8. Jatakamala — chapter 8

।। तदेवं तपोवनस्थानामप्यलंकारस्त्यागशौर्यं प्रागेव गृहस्थानामिति त्यागशौर्येणालंकर्तव्य एवात्मा सत्पुरुषेणेति । दानपतिसंप्रहर्षणायामप्युन्नेयं लोभद्वेषमोहबाल्यविगर्हायां कल्याणमित्रसंपर्कगुणे संतोषकथायां तथागतमाहात्म्ये च । एवं पूर्वजन्मस्वपि सुभाषितरत्नातिशयाकरः स भगवान् प्रागेव संबुद्ध इति । इत्यगस्त्यजातकं सप्तमम् । ८. मैत्रीबलजातकम् न परदुःखातुराः स्वसुखमवेक्षन्ते महाकारुणिकाः । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल स्वमाहात्म्यकारुण्याभिप्रपन्नो जगत्परित्राणाध्याशयः, प्रदानदमनियमसौरत्यादिभिर्लोकानुग्रहानुकूलैर्गुणातिशयैरभिवर्धमानः सर्वसत्त्वमैत्रमना मैत्रबलो नाम राजा बभूव । दुःखं सुखं वा यदभूत्प्रजानां तस्यापि राज्ञस्तदभूत्तथैव । अतः प्रजारक्षणदक्षिणो ऽसौ शस्त्रं च शास्त्रं च पराममर्श ॥ ८.१ ॥

// tadevaṃ tapovanasthānāmapyalaṃkārastyāgaśauryaṃ prāgeva gṛhasthānāmiti tyāgaśauryeṇālaṃkartavya evātmā satpuruṣeṇeti / dānapatisaṃpraharṣaṇāyāmapyunneyaṃ lobhadveṣamohabālyavigarhāyāṃ kalyāṇamitrasaṃparkaguṇe saṃtoṣakathāyāṃ tathāgatamāhātmye ca / evaṃ pūrvajanmasvapi subhāṣitaratnātiśayākaraḥ sa bhagavān prāgeva saṃbuddha iti / ityagastyajātakaṃ saptamam / 8. maitrībalajātakam na paraduḥkhāturāḥ svasukhamavekṣante mahākāruṇikāḥ / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila svamāhātmyakāruṇyābhiprapanno jagatparitrāṇādhyāśayaḥ, pradānadamaniyamasauratyādibhirlokānugrahānukūlairguṇātiśayairabhivardhamānaḥ sarvasattvamaitramanā maitrabalo nāma rājā babhūva / duḥkhaṃ sukhaṃ vā yadabhūtprajānāṃ tasyāpi rājñastadabhūttathaiva / ataḥ prajārakṣaṇadakṣiṇo 'sau śastraṃ ca śāstraṃ ca parāmamarśa (8.1)

।। नरेन्द्रचूडाधृतशासनस्य तस्य त्वलङ्कारवदास शस्त्रम् । विस्पष्टरूपं ददृशे च शास्त्रं नयेषु लोकस्य हितोदयेषु ॥ ८.२ ॥

// narendracūḍādhṛtaśāsanasya tasya tvalaṅkāravadāsa śastram / vispaṣṭarūpaṃ dadṛśe ca śāstraṃ nayeṣu lokasya hitodayeṣu (8.2)

।। विनिग्रहप्रग्रहयोः प्रवृत्तिर्धर्मोपरोधं न चकार तस्य । हिताशयत्वान्नयनैपुणाच्च परीक्षकस्येव पितुः प्रजासु ॥ ८.३ ॥

// vinigrahapragrahayoḥ pravṛttirdharmoparodhaṃ na cakāra tasya / hitāśayatvānnayanaipuṇācca parīkṣakasyeva pituḥ prajāsu (8.3)

।। तस्यैवं धर्मेण प्रजाः पालयतः सत्यत्यागोपशमप्रज्ञादिभिश्च परहितपरिणामनात्सविशेषोदात्तक्रमैर्बोधिसम्भारविधिभिरभिवर्धमानस्य कदाचित्कस्मिंश्चिदपराधे यक्षाणामधिपतिना स्वविषयात्प्रव्राजिता ओजोहाराः पञ्च यक्षाः परवधदक्षास्तद्विषयमभिजग्मुः । व्यपगतसर्वोपद्रवत्वाच्च नित्यप्रवृत्तविविधोत्सवं परया सम्पदा समुपेतरूपं प्रमुदिततुष्टपुष्टजनमभिसमीक्ष्य तद्विषयं तन्निवासिनां पुरुषाणामोजांस्यपहर्तुं तेषामभिलाषो बभूव । ते परेणापि यत्नेन सम्प्रवृत्ताः स्वकर्मणि । नैव तद्विषयस्थानां हर्तुमोजः प्रसेहिरे ॥ ८.४ ॥

// tasyaivaṃ dharmeṇa prajāḥ pālayataḥ satyatyāgopaśamaprajñādibhiśca parahitapariṇāmanātsaviśeṣodāttakramairbodhisambhāravidhibhirabhivardhamānasya kadācitkasmiṃścidaparādhe yakṣāṇāmadhipatinā svaviṣayātpravrājitā ojohārāḥ pañca yakṣāḥ paravadhadakṣāstadviṣayamabhijagmuḥ / vyapagatasarvopadravatvācca nityapravṛttavividhotsavaṃ parayā sampadā samupetarūpaṃ pramuditatuṣṭapuṣṭajanamabhisamīkṣya tadviṣayaṃ tannivāsināṃ puruṣāṇāmojāṃsyapahartuṃ teṣāmabhilāṣo babhūva / te pareṇāpi yatnena sampravṛttāḥ svakarmaṇi / naiva tadviṣayasthānāṃ hartumojaḥ prasehire (8.4)

।। तस्य प्रभावातिशयान्नृपस्य ममेति यत्रैव बभूव बुद्धिः । सैवास्य रक्षा परमास तस्मादोजांसि हर्तुं न विषेहिरे ते ॥ ८.५ ॥

// tasya prabhāvātiśayānnṛpasya mameti yatraiva babhūva buddhiḥ / saivāsya rakṣā paramāsa tasmādojāṃsi hartuṃ na viṣehire te (8.5)

।। यदा च परमपि प्रयत्नं कुर्वन्तो नैव शक्नुवन्ति स्म कस्यचिद्विषयनिवासिनो जनस्यौजो ऽपहर्तुमथ तेषां परस्परमवेक्ष्यैतदभूत् । किं नु खल्विदं मार्षाः । अस्मत्प्रभावप्रतिघातयोग्या विद्यातपःसिद्धिमया विशेषाः । न सन्ति चैषामथ चाद्य सर्वे व्यर्थाभिधानत्वमुपागताः स्मः ॥ ८.६ ॥

// yadā ca paramapi prayatnaṃ kurvanto naiva śaknuvanti sma kasyacidviṣayanivāsino janasyaujo 'pahartumatha teṣāṃ parasparamavekṣyaitadabhūt / kiṃ nu khalvidaṃ mārṣāḥ / asmatprabhāvapratighātayogyā vidyātapaḥsiddhimayā viśeṣāḥ / na santi caiṣāmatha cādya sarve vyarthābhidhānatvamupāgatāḥ smaḥ (8.6)

