4. Jatakamala — chapter 4

।। अथ सा पर्षत्तस्य राज्ञस्तद्ग्राहकं वचनं सबहुमानमभिनन्द्य प्रदानादिप्रतिपत्त्यभिमुखी बभूव । तदेवं चित्तप्रसादोद्गतं पात्रातिशयप्रतिपादितं च नाल्पकं नाम दानमस्ति विपाकमहत्त्वादिति प्रसन्नचित्तेनानुत्तरे पुण्यक्षेत्र आर्यसंघे दानं ददता परा प्रीतिरुत्पादयितव्या । अदूरे ममाप्येवंविधा अतो विशिष्टतराश्च सम्पत्तय इति । इति कुल्माषपिण्डीजातकं तृतीयम् । ४. श्रेष्ठिजातकम् अत्ययमप्यविगणय्य दित्सन्ति सत्पुरुषाः । केन नाम स्वस्थेन न दातव्यं स्यात्? तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वभूतः किलायं भगवान्भाग्यातिशयगुणादुत्थानसम्पदा चाधिगतविपुलधनसमृद्धिरविषमव्यवहारशीलत्वाल्लोके बहुमाननिकेतभूत उदाराभिजनवाननेकविद्याकलाविकल्पाधिगमविमलतरमतिर्गुणमाहात्म्याद्राज्ञा समुपहृतसम्मानः प्रदानशीलत्वाल्लोकसाधारणविभवः श्रेष्ठी बभूव । अर्थिभिः प्रीतहृदयैः कीर्त्यमानमितस्ततः । त्यागशौर्योन्नतं नाम तस्य व्याप दिशो दश ॥ ४.१ ॥

// atha sā parṣattasya rājñastadgrāhakaṃ vacanaṃ sabahumānamabhinandya pradānādipratipattyabhimukhī babhūva / tadevaṃ cittaprasādodgataṃ pātrātiśayapratipāditaṃ ca nālpakaṃ nāma dānamasti vipākamahattvāditi prasannacittenānuttare puṇyakṣetra āryasaṃghe dānaṃ dadatā parā prītirutpādayitavyā / adūre mamāpyevaṃvidhā ato viśiṣṭatarāśca sampattaya iti / iti kulmāṣapiṇḍījātakaṃ tṛtīyam / 4. śreṣṭhijātakam atyayamapyavigaṇayya ditsanti satpuruṣāḥ / kena nāma svasthena na dātavyaṃ syāt? tadyathānuśrūyate - bodhisattvabhūtaḥ kilāyaṃ bhagavānbhāgyātiśayaguṇādutthānasampadā cādhigatavipuladhanasamṛddhiraviṣamavyavahāraśīlatvālloke bahumānaniketabhūta udārābhijanavānanekavidyākalāvikalpādhigamavimalataramatirguṇamāhātmyādrājñā samupahṛtasammānaḥ pradānaśīlatvāllokasādhāraṇavibhavaḥ śreṣṭhī babhūva / arthibhiḥ prītahṛdayaiḥ kīrtyamānamitastataḥ / tyāgaśauryonnataṃ nāma tasya vyāpa diśo daśa (4.1)

।। दद्यान्न दद्यादिति तत्र नासीद्विचारदोलाचलमानसो ऽर्थी । ख्यातावदाने हि बभूव तस्मिन्विस्रम्भधृष्टप्रणयो ऽर्थिवर्गः ॥ ४.२ ॥

// dadyānna dadyāditi tatra nāsīdvicāradolācalamānaso 'rthī / khyātāvadāne hi babhūva tasminvisrambhadhṛṣṭapraṇayo 'rthivargaḥ (4.2)

।। ना ऽसौ जुगोपात्मसुखार्थमर्थं न स्पर्धया लोभपराभवाद्वा । सत्त्वार्थिदुःखं न शशाक सोढुं नास्तीति वक्तुं च ततो जुगोप ॥ ४.३ ॥

