11. Jatakamala — chapter 11

।। एवं राजापवादे ऽपि वाच्यम् । धर्माभ्यासः प्रजानां भूतिमावहतीति भूतिकामेन धर्मानुवर्तिना भवितव्यमित्येवमप्युन्नेयम् । न पशुहिंसा कदाचिदभ्युदयाय दानदमसंयमादयस्त्वभ्युदयायेति तदर्थिना दानादिपरेण भवितव्यमित्येवमपि वाच्यम् । लोकार्थचर्याप्रवणमतिरेवं पूर्वजन्मस्वपि भगवानिति तथागतवर्णे ऽपि वाच्यम् । इति यज्ञजातकं दशमम् । ११. शक्रजातकम् आपदपि महात्मनामैश्वर्यसम्पद्वा सत्त्वेष्वनुकम्पां न शिथिलीकरोति । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किलानल्पकालस्वभ्यस्तपुण्यकर्मा सात्मीभूतप्रदानदमसंयमकरुणः परहितनियतक्रियातिशयः कदाचिच्छक्रो देवानामिन्द्रो बभूव । सुरेन्द्रलक्ष्मीरधिकं रराज तत्संश्रयात्स्फीततरप्रभावा । हर्म्ये सुधासेकनवाङ्गरागे निषक्तरूपा शशिनः प्रभेव ॥ ११.१ ॥

// evaṃ rājāpavāde 'pi vācyam / dharmābhyāsaḥ prajānāṃ bhūtimāvahatīti bhūtikāmena dharmānuvartinā bhavitavyamityevamapyunneyam / na paśuhiṃsā kadācidabhyudayāya dānadamasaṃyamādayastvabhyudayāyeti tadarthinā dānādipareṇa bhavitavyamityevamapi vācyam / lokārthacaryāpravaṇamatirevaṃ pūrvajanmasvapi bhagavāniti tathāgatavarṇe 'pi vācyam / iti yajñajātakaṃ daśamam / 11. śakrajātakam āpadapi mahātmanāmaiśvaryasampadvā sattveṣvanukampāṃ na śithilīkaroti / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kilānalpakālasvabhyastapuṇyakarmā sātmībhūtapradānadamasaṃyamakaruṇaḥ parahitaniyatakriyātiśayaḥ kadācicchakro devānāmindro babhūva / surendralakṣmīradhikaṃ rarāja tatsaṃśrayātsphītataraprabhāvā / harmye sudhāsekanavāṅgarāge niṣaktarūpā śaśinaḥ prabheva (11.1)

।। यस्याः कृते दितिसुता रभसागतानि दिङ्नागदन्तमुसलान्युरसाभिजग्मुः । सौभाग्यविस्तरसुखोपनतापि तस्य लक्ष्मीर्न दर्पमलिनं हृदयं चकार ॥ ११.२ ॥

// yasyāḥ kṛte ditisutā rabhasāgatāni diṅnāgadantamusalānyurasābhijagmuḥ / saubhāgyavistarasukhopanatāpi tasya lakṣmīrna darpamalinaṃ hṛdayaṃ cakāra (11.2)

।। तस्य दिवस्पृथिव्योः सम्यक्परिपालनोपार्जितां सर्वलोकानुव्यापिनीं कीर्तिसम्पदं तां च लक्ष्मीमत्यद्भुताममृष्यमाणा दैत्यगणाः कल्पनाटोपभीषणतरद्विरदरथतुरगपदातिना क्षुभितसागरघोरनिर्घोषेण जाज्वल्यमानविविधप्रहरणावरणदुर्निरीक्ष्येण महता बलकायेन युद्धायैनमभिजग्मुः । धर्मात्मनो ऽपि तु स तस्य पराबलेपः क्रीडाविघातविरसं च भयं जनस्य । तेजस्विता नयपथोपनतः क्रमश्च युद्धोद्भवाभिमुखतां हृदयस्य चक्रुः ॥ ११.३ ॥

