13. Jatakamala — chapter 13

।। तदेवमात्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्तीति ह्रीबलेनार्येण भवितव्यम् । एवं ह्रीपरिखासम्पन्न आर्यश्रावको ऽकुशलं प्रजहाति कुशलं च भावयतीत्येवमादिषु सूत्रेषूपनेयम् । ह्रीवर्णप्रतिसंयुक्तेषु लोकाधिपतेयेषु चेति । इति ब्राह्मणजातकं द्वादशम् । १३. उन्मादयन्तीजातकम् तीव्रदुःखातुराणामपि सतां नीचमार्गनिष्प्रणयता भवति स्वधैर्यावष्टम्भात् । तद्यथानुश्रूयते - सत्यत्यागोपशमप्रज्ञादिभिर्गुंणातिशयैर्लोकहितार्थमुद्यच्छमानः किल बोधिसत्त्वः कदाचिच्छिबीनां राजा बभूव साक्षाद्धर्म इव विनय इव पितेव प्रजानामुपकारप्रवृत्तः । दोषप्रवृत्तेर्विनियम्यमानो निवेश्यमानश्च गुणाभिजात्ये । पित्रेव पुत्रः क्षितिपेन तेन ननन्द लोकद्वितये ऽपि लोकः ॥ १३.१ ॥

// tadevamātmalajjayaiva satpuruṣā nācāravelāṃ laṅghayantīti hrībalenāryeṇa bhavitavyam / evaṃ hrīparikhāsampanna āryaśrāvako 'kuśalaṃ prajahāti kuśalaṃ ca bhāvayatītyevamādiṣu sūtreṣūpaneyam / hrīvarṇapratisaṃyukteṣu lokādhipateyeṣu ceti / iti brāhmaṇajātakaṃ dvādaśam / 13. unmādayantījātakam tīvraduḥkhāturāṇāmapi satāṃ nīcamārganiṣpraṇayatā bhavati svadhairyāvaṣṭambhāt / tadyathānuśrūyate - satyatyāgopaśamaprajñādibhirguṃṇātiśayairlokahitārthamudyacchamānaḥ kila bodhisattvaḥ kadācicchibīnāṃ rājā babhūva sākṣāddharma iva vinaya iva piteva prajānāmupakārapravṛttaḥ / doṣapravṛtterviniyamyamāno niveśyamānaśca guṇābhijātye / pitreva putraḥ kṣitipena tena nananda lokadvitaye 'pi lokaḥ (13.1)

।। समप्रभावा स्वजने जने च धर्मानुगा तस्य हि दण्डनीतिः । अधर्म्यमावृत्य जनस्य मार्गं सोपानमालेव दिवो बभूव ॥ १३.२ ॥

// samaprabhāvā svajane jane ca dharmānugā tasya hi daṇḍanītiḥ / adharmyamāvṛtya janasya mārgaṃ sopānamāleva divo babhūva (13.2)

।। धर्मान्वयं लोकहितं स पश्यंस्तदेककार्यों नरलोकपालः । सर्वात्मना धर्मपथे ऽभिरेमे तस्योपमर्दं च परैर्न सेहे ॥ १३.३ ॥

// dharmānvayaṃ lokahitaṃ sa paśyaṃstadekakāryoṃ naralokapālaḥ / sarvātmanā dharmapathe 'bhireme tasyopamardaṃ ca parairna sehe (13.3)

।। अथ तस्य राज्ञः पौरमुख्यस्य दुहिता श्रीरिव विग्रहवती साक्षाद्रतिरिवाप्सरसामन्यतमेव परया रूपलावण्यसंपदोपेता परमदर्शनीया स्त्रीरत्नसंमता बभूव । अवीतरागस्य जनस्य यावत्सा लोचनप्राप्यवपुर्बभूव । तावत्स तद्रूपगुणावबद्धां न दृष्टिमुत्कम्पयितुं शशाक ॥ १३.४ ॥

// atha tasya rājñaḥ pauramukhyasya duhitā śrīriva vigrahavatī sākṣādratirivāpsarasāmanyatameva parayā rūpalāvaṇyasaṃpadopetā paramadarśanīyā strīratnasaṃmatā babhūva / avītarāgasya janasya yāvatsā locanaprāpyavapurbabhūva / tāvatsa tadrūpaguṇāvabaddhāṃ na dṛṣṭimutkampayituṃ śaśāka (13.4)

