9. Jatakamala — chapter 9

।। इत्यभिप्रशस्यैनं शक्रो देवेन्द्रः सद्यःक्षतरोहणसमर्थैर्दिव्यैर्मानुष्यकैरोषधिविशेषैर्निर्वेदनं यथापौराणं शरीरं कृत्वा दाक्षिण्यविनयोपचारमधुरं प्रतिपूजितस्तेन राज्ञा स्वमावासं प्रतिजगाम । तदेवं परदुःखातुरा नात्मसुखमवेक्षन्ते महाकारुणिका इति । को नाम धनमात्रके ऽप्यपेक्षां नोत्स्रष्टुमर्हतीति दायकजनसमुत्तेजनायां वाच्यम् । करुणावर्णे ऽपि तथागतमाहात्म्ये सत्कृत्य धर्मश्रवणे च । यच्चोक्तं भगवता ऽबहुकरः खल्वेते पञ्चका भिक्षवः ऽ इति स्यादेतत्सन्धाय । तेन हि समयेन ते पञ्च यक्षा बभूवुः । तेषां भगवता यथाप्रतिज्ञातमेव प्रथमं धर्मामृतसंविभागः कृत इति । इति मैत्रीबलजातकमष्टमम् । ९. विश्वन्तरजातकम् न बोधिसत्त्वचरितं सुखमनुमोदितुमप्यल्पसत्त्वैः प्रागेवाचरितुम् । तद्यथानुश्रूयते - सात्मीभूतेन्द्रियजयः पराक्रमनयविनयसंपदा समधिगतविजयश्रीर्वृद्धोपासननियमात् त्रय्यान्वीक्षिक्योरुपलब्धार्थतत्त्वः स्वधर्मकर्मानुरक्ताभिरनुद्विग्नसुखोचिताभिरनुरक्ताभिः प्रकृतिभिः प्रकाश्यमानदण्डनीतिशोभः सम्यक्प्रवृत्तवार्त्ताविधिः संजयो नाम शिबीनां राजा बभूव । गुणोदयैर्यस्य निबद्धभावा कुलाङ्गनेवास नराधिपश्रीः । अतर्कणीयान्यमहीपतीनां सिंहाभिगुप्तेव गुहा मृगाणाम् ॥ ९.१ ॥

// ityabhipraśasyainaṃ śakro devendraḥ sadyaḥkṣatarohaṇasamarthairdivyairmānuṣyakairoṣadhiviśeṣairnirvedanaṃ yathāpaurāṇaṃ śarīraṃ kṛtvā dākṣiṇyavinayopacāramadhuraṃ pratipūjitastena rājñā svamāvāsaṃ pratijagāma / tadevaṃ paraduḥkhāturā nātmasukhamavekṣante mahākāruṇikā iti / ko nāma dhanamātrake 'pyapekṣāṃ notsraṣṭumarhatīti dāyakajanasamuttejanāyāṃ vācyam / karuṇāvarṇe 'pi tathāgatamāhātmye satkṛtya dharmaśravaṇe ca / yaccoktaṃ bhagavatā 'bahukaraḥ khalvete pañcakā bhikṣavaḥ ' iti syādetatsandhāya / tena hi samayena te pañca yakṣā babhūvuḥ / teṣāṃ bhagavatā yathāpratijñātameva prathamaṃ dharmāmṛtasaṃvibhāgaḥ kṛta iti / iti maitrībalajātakamaṣṭamam / 9. viśvantarajātakam na bodhisattvacaritaṃ sukhamanumoditumapyalpasattvaiḥ prāgevācaritum / tadyathānuśrūyate - sātmībhūtendriyajayaḥ parākramanayavinayasaṃpadā samadhigatavijayaśrīrvṛddhopāsananiyamāt trayyānvīkṣikyorupalabdhārthatattvaḥ svadharmakarmānuraktābhiranudvignasukhocitābhiranuraktābhiḥ prakṛtibhiḥ prakāśyamānadaṇḍanītiśobhaḥ samyakpravṛttavārttāvidhiḥ saṃjayo nāma śibīnāṃ rājā babhūva / guṇodayairyasya nibaddhabhāvā kulāṅganevāsa narādhipaśrīḥ / atarkaṇīyānyamahīpatīnāṃ siṃhābhigupteva guhā mṛgāṇām (9.1)

।। तपस्सु विद्यासु कलासु चैव कृतश्रमा यस्य सदाभ्युपेताः । विशेषयुक्तं बहुमानमीयुः पूजाभिराविष्क्रियमाणसाराः ॥ ९.२ ॥

// tapassu vidyāsu kalāsu caiva kṛtaśramā yasya sadābhyupetāḥ / viśeṣayuktaṃ bahumānamīyuḥ pūjābhirāviṣkriyamāṇasārāḥ (9.2)

।। तस्य राज्ञः प्रतिपत्त्यनन्तरं प्रथितगुणगणनिरन्तरो विश्वंतरो नाम पुत्रो युवराजो बभूव । [अयमेव भगवाञ्छाक्यमुनिस्तेन समयेन ।] युवापि वृद्धोपशमाभिरामस्तेजस्व्यपि क्षान्तिसुखस्वभावः । विद्वानपि ज्ञानमदानभिज्ञः श्रिया समृद्धो ऽप्यवलेपशून्यः ॥ ९.३ ॥

// tasya rājñaḥ pratipattyanantaraṃ prathitaguṇagaṇanirantaro viśvaṃtaro nāma putro yuvarājo babhūva / [ayameva bhagavāñchākyamunistena samayena /] yuvāpi vṛddhopaśamābhirāmastejasvyapi kṣāntisukhasvabhāvaḥ / vidvānapi jñānamadānabhijñaḥ śriyā samṛddho 'pyavalepaśūnyaḥ (9.3)

।। दृष्टप्रयामासु च दिक्षु तस्य व्याप्ते च लोकत्रितये यशोभिः । बभूव नैवान्ययशोलवानां प्रसर्तुमुत्साह इवावकाशः ॥ ९.४ ॥

// dṛṣṭaprayāmāsu ca dikṣu tasya vyāpte ca lokatritaye yaśobhiḥ / babhūva naivānyayaśolavānāṃ prasartumutsāha ivāvakāśaḥ (9.4)

।। अमृष्यमाणः स जगद्गतानां दुःखोदयानां प्रसृतावलेपम् । दानेषुवर्षी करुणोरुचापस्तैर्युद्धसंरम्भमिवाजगाम ॥ ९.५ ॥

// amṛṣyamāṇaḥ sa jagadgatānāṃ duḥkhodayānāṃ prasṛtāvalepam / dāneṣuvarṣī karuṇorucāpastairyuddhasaṃrambhamivājagāma (9.5)

।। स प्रत्यहमभिगतमर्थिजनमभिलषिताधिकैरक्लिष्टैरर्थविसर्गैः प्रियवचनोपचारमनोहरैरतीव प्रह्लादयामास । पर्वदिवसेषु च पोषधनियमप्रशमविभूषणः शिरःस्नातः शुक्लक्षौमवासा (वैद्य ५६) हिमगिरिशिखरसंनिकाशं मदलेखाभ्यलंकृतमुखं लक्षणविनयजवसत्त्वसंपन्नं गन्धहस्तिनं समाज्ञातमौपवाह्यं द्विरदवरमभिरुह्य समन्ततो नगरस्याभिनिविष्टान्यर्थिजननिपानभूतानि स्वानि सत्त्रागाराणि प्रत्यवेक्षते स्म । तथा च प्रीतिविशेषमभिजगाम । न हि तां कुरुते प्रीतिं बिभूतिर्भवनाश्रिता । संक्रम्यमाणार्थिजने सैव दानप्रियस्य याम् ॥ ९.६ ॥

// sa pratyahamabhigatamarthijanamabhilaṣitādhikairakliṣṭairarthavisargaiḥ priyavacanopacāramanoharairatīva prahlādayāmāsa / parvadivaseṣu ca poṣadhaniyamapraśamavibhūṣaṇaḥ śiraḥsnātaḥ śuklakṣaumavāsā (vaidya 56) himagiriśikharasaṃnikāśaṃ madalekhābhyalaṃkṛtamukhaṃ lakṣaṇavinayajavasattvasaṃpannaṃ gandhahastinaṃ samājñātamaupavāhyaṃ dviradavaramabhiruhya samantato nagarasyābhiniviṣṭānyarthijananipānabhūtāni svāni sattrāgārāṇi pratyavekṣate sma / tathā ca prītiviśeṣamabhijagāma / na hi tāṃ kurute prītiṃ bibhūtirbhavanāśritā / saṃkramyamāṇārthijane saiva dānapriyasya yām (9.6)

।। अथ कदाचित्तस्यैवंविधं दानप्रसङ्गं प्रमुदितहृदयैरर्थिभिः समन्ततो विकीर्यमाणमुपलभ्यान्यतमो भूम्यनन्तरस्तस्य राजा शक्यमयमभिसंधातुं दानानुरागवशगत्वादिति प्रतर्क्य द्विरदवरापहरणार्थं ब्राह्मणांस्तत्र प्रणिदधे । अथ ते ब्राह्मणा विश्वंतरस्य स्वानि सत्त्रागाराणि प्रत्यवेक्षमाणस्य प्रमोदादधिकतरनयनवदनशोभस्य जयाशीर्वादमुखराः समुच्छ्रिताभिप्रसारितदक्षिणाग्रपाणयः पुरस्तात् समतिष्ठन्त । स ततो विनिगृह्य द्विरदवरमुपचारपुरःसरमभिगमनप्रयोजनमेनान् पर्यपृच्छदाज्ञाप्यतां केनार्थ इति । ब्राह्मणा ऊचुः - अमुष्य तव नागस्य गतिलीलाविलम्बिनः । गुणैरर्थित्वमायाता दानशौर्याच्च ते वयम् ॥ ९.७ ॥

