21. Jatakamala — chapter 21

।। तदेवमभूतगुणसंभावना प्रतोदसंचोदनेव भवति साधूनामिति गुणसंपादने प्रयतितव्यम् । यतो भिक्षुरित्युपासक इति गुणतः संभाव्यमानेन साधुना तद्भावसाधुभिर्गुणैरभ्यलंकर्तव्य एवात्मा । एवं दुर्लभा धर्मप्रतिपत्तिसहाया इत्येवमप्युन्नेयम् । ।। इति श्रेष्ठिजातकं विंशतितमम् ।। २१. चुड्डबोधिजातकम् क्रोधविनयाच्छत्रूनुपशमयति, वर्धयत्येव त्वन्यथा । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल महासत्त्वः कस्मिंश्चिन्महति ब्राह्मणकुले गुणाभ्यासमाहात्म्यादतिवृद्धयशसि प्रतिनियतसमृद्धिगुणे राजसत्कृते दैवतसंमते लोकस्य जन्म प्रतिलेमे । कालानामत्ययेनाभिवृद्धः कृतसंस्कारकर्मा श्रुतगुणाभ्यासादचिरेणैव विद्वत्सदस्सु प्रकाशनामा बभूव । कीतिर्विद्वत्सदस्स्वेव विदुषां प्रविजृम्भते । रत्नज्ञेष्विव रत्नानां शूराणां समरेष्विव ॥ २१.१ ॥

// tadevamabhūtaguṇasaṃbhāvanā pratodasaṃcodaneva bhavati sādhūnāmiti guṇasaṃpādane prayatitavyam / yato bhikṣurityupāsaka iti guṇataḥ saṃbhāvyamānena sādhunā tadbhāvasādhubhirguṇairabhyalaṃkartavya evātmā / evaṃ durlabhā dharmapratipattisahāyā ityevamapyunneyam / // iti śreṣṭhijātakaṃ viṃśatitamam // 21. cuḍḍabodhijātakam krodhavinayācchatrūnupaśamayati, vardhayatyeva tvanyathā / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila mahāsattvaḥ kasmiṃścinmahati brāhmaṇakule guṇābhyāsamāhātmyādativṛddhayaśasi pratiniyatasamṛddhiguṇe rājasatkṛte daivatasaṃmate lokasya janma pratileme / kālānāmatyayenābhivṛddhaḥ kṛtasaṃskārakarmā śrutaguṇābhyāsādacireṇaiva vidvatsadassu prakāśanāmā babhūva / kītirvidvatsadassveva viduṣāṃ pravijṛmbhate / ratnajñeṣviva ratnānāṃ śūrāṇāṃ samareṣviva (21.1)

।। अथ स महात्मा प्रव्रज्याकृतपरिचयत्वात्पूर्वजन्मसु स्वभ्यस्तधर्मसंज्ञत्वात्प्रज्ञावदातमतित्वच्च न गेहे रतिमुपलेभे । स कामान् विग्रहविवादमदवैरस्यप्राचुर्याद्राजचौरोदकदहनविप्रियदायादसाधारणत्वादतृप्तिजनकत्वादनेकदोषायतनत्वाच्च सविषमिवान्नमात्मकामः परित्यज्य संहृतकेशश्मश्रुशोभः काषायविवर्णवासाः परित्यक्तगृहवेषविभ्रमः प्रव्रज्याविनयनियमश्रियमशिश्रियम् । तदनुरागवशगा चास्य पत्नी केशानवतार्याहार्यविभूषणोद्वहननिर्व्यापारशरीरा स्वरूपगुणशोभाविभूषिता काषायवस्त्रसंवीततनुरनुप्रवव्राज । अथ बोधिसत्त्वस्तपोवनानुगमनव्यवसायमस्य विद्त्वा तपोवनाध्यासनायोग्यतां च स्त्रीसौकुमार्यस्यावोचदेनां - भद्रे दर्शितस्त्वयायमस्मदनुरागस्वभावः । तदलमस्मदनुगमनं प्रत्यनेन व्यवसायेन ते । यत्रैव त्वन्याः प्रव्रजिताः प्रतिवसन्ति तत्र भवत्यास्ताभिरेव सार्ध प्रतिरूपं वस्तुं स्यात् । दुरभिसंभवानि ह्यरण्यायतनानि । पश्य - शमशानशून्यालयपर्वतेषु वनेषु च व्यालमृगाकुलेषु । निकेतहीना यतयो वसन्ति यत्रैव चास्तं रविरभ्युपैति ॥ २१.२ ॥

