10. Jatakamala — chapter 10

।। इत्युक्त्वा शक्रस्तत्रैवान्तर्दधे । शक्रानुभावाच्च स ब्राह्मणो बोधिसत्त्वतनयौ शिबिविषयमेव संप्रापयामास । अथ शिबयः संजयश्च शिबिराजस्तदतिकरुणमतिदुष्करं च बोधिसत्त्वस्य कर्म श्रुत्वा समाक्लेदितहृदया ब्राह्मणहस्तान्निष्क्रीय बोधिसत्त्वतनयौ प्रसाद्यानीय च विश्वन्तरं राज्य एव प्रतिष्ठापयामासुः । तदेवमत्यद्भुता बोधिसत्त्वचर्येति तदुन्मुखेषु सत्त्वविशेषेषु नावज्ञा प्रतीघातो वा करणीयः । तथागतवर्णे सत्कृत्य धर्मश्रवणे चोपनेयम् । इति विश्वन्तरजातकं नवमम् । १०. यज्ञजातकम् न कल्याणाशयाः पापप्रतारणामनुविधीयन्त इत्याशयशुद्धौ प्रयतितव्यम् । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल स्वपुण्यप्रभावोपनतामानतसर्वसामन्तां प्रशान्तस्वपरचक्राद्युपद्रवत्वादकण्टकामसपत्नामेकातपत्रां दायाद्यक्रमागतां पृथिवीं पालयामास । नाथः पृथिव्याः स जितेन्द्रियारिर्भुंक्तावगीतेषु फलेष्वसक्तः । प्रजाहितेष्वाहितसर्वभावो घर्मैककार्यो मुनिवद् बभूव ॥ १०.१ ॥

// ityuktvā śakrastatraivāntardadhe / śakrānubhāvācca sa brāhmaṇo bodhisattvatanayau śibiviṣayameva saṃprāpayāmāsa / atha śibayaḥ saṃjayaśca śibirājastadatikaruṇamatiduṣkaraṃ ca bodhisattvasya karma śrutvā samākleditahṛdayā brāhmaṇahastānniṣkrīya bodhisattvatanayau prasādyānīya ca viśvantaraṃ rājya eva pratiṣṭhāpayāmāsuḥ / tadevamatyadbhutā bodhisattvacaryeti tadunmukheṣu sattvaviśeṣeṣu nāvajñā pratīghāto vā karaṇīyaḥ / tathāgatavarṇe satkṛtya dharmaśravaṇe copaneyam / iti viśvantarajātakaṃ navamam / 10. yajñajātakam na kalyāṇāśayāḥ pāpapratāraṇāmanuvidhīyanta ityāśayaśuddhau prayatitavyam / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila svapuṇyaprabhāvopanatāmānatasarvasāmantāṃ praśāntasvaparacakrādyupadravatvādakaṇṭakāmasapatnāmekātapatrāṃ dāyādyakramāgatāṃ pṛthivīṃ pālayāmāsa / nāthaḥ pṛthivyāḥ sa jitendriyārirbhuṃktāvagīteṣu phaleṣvasaktaḥ / prajāhiteṣvāhitasarvabhāvo gharmaikakāryo munivad babhūva (10.1)

।। विवेद लोकस्य हि स स्वभावं प्रधानचर्यानुकृतिप्रधानम् । श्रेयः समाधित्सुरतः प्रजासु विशेषतो धर्मविधौ ससञ्जे ॥ १०.२ ॥

// viveda lokasya hi sa svabhāvaṃ pradhānacaryānukṛtipradhānam / śreyaḥ samādhitsurataḥ prajāsu viśeṣato dharmavidhau sasañje (10.2)

।। ददौ धनं शीलविधिं समाददे क्षमां निषेवे जगदर्थमैहत । प्रजाहिताध्याशयसौम्यदर्शनः स मूर्तिमान्धर्म इव व्यरोचत ॥ १०.३ ॥

// dadau dhanaṃ śīlavidhiṃ samādade kṣamāṃ niṣeve jagadarthamaihata / prajāhitādhyāśayasaumyadarśanaḥ sa mūrtimāndharma iva vyarocata (10.3)