// tasya divaspṛthivyoḥ samyakparipālanopārjitāṃ sarvalokānuvyāpinīṃ kīrtisampadaṃ tāṃ ca lakṣmīmatyadbhutāmamṛṣyamāṇā daityagaṇāḥ kalpanāṭopabhīṣaṇataradviradarathaturagapadātinā kṣubhitasāgaraghoranirghoṣeṇa jājvalyamānavividhapraharaṇāvaraṇadurnirīkṣyeṇa mahatā balakāyena yuddhāyainamabhijagmuḥ / dharmātmano 'pi tu sa tasya parābalepaḥ krīḍāvighātavirasaṃ ca bhayaṃ janasya / tejasvitā nayapathopanataḥ kramaśca yuddhodbhavābhimukhatāṃ hṛdayasya cakruḥ (11.3)

।। अथ स महासत्त्वस्तुरगवरसहस्रयुक्तमभ्युच्छ्रितार्हद्वसनचिह्नरुचिरध्वजं विविधमणिरत्नदीप्तिव्यवभासितमतिज्वलद्वपुषं कल्पनाविभागोपनियतनिशितज्वलितविविधायुधविराजितोभयपार्श्वं पाण्डुकम्बलिनं हैमं रथवरमभिरुह्य महता हस्त्यश्वरथपदातिविचित्रेण देवानीकेन परिवृतस्तदसुरसैन्यं समुद्रतीरान्त एव प्रत्युज्जगाम । अथ प्रववृते तत्र भीरूणां धृतिदारणः । अन्योन्यायुधनिष्पेषजर्जरावरणो रणः ॥ ११.४ ॥

// atha sa mahāsattvasturagavarasahasrayuktamabhyucchritārhadvasanacihnaruciradhvajaṃ vividhamaṇiratnadīptivyavabhāsitamatijvaladvapuṣaṃ kalpanāvibhāgopaniyataniśitajvalitavividhāyudhavirājitobhayapārśvaṃ pāṇḍukambalinaṃ haimaṃ rathavaramabhiruhya mahatā hastyaśvarathapadātivicitreṇa devānīkena parivṛtastadasurasainyaṃ samudratīrānta eva pratyujjagāma / atha pravavṛte tatra bhīrūṇāṃ dhṛtidāraṇaḥ / anyonyāyudhaniṣpeṣajarjarāvaraṇo raṇaḥ (11.4)

।। तिष्ठ नैवमितः पश्य क्वेदानीं मन्न मोक्ष्यसे । प्रहरायं न भवसीत्येवं ते ऽन्योन्यमार्दयन् ॥ ११.५ ॥

// tiṣṭha naivamitaḥ paśya kvedānīṃ manna mokṣyase / praharāyaṃ na bhavasītyevaṃ te 'nyonyamārdayan (11.5)

।। ततः प्रवृत्ते तुमुले स्फूर्जत्प्रहरणे रणे । पटहध्वनिनोत्क्रुष्टैः स्फुटतीव नभस्तलम् ॥ ११.६ ॥

// tataḥ pravṛtte tumule sphūrjatpraharaṇe raṇe / paṭahadhvaninotkruṣṭaiḥ sphuṭatīva nabhastalam (11.6)

।। दानगन्धोद्धतामर्षेष्वापतत्सु परस्परम् । युगान्तवाताकलितशैलभीमेषु दन्तिषु ॥ ११.७ ॥

// dānagandhoddhatāmarṣeṣvāpatatsu parasparam / yugāntavātākalitaśailabhīmeṣu dantiṣu (11.7)

।। विद्युल्लोलपताकेषु प्रसृतेषु समन्ततः । रथेषु पटुनिर्घोषेषूत्पाताम्बुधरेष्विव ॥ ११.८ ॥

// vidyullolapatākeṣu prasṛteṣu samantataḥ / ratheṣu paṭunirghoṣeṣūtpātāmbudhareṣviva (11.8)

