15. Jatakamala — chapter 15

।। तदेवं धर्माश्रयं सत्यवचनमप्यापदं नुदति प्रागेव तत्फलमिति धर्मानुवर्तिना भवितव्यम् । कल्याणमित्राश्रयवर्णे ऽपि वाच्यमेवं कल्याणमित्राश्रिताः श्रेयः प्राप्नुवन्तीति । इति सुपारगजातकं चतुर्दशम् । १५. मत्स्यजातकम् शीलवतामिहैवाभिप्रायाः कल्याणाः समृध्यन्ति प्रागेव परत्रेति शीलविशुद्धौ प्रयतितव्यम् । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश्चिन्नातिमहति कह्लारतामरसकमलकुवलयविभूषितरुचिरसलिले हंसकारण्डवचक्रवाकमिथुनोपशोभिते तीरान्तरुहतरुकुसुमावकीर्णे सरसि मत्स्याधिपतिर्बभूव । स्वभ्यस्तभावाच्च बहुषु जन्मान्तरेषु परार्थचर्यायास्तत्रस्थो ऽपि परहितसुखप्रतिपादनव्यापारो बभूव । अभ्यासयोगाद्धि शुभाशुभानि कर्माणि सात्म्येन भवन्ति पुंसाम् । तथाविधान्येव यदप्रयत्नाज्जन्मान्तरे स्वप्न इवाचरन्ति ॥ १५.१ ॥

// tadevaṃ dharmāśrayaṃ satyavacanamapyāpadaṃ nudati prāgeva tatphalamiti dharmānuvartinā bhavitavyam / kalyāṇamitrāśrayavarṇe 'pi vācyamevaṃ kalyāṇamitrāśritāḥ śreyaḥ prāpnuvantīti / iti supāragajātakaṃ caturdaśam / 15. matsyajātakam śīlavatāmihaivābhiprāyāḥ kalyāṇāḥ samṛdhyanti prāgeva paratreti śīlaviśuddhau prayatitavyam / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila kasmiṃścinnātimahati kahlāratāmarasakamalakuvalayavibhūṣitarucirasalile haṃsakāraṇḍavacakravākamithunopaśobhite tīrāntaruhatarukusumāvakīrṇe sarasi matsyādhipatirbabhūva / svabhyastabhāvācca bahuṣu janmāntareṣu parārthacaryāyāstatrastho 'pi parahitasukhapratipādanavyāpāro babhūva / abhyāsayogāddhi śubhāśubhāni karmāṇi sātmyena bhavanti puṃsām / tathāvidhānyeva yadaprayatnājjanmāntare svapna ivācaranti (15.1)

।। इष्टानामिव च स्वेषामपत्यानामुपरि निविष्टहार्दो महासत्त्वस्तेषां मीनानां दानप्रियवचनार्थचर्यादिक्रमैः परमनुग्रहं चकार । अन्योन्यहिंसाप्रणयं नियच्छन्परस्परप्रेम विवर्धयंश्च । योगादुपायज्ञतया च तेषां विस्मारयामास स मत्स्यवृत्तम् ॥ १५.२ ॥

// iṣṭānāmiva ca sveṣāmapatyānāmupari niviṣṭahārdo mahāsattvasteṣāṃ mīnānāṃ dānapriyavacanārthacaryādikramaiḥ paramanugrahaṃ cakāra / anyonyahiṃsāpraṇayaṃ niyacchanparasparaprema vivardhayaṃśca / yogādupāyajñatayā ca teṣāṃ vismārayāmāsa sa matsyavṛttam (15.2)

।। तत्तेन सम्यक्परिपाल्यमानं वृद्धिं परां मीनकुलं जगाम । पुरं विनिर्मुक्तमिवोपसर्गैर्न्यायप्रवृत्तेन नराधिपेन ॥ १५.३ ॥