।। अथ ते यक्षा ब्राह्मणवर्णमात्मानमभिनिर्माय समनुचरन्तो ददृशुः प्रत्यरण्यचरमन्यतमं गोपालकं सशाद्वले छायाद्रुममूले सोपानत्कं संनिषण्णं सपल्लवैर्वनतरुकुसुमैर्विरचितां मालामुद्वहन्तं दक्षिणतो विन्यस्तदण्डपरशुमेकाकिनं रज्जुवर्तनव्यापृतं प्रक्ष्वेडितविलासेन गायन्तमासीनम् । समुपेत्य चैनमूचुः - थथथददकाकाकाका । भो गवां संरक्षाधिकृत एवं विविक्ते निर्जनसम्पाते ऽस्मिन्नरण्ये विचरन्नेवमेकाकी कथं न बिभेषीति । स तानालोक्याब्रवीत् - कुतो वा भेतव्यमिति । यक्षा ऊचुः - किं त्वया न श्रूतपूर्वा यक्षराक्षसानां पिशाचानां वा निसर्गरौद्रा प्रकृतिरिति? सहायमध्ये ऽपि हि वर्तमानो विद्यातपःस्वस्त्ययनैरुपेतः । येभ्यः कथञ्चित्परिमोक्षमेति शौर्यादवज्ञातभयो ऽपि लोकः ॥ ८.७ ॥

// atha te yakṣā brāhmaṇavarṇamātmānamabhinirmāya samanucaranto dadṛśuḥ pratyaraṇyacaramanyatamaṃ gopālakaṃ saśādvale chāyādrumamūle sopānatkaṃ saṃniṣaṇṇaṃ sapallavairvanatarukusumairviracitāṃ mālāmudvahantaṃ dakṣiṇato vinyastadaṇḍaparaśumekākinaṃ rajjuvartanavyāpṛtaṃ prakṣveḍitavilāsena gāyantamāsīnam / samupetya cainamūcuḥ - thathathadadakākākākā / bho gavāṃ saṃrakṣādhikṛta evaṃ vivikte nirjanasampāte 'sminnaraṇye vicarannevamekākī kathaṃ na bibheṣīti / sa tānālokyābravīt - kuto vā bhetavyamiti / yakṣā ūcuḥ - kiṃ tvayā na śrūtapūrvā yakṣarākṣasānāṃ piśācānāṃ vā nisargaraudrā prakṛtiriti? sahāyamadhye 'pi hi vartamāno vidyātapaḥsvastyayanairupetaḥ / yebhyaḥ kathañcitparimokṣameti śauryādavajñātabhayo 'pi lokaḥ (8.7)

।। तेभ्यो नृमेदःपिशिताशनेभ्यः कथं भयं ते ऽस्ति न राक्षसेभ्यः । विविक्तगम्भीरभयानकेषु सहायहीनस्य वनान्तरेषु ॥ ८.८ ॥

// tebhyo nṛmedaḥpiśitāśanebhyaḥ kathaṃ bhayaṃ te 'sti na rākṣasebhyaḥ / viviktagambhīrabhayānakeṣu sahāyahīnasya vanāntareṣu (8.8)

।। इत्युक्ते स गोपालकः प्रहस्यैनानुवाच - जनः स्वस्त्ययनेनायं महता परिपाल्यते । देवेन्द्रेणाप्यशक्यो ऽयं किं पुनः पिशिताशनैः ॥ ८.९ ॥

// ityukte sa gopālakaḥ prahasyainānuvāca - janaḥ svastyayanenāyaṃ mahatā paripālyate / devendreṇāpyaśakyo 'yaṃ kiṃ punaḥ piśitāśanaiḥ (8.9)

।। तेन गेह इवारण्ये रात्रावपि यथा दिवा । जनान्त इव चैको ऽपि निर्भयो विचराम्यहम् ॥ ८.१० ॥

// tena geha ivāraṇye rātrāvapi yathā divā / janānta iva caiko 'pi nirbhayo vicarāmyaham (8.10)

।। अथैनं ते यक्षाः कुतूहलप्राबल्यात्सादरमुत्साहयन्त इवोचुः - तत्कथय कथय तावद्भद कीदृशो ऽयं युष्माकं स्वस्त्ययनविशेष इति । स तान्प्रहसन्नुवाच - श्रूयतां यादृशो ऽयमस्माकमत्यद्भूतः स्वस्त्ययनविशेषः । कनकगिरिशिलाविशालवक्षाः शरदमलेन्दुमनोज्ञवक्त्रशोभः । कनकपरिघपीनलम्बबाहुर्वृषभनिभेक्षणविक्रमो नरेन्द्रः ॥ ८.११ ॥

// athainaṃ te yakṣāḥ kutūhalaprābalyātsādaramutsāhayanta ivocuḥ - tatkathaya kathaya tāvadbhada kīdṛśo 'yaṃ yuṣmākaṃ svastyayanaviśeṣa iti / sa tānprahasannuvāca - śrūyatāṃ yādṛśo 'yamasmākamatyadbhūtaḥ svastyayanaviśeṣaḥ / kanakagiriśilāviśālavakṣāḥ śaradamalendumanojñavaktraśobhaḥ / kanakaparighapīnalambabāhurvṛṣabhanibhekṣaṇavikramo narendraḥ (8.11)

।। ईदृशो ऽस्माकं स्वस्त्ययनविशेषः । इत्युक्त्वा सामर्षविस्मयस्तान् यक्षानवेक्षमाणः पुनरुवाच - आश्चर्यं बतेदम् । एवं प्रकाशो नृपतिप्रभावः कथं नु वः श्रोत्रपथं न यातः । अत्यद्भुतत्वादथवा श्रुतो ऽपि भवत्सु विप्रत्ययतो न रूढः ॥ ८.१२ ॥

// īdṛśo 'smākaṃ svastyayanaviśeṣaḥ / ityuktvā sāmarṣavismayastān yakṣānavekṣamāṇaḥ punaruvāca - āścaryaṃ batedam / evaṃ prakāśo nṛpatiprabhāvaḥ kathaṃ nu vaḥ śrotrapathaṃ na yātaḥ / atyadbhutatvādathavā śruto 'pi bhavatsu vipratyayato na rūḍhaḥ (8.12)

।। शङ्के गुणान्वेषणविक्लवो वा देशी जनो ऽसावकुतूहलो वा । विवर्जितो भाग्यपरिक्षयाद्वा कीर्त्या नरेन्द्रस्य यतो ऽभ्युपैत ॥ ८.१३ ॥

// śaṅke guṇānveṣaṇaviklavo vā deśī jano 'sāvakutūhalo vā / vivarjito bhāgyaparikṣayādvā kīrtyā narendrasya yato 'bhyupaita (8.13)

