18. Jatakamala — chapter 18

।। इत्युक्त्वा शक्रस्तत्रैवान्तर्दधे । स च राजा सपौरजानपदो मद्यपानाद्विरराम । तदेवमनेकदोषोपसृष्टमतिकष्टं मद्यपानमिति साधवः परमस्माद्वारयन्ति प्रागेवात्मानमिति । एवं लोकहितः पूर्वजन्मस्वपि स भगवानिति तथागतवर्णे ऽपि वाच्यम् । इति कुम्भजातकं सप्तदशम् । १८. अपुत्रजातकम् शीलप्रशमप्रतिपक्षसंबाधं गार्हस्थ्यमित्येवमात्मकामा न रोचयन्ते । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश्चिदिभ्यकुले श्लाघनीयवृत्तचारित्रसंपन्ने प्रार्थनीयसंबन्धे कुलोद्भवानां निपानभूते श्रमणब्राह्मणानां कोशकोष्ठागारनिर्विशेषे मित्रस्वजनानामभिगमनीये कृपणवनीपकानामुपजीव्ये शिल्पिजनस्यास्पदभूते लक्ष्म्या दत्तानुग्रहसत्कारे राज्ञो लोकाभिसंमते जन्म प्रतिलेभे । स कालानामत्ययेनाभिवृद्धः कृतश्रमो लोकाभिमतेषु विद्यास्थानेष्वपरोक्षबुद्धिर्विविधविकल्पाश्रयासु कलासु जननयनकान्तेन च वपुषा धर्माविरोधिन्या च लोकज्ञतया स्वजन इव लोकस्य हृदयेषु पर्यवर्तत । न हि स्वजन इत्येव स्वजनो बहु मन्यते । जनो वा जन इत्येव स्वजनाद् दृश्यते ऽन्यथा ॥ १८.१ ॥

// ityuktvā śakrastatraivāntardadhe / sa ca rājā sapaurajānapado madyapānādvirarāma / tadevamanekadoṣopasṛṣṭamatikaṣṭaṃ madyapānamiti sādhavaḥ paramasmādvārayanti prāgevātmānamiti / evaṃ lokahitaḥ pūrvajanmasvapi sa bhagavāniti tathāgatavarṇe 'pi vācyam / iti kumbhajātakaṃ saptadaśam / 18. aputrajātakam śīlapraśamapratipakṣasaṃbādhaṃ gārhasthyamityevamātmakāmā na rocayante / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila kasmiṃścidibhyakule ślāghanīyavṛttacāritrasaṃpanne prārthanīyasaṃbandhe kulodbhavānāṃ nipānabhūte śramaṇabrāhmaṇānāṃ kośakoṣṭhāgāranirviśeṣe mitrasvajanānāmabhigamanīye kṛpaṇavanīpakānāmupajīvye śilpijanasyāspadabhūte lakṣmyā dattānugrahasatkāre rājño lokābhisaṃmate janma pratilebhe / sa kālānāmatyayenābhivṛddhaḥ kṛtaśramo lokābhimateṣu vidyāsthāneṣvaparokṣabuddhirvividhavikalpāśrayāsu kalāsu jananayanakāntena ca vapuṣā dharmāvirodhinyā ca lokajñatayā svajana iva lokasya hṛdayeṣu paryavartata / na hi svajana ityeva svajano bahu manyate / jano vā jana ityeva svajanād dṛśyate 'nyathā (18.1)

।। गुणदोषाभिमर्शात्तु बहुमानावमानयोः । व्रजत्यास्पदतां लोकः स्वजनस्य जनस्य वा ॥ १८.२ ॥

// guṇadoṣābhimarśāttu bahumānāvamānayoḥ / vrajatyāspadatāṃ lokaḥ svajanasya janasya vā (18.2)

।। कृतप्रव्रज्यापरिचयत्वात्तु तस्य महासत्त्वस्य पर्येष्टिदुःखानुगतां विदित्वा गृहस्थतां धर्मविरोधिनीं च । सुखोदयत्वं च तपोवनानां न गेहसौख्येषु मनः ससञ्जे ॥ १८.३ ॥

// kṛtapravrajyāparicayatvāttu tasya mahāsattvasya paryeṣṭiduḥkhānugatāṃ viditvā gṛhasthatāṃ dharmavirodhinīṃ ca / sukhodayatvaṃ ca tapovanānāṃ na gehasaukhyeṣu manaḥ sasañje (18.3)