।। अथ कदाचित्तद्भुजाभिगुप्तमपि तं विषयं सत्त्वानां कर्मवैगुण्यात्प्रमादवशगत्वाच्च वर्षकर्माधिकृतानां देवपुत्राणां दुर्वृष्टिपर्याकुलता क्वचित्क्वचिदभिदुद्राव । अथ स राजा व्यक्तमयं मम प्रजानां वा धर्मापचारात्समुपनतो ऽनर्थ इति निश्चितमतिः संरूढहिताध्याशयत्वात्प्रजासु तद्दुःखममृष्यमाणो धर्मतत्त्वज्ञसंमतान्पुरोहितप्रमुखान्ब्राह्मवृद्धान्मतिसचिवांश्च तदुद्धरणोपायं पप्रच्छ । अथ ते वेदविहितमनेकप्राणिशतवधारम्भभीषणं यज्ञविधिं सुवृष्टिहेतुं मन्यमानास्तस्मै संवर्णयामासुः । विदितवृत्तान्तस्तु स राजा यज्ञविहितानां प्राणिवैशसानां करुणात्मकत्वान्न तेषां तद्वचनं भावेनाभ्यनन्दत् । विनयानुवृत्त्या चैनान्प्रत्याख्यानरूक्षाक्षरमनुक्त्वा प्रस्तावान्तरेणैषां तां कथां तिरश्चकार । ते पुनरपि तं राजानं धर्मसंकथाप्रस्तावलब्धावसरा गाम्भीर्यावगूढं तस्य भावमजानाना यज्ञप्रवृत्तये समनुशशासुः - कार्याणि राज्ञां नियतानि यानि लाभे पृथिव्याः परिपालने च । नात्येति कालस्तव तानि नित्यं तेषां क्रमो धर्मसुखानि यद्वत् ॥ १०.४ ॥

// atha kadācittadbhujābhiguptamapi taṃ viṣayaṃ sattvānāṃ karmavaiguṇyātpramādavaśagatvācca varṣakarmādhikṛtānāṃ devaputrāṇāṃ durvṛṣṭiparyākulatā kvacitkvacidabhidudrāva / atha sa rājā vyaktamayaṃ mama prajānāṃ vā dharmāpacārātsamupanato 'nartha iti niścitamatiḥ saṃrūḍhahitādhyāśayatvātprajāsu tadduḥkhamamṛṣyamāṇo dharmatattvajñasaṃmatānpurohitapramukhānbrāhmavṛddhānmatisacivāṃśca taduddharaṇopāyaṃ papraccha / atha te vedavihitamanekaprāṇiśatavadhārambhabhīṣaṇaṃ yajñavidhiṃ suvṛṣṭihetuṃ manyamānāstasmai saṃvarṇayāmāsuḥ / viditavṛttāntastu sa rājā yajñavihitānāṃ prāṇivaiśasānāṃ karuṇātmakatvānna teṣāṃ tadvacanaṃ bhāvenābhyanandat / vinayānuvṛttyā cainānpratyākhyānarūkṣākṣaramanuktvā prastāvāntareṇaiṣāṃ tāṃ kathāṃ tiraścakāra / te punarapi taṃ rājānaṃ dharmasaṃkathāprastāvalabdhāvasarā gāmbhīryāvagūḍhaṃ tasya bhāvamajānānā yajñapravṛttaye samanuśaśāsuḥ - kāryāṇi rājñāṃ niyatāni yāni lābhe pṛthivyāḥ paripālane ca / nātyeti kālastava tāni nityaṃ teṣāṃ kramo dharmasukhāni yadvat (10.4)

।। त्रिवर्गसेवानिपुणस्य तस्य प्रजाहितार्थं धृतकार्मुकस्य । यज्ञाभिधाने सुरलोकसेतौ प्रमादतन्द्रेव कथं मतिस्ते ॥ १०.५ ॥

// trivargasevānipuṇasya tasya prajāhitārthaṃ dhṛtakārmukasya / yajñābhidhāne suralokasetau pramādatandreva kathaṃ matiste (10.5)

।। भृत्यैरिवाज्ञा बहु मन्यते ते साक्षादियं सिद्धिरिति क्षितीशैः । श्रेयांसि कीर्तिज्वलितानि चेतुं यज्ञैरयं ते रिपुकाल कालः ॥ १०.६ ॥

