃbavatī nāma vavṛdhe tasya veśmani |
tasyāḥ pitā jāṃbavānsa samādātkanyakāṃ tadā |
rukmyā anaṃ tarā saiṣā mama bhāryā khageśvara

3,27.36

इदं हि परमाख्यानं वेङ्कटाद्रेर्महागिरेः ।
को वा वर्णयितुं शक्तो मदन्यः पुरुषो भुवि

idaṃ hi paramākhyānaṃ veṅkaṭādrermahāgireḥ |
ko vā varṇayituṃ śakto madanyaḥ puruṣo bhuvi

3,27.37

वेङ्कटेशस्य नैवेद्यं सदा लक्ष्मीः करोति वै ।
ब्रह्मा पूजयते नित्यमेवं शास्त्रस्य निर्णयः

veṅkaṭeśasya naivedyaṃ sadā lakṣmīḥ karoti vai |
brahmā pūjayate nityamevaṃ śāstrasya nirṇayaḥ

3,27.38

नैवेद्यभक्षिणां पुंसामुपहासं न कारयेत् ।
स्वस्य प्राशस्त्यभावे तु नैवेद्यादि गुडादिकम् ।
ग्राह्यमेव न संदेहो अन्यथा नारकी भवेत्

naivedyabhakṣiṇāṃ puṃsāmupahāsaṃ na kārayet |
svasya prāśastyabhāve tu naivedyādi guḍādikam |
grāhyameva na saṃdeho anyathā nārakī bhavet

3,27.39

श्रीनिवासात्परो देवो न भूतो न भविष्यति ।
स्वयं च पाचयित्वात्वं घृतपक्वादिकं तथा ।
श्रीनिवासस्य नैवेद्यं दत्त्वा भोजनमाचरेत्

śrīnivāsātparo devo na bhūto na bhaviṣyati |
svayaṃ ca pācayitvātvaṃ ghṛtapakvādikaṃ tathā |
śrīnivāsasya naivedyaṃ dattvā bhojanamācaret

3,27.40

इदं तु परमं गोप्यं तवोक्तं च खगेश्वर ।
न कस्यापि च वक्तव्यं गोप्यत्वात्खगसत्तम ।
इतः परं प्रवक्ष्यामि तारतम्यं शृणु प्रभो

idaṃ tu paramaṃ gopyaṃ tavoktaṃ ca khageśvara |
na kasyāpi ca vaktavyaṃ gopyatvātkhagasattama |
itaḥ paraṃ pravakṣyāmi tāratamyaṃ śṛṇu prabho

Chapter 3.28 (part 1/2)

3,28.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्त दृ तृ दृ ब्रह्म दृ कन्याकृतनानातीर्थयात्रादिनिरूपणं नाम सप्तविंशो ऽध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 28 या पूर्वसर्गे दक्षपुत्री सती तु रुद्रस्य पत्नी दक्षयज्ञे स्वदेहम् ।
विसृज्य सा मेनकायां च जज्ञे धराधराद्धेमवतो वै सकाशात्

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe utta dṛ tṛ dṛ brahma dṛ kanyākṛtanānātīrthayātrādinirūpaṇaṃ nāma saptaviṃśo 'dhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 28 yā pūrvasarge dakṣaputrī satī tu rudrasya patnī dakṣayajñe svadeham |
visṛjya sā menakāyāṃ ca jajñe dharādharāddhemavato vai sakāśāt

3,28.2

सा पार्वता रुद्रपत्नी खगेन्द्र या शेषपत्नी वारुणी नाम पूर्वा ।
सैवागता बलभद्रेण रन्तुं द्विरूपमास्थाय महापतिव्रता

sā pārvatā rudrapatnī khagendra yā śeṣapatnī vāruṇī nāma pūrvā |
saivāgatā balabhadreṇa rantuṃ dvirūpamāsthāya mahāpativratā

3,28.3

श्रीरित्याख्या इन्दिरावेशयुक्ता तस्या द्वितीया प्रतिमा मेघरूपा ।
शेषण रूपेण यदा हि वीन्द्र तपश्चचार विष्णुना सार्धमेव

śrīrityākhyā indirāveśayuktā tasyā dvitīyā pratimā megharūpā |
śeṣaṇa rūpeṇa yadā hi vīndra tapaścacāra viṣṇunā sārdhameva

3,28.4

तदैव देवी वारुणी शेषपत्नी तपश्च क्रे इन्दिराप्रीतये च ।
तदा प्रीता इन्दिरा सुप्रसन्ना उवाच तां वारुणीं शेषपत्नीम्

tadaiva devī vāruṇī śeṣapatnī tapaśca kre indirāprītaye ca |
tadā prītā indirā suprasannā uvāca tāṃ vāruṇīṃ śeṣapatnīm

3,28.5

यदा रामो वैष्णवांशेन युक्तः संपत्स्यते भूतले रौहिणेयः ।
मय्यावेशात्संयुता त्वं तु भद्रे श्रीरित्याख्या वलभद्रस्य रन्तुम्

yadā rāmo vaiṣṇavāṃśena yuktaḥ saṃpatsyate bhūtale rauhiṇeyaḥ |
mayyāveśātsaṃyutā tvaṃ tu bhadre śrīrityākhyā valabhadrasya rantum

3,28.6

संपत्स्यसे नात्र विचार्यमस्तीत्युक्त्वा सा वै प्रययौ विष्णुलोके ।
श्रीलक्ष्म्यंशाच्छ्रीरितीड्यां समाख्यां लब्ध्वा लोके शेषपत्नी बभूव

saṃpatsyase nātra vicāryamastītyuktvā sā vai prayayau viṣṇuloke |
śrīlakṣmyaṃśācchrīritīḍyāṃ samākhyāṃ labdhvā loke śeṣapatnī babhūva

3,28.7

यदाहीशो विपुलामुद्धरेच्च तदा रामः श्रीभिदासंगमे च ।
करोति तोषत्सर्वदा वै रमायास्तस्याप्यावेशो व्यंस्त्रितमोनसंगम्

yadāhīśo vipulāmuddharecca tadā rāmaḥ śrībhidāsaṃgame ca |
karoti toṣatsarvadā vai ramāyāstasyāpyāveśo vyaṃstritamonasaṃgam

3,28.8

या रेवती रैवतस्यैव पुत्री सा वारुणी बलभद्रस्य पत्नी ।
सौपर्णनाम्नी बलपत्नी खगेन्द्र यास्तास्तिस्रः षड्विष्णोश्च स्त्रीभ्यः ।
द्विगुणाधमा रुद्रशेषादिकेभ्यो दशाधमा त्वं विजानीहि पौत्र

yā revatī raivatasyaiva putrī sā vāruṇī balabhadrasya patnī |
sauparṇanāmnī balapatnī khagendra yāstāstisraḥ ṣaḍviṣṇośca strībhyaḥ |
dviguṇādhamā rudraśeṣādikebhyo daśādhamā tvaṃ vijānīhi pautra

3,28.9

गरुड उवाच ।
रामेण रन्तुं सर्वदा वारुणी तु पुत्रीत्वमापे रेवतस्यैव सुभ्रूः ।
एवं त्रिरूपा वारुणी शेषपत्नी द्विरूपभूता पार्वती रुद्रपत्नी

garuḍa uvāca |
rāmeṇa rantuṃ sarvadā vāruṇī tu putrītvamāpe revatasyaiva subhrūḥ |
evaṃ trirūpā vāruṇī śeṣapatnī dvirūpabhūtā pārvatī rudrapatnī

3,28.10

नीचाया जांबवत्याश्च शेषसाम्यं च कुत्रचित् ।
श्रूयते च मया कृष्ण निमित्तं ब्रूहि मे प्रभो

nīcāyā jāṃbavatyāśca śeṣasāmyaṃ ca kutracit |
śrūyate ca mayā kṛṣṇa nimittaṃ brūhi me prabho

3,28.11

उमायाश्च तथा रुद्रः सदा बहुगुणाधिकः ।
एवं त्वयोक्तं भगवन्निश्चयार्थं मम प्रभो

umāyāśca tathā rudraḥ sadā bahuguṇādhikaḥ |
evaṃ tvayoktaṃ bhagavanniścayārthaṃ mama prabho

3,28.12

रेवती श्रीयुता श्रीश्च शेषरूपा च वारुणी ।
सौपर्णि पार्वती चैव तिस्रः शेषाशतो वराः

revatī śrīyutā śrīśca śeṣarūpā ca vāruṇī |
sauparṇi pārvatī caiva tisraḥ śeṣāśato varāḥ

3,28.13

इत्यपि श्रूयते कृष्ण कुत्रचिन्मधुसूदन ।
निमित्तं ब्रूहि मे कृष्ण तवशिष्याय सुव्रत

ityapi śrūyate kṛṣṇa kutracinmadhusūdana |
nimittaṃ brūhi me kṛṣṇa tavaśiṣyāya suvrata

3,28.14

श्रीकृष्ण उवाच ।
विज्ञाय जांबवत्याश्च तदन्येषां खगाधिप ।
उत्तमानां च साम्यं तु उत्तमावेशतो भवेत्

śrīkṛṣṇa uvāca |
vijñāya jāṃbavatyāśca tadanyeṣāṃ khagādhipa |
uttamānāṃ ca sāmyaṃ tu uttamāveśato bhavet

3,28.15

अवराणां गुणस्यापि ह्युत्तमानामधीनता ।
अस्तीति द्योतनायैव शतांशाधिकमुच्यते

avarāṇāṃ guṇasyāpi hyuttamānāmadhīnatā |
astīti dyotanāyaiva śatāṃśādhikamucyate

3,28.16

यथा मयोच्यते वीन्द्र तथा जानीहि नान्यथा ।
तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु काश्यपजोत्तम

yathā mayocyate vīndra tathā jānīhi nānyathā |
tadanantarajānvakṣye śṛṇu kāśyapajottama

3,28.17

चतुर्दशसु चेन्द्रेषु सप्तमो यः पुरन्दरः ।
वृत्रादीनां शरीरं तु पुरमित्युच्यते बुधैः

caturdaśasu cendreṣu saptamo yaḥ purandaraḥ |
vṛtrādīnāṃ śarīraṃ tu puramityucyate budhaiḥ

3,28.18

तं दारयति वज्रेण यस्मात्तस्मात्पुरन्दरः ।
चतुर्दशसु चेन्द्रेषु मन्त्रद्युम्नस्तु षष्ठकः

taṃ dārayati vajreṇa yasmāttasmātpurandaraḥ |
caturdaśasu cendreṣu mantradyumnastu ṣaṣṭhakaḥ

3,28.19

मन्त्रानष्ट महावीन्द्र देवो द्योतयते यतः ।
मन्त्रद्युम्नस्ततो लोके उभावप्येक एव तु

mantrānaṣṭa mahāvīndra devo dyotayate yataḥ |
mantradyumnastato loke ubhāvapyeka eva tu

3,28.20

मन्त्रद्युम्नावतारोभूत्कुन्तीपुत्रोर्जुनो भुवि ।
विष्णोर्वायोरनन्तस्य चेन्द्रस्य खगसत्तम

mantradyumnāvatārobhūtkuntīputrorjuno bhuvi |
viṣṇorvāyoranantasya cendrasya khagasattama

3,28.21

पार्थश्चतुर्भिः संयुक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः ।
चतुर्थेपि च वायोश्च विशेषोस्ति सदार्जुन

pārthaścaturbhiḥ saṃyukta indra eva prakīrtitaḥ |
caturthepi ca vāyośca viśeṣosti sadārjuna

3,28.22

वालिर्नामा वानरस्तु पुरन्दर इति स्मृतः ।
चन्द्रवंशे समुत्पन्नो गाधिराजो विचक्षणः

vālirnāmā vānarastu purandara iti smṛtaḥ |
candravaṃśe samutpanno gādhirājo vicakṣaṇaḥ

3,28.23

मन्त्रद्युम्नावतारः स विश्वामित्रपिता स्मृतः ।
वेदोक्तमन्त्रा गाः प्रोक्ता धिया संधारयेद्यतः

mantradyumnāvatāraḥ sa viśvāmitrapitā smṛtaḥ |
vedoktamantrā gāḥ proktā dhiyā saṃdhārayedyataḥ

3,28.24

अतो गाधिरिति प्रोक्तस्तदर्थं भूतले ह्यभूत् ।
इक्ष्वाकुपुत्रो वीन्द्र विकुक्षिरिति विश्रुतः

ato gādhiriti proktastadarthaṃ bhūtale hyabhūt |
ikṣvākuputro vīndra vikukṣiriti viśrutaḥ

3,28.25

स एवेन्द्रावतारोभूद्धरिसेवार्थमेव च ।
विशेषेण हरिं कुक्षौ विज्ञानाच्च हरिः सदा

sa evendrāvatārobhūddharisevārthameva ca |
viśeṣeṇa hariṃ kukṣau vijñānācca hariḥ sadā

