3. Jatakamala — chapter 3

।। तदेवं दुष्करशतसमुदानीतो ऽयमस्मदर्थं तेन भगवता सद्धर्म इति सत्कृत्य श्रोतव्यः । तथागतमाहात्म्ये पूर्ववच्च करुणावर्णे ऽपि वाच्यम् - इहैव पुण्यफलप्रदर्शने चैवं सत्कृत्योपचितानि पुण्यानीहैव पुष्पमात्रमात्मप्रभावस्य कीर्तिसंततिमनोहरं प्रदर्शयन्तीति ।। इति शिबिजातकं द्वितीयम् । ३. कुल्माषपिण्डीजातकम् चित्तप्रसादोद्गतं पात्रातिशयप्रतिपादितं च नाल्पकं नाम दानमस्ति विपाकमहत्त्वात् । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान्कोशलाधिपतिर्बभूव । तस्योत्साहमन्त्रप्रभू [त्वशक्तिसम्पत्प्रभृतीनां प्रकर्षिणामपि राजगुणानां विभूतिमतिशिश्ये दैवसम्पद्गुणशोभा । गुणास्तस्याधिकं रेजुर्दैवसमपद्विभूषणाः । किरणा इव चन्द्रस्य शरदुन्मीलितश्रियः ॥ ३.१ ॥

// tadevaṃ duṣkaraśatasamudānīto 'yamasmadarthaṃ tena bhagavatā saddharma iti satkṛtya śrotavyaḥ / tathāgatamāhātmye pūrvavacca karuṇāvarṇe 'pi vācyam - ihaiva puṇyaphalapradarśane caivaṃ satkṛtyopacitāni puṇyānīhaiva puṣpamātramātmaprabhāvasya kīrtisaṃtatimanoharaṃ pradarśayantīti // iti śibijātakaṃ dvitīyam / 3. kulmāṣapiṇḍījātakam cittaprasādodgataṃ pātrātiśayapratipāditaṃ ca nālpakaṃ nāma dānamasti vipākamahattvāt / tadyathānuśrūyate - bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavānkośalādhipatirbabhūva / tasyotsāhamantraprabhū [tvaśaktisampatprabhṛtīnāṃ prakarṣiṇāmapi rājaguṇānāṃ vibhūtimatiśiśye daivasampadguṇaśobhā / guṇāstasyādhikaṃ rejurdaivasamapadvibhūṣaṇāḥ / kiraṇā iva candrasya śaradunmīlitaśriyaḥ (3.1)

।। तत्याज दृप्तानपि तस्य शत्रून् रक्तेव रेमे तदपाश्रितेषु । इत्यास तस्यान्यनराधिपेषु कोपप्रसादानुविधायिनी श्रीः ॥ ३.२ ॥

// tatyāja dṛptānapi tasya śatrūn rakteva reme tadapāśriteṣu / ityāsa tasyānyanarādhipeṣu kopaprasādānuvidhāyinī śrīḥ (3.2)

।। धर्मात्मकत्वान्न च नाम तस्य परोपतापाशिवमास चेतः । भृत्यानुरागस्तु तथा जजृम्भे द्विषत्सु लक्ष्मीर्न यथास्य रेमे ॥ ३.३ ॥

// dharmātmakatvānna ca nāma tasya paropatāpāśivamāsa cetaḥ / bhṛtyānurāgastu tathā jajṛmbhe dviṣatsu lakṣmīrna yathāsya reme (3.3)

।। सो ऽनन्तरातीतां स्वजातिमनुसस्मार । तदनुस्मरणाच्च समुपजातसंवेगो विशेषवत्तरं श्रमणब्राह्मणकृपणवनीपकेभ्यः सुखहेतुनिदानं दानमदाच्छीलसंवरमनवरतं पुपोष पोषधनियमं च पर्वदिवसेषु समाददे । अभीक्ष्णं च राजा पर्षदि स्वस्मिंश्चान्तःपुरे पुण्यप्रभावोद्भावनाल्लोकं श्रेयसि नियोक्तुकामः प्रतीतहृदयो गाथाद्वयमिति नियतार्थं बभाषे - न सुगतपरिचर्या विद्यते स्वल्पिकापि प्रतनुफलविभूतिर्यच्छ्रुतं केवलं प्राक् । तदिदमलवणायाः शुष्करूक्षारूणायाः फलविभवमहत्त्वं पश्य कुल्माषपिण्ड्याः ॥ ३.४ ॥