।। स मातापित्रोः कालक्रियया संविग्नहृदयस्तमनेकशतसहस्रसंख्यं गृहविभवसारं मित्रस्वजनकृपणश्रमणब्राह्मणेभ्यो यथार्हमतिसृज्य प्रवव्राज । सो ऽनुपूर्वेण ग्रामनगरनिगमराष्ट्रराजधानीष्वनुविचरन्नन्यतमनगरमुपश्रित्य कस्मिंश्चिद्वनप्रस्थे निवसति स्म । स ध्यानगुणाभ्यासात् सात्मीभूतेनाकृतकेनेन्द्रियप्रसादेन श्रुतिहृदयाह्लादिना च विद्वत्तासूचकेनानुत्सिक्तेन विगतलाभाशाकार्पण्यदैन्येन विनयौजस्विना यथार्हमधुरोपचारसौष्ठवेन धर्माधर्मविभागनिपुणेन च वचसा प्रव्रजिताचारशीभरया (च) सज्जनेष्टया चेष्टया तत्राभिलक्षितो बभूव । कौतूहलिना च जनेन समुपलब्धकुलप्रव्रज्याक्रमः सुष्ठुतरं लोकसंमतस्तत्राभूत् । आदेयतरतां यान्ति कुलरूपगुणाद् गुणाः । आश्रयातिशयेनेव चन्द्रस्य किरणाङ्कराः ॥ १८.४ ॥

// sa mātāpitroḥ kālakriyayā saṃvignahṛdayastamanekaśatasahasrasaṃkhyaṃ gṛhavibhavasāraṃ mitrasvajanakṛpaṇaśramaṇabrāhmaṇebhyo yathārhamatisṛjya pravavrāja / so 'nupūrveṇa grāmanagaranigamarāṣṭrarājadhānīṣvanuvicarannanyatamanagaramupaśritya kasmiṃścidvanaprasthe nivasati sma / sa dhyānaguṇābhyāsāt sātmībhūtenākṛtakenendriyaprasādena śrutihṛdayāhlādinā ca vidvattāsūcakenānutsiktena vigatalābhāśākārpaṇyadainyena vinayaujasvinā yathārhamadhuropacārasauṣṭhavena dharmādharmavibhāganipuṇena ca vacasā pravrajitācāraśībharayā (ca) sajjaneṣṭayā ceṣṭayā tatrābhilakṣito babhūva / kautūhalinā ca janena samupalabdhakulapravrajyākramaḥ suṣṭhutaraṃ lokasaṃmatastatrābhūt / ādeyataratāṃ yānti kularūpaguṇād guṇāḥ / āśrayātiśayeneva candrasya kiraṇāṅkarāḥ (18.4)

।। अथास्य तत्राभिगमनमुपलभ्य पितृवयस्यः समभिगम्य चैनं गुणबहुमानात् कुशलपरिप्रश्नपूर्वकं चास्मै निवेद्यात्मानं पितृवयस्यतां च संकथाप्रस्तावागतमेनं स्नेहादुवाच - चापलमिव खल्विदमनुवर्तितं भदन्तेनानपेक्ष्य कुलवंशमस्मिन् वयसि प्रव्रजता । आराध्यते सत्प्रतिपत्तिमद्भिर्धर्मो यदायं भवने वने वा । श्रीमन्ति हित्वा भवनान्यतस्त्वं कस्मादरण्येषु मतिं करोषि ॥ १८.५ ॥

// athāsya tatrābhigamanamupalabhya pitṛvayasyaḥ samabhigamya cainaṃ guṇabahumānāt kuśalaparipraśnapūrvakaṃ cāsmai nivedyātmānaṃ pitṛvayasyatāṃ ca saṃkathāprastāvāgatamenaṃ snehāduvāca - cāpalamiva khalvidamanuvartitaṃ bhadantenānapekṣya kulavaṃśamasmin vayasi pravrajatā / ārādhyate satpratipattimadbhirdharmo yadāyaṃ bhavane vane vā / śrīmanti hitvā bhavanānyatastvaṃ kasmādaraṇyeṣu matiṃ karoṣi (18.5)

।। परप्रसादार्जितभैक्षवृत्तिरगण्यमानः खलवज्जनेन । कुचेलभृद्बन्धुसुहृद्विहीनो वनान्तभूमावपविद्धकायः ॥ १८.६ ॥

// paraprasādārjitabhaikṣavṛttiragaṇyamānaḥ khalavajjanena / kucelabhṛdbandhusuhṛdvihīno vanāntabhūmāvapaviddhakāyaḥ (18.6)