।। तदस्ति वो भाग्यशेषं यत्तादृशाद्देशकान्तारादिहागताः स्थ । यक्षा ऊचुः - भद्रमुख कथय किंकृतो ऽयमस्य राज्ञः प्रभावो यदस्यामानुषा न प्रसहन्ते विषयवासिनं जनं हिंसितुमिति । गोपालक उवाच - स्वमाहात्म्याधिगतः प्रभावो ऽयमस्माकं महाराजस्य । पश्यत महाब्राह्मणाः मैत्री तस्य बलं ध्वजाग्रशबलं त्वाचारमात्रं बलं नासौ वेत्ति रूषं न चाह परुषं सम्यक् च गां रक्षति । धर्मस्तस्य नयो न नीतिनिकृतिः पूजार्थमर्थः सताम् इत्याश्चर्यमयो ऽपि दुर्जनधनं गर्वं च नालम्बते ॥ ८.१४ ॥

// tadasti vo bhāgyaśeṣaṃ yattādṛśāddeśakāntārādihāgatāḥ stha / yakṣā ūcuḥ - bhadramukha kathaya kiṃkṛto 'yamasya rājñaḥ prabhāvo yadasyāmānuṣā na prasahante viṣayavāsinaṃ janaṃ hiṃsitumiti / gopālaka uvāca - svamāhātmyādhigataḥ prabhāvo 'yamasmākaṃ mahārājasya / paśyata mahābrāhmaṇāḥ maitrī tasya balaṃ dhvajāgraśabalaṃ tvācāramātraṃ balaṃ nāsau vetti rūṣaṃ na cāha paruṣaṃ samyak ca gāṃ rakṣati / dharmastasya nayo na nītinikṛtiḥ pūjārthamarthaḥ satām ityāścaryamayo 'pi durjanadhanaṃ garvaṃ ca nālambate (8.14)

।। एवमादिगुणशतसमुदितो ऽयमस्माकं स्वामी । तेनास्य न प्रसहन्ते विषयनिवासिनं जनं हिंसितुमुपद्रवाः । अपि च । कियदहं वः शक्ष्यामि वक्तुम् । नृपतिगुणश्रवणकौतूहलैस्तु भवद्भिर्नगरमेव युक्तं प्रवेष्टुं स्यात् । तत्र हि भवन्तः स्वधर्मानुरागाद्व्यवस्थितार्यमर्यादं नित्यक्षेमसुभिक्षत्वात्प्रमुदितसमृद्धमनुद्धतोदात्तवेषमभ्यागतातिथिजनविशेषवत्सलं नृपतिगुणाक्षिप्तहृदयं तत्कीर्त्याश्रयाः स्तुतीर्मङ्गलमिव स्वस्त्ययनमिव च प्रहर्षादभ्यस्यन्तं जनं दृष्ट्वा राज्ञो गुणविस्तरमनुमास्यन्ते । सत्यां च गुणबहुमानोद्भावनायां तद्दिदृक्षया यूयमवश्यं तद्गुणप्रत्यक्षिणो भविष्यथेति । अथ ते यक्षाः स्वप्रभावप्रतिघातात्तस्मिन्नाजनि सामर्षहृदया भावप्रयुक्तयापि युक्तया तया तद्गुणकथया नैव मार्दवमुपजग्मुः । प्रायेण खलु मन्दानाममर्षज्वलितं मनः । यस्मिन्वस्तुनि तत्कीर्त्या तद्विशेषेण दह्यते ॥ ८.१५ ॥

// evamādiguṇaśatasamudito 'yamasmākaṃ svāmī / tenāsya na prasahante viṣayanivāsinaṃ janaṃ hiṃsitumupadravāḥ / api ca / kiyadahaṃ vaḥ śakṣyāmi vaktum / nṛpatiguṇaśravaṇakautūhalaistu bhavadbhirnagarameva yuktaṃ praveṣṭuṃ syāt / tatra hi bhavantaḥ svadharmānurāgādvyavasthitāryamaryādaṃ nityakṣemasubhikṣatvātpramuditasamṛddhamanuddhatodāttaveṣamabhyāgatātithijanaviśeṣavatsalaṃ nṛpatiguṇākṣiptahṛdayaṃ tatkīrtyāśrayāḥ stutīrmaṅgalamiva svastyayanamiva ca praharṣādabhyasyantaṃ janaṃ dṛṣṭvā rājño guṇavistaramanumāsyante / satyāṃ ca guṇabahumānodbhāvanāyāṃ taddidṛkṣayā yūyamavaśyaṃ tadguṇapratyakṣiṇo bhaviṣyatheti / atha te yakṣāḥ svaprabhāvapratighātāttasminnājani sāmarṣahṛdayā bhāvaprayuktayāpi yuktayā tayā tadguṇakathayā naiva mārdavamupajagmuḥ / prāyeṇa khalu mandānāmamarṣajvalitaṃ manaḥ / yasminvastuni tatkīrtyā tadviśeṣeṇa dahyate (8.15)

।। प्रदानप्रियतां तु समभिवीक्ष्य तस्य राज्ञस्ते यक्षास्तदपकारचिकीर्षवः समभिगम्य राजानं सन्दर्शनकाले भोजनमयाचन्त । अथ स राजा प्रमुदितमनास्तदधिकृतान्पुरुषान्समादिदेशक्षिप्रमभिरुचितं भोजनं ब्राह्मणेभ्यो दीयतामिति । अथ ते यक्षाः समुपहृतं राजार्हमपि भोजनं हरिततृणमिव व्याघ्रा नैव प्रत्यगृह्णन्नैवंविधं भोजनं वयमश्नीम इति । तच्छ्रुत्वा स राजा समभिगम्यैनानब्रवीत् - अथ कीदृशं भोजनं युष्माकमुपशेते? यावत्तादृशमन्विष्यतामिति । यक्षा ऊचुः - प्रत्यग्रोष्माणि मांसानि नराणां रुधिराणि च । इत्यन्नपानं पद्माक्ष यक्षाणामक्षतव्रत ॥ ८.१६ ॥

// pradānapriyatāṃ tu samabhivīkṣya tasya rājñaste yakṣāstadapakāracikīrṣavaḥ samabhigamya rājānaṃ sandarśanakāle bhojanamayācanta / atha sa rājā pramuditamanāstadadhikṛtānpuruṣānsamādideśakṣipramabhirucitaṃ bhojanaṃ brāhmaṇebhyo dīyatāmiti / atha te yakṣāḥ samupahṛtaṃ rājārhamapi bhojanaṃ haritatṛṇamiva vyāghrā naiva pratyagṛhṇannaivaṃvidhaṃ bhojanaṃ vayamaśnīma iti / tacchrutvā sa rājā samabhigamyainānabravīt - atha kīdṛśaṃ bhojanaṃ yuṣmākamupaśete? yāvattādṛśamanviṣyatāmiti / yakṣā ūcuḥ - pratyagroṣmāṇi māṃsāni narāṇāṃ rudhirāṇi ca / ityannapānaṃ padmākṣa yakṣāṇāmakṣatavrata (8.16)

।। इत्युक्त्वा दंष्ट्राकरालवदनानि दीप्तपिङ्गल केकररौद्रनयनानि स्फुटितचिपिटविरूपघोणानि ज्वलदनलकपिलकेशश्मश्रूणि सजलजलधरान्धकाराणि विकृतभीषणानि स्वान्येव वपूंषि प्रत्यपद्यन्त । समभिवीक्ष्य चैनान्स राजापिशाचाः खल्विमे न मानुषास्तेनास्मदीयमन्नपानं नाभिलषन्तीति निश्चयमुपजगाम । अथ तस्य नरेन्द्रस्य प्रकृत्या करुणात्मनः । भूयसी करुणा तेषु समभूच्छुद्धचेतसः ॥ ८.१७ ॥