// atha sa mahātmā pravrajyākṛtaparicayatvātpūrvajanmasu svabhyastadharmasaṃjñatvātprajñāvadātamatitvacca na gehe ratimupalebhe / sa kāmān vigrahavivādamadavairasyaprācuryādrājacaurodakadahanavipriyadāyādasādhāraṇatvādatṛptijanakatvādanekadoṣāyatanatvācca saviṣamivānnamātmakāmaḥ parityajya saṃhṛtakeśaśmaśruśobhaḥ kāṣāyavivarṇavāsāḥ parityaktagṛhaveṣavibhramaḥ pravrajyāvinayaniyamaśriyamaśiśriyam / tadanurāgavaśagā cāsya patnī keśānavatāryāhāryavibhūṣaṇodvahananirvyāpāraśarīrā svarūpaguṇaśobhāvibhūṣitā kāṣāyavastrasaṃvītatanuranupravavrāja / atha bodhisattvastapovanānugamanavyavasāyamasya vidtvā tapovanādhyāsanāyogyatāṃ ca strīsaukumāryasyāvocadenāṃ - bhadre darśitastvayāyamasmadanurāgasvabhāvaḥ / tadalamasmadanugamanaṃ pratyanena vyavasāyena te / yatraiva tvanyāḥ pravrajitāḥ prativasanti tatra bhavatyāstābhireva sārdha pratirūpaṃ vastuṃ syāt / durabhisaṃbhavāni hyaraṇyāyatanāni / paśya - śamaśānaśūnyālayaparvateṣu vaneṣu ca vyālamṛgākuleṣu / niketahīnā yatayo vasanti yatraiva cāstaṃ ravirabhyupaiti (21.2)

।। ध्यानोद्यमादेकचराश्च नित्यं स्त्रिदर्शनादप्यपवृत्तभावाः । निवर्तितुं तेन मतिं कुरुष्व को ऽर्थस्तबानेन परिभ्रमेण ॥ २१.३ ॥

// dhyānodyamādekacarāśca nityaṃ stridarśanādapyapavṛttabhāvāḥ / nivartituṃ tena matiṃ kuruṣva ko 'rthastabānena paribhrameṇa (21.3)

।। सा नियतमेनमनुगमनकृतनिश्चया बाष्पोपरुध्यमाननयना किंचिदीदृशं प्रत्युवाच - यदि मे श्रमबुद्धिः स्यत्तवानुगमनोत्सवे । किमित्येवं प्रपद्येय दुःख तव च विप्रियम् ॥ २१.४ ॥

// sā niyatamenamanugamanakṛtaniścayā bāṣpoparudhyamānanayanā kiṃcidīdṛśaṃ pratyuvāca - yadi me śramabuddhiḥ syattavānugamanotsave / kimityevaṃ prapadyeya duḥkha tava ca vipriyam (21.4)

।। यत्तु नैव समर्थास्मि वर्तितुं रहिता त्वया । इत्याज्ञातिक्रममिमं त्वं मम क्षन्तुमर्हसि ॥ २१.५ ॥

// yattu naiva samarthāsmi vartituṃ rahitā tvayā / ityājñātikramamimaṃ tvaṃ mama kṣantumarhasi (21.5)