// nā 'sau jugopātmasukhārthamarthaṃ na spardhayā lobhaparābhavādvā / sattvārthiduḥkhaṃ na śaśāka soḍhuṃ nāstīti vaktuṃ ca tato jugopa (4.3)

।। अथ कदाचित्तस्य महासत्त्वस्य भोजनकाले स्नातानुलिप्तगात्रस्य कुशलोदारसूदोपकल्पिते समुपस्थितेवर्णगन्धरसस्पर्शादिगुणसमुदिते विचित्रे भक्ष्यभोज्यादिविधौ तत्पुण्यसम्भाराभिवृद्धिकामो ज्ञानाग्निनिर्दग्धसर्वक्लेशेन्धनः प्रत्येकबुद्धस्तद्गृहमभिजगाम भिक्षार्थी । समुपेत्य च द्वारकोष्ठके व्यतिष्ठत । अशङ्किताचञ्चलधीरसौम्यमवेक्षमाणो युगमात्रमुर्व्याः । तत्रावतस्थे प्रशमाभिजातः स पात्रसंसक्तकराग्रपद्मः ॥ ४.४ ॥

// atha kadācittasya mahāsattvasya bhojanakāle snātānuliptagātrasya kuśalodārasūdopakalpite samupasthitevarṇagandharasasparśādiguṇasamudite vicitre bhakṣyabhojyādividhau tatpuṇyasambhārābhivṛddhikāmo jñānāgninirdagdhasarvakleśendhanaḥ pratyekabuddhastadgṛhamabhijagāma bhikṣārthī / samupetya ca dvārakoṣṭhake vyatiṣṭhata / aśaṅkitācañcaladhīrasaumyamavekṣamāṇo yugamātramurvyāḥ / tatrāvatasthe praśamābhijātaḥ sa pātrasaṃsaktakarāgrapadmaḥ (4.4)

।। अथ मारः पापीयान्बोधिसत्त्वस्य तां दानसम्पदममृष्यमाणस्तद्विध्नार्थमन्तरा च तं भदन्तमन्तरा च द्वारदेहलीं प्रचलज्वालाकरालोदरमनेकपौरुषमतिगम्भीरं भयानकदर्शनं सप्रतिभयनिर्घोषं नरकमभिनिर्ममे विस्फुरद्भिरनेकैर्जनशतैराचितम् । अथ बोधिसत्त्वः प्रत्येकबुद्धं (वैद्य २१) भिक्षार्थिनमभिगतमालोक्य पत्नीमुवाच - भद्रे स्वयमार्याय पर्याप्तं पिण्डपातं देहीति । सा तथेति प्रतिश्रुत्य प्रणीतं भक्ष्यभोज्यमादाय प्रस्थिता । नरकमालोक्य द्वारकोष्ठकसमीपे भयविषादचञ्चलाक्षी सहसा न्यवर्तत । किमेतदिति च भर्त्रा पर्यनुयुक्ता समापतितसाध्वसापिहितकण्ठी तत्कथञ्चित्तस्मै कथयामास । अथ बोधिसत्त्वः कथमयमार्यो मद्गृहादनवाप्तभिक्ष एव प्रतियास्यतीति ससम्भ्रमं तत्तस्याः कथितमनादृत्य स्वयमेव च प्रणीतं भक्ष्यभोज्यमादाय तस्य महात्मनः पिण्डपातं प्रतिपादयितुकामो द्वारकोष्ठकसमीपमभिगतस्तमतिभीषणमन्तरा नरकं ददर्श । तस्य किं स्विदिदमिति समुत्पन्नवितर्कस्य मारः पापीयान्भवनभित्तेर्विनिःसृत्य संदृश्यमानदिव्याद्भूतवपुरन्तरिक्षे स्थित्वा हितकाम इव नामाब्रवीत् - गृहपते महारौरवनामायं महानरकः । अर्थिप्रशंसावचनप्रलुब्धा दित्सन्ति दानव्यसनेन ये ऽर्थान् । शरत्सहस्राणि बहूनि तेषामस्मिन्निवासो ऽसुलभप्रवासः ॥ ४.५ ॥