।। अतश्च तस्या उन्मादयन्तीत्येव बान्धवा नाम चक्रुः । अथ तस्याः पिता राज्ञः संविदितं कारयामासस्त्रीरत्नं ते देव विषये प्रादुर्भूतम् । यतस्तत्प्रतिग्रहं विसर्जनं वा प्रति देवः प्रमाणमिति । अथ स राजा स्त्रीलक्षणविदो ब्राह्मणान् समादिदेशपश्यन्त्वेनां तत्रभवन्तः किमसावस्मद्योग्या न वेति । अथ तस्याः पिता तान्ब्राह्मणान् स्वभवनमभिनीयोन्मादयन्तीमुवाच - भद्रे स्वयमेव ब्राह्मणान् परिवेषयेति । सा तथेति प्रतिश्रुत्य यथाक्रमं ब्राह्मणान् परिवेषयितुमुपचक्रमे । अथ ते ब्राह्मणाः तदाननोद्वीक्षणनिश्चलाक्षा मनोभुवा संह्रियमाणधैर्याः । अनीश्वरा लोचनमानसानामासुर्मदेनेव विलुप्तसंज्ञाः ॥ १३.५ ॥

// ataśca tasyā unmādayantītyeva bāndhavā nāma cakruḥ / atha tasyāḥ pitā rājñaḥ saṃviditaṃ kārayāmāsastrīratnaṃ te deva viṣaye prādurbhūtam / yatastatpratigrahaṃ visarjanaṃ vā prati devaḥ pramāṇamiti / atha sa rājā strīlakṣaṇavido brāhmaṇān samādideśapaśyantvenāṃ tatrabhavantaḥ kimasāvasmadyogyā na veti / atha tasyāḥ pitā tānbrāhmaṇān svabhavanamabhinīyonmādayantīmuvāca - bhadre svayameva brāhmaṇān pariveṣayeti / sā tatheti pratiśrutya yathākramaṃ brāhmaṇān pariveṣayitumupacakrame / atha te brāhmaṇāḥ tadānanodvīkṣaṇaniścalākṣā manobhuvā saṃhriyamāṇadhairyāḥ / anīśvarā locanamānasānāmāsurmadeneva viluptasaṃjñāḥ (13.5)

।। यदा च नैव शक्नुवन्ति स्म प्रतिसंख्यानधीरनिभृतमवस्थातुं, कुत एव भोक्तुम् । अथैषां चक्षुष्पथादुत्सार्य स्वां दुहितरं स गृहपतिः स्वयमेव ब्राह्मणान् परिवेष्य विसर्जयामास । अथ तेषां बुद्धिरभवत् - कृत्यारूपमिव खल्विदमतिमनोहरमस्या दारिकाया रूपचातुर्यम् । यतो नैनां राजा द्रष्टुमप्यर्हति कुतः पुनः पत्नीत्वं गमयितुम् । अनया हि रूपशोभया नियतमस्योन्मादितहृदयस्य धर्मार्थकार्यप्रवृत्तेर्विस्रस्यमानोत्साहस्य राजकार्यकालातिक्रमाः प्रजानां हितसुखोदयपथमुपपीडयन्तः पराभवाय स्युः । इयं हि संदर्शनमात्रकेण कुर्यान्मुनीनामपि सिद्धिविघ्नम् । प्रागेव भावार्पितदृष्टिवृष्टेर्यूनः क्षितीशस्य सुखे स्थितस्य ॥ १३.६ ॥

// yadā ca naiva śaknuvanti sma pratisaṃkhyānadhīranibhṛtamavasthātuṃ, kuta eva bhoktum / athaiṣāṃ cakṣuṣpathādutsārya svāṃ duhitaraṃ sa gṛhapatiḥ svayameva brāhmaṇān pariveṣya visarjayāmāsa / atha teṣāṃ buddhirabhavat - kṛtyārūpamiva khalvidamatimanoharamasyā dārikāyā rūpacāturyam / yato naināṃ rājā draṣṭumapyarhati kutaḥ punaḥ patnītvaṃ gamayitum / anayā hi rūpaśobhayā niyatamasyonmāditahṛdayasya dharmārthakāryapravṛttervisrasyamānotsāhasya rājakāryakālātikramāḥ prajānāṃ hitasukhodayapathamupapīḍayantaḥ parābhavāya syuḥ / iyaṃ hi saṃdarśanamātrakeṇa kuryānmunīnāmapi siddhivighnam / prāgeva bhāvārpitadṛṣṭivṛṣṭeryūnaḥ kṣitīśasya sukhe sthitasya (13.6)

।। तस्मादिदमत्र प्राप्तकालमिति यथाप्रस्तावमुपेत्य राज्ञे निवेदयामासुः - दृष्टास्माभिर्महाराज सा कन्यका । अस्ति तस्या रूपचातुर्यमात्रकमपलक्षणोपघातनिःश्रीकं तु । यतो नैनां द्रष्टुमप्यर्हति देवः, किं पुनः पत्नीत्वं गमयितुम् । कुलद्वयस्यापि हि निन्दिता स्त्री यशो विभूतिं च तिरस्करोति । निमग्नचन्द्रेव निशा समेघा शोभां विभागं च दिवस्पृथिव्योः ॥ १३.७ ॥

