2. Jatakamala — chapter 2

।। तदेवं सर्वसत्त्वेष्वकारणपरमवत्सलस्वभावः सर्वभूतात्मभूतः पूर्वजन्मस्वपि स भगवानिति बुद्धे भगवति परः प्रसादः कार्यः । जातप्रसादैश्च बुद्धे भगवति परा प्रीतिरुत्पादयितव्या । एवमायतनगतो नः प्रसाद इत्येवमप्युन्नेयम् । तथा सत्कृत्य धर्मः श्रोतव्यः । एवं दुष्करशतसमुदानीतत्वात् करुणावर्णे ऽपि वाच्यमेवं स्वभावातिशयस्य निष्पादिका परानुग्रहप्रवृत्तिहेतुः करुणेति । इति व्याघ्रीजातकं प्रथमम् २. शिबिजातकम् दुष्करशतसमुदानीतो ऽयमस्मदर्थं तेन भगवता सद्धर्म इति सत्कृत्य श्रोतव्यः । तद्यथानुश्रूयते- बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवानपरिमितकालाभ्यासात्सात्मीभूतोपचितपुण्यकर्मा कदाचिच्छिबीनां राजा बभूव । स बाल्यात्प्रभृत्येव बृद्धोपासनरतिर्विनयानुरक्तो ऽनुरक्तप्रकृतिः प्रकृतिमेधावित्वादनेकविद्याधिगमविपुलतरमतिरुत्साहमंत्रप्रभाव[प्रभुत्व]शक्तिदैवसंपन्नः स्वा इव प्रजाः प्रजाः पालयति स्म । तस्मिंस्त्रिवर्गानुगुणा गुणौघाः संहर्षयोगादिव संनिविष्टाः । समस्तरूपा विबभुर्न चासुर्विरोधसंक्षोभविपन्नशोभाः ॥ २.१ ॥

// tadevaṃ sarvasattveṣvakāraṇaparamavatsalasvabhāvaḥ sarvabhūtātmabhūtaḥ pūrvajanmasvapi sa bhagavāniti buddhe bhagavati paraḥ prasādaḥ kāryaḥ / jātaprasādaiśca buddhe bhagavati parā prītirutpādayitavyā / evamāyatanagato naḥ prasāda ityevamapyunneyam / tathā satkṛtya dharmaḥ śrotavyaḥ / evaṃ duṣkaraśatasamudānītatvāt karuṇāvarṇe 'pi vācyamevaṃ svabhāvātiśayasya niṣpādikā parānugrahapravṛttihetuḥ karuṇeti / iti vyāghrījātakaṃ prathamam 2. śibijātakam duṣkaraśatasamudānīto 'yamasmadarthaṃ tena bhagavatā saddharma iti satkṛtya śrotavyaḥ / tadyathānuśrūyate- bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavānaparimitakālābhyāsātsātmībhūtopacitapuṇyakarmā kadācicchibīnāṃ rājā babhūva / sa bālyātprabhṛtyeva bṛddhopāsanaratirvinayānurakto 'nuraktaprakṛtiḥ prakṛtimedhāvitvādanekavidyādhigamavipulataramatirutsāhamaṃtraprabhāva[prabhutva]śaktidaivasaṃpannaḥ svā iva prajāḥ prajāḥ pālayati sma / tasmiṃstrivargānuguṇā guṇaughāḥ saṃharṣayogādiva saṃniviṣṭāḥ / samastarūpā vibabhurna cāsurvirodhasaṃkṣobhavipannaśobhāḥ (2.1)

।। विडम्बनेवाविनयोद्धतानां दुर्मेधसामापदिवातिकष्टा । अल्पात्मनां या मदिरेव लक्ष्मीर्बभूव सा तत्र यथार्थनामा ॥ २.२ ॥

// viḍambanevāvinayoddhatānāṃ durmedhasāmāpadivātikaṣṭā / alpātmanāṃ yā madireva lakṣmīrbabhūva sā tatra yathārthanāmā (2.2)

।। उदारभावात्करुणागुणाच्च वित्ताधिपत्याच्च स राजवर्यः । रेमे ऽर्थिनामीप्सितसिद्धिहर्षादक्लिष्टशोभानि मुखानि पश्यन् ॥ २.३ ॥

// udārabhāvātkaruṇāguṇācca vittādhipatyācca sa rājavaryaḥ / reme 'rthināmīpsitasiddhiharṣādakliṣṭaśobhāni mukhāni paśyan (2.3)

।। अथ स राजा दानप्रियत्वात्समन्ततो नगरस्य सर्वोपकरणधनधान्यसमृद्धा दानशालाः कारयित्वा स्वमाहात्म्यानुरूपं यथाभिप्रायसंपादितं सोपचारं मनोहरमनतिक्रान्तकालसुभगं दानवर्षं कृतयुगमेघ इव ववर्ष । अन्नमन्नार्थिभ्यः, पानं पानार्थिभ्यः, शयनासनवसनभोजनगन्धमात्यरजतसुवर्णादिकं तत्तदर्थिभ्यः । अथ तस्य राज्ञः प्रदानौदार्यश्रवणाद्विस्मितप्रमुदितहृदया नानादिगभिलक्षितदेशनिवासिनः पुरुषास्तं देशमुपजग्मुः । परीत्य कृत्स्नं मनसा नृलोकमन्येष्वलब्धप्रणयावकाशाः । तमर्थिनः प्रीतमुखाः समीयुर्महाह्रदं वन्यगजा यथैव ॥ २.४ ॥