// so 'nantarātītāṃ svajātimanusasmāra / tadanusmaraṇācca samupajātasaṃvego viśeṣavattaraṃ śramaṇabrāhmaṇakṛpaṇavanīpakebhyaḥ sukhahetunidānaṃ dānamadācchīlasaṃvaramanavarataṃ pupoṣa poṣadhaniyamaṃ ca parvadivaseṣu samādade / abhīkṣṇaṃ ca rājā parṣadi svasmiṃścāntaḥpure puṇyaprabhāvodbhāvanāllokaṃ śreyasi niyoktukāmaḥ pratītahṛdayo gāthādvayamiti niyatārthaṃ babhāṣe - na sugataparicaryā vidyate svalpikāpi pratanuphalavibhūtiryacchrutaṃ kevalaṃ prāk / tadidamalavaṇāyāḥ śuṣkarūkṣārūṇāyāḥ phalavibhavamahattvaṃ paśya kulmāṣapiṇḍyāḥ (3.4)

।। रथतुरगविचित्रं मत्तनागेन्द्रनीलं बलमकृशमिदं मे मेदिनी केवला च । बहु धनमनुरक्ता श्रीरुदाराश्च दाराः फलसमुदयशोभां पश्य कुल्माषपिण्ड्याः ॥ ३.५ ॥

// rathaturagavicitraṃ mattanāgendranīlaṃ balamakṛśamidaṃ me medinī kevalā ca / bahu dhanamanuraktā śrīrudārāśca dārāḥ phalasamudayaśobhāṃ paśya kulmāṣapiṇḍyāḥ (3.5)

।। तममात्या ब्राह्मणवृद्धाः पौरमुख्याश्च कौतूहलाधूर्णितमनसो ऽपि न प्रसहन्ते स्म पर्यनुयोक्तुं किमभिसमीक्ष्य महाराजो गाथाद्वयमिदमभीक्ष्णं भाषत इति । अथ तस्य राज्ञो वाग्नित्यत्वादव्याहततरप्रणयप्रसरा देवी समुत्पन्नकौतूहला संकथाप्रस्तावागतं पर्षदि पर्यपृच्छदेनम् । नियतमिति नरेन्द्र भाषसे हृदयगतां मुदमुद्गिरन्निव । भवति मम कुतूहलाकुलं हृदयमिदं कथितेन तेन ते ॥ ३.६ ॥

// tamamātyā brāhmaṇavṛddhāḥ pauramukhyāśca kautūhalādhūrṇitamanaso 'pi na prasahante sma paryanuyoktuṃ kimabhisamīkṣya mahārājo gāthādvayamidamabhīkṣṇaṃ bhāṣata iti / atha tasya rājño vāgnityatvādavyāhatatarapraṇayaprasarā devī samutpannakautūhalā saṃkathāprastāvāgataṃ parṣadi paryapṛcchadenam / niyatamiti narendra bhāṣase hṛdayagatāṃ mudamudgiranniva / bhavati mama kutūhalākulaṃ hṛdayamidaṃ kathitena tena te (3.6)

।। तदर्हति श्रोतुमयं जनो यदि प्रचक्ष्व तत्किं न्विति भाषसे नृप । रहस्यमेवं च न कीर्त्यते क्वचित्प्रकाशमस्माच्च मयापि पृच्छ्यते ॥ ३.७ ॥

// tadarhati śrotumayaṃ jano yadi pracakṣva tatkiṃ nviti bhāṣase nṛpa / rahasyamevaṃ ca na kīrtyate kvacitprakāśamasmācca mayāpi pṛcchyate (3.7)

