16. Jatakamala — chapter 16

।। इत्येवं प्रियवचनैः संराध्य तत्रैवान्तर्दधे । तच्च सरः परां तोयसमृद्धिमवाप । तदेवं शीलवतामिहैवाभिप्रायाः कल्याणाः समृध्यन्ति प्रागेव परत्रेति शीलविशुद्धौ प्रयतितव्यम् । इति मत्स्यजातकं पञ्चदशम् । १६. वर्तकापीतकजातकम् सत्यपरिभावितां वाचमग्निरपि न प्रसहते लङ्घयितुमिति सत्यवचने ऽभियोगः करणीयः । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किलान्यतमस्मिन्नरण्यायतने वर्तकापोतको भवति स्म । स कतिपयरात्रोद्भिन्नाण्डकोशः प्रविरोक्ष्यमाणतरुणपक्षः परिदुर्बलत्वादलक्ष्यमाणाङ्गप्रत्यङ्गप्रदेशः स्वमातापितृप्रयत्नरचिते तृणगहनोपगूढे गुल्मलतासंनिश्रिते नीडे संबहुलैर्भ्रातृभिः सार्धं प्रतिवसति स्म । तदवस्थो ऽपि चापरिलुप्तधर्मसंज्ञत्वान्मातापितृभ्यामुपहृतान्प्राणिनो नेच्छति स्माभ्यवहर्तुम् । यदेव त्वस्य तृणबीजन्यग्रोधफलाद्युपजह्रतुर्मातापितरौ तेनैव वर्तयामास । तस्य तया रूक्षाल्पाहारतया न कायः पुष्टिमुपययौ । नापि पक्षौ सम्यक्प्रविरुरोहतुः । इतरे तु वर्तकापोतका यथोपनीतमाहारमभ्यवहरन्तो बलवन्तः सञ्जातपक्षाश्च बभूवुः । धर्मता ह्येषा यदुत - धर्माधर्मनिराशङ्कः सर्वाशी सुखमेधते । धर्म्यां तु वृत्तिमन्विच्छन्विचिताशीह दुःखितः ॥ १६.१ ॥

// ityevaṃ priyavacanaiḥ saṃrādhya tatraivāntardadhe / tacca saraḥ parāṃ toyasamṛddhimavāpa / tadevaṃ śīlavatāmihaivābhiprāyāḥ kalyāṇāḥ samṛdhyanti prāgeva paratreti śīlaviśuddhau prayatitavyam / iti matsyajātakaṃ pañcadaśam / 16. vartakāpītakajātakam satyaparibhāvitāṃ vācamagnirapi na prasahate laṅghayitumiti satyavacane 'bhiyogaḥ karaṇīyaḥ / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kilānyatamasminnaraṇyāyatane vartakāpotako bhavati sma / sa katipayarātrodbhinnāṇḍakośaḥ pravirokṣyamāṇataruṇapakṣaḥ paridurbalatvādalakṣyamāṇāṅgapratyaṅgapradeśaḥ svamātāpitṛprayatnaracite tṛṇagahanopagūḍhe gulmalatāsaṃniśrite nīḍe saṃbahulairbhrātṛbhiḥ sārdhaṃ prativasati sma / tadavastho 'pi cāpariluptadharmasaṃjñatvānmātāpitṛbhyāmupahṛtānprāṇino necchati smābhyavahartum / yadeva tvasya tṛṇabījanyagrodhaphalādyupajahraturmātāpitarau tenaiva vartayāmāsa / tasya tayā rūkṣālpāhāratayā na kāyaḥ puṣṭimupayayau / nāpi pakṣau samyakpravirurohatuḥ / itare tu vartakāpotakā yathopanītamāhāramabhyavaharanto balavantaḥ sañjātapakṣāśca babhūvuḥ / dharmatā hyeṣā yaduta - dharmādharmanirāśaṅkaḥ sarvāśī sukhamedhate / dharmyāṃ tu vṛttimanvicchanvicitāśīha duḥkhitaḥ (16.1)

।। [अपि चोक्तं भगवता - सुजीवितमह्रीकेणेति गाथाद्वयम् । सुजीवितमह्रीकेण ध्वाङ्क्षेणाशुचिकर्मणा । प्रस्कन्दिना प्रगल्भेन सुसंक्लिष्टं तु जीवितम् ॥ १६.२ ॥

// [api coktaṃ bhagavatā - sujīvitamahrīkeṇeti gāthādvayam / sujīvitamahrīkeṇa dhvāṅkṣeṇāśucikarmaṇā / praskandinā pragalbhena susaṃkliṣṭaṃ tu jīvitam (16.2)

।। ह्रीमता त्विह दुर्जीवं नित्यं शुचिगवेषिणा । संलीनेनाप्रगल्भेन शुद्धाजीवेन जीवता ॥ १६.३ ॥

// hrīmatā tviha durjīvaṃ nityaṃ śucigaveṣiṇā / saṃlīnenāpragalbhena śuddhājīvena jīvatā (16.3)

।। इति गाथाद्वयमेतदार्यस्थाविरीयकनिकाये पठ्यते । तेषामेवमवस्थानां नातिदूरे महान्वनदावः प्रतिभयप्रसक्तनिनदो विजृम्भमाणधूमराशिर्विकीर्यमाणज्वालावलीलोलविस्फुलिङ्गः सन्त्रासनो वनचराणामनयो वनगहनानां प्रादुरभवत् । स मारुताधूर्णितविप्रकीर्णैर्ज्वालाभुजैर्नृत्तविशेषचित्रैः । वल्गन्निव व्याकुलधूमकेशः सस्वान तेषां धृतिमाददानः ॥ १६.४ ॥

