19. Jatakamala — chapter 19

।। इत्यवगमितमतिः स तेन पितृवयस्यो हृदयग्राहकेण वचसा बहुमानमेव तस्मिन्महासत्त्वे सत्कारप्रयोगविशेषेण प्रवेदयामास । तदेवं शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामाः परित्यजन्तीति । लब्धास्वादाः प्रविवेके, न कामेष्वावर्तन्त इति प्रविवेकगुणकथायामप्युपनेयम् । इत्यपुत्रजातकमष्टादशम् । १९. बिसजातकम् प्रविवेकसुखरसज्ञानां विडम्बनेव विहिंसेव च कामाः प्रतिकूला भवन्ति । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश्चिन्महति गुणप्रकाशयशसि वाच्यदोषविरहिते ब्राह्मणकुले जन्मपरिग्रहं चकार । तस्य यत्र कनीयांसः षडपरे भ्रातरस्तदनुरूपगुणाः स्नेहबहुमानगुणान्नित्यानुगुणा बभूवुः, सप्तमी च भगिनी । स कृतश्रमः साङ्गेषु सोपवेदेषु वेदेषु समधिगतविद्यायशाः संमतो जगति दैवतवन्मातापितरौ परया भक्त्या परिचरन्नाचार्य इव पितेव तान्भ्रातॄन्विद्यासु विनयन्नयविनयकुशलो गृहमावसति स्म । स कालक्रमान्मातापित्रोः कालक्रियया संविग्नहृदयः कृत्वा तयोः प्रेतकृत्यानि व्यतीतेषु शोकमयेष्विव केषुचिदेव दिवसेषु तान्भ्रातॄन् संनिपात्योवाच - एष लोकस्य नियतः शोकातिविरसः क्रमः । सह स्थित्वापि सुचिरं मृत्युना यद्वियोज्यते ॥ १९.१ ॥

// ityavagamitamatiḥ sa tena pitṛvayasyo hṛdayagrāhakeṇa vacasā bahumānameva tasminmahāsattve satkāraprayogaviśeṣeṇa pravedayāmāsa / tadevaṃ śīlapraśamapratipakṣasaṃbādhaṃ gārhasthyamityevamātmakāmāḥ parityajantīti / labdhāsvādāḥ praviveke, na kāmeṣvāvartanta iti pravivekaguṇakathāyāmapyupaneyam / ityaputrajātakamaṣṭādaśam / 19. bisajātakam pravivekasukharasajñānāṃ viḍambaneva vihiṃseva ca kāmāḥ pratikūlā bhavanti / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila kasmiṃścinmahati guṇaprakāśayaśasi vācyadoṣavirahite brāhmaṇakule janmaparigrahaṃ cakāra / tasya yatra kanīyāṃsaḥ ṣaḍapare bhrātarastadanurūpaguṇāḥ snehabahumānaguṇānnityānuguṇā babhūvuḥ, saptamī ca bhaginī / sa kṛtaśramaḥ sāṅgeṣu sopavedeṣu vedeṣu samadhigatavidyāyaśāḥ saṃmato jagati daivatavanmātāpitarau parayā bhaktyā paricarannācārya iva piteva tānbhrātṝnvidyāsu vinayannayavinayakuśalo gṛhamāvasati sma / sa kālakramānmātāpitroḥ kālakriyayā saṃvignahṛdayaḥ kṛtvā tayoḥ pretakṛtyāni vyatīteṣu śokamayeṣviva keṣucideva divaseṣu tānbhrātṝn saṃnipātyovāca - eṣa lokasya niyataḥ śokātivirasaḥ kramaḥ / saha sthitvāpi suciraṃ mṛtyunā yadviyojyate (19.1)

।। तत्प्रव्रजितुमिच्छामि श्रेयःश्लाध्येन वर्त्मना । पुरा मृत्युरिपुर्हन्ति गृहसंरक्तमेव माम् ॥ १९.२ ॥

// tatpravrajitumicchāmi śreyaḥślādhyena vartmanā / purā mṛtyuripurhanti gṛhasaṃraktameva mām (19.2)

।। यतः सर्वानेव भवतः सम्बोधयामि । अस्त्यत्र ब्राह्मणकुले धर्मेण यथाधिगता विभवमात्रा । शक्यमनया वर्तितुम् । तत्सर्वैरेव भवद्भिः परस्परं स्नेहगौरवाभिमुखैः शीलसमुदाचारेष्वशिथिलादरैर्वेदाध्ययनपरैर्मित्रातिथिस्वजनप्रणयवत्सलैर्धमपरायणैर्भूत्व सम्यग्गृहमध्यावस्तव्यम् । विनयश्लाघिभिर्नित्यं स्वाध्यायाध्ययनोद्यतैः । प्रदानाभिरतैः सम्यक्परिपाल्यो गृहाश्रमः ॥ १९.३ ॥