।। इति सा द्वित्रिरप्युच्यमानायदा नेच्छति स्म निवर्तितुम्, ततो बोधिसत्त्व उपेक्षानिभृतमतिरस्यां बभूव । स तयानुगम्यमानश्चक्रवाक इव चक्रवाक्या ग्रामनगरनिगमाननुविचरन् कदाचित्कृतभक्तकृत्यः कस्मिंश्चित्प्रविविक्ते श्रिमति नानातरुगहनोपशोभिते घनप्रच्छाये कृतोपकार इव क्वचित्क्वचिद्दिनकरकिरणचन्द्रकैर्नानुकुसुमरजो ऽवकीर्णधरणितले शुचौ वनोद्देशे ध्यानविधिमनुष्ठाय सायान्हसमये व्युत्थाय समाधेः पांसुकूलानि सिव्यति स्म । सापि प्रव्रजिता तस्यैव नातीदूरे वृक्षमूलमुपशोभयमाना देवतेव स्वेन वपुषः प्रभावेण विराजमाना तदुपदिष्टेन मनस्कारविधिना ध्यायति स्म । अथ तत्रत्यो राजा वसन्तकालजनिताभ्यधिककिसलयशोभानि भ्रमद्भ्रमरमधुकरीगणोपकूजितानि प्रमत्तकोकिलकुलकिलकिलानि प्रहसितकमलकुवलयालंकृताभिलषणियजलाशयानि विविधकुसुमसंमोदगन्धाधिवासितसुखपवनान्युपवनानि समनुविचरंस्तं देशमुपजगाम । विचित्रपुष्पस्तबकोज्ज्वलानि कृतच्छदानीव वसन्तलक्ष्म्या । वाचालपुंस्कोकिलबर्हिणानि सरोरुहाकीर्णजलाशयानि ॥ २१.६ ॥

// iti sā dvitrirapyucyamānāyadā necchati sma nivartitum, tato bodhisattva upekṣānibhṛtamatirasyāṃ babhūva / sa tayānugamyamānaścakravāka iva cakravākyā grāmanagaranigamānanuvicaran kadācitkṛtabhaktakṛtyaḥ kasmiṃścitpravivikte śrimati nānātarugahanopaśobhite ghanapracchāye kṛtopakāra iva kvacitkvaciddinakarakiraṇacandrakairnānukusumarajo 'vakīrṇadharaṇitale śucau vanoddeśe dhyānavidhimanuṣṭhāya sāyānhasamaye vyutthāya samādheḥ pāṃsukūlāni sivyati sma / sāpi pravrajitā tasyaiva nātīdūre vṛkṣamūlamupaśobhayamānā devateva svena vapuṣaḥ prabhāveṇa virājamānā tadupadiṣṭena manaskāravidhinā dhyāyati sma / atha tatratyo rājā vasantakālajanitābhyadhikakisalayaśobhāni bhramadbhramaramadhukarīgaṇopakūjitāni pramattakokilakulakilakilāni prahasitakamalakuvalayālaṃkṛtābhilaṣaṇiyajalāśayāni vividhakusumasaṃmodagandhādhivāsitasukhapavanānyupavanāni samanuvicaraṃstaṃ deśamupajagāma / vicitrapuṣpastabakojjvalāni kṛtacchadānīva vasantalakṣmyā / vācālapuṃskokilabarhiṇāni saroruhākīrṇajalāśayāni (21.6)

।। समुद्भवत्कोमलशाद्वलानि वनानि मत्तभ्रमरारुतानि । आक्रीडभूतानि मनोभवस्य द्रष्टुं भवत्येव मनःप्रहर्षः ॥ २१.७ ॥

// samudbhavatkomalaśādvalāni vanāni mattabhramarārutāni / ākrīḍabhūtāni manobhavasya draṣṭuṃ bhavatyeva manaḥpraharṣaḥ (21.7)

