14. Jatakamala — chapter 14

।। तदेवं तीव्रदुःखातुराणामपि सतां नीचमार्गनिष्प्रणयता भवति स्वधैर्यावष्टम्भात् स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वाच्चेति धैर्यधर्माभ्यासे च योगः कार्य इति । इत्युन्मादयन्तीजातकं त्रयोदशम् । १४. सुपारगजातकम् धर्माश्रयं सत्यवचनमप्यापदं नुदति प्रागेव तत्फलमिति धर्मानुवर्तिना भवितव्यम् । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वभूतः किल महासत्त्वः परमनिपुणमतिर्नौसारथिर्बभूव । धर्मता ह्येषा बोधिसत्त्वानां प्रकृतिमेधावित्वाद्यदुत यं यं शास्त्रातिशयं जिज्ञासन्ते कलाविशेषं वा तस्मिंस्तस्मिन्नधिकतरा भवन्ति मेधाविनो जगतः । अथ स महात्मा विदितज्योतिर्गतित्वाद्दिग्विभागेष्वसम्मूढमतिः परिविदितनियतागन्तुकौत्पातिकनिमित्तः कालाकालक्रमकुशलो मीनतोयवर्णभौमप्रकारशकुनिपर्वतादिभिश्चिह्नैः सूपलक्षितसमुद्रदेशः स्मृतिमान्विजिततन्द्रीनिद्रः शीतोष्णवर्षादिपरिखेदसहिष्णुरप्रमादी धृतिमानाहरणापहरणकुशलत्वादीप्सितं देशं प्रापयिता वणिजामासीत् । तस्य परमसिद्धयात्रत्वात्सुपारग इत्येव नाम बभूव । तदध्युषितं च पत्तनं सुपारगमित्येवाख्यातमासीत् । यदेतर्हि सूपारगमिति ज्ञायते । सो ऽपि मङ्गलसम्मतत्वाद् वृद्धत्वे ऽपि सांयात्रिकैर्यात्रासिद्धिकामैर्वहनमभ्यर्थनसत्कारपुरःसरमारोप्यते स्म । अथ कदाचिद्भरुकच्छादभिप्रयाताः सुवर्णभूमिवणिजो यात्रासिद्धिकामाः सुपारगं पत्तनमुपेत्य तं महासत्त्वं वहनारोहणार्थमभ्यर्थयामासुः । स तानुवाच - जराज्ञया संह्रियमाणदर्शने श्रमाभिपातैः प्रतनूकृतस्मृतौ । स्वदेहकृत्ये ऽप्यवसन्नविक्रमे सहायता का परिशङ्क्यते मयि ॥ १४.१ ॥

// tadevaṃ tīvraduḥkhāturāṇāmapi satāṃ nīcamārganiṣpraṇayatā bhavati svadhairyāvaṣṭambhāt svabhyastadharmasaṃjñatvācceti dhairyadharmābhyāse ca yogaḥ kārya iti / ityunmādayantījātakaṃ trayodaśam / 14. supāragajātakam dharmāśrayaṃ satyavacanamapyāpadaṃ nudati prāgeva tatphalamiti dharmānuvartinā bhavitavyam / tadyathānuśrūyate - bodhisattvabhūtaḥ kila mahāsattvaḥ paramanipuṇamatirnausārathirbabhūva / dharmatā hyeṣā bodhisattvānāṃ prakṛtimedhāvitvādyaduta yaṃ yaṃ śāstrātiśayaṃ jijñāsante kalāviśeṣaṃ vā tasmiṃstasminnadhikatarā bhavanti medhāvino jagataḥ / atha sa mahātmā viditajyotirgatitvāddigvibhāgeṣvasammūḍhamatiḥ parividitaniyatāgantukautpātikanimittaḥ kālākālakramakuśalo mīnatoyavarṇabhaumaprakāraśakuniparvatādibhiścihnaiḥ sūpalakṣitasamudradeśaḥ smṛtimānvijitatandrīnidraḥ śītoṣṇavarṣādiparikhedasahiṣṇurapramādī dhṛtimānāharaṇāpaharaṇakuśalatvādīpsitaṃ deśaṃ prāpayitā vaṇijāmāsīt / tasya paramasiddhayātratvātsupāraga ityeva nāma babhūva / tadadhyuṣitaṃ ca pattanaṃ supāragamityevākhyātamāsīt / yadetarhi sūpāragamiti jñāyate / so 'pi maṅgalasammatatvād vṛddhatve 'pi sāṃyātrikairyātrāsiddhikāmairvahanamabhyarthanasatkārapuraḥsaramāropyate sma / atha kadācidbharukacchādabhiprayātāḥ suvarṇabhūmivaṇijo yātrāsiddhikāmāḥ supāragaṃ pattanamupetya taṃ mahāsattvaṃ vahanārohaṇārthamabhyarthayāmāsuḥ / sa tānuvāca - jarājñayā saṃhriyamāṇadarśane śramābhipātaiḥ pratanūkṛtasmṛtau / svadehakṛtye 'pyavasannavikrame sahāyatā kā pariśaṅkyate mayi (14.1)