// atha kadācittasyaivaṃvidhaṃ dānaprasaṅgaṃ pramuditahṛdayairarthibhiḥ samantato vikīryamāṇamupalabhyānyatamo bhūmyanantarastasya rājā śakyamayamabhisaṃdhātuṃ dānānurāgavaśagatvāditi pratarkya dviradavarāpaharaṇārthaṃ brāhmaṇāṃstatra praṇidadhe / atha te brāhmaṇā viśvaṃtarasya svāni sattrāgārāṇi pratyavekṣamāṇasya pramodādadhikataranayanavadanaśobhasya jayāśīrvādamukharāḥ samucchritābhiprasāritadakṣiṇāgrapāṇayaḥ purastāt samatiṣṭhanta / sa tato vinigṛhya dviradavaramupacārapuraḥsaramabhigamanaprayojanamenān paryapṛcchadājñāpyatāṃ kenārtha iti / brāhmaṇā ūcuḥ - amuṣya tava nāgasya gatilīlāvilambinaḥ / guṇairarthitvamāyātā dānaśauryācca te vayam (9.7)

।। कैलासशिखराभस्य प्रदानादस्य दन्तिनः । कुरुष्व तावल्लोकानां विस्मयैकरसं मनः ॥ ९.८ ॥

// kailāsaśikharābhasya pradānādasya dantinaḥ / kuruṣva tāvallokānāṃ vismayaikarasaṃ manaḥ (9.8)

।। इत्युक्ते बोधिसत्त्वः प्रीत्या समापूर्यमाणहृदयश्चिन्तामापेदे । चिरस्य खलूदारप्रणयसुमुखमर्थिजनं पश्यामि । कः पुनरर्थ एवंविधेन द्विरदपतिनैषां ब्राह्मणानाम्? व्यक्तमयं लोभेर्ष्याद्वेषपर्याकुलमनसः कस्यापि राज्ञः कार्पण्यप्रयोगः । आशाविघातदीनत्वं तन्मा भूत्तस्य भूपतेः । अनादृत्य यशोधर्मौ यो ऽस्मद्धित इवोद्यतः ॥ ९.९ ॥

// ityukte bodhisattvaḥ prītyā samāpūryamāṇahṛdayaścintāmāpede / cirasya khalūdārapraṇayasumukhamarthijanaṃ paśyāmi / kaḥ punarartha evaṃvidhena dviradapatinaiṣāṃ brāhmaṇānām? vyaktamayaṃ lobherṣyādveṣaparyākulamanasaḥ kasyāpi rājñaḥ kārpaṇyaprayogaḥ / āśāvighātadīnatvaṃ tanmā bhūttasya bhūpateḥ / anādṛtya yaśodharmau yo 'smaddhita ivodyataḥ (9.9)

।। इति विनिश्चित्य स महात्मा त्वरितमवतीर्य द्विरदवरात् प्रतिगृह्यतामिति समुद्यतकाञ्चनभृङ्गारस्तेषां पुरस्तादवतस्थे । ततः स विद्वानपि राजशास्त्रमर्थानुवृत्त्या गतधर्ममार्गम् । धर्मानुरागेण ददौ गजेन्द्रं नीतिव्यलीकेन न संचकम्पे ॥ ९.१० ॥

// iti viniścitya sa mahātmā tvaritamavatīrya dviradavarāt pratigṛhyatāmiti samudyatakāñcanabhṛṅgārasteṣāṃ purastādavatasthe / tataḥ sa vidvānapi rājaśāstramarthānuvṛttyā gatadharmamārgam / dharmānurāgeṇa dadau gajendraṃ nītivyalīkena na saṃcakampe (9.10)

।। तं हेमजालरुचिराभरणं गजेन्द्रं विद्युत्पिनद्धमिव शारदमभ्रराशिम् । दत्त्वा परां मुदमवाप नरेन्द्रसूनुः संचुक्षुभे च नगरं नयपक्षपातात् ॥ ९.११ ॥

// taṃ hemajālarucirābharaṇaṃ gajendraṃ vidyutpinaddhamiva śāradamabhrarāśim / dattvā parāṃ mudamavāpa narendrasūnuḥ saṃcukṣubhe ca nagaraṃ nayapakṣapātāt (9.11)

।। अथ द्विरदपतिप्रदानश्रवणात् समुदीर्णक्रोधसंरम्भाः शिबयो ब्राह्मणवृद्धा मन्त्रिणो योधाः पौरमुख्याश्च कोलाहलमुपजनयन्तः संजयं राजानमभिगम्य ससंभ्रमामर्षसंरम्भात् परिशिथिलोपचारयन्त्रणमूचुः - किमियं देव राज्यश्रीर्विलुप्यमानैवमुपेक्ष्यते? नार्हति देवः स्वराज्योपप्लवमेवमभिवर्धमानमुपेक्षितुम् । किमेतदिति च सावेगमुक्ता राज्ञा पुनरेवमूचुः - कस्माद् देवो न जानीते निषेव्य मत्तभ्रमरोपगीतं यस्याननं दानसुगन्धि वायुः । मदावलेपं परवारणानामायासदुःखेन विना प्रमार्ष्टि ॥ ९.१२ ॥

// atha dviradapatipradānaśravaṇāt samudīrṇakrodhasaṃrambhāḥ śibayo brāhmaṇavṛddhā mantriṇo yodhāḥ pauramukhyāśca kolāhalamupajanayantaḥ saṃjayaṃ rājānamabhigamya sasaṃbhramāmarṣasaṃrambhāt pariśithilopacārayantraṇamūcuḥ - kimiyaṃ deva rājyaśrīrvilupyamānaivamupekṣyate? nārhati devaḥ svarājyopaplavamevamabhivardhamānamupekṣitum / kimetaditi ca sāvegamuktā rājñā punarevamūcuḥ - kasmād devo na jānīte niṣevya mattabhramaropagītaṃ yasyānanaṃ dānasugandhi vāyuḥ / madāvalepaṃ paravāraṇānāmāyāsaduḥkhena vinā pramārṣṭi (9.12)

।। यत्तेजसाक्रान्तबलप्रभावाः संसुप्तदर्पा इव विद्विषस्ते । विश्वंतरेणैष गजः स दत्तो रूपी जयस्ते ह्रियते ऽन्यदेशम् ॥ ९.१३ ॥

// yattejasākrāntabalaprabhāvāḥ saṃsuptadarpā iva vidviṣaste / viśvaṃtareṇaiṣa gajaḥ sa datto rūpī jayaste hriyate 'nyadeśam (9.13)

।। गावः सुवर्णं वसनानि भोज्यमिति द्विजेभ्यो नृप देयरूपम् । यस्मिञ्जयश्रीर्नियता द्विपेन्द्रे देयः स नामेत्यतिदानशौर्यम् ॥ ९.१४ ॥

// gāvaḥ suvarṇaṃ vasanāni bhojyamiti dvijebhyo nṛpa deyarūpam / yasmiñjayaśrīrniyatā dvipendre deyaḥ sa nāmetyatidānaśauryam (9.14)

।। नयोत्पथेनैनमिति व्रजन्तं कथं समन्वेष्यति राजलक्ष्मीः । नोपेक्षणं देव तवात्र युक्तं पुरायमानन्दयति द्विषस्ते ॥ ९.१५ ॥

// nayotpathenainamiti vrajantaṃ kathaṃ samanveṣyati rājalakṣmīḥ / nopekṣaṇaṃ deva tavātra yuktaṃ purāyamānandayati dviṣaste (9.15)

।। तच्छ्रुत्वा स राजा पुत्रप्रियत्वात् किंचित्तानेव प्रत्यप्रीतमनाः कार्यानुरोधात् सावेगवदेवमित्युक्त्वा समनुनेष्यञ्छिबीनुवाच - जाने दानप्रसङ्गव्यसनितां नीतिक्रमानपेक्षां विश्वंतरस्य न चैष क्रमो राज्यधुरि संनियुक्तस्य । दत्तं त्वनेन स्वं हस्तिनं वान्तकल्पं कः प्रत्याहरिष्यति? अपि तु तथाहमेव करिष्ये यथा दाने मात्रां ज्ञास्यति विश्वंतरः । तदलमत्र वः संरम्भेणेति । शिबय ऊचुः - न खलु महाराज परिभाषामात्रसाध्यो ऽस्मिन्नर्थे विश्वंतर इति । संजय उवाच - अथ किमन्यदत्र मया शक्यं कर्तुम्? दोषप्रवृत्तेर्विमुखस्य यस्य गुणप्रसङ्गा व्यसनीक्रियन्ते । बन्धो वधो वात्मसुतस्य तस्य किं निष्क्रयः स्याद् द्विरदस्य तस्य ॥ ९.१६ ॥

// tacchrutvā sa rājā putrapriyatvāt kiṃcittāneva pratyaprītamanāḥ kāryānurodhāt sāvegavadevamityuktvā samanuneṣyañchibīnuvāca - jāne dānaprasaṅgavyasanitāṃ nītikramānapekṣāṃ viśvaṃtarasya na caiṣa kramo rājyadhuri saṃniyuktasya / dattaṃ tvanena svaṃ hastinaṃ vāntakalpaṃ kaḥ pratyāhariṣyati? api tu tathāhameva kariṣye yathā dāne mātrāṃ jñāsyati viśvaṃtaraḥ / tadalamatra vaḥ saṃrambheṇeti / śibaya ūcuḥ - na khalu mahārāja paribhāṣāmātrasādhyo 'sminnarthe viśvaṃtara iti / saṃjaya uvāca - atha kimanyadatra mayā śakyaṃ kartum? doṣapravṛttervimukhasya yasya guṇaprasaṅgā vyasanīkriyante / bandho vadho vātmasutasya tasya kiṃ niṣkrayaḥ syād dviradasya tasya (9.16)

।। तदलमत्र वः संरम्भेण । निवारयिष्याम्यहमतो विश्वन्तरमिति । अथ शिबयः समुदीर्णमन्यवो राजानमूचुः - को वा वधं बन्धनताडनं वा सुतस्य ते रोचयते नरेन्द्र । धर्मात्मकस्त्वेष न राज्यभारक्षोभस्य सोढा करुणामृदुत्वात् ॥ ९.१७ ॥

// tadalamatra vaḥ saṃrambheṇa / nivārayiṣyāmyahamato viśvantaramiti / atha śibayaḥ samudīrṇamanyavo rājānamūcuḥ - ko vā vadhaṃ bandhanatāḍanaṃ vā sutasya te rocayate narendra / dharmātmakastveṣa na rājyabhārakṣobhasya soḍhā karuṇāmṛdutvāt (9.17)

।। सिंहासनं तेजसि लब्धशब्दास्त्रिवर्गसेवानिपुणा भजन्ते । धर्मानुरागान्नयनिर्व्यपेक्षस्तपोवनाध्यासनयोग्य एषः ॥ ९.१८ ॥