।। अथ स राजा सविनयमभिगम्य बोधिसत्त्वं कृतप्रतिसंमोदनकथस्तत्रैकान्ते न्वषिदत । स तां प्रव्रजितामतिमनोहरदर्शनामभिवीक्ष्य तस्या रूपशोभया समाक्षिप्यमागहृदयो नूनमस्येयं सहधर्मचारिणीत्यवेत्य लोलस्वभवत्वात्तदपहरणोपायं विममर्श । श्रुतप्रभावः स तपोधनानां शापार्चिषः क्रोषहुताशनस्य । संक्षिप्तधैर्यो ऽपि मनोभवेन नास्मिन्नवज्ञारभसो बभूव ॥ २१.८ ॥

// atha sa rājā savinayamabhigamya bodhisattvaṃ kṛtapratisaṃmodanakathastatraikānte nvaṣidata / sa tāṃ pravrajitāmatimanoharadarśanāmabhivīkṣya tasyā rūpaśobhayā samākṣipyamāgahṛdayo nūnamasyeyaṃ sahadharmacāriṇītyavetya lolasvabhavatvāttadapaharaṇopāyaṃ vimamarśa / śrutaprabhāvaḥ sa tapodhanānāṃ śāpārciṣaḥ kroṣahutāśanasya / saṃkṣiptadhairyo 'pi manobhavena nāsminnavajñārabhaso babhūva (21.8)

।। तस्य बुद्धिरभवत् - तपःप्रभावमस्य ज्ञात्वा शक्यमत्र तद्युक्तं प्रवर्तितुं नान्यथा । यद्ययमस्यां संरागवक्तव्यमतिर्व्यक्तमस्मिन्न तपःप्रभावो ऽस्ति । अथ वीतरागः स्यान्मन्दापेक्षो वा (वैद्य १३०) ततो ऽस्मिन् संभाव्यं तपःप्रभवमाहात्म्यम् । इति विचिन्त्य स राजा तपह्प्रभावजिज्ञासया बोधिसत्त्वं हितैषिवदुवाच - भोः प्रव्रजित प्रचुरधूर्तसाहसिकपुरुषे ऽस्मिंल्लोके न युक्तमत्रभवतो निराक्रन्देषु वनेष्वेवं प्रतिरूपयानया सहधर्मचारिण्या सह विचरितुम् । अस्यां हि ते कश्चिदपराध्यमानो नियतस्मानप्युपक्रोशभाजनीकुर्यात् । पश्य एवं विविक्तेषु तपःकृशं त्वां धर्मेण सार्धं परिभूय कश्चित् । इमां प्रसह्यापहरेद्यदा ते शोकात्परं किं बत तत्र कुर्याः ॥ २१.९ ॥

// tasya buddhirabhavat - tapaḥprabhāvamasya jñātvā śakyamatra tadyuktaṃ pravartituṃ nānyathā / yadyayamasyāṃ saṃrāgavaktavyamatirvyaktamasminna tapaḥprabhāvo 'sti / atha vītarāgaḥ syānmandāpekṣo vā (vaidya 130) tato 'smin saṃbhāvyaṃ tapaḥprabhavamāhātmyam / iti vicintya sa rājā tapahprabhāvajijñāsayā bodhisattvaṃ hitaiṣivaduvāca - bhoḥ pravrajita pracuradhūrtasāhasikapuruṣe 'smiṃlloke na yuktamatrabhavato nirākrandeṣu vaneṣvevaṃ pratirūpayānayā sahadharmacāriṇyā saha vicaritum / asyāṃ hi te kaścidaparādhyamāno niyatasmānapyupakrośabhājanīkuryāt / paśya evaṃ vivikteṣu tapaḥkṛśaṃ tvāṃ dharmeṇa sārdhaṃ paribhūya kaścit / imāṃ prasahyāpaharedyadā te śokātparaṃ kiṃ bata tatra kuryāḥ (21.9)