// atha sa rājā dānapriyatvātsamantato nagarasya sarvopakaraṇadhanadhānyasamṛddhā dānaśālāḥ kārayitvā svamāhātmyānurūpaṃ yathābhiprāyasaṃpāditaṃ sopacāraṃ manoharamanatikrāntakālasubhagaṃ dānavarṣaṃ kṛtayugamegha iva vavarṣa / annamannārthibhyaḥ, pānaṃ pānārthibhyaḥ, śayanāsanavasanabhojanagandhamātyarajatasuvarṇādikaṃ tattadarthibhyaḥ / atha tasya rājñaḥ pradānaudāryaśravaṇādvismitapramuditahṛdayā nānādigabhilakṣitadeśanivāsinaḥ puruṣāstaṃ deśamupajagmuḥ / parītya kṛtsnaṃ manasā nṛlokamanyeṣvalabdhapraṇayāvakāśāḥ / tamarthinaḥ prītamukhāḥ samīyurmahāhradaṃ vanyagajā yathaiva (2.4)

।। अथ स राजा समन्ततः समापततो लाभाशाप्रमुदितमनसः पथिकजननेपथ्यप्रच्छादितशोभस्य वनीपकजनस्य विप्रोषितस्येव सुहृज्जनस्य संदर्शनात्प्रीतिविजृम्भिताक्षः । याच्ञां प्रियाख्यानमिवाभ्यनन्दद्दत्त्वा च तुष्टयार्थिजनं जिगाय ॥ २.५ ॥

// atha sa rājā samantataḥ samāpatato lābhāśāpramuditamanasaḥ pathikajananepathyapracchāditaśobhasya vanīpakajanasya viproṣitasyeva suhṛjjanasya saṃdarśanātprītivijṛmbhitākṣaḥ / yācñāṃ priyākhyānamivābhyanandaddattvā ca tuṣṭayārthijanaṃ jigāya (2.5)

।। दानोद्भवः कीर्तिमयः सुगन्धस्तस्यार्थिनां वागनिलप्रकीर्णः । मदं जहारान्यनराधिपानां गन्धद्विपस्येव परद्विपानाम् ॥ २.६ ॥

// dānodbhavaḥ kīrtimayaḥ sugandhastasyārthināṃ vāganilaprakīrṇaḥ / madaṃ jahārānyanarādhipānāṃ gandhadvipasyeva paradvipānām (2.6)

।। अथ कदाचित्स राजा दानशालाः समनुविचरंस्तृप्तत्वादर्थिजनस्य प्रविरलं याचकजनसंपातमभिसमीक्ष्य दानधर्मस्यानुत्सर्पणान्न तुष्टिमुपजगाम । तर्ष विनिन्ये ऽर्थिजनस्तमेत्य न त्वर्थिनः प्राप्य स दानशौण्डः । न ह्यस्य दानव्यवसायमर्थी याच्ञाप्रमाणेन शशाक जेतुम् ॥ २.७ ॥

// atha kadācitsa rājā dānaśālāḥ samanuvicaraṃstṛptatvādarthijanasya praviralaṃ yācakajanasaṃpātamabhisamīkṣya dānadharmasyānutsarpaṇānna tuṣṭimupajagāma / tarṣa vininye 'rthijanastametya na tvarthinaḥ prāpya sa dānaśauṇḍaḥ / na hyasya dānavyavasāyamarthī yācñāpramāṇena śaśāka jetum (2.7)

।। तस्य बुद्धिरभवत् - अतिसभाग्यास्ते सत्पुरुषविशेषा ये विस्रम्भनिर्यन्त्रणप्रणयमर्थिभिः स्वगात्राण्यपि याच्यन्ते । मम पुनः प्रत्याख्यानरूक्षाक्षरवचनसंतर्जित इवार्थिजनो धनमात्रके ऽप्रगल्भप्रणयः संवृत्त इति । अथ क्षितीशस्य तमत्युदारं गात्रेष्वपि स्वेषु निवृत्तसङ्गम् । विज्ञाय दानाश्रयिणं वितर्कं पतिप्रिया स्त्रीव मही चकम्पे ॥ २.८ ॥

// tasya buddhirabhavat - atisabhāgyāste satpuruṣaviśeṣā ye visrambhaniryantraṇapraṇayamarthibhiḥ svagātrāṇyapi yācyante / mama punaḥ pratyākhyānarūkṣākṣaravacanasaṃtarjita ivārthijano dhanamātrake 'pragalbhapraṇayaḥ saṃvṛtta iti / atha kṣitīśasya tamatyudāraṃ gātreṣvapi sveṣu nivṛttasaṅgam / vijñāya dānāśrayiṇaṃ vitarkaṃ patipriyā strīva mahī cakampe (2.8)

।। अथ शक्रो देवेन्द्रः क्षितितलचलनादकम्पिते विविधरत्नप्रभोद्भासिनि सुमेरौ पर्वतराजे किमिदमिति समुत्पतितवितर्कस्तस्य राज्ञ इमं वितर्कातिशयं धरणीतलचलननिमित्तमवेत्य विस्मयावर्जितहृदयश्चिन्तामापेदे । दानातिहर्षोद्धतमानसेन वितर्कितं किं स्विदिदं नृपेण । आबध्य दानव्यवसायकक्ष्यां स्वगात्रदानस्थिरनिश्चयेन ॥ २.९ ॥

