12. Jatakamala — chapter 12

।। तदेवं देवराज्यं प्राणानपि परित्यज्य दीर्घरात्रं परिपालितानि भगवता सत्त्वानि । तेष्विह प्राज्ञस्याघातो न युक्तरूपः प्रागेव विप्रतिपत्तिरिति प्राणिषु दयायत्तेनार्येण भवितव्यम् । तथा हि धर्मो ह वै रक्षति धर्मचारिणमित्यत्राप्युन्नेयम् । तथागतवर्णे सत्कृत्य धर्मश्रवणे चेति । इति शक्रजातकमेकादशम् । १२. ब्राह्मणजातकम् आत्मलज्जयैव सत्पुरुषा नाचारवेलां लङ्घयन्ति । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल कस्मिंश्चिदनुपक्रुष्टगोत्रचारित्रे स्वधर्मानुवृत्तिप्रकाशयशसि विनयाचारश्लाघिनि महति ब्राह्मणकुले जन्मपरिग्रहं चकार । स यथाक्रमं गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मादिभिः कृतसंस्कारक्रमो वेदाध्ययननिमित्तं श्रुताभिजनाचारसम्पन्ने गुरौ प्रतिवसति स्म । तस्य श्रुतग्रहणधारणपाटवं च भक्त्यन्वयश्च सततं स्वकुलप्रसिद्धः । पूर्वे वयस्यपि शमाभरणा स्थितिश्च प्रेमप्रसादसुमुखं गुरुमस्य चक्रुः ॥ १२.१ ॥

// tadevaṃ devarājyaṃ prāṇānapi parityajya dīrgharātraṃ paripālitāni bhagavatā sattvāni / teṣviha prājñasyāghāto na yuktarūpaḥ prāgeva vipratipattiriti prāṇiṣu dayāyattenāryeṇa bhavitavyam / tathā hi dharmo ha vai rakṣati dharmacāriṇamityatrāpyunneyam / tathāgatavarṇe satkṛtya dharmaśravaṇe ceti / iti śakrajātakamekādaśam / 12. brāhmaṇajātakam ātmalajjayaiva satpuruṣā nācāravelāṃ laṅghayanti / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila kasmiṃścidanupakruṣṭagotracāritre svadharmānuvṛttiprakāśayaśasi vinayācāraślāghini mahati brāhmaṇakule janmaparigrahaṃ cakāra / sa yathākramaṃ garbhādhānapuṃsavanasīmantonnayanajātakarmādibhiḥ kṛtasaṃskārakramo vedādhyayananimittaṃ śrutābhijanācārasampanne gurau prativasati sma / tasya śrutagrahaṇadhāraṇapāṭavaṃ ca bhaktyanvayaśca satataṃ svakulaprasiddhaḥ / pūrve vayasyapi śamābharaṇā sthitiśca premaprasādasumukhaṃ gurumasya cakruḥ (12.1)

।। वशीकरणमन्त्रा हि नित्यमव्याहता गुणाः । अपि द्वेषाग्नितप्तानां किं पुनः स्वस्थचेतसाम् ॥ १२.२ ॥

// vaśīkaraṇamantrā hi nityamavyāhatā guṇāḥ / api dveṣāgnitaptānāṃ kiṃ punaḥ svasthacetasām (12.2)

।। अथ तस्याध्यापकः सर्वेषामेव शिष्याणां शीलपरीक्षानिमित्तं स्वाध्यायविश्रामकालेष्वात्मनो दारिद्र्यदुःखान्यभीक्ष्णमुपवर्णयामास । स्वजने ऽपि निराक्रन्दमुत्सवे ऽपि हतानन्दम् । धिक्प्रदानकथामन्दं दारिद्र्यमफलच्छन्दम् ॥ १२.३ ॥