।। पात्यमानध्वजच्छत्रशस्त्रावरणमौलिषु । देवदानववीरेषु शितैरन्योन्यसायकैः ॥ ११.९ ॥

// pātyamānadhvajacchatraśastrāvaraṇamauliṣu / devadānavavīreṣu śitairanyonyasāyakaiḥ (11.9)

।। अथ प्रतप्तासुरशस्त्रसायकैर्भयात्प्रदुद्राव सुरेन्द्रवाहिनी । रथेन विष्टभ्य बलं तु विद्विषां सुरेन्द्र एकः समरे व्यतिष्ठत ॥ ११.१० ॥

// atha prataptāsuraśastrasāyakairbhayātpradudrāva surendravāhinī / rathena viṣṭabhya balaṃ tu vidviṣāṃ surendra ekaḥ samare vyatiṣṭhata (11.10)

।। अभ्युदीर्णं त्वासुरं बलमतिहर्षात्पटुतरोत्क्रुष्टक्ष्वेडितसिंहनादमभिपतितमभिसमीक्ष्य मातलिर्देवेन्द्रसारथिः स्वं च बलं पलायनपरमवेत्यापयानमत्र प्राप्तकालमिति मत्वा देवाधिपतेः स्यन्दनमावर्तयामास । अथ शक्रो देवेन्द्रः समुत्पततो रथेषाग्राभिमुखान्यभिघातपथागतानि शाल्मलीवृक्षे गरुडनीडान्यपश्यत् । दृष्ट्वैव च करुणया समालम्ब्यमानहृदयो मातलिं संग्राहकमित्युवाच - अजातपक्षद्विजपोतसङ्कुला द्विजालयाः शाल्मलिपादपाश्रयाः । अमी पतेयुर्न यथा रथेषया विचूर्णिता वाहय मे रथं तथा ॥ ११.११ ॥

// abhyudīrṇaṃ tvāsuraṃ balamatiharṣātpaṭutarotkruṣṭakṣveḍitasiṃhanādamabhipatitamabhisamīkṣya mātalirdevendrasārathiḥ svaṃ ca balaṃ palāyanaparamavetyāpayānamatra prāptakālamiti matvā devādhipateḥ syandanamāvartayāmāsa / atha śakro devendraḥ samutpatato ratheṣāgrābhimukhānyabhighātapathāgatāni śālmalīvṛkṣe garuḍanīḍānyapaśyat / dṛṣṭvaiva ca karuṇayā samālambyamānahṛdayo mātaliṃ saṃgrāhakamityuvāca - ajātapakṣadvijapotasaṅkulā dvijālayāḥ śālmalipādapāśrayāḥ / amī pateyurna yathā ratheṣayā vicūrṇitā vāhaya me rathaṃ tathā (11.11)

।। मातलिरुवाच - अमी तावन्मार्ष समभियान्ति नो दैत्यसंघा इति । शक्र उवाच - ततः किम्? परिहरैतानि सम्यग्गरुडनीडानीति । अथैनं मातलिः पुनरुवाच - निवर्तनादस्य रथस्य केवलं शिवं भवेदम्बुरुहाक्ष पक्षिणाम् । चिरस्य लब्धप्रसरा सुरेष्वसावभिद्रवत्येव तु नो द्विषच्चमूः ॥ ११.१२ ॥

// mātaliruvāca - amī tāvanmārṣa samabhiyānti no daityasaṃghā iti / śakra uvāca - tataḥ kim? pariharaitāni samyaggaruḍanīḍānīti / athainaṃ mātaliḥ punaruvāca - nivartanādasya rathasya kevalaṃ śivaṃ bhavedamburuhākṣa pakṣiṇām / cirasya labdhaprasarā sureṣvasāvabhidravatyeva tu no dviṣaccamūḥ (11.12)