// atha śakro devendraḥ kṣititalacalanādakampite vividharatnaprabhodbhāsini sumerau parvatarāje kimidamiti samutpatitavitarkastasya rājña imaṃ vitarkātiśayaṃ dharaṇītalacalananimittamavetya vismayāvarjitahṛdayaścintāmāpede / dānātiharṣoddhatamānasena vitarkitaṃ kiṃ svididaṃ nṛpeṇa / ābadhya dānavyavasāyakakṣyāṃ svagātradānasthiraniścayena (2.9)

।। तन्मीमांसिष्ये तावदेनमिति । अथ तस्य राज्ञः पषंदि निषण्णस्यामात्यगणपरिवृतस्य समुचितायां कृतायामर्थिजनस्य कः किमिच्छतीत्याह्वानावघोषणायामुद्धाट्यमानेषु कोशाध्यक्षाधिस्थितेषु (वैद्य ९) मणिकनकरजतधननिचयेषु विश्लेष्यमाणासु पुटासु विविधवसनपरिपूर्णगर्भासु समुपावर्त्यमानेषु विनीतविविधवाहनस्कन्धप्रतिष्ठितयुगेषु विचित्रेषु यानविशेषेषु प्रवृत्तसंपाते ऽर्थिजने शक्रो देवानामिन्द्रो वृद्धमन्धं ब्राह्मणरूपमभिनिर्माय राज्ञश्चक्षुःपथे प्रादुरभवत् । अथ तस्य राज्ञः कारूण्यमैत्रीपरिभावितया धीरप्रसन्नसौम्यया प्रत्युद्गत इव परिष्वक्त इव च दृष्ट्या केनार्थ इत्युपनिमन्त्र्यमाणः क्षितिपानुचरैर्नृपतिसमोपमुपेत्य जयाशीर्वचनपुरःसरं राजानमित्युवाच - दूरादपश्यन्स्थविरो ऽभ्युपेतस्त्वच्चक्षुषो ऽर्थी क्षितिपप्रधान । एकेक्षणेनापि हि पङ्कजाक्ष गम्येत लोकाधिप लोकयात्रा ॥ २.१० ॥

// tanmīmāṃsiṣye tāvadenamiti / atha tasya rājñaḥ paṣaṃdi niṣaṇṇasyāmātyagaṇaparivṛtasya samucitāyāṃ kṛtāyāmarthijanasya kaḥ kimicchatītyāhvānāvaghoṣaṇāyāmuddhāṭyamāneṣu kośādhyakṣādhisthiteṣu (vaidya 9) maṇikanakarajatadhananicayeṣu viśleṣyamāṇāsu puṭāsu vividhavasanaparipūrṇagarbhāsu samupāvartyamāneṣu vinītavividhavāhanaskandhapratiṣṭhitayugeṣu vicitreṣu yānaviśeṣeṣu pravṛttasaṃpāte 'rthijane śakro devānāmindro vṛddhamandhaṃ brāhmaṇarūpamabhinirmāya rājñaścakṣuḥpathe prādurabhavat / atha tasya rājñaḥ kārūṇyamaitrīparibhāvitayā dhīraprasannasaumyayā pratyudgata iva pariṣvakta iva ca dṛṣṭyā kenārtha ityupanimantryamāṇaḥ kṣitipānucarairnṛpatisamopamupetya jayāśīrvacanapuraḥsaraṃ rājānamityuvāca - dūrādapaśyansthaviro 'bhyupetastvaccakṣuṣo 'rthī kṣitipapradhāna / ekekṣaṇenāpi hi paṅkajākṣa gamyeta lokādhipa lokayātrā (2.10)

।। अथ स बोधिसत्त्वः सममिलषितमनोरथप्रसिद्ध्या परं प्रीत्युत्सवमनुभवन् किस्विदिदं सत्यमेवोक्तं ब्राह्मणेन स्यादुत विकल्पाभ्यासान्मयैवमवधारितमिति जातविमर्शश्चक्षुर्याच्ञाप्रियवचनश्रवणतृषितमतिस्तं चक्षुर्याचनकमुवाच - केनानुशिष्टस्त्वमिहाभ्युपेतो मां याचितुं ब्राह्मणमुख्य चक्षुः । सुदुस्त्यजं चक्षुरिति प्रवादः संभावना कस्य मयि व्यतीता ॥ २.११ ॥

// atha sa bodhisattvaḥ samamilaṣitamanorathaprasiddhyā paraṃ prītyutsavamanubhavan kisvididaṃ satyamevoktaṃ brāhmaṇena syāduta vikalpābhyāsānmayaivamavadhāritamiti jātavimarśaścakṣuryācñāpriyavacanaśravaṇatṛṣitamatistaṃ cakṣuryācanakamuvāca - kenānuśiṣṭastvamihābhyupeto māṃ yācituṃ brāhmaṇamukhya cakṣuḥ / sudustyajaṃ cakṣuriti pravādaḥ saṃbhāvanā kasya mayi vyatītā (2.11)

।। अथ स ब्राह्मणवेषधारी शक्रो देवेन्द्रस्तस्य राज्ञ आशयं विदित्वोवाच - शक्रस्य शक्रप्रतिमानुशिष्ट्या त्वां याचितुं चक्षुरिहातगो ऽस्मि । संभावनां तस्य ममैव चाशां चक्षुःप्रदानात्सफलीकुरुष्व ॥ २.१२ ॥

// atha sa brāhmaṇaveṣadhārī śakro devendrastasya rājña āśayaṃ viditvovāca - śakrasya śakrapratimānuśiṣṭyā tvāṃ yācituṃ cakṣurihātago 'smi / saṃbhāvanāṃ tasya mamaiva cāśāṃ cakṣuḥpradānātsaphalīkuruṣva (2.12)