// siṃhāsanaṃ tejasi labdhaśabdāstrivargasevānipuṇā bhajante / dharmānurāgānnayanirvyapekṣastapovanādhyāsanayogya eṣaḥ (9.18)

।। फलन्ति कामं वसुधाधिपानां दुर्नीतिदोषास्तदुपाश्रितेषु । सह्यास्त एषां तु तथापि दृष्टा मूलोपरोधान्न तु पार्थिवानाम् ॥ ९.१९ ॥

// phalanti kāmaṃ vasudhādhipānāṃ durnītidoṣāstadupāśriteṣu / sahyāsta eṣāṃ tu tathāpi dṛṣṭā mūloparodhānna tu pārthivānām (9.19)

।। किमत्र वा वह्वभिधाय निश्चयस्त्वयं शिबीनां त्वदभूत्यमर्षिणाम् । प्रयातु वङ्कं तपसो ऽभिवृद्धये नृपात्मजः सिद्धनिषेवितं गिरिम् ॥ ९.२० ॥

// kimatra vā vahvabhidhāya niścayastvayaṃ śibīnāṃ tvadabhūtyamarṣiṇām / prayātu vaṅkaṃ tapaso 'bhivṛddhaye nṛpātmajaḥ siddhaniṣevitaṃ girim (9.20)

।। अथ स राजा स्नेहप्रणयविस्रम्भवशादनयापायदर्शिना हितोद्यतेन तेन जनेन परिनिष्ठुरमित्यभिधीयमानः प्रकृतिकोपाद् व्रीडावनतवदनः पुत्रवियोगचिन्तापरिगतहृदयः सायासमभिनिश्वस्य शिबीनुवाच - यद्येष भवतां निर्बन्धस्तदेकमप्यहोरात्रमस्य मृष्यताम् । प्रभातायां रजन्यामभिप्रेतं वो ऽनुष्ठाता विश्वन्तर इति । एवमस्त्विति च प्रतिगृहीतानुनयः शिबिभिः स राजा क्षत्तारमुवाच - गच्छेमं वृत्तान्तं विश्वन्तराय निवेदयेति । स तथेति प्रतिश्रुत्य शोकाश्रुपरिषिक्तवदनो विश्वन्तरं स्वभवनगतमुपेत्य शोकदुःखावेगात् सस्वरं रुदन् पादयोरस्य न्यपतत् । अपि कुशलं राजकुलस्येति च ससंभ्रमं विश्वन्तरेणानुयुक्तः समवसीदन्नविशदपदाक्षरमेनमुवाच - कुशलं राजकुलस्येति । अथ कस्मादेवमधीरो ऽसीति च पुनरनुयुक्तो विश्वन्तरेण क्षत्ता बाष्पवेगोपरुध्यमानगद्गदकण्ठः श्वासविस्खलितलुलिताक्षरं शनैरित्युवाच - सान्त्वगर्भामनादृत्य नृपाज्ञामप्यदक्षिणाः । राष्ट्रात्प्रव्राजयन्ति त्वां कुपिताः शिबयो नृप ॥ ९.२१ ॥

// atha sa rājā snehapraṇayavisrambhavaśādanayāpāyadarśinā hitodyatena tena janena pariniṣṭhuramityabhidhīyamānaḥ prakṛtikopād vrīḍāvanatavadanaḥ putraviyogacintāparigatahṛdayaḥ sāyāsamabhiniśvasya śibīnuvāca - yadyeṣa bhavatāṃ nirbandhastadekamapyahorātramasya mṛṣyatām / prabhātāyāṃ rajanyāmabhipretaṃ vo 'nuṣṭhātā viśvantara iti / evamastviti ca pratigṛhītānunayaḥ śibibhiḥ sa rājā kṣattāramuvāca - gacchemaṃ vṛttāntaṃ viśvantarāya nivedayeti / sa tatheti pratiśrutya śokāśrupariṣiktavadano viśvantaraṃ svabhavanagatamupetya śokaduḥkhāvegāt sasvaraṃ rudan pādayorasya nyapatat / api kuśalaṃ rājakulasyeti ca sasaṃbhramaṃ viśvantareṇānuyuktaḥ samavasīdannaviśadapadākṣaramenamuvāca - kuśalaṃ rājakulasyeti / atha kasmādevamadhīro 'sīti ca punaranuyukto viśvantareṇa kṣattā bāṣpavegoparudhyamānagadgadakaṇṭhaḥ śvāsaviskhalitalulitākṣaraṃ śanairityuvāca - sāntvagarbhāmanādṛtya nṛpājñāmapyadakṣiṇāḥ / rāṣṭrātpravrājayanti tvāṃ kupitāḥ śibayo nṛpa (9.21)

।। विश्वन्तर उवाच - मां शिबयः प्रव्राजयन्ति कुपिता इति कः संबन्धः? रमे न विनयोन्मार्गे द्वेष्मि चाहं प्रमादिताम् । कुत्र मे शिबयः क्रुद्धा यन्न पश्यामि दुष्कृतम् ॥ ९.२२ ॥

// viśvantara uvāca - māṃ śibayaḥ pravrājayanti kupitā iti kaḥ saṃbandhaḥ? rame na vinayonmārge dveṣmi cāhaṃ pramāditām / kutra me śibayaḥ kruddhā yanna paśyāmi duṣkṛtam (9.22)

।। क्षत्तोवाच - अत्युदारतायाम् । अलोभशुभ्रा त्वयि तुष्टिरासील्लोभाकुला याचकमानसेषु । दत्ते त्वया मानद वारणेन्द्रे धैर्याणि कोपस्त्वहरच्छिबीनाम् ॥ ९.२३ ॥

// kṣattovāca - atyudāratāyām / alobhaśubhrā tvayi tuṣṭirāsīllobhākulā yācakamānaseṣu / datte tvayā mānada vāraṇendre dhairyāṇi kopastvaharacchibīnām (9.23)

।। इत्यतीताः स्वमर्यादां रभसाः शिबयस्त्वयि । येन प्रव्राजिता यान्ति पथा तेन किल व्रज ॥ ९.२४ ॥

// ityatītāḥ svamaryādāṃ rabhasāḥ śibayastvayi / yena pravrājitā yānti pathā tena kila vraja (9.24)

।। अथ बोधिसत्त्वः कृपाभ्यासरूढां याचनकजनवत्सलतां धैर्यातिशयसंपदं च स्वामुद्भावयन्नुवाच - चपलस्वभावाः खलु शिबयो ऽनभिज्ञा इव चास्मत्स्वभावस्य । द्रव्येषु बाह्येषु क एव वादो दद्यामहं स्वे नयने शिरो वा । इमं हि लोकार्थमहं बिभर्मि समुच्छ्रयं किम्वथ वस्त्रवाह्यम् ॥ ९.२५ ॥

// atha bodhisattvaḥ kṛpābhyāsarūḍhāṃ yācanakajanavatsalatāṃ dhairyātiśayasaṃpadaṃ ca svāmudbhāvayannuvāca - capalasvabhāvāḥ khalu śibayo 'nabhijñā iva cāsmatsvabhāvasya / dravyeṣu bāhyeṣu ka eva vādo dadyāmahaṃ sve nayane śiro vā / imaṃ hi lokārthamahaṃ bibharmi samucchrayaṃ kimvatha vastravāhyam (9.25)

।। यस्य स्वगात्रैरपि यावकानां वचांसि संपूजयितुं मनीषा । भयान्न दद्यात्स इति प्रतर्कः प्रकाशना बालिशचापलस्य ॥ ९.२६ ॥

// yasya svagātrairapi yāvakānāṃ vacāṃsi saṃpūjayituṃ manīṣā / bhayānna dadyātsa iti pratarkaḥ prakāśanā bāliśacāpalasya (9.26)

।। कामं मां शिबयः सर्वे घ्नन्तु प्रव्राजयन्तु वा । न त्वेवाहं न दास्यामि गच्छाम्येष तपोवनम् ॥ ९.२७ ॥

// kāmaṃ māṃ śibayaḥ sarve ghnantu pravrājayantu vā / na tvevāhaṃ na dāsyāmi gacchāmyeṣa tapovanam (9.27)

।। अथ बोधिसत्त्वो विप्रियश्रवणविक्लवमुखीं पत्नीमुवाच - श्रुतो ऽत्रभवत्या शिबीनां निश्चयः? मद्र्युवाच - श्रुतो ऽयं देव । विश्वन्तर उवाच - तद्यदस्ति धनं किंचिदस्मत्तो ऽधिगतं त्वया । निधेहि तदनिन्द्याक्षि यच्च ते पैत्रिकं धनम् ॥ ९.२८ ॥

// atha bodhisattvo vipriyaśravaṇaviklavamukhīṃ patnīmuvāca - śruto 'trabhavatyā śibīnāṃ niścayaḥ? madryuvāca - śruto 'yaṃ deva / viśvantara uvāca - tadyadasti dhanaṃ kiṃcidasmatto 'dhigataṃ tvayā / nidhehi tadanindyākṣi yacca te paitrikaṃ dhanam (9.28)

।। मद्र्युवाच - कुत्रैतद्देव निदधामीति? विश्वन्तर उवाच - शीलवद्भ्यः सदा दद्या दानं सत्कारशीभरम् । तथा हि निहितं द्रव्यमहार्यमनुगामि च ॥ ९.२९ ॥

// madryuvāca - kutraitaddeva nidadhāmīti? viśvantara uvāca - śīlavadbhyaḥ sadā dadyā dānaṃ satkāraśībharam / tathā hi nihitaṃ dravyamahāryamanugāmi ca (9.29)

।। प्रियं श्वशुरयोः कुर्याः पुत्रयोः परिपालनम् । धर्ममेवाप्रमादं च शोकं मद्विरहात्तु मा ॥ ९.३० ॥

// priyaṃ śvaśurayoḥ kuryāḥ putrayoḥ paripālanam / dharmamevāpramādaṃ ca śokaṃ madvirahāttu mā (9.30)

।। तच्छ्रुत्वा मद्री संतप्तहृदयापि भर्तुरधृतिपरिहारार्थमनादृत्य शोकदैन्यमित्युवाच - नैष धर्मो महाराज यद्याया वनमेककः । तेनाहमपि यास्यामि येन क्षत्रिय यास्यसि ॥ ९.३१ ॥

