17. Jatakamala — chapter 17

।। तदेवं सत्यवचनपरिभावितां वाचमग्निरपि न प्रसहते लङ्घयितुमिति सत्यवचने ऽभियोगः करणीयः । तथागतवर्णे ऽपि वाच्यमिति । इति वर्तकापोतकजातकं षोडशम् । १७. कुम्भजातकम् अनेकदोषोपसृष्टमतिकष्टं मद्यपानमिति साधवः परमप्यस्माद्वारयन्ति प्रागेवात्मानमिति । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल करुणातिशयपरिभावितमतिः परहितसुखोपपादनपरः पुण्यां प्रतिपदमुद्भावयन्दानदमसंयमादिभिः कदाचिच्छक्रा देवानामिन्द्रो बभूव । स प्रकर्षिणामपि दिव्यानां विषयसुखानां निकामलाभी सन्नपि करुणावशगत्वान्नैव लोकार्थचर्यासमुद्योगशिथिलं मनश्चकार । प्रायेण लक्ष्मीमदिरोपयोगाज्जागर्ति नैवात्महिते ऽपि लोकः । सुरेन्द्रलक्ष्म्यापि तु निर्मदो ऽसावभूत्परार्थेष्वपि जागरूकः ॥ १७.१ ॥

// tadevaṃ satyavacanaparibhāvitāṃ vācamagnirapi na prasahate laṅghayitumiti satyavacane 'bhiyogaḥ karaṇīyaḥ / tathāgatavarṇe 'pi vācyamiti / iti vartakāpotakajātakaṃ ṣoḍaśam / 17. kumbhajātakam anekadoṣopasṛṣṭamatikaṣṭaṃ madyapānamiti sādhavaḥ paramapyasmādvārayanti prāgevātmānamiti / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila karuṇātiśayaparibhāvitamatiḥ parahitasukhopapādanaparaḥ puṇyāṃ pratipadamudbhāvayandānadamasaṃyamādibhiḥ kadācicchakrā devānāmindro babhūva / sa prakarṣiṇāmapi divyānāṃ viṣayasukhānāṃ nikāmalābhī sannapi karuṇāvaśagatvānnaiva lokārthacaryāsamudyogaśithilaṃ manaścakāra / prāyeṇa lakṣmīmadiropayogājjāgarti naivātmahite 'pi lokaḥ / surendralakṣmyāpi tu nirmado 'sāvabhūtparārtheṣvapi jāgarūkaḥ (17.1)

।। अनेकतीव्रव्यसनातुरेषु सत्त्वेषु बन्धुष्विव जातहार्दः । धैर्यात्स्वभावज्ञतयाश्रितश्च नासौ विसस्मार परार्थचर्याम् ॥ १७.२ ॥

// anekatīvravyasanātureṣu sattveṣu bandhuṣviva jātahārdaḥ / dhairyātsvabhāvajñatayāśritaśca nāsau visasmāra parārthacaryām (17.2)

।। अथ कदाचित्स महात्मा मनुष्यलोकमवलोकयन्ननुकम्पासमावर्जितेन मैत्रस्निग्धेन स्वभावमहता चक्षुषा ददर्श सर्वमित्रं नाम राजानमकल्याणमित्रसंपर्कदोषात् सपौरजानपदं मद्यपानप्रसङ्गाभिमुखम् । तत्र चास्यादोषदर्शितामवेक्ष्य महादोषतां च मद्यपानस्य स महात्मा महत्या करुणया समापीड्यमानहृदयश्चिन्तामापेदे । कष्टा बतेयमापदापतिता लोकस्य । प्रमुखस्वादु पानं हि दोषदर्शनविक्लवान् । श्रेयसो ऽपहरत्येव रमणीयमिवापथम् ॥ १७.३ ॥