3,28.26

अतो विकुक्षिनामासौ भूलोके विश्रुतः सदा ।
रामपुत्रः कुशः प्रोक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः

ato vikukṣināmāsau bhūloke viśrutaḥ sadā |
rāmaputraḥ kuśaḥ prokta indra eva prakīrtitaḥ

3,28.27

वाल्मीकिऋषिणा यस्मात्कुशेनैव विनिर्मितः ।
अतः कुश इति प्रोक्तो जानकीनन्दनः प्रभुः

vālmīkiṛṣiṇā yasmātkuśenaiva vinirmitaḥ |
ataḥ kuśa iti prokto jānakīnandanaḥ prabhuḥ

3,28.28

इन्द्रद्युम्नः पुरेद्रस्तु गाधी वाली तथार्जुनः ।
विकुक्षिः कुश एवैते सप्त चेन्द्राः प्रकीर्तिताः

indradyumnaḥ puredrastu gādhī vālī tathārjunaḥ |
vikukṣiḥ kuśa evaite sapta cendrāḥ prakīrtitāḥ

3,28.29

यः कृष्णपुत्त्रः प्रद्युम्नः काम एव प्रकीर्तितः ।
प्रकृष्टप्रकाशरूपत्वात्प्रद्युम्न इति नामवान्

yaḥ kṛṣṇaputtraḥ pradyumnaḥ kāma eva prakīrtitaḥ |
prakṛṣṭaprakāśarūpatvātpradyumna iti nāmavān

3,28.30

या रामभ्राता भरतः काम एवाभवद्भुवि ।
रामाज्ञां भरते यस्मात्तस्माद्भरतनामकः

yā rāmabhrātā bharataḥ kāma evābhavadbhuvi |
rāmājñāṃ bharate yasmāttasmādbharatanāmakaḥ

3,28.31

चक्राभिमानि कामस्तु सुदर्शन इति स्मृतः ।
ब्रह्मैव कृष्णपुत्रस्तु सांबो जाम्बवतीसुतः

cakrābhimāni kāmastu sudarśana iti smṛtaḥ |
brahmaiva kṛṣṇaputrastu sāṃbo jāmbavatīsutaḥ

3,28.32

कामावतारो विज्ञेयः संदेहो नात्र विद्यते ।
यो रुद्रपुत्रः स्कन्दस्तु काम एव प्रकीर्तितः

kāmāvatāro vijñeyaḥ saṃdeho nātra vidyate |
yo rudraputraḥ skandastu kāma eva prakīrtitaḥ

3,28.33

रिपूनास्कं दते नित्यमतः स्कन्द इति स्मृतः ।
यो वा सनत्कुमारस्तु ब्रह्मपुत्रः खगाधिप ।
कामावतारो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा

ripūnāskaṃ date nityamataḥ skanda iti smṛtaḥ |
yo vā sanatkumārastu brahmaputraḥ khagādhipa |
kāmāvatāro vijñeyo nātra kāryā vicāraṇā

3,28.34

सुदर्शनश्च परमः प्रद्युम्नः सांब एव च ।
सनत्कुमारः सांबश्चषडेते कामरूपकाः

sudarśanaśca paramaḥ pradyumnaḥ sāṃba eva ca |
sanatkumāraḥ sāṃbaścaṣaḍete kāmarūpakāḥ

3,28.35

ततश्च इन्द्रकामावप्युमादिभ्यो दशावरौ ।
तयोर्मध्ये तु गरुड काम इन्द्राधमः स्मृतः

tataśca indrakāmāvapyumādibhyo daśāvarau |
tayormadhye tu garuḍa kāma indrādhamaḥ smṛtaḥ

3,28.36

प्राणस्त्वहङ्कार एव अहङ्कारकसंज्ञकः ।
गरुत्मदंशो विज्ञेयः कामेन्द्राभ्यां दशाधमः

prāṇastvahaṅkāra eva ahaṅkārakasaṃjñakaḥ |
garutmadaṃśo vijñeyaḥ kāmendrābhyāṃ daśādhamaḥ

3,28.37

तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु वीन्द्र समाहितः ।
श्रवणान्मोक्षमाप्नोति महापापाद्विमुच्यते

tadanantarajānvakṣye śṛṇu vīndra samāhitaḥ |
śravaṇānmokṣamāpnoti mahāpāpādvimucyate

3,28.38

कामपुत्रोनिरुद्धो ऽपि हरेरन्यः प्रकीर्तितः ।
स एवाभूद्धरेः सेवां कर्तुं रामानुजो भुवि

kāmaputroniruddho 'pi hareranyaḥ prakīrtitaḥ |
sa evābhūddhareḥ sevāṃ kartuṃ rāmānujo bhuvi

3,28.39

शत्रुघ्न इति विख्यातः शत्रून्सूदयते यतः ।
अनिरुद्धः कृष्णपुत्रो प्रद्युम्नाद्यो ऽजनिष्ट ह

śatrughna iti vikhyātaḥ śatrūnsūdayate yataḥ |
aniruddhaḥ kṛṣṇaputro pradyumnādyo 'janiṣṭa ha

3,28.40

संकर्षणादिरूपैस्तु त्रिभिराविष्ट एव सः ।
एवं द्विरूपो विज्ञेयो ह्यनिरुद्धो महामतिः

saṃkarṣaṇādirūpaistu tribhirāviṣṭa eva saḥ |
evaṃ dvirūpo vijñeyo hyaniruddho mahāmatiḥ

3,28.41

कामभार्या रतिर्या तु द्विरूपा संप्रकीर्तिता ।
रुग्मपुत्री रुग्मवती कामभार्या प्रकीर्तिता

kāmabhāryā ratiryā tu dvirūpā saṃprakīrtitā |
rugmaputrī rugmavatī kāmabhāryā prakīrtitā

3,28.42

अतिप्रकाशयुक्तत्वात्तस्माद्रुग्मवती स्मृता ।
दुर्योधनस्य या पुत्री लक्षणा सा रतिः स्मृता

atiprakāśayuktatvāttasmādrugmavatī smṛtā |
duryodhanasya yā putrī lakṣaṇā sā ratiḥ smṛtā

3,28.43

काष्ठा सांबस्य भार्या सा लक्षणं संयुनक्त्यतः ।
लक्षणाभिधयाभूमौ दुष्ट वीर्योद्भवा ह्यपि

kāṣṭhā sāṃbasya bhāryā sā lakṣaṇaṃ saṃyunaktyataḥ |
lakṣaṇābhidhayābhūmau duṣṭa vīryodbhavā hyapi

3,28.44

एवं द्विरूपा विज्ञेया कामभार्या रतिः स्मृता ।
स्वायंभुवो ब्रह्मपुत्रो मनुस्त्वाद्यो गुरौ समः ।
राजधर्मेण विष्णोश्च जातः प्रीणयितुं हरेः

evaṃ dvirūpā vijñeyā kāmabhāryā ratiḥ smṛtā |
svāyaṃbhuvo brahmaputro manustvādyo gurau samaḥ |
rājadharmeṇa viṣṇośca jātaḥ prīṇayituṃ hareḥ

3,28.45

बृहस्पतिर्देवागुरुर्महात्मा तस्यावतारास्त्रय आसन् खगेन्द्र ।
रामावतारे भरताख्यो बभूव ह्यंभोजजावेशयुतो बृहस्पतिः

bṛhaspatirdevāgururmahātmā tasyāvatārāstraya āsan khagendra |
rāmāvatāre bharatākhyo babhūva hyaṃbhojajāveśayuto bṛhaspatiḥ

3,28.46

देवावतारान्वानरांस्तारयित्वा श्रीरामदिव्याऽचरितान्यवादीत् ।
अतो ह्यसौ नारनामा बभूव ह्यङ्गत्वमाप्तुं रामदेवस्य भूम्याम्

devāvatārānvānarāṃstārayitvā śrīrāmadivyā'caritānyavādīt |
ato hyasau nāranāmā babhūva hyaṅgatvamāptuṃ rāmadevasya bhūmyām

3,28.47

कृष्णावतारे द्रोणनामा बभूव अंभोजजावेशयुतो बृहस्यपतिः ।
यस्माद्दोणात्संभभूव गुरुश्च तस्मादसौ द्रोणसंज्ञो बभूव

kṛṣṇāvatāre droṇanāmā babhūva aṃbhojajāveśayuto bṛhasyapatiḥ |
yasmāddoṇātsaṃbhabhūva guruśca tasmādasau droṇasaṃjño babhūva

3,28.48

भूभारभूताद्युद्धृतौ ह्यङ्गभूतो विष्णोः सेवां कर्तुमेवास भूमौ ।
बृहस्पतिः पवनावेशपुक्ता स उद्धवश्चेत्यमिधानमाप

bhūbhārabhūtādyuddhṛtau hyaṅgabhūto viṣṇoḥ sevāṃ kartumevāsa bhūmau |
bṛhaspatiḥ pavanāveśapuktā sa uddhavaścetyamidhānamāpa

3,28.49

यस्मादुत्कृष्टो हरिरत्र सम्यगतो ह्यसौ बुधवन्नाम चाप ।
सखा ह्यभूत्कृष्णदेवस्य नित्यं महामतिः सर्वलोकेषु पुज्वः

yasmādutkṛṣṭo hariratra samyagato hyasau budhavannāma cāpa |
sakhā hyabhūtkṛṣṇadevasya nityaṃ mahāmatiḥ sarvalokeṣu pujvaḥ

3,28.50

दक्षिणाङ्गुष्ठजो दक्षो ब्रह्मपुत्रो महामतिः ।
कन्यां सृष्ट्वा हरेः प्रीणन्नास भूमा प्रजापतिः ।
पुत्रानुदपादयद्दक्षस्त्वतो दक्ष इति स्मृतः

dakṣiṇāṅguṣṭhajo dakṣo brahmaputro mahāmatiḥ |
kanyāṃ sṛṣṭvā hareḥ prīṇannāsa bhūmā prajāpatiḥ |
putrānudapādayaddakṣastvato dakṣa iti smṛtaḥ

3,28.51

शचीं भर्यां देवराजस्य विद्धि तस्या ह्यवतारं शृणु सम्यक् खगेन्द्र ।
रामावतारे नाम तारा बभूव सा वालिपत्नी शचीसजका च

śacīṃ bharyāṃ devarājasya viddhi tasyā hyavatāraṃ śṛṇu samyak khagendra |
rāmāvatāre nāma tārā babhūva sā vālipatnī śacīsajakā ca

3,28.52

रामान्मृते वालिसंज्ञे पतौ हि सुग्रीवसंगं सा चकाराथ तारा ।
अतो नागात्स्वर्गलोकं च तारा क्व वा यायादन्तरिक्षे न पापा

rāmānmṛte vālisaṃjñe patau hi sugrīvasaṃgaṃ sā cakārātha tārā |
ato nāgātsvargalokaṃ ca tārā kva vā yāyādantarikṣe na pāpā

3,28.53

कृष्णावतारे सैव तारा च वीन्द्र बभूव भूमौ विजयस्य पत्नी ।
पिशङ्गदेति ह्यभिधा स्याच्च तस्याः सामीप्यमस्यास्त्वजुंनवेव चासीत्

kṛṣṇāvatāre saiva tārā ca vīndra babhūva bhūmau vijayasya patnī |
piśaṅgadeti hyabhidhā syācca tasyāḥ sāmīpyamasyāstvajuṃnaveva cāsīt

3,28.54

उत्पादयित्वा बभ्रुवाहं च पुत्रं तस्यां त्यक्त्वा ह्यर्जुनो वै महात्मा ।
अतश्चोभे वारचित्राङ्गदे च शचीरूपे नात्र विवार्यमस्ति

utpādayitvā babhruvāhaṃ ca putraṃ tasyāṃ tyaktvā hyarjuno vai mahātmā |
ataścobhe vāracitrāṅgade ca śacīrūpe nātra vivāryamasti

3,28.55

पुलोमजा मन्त्रद्युम्नस्य भार्या या काशिका गाधिराजस्य भार्या ।
विकुक्षिभार्या सुमतिश्चेति संज्ञा कुशस्य पत्नी कान्तिमतीति संज्ञा

pulomajā mantradyumnasya bhāryā yā kāśikā gādhirājasya bhāryā |
vikukṣibhāryā sumatiśceti saṃjñā kuśasya patnī kāntimatīti saṃjñā

3,28.56

एता हि सप्त ह्यवराश्च शच्या जानीहि वै नास्ति विचारणात्र ।
शची रतिश्चानिरुद्धो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः ।
षडन्योन्यसमाः प्रोक्ता अहङ्काराद्दशाधमाः

etā hi sapta hyavarāśca śacyā jānīhi vai nāsti vicāraṇātra |
śacī ratiścāniruddho manurdakṣo bṛhaspatiḥ |
ṣaḍanyonyasamāḥ proktā ahaṅkārāddaśādhamāḥ