// yataḥ sarvāneva bhavataḥ sambodhayāmi / astyatra brāhmaṇakule dharmeṇa yathādhigatā vibhavamātrā / śakyamanayā vartitum / tatsarvaireva bhavadbhiḥ parasparaṃ snehagauravābhimukhaiḥ śīlasamudācāreṣvaśithilādarairvedādhyayanaparairmitrātithisvajanapraṇayavatsalairdhamaparāyaṇairbhūtva samyaggṛhamadhyāvastavyam / vinayaślāghibhirnityaṃ svādhyāyādhyayanodyataiḥ / pradānābhirataiḥ samyakparipālyo gṛhāśramaḥ (19.3)

।। एवं हि वः स्याद्यशसः समृद्धिर्धर्मस्य चार्थस्य सुखास्पदस्य । सुखावगाहश्च परो ऽपि लोकस्तदप्रमत्ता गृहमावसेत ॥ १९.४ ॥

// evaṃ hi vaḥ syādyaśasaḥ samṛddhirdharmasya cārthasya sukhāspadasya / sukhāvagāhaśca paro 'pi lokastadapramattā gṛhamāvaseta (19.4)

।। अथास्य भ्रातरः प्रव्रज्यासङ्कीर्तनाद्वियोगाशङ्काव्यथितमनसः शोकाश्रुदुर्दिनमुखाः प्रणम्यैनमूचुः - नार्हत्यत्रभवान्पितृवियोगशोकशल्यव्रणमसंरूढमेव नो घट्टयितुमपरेण दुःखाभिनिपातक्षारेण । अद्यापि तावत्पितृशोकशल्यक्षतानि रोहन्ति न नो मनांसि । तत्साध्विमां संहर धीर बुद्धिं मा नः क्षते क्षारमिहोपहार्षीः ॥ १९.५ ॥

// athāsya bhrātaraḥ pravrajyāsaṅkīrtanādviyogāśaṅkāvyathitamanasaḥ śokāśrudurdinamukhāḥ praṇamyainamūcuḥ - nārhatyatrabhavānpitṛviyogaśokaśalyavraṇamasaṃrūḍhameva no ghaṭṭayitumapareṇa duḥkhābhinipātakṣāreṇa / adyāpi tāvatpitṛśokaśalyakṣatāni rohanti na no manāṃsi / tatsādhvimāṃ saṃhara dhīra buddhiṃ mā naḥ kṣate kṣāramihopahārṣīḥ (19.5)

।। अथाक्षमं वेत्सि गृहानुरागं श्रेयःपथं वा वनवाससौख्यम् । अस्माननाथानपहाय गेहे कस्माद्वनं वाञ्छसि गन्तुमेकः ॥ १९.६ ॥

// athākṣamaṃ vetsi gṛhānurāgaṃ śreyaḥpathaṃ vā vanavāsasaukhyam / asmānanāthānapahāya gehe kasmādvanaṃ vāñchasi gantumekaḥ (19.6)

।। तद्यात्रभवतो गतिः सास्माकम् । वयमपि प्रव्रजाम इति । बोधिसत्त्व उवाच - अनभ्यासाद्विवेकस्य कामरागानुवर्तिनः । प्रपातमिव मन्यन्ते प्रव्रज्यां प्रायशो जनाः ॥ १९.७ ॥

// tadyātrabhavato gatiḥ sāsmākam / vayamapi pravrajāma iti / bodhisattva uvāca - anabhyāsādvivekasya kāmarāgānuvartinaḥ / prapātamiva manyante pravrajyāṃ prāyaśo janāḥ (19.7)