// tattena samyakparipālyamānaṃ vṛddhiṃ parāṃ mīnakulaṃ jagāma / puraṃ vinirmuktamivopasargairnyāyapravṛttena narādhipena (15.3)

।। अथ कदाचित्सत्त्वानां भाग्यसम्पद्वैकल्यात्प्रमादाच्च वर्षाधिकृतानां देवपुत्राणां न सम्यग्देवो ववर्ष । अथासम्यग्वर्षिणि देवे तत्सरः फुल्लकदम्बकुसुमगौरेण नवसलिलेन न यथापुरमापुपूरे । क्रमेण चोपगते निदाघकालसमये पटुतरदीप्तिभिः खेदालसगतिभिरिव च दिनकरकिरणैस्तदभितप्तया च धरण्या ज्वालानुगतेनेव च ह्लादाभि लाषिणा मारुतेन तर्षवशादिव प्रत्यहमापीयमानं तत्सरः पल्वलीबभूव । निदाघकाले ज्वलितो विवस्वाञ्ज्वालाभिवर्षीव पटुश्च वायुः । ज्वरातुरेवाशिशिरा च भूमिस्तोयानि रोषादिव शोषयन्ति ॥ १५.४ ॥

// atha kadācitsattvānāṃ bhāgyasampadvaikalyātpramādācca varṣādhikṛtānāṃ devaputrāṇāṃ na samyagdevo vavarṣa / athāsamyagvarṣiṇi deve tatsaraḥ phullakadambakusumagaureṇa navasalilena na yathāpuramāpupūre / krameṇa copagate nidāghakālasamaye paṭutaradīptibhiḥ khedālasagatibhiriva ca dinakarakiraṇaistadabhitaptayā ca dharaṇyā jvālānugateneva ca hlādābhi lāṣiṇā mārutena tarṣavaśādiva pratyahamāpīyamānaṃ tatsaraḥ palvalībabhūva / nidāghakāle jvalito vivasvāñjvālābhivarṣīva paṭuśca vāyuḥ / jvarāturevāśiśirā ca bhūmistoyāni roṣādiva śoṣayanti (15.4)

।। अथ बोधिसत्त्वो वायसगणैरपि परितर्क्यमाणं प्रागेव सलिलतीरान्तचारिभिः पक्षिगणैर्विषाददैन्यवशगं विस्पन्दितमात्रपरायणं मीनकुलमवेक्ष्य करुणायमानश्चिन्तामापेदे । कष्टा बतेयमापदापतिता मीनानाम् । प्रत्यहं क्षीयते तोयं स्पर्धमानमिवायुषा । अद्यापि च चिरेणैव लक्ष्यते जलदागमः ॥ १५.५ ॥

// atha bodhisattvo vāyasagaṇairapi paritarkyamāṇaṃ prāgeva salilatīrāntacāribhiḥ pakṣigaṇairviṣādadainyavaśagaṃ vispanditamātraparāyaṇaṃ mīnakulamavekṣya karuṇāyamānaścintāmāpede / kaṣṭā bateyamāpadāpatitā mīnānām / pratyahaṃ kṣīyate toyaṃ spardhamānamivāyuṣā / adyāpi ca cireṇaiva lakṣyate jaladāgamaḥ (15.5)

।। अपयानक्रमो नास्ति नेताप्यन्यत्र को भवेत् । अस्मद्व्यसनसंकृष्टाः समायान्ति च नो द्विषः ॥ १५.६ ॥

// apayānakramo nāsti netāpyanyatra ko bhavet / asmadvyasanasaṃkṛṣṭāḥ samāyānti ca no dviṣaḥ (15.6)

।। अस्य निःसंशयमिमे तोयशेषस्य संक्षयात् । स्फुरन्तो भक्षयिष्यन्ते शत्रुभिर्मम पश्यतः ॥ १५.७ ॥

// asya niḥsaṃśayamime toyaśeṣasya saṃkṣayāt / sphuranto bhakṣayiṣyante śatrubhirmama paśyataḥ (15.7)