।। अथ स राजा शक्रसंकीर्तनान्नुनमस्य ब्राह्मणस्य भवित्री देवतानुभावादनेन विधिना चक्षुःसंपदिति मत्वा प्रमोदविशदाक्षरमेनमुवाच - येनाभ्युपेतो ऽसि मनोरथेन तमेष ते ब्राह्मण पूरयामि । आकाङ्क्षमाणाय मदेकमक्षि ददामि चक्षुर्द्वयमप्यहं ते ॥ २.१३ ॥

// atha sa rājā śakrasaṃkīrtanānnunamasya brāhmaṇasya bhavitrī devatānubhāvādanena vidhinā cakṣuḥsaṃpaditi matvā pramodaviśadākṣaramenamuvāca - yenābhyupeto 'si manorathena tameṣa te brāhmaṇa pūrayāmi / ākāṅkṣamāṇāya madekamakṣi dadāmi cakṣurdvayamapyahaṃ te (2.13)

।। स त्वं विबुद्धनयनोत्पलशोभितास्यः संपश्यतो व्रज यथाभिमतं जनस्य । स्यात् किं नु सो ऽयमुत नेति विचारदोलालोलस्य सो ऽयमिति चोत्थितविस्मयस्य ॥ २.१४ ॥

// sa tvaṃ vibuddhanayanotpalaśobhitāsyaḥ saṃpaśyato vraja yathābhimataṃ janasya / syāt kiṃ nu so 'yamuta neti vicāradolālolasya so 'yamiti cotthitavismayasya (2.14)

।। अथ तस्य राज्ञो ऽमात्याश्चक्षुःप्रदानावसायमवेत्य ससंभ्रमावेगविषादव्यथितमनसो राजानमूचुः - दानातिहर्षादनयमसमीक्ष्याहितोदयम् । प्रसीद देव मा मैवं न चक्षुर्दातुमर्हसि ॥ २.१५ ॥

// atha tasya rājño 'mātyāścakṣuḥpradānāvasāyamavetya sasaṃbhramāvegaviṣādavyathitamanaso rājānamūcuḥ - dānātiharṣādanayamasamīkṣyāhitodayam / prasīda deva mā maivaṃ na cakṣurdātumarhasi (2.15)

।। एकस्यार्थे द्विजस्यास्य मा नः सर्वान्पराकृथाः । अलं शोकाग्निना दग्धुं सुखं संवर्धिताः प्रजाः ॥ २.१६ ॥

// ekasyārthe dvijasyāsya mā naḥ sarvānparākṛthāḥ / alaṃ śokāgninā dagdhuṃ sukhaṃ saṃvardhitāḥ prajāḥ (2.16)

।। धनानि लक्ष्मीप्रतिबोधनानि श्रीमन्ति रत्नानि पयस्विनीर्गाः । रथान् विनीतांश्च युजः प्रयच्छ मदोर्जितश्रीललितान् द्विपान्वा ॥ २.१७ ॥

// dhanāni lakṣmīpratibodhanāni śrīmanti ratnāni payasvinīrgāḥ / rathān vinītāṃśca yujaḥ prayaccha madorjitaśrīlalitān dvipānvā (2.17)

।। समुच्चरन्नूपुरनिस्वनानि शरत्पयोदाभ्यधिकद्युतीनि । गृहाणि सर्वर्तुसुखानि देहि मा दाः स्वचक्षुर्जगदेकचक्षुः ॥ २.१८ ॥

// samuccarannūpuranisvanāni śaratpayodābhyadhikadyutīni / gṛhāṇi sarvartusukhāni dehi mā dāḥ svacakṣurjagadekacakṣuḥ (2.18)

।। विमृश्यतामपि च तावन्महाराज । अन्यदीयं कथं नाम चक्षुरन्यत्र योज्यते । अथ देवप्रभावो ऽयं त्वच्चक्षुः किमपेक्ष्यते ॥ २.१९ ॥

// vimṛśyatāmapi ca tāvanmahārāja / anyadīyaṃ kathaṃ nāma cakṣuranyatra yojyate / atha devaprabhāvo 'yaṃ tvaccakṣuḥ kimapekṣyate (2.19)

।। अपि च देव । चक्षुषा किं दरिद्रस्य पराभ्युदयसाक्षिणा । धनमेव यतो देहि देव मा साहसं कृथाः ॥ २.२० ॥

// api ca deva / cakṣuṣā kiṃ daridrasya parābhyudayasākṣiṇā / dhanameva yato dehi deva mā sāhasaṃ kṛthāḥ (2.20)

।। अथ स राजा तानमात्यान्सानुनयमधुराक्षरमित्युवाच - अदाने कुरुते बुद्धिं दास्यामीत्यभिधाय यः । स लोभपाशं प्रभ्रष्टमात्मनि प्रतिमुञ्चति ॥ २.२१ ॥

// atha sa rājā tānamātyānsānunayamadhurākṣaramityuvāca - adāne kurute buddhiṃ dāsyāmītyabhidhāya yaḥ / sa lobhapāśaṃ prabhraṣṭamātmani pratimuñcati (2.21)

।। दास्यामीति प्रतिज्ञाय यो ऽन्यथा कुरुते मनः । कार्पण्यानिश्चितमतेः कः स्यात्पापतरस्ततः ॥ २.२२ ॥

// dāsyāmīti pratijñāya yo 'nyathā kurute manaḥ / kārpaṇyāniścitamateḥ kaḥ syātpāpatarastataḥ (2.22)