।। अथ स राजा प्रीत्यभिस्निग्धया दृष्ट्या समभिवीक्ष्य देवीं स्मितप्रविकसितवदन उवाच - अविभाव्य निमित्तार्थं श्रुत्वोद्गारमिमं मम । न केवलं तवैवात्र कौतूहलचलं मनः ॥ ३.८ ॥

// atha sa rājā prītyabhisnigdhayā dṛṣṭyā samabhivīkṣya devīṃ smitapravikasitavadana uvāca - avibhāvya nimittārthaṃ śrutvodgāramimaṃ mama / na kevalaṃ tavaivātra kautūhalacalaṃ manaḥ (3.8)

।। समन्तमप्येतदमात्यमण्डलं कुतूहलाघूर्णितलोलमानसम् । पुरं च सान्तःपुरमत्र तेन मे निशम्यतां येन मयैवमुच्यते ॥ ३.९ ॥

// samantamapyetadamātyamaṇḍalaṃ kutūhalāghūrṇitalolamānasam / puraṃ ca sāntaḥpuramatra tena me niśamyatāṃ yena mayaivamucyate (3.9)

।। सुप्तप्रबुद्ध इव जातिमनुस्मरामि यस्यामिहैव नगरे भृतको ऽहमासम् । शीलान्वितो ऽपि धनमात्रसमुच्छ्रितेभ्यः कर्माभिराधनसमर्जितदीनवृत्तिः ॥ ३.१० ॥

// suptaprabuddha iva jātimanusmarāmi yasyāmihaiva nagare bhṛtako 'hamāsam / śīlānvito 'pi dhanamātrasamucchritebhyaḥ karmābhirādhanasamarjitadīnavṛttiḥ (3.10)

।। सो ऽहं भृतिं परिभवश्रमदैन्यशालां त्राणाशयात्स्वयमवृत्तिभयाद्विविक्षुः । भिक्षार्थिनश्च चतुरः श्रमणानपश्यं वश्येन्द्रियाननुगतानिव भिक्षुलक्ष्म्या ॥ ३.११ ॥

// so 'haṃ bhṛtiṃ paribhavaśramadainyaśālāṃ trāṇāśayātsvayamavṛttibhayādvivikṣuḥ / bhikṣārthinaśca caturaḥ śramaṇānapaśyaṃ vaśyendriyānanugatāniva bhikṣulakṣmyā (3.11)

।। तेभ्यः प्रसादमृदुना मनसा प्रणम्य कुल्माषमात्रकमदां प्रयतः स्वगेहे । तस्याङ्करोदय इवैष यदन्यराजचूडाप्रभाश्चरणरेणुषु मे निषक्ताः ॥ ३.१२ ॥

// tebhyaḥ prasādamṛdunā manasā praṇamya kulmāṣamātrakamadāṃ prayataḥ svagehe / tasyāṅkarodaya ivaiṣa yadanyarājacūḍāprabhāścaraṇareṇuṣu me niṣaktāḥ (3.12)

।। तदेतदभिसन्धाय मयैवं देवि कथ्यते । पुण्येन च लभे तृप्तिमर्हतां दर्शनेन च ॥ ३.१३ ॥

// tadetadabhisandhāya mayaivaṃ devi kathyate / puṇyena ca labhe tṛptimarhatāṃ darśanena ca (3.13)

।। अथ सा देवी प्रहर्षविस्मयविशालाक्षी सबहुमानमुदीक्षमाणा राजानमित्युवाच । उपपन्नरूपः पुण्यानामयमेवंविधो विपाकाभ्युदयविशेषः । पुण्यफलप्रत्यक्षिणश्च महाराजस्य यदयं पुण्येष्वादरः । तदेवमेव पापप्रवृत्तिविमुखः पितेव प्रजानां सम्यक्परिपालनसुमुखः पुण्यगणार्जनाभिमुखः । यशःश्रिया दानसमृद्धया ज्वलन्प्रतिष्ठिताज्ञः प्रतिराजमूर्धसु । समीरणाकुञ्चितसागराम्वरां चिरं महीं धर्मनयेन पालय ॥ ३.१४ ॥

