7. Jatakamala — chapter 7

।। ते ऽप्युद्रशृगालवानरास्ततश्च्युत्वा देवलोक उपपन्नाः कल्याणमित्रं समासाद्य ।। तदेवं तिर्यग्गतानामपि महासत्त्वानां शक्त्यनुरूपा दानप्रवृत्तिर्दृष्टा । केन नाम मनुष्यभूतेन न दातव्यं स्यात्? तथा तिर्यग्गता अपि गुणवात्सल्यात् संपूज्यन्ते सद्भिरिति गुणेष्वादरः कार्य इत्येवमप्युन्नेयम् । इति शशजातकं षष्ठम् । ७. अगस्त्यजातकम् तपोवनस्थानामप्यलंकारस्त्यागशौर्यं प्रागेव गृहस्थानामिति । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवांल्लोकहितार्थं संसाराध्वनि वर्तमानश्चारित्रगुणविशुद्ध्यभिलक्षितं क्षितितलतिलकभूतमन्यतमं महद् ब्राह्मणकुलं गगनतलमिव शरदमलपरिपूर्णमण्डलश्चन्द्रमाः समुत्पतन्नेवाभ्यलंचकार । स यथाक्रमं श्रुतिस्मृतिविहितानवाप्य जातकर्मादीन् संस्कारानधीत्य साङ्गान्वेदान्कृत्स्नं च कल्पं व्याप्य विद्यायशसा मनुष्यलोकं गुणप्रियैर्दातृभिरभ्यर्थ्य प्रतिगृह्यमाणविभवत्वात् परां धनसमृद्धिमभिजगाम । स बन्धुमित्राश्रितदीनवर्गान्संमाननीयानतिथीन्गुरूंश्च । प्रह्लादयामास तथा समृद्ध्या देशान्महामेध इवाभिवर्षन् ॥ ७.१ ॥

// te 'pyudraśṛgālavānarāstataścyutvā devaloka upapannāḥ kalyāṇamitraṃ samāsādya // tadevaṃ tiryaggatānāmapi mahāsattvānāṃ śaktyanurūpā dānapravṛttirdṛṣṭā / kena nāma manuṣyabhūtena na dātavyaṃ syāt? tathā tiryaggatā api guṇavātsalyāt saṃpūjyante sadbhiriti guṇeṣvādaraḥ kārya ityevamapyunneyam / iti śaśajātakaṃ ṣaṣṭham / 7. agastyajātakam tapovanasthānāmapyalaṃkārastyāgaśauryaṃ prāgeva gṛhasthānāmiti / tadyathānuśrūyate - bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavāṃllokahitārthaṃ saṃsārādhvani vartamānaścāritraguṇaviśuddhyabhilakṣitaṃ kṣititalatilakabhūtamanyatamaṃ mahad brāhmaṇakulaṃ gaganatalamiva śaradamalaparipūrṇamaṇḍalaścandramāḥ samutpatannevābhyalaṃcakāra / sa yathākramaṃ śrutismṛtivihitānavāpya jātakarmādīn saṃskārānadhītya sāṅgānvedānkṛtsnaṃ ca kalpaṃ vyāpya vidyāyaśasā manuṣyalokaṃ guṇapriyairdātṛbhirabhyarthya pratigṛhyamāṇavibhavatvāt parāṃ dhanasamṛddhimabhijagāma / sa bandhumitrāśritadīnavargānsaṃmānanīyānatithīngurūṃśca / prahlādayāmāsa tathā samṛddhyā deśānmahāmedha ivābhivarṣan (7.1)

।। विद्वत्तया तस्य यशः प्रकाशं तत्त्यागशौर्यादधिकं चकाशे । निशाकरस्येव शरद्विशुद्धं समग्रशोभाधिककान्ति बिम्बम् ॥ ७.२ ॥

// vidvattayā tasya yaśaḥ prakāśaṃ tattyāgaśauryādadhikaṃ cakāśe / niśākarasyeva śaradviśuddhaṃ samagraśobhādhikakānti bimbam (7.2)