// ityuktvā daṃṣṭrākarālavadanāni dīptapiṅgala kekararaudranayanāni sphuṭitacipiṭavirūpaghoṇāni jvaladanalakapilakeśaśmaśrūṇi sajalajaladharāndhakārāṇi vikṛtabhīṣaṇāni svānyeva vapūṃṣi pratyapadyanta / samabhivīkṣya cainānsa rājāpiśācāḥ khalvime na mānuṣāstenāsmadīyamannapānaṃ nābhilaṣantīti niścayamupajagāma / atha tasya narendrasya prakṛtyā karuṇātmanaḥ / bhūyasī karuṇā teṣu samabhūcchuddhacetasaḥ (8.17)

।। करुणैकतानहृदयश्च तान्यक्षाननुशोचन्नियतमीदृशमर्थं चिन्तयामास । दयावतस्तावदिदमन्नपानं सुदुर्लभम् । प्रत्यहं च तदन्वेष्यं किन्नु दुःखमतः परम् ॥ ८.१८ ॥

// karuṇaikatānahṛdayaśca tānyakṣānanuśocanniyatamīdṛśamarthaṃ cintayāmāsa / dayāvatastāvadidamannapānaṃ sudurlabham / pratyahaṃ ca tadanveṣyaṃ kinnu duḥkhamataḥ param (8.18)

।। निर्दयस्याप्यशक्तस्य विघातैकरसः श्रमः । शक्तस्याप्यहिताभ्यासात् किंस्वित्कष्टतरं ततः ॥ ८.१९ ॥

// nirdayasyāpyaśaktasya vighātaikarasaḥ śramaḥ / śaktasyāpyahitābhyāsāt kiṃsvitkaṣṭataraṃ tataḥ (8.19)

।। एवंविधाहारपरायणानां कारूण्यशून्याशिवमानसानाम् । प्रत्याहमेषां दहतां स्वमर्थं दुःखानि यास्यन्ति कदा नु नाशम् ॥ ८.२० ॥

// evaṃvidhāhāraparāyaṇānāṃ kārūṇyaśūnyāśivamānasānām / pratyāhameṣāṃ dahatāṃ svamarthaṃ duḥkhāni yāsyanti kadā nu nāśam (8.20)

।। तत्कथमिदानीमहमेषामीदृशाहारसम्पादनादेकाहमपि तावत्परहिंसाप्राणविघातं कुर्याम्? न हि स्मराम्यर्थितयागतानामाशाविपर्यासहतप्रभाणि । हिमानिलम्लापितपङ्कजानां समानदैन्यानि मुखानि कर्तुम् ॥ ८.२१ ॥

// tatkathamidānīmahameṣāmīdṛśāhārasampādanādekāhamapi tāvatparahiṃsāprāṇavighātaṃ kuryām? na hi smarāmyarthitayāgatānāmāśāviparyāsahataprabhāṇi / himānilamlāpitapaṅkajānāṃ samānadainyāni mukhāni kartum (8.21)

।। भवतु । दृष्टम् । स्वतः शरीरात्स्थिरपीवराणि दास्यामि मांसानि सशोणितानि । अतो ऽन्यथा को हि मम क्रमः स्यादित्यागतेष्वर्थिषु युक्तरूपः ॥ ८.२२ ॥

// bhavatu / dṛṣṭam / svataḥ śarīrātsthirapīvarāṇi dāsyāmi māṃsāni saśoṇitāni / ato 'nyathā ko hi mama kramaḥ syādityāgateṣvarthiṣu yuktarūpaḥ (8.22)

।। स्वयंमृतानां हि निरूष्मकाणि भवन्ति मांसानि विशोणितानि । प्रियाणि चैषां न हि तानि सम्यग् बुभुक्षया पीडितविग्रहाणाम् ॥ ८.२३ ॥

// svayaṃmṛtānāṃ hi nirūṣmakāṇi bhavanti māṃsāni viśoṇitāni / priyāṇi caiṣāṃ na hi tāni samyag bubhukṣayā pīḍitavigrahāṇām (8.23)

।। जीवतो ऽपि च कुतो ऽहमन्यस्मान्मांसमादास्ये मामभिगम्य चैते तथैव क्षुत्तर्षपरिक्षामनयनवदना निष्फलाशाप्रणयत्वादधिकतरविघातातुरमनसः कथं नाम प्रतियास्यन्ति? तदिदमत्र प्राप्तकालम् । दुष्टव्रणस्येव सदातुरस्य कडे(ले)वरस्यास्य रुजाकरस्य । करोमि कार्यातिशयोपयोगादत्यर्थरम्यं प्रतिकारखेदम् ॥ ८.२४ ॥

// jīvato 'pi ca kuto 'hamanyasmānmāṃsamādāsye māmabhigamya caite tathaiva kṣuttarṣaparikṣāmanayanavadanā niṣphalāśāpraṇayatvādadhikataravighātāturamanasaḥ kathaṃ nāma pratiyāsyanti? tadidamatra prāptakālam / duṣṭavraṇasyeva sadāturasya kaḍe(le)varasyāsya rujākarasya / karomi kāryātiśayopayogādatyartharamyaṃ pratikārakhedam (8.24)

।। इति विनिश्चित्य स महात्मा प्रहर्षोद्गमस्फीतीकृतनयनवदनशोभः स्वं शरीरमुपदर्शयंस्तान्यक्षानुवाच - अमूनि मांसानि सशोणितानि धृतानि लोकस्य हितार्थमेव । यद्यातिथेयत्वमुपेयुरद्य महोदयः सो ऽभ्युदयो मम स्यात् ॥ ८.२५ ॥

// iti viniścitya sa mahātmā praharṣodgamasphītīkṛtanayanavadanaśobhaḥ svaṃ śarīramupadarśayaṃstānyakṣānuvāca - amūni māṃsāni saśoṇitāni dhṛtāni lokasya hitārthameva / yadyātitheyatvamupeyuradya mahodayaḥ so 'bhyudayo mama syāt (8.25)

।। अथ ते यक्षा जानन्तो ऽपि तस्य राज्ञस्तमध्याशयमत्यद्भुतत्वादश्रद्दधाना राजानमूचुः - अर्थिनात्मगते दुःखे याच्ञादैन्येन दर्शिते । ज्ञातुमर्हति दातैव प्राप्तकालमतः परम् ॥ ८.२६ ॥

// atha te yakṣā jānanto 'pi tasya rājñastamadhyāśayamatyadbhutatvādaśraddadhānā rājānamūcuḥ - arthinātmagate duḥkhe yācñādainyena darśite / jñātumarhati dātaiva prāptakālamataḥ param (8.26)