।। वणिज ऊचुः - विदितेयमस्माकं युष्मच्छरीरावस्था । सत्यपि च वः पराक्रमासहत्वे नैव वयं कर्मविनियोगेन युष्मानायासयितुमिच्छामः । किं तर्हि? त्वत्पादपङ्कजसमाश्रयसत्कृतेन मङ्गल्यतामुपगता रजसा त्वियं नौः । दुर्गे महत्यपि च तोयनिधावमुष्मिन् स्वस्ति व्रजेदिति भवन्तमुपागताः स्मः ॥ १४.२ ॥

// vaṇija ūcuḥ - viditeyamasmākaṃ yuṣmaccharīrāvasthā / satyapi ca vaḥ parākramāsahatve naiva vayaṃ karmaviniyogena yuṣmānāyāsayitumicchāmaḥ / kiṃ tarhi? tvatpādapaṅkajasamāśrayasatkṛtena maṅgalyatāmupagatā rajasā tviyaṃ nauḥ / durge mahatyapi ca toyanidhāvamuṣmin svasti vrajediti bhavantamupāgatāḥ smaḥ (14.2)

।। अथ स महात्मा तेषामनुकम्पया जराशिथिलशरीरो ऽपि तद्वहनमारुरोह । तदधिरोहणाच्च प्रमुदितमनसः सर्व एव ते वणिजो बभूवुर्नियतमस्माकमुत्तमा यात्रासिद्धिरिति । क्रमेण चावजगाहिरे विविधमीनकुलविचरितमनिभृतजलकलकलारावमनिलबलविलासप्रविचलिततरङ्गं बहुविधरत्नैर्भूमिविशेषैरर्पितरङ्गं फेनावलीकुसुमदामविचित्रमसुरबलभुजगभवनं दुरापपातालमप्रमेयतोयं महासमुद्रम् । अथेन्द्रनीलप्रकराभिनीलं सूर्यांशुतापादिव खं विलीनम् । समन्ततो ऽन्तर्हिततीरलेखमगाधमम्मोनिधिमध्यमीयुः ॥ १४.३ ॥

// atha sa mahātmā teṣāmanukampayā jarāśithilaśarīro 'pi tadvahanamāruroha / tadadhirohaṇācca pramuditamanasaḥ sarva eva te vaṇijo babhūvurniyatamasmākamuttamā yātrāsiddhiriti / krameṇa cāvajagāhire vividhamīnakulavicaritamanibhṛtajalakalakalārāvamanilabalavilāsapravicalitataraṅgaṃ bahuvidharatnairbhūmiviśeṣairarpitaraṅgaṃ phenāvalīkusumadāmavicitramasurabalabhujagabhavanaṃ durāpapātālamaprameyatoyaṃ mahāsamudram / athendranīlaprakarābhinīlaṃ sūryāṃśutāpādiva khaṃ vilīnam / samantato 'ntarhitatīralekhamagādhamammonidhimadhyamīyuḥ (14.3)

।। तेषां तत्रानुप्राप्तानां सायाह्नसमये मृदूभूतकिरणचक्रप्रभावे सवितरि महदौत्पातिकं परमभीषणं प्रादुरभूत् । विभिद्यमानोर्मिविकीर्णफेनश्चण्डानिलास्फालनभीमनादः । नैभृत्यनिर्मुक्तसमग्रतोयः क्षणेन रौद्रः समभूत् समुद्रः ॥ १४.४ ॥

// teṣāṃ tatrānuprāptānāṃ sāyāhnasamaye mṛdūbhūtakiraṇacakraprabhāve savitari mahadautpātikaṃ paramabhīṣaṇaṃ prādurabhūt / vibhidyamānormivikīrṇaphenaścaṇḍānilāsphālanabhīmanādaḥ / naibhṛtyanirmuktasamagratoyaḥ kṣaṇena raudraḥ samabhūt samudraḥ (14.4)

।। उत्पातवाताकलितैर्महद्भिस्तोयस्थलैर्भीमरयैर्भ्रमद्भिः । युगान्तकालप्रचलाचलेव भूमिर्बभूवोग्रवपुः समुद्रः ॥ १४.५ ॥

// utpātavātākalitairmahadbhistoyasthalairbhīmarayairbhramadbhiḥ / yugāntakālapracalācaleva bhūmirbabhūvogravapuḥ samudraḥ (14.5)