// atha kadācitsa mahātmā manuṣyalokamavalokayannanukampāsamāvarjitena maitrasnigdhena svabhāvamahatā cakṣuṣā dadarśa sarvamitraṃ nāma rājānamakalyāṇamitrasaṃparkadoṣāt sapaurajānapadaṃ madyapānaprasaṅgābhimukham / tatra cāsyādoṣadarśitāmavekṣya mahādoṣatāṃ ca madyapānasya sa mahātmā mahatyā karuṇayā samāpīḍyamānahṛdayaścintāmāpede / kaṣṭā bateyamāpadāpatitā lokasya / pramukhasvādu pānaṃ hi doṣadarśanaviklavān / śreyaso 'paharatyeva ramaṇīyamivāpatham (17.3)

।। तत्किमत्र प्राप्तकालं स्यात्? भवतु दृष्टम् । प्रधानभूतस्य विचेष्टितानि जनो ऽनुकर्तुं नियतस्वभावः । इत्यत्र राजैव चिकित्सनीयः शुभाशुभं तत्प्रभवं हि लोके ॥ १७.४ ॥

// tatkimatra prāptakālaṃ syāt? bhavatu dṛṣṭam / pradhānabhūtasya viceṣṭitāni jano 'nukartuṃ niyatasvabhāvaḥ / ityatra rājaiva cikitsanīyaḥ śubhāśubhaṃ tatprabhavaṃ hi loke (17.4)

।। इति विनिश्चित्य स महासत्त्वस्तप्तकाञ्चनवर्णमापरुषोद्ग्रथितजटाविटपधरं वल्कलाजिनसंवीतमोजस्वि ब्राह्मं वपुरभिनिर्माय सुरापूर्णं च वामपार्श्वस्थं नातिबृहन्तं कुम्भं सर्वमित्रस्य राज्ञः (वैद्य १०५) परिषदि संनिषण्णस्य प्रस्तावोपनतासु प्रवृत्तासु सुरासवशीधुमैरेयमधुकथासु पुरतो ऽन्तरिक्षे प्रादुरभूत् । विस्मयबहुमानावर्जितेन च प्राञ्जलिना तेन जनेनाभ्युत्थाय प्रत्यर्च्यमानः सजल इव जलधरो गम्भीरमभि दन्नुच्चैरुवाच - पुष्पमालाहसत्कण्ठमिमं भरितमाकण्ठम् । अवतंसकृताकुम्भं क्रेतुमिच्छति कः कुम्भम् ॥ १७.५ ॥

// iti viniścitya sa mahāsattvastaptakāñcanavarṇamāparuṣodgrathitajaṭāviṭapadharaṃ valkalājinasaṃvītamojasvi brāhmaṃ vapurabhinirmāya surāpūrṇaṃ ca vāmapārśvasthaṃ nātibṛhantaṃ kumbhaṃ sarvamitrasya rājñaḥ (vaidya 105) pariṣadi saṃniṣaṇṇasya prastāvopanatāsu pravṛttāsu surāsavaśīdhumaireyamadhukathāsu purato 'ntarikṣe prādurabhūt / vismayabahumānāvarjitena ca prāñjalinā tena janenābhyutthāya pratyarcyamānaḥ sajala iva jaladharo gambhīramabhi dannuccairuvāca - puṣpamālāhasatkaṇṭhamimaṃ bharitamākaṇṭham / avataṃsakṛtākumbhaṃ kretumicchati kaḥ kumbham (17.5)

।। सवलयमिव पुष्पमालया प्रविततयानिलकम्पलीलया । किसलयरचनासमुत्कटं घटमिममिच्छति कः क्रयेण वः ॥ १७.६ ॥

// savalayamiva puṣpamālayā pravitatayānilakampalīlayā / kisalayaracanāsamutkaṭaṃ ghaṭamimamicchati kaḥ krayeṇa vaḥ (17.6)

।। अथैनं स राजा विस्मयावर्जितकौतूहलः सबहुमानमीक्षमाणः कृताञ्जलिरुवाच - दीप्त्या नवार्क इव चारुतया शशीव संलक्ष्यसे च वपुषान्यतमो मुनीनाम् । तद्वक्तुमर्हसि यथा विदितो ऽसि लोके संभावना हि गुणतस्त्वयि नो विचित्रा ॥ १७.७ ॥