।। अथ स महात्मा कुकार्यव्यासङ्गदोषसंबाधं प्रमादास्पदभूतं धनार्जनरक्षणप्रसङ्गव्याकुलमुपशमविरोधिव्यसनशरशतलक्ष्यभूतमपर्यन्तकर्मान्तानुष्ठानपरिग्रहश्रममतृप्तिजनकं कृशास्वादं गार्हस्थ्यमवेत्य तद्दोषविविक्तसुखां च धर्मप्रतिपत्त्यनुकूलां मोक्षधर्मारम्भाधिष्ठानभूतां प्रव्रज्यामनुपश्यन् महतीमपि तां धनसमृद्धिमपरिक्लेशाधिगतां लोकसंनतिमनोहरां तृणवदपास्य तापसप्रव्रज्याविनयनियमपरो बभूव । प्रव्रजितमपि तं महासत्त्वं यशःप्रकाशत्वात् पूर्वसंस्तवानुस्मरणात् संभावितगुणत्वात् प्रशमाभिलक्षितत्वाच्च श्रेयो ऽर्थी जनस्तद्गुणगणावर्जितमतिस्तथैवाभिजगाम । स तं गृहिजनसंसर्गं प्रविवेकसुखप्रमाथिनं व्यासङ्गविक्षेपान्तरायकरमबहुमन्यमानः प्रविवेकाभिरामतया दक्षिणसमुद्रमध्यावगाढमिन्द्रनीलभेदाभिनीलवर्णैरनिलबलाकलितैरूर्मिमालाविलासैराच्छुरितपर्यन्तं सितसिकतास्तीर्णभूमिभागं पुष्पफलपल्लवालंकृतविटपैर्नानातरुभिरुपशोभितं विमलसलिलाशयप्रतीरं काराद्वीपमध्यासनादाश्रमपदश्रिया संयोजयामास । सुतनुस्तपसा तत्र स रेजे तपसातनुः । नवचन्द्र इव व्योम्नि कान्तत्वेनाकृशः कृशः ॥ ७.३ ॥

// atha sa mahātmā kukāryavyāsaṅgadoṣasaṃbādhaṃ pramādāspadabhūtaṃ dhanārjanarakṣaṇaprasaṅgavyākulamupaśamavirodhivyasanaśaraśatalakṣyabhūtamaparyantakarmāntānuṣṭhānaparigrahaśramamatṛptijanakaṃ kṛśāsvādaṃ gārhasthyamavetya taddoṣaviviktasukhāṃ ca dharmapratipattyanukūlāṃ mokṣadharmārambhādhiṣṭhānabhūtāṃ pravrajyāmanupaśyan mahatīmapi tāṃ dhanasamṛddhimaparikleśādhigatāṃ lokasaṃnatimanoharāṃ tṛṇavadapāsya tāpasapravrajyāvinayaniyamaparo babhūva / pravrajitamapi taṃ mahāsattvaṃ yaśaḥprakāśatvāt pūrvasaṃstavānusmaraṇāt saṃbhāvitaguṇatvāt praśamābhilakṣitatvācca śreyo 'rthī janastadguṇagaṇāvarjitamatistathaivābhijagāma / sa taṃ gṛhijanasaṃsargaṃ pravivekasukhapramāthinaṃ vyāsaṅgavikṣepāntarāyakaramabahumanyamānaḥ pravivekābhirāmatayā dakṣiṇasamudramadhyāvagāḍhamindranīlabhedābhinīlavarṇairanilabalākalitairūrmimālāvilāsairācchuritaparyantaṃ sitasikatāstīrṇabhūmibhāgaṃ puṣpaphalapallavālaṃkṛtaviṭapairnānātarubhirupaśobhitaṃ vimalasalilāśayapratīraṃ kārādvīpamadhyāsanādāśramapadaśriyā saṃyojayāmāsa / sutanustapasā tatra sa reje tapasātanuḥ / navacandra iva vyomni kāntatvenākṛśaḥ kṛśaḥ (7.3)

।। प्रशमनिभृतचेष्टितेन्द्रियो व्रतनियमैकरसो वने वसन् । मुनिरिति तनुबुद्धिशक्तिभिर्मृगविहगैरपि सो ऽन्वगम्यत ॥ ७.४ ॥

// praśamanibhṛtaceṣṭitendriyo vrataniyamaikaraso vane vasan / muniriti tanubuddhiśaktibhirmṛgavihagairapi so 'nvagamyata (7.4)

।। अथ स महात्मा प्रदानोचितत्वात्तपोवने ऽपि निवसन् कालोपनतमतिथिजनं यथासंनिहितेन मूलफलेन शुचिना सलिलेन हृद्याभिश्च स्वागताशीर्वादपेशलाभिस्तपस्विजनयोग्याभिर्वाग्भिः संपूजयति स्म । अतिथिजनोपयुक्तशेषेण च यात्रामात्रार्थमभ्यवहृतेन तेन वन्येनाहारेण वर्तयामास । तस्य तपःप्रकर्षात् प्रविसृतेन यशसा समावर्जितहृदयः शक्रो देवेन्द्रः स्थैर्यजिज्ञासया तस्य महासत्त्वस्य तस्मिन्नरण्यायतने तापसजनोपभोगयोग्यं मूलफलमनुपूर्वेण सर्वमन्तर्धापयामास । बोधिसत्त्वो ऽपि ध्यानप्रसृतमानसतया संतोषपरिचयादनधिमूर्च्छितत्वादाहारे स्वशरीरे चानभिष्वङ्गान्न तमन्तर्धानहेतुं मनसि चकार । स तरुणानि तरुपर्णान्यधिश्राय तैराहारप्रयोजनमभिनिष्पाद्यातृष्यमाण आहारविशेषानुत्सुकः स्वस्थमतिस्तथैव विजहार । न क्वचिद् दुर्लभा वृत्तिः संतोषनियतात्मनाम् । कुत्र नाम न विद्यन्ते तृणपर्णजलाशयाः ॥ ७.५ ॥