// tasmādidamatra prāptakālamiti yathāprastāvamupetya rājñe nivedayāmāsuḥ - dṛṣṭāsmābhirmahārāja sā kanyakā / asti tasyā rūpacāturyamātrakamapalakṣaṇopaghātaniḥśrīkaṃ tu / yato naināṃ draṣṭumapyarhati devaḥ, kiṃ punaḥ patnītvaṃ gamayitum / kuladvayasyāpi hi ninditā strī yaśo vibhūtiṃ ca tiraskaroti / nimagnacandreva niśā sameghā śobhāṃ vibhāgaṃ ca divaspṛthivyoḥ (13.7)

।। इति श्रुतार्थः स राजा - अपलक्षणा किलासौ, न च मे कुलानुरूपेति तस्यां विनिवृत्ताभिलाषो बभूव । अनर्थितां तु विज्ञाय राज्ञः स गृहपतिस्तां दारिकां तस्यैव राज्ञो ऽमात्यायाभिपारगाय प्रायच्छत् । अथ कदाचित्स राजा क्रमागतां कौमुदीं स्वस्मिन्पुरवरे निषक्तशोभां द्रष्टुमुत्सुकमना रथवरगतः सिक्तसंमृष्टरथ्यान्तरापणमुच्छ्रितविचित्रध्वजपताकं समन्ततः पुष्पोपहारशबलभूमिभागधवलं प्रवृत्तनृत्तगीतहास्यलास्यवादित्रं पुष्पधूपचूर्णवासमाल्यासवस्नानानुलेपनामोदप्रसृतसुरभिगन्धि प्रसारितविविधरुचिरपण्यं तुष्टपुष्टोज्ज्वलतरवेषपौरजानपदसंबाधराजमार्गं पुरवरमनुविचरंस्तस्यामात्यस्य भवनसमीपमुपजगाम । अथोन्मादयन्त्यपलक्षणा किलाहमित्यनेन राज्ञावधूतेति समुत्पन्नामर्षा राजदर्शनकुतूहलेन नाम संदृश्यमानरूपशोभा विद्युदिव घनशिखरं (वैद्य ८६) हर्म्यतलमवभासयन्ती व्यतिष्ठत । शक्तिरस्येदानीमस्त्वपलक्षणादर्शनादविचलितधृतिस्मृतिमात्मानं धारयितुमिति । अथ तस्य राज्ञः पुरवरविभूतिदर्शनकुतूहलप्रसृता दृष्टिरभिमुखस्थितायां सहसैव तस्यामपतत् । अथ स राजा - प्रकाममन्तःपुरसुन्दरीणां वपुर्विलासैः कलितेक्षणो ऽपि । अनुद्धतो धर्मपथानुरागादुद्योगवानिन्द्रियनिर्जये ऽपि ॥ १३.८ ॥

// iti śrutārthaḥ sa rājā - apalakṣaṇā kilāsau, na ca me kulānurūpeti tasyāṃ vinivṛttābhilāṣo babhūva / anarthitāṃ tu vijñāya rājñaḥ sa gṛhapatistāṃ dārikāṃ tasyaiva rājño 'mātyāyābhipāragāya prāyacchat / atha kadācitsa rājā kramāgatāṃ kaumudīṃ svasminpuravare niṣaktaśobhāṃ draṣṭumutsukamanā rathavaragataḥ siktasaṃmṛṣṭarathyāntarāpaṇamucchritavicitradhvajapatākaṃ samantataḥ puṣpopahāraśabalabhūmibhāgadhavalaṃ pravṛttanṛttagītahāsyalāsyavāditraṃ puṣpadhūpacūrṇavāsamālyāsavasnānānulepanāmodaprasṛtasurabhigandhi prasāritavividharucirapaṇyaṃ tuṣṭapuṣṭojjvalataraveṣapaurajānapadasaṃbādharājamārgaṃ puravaramanuvicaraṃstasyāmātyasya bhavanasamīpamupajagāma / athonmādayantyapalakṣaṇā kilāhamityanena rājñāvadhūteti samutpannāmarṣā rājadarśanakutūhalena nāma saṃdṛśyamānarūpaśobhā vidyudiva ghanaśikharaṃ (vaidya 86) harmyatalamavabhāsayantī vyatiṣṭhata / śaktirasyedānīmastvapalakṣaṇādarśanādavicalitadhṛtismṛtimātmānaṃ dhārayitumiti / atha tasya rājñaḥ puravaravibhūtidarśanakutūhalaprasṛtā dṛṣṭirabhimukhasthitāyāṃ sahasaiva tasyāmapatat / atha sa rājā - prakāmamantaḥpurasundarīṇāṃ vapurvilāsaiḥ kalitekṣaṇo 'pi / anuddhato dharmapathānurāgādudyogavānindriyanirjaye 'pi (13.8)

।। विपुलधृतिगुणो ऽप्यपत्रपिष्णुः परयुवतीक्षणविक्लवेक्षणो ऽपि । उदितमदनविस्मयः स्त्रियं तां चिरमनिमेषविलोचनो ददर्श ॥ १३.९ ॥