// athainaṃ sa rājā vismayāvarjitakautūhalaḥ sabahumānamīkṣamāṇaḥ kṛtāñjaliruvāca - dīptyā navārka iva cārutayā śaśīva saṃlakṣyase ca vapuṣānyatamo munīnām / tadvaktumarhasi yathā vidito 'si loke saṃbhāvanā hi guṇatastvayi no vicitrā (17.7)

।। शक्र उवाच - पश्चादपि ज्ञास्यसि यो ऽहमस्मि घटं त्विदं क्रेतुमितो घटस्व । न चेद् भयं ते परलोकदुःखादिहैव तीव्रव्यसनागमाद्वा ॥ १७.८ ॥

// śakra uvāca - paścādapi jñāsyasi yo 'hamasmi ghaṭaṃ tvidaṃ kretumito ghaṭasva / na ced bhayaṃ te paralokaduḥkhādihaiva tīvravyasanāgamādvā (17.8)

।। राजोवाच - अपूर्वः खल्वयमत्रभवतः पश्य विक्रयारम्भः । गुणसंवर्णनं नाम दोषाणां च निगूहनम् । प्रसिद्ध इति लोकस्य पण्यानां विक्रयक्रमः ॥ १७.९ ॥

// rājovāca - apūrvaḥ khalvayamatrabhavataḥ paśya vikrayārambhaḥ / guṇasaṃvarṇanaṃ nāma doṣāṇāṃ ca nigūhanam / prasiddha iti lokasya paṇyānāṃ vikrayakramaḥ (17.9)

।। युक्तो वानृतभीरूणां त्वद्विधानामयं विधिः । न हि कृच्छ्रे ऽपि संत्यक्तुं सत्यमिच्छन्ति साधवः ॥ १७.१० ॥

// yukto vānṛtabhīrūṇāṃ tvadvidhānāmayaṃ vidhiḥ / na hi kṛcchre 'pi saṃtyaktuṃ satyamicchanti sādhavaḥ (17.10)

।। तदाचक्ष्व महाभाग पूर्णः कस्य घटो न्वयम् । किं वा विनिमये प्राप्यमस्मत्तस्त्वादृशैरपि ॥ १७.११ ॥

// tadācakṣva mahābhāga pūrṇaḥ kasya ghaṭo nvayam / kiṃ vā vinimaye prāpyamasmattastvādṛśairapi (17.11)

।। शक्र उवाच - श्रूयतां महाराज नायं तोयदविच्युतस्य पयसः पूर्णो न तीर्थाम्भसः कैञ्जल्कस्य सुगन्धिनो न मधुनः सर्पिर्विशेषस्य वा । न क्षीरस्य विजृम्भमाणकुमुदव्यभ्रेन्दुपादच्छवेः पूर्णः पापमयस्य यस्य तु घटस्तस्य प्रभावं शृणु ॥ १७.१२ ॥

// śakra uvāca - śrūyatāṃ mahārāja nāyaṃ toyadavicyutasya payasaḥ pūrṇo na tīrthāmbhasaḥ kaiñjalkasya sugandhino na madhunaḥ sarpirviśeṣasya vā / na kṣīrasya vijṛmbhamāṇakumudavyabhrendupādacchaveḥ pūrṇaḥ pāpamayasya yasya tu ghaṭastasya prabhāvaṃ śṛṇu (17.12)

।। यत्पीत्वा मददोषविह्वलतया स्वतन्त्रश्चरन् देशेष्वप्रपतेष्वपि प्रपतितो मन्दप्रभावस्मृतिः । भक्ष्याभक्ष्यविचारणाविरहितस्तत्तत्समास्वादयेत् तत्संपूर्णमिमं गतं क्रयपथं क्रीणीत कुम्भाधमम् ॥ १७.१३ ॥