// atha sa mahātmā pradānocitatvāttapovane 'pi nivasan kālopanatamatithijanaṃ yathāsaṃnihitena mūlaphalena śucinā salilena hṛdyābhiśca svāgatāśīrvādapeśalābhistapasvijanayogyābhirvāgbhiḥ saṃpūjayati sma / atithijanopayuktaśeṣeṇa ca yātrāmātrārthamabhyavahṛtena tena vanyenāhāreṇa vartayāmāsa / tasya tapaḥprakarṣāt pravisṛtena yaśasā samāvarjitahṛdayaḥ śakro devendraḥ sthairyajijñāsayā tasya mahāsattvasya tasminnaraṇyāyatane tāpasajanopabhogayogyaṃ mūlaphalamanupūrveṇa sarvamantardhāpayāmāsa / bodhisattvo 'pi dhyānaprasṛtamānasatayā saṃtoṣaparicayādanadhimūrcchitatvādāhāre svaśarīre cānabhiṣvaṅgānna tamantardhānahetuṃ manasi cakāra / sa taruṇāni taruparṇānyadhiśrāya tairāhāraprayojanamabhiniṣpādyātṛṣyamāṇa āhāraviśeṣānutsukaḥ svasthamatistathaiva vijahāra / na kvacid durlabhā vṛttiḥ saṃtoṣaniyatātmanām / kutra nāma na vidyante tṛṇaparṇajalāśayāḥ (7.5)

।। विस्मिततरमनास्तु शक्रो देवेन्द्रस्तस्य तेनावस्थानेन स्थिरतरगुणसंभावनस्तत्परीक्षानिमित्तं तस्मिन्नरण्यवनप्रदेशे निदाघकालानिलवत्समग्रं वीरुत्तृणतरुगणं पर्णसमृद्ध्या वियोजयामास । अथ बोधिसत्त्वः प्रत्यार्द्रतराणि शीर्णपर्णानि समाहृत्य तैरुदकस्विन्नैरनुत्कण्ठितमतिर्वर्तमानो ध्यानसुखप्रीणितमनास्तत्रामृततृप्त इव विजहार । अविस्मयः श्रुतवतां समृद्धानाममत्सरः । संतोषश्च वनस्थानां गुणशोभाविधिः परः ॥ ७.६ ॥

// vismitataramanāstu śakro devendrastasya tenāvasthānena sthirataraguṇasaṃbhāvanastatparīkṣānimittaṃ tasminnaraṇyavanapradeśe nidāghakālānilavatsamagraṃ vīruttṛṇatarugaṇaṃ parṇasamṛddhyā viyojayāmāsa / atha bodhisattvaḥ pratyārdratarāṇi śīrṇaparṇāni samāhṛtya tairudakasvinnairanutkaṇṭhitamatirvartamāno dhyānasukhaprīṇitamanāstatrāmṛtatṛpta iva vijahāra / avismayaḥ śrutavatāṃ samṛddhānāmamatsaraḥ / saṃtoṣaśca vanasthānāṃ guṇaśobhāvidhiḥ paraḥ (7.6)

।। अथ शक्रस्तेन तस्याद्भुतरूपेण संतोषस्थैर्येण समभिवृद्धविस्मयः सामर्ष इव तस्य महासत्त्वस्य व्रतकाले हुताग्निहोत्रस्य परिसमाप्तजप्यस्यातिथिजनदिदृक्षया व्यवलोकयतो ब्राह्मणरूपमास्थायातिथिरिव नाम भूत्वा पुरस्तात्प्रादुरभूत् । स प्रीतमनाः समभिगम्य चैनं बोधिसत्त्वः स्वागतादिप्रियवचनपुरःसरेणाहारकालनिवेदनेनोपनिमन्त्रयामास । तूष्णींभावात्तु तस्याभिमतमुपनिमन्त्रणमवेत्य स महात्मा दित्साप्रहर्षविकसन्नयनास्यशोभः स्निग्धैर्मनःश्रुतिसुखैरभिनन्द्य वाक्यैः । कृच्छ्रोपलब्धमपि तच्छ्रपणं समस्तं तस्मै ददौ स्वयमभूच्च मुदेव तृप्तः ॥ ७.७ ॥