।। इति मया निगृह्य नाभिहिताः स्थ प्रव्रज्याश्रयं प्रति जानतापि गृहवनवासविशेषम् । तदेतच्चेदभिरुचितं भवतामेव प्रव्रजाम इति । ते सप्तापि भ्रातरो भगिन्यष्टमाः स्फीतं गृहविभवासारमश्रुमुखं च मित्रस्वजनबन्धुवर्गं विहाय तापसप्रव्रज्यया प्रव्रजिताः । तदनुरक्तहृदयश्चैनान्सहाय एको दासी दासश्चानुप्रव्रजिताः । ते ऽन्यतरस्मिन्महत्यरण्यायतने ज्वलितमिव विकसितकमलवनशोभया विहसदिव च फुल्लकुमुदवनैरनिभृतमधुकरगणममलनीलसलिलं महत्सरः संनिश्रित्य प्रविविक्तमनोज्ञासु च्छयाद्रुमसमुपगूढास्वसंनिकृष्टविनिविष्टासु पृथक्पृथक्पर्णशालासु व्रतनियमपरा ध्यानानुयुक्तमनसो विजह्नः । पञ्चमे पञ्चमे दिवसे बोधिसत्त्वसमीपं धर्मश्रवणार्थमुपजग्मुः । स चैषां ध्यानोपदेशप्रवृत्तां कामादीनवदर्शनीं संवेजनीयां प्रविवेकसन्तोषवर्णबहुलां कुहनलपनकौसीद्यादिदोषविगर्हणीमुपशमप्रसादपद्धतिं तां तां धर्म्यां कथां चकार । सा चैनान् दासी बहुमानानुरागवशा तथैब परिचचार । सा तस्मात्सरसो बिसान्युद्धृत्य महत्सु पद्मिनीपर्णेषु शुचौ तीरप्रदेशे समान्विन्यस्य च भागान्काष्ठसंघट्टनशब्देन कालं निवेद्यापक्रामति स्म । ततस्तेषामृषीणां कृतजपहोमविधीनां यथावृद्धमेकैको ऽभिगम्य ततो बिसभागमेकैकं यथाक्रममादाय स्वस्यां स्वस्यां पर्णशालायां विधिवत्परिभुज्य ध्यानाभियुक्तमतिर्विजहार । त एवं प्रवृत्ता नैव परस्परं ददृशुरन्यत्र धर्मश्रवणकालात् । तेषामेवंविधेन निरवद्येन शीलवृत्तसमुदाचारेण प्रविवेकाभिरत्या ध्यानप्रवणमानसतया च सर्वत्र यशः समुपश्रुत्य शक्रो देवानामिन्द्रस्तत्परीक्षानिमित्तं तत्राभिजगाम । तच्चैषां ध्यानाभिमुखत्वं कुकार्येष्वप्रसङ्गमनुत्कण्ठां प्रशमाभिरामं चावस्थानमवेक्ष्य स्थिरतरगुणसम्भावनस्तत्परीक्षानिमित्तमवहितमना बभूव । अनुत्सुको वनान्तेषु वसञ्छमपरायणः । आरोपयति साधूनां गुणसम्भावनां हृदि ॥ १९.८ ॥

// iti mayā nigṛhya nābhihitāḥ stha pravrajyāśrayaṃ prati jānatāpi gṛhavanavāsaviśeṣam / tadetaccedabhirucitaṃ bhavatāmeva pravrajāma iti / te saptāpi bhrātaro bhaginyaṣṭamāḥ sphītaṃ gṛhavibhavāsāramaśrumukhaṃ ca mitrasvajanabandhuvargaṃ vihāya tāpasapravrajyayā pravrajitāḥ / tadanuraktahṛdayaścainānsahāya eko dāsī dāsaścānupravrajitāḥ / te 'nyatarasminmahatyaraṇyāyatane jvalitamiva vikasitakamalavanaśobhayā vihasadiva ca phullakumudavanairanibhṛtamadhukaragaṇamamalanīlasalilaṃ mahatsaraḥ saṃniśritya praviviktamanojñāsu cchayādrumasamupagūḍhāsvasaṃnikṛṣṭaviniviṣṭāsu pṛthakpṛthakparṇaśālāsu vrataniyamaparā dhyānānuyuktamanaso vijahnaḥ / pañcame pañcame divase bodhisattvasamīpaṃ dharmaśravaṇārthamupajagmuḥ / sa caiṣāṃ dhyānopadeśapravṛttāṃ kāmādīnavadarśanīṃ saṃvejanīyāṃ pravivekasantoṣavarṇabahulāṃ kuhanalapanakausīdyādidoṣavigarhaṇīmupaśamaprasādapaddhatiṃ tāṃ tāṃ dharmyāṃ kathāṃ cakāra / sā cainān dāsī bahumānānurāgavaśā tathaiba paricacāra / sā tasmātsaraso bisānyuddhṛtya mahatsu padminīparṇeṣu śucau tīrapradeśe samānvinyasya ca bhāgānkāṣṭhasaṃghaṭṭanaśabdena kālaṃ nivedyāpakrāmati sma / tatasteṣāmṛṣīṇāṃ kṛtajapahomavidhīnāṃ yathāvṛddhamekaiko 'bhigamya tato bisabhāgamekaikaṃ yathākramamādāya svasyāṃ svasyāṃ parṇaśālāyāṃ vidhivatparibhujya dhyānābhiyuktamatirvijahāra / ta evaṃ pravṛttā naiva parasparaṃ dadṛśuranyatra dharmaśravaṇakālāt / teṣāmevaṃvidhena niravadyena śīlavṛttasamudācāreṇa pravivekābhiratyā dhyānapravaṇamānasatayā ca sarvatra yaśaḥ samupaśrutya śakro devānāmindrastatparīkṣānimittaṃ tatrābhijagāma / taccaiṣāṃ dhyānābhimukhatvaṃ kukāryeṣvaprasaṅgamanutkaṇṭhāṃ praśamābhirāmaṃ cāvasthānamavekṣya sthirataraguṇasambhāvanastatparīkṣānimittamavahitamanā babhūva / anutsuko vanānteṣu vasañchamaparāyaṇaḥ / āropayati sādhūnāṃ guṇasambhāvanāṃ hṛdi (19.8)