।। विद्युल्लतोद्भासुरलोलजिह्वा नीला भुजङ्गा इव नैकशीर्षाः । आवव्रुरादित्यपथं पयोदाः प्रसक्तभीमस्तनितानुनादाः ॥ १४.६ ॥

// vidyullatodbhāsuralolajihvā nīlā bhujaṅgā iva naikaśīrṣāḥ / āvavrurādityapathaṃ payodāḥ prasaktabhīmastanitānunādāḥ (14.6)

।। घनैर्घनैरावृतरश्मिजालः सूर्यः क्रमेणास्तमुपारुरोह । दिनान्तलब्धप्रसरं समन्तात्तमो घनीभावमिवाजगाम ॥ १४.७ ॥

// ghanairghanairāvṛtaraśmijālaḥ sūryaḥ krameṇāstamupāruroha / dināntalabdhaprasaraṃ samantāttamo ghanībhāvamivājagāma (14.7)

।। धाराशरैराच्छुरितोर्मिचक्रे महोदधावुत्पततीव रोषात् । भीतेव नौरभ्यधिकं चकम्पे विषादयन्ती हृदयानि तेषाम् ॥ १४.८ ॥

// dhārāśarairācchuritormicakre mahodadhāvutpatatīva roṣāt / bhīteva naurabhyadhikaṃ cakampe viṣādayantī hṛdayāni teṣām (14.8)

।। ते त्रासदीनाश्च विषादमूका धीराः प्रतीकारससम्भ्रमाश्च । स्वदेवतायाचनतत्पराश्च भावान्यथा सत्त्वगुणं विवव्रुः ॥ १४.९ ॥

// te trāsadīnāśca viṣādamūkā dhīrāḥ pratīkārasasambhramāśca / svadevatāyācanatatparāśca bhāvānyathā sattvaguṇaṃ vivavruḥ (14.9)

।। अथ ते सांयात्रिकाः पवनबलचलितसलिलवेगवशगया नावा परिभ्रम्यमाणा बहुभिरप्यहोभिर्नैव कुतश्चित्तीरं ददृशुर्न च यथेप्सितानि समुद्रचिह्नानि । अपूर्वैरेव तु समुद्रचिह्नैरभिवर्धमानवैमनस्या भयविषादव्याकुलतामुपजग्मुः । अथैतान् सुपारगो बोधिसत्त्वो व्यवस्थापयन्नुवाच - अनाश्चर्यं खलु महासमुद्रमध्यमवगाढानामौत्पातिकक्षोभपरिक्लेशः । तदलमत्रभवतां विषादानुवृत्त्या । कुतः? नापत्प्रतीकारविधिर्विषादस्तस्मादलं दैन्यपरिग्रहेण । धैर्यात्तु कार्यप्रतिपत्तिदक्षाः कृच्छ्राण्यकृच्छ्रेण समुत्तरन्ति ॥ १४.१० ॥

// atha te sāṃyātrikāḥ pavanabalacalitasalilavegavaśagayā nāvā paribhramyamāṇā bahubhirapyahobhirnaiva kutaścittīraṃ dadṛśurna ca yathepsitāni samudracihnāni / apūrvaireva tu samudracihnairabhivardhamānavaimanasyā bhayaviṣādavyākulatāmupajagmuḥ / athaitān supārago bodhisattvo vyavasthāpayannuvāca - anāścaryaṃ khalu mahāsamudramadhyamavagāḍhānāmautpātikakṣobhaparikleśaḥ / tadalamatrabhavatāṃ viṣādānuvṛttyā / kutaḥ? nāpatpratīkāravidhirviṣādastasmādalaṃ dainyaparigraheṇa / dhairyāttu kāryapratipattidakṣāḥ kṛcchrāṇyakṛcchreṇa samuttaranti (14.10)

।। विषाददैन्यं व्यवधूय तस्मात्कार्यावकाशं क्रियया भजध्वम् । प्राज्ञस्य धैर्यज्वलितं हि तेजः सर्वार्थसिद्धिग्रहणाग्रहस्तः ॥ १४.११ ॥

// viṣādadainyaṃ vyavadhūya tasmātkāryāvakāśaṃ kriyayā bhajadhvam / prājñasya dhairyajvalitaṃ hi tejaḥ sarvārthasiddhigrahaṇāgrahastaḥ (14.11)

।। तद्यथाधिकारावहिता भवन्तु भवन्तः । इति ते सांयात्रिकास्तेन महात्मना धीरीकृतमनसः कूलदर्शनोत्सुकमतयः समुद्रमवलोकयन्तो ददृशुः पुरुषविग्रहानामुक्तरूप्यकवचानिवोन्मज्जतो निमज्जतश्च । सम्यक् चैषामाकृतिनिमित्तमुपधार्य सविस्मयाः सुपारगाय न्यवेदयन्त - अपूर्वं खल्विदमिह महासमुद्रे चिह्नमुपलभ्यते । एते खलु आमुक्तरूप्यकवचा इव दैत्ययोधा घोरेक्षणाः खुरनिकाशविरूपघोणाः । उन्मज्जनावतरणस्फुरणप्रसंगात् क्रीडामिवार्णवजले ऽनुभवन्ति के ऽपि ॥ १४.१२ ॥