।। अथ राजा - अनुमतमिदमेषामिति प्रमुदितमनाः सिरामोक्षणार्थं वैद्या आज्ञाप्यन्तामिति समादिदेश । अथ तस्य राज्ञो ऽमात्याः स्वमांसशोणितप्रदानव्यवसायमवेत्य सम्भ्रमामर्षव्याकुलहृदया व्यक्तमीदृशं कञ्चिदर्थं स्नेहवशादूचुः - नार्हति देवः प्रदानहर्षातिशयादनुरक्तानां प्रजानां हिताहितक्रममनवेक्षितुम् । न चैतदविदितं देवस्य । यथा - यद्यत्प्रजानामहितोदयाय तत्तत्प्रियं मानद राक्षसानाम् । परोपरोधार्जितवृत्तितुष्टिरेवंस्वभावानघ जातिरेषाम् ॥ ८.२७ ॥

// atha rājā - anumatamidameṣāmiti pramuditamanāḥ sirāmokṣaṇārthaṃ vaidyā ājñāpyantāmiti samādideśa / atha tasya rājño 'mātyāḥ svamāṃsaśoṇitapradānavyavasāyamavetya sambhramāmarṣavyākulahṛdayā vyaktamīdṛśaṃ kañcidarthaṃ snehavaśādūcuḥ - nārhati devaḥ pradānaharṣātiśayādanuraktānāṃ prajānāṃ hitāhitakramamanavekṣitum / na caitadaviditaṃ devasya / yathā - yadyatprajānāmahitodayāya tattatpriyaṃ mānada rākṣasānām / paroparodhārjitavṛttituṣṭirevaṃsvabhāvānagha jātireṣām (8.27)

।। सुखेष्वसक्तश्च बिभर्षि देव राज्यश्रमं लोकहितार्थमेव । स्वमांसदानव्यवसायमस्मात्स्वनिश्चयोन्मार्गमिमं विमुञ्च ॥ ८.२८ ॥

// sukheṣvasaktaśca bibharṣi deva rājyaśramaṃ lokahitārthameva / svamāṃsadānavyavasāyamasmātsvaniścayonmārgamimaṃ vimuñca (8.28)

।। असंशयं न प्रसहन्त एते त्वद्वीर्यगुप्तं नरदेव लोकम् । अनर्थपाण्डित्यहतास्तथा हि नयेन वाञ्छन्त्यनयं प्रजानाम् ॥ ८.२९ ॥

// asaṃśayaṃ na prasahanta ete tvadvīryaguptaṃ naradeva lokam / anarthapāṇḍityahatāstathā hi nayena vāñchantyanayaṃ prajānām (8.29)

।। मेदोवसाद्यैस्त्रिदशा मखेषु प्रीतिं हुताशाभिहुतैर्व्रजन्ति । सत्कारपूतं भवदीयमन्नं सम्पन्नमेषां किल नैव रुच्यम् ॥ ८.३० ॥

// medovasādyaistridaśā makheṣu prītiṃ hutāśābhihutairvrajanti / satkārapūtaṃ bhavadīyamannaṃ sampannameṣāṃ kila naiva rucyam (8.30)

।। कामं नास्मद्विधजनाधेयबुद्धयो देवपादाः । स्वकार्यानुरागस्त्वयमस्मानेवमुपचारपथाद् भ्रंशयति । पञ्चानाममीषामर्थे सकलं जगदनर्थीकर्तव्यमिति को ऽयं धर्ममार्गो देवस्य? अपि च । किंकृतेयमस्मास्वेवं निष्प्रणयता, केन वास्माकं स्वाम्यर्थे विनियोज्यमानानि विनिगूढपूर्वाणि मांसशोणितानि यदपरिक्षीणेष्वेवामीषु स्वानि देवो दातुमिच्छतीति । अथ स राजा तानमात्यानुवाच - संविद्यमानं नास्तीति ब्रूयादस्मद्विधः कथम् । न दास्यामीत्यसत्यं वा विस्पष्टमपि याचितः ॥ ८.३१ ॥

// kāmaṃ nāsmadvidhajanādheyabuddhayo devapādāḥ / svakāryānurāgastvayamasmānevamupacārapathād bhraṃśayati / pañcānāmamīṣāmarthe sakalaṃ jagadanarthīkartavyamiti ko 'yaṃ dharmamārgo devasya? api ca / kiṃkṛteyamasmāsvevaṃ niṣpraṇayatā, kena vāsmākaṃ svāmyarthe viniyojyamānāni vinigūḍhapūrvāṇi māṃsaśoṇitāni yadaparikṣīṇeṣvevāmīṣu svāni devo dātumicchatīti / atha sa rājā tānamātyānuvāca - saṃvidyamānaṃ nāstīti brūyādasmadvidhaḥ katham / na dāsyāmītyasatyaṃ vā vispaṣṭamapi yācitaḥ (8.31)

।। धर्मव्यवस्थासु पुरःसरः सन् स्वयं व्रजेयं यदि कापथेन । अस्मद्गताचारपथानुगानां भवेदवस्था मम का प्रजानाम् ॥ ८.३२ ॥

// dharmavyavasthāsu puraḥsaraḥ san svayaṃ vrajeyaṃ yadi kāpathena / asmadgatācārapathānugānāṃ bhavedavasthā mama kā prajānām (8.32)

।। यतः प्रजा एव समीक्षमाणः सारं शरीरादहमुद्धरिष्ये । कश्च प्रभावो जगदर्थसाधुर्मात्सर्यहार्याल्पहृदो मम स्यात् ॥ ८.३३ ॥

// yataḥ prajā eva samīkṣamāṇaḥ sāraṃ śarīrādahamuddhariṣye / kaśca prabhāvo jagadarthasādhurmātsaryahāryālpahṛdo mama syāt (8.33)

।। यदपि चास्मत्प्रेमबहुमानावर्जितं प्रणयविस्रम्भगर्भमभिधीयते भवद्भिः - किंकृतेयमस्मास्वेवं निष्प्रणयता यदपरिक्षीणेष्वेव नो मांसशोणितेषु स्वानि देवो दातुमिच्छतीति । अत्र वो ऽनुनेष्यामि । न खलु मे युष्मासु प्रतिहतविषयः प्रणयमार्गो विस्रम्भविरहात्परिशङ्कागहनदुरवगाहो वा । किन्तु - धने तनुत्वं क्रमशो गते वा भाग्यानुवृत्त्या क्षयमागते वा । विजृम्भमाणप्रणयः सुहृत्सु शोभेत न स्फीतधनः कृशेषु ॥ ८.३४ ॥

// yadapi cāsmatpremabahumānāvarjitaṃ praṇayavisrambhagarbhamabhidhīyate bhavadbhiḥ - kiṃkṛteyamasmāsvevaṃ niṣpraṇayatā yadaparikṣīṇeṣveva no māṃsaśoṇiteṣu svāni devo dātumicchatīti / atra vo 'nuneṣyāmi / na khalu me yuṣmāsu pratihataviṣayaḥ praṇayamārgo visrambhavirahātpariśaṅkāgahanaduravagāho vā / kintu - dhane tanutvaṃ kramaśo gate vā bhāgyānuvṛttyā kṣayamāgate vā / vijṛmbhamāṇapraṇayaḥ suhṛtsu śobheta na sphītadhanaḥ kṛśeṣu (8.34)

।। विवर्धितेष्वर्थिजनार्थमेव संविद्यमानेषु च मे बृहत्सु । गात्रेषु मांसोपचयोन्नतेषु युष्मास्वपि स्यात्प्रणयो विरूपः ॥ ८.३५ ॥