।। तत्किमत्र प्राप्तकालं स्यादिति विमृशन्स महात्मा सत्याधिष्ठानमेकमार्तायनं ददर्श । करुणया च समापीड्यमानहृदयो दीर्घमुष्णमभिनिश्वस्य नभः समुल्लोकयन्नवाच - स्मरामि न प्राणिवधं यथाहं सञ्चिन्त्य कृच्छ्रे परमे ऽपि कर्तुम् । अनेन सत्येन सरांसि तोयैरापूरयन्वर्षतु देवराजः ॥ १५.८ ॥

// tatkimatra prāptakālaṃ syāditi vimṛśansa mahātmā satyādhiṣṭhānamekamārtāyanaṃ dadarśa / karuṇayā ca samāpīḍyamānahṛdayo dīrghamuṣṇamabhiniśvasya nabhaḥ samullokayannavāca - smarāmi na prāṇivadhaṃ yathāhaṃ sañcintya kṛcchre parame 'pi kartum / anena satyena sarāṃsi toyairāpūrayanvarṣatu devarājaḥ (15.8)

।। अथ तस्य महात्मनः पुण्योपचयगुणात्सत्याधिष्ठानबलात्तदभिप्रसादितदेवनागयक्षानुभावाच्च समन्ततस्तोयाबलम्बिबिम्बा गम्भीरमधुरनिर्घोषा विद्युल्लतालङ्कृतनीलविपुलशिखरा विजृम्भमाणा इव प्रविसर्पिभिः शिखरभुजैः परिष्वजमाना इव चान्योन्यमकालमेघाः कालमेघाः प्रादुरभवन् । दिशां प्रमिण्वन्त इव प्रयामं शृङ्गैर्वितन्वन्त इवान्धकारम् । नभस्तलादर्शगता विरेजुश्छाया गिरीणामिव कालमेघाः ॥ १५.९ ॥

// atha tasya mahātmanaḥ puṇyopacayaguṇātsatyādhiṣṭhānabalāttadabhiprasāditadevanāgayakṣānubhāvācca samantatastoyābalambibimbā gambhīramadhuranirghoṣā vidyullatālaṅkṛtanīlavipulaśikharā vijṛmbhamāṇā iva pravisarpibhiḥ śikharabhujaiḥ pariṣvajamānā iva cānyonyamakālameghāḥ kālameghāḥ prādurabhavan / diśāṃ pramiṇvanta iva prayāmaṃ śṛṅgairvitanvanta ivāndhakāram / nabhastalādarśagatā virejuśchāyā girīṇāmiva kālameghāḥ (15.9)

।। संसक्तकेकैः शिखिभिः प्रहृष्टैः संस्तूयमाना इव नृत्तचित्रैः । प्रसक्तमन्द्रस्तनिता विरेजुर्धीरप्रहासादिव ते घनौघाः ॥ १५.१० ॥

// saṃsaktakekaiḥ śikhibhiḥ prahṛṣṭaiḥ saṃstūyamānā iva nṛttacitraiḥ / prasaktamandrastanitā virejurdhīraprahāsādiva te ghanaughāḥ (15.10)

।। मुक्ता विमुक्ता इव तैर्विमुक्ता धारा निपेतुः प्रशशाम रेणुः । गन्धश्चचारानिभृतो धरण्यां विकीर्यमाणो जलदानिलेन ॥ १५.११ ॥

// muktā vimuktā iva tairvimuktā dhārā nipetuḥ praśaśāma reṇuḥ / gandhaścacārānibhṛto dharaṇyāṃ vikīryamāṇo jaladānilena (15.11)

।। निदाघसम्पर्कविवर्धितो ऽपि तिरोबभूवार्ककरप्रभावः । फेनावलीव्याकुलमेखलानि तोयानि निम्नाभिमुखानि सस्रुः ॥ १५.१२ ॥