// tadyathādhikārāvahitā bhavantu bhavantaḥ / iti te sāṃyātrikāstena mahātmanā dhīrīkṛtamanasaḥ kūladarśanotsukamatayaḥ samudramavalokayanto dadṛśuḥ puruṣavigrahānāmuktarūpyakavacānivonmajjato nimajjataśca / samyak caiṣāmākṛtinimittamupadhārya savismayāḥ supāragāya nyavedayanta - apūrvaṃ khalvidamiha mahāsamudre cihnamupalabhyate / ete khalu āmuktarūpyakavacā iva daityayodhā ghorekṣaṇāḥ khuranikāśavirūpaghoṇāḥ / unmajjanāvataraṇasphuraṇaprasaṃgāt krīḍāmivārṇavajale 'nubhavanti ke 'pi (14.12)

।। सुपारग उवाच - नैते मानुषा अमानुषा वा । मीनाः खल्वेते । यतो न भेतव्यमेभ्यः । किन्तु - सुदूरपमकृष्टाः स्मः पत्तनद्वितयादपि । खुरमाली समुद्रो ऽयं तद्यतध्वं निवर्तितुम् ॥ १४.१३ ॥

// supāraga uvāca - naite mānuṣā amānuṣā vā / mīnāḥ khalvete / yato na bhetavyamebhyaḥ / kintu - sudūrapamakṛṣṭāḥ smaḥ pattanadvitayādapi / khuramālī samudro 'yaṃ tadyatadhvaṃ nivartitum (14.13)

।। चण्डवेगवाहिना सलिलनिवहेनैकान्तहरेण च पाश्चात्त्येन वायुना समाक्षिप्तया नावा न ते सांयात्रिकाः शेकुर्विनिवर्तितुम् । अथावगाहमानाः क्रमेण रूप्यप्रभावभासितमनीलफेननिचयपाण्डुरमपरं समुद्रमालोक्य सविस्मयाः सुपारगमूचुः - स्वफेनमग्नैरिव को ऽयमम्बुभिर्महार्णवः शुक्लदुकूलवानिव । द्रवानिवेन्दोः किरणान्समुद्वहन्समन्ततो हास इव प्रसर्पति ॥ १४.१४ ॥

// caṇḍavegavāhinā salilanivahenaikāntahareṇa ca pāścāttyena vāyunā samākṣiptayā nāvā na te sāṃyātrikāḥ śekurvinivartitum / athāvagāhamānāḥ krameṇa rūpyaprabhāvabhāsitamanīlaphenanicayapāṇḍuramaparaṃ samudramālokya savismayāḥ supāragamūcuḥ - svaphenamagnairiva ko 'yamambubhirmahārṇavaḥ śukladukūlavāniva / dravānivendoḥ kiraṇānsamudvahansamantato hāsa iva prasarpati (14.14)

।। सुपारग उवाच - कष्टम् । अतिदूरं खल्ववगाह्यते । क्षीरार्णव इति ख्यात उदधिर्दधिमाल्यसौ । क्षमं नातः परं गन्तुं शक्यते चेन्निवर्तितुम् ॥ १४.१५ ॥

// supāraga uvāca - kaṣṭam / atidūraṃ khalvavagāhyate / kṣīrārṇava iti khyāta udadhirdadhimālyasau / kṣamaṃ nātaḥ paraṃ gantuṃ śakyate cennivartitum (14.15)

।। वणिज ऊचुः - न खलु शक्यते विलम्बयितुमपि वहनं कुत एव सन्निवर्तयितुमतिशीघ्रवाहित्वाद्वहनस्य प्रतिकूलत्वाच्च मारुतस्येति । अथ व्यतीत्य तमपि समुद्रं सुवर्णप्रभानुरञ्जितप्रचलोर्मिमालमग्निज्वालकपिलसलिलमपरं समुद्रमालोक्य सविस्मयकौतूहलास्ते वणिजः सुपारगं पप्रच्छुः - बालार्कलक्ष्म्येव कृताङ्गरागैः समुन्नमद्भिः सलिलैरनीलैः । ज्वलन्महानग्निरिवावभाति को नाम तस्माच्च महार्णवो ऽयम् ॥ १४.१६ ॥