// vivardhiteṣvarthijanārthameva saṃvidyamāneṣu ca me bṛhatsu / gātreṣu māṃsopacayonnateṣu yuṣmāsvapi syātpraṇayo virūpaḥ (8.35)

।। असंस्तुतानामपि न क्षमेय पीडां कथं कैव कथा भवत्सु । स्वान्येव मांसानि यतो ऽस्मि दित्सुर्मां चैव याचन्त इमे न युष्मान् ॥ ८.३६ ॥

// asaṃstutānāmapi na kṣameya pīḍāṃ kathaṃ kaiva kathā bhavatsu / svānyeva māṃsāni yato 'smi ditsurmāṃ caiva yācanta ime na yuṣmān (8.36)

।। तदलमस्मदतिस्नेहाद्धर्मविघ्ननिःसाध्वसतया । अनुचितः खल्वयमत्रभवतामस्मदर्थिषु समुदाचारः । मीमांसितव्यमपि च तावदेतत्स्यात् - स्वार्थमन्नादि दित्सन्तं कथं स्यात्प्रतिषेधयन् । साधुवृत्तिरसाधुर्वा प्रागेवैवंविधं विधिम् ॥ ८.३७ ॥

// tadalamasmadatisnehāddharmavighnaniḥsādhvasatayā / anucitaḥ khalvayamatrabhavatāmasmadarthiṣu samudācāraḥ / mīmāṃsitavyamapi ca tāvadetatsyāt - svārthamannādi ditsantaṃ kathaṃ syātpratiṣedhayan / sādhuvṛttirasādhurvā prāgevaivaṃvidhaṃ vidhim (8.37)

।। तदलमनेनात्र वो निर्बन्धेन । न्यायोपपरीक्षया क्रियतामस्मत्साचिव्यसदृशमुन्मार्गावरणं मनसः । अनुमोदनानुगुणवचसः खल्वत्रभवन्तः शोभेरन्नेवमधीरनयनाः । कुतः - नैकोपयोगस्य धनस्य तावन्न प्रत्यहं याचनका भवन्ति । एवंविधस्त्वर्थिजनो ऽधिगन्तुं न देवताराधनयापि शक्यः ॥ ८.३८ ॥

// tadalamanenātra vo nirbandhena / nyāyopaparīkṣayā kriyatāmasmatsācivyasadṛśamunmārgāvaraṇaṃ manasaḥ / anumodanānuguṇavacasaḥ khalvatrabhavantaḥ śobherannevamadhīranayanāḥ / kutaḥ - naikopayogasya dhanasya tāvanna pratyahaṃ yācanakā bhavanti / evaṃvidhastvarthijano 'dhigantuṃ na devatārādhanayāpi śakyaḥ (8.38)

।। एवंविधे चार्थिजने ऽभ्युपेते देहे विनाशिन्यसुखास्पदे च । विमर्शमार्गो ऽप्यनुदात्तता स्यान्मात्सर्यदैन्यं तु परा तमिस्रा ॥ ८.३९ ॥

// evaṃvidhe cārthijane 'bhyupete dehe vināśinyasukhāspade ca / vimarśamārgo 'pyanudāttatā syānmātsaryadainyaṃ tu parā tamisrā (8.39)

।। तन्न मा वारयतुमर्हन्त्यत्रभवन्त इत्यनुनीय स राजा स्वां पर्षदमाहूय वैद्यान्पञ्च सिराः स्वशरीरे मोक्षयित्वा तान् यक्षानुवाच - धर्मकर्मणि साचिव्यं प्रीतिं च परमां मम । भवन्तः कर्तुमर्हन्ति देयस्यास्य प्रतिग्रहात् ॥ ८.४० ॥

// tanna mā vārayatumarhantyatrabhavanta ityanunīya sa rājā svāṃ parṣadamāhūya vaidyānpañca sirāḥ svaśarīre mokṣayitvā tān yakṣānuvāca - dharmakarmaṇi sācivyaṃ prītiṃ ca paramāṃ mama / bhavantaḥ kartumarhanti deyasyāsya pratigrahāt (8.40)

।। ते तथेत्युक्त्वाञ्जलिपुटैरेव राज्ञो रक्तचन्दनरसाभिताम्रं रुधिरं पातुमुपचक्रमिरे । स पीयमानक्षतजः क्षितीशः क्षपाचरैर्हेमवपुश्चकाशे । सन्ध्यानुरक्तैर्जलभारनम्रैः पयोधरैर्मेरुरिवोपगूढः ॥ ८.४१ ॥

// te tathetyuktvāñjalipuṭaireva rājño raktacandanarasābhitāmraṃ rudhiraṃ pātumupacakramire / sa pīyamānakṣatajaḥ kṣitīśaḥ kṣapācarairhemavapuścakāśe / sandhyānuraktairjalabhāranamraiḥ payodharairmerurivopagūḍhaḥ (8.41)

।। प्रीतिप्रकर्षाद्धृतिसम्पदा च वपुर्गुणादेव च तस्य राज्ञः । मम्लौ न गात्रं न मुमूर्छ चेतः संचिक्षिपे न क्षतजं क्षरद्वा ॥ ८.४२ ॥

// prītiprakarṣāddhṛtisampadā ca vapurguṇādeva ca tasya rājñaḥ / mamlau na gātraṃ na mumūrcha cetaḥ saṃcikṣipe na kṣatajaṃ kṣaradvā (8.42)

।। विनीततर्षक्लमास्तु ते यक्षाः पर्याप्तमनेनेति राजानमूचुः - अनेकदुःखायतने शरीरे सदा कृतध्ने ऽपि नराधिपस्य । गते ऽर्थिसंमाननसाधनत्वं हर्षानुकूलं ग्रहणं बभूव ॥ ८.४३ ॥

// vinītatarṣaklamāstu te yakṣāḥ paryāptamaneneti rājānamūcuḥ - anekaduḥkhāyatane śarīre sadā kṛtadhne 'pi narādhipasya / gate 'rthisaṃmānanasādhanatvaṃ harṣānukūlaṃ grahaṇaṃ babhūva (8.43)

।। अथ स राजा हर्षप्रबोधादधिकतरनयनवदनप्रसादो नीलोत्पलदलनीलविमलपत्रं रत्नप्रभोद्भासुररुचिरत्सरुं निशितं निस्त्रिंशमादाय स्वमांसानि च्छित्त्वा तेभ्यः प्रायच्छत् । ह्रियमाणावकाशं तु दानप्रीत्या पुनः पुनः । न प्रसेहे मनस्तस्य च्छेददुःखं विगाहितुम् ॥ ८.४४ ॥

// atha sa rājā harṣaprabodhādadhikataranayanavadanaprasādo nīlotpaladalanīlavimalapatraṃ ratnaprabhodbhāsuraruciratsaruṃ niśitaṃ nistriṃśamādāya svamāṃsāni cchittvā tebhyaḥ prāyacchat / hriyamāṇāvakāśaṃ tu dānaprītyā punaḥ punaḥ / na prasehe manastasya cchedaduḥkhaṃ vigāhitum (8.44)