// atha sā devī praharṣavismayaviśālākṣī sabahumānamudīkṣamāṇā rājānamityuvāca / upapannarūpaḥ puṇyānāmayamevaṃvidho vipākābhyudayaviśeṣaḥ / puṇyaphalapratyakṣiṇaśca mahārājasya yadayaṃ puṇyeṣvādaraḥ / tadevameva pāpapravṛttivimukhaḥ piteva prajānāṃ samyakparipālanasumukhaḥ puṇyagaṇārjanābhimukhaḥ / yaśaḥśriyā dānasamṛddhayā jvalanpratiṣṭhitājñaḥ pratirājamūrdhasu / samīraṇākuñcitasāgarāmvarāṃ ciraṃ mahīṃ dharmanayena pālaya (3.14)

।। राजोवाच - किं ह्येतद्देवि न स्यात्? सो ऽहं तमेव पुनराश्रयितुं यतिष्ये श्रेयःपथं समभिलक्षितरम्यचिह्नम् । लोकः प्रदित्सति हि दानफलं निशम्य दास्याम्यहं किमिति नात्मगतं निशम्य ॥ ३.१५ ॥

// rājovāca - kiṃ hyetaddevi na syāt? so 'haṃ tameva punarāśrayituṃ yatiṣye śreyaḥpathaṃ samabhilakṣitaramyacihnam / lokaḥ praditsati hi dānaphalaṃ niśamya dāsyāmyahaṃ kimiti nātmagataṃ niśamya (3.15)

।। अथ स राजा देवीं देवीमिव श्रिया ज्वलन्तीमभिस्निग्धमवेक्ष्य श्रीसम्पत्तिहेतुकुतूहलहृदयः पुनरुवाच - चन्द्रलेखेव ताराणां स्त्रीणां मध्ये विराजसे । अकृथाः किं नु कल्याणि कर्मातिमधुरोदयम् ॥ ३.१६ ॥

// atha sa rājā devīṃ devīmiva śriyā jvalantīmabhisnigdhamavekṣya śrīsampattihetukutūhalahṛdayaḥ punaruvāca - candralekheva tārāṇāṃ strīṇāṃ madhye virājase / akṛthāḥ kiṃ nu kalyāṇi karmātimadhurodayam (3.16)

।। देव्युवाच - अस्ति देव किञ्चिदहमपि पूर्वजन्मवृत्तिं समनुस्मरामीति । कथय कथयेदानीमिति च सादरं राज्ञा पर्यनुयुक्तोवाच - बाल्ये ऽनुभूतमिव तत्समनुस्मरामि दासी सती यदहमुद्धृतभक्तमेकम् । क्षीणास्रवाय मुनये विनयेन दत्त्वा सुप्तेव तत्र समवापमिह प्रबोधम् ॥ ३.१७ ॥

// devyuvāca - asti deva kiñcidahamapi pūrvajanmavṛttiṃ samanusmarāmīti / kathaya kathayedānīmiti ca sādaraṃ rājñā paryanuyuktovāca - bālye 'nubhūtamiva tatsamanusmarāmi dāsī satī yadahamuddhṛtabhaktamekam / kṣīṇāsravāya munaye vinayena dattvā supteva tatra samavāpamiha prabodham (3.17)

।। एतत्स्मरामि कुशलं नरदेव येन त्वन्नाथतामुपगतास्मि समं पृथिव्या । क्षीणास्रवेषु न कृतं तनु नाम किञ्चिदित्युक्तवानसि यथैव मुनिस्तथैव ॥ ३.१८ ॥

// etatsmarāmi kuśalaṃ naradeva yena tvannāthatāmupagatāsmi samaṃ pṛthivyā / kṣīṇāsraveṣu na kṛtaṃ tanu nāma kiñcidityuktavānasi yathaiva munistathaiva (3.18)