// atha tasyādhyāpakaḥ sarveṣāmeva śiṣyāṇāṃ śīlaparīkṣānimittaṃ svādhyāyaviśrāmakāleṣvātmano dāridryaduḥkhānyabhīkṣṇamupavarṇayāmāsa / svajane 'pi nirākrandamutsave 'pi hatānandam / dhikpradānakathāmandaṃ dāridryamaphalacchandam (12.3)

।। परिभवभवनं श्रमास्पदं सुखपरिवर्जितमत्यनूर्जितम् । व्यसनमिव सदैव शोचनं धनविकलत्वमतीव दारुणम् ॥ १२.४ ॥

// paribhavabhavanaṃ śramāspadaṃ sukhaparivarjitamatyanūrjitam / vyasanamiva sadaiva śocanaṃ dhanavikalatvamatīva dāruṇam (12.4)

।। अथ ते तस्य शिष्याः प्रतोदसंचोदिता इव सदश्वा गुरुस्नेहात्समुपजातसंवेगाः सम्पन्नतरं प्रभूततरं च भैक्षमुपसंहरन्ति स्म । स तानुवाच - अलमनेनात्रभवतां परिश्रमेण । न भैक्षोपहाराः कस्यचिद्दारिद्र्यक्षामतां क्षपयन्ति । अस्मत्परिक्लेशामर्षिभिस्तु भवद्भिरयमेव यत्नो धनाहरणं प्रति युक्तः कर्त्तुं स्यात् । कुतः? क्षुधमन्नं जलं तर्षं मन्त्रवाक्सागदा गदान् । हन्ति दारिद्र्यदुःखं तु सन्तत्याराधनं धनम् ॥ १२.५ ॥

// atha te tasya śiṣyāḥ pratodasaṃcoditā iva sadaśvā gurusnehātsamupajātasaṃvegāḥ sampannataraṃ prabhūtataraṃ ca bhaikṣamupasaṃharanti sma / sa tānuvāca - alamanenātrabhavatāṃ pariśrameṇa / na bhaikṣopahārāḥ kasyaciddāridryakṣāmatāṃ kṣapayanti / asmatparikleśāmarṣibhistu bhavadbhirayameva yatno dhanāharaṇaṃ prati yuktaḥ karttuṃ syāt / kutaḥ? kṣudhamannaṃ jalaṃ tarṣaṃ mantravāksāgadā gadān / hanti dāridryaduḥkhaṃ tu santatyārādhanaṃ dhanam (12.5)

।। शिष्या ऊचुः - किं करिष्यामो मन्दभाग्या वयं यदेतावान्नः शक्तिप्रयामः । अपि च भैक्षवद्यदि लभ्येररन्नुपाध्याय धनान्यपि । नेदं दारिद्र्यदुःखं ते वयमेवं सहेमहि ॥ १२.६ ॥

// śiṣyā ūcuḥ - kiṃ kariṣyāmo mandabhāgyā vayaṃ yadetāvānnaḥ śaktiprayāmaḥ / api ca bhaikṣavadyadi labhyerarannupādhyāya dhanānyapi / nedaṃ dāridryaduḥkhaṃ te vayamevaṃ sahemahi (12.6)

।। प्रतिग्रहकृशोपायं विप्राणां हि धनार्जनम् । अप्रदाता जनश्चायमित्यगत्या हता वयम् ॥ १२.७ ॥

// pratigrahakṛśopāyaṃ viprāṇāṃ hi dhanārjanam / apradātā janaścāyamityagatyā hatā vayam (12.7)