// tacchrutvā madrī saṃtaptahṛdayāpi bharturadhṛtiparihārārthamanādṛtya śokadainyamityuvāca - naiṣa dharmo mahārāja yadyāyā vanamekakaḥ / tenāhamapi yāsyāmi yena kṣatriya yāsyasi (9.31)

।। त्वदङ्गपरिवर्तिन्या मृत्युरुत्सव एव मे । मृत्योर्दुःखतरं तत्स्याज्जीवेयं यत्त्वया विना ॥ ९.३२ ॥

// tvadaṅgaparivartinyā mṛtyurutsava eva me / mṛtyorduḥkhataraṃ tatsyājjīveyaṃ yattvayā vinā (9.32)

।। नैव च खलु मे देव वनवासो दुःख इति प्रतिभाति । तथा हि - निर्दुर्जनान्यनुपभुक्तसरित्तरूणि नानाविहंगविरुतानि मृगाकुलानि । वैडूर्यकुट्टिममनोहरशाद्वलानि क्रीडावनाधिकसुखानि तपोवनानि ॥ ९.३३ ॥

// naiva ca khalu me deva vanavāso duḥkha iti pratibhāti / tathā hi - nirdurjanānyanupabhuktasarittarūṇi nānāvihaṃgavirutāni mṛgākulāni / vaiḍūryakuṭṭimamanoharaśādvalāni krīḍāvanādhikasukhāni tapovanāni (9.33)

।। अपि च देव । अलंकृताविमौ पश्यन्कुमारौ मालभारिणौ । क्रीडन्तौ वनगुल्मेषु न राज्यस्य स्मरिष्यसि ॥ ९.३४ ॥

// api ca deva / alaṃkṛtāvimau paśyankumārau mālabhāriṇau / krīḍantau vanagulmeṣu na rājyasya smariṣyasi (9.34)

।। ऋतुप्रयत्नरचिता वनशोभा नवा नवाः । वने त्वां रमयिष्यन्ति सरित्कुञ्जाश्च सोदकाः ॥ ९.३५ ॥

// ṛtuprayatnaracitā vanaśobhā navā navāḥ / vane tvāṃ ramayiṣyanti saritkuñjāśca sodakāḥ (9.35)

।। चित्रं विरुतवादित्रं पक्षिणां रतिकाङ्क्षिणाम् । मदाचार्योपदिष्टानि नृत्तानि च शिखण्डिनाम् ॥ ९.३६ ॥

// citraṃ virutavāditraṃ pakṣiṇāṃ ratikāṅkṣiṇām / madācāryopadiṣṭāni nṛttāni ca śikhaṇḍinām (9.36)

।। माधुर्यानवगीतं च गीतं मधुपयोषिताम् । वनेषु कृतसंगीतं हर्षयिष्यति ते मनः ॥ ९.३७ ॥

// mādhuryānavagītaṃ ca gītaṃ madhupayoṣitām / vaneṣu kṛtasaṃgītaṃ harṣayiṣyati te manaḥ (9.37)

।। आस्तीर्यमाणानि च शर्वरीषु ज्योत्स्नादुकूलेन शिलातलानि । संवाहमानो वनमारुतश्च लब्धाधिवासः कुसुमद्रुमेभ्यः ॥ ९.३८ ॥

// āstīryamāṇāni ca śarvarīṣu jyotsnādukūlena śilātalāni / saṃvāhamāno vanamārutaśca labdhādhivāsaḥ kusumadrumebhyaḥ (9.38)

।। चलोपलप्रस्खलितोदकानां कला विरावाश्च सरिद्वधूनाम् । विभूषणानामिव संनिनादाः प्रमोदयिष्यन्ति वने मनस्ते ॥ ९.३९ ॥

// calopalapraskhalitodakānāṃ kalā virāvāśca saridvadhūnām / vibhūṣaṇānāmiva saṃninādāḥ pramodayiṣyanti vane manaste (9.39)

।। इत्यनुनीयमानः स दयितया वनप्रयाणपर्युंत्सुकमतिरर्थिजनापेक्षया महाप्रदानं दातुमुपचक्रमे । अथेमां विश्वन्तरप्रव्राजनप्रवृत्तिमुपलभ्य राजकुले तुमुल आक्रन्दशब्दः प्रादुरभूत । शोकदुःखावेगान्मूर्च्छापरीत इवार्थिजनो मत्तोन्मत्त इव च तत्तद्बहुविधं विललाप । छायातरोः स्वादुफलप्रदस्य च्छेदार्थमागूर्णपरश्वधानाम् । धात्री न लज्जां यदुपैति भूमिर्व्यक्तं तदस्या हतचेतनत्वम् ॥ ९.४० ॥

// ityanunīyamānaḥ sa dayitayā vanaprayāṇaparyuṃtsukamatirarthijanāpekṣayā mahāpradānaṃ dātumupacakrame / athemāṃ viśvantarapravrājanapravṛttimupalabhya rājakule tumula ākrandaśabdaḥ prādurabhūta / śokaduḥkhāvegānmūrcchāparīta ivārthijano mattonmatta iva ca tattadbahuvidhaṃ vilalāpa / chāyātaroḥ svāduphalapradasya cchedārthamāgūrṇaparaśvadhānām / dhātrī na lajjāṃ yadupaiti bhūmirvyaktaṃ tadasyā hatacetanatvam (9.40)

।। शीतामलस्वादुजलं निपानं बिभित्सतामस्ति न चेन्निषेद्धा । व्यर्थाभिधाना बत लोकपाला विप्रोषिता वा श्रुतिमात्रकं वा ॥ ९.४१ ॥

// śītāmalasvādujalaṃ nipānaṃ bibhitsatāmasti na cenniṣeddhā / vyarthābhidhānā bata lokapālā viproṣitā vā śrutimātrakaṃ vā (9.41)

।। अधर्मो बत जागर्ति धर्मः सुप्तो ऽथवा मृतः । यत्र विश्वन्तरो राजा स्वस्माद्राज्यान्निरस्यते ॥ ९.४२ ॥

// adharmo bata jāgarti dharmaḥ supto 'thavā mṛtaḥ / yatra viśvantaro rājā svasmādrājyānnirasyate (9.42)

।। को ऽनर्थपटुसामर्थ्यो याच्ञानूर्जितवृत्तिषु । अस्मास्वनपराधेषु वधाभ्युद्यमनिष्ठुरः ॥ ९.४३ ॥

// ko 'narthapaṭusāmarthyo yācñānūrjitavṛttiṣu / asmāsvanaparādheṣu vadhābhyudyamaniṣṭhuraḥ (9.43)

।। अथ बोधिसत्त्वो नैकशतसहस्रसंख्यं मणिकनकरजतपरिपूर्णकोशं विविधधनधान्यनिचयवन्ति कोशकोष्ठागाराणि दासीदासयानवाहनवसनपरिच्छदादि च सर्वमर्थिभ्यो यथार्हमतिसृज्य, शोकदुःखाभिभूतधैर्ययोर्मातापित्रोश्चरणावभिप्रणम्य सपुत्रदारः स्यन्दनवरमभिरुह्य पुण्याहघोषेणैव महतो जनकायस्याक्रन्दितशब्देन पुरवरान्निरगच्छत् । अनुरागवशगमनुयायिनं च जनं शोकाश्रुपरिक्लिन्नवदनं प्रयत्नाद्विनिवर्त्य स्वयमेव रथप्रग्रहान् प्रतिगृह्य येन वङ्कः पर्वतस्तेन प्रायात् । व्यतीत्य चाविक्लवमतिरुद्यानवनरुचिरमालिनं पुरवरोपचारमनुपूर्वेण प्रविरलच्छायद्रुमं विच्छिद्यमानजनसंपातं प्रविचरितमृगगणसंबाधदिगालोकं चीरीविरावोन्नादितमरण्यं प्रत्यपद्यत । अथैनं यदृच्छयाभिगता ब्राह्मणा रथवाहांस्तुरगानयाचन्त । स वर्तमानो ऽध्वनि नैकयोजने सहायहीनो ऽपि कलत्रवानपि । प्रदानहर्षादनपेक्षितायतिर्ददौ द्विजेभ्यश्चतुरस्तुरंगमान् ॥ ९.४४ ॥

// atha bodhisattvo naikaśatasahasrasaṃkhyaṃ maṇikanakarajataparipūrṇakośaṃ vividhadhanadhānyanicayavanti kośakoṣṭhāgārāṇi dāsīdāsayānavāhanavasanaparicchadādi ca sarvamarthibhyo yathārhamatisṛjya, śokaduḥkhābhibhūtadhairyayormātāpitroścaraṇāvabhipraṇamya saputradāraḥ syandanavaramabhiruhya puṇyāhaghoṣeṇaiva mahato janakāyasyākranditaśabdena puravarānniragacchat / anurāgavaśagamanuyāyinaṃ ca janaṃ śokāśrupariklinnavadanaṃ prayatnādvinivartya svayameva rathapragrahān pratigṛhya yena vaṅkaḥ parvatastena prāyāt / vyatītya cāviklavamatirudyānavanaruciramālinaṃ puravaropacāramanupūrveṇa praviralacchāyadrumaṃ vicchidyamānajanasaṃpātaṃ pravicaritamṛgagaṇasaṃbādhadigālokaṃ cīrīvirāvonnāditamaraṇyaṃ pratyapadyata / athainaṃ yadṛcchayābhigatā brāhmaṇā rathavāhāṃsturagānayācanta / sa vartamāno 'dhvani naikayojane sahāyahīno 'pi kalatravānapi / pradānaharṣādanapekṣitāyatirdadau dvijebhyaścaturasturaṃgamān (9.44)

।। अथ बोधिसत्त्वस्य स्वयमेव रथधुर्यतामुपगन्तुकामस्य गाढतरं परिकरमभिसंयच्छमानस्य रोहितमृगरूपिणश्चत्वारो यक्षकुमाराः सुविनीता इव सदश्वाः स्वयमेव रथयुगं स्कन्धप्रदेशैः प्रत्यपद्यन्त । तांस्तु दृष्ट्वा हर्षविस्मयविशालतराक्षीं मद्रीं बोधिसत्त्व उवाच - तपोधनाध्यासनसत्कृतानां पश्य प्रभावातिशयं वनानाम् । यत्रैवमभ्यागतवत्सलत्वं संरूढमूलं मृगपुंगवेषु ॥ ९.४५ ॥