।। अथ द्विपकलभदशनपाण्डुकोमलानि समुद्धृत्य प्रक्षाल्य च बिसानि मरकतहरितप्रभेषु पद्मिनीपत्रेषु कमलदलकेसरोपहारालंकृतान्विरचय्य समान्भागान्काष्ठसंघट्टनशब्देन निवेद्य कालं तेषामृषीणामपसृतायां तस्यां दास्यां बोधिसत्त्वपरीक्षार्थं शक्रो देवानामिन्द्रः प्रथममेव बिसभागमन्तर्धापयामास । प्रवर्तने हि दुःखस्य तिरस्कारे सुखस्य च । धैर्यप्रयामः साधूनां विस्फुरन्निव गृह्यते ॥ १९.९ ॥

// atha dvipakalabhadaśanapāṇḍukomalāni samuddhṛtya prakṣālya ca bisāni marakataharitaprabheṣu padminīpatreṣu kamaladalakesaropahārālaṃkṛtānviracayya samānbhāgānkāṣṭhasaṃghaṭṭanaśabdena nivedya kālaṃ teṣāmṛṣīṇāmapasṛtāyāṃ tasyāṃ dāsyāṃ bodhisattvaparīkṣārthaṃ śakro devānāmindraḥ prathamameva bisabhāgamantardhāpayāmāsa / pravartane hi duḥkhasya tiraskāre sukhasya ca / dhairyaprayāmaḥ sādhūnāṃ visphuranniva gṛhyate (19.9)

।। अथ बोधिसत्त्वो ऽभिगतः प्रथमे बिसभागस्थाने बिसभागविरहितं पद्मिनीपत्रं परिव्याकुलीकृतोपहारमभिसमीक्ष्य गृहीतः केनापि मे बिसप्रत्यंश इत्यवधृतमतिरपेतचेतःसंक्षोभसंरम्भस्तत एव प्रतिनिवृत्य प्रविश्य पर्णशालायां यथोचितं ध्यानविधिमारेभे । वैमनस्यपरिहार्थं चेतरेषामृषीणां तमर्थं न निवेदयामास । इतरे त्वस्य भ्रातरो नूनमनेन गृहीतः प्रत्यंश इति मन्यमाना यथोचितानेव स्वान्स्वाननुक्रमेण बिसभागानादाय यथास्वं पर्णशालासु परिभुज्य ध्यायन्ति स्म । एवं द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे च दिवसे शक्रस्तस्य तं बिसप्रत्यंशमुपनिदधे । बोधिसत्त्वो ऽपि च महासत्त्वस्तथैव निःसंक्षोभप्रशान्तचित्तो बभूव । मनःसंक्षोभ एवेष्टो मृत्युर्नायुःक्षयः सताम् । जीवितार्थे ऽपि नायान्ति मनःक्षोभमतो बुधाः ॥ १९.१० ॥

// atha bodhisattvo 'bhigataḥ prathame bisabhāgasthāne bisabhāgavirahitaṃ padminīpatraṃ parivyākulīkṛtopahāramabhisamīkṣya gṛhītaḥ kenāpi me bisapratyaṃśa ityavadhṛtamatirapetacetaḥsaṃkṣobhasaṃrambhastata eva pratinivṛtya praviśya parṇaśālāyāṃ yathocitaṃ dhyānavidhimārebhe / vaimanasyaparihārthaṃ cetareṣāmṛṣīṇāṃ tamarthaṃ na nivedayāmāsa / itare tvasya bhrātaro nūnamanena gṛhītaḥ pratyaṃśa iti manyamānā yathocitāneva svānsvānanukrameṇa bisabhāgānādāya yathāsvaṃ parṇaśālāsu paribhujya dhyāyanti sma / evaṃ dvitīye tṛtīye caturthe pañcame ca divase śakrastasya taṃ bisapratyaṃśamupanidadhe / bodhisattvo 'pi ca mahāsattvastathaiva niḥsaṃkṣobhapraśāntacitto babhūva / manaḥsaṃkṣobha eveṣṭo mṛtyurnāyuḥkṣayaḥ satām / jīvitārthe 'pi nāyānti manaḥkṣobhamato budhāḥ (19.10)