// atha śakrastena tasyādbhutarūpeṇa saṃtoṣasthairyeṇa samabhivṛddhavismayaḥ sāmarṣa iva tasya mahāsattvasya vratakāle hutāgnihotrasya parisamāptajapyasyātithijanadidṛkṣayā vyavalokayato brāhmaṇarūpamāsthāyātithiriva nāma bhūtvā purastātprādurabhūt / sa prītamanāḥ samabhigamya cainaṃ bodhisattvaḥ svāgatādipriyavacanapuraḥsareṇāhārakālanivedanenopanimantrayāmāsa / tūṣṇīṃbhāvāttu tasyābhimatamupanimantraṇamavetya sa mahātmā ditsāpraharṣavikasannayanāsyaśobhaḥ snigdhairmanaḥśrutisukhairabhinandya vākyaiḥ / kṛcchropalabdhamapi tacchrapaṇaṃ samastaṃ tasmai dadau svayamabhūcca mudeva tṛptaḥ (7.7)

।। स तथैव प्रविश्य ध्यानागारं तेनैव प्रीतिप्रामोद्येन तमहोरात्रमतिनामयामास ।। अथ शक्रस्तस्य द्वितीये तृतीये चतुर्थे पञ्चमे ऽपि चाहनि तथैव व्रतकाले पुरतः प्रादुरभूत् । सो ऽपि चैनं प्रमुदिततरमनास्तथैव प्रतिपूजयामास । दानाभिलाषः साधूनां कृपाभ्यासविवर्धितः । नैति संकोचदीनत्वं दुःखैः प्राणान्तिकैरपि ॥ ७.८ ॥

// sa tathaiva praviśya dhyānāgāraṃ tenaiva prītiprāmodyena tamahorātramatināmayāmāsa // atha śakrastasya dvitīye tṛtīye caturthe pañcame 'pi cāhani tathaiva vratakāle purataḥ prādurabhūt / so 'pi cainaṃ pramuditataramanāstathaiva pratipūjayāmāsa / dānābhilāṣaḥ sādhūnāṃ kṛpābhyāsavivardhitaḥ / naiti saṃkocadīnatvaṃ duḥkhaiḥ prāṇāntikairapi (7.8)

।। अथ शक्रः परमविस्मयाविष्टहृदयस्तपःप्रकर्षादस्य प्रार्थनामात्रापेक्षं त्रिदशपतिलक्ष्मीसंपर्कमवगम्य समुत्पतितभयाशङ्कः स्वमेव वपुर्दिव्याद्भुतशोभमभिप्रपद्य तपःप्रयोजनमेनं पर्यपृच्छत् । बन्धून्प्रियानश्रुमुखान्विहाय परिग्रहान्सौख्यपरिग्रहांश्च । आशाङ्कुशं नु व्यवसृज्य कुत्र तपःपरिक्लेशमिमं श्रितो ऽसि ॥ ७.९ ॥

// atha śakraḥ paramavismayāviṣṭahṛdayastapaḥprakarṣādasya prārthanāmātrāpekṣaṃ tridaśapatilakṣmīsaṃparkamavagamya samutpatitabhayāśaṅkaḥ svameva vapurdivyādbhutaśobhamabhiprapadya tapaḥprayojanamenaṃ paryapṛcchat / bandhūnpriyānaśrumukhānvihāya parigrahānsaukhyaparigrahāṃśca / āśāṅkuśaṃ nu vyavasṛjya kutra tapaḥparikleśamimaṃ śrito 'si (7.9)

।। सुखोपपन्नान्परिभूय भोगांच्छोकाकुलं बन्धुजनं च हित्वा । न हेतुनाल्पेन हि यान्ति धीराः सुखोपरोधीनि तपोवनानि ॥ ७.१० ॥

// sukhopapannānparibhūya bhogāṃcchokākulaṃ bandhujanaṃ ca hitvā / na hetunālpena hi yānti dhīrāḥ sukhoparodhīni tapovanāni (7.10)

।। वक्तव्यमेतन्मयि मन्यसे चेत्कौतूहलं नो ऽर्हसि तद्विनेतुम् । किं नाम तद्यस्य गुणप्रवेशवशीकृतैवं भवतो ऽपि बुद्धिः ॥ ७.११ ॥

// vaktavyametanmayi manyase cetkautūhalaṃ no 'rhasi tadvinetum / kiṃ nāma tadyasya guṇapraveśavaśīkṛtaivaṃ bhavato 'pi buddhiḥ (7.11)

।। बोधिसत्त्व उवाच - श्रूयतां मार्ष यन्निमित्तो ऽयं मम प्रयत्नः । पुनः पुनर्जातिरतीव दुःखं जराविपद्वयाधिविरूपताश्च । मर्तव्यमित्याकुलता च बुद्धेर्लोकानतस्त्रातुमिति स्थितो ऽस्मि ॥ ७.१२ ॥