// atha bodhisattvasya svayameva rathadhuryatāmupagantukāmasya gāḍhataraṃ parikaramabhisaṃyacchamānasya rohitamṛgarūpiṇaścatvāro yakṣakumārāḥ suvinītā iva sadaśvāḥ svayameva rathayugaṃ skandhapradeśaiḥ pratyapadyanta / tāṃstu dṛṣṭvā harṣavismayaviśālatarākṣīṃ madrīṃ bodhisattva uvāca - tapodhanādhyāsanasatkṛtānāṃ paśya prabhāvātiśayaṃ vanānām / yatraivamabhyāgatavatsalatvaṃ saṃrūḍhamūlaṃ mṛgapuṃgaveṣu (9.45)

।। मद्र्युवाच - तवैवाहमिमं मन्ये प्रभावमतिमानुषम् । रूढो ऽपि हि गुणाभ्यासः सर्वत्र न समः सताम् ॥ ९.४६ ॥

// madryuvāca - tavaivāhamimaṃ manye prabhāvamatimānuṣam / rūḍho 'pi hi guṇābhyāsaḥ sarvatra na samaḥ satām (9.46)

।। तोयेषु ताराप्रतिबिम्बशोभा विशेष्यते यत्कुमुदप्रहासैः । कौतूहलाभिप्रसृता इवेन्दोर्हेतुत्वमत्राग्रकराः प्रयान्ति ॥ ९.४७ ॥

// toyeṣu tārāpratibimbaśobhā viśeṣyate yatkumudaprahāsaiḥ / kautūhalābhiprasṛtā ivendorhetutvamatrāgrakarāḥ prayānti (9.47)

।। इति तयोरन्योन्यानुकूल्यात्परस्परं प्रियं वदतोरध्वानं गच्छतोरथापरो ब्राह्मणः समभिगम्य बोधिसत्त्वं रथवरमयाचत । ततः स्वसुखनिःसङ्गो याचकप्रियबान्धवः । पूरयामास विप्रस्य स रथेन मनोरथम् ॥ ९.४८ ॥

// iti tayoranyonyānukūlyātparasparaṃ priyaṃ vadatoradhvānaṃ gacchatorathāparo brāhmaṇaḥ samabhigamya bodhisattvaṃ rathavaramayācata / tataḥ svasukhaniḥsaṅgo yācakapriyabāndhavaḥ / pūrayāmāsa viprasya sa rathena manoratham (9.48)

।। अथ बोधिसत्त्वः प्रीतमना रथादवतार्य स्वजनान्निर्यात्य रथवरं ब्राह्मणाय जालिनं कुमारमङ्केनादाय पद्भ्यामेवाध्वानं प्रत्यपद्यत । अविमनस्कैव च मद्री कृष्णाजिनां कुमारीमङ्केनादाय पृष्ठतो ऽन्वगच्छदेनम् । निमन्त्रयामासुरिव द्रुमास्तं हृद्यैः फलैरानमिताग्रशाखाः । पुण्यानुभावादभिवीक्षमाणाः शिष्या विनीता इव च प्रणेमुः ॥ ९.४९ ॥

// atha bodhisattvaḥ prītamanā rathādavatārya svajanānniryātya rathavaraṃ brāhmaṇāya jālinaṃ kumāramaṅkenādāya padbhyāmevādhvānaṃ pratyapadyata / avimanaskaiva ca madrī kṛṣṇājināṃ kumārīmaṅkenādāya pṛṣṭhato 'nvagacchadenam / nimantrayāmāsuriva drumāstaṃ hṛdyaiḥ phalairānamitāgraśākhāḥ / puṇyānubhāvādabhivīkṣamāṇāḥ śiṣyā vinītā iva ca praṇemuḥ (9.49)

।। हंसांसविक्षोभितपङ्कजानि किञ्जल्करेणुस्फुटपिञ्जराणि । प्रादुर्बभूवुश्च सरांसि तस्य तत्रैव यत्राभिचकाङ्क्ष वारि ॥ ९.५० ॥

// haṃsāṃsavikṣobhitapaṅkajāni kiñjalkareṇusphuṭapiñjarāṇi / prādurbabhūvuśca sarāṃsi tasya tatraiva yatrābhicakāṅkṣa vāri (9.50)

।। वितानशोभां दधिरे पयोदाः सुखः सुगन्धिः प्रववौ नभस्वान् । परिश्रमक्लेशममृष्यमाणा यक्षाश्च संचिक्षिपुरस्य मार्गम् ॥ ९.५१ ॥

// vitānaśobhāṃ dadhire payodāḥ sukhaḥ sugandhiḥ pravavau nabhasvān / pariśramakleśamamṛṣyamāṇā yakṣāśca saṃcikṣipurasya mārgam (9.51)

।। इति बोधिसत्त्व उद्यानगत इव पादचारविनोदनसुखमनुभवन्मार्गपरिखेदरसमनास्वाद्य सपुत्रदारः प्रान्त एव तु वङ्कपर्वतमपश्यत् । तत्र च पुष्पफलपल्लवालंकृतस्निग्धविविधरुचिरतरुवरनिचितं मदमुदितविहंगबहुविधरुतविनदं प्रवृत्तनृत्तबर्हिगणोपशोभितं प्रविचरितनैकमृगकुलं कृतपरिकरमिव विमलनीलसलिलया सरिता कुसुमरजो ऽरुणसुखपवनं तपोवनं वनचरकादेशितमार्गः प्रविश्य विश्वकर्मणा शक्रसंदेशात् स्वयमभिनिर्मितां मनोज्ञदर्शनां सर्वर्तुसुखां तत्र प्रविविक्तां पर्णशालामध्यावसत् । तस्मिन्वने दयितया परिचर्यमाणः शृण्वन्नयत्नमधुरांश्च सुतप्रलापान् । उद्यानसंस्थ इव विस्मृतराज्यचिन्तः संवत्सरार्धमधिकं स तपश्चचार ॥ ९.५२ ॥

// iti bodhisattva udyānagata iva pādacāravinodanasukhamanubhavanmārgaparikhedarasamanāsvādya saputradāraḥ prānta eva tu vaṅkaparvatamapaśyat / tatra ca puṣpaphalapallavālaṃkṛtasnigdhavividharucirataruvaranicitaṃ madamuditavihaṃgabahuvidharutavinadaṃ pravṛttanṛttabarhigaṇopaśobhitaṃ pravicaritanaikamṛgakulaṃ kṛtaparikaramiva vimalanīlasalilayā saritā kusumarajo 'ruṇasukhapavanaṃ tapovanaṃ vanacarakādeśitamārgaḥ praviśya viśvakarmaṇā śakrasaṃdeśāt svayamabhinirmitāṃ manojñadarśanāṃ sarvartusukhāṃ tatra praviviktāṃ parṇaśālāmadhyāvasat / tasminvane dayitayā paricaryamāṇaḥ śṛṇvannayatnamadhurāṃśca sutapralāpān / udyānasaṃstha iva vismṛtarājyacintaḥ saṃvatsarārdhamadhikaṃ sa tapaścacāra (9.52)

।। अथ कदाचिन्मूलफलार्थं गतायां राजपुत्र्यां पुत्रयोः परिपालननिमित्तमाश्रमपदमशून्यं कुर्वाणे राजपुत्रे मार्गरेणुपरुषीकृतचरणप्रजङ्घः परिश्रमक्षामनयनवदनो दण्डकाष्ठावबद्धस्कन्धावसक्तकमण्डलुर्ब्राह्मणः पत्न्याः परिचारकानयनार्थं समर्पितदृढसंदेशस्तं देशमुपजगाम । अथ बोधिसत्त्वश्चिरस्यार्थिजनं दृष्ट्वा ऽभिगतं मनःप्रहर्षात् समुपजायमाननयनवदनप्रसादः प्रत्युद्गम्य स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरं प्रवेश्य चैनमाश्रमपदं कृतातिथिसत्कारमागमनप्रयोजनमपृच्छत् । अथ स ब्राह्मणो भार्यानुरागादुत्सारितधैर्यलज्जः प्रतिग्रहमात्रसज्जो नियतमर्थमीदृशमुवाच - आलोको भवति यतः समश्च मार्गो लोको ऽयं व्रजति ततो न दुर्गमेण । प्रायो ऽस्मिञ्जगति तु मत्सरान्धकारेणान्ये न प्रणयपदानि मे वहन्ति ॥ ९.५३ ॥

// atha kadācinmūlaphalārthaṃ gatāyāṃ rājaputryāṃ putrayoḥ paripālananimittamāśramapadamaśūnyaṃ kurvāṇe rājaputre mārgareṇuparuṣīkṛtacaraṇaprajaṅghaḥ pariśramakṣāmanayanavadano daṇḍakāṣṭhāvabaddhaskandhāvasaktakamaṇḍalurbrāhmaṇaḥ patnyāḥ paricārakānayanārthaṃ samarpitadṛḍhasaṃdeśastaṃ deśamupajagāma / atha bodhisattvaścirasyārthijanaṃ dṛṣṭvā 'bhigataṃ manaḥpraharṣāt samupajāyamānanayanavadanaprasādaḥ pratyudgamya svāgatādipriyavacanapuraḥsaraṃ praveśya cainamāśramapadaṃ kṛtātithisatkāramāgamanaprayojanamapṛcchat / atha sa brāhmaṇo bhāryānurāgādutsāritadhairyalajjaḥ pratigrahamātrasajjo niyatamarthamīdṛśamuvāca - āloko bhavati yataḥ samaśca mārgo loko 'yaṃ vrajati tato na durgameṇa / prāyo 'smiñjagati tu matsarāndhakāreṇānye na praṇayapadāni me vahanti (9.53)

।। प्रदानशौर्योदितया यशःश्रिया गतं च गन्तव्यमशेषतस्तव । अतो ऽस्मि याच्ञाश्रममभ्युपेयिवान्प्रयच्छ तन्मे परिचारकौ सुतौ ॥ ९.५४ ॥

// pradānaśauryoditayā yaśaḥśriyā gataṃ ca gantavyamaśeṣatastava / ato 'smi yācñāśramamabhyupeyivānprayaccha tanme paricārakau sutau (9.54)