।। स्थिरीकृत्यार्थिनामाशां दास्यामीति प्रतिज्ञया । विसंवादनरूक्षस्य वचसो नास्ति निष्कृतिः ॥ २.२३ ॥

// sthirīkṛtyārthināmāśāṃ dāsyāmīti pratijñayā / visaṃvādanarūkṣasya vacaso nāsti niṣkṛtiḥ (2.23)

।। यदपि चेष्टं देवतानुभावादेव चक्षुरस्य किं न संभवतीत्यत्र श्रूयताम् - नैककारणसाध्यत्वं कार्याणां ननु दृश्यते । कारणान्तरसापेक्षः स्याद्देवो ऽपि विधिर्यतः ॥ २.२४ ॥

// yadapi ceṣṭaṃ devatānubhāvādeva cakṣurasya kiṃ na saṃbhavatītyatra śrūyatām - naikakāraṇasādhyatvaṃ kāryāṇāṃ nanu dṛśyate / kāraṇāntarasāpekṣaḥ syāddevo 'pi vidhiryataḥ (2.24)

।। तन्न मे दानातिशयव्यवसाये विध्नाय व्यायन्तुमर्हन्ति भवन्त इति । अमात्या ऊचुः - धनधान्यरत्नानि देवो दातुमर्हति न स्वचक्षुरिति विज्ञापितमस्माभिः । तन्न देवं वयमतीर्थे प्रतारयामः । राजोवाच - यदेव याच्येत तदेव दद्यान्नानीप्सितं प्रीणयतीह दत्तम् । किमुह्यमानस्य जलेन तोयैर्दास्याम्यतः प्रार्थितमर्थमस्मै ॥ २.२५ ॥

// tanna me dānātiśayavyavasāye vidhnāya vyāyantumarhanti bhavanta iti / amātyā ūcuḥ - dhanadhānyaratnāni devo dātumarhati na svacakṣuriti vijñāpitamasmābhiḥ / tanna devaṃ vayamatīrthe pratārayāmaḥ / rājovāca - yadeva yācyeta tadeva dadyānnānīpsitaṃ prīṇayatīha dattam / kimuhyamānasya jalena toyairdāsyāmyataḥ prārthitamarthamasmai (2.25)

।। अथ तस्य राज्ञो दृढतरविस्रम्भप्रणयः स्नेहावेगादनपेक्षितोपचारो ऽमात्यमुख्यस्तं राजानमित्युवाच - मा तावद् भोः या नाल्पेन तपःसमाधिविधिना संप्राप्यते केनचिद् यामासाद्य च भूरिभिर्मखशतैः कीर्ति दिवं चाप्नुयात् । संप्राप्तामतिपत्य तां नृपतितां शक्रर्द्धिविस्पर्धिनीं किं दृष्ट्वा नयने प्रदित्सति भवान्को ऽयं कुतस्त्यो विधिः ॥ २.२६ ॥

// atha tasya rājño dṛḍhataravisrambhapraṇayaḥ snehāvegādanapekṣitopacāro 'mātyamukhyastaṃ rājānamityuvāca - mā tāvad bhoḥ yā nālpena tapaḥsamādhividhinā saṃprāpyate kenacid yāmāsādya ca bhūribhirmakhaśataiḥ kīrti divaṃ cāpnuyāt / saṃprāptāmatipatya tāṃ nṛpatitāṃ śakrarddhivispardhinīṃ kiṃ dṛṣṭvā nayane praditsati bhavānko 'yaṃ kutastyo vidhiḥ (2.26)

।। लब्धावकाशस्त्रिदशेषु यज्ञैः कीर्त्या समन्तादवभासमानः । नरेन्द्रचूडाद्युतिरञ्जिताङ्घ्रिः किं लिप्समानो नु ददासि चक्षुः ॥ २.२७ ॥

// labdhāvakāśastridaśeṣu yajñaiḥ kīrtyā samantādavabhāsamānaḥ / narendracūḍādyutirañjitāṅghriḥ kiṃ lipsamāno nu dadāsi cakṣuḥ (2.27)

।। अथ स राजा तममात्यं सानुनयमित्युवाच - नायं यत्नः सार्वभौमत्वमाप्तुं नैव स्वर्गं नापवर्गं न कीर्तिम् । त्रातुं लोकानित्ययं त्वादरो मे याच्ञाक्लेशो मा च भूदस्य मोघः ॥ २.२८ ॥

// atha sa rājā tamamātyaṃ sānunayamityuvāca - nāyaṃ yatnaḥ sārvabhaumatvamāptuṃ naiva svargaṃ nāpavargaṃ na kīrtim / trātuṃ lokānityayaṃ tvādaro me yācñākleśo mā ca bhūdasya moghaḥ (2.28)

।। अथ स राजा नीलोत्पलदलशकलरुचिरकान्ति नयनमेकं वैद्यपरिदृष्टेन विधिना शनकैरक्षतमुत्पाट्य परया प्रीत्या चक्षुर्याचनकाय प्रायच्छत् । अथ शक्रो देवेन्द्रस्तादृशमृद्ध्यभिसंस्कारं चक्रे यथा ददर्श स राजा सपरिजनस्तत्तस्य चक्षुश्चक्षुःस्थाने प्रतिष्ठितम् । अथोन्मिषितैकचक्षुषं चक्षुर्याचनकमभिवीक्ष्य स राजा परमेण प्रहर्षेण समापूर्णहृदयो द्वितीयमप्यस्मै नयनं प्रायच्छत् । ततः स राजा नयने प्रदाय विपद्मपद्माकरतुल्यवक्त्रः । पौरैरसाधारणतुष्टिरासीत्समग्रचक्षुर्ददृशे द्विजैश्च ॥ २.२९ ॥