।। अथ स राजा पुण्यफलप्रदर्शनात्पुण्येषु समुत्पादितबहुमानामभिप्रसन्नमनसं पर्षदं विस्मयैकाग्रामवेत्य नियतमीदृशं किञ्चित्समनुशशास - अल्पस्यापि शुभस्य विस्तरमिमं दृष्ट्वा विपाकश्रियः स्यात्को नाम न दानशीलविधिना पुण्यक्रियातत्परः । नैव द्रष्टुमपि क्षमः स पुरुषः पर्याप्तवित्तो ऽपि सन् यः कार्पण्यतमिस्रयावृतमतिर्नाप्नोति दानैर्यशः ॥ ३.१९ ॥

// atha sa rājā puṇyaphalapradarśanātpuṇyeṣu samutpāditabahumānāmabhiprasannamanasaṃ parṣadaṃ vismayaikāgrāmavetya niyatamīdṛśaṃ kiñcitsamanuśaśāsa - alpasyāpi śubhasya vistaramimaṃ dṛṣṭvā vipākaśriyaḥ syātko nāma na dānaśīlavidhinā puṇyakriyātatparaḥ / naiva draṣṭumapi kṣamaḥ sa puruṣaḥ paryāptavitto 'pi san yaḥ kārpaṇyatamisrayāvṛtamatirnāpnoti dānairyaśaḥ (3.19)

।। त्यक्तव्यं विवशेन यन्न च तथा कस्मैचिदर्थाय यत् तन्न्यायेन धनं त्यजन्यदि गुणं कञ्चित्समुद्भावयेत् । को ऽसौ तत्र भजेत मत्सरपथं जानन्गुणानां रसं प्रीत्याद्या विविधाश्च कीर्त्यनुसृता दानप्रतिष्ठागुणाः ॥ ३.२० ॥

// tyaktavyaṃ vivaśena yanna ca tathā kasmaicidarthāya yat tannyāyena dhanaṃ tyajanyadi guṇaṃ kañcitsamudbhāvayet / ko 'sau tatra bhajeta matsarapathaṃ jānanguṇānāṃ rasaṃ prītyādyā vividhāśca kīrtyanusṛtā dānapratiṣṭhāguṇāḥ (3.20)

।। दानं नाम महानिधानमनुगं चौराद्यसाधारणं दानं मत्सरलोभदोषरजसः प्रक्षालनं चेतसः । संसाराध्वपरिश्रमापनयनं दानं सुखं वाहनं दानं नैकसुखोपधानसुमुखं सन्मित्रमात्यन्तिकम् ॥ ३.२१ ॥

// dānaṃ nāma mahānidhānamanugaṃ caurādyasādhāraṇaṃ dānaṃ matsaralobhadoṣarajasaḥ prakṣālanaṃ cetasaḥ / saṃsārādhvapariśramāpanayanaṃ dānaṃ sukhaṃ vāhanaṃ dānaṃ naikasukhopadhānasumukhaṃ sanmitramātyantikam (3.21)

।। विभवसमुदयं वा दीप्तमाज्ञागुणं वा त्रिदशपुरनिवासं रूपशोभागुणं वा । यदभिलषति सर्वं तत्समाप्नोति दानाद् इति परिगणितार्थः को न दानानि दद्यात् ॥ ३.२२ ॥

// vibhavasamudayaṃ vā dīptamājñāguṇaṃ vā tridaśapuranivāsaṃ rūpaśobhāguṇaṃ vā / yadabhilaṣati sarvaṃ tatsamāpnoti dānād iti parigaṇitārthaḥ ko na dānāni dadyāt (3.22)

।। सारादानं दानमाहुर्धनानाम् ऐश्वर्याणां दानमाहुर्निदानम् । दानं श्रीमत्सज्जनत्वावदानं बाल्यप्रज्ञैः पांसुदानं सुदानम् ॥ ३.२३ ॥

// sārādānaṃ dānamāhurdhanānām aiśvaryāṇāṃ dānamāhurnidānam / dānaṃ śrīmatsajjanatvāvadānaṃ bālyaprajñaiḥ pāṃsudānaṃ sudānam (3.23)