227. VAKROKTIJĪVITA 227

VAKROKTIJĪVITA 227

द्वितीय उन्मेष:'. As the work is not generally studied, a somewhat detailed analysis is given below. The first उन्मेष begins 'वन्दे कवीन्द्रववत्रेन्दुलास्यमन्दिरनर्तकीम् । देवी सूक्तिपरिस्पन्दसुन्दराभिनयोज्ज्वलाम् । वाचो विषयनैयत्यमुत्पादयितुमुच्यते। भादिवाक्ये- मिधानादि निर्मितेर्मानसूत्रवत्।। लोकोत्तरचमत्कारकारिव चित्र्यासिदये। काव्यस्या- यमलरगर: कोप्यपूर्वों विधीयते॥ धर्मादिसाधनोपायः सुकुमारक्रमोदितः। काव्य- बन्धोभिजातानां हृदयाहादकारकः ॥ (after two more verses) the वृत्ति goes

आयत्यां च तदात्वे च रसनिष्यन्दसुन्दरम्। येन सम्पधते काव्यं तदिदानी विचार्यते॥ (I. 7) अलक्कृतिरल क्वारमुपोद्धत्य (र उपो?) विवेच्यते। तदुपायतया तत्त्वं सालक्कारस्य काव्यता ।'. It will be noticed that he gives the प्रयोजन of काव्य like भामइ I. 2 (धर्मार्थ ... काव्यनिबन्धनम्) and calls his work काव्या- लक्कार. The वृत्ति begins 'जगत्त्रितयव चित्र्यचित्रकर्मविधायिनम्। शिवं शक्किपरि- स्पन्दमात्रोपकरणं नुमः ॥ .. साहित्यार्थसुधासिन्धोः सारमुन्मीलयाम्यहम्॥ येन द्वितयमप्येतत्तत्त्वनिर्मितिलक्षणम्। तदिदामद्धतामोदं चमत्कारं विधास्यति ।'. Follow- ing भामह (I. 16 शब्दार्थों सहितौ काव्यं) he defines काव्य as शब्दाथों सहितौ वक्रकविव्यापारशालिनि। बन्धे व्यवस्थितौ काव्यं तद्िदाहादकारिषि॥' (quoted in व्यक्ति० p.28 and by समुद्रबन्ध p.8) i.e. words and senses that contain a certain striking turn of ideas due to the poet's imagination and fancy constitute काव्य .. His position is that सालकुत sabda and artha constitute काव्य and it is not proper to say that अलक्वारs belong to काव्य (as this mode of speech suggests that काव्य may exist without them). In order to attain the position of काव्य, the composition must be 'वक्रताविचित्रगणालक्कार- संपदा परस्परस्पर्धाधिरोहः' (p.10). He gives as an example of काव्य the verse (on p. 10) ततोरुखपरिस्पन्दमन्दीकृतवपुः शशी। दध कामपरिका मकामिनीगएडपायडुताम ।। (quoted in the काव्यप्र. IX). Then he comes to the part वक्रोकि plays (कारिकाs I. 10-11) 'शब्दो' विवचिता- थैंकवाचकोन्येषु सत्स्वपि। अर्थः सहृदयाहादकारी स्वस्पन्दसुन्दरः ॥ उभावेतावलकायों तयोः पुनरलकृतिः। वकोक्तिरेव वंदग्व्यभक्ेभणितिहच्यते ।'(last quoted by जयरथ p.9). बक्रोकि is a striking mode of speech differing from and transcending the ordinary everyday mode of speaking about a thing (and hence called बक्रोकि); it is speech that charms by the skill of the poet. The वृत्ति explains 'वक्रोकिः प्रसिद्धामियानव्य- तिरेकिणी विचित्रवाभिषा वै दग्धयं कविकमकौशलं तस्य भङ्गी विच्छिति: तया भणिति। (p.21). He cites तामभ्यगच्छत् (रघु. 14. 70) and सथ: पुरीपरिसरे (in बालरा. 6. 34.) respectively as examples of poetry that is सहृदया- हादकारि and not so (and points out how the latter verse will become charming by a change of words). He ridicules those who regard स्वमावोकि as an अलद्कार and says that when in a s0-