// nidāghasamparkavivardhito 'pi tirobabhūvārkakaraprabhāvaḥ / phenāvalīvyākulamekhalāni toyāni nimnābhimukhāni sasruḥ (15.12)

।। मुहुर्मुहुः काञ्चनपिञ्जराभिर्भाभिर्दिगन्ताननुरञ्जयन्ती । पयोदतूर्यस्वनलब्धहर्षा विद्युल्लता नृत्तमिवाचचार ॥ १५.१३ ॥

// muhurmuhuḥ kāñcanapiñjarābhirbhābhirdigantānanurañjayantī / payodatūryasvanalabdhaharṣā vidyullatā nṛttamivācacāra (15.13)

।। अथ बोधिसत्त्वः समन्ततो ऽभिप्रसृतैरापाण्डुभिः सलिलप्रवाहैरापूर्यमाणे सरसि धारानिपातसमकालमेव विद्रुते वायसाद्ये पक्षिगणे प्रतिलब्धजीविताशे च प्रमुदिते मीनगणे प्रीत्याभिसार्यमाणहृदयो वर्षनिवृत्तिसाशङ्कः पुनः पुनः पर्जन्यमाबभाषे - उद्गर्ज पर्जन्य गभीरधीरं प्रमोदमुद्वासय वायसानाम् । रत्नायमानानि पयांसि वर्षन्संसक्तविद्युज्ज्वलितद्युतीनि ॥ १५.१४ ॥

// atha bodhisattvaḥ samantato 'bhiprasṛtairāpāṇḍubhiḥ salilapravāhairāpūryamāṇe sarasi dhārānipātasamakālameva vidrute vāyasādye pakṣigaṇe pratilabdhajīvitāśe ca pramudite mīnagaṇe prītyābhisāryamāṇahṛdayo varṣanivṛttisāśaṅkaḥ punaḥ punaḥ parjanyamābabhāṣe - udgarja parjanya gabhīradhīraṃ pramodamudvāsaya vāyasānām / ratnāyamānāni payāṃsi varṣansaṃsaktavidyujjvalitadyutīni (15.14)

।। तदुपश्रुत्य शक्रो देवानामिन्द्रः परमविस्मितमनाः साक्षादभिगम्यैनमभिसंराधयन्नुवाच - तवैव खल्वेष महानुभाव मत्स्येन्द्र सत्यातिशयप्रभावः । आवर्जिता यत्कलशा इवेमे क्षरन्ति रम्यस्तनिताः पयोदाः ॥ १५.१५ ॥

// tadupaśrutya śakro devānāmindraḥ paramavismitamanāḥ sākṣādabhigamyainamabhisaṃrādhayannuvāca - tavaiva khalveṣa mahānubhāva matsyendra satyātiśayaprabhāvaḥ / āvarjitā yatkalaśā iveme kṣaranti ramyastanitāḥ payodāḥ (15.15)

।। महत्प्रमादस्खलितं त्विदं मे यन्नाम कृत्येषु भवद्विधानाम् । लोकार्थमभ्युद्यतमानसानां व्यापारयोगं न समभ्युपैमि ॥ १५.१६ ॥

// mahatpramādaskhalitaṃ tvidaṃ me yannāma kṛtyeṣu bhavadvidhānām / lokārthamabhyudyatamānasānāṃ vyāpārayogaṃ na samabhyupaimi (15.16)

।। चिन्तां कृथा मा तदतः परं त्वं सतां हि कृत्योद्वहने ऽस्मि धुर्यः । देशो ऽप्ययं त्वद्गुणसंश्रयेण भूयश्च नैवं भवितार्तिवश्यः ॥ १५.१७ ॥

// cintāṃ kṛthā mā tadataḥ paraṃ tvaṃ satāṃ hi kṛtyodvahane 'smi dhuryaḥ / deśo 'pyayaṃ tvadguṇasaṃśrayeṇa bhūyaśca naivaṃ bhavitārtivaśyaḥ (15.17)