।। अध्यापक उवाच - सन्त्यन्ये ऽपि शास्रपरिदृष्टा धनार्जनोपायाः । जरानिष्पीतसामर्थ्यास्तु वयमयोग्यरूपास्तत्प्रतिपत्तौ । शिष्या ऊचुः - वयमुपाध्याय जरयानुपहतपराक्रमाः । तद्यदि नस्तेषां शास्त्रविहितानामुपायानां प्रतिपत्तिसहतां मन्यसे, तदुच्यताम् । यावदध्यापनपरिश्रमस्यानृण्यं ते गच्छाम इति । अध्यापक उवाच - तरुणैरपि व्यवसायशिथिलहृदयैर्दुरभिसम्भवाः खल्वेवंविधा धनार्जनोपायाः । यदि त्वयमत्र भवतां निर्बन्धः । तच्छ्रुयतां साधुः कतम एको धनोपार्जनक्रमः । आपद्धर्मः स्तेयमिष्टं द्विजानामापच्चान्त्या निःस्वता नाम लोके । तस्माद् भोज्यं स्वं परेषामदुष्टैः सर्वं चैतद् ब्राह्मणानां स्वमेव ॥ १२.८ ॥

// adhyāpaka uvāca - santyanye 'pi śāsraparidṛṣṭā dhanārjanopāyāḥ / jarāniṣpītasāmarthyāstu vayamayogyarūpāstatpratipattau / śiṣyā ūcuḥ - vayamupādhyāya jarayānupahataparākramāḥ / tadyadi nasteṣāṃ śāstravihitānāmupāyānāṃ pratipattisahatāṃ manyase, taducyatām / yāvadadhyāpanapariśramasyānṛṇyaṃ te gacchāma iti / adhyāpaka uvāca - taruṇairapi vyavasāyaśithilahṛdayairdurabhisambhavāḥ khalvevaṃvidhā dhanārjanopāyāḥ / yadi tvayamatra bhavatāṃ nirbandhaḥ / tacchruyatāṃ sādhuḥ katama eko dhanopārjanakramaḥ / āpaddharmaḥ steyamiṣṭaṃ dvijānāmāpaccāntyā niḥsvatā nāma loke / tasmād bhojyaṃ svaṃ pareṣāmaduṣṭaiḥ sarvaṃ caitad brāhmaṇānāṃ svameva (12.8)

।। कामं प्रसह्यापि धनानि हर्तुं शक्तिर्भवेदेव भवद्विधानाम् । न त्वेष योगः स्वयशो हि रक्ष्यं शून्येषु तस्माद्व्यवसेयमेव ॥ १२.९ ॥

// kāmaṃ prasahyāpi dhanāni hartuṃ śaktirbhavedeva bhavadvidhānām / na tveṣa yogaḥ svayaśo hi rakṣyaṃ śūnyeṣu tasmādvyavaseyameva (12.9)

।। इति मुक्तप्रग्रहास्तेन ते छात्राः परममिति तत्तस्य वचनमयुक्तमपि युक्तमिव प्रत्यश्रौषुरन्यत्र बोधिसत्त्वात् । स हि प्रकृतिभद्रत्वात्तन्नोत्सेहे ऽनुमोदितुम् । कृत्यवत्प्रतिपन्नं तैर्व्याहन्तुं सहसैव तु ॥ १२.१० ॥

// iti muktapragrahāstena te chātrāḥ paramamiti tattasya vacanamayuktamapi yuktamiva pratyaśrauṣuranyatra bodhisattvāt / sa hi prakṛtibhadratvāttannotsehe 'numoditum / kṛtyavatpratipannaṃ tairvyāhantuṃ sahasaiva tu (12.10)

।। व्रीडावनतवदनस्तु बोधिसत्त्वो मृदु विनिश्वस्य तूष्णीमभूत् । अथ स तेषामध्यापको बोधिसत्त्वमवेक्ष्य तं विधिमनभिनन्दन्तमप्रतिक्रोशन्तं निविष्टगुणसम्भावनस्तस्मिन्महासत्त्वे किं नु खल्वयमव्यवसितत्वान्निःस्नेहतया वा मयि स्तेयं न प्रतिपद्यते, उताधर्मसंज्ञयेति समुत्पन्नविमर्शस्तत्स्वभावव्यक्तीकरणार्थं बोधिसत्त्वमुवाच - भो महाब्राह्मण अमी द्विजा मद्व्यसनासहिष्णवः समाश्रिता वीरमनुष्यपद्धतिम् । भवाननुत्साहजडस्तु लभ्यते न नूनमस्मद्व्यसनेन तप्यते ॥ १२.११ ॥