।। अथापराह्णसमये धर्मश्रवणार्थमृषयस्ते यथोचित्तं बोधिसत्त्वस्य पर्णशालां समभिगता ददृश्वांसश्चैनं कृशतरशरीरं परिक्षामकपोलनयनं परिम्लानवदनशोभमसम्पूर्णस्वरगाम्भीर्यं परिक्षीणमप्यपरिक्षीणधैर्यप्रशमगुणमभिनवेन्दुप्रियदर्शनमुपेत्योपचारपुरःसरं ससम्भ्रमाः किमिदमिति कार्श्यनिमित्तमेनमपृच्छन् । तेभ्यो बोधिसत्त्वस्तमर्थं यथानुभूतं निवेदयामास । अथ ते तापसाः परस्परमीदृशमनाचारमसम्भावयन्तस्तत्पीडया च समुपजातसंवेगाः कष्टं कष्टमित्युक्त्वा व्रीडावनतवदनाः समतिष्ठन्त । शक्रप्रभावाच्च समावृतज्ञानगतिविषयाः कुत इदमिति न निश्चयमुपजग्मुः । अथ बोधिसत्त्वस्यानुजो भ्राता स्वमावेगमात्मविशुद्धिं च प्रदर्शयञ्छपथातिशयमिमं चकार - समृद्धिचिह्नाभरणं स गेहं प्राप्नोतु भार्यां च मनो ऽभिरामाम् । समग्रतामेतु च पुत्रपौत्रैर्बिसानि ते ब्राह्मण यो ह्यहार्षीत् ॥ १९.११ ॥

// athāparāhṇasamaye dharmaśravaṇārthamṛṣayaste yathocittaṃ bodhisattvasya parṇaśālāṃ samabhigatā dadṛśvāṃsaścainaṃ kṛśataraśarīraṃ parikṣāmakapolanayanaṃ parimlānavadanaśobhamasampūrṇasvaragāmbhīryaṃ parikṣīṇamapyaparikṣīṇadhairyapraśamaguṇamabhinavendupriyadarśanamupetyopacārapuraḥsaraṃ sasambhramāḥ kimidamiti kārśyanimittamenamapṛcchan / tebhyo bodhisattvastamarthaṃ yathānubhūtaṃ nivedayāmāsa / atha te tāpasāḥ parasparamīdṛśamanācāramasambhāvayantastatpīḍayā ca samupajātasaṃvegāḥ kaṣṭaṃ kaṣṭamityuktvā vrīḍāvanatavadanāḥ samatiṣṭhanta / śakraprabhāvācca samāvṛtajñānagativiṣayāḥ kuta idamiti na niścayamupajagmuḥ / atha bodhisattvasyānujo bhrātā svamāvegamātmaviśuddhiṃ ca pradarśayañchapathātiśayamimaṃ cakāra - samṛddhicihnābharaṇaṃ sa gehaṃ prāpnotu bhāryāṃ ca mano 'bhirāmām / samagratāmetu ca putrapautrairbisāni te brāhmaṇa yo hyahārṣīt (19.11)

।। अपर उवाच - मालाः स्रजश्चन्दनमंशुकानि बिभ्रद्विभूषाश्च सुताभिमृष्टाः । कामेषु तीव्रां स करोत्वपेक्षां बिसान्यहार्षीद्द्विजमुख्य यस्ते ॥ १९.१२ ॥

// apara uvāca - mālāḥ srajaścandanamaṃśukāni bibhradvibhūṣāśca sutābhimṛṣṭāḥ / kāmeṣu tīvrāṃ sa karotvapekṣāṃ bisānyahārṣīddvijamukhya yaste (19.12)

।। अपर उवाच - कृष्याश्रयावाप्तधनः कुटुम्बी प्रमोदमानस्तनयप्रलापैः । वयो ऽप्यपश्यन्रमतां स गेहे बिसानि यस्ते सकृदप्यहार्षीत् ॥ १९.१३ ॥

// apara uvāca - kṛṣyāśrayāvāptadhanaḥ kuṭumbī pramodamānastanayapralāpaiḥ / vayo 'pyapaśyanramatāṃ sa gehe bisāni yaste sakṛdapyahārṣīt (19.13)

।। अपर उवाच - नराधिपैर्भृत्यविनीतचेष्टैरभ्यर्च्यमानो नतलोलचूडैः । कृत्स्नां महीं पातु स राजवृत्त्या लोभादहार्षीत्तव यो बिसानि ॥ १९.१४ ॥

// apara uvāca - narādhipairbhṛtyavinītaceṣṭairabhyarcyamāno natalolacūḍaiḥ / kṛtsnāṃ mahīṃ pātu sa rājavṛttyā lobhādahārṣīttava yo bisāni (19.14)

।। अपर उवाच - पुरोहितः सो ऽस्तु नराधिपस्य मन्त्रादिना स्वस्त्यययेन युक्तः । सत्कारमाप्नोतु तथा च राज्ञस्तवापि यो नाम बिसान्यहार्षीत् ॥ १९.१५ ॥