3,28.57

अथ यः प्रवहो वायुर्मुख्यवायोः सुतो बली ।
स वायुषु महानद्य स वै कोणाधिपस्तथा

atha yaḥ pravaho vāyurmukhyavāyoḥ suto balī |
sa vāyuṣu mahānadya sa vai koṇādhipastathā

3,28.58

नासिकासु स एवोक्तो भौतिकस्तुल्य एव च ।
अतिवाहः स एवोक्तः यतो गम्यो मुमुक्षुभिः

nāsikāsu sa evokto bhautikastulya eva ca |
ativāhaḥ sa evoktaḥ yato gamyo mumukṣubhiḥ

3,28.59

दक्षादिभ्यः पञ्चगुणादधमः संप्रकीर्तितः ।
गरुड उवाच ।
प्रवहश्चेति संज्ञां स किमर्थं प्राप तद्वद

dakṣādibhyaḥ pañcaguṇādadhamaḥ saṃprakīrtitaḥ |
garuḍa uvāca |
pravahaśceti saṃjñāṃ sa kimarthaṃ prāpa tadvada

3,28.60

अर्थः कश्चास्ति तन्नाम्नः प्रतीतस्तं वदस्व मे ।
गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान्देवकीसुतः ।
उवाच परमप्रीतः संस्तूय गरुडं हरिः

arthaḥ kaścāsti tannāmnaḥ pratītastaṃ vadasva me |
garuḍenaivamuktastu bhagavāndevakīsutaḥ |
uvāca paramaprītaḥ saṃstūya garuḍaṃ hariḥ

3,28.61

कृष्ण उवाच ।
प्रहर्षेण हरेस्तुल्यान्सर्वदा वहते यतः ।
अतः प्रवहनामासौ कीर्तितः पक्षिसत्तम

kṛṣṇa uvāca |
praharṣeṇa harestulyānsarvadā vahate yataḥ |
ataḥ pravahanāmāsau kīrtitaḥ pakṣisattama

3,28.62

सर्वोत्तमो विष्णुरेवास्ति नाम्ना ब्रह्मादयस्तदधीनाः सदापि ।
मयोक्तमेतत्तु सत्यं न मिथ्या गृह्णामि हस्तेनोरगं कोपयुक्तम्

sarvottamo viṣṇurevāsti nāmnā brahmādayastadadhīnāḥ sadāpi |
mayoktametattu satyaṃ na mithyā gṛhṇāmi hastenoragaṃ kopayuktam

3,28.63

सर्वं नु सत्यं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतुह्यहीन्द्रः ।
एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः

sarvaṃ nu satyaṃ yadi mithyā bhavettu tadā tvasau māṃ daśatuhyahīndraḥ |
evaṃ bruvannuragaṃ kopayuktaṃ samagrahīnnādaśatsopyuraṅgaḥ

3,28.64

एतस्य संधारणादेव वीन्द्र स वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम् ।
यो वा लोके विष्णुमूर्तिं विहाय दैत्यस्वरूपा रेणुकाद्याः कुदेवाः

etasya saṃdhāraṇādeva vīndra sa vāyuputraḥ pravahetyāpa saṃjñām |
yo vā loke viṣṇumūrtiṃ vihāya daityasvarūpā reṇukādyāḥ kudevāḥ

3,28.65

तेषां तथा मत्पितॄणां च पूजा व्यर्था सत्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ।
एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

teṣāṃ tathā matpitṝṇāṃ ca pūjā vyarthā satyaṃ satyametadbravīmi |
etatsarvaṃ yadi mithyā bhavettu tadā tvasau māṃ daśatu hyahīndraḥ

3,28.66

पित्र्यं नयामि प्रविहायैव ये तु पित्रुद्देशात्केवलं यः करोति ।
स पापात्मा नरकान्वै प्रयातीत्येतद्वाक्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि

pitryaṃ nayāmi pravihāyaiva ye tu pitruddeśātkevalaṃ yaḥ karoti |
sa pāpātmā narakānvai prayātītyetadvākyaṃ satyametadbravīmi

3,28.67

न श्रीः स्वतन्त्रा नापि विधिः स्वतन्त्रो न वायुदेवो नापि शिवः स्वतन्त्रः ।
तदन्ये नो गौरिपुलोम जाद्याः किं वक्तव्यं नात्र लोके स्वतन्त्रः

na śrīḥ svatantrā nāpi vidhiḥ svatantro na vāyudevo nāpi śivaḥ svatantraḥ |
tadanye no gauripuloma jādyāḥ kiṃ vaktavyaṃ nātra loke svatantraḥ

3,28.68

ब्रवीमि सत्यं पुरुषो विष्णुरेव सत्यं सत्य भुजमुद्धृत्य सत्यम् ।
एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्र

bravīmi satyaṃ puruṣo viṣṇureva satyaṃ satya bhujamuddhṛtya satyam |
etatsarvaṃ yadi mithyā bhavettu tadā tvasau māṃ daśatu hyahīndra

3,28.69

जीवश्च सत्यः परमात्मा च सत्यस्तयोर्भेदः सत्ये ए तत्सदापि ।
जडश्चसत्यो जीवजडयोश्च भेदो भेदः सत्यः किं च जडैशयोर्भिदा

jīvaśca satyaḥ paramātmā ca satyastayorbhedaḥ satye e tatsadāpi |
jaḍaścasatyo jīvajaḍayośca bhedo bhedaḥ satyaḥ kiṃ ca jaḍaiśayorbhidā

3,28.70

भेदः सत्यः सर्वजीवेषु नित्यं सत्या जडानां च भेदा सदापि ।
एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ दशतु मां ह्यहीन्द्रः

bhedaḥ satyaḥ sarvajīveṣu nityaṃ satyā jaḍānāṃ ca bhedā sadāpi |
etatsarvaṃ yadi mithyā bhavettu tadā tvasau daśatu māṃ hyahīndraḥ

3,28.71

एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः ।
एतस्य संधारणादेववीद्रे सा वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम्

evaṃ bruvannuragaṃ kopayuktaṃ samagrahīnnādaśatsopyuraṅgaḥ |
etasya saṃdhāraṇādevavīdre sā vāyuputraḥ pravahetyāpa saṃjñām

3,28.72

द्वयं स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं त्वं स्वीकुरुष्व द्वयमेव नित्यम् ।
स्नानादिकं च प्रकरोति नित्यं पापी स आत्मा नैव मोक्षं प्रयाति

dvayaṃ svarūpaṃ praviditvaiva pūrvaṃ tvaṃ svīkuruṣva dvayameva nityam |
snānādikaṃ ca prakaroti nityaṃ pāpī sa ātmā naiva mokṣaṃ prayāti

3,28.73

तस्माद्द्वयं प्रविचार्यैव नित्यं सुखी भवेन्नात्र विचार्यमस्ति ।
एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

tasmāddvayaṃ pravicāryaiva nityaṃ sukhī bhavennātra vicāryamasti |
etatsarvaṃ yadi mithyā bhavettu tadā tvasau māṃ daśatu hyahīndraḥ

3,28.74

गरुड उवाच ।
किं तद्द्वयं देवदेवेश किं वा तत्कारणं कीदृशं मे वदस्व ।
द्वयोस्त्यागं कीदृशं मे वदस्व त्यागात्सुखं कीदृशं मे वदस्व

garuḍa uvāca |
kiṃ taddvayaṃ devadeveśa kiṃ vā tatkāraṇaṃ kīdṛśaṃ me vadasva |
dvayostyāgaṃ kīdṛśaṃ me vadasva tyāgātsukhaṃ kīdṛśaṃ me vadasva

3,28.75

श्रीकृष्ण उवाच ।
द्वयं चाहुस्त्विन्द्रिये द्वे बलिष्ठे देहे ह्यस्मिञ् श्रोत्रनेत्रे सुसृष्टे ।
अवान्तरे श्रोत्रनेत्रे खगेन्द्र द्वयं चाहुस्तत्स्वरूपं च वक्ष्ये

śrīkṛṣṇa uvāca |
dvayaṃ cāhustvindriye dve baliṣṭhe dehe hyasmiñ śrotranetre susṛṣṭe |
avāntare śrotranetre khagendra dvayaṃ cāhustatsvarūpaṃ ca vakṣye

3,28.76

श्रोत्रस्वभावो लोक वार्ताश्रुतौ च ह्यतीव मोदस्त्वादरास्वादनेन ।
हरेर्वार्ताश्रवणे दुः खजालं श्रोत्रस्वभावो जडता दमश्च

śrotrasvabhāvo loka vārtāśrutau ca hyatīva modastvādarāsvādanena |
harervārtāśravaṇe duḥ khajālaṃ śrotrasvabhāvo jaḍatā damaśca

3,28.77

नेत्रस्वभावो दर्शने स्त्रीनराणां ह्यत्यादरान्नास्ति निद्रादिकं च ।
हरेर्भक्तानां दर्शने दुः खरूपो विष्णोः पूजादर्शने दुः खजालम्

netrasvabhāvo darśane strīnarāṇāṃ hyatyādarānnāsti nidrādikaṃ ca |
harerbhaktānāṃ darśane duḥ kharūpo viṣṇoḥ pūjādarśane duḥ khajālam

3,28.78

तयोः स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं पुनः पुनः स्वीकरोत्येव मूढः ।
शिश्रं मौर्ख्याच्चैव कुत्रापि योनौ प्रवेशयेत्सर्वदा ह्यादरेण

tayoḥ svarūpaṃ praviditvaiva pūrvaṃ punaḥ punaḥ svīkarotyeva mūḍhaḥ |
śiśraṃ maurkhyāccaiva kutrāpi yonau praveśayetsarvadā hyādareṇa

3,28.79

भयं च लज्जा नैव चास्ते वधूनां तथा नृणां वनितानां यतीनाम् ।
स्वसारं ते ह्यविदित्वा दिनेपि सुवाम यज्ञेन स्वाभावश्च वीन्द्र

bhayaṃ ca lajjā naiva cāste vadhūnāṃ tathā nṛṇāṃ vanitānāṃ yatīnām |
svasāraṃ te hyaviditvā dinepi suvāma yajñena svābhāvaśca vīndra

3,28.80

रसास्वभावो भक्षणे सर्वदापि ह्यनर्पितस्यान्नभक्ष्यस्य विष्णोः ।
तथो पहारस्य च तत्स्वभावः अभक्ष्याणां भक्षणे तत्स्वभावः

rasāsvabhāvo bhakṣaṇe sarvadāpi hyanarpitasyānnabhakṣyasya viṣṇoḥ |
tatho pahārasya ca tatsvabhāvaḥ abhakṣyāṇāṃ bhakṣaṇe tatsvabhāvaḥ

3,28.81

अलेह्यलेहस्य च तत्स्वभावः पातुं त्वपेयस्य च तत्स्वभावः ।
द्वयोः स्वरूपं च विहाय मूढः पुनः पुनः स्वीकरोत्येव नित्यम्

alehyalehasya ca tatsvabhāvaḥ pātuṃ tvapeyasya ca tatsvabhāvaḥ |
dvayoḥ svarūpaṃ ca vihāya mūḍhaḥ punaḥ punaḥ svīkarotyeva nityam

3,28.82

तस्य स्नानं व्यर्थमाहुश्च यस्मात्तस्मात्त्याज्यं न द्वयोः कार्यमेव ।
अभिप्रायं ह्येतमेवं खगेन्द्र जानीहि त्वं प्रहस्यैव नित्यम्

tasya snānaṃ vyarthamāhuśca yasmāttasmāttyājyaṃ na dvayoḥ kāryameva |
abhiprāyaṃ hyetamevaṃ khagendra jānīhi tvaṃ prahasyaiva nityam

3,28.83

भार्याद्वयं ह्यविदित्वा स्वरूपं स्वीकृत्य चैकां प्रविहायैव चैकाम् ।
स्नानादिकं कुरुते मूढबूद्धिः व्यर्थं चाहुर्मोक्षभोगौ च नैव ।
एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः

bhāryādvayaṃ hyaviditvā svarūpaṃ svīkṛtya caikāṃ pravihāyaiva caikām |
snānādikaṃ kurute mūḍhabūddhiḥ vyarthaṃ cāhurmokṣabhogau ca naiva |
etatsarvaṃ yadi mithyā bhavettu tadā tvasau māṃ daśatu hyahīndraḥ

3,28.84

गरुड उवाच ।
भार्याद्वयं किं वद त्वं ममापि तयोः स्वरूपं किं वद त्वं मुरारे ।
तयोर्मध्ये ग्राह्यभार्यां वद त्वमग्राह्यभार्यां चापि सम्यग्वद त्वम्

garuḍa uvāca |
bhāryādvayaṃ kiṃ vada tvaṃ mamāpi tayoḥ svarūpaṃ kiṃ vada tvaṃ murāre |
tayormadhye grāhyabhāryāṃ vada tvamagrāhyabhāryāṃ cāpi samyagvada tvam