// bhṛtyairivājñā bahu manyate te sākṣādiyaṃ siddhiriti kṣitīśaiḥ / śreyāṃsi kīrtijvalitāni cetuṃ yajñairayaṃ te ripukāla kālaḥ (10.6)

।। कामं सदा दीक्षित एव च त्वं दानप्रसङ्गान्नियमादराच्च । वेदप्रसिद्धैः क्रतुभिस्तथापि युक्तं भवेन्मोक्तुमृणं सुराणाम् ॥ १०.७ ॥

// kāmaṃ sadā dīkṣita eva ca tvaṃ dānaprasaṅgānniyamādarācca / vedaprasiddhaiḥ kratubhistathāpi yuktaṃ bhavenmoktumṛṇaṃ surāṇām (10.7)

।। स्विष्ट्याभितुष्टानि हि दैवतानि भूतानि वृष्ट्या प्रतिमानयन्ति । इति प्रजानां हितमात्मनश्च यशस्करं यज्ञविधिं जुषस्व ॥ १०.८ ॥

// sviṣṭyābhituṣṭāni hi daivatāni bhūtāni vṛṣṭyā pratimānayanti / iti prajānāṃ hitamātmanaśca yaśaskaraṃ yajñavidhiṃ juṣasva (10.8)

।। तस्य चिन्ता प्रादुरभवत् - अतिदुर्न्यस्तो बतायं परप्रत्ययहार्यपेलवमतिरमीमांसको धर्मप्रियः श्रद्दधानो जनो यत्र हि नाम - य एव लोकेषु शरण्यसम्मतास्त एव हिंसामपि धर्मतो गताः । विवर्तते कष्टमपायसङ्कटे जनस्तदादेशितकापथानुगः ॥ १०.९ ॥

// tasya cintā prādurabhavat - atidurnyasto batāyaṃ parapratyayahāryapelavamatiramīmāṃsako dharmapriyaḥ śraddadhāno jano yatra hi nāma - ya eva lokeṣu śaraṇyasammatāsta eva hiṃsāmapi dharmato gatāḥ / vivartate kaṣṭamapāyasaṅkaṭe janastadādeśitakāpathānugaḥ (10.9)

।। को हि नामाभिसम्बन्धो धर्मस्य पशुहिंसया । सुरलोकाधिवासस्य दैवतप्रीणनस्य वा ॥ १०.१० ॥

// ko hi nāmābhisambandho dharmasya paśuhiṃsayā / suralokādhivāsasya daivataprīṇanasya vā (10.10)

।। विशस्यमानः किल मन्त्रशक्तिभिः पशुर्दिवं गच्छति तेन तद्वधः । उपैति धर्मत्वमितीदमप्यसत्परैः कृतं को हि परत्र लप्स्यते ॥ १०.११ ॥

// viśasyamānaḥ kila mantraśaktibhiḥ paśurdivaṃ gacchati tena tadvadhaḥ / upaiti dharmatvamitīdamapyasatparaiḥ kṛtaṃ ko hi paratra lapsyate (10.11)

।। असत्प्रवृत्तेरनिवृत्तमानसः शुभेषु कर्मस्वविरूढनिश्चयः । पशुर्दिवं यास्यति केन हेतुना हतो ऽपि यज्ञे स्वकृताश्रयाद्विना ॥ १०.१२ ॥

// asatpravṛtteranivṛttamānasaḥ śubheṣu karmasvavirūḍhaniścayaḥ / paśurdivaṃ yāsyati kena hetunā hato 'pi yajñe svakṛtāśrayādvinā (10.12)

।। हतश्च यज्ञे त्रिदिवं यदि व्रजेन्ननु व्रजेयुः पशुतां स्वयं द्विजाः । यतस्तु नायं विधिरीक्ष्यते क्वचिद्वचस्तदेषां क इव ग्रहीष्यति ॥ १०.१३ ॥

// hataśca yajñe tridivaṃ yadi vrajennanu vrajeyuḥ paśutāṃ svayaṃ dvijāḥ / yatastu nāyaṃ vidhirīkṣyate kvacidvacastadeṣāṃ ka iva grahīṣyati (10.13)