// vipuladhṛtiguṇo 'pyapatrapiṣṇuḥ parayuvatīkṣaṇaviklavekṣaṇo 'pi / uditamadanavismayaḥ striyaṃ tāṃ ciramanimeṣavilocano dadarśa (13.9)

।। कौमुदी किं न्वियं साक्षाद्भवनस्यास्य देवता । स्वर्गस्त्री दैत्ययोषिद्वा न ह्येतन्मानुषं वपुः ॥ १३.१० ॥

// kaumudī kiṃ nviyaṃ sākṣādbhavanasyāsya devatā / svargastrī daityayoṣidvā na hyetanmānuṣaṃ vapuḥ (13.10)

।। इति विचारयत एव तस्य राज्ञस्तद्दर्शनावितृप्तनयनस्य स रथस्तं देशमतिवर्तमानो न मनोरथानुकूलो बभूव । अथ स राजा शून्यहृदय इव तद्गतैकाग्रमनाः स्वभवनमुपेत्य मन्मथाक्षिप्तधृतिः सुनन्दं सारथिं रहसि पर्यपृच्छत् - सितप्राकारसंवीतं वेत्सि कस्य नु तद्गृहम् । का सा तत्र व्यरोचिष्ट विद्युत्सित इवाम्बुदे ॥ १३.११ ॥

// iti vicārayata eva tasya rājñastaddarśanāvitṛptanayanasya sa rathastaṃ deśamativartamāno na manorathānukūlo babhūva / atha sa rājā śūnyahṛdaya iva tadgataikāgramanāḥ svabhavanamupetya manmathākṣiptadhṛtiḥ sunandaṃ sārathiṃ rahasi paryapṛcchat - sitaprākārasaṃvītaṃ vetsi kasya nu tadgṛham / kā sā tatra vyarociṣṭa vidyutsita ivāmbude (13.11)

।। सारथिरुवाच - अस्ति देवस्याभिपारगो नामामात्यमुख्यः । तस्य तद्गृहं तस्यैव च सा भार्या किरीटवत्सस्य दुहिता उन्मादयन्ती नामेति । तदुपश्रुत्य स राजा परभार्येति वितानीभूतहृदयश्चिन्तास्तिमितनयनो दीर्घमुष्णमभिनिश्वस्य तदर्पितमनाः शनैरात्मगतमुवाच - अन्वर्थरम्याक्षरसौकुमार्यमहो कृतं नाम यथेदमस्याः । उन्मादयन्तीति शुचिस्मितायास्तथा हि सोन्मादमिवाकरोन्माम् ॥ १३.१२ ॥

// sārathiruvāca - asti devasyābhipārago nāmāmātyamukhyaḥ / tasya tadgṛhaṃ tasyaiva ca sā bhāryā kirīṭavatsasya duhitā unmādayantī nāmeti / tadupaśrutya sa rājā parabhāryeti vitānībhūtahṛdayaścintāstimitanayano dīrghamuṣṇamabhiniśvasya tadarpitamanāḥ śanairātmagatamuvāca - anvartharamyākṣarasaukumāryamaho kṛtaṃ nāma yathedamasyāḥ / unmādayantīti śucismitāyāstathā hi sonmādamivākaronmām (13.12)

।। विस्मर्तुंमेनामिच्छामि पश्यामीव च चेतसा । स्थितं तस्यां हि मे चेतः सा प्रभुत्वेन तत्र वा ॥ १३.१३ ॥

// vismartuṃmenāmicchāmi paśyāmīva ca cetasā / sthitaṃ tasyāṃ hi me cetaḥ sā prabhutvena tatra vā (13.13)

।। परस्य नाम भार्यायां ममाप्येवमधीरता । तदुन्मत्तो ऽस्मि संत्यक्तो लज्जयेवाद्य निद्रया ॥ १३.१४ ॥

// parasya nāma bhāryāyāṃ mamāpyevamadhīratā / tadunmatto 'smi saṃtyakto lajjayevādya nidrayā (13.14)

।। तस्या वपुर्विलसितस्मितवीक्षितेषु संरागनिश्चलमतेः सहसा स्वनन्ती । कार्यान्तरक्रमनिवेदनधृष्टशब्दा विद्वेषमुत्तुदति चेतसि नालिका मे ॥ १३.१५ ॥

// tasyā vapurvilasitasmitavīkṣiteṣu saṃrāganiścalamateḥ sahasā svanantī / kāryāntarakramanivedanadhṛṣṭaśabdā vidveṣamuttudati cetasi nālikā me (13.15)

।। इति स राजा मदबलविचलितधृतिर्व्यवस्थापयन्नप्यात्मानमापाण्डुकृशतनुः प्रध्यानविनिश्वसितविजृम्भणपरः प्रव्यक्तमदनाकारो बभूव । धृत्या महत्यापि निगुह्यमानः स भूपतेस्तस्य मनोविकारः । मुखेन चिन्तास्तिमितेक्षणेन कार्श्येन च व्यक्तिमुपाजगाम ॥ १३.१६ ॥