।। आकृष्यमाणं शितशस्रपातैः प्रीत्या पुनर्दूंरमपास्यमानम् । खेदालसत्वादिव तस्य दुःखं मनःसमुत्सर्पणमन्दमासीत् ॥ ८.४५ ॥

// ākṛṣyamāṇaṃ śitaśasrapātaiḥ prītyā punardūṃramapāsyamānam / khedālasatvādiva tasya duḥkhaṃ manaḥsamutsarpaṇamandamāsīt (8.45)

।। स प्रीतिमानेव निशाचरांस्तान्सन्तर्पयन्स्वैः पिशितैस्तथासीत् । क्रूराणि तेषामपि मानसानि येनासुराविष्कृतमार्दवानि ॥ ८.४६ ॥

// sa prītimāneva niśācarāṃstānsantarpayansvaiḥ piśitaistathāsīt / krūrāṇi teṣāmapi mānasāni yenāsurāviṣkṛtamārdavāni (8.46)

।। धर्मप्रियत्वात्करुणावशाद्वा त्यजन् परार्थे प्रियमात्मदेहम् । द्वेषाग्निदग्धान्यपि मानसानि प्रसादसौवर्ण्यनवानि कुर्यात् ॥ ८.४७ ॥

// dharmapriyatvātkaruṇāvaśādvā tyajan parārthe priyamātmadeham / dveṣāgnidagdhānyapi mānasāni prasādasauvarṇyanavāni kuryāt (8.47)

।। अथ ते यक्षास्तं राजानं स्वमांसोत्कर्तनपरं तथैवास्खलितवदनप्रसादमविकम्प्यमानं मांसच्छेदवेदनाभिरभिवीक्ष्य प्रसादं विस्मयं चोपजग्मुः । आश्चर्यमद्भुतमहो बत किंस्विदेतत् सत्यं न वेति समुदीर्णविचारहर्षाः । राजन्यमर्षमुपमृद्य मनःप्रसादं तत्संस्तुतिप्रणतिभिः प्रथयाम्बभूवुः ॥ ८.४८ ॥

// atha te yakṣāstaṃ rājānaṃ svamāṃsotkartanaparaṃ tathaivāskhalitavadanaprasādamavikampyamānaṃ māṃsacchedavedanābhirabhivīkṣya prasādaṃ vismayaṃ copajagmuḥ / āścaryamadbhutamaho bata kiṃsvidetat satyaṃ na veti samudīrṇavicāraharṣāḥ / rājanyamarṣamupamṛdya manaḥprasādaṃ tatsaṃstutipraṇatibhiḥ prathayāmbabhūvuḥ (8.48)

।। अलमलं देव विरम्यतां स्वशरीरपीडाप्रसङ्गात् । सन्तर्पिताः स्मस्तवानयाद्भुतया याचनकजनमनोहरया प्रतिपत्त्येति ससम्भ्रमाः सप्रणामं विनिवार्य राजानं प्रसादाश्रुपरिषिक्तवदनाः सबहुमानमुदीक्षमाणाः पुनरूचुः - स्थाने भक्तिवशेन गच्छति जनस्त्वत्कीर्तिवाचालतां स्थाने श्रीः परिभूय पङ्कजवनं त्वत्संश्रयश्लाघिनी । व्यक्तं शक्रसनाथतामपि गता त्वद्वीर्यगुप्तामिमां द्यौः पश्यत्युदितस्पृहा वसुमतीं नो चेदहो वञ्च्यते ॥ ८.४९ ॥

// alamalaṃ deva viramyatāṃ svaśarīrapīḍāprasaṅgāt / santarpitāḥ smastavānayādbhutayā yācanakajanamanoharayā pratipattyeti sasambhramāḥ sapraṇāmaṃ vinivārya rājānaṃ prasādāśrupariṣiktavadanāḥ sabahumānamudīkṣamāṇāḥ punarūcuḥ - sthāne bhaktivaśena gacchati janastvatkīrtivācālatāṃ sthāne śrīḥ paribhūya paṅkajavanaṃ tvatsaṃśrayaślāghinī / vyaktaṃ śakrasanāthatāmapi gatā tvadvīryaguptāmimāṃ dyauḥ paśyatyuditaspṛhā vasumatīṃ no cedaho vañcyate (8.49)

।। किं बहुना? एवंविधजनाभ्युपपन्नः सभाग्यः खलु मनुष्यलोकः । युष्मदायासाभ्यनुमोदनात्तु वयमेवात्र दग्धाः । भवद्विधजनापश्रयाच्छक्यमित्थङ्गतैरप्यात्मानं समुद्धर्तुमिति स्वदुष्करप्रतीघाताशया भवन्तं पृच्छामः - अनादृत्य सुखप्राप्तामनुरक्तां नृपश्रियम् । किं तदत्यद्भुतं स्थानं पथानेन यदीप्ससि ॥ ८.५० ॥

// kiṃ bahunā? evaṃvidhajanābhyupapannaḥ sabhāgyaḥ khalu manuṣyalokaḥ / yuṣmadāyāsābhyanumodanāttu vayamevātra dagdhāḥ / bhavadvidhajanāpaśrayācchakyamitthaṅgatairapyātmānaṃ samuddhartumiti svaduṣkarapratīghātāśayā bhavantaṃ pṛcchāmaḥ - anādṛtya sukhaprāptāmanuraktāṃ nṛpaśriyam / kiṃ tadatyadbhutaṃ sthānaṃ pathānena yadīpsasi (8.50)

।। सर्वक्षितिपतित्वं नु धनेशत्वमथेन्द्रताम् । ब्रह्मभूयं विमोक्षं वा तपसानेन वाञ्छसि ॥ ८.५१ ॥

// sarvakṣitipatitvaṃ nu dhaneśatvamathendratām / brahmabhūyaṃ vimokṣaṃ vā tapasānena vāñchasi (8.51)

।। अस्य हि व्यवसायस्य न दूरतरमीप्सितम् । श्रोतव्यं चैतदस्माभिर्बक्तुमर्हति नो भवान् ॥ ८.५२ ॥

// asya hi vyavasāyasya na dūrataramīpsitam / śrotavyaṃ caitadasmābhirbaktumarhati no bhavān (8.52)

।। राजोवाच - श्रूयतां यदर्थो ऽयं ममाभ्युद्यमः । प्रयत्नलभ्या यदयत्ननाशिनी न तृप्तिसौख्याय कुतः प्रशान्तये । भवाश्रया सम्पदतो न कामये सुरेन्द्रलक्ष्मीमपि किम्वथेतराम् ॥ ८.५३ ॥

// rājovāca - śrūyatāṃ yadartho 'yaṃ mamābhyudyamaḥ / prayatnalabhyā yadayatnanāśinī na tṛptisaukhyāya kutaḥ praśāntaye / bhavāśrayā sampadato na kāmaye surendralakṣmīmapi kimvathetarām (8.53)

।। न चात्मदुःखक्षयमात्रकेण मे प्रयाति सन्तोषपथेन मानसम् । अमूननाथानभिवीक्ष्य देहिनः प्रसक्ततीव्रव्यसनश्रमातुरान् ॥ ८.५४ ॥

// na cātmaduḥkhakṣayamātrakeṇa me prayāti santoṣapathena mānasam / amūnanāthānabhivīkṣya dehinaḥ prasaktatīvravyasanaśramāturān (8.54)