।। अतुल्यगन्धर्द्धिरसौजसं शुभां सुधां किलोत्सृज्य वराप्सरोधृताम् । मुदं प्रयास्यन्ति वपादिकारणाद्वधेन शोच्यस्य पशोर्दिवौकसः ॥ १०.१४ ॥

// atulyagandharddhirasaujasaṃ śubhāṃ sudhāṃ kilotsṛjya varāpsarodhṛtām / mudaṃ prayāsyanti vapādikāraṇādvadhena śocyasya paśordivaukasaḥ (10.14)

।। तदिदमत्र प्राप्तकालमिति विनिश्चित्य स राजा यज्ञारम्भसमुत्सुक इव नाम तत्तेषां वचनं प्रतिगृह्यावोचदेनन् - सनाथः खल्वहमनुग्रहवांश्च यदेवं मे हितावहितमनसो ऽत्रभवन्तः । तदिच्छामि पुरुषमेधसहस्रेण यष्टुम् । अन्विष्यतां तदुपयोग्यसम्भारसमुदानयनार्थं यथाधिकारममात्यैः । परीक्ष्यतां सत्रागारनिवेशनयोग्यो भूमिप्रदेशस्तदनुगुणश्च तिथिकरणमुहूर्तनक्षत्रयोग इति । अथैनं पुरोहित उवाच - ईप्सितार्थसिद्धये स्नातु तावन्महाराज एकस्य यज्ञस्य समाप्ताववभृथे । अथोत्तरेषामारम्भः करिष्यते क्रमेण । युगपत्पुरुषपशवः सहस्रशो हि परिगृह्यमाणा व्यक्तमुद्वेगदोषाय प्रजानां ते स्युरिति । अस्त्येतदिति ब्राह्मणैरुक्तः स राजा तानुवाच - अलमत्रभवतां प्रकृतिकोपाशङ्कया । तथा हि संविधास्ये यथोद्वेगं मे प्रजा न यास्यन्तीति । अथ स राजा पौरजानपदान्संनिपात्याव्रवीत् - इच्छामि पुरुषमेधसहस्रेण यष्टुम् । न च मयार्हः कश्चिदकामः पुरुषः पशुत्वे नियोक्तुमदुष्टः । तद्यं यमतः प्रभृति वो द्रक्ष्यामि व्यवधूतप्रमादनिद्रेण विमलेन चारचक्षुषा शीलमर्यादातिवर्तिनमस्मदाज्ञां परिभवन्तं तं तं स्वकुलपांसनं देशकण्टकमहं यज्ञपशुनिमित्तमादास्य इत्येतद्वो विदितमस्त्विति । अथ तेषां मुख्यतमाः प्राञ्जलयो भूत्वैनमूचुः - सर्वाः क्रियास्तव हितप्रवणाः प्रजानां तत्रावमाननविधेर्नरदेव को ऽर्थः । ब्रह्मापि ते चरितमभ्यनुमन्तुमर्हः साधुप्रमाण परमत्र भवान्प्रमाणम् ॥ १०.१५ ॥

// tadidamatra prāptakālamiti viniścitya sa rājā yajñārambhasamutsuka iva nāma tatteṣāṃ vacanaṃ pratigṛhyāvocadenan - sanāthaḥ khalvahamanugrahavāṃśca yadevaṃ me hitāvahitamanaso 'trabhavantaḥ / tadicchāmi puruṣamedhasahasreṇa yaṣṭum / anviṣyatāṃ tadupayogyasambhārasamudānayanārthaṃ yathādhikāramamātyaiḥ / parīkṣyatāṃ satrāgāraniveśanayogyo bhūmipradeśastadanuguṇaśca tithikaraṇamuhūrtanakṣatrayoga iti / athainaṃ purohita uvāca - īpsitārthasiddhaye snātu tāvanmahārāja ekasya yajñasya samāptāvavabhṛthe / athottareṣāmārambhaḥ kariṣyate krameṇa / yugapatpuruṣapaśavaḥ sahasraśo hi parigṛhyamāṇā vyaktamudvegadoṣāya prajānāṃ te syuriti / astyetaditi brāhmaṇairuktaḥ sa rājā tānuvāca - alamatrabhavatāṃ prakṛtikopāśaṅkayā / tathā hi saṃvidhāsye yathodvegaṃ me prajā na yāsyantīti / atha sa rājā paurajānapadānsaṃnipātyāvravīt - icchāmi puruṣamedhasahasreṇa yaṣṭum / na ca mayārhaḥ kaścidakāmaḥ puruṣaḥ paśutve niyoktumaduṣṭaḥ / tadyaṃ yamataḥ prabhṛti vo drakṣyāmi vyavadhūtapramādanidreṇa vimalena cāracakṣuṣā śīlamaryādātivartinamasmadājñāṃ paribhavantaṃ taṃ taṃ svakulapāṃsanaṃ deśakaṇṭakamahaṃ yajñapaśunimittamādāsya ityetadvo viditamastviti / atha teṣāṃ mukhyatamāḥ prāñjalayo bhūtvainamūcuḥ - sarvāḥ kriyāstava hitapravaṇāḥ prajānāṃ tatrāvamānanavidhernaradeva ko 'rthaḥ / brahmāpi te caritamabhyanumantumarhaḥ sādhupramāṇa paramatra bhavānpramāṇam (10.15)