// bodhisattva uvāca - śrūyatāṃ mārṣa yannimitto 'yaṃ mama prayatnaḥ / punaḥ punarjātiratīva duḥkhaṃ jarāvipadvayādhivirūpatāśca / martavyamityākulatā ca buddherlokānatastrātumiti sthito 'smi (7.12)

।। अथ शक्रो देवेन्द्रो नायमस्मद्गतां श्रियमभिकामयत इति समाश्वासितहृदयः सुभाषितेन तेन चाभिप्रसादितमतिर्युक्तमित्यभिपूज्य तदस्य वचनं वरप्रदानेन बोधिसत्त्वमुपनिमन्त्रयामास - अत्र ते तापसजनप्रतिरूपे सुभाषिते । ददामि काश्यप वरं तद्वृणीष्व यदिच्छसि ॥ ७.१३ ॥

// atha śakro devendro nāyamasmadgatāṃ śriyamabhikāmayata iti samāśvāsitahṛdayaḥ subhāṣitena tena cābhiprasāditamatiryuktamityabhipūjya tadasya vacanaṃ varapradānena bodhisattvamupanimantrayāmāsa - atra te tāpasajanapratirūpe subhāṣite / dadāmi kāśyapa varaṃ tadvṛṇīṣva yadicchasi (7.13)

।। अथ बोधिसत्त्वो भवभोगसुखेष्वनास्थः प्रार्थनामेव दुःखमवगच्छन्सात्मीभूतसंतोषः शक्रमुवाच - दातुमिच्छसि चेन्मह्यमनुग्रहकरं वरम् । वृणे तस्मादहमिमं देवानां प्रवरं वरम् ॥ ७.१४ ॥

// atha bodhisattvo bhavabhogasukheṣvanāsthaḥ prārthanāmeva duḥkhamavagacchansātmībhūtasaṃtoṣaḥ śakramuvāca - dātumicchasi cenmahyamanugrahakaraṃ varam / vṛṇe tasmādahamimaṃ devānāṃ pravaraṃ varam (7.14)

।। दारान्मनो ऽभिलषितांस्तनयान्प्रभुत्व मर्थानभीप्सितविशालतरांश्च लब्ध्वा । येनाभितप्तमतिरेति न जातु तृप्तिं लोभानलः स हृदयं मम नाभ्युपेयात् ॥ ७.१५ ॥

// dārānmano 'bhilaṣitāṃstanayānprabhutva marthānabhīpsitaviśālatarāṃśca labdhvā / yenābhitaptamatireti na jātu tṛptiṃ lobhānalaḥ sa hṛdayaṃ mama nābhyupeyāt (7.15)

।। अथ शक्रस्तया तस्य संतोषप्रवणमानसतया सुभाषिताभिव्यञ्जितया भूयस्या मात्रया संप्रसादितमतिः पुनर्बोधिसत्त्वं साधु साध्विति प्रशस्य वरेणोपच्छन्दयामास - अत्रापि ते मुनिजनप्रतिरूपे सुभाषिते । प्रतिप्राभृतवत्प्रीत्या प्रयच्छाम्यपरं वरम् ॥ ७.१६ ॥

// atha śakrastayā tasya saṃtoṣapravaṇamānasatayā subhāṣitābhivyañjitayā bhūyasyā mātrayā saṃprasāditamatiḥ punarbodhisattvaṃ sādhu sādhviti praśasya vareṇopacchandayāmāsa - atrāpi te munijanapratirūpe subhāṣite / pratiprābhṛtavatprītyā prayacchāmyaparaṃ varam (7.16)

।। अथ बोधिसत्त्वः क्लेशवियोगस्यैव दुर्लभतामस्य प्रदर्शयन्वरयाच्ञापदेशेन पुनरप्यस्मै धर्मं देशयासास - ददासि मे यदि वरं सद्गुणावास वासव । वृणे तेनेममपरं देवेन्द्रानवरं वरम् ॥ ७.१७ ॥

// atha bodhisattvaḥ kleśaviyogasyaiva durlabhatāmasya pradarśayanvarayācñāpadeśena punarapyasmai dharmaṃ deśayāsāsa - dadāsi me yadi varaṃ sadguṇāvāsa vāsava / vṛṇe tenemamaparaṃ devendrānavaraṃ varam (7.17)

।। अर्थादपि भ्रंशमवाप्नुवन्ति वर्णप्रसादाद्यशसः सुखाच्च । येनाभिभूता द्विषतेव सत्त्वाः सद्वेषवह्निर्मम दूरतः स्यात् ॥ ७.१८ ॥