// iti sa rājā madabalavicalitadhṛtirvyavasthāpayannapyātmānamāpāṇḍukṛśatanuḥ pradhyānaviniśvasitavijṛmbhaṇaparaḥ pravyaktamadanākāro babhūva / dhṛtyā mahatyāpi niguhyamānaḥ sa bhūpatestasya manovikāraḥ / mukhena cintāstimitekṣaṇena kārśyena ca vyaktimupājagāma (13.16)

।। अथेङ्गिताकारग्रहणनिपुणमतिरभिपारगो ऽमात्यस्तं राज्ञो वृत्तान्तं सकारणमुपलभ्य स्नेहात्तदत्ययाशङ्को जानानश्चातिबलतां मदनस्य रहसि राजानं संविदितं समुपेत्य कृताभ्यनुज्ञो विज्ञापयामास - अद्यार्चयन्तं नरदेव देवान्साक्षादुपेत्याम्बुरुहाक्ष यक्षः । मामाह नावैषि नृपस्य कस्मादुन्मादयन्त्यां हृदयं निविष्टम् ॥ १३.१७ ॥

// atheṅgitākāragrahaṇanipuṇamatirabhipārago 'mātyastaṃ rājño vṛttāntaṃ sakāraṇamupalabhya snehāttadatyayāśaṅko jānānaścātibalatāṃ madanasya rahasi rājānaṃ saṃviditaṃ samupetya kṛtābhyanujño vijñāpayāmāsa - adyārcayantaṃ naradeva devānsākṣādupetyāmburuhākṣa yakṣaḥ / māmāha nāvaiṣi nṛpasya kasmādunmādayantyāṃ hṛdayaṃ niviṣṭam (13.17)

।। इत्येवमुक्त्वा सहसा तिरो ऽभूद्विमर्शवानित्यहमभ्युपेतः । तच्चेत्तथा देव किमेतदेवमस्मासु ते निष्प्रणयत्वमौनम् ॥ १३.१८ ॥

// ityevamuktvā sahasā tiro 'bhūdvimarśavānityahamabhyupetaḥ / taccettathā deva kimetadevamasmāsu te niṣpraṇayatvamaunam (13.18)

।। तत्प्रतिग्रहीतुमेनामर्हति मदनुग्रहार्थं देव इति । अथ राजा प्रत्यादेशाल्लज्जावनतवदनो मदनवशगतो ऽपि स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वादविक्लवीभूतधैर्यः प्रत्याख्यानविशदाक्षरमेनमुवाच - नैतदस्ति । कुतः? पुण्याच्च्युतः स्याममरो न चास्मि विद्याच्च नः पापमिदं जनो ऽपि । तद्विप्रयोगाच्च मनो ज्वलंत्स्वां वह्निः पुरा कक्षमिव क्षिणोति ॥ १३.१९ ॥

// tatpratigrahītumenāmarhati madanugrahārthaṃ deva iti / atha rājā pratyādeśāllajjāvanatavadano madanavaśagato 'pi svabhyastadharmasaṃjñatvādaviklavībhūtadhairyaḥ pratyākhyānaviśadākṣaramenamuvāca - naitadasti / kutaḥ? puṇyāccyutaḥ syāmamaro na cāsmi vidyācca naḥ pāpamidaṃ jano 'pi / tadviprayogācca mano jvalaṃtsvāṃ vahniḥ purā kakṣamiva kṣiṇoti (13.19)

।। यच्चोभयोरित्यहितावहं स्याल्लोके परस्मिन्निह चैव कर्म । तद्यस्य हेतोरबुधा भजन्ते तस्यैव हेतोर्न बुधा भजन्ते ॥ १३.२० ॥

// yaccobhayorityahitāvahaṃ syālloke parasminniha caiva karma / tadyasya hetorabudhā bhajante tasyaiva hetorna budhā bhajante (13.20)

।। अभिपारग उवाच - अलमत्र देवस्य धर्मातिक्रमाशङ्कया । दाने साहाय्यदानेन धर्म एव भवेत्तव । दानविघ्नात्त्वधर्मः स्यात्तां मत्तो ऽप्रतिगृह्णतः ॥ १३.२१ ॥

// abhipāraga uvāca - alamatra devasya dharmātikramāśaṅkayā / dāne sāhāyyadānena dharma eva bhavettava / dānavighnāttvadharmaḥ syāttāṃ matto 'pratigṛhṇataḥ (13.21)

।। कीर्त्युपरोधावकाशमपि चात्र देवस्य न पश्यामि । कुतः? आवाभ्यामिदमन्यश्च क एव ज्ञातुमर्हति । जनापवादादाशङ्कामतो मनसि मा कृथाः ॥ १३.२२ ॥

// kīrtyuparodhāvakāśamapi cātra devasya na paśyāmi / kutaḥ? āvābhyāmidamanyaśca ka eva jñātumarhati / janāpavādādāśaṅkāmato manasi mā kṛthāḥ (13.22)