।। मूर्तं दरिद्रत्वमिवोपगुह्य कथं नु शोकस्य वशं प्रयासि । इमामवस्थां हि तवेक्षमाणा द्विषो ऽपि बाष्पापिहितेक्षणाः स्युः ॥ १८.७ ॥

// mūrtaṃ daridratvamivopaguhya kathaṃ nu śokasya vaśaṃ prayāsi / imāmavasthāṃ hi tavekṣamāṇā dviṣo 'pi bāṣpāpihitekṣaṇāḥ syuḥ (18.7)

।। तदेहि पित्र्यं भवनं तवेदं श्रुतार्थसारं भवतापि नूनम् । संपादयेथा निवसंस्त्वमत्र धर्मं च सत्पुत्रमनोरथं च ॥ १८.८ ॥

// tadehi pitryaṃ bhavanaṃ tavedaṃ śrutārthasāraṃ bhavatāpi nūnam / saṃpādayethā nivasaṃstvamatra dharmaṃ ca satputramanorathaṃ ca (18.8)

।। लोकप्रवादः खल्वपि चैषः परकर्मकरस्यापि स्वे निपानसुखा गृहाः । किं पुनः सुखसंप्राप्ताः समृद्धिज्वलितश्रियः ॥ १८.९ ॥

// lokapravādaḥ khalvapi caiṣaḥ parakarmakarasyāpi sve nipānasukhā gṛhāḥ / kiṃ punaḥ sukhasaṃprāptāḥ samṛddhijvalitaśriyaḥ (18.9)

।। अथ बोधिसत्त्वः प्रविवेकसुखामृतरसपरिभावितमतिस्तत्प्रवणहृदयः समुपलब्धविशेषो गृहवनवासयोः कामोपभोगनिमन्त्रणायां तृप्त इव भोजनकथायामसुखायमान उवाच - इदं स्नेहोद्गतत्वात्ते काममल्पात्ययं वचः । सुखसंज्ञां तु मा कार्षीः कदाचिद्गृहचारके ॥ १८.१० ॥

// atha bodhisattvaḥ pravivekasukhāmṛtarasaparibhāvitamatistatpravaṇahṛdayaḥ samupalabdhaviśeṣo gṛhavanavāsayoḥ kāmopabhoganimantraṇāyāṃ tṛpta iva bhojanakathāyāmasukhāyamāna uvāca - idaṃ snehodgatatvātte kāmamalpātyayaṃ vacaḥ / sukhasaṃjñāṃ tu mā kārṣīḥ kadācidgṛhacārake (18.10)

।। गार्हस्थ्यं महदस्वास्थ्यं सधनस्याधनस्य वा । एकस्य रक्षणायासादितरस्यार्जनश्रमात् ॥ १८.११ ॥

// gārhasthyaṃ mahadasvāsthyaṃ sadhanasyādhanasya vā / ekasya rakṣaṇāyāsāditarasyārjanaśramāt (18.11)

।। यत्र नाम सुखं नैव सधनस्याधनस्य वा । तत्राभिरतिसंमोहः पापस्यैव फलोदयः ॥ १८.१२ ॥

// yatra nāma sukhaṃ naiva sadhanasyādhanasya vā / tatrābhiratisaṃmohaḥ pāpasyaiva phalodayaḥ (18.12)

।। यदपि चेष्टं गृहस्थेनापि शक्यमयमाराधयितुं धर्म इति काममेवमेतत् । अतिदुष्करं तु मे प्रतिभाति धर्मप्रतिपक्षसंबाधत्वाच्छ्रमबाहुल्याच्च गृहस्य । पश्यतु भवान् । गृहा नानीहमानस्य न चैवावदतो मृषा । न चानिक्षिप्तदण्डस्य परेषामनिकुर्वतः ॥ १८.१३ ॥

// yadapi ceṣṭaṃ gṛhasthenāpi śakyamayamārādhayituṃ dharma iti kāmamevametat / atiduṣkaraṃ tu me pratibhāti dharmapratipakṣasaṃbādhatvācchramabāhulyācca gṛhasya / paśyatu bhavān / gṛhā nānīhamānasya na caivāvadato mṛṣā / na cānikṣiptadaṇḍasya pareṣāmanikurvataḥ (18.13)

।। तदयं गृहसुखावबद्धहृदयस्तत्साधनोद्यतमतिर्जनः । यदि धर्ममुपैति नास्ति गेहमथ गेहाभिमुखः कुतो ऽस्य धर्मः । प्रशमैकरसो हि धर्ममार्गो गृहसिद्धिश्च पराक्रमक्रमेण ॥ १८.१४ ॥