// atha māraḥ pāpīyānbodhisattvasya tāṃ dānasampadamamṛṣyamāṇastadvidhnārthamantarā ca taṃ bhadantamantarā ca dvāradehalīṃ pracalajvālākarālodaramanekapauruṣamatigambhīraṃ bhayānakadarśanaṃ sapratibhayanirghoṣaṃ narakamabhinirmame visphuradbhiranekairjanaśatairācitam / atha bodhisattvaḥ pratyekabuddhaṃ (vaidya 21) bhikṣārthinamabhigatamālokya patnīmuvāca - bhadre svayamāryāya paryāptaṃ piṇḍapātaṃ dehīti / sā tatheti pratiśrutya praṇītaṃ bhakṣyabhojyamādāya prasthitā / narakamālokya dvārakoṣṭhakasamīpe bhayaviṣādacañcalākṣī sahasā nyavartata / kimetaditi ca bhartrā paryanuyuktā samāpatitasādhvasāpihitakaṇṭhī tatkathañcittasmai kathayāmāsa / atha bodhisattvaḥ kathamayamāryo madgṛhādanavāptabhikṣa eva pratiyāsyatīti sasambhramaṃ tattasyāḥ kathitamanādṛtya svayameva ca praṇītaṃ bhakṣyabhojyamādāya tasya mahātmanaḥ piṇḍapātaṃ pratipādayitukāmo dvārakoṣṭhakasamīpamabhigatastamatibhīṣaṇamantarā narakaṃ dadarśa / tasya kiṃ svididamiti samutpannavitarkasya māraḥ pāpīyānbhavanabhitterviniḥsṛtya saṃdṛśyamānadivyādbhūtavapurantarikṣe sthitvā hitakāma iva nāmābravīt - gṛhapate mahārauravanāmāyaṃ mahānarakaḥ / arthipraśaṃsāvacanapralubdhā ditsanti dānavyasanena ye 'rthān / śaratsahasrāṇi bahūni teṣāmasminnivāso 'sulabhapravāsaḥ (4.5)

।। अर्थस्त्रिवर्गस्य विशेषहेतुस्तस्मिन्हते केन हतो न धर्मः । धर्मं च हत्वार्थनिबर्हणेन कथं नु न स्यान्नरकप्रतिष्ठः ॥ ४.६ ॥

// arthastrivargasya viśeṣahetustasminhate kena hato na dharmaḥ / dharmaṃ ca hatvārthanibarhaṇena kathaṃ nu na syānnarakapratiṣṭhaḥ (4.6)

।। दानप्रसङ्गेन च धर्ममूलं घ्नता त्वयार्थं यदकारि पापम् । त्वामत्तुमभ्युद्गतमेतदस्माज्ज्वालाग्रजिह्वं नरकान्तकास्यम् ॥ ४.७ ॥

// dānaprasaṅgena ca dharmamūlaṃ ghnatā tvayārthaṃ yadakāri pāpam / tvāmattumabhyudgatametadasmājjvālāgrajihvaṃ narakāntakāsyam (4.7)

।। तत्साधु दानाद्विनियच्छ बुद्धिमेवं हि सद्यःपतनं न ते स्यात् । विचेष्टमानैः करुणं रुदद्भिर्मा दातृभिर्गाः समताममीभिः ॥ ४.८ ॥

// tatsādhu dānādviniyaccha buddhimevaṃ hi sadyaḥpatanaṃ na te syāt / viceṣṭamānaiḥ karuṇaṃ rudadbhirmā dātṛbhirgāḥ samatāmamībhiḥ (4.8)

।। प्रतिग्रहीता तु जनो ऽभ्युपैति निवृत्तदानापनयः सुरत्वम् । तत्स्वर्गमार्गावरणाद्विरम्य दानोद्यमात्संयममाश्रयस्व ॥ ४.९ ॥

// pratigrahītā tu jano 'bhyupaiti nivṛttadānāpanayaḥ suratvam / tatsvargamārgāvaraṇādviramya dānodyamātsaṃyamamāśrayasva (4.9)

