Books / Jabala Upanishad

1. Chapter 1

Sutra 1

Sanskrit:

बृहस्पतिरुवाच याज्ञवल्क्यं यदनु कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्। अविमुक्तं वै कुरुक्षेत्र देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्। तस्माद्यत्र क्वचन गच्छति तदेव मन्येत तदविमुक्तमेव । इदं वै कुरुक्षेत्रं देवानां देवयजनं सर्वेषां भूतानां ब्रह्मसदनम्। अत्र हि जन्तोः प्राणेषुत्क्रममाणेषु रुद्रस्तारकं ब्रह्म व्याचष्टे येनासावमृतीभूत्वा मोक्षीभवति। तस्मादविमुक्तमेव निषेवेत अविमुक्तं न विमुञ्चेदेवमेवैतद्याज्ञवल्क्यः ॥1.1॥


Transliteration:

bṛhaspatiruvāca yājñavalkyaṃ yadanu kurukṣetraṃ devānāṃ devayajanaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ brahmasadanam। avimuktaṃ vai kurukṣetra devānāṃ devayajanaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ brahmasadanam। tasmādyatra kvacana gacchati tadeva manyeta tadavimuktameva । idaṃ vai kurukṣetraṃ devānāṃ devayajanaṃ sarveṣāṃ bhūtānāṃ brahmasadanam। atra hi jantoḥ prāṇeṣutkramamāṇeṣu rudrastārakaṃ brahma vyācaṣṭe yenāsāvamṛtībhūtvā mokṣībhavati। tasmādavimuktameva niṣeveta avimuktaṃ na vimuñcedevamevaitadyājñavalkyaḥ ॥1.1॥


Translation from Aurovindo (Hindi):

भगवान् बृहस्पति ऋषि याज्ञवल्क्य से बोले-प्राणों का कौन सा स्थान (क्षेत्र) है? इन्द्रियों के देवयजन का क्या अभिप्राय है? एवं समस्त प्राणियों का ब्रह्मसदन क्या है? याज्ञवल्क्य ने उत्तर देते हुए कहा-अविमुक्त ही प्राणों का क्षेत्र है। उसे ही इन्द्रियों का देवयजन कहा गया है और यही समस्त प्राणियों का ब्रह्मसदन है। अस्तु, किसी भी स्थान पर जाने वाले को यह समझना चाहिए। वही (कुरुक्षेत्र) प्राण-स्थान इन्द्रियों का देवयजन है और समस्त प्राणियों का ब्रह्मसदन (ब्रह्मस्थान) है। जब इस जगत् में जीव के प्राण का उत्क्रमण होता है, उस समय रुद्रदेव तारक ब्रह्म के सम्बन्ध में उपदेश करते हैं, जिससे वह जीव अमृतत्व पाकर मोक्ष पद की प्राप्ति करता है। इसीलिए प्राणी के लिए उचित है कि वह सदैव अविमुक्त की उपासना करता रहे, उसे कभी न छोड़े। इस प्रकार ऋषि याज्ञवल्क्य ने यह तथ्य प्रतिपादित किया ॥1.1॥


Translation from Swami Madhavananda:

Brihaspati (the preceptor of the gods) asked (the sage) Yajnavalkya: (Which is) the Kurukshetra, (the famous holy place that destroys sins and protects the good, (the place) where the gods perform sacrifices and which is the abode of Brahman in all beings? (Yajnavalkya replied): Avimukta is the Kurukshetra, (the place) where the gods perform sacrifices to deities and which is the abode of Brahman in all beings (i.e. the middle of the eye-brows). Hence wherever one goes one shall think thus: This is the Kurukshetra, the place where the gods perform sacrifices to the deities and which is the abode of Brahman in all beings. This is the spot where, when the vital airs depart from the living person, Rudra imparts the mantra (Taraka Brahman) to him by which, becoming immortal, he attains liberation (final beatitude). Hence one shall resort to the Avimukta; shall not desert the Avimukta. (Brihaspati approved of the statement saying): 'So it is, Yajnavalkya', verily it is so, O, revered one! 'It is so Yajnavalkya'. ॥1.1॥