// vrīḍāvanatavadanastu bodhisattvo mṛdu viniśvasya tūṣṇīmabhūt / atha sa teṣāmadhyāpako bodhisattvamavekṣya taṃ vidhimanabhinandantamapratikrośantaṃ niviṣṭaguṇasambhāvanastasminmahāsattve kiṃ nu khalvayamavyavasitatvānniḥsnehatayā vā mayi steyaṃ na pratipadyate, utādharmasaṃjñayeti samutpannavimarśastatsvabhāvavyaktīkaraṇārthaṃ bodhisattvamuvāca - bho mahābrāhmaṇa amī dvijā madvyasanāsahiṣṇavaḥ samāśritā vīramanuṣyapaddhatim / bhavānanutsāhajaḍastu labhyate na nūnamasmadvyasanena tapyate (12.11)

।। परिप्रकाशे ऽप्यनिगूढविस्तरे मयात्मदुःखे वचसा विदर्शिते । कथं नु निःसम्भ्रमदीनमानसो भवानिति स्वस्थवदेव तिष्ठति ॥ १२.१२ ॥

// pariprakāśe 'pyanigūḍhavistare mayātmaduḥkhe vacasā vidarśite / kathaṃ nu niḥsambhramadīnamānaso bhavāniti svasthavadeva tiṣṭhati (12.12)

।। अथ बोधिसत्त्वः ससम्भ्रमो ऽभिवाद्योपाध्यायमुवाच - शान्तं पापम् । न खल्वहं निःस्नेहकठिनहृदयत्वादपरितप्यमानो गुरुदुःखैरेवमवस्थितः, किन्त्वसम्भवादुपाध्यायप्रदर्शितस्य क्रमस्य । न हि शक्यमदृश्यमानेन क्वचित्पापमाचरितुम् । कुतः? रहो ऽनुपपत्तेः । नास्ति लोके रहो नाम पापं कर्म प्रकुर्वतः । अदृश्यानि हि पश्यन्ति ननु भूतानि मानुषान् ॥ १२.१३ ॥

// atha bodhisattvaḥ sasambhramo 'bhivādyopādhyāyamuvāca - śāntaṃ pāpam / na khalvahaṃ niḥsnehakaṭhinahṛdayatvādaparitapyamāno guruduḥkhairevamavasthitaḥ, kintvasambhavādupādhyāyapradarśitasya kramasya / na hi śakyamadṛśyamānena kvacitpāpamācaritum / kutaḥ? raho 'nupapatteḥ / nāsti loke raho nāma pāpaṃ karma prakurvataḥ / adṛśyāni hi paśyanti nanu bhūtāni mānuṣān (12.13)

।। कृतात्मानश्च मुनयो दिव्योन्मिषितचक्षुषः । तानपश्यन्रहोमानी बालः पापे प्रवर्तते ॥ १२.१४ ॥

// kṛtātmānaśca munayo divyonmiṣitacakṣuṣaḥ / tānapaśyanrahomānī bālaḥ pāpe pravartate (12.14)

।। अहं पुनर्न पश्यामि शून्यं क्वचन किञ्चन । यत्राप्यन्यं न पश्यामि नन्वशून्यं मयैव तत् ॥ १२.१५ ॥

// ahaṃ punarna paśyāmi śūnyaṃ kvacana kiñcana / yatrāpyanyaṃ na paśyāmi nanvaśūnyaṃ mayaiva tat (12.15)

।। परेण यच्च दृश्येत दुष्कृतं स्वयमेव वा । सुदृष्टतरमेतत्स्याद् दृश्यते स्वयमेव यत् ॥ १२.१६ ॥