।। अनेन पुण्येन तु सर्वदर्शितामवाप्य निर्जित्य च दोषविद्विषः । जरारुजामृत्युमहोर्मिसङ्कुलात्समुद्धरेयं भवसागराज्जगत् ॥ ८.५५ ॥

// anena puṇyena tu sarvadarśitāmavāpya nirjitya ca doṣavidviṣaḥ / jarārujāmṛtyumahormisaṅkulātsamuddhareyaṃ bhavasāgarājjagat (8.55)

।। अथ ते यक्षाः प्रसादसंहर्षिततनुरुहाः प्रणम्य राजानमूचुः - उपपन्नरूपमेवंविधस्य व्यवसायातिशयस्येदं कर्म । तन्न दूरे भवद्विधानामभिप्रायसम्पद इति निश्चितमनसो विज्ञापयामः - कामं लोकहितायैव तव सर्वो ऽयमुद्यमः । स्वहितात्यादरं त्वेषां स्मर्तुमर्हसि नस्तदा ॥ ८.५६ ॥

// atha te yakṣāḥ prasādasaṃharṣitatanuruhāḥ praṇamya rājānamūcuḥ - upapannarūpamevaṃvidhasya vyavasāyātiśayasyedaṃ karma / tanna dūre bhavadvidhānāmabhiprāyasampada iti niścitamanaso vijñāpayāmaḥ - kāmaṃ lokahitāyaiva tava sarvo 'yamudyamaḥ / svahitātyādaraṃ tveṣāṃ smartumarhasi nastadā (8.56)

।। अज्ञानाच्च यदस्माभिरेवमायासितो भवान् । स्वमप्यर्थमपश्यद्भिर्मृष्यतामेव तच्च नः ॥ ८.५७ ॥

// ajñānācca yadasmābhirevamāyāsito bhavān / svamapyarthamapaśyadbhirmṛṣyatāmeva tacca naḥ (8.57)

।। आज्ञामपि च तावन्नस्त्वमनुग्रहपद्धतिम् । सचिवानामिव स्वेषां विस्रब्धं दातुमर्हसि ॥ ८.५८ ॥

// ājñāmapi ca tāvannastvamanugrahapaddhatim / sacivānāmiva sveṣāṃ visrabdhaṃ dātumarhasi (8.58)

।। अथ स राजा प्रसादमृदूकृतहृदयान्मत्वैनानुवाच - उपकारः खल्वयं नायासो ममेत्यलमत्र वो ऽक्षमाशङ्कया । अपि च - एवंविधे धर्मपथे सहायान्किं विस्मरिष्याम्यधिगम्य बोधिम् । युष्माकमेव प्रथमं करिष्ये विमोक्षधर्मामृतसंविभागम् ॥ ८.५९ ॥

// atha sa rājā prasādamṛdūkṛtahṛdayānmatvainānuvāca - upakāraḥ khalvayaṃ nāyāso mametyalamatra vo 'kṣamāśaṅkayā / api ca - evaṃvidhe dharmapathe sahāyānkiṃ vismariṣyāmyadhigamya bodhim / yuṣmākameva prathamaṃ kariṣye vimokṣadharmāmṛtasaṃvibhāgam (8.59)

।। अस्मत्प्रियं चाभिसमीक्षमाणैर्हिंसा भवद्भिर्विषवद्विवर्ज्या । लोभः परद्रव्यपरिग्रहेषु वाग्गर्हिता मद्यमयश्च पाप्मा ॥ ८.६० ॥

// asmatpriyaṃ cābhisamīkṣamāṇairhiṃsā bhavadbhirviṣavadvivarjyā / lobhaḥ paradravyaparigraheṣu vāggarhitā madyamayaśca pāpmā (8.60)

।। अथ ते यक्षास्तथेत्यस्मै प्रतिश्रुत्य प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य चैनं तत्रैवान्तर्दधिरे । स्वमांसशोणितप्रदाननिश्चयसमकालमेव तु तस्य महासत्त्वस्य । विकम्पमाना बहुधा वसुन्धरा विधूर्णयामास सुवर्णपर्वतम् । प्रसस्वनुर्दुन्दुभयश्च तद्गता द्रुमाश्च पुष्पं ससृजुर्विकम्पनात् ॥ ८.६१ ॥

// atha te yakṣāstathetyasmai pratiśrutya praṇamya pradakṣiṇīkṛtya cainaṃ tatraivāntardadhire / svamāṃsaśoṇitapradānaniścayasamakālameva tu tasya mahāsattvasya / vikampamānā bahudhā vasundharā vidhūrṇayāmāsa suvarṇaparvatam / prasasvanurdundubhayaśca tadgatā drumāśca puṣpaṃ sasṛjurvikampanāt (8.61)

।। तदभ्रवद्व्योमनि मारुतेरितं पतत्रिसेनेव वितानवत्क्वचित् । विसृत्य माला ग्रथितेव कुत्रचित्समं समन्तान्नृपतेर्व्यकीर्यत ॥ ८.६२ ॥

// tadabhravadvyomani māruteritaṃ patatriseneva vitānavatkvacit / visṛtya mālā grathiteva kutracitsamaṃ samantānnṛpatervyakīryata (8.62)

।। निवारयिष्यन्निव मेदिनीपतिं समुद्धतावेगतया महार्णवः । जलैः प्रकृत्यभ्यधिकक्रमस्वनैः प्रयाणसौजस्कवपुर्व्यरोचत ॥ ८.६३ ॥

// nivārayiṣyanniva medinīpatiṃ samuddhatāvegatayā mahārṇavaḥ / jalaiḥ prakṛtyabhyadhikakramasvanaiḥ prayāṇasaujaskavapurvyarocata (8.63)

।। किमेतदित्यागतसम्भ्रमस्ततः सुराधिपस्तत्र विचिन्त्य कारणम् । नृपात्ययाशङ्किततूर्णमाययौ नृपालयं शोकभयाकुलाकुलम् ॥ ८.६४ ॥

// kimetadityāgatasambhramastataḥ surādhipastatra vicintya kāraṇam / nṛpātyayāśaṅkitatūrṇamāyayau nṛpālayaṃ śokabhayākulākulam (8.64)

।। तथागतस्यापि तु तस्य भूपतेर्मुखप्रसादात्सविशेषविस्मयः । उपेत्य तक्तर्म मनोज्ञया गिरा प्रसादसंहर्षवशेन तुष्टुवे ॥ ८.६५ ॥

// tathāgatasyāpi tu tasya bhūpatermukhaprasādātsaviśeṣavismayaḥ / upetya taktarma manojñayā girā prasādasaṃharṣavaśena tuṣṭuve (8.65)

।। अहो प्रकर्षो बत सज्जनस्थितेरहो गुणाभ्यासनिधेरुदारता । अहो परानुग्रहपेशला मतिस्त्वदर्पणान्नाथवती बत क्षितिः ॥ ८.६६ ॥

// aho prakarṣo bata sajjanasthiteraho guṇābhyāsanidherudāratā / aho parānugrahapeśalā matistvadarpaṇānnāthavatī bata kṣitiḥ (8.66)