।। अथ बोधिसत्त्वो नूनमस्यैतद्दुरात्मनो मम दानविघ्नाय विचेष्टितमित्यवगम्य सत्त्वावष्टम्भधीरं विनयमधुराविच्छेदं नियतमित्यवोचदेनम् । अस्मद्धितावेक्षणदक्षिणेन विदर्शितो ऽयं भवतार्यमार्गः । युक्ता विशेषेण च दैवतेषु परानुकम्पानिपुणा प्रवृत्तिः ॥ ४.१० ॥

// atha bodhisattvo nūnamasyaitaddurātmano mama dānavighnāya viceṣṭitamityavagamya sattvāvaṣṭambhadhīraṃ vinayamadhurāvicchedaṃ niyatamityavocadenam / asmaddhitāvekṣaṇadakṣiṇena vidarśito 'yaṃ bhavatāryamārgaḥ / yuktā viśeṣeṇa ca daivateṣu parānukampānipuṇā pravṛttiḥ (4.10)

।। दोषोदयात्पूर्वमनन्तरं वा युक्तं तु तच्छान्तिपथेन गन्तुम् । गते प्रयासं ह्युपचारदोषैर्व्याधौ चिकित्साप्रणयो विघातः ॥ ४.११ ॥

// doṣodayātpūrvamanantaraṃ vā yuktaṃ tu tacchāntipathena gantum / gate prayāsaṃ hyupacāradoṣairvyādhau cikitsāpraṇayo vighātaḥ (4.11)

।। इदं च दानव्यसनं मदीयं शङ्के चिकित्साविषयव्यतीतम् । तथा ह्यनादृत्य हितैषितां ते न मे मनः सङ्कचति प्रदानात् ॥ ४.१२ ॥

// idaṃ ca dānavyasanaṃ madīyaṃ śaṅke cikitsāviṣayavyatītam / tathā hyanādṛtya hitaiṣitāṃ te na me manaḥ saṅkacati pradānāt (4.12)

।। दानादधर्मं च यदूचिवांस्त्वमर्थं च धर्मस्य विशेषहेतुम् । तन्मानुषी नेयमवैति बुद्धिर्दानादृते धर्मपथो यथार्थः ॥ ४.१३ ॥

// dānādadharmaṃ ca yadūcivāṃstvamarthaṃ ca dharmasya viśeṣahetum / tanmānuṣī neyamavaiti buddhirdānādṛte dharmapatho yathārthaḥ (4.13)

।। निधीयमानः स नु धर्महेतुश्चौरैः प्रसह्याथ विलुप्यमानः । ओघोदरान्तर्विनिमग्नमूर्तिर्हुताशनस्याशनतां गतो वा ॥ ४.१४ ॥

// nidhīyamānaḥ sa nu dharmahetuścauraiḥ prasahyātha vilupyamānaḥ / oghodarāntarvinimagnamūrtirhutāśanasyāśanatāṃ gato vā (4.14)

।। यच्चात्थ दाता नरकं प्रयाति प्रतिग्रहीता तु सुरेन्द्रलोकम् । विवर्धितस्तेन च मे त्वया ऽयं दानोद्यमः संयमयिष्यतापि ॥ ४.१५ ॥

// yaccāttha dātā narakaṃ prayāti pratigrahītā tu surendralokam / vivardhitastena ca me tvayā 'yaṃ dānodyamaḥ saṃyamayiṣyatāpi (4.15)

।। अनन्यथा चास्तु वचस्तवेदं स्वर्गं च मे याचनका व्रजन्तु । दानं हि मे लोकहितार्थमिष्टं नेदं स्वसौख्योदयसाधनाय ॥ ४.१६ ॥

// ananyathā cāstu vacastavedaṃ svargaṃ ca me yācanakā vrajantu / dānaṃ hi me lokahitārthamiṣṭaṃ nedaṃ svasaukhyodayasādhanāya (4.16)