// apara uvāca - purohitaḥ so 'stu narādhipasya mantrādinā svastyayayena yuktaḥ / satkāramāpnotu tathā ca rājñastavāpi yo nāma bisānyahārṣīt (19.15)

।। अपर उवाच - अध्यापकं सम्यगधीतवेदं तपस्विसम्भावनया महत्या । अर्चन्तु तं जानपदाः समेत्य बिसेषु लुब्धो न गुणेषु यस्ते ॥ १९.१६ ॥

// apara uvāca - adhyāpakaṃ samyagadhītavedaṃ tapasvisambhāvanayā mahatyā / arcantu taṃ jānapadāḥ sametya biseṣu lubdho na guṇeṣu yaste (19.16)

।। सहाय उवाच - चतुःशतं ग्रामवरं समृद्धं लब्ध्वा नरेन्द्रादुपयातु भोक्तुम् । अवीतरागो मरणं स चैतु लोभं बिसेष्वप्यजयन्न यस्ते ॥ १९.१७ ॥

// sahāya uvāca - catuḥśataṃ grāmavaraṃ samṛddhaṃ labdhvā narendrādupayātu bhoktum / avītarāgo maraṇaṃ sa caitu lobhaṃ biseṣvapyajayanna yaste (19.17)

।। दास उवाच - स ग्रामणीरस्तु सहायमध्ये स्त्रीनृत्तगीतैरुपलाप्यमानः । मा राजतश्च व्यसनानि लब्ध बिसार्थमात्मार्थमशीशमद्यः ॥ १९.१८ ॥

// dāsa uvāca - sa grāmaṇīrastu sahāyamadhye strīnṛttagītairupalāpyamānaḥ / mā rājataśca vyasanāni labdha bisārthamātmārthamaśīśamadyaḥ (19.18)

।। भगिन्युवाच - विद्योतमानां बपुषा श्रिया च पत्नीत्वमानीय नराधिपस्ताम् । योषित्सहस्राग्रसरीं करोतु यस्त्वद्विधस्यापि बिसान्यहार्षीत् ॥ १९.१९ ॥

// bhaginyuvāca - vidyotamānāṃ bapuṣā śriyā ca patnītvamānīya narādhipastām / yoṣitsahasrāgrasarīṃ karotu yastvadvidhasyāpi bisānyahārṣīt (19.19)

।। दास्युवाच - एकाकिनी सा समतीत्य साधून्स्वादूपभोगे प्रणयं करोतु । सत्कारलब्धां मुदमुद्वहन्ती बिसान्यपश्यत्तव या न धर्मम् ॥ १९.२० ॥

// dāsyuvāca - ekākinī sā samatītya sādhūnsvādūpabhoge praṇayaṃ karotu / satkāralabdhāṃ mudamudvahantī bisānyapaśyattava yā na dharmam (19.20)

।। अथ तत्र धर्मश्रवणार्थं समागतास्तद्वनाध्युषिता यक्षद्विरदवानरास्तां कथामुपश्रुत्य परां व्रीडां संवेगं चोपजग्मुः । अथ यक्ष आत्मविशुद्धिप्रदर्शनार्थमिति शपथमेषां पुरतश्चकार - आवासिकः सो ऽस्तु महाविहारे कचङ्गलायां नवकर्मिकश्च । आलोकसन्धिं दिवसैः करोतु यस्त्वय्यपि प्रस्खलितो बिसार्थम् ॥ १९.२१ ॥

// atha tatra dharmaśravaṇārthaṃ samāgatāstadvanādhyuṣitā yakṣadviradavānarāstāṃ kathāmupaśrutya parāṃ vrīḍāṃ saṃvegaṃ copajagmuḥ / atha yakṣa ātmaviśuddhipradarśanārthamiti śapathameṣāṃ purataścakāra - āvāsikaḥ so 'stu mahāvihāre kacaṅgalāyāṃ navakarmikaśca / ālokasandhiṃ divasaiḥ karotu yastvayyapi praskhalito bisārtham (19.21)

।। हस्त्युवाच - षड्भिर्दृढैः पाशशतैः स बन्धं प्राप्नोतु रम्याच्च वनाज्जनान्तम् । तीक्ष्णाङ्कशाकर्षणजा रुजश्च यस्ते मुनिश्रेष्ठ बिसान्यहार्षीत् ॥ १९.२२ ॥

// hastyuvāca - ṣaḍbhirdṛḍhaiḥ pāśaśataiḥ sa bandhaṃ prāpnotu ramyācca vanājjanāntam / tīkṣṇāṅkaśākarṣaṇajā rujaśca yaste muniśreṣṭha bisānyahārṣīt (19.22)