।। प्रियं यदेव देवस्य तदस्माकमपि प्रियम् । अस्मत्प्रियहितादन्यद् दृश्यते न हि ते प्रियम् ॥ १०.१६ ॥

// priyaṃ yadeva devasya tadasmākamapi priyam / asmatpriyahitādanyad dṛśyate na hi te priyam (10.16)

।। इति प्रतिगृहीतवचनः पौरजनापदैः स राजा जनप्रकाशेनाडम्बरेण प्रत्ययितानमात्यान्पापजनोपग्रहणार्थं जनपदं नगराणि च प्रेषयामास समन्ततश्च प्रत्यहमिति घोषणाः कारयामास । अभयमभयदो ददाति राजा स्थिरशुचिशीलधनाय सज्जनाय । अविनयनिरतैः प्रजाहितार्थं नरपशुभिस्तु सहस्रशो यियक्षुः ॥ १०.१७ ॥

// iti pratigṛhītavacanaḥ paurajanāpadaiḥ sa rājā janaprakāśenāḍambareṇa pratyayitānamātyānpāpajanopagrahaṇārthaṃ janapadaṃ nagarāṇi ca preṣayāmāsa samantataśca pratyahamiti ghoṣaṇāḥ kārayāmāsa / abhayamabhayado dadāti rājā sthiraśuciśīladhanāya sajjanāya / avinayanirataiḥ prajāhitārthaṃ narapaśubhistu sahasraśo yiyakṣuḥ (10.17)

।। तद्यः कश्चिदतः प्रभृत्यविनयश्लाघानुवृत्त्युद्भवात् सामन्तक्षितिपार्चितामपि नृपस्याज्ञामवज्ञास्यति । स स्वैरेव विषह्य यज्ञपशुतामापादितः कर्मभिर् यूपाबद्धतनुर्विषादकृपणः शुष्यञ्जनैर्द्रक्ष्यते ॥ १०.१८ ॥

// tadyaḥ kaścidataḥ prabhṛtyavinayaślāghānuvṛttyudbhavāt sāmantakṣitipārcitāmapi nṛpasyājñāmavajñāsyati / sa svaireva viṣahya yajñapaśutāmāpāditaḥ karmabhir yūpābaddhatanurviṣādakṛpaṇaḥ śuṣyañjanairdrakṣyate (10.18)

।। अथ तद्विषयनिवासिनः पुरुषा यज्ञपशुनिमित्तं दुःशीलपुरुषान्वेषणादरं तमन्ववेक्ष्य राज्ञस्तां च घोषणामतिभीषणां प्रत्यहमुपश्रृण्वन्तः पापजनोपग्रहावहितांश्च राजपुरुषान्समन्ततः समापततो ऽभिवीक्ष्य त्यक्तदौःशील्यानुरागाः शीलसंवरसमादानपरा वैरप्रसङ्गपराङ्मुखाः परस्परप्रेमगौरवसुमुखाः प्रशान्तविग्रहविवादा गुरुजनवचनानुवर्तिनः संविभागविशारदाः प्रियातिथयो विनयनैभृत्यश्लाघिनः कृत इव युगे बभूवुः । भयेन मृत्योः परलोकचिन्तया कुलाभिमानेन यशो ऽनुरक्षया । सुशुक्लभावाच्च विरुढया ह्रिया जनः सः शीलामलभूषणो ऽभवत् ॥ १०.१९ ॥