// tadayaṃ gṛhasukhāvabaddhahṛdayastatsādhanodyatamatirjanaḥ / yadi dharmamupaiti nāsti gehamatha gehābhimukhaḥ kuto 'sya dharmaḥ / praśamaikaraso hi dharmamārgo gṛhasiddhiśca parākramakrameṇa (18.14)

।। इति धर्मविरोधदूषितत्वाद् गृहवासं क इवात्मवान् भजेत । परिभूय सुखाशया हि धर्मं नियमो नास्ति सुखोदयप्रसिद्धौ ॥ १८.१५ ॥

// iti dharmavirodhadūṣitatvād gṛhavāsaṃ ka ivātmavān bhajeta / paribhūya sukhāśayā hi dharmaṃ niyamo nāsti sukhodayaprasiddhau (18.15)

।। नियतं च यशःपराभवः स्यादनुतापो मनसश्च दुर्गतिश्च । इति धर्मविरोधिनं भजन्ते न सुखोपायमपायवन्नयज्ञाः ॥ १८.१६ ॥

// niyataṃ ca yaśaḥparābhavaḥ syādanutāpo manasaśca durgatiśca / iti dharmavirodhinaṃ bhajante na sukhopāyamapāyavannayajñāḥ (18.16)

।। अपि च, सुखो गृहवास इति श्रद्धागम्यमिदं मे प्रतिभाति । नियतार्जनरक्षणादिदुःखे वधबन्धव्यसनैकलक्ष्यभूते । नृपतेरपि यत्र नास्ति तृप्तिर्विभवैस्तोयनिधेरिवाम्बुवर्षैः ॥ १८.१७ ॥

// api ca, sukho gṛhavāsa iti śraddhāgamyamidaṃ me pratibhāti / niyatārjanarakṣaṇādiduḥkhe vadhabandhavyasanaikalakṣyabhūte / nṛpaterapi yatra nāsti tṛptirvibhavaistoyanidherivāmbuvarṣaiḥ (18.17)

।। सुखमत्र कुतः कथं कदा वा परिकल्पप्रणयं न चेदुपैति । विषयोपनिवेशने ऽपि मोहाद् व्रणकण्डूयनवत्सुखाभिमानः ॥ १८.१८ ॥

// sukhamatra kutaḥ kathaṃ kadā vā parikalpapraṇayaṃ na cedupaiti / viṣayopaniveśane 'pi mohād vraṇakaṇḍūyanavatsukhābhimānaḥ (18.18)

।। बाहुल्येन च खलु ब्रवीमि - प्रायः समृद्ध्या मदमेति गेहे मानं कुलेनापि बलेन दर्पम् । दुःखेन रोषं व्यसनेन दैन्यं तस्मिन्कदा स्यात्प्रशमावकाशः ॥ १८.१९ ॥

// bāhulyena ca khalu bravīmi - prāyaḥ samṛddhyā madameti gehe mānaṃ kulenāpi balena darpam / duḥkhena roṣaṃ vyasanena dainyaṃ tasminkadā syātpraśamāvakāśaḥ (18.19)

।। अतश्च खल्वहमत्रभवन्तमनुनयामि - मदमानमोहभुजगोपलयं प्रशमाभिरामसुखविप्रलयम् । क इवाश्रयेदभिमुखं विलयं बहुतीव्रदुःखनिलयं निलयम् ॥ १८.२० ॥

// ataśca khalvahamatrabhavantamanunayāmi - madamānamohabhujagopalayaṃ praśamābhirāmasukhavipralayam / ka ivāśrayedabhimukhaṃ vilayaṃ bahutīvraduḥkhanilayaṃ nilayam (18.20)

।। संतुष्टजनगेहे तु प्रविविक्तसुखे वने । प्रसीदति यथा चेतस्त्रिदिवे ऽपि तथा कुतः ॥ १८.२१ ॥

// saṃtuṣṭajanagehe tu praviviktasukhe vane / prasīdati yathā cetastridive 'pi tathā kutaḥ (18.21)

।। परप्रसादार्जितवृत्तिरप्यतो रमे वनान्तेषु कुचेलसंवृतः । अधर्ममिश्रं तु सुखं न कामये विषेण संपृक्तमिवान्नमात्मवान् ॥ १८.२२ ॥

// paraprasādārjitavṛttirapyato rame vanānteṣu kucelasaṃvṛtaḥ / adharmamiśraṃ tu sukhaṃ na kāmaye viṣeṇa saṃpṛktamivānnamātmavān (18.22)