।। अनुग्रहश्चैष मम स्यान्न पीडा । कुतः? स्वाम्यर्थचर्यार्जितया हि तुष्ट्या निरन्तरे चेतसि को विघातः । यतः सुकामं कुरु देव काममलं मदुत्पीडनशङ्कया ते ॥ १३.२३ ॥

// anugrahaścaiṣa mama syānna pīḍā / kutaḥ? svāmyarthacaryārjitayā hi tuṣṭyā nirantare cetasi ko vighātaḥ / yataḥ sukāmaṃ kuru deva kāmamalaṃ madutpīḍanaśaṅkayā te (13.23)

।। राजोवाच - शान्तं पापम् । व्यक्तमस्मदतिस्नेहान्न त्वयैतदपेक्षितम् । यथा दाने न सर्वस्मिन्साचिव्यं धर्मसाधनम् ॥ १३.२४ ॥

// rājovāca - śāntaṃ pāpam / vyaktamasmadatisnehānna tvayaitadapekṣitam / yathā dāne na sarvasminsācivyaṃ dharmasādhanam (13.24)

।। यो मदर्थमतिस्नेहात्स्वान् प्राणानपि नेक्षते । तस्य बन्धुविशिष्टस्य सख्युर्भार्या सखी मम ॥ १३.२५ ॥

// yo madarthamatisnehātsvān prāṇānapi nekṣate / tasya bandhuviśiṣṭasya sakhyurbhāryā sakhī mama (13.25)

।। तदयुक्तं मामतीर्थे प्रतारयितुम् । यदपि चेष्टं नैतदन्यः कश्चिज्ज्ञास्यतीति, किमेवमिदमपापं स्यात्? अदृश्यमानो ऽपि हि पापमाचरन्विषं निषेव्येव कथं समृध्नुयात् । न तं न पश्यन्ति विशुद्धचक्षुषो दिवौकसश्चैव नराश्च योगिनः ॥ १३.२६ ॥

// tadayuktaṃ māmatīrthe pratārayitum / yadapi ceṣṭaṃ naitadanyaḥ kaścijjñāsyatīti, kimevamidamapāpaṃ syāt? adṛśyamāno 'pi hi pāpamācaranviṣaṃ niṣevyeva kathaṃ samṛdhnuyāt / na taṃ na paśyanti viśuddhacakṣuṣo divaukasaścaiva narāśca yoginaḥ (13.26)

।। किं च भूयः, श्रद्दधीत क एतच्च यथासौ तव न प्रिया । तां परित्यज्य सद्यो वा विघातं न समाप्नुयाः ॥ १३.२७ ॥

// kiṃ ca bhūyaḥ, śraddadhīta ka etacca yathāsau tava na priyā / tāṃ parityajya sadyo vā vighātaṃ na samāpnuyāḥ (13.27)

।। अभिपारग उवाच - सपुत्रदारो दासो ऽहं स्वामी त्वं दैवतं च मे । दास्यामस्यां यतो देव कस्ते धर्मव्यतिक्रमः ॥ १३.२८ ॥

// abhipāraga uvāca - saputradāro dāso 'haṃ svāmī tvaṃ daivataṃ ca me / dāsyāmasyāṃ yato deva kaste dharmavyatikramaḥ (13.28)

।। यदपि चेष्टं प्रिया ममेयमिति किम्? मम प्रिया कामद काममेषा तेनैव दित्सामि च तुभ्यमेनाम् । प्रियं हि दत्त्वा लभते परत्र प्रकर्षरम्याणि जनः प्रियाणि ॥ १३.२९ ॥

// yadapi ceṣṭaṃ priyā mameyamiti kim? mama priyā kāmada kāmameṣā tenaiva ditsāmi ca tubhyamenām / priyaṃ hi dattvā labhate paratra prakarṣaramyāṇi janaḥ priyāṇi (13.29)

।। यतः प्रतिगृह्णात्वेवैनां देव इति । राजोवाच - मा मैवम् । अक्रम एषः । कुतः? अहं हि शस्त्रं निशितं विशेयं हुताशनं विस्फुरदर्चिषं वा । न त्वेव धर्मादधिगम्य लक्ष्मीं शक्ष्यामि तत्रैव पुनः प्रहर्तुम् ॥ १३.३० ॥

// yataḥ pratigṛhṇātvevaināṃ deva iti / rājovāca - mā maivam / akrama eṣaḥ / kutaḥ? ahaṃ hi śastraṃ niśitaṃ viśeyaṃ hutāśanaṃ visphuradarciṣaṃ vā / na tveva dharmādadhigamya lakṣmīṃ śakṣyāmi tatraiva punaḥ prahartum (13.30)

।। अभिपारग उवाच - यद्येनां मद्भार्येति देवो न प्रतिग्रहीतुमिच्छत्ययमहमस्याः सर्वजनप्रार्थनाविरुद्धवेश्याव्रतमादिशामि । तत एनां देवः प्रतिगृह्णीयादिति । राजोवाच - किमुन्मत्तो ऽसि? अदुष्टां संत्यजन्भार्यां मत्तो दण्डमवाप्नुयाः । स धिग्वादास्पदीभूतः परत्रेह च धक्ष्यसे ॥ १३.३१ ॥