// iti gāthādvayametadāryasthāvirīyakanikāye paṭhyate / teṣāmevamavasthānāṃ nātidūre mahānvanadāvaḥ pratibhayaprasaktaninado vijṛmbhamāṇadhūmarāśirvikīryamāṇajvālāvalīlolavisphuliṅgaḥ santrāsano vanacarāṇāmanayo vanagahanānāṃ prādurabhavat / sa mārutādhūrṇitaviprakīrṇairjvālābhujairnṛttaviśeṣacitraiḥ / valganniva vyākuladhūmakeśaḥ sasvāna teṣāṃ dhṛtimādadānaḥ (16.4)

।। चण्डानिलास्फालनचञ्चलानि भयद्रुतानीव वने तृणानि । सो ऽग्निः ससंरम्भ इवाभिपत्य स्फुरत्स्फुलिङ्गप्रकरो ददाह ॥ १६.५ ॥

// caṇḍānilāsphālanacañcalāni bhayadrutānīva vane tṛṇāni / so 'gniḥ sasaṃrambha ivābhipatya sphuratsphuliṅgaprakaro dadāha (16.5)

।। भयद्रुतोद्भ्रान्तविहङ्गसार्थं परिभ्रमद्भीतमृगं समन्तात् । धूमौघमग्नं पटुवह्निशब्दं वनं तदार्त्येव भृशं ररास ॥ १६.६ ॥

// bhayadrutodbhrāntavihaṅgasārthaṃ paribhramadbhītamṛgaṃ samantāt / dhūmaughamagnaṃ paṭuvahniśabdaṃ vanaṃ tadārtyeva bhṛśaṃ rarāsa (16.6)

।। क्रमेण चोत्पीड्यमान इव स वह्निः पटुना मारुतेन तृणगहनानुसारी तेषां नीडसमीपमुपजगाम । अथ ते वर्तकापोतका भयविरसव्याकुलविरावाः परस्परनिरपेक्षाः सहसा समुत्पेतुः । परिदुर्बलत्वादसञ्जातपक्षत्वाच्च बोधिसत्त्वस्तु नोत्पतितुं प्रयत्नं चकार । विदितात्मप्रभावस्त्वसंभ्रान्त एव स महासत्त्वः सरभसमिवोपसर्पन्तमग्निं सानुनयमित्युवाच - व्यर्थाभिधानचरणो ऽस्म्यविरूढपक्षस्त्वत्सम्भ्रमाच्च पितरावपि मे प्रडीनौ । त्वद्योग्यमस्ति न च किञ्चिदिहातिथेयमस्मान्निवर्तितुमतस्तव युक्तमग्ने ॥ १६.७ ॥

// krameṇa cotpīḍyamāna iva sa vahniḥ paṭunā mārutena tṛṇagahanānusārī teṣāṃ nīḍasamīpamupajagāma / atha te vartakāpotakā bhayavirasavyākulavirāvāḥ parasparanirapekṣāḥ sahasā samutpetuḥ / paridurbalatvādasañjātapakṣatvācca bodhisattvastu notpatituṃ prayatnaṃ cakāra / viditātmaprabhāvastvasaṃbhrānta eva sa mahāsattvaḥ sarabhasamivopasarpantamagniṃ sānunayamityuvāca - vyarthābhidhānacaraṇo 'smyavirūḍhapakṣastvatsambhramācca pitarāvapi me praḍīnau / tvadyogyamasti na ca kiñcidihātitheyamasmānnivartitumatastava yuktamagne (16.7)

।। इत्युक्ते सत्यपरिभावितवचसा तेन महासत्त्वेन - उदीर्यमाणो ऽप्यनिलेन सो ऽग्निर्विशुष्कसंसक्ततृणे ऽपि कक्षे । नदीमिव प्राप्य विवृद्धतोयां तद्वाचमासाद्य शशाम सद्यः ॥ १६.८ ॥

// ityukte satyaparibhāvitavacasā tena mahāsattvena - udīryamāṇo 'pyanilena so 'gnirviśuṣkasaṃsaktatṛṇe 'pi kakṣe / nadīmiva prāpya vivṛddhatoyāṃ tadvācamāsādya śaśāma sadyaḥ (16.8)

।। अद्यापि तं हिमवति प्रथितं प्रदेशं दावाग्निरुद्धतशिखो ऽपि समीरणेन । मन्त्राभिशप्त इव नैकशिरा भुजङ्गः सङ्कोचमन्दलुलितार्चिरुपैति शान्तिम् ॥ १६.९ ॥

// adyāpi taṃ himavati prathitaṃ pradeśaṃ dāvāgniruddhataśikho 'pi samīraṇena / mantrābhiśapta iva naikaśirā bhujaṅgaḥ saṅkocamandalulitārcirupaiti śāntim (16.9)

।। तत्किमिदमुपनीतमिति? उच्यते - वेलामिव प्रचलितोर्मिफणः समुद्रः शिक्षां मुनीन्द्रविहितामिव सत्यकामः । सत्यात्मनामिति न लङ्घयितुं यदाज्ञां शक्तः कृशानुरपि सत्यमतो न जह्यात् ॥ १६.१० ॥

// tatkimidamupanītamiti? ucyate - velāmiva pracalitormiphaṇaḥ samudraḥ śikṣāṃ munīndravihitāmiva satyakāmaḥ / satyātmanāmiti na laṅghayituṃ yadājñāṃ śaktaḥ kṛśānurapi satyamato na jahyāt (16.10)