।। रोषप्रसङ्गो हि मनःप्रयाथी धर्मोपमर्दाद्यशसश्च हन्ता । वसत्वियं तेन जनान्त एव स्त्रीसंनिकर्षेण च किं यतीनाम् ॥ २१.१० ॥

// roṣaprasaṅgo hi manaḥprayāthī dharmopamardādyaśasaśca hantā / vasatviyaṃ tena janānta eva strīsaṃnikarṣeṇa ca kiṃ yatīnām (21.10)

।। बोधिसत्त्व उवाच - युक्तमाह महाराजः । अपि तु श्रूयतां यदेवंगते ऽर्थे प्रपद्येय - स्यादत्र मे यः प्रतिकूलवर्ती दर्पोद्भवादप्रतिसंख्यया वा । व्यक्तं न मुच्येत स जीवतो मे धाराधनस्येव धनस्य रेणुः ॥ २१.११ ॥

// bodhisattva uvāca - yuktamāha mahārājaḥ / api tu śrūyatāṃ yadevaṃgate 'rthe prapadyeya - syādatra me yaḥ pratikūlavartī darpodbhavādapratisaṃkhyayā vā / vyaktaṃ na mucyeta sa jīvato me dhārādhanasyeva dhanasya reṇuḥ (21.11)

।। अथ स राजा तीव्रापेक्षो ऽयमस्यां तपःप्रभावहीन इत्यवज्ञाय तं महासत्त्वं तदपायनिराशङ्कः कामरागवशगः स्त्रीसंदर्शनाधिकृतान् पुरुषान् समादिदेश - गच्छतैतां प्रव्रजितामन्तःपुरं प्रवेशयतेति । तदुपश्रुत्य सा प्रव्रजिता व्यालमृगाभिद्रुतेव वनमृगी भयविषादविक्लवमुखी बाष्पोपरुध्यमाननयना गद्गदायमानकण्ठी तत्तदार्तिवशाद्विललाप - लोकस्य नामार्तिपराजितस्य परायणं भूमिपतिः पितेव । स एव यस्य त्वनयाबहुः स्यादाक्रन्दनं कस्य नु तेन कार्यम् ॥ २१.१२ ॥

// atha sa rājā tīvrāpekṣo 'yamasyāṃ tapaḥprabhāvahīna ityavajñāya taṃ mahāsattvaṃ tadapāyanirāśaṅkaḥ kāmarāgavaśagaḥ strīsaṃdarśanādhikṛtān puruṣān samādideśa - gacchataitāṃ pravrajitāmantaḥpuraṃ praveśayateti / tadupaśrutya sā pravrajitā vyālamṛgābhidruteva vanamṛgī bhayaviṣādaviklavamukhī bāṣpoparudhyamānanayanā gadgadāyamānakaṇṭhī tattadārtivaśādvilalāpa - lokasya nāmārtiparājitasya parāyaṇaṃ bhūmipatiḥ piteva / sa eva yasya tvanayābahuḥ syādākrandanaṃ kasya nu tena kāryam (21.12)

।। भ्रष्टाधिकारा बत लोकपाला न सन्ति वा मृत्युवशं गता वा । न त्रातुमार्तानिति ये सयत्ना धर्मो ऽपि मन्ये श्रुतिमात्रमेव ॥ २१.१३ ॥

// bhraṣṭādhikārā bata lokapālā na santi vā mṛtyuvaśaṃ gatā vā / na trātumārtāniti ye sayatnā dharmo 'pi manye śrutimātrameva (21.13)

।। किं वा सुरैर्मे भगवान् यदेवं मद्भागधेयैर्धृतमौन एव । परो ऽपि तावन्नौ रक्षणीयः पापात्मभिर्विप्रतिकृष्यमाणः ॥ २१.१४ ॥