// abhipāraga uvāca - yadyenāṃ madbhāryeti devo na pratigrahītumicchatyayamahamasyāḥ sarvajanaprārthanāviruddhaveśyāvratamādiśāmi / tata enāṃ devaḥ pratigṛhṇīyāditi / rājovāca - kimunmatto 'si? aduṣṭāṃ saṃtyajanbhāryāṃ matto daṇḍamavāpnuyāḥ / sa dhigvādāspadībhūtaḥ paratreha ca dhakṣyase (13.31)

।। तदलमकार्यनिर्बन्धितया । न्यायाभिनिवेशी भवेति । अभिउपारग उवाच - धर्मात्ययो मे यदि कश्चिदेवं जनापवादः सुखविप्लवो वा । प्रत्युद्गमिष्याम्युरसा तु तत्तत्त्वत्सौख्यलब्धेन मनःसुखेन ॥ १३.३२ ॥

// tadalamakāryanirbandhitayā / nyāyābhiniveśī bhaveti / abhiupāraga uvāca - dharmātyayo me yadi kaścidevaṃ janāpavādaḥ sukhaviplavo vā / pratyudgamiṣyāmyurasā tu tattattvatsaukhyalabdhena manaḥsukhena (13.32)

।। त्वत्तः परं चाहवनीयमन्यं लोके न पश्यामि महीमहेन्द्र । उन्मादयन्ती मम पुण्यवृद्ध्यै तां दक्षिणामृत्विगिव प्रतीच्छ ॥ १३.३३ ॥

// tvattaḥ paraṃ cāhavanīyamanyaṃ loke na paśyāmi mahīmahendra / unmādayantī mama puṇyavṛddhyai tāṃ dakṣiṇāmṛtvigiva pratīccha (13.33)

।। राजोवाच - काममस्मदतिस्नेहादनवेक्षितात्महिताहितक्रमो मदर्थचर्यासमुद्योगस्तवायम् । अत एव तु त्वां विशेषतो नोपेक्षितुमर्हामि । नैव खलु लोकापवादनिःशङ्केन भवितव्यम् । पश्य, लोकस्य यो नाद्रियते ऽपवादं धर्मानपेक्षः परतः फलं वा । जनो न विश्वासमुपैति तस्मिन्ध्रुवं च लक्ष्म्यापि विवर्ज्यते सः ॥ १३.३४ ॥

// rājovāca - kāmamasmadatisnehādanavekṣitātmahitāhitakramo madarthacaryāsamudyogastavāyam / ata eva tu tvāṃ viśeṣato nopekṣitumarhāmi / naiva khalu lokāpavādaniḥśaṅkena bhavitavyam / paśya, lokasya yo nādriyate 'pavādaṃ dharmānapekṣaḥ parataḥ phalaṃ vā / jano na viśvāsamupaiti tasmindhruvaṃ ca lakṣmyāpi vivarjyate saḥ (13.34)

।। यतस्त्वां ब्रवीमि मा ते रोचिष्ट धर्मस्य जीवितार्थे व्यतिक्रमः । निःसंदिग्धमहादोषः ससन्देहकृशोदयः ॥ १३.३५ ॥

// yatastvāṃ bravīmi mā te rociṣṭa dharmasya jīvitārthe vyatikramaḥ / niḥsaṃdigdhamahādoṣaḥ sasandehakṛśodayaḥ (13.35)

।। किं च भूयः, निन्दादिदुःखेषु परान्निपात्य नेष्टा सतामात्मसुखप्रवृत्तिः । एको ऽप्यनुत्पीड्य परानतो ऽहं धर्मे स्थितः स्वार्थधुरं प्रपत्स्ये ॥ १३.३६ ॥

// kiṃ ca bhūyaḥ, nindādiduḥkheṣu parānnipātya neṣṭā satāmātmasukhapravṛttiḥ / eko 'pyanutpīḍya parānato 'haṃ dharme sthitaḥ svārthadhuraṃ prapatsye (13.36)

।। अभिपारग उवाच - स्वाम्यर्थं भक्तिवशेन चरतो मम तावदत्र क एवाधर्मावकाशः स्याद्देवस्य वा दीयमानामेनां प्रतिगृह्णतः । यतः सनैगमजानपदाः शिबयः किमत्राधर्म इति ब्रूयुः । तत् प्रतिगृह्णात्वेवैनां देव इति । राजोवाच - अद्धा मदर्थचर्याप्रणयिमतिर्भवान् । इदं त्वत्र चिन्तयितव्यम् - सनैगमजानपदानां वा शिबीनां तव मम वा को ऽस्माकं धर्मवित्तम इति । अथाभिपारगः ससंभ्रमो राजानमुवाच - बृद्धोपसेवासु कृतश्रमत्वाच्छ्रुताधिकारान्मतिपाटवाच्च । त्रिवर्गविद्यातिशयार्थतत्त्वं त्वयि स्थितं देव बृहस्पतौ च ॥ १३.३७ ॥