// atha tadviṣayanivāsinaḥ puruṣā yajñapaśunimittaṃ duḥśīlapuruṣānveṣaṇādaraṃ tamanvavekṣya rājñastāṃ ca ghoṣaṇāmatibhīṣaṇāṃ pratyahamupaśrṛṇvantaḥ pāpajanopagrahāvahitāṃśca rājapuruṣānsamantataḥ samāpatato 'bhivīkṣya tyaktadauḥśīlyānurāgāḥ śīlasaṃvarasamādānaparā vairaprasaṅgaparāṅmukhāḥ parasparapremagauravasumukhāḥ praśāntavigrahavivādā gurujanavacanānuvartinaḥ saṃvibhāgaviśāradāḥ priyātithayo vinayanaibhṛtyaślāghinaḥ kṛta iva yuge babhūvuḥ / bhayena mṛtyoḥ paralokacintayā kulābhimānena yaśo 'nurakṣayā / suśuklabhāvācca viruḍhayā hriyā janaḥ saḥ śīlāmalabhūṣaṇo 'bhavat (10.19)

।। यथा यथा धर्मपरो ऽभवज्जनस्तथा तथा रक्षिजनो विशेषतः । चकार दुःशीलजनाभिमार्गणामतश्च धर्मान्न चचाल कश्चन ॥ १०.२० ॥

// yathā yathā dharmaparo 'bhavajjanastathā tathā rakṣijano viśeṣataḥ / cakāra duḥśīlajanābhimārgaṇāmataśca dharmānna cacāla kaścana (10.20)

।। स्वदेशवृत्तान्तमथोपशुश्रुवानिमं नृपः प्रीतिविशेषभूषणः । चरान्प्रियाख्यानकदानविस्तरैः सन्तर्पयित्वा सचिवान्समन्वशात् ॥ १०.२१ ॥

// svadeśavṛttāntamathopaśuśruvānimaṃ nṛpaḥ prītiviśeṣabhūṣaṇaḥ / carānpriyākhyānakadānavistaraiḥ santarpayitvā sacivānsamanvaśāt (10.21)

।। परा मनीषा मम रक्षितुं प्रजा गताश्च ताः सम्प्रति दक्षिणीयताम् । इदं च यज्ञाय धनं प्रतर्कितं यियक्षुरस्मीति यथाप्रतर्कितम् ॥ १०.२२ ॥

// parā manīṣā mama rakṣituṃ prajā gatāśca tāḥ samprati dakṣiṇīyatām / idaṃ ca yajñāya dhanaṃ pratarkitaṃ yiyakṣurasmīti yathāpratarkitam (10.22)

।। यदीप्सितं यस्य सुखेन्धनं धनं प्रकाममाप्नोतु स तन्मदन्तिकात् । इतीयमस्मद्विषयोपतापिनी दरिद्रता निर्विषया यथा भवेत् ॥ १०.२३ ॥

// yadīpsitaṃ yasya sukhendhanaṃ dhanaṃ prakāmamāpnotu sa tanmadantikāt / itīyamasmadviṣayopatāpinī daridratā nirviṣayā yathā bhavet (10.23)

।। मयि प्रजारक्षणनिश्चयस्थिते सहायसम्पत्परिवृद्धसाधने । इयं जनार्तिर्मदमर्षदीपनी मुहुर्मुंहुर्मे ज्वलतीव चेतसि ॥ १०.२४ ॥

// mayi prajārakṣaṇaniścayasthite sahāyasampatparivṛddhasādhane / iyaṃ janārtirmadamarṣadīpanī muhurmuṃhurme jvalatīva cetasi (10.24)

।। अथ ते तस्य राज्ञः सचिवाः परममिति प्रतिगृह्य तद्वचनं सर्वेषु ग्रामनगरनिगमेषु मार्गविश्रामप्रदेशेषु च दानशालाः कारयित्वा यथासन्दिष्टं राज्ञा प्रत्यहमर्थिजनमभिलषितैरर्थविसर्गैः सन्तर्पयामासुः । अथ विहाय जनः स दरिद्रतां सममवाप्तवसुर्वसुधाधिपात् । विविधचित्रपरिच्छदभूषणः प्रविततोत्सवशोभ इवाभवत् ॥ १०.२५ ॥