// vaṇija ūcuḥ - na khalu śakyate vilambayitumapi vahanaṃ kuta eva sannivartayitumatiśīghravāhitvādvahanasya pratikūlatvācca mārutasyeti / atha vyatītya tamapi samudraṃ suvarṇaprabhānurañjitapracalormimālamagnijvālakapilasalilamaparaṃ samudramālokya savismayakautūhalāste vaṇijaḥ supāragaṃ papracchuḥ - bālārkalakṣmyeva kṛtāṅgarāgaiḥ samunnamadbhiḥ salilairanīlaiḥ / jvalanmahānagnirivāvabhāti ko nāma tasmācca mahārṇavo 'yam (14.16)

।। सुपारग उवाच - अग्निमालीति विख्यातः समुद्रो ऽयं प्रकाशते । अतीव खलु साधु स्यान्निवर्तेमहि यद्यतः ॥ १४.१७ ॥

// supāraga uvāca - agnimālīti vikhyātaḥ samudro 'yaṃ prakāśate / atīva khalu sādhu syānnivartemahi yadyataḥ (14.17)

।। इति स महात्मा नाममात्रमकथयत्तस्य सरित्पतेर्न तोयवैवर्ण्यकारणं दीर्घदर्शित्वात् । अथ ते सांयात्रिकास्तमपि समुद्रमतीत्य पुष्परागेन्द्रनीलप्रभोद्योतितसलिलं परिपक्वकुशवननिकाशवर्णं समुद्रमालोक्य कौतूहलजाताः सुपारगं पप्रच्छुः - परिणतकुशपर्णवर्णतोयः सलिलनिधिः कतमो न्वयं विभाति । सकुसुम इव फेनभक्तिचित्रैरनिलजवाकलितैस्तरङ्गभङ्गैः ॥ १४.१८ ॥

// iti sa mahātmā nāmamātramakathayattasya saritpaterna toyavaivarṇyakāraṇaṃ dīrghadarśitvāt / atha te sāṃyātrikāstamapi samudramatītya puṣparāgendranīlaprabhodyotitasalilaṃ paripakvakuśavananikāśavarṇaṃ samudramālokya kautūhalajātāḥ supāragaṃ papracchuḥ - pariṇatakuśaparṇavarṇatoyaḥ salilanidhiḥ katamo nvayaṃ vibhāti / sakusuma iva phenabhakticitrairanilajavākalitaistaraṅgabhaṅgaiḥ (14.18)

।। सुपारग उवाच - भोः सार्थवाहा निवर्तनं प्रति यत्नः क्रियताम् । न खल्वतः क्षमते परं गन्तुम् । कुशमाली समुद्रो ऽयमत्यङ्कश इव द्विपः । प्रसह्यासह्यसलिलो हरन्हरति नो रतिम् ॥ १४.१९ ॥

// supāraga uvāca - bhoḥ sārthavāhā nivartanaṃ prati yatnaḥ kriyatām / na khalvataḥ kṣamate paraṃ gantum / kuśamālī samudro 'yamatyaṅkaśa iva dvipaḥ / prasahyāsahyasalilo haranharati no ratim (14.19)

।। अथ ते वाणिजकाः परेणापि यत्नेन निवर्तयितुमशक्नुवन्तस्तमपि समुद्रमतीत्य वंशरागवैडूर्यप्रभाव्यतिकरहरितसलिलमपरं समुद्रमालोक्य सुपारगमपृच्छन् - मरकतहरितप्रभैर्जलैर्वहति नवामिव शाद्वलश्रियम् । कुमुदरुचिरफेनभूषणः सलिलनिधिः कतमो ऽयमीक्ष्यते ॥ १४.२० ॥

// atha te vāṇijakāḥ pareṇāpi yatnena nivartayitumaśaknuvantastamapi samudramatītya vaṃśarāgavaiḍūryaprabhāvyatikaraharitasalilamaparaṃ samudramālokya supāragamapṛcchan - marakataharitaprabhairjalairvahati navāmiva śādvalaśriyam / kumudaruciraphenabhūṣaṇaḥ salilanidhiḥ katamo 'yamīkṣyate (14.20)

।। अथ स महात्मा तेन वणिग्जनस्य व्यसनोपनिपातेन दह्यमानहृदयो दीर्घमुष्णमभिनिश्वस्य शनैरुवाच - अतिदूरमुपेताः स्थ दुःखमस्मान्निवर्तितुम् । पर्यन्त इव लोकस्य नलमाल्येष सागरः ॥ १४.२१ ॥

// atha sa mahātmā tena vaṇigjanasya vyasanopanipātena dahyamānahṛdayo dīrghamuṣṇamabhiniśvasya śanairuvāca - atidūramupetāḥ stha duḥkhamasmānnivartitum / paryanta iva lokasya nalamālyeṣa sāgaraḥ (14.21)