।। अथ स मारः पापीयान्पुनरपि बोधिसत्त्वं हितैषीव धीरहस्तेनोवाच - हितोक्तिमेतां मम चापलं वा समीक्ष्य येनेच्छसि तेन गच्छ । सुखान्वितो वा बहुमानपूर्वं स्मर्तासि मां विप्रतिसारवान्वा ॥ ४.१७ ॥

// atha sa māraḥ pāpīyānpunarapi bodhisattvaṃ hitaiṣīva dhīrahastenovāca - hitoktimetāṃ mama cāpalaṃ vā samīkṣya yenecchasi tena gaccha / sukhānvito vā bahumānapūrvaṃ smartāsi māṃ vipratisāravānvā (4.17)

।। बोधिसत्त्व उवाच - मर्ष मर्षयतु भवान् । कामं पतामि नरकं स्फुरदुग्रवह्निं ज्वालावलीढशिथिलावनतेन मूर्ध्ना । न त्वर्थिनां प्रणयदर्शितसौहृदानां सम्मानकालमवमाननया हरिष्ये ॥ ४.१८ ॥

// bodhisattva uvāca - marṣa marṣayatu bhavān / kāmaṃ patāmi narakaṃ sphuradugravahniṃ jvālāvalīḍhaśithilāvanatena mūrdhnā / na tvarthināṃ praṇayadarśitasauhṛdānāṃ sammānakālamavamānanayā hariṣye (4.18)

।। इत्युक्त्वा बोधिसत्त्वः स्वभाग्यबलावष्टम्भाज्जानानश्च निरत्ययतां दानस्य निवारणैकरसमवधूय स्वजनपरिजनं साध्वसानभिभूतमतिरभिवृद्धदानाभिलाषो नरकमध्येन प्रायात् । पुण्यानुभावादथ तस्य तस्मिन्नपङ्कजं पङ्कजमुद्बभूव । अवज्ञयेवावजहास मारं यच्छुक्लया केशरदन्तपङ्कत्या ॥ ४.१९ ॥

// ityuktvā bodhisattvaḥ svabhāgyabalāvaṣṭambhājjānānaśca niratyayatāṃ dānasya nivāraṇaikarasamavadhūya svajanaparijanaṃ sādhvasānabhibhūtamatirabhivṛddhadānābhilāṣo narakamadhyena prāyāt / puṇyānubhāvādatha tasya tasminnapaṅkajaṃ paṅkajamudbabhūva / avajñayevāvajahāsa māraṃ yacchuklayā keśaradantapaṅkatyā (4.19)

।। अथ बोधिसत्त्वः पद्मसंक्रमेण स्वपुण्यातिशयनिर्जातेनाभिगम्य प्रत्येकबुद्धं प्रसादसंहर्षापूर्णहृदयः पिण्डपातमस्मै प्रायच्छत् । मनःप्रसादप्रतिबोधनार्थं तस्याथ भिक्षुर्वियदुत्पपात । वर्षञ्ज्वलंश्चैव स तत्र रेजे सविद्युदुद्द्योतपयोदलक्ष्म्या ॥ ४.२० ॥

// atha bodhisattvaḥ padmasaṃkrameṇa svapuṇyātiśayanirjātenābhigamya pratyekabuddhaṃ prasādasaṃharṣāpūrṇahṛdayaḥ piṇḍapātamasmai prāyacchat / manaḥprasādapratibodhanārthaṃ tasyātha bhikṣurviyadutpapāta / varṣañjvalaṃścaiva sa tatra reje savidyududdyotapayodalakṣmyā (4.20)

।। अवमृदितमनोरथस्तु मारो द्युतिपरिमोषमवाप्य वैमनस्यात् । तमभिमुखमुदीक्षितुं न सेहे सह नरकेण ततस्तिरोबभूव ॥ ४.२१ ॥

// avamṛditamanorathastu māro dyutiparimoṣamavāpya vaimanasyāt / tamabhimukhamudīkṣituṃ na sehe saha narakeṇa tatastirobabhūva (4.21)