// atha te tasya rājñaḥ sacivāḥ paramamiti pratigṛhya tadvacanaṃ sarveṣu grāmanagaranigameṣu mārgaviśrāmapradeśeṣu ca dānaśālāḥ kārayitvā yathāsandiṣṭaṃ rājñā pratyahamarthijanamabhilaṣitairarthavisargaiḥ santarpayāmāsuḥ / atha vihāya janaḥ sa daridratāṃ samamavāptavasurvasudhādhipāt / vividhacitraparicchadabhūṣaṇaḥ pravitatotsavaśobha ivābhavat (10.25)

।। प्रमुदितार्थिजनस्तुतिसञ्चितं प्रविततान नृपस्य दिशो यशः । तनुतरङ्गविवर्धितविस्तरं सर इवाम्बुजकेसरजं रजः ॥ १०.२६ ॥

// pramuditārthijanastutisañcitaṃ pravitatāna nṛpasya diśo yaśaḥ / tanutaraṅgavivardhitavistaraṃ sara ivāmbujakesarajaṃ rajaḥ (10.26)

।। इति नृपस्य सुनीतिगुणाश्रयात्सुचरिताभिमुखे निखिले जने । समभिभूतबलाः कुशलोच्छ्रयैर्विलयमीयुरसङ्गमुपद्रवाः ॥ १०.२७ ॥

// iti nṛpasya sunītiguṇāśrayātsucaritābhimukhe nikhile jane / samabhibhūtabalāḥ kuśalocchrayairvilayamīyurasaṅgamupadravāḥ (10.27)

।। अविषमत्वसुखा ऋतवो ऽभवन्नवनृपा इव धर्मपरायणाः । विविधसस्यधरा च वसुन्धरा सकमलामलनीलजलाशया ॥ १०.२८ ॥

// aviṣamatvasukhā ṛtavo 'bhavannavanṛpā iva dharmaparāyaṇāḥ / vividhasasyadharā ca vasundharā sakamalāmalanīlajalāśayā (10.28)

।। न जनमभ्यरुजन्प्रबला रुजः पटुतरं गुणमोषधयो दधुः । ऋतुवशेन ववौ नियतो ऽनिलः परिययुश्च शुभेन पथा ग्रहाः ॥ १०.२९ ॥

// na janamabhyarujanprabalā rujaḥ paṭutaraṃ guṇamoṣadhayo dadhuḥ / ṛtuvaśena vavau niyato 'nilaḥ pariyayuśca śubhena pathā grahāḥ (10.29)

।। न परचक्रकृतं समभूद्भयं न च परस्परजं न च दैविकम् । नियमधर्मपरे निभृते जने कृतमिवात्र युगं समपद्यत ॥ १०.३० ॥

// na paracakrakṛtaṃ samabhūdbhayaṃ na ca parasparajaṃ na ca daivikam / niyamadharmapare nibhṛte jane kṛtamivātra yugaṃ samapadyata (10.30)

।। अथैवं प्रवृत्तेन धर्मयज्ञेन राज्ञा प्रशमितेष्वर्थिजनदुःखेषु सार्धमुपद्रवैः प्रमुदितजनसम्बाधायामभ्युदयरम्यदर्शनायां वसुन्धरायां नृपतेराशीर्वचनाध्ययनसव्यापारे लोके वितन्यमाने समन्ततो राजयशसि प्रसादावर्जितमतिः कश्चिदमात्यमुख्यो राजानमित्युवाच - सुष्ठु खल्विदमुच्यते - उत्तमाधममध्यानां कार्याणां नित्यदर्शनात् । उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः ॥ १०.३१ ॥

// athaivaṃ pravṛttena dharmayajñena rājñā praśamiteṣvarthijanaduḥkheṣu sārdhamupadravaiḥ pramuditajanasambādhāyāmabhyudayaramyadarśanāyāṃ vasundharāyāṃ nṛpaterāśīrvacanādhyayanasavyāpāre loke vitanyamāne samantato rājayaśasi prasādāvarjitamatiḥ kaścidamātyamukhyo rājānamityuvāca - suṣṭhu khalvidamucyate - uttamādhamamadhyānāṃ kāryāṇāṃ nityadarśanāt / uparyupari buddhīnāṃ carantīśvarabuddhayaḥ (10.31)