3,28.85

श्रीकृष्ण उवाच ।
बुद्धिः पत्नी सा द्विरूपा खगेन्द्र दुष्टा चैका त्वपरा सुष्ठुरूपा ।
तयोर्मध्ये दुष्टरूपा कनिष्ठा ज्येष्ठा तु या सुष्ठुबुद्धिस्वरूपा

śrīkṛṣṇa uvāca |
buddhiḥ patnī sā dvirūpā khagendra duṣṭā caikā tvaparā suṣṭhurūpā |
tayormadhye duṣṭarūpā kaniṣṭhā jyeṣṭhā tu yā suṣṭhubuddhisvarūpā

3,28.86

कनिष्ठया नष्टतां याति जीवः सुतिष्ठन्त्या याति योग्यां प्रतिष्ठाम् ।
कनिष्ठायाः शृणु वक्ष्ये स्वरूपं श्रुत्वा तस्यास्त्यागबुद्धिं कुरुष्व

kaniṣṭhayā naṣṭatāṃ yāti jīvaḥ sutiṣṭhantyā yāti yogyāṃ pratiṣṭhām |
kaniṣṭhāyāḥ śṛṇu vakṣye svarūpaṃ śrutvā tasyāstyāgabuddhiṃ kuruṣva

3,28.87

जीवं यं वै प्रेरयन्ती कनिष्ठा काम्यं धर्मं कुरुते सर्वदापि ।
क्व ब्राह्मणाः क्व च विष्णुर्महात्मा क्व वै कथा क्व च यज्ञाः क्वगावः

jīvaṃ yaṃ vai prerayantī kaniṣṭhā kāmyaṃ dharmaṃ kurute sarvadāpi |
kva brāhmaṇāḥ kva ca viṣṇurmahātmā kva vai kathā kva ca yajñāḥ kvagāvaḥ

3,28.88

क्व चाश्वत्थः क्व च स्नानं क्व शौचमेतत्सर्वं नाम नाशं करोति ।
मूढं पतिं रेणुकां पूजयस्व मायादेव्या दीपदानं कुरुष्व

kva cāśvatthaḥ kva ca snānaṃ kva śaucametatsarvaṃ nāma nāśaṃ karoti |
mūḍhaṃ patiṃ reṇukāṃ pūjayasva māyādevyā dīpadānaṃ kuruṣva

3,28.89

सुभैरवादीन् भज मूढ त्वमन्ध हारिद्रचूर्णन्धारयेः सर्वदापि ।
ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं भजस्व भक्त्या सूत्रं गलबन्धं कुरुष्व

subhairavādīn bhaja mūḍha tvamandha hāridracūrṇandhārayeḥ sarvadāpi |
jyeṣṭhāṣṭamyāṃ jyeṣṭhadevīṃ bhajasva bhaktyā sūtraṃ galabandhaṃ kuruṣva

3,28.90

मरिगन्धाष्टम्यां मरिगन्धं भजस्व तथा सूत्रं स्वगले धारयस्व ।
दीपस्तंभं सुदिने पूजयस्व तत्सूत्रमेव स्वगले धारयस्व

marigandhāṣṭamyāṃ marigandhaṃ bhajasva tathā sūtraṃ svagale dhārayasva |
dīpastaṃbhaṃ sudine pūjayasva tatsūtrameva svagale dhārayasva

3,28.91

महालक्ष्मीं चाद्यलक्ष्मीं च सम्यक् पूजां कुरु त्वं हि भक्त्याथ जीव ।
लक्ष्मीसूत्रं स्वागले धारयस्व महालक्ष्मीवान् भवसीत्युत्तरत्र

mahālakṣmīṃ cādyalakṣmīṃ ca samyak pūjāṃ kuru tvaṃ hi bhaktyātha jīva |
lakṣmīsūtraṃ svāgale dhārayasva mahālakṣmīvān bhavasītyuttaratra

3,28.92

विहाय मौञ्जीदिवसे भाग्यकामः सुगुग्गुलान्धारयस्वातिभक्त्या ।
सुवासिनीः पूजयस्वाशु भक्त्या गन्धैः पुष्पैर्धूपदीपैः प्रतोष्य

vihāya mauñjīdivase bhāgyakāmaḥ suguggulāndhārayasvātibhaktyā |
suvāsinīḥ pūjayasvāśu bhaktyā gandhaiḥ puṣpairdhūpadīpaiḥ pratoṣya

3,28.93

वरार्तिक्यं कांस्यपात्रे निधाय कुर्वार्तिक्यं देवतादेवतानाम् ।
पिचुमन्दपत्राणि वितत्य भूमौ नमस्व त्वं क्षम्यतां चेति चोक्त्वा

varārtikyaṃ kāṃsyapātre nidhāya kurvārtikyaṃ devatādevatānām |
picumandapatrāṇi vitatya bhūmau namasva tvaṃ kṣamyatāṃ ceti coktvā

3,28.94

महादेवीं पूजयस्वाद्य भक्त्या सद्वैष्णवानां मा ददस्वाप्यथान्नम् ।
सद्वैष्णवानां यदि वान्नं ददासि भाग्यं च ते पश्यतो नाशमेति

mahādevīṃ pūjayasvādya bhaktyā sadvaiṣṇavānāṃ mā dadasvāpyathānnam |
sadvaiṣṇavānāṃ yadi vānnaṃ dadāsi bhāgyaṃ ca te paśyato nāśameti

3,28.95

स्ववामहस्ते वेणुपात्रे निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते पते त्वम् ।
उत्तिष्ठ भोः पञ्चगृहेषु भिक्षां कुरुष्व सम्यक् प्रविहायैव लज्जाम्

svavāmahaste veṇupātre nidhāya dīpaṃ dhṛtvā savyahaste pate tvam |
uttiṣṭha bhoḥ pañcagṛheṣu bhikṣāṃ kuruṣva samyak pravihāyaiva lajjām

3,28.96

आदौ गृहे षड्रसान्नं च कुत्वा जगद्गोप्यं भोजनं त्वं कुरुष्व ।
तच्छेषान्नं भोजयित्वा पते त्वं तासां च रे शरणं त्वं कुरुष्व

ādau gṛhe ṣaḍrasānnaṃ ca kutvā jagadgopyaṃ bhojanaṃ tvaṃ kuruṣva |
taccheṣānnaṃ bhojayitvā pate tvaṃ tāsāṃ ca re śaraṇaṃ tvaṃ kuruṣva

3,28.97

तासं हस्तं पुस्तके स्तापयित्वा त्राहित्येवं तन्मुखैर्वाचयस्व ।
त्वं खड्गदेवं पूजयस्वाद्यभर्तस्तत्सेवकान्पूजयस्वाद्य सम्यक्

tāsaṃ hastaṃ pustake stāpayitvā trāhityevaṃ tanmukhairvācayasva |
tvaṃ khaḍgadevaṃ pūjayasvādyabhartastatsevakānpūjayasvādya samyak

3,28.98

तैः सार्धं त्वं श्वानशब्दं कुरुष्व हरिद्राचूर्णंसर्वदा त्वं दधस्व ।
कुरुष्व त्वं भीमसेनस्य पूजां पञ्चामृतैः षोडशभिश्चोपचारैः

taiḥ sārdhaṃ tvaṃ śvānaśabdaṃ kuruṣva haridrācūrṇaṃsarvadā tvaṃ dadhasva |
kuruṣva tvaṃ bhīmasenasya pūjāṃ pañcāmṛtaiḥ ṣoḍaśabhiścopacāraiḥ

3,28.99

तत्कौपीनं रौप्यजं कारयित्वा समर्पयित्वा दीपमालां कुरुष्व ।
तद्दासवर्यान् भोजयस्वाद्य भक्त्या गर्जस्व त्वं भीमभीमेति सुष्ठु

tatkaupīnaṃ raupyajaṃ kārayitvā samarpayitvā dīpamālāṃ kuruṣva |
taddāsavaryān bhojayasvādya bhaktyā garjasva tvaṃ bhīmabhīmeti suṣṭhu

3,28.100

तद्दासवर्यान्मोदयस्व स्ववस्त्रैर्मद्यैर्मांसद्रव्यजालेन नित्यम् ।
महादेवं पूजयस्वाद्य सम्यग् महारुद्रैरतिरुद्रैश्च सम्यक्

taddāsavaryānmodayasva svavastrairmadyairmāṃsadravyajālena nityam |
mahādevaṃ pūjayasvādya samyag mahārudrairatirudraiśca samyak

3,28.101

हरेत्युक्त्वा जङ्गमान्पूजयस्वशैवागमे निपुणाञ्छूद्रजातान् ।
शाकंभरीं विविसः सर्वशाकान्सुपाचयित्वा च गृहे गृहे च

haretyuktvā jaṅgamānpūjayasvaśaivāgame nipuṇāñchūdrajātān |
śākaṃbharīṃ vivisaḥ sarvaśākānsupācayitvā ca gṛhe gṛhe ca

3,28.102

ददस्व भक्त्या परमादरेण स्वलङ्कृत्य प्रास्तुवंस्तद्गुणांश्च ।
कुलादेवं पूजयस्वाद्य भक्त्या त्वं दृग्भ्यां वै तद्दिने शंभुबुद्ध्या

dadasva bhaktyā paramādareṇa svalaṅkṛtya prāstuvaṃstadguṇāṃśca |
kulādevaṃ pūjayasvādya bhaktyā tvaṃ dṛgbhyāṃ vai taddine śaṃbhubuddhyā

3,28.103

तद्भक्तवर्यान्पूजयस्वाद्य सम्यक् तत्पादमूले वन्दनं त्वं कुरुष्व ।
सुपञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं पूजां कुरुष्व क्षीरलाजादिकैश्च

tadbhaktavaryānpūjayasvādya samyak tatpādamūle vandanaṃ tvaṃ kuruṣva |
supañcamyāṃ mṛnmayīṃ śeṣamūrtiṃ pūjāṃ kuruṣva kṣīralājādikaiśca

3,28.104

सुनागपाशं हि गले च बद्ध्वा तच्छेषान्नं भोजयेर्भोः पुनस्त्वम् ।
दिने चतुर्थे भोज यस्वाद्य भक्त्या नैवेद्यान्नं भोजयस्वाद्य सुष्ठु

sunāgapāśaṃ hi gale ca baddhvā taccheṣānnaṃ bhojayerbhoḥ punastvam |
dine caturthe bhoja yasvādya bhaktyā naivedyānnaṃ bhojayasvādya suṣṭhu

3,28.105

इत्यादिकं प्रेरयित्वा पतिं सा जीवेन नष्टं प्रिकरोत्येव नित्यम् ।
तस्याः संगाज्जीवरूपः पतिस्त्वां सम्यग्दष्टामिहलोके परत्र

ityādikaṃ prerayitvā patiṃ sā jīvena naṣṭaṃ prikarotyeva nityam |
tasyāḥ saṃgājjīvarūpaḥ patistvāṃ samyagdaṣṭāmihaloke paratra

3,28.106

तस्याः संगं सुविदूरं विसृज्यचेष्ट्वा समग्रं कुरु सर्वदा त्वम् ।
सुबुद्धिरूपा त्वीरयन्ती जगाद भजस्व विष्णुं परमादरेण

tasyāḥ saṃgaṃ suvidūraṃ visṛjyaceṣṭvā samagraṃ kuru sarvadā tvam |
subuddhirūpā tvīrayantī jagāda bhajasva viṣṇuṃ paramādareṇa

3,28.107

हरिं विनान्यं न भजस्व नित्यं सा रेणुका त्वां तु न पालयिष्यति ।
अदृष्टनामा हरिरिवे हि नित्यं फलप्रदो यदि न स्यात्खगेन्द्र

hariṃ vinānyaṃ na bhajasva nityaṃ sā reṇukā tvāṃ tu na pālayiṣyati |
adṛṣṭanāmā haririve hi nityaṃ phalaprado yadi na syātkhagendra

3,28.108

जुगुप्सितां श्रुत्यनुक्तां च देवीं पतिद्रुहां सर्वदा सेवयित्वा ।
तस्याः प्रसादात्कुष्ठभगन्दराद्यैर्भुक्त्वा दुः खं संयमिनीं प्रयाहि

jugupsitāṃ śrutyanuktāṃ ca devīṃ patidruhāṃ sarvadā sevayitvā |
tasyāḥ prasādātkuṣṭhabhagandarādyairbhuktvā duḥ khaṃ saṃyaminīṃ prayāhi