// pareṇa yacca dṛśyeta duṣkṛtaṃ svayameva vā / sudṛṣṭatarametatsyād dṛśyate svayameva yat (12.16)

।। स्वकार्यपर्याकुलमानसत्वात्पश्येन्न वान्यश्चरितं परस्य । रागार्पितैकाग्रमतिः स्वयं तु पापं प्रकुर्वन्नियमेन वेत्ति ॥ १२.१७ ॥

// svakāryaparyākulamānasatvātpaśyenna vānyaścaritaṃ parasya / rāgārpitaikāgramatiḥ svayaṃ tu pāpaṃ prakurvanniyamena vetti (12.17)

।। तदनेन कारणेनाहमेवं व्यवस्थित इति । अथ बोधिसत्त्वः समभिप्रसादितमनसमुपाध्यायमवेत्य पुनरुवाच - न चात्र मे निश्चयमेति मानसं धनार्थमेवं प्रतरेद्भवानपि । अवेत्य को नाम गुणागुणान्तरं गुणोपमर्दं धनमूल्यतां नयेत् ॥ १२.१८ ॥

// tadanena kāraṇenāhamevaṃ vyavasthita iti / atha bodhisattvaḥ samabhiprasāditamanasamupādhyāyamavetya punaruvāca - na cātra me niścayameti mānasaṃ dhanārthamevaṃ prataredbhavānapi / avetya ko nāma guṇāguṇāntaraṃ guṇopamardaṃ dhanamūlyatāṃ nayet (12.18)

।। स्वाभिप्रायं खलु निवेदयामि - कपालमादाय विवर्णवाससा वरं द्विषद्वेश्मसमृद्धिरीक्षिता । व्यतीत्य लज्जां न तु धर्मवैशसे सुरेन्द्रतार्थे ऽप्युपसंहृतं मनः ॥ १२.१९ ॥

// svābhiprāyaṃ khalu nivedayāmi - kapālamādāya vivarṇavāsasā varaṃ dviṣadveśmasamṛddhirīkṣitā / vyatītya lajjāṃ na tu dharmavaiśase surendratārthe 'pyupasaṃhṛtaṃ manaḥ (12.19)

।। अथ तस्योपाध्यायः प्रहर्षविस्मयाक्षिप्तहृदय उत्थायासनात्सम्परिष्वज्यैनमुवाच - साधु साधु पुत्रक साधु साधु महाब्राह्मण प्रतिरूपमेतत्ते प्रशमालङ्कृतस्यास्य मेधाविकस्य । निमित्तमासाद्य यदेव किञ्चन स्वधर्ममार्गं विसृजन्ति बालिशाः । तपःश्रुतज्ञानधनास्तु साधवो न यान्ति कृच्छ्रे परमे ऽपि विक्रियाम् ॥ १२.२० ॥

// atha tasyopādhyāyaḥ praharṣavismayākṣiptahṛdaya utthāyāsanātsampariṣvajyainamuvāca - sādhu sādhu putraka sādhu sādhu mahābrāhmaṇa pratirūpametatte praśamālaṅkṛtasyāsya medhāvikasya / nimittamāsādya yadeva kiñcana svadharmamārgaṃ visṛjanti bāliśāḥ / tapaḥśrutajñānadhanāstu sādhavo na yānti kṛcchre parame 'pi vikriyām (12.20)

।। त्वया कुलं सममलमभ्यलङ्कृतं समुद्यता नभ इव शारदेन्दुना । तवार्थवत्सुचरितविश्रुतं श्रुतं सुखोदयः सफलतया श्रमश्च मे ॥ १२.२१ ॥

// tvayā kulaṃ samamalamabhyalaṅkṛtaṃ samudyatā nabha iva śāradendunā / tavārthavatsucaritaviśrutaṃ śrutaṃ sukhodayaḥ saphalatayā śramaśca me (12.21)