।। इत्युक्ते बोधिसत्त्वो महासत्त्वः दानप्रीतौ कृताभ्यासः प्रत्याख्यातुमशिक्षितः । ददामीत्यवदद् धृष्टं दयितौ तनयावपि ॥ ९.५५ ॥

// ityukte bodhisattvo mahāsattvaḥ dānaprītau kṛtābhyāsaḥ pratyākhyātumaśikṣitaḥ / dadāmītyavadad dhṛṣṭaṃ dayitau tanayāvapi (9.55)

।। स्वस्त्यस्तु । तत्किमिदानीमास्यत इति च ब्राह्मणेनाभिहितः स महासत्त्वः प्रदानकथाश्रवणोत्पतितविषादविप्लुताक्षयोः सुतयोः स्नेहावेगादवलम्बमानहृदयो बोधिसत्त्व उवाच - दत्तावेतौ मया तुभ्यं किं तु मातानयोर्गता । वनं मूलफलस्यार्थे सायमद्यागमिष्यति ॥ ९.५६ ॥

// svastyastu / tatkimidānīmāsyata iti ca brāhmaṇenābhihitaḥ sa mahāsattvaḥ pradānakathāśravaṇotpatitaviṣādaviplutākṣayoḥ sutayoḥ snehāvegādavalambamānahṛdayo bodhisattva uvāca - dattāvetau mayā tubhyaṃ kiṃ tu mātānayorgatā / vanaṃ mūlaphalasyārthe sāyamadyāgamiṣyati (9.56)

।। तया दृष्टावुपाघ्रातौ मालिनावभ्यलंकृतौ । इहैकरात्रं विश्रम्य श्वो नेतासि सुतौ मम ॥ ९.५७ ॥

// tayā dṛṣṭāvupāghrātau mālināvabhyalaṃkṛtau / ihaikarātraṃ viśramya śvo netāsi sutau mama (9.57)

।। ब्राह्मण उवाच - अलमनेनात्रभवतो निर्बन्धेन । गौणमेतद्धि नारीणां नाम वामा इति स्थितम् । स्याच्चैव दानविघ्नस्ते तेन वासं न रोचये ॥ ९.५८ ॥

// brāhmaṇa uvāca - alamanenātrabhavato nirbandhena / gauṇametaddhi nārīṇāṃ nāma vāmā iti sthitam / syāccaiva dānavighnaste tena vāsaṃ na rocaye (9.58)

।। बोधिसत्त्व उवाच - अलं दानविघ्नशङ्कया । सहधर्मचारिणी मम सा । यथा वात्रभवते रोचते । अपि च महाब्राह्मण, सुकुमारतया बाल्यात्परिचर्यास्वकौशलात् । कीदृशीं नाम कुर्यातां दासप्रीतिमिमौ तव ॥ ९.५९ ॥

// bodhisattva uvāca - alaṃ dānavighnaśaṅkayā / sahadharmacāriṇī mama sā / yathā vātrabhavate rocate / api ca mahābrāhmaṇa, sukumāratayā bālyātparicaryāsvakauśalāt / kīdṛśīṃ nāma kuryātāṃ dāsaprītimimau tava (9.59)

।। दृष्ट्वा त्वित्थंगतावेतौ शिबिराजः पितामहः । अद्धा दद्याद्यदिष्टं ते धनं निष्क्रयमेतयोः ॥ ९.६० ॥

// dṛṣṭvā tvitthaṃgatāvetau śibirājaḥ pitāmahaḥ / addhā dadyādyadiṣṭaṃ te dhanaṃ niṣkrayametayoḥ (9.60)

।। यतस्तद्विषयं साधु त्वमिमौ नेतुमर्हसि । एवं ह्यर्थेन महता धर्मेण च समेष्यसि ॥ ९.६१ ॥

// yatastadviṣayaṃ sādhu tvamimau netumarhasi / evaṃ hyarthena mahatā dharmeṇa ca sameṣyasi (9.61)

।। (ब्राह्मण उवाच) - न शक्ष्याम्यहमाशीविषदुरासदं विप्रियोपायनेन राजानमभिगन्तुम् । आच्छिन्द्यान्मदिमौ राजा दण्डं वा प्रणयेन्मयि । यतो नेष्याम्यहमिमौ ब्राह्मण्याः परिचारकौ ॥ ९.६२ ॥

// (brāhmaṇa uvāca) - na śakṣyāmyahamāśīviṣadurāsadaṃ vipriyopāyanena rājānamabhigantum / ācchindyānmadimau rājā daṇḍaṃ vā praṇayenmayi / yato neṣyāmyahamimau brāhmaṇyāḥ paricārakau (9.62)

।। अथ बोधिसत्त्वो यथेष्टमिदानीमित्वपरिसमाप्तार्थमुक्त्वा सानुनयमनुशिष्य तनयौ परिचर्यानुकूल्ये प्रतिग्रहार्थमभिप्रसारिते ब्राह्मणस्य पाणौ कमण्डलुमावर्जयामास । तस्य यत्नानुरोधेन पपाताम्बु कमण्डलोः । पद्मपत्राभिताम्राभ्यां नेत्राभ्यां स्वयमेव तु ॥ ९.६३ ॥

// atha bodhisattvo yatheṣṭamidānīmitvaparisamāptārthamuktvā sānunayamanuśiṣya tanayau paricaryānukūlye pratigrahārthamabhiprasārite brāhmaṇasya pāṇau kamaṇḍalumāvarjayāmāsa / tasya yatnānurodhena papātāmbu kamaṇḍaloḥ / padmapatrābhitāmrābhyāṃ netrābhyāṃ svayameva tu (9.63)

।। अथ स ब्राह्यणो लाभातिहर्षात् संभ्रमाकुलितमतिर्बोधिसत्त्वतनयापहरणत्वरया संक्षिप्तपदमाशीर्वचनमुक्त्वा निर्गम्यतामित्याज्ञाकर्कशेन वचसा कुमारावाश्रमपदान्निष्क्रामयितुमारेभे । अथ कुमारौ वियोगदुःखातिभारव्यथितहृदयौ पितरमभिप्रणम्य बाष्पोपरुध्यमाननयनावूचतुः - अम्बा च तात निष्क्रान्ता त्वं च नौ दातुमिच्छसि । यावत्तामपि पश्यावस्ततो दास्यति नौ भवान् ॥ ९.६४ ॥

// atha sa brāhyaṇo lābhātiharṣāt saṃbhramākulitamatirbodhisattvatanayāpaharaṇatvarayā saṃkṣiptapadamāśīrvacanamuktvā nirgamyatāmityājñākarkaśena vacasā kumārāvāśramapadānniṣkrāmayitumārebhe / atha kumārau viyogaduḥkhātibhāravyathitahṛdayau pitaramabhipraṇamya bāṣpoparudhyamānanayanāvūcatuḥ - ambā ca tāta niṣkrāntā tvaṃ ca nau dātumicchasi / yāvattāmapi paśyāvastato dāsyati nau bhavān (9.64)

।। अथ स ब्राह्मणः पुरा मातानयोरागच्छति, अस्य वा पुत्रस्नेहात् पश्चात्तापः संभवतीति विचिन्त्य पद्मकलापमिवानयोर्हस्तानाबध्य लतया संतर्जयन्विचेष्टमानौ पितरं प्रति व्यावर्तितवदनौ प्रकृतिसुकुमारौ कुमारौ प्रचकर्ष । अथ कृष्णाजिना कुमार्यपूर्वदुःखोपनिपातात् सस्वरं रुदती पितरमुवाच - अयं मां ब्राह्मणस्तात लतया हन्ति निर्दयः । न चायं ब्राह्मणो व्यक्तं धार्मिका ब्राह्मणाः किल ॥ ९.६५ ॥

// atha sa brāhmaṇaḥ purā mātānayorāgacchati, asya vā putrasnehāt paścāttāpaḥ saṃbhavatīti vicintya padmakalāpamivānayorhastānābadhya latayā saṃtarjayanviceṣṭamānau pitaraṃ prati vyāvartitavadanau prakṛtisukumārau kumārau pracakarṣa / atha kṛṣṇājinā kumāryapūrvaduḥkhopanipātāt sasvaraṃ rudatī pitaramuvāca - ayaṃ māṃ brāhmaṇastāta latayā hanti nirdayaḥ / na cāyaṃ brāhmaṇo vyaktaṃ dhārmikā brāhmaṇāḥ kila (9.65)

।। यक्षो ऽयं ब्राह्मणच्छद्मा नूनं हरति खादितुम् । नीयमानौ पिशाचेन तात किं नावुपेक्षसे ॥ ९.६६ ॥

// yakṣo 'yaṃ brāhmaṇacchadmā nūnaṃ harati khāditum / nīyamānau piśācena tāta kiṃ nāvupekṣase (9.66)

।। अथ जाली कुमारो मातरमनुशोचयन्नुवाच - नैवेदं मे तथा दुःखं यदयं हन्ति मां द्विजः । नापश्यमम्बां यत्त्वद्य तद्विदारयतीव माम् ॥ ९.६७ ॥

// atha jālī kumāro mātaramanuśocayannuvāca - naivedaṃ me tathā duḥkhaṃ yadayaṃ hanti māṃ dvijaḥ / nāpaśyamambāṃ yattvadya tadvidārayatīva mām (9.67)

।। रोदिष्यति चिरं नूनमम्बा शून्ये तपोवने । पुत्रशोकेन कृपणा हतशावेव चातकी ॥ ९.६८ ॥

// rodiṣyati ciraṃ nūnamambā śūnye tapovane / putraśokena kṛpaṇā hataśāveva cātakī (9.68)

।। अस्मदर्थे समाहृत्य वनान्मूलफलं बहु । भविष्यति कथं न्वम्बा दृष्ट्वा शून्यं तपोवनम् ॥ ९.६९ ॥

// asmadarthe samāhṛtya vanānmūlaphalaṃ bahu / bhaviṣyati kathaṃ nvambā dṛṣṭvā śūnyaṃ tapovanam (9.69)

।। इमे नावश्वकास्तात हस्तिका रथकाश्च ये । अतो ऽर्धं देयमम्बायै शोकं तेन विनेष्यति ॥ ९.७० ॥

// ime nāvaśvakāstāta hastikā rathakāśca ye / ato 'rdhaṃ deyamambāyai śokaṃ tena vineṣyati (9.70)