3,28.109

तदा कुदवी कुत्र गता वदस्वमे ह्यतः पते त्वं न भजस्व देवीम् ।
पते भज त्वं ब्राह्मणान्वैष्णवांश्च संसारदुः खात्तारन्सुष्ठुरूपान्

tadā kudavī kutra gatā vadasvame hyataḥ pate tvaṃ na bhajasva devīm |
pate bhaja tvaṃ brāhmaṇānvaiṣṇavāṃśca saṃsāraduḥ khāttāransuṣṭhurūpān

3,28.110

सेवादिकं प्रवीहायैव स्वच्छं मायादेव्या भजनात्किं वदस्व ।
ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं ह्यलक्ष्मीं लक्ष्मीति बुद्ध्या पूजयित्वा च सम्यक्

sevādikaṃ pravīhāyaiva svacchaṃ māyādevyā bhajanātkiṃ vadasva |
jyeṣṭhāṣṭamyāṃ jyeṣṭhadevīṃ hyalakṣmīṃ lakṣmīti buddhyā pūjayitvā ca samyak

3,28.111

तस्याः सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा नानादुः खं ह्यनुभूयाः पते त्वम् ।
यदा पते यमादूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानैः कशाभिः

tasyāḥ sūtraṃ galabaddhaṃ ca kṛtvā nānāduḥ khaṃ hyanubhūyāḥ pate tvam |
yadā pate yamādūtaiśca pāśairbaddhvā ca samyak tāḍyamānaiḥ kaśābhiḥ

3,28.112

तदा ह्यलक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व ।
पते भज त्वं सर्वदा वायुतत्त्वं न चाश्रयेस्त्वं सूक्ष्मस्कन्दं च मूढ

tadā hyalakṣmīḥ kutra palāyate 'sāvato mūlaṃ viṣṇupādaṃ bhajasva |
pate bhaja tvaṃ sarvadā vāyutattvaṃ na cāśrayestvaṃ sūkṣmaskandaṃ ca mūḍha

3,28.113

तद्वत्तं त्वं नवनीतं च भक्त्या तदुच्छिष्टं भक्षयित्वा पते हि ।
तस्याश्च सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा इहैव दुः खान्यनुभूयाः पते त्वम्

tadvattaṃ tvaṃ navanītaṃ ca bhaktyā taducchiṣṭaṃ bhakṣayitvā pate hi |
tasyāśca sūtraṃ galabaddhaṃ ca kṛtvā ihaiva duḥ khānyanubhūyāḥ pate tvam

3,28.114

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः ।
तदा स्कन्दः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

yadā pate yamadūtaiśca pāśairbaddhvā ca samyak tāḍyamānaḥ kaśābhiḥ |
tadā skandaḥ kutra palāyate 'sāvato mūlaṃ viṣṇupādaṃ bhajasva

3,28.115

दीपस्तंभं दापयित्वा पते त्वं सूत्रं च बद्ध्वा स्वगले च भक्त्या ।
तदा बद्ध्वा यमदूतैश्च पाशैर्दीपस्तंभैस्ताड्यमानस्तु सम्यक्

dīpastaṃbhaṃ dāpayitvā pate tvaṃ sūtraṃ ca baddhvā svagale ca bhaktyā |
tadā baddhvā yamadūtaiśca pāśairdīpastaṃbhaistāḍyamānastu samyak

3,28.116

दीपस्तंभः कुत्र पलायितोभूदतो मूलं विष्णुपादं भजस्व ।
लक्ष्मीदिने पूजयित्वा च लक्ष्मीं सूत्रं तस्याः स्वगले धारय त्वम्

dīpastaṃbhaḥ kutra palāyitobhūdato mūlaṃ viṣṇupādaṃ bhajasva |
lakṣmīdine pūjayitvā ca lakṣmīṃ sūtraṃ tasyāḥ svagale dhāraya tvam

3,28.117

यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बध्वा सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः ।
तदा लक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

yadā pate yamadūtaiśca pāśairbadhvā samyak tāḍyamānaḥ kaśābhiḥ |
tadā lakṣmīḥ kutra palāyate 'sāvato mūlaṃ viṣṇupādaṃ bhajasva

3,28.118

विवाहमैञ्जीदिवसे मूढबुद्धे जुगुसितान्धारयित्वा सुभक्त्या ।
वरारार्तिकं कांस्यपात्रे निधाय कृत्वार्तिक्यं उदौदैति शब्दम्

vivāhamaiñjīdivase mūḍhabuddhe jugusitāndhārayitvā subhaktyā |
varārārtikaṃ kāṃsyapātre nidhāya kṛtvārtikyaṃ udaudaiti śabdam

3,28.119

तथैव दष्ट्वा पिचुमन्दस्य पत्रं सुनर्तयित्वा परमादरेण ।
यदा तदा यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वाबद्ध्वा ताड्यमानश्च सम्यक्

tathaiva daṣṭvā picumandasya patraṃ sunartayitvā paramādareṇa |
yadā tadā yamadūtaiśca pāśairbaddhvābaddhvā tāḍyamānaśca samyak

3,28.120

तव स्वामिन्कुलदेवो महात्मन्पलायितः कुत्र मे तद्वदस्व ।
स्वदेहानां पूजयित्वा च सम्यक्कण्ठाभरणैर्विधुराणां च केशैः

tava svāminkuladevo mahātmanpalāyitaḥ kutra me tadvadasva |
svadehānāṃ pūjayitvā ca samyakkaṇṭhābharaṇairvidhurāṇāṃ ca keśaiḥ

3,28.121

संतिष्ठमाने यमदूता बलिष्ठा संताड्यमाने मुसलैर्भिन्दिपालैः ।
यदा तदा कुत्र पलायिता सा केशैर्विहीना लंबकर्णं च कृत्वा

saṃtiṣṭhamāne yamadūtā baliṣṭhā saṃtāḍyamāne musalairbhindipālaiḥ |
yadā tadā kutra palāyitā sā keśairvihīnā laṃbakarṇaṃ ca kṛtvā

3,28.122

स्ववामहस्ते वेणुपात्रं निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते च मूढः ।
गृहेगृहे भैक्षचर्यां च कृत्वा संतिष्ठमाने स्वगृहं चैव देवी

svavāmahaste veṇupātraṃ nidhāya dīpaṃ dhṛtvā savyahaste ca mūḍhaḥ |
gṛhegṛhe bhaikṣacaryāṃ ca kṛtvā saṃtiṣṭhamāne svagṛhaṃ caiva devī

3,28.123

यदा तदा यमदूतैश्च मूढ दीपैः सहस्रैर्दह्यमानश्च सम्यक् ।
निर्नासिका रेणुका मूढबुद्धे पलायिता कुत्र सा मे वदस्व

yadā tadā yamadūtaiśca mūḍha dīpaiḥ sahasrairdahyamānaśca samyak |
nirnāsikā reṇukā mūḍhabuddhe palāyitā kutra sā me vadasva

3,28.124

सदा मूढं खड्गदेवं च भक्त्या तं भक्तवत्पूजयित्वा च सम्यक् ।
तैः सार्धं त्वं श्वानवद्गर्जयित्वा संतिष्ठमाने स्वगृहे चैव नित्यम्

sadā mūḍhaṃ khaḍgadevaṃ ca bhaktyā taṃ bhaktavatpūjayitvā ca samyak |
taiḥ sārdhaṃ tvaṃ śvānavadgarjayitvā saṃtiṣṭhamāne svagṛhe caiva nityam

3,28.125

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमानस्तत्र शब्दं प्रकुर्वन् ।
संतिष्ठमाने भक्तवर्यं विहाय तदा देवः कुत्र पलायितोभूत्

yadā tadā yamadūtaiśca samyak saṃtāḍyamānastatra śabdaṃ prakurvan |
saṃtiṣṭhamāne bhaktavaryaṃ vihāya tadā devaḥ kutra palāyitobhūt

3,28.126

स पार्थक्याद्भीमसेनप्रतीकं पञ्चामृतैः पूजयित्वा च सम्यक् ।
सुव्यञ्जने चान्नकौपीनमेव दत्त्वा मूढस्तिष्ठमाने स्वगेहे

sa pārthakyādbhīmasenapratīkaṃ pañcāmṛtaiḥ pūjayitvā ca samyak |
suvyañjane cānnakaupīnameva dattvā mūḍhastiṣṭhamāne svagehe

3,28.127

यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने यममार्गे च मूढः ।
भीमः स वै कुत्र पलायितोभूतो मूलं विष्णुपादं भजस्व

yadā tadā yamadūtaiśca samyak saṃtāḍyamāne yamamārge ca mūḍhaḥ |
bhīmaḥ sa vai kutra palāyitobhūto mūlaṃ viṣṇupādaṃ bhajasva

3,28.128

महादेवं पूजयित्वा च सम्यक् हरेत्युक्त्वा स्वगृहे विद्यमाने ।
यदा गृहं दह्यते वह्निना तु तदा हरः कुत्र पलायितोभूत्

mahādevaṃ pūjayitvā ca samyak haretyuktvā svagṛhe vidyamāne |
yadā gṛhaṃ dahyate vahninā tu tadā haraḥ kutra palāyitobhūt

3,28.129

शाकं भरीदिवसे सर्वमेव शाकंभरी सा च देवी महात्मन् ।
पलायिता कुत्र मे त्वं वदस्व कुलालदेवं पूजयित्वा च भक्त्या

śākaṃ bharīdivase sarvameva śākaṃbharī sā ca devī mahātman |
palāyitā kutra me tvaṃ vadasva kulāladevaṃ pūjayitvā ca bhaktyā

3,28.1130

कार्पासं वै तेन दत्तं गृहीत्वा संतिष्ठमाने यमदूतैश्च सम्यक् ।
संहन्यमानस्तीक्षणधारैः कुठारैः कुलालदेवं च सुदंष्ट्रनेत्रम् ।
विहाय वै कुत्र पलायितोभून्न ज्ञायते ऽन्वेषणाच्चापि केन

kārpāsaṃ vai tena dattaṃ gṛhītvā saṃtiṣṭhamāne yamadūtaiśca samyak |
saṃhanyamānastīkṣaṇadhāraiḥ kuṭhāraiḥ kulāladevaṃ ca sudaṃṣṭranetram |
vihāya vai kutra palāyitobhūnna jñāyate 'nveṣaṇāccāpi kena

3,28.131

यदा पञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं संपूज्य भक्त्या विद्यमाने स्वगेहे ।
तदा बद्ध्वा यमदूताश्च सम्यक् संनह्यमाने नागपाशैश्चबद्ध्वा

yadā pañcamyāṃ mṛnmayīṃ śeṣamūrtiṃ saṃpūjya bhaktyā vidyamāne svagehe |
tadā baddhvā yamadūtāśca samyak saṃnahyamāne nāgapāśaiścabaddhvā

3,28.132

स्वभक्तवर्यं प्रविहाय नागः पलायितः कुत्र वै संवद त्वम् ।
दूर्वाङ्कुरैर्मोदकैः पूजयित्वा विनायकं पञ्चखाद्यैस्तथैव

svabhaktavaryaṃ pravihāya nāgaḥ palāyitaḥ kutra vai saṃvada tvam |
dūrvāṅkurairmodakaiḥ pūjayitvā vināyakaṃ pañcakhādyaistathaiva

3,28.133

संतिष्ठंमाने यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने तप्तदण्डैश्च मूढ ।
दन्तं विहायैव च विघ्नराजः पलायितः कुत्र मे तं वदत्वम्

saṃtiṣṭhaṃmāne yamadūtaiśca samyak saṃtāḍyamāne taptadaṇḍaiśca mūḍha |
dantaṃ vihāyaiva ca vighnarājaḥ palāyitaḥ kutra me taṃ vadatvam

Chapter 3.28 (part 2/2)

3,28.134

विवाहकाले पिष्टदेवीं सुभक्त्या संपूजयित्वा विद्यमानो गृहे स्वे ।
यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संपीड्यमानो यममार्गे स मूढः

vivāhakāle piṣṭadevīṃ subhaktyā saṃpūjayitvā vidyamāno gṛhe sve |
yadā tadā yamadūtaiśca baddhvā saṃpīḍyamāno yamamārge sa mūḍhaḥ

3,28.135

विष्ठादेवी पीड्यमानं च भक्तं विहाय सा कुत्र पलायिताभूत् ।
विवाहकाले रजकस्य गेहं गत्वा सम्यक् प्रार्थयित्वा च मूढः

viṣṭhādevī pīḍyamānaṃ ca bhaktaṃ vihāya sā kutra palāyitābhūt |
vivāhakāle rajakasya gehaṃ gatvā samyak prārthayitvā ca mūḍhaḥ

3,28.136

यस्तंभसूत्रं कलशे परीत्य पूजां कृत्वा विद्यमानो गृहे स्वे ।
यदा तदा यमदूतश्च सम्यक् तं स्तंभसूत्रं तस्य मुखे निधाय

yastaṃbhasūtraṃ kalaśe parītya pūjāṃ kṛtvā vidyamāno gṛhe sve |
yadā tadā yamadūtaśca samyak taṃ staṃbhasūtraṃ tasya mukhe nidhāya