।। वानर उवाच - स पुष्पमाली त्रपुघृष्टकण्ठो यष्टया हतः सर्पमुखं परैतु । वैकक्ष्यबद्धश्च वसेद् गृहेषु लौल्यादहार्षीत्तव यो बिसानि ॥ १९.२३ ॥

// vānara uvāca - sa puṣpamālī trapughṛṣṭakaṇṭho yaṣṭayā hataḥ sarpamukhaṃ paraitu / vaikakṣyabaddhaśca vased gṛheṣu laulyādahārṣīttava yo bisāni (19.23)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तान्सर्वानेवानुनयविनीताक्षरं शान्तिगाम्भीर्यसूचकमित्युवाच - यो नष्टमित्याह न चास्य नष्टमिष्टान्स कामानधिगम्य कामम् । उपैतु गेहाश्रित एव मृत्युं भवत्सु यः शङ्कत ईदृशं वा ॥ १९.२४ ॥

// atha bodhisattvastānsarvānevānunayavinītākṣaraṃ śāntigāmbhīryasūcakamityuvāca - yo naṣṭamityāha na cāsya naṣṭamiṣṭānsa kāmānadhigamya kāmam / upaitu gehāśrita eva mṛtyuṃ bhavatsu yaḥ śaṅkata īdṛśaṃ vā (19.24)

।। अथ शक्रो देवेन्द्रस्तेन तेषां कामोपभोगप्रातिकूल्यसूचकेन शपथातिशयेन समुत्पादितविस्मयबहुमानः स्वेनैव वपुषाभिज्वलता तानृषीनभिगम्य सामर्षवदुवाच - मा तावद्भोः । यत्प्राप्तिपर्युत्सुकमानसानां सुखार्थिनां नैति मनांसि निद्रा । यान्प्राप्तुमिच्छन्ति तपःश्रमैश्च तान्केन कामानिति कुत्सयध्वे ॥ १९.२५ ॥

// atha śakro devendrastena teṣāṃ kāmopabhogaprātikūlyasūcakena śapathātiśayena samutpāditavismayabahumānaḥ svenaiva vapuṣābhijvalatā tānṛṣīnabhigamya sāmarṣavaduvāca - mā tāvadbhoḥ / yatprāptiparyutsukamānasānāṃ sukhārthināṃ naiti manāṃsi nidrā / yānprāptumicchanti tapaḥśramaiśca tānkena kāmāniti kutsayadhve (19.25)

।। बोधिसत्त्व उवाच - अनन्तादीनवा मार्ष कामाः । संक्षेपतस्तु श्रूयतां यदभिसमीक्ष्य कामान्न प्रशंसन्ति मुनयः । कामेषु बन्धमुपयाति वधं च लोकः शोकं क्लमं भयमनेकविधं च दुःखम् । कामार्थमेव च महीपतयः पतन्ति धर्मोपमर्दरभसा नरकं परत्र ॥ १९.२६ ॥

// bodhisattva uvāca - anantādīnavā mārṣa kāmāḥ / saṃkṣepatastu śrūyatāṃ yadabhisamīkṣya kāmānna praśaṃsanti munayaḥ / kāmeṣu bandhamupayāti vadhaṃ ca lokaḥ śokaṃ klamaṃ bhayamanekavidhaṃ ca duḥkham / kāmārthameva ca mahīpatayaḥ patanti dharmopamardarabhasā narakaṃ paratra (19.26)

।। यत्सौहृदानि सहसा विरसीभवन्ति यन्नीतिशाठ्यमलिनेन पथा प्रयान्ति । कीर्त्या वियोगमसुखैः परतश्च योगं यत्प्राप्नुवन्ति ननु कारणमत्र कामाः ॥ १९.२७ ॥

// yatsauhṛdāni sahasā virasībhavanti yannītiśāṭhyamalinena pathā prayānti / kīrtyā viyogamasukhaiḥ parataśca yogaṃ yatprāpnuvanti nanu kāraṇamatra kāmāḥ (19.27)

।। इति हीनविमध्यमोत्तमानामिह चामुत्र च यद्वधाय कामाः । कुपितान्भुजगानिवात्मकामा मुनयस्तानिति शक्र नाश्रयन्ते ॥ १९.२८ ॥

// iti hīnavimadhyamottamānāmiha cāmutra ca yadvadhāya kāmāḥ / kupitānbhujagānivātmakāmā munayastāniti śakra nāśrayante (19.28)

।। अथ शक्रो देवानामिन्द्रस्तस्य तद्वचनं युक्तमित्यभिनन्द्य तेन चैतेषामृषीणां माहात्म्येनाभिप्रसादितमनास्तेभ्यः स्वमपराधमाविश्चकार । गुणसम्भावनाव्यक्तिर्यत्परीक्ष्योपलभ्यते । मया विनिहितान्यस्मात्परीक्षार्थं बिसानि वः ॥ १९.२९ ॥