// arthādapi bhraṃśamavāpnuvanti varṇaprasādādyaśasaḥ sukhācca / yenābhibhūtā dviṣateva sattvāḥ sadveṣavahnirmama dūrataḥ syāt (7.18)

।। तच्छ्रुत्वा शक्रो देवानामधिपतिर्विस्मयवशात् साधु साध्वित्येनमभिप्रशस्य पुनरुवाच - स्थाने प्रव्रजितान्कीर्तिरनुरक्तेव सेवते । तद्वरं प्रतिगृह्णीष्व मदत्रापि सुभाषिते ॥ ७.१९ ॥

// tacchrutvā śakro devānāmadhipatirvismayavaśāt sādhu sādhvityenamabhipraśasya punaruvāca - sthāne pravrajitānkīrtiranurakteva sevate / tadvaraṃ pratigṛhṇīṣva madatrāpi subhāṣite (7.19)

।। अथ बोधिसत्त्वः क्लेशप्रातिकूल्यात् क्लिष्टसत्त्वसंपर्कविगर्हां व्रतिसंप्रतिग्रहापदेशेन कुर्वन्नित्युवाच - शृणुयामपि नैव जातु बालं न च वीक्षेय न चैनमालपेयम् । न च तेन निवासखेददुःखं समुपेयां वरमित्यहं वृणे त्वाम् ॥ ७.२० ॥

// atha bodhisattvaḥ kleśaprātikūlyāt kliṣṭasattvasaṃparkavigarhāṃ vratisaṃpratigrahāpadeśena kurvannityuvāca - śṛṇuyāmapi naiva jātu bālaṃ na ca vīkṣeya na cainamālapeyam / na ca tena nivāsakhedaduḥkhaṃ samupeyāṃ varamityahaṃ vṛṇe tvām (7.20)

।। शक्र उवाच - अनुकम्प्यो विशेषेण सतामापद्गतो ननु । आपदां मूलभूतत्वाद्बाल्यं चाधममिष्यते ॥ ७.२१ ॥

// śakra uvāca - anukampyo viśeṣeṇa satāmāpadgato nanu / āpadāṃ mūlabhūtatvādbālyaṃ cādhamamiṣyate (7.21)

।। करुणाश्रयभूतस्य बालस्यास्य विशेषतः । कृपालुरपि सन्कस्मान्न दर्शनमपीच्छसि ॥ ७.२२ ॥

// karuṇāśrayabhūtasya bālasyāsya viśeṣataḥ / kṛpālurapi sankasmānna darśanamapīcchasi (7.22)

।। बोधिसत्त्व उवाच - अगत्या मार्ष । पश्यत्वत्रभवान् । कथंचिदपि शक्येत यदि बालश्चिकित्सितुम् । तद्धितोद्योगनिर्यत्नः कथं स्यादिति मद्विधः ॥ ७.२३ ॥

// bodhisattva uvāca - agatyā mārṣa / paśyatvatrabhavān / kathaṃcidapi śakyeta yadi bālaścikitsitum / taddhitodyoganiryatnaḥ kathaṃ syāditi madvidhaḥ (7.23)

।। इत्थं चैष चिकित्साप्रयोगस्यापात्रमिति गृह्यताम् । सुनयवदनयं नयत्ययं परमपि चात्र नियोक्तुमिच्छति । अनुचितविनयार्जवक्रमो हितमपि चाभिहितः प्रकुप्यति ॥ ७.२४ ॥

// itthaṃ caiṣa cikitsāprayogasyāpātramiti gṛhyatām / sunayavadanayaṃ nayatyayaṃ paramapi cātra niyoktumicchati / anucitavinayārjavakramo hitamapi cābhihitaḥ prakupyati (7.24)

।। इति पण्डितमानमोहदग्धे हितवादिष्वपि रोषरूक्षभावे । रभसे विनयाभियोगमान्द्याद्वद कस्तत्र हितार्पणाभ्युपायः ॥ ७.२५ ॥

// iti paṇḍitamānamohadagdhe hitavādiṣvapi roṣarūkṣabhāve / rabhase vinayābhiyogamāndyādvada kastatra hitārpaṇābhyupāyaḥ (7.25)

।। इत्यगत्या सुरश्रेष्ठ करुणाप्रवणैरपि । बालस्याद्रव्यभूतस्य न दर्शनमपीष्यते ॥ ७.२६ ॥

// ityagatyā suraśreṣṭha karuṇāpravaṇairapi / bālasyādravyabhūtasya na darśanamapīṣyate (7.26)

।। तच्छ्रुत्वा शक्रः साधु साध्वित्येनमभिनन्द्य सुभाषिताभिप्रसादितमतिः पुनरुवाच - न सुभाषितरत्नानामर्घः कश्चन विद्यते । कुसुमाञ्जलिवत्प्रीत्या ददाम्यत्रापि ते वरम् ॥ ७.२७ ॥