3,28.137

संताड्यमाने संतभसूत्रस्थदेवी पलायिता कुत्र मे संवदस्व ।
विवाहकाले पूजयित्वा च सम्यक् चण्डालदेवीं भक्तवश्यां च तस्याः

saṃtāḍyamāne saṃtabhasūtrasthadevī palāyitā kutra me saṃvadasva |
vivāhakāle pūjayitvā ca samyak caṇḍāladevīṃ bhaktavaśyāṃ ca tasyāḥ

3,28.138

तद्भक्तवर्यैः शूर्पमध्ये च तीरे संसेवयित्वा विद्यमानो गृहेस्वे ।
यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमानो यममार्गे महद्भिः

tadbhaktavaryaiḥ śūrpamadhye ca tīre saṃsevayitvā vidyamāno gṛhesve |
yadā tadā yamadūtaiśca baddhvā saṃtāḍyamāno yamamārge mahadbhiḥ

3,28.139

चूलेदवी क्व पलायिताभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व ।
ज्वरादिभिः पीड्यमाने स्वपुत्रे गृहे स्थितं ब्रह्मदेवं च सम्यक्

cūledavī kva palāyitābhūtsumūḍhabuddhe viṣṇupādaṃ bhajasva |
jvarādibhiḥ pīḍyamāne svaputre gṛhe sthitaṃ brahmadevaṃ ca samyak

3,28.140

धूर्पैर्दीपैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पुष्पैः पूजां कृत्वा विद्यमानश्च गेहे ।
यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने वेणुपाशादिभिश्च

dhūrpairdīpairbhakṣyabhojyaiśca puṣpaiḥ pūjāṃ kṛtvā vidyamānaśca gehe |
yadā tadā yamadūtaiśca baddhvā saṃtāḍyamāne veṇupāśādibhiśca

3,28.141

स ब्रह्मदेवः क्व पलायितोभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व ।
सन्तानार्थं बृहतीं पूजयित्वा गलेन बद्ध्वा बृहतीं वै फलं च

sa brahmadevaḥ kva palāyitobhūtsumūḍhabuddhe viṣṇupādaṃ bhajasva |
santānārthaṃ bṛhatīṃ pūjayitvā galena baddhvā bṛhatīṃ vai phalaṃ ca

3,28.142

संतिष्ठमाने यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने बृहतीकण्टकैश्च ।
तदा देवी बृहती मूढबुद्धे पलायिता कुत्र मे तद्वद त्वम्

saṃtiṣṭhamāne yamadūtaiśca baddhvā saṃtāḍyamāne bṛhatīkaṇṭakaiśca |
tadā devī bṛhatī mūḍhabuddhe palāyitā kutra me tadvada tvam

3,28.143

भजस्व मूढ परदैवतं च नारायणं तारकं सर्वदुः खात् ।
सुक्षुद्रदेवेषु मतिं च मा कुरु न च शृणु त्वं फल्गुवाक्यं तथैव

bhajasva mūḍha paradaivataṃ ca nārāyaṇaṃ tārakaṃ sarvaduḥ khāt |
sukṣudradeveṣu matiṃ ca mā kuru na ca śṛṇu tvaṃ phalguvākyaṃ tathaiva

3,28.144

सुक्षुद्रदेवान् भिन्दिपाले निधाय विसर्जयित्वा दूरदेशे महात्मन् ।
संधार्य त्वं स्वकुलाचारधर्मं संपातने नरकं हेतुभूतम्

sukṣudradevān bhindipāle nidhāya visarjayitvā dūradeśe mahātman |
saṃdhārya tvaṃ svakulācāradharmaṃ saṃpātane narakaṃ hetubhūtam

3,28.145

पुनीहि गात्रं सर्वदा मूढबुद्धे मन्त्राष्टकैर्जन्मतीर्थे पवित्रे ।
हृदि स्थितांमारैर्व्यमुद्रां विहाय कृत्वाभूषां विष्णुमुद्राभिरग्र्याम्

punīhi gātraṃ sarvadā mūḍhabuddhe mantrāṣṭakairjanmatīrthe pavitre |
hṛdi sthitāṃmārairvyamudrāṃ vihāya kṛtvābhūṣāṃ viṣṇumudrābhiragryām

3,28.146

सदा मूढो हरिवार्तां भजस्व ह्यायुर्गतं व्यर्थमेवं कुबुद्ध्या ।
सद्वैष्णवानां संगमो दुर्लभश्च क्षुब्धं ज्ञानं तारतम्यस्वरूपम्

sadā mūḍho harivārtāṃ bhajasva hyāyurgataṃ vyarthamevaṃ kubuddhyā |
sadvaiṣṇavānāṃ saṃgamo durlabhaśca kṣubdhaṃ jñānaṃ tāratamyasvarūpam

3,28.147

हरिं गुरुं ह्यनुसृत्यैव सत्यं गतिं स्वकीयां तेन जानीहि मूढ ।
दग्ध्वा दुष्टां बुद्धिमेवं च मूढ सुबुद्धिरूपं मा भजस्वैव नित्यम्

hariṃ guruṃ hyanusṛtyaiva satyaṃ gatiṃ svakīyāṃ tena jānīhi mūḍha |
dagdhvā duṣṭāṃ buddhimevaṃ ca mūḍha subuddhirūpaṃ mā bhajasvaiva nityam

3,28.148

मया सार्धं सद्गुरुं प्राप्य सम्यग्वैराग्यपूर्वं तत्त्वमात्रं विदित्वा ।
तेनैव मोक्षं प्राप्नुमो नार्जवैर्यत्तार्या विष्णोः संप्रसादाच्च लक्ष्म्याः

mayā sārdhaṃ sadguruṃ prāpya samyagvairāgyapūrvaṃ tattvamātraṃ viditvā |
tenaiva mokṣaṃ prāpnumo nārjavairyattāryā viṣṇoḥ saṃprasādācca lakṣmyāḥ

3,28.149

इत्याशयं मनसा सन्निधाय तथा चोक्तं भक्तवर्यो मदीयः ।
अतो भक्तः प्रवहेत्येव संज्ञामवाप वीन्द्र प्रकृतं तं शृणु त्वम्

ityāśayaṃ manasā sannidhāya tathā coktaṃ bhaktavaryo madīyaḥ |
ato bhaktaḥ pravahetyeva saṃjñāmavāpa vīndra prakṛtaṃ taṃ śṛṇu tvam

Chapter 3.29

3,29.1

इति श्रीगारुडे महापुराणे उत्तरखण्डे तृतीयांशे ब्रह्मकाण्डे तारतम्यनिरूपणद्वारा विष्णोरेवोपास्यत्वमित्यर्थनिरूपणं नामाष्टाविंशतमोध्यायः श्रीगरुडमहापुराणम्- 29 प्रवहानन्तरान्वक्ष्ये शृणु पक्षीन्द्रसत्तम ।
यो धर्मो ब्रह्मणः पुत्रो ह्यादिसृष्टौ त्वगुद्भवः

iti śrīgāruḍe mahāpurāṇe uttarakhaṇḍe tṛtīyāṃśe brahmakāṇḍe tāratamyanirūpaṇadvārā viṣṇorevopāsyatvamityarthanirūpaṇaṃ nāmāṣṭāviṃśatamodhyāyaḥ śrīgaruḍamahāpurāṇam- 29 pravahānantarānvakṣye śṛṇu pakṣīndrasattama |
yo dharmo brahmaṇaḥ putro hyādisṛṣṭau tvagudbhavaḥ

3,29.2

सज्जनान्सौम्यरूपेण धारणाद्धर्मनामकः ।
स एव सूर्यपुत्रोभूद्यमसंज्ञामवाप सः ।
पापिनां शिक्षकत्त्वात्स यम इत्युच्यते बुधैः

sajjanānsaumyarūpeṇa dhāraṇāddharmanāmakaḥ |
sa eva sūryaputrobhūdyamasaṃjñāmavāpa saḥ |
pāpināṃ śikṣakattvātsa yama ityucyate budhaiḥ

3,29.3

श्रीकृष्ण उवाच ।
प्रह्लादानन्तरं गङ्गा भार्या वै वरुणस्य च ।
प्रह्लादादधमा ज्ञेया महिम्ना वरुणाधिका

śrīkṛṣṇa uvāca |
prahlādānantaraṃ gaṅgā bhāryā vai varuṇasya ca |
prahlādādadhamā jñeyā mahimnā varuṇādhikā

3,29.4

स्वरूपादधमा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा ।
ज्ञानस्वरूपदं विष्णुं यमो जानाति सर्वदा

svarūpādadhamā jñeyā nātra kāryā vicāraṇā |
jñānasvarūpadaṃ viṣṇuṃ yamo jānāti sarvadā

3,29.5

अतो गङ्गेति सा ज्ञेया सर्वदा लोकपावनी ।
भक्त्या विष्णुपदीत्येव कीर्तिता नात्र संशयः

ato gaṅgeti sā jñeyā sarvadā lokapāvanī |
bhaktyā viṣṇupadītyeva kīrtitā nātra saṃśayaḥ

3,29.6

या पूर्वकाले यज्ञलिङ्गस्य विष्णोः साक्षाद्धरेर्विक्रमतः खगेन्द्र ।
वामस्य पादस्य नखाग्रतश्च निर्भिद्य चोर्ध्वाण्डकटाहखण्डम्

yā pūrvakāle yajñaliṅgasya viṣṇoḥ sākṣāddharervikramataḥ khagendra |
vāmasya pādasya nakhāgrataśca nirbhidya cordhvāṇḍakaṭāhakhaṇḍam

3,29.7

तदुदरमतिवेगात्सम्प्रविश्यावहन्तीं जगदघततिहन्तुः पादकिञ्जल्कशुद्धाम् ।
निखिलमलनिहन्त्रीं दर्शनात्स्पर्शनाच्च सकृदवगहनाद्वा भक्तिदां विष्णुपादे ।
शशिकरवरगौरां मीननेत्रां सुपूज्यां स्मरति हरिपदोत्थां मोक्षमेति क्रमेण

tadudaramativegātsampraviśyāvahantīṃ jagadaghatatihantuḥ pādakiñjalkaśuddhām |
nikhilamalanihantrīṃ darśanātsparśanācca sakṛdavagahanādvā bhaktidāṃ viṣṇupāde |
śaśikaravaragaurāṃ mīnanetrāṃ supūjyāṃ smarati haripadotthāṃ mokṣameti krameṇa

3,29.8

इन्द्रोपि वायुकरमर्दितवायुकूटबिन्दुं च प्राश्य शिरसि ह्यसहिष्णुमानः ।
भागीरथी हरिपदाङ्कमिति स्म नित्यं जानन्महापरमभागवतप्रधानः ।
भक्त्या च खिन्नहृदयः परमादरेण धृत्वा स्वमूर्ध्नि परमो ह्यशिवः शिवो ऽभूत्

indropi vāyukaramarditavāyukūṭabinduṃ ca prāśya śirasi hyasahiṣṇumānaḥ |
bhāgīrathī haripadāṅkamiti sma nityaṃ jānanmahāparamabhāgavatapradhānaḥ |
bhaktyā ca khinnahṛdayaḥ paramādareṇa dhṛtvā svamūrdhni paramo hyaśivaḥ śivo 'bhūt

3,29.9

भागीरथ्याश्च चत्वारि रूपाण्यासन्खगेश्वर ।
महाभिषग्जनेन्द्रस्य भार्या तु ह्यभिषेचनी

bhāgīrathyāśca catvāri rūpāṇyāsankhageśvara |
mahābhiṣagjanendrasya bhāryā tu hyabhiṣecanī

3,29.10

द्वितीयेनैव रूपेण गङ्गा भार्या च शन्तनोः ।
सुषेणा वै सुषेणस्य भार्या सा वानरी स्मृता

dvitīyenaiva rūpeṇa gaṅgā bhāryā ca śantanoḥ |
suṣeṇā vai suṣeṇasya bhāryā sā vānarī smṛtā

3,29.11

मण्डूकभार्या गङ्गा तु सैव मण्डूकिनी स्मृता ।
एवं चत्वारी रूपाणि गङ्गाया इति किर्तितमम्

maṇḍūkabhāryā gaṅgā tu saiva maṇḍūkinī smṛtā |
evaṃ catvārī rūpāṇi gaṅgāyā iti kirtitamam

3,29.12

आदित्याच्चैव गङ्गातः पर्जन्यः समुदाहृतः ।
प्रवर्षति सुवैराग्यं ह्यतः पर्जन्यनामकम्

ādityāccaiva gaṅgātaḥ parjanyaḥ samudāhṛtaḥ |
pravarṣati suvairāgyaṃ hyataḥ parjanyanāmakam