// atha śakro devānāmindrastasya tadvacanaṃ yuktamityabhinandya tena caiteṣāmṛṣīṇāṃ māhātmyenābhiprasāditamanāstebhyaḥ svamaparādhamāviścakāra / guṇasambhāvanāvyaktiryatparīkṣyopalabhyate / mayā vinihitānyasmātparīkṣārthaṃ bisāni vaḥ (19.29)

।। तत्सनाथं जगद्दिष्टया मुनिभिस्तथ्यकीर्तिभिः । विशुद्धिः स्थिरचारित्रे तदेतानि बिसानि ते ॥ १९.३० ॥

// tatsanāthaṃ jagaddiṣṭayā munibhistathyakīrtibhiḥ / viśuddhiḥ sthiracāritre tadetāni bisāni te (19.30)

।। इत्युक्त्वा तानि बिसानि बोधिसत्त्वस्य समुपजहार । अथ बोधिसत्त्वस्तदस्यासमुदाचारधाष्टर्यं तेजस्विनिभृतेन वचसा प्रत्यातिदेश - न बान्धवा नैव वयं सहाया न ते नटा नापि विडम्बकाः स्मः । कस्मिन्नवष्टभ्य नु देवराज क्रीडापथेनैवमृषीनुपैषि ॥ १९.३१ ॥

// ityuktvā tāni bisāni bodhisattvasya samupajahāra / atha bodhisattvastadasyāsamudācāradhāṣṭaryaṃ tejasvinibhṛtena vacasā pratyātideśa - na bāndhavā naiva vayaṃ sahāyā na te naṭā nāpi viḍambakāḥ smaḥ / kasminnavaṣṭabhya nu devarāja krīḍāpathenaivamṛṣīnupaiṣi (19.31)

।। इत्युक्ते शक्रो देवेन्द्रः ससम्भ्रमापास्तकुण्डलकिरीटविद्युद्भासुरवदनः सबहुमानमभिप्रणम्यैनं क्षमयामास - उक्तप्रयोजनमिदं चापलं मम निर्मम । पितेवाचार्य इव च क्षन्तुमर्हति तद्भवान् ॥ १९.३२ ॥

// ityukte śakro devendraḥ sasambhramāpāstakuṇḍalakirīṭavidyudbhāsuravadanaḥ sabahumānamabhipraṇamyainaṃ kṣamayāmāsa - uktaprayojanamidaṃ cāpalaṃ mama nirmama / pitevācārya iva ca kṣantumarhati tadbhavān (19.32)

।। निमीलितज्ञानबिलोचनानां स्वभाव एष स्खलितुं समे ऽपि । क्षमां च तत्रात्मवतां प्रपत्तुमतो ऽप्यदश्चेतसि मा स्म कार्षीः ॥ १९.३३ ॥

// nimīlitajñānabilocanānāṃ svabhāva eṣa skhalituṃ same 'pi / kṣamāṃ ca tatrātmavatāṃ prapattumato 'pyadaścetasi mā sma kārṣīḥ (19.33)

।। इति क्षमयित्वा शक्रस्तत्रैवान्तर्दधे । तदेवं प्रविवेकसुखरसज्ञानां विडम्बनेव विहिंसेव च कामाः प्रतिकूला भवन्ति । [तच्चेदं जातकं भगवान्व्याकार्षीत् - अहं शारद्वतीपुत्रो मौद्गल्यायनकाश्यपौ । पूर्णानिरुद्धावानन्द इत्यासुर्भ्रातरस्तदा ॥ १९.३४ ॥

// iti kṣamayitvā śakrastatraivāntardadhe / tadevaṃ pravivekasukharasajñānāṃ viḍambaneva vihiṃseva ca kāmāḥ pratikūlā bhavanti / [taccedaṃ jātakaṃ bhagavānvyākārṣīt - ahaṃ śāradvatīputro maudgalyāyanakāśyapau / pūrṇāniruddhāvānanda ityāsurbhrātarastadā (19.34)

।। भगिन्युत्पलवर्णासीद्दासी कुब्जोत्तराभवत् । चित्रो गृहपतिर्दासो यक्षः सातागिरिस्तदा ॥ १९.३५ ॥

// bhaginyutpalavarṇāsīddāsī kubjottarābhavat / citro gṛhapatirdāso yakṣaḥ sātāgiristadā (19.35)

।। पारिलेयो ऽभवन्नागो मधुदातैव वानरः । कालोदायी च शक्रो ऽभूद्धार्यतामिति जातकम् ॥ १९.३६ ॥

// pārileyo 'bhavannāgo madhudātaiva vānaraḥ / kālodāyī ca śakro 'bhūddhāryatāmiti jātakam (19.36)