// yatpītvā madadoṣavihvalatayā svatantraścaran deśeṣvaprapateṣvapi prapatito mandaprabhāvasmṛtiḥ / bhakṣyābhakṣyavicāraṇāvirahitastattatsamāsvādayet tatsaṃpūrṇamimaṃ gataṃ krayapathaṃ krīṇīta kumbhādhamam (17.13)

।। अनीशः स्वे चित्ते विचरति यया संहृतमतिर् द्विषां हासायामं समुपजनयन्गौरिव जडः । सदोमध्ये नृत्येत्स्वमुखपटहेनापि च यया क्रयार्हा सेयं वः शुभविरहिता कुम्भनिहिता ॥ १७.१४ ॥

// anīśaḥ sve citte vicarati yayā saṃhṛtamatir dviṣāṃ hāsāyāmaṃ samupajanayangauriva jaḍaḥ / sadomadhye nṛtyetsvamukhapaṭahenāpi ca yayā krayārhā seyaṃ vaḥ śubhavirahitā kumbhanihitā (17.14)

।। पीत्वोचितामपि जहाति यथात्मलज्जां निर्ग्रन्थवद्वसनसंयमखेदमुक्तः । धीरं चरेत्पथिषु पौरजनाकुलेषु सा पश्यतामुपगता निहितात्र कुम्भे ॥ १७.१५ ॥

// pītvocitāmapi jahāti yathātmalajjāṃ nirgranthavadvasanasaṃyamakhedamuktaḥ / dhīraṃ caretpathiṣu paurajanākuleṣu sā paśyatāmupagatā nihitātra kumbhe (17.15)

।। यत्पीत्वा वमथुसमुद्गतान्नलिप्ता निःशङ्कैः श्वभिरवलिह्यमानवक्त्राः । निःसंज्ञा नृपतिपथिष्वपि स्वपन्ति प्रक्षिप्तं क्रयसुभगं तदत्र कुम्भे ॥ १७.१६ ॥

// yatpītvā vamathusamudgatānnaliptā niḥśaṅkaiḥ śvabhiravalihyamānavaktrāḥ / niḥsaṃjñā nṛpatipathiṣvapi svapanti prakṣiptaṃ krayasubhagaṃ tadatra kumbhe (17.16)

।। उपयुज्य यन्मदबलादबला विनिबन्धयेदपि तरौ पितरौ । गणयेच्च सा धनपतिं न पतिं तदिदं घटे विनिहितं निहितम् ॥ १७.१७ ॥

// upayujya yanmadabalādabalā vinibandhayedapi tarau pitarau / gaṇayecca sā dhanapatiṃ na patiṃ tadidaṃ ghaṭe vinihitaṃ nihitam (17.17)

।। यां पीतवन्तो मदलुप्तसंज्ञा वृष्ण्यन्धका विस्मृतबन्धुभावाः । परस्परं निष्पिपिषुर्गदाभिरुन्मादनी सा निहितेह कुम्भे ॥ १७.१८ ॥

// yāṃ pītavanto madaluptasaṃjñā vṛṣṇyandhakā vismṛtabandhubhāvāḥ / parasparaṃ niṣpipiṣurgadābhirunmādanī sā nihiteha kumbhe (17.18)

।। यत्र प्रसक्तानि कुलानि नेशुर्लक्ष्मीनिकेतान्युदितोदितानि । उच्छेदनी वित्तवतां कुलानां सेयं घटे क्रय्यतयाधिरूढा ॥ १७.१९ ॥

// yatra prasaktāni kulāni neśurlakṣmīniketānyuditoditāni / ucchedanī vittavatāṃ kulānāṃ seyaṃ ghaṭe krayyatayādhirūḍhā (17.19)

।। अनियतरुदितस्थितविहसितवाग्जडगुरुनयनो ग्रहवशग इव । परिभवभवनं भवति च नियतं यदुपहतमतिस्तदिदमिह घटे ॥ १७.२० ॥

// aniyataruditasthitavihasitavāgjaḍagurunayano grahavaśaga iva / paribhavabhavanaṃ bhavati ca niyataṃ yadupahatamatistadidamiha ghaṭe (17.20)