// atha sa rājā nīlotpaladalaśakalarucirakānti nayanamekaṃ vaidyaparidṛṣṭena vidhinā śanakairakṣatamutpāṭya parayā prītyā cakṣuryācanakāya prāyacchat / atha śakro devendrastādṛśamṛddhyabhisaṃskāraṃ cakre yathā dadarśa sa rājā saparijanastattasya cakṣuścakṣuḥsthāne pratiṣṭhitam / athonmiṣitaikacakṣuṣaṃ cakṣuryācanakamabhivīkṣya sa rājā parameṇa praharṣeṇa samāpūrṇahṛdayo dvitīyamapyasmai nayanaṃ prāyacchat / tataḥ sa rājā nayane pradāya vipadmapadmākaratulyavaktraḥ / paurairasādhāraṇatuṣṭirāsītsamagracakṣurdadṛśe dvijaiśca (2.29)

।। अन्तःपुरे ऽथ मनुजाधिपतेः पुरे च शोकाश्रुभिर्वसुमती सिषिचे समन्तात् । शक्रस्तु विस्मयमवाप परां च तुष्टिं संबोधये नृपमकम्प्यमतिं समीक्ष्य ॥ २.३० ॥

// antaḥpure 'tha manujādhipateḥ pure ca śokāśrubhirvasumatī siṣice samantāt / śakrastu vismayamavāpa parāṃ ca tuṣṭiṃ saṃbodhaye nṛpamakampyamatiṃ samīkṣya (2.30)

।। अथ शक्रस्य विस्मयावर्जितहृदयस्यैतदभवत् - अहो धृतिरहो सत्त्वमहो सत्त्वहितैषिता । प्रत्यक्षमपि कर्मेदं करोतीव विचारणाम् ॥ २.३१ ॥

// atha śakrasya vismayāvarjitahṛdayasyaitadabhavat - aho dhṛtiraho sattvamaho sattvahitaiṣitā / pratyakṣamapi karmedaṃ karotīva vicāraṇām (2.31)

।। तन्नायमाश्चर्यसत्त्वश्चिरमिमं परिक्लेशमनुभवितुमर्हति । यतः प्रयतिष्ये चक्षुरस्योपायप्रदर्शनादुत्पादयितुम् । अथ तस्य राज्ञः क्रमात्संरूढनयनव्रणस्यावगीतप्रतनूभूतान्तःपुरपौरजानपदशोकस्य प्रविवेककामत्वादुद्यानपुष्करिण्यास्तीरे कुसुमभरावनतरुचिरतरुवरनिचिते मृदुसुरभिशिशिरसुखपवने मधुकरगणोपकूजिते पर्यङ्केण निषण्णस्य शक्रो देवेन्द्रः पुरस्तात्प्रादुरभवत् । क एष इति च राज्ञा पर्यनुयुक्तो ऽव्रवीत् - शक्रो ऽहमस्मि देवेन्द्रस्त्वत्समीपमुपागतः । राजोवाच । स्वागतम् । आज्ञाप्यतां केनार्थ इति । स उपचारपुरःसरमुक्तो राजानं पुनरुवाच - वरं वृणीष्व राजर्षे यदिच्छसि तदुच्यताम् ॥ २.३२ ॥

// tannāyamāścaryasattvaściramimaṃ parikleśamanubhavitumarhati / yataḥ prayatiṣye cakṣurasyopāyapradarśanādutpādayitum / atha tasya rājñaḥ kramātsaṃrūḍhanayanavraṇasyāvagītapratanūbhūtāntaḥpurapaurajānapadaśokasya pravivekakāmatvādudyānapuṣkariṇyāstīre kusumabharāvanatarucirataruvaranicite mṛdusurabhiśiśirasukhapavane madhukaragaṇopakūjite paryaṅkeṇa niṣaṇṇasya śakro devendraḥ purastātprādurabhavat / ka eṣa iti ca rājñā paryanuyukto 'vravīt - śakro 'hamasmi devendrastvatsamīpamupāgataḥ / rājovāca / svāgatam / ājñāpyatāṃ kenārtha iti / sa upacārapuraḥsaramukto rājānaṃ punaruvāca - varaṃ vṛṇīṣva rājarṣe yadicchasi taducyatām (2.32)

।। अथ स राजा प्रदानसमुचितत्वादनभ्यस्तयाच्ञाकार्पण्यमार्गो विधृत्य विस्मयशौटीर्यमेनमुवाच - प्रभूतं मे धनं शक्र शक्तिमच्च महद् बलम् । अन्धभावात्त्विदानीं मे मृत्युरेवाभिरोचते ॥ २.३३ ॥

// atha sa rājā pradānasamucitatvādanabhyastayācñākārpaṇyamārgo vidhṛtya vismayaśauṭīryamenamuvāca - prabhūtaṃ me dhanaṃ śakra śaktimacca mahad balam / andhabhāvāttvidānīṃ me mṛtyurevābhirocate (2.33)

।। कृत्वापि पर्याप्तमनोरथानि प्रीतिप्रसादाधिकलोचनानि । मुखानि पश्यामि न याचकानां यत्तेन मृत्युर्दयितो ममेन्द्र ॥ २.३४ ॥