।। अथ शक्रो देवेन्द्रः स्वमध्याशयातिशयं सत्त्वविशेषं च कारुण्यविशेषात् प्रकाशयन्नुवाच - तस्मान्निवर्तय रथं वरमेव मृत्युर्दैत्याधिपप्रहितभीमगदाभिघातैः । धिग्वाददग्धयशसो न तु जीवितं मे सत्त्वान्यमूनि भयदीनमुखानि हत्वा ॥ ११.१३ ॥

// atha śakro devendraḥ svamadhyāśayātiśayaṃ sattvaviśeṣaṃ ca kāruṇyaviśeṣāt prakāśayannuvāca - tasmānnivartaya rathaṃ varameva mṛtyurdaityādhipaprahitabhīmagadābhighātaiḥ / dhigvādadagdhayaśaso na tu jīvitaṃ me sattvānyamūni bhayadīnamukhāni hatvā (11.13)

।। अथ मातलिस्तथेति प्रतिश्रुत्य तुरगसहस्रयुक्तं स्यन्दनमस्य निवर्तयामास । दृष्टावदाना रिपवस्तु तस्य युद्धे समालोक्य रथं निवृत्तम् । भयद्रुताः प्रस्खलिताः प्रणेमुर्वाताभिनुन्ना इव कालमेघाः ॥ ११.१४ ॥

// atha mātalistatheti pratiśrutya turagasahasrayuktaṃ syandanamasya nivartayāmāsa / dṛṣṭāvadānā ripavastu tasya yuddhe samālokya rathaṃ nivṛttam / bhayadrutāḥ praskhalitāḥ praṇemurvātābhinunnā iva kālameghāḥ (11.14)

।। भग्ने स्वसैन्ये विनिवर्तमानः पन्थानमावृत्य रिपुध्वजिन्याः । सङ्कोचयत्येव मदावलेपमेको ऽप्यसम्भाव्यपराक्रमत्वात् ॥ ११.१५ ॥

// bhagne svasainye vinivartamānaḥ panthānamāvṛtya ripudhvajinyāḥ / saṅkocayatyeva madāvalepameko 'pyasambhāvyaparākramatvāt (11.15)

।। निरीक्ष्य भग्नं तु तदासुरं बलं सुरेन्द्रसेनाप्यथ सा न्यवर्तत । बभूव नैव प्रणयः सुरद्विषां भयद्रुतानां विनिवर्तितुं यतः ॥ ११.१६ ॥

// nirīkṣya bhagnaṃ tu tadāsuraṃ balaṃ surendrasenāpyatha sā nyavartata / babhūva naiva praṇayaḥ suradviṣāṃ bhayadrutānāṃ vinivartituṃ yataḥ (11.16)

।। सहर्षलज्जैस्त्रिदशैः सुराधिपः सभाज्यमानो ऽथ रणाजिराच्छनैः । अभिज्वलच्चारुवपुर्जयश्रिया समुत्सुकान्तःपुरमागमत् पुरम् ॥ ११.१७ ॥

// saharṣalajjaistridaśaiḥ surādhipaḥ sabhājyamāno 'tha raṇājirācchanaiḥ / abhijvalaccāruvapurjayaśriyā samutsukāntaḥpuramāgamat puram (11.17)

।। एवं स एव तस्य संग्रामस्य विजयो बभूव । तस्मादुच्यते - पापं समाचरति वीतघृणो जघन्यः प्राप्यापदं सघृण एव तु मध्यबुद्धिः । प्राणात्यये ऽपि तु न साधुजनः स्ववृत्तिं वेलां समुद्र इव लङ्घयितुं समर्थः ॥ ११.१८ ॥

// evaṃ sa eva tasya saṃgrāmasya vijayo babhūva / tasmāducyate - pāpaṃ samācarati vītaghṛṇo jaghanyaḥ prāpyāpadaṃ saghṛṇa eva tu madhyabuddhiḥ / prāṇātyaye 'pi tu na sādhujanaḥ svavṛttiṃ velāṃ samudra iva laṅghayituṃ samarthaḥ (11.18)