// kiṃ vā surairme bhagavān yadevaṃ madbhāgadheyairdhṛtamauna eva / paro 'pi tāvannau rakṣaṇīyaḥ pāpātmabhirvipratikṛṣyamāṇaḥ (21.14)

।। नश्येति शापाशनिनाभिमृष्टः स्याद्यस्य शैलः स्मरनीयमूर्तिः । इत्थंगतायामपि तस्य मौनं तथापि जीवामि च मन्दभाग्या ॥ २१.१५ ॥

// naśyeti śāpāśaninābhimṛṣṭaḥ syādyasya śailaḥ smaranīyamūrtiḥ / itthaṃgatāyāmapi tasya maunaṃ tathāpi jīvāmi ca mandabhāgyā (21.15)

।। पापा कृपापाततरा न वाहमेवंबिधामापदमभ्युपेता । आर्तेषु कारूण्यमयी प्रवृत्तिस्तपोधनानां किमयं न मार्गः ॥ २१.१६ ॥

// pāpā kṛpāpātatarā na vāhamevaṃbidhāmāpadamabhyupetā / ārteṣu kārūṇyamayī pravṛttistapodhanānāṃ kimayaṃ na mārgaḥ (21.16)

।। शङ्के तवाद्यापि तदेव चित्ते निवर्त्यमानास्मि न यन्निवृत्ता । तवाप्रियेणापि मयेप्सितं यदात्मप्रियंहा तदिदं कथं मे ॥ २१.१७ ॥

// śaṅke tavādyāpi tadeva citte nivartyamānāsmi na yannivṛttā / tavāpriyeṇāpi mayepsitaṃ yadātmapriyaṃhā tadidaṃ kathaṃ me (21.17)

।। इति तां प्रव्रजिता करुनविलापाक्रन्दितरुदितमात्रपरायणां ते राजसमादिष्टाः पुरुषा यानमारोप्य पश्यत एव तस्य महसत्त्वस्यान्तःपुराय निन्युः । बोधिसत्त्वो ऽपि प्रतिसंख्यानबलात्प्रतिनुद्य क्रोधबलं तथैब पांसुकूलानि निःसंक्षोभः प्रशान्तचेताः सीव्यति स्म । अथैनं स राजोवाच - अमर्षरोषाभिनिपातिताक्षरं तदुच्चकैर्गर्जितमूर्जितं त्वया । हृतां च पश्यन्नपि तां वराननामशक्तिदीनप्रशमो ऽस्यवस्थितः ॥ २१.१८ ॥

// iti tāṃ pravrajitā karunavilāpākranditaruditamātraparāyaṇāṃ te rājasamādiṣṭāḥ puruṣā yānamāropya paśyata eva tasya mahasattvasyāntaḥpurāya ninyuḥ / bodhisattvo 'pi pratisaṃkhyānabalātpratinudya krodhabalaṃ tathaiba pāṃsukūlāni niḥsaṃkṣobhaḥ praśāntacetāḥ sīvyati sma / athainaṃ sa rājovāca - amarṣaroṣābhinipātitākṣaraṃ taduccakairgarjitamūrjitaṃ tvayā / hṛtāṃ ca paśyannapi tāṃ varānanāmaśaktidīnapraśamo 'syavasthitaḥ (21.18)

।। तद्दर्शय स्वां भुजयो रुषं वा तेजस्तपःसंश्रयसंभृतं वा । आत्मप्रमाणग्रहणानभिज्ञो व्यर्थप्रतिज्ञो ह्यधिकं न भाति ॥ २१.१९ ॥

// taddarśaya svāṃ bhujayo ruṣaṃ vā tejastapaḥsaṃśrayasaṃbhṛtaṃ vā / ātmapramāṇagrahaṇānabhijño vyarthapratijño hyadhikaṃ na bhāti (21.19)