// abhipāraga uvāca - svāmyarthaṃ bhaktivaśena carato mama tāvadatra ka evādharmāvakāśaḥ syāddevasya vā dīyamānāmenāṃ pratigṛhṇataḥ / yataḥ sanaigamajānapadāḥ śibayaḥ kimatrādharma iti brūyuḥ / tat pratigṛhṇātvevaināṃ deva iti / rājovāca - addhā madarthacaryāpraṇayimatirbhavān / idaṃ tvatra cintayitavyam - sanaigamajānapadānāṃ vā śibīnāṃ tava mama vā ko 'smākaṃ dharmavittama iti / athābhipāragaḥ sasaṃbhramo rājānamuvāca - bṛddhopasevāsu kṛtaśramatvācchrutādhikārānmatipāṭavācca / trivargavidyātiśayārthatattvaṃ tvayi sthitaṃ deva bṛhaspatau ca (13.37)

।। राजोवाच - तेन हि न मामत्र प्रतारयितुमर्हसि । कुतः? नराधिपानां चरितेष्वधीनं लोकस्य यस्मादहितं हितं च । भक्तिं प्रजानामनुचिन्त्य तस्मात्कीर्तिक्षमे सत्पथ एव रंस्ये ॥ १३.३८ ॥

// rājovāca - tena hi na māmatra pratārayitumarhasi / kutaḥ? narādhipānāṃ cariteṣvadhīnaṃ lokasya yasmādahitaṃ hitaṃ ca / bhaktiṃ prajānāmanucintya tasmātkīrtikṣame satpatha eva raṃsye (13.38)

।। जिह्मं शुभं वा वृषभप्रचारं गावो ऽनुगा यद्वदनुप्रयान्ति । उत्क्षिप्तशङ्काङ्कशनिर्विघट्टं प्रजास्तथैव क्षितिपस्य वृत्तिम् ॥ १३.३९ ॥

// jihmaṃ śubhaṃ vā vṛṣabhapracāraṃ gāvo 'nugā yadvadanuprayānti / utkṣiptaśaṅkāṅkaśanirvighaṭṭaṃ prajāstathaiva kṣitipasya vṛttim (13.39)

।। अपि पश्यतु तावद्भवान् । आत्मानमपि चेच्छक्तिर्न स्यात्पालयितुं मम । का न्ववस्था जनस्यास्य मत्तो रक्षाभिकाङ्क्षिणः ॥ १३.४० ॥

// api paśyatu tāvadbhavān / ātmānamapi cecchaktirna syātpālayituṃ mama / kā nvavasthā janasyāsya matto rakṣābhikāṅkṣiṇaḥ (13.40)

।। इति प्रजानां हितमीक्षमाणः स्वं चैव धर्मं विमलं यशश्च । नेच्छामि चित्तस्य वशेन गन्तुमहं हि नेता वृषवत्प्रजानाम् ॥ १३.४१ ॥

// iti prajānāṃ hitamīkṣamāṇaḥ svaṃ caiva dharmaṃ vimalaṃ yaśaśca / necchāmi cittasya vaśena gantumahaṃ hi netā vṛṣavatprajānām (13.41)

।। अथाभिपारगो ऽमात्यस्तेन राज्ञो ऽवस्थानेन प्रसादितमनाः प्रणम्य राजानं प्राञ्जलिरित्युवाच - अहो प्रजानामतिभाग्यसम्पद्यासां त्वमेवं नरदेव गोप्ता । धर्मानुरागो हि सुखानपेक्षस्तपोवनस्थेष्वपि मृग्य एव ॥ १३.४२ ॥

// athābhipārago 'mātyastena rājño 'vasthānena prasāditamanāḥ praṇamya rājānaṃ prāñjalirityuvāca - aho prajānāmatibhāgyasampadyāsāṃ tvamevaṃ naradeva goptā / dharmānurāgo hi sukhānapekṣastapovanastheṣvapi mṛgya eva (13.42)

।। महच्छब्दो महाराज त्वय्येवायं विराजते विगुणेषु गुणोक्तिर्हि क्षेपरूक्षतराक्षरा ॥ १३.४३ ॥

// mahacchabdo mahārāja tvayyevāyaṃ virājate viguṇeṣu guṇoktirhi kṣeparūkṣatarākṣarā (13.43)

।। विस्मयो ऽनिभृतत्वं वा किं ममैतावता त्वयि । समुद्र इव रत्नानां गुणानां यस्त्वमाकरः ॥ १३.४४ ॥

// vismayo 'nibhṛtatvaṃ vā kiṃ mamaitāvatā tvayi / samudra iva ratnānāṃ guṇānāṃ yastvamākaraḥ (13.44)