// tacchrutvā śakraḥ sādhu sādhvityenamabhinandya subhāṣitābhiprasāditamatiḥ punaruvāca - na subhāṣitaratnānāmarghaḥ kaścana vidyate / kusumāñjalivatprītyā dadāmyatrāpi te varam (7.27)

।। अथ बोधिसत्त्वः सर्वावस्थासुखतां सज्जनस्य प्रदर्शयञ्छक्रमुवाच - वीक्षेय धीरं शृणुयां च धीरं स्यान्मे निवासः सह तेन शक्र । संभाषणं तेन सहैव भूयादेतं वरं देववर प्रयच्छ ॥ ७.२८ ॥

// atha bodhisattvaḥ sarvāvasthāsukhatāṃ sajjanasya pradarśayañchakramuvāca - vīkṣeya dhīraṃ śṛṇuyāṃ ca dhīraṃ syānme nivāsaḥ saha tena śakra / saṃbhāṣaṇaṃ tena sahaiva bhūyādetaṃ varaṃ devavara prayaccha (7.28)

।। शक्र उवाच - अतिपक्षपात इव खलु ते धीरं प्रति । तदुच्यतां तावत् । किं नु धीरस्तवाकार्षीद्वद काश्यप कारणम् । अधीर इव येनासि धीरदर्शनलालसः ॥ ७.२९ ॥

// śakra uvāca - atipakṣapāta iva khalu te dhīraṃ prati / taducyatāṃ tāvat / kiṃ nu dhīrastavākārṣīdvada kāśyapa kāraṇam / adhīra iva yenāsi dhīradarśanalālasaḥ (7.29)

।। अथ बोधिसत्त्वः सज्जनमाहात्म्यमस्य प्रदर्शयन्नुवाच - श्रूयतां मार्ष, येन मे धीरदर्शनमेवाभिलषते मतिः । व्रजति गुणपथेन च स्वयं नयति परानपि तेन वर्त्मना । वचनमपि न रूक्षमक्षमां जनयति तस्य हितोपसंहितम् ॥ ७.३० ॥

// atha bodhisattvaḥ sajjanamāhātmyamasya pradarśayannuvāca - śrūyatāṃ mārṣa, yena me dhīradarśanamevābhilaṣate matiḥ / vrajati guṇapathena ca svayaṃ nayati parānapi tena vartmanā / vacanamapi na rūkṣamakṣamāṃ janayati tasya hitopasaṃhitam (7.30)

।। अशठविनयभूषणः सदा हितमिति लम्भयितुं स शक्यते । इति मम गुणपक्षपातिनी नमति मतिर्गुंणपक्षपातिनि ॥ ७.३१ ॥

// aśaṭhavinayabhūṣaṇaḥ sadā hitamiti lambhayituṃ sa śakyate / iti mama guṇapakṣapātinī namati matirguṃṇapakṣapātini (7.31)

।। अथैनं शक्रः साधूपपन्नरूपमिदमिति चाभिनन्द्य समभिवृद्धप्रसादः पुनर्वरेणोपनिमन्त्रयामास - कामं संतोषसात्मत्वात्सर्वत्र कृतमेव ते । मदनुग्रहबुद्ध्या तु ग्रहीतुं वरमर्हसि ॥ ७.३२ ॥

// athainaṃ śakraḥ sādhūpapannarūpamidamiti cābhinandya samabhivṛddhaprasādaḥ punarvareṇopanimantrayāmāsa - kāmaṃ saṃtoṣasātmatvātsarvatra kṛtameva te / madanugrahabuddhyā tu grahītuṃ varamarhasi (7.32)

।। उपकाराशया भक्त्या शक्त्या चैव समस्तया । प्रयुक्तस्यातिदुःखो हि प्रणयस्याप्रतिग्रहः ॥ ७.३३ ॥

// upakārāśayā bhaktyā śaktyā caiva samastayā / prayuktasyātiduḥkho hi praṇayasyāpratigrahaḥ (7.33)

।। अथ तस्य परामुपकर्तुकामतामवेक्ष्य बोधिसत्त्वस्तत्प्रियहितकामतया प्रदानानुतर्षप्राबल्यमस्मै प्रकाशयन्नुवाच - त्वदीयमन्नं क्षयदोषवर्जितं मनश्च दित्साप्रतिपत्तिपेशलम् । विशुद्धशीलाभरणाश्च याचका मम स्युरेतां वरसंपदं वृणे ॥ ७.३४ ॥