।। तच्छ्रुत्वा ते वाणिजका विषादोपरुध्यमानमनसो विस्रस्यमानगात्रोत्साहा निश्वसितमात्रपरायणास्तत्रैव निषेदुः । व्यतीत्य च तमपि समुद्रं सायाह्नसमये विलम्बमानरश्मिमण्डले सलिलनिधिमिव प्रवेष्टुकामे दिवसकरे समुद्वर्तमानस्येव सलिलनिधेरशनीनामिव च सम्पततां वेणुवनानामिव चाग्निपरिगतानां विस्फुटतां तुमुलमतिभीषणं श्रुतिहृदयविदारणं समुद्रध्वनिमश्रौषुः । श्रुत्वा च सन्त्रासवशगाः स्फुरन्मनसः सहसैवोत्थाय समन्ततो ऽनुविलोकयन्तो ददृशुः प्रपात इव श्वभ्र इव च महति तमुदकौघं निपतन्तम् । दृष्ट्वा च परमभयविषादविह्वलाः सुपारगमुपेत्योचुः निर्भिन्दन्निव नः श्रुतीः प्रतिभयश्चेतांसि मथ्नन्निव क्रुद्धस्येव सरित्पतेर्ध्वनिरयं दूरादपि श्रूयते । भीमे श्वभ्र इवार्णवस्य निपतत्येतत्समग्रं जलं तत्को ऽसावुदधिः किमत्र च परं कृत्यं भवान्मन्यते ॥ १४.२२ ॥

// tacchrutvā te vāṇijakā viṣādoparudhyamānamanaso visrasyamānagātrotsāhā niśvasitamātraparāyaṇāstatraiva niṣeduḥ / vyatītya ca tamapi samudraṃ sāyāhnasamaye vilambamānaraśmimaṇḍale salilanidhimiva praveṣṭukāme divasakare samudvartamānasyeva salilanidheraśanīnāmiva ca sampatatāṃ veṇuvanānāmiva cāgniparigatānāṃ visphuṭatāṃ tumulamatibhīṣaṇaṃ śrutihṛdayavidāraṇaṃ samudradhvanimaśrauṣuḥ / śrutvā ca santrāsavaśagāḥ sphuranmanasaḥ sahasaivotthāya samantato 'nuvilokayanto dadṛśuḥ prapāta iva śvabhra iva ca mahati tamudakaughaṃ nipatantam / dṛṣṭvā ca paramabhayaviṣādavihvalāḥ supāragamupetyocuḥ nirbhindanniva naḥ śrutīḥ pratibhayaścetāṃsi mathnanniva kruddhasyeva saritpaterdhvanirayaṃ dūrādapi śrūyate / bhīme śvabhra ivārṇavasya nipatatyetatsamagraṃ jalaṃ tatko 'sāvudadhiḥ kimatra ca paraṃ kṛtyaṃ bhavānmanyate (14.22)

।। अथ स महात्मा ससम्भ्रमः कष्टं कष्टमित्युक्त्वा समुद्रमालोकयन्नुवाच - यत्प्राप्य न निवर्तन्ते मृत्योर्मुखमिवामुखम् । अशिवं समुपेताः स्थ तदेतद्वडवामुखम् ॥ १४.२३ ॥

// atha sa mahātmā sasambhramaḥ kaṣṭaṃ kaṣṭamityuktvā samudramālokayannuvāca - yatprāpya na nivartante mṛtyormukhamivāmukham / aśivaṃ samupetāḥ stha tadetadvaḍavāmukham (14.23)

।। तदुपश्रुत्य ते वाणिजका वडवामुखमुपेता वयमिति त्यक्तजीविताशा मरणभयविक्लवीभूतमनसः सस्वरं रुरुदुः केचिद्विलेपुरथ चुक्रुशुः । न किञ्चित्प्रत्यपद्यन्त केचित्त्रासविचेतसः ॥ १४.२४ ॥

// tadupaśrutya te vāṇijakā vaḍavāmukhamupetā vayamiti tyaktajīvitāśā maraṇabhayaviklavībhūtamanasaḥ sasvaraṃ ruruduḥ kecidvilepuratha cukruśuḥ / na kiñcitpratyapadyanta kecittrāsavicetasaḥ (14.24)

।। विशेषतः केचिदभिप्रणेमुर्देवेन्द्रमार्तिप्रहतैर्मनोभिः । आदित्यरुद्रांश्च मरुद्वसूंश्च प्रपेदिरे सागरमेव चान्ये ॥ १४.२५ ॥

// viśeṣataḥ kecidabhipraṇemurdevendramārtiprahatairmanobhiḥ / ādityarudrāṃśca marudvasūṃśca prapedire sāgarameva cānye (14.25)