3,29.13

शरंवराय पञ्चजन्याच्च पञ्च हित्वा जग्ध्वा गर्वकं षट्क्रमेण ।
स्वबाणस्य स्वहृदि संस्थितस्य भजेत्सदा नैव भक्तिं विषं च

śaraṃvarāya pañcajanyācca pañca hitvā jagdhvā garvakaṃ ṣaṭkrameṇa |
svabāṇasya svahṛdi saṃsthitasya bhajetsadā naiva bhaktiṃ viṣaṃ ca

3,29.14

लिङ्गं पुष्टं नैव कार्यं सदैव लिङ्गं पुष्टं कार्यमेवं सदापि ।
योनौ सक्तिर्नैव कार्या सदापि योनौ मुक्ते ऽसंगतो याति मुक्तिम्

liṅgaṃ puṣṭaṃ naiva kāryaṃ sadaiva liṅgaṃ puṣṭaṃ kāryamevaṃ sadāpi |
yonau saktirnaiva kāryā sadāpi yonau mukte 'saṃgato yāti muktim

3,29.15

वैराग्यमेवं प्रकारोत्येव नित्यमतः पर्जन्यस्त्वन्तकः पक्षिवर्य ।
एतावता शरभाख्यो महात्मा स चान्तरो स तु पर्जन्य एव

vairāgyamevaṃ prakārotyeva nityamataḥ parjanyastvantakaḥ pakṣivarya |
etāvatā śarabhākhyo mahātmā sa cāntaro sa tu parjanya eva

3,29.16

शश्वत्केशा यस्य गात्रे खगेन्द्र प्रभास्यन्ते शरभाख्यो पयोतः ।
यमस्य भार्या श्यामला या खगेन्द्र यस्मात्सदा कलिभार्यापिया च

śaśvatkeśā yasya gātre khagendra prabhāsyante śarabhākhyo payotaḥ |
yamasya bhāryā śyāmalā yā khagendra yasmātsadā kalibhāryāpiyā ca

3,29.17

मत्वा सम्यक् मानसं या करोति ह्यतश्च सा श्यामलासंज्ञकाभूत् ।
मलं वक्ष्ये हरिभक्तेर्विरोधी सुलोहपात्रे सन्निधानं च तस्य

matvā samyak mānasaṃ yā karoti hyataśca sā śyāmalāsaṃjñakābhūt |
malaṃ vakṣye haribhaktervirodhī sulohapātre sannidhānaṃ ca tasya

3,29.18

तद्वैष्णवैस्त्याज्यमेवं सदैव वस्त्रं दग्धं सन्धिजं चैव जन्यम्

tadvaiṣṇavaistyājyamevaṃ sadaiva vastraṃ dagdhaṃ sandhijaṃ caiva janyam

3,29.18

चिकित्सितं परदुः खं खगेन्द्र दरेर्भक्तैस्त्याज्यमेवं सदैव

cikitsitaṃ paraduḥ khaṃ khagendra darerbhaktaistyājyamevaṃ sadaiva

3,29.19

नोच्चाश्च ते हरिभक्तेर्विहीनास्तेषां संगो नैव कार्यः सदापि ।
पुराणसंपर्कविसर्जिनं च पुराणतालं च पुराणवस्त्रम्

noccāśca te haribhaktervihīnāsteṣāṃ saṃgo naiva kāryaḥ sadāpi |
purāṇasaṃparkavisarjinaṃ ca purāṇatālaṃ ca purāṇavastram

3,29.20

सुजीर्णकन्थाजिनमेखलं च यज्ञोपवीतं च कलिप्रियं च ।
प्रियं गृहं चोर्णविता नकं च समित्कुशैः पूरितं कुत्सितं च

sujīrṇakanthājinamekhalaṃ ca yajñopavītaṃ ca kalipriyaṃ ca |
priyaṃ gṛhaṃ corṇavitā nakaṃ ca samitkuśaiḥ pūritaṃ kutsitaṃ ca

3,29.21

सर्वं चेत्कलिभार्याप्रियं च नैव प्रियं शार्ङ्गपाणेः कदाचित् ।
कांस्ये सुपक्वं यावनालस्य चान्नं तुषः पिण्याकं तुम्बबिल्वे पलाण्डुः

sarvaṃ cetkalibhāryāpriyaṃ ca naiva priyaṃ śārṅgapāṇeḥ kadācit |
kāṃsye supakvaṃ yāvanālasya cānnaṃ tuṣaḥ piṇyākaṃ tumbabilve palāṇḍuḥ

3,29.22

दीर्घं तक्रं स्वादुहीनं कडूष्टणमेते सर्वे कलिभार्याप्रियाश्च ।
सुदुर्मुखं निन्दनं चार्यजानां सतोवमत्यात्मजानां प्रसह्य

dīrghaṃ takraṃ svāduhīnaṃ kaḍūṣṭaṇamete sarve kalibhāryāpriyāśca |
sudurmukhaṃ nindanaṃ cāryajānāṃ satovamatyātmajānāṃ prasahya

3,29.23

सुपीडनं सर्वदा भर्तृवर्गे गृहस्थितव्रीहिवस्त्रादिचौर्यात् ।
प्रकीर्णभूतान्मूर्धजान्संदधानं करैर्युतं देवकलिप्रियं च

supīḍanaṃ sarvadā bhartṛvarge gṛhasthitavrīhivastrādicauryāt |
prakīrṇabhūtānmūrdhajānsaṃdadhānaṃ karairyutaṃ devakalipriyaṃ ca

3,29.24

इत्यादि सर्वं कलिभार्याप्रियञ्च सुनिर्मलं प्रिकरोत्येव सर्वम् ।
अतश्च सा श्यामलेति स्वसंज्ञामवाप सा देवकी संबभूव

ityādi sarvaṃ kalibhāryāpriyañca sunirmalaṃ prikarotyeva sarvam |
ataśca sā śyāmaleti svasaṃjñāmavāpa sā devakī saṃbabhūva

3,29.25

युधिष्ठिरस्यैव बभूव पत्नीसंभाविता तत्र च देवकी सा ।
चन्द्रस्य भार्या रोहिणी वै तदेयमश्विन्यादिभ्यो ऽह्यधिका सर्वदैव

yudhiṣṭhirasyaiva babhūva patnīsaṃbhāvitā tatra ca devakī sā |
candrasya bhāryā rohiṇī vai tadeyamaśvinyādibhyo 'hyadhikā sarvadaiva

3,29.26

रोणीं धृत्वा रोहति योग्यस्थानं तस्माच्च सा रोहिणीति प्रसिद्धा ।
आदित्यभार्या नाम संज्ञा खगेन्द्र ज्ञेया सा नारायणस्य स्वरूपा

roṇīṃ dhṛtvā rohati yogyasthānaṃ tasmācca sā rohiṇīti prasiddhā |
ādityabhāryā nāma saṃjñā khagendra jñeyā sā nārāyaṇasya svarūpā

3,29.27

संजानातीत्येव संज्ञामवाप संज्ञेति लोके सूर्य भार्या खगेन्द्र ।
ब्रह्मण्डस्य ह्यभिमानी तु देवो विराडिति ह्यभिधामाप तेन

saṃjānātītyeva saṃjñāmavāpa saṃjñeti loke sūrya bhāryā khagendra |
brahmaṇḍasya hyabhimānī tu devo virāḍiti hyabhidhāmāpa tena

3,29.28

गङ्गादिषट्कं सममेव नित्यं परस्परं नोत्तमं नाधमं च ।
प्रधानाग्नेः पाविकान्यैव गङ्गा सदा शुभा नात्र विचार्यमस्ति

gaṅgādiṣaṭkaṃ samameva nityaṃ parasparaṃ nottamaṃ nādhamaṃ ca |
pradhānāgneḥ pāvikānyaiva gaṅgā sadā śubhā nātra vicāryamasti

3,29.29

आसां ज्ञानत्पुण्यमाप्नोति नित्यं सदा हरिः प्रीयते केशवोलम् ।
गङ्गादिभ्यो ह्यवराह्यग्निजाया स्वाहासंज्ञाधिगुणा नैव हीना

āsāṃ jñānatpuṇyamāpnoti nityaṃ sadā hariḥ prīyate keśavolam |
gaṅgādibhyo hyavarāhyagnijāyā svāhāsaṃjñādhiguṇā naiva hīnā

3,29.30

स्वाहाकारो मन्त्ररूपाभिमानी स्वाहेति संज्ञामाप सदैव वीन्द्र ।
अग्नेर्भार्यातो बुद्धिमान् संबभूव ब्रह्माभिमानी चन्द्रपुत्रो बुधश्च

svāhākāro mantrarūpābhimānī svāheti saṃjñāmāpa sadaiva vīndra |
agnerbhāryāto buddhimān saṃbabhūva brahmābhimānī candraputro budhaśca

3,29.31

बुद्ध्याहरद्वै राष्ट्रजातं च सर्वं धृतं त्वतो बुधसंज्ञामवाप ।
एवं चाभूदभिमन्युर्महात्मा सुभद्राया जठरे ह्यर्जुनाच्च

buddhyāharadvai rāṣṭrajātaṃ ca sarvaṃ dhṛtaṃ tvato budhasaṃjñāmavāpa |
evaṃ cābhūdabhimanyurmahātmā subhadrāyā jaṭhare hyarjunācca

3,29.32

कृष्णस्य चन्द्रस्य यमस्य चांशैः स संयुतस्त्वश्विनोर्वै हरस्य ।
स्वाहाधमश्चन्द्रपुत्रो बुधस्तु पादारविन्दे विष्णुदेवस्य भक्तः

kṛṣṇasya candrasya yamasya cāṃśaiḥ sa saṃyutastvaśvinorvai harasya |
svāhādhamaścandraputro budhastu pādāravinde viṣṇudevasya bhaktaḥ

3,29.33

नामात्मिका त्वश्विभार्या उषा नाम प्रकीर्तिता ।
बुधाधमा सा विज्ञेया स्वाहा दशगुणाधमा

nāmātmikā tvaśvibhāryā uṣā nāma prakīrtitā |
budhādhamā sā vijñeyā svāhā daśaguṇādhamā

3,29.34

नकुलस्य भार्या मागधस्यैव पुत्री शल्यात्मजा सहदेवस्य भार्या ।
उभे ह्येते अश्विभार्या ह्युषापि उपासते षड्गुणं विष्णुमाद्यम् ।
अतो ऽप्युषासंज्ञका सा खगेन्द्र अनन्तराञ्छृणु वक्ष्ये महात्मन्

nakulasya bhāryā māgadhasyaiva putrī śalyātmajā sahadevasya bhāryā |
ubhe hyete aśvibhāryā hyuṣāpi upāsate ṣaḍguṇaṃ viṣṇumādyam |
ato 'pyuṣāsaṃjñakā sā khagendra anantarāñchṛṇu vakṣye mahātman

3,29.35

ततः शक्तिः पृथिव्यात्मा शनैश्चरति सर्वदा ।
अतः शनैश्चरो नाम उषायाश्च दशाधमाः

tataḥ śaktiḥ pṛthivyātmā śanaiścarati sarvadā |
ataḥ śanaiścaro nāma uṣāyāśca daśādhamāḥ

3,29.36

कर्मात्मा पुष्करो ज्ञेयः शनरथ यमो मतः ।
नयाभिमानी पुरुषः किञ्चिन्नम्नो दशावरः

karmātmā puṣkaro jñeyaḥ śanaratha yamo mataḥ |
nayābhimānī puruṣaḥ kiñcinnamno daśāvaraḥ

3,29.37

हरिप्रीतिकरो नित्यं पुष्करे क्रीडते यतः ।
अतस्तु पुष्कलो नाम लोके स परिकीर्तितः

hariprītikaro nityaṃ puṣkare krīḍate yataḥ |
atastu puṣkalo nāma loke sa parikīrtitaḥ

3,29.38

हरि प्रीतिकरान्धर्मान्वक्ष्ये शृणु खगाधिप ।
प्रातः काले समुत्थाय स्मरेन्नारायणं हरिम्

hari prītikarāndharmānvakṣye śṛṇu khagādhipa |
prātaḥ kāle samutthāya smarennārāyaṇaṃ harim

3,29.39

तुलसीवन्दनं कुर्याच्छ्रीविष्णुं संस्मरेत्खग ।
विण्मूत्रोत्सर्गकाले च ह्यपानात्मककेशवम्

tulasīvandanaṃ kuryācchrīviṣṇuṃ saṃsmaretkhaga |
viṇmūtrotsargakāle ca hyapānātmakakeśavam

3,29.40

त्रिविक्रमं शौचकाले गङ्गापानकरं हरिम् ।
दन्तधावनकाले तु चन्द्रान्तर्यामिणं हरिम्

trivikramaṃ śaucakāle gaṅgāpānakaraṃ harim |
dantadhāvanakāle tu candrāntaryāmiṇaṃ harim