// kṛtvāpi paryāptamanorathāni prītiprasādādhikalocanāni / mukhāni paśyāmi na yācakānāṃ yattena mṛtyurdayito mamendra (2.34)

।। शक्र उवाच - अलमलमनेन ते व्यवसायेन । सत्पुरुषा एवेदृशान्यनुप्राप्नुवन्ति । अपि च पृच्छामि तावद् भवन्तम् । इमामवस्थां गमितस्य याचकैः कथं नु ते संप्रति तेषु मानसम् । प्रचक्ष्व तत्तावदलं निगूहितुं व्रजेश्च संप्रत्यपनीय तां यथा ॥ २.३५ ॥

// śakra uvāca - alamalamanena te vyavasāyena / satpuruṣā evedṛśānyanuprāpnuvanti / api ca pṛcchāmi tāvad bhavantam / imāmavasthāṃ gamitasya yācakaiḥ kathaṃ nu te saṃprati teṣu mānasam / pracakṣva tattāvadalaṃ nigūhituṃ vrajeśca saṃpratyapanīya tāṃ yathā (2.35)

।। राजोवाच - को ऽयमस्मान् विकत्थयितुमत्रभवतो निर्बन्धः? अपि च देवेन्द्र श्रूयताम् - तदैव चैतर्हि च याचकानां वचांसि याच्ञानियताक्षराणि । आशीर्मयाणीव मम प्रियाणि यथा तथोदेतु ममैकमक्षि ॥ २.३६ ॥

// rājovāca - ko 'yamasmān vikatthayitumatrabhavato nirbandhaḥ? api ca devendra śrūyatām - tadaiva caitarhi ca yācakānāṃ vacāṃsi yācñāniyatākṣarāṇi / āśīrmayāṇīva mama priyāṇi yathā tathodetu mamaikamakṣi (2.36)

।। अथ तस्य राज्ञः सत्याधिष्ठानबलात् पुण्योपचयविशेषाच्च वचनसमनन्तरमेवेन्द्रनीलशकलाक्रान्तमध्यमिव नीलोत्पलदलसदृशमेकं चक्षुः प्रादुरभवत् । प्रादुर्भूंते च तस्मिन्नयनाश्चर्ये प्रमुदितमनाः स राजा पुनरपि शक्रमुवाच - यश्चापि मां चक्षुरयाचतैकं तस्मै मुदा द्वे नयने प्रदाय । प्रीत्युत्सवैकाग्रमतिर्यथासं द्वितीयमप्यक्षि तथा ममास्तु ॥ २.३७ ॥

// atha tasya rājñaḥ satyādhiṣṭhānabalāt puṇyopacayaviśeṣācca vacanasamanantaramevendranīlaśakalākrāntamadhyamiva nīlotpaladalasadṛśamekaṃ cakṣuḥ prādurabhavat / prādurbhūṃte ca tasminnayanāścarye pramuditamanāḥ sa rājā punarapi śakramuvāca - yaścāpi māṃ cakṣurayācataikaṃ tasmai mudā dve nayane pradāya / prītyutsavaikāgramatiryathāsaṃ dvitīyamapyakṣi tathā mamāstu (2.37)

।। अथाभिव्याहारसमनन्तरमेव तस्य राज्ञो विस्पर्धमानमिव तेन नयनेन द्वितीयं चक्षुः प्रादुरभवत् । ततश्चकम्पे सधराधरा धरा व्यतीत्य वेलां प्रससार सागरः । प्रसक्तगम्भीरमनोज्ञनिस्वनाः प्रसस्वनुर्दुंन्दुभयो दिवौकसाम् ॥ २.३८ ॥

// athābhivyāhārasamanantarameva tasya rājño vispardhamānamiva tena nayanena dvitīyaṃ cakṣuḥ prādurabhavat / tataścakampe sadharādharā dharā vyatītya velāṃ prasasāra sāgaraḥ / prasaktagambhīramanojñanisvanāḥ prasasvanurduṃndubhayo divaukasām (2.38)

।। प्रसादरम्यं ददृशे वपुर्दिशां रराज शुद्ध्या शरदीव भास्करः । परिभ्रमच्चन्दनचूर्णरञ्जितं पपात चित्रं कुसुमं नभस्तलात् ॥ २.३९ ॥

// prasādaramyaṃ dadṛśe vapurdiśāṃ rarāja śuddhyā śaradīva bhāskaraḥ / paribhramaccandanacūrṇarañjitaṃ papāta citraṃ kusumaṃ nabhastalāt (2.39)

।। समाययुर्विस्मयफुल्ललोचना दिवौकसस्तत्र सहाप्सरोगणाः । ववौ मनोज्ञात्मगुणः समीरणो मनस्सु हर्षो जगतां व्यजृम्भत ॥ २.४० ॥

// samāyayurvismayaphullalocanā divaukasastatra sahāpsarogaṇāḥ / vavau manojñātmaguṇaḥ samīraṇo manassu harṣo jagatāṃ vyajṛmbhata (2.40)

।। उदीरिता हर्षपरीतमानसैर्महर्द्धिभिर्भूंतगणैः सविस्मयैः । नृपस्य कर्मातिशयस्तवाश्रयाः समन्ततः शुश्रुविरे गिरः शुभाः ॥ २.४१ ॥

// udīritā harṣaparītamānasairmaharddhibhirbhūṃtagaṇaiḥ savismayaiḥ / nṛpasya karmātiśayastavāśrayāḥ samantataḥ śuśruvire giraḥ śubhāḥ (2.41)