।। प्रवयसो ऽपि यदाकुलचेतनाः स्वहितमार्गसमाश्रयकातराः । बहु वदन्त्यसमीक्षितनिश्चयं क्रयपथेन गतं तदिदं घटे ॥ १७.२१ ॥

// pravayaso 'pi yadākulacetanāḥ svahitamārgasamāśrayakātarāḥ / bahu vadantyasamīkṣitaniścayaṃ krayapathena gataṃ tadidaṃ ghaṭe (17.21)

।। यस्या दोषात्पूर्वदेवाः प्रमत्ता लक्ष्मीमोषं देवराजादवाप्य । त्राणापेक्षास्तोयराशौ ममज्जुस्तस्याः पूर्णं कुम्भमेतं वृणीत ॥ १७.२२ ॥

// yasyā doṣātpūrvadevāḥ pramattā lakṣmīmoṣaṃ devarājādavāpya / trāṇāpekṣāstoyarāśau mamajjustasyāḥ pūrṇaṃ kumbhametaṃ vṛṇīta (17.22)

।। ब्रूयादसत्यमपि सत्यमिव प्रतीतः कुर्यादकार्यमपि कार्यमिव प्रहृष्टः । यस्या गुणेन सदसत्सदसच्च विद्याच्छापस्य मूर्तिरिव सा निहितेह कुम्भे ॥ १७.२३ ॥

// brūyādasatyamapi satyamiva pratītaḥ kuryādakāryamapi kāryamiva prahṛṣṭaḥ / yasyā guṇena sadasatsadasacca vidyācchāpasya mūrtiriva sā nihiteha kumbhe (17.23)

।। उन्मादविद्यां व्यसनप्रतिष्ठां साक्षादलक्ष्मीं जननीमघानाम् । अद्वैतसिद्धां कलिपद्धतिं तां क्रीणीत घोरां मनसस्तमिस्त्राम् ॥ १७.२४ ॥

// unmādavidyāṃ vyasanapratiṣṭhāṃ sākṣādalakṣmīṃ jananīmaghānām / advaitasiddhāṃ kalipaddhatiṃ tāṃ krīṇīta ghorāṃ manasastamistrām (17.24)

।। परिमुषितमतिर्यया निहन्यादपि पितरं जननीमनागसं वा । अविगणितसुखायतिर्यतिं वा क्रयविधिना नृप तामितो गृहाण ॥ १७.२५ ॥

// parimuṣitamatiryayā nihanyādapi pitaraṃ jananīmanāgasaṃ vā / avigaṇitasukhāyatiryatiṃ vā krayavidhinā nṛpa tāmito gṛhāṇa (17.25)

।। एवंविधं मद्यमिदं नरेन्द्र सुरेति लोके प्रथितं सुराभ । न पक्षपातो ऽस्ति गुणेषु यस्य स क्रेतुमुद्योगमिदं करोतु ॥ १७.२६ ॥

// evaṃvidhaṃ madyamidaṃ narendra sureti loke prathitaṃ surābha / na pakṣapāto 'sti guṇeṣu yasya sa kretumudyogamidaṃ karotu (17.26)

।। निषेव्य यद्दुश्चरितप्रसक्ताः पतन्ति भीमान्नरकप्रपातान् । तिर्यग्गतिं प्रेतदरिद्रतां च को नाम तद्द्रष्टुमपिव्यवस्येत् ॥ १७.२७ ॥

// niṣevya yadduścaritaprasaktāḥ patanti bhīmānnarakaprapātān / tiryaggatiṃ pretadaridratāṃ ca ko nāma taddraṣṭumapivyavasyet (17.27)

।। लघुरपि च विपाको मद्यपानस्य यः स्यान्मनुजगतिगतानां शीलदृष्टीः स हन्ति । ज्वलितदहनरौद्रे येन भूयो ऽप्यवीचौ निवसति पितृलोके हीनतिर्यक्षु चैव ॥ १७.२८ ॥