।। वन्द्यास्मद्वचनादम्बा वार्या शोकाच्च सर्वथा । दुर्लभं हि पुनस्तात तव तस्याश्च दर्शनम् ॥ ९.७१ ॥

// vandyāsmadvacanādambā vāryā śokācca sarvathā / durlabhaṃ hi punastāta tava tasyāśca darśanam (9.71)

।। एहि कृष्णे मरिष्यावः को न्वर्थो जीवितेन नौ । दत्तावावां नरेन्द्रेण ब्राह्मणाय धनैषिणे ॥ ९.७२ ॥

// ehi kṛṣṇe mariṣyāvaḥ ko nvartho jīvitena nau / dattāvāvāṃ narendreṇa brāhmaṇāya dhanaiṣiṇe (9.72)

।। इत्युक्त्वा जग्मतुः । अथ बोधिसत्त्वस्तेनातिकरुणेन तनयप्रलापेनाकम्पितमतिरपि क इदानीं दत्त्वानुतापं करिष्यतीति निष्प्रतीकारेण शोकाग्निना विनिर्दह्यमानहृदयो विषवेगमूर्च्छापरिगत इव समुपरुध्यमानचेतास्तत्रैव निषसाद । शीतलानिलव्यजनप्रतिलब्धसंज्ञश्च निष्कूजमिवाश्रमपदं तनयशून्यमभिवीक्ष्य बाष्पगद्गदसंनिरुद्धकण्ठ इत्यात्मगतमुवाच - पुत्राभिधाने हृदये समक्षं प्रहरन्मम । नाशङ्कत कथं नाम धिगलज्जो बत द्विजः ॥ ९.७३ ॥

// ityuktvā jagmatuḥ / atha bodhisattvastenātikaruṇena tanayapralāpenākampitamatirapi ka idānīṃ dattvānutāpaṃ kariṣyatīti niṣpratīkāreṇa śokāgninā vinirdahyamānahṛdayo viṣavegamūrcchāparigata iva samuparudhyamānacetāstatraiva niṣasāda / śītalānilavyajanapratilabdhasaṃjñaśca niṣkūjamivāśramapadaṃ tanayaśūnyamabhivīkṣya bāṣpagadgadasaṃniruddhakaṇṭha ityātmagatamuvāca - putrābhidhāne hṛdaye samakṣaṃ praharanmama / nāśaṅkata kathaṃ nāma dhigalajjo bata dvijaḥ (9.73)

।। पत्तिकावनुपानत्कौ सौकुमार्यात्क्लमासहौ । यास्यतः कथमध्वानं तस्य च प्रेष्यतां गतो ॥ ९.७४ ॥

// pattikāvanupānatkau saukumāryātklamāsahau / yāsyataḥ kathamadhvānaṃ tasya ca preṣyatāṃ gato (9.74)

।। मार्गश्रमपरिम्लानौ को ऽद्य विश्रामयिष्यति । क्षुत्तर्षदुःखाभिहतौ याचिष्येते कमेत्य वा ॥ ९.७५ ॥

// mārgaśramaparimlānau ko 'dya viśrāmayiṣyati / kṣuttarṣaduḥkhābhihatau yāciṣyete kametya vā (9.75)

।। मम तावदिदं दुःखं धीरतां कर्तुमिच्छतः । का त्ववस्था मम तयोः सुतयोः सुखवृद्धयोः ॥ ९.७६ ॥

// mama tāvadidaṃ duḥkhaṃ dhīratāṃ kartumicchataḥ / kā tvavasthā mama tayoḥ sutayoḥ sukhavṛddhayoḥ (9.76)

।। अहो पुत्रवियोगाग्निर्निर्दहत्येव मे मनः । सतां तु धर्मं संस्मृत्य को ऽनुतापं करिष्यति ॥ ९.७७ ॥

// aho putraviyogāgnirnirdahatyeva me manaḥ / satāṃ tu dharmaṃ saṃsmṛtya ko 'nutāpaṃ kariṣyati (9.77)

।। अथ मद्री विप्रियोपनिपातशंसिभिरनिष्टेर्निमित्तैरुपजनितवैमनस्या मूलफलान्यादाय क्षिप्रतरमागन्तुकामापि व्यालमृगोपरुध्यमानमार्गा चिरतरेणाश्रमपदमुपजगाम । उचितायां च प्रत्युद्गमनभूमावाक्रीडास्थाने च तनयावपश्यन्ती भृशतरमरतिवशमगात् । अनीप्सिताशङ्कितजातसंभ्रमा ततः सुतान्वेषणचञ्चलेक्षणा । प्रसक्तमाह्वानमसंपरिग्रहं तयोर्विदित्वा व्यलपच्छुचातुरा ॥ ९.७८ ॥

// atha madrī vipriyopanipātaśaṃsibhiraniṣṭernimittairupajanitavaimanasyā mūlaphalānyādāya kṣiprataramāgantukāmāpi vyālamṛgoparudhyamānamārgā ciratareṇāśramapadamupajagāma / ucitāyāṃ ca pratyudgamanabhūmāvākrīḍāsthāne ca tanayāvapaśyantī bhṛśataramarativaśamagāt / anīpsitāśaṅkitajātasaṃbhramā tataḥ sutānveṣaṇacañcalekṣaṇā / prasaktamāhvānamasaṃparigrahaṃ tayorviditvā vyalapacchucāturā (9.78)

।। समाजवद्यत्प्रतिभाति मे पुरा सुतप्रलापप्रतिनादितं वनम् । अदर्शनादद्य तयोस्तदेव मे प्रयाति कान्तारमिवाशरण्यताम् ॥ ९.७९ ॥

// samājavadyatpratibhāti me purā sutapralāpapratināditaṃ vanam / adarśanādadya tayostadeva me prayāti kāntāramivāśaraṇyatām (9.79)

।। किं नु खलु तौ कुमारौ - क्रीडाप्रसङ्गश्रमजातनिद्रौ सुप्तौ नु नष्टौ गहने वने वा । चिरान्मदभ्यागमनादतुष्टौ स्यातां क्वचिद् बालतया निलीनौ ॥ ९.८० ॥

// kiṃ nu khalu tau kumārau - krīḍāprasaṅgaśramajātanidrau suptau nu naṣṭau gahane vane vā / cirānmadabhyāgamanādatuṣṭau syātāṃ kvacid bālatayā nilīnau (9.80)

।। रुवन्ति कस्माच्च न पक्षिणो ऽप्यमी समाकुलास्तद्वधसाक्षिणो यदि । तरंगभङ्गैरविनीतकोपया हृतौ नु किं निम्नगयातिवेगया ॥ ९.८१ ॥

// ruvanti kasmācca na pakṣiṇo 'pyamī samākulāstadvadhasākṣiṇo yadi / taraṃgabhaṅgairavinītakopayā hṛtau nu kiṃ nimnagayātivegayā (9.81)

।। अपीदानीं मे वितथा मिथ्याविकल्पा भवेयुः । अपि राजपुत्राय सपुत्राय स्वस्ति स्यात् । अप्यनिष्टनिवेदिनां निमित्तानां मच्छरीर एव विपाको भवेत् । किं नु खल्विदमनिमित्तापवृत्तप्रहर्षमरतितमिस्रयावच्छाद्यमानं विद्रवतीव हृदयम् । विस्रस्यन्त इव मे गात्राणि । व्याकुला इव दिग्विभागाः । भ्रमतीव चेदं परिध्वस्तलक्ष्मीकं वनमिति । अथानुप्रविश्याश्रमपदमेकान्ते निक्षिप्य मूलफलं यथोपचारपुरःसरं भर्तारमभिगम्य क्व दारकाविति पप्रच्छ । अथ बोधिसत्त्वो जानानः स्नेहदुर्बलतां मातृहृदयस्य दुर्निवद्यत्वाच्च विप्रियस्य नैनां किंचिद्वक्तुं शशाक । जनस्य हि प्रियार्हस्य विप्रियाख्यानवह्निना । उपेत्य मनसस्तापः सघृणेन सुदुष्करः ॥ ९.८२ ॥

// apīdānīṃ me vitathā mithyāvikalpā bhaveyuḥ / api rājaputrāya saputrāya svasti syāt / apyaniṣṭanivedināṃ nimittānāṃ maccharīra eva vipāko bhavet / kiṃ nu khalvidamanimittāpavṛttapraharṣamaratitamisrayāvacchādyamānaṃ vidravatīva hṛdayam / visrasyanta iva me gātrāṇi / vyākulā iva digvibhāgāḥ / bhramatīva cedaṃ paridhvastalakṣmīkaṃ vanamiti / athānupraviśyāśramapadamekānte nikṣipya mūlaphalaṃ yathopacārapuraḥsaraṃ bhartāramabhigamya kva dārakāviti papraccha / atha bodhisattvo jānānaḥ snehadurbalatāṃ mātṛhṛdayasya durnivadyatvācca vipriyasya naināṃ kiṃcidvaktuṃ śaśāka / janasya hi priyārhasya vipriyākhyānavahninā / upetya manasastāpaḥ saghṛṇena suduṣkaraḥ (9.82)

।। अथ मद्री व्यक्तमकुशलं मे पुत्रयोः, यदयमेवं तूप्णींभूतः शोकदैन्यानुवृत्त्यैवेत्यवधार्य समन्ततः क्षिप्तचित्तेव विलोक्याश्रमपदं तनयावपश्यन्ती सबाष्पगद्गदं पुनरुवाच - दारकौ च न पश्यामि त्वं च मां नाभिभाषसे । हता खल्वहं कृपणा विप्रियं हि न कथ्यते ॥ ९.८३ ॥

// atha madrī vyaktamakuśalaṃ me putrayoḥ, yadayamevaṃ tūpṇīṃbhūtaḥ śokadainyānuvṛttyaivetyavadhārya samantataḥ kṣiptacitteva vilokyāśramapadaṃ tanayāvapaśyantī sabāṣpagadgadaṃ punaruvāca - dārakau ca na paśyāmi tvaṃ ca māṃ nābhibhāṣase / hatā khalvahaṃ kṛpaṇā vipriyaṃ hi na kathyate (9.83)