।। जेपुश्च मन्त्रानपरे विचित्रानन्ये तु देवीं विधिवत्प्रणेमुः । सुपारगं केचिदुपेत्य तत्तद्विचेष्टमानाः करुणं विलेपुः ॥ १४.२६ ॥

// jepuśca mantrānapare vicitrānanye tu devīṃ vidhivatpraṇemuḥ / supāragaṃ kecidupetya tattadviceṣṭamānāḥ karuṇaṃ vilepuḥ (14.26)

।। आपद्गतत्रासहरस्य नित्यं परानुकम्पागुणसम्भृतस्य । अयं प्रभावातिशयस्य तस्य तवाभ्युपेतो विनियोगकालः ॥ १४.२७ ॥

// āpadgatatrāsaharasya nityaṃ parānukampāguṇasambhṛtasya / ayaṃ prabhāvātiśayasya tasya tavābhyupeto viniyogakālaḥ (14.27)

।। आर्ताननाथाञ्छरणागतान्नस्त्वं त्रातुमावर्जय धीर चेतः । अयं हि कोपाद्वडवामुखेन चिकीर्षति ग्रासमिवार्णवो ऽस्मान् ॥ १४.२८ ॥

// ārtānanāthāñcharaṇāgatānnastvaṃ trātumāvarjaya dhīra cetaḥ / ayaṃ hi kopādvaḍavāmukhena cikīrṣati grāsamivārṇavo 'smān (14.28)

।। नोपेक्षितुं युक्तमयं जनस्ते विपद्यमानः सलिलौघमध्ये । नाज्ञां तवात्येति महासमुद्रस्तद्वार्यतामप्रशमो ऽयमस्य ॥ १४.२९ ॥

// nopekṣituṃ yuktamayaṃ janaste vipadyamānaḥ salilaughamadhye / nājñāṃ tavātyeti mahāsamudrastadvāryatāmapraśamo 'yamasya (14.29)

।। अथ स महात्मा महत्या करुणया समापीड्यमानहृदयस्तान्वाणिजकान्व्यवस्थापयन्नुवाच - अस्त्यत्रापि नः कश्चित्प्रतिकारविधिः प्रतिभाति । तत्तावत्प्रयोक्ष्ये । यतो मुहूर्तं धीरास्तावद् भवन्तु भवन्त इति । अथ ते वाणिजका अस्त्यत्रापि किल प्रतीकारविधिरित्याशया समुपस्तम्भितधैर्यास्तदवहितमनसस्तूष्णींबभूवुः । अथ सुपारगो बोधिसत्त्व एकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा दक्षिणेन जानुमण्डलेनाधिष्ठाय नावं समावर्जितसर्वभावः प्रणम्य तथागतेभ्यस्तान्सांयात्रिकानामन्त्रयते स्म - श्रृण्वन्त्वत्रभवन्तः सांयात्रिकाः सलिलनिधिव्योमाश्रयाश्च देवविशेषाः स्मरामि यत आत्मानं यतः प्राप्तो ऽस्मि विज्ञताम् । नाभिजानामि सञ्चिन्त्य प्राणिनं हिंसुतुं क्वचित् ॥ १४.३० ॥

// atha sa mahātmā mahatyā karuṇayā samāpīḍyamānahṛdayastānvāṇijakānvyavasthāpayannuvāca - astyatrāpi naḥ kaścitpratikāravidhiḥ pratibhāti / tattāvatprayokṣye / yato muhūrtaṃ dhīrāstāvad bhavantu bhavanta iti / atha te vāṇijakā astyatrāpi kila pratīkāravidhirityāśayā samupastambhitadhairyāstadavahitamanasastūṣṇīṃbabhūvuḥ / atha supārago bodhisattva ekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇena jānumaṇḍalenādhiṣṭhāya nāvaṃ samāvarjitasarvabhāvaḥ praṇamya tathāgatebhyastānsāṃyātrikānāmantrayate sma - śrṛṇvantvatrabhavantaḥ sāṃyātrikāḥ salilanidhivyomāśrayāśca devaviśeṣāḥ smarāmi yata ātmānaṃ yataḥ prāpto 'smi vijñatām / nābhijānāmi sañcintya prāṇinaṃ hiṃsutuṃ kvacit (14.30)

।। अनेन सत्यवाक्येन मम पुण्यबलेन च । वडवामुखमप्राप्य स्वस्ति नौर्विनिवर्तताम् ॥ १४.३१ ॥

// anena satyavākyena mama puṇyabalena ca / vaḍavāmukhamaprāpya svasti naurvinivartatām (14.31)