// laghurapi ca vipāko madyapānasya yaḥ syānmanujagatigatānāṃ śīladṛṣṭīḥ sa hanti / jvalitadahanaraudre yena bhūyo 'pyavīcau nivasati pitṛloke hīnatiryakṣu caiva (17.28)

।। शीलं निमीलयति हन्ति यशः प्रसह्य लज्जां निरस्यति मतिं मलिनीकरोति । यन्नाम पीतमुपहन्ति गुणांश्च तांस्तांस्तत्पातुमर्हसि कथं नृप मद्यमद्य ॥ १७.२९ ॥

// śīlaṃ nimīlayati hanti yaśaḥ prasahya lajjāṃ nirasyati matiṃ malinīkaroti / yannāma pītamupahanti guṇāṃśca tāṃstāṃstatpātumarhasi kathaṃ nṛpa madyamadya (17.29)

।। अथ सा राजा तैस्तस्य हृदयग्राहकैर्हेतुमद्भिर्वचोभिरवगमितमद्यपानदोषो मद्यप्रसङ्गादपवृत्ताभिलाषः शक्रमित्युवाच - स्निग्धः पिता विनयभक्तिगुणाद् गुरुर्वा यद्वक्तुमर्हति नयानयविन्मुनिर्वा । तावत्त्वया स्वभिहितं हितकाम्यया मेतत्कर्मणा विधिवदर्चयितुं यतिष्ये ॥ १७.३० ॥

// atha sā rājā taistasya hṛdayagrāhakairhetumadbhirvacobhiravagamitamadyapānadoṣo madyaprasaṅgādapavṛttābhilāṣaḥ śakramityuvāca - snigdhaḥ pitā vinayabhaktiguṇād gururvā yadvaktumarhati nayānayavinmunirvā / tāvattvayā svabhihitaṃ hitakāmyayā metatkarmaṇā vidhivadarcayituṃ yatiṣye (17.30)

।। इदं च तावत्सुभाषितप्रतिपूजनमर्हति नो ऽत्रभवान् प्रतिग्रहीतुम् । ददामि ते ग्रामवरांश्च पञ्च दासीशतं पञ्च गवां शतानि । सदश्वयुक्तांश्च रथान्दशेमान्हितस्य वक्ता हि गुरुर्ममासि ॥ १७.३१ ॥

// idaṃ ca tāvatsubhāṣitapratipūjanamarhati no 'trabhavān pratigrahītum / dadāmi te grāmavarāṃśca pañca dāsīśataṃ pañca gavāṃ śatāni / sadaśvayuktāṃśca rathāndaśemānhitasya vaktā hi gururmamāsi (17.31)

।। यद्वा मयान्यत्करणीयं तत्संदेशादर्हत्यत्रभवान्भूयो ऽपि मामनुग्रहीतुम् । शक्र उवाच - अर्थो ऽस्ति न ग्रामवरादिना मे सुराधिपं मामभिगच्छ राजन् । संपूजनीयस्तु हितस्य वक्ता वाक्प्रग्रहेण प्रतिपन्मयेन ॥ १७.३२ ॥

// yadvā mayānyatkaraṇīyaṃ tatsaṃdeśādarhatyatrabhavānbhūyo 'pi māmanugrahītum / śakra uvāca - artho 'sti na grāmavarādinā me surādhipaṃ māmabhigaccha rājan / saṃpūjanīyastu hitasya vaktā vākpragraheṇa pratipanmayena (17.32)

।। अयं हि पन्था यशसः श्रियश्च परत्र सौख्यस्य च तस्य तस्य । अपास्य तस्मान्मदिराप्रसङ्गं धर्माश्रयान्मद्विषयं भजस्व ॥ १७.३३ ॥

// ayaṃ hi panthā yaśasaḥ śriyaśca paratra saukhyasya ca tasya tasya / apāsya tasmānmadirāprasaṅgaṃ dharmāśrayānmadviṣayaṃ bhajasva (17.33)