।। इत्युक्त्वा शोकाग्निना परिगतहृदया छिन्नमूलेव लता निपपात । पतन्तीमेव चैनां परिगृह्य बोधिसत्त्वस्तृणशयनमानीय शीताभिरद्भिः परिषिच्य प्रत्यागतप्राणां समाश्वासयन्नुवाच - सहसैव न ते मद्रि दुःखमाख्यातवानहम् । न हि संभाव्यते धैर्यं मनसि स्नेहदुर्बले ॥ ९.८४ ॥

// ityuktvā śokāgninā parigatahṛdayā chinnamūleva latā nipapāta / patantīmeva caināṃ parigṛhya bodhisattvastṛṇaśayanamānīya śītābhiradbhiḥ pariṣicya pratyāgataprāṇāṃ samāśvāsayannuvāca - sahasaiva na te madri duḥkhamākhyātavānaham / na hi saṃbhāvyate dhairyaṃ manasi snehadurbale (9.84)

।। जरादारिद्र्यदुःखार्तो ब्राह्मणो मामुपागमत् । तस्मै दत्तौ मया पुत्रौ समाश्वसिहि मा शुचः ॥ ९.८५ ॥

// jarādāridryaduḥkhārto brāhmaṇo māmupāgamat / tasmai dattau mayā putrau samāśvasihi mā śucaḥ (9.85)

।। मां पश्य मद्रि मा पुत्रौ परिदेवीश्च देवि मा । पुत्रशोकसशल्ये मे प्रहार्षीरिव मा हृदि ॥ ९.८६ ॥

// māṃ paśya madri mā putrau paridevīśca devi mā / putraśokasaśalye me prahārṣīriva mā hṛdi (9.86)

।। याचितेन कथं शक्यं न दातुमपि जीवितम् । अनुमोदस्व तद् भद्रे पुत्रदानमिदं मम ॥ ९.८७ ॥

// yācitena kathaṃ śakyaṃ na dātumapi jīvitam / anumodasva tad bhadre putradānamidaṃ mama (9.87)

।। तच्छ्रुत्वा मद्री पुत्रविनाशशङ्काव्यथितहृदया पुत्रयोर्जीवितप्रवृत्तिश्रवणात् प्रतनूभूतशोकक्लमा भर्तुरधृतिपरिहारार्थं प्रमृज्य नयने सविस्मयमुदीक्षमाणा भर्तारमुवाच - आश्चर्यं । किं बहुना नूनं विस्मयवक्तव्यचेतसो ऽपि दिवौकसः । यदित्यलब्धप्रसरस्तव चेतसि मत्सरः ॥ ९.८८ ॥

// tacchrutvā madrī putravināśaśaṅkāvyathitahṛdayā putrayorjīvitapravṛttiśravaṇāt pratanūbhūtaśokaklamā bharturadhṛtiparihārārthaṃ pramṛjya nayane savismayamudīkṣamāṇā bhartāramuvāca - āścaryaṃ / kiṃ bahunā nūnaṃ vismayavaktavyacetaso 'pi divaukasaḥ / yadityalabdhaprasarastava cetasi matsaraḥ (9.88)

।। तथा हि दिक्षु प्रसृतप्रतिस्वनैः समन्ततो दैवतदुन्दुभिस्वनैः । प्रसक्तविस्पष्टपदाक्षरं नभस्तवैव कीर्तिग्रथनादरादभूत् ॥ ९.८९ ॥

// tathā hi dikṣu prasṛtapratisvanaiḥ samantato daivatadundubhisvanaiḥ / prasaktavispaṣṭapadākṣaraṃ nabhastavaiva kīrtigrathanādarādabhūt (9.89)

।। प्रकम्पिशैलेन्द्रपयोधरा धरा मदादिवाभूदभिवृद्धवेपथुः । दिवः पतद्भिः कुसुमैश्च काञ्चनैः सविद्युदुद्योतमिवाभवन्नभः ॥ ९.९० ॥

// prakampiśailendrapayodharā dharā madādivābhūdabhivṛddhavepathuḥ / divaḥ patadbhiḥ kusumaiśca kāñcanaiḥ savidyududyotamivābhavannabhaḥ (9.90)

।। तदलं शोकदैन्येन दत्त्वा चित्तं प्रसादय । निपानभूतो लोकानां दातैव च पुनर्भव ॥ ९.९१ ॥

// tadalaṃ śokadainyena dattvā cittaṃ prasādaya / nipānabhūto lokānāṃ dātaiva ca punarbhava (9.91)

।। अथ शक्रो देवेन्द्रः क्षितितलचलनादाकम्पिते विविधरत्नप्रभोद्भासिनि सुमेरौ पर्वतराजे किमिदमिति समुत्पन्नविमर्शो विस्मयोत्फुल्लनयनेभ्यो लोकपालेभ्यः पृथिवीकम्पकारणं विश्वन्तरपुत्रदानमुपलभ्य प्रहर्षविस्मयाघूर्णितमनाः प्रभातायां तस्यां रजन्यां ब्राह्मणरूपी विश्वन्तरमर्थिवदभ्यगच्छत् । कृतातिथिसत्कारश्च बोधिसत्त्वेन केनार्थ इत्युपनिमन्त्रितो भार्यामेनमयाचत - महाह्रदेष्वम्भ इवोपशोषं न दानधर्मः समुपैति सत्सु । याचे ततस्त्वां सुरसन्निभा या भार्यामिमामहंसि तत्प्रदातुम् ॥ ९.९२ ॥

// atha śakro devendraḥ kṣititalacalanādākampite vividharatnaprabhodbhāsini sumerau parvatarāje kimidamiti samutpannavimarśo vismayotphullanayanebhyo lokapālebhyaḥ pṛthivīkampakāraṇaṃ viśvantaraputradānamupalabhya praharṣavismayāghūrṇitamanāḥ prabhātāyāṃ tasyāṃ rajanyāṃ brāhmaṇarūpī viśvantaramarthivadabhyagacchat / kṛtātithisatkāraśca bodhisattvena kenārtha ityupanimantrito bhāryāmenamayācata - mahāhradeṣvambha ivopaśoṣaṃ na dānadharmaḥ samupaiti satsu / yāce tatastvāṃ surasannibhā yā bhāryāmimāmahaṃsi tatpradātum (9.92)

।। अविमना एव तु बोधिसत्त्वस्तथेत्यस्मै प्रतिशुश्राव । ततः स वामेन करेण मद्रीमादाय सव्येन कमण्डलुं च । न्यपातयत्तस्य जलं कराग्रे मनोभुवश्चेतसि शोकवह्निम् ॥ ९.९३ ॥

// avimanā eva tu bodhisattvastathetyasmai pratiśuśrāva / tataḥ sa vāmena kareṇa madrīmādāya savyena kamaṇḍaluṃ ca / nyapātayattasya jalaṃ karāgre manobhuvaścetasi śokavahnim (9.93)

।। चुकोप मद्री न तु नो रुरोद विवेद सा तस्य हि तं स्वभावम् । अपूर्वदुःखातिभरातुरा तु तं प्रेक्षमाणा लिखितेव तस्थौ ॥ ९.९४ ॥

// cukopa madrī na tu no ruroda viveda sā tasya hi taṃ svabhāvam / apūrvaduḥkhātibharāturā tu taṃ prekṣamāṇā likhiteva tasthau (9.94)

।। तद् दृष्ट्वा परमविस्मयाक्रान्तहृदयः शक्रो देवानामिन्द्रस्तं महासत्त्वमभिष्टुवन्नुवाच - अहो विकृष्टान्तरता सदसद्धर्मयोर्यथा । श्रद्धातुमपि कर्मेदं का शक्तिरकृतात्मनाम् ॥ ९.९५ ॥

// tad dṛṣṭvā paramavismayākrāntahṛdayaḥ śakro devānāmindrastaṃ mahāsattvamabhiṣṭuvannuvāca - aho vikṛṣṭāntaratā sadasaddharmayoryathā / śraddhātumapi karmedaṃ kā śaktirakṛtātmanām (9.95)

।। अवीतरागेण सता पुत्रदारमतिप्रियम् । निःसङ्गमिति दातव्यं का नामेयमुदात्तता ॥ ९.९६ ॥

// avītarāgeṇa satā putradāramatipriyam / niḥsaṅgamiti dātavyaṃ kā nāmeyamudāttatā (9.96)

।। असंशयं त्वद्गुणरक्तसंकथैः प्रकीर्यमाणेषु यशस्सु दिक्षु ते । तिरोभविष्यन्त्यपरा यशःश्रियः पतंगतेजस्सु यथान्यदीप्तयः ॥ ९.९७ ॥

// asaṃśayaṃ tvadguṇaraktasaṃkathaiḥ prakīryamāṇeṣu yaśassu dikṣu te / tirobhaviṣyantyaparā yaśaḥśriyaḥ pataṃgatejassu yathānyadīptayaḥ (9.97)

।। तस्य ते ऽभ्यनुमोदन्ते कर्मेदमतिमानुषम् । यक्षगन्धर्वभुजगास्त्रिदशाश्च सवासवाः ॥ ९.९८ ॥

// tasya te 'bhyanumodante karmedamatimānuṣam / yakṣagandharvabhujagāstridaśāśca savāsavāḥ (9.98)

।। इत्युक्त्वा शक्रः स्वमेव वपुरभिज्वलदास्थाय शक्रो ऽहमस्मीति च निवेद्यात्मानं बोधिसत्त्वमुवाच - तुभ्यमेव प्रयच्छामि मद्रीं भार्यामिमामहम् । व्यतीत्य न हि शीतांशुं चन्द्रिका स्थातुमर्हति ॥ ९.९९ ॥

// ityuktvā śakraḥ svameva vapurabhijvaladāsthāya śakro 'hamasmīti ca nivedyātmānaṃ bodhisattvamuvāca - tubhyameva prayacchāmi madrīṃ bhāryāmimāmaham / vyatītya na hi śītāṃśuṃ candrikā sthātumarhati (9.99)

।। तन्मा चिन्तां पुत्रयोर्विप्रयोगाद्राज्यभ्रंशान्मा च संतापमागाः । सार्धं ताभ्यामभ्युपेतः पिता ते कर्ता राज्यं त्वत्सनाथं सनाथम् ॥ ९.१०० ॥

// tanmā cintāṃ putrayorviprayogādrājyabhraṃśānmā ca saṃtāpamāgāḥ / sārdhaṃ tābhyāmabhyupetaḥ pitā te kartā rājyaṃ tvatsanāthaṃ sanātham (9.100)