।। इति । देवेन हि पशुवैशसवाच्यदोषविरहितेन धर्मयज्ञेन प्रजानामुभयलोकहितं सम्पादितमुपद्रवाश्च प्रशमं नीता दारिद्र्यदुःखानि च शीले प्रतिष्ठापितानाम् । किं बहुना? सभाग्यास्ताः प्रजाः । लक्ष्मेव क्षणदाकरस्य विततं गात्रे न कृष्णाजिनं दीक्षायन्त्रणया निसर्गललिता चेष्टा न मन्दोद्यमः । मूर्ध्नश्छत्रनिभस्य केशरचना शोभा तथैवाथ च त्यागैस्ते शतयज्वनो ऽप्यपहृतः कीर्त्याश्रयो विस्मयः ॥ १०.३२ ॥

// iti / devena hi paśuvaiśasavācyadoṣavirahitena dharmayajñena prajānāmubhayalokahitaṃ sampāditamupadravāśca praśamaṃ nītā dāridryaduḥkhāni ca śīle pratiṣṭhāpitānām / kiṃ bahunā? sabhāgyāstāḥ prajāḥ / lakṣmeva kṣaṇadākarasya vitataṃ gātre na kṛṣṇājinaṃ dīkṣāyantraṇayā nisargalalitā ceṣṭā na mandodyamaḥ / mūrdhnaśchatranibhasya keśaracanā śobhā tathaivātha ca tyāgaiste śatayajvano 'pyapahṛtaḥ kīrtyāśrayo vismayaḥ (10.32)

।। हिंसाविषक्तः कृपणः फलेप्सोः प्रायेण लोकस्य नयज्ञ यज्ञः । यज्ञस्तु कीर्त्याभरणः समस्ते शीलस्य निर्दोषमनोहरस्य ॥ १०.३३ ॥

// hiṃsāviṣaktaḥ kṛpaṇaḥ phalepsoḥ prāyeṇa lokasya nayajña yajñaḥ / yajñastu kīrtyābharaṇaḥ samaste śīlasya nirdoṣamanoharasya (10.33)

।। अहो प्रजानां भाग्यानि यासां गोपायिता भवान् । प्रजानामपि हि व्यक्तं नैवं स्याद् गोपिता पिता ॥ १०.३४ ॥

// aho prajānāṃ bhāgyāni yāsāṃ gopāyitā bhavān / prajānāmapi hi vyaktaṃ naivaṃ syād gopitā pitā (10.34)

।। अपर उवाच - दानं नाम धनोदये सति जनो दत्ते तदाशावशः स्याच्छीले ऽपि च लोकपंक्त्यभिमुखः स्वर्गे च जातस्पृहः । या त्वेषा परकार्यदक्षिणतया तद्वत्प्रवृत्तिस्तयोर् नाविद्वत्सु न सत्त्वयोगविधुरेष्वेषा समालक्ष्यते ॥ १०.३५ ॥

// apara uvāca - dānaṃ nāma dhanodaye sati jano datte tadāśāvaśaḥ syācchīle 'pi ca lokapaṃktyabhimukhaḥ svarge ca jātaspṛhaḥ / yā tveṣā parakāryadakṣiṇatayā tadvatpravṛttistayor nāvidvatsu na sattvayogavidhureṣveṣā samālakṣyate (10.35)

।। तदेवं कल्याणाशया न पापप्रतारणामनुविधीयन्त इत्याशयशुद्धौ प्रयतितव्यम् । इति प्रजाहितोद्योगः श्रेयःकीर्तिसुखावहः । यन्नृपाणामतो नालं तमनादृत्य वर्तितुम् ॥ १०.३६ ॥

// tadevaṃ kalyāṇāśayā na pāpapratāraṇāmanuvidhīyanta ityāśayaśuddhau prayatitavyam / iti prajāhitodyogaḥ śreyaḥkīrtisukhāvahaḥ / yannṛpāṇāmato nālaṃ tamanādṛtya vartitum (10.36)