// atha tasya parāmupakartukāmatāmavekṣya bodhisattvastatpriyahitakāmatayā pradānānutarṣaprābalyamasmai prakāśayannuvāca - tvadīyamannaṃ kṣayadoṣavarjitaṃ manaśca ditsāpratipattipeśalam / viśuddhaśīlābharaṇāśca yācakā mama syuretāṃ varasaṃpadaṃ vṛṇe (7.34)

।। शक्र उवाच - सुभाषितरत्नाकरः खल्वत्रभवान् । अपि च - यदभिप्रार्थितं सर्वं तत्तथैव भविष्यति । ददामि च पुनस्तुभ्यं वरमस्मिन्सुभाषिते ॥ ७.३५ ॥

// śakra uvāca - subhāṣitaratnākaraḥ khalvatrabhavān / api ca - yadabhiprārthitaṃ sarvaṃ tattathaiva bhaviṣyati / dadāmi ca punastubhyaṃ varamasminsubhāṣite (7.35)

।। बोधिसत्त्व उवाच - वरं ममानुग्रहसंपदाकरं ददासि चेत्सर्वदिवौकसां वर । न माभ्युपेयाः पुनरित्यभिज्वलन्निमं वरं दैन्यनिसूदनं वृणे ॥ ७.३६ ॥

// bodhisattva uvāca - varaṃ mamānugrahasaṃpadākaraṃ dadāsi cetsarvadivaukasāṃ vara / na mābhyupeyāḥ punarityabhijvalannimaṃ varaṃ dainyanisūdanaṃ vṛṇe (7.36)

।। अथ शक्रः सामर्षवदेनमतिविस्मयमान उवाच - मा तावद्भोः जपव्रतेज्याविधिना तपःश्रमैर्जनो ऽयमन्विच्छति दर्शनं मम । भवान्पुनर्नेच्छति केन हेतुना वरप्रदित्साभिगतस्य मे सतः ॥ ७.३७ ॥

// atha śakraḥ sāmarṣavadenamativismayamāna uvāca - mā tāvadbhoḥ japavratejyāvidhinā tapaḥśramairjano 'yamanvicchati darśanaṃ mama / bhavānpunarnecchati kena hetunā varapraditsābhigatasya me sataḥ (7.37)

।। बोधिसत्त्व उवाच - अलं ते मन्युप्रणयेन । समनुनेष्याम्यहमत्रभवन्तं देवराज न ह्यसावदाक्षिण्यानुवृत्तिर्न चाप्यबहुमानविचेष्टितमसमवधानकाम्यता वा भवति भवताम् । किं तु निरीक्ष्य ते रूपममानुषाद्भुतं प्रसन्नकान्ति ज्वलितं च तेजसा । भवेत्प्रमादस्तपसीति मे भयं प्रसादसौम्यादपि दर्शनात्तव ॥ ७.३८ ॥

// bodhisattva uvāca - alaṃ te manyupraṇayena / samanuneṣyāmyahamatrabhavantaṃ devarāja na hyasāvadākṣiṇyānuvṛttirna cāpyabahumānaviceṣṭitamasamavadhānakāmyatā vā bhavati bhavatām / kiṃ tu nirīkṣya te rūpamamānuṣādbhutaṃ prasannakānti jvalitaṃ ca tejasā / bhavetpramādastapasīti me bhayaṃ prasādasaumyādapi darśanāttava (7.38)

।। अथ शक्रः प्रणम्य प्रदक्षिणीकृत्य चैनं तत्रैवान्तर्दधे । प्रभातायां च रजन्यां बोधिसत्त्वः शक्रप्रभावोपहृतं प्रभूतं दिव्यमन्नपानं ददर्श । शक्रोपनिमन्त्रणाहूतानि चानेकानि प्रत्येकबुद्धशतानि व्यायताबद्धपरिकरांश्च परिवेषणसज्जाननेकांश्च देवकुमारान् । तेनान्नपानविधिना स मुनिर्महर्षीन् संतर्पयन्मुदमुदारतरामवाप । वृत्त्या च तापसजनोचितयाभिरेमे ध्यानाप्रमाणनियमेन शमेन चैव ॥ ७.३९ ॥

// atha śakraḥ praṇamya pradakṣiṇīkṛtya cainaṃ tatraivāntardadhe / prabhātāyāṃ ca rajanyāṃ bodhisattvaḥ śakraprabhāvopahṛtaṃ prabhūtaṃ divyamannapānaṃ dadarśa / śakropanimantraṇāhūtāni cānekāni pratyekabuddhaśatāni vyāyatābaddhaparikarāṃśca pariveṣaṇasajjānanekāṃśca devakumārān / tenānnapānavidhinā sa munirmaharṣīn saṃtarpayanmudamudāratarāmavāpa / vṛttyā ca tāpasajanocitayābhireme dhyānāpramāṇaniyamena śamena caiva (7.39)