3,29.41

मुखप्रक्षालने काले माधवं संस्मरेत्खग ।
गवां कण्डूयने चैव स्मरेद्गोवर्धनं हरिम्

mukhaprakṣālane kāle mādhavaṃ saṃsmaretkhaga |
gavāṃ kaṇḍūyane caiva smaredgovardhanaṃ harim

3,29.42

सदा गोदोहने काले स्मरेद्गोपालवल्लभम् ।
अनन्तपुण्यार्जितजन्मकर्मणां सुपक्वकाले च खगेन्द्रसत्तम

sadā godohane kāle smaredgopālavallabham |
anantapuṇyārjitajanmakarmaṇāṃ supakvakāle ca khagendrasattama

3,29.43

स्पर्शे गवां चैव सदा नृणां वै भवत्यतो नात्र विचार्यमस्ति ।
यस्मिन् गृहे नास्ति सदोत्तमा च गौर्यङ्गणे श्रीतुलसी च नास्ति

sparśe gavāṃ caiva sadā nṛṇāṃ vai bhavatyato nātra vicāryamasti |
yasmin gṛhe nāsti sadottamā ca gauryaṅgaṇe śrītulasī ca nāsti

3,29.44

यस्मिन् गृहे देवमहोत्सवश्च यस्मिन् गृहे श्रवणं नास्ति विष्णोः ।
तत्संसर्गाद्याति दुः खादिकं च तस्य स्पर्शो नैव कार्यः कदापि

yasmin gṛhe devamahotsavaśca yasmin gṛhe śravaṇaṃ nāsti viṣṇoḥ |
tatsaṃsargādyāti duḥ khādikaṃ ca tasya sparśo naiva kāryaḥ kadāpi

3,29.45

गोस्पर्शनविहीनस्य गोदोहनमजानतः ।
गोपोषणविहीनस्य प्राहुर्जन्म निरर्थकम्

gosparśanavihīnasya godohanamajānataḥ |
gopoṣaṇavihīnasya prāhurjanma nirarthakam

3,29.46

गोग्रासमप्रदातुश्च गोपुष्टिं चाप्यकुर्वतः ।
गतिर्नास्त्येव नास्त्येव ग्रामचाण्डालवत्स्मृतः

gogrāsamapradātuśca gopuṣṭiṃ cāpyakurvataḥ |
gatirnāstyeva nāstyeva grāmacāṇḍālavatsmṛtaḥ

3,29.47

वत्स्यस्य स्तनपाने च बालकृष्णं तु संस्मरेत् ।
दधिनिर्मन्थने चैव मन्थाधारं स्मरेद्धरिम्

vatsyasya stanapāne ca bālakṛṣṇaṃ tu saṃsmaret |
dadhinirmanthane caiva manthādhāraṃ smareddharim

3,29.48

मृत्तिकास्नान काले तु वराहं संस्मरेद्धरिम् ।
पुण्ड्राणां धारणे चैव केशवादींश्च द्वादश

mṛttikāsnāna kāle tu varāhaṃ saṃsmareddharim |
puṇḍrāṇāṃ dhāraṇe caiva keśavādīṃśca dvādaśa

3,29.49

मुद्राणां धारणे चैव शङ्खचक्रगदाधरम् ।
पद्मं नारायणीं मुद्रां क्रुद्धोल्कादींश्च संस्मरेत्

mudrāṇāṃ dhāraṇe caiva śaṅkhacakragadādharam |
padmaṃ nārāyaṇīṃ mudrāṃ kruddholkādīṃśca saṃsmaret

3,29.50

श्रीरामसंस्मृतिं चैव संध्याकाले खगोत्तम ।
अच्युतानन्तगोविन्दाञ्छ्राद्धकाले च संस्मरेत्

śrīrāmasaṃsmṛtiṃ caiva saṃdhyākāle khagottama |
acyutānantagovindāñchrāddhakāle ca saṃsmaret

3,29.51

प्राणादिकपञ्चहोमेचानिरूद्धादींश्च संस्मरेत् ।
अन्नाद्यर्पणकाले तु वासुदेवं च संस्मरेत्

prāṇādikapañcahomecānirūddhādīṃśca saṃsmaret |
annādyarpaṇakāle tu vāsudevaṃ ca saṃsmaret

3,29.52

अपोशनस्य काले तु वायोरन्तर्गतं हरिम् ।
बस्त्रधारणकाकाले तु उपेन्द्रं संस्मरेद्धरिम्

apośanasya kāle tu vāyorantargataṃ harim |
bastradhāraṇakākāle tu upendraṃ saṃsmareddharim

3,29.53

यज्ञोपवीतस्य च धारणे तु नारायणं वामनाख्यं स्मरेत्तु ।
आर्तिक्यकाले च तथैव विष्णोः सम्यक् स्मरेत्पर्शुरामाख्यविष्णुम्

yajñopavītasya ca dhāraṇe tu nārāyaṇaṃ vāmanākhyaṃ smarettu |
ārtikyakāle ca tathaiva viṣṇoḥ samyak smaretparśurāmākhyaviṣṇum

3,29.54

अपोशनेवैश्वदेवस्य काले तदन्यहोमादिषु भस्मधारणे ।
स्मरेत्तु भक्त्या परमादरेण नारायणं जामदग्न्याख्यरामम्

apośanevaiśvadevasya kāle tadanyahomādiṣu bhasmadhāraṇe |
smarettu bhaktyā paramādareṇa nārāyaṇaṃ jāmadagnyākhyarāmam

3,29.55

त्रिवारतीर्थग्रहणस्य काले कृष्णं रामं व्यासदेवं क्रमेण ।
शङ्खोदकस्योद्धरणे चैव काले मुकुन्दरूपं संस्मरेत्सर्वदैव

trivāratīrthagrahaṇasya kāle kṛṣṇaṃ rāmaṃ vyāsadevaṃ krameṇa |
śaṅkhodakasyoddharaṇe caiva kāle mukundarūpaṃ saṃsmaretsarvadaiva

3,29.56

ग्रासेग्रासे स्मरणं चैव कार्यं गोविन्दसंज्ञस्य विशुद्धमन्नम् ।
एकैकभक्ष्यग्रहणस्य काले सम्यक् स्मरेदच्युतं वै खगेन्द्र

grāsegrāse smaraṇaṃ caiva kāryaṃ govindasaṃjñasya viśuddhamannam |
ekaikabhakṣyagrahaṇasya kāle samyak smaredacyutaṃ vai khagendra

3,29.57

शाकादीनां भक्षणे चैव काले धन्वन्तरिं स्मरेच्चैव नित्यम् ।
तथा परान्नस्य च भोगकाले स्मरेच्च सम्यक् पाण्डुरङ्गं च विष्णुम्

śākādīnāṃ bhakṣaṇe caiva kāle dhanvantariṃ smareccaiva nityam |
tathā parānnasya ca bhogakāle smarecca samyak pāṇḍuraṅgaṃ ca viṣṇum

3,29.58

हैयङ्गवीनस्य च भक्षणे वै सम्यक् स्मरेत्ताण्डवाख्यं च कृष्णम् ।
दध्यन्नभक्षे परमं पुराणं गोपालकृष्णं संस्मरेच्चैव नित्यम्

haiyaṅgavīnasya ca bhakṣaṇe vai samyak smarettāṇḍavākhyaṃ ca kṛṣṇam |
dadhyannabhakṣe paramaṃ purāṇaṃ gopālakṛṣṇaṃ saṃsmareccaiva nityam

3,29.59

दुग्धान्नभोगे च तथैव काले सम्यक् स्मरेच्छ्रीनिवासं हरिं च ।
सुतैलसर्पिः षु विपक्वभक्षसंभोजने संस्मरेद्व्यङ्कटेशम्

dugdhānnabhoge ca tathaiva kāle samyak smarecchrīnivāsaṃ hariṃ ca |
sutailasarpiḥ ṣu vipakvabhakṣasaṃbhojane saṃsmaredvyaṅkaṭeśam

3,29.60

द्राक्षासुजम्बूकदलीरसालनारिङ्गदाडिम्बफलानि चारु ।
स्मरेत्तु रम्भोत्तमनारिकेलधात्रीसुभोगे खलु बालकृष्णम्

drākṣāsujambūkadalīrasālanāriṅgadāḍimbaphalāni cāru |
smarettu rambhottamanārikeladhātrīsubhoge khalu bālakṛṣṇam

3,29.61

सुपानकस्यैव च पानकाले सम्यक् स्मरेन्नारसिंहाख्यविष्णुम् ।
गङ्गामृतस्यैव च पानकाले गङ्गातातं संस्मरेद्विष्णुमेव

supānakasyaiva ca pānakāle samyak smarennārasiṃhākhyaviṣṇum |
gaṅgāmṛtasyaiva ca pānakāle gaṅgātātaṃ saṃsmaredviṣṇumeva

3,29.62

प्रयाणकाले संस्मरेत्तार्क्ष्यवाहं नारायणं निर्गुणं विश्वमूर्तिम् ।
पुत्रादीनां चुंबने चैव काले सुवेणुहस्तं संस्मरेत्कृष्णमेव

prayāṇakāle saṃsmarettārkṣyavāhaṃ nārāyaṇaṃ nirguṇaṃ viśvamūrtim |
putrādīnāṃ cuṃbane caiva kāle suveṇuhastaṃ saṃsmaretkṛṣṇameva

3,29.63

सुखङ्गकाले स्वस्त्रियश्चैव नित्यं गोपि कुचद्वन्द्वविलासिनं हरिम् ।
तांबूलकाले संस्मरैच्चैव नित्यं प्रद्युम्नाख्यं वासुदेवं हरिं च

sukhaṅgakāle svastriyaścaiva nityaṃ gopi kucadvandvavilāsinaṃ harim |
tāṃbūlakāle saṃsmaraiccaiva nityaṃ pradyumnākhyaṃ vāsudevaṃ hariṃ ca

3,29.64

शय्याकाले संस्मरेच्चैव नित्यं संकर्षणाख्यं विष्णुरूपं हरिं च ।
निद्राकाले संस्मरेत्पद्मनामं कथाकाले व्यासरूपं हरिं च

śayyākāle saṃsmareccaiva nityaṃ saṃkarṣaṇākhyaṃ viṣṇurūpaṃ hariṃ ca |
nidrākāle saṃsmaretpadmanāmaṃ kathākāle vyāsarūpaṃ hariṃ ca

3,29.65

सुगानकाले संस्मरेद्वेणुगीतं हरिं हरिं प्रवदेत्सर्वदैव ।
श्रीमत्तुलस्याश्छेदने चैव काले श्रीरामरामेति च संस्मरेत्तु

sugānakāle saṃsmaredveṇugītaṃ hariṃ hariṃ pravadetsarvadaiva |
śrīmattulasyāśchedane caiva kāle śrīrāmarāmeti ca saṃsmarettu

3,29.66

पुष्पादीनां छेदने चैव काले सम्यक स्मरेदेत्कपिलाख्यं हरिं च ।
प्रदक्षिणेगारुडान्तर्गतं च हरिं स्मरेत्सर्वदा वै खगेन्द्र

puṣpādīnāṃ chedane caiva kāle samyaka smaredetkapilākhyaṃ hariṃ ca |
pradakṣiṇegāruḍāntargataṃ ca hariṃ smaretsarvadā vai khagendra

3,29.67

प्रणमकाले देवदेवस्य विष्णोः शेषान्तस्थं संस्मरेच्चैव विष्णुम् ।
सुनीतिकाले संस्मरेन्नारसिंहं नारायणं संसंमरेत्सर्वदापि

praṇamakāle devadevasya viṣṇoḥ śeṣāntasthaṃ saṃsmareccaiva viṣṇum |
sunītikāle saṃsmarennārasiṃhaṃ nārāyaṇaṃ saṃsaṃmaretsarvadāpi

3,29.68

पूर्तिर्यदा क्रियते कर्मणां च सम्यक् स्मरेद्वासुदेवं हरिं च ।
एवं कृतानि कर्माणि हरिप्रीतिकराणि च

pūrtiryadā kriyate karmaṇāṃ ca samyak smaredvāsudevaṃ hariṃ ca |
evaṃ kṛtāni karmāṇi hariprītikarāṇi ca

3,29.69

सम्यक् प्रकुर्वन्नेतानि पुष्करो हरिवल्लभः

samyak prakurvannetāni puṣkaro harivallabhaḥ

3,29.70

एतस्मादेव पक्षीश कर्म यत्समुदाहृतम् पुष्कराख्यानमतुलं शृणोति श्रद्धयान्वितः ।
हरिप्रीतिकरे धर्मे प्रीतियुक्तो भवेत्सदा

etasmādeva pakṣīśa karma yatsamudāhṛtam puṣkarākhyānamatulaṃ śṛṇoti śraddhayānvitaḥ |
hariprītikare dharme prītiyukto bhavetsadā