।। अहो बतौदार्यमहो कृपालुता विशुद्धता पश्य यथास्य चेतसः । अहो स्वसौख्येषु निरुत्सुका मतिर्नमो ऽस्तु ते ऽभ्युद्गतधैर्यविक्रम ॥ २.४२ ॥

// aho bataudāryamaho kṛpālutā viśuddhatā paśya yathāsya cetasaḥ / aho svasaukhyeṣu nirutsukā matirnamo 'stu te 'bhyudgatadhairyavikrama (2.42)

।। सनाथतां साधु जगद्गतं त्वया पुनर्विबुद्धेक्षणपङ्कजश्रिया । अमोघरूपा बत पुण्यसञ्चयाश्चिरस्य धर्मेण खलूर्जितं जितम् ॥ २.४३ ॥

// sanāthatāṃ sādhu jagadgataṃ tvayā punarvibuddhekṣaṇapaṅkajaśriyā / amogharūpā bata puṇyasañcayāścirasya dharmeṇa khalūrjitaṃ jitam (2.43)

।। अथ शक्रः साधु साध्वित्येनमभिसंराध्य पुनरुवाच - न नो न विदितो राजंस्तव शुद्धाशयाशयः । एवं नु प्रतिदत्ते ते मयेमे नयने नृप ॥ २.४४ ॥

// atha śakraḥ sādhu sādhvityenamabhisaṃrādhya punaruvāca - na no na vidito rājaṃstava śuddhāśayāśayaḥ / evaṃ nu pratidatte te mayeme nayane nṛpa (2.44)

।। समन्ताद्योजनशतं शैलैरपि तिरस्कृतम् । द्रष्टुमव्याहता शक्तिर्भविष्यत्यनयोश्च ते ॥ २.४५ ॥

// samantādyojanaśataṃ śailairapi tiraskṛtam / draṣṭumavyāhatā śaktirbhaviṣyatyanayośca te (2.45)

।। इत्युक्त्वा शक्रस्तथैव चान्तर्दधे । अथ बोधिसत्त्वो विस्मयपूर्णमनोभिर्मन्दमन्दनिमेषप्रविकसितनयनैरमात्यैरनुयातः पौरैश्चाभिवीक्ष्यमाणो जयाशीर्वचनपुरःसरैश्च ब्राह्मणैरभिनन्द्यमानः पुरवरमुच्छ्रितध्वजविचित्रपताकं प्रवितन्यमानाभ्युदयशोभमभिगम्य पर्षदि निषण्णः सभाजनार्थमभिगतस्यामात्यप्रमुखस्य ब्राह्मणवृद्धपौरजानपदस्यैवमात्मोपनायिकं धर्मं देशयामास - को नाम लोके शिथिलादरः स्यात् कर्तुं धनेनार्थिजनप्रियाणि । दिव्यप्रभावे नयने ममेमे प्रदानपुण्योपनते समीक्ष्य ॥ २.४६ ॥

// ityuktvā śakrastathaiva cāntardadhe / atha bodhisattvo vismayapūrṇamanobhirmandamandanimeṣapravikasitanayanairamātyairanuyātaḥ pauraiścābhivīkṣyamāṇo jayāśīrvacanapuraḥsaraiśca brāhmaṇairabhinandyamānaḥ puravaramucchritadhvajavicitrapatākaṃ pravitanyamānābhyudayaśobhamabhigamya parṣadi niṣaṇṇaḥ sabhājanārthamabhigatasyāmātyapramukhasya brāhmaṇavṛddhapaurajānapadasyaivamātmopanāyikaṃ dharmaṃ deśayāmāsa - ko nāma loke śithilādaraḥ syāt kartuṃ dhanenārthijanapriyāṇi / divyaprabhāve nayane mameme pradānapuṇyopanate samīkṣya (2.46)

।। अनेकशैलान्तरितं योजनानां शतादपि । अदूरस्थितविस्पष्टं दृश्यं पश्यामि सर्वतः ॥ २.४७ ॥

// anekaśailāntaritaṃ yojanānāṃ śatādapi / adūrasthitavispaṣṭaṃ dṛśyaṃ paśyāmi sarvataḥ (2.47)

।। परानुकम्पाविनयाभिजाताद्दानात्परः को ऽभ्युदयाभ्युपायः । यन्मानुषं चक्षुरिहैव दत्त्वा प्राप्तं मया ऽमानुषदिव्यचक्षुः ॥ २.४८ ॥

// parānukampāvinayābhijātāddānātparaḥ ko 'bhyudayābhyupāyaḥ / yanmānuṣaṃ cakṣurihaiva dattvā prāptaṃ mayā 'mānuṣadivyacakṣuḥ (2.48)

।। एतद्विदित्वा शिबयः प्रदानैर्भोगेन चार्थान् सफलीकुरुध्वम् । लोके परस्मिन्निह चैष पन्थाः कीर्तिप्रधानस्य सुखोदयस्य ॥ २.४९ ॥

// etadviditvā śibayaḥ pradānairbhogena cārthān saphalīkurudhvam / loke parasminniha caiṣa panthāḥ kīrtipradhānasya sukhodayasya (2.49)

।। धनस्य निःसारलघोः स सारो यद्दीयते लोकहितोन्मुखेन । निधानतां याति हि दीयमानमदीयमानं निधनैकनिष्ठम् ॥ २.५० ॥

// dhanasya niḥsāralaghoḥ sa sāro yaddīyate lokahitonmukhena / nidhānatāṃ yāti hi dīyamānamadīyamānaṃ nidhanaikaniṣṭham (2.50)