।। अथ तस्य महात्मनः सत्याधिष्ठानबलात्पुण्यतेजसा सह सलिलजवेन स मारुतो व्यावर्तमानस्तां नावं निवर्तयामास । निवृत्तां तु तां नावमभिसमीक्ष्य ते वाणिजकाः परमविस्मयप्रहर्षोद्धतमानसा निवृत्ता नौरिति प्रणामसभाजनपुरःसरं सुपारगाय न्यवेदयन्त । अथ स महात्मा तान्वाणिजकानुवाच - स्थिरीभवन्तु भवन्तः । शीघ्रमारोप्यन्तां शीतानि । इति च तेन समादिष्टाः प्रमोदादुद्भूतबलोत्साहास्ते तदधिकृतास्तथा चक्रुः । अथ मुदितजनप्रहासनादा प्रविततपाण्डुरशीतचारुपक्षा । सलिलनिधिगता रराज सा नौर्गतजलदे नभसीव राजहंसी ॥ १४.३२ ॥

// atha tasya mahātmanaḥ satyādhiṣṭhānabalātpuṇyatejasā saha salilajavena sa māruto vyāvartamānastāṃ nāvaṃ nivartayāmāsa / nivṛttāṃ tu tāṃ nāvamabhisamīkṣya te vāṇijakāḥ paramavismayapraharṣoddhatamānasā nivṛttā nauriti praṇāmasabhājanapuraḥsaraṃ supāragāya nyavedayanta / atha sa mahātmā tānvāṇijakānuvāca - sthirībhavantu bhavantaḥ / śīghramāropyantāṃ śītāni / iti ca tena samādiṣṭāḥ pramodādudbhūtabalotsāhāste tadadhikṛtāstathā cakruḥ / atha muditajanaprahāsanādā pravitatapāṇḍuraśītacārupakṣā / salilanidhigatā rarāja sā naurgatajalade nabhasīva rājahaṃsī (14.32)

।। निवृत्तायां तु तस्यां नाव्यनुकूलसलिलमारुतायां विमानलीलया स्वेच्छयैव चाभिप्रयातायां नातिश्यामीभूतसन्ध्याङ्गरागासु प्रवितन्यमानतमोवितानास्वालक्षितनक्षत्रभूषणासु दिक्षु किञ्चिदवशेषप्रभे दिवसकरमार्गे प्रवृत्तक्षणदाधिकारे सुपारगस्तान्वाणिजकानुवाच - भोः सार्थवाहा नलमालिप्रभृतिभ्यो यथादृष्टेभ्यः समुद्रेभ्यो वालुकाः पाषाणाश्च वहनमारोप्यन्तां यावत्सहते । एवमिदं यानपात्रं निर्घातभरीक्रान्तं न च पार्श्वानि दास्यति, मङ्गलसम्मताश्चैते वालुकापाषाणा नियतं लाभसिद्धये वो भविष्यन्तीति । अथ ते सांयात्रिकाः सुपारगप्रेमबहुमानावर्जितमतिभिर्देवताभिरनुप्रदर्शितेभ्यः स्थलेभ्य आदाय वालुकापाषाणबुद्ध्या वैडूर्यादीनि रत्नानि वहनमारोपयामासुः । तेनैव चैकरात्रेण सा नौर्भरुकच्छमुपजगाम । अथ प्रभाते रजतेन्द्रनीलवैडूर्यहेमप्रतिपूर्णनौकाः । स्वदेशतीरान्तमुपागतास्ते प्रीत्या तमानर्चुरुदीर्णहर्षाः ॥ १४.३३ ॥

// nivṛttāyāṃ tu tasyāṃ nāvyanukūlasalilamārutāyāṃ vimānalīlayā svecchayaiva cābhiprayātāyāṃ nātiśyāmībhūtasandhyāṅgarāgāsu pravitanyamānatamovitānāsvālakṣitanakṣatrabhūṣaṇāsu dikṣu kiñcidavaśeṣaprabhe divasakaramārge pravṛttakṣaṇadādhikāre supāragastānvāṇijakānuvāca - bhoḥ sārthavāhā nalamāliprabhṛtibhyo yathādṛṣṭebhyaḥ samudrebhyo vālukāḥ pāṣāṇāśca vahanamāropyantāṃ yāvatsahate / evamidaṃ yānapātraṃ nirghātabharīkrāntaṃ na ca pārśvāni dāsyati, maṅgalasammatāścaite vālukāpāṣāṇā niyataṃ lābhasiddhaye vo bhaviṣyantīti / atha te sāṃyātrikāḥ supāragapremabahumānāvarjitamatibhirdevatābhiranupradarśitebhyaḥ sthalebhya ādāya vālukāpāṣāṇabuddhyā vaiḍūryādīni ratnāni vahanamāropayāmāsuḥ / tenaiva caikarātreṇa sā naurbharukacchamupajagāma / atha prabhāte rajatendranīlavaiḍūryahemapratipūrṇanaukāḥ / svadeśatīrāntamupāgatāste prītyā tamānarcurudīrṇaharṣāḥ (14.33)