।। बोधिसत्त्व उवाच - अव्यर्थप्रतिज्ञमेव मां विद्धि महाराज । यो ऽभून्ममात्र प्रतिकूलवर्ती विस्पन्दमानो ऽपि स मे न मुक्तः । प्रसह्य नीतः प्रशमं मया तु तस्माद्यथार्थैव मम प्रतिज्ञा ॥ २१.२० ॥

// bodhisattva uvāca - avyarthapratijñameva māṃ viddhi mahārāja / yo 'bhūnmamātra pratikūlavartī vispandamāno 'pi sa me na muktaḥ / prasahya nītaḥ praśamaṃ mayā tu tasmādyathārthaiva mama pratijñā (21.20)

।। अथ स राजा तेन बोधिसत्त्वस्य धैर्यातिशयव्यञ्जकेन प्रशमेन समुत्पादिततपस्विगुणसंभावनश्चिन्तामापेदे - अन्यदेवानेन ब्राह्मणेनाभिसंधाय भाषितम्, तदपरिज्ञायास्माभिश्चापलकृतमिदमिति जातप्रत्यवमर्शो बोधिसत्त्वमुवाच - को ऽन्यस्तवाभूत्प्रतिकूलवर्ती यो विस्फुरन्नेव न ते विमुक्तः । रेणुः समुद्यन्निव तोयदेन कश्चोपनीतः प्रशमं त्वयात्र ॥ २१.२१ ॥

// atha sa rājā tena bodhisattvasya dhairyātiśayavyañjakena praśamena samutpāditatapasviguṇasaṃbhāvanaścintāmāpede - anyadevānena brāhmaṇenābhisaṃdhāya bhāṣitam, tadaparijñāyāsmābhiścāpalakṛtamidamiti jātapratyavamarśo bodhisattvamuvāca - ko 'nyastavābhūtpratikūlavartī yo visphuranneva na te vimuktaḥ / reṇuḥ samudyanniva toyadena kaścopanītaḥ praśamaṃ tvayātra (21.21)

।। बोधिसत्त्व उवाच - शृणु महाराज जाते न दृश्यते यस्मिन्नजाते साधु दृश्यते । अभून्मे स न मुक्तश्च क्रोधः स्वाश्रयबाधनः ॥ २१.२२ ॥

// bodhisattva uvāca - śṛṇu mahārāja jāte na dṛśyate yasminnajāte sādhu dṛśyate / abhūnme sa na muktaśca krodhaḥ svāśrayabādhanaḥ (21.22)

।। येन जातेन नन्दन्ति नराणामहितैषिणः । सो ऽभून्मे न विमुक्तश्च क्रोधः शात्रवनन्दनः ॥ २१.२३ ॥

// yena jātena nandanti narāṇāmahitaiṣiṇaḥ / so 'bhūnme na vimuktaśca krodhaḥ śātravanandanaḥ (21.23)

।। उत्पद्यमाने यस्मिंश्च सदर्थं न प्रपद्यते । तमन्धीकरणं राजन्नहं क्रोधमशीशमम् ॥ २१.२४ ॥

// utpadyamāne yasmiṃśca sadarthaṃ na prapadyate / tamandhīkaraṇaṃ rājannahaṃ krodhamaśīśamam (21.24)

।। येनाभिभूतः कुशलं जहाति प्राप्तादपि भ्रश्यत एव चार्थात् । तं रोषमुग्रग्रहवैकृताभं स्फुरन्तमेवानयमन्तमन्तः ॥ २१.२५ ॥

// yenābhibhūtaḥ kuśalaṃ jahāti prāptādapi bhraśyata eva cārthāt / taṃ roṣamugragrahavaikṛtābhaṃ sphurantamevānayamantamantaḥ (21.25)

।। काष्ठाद्यथाग्निः परिमथ्यमानादुदेति तस्यैव पराभवाय । मिथ्याविकल्पैः समुदीर्यमाणस्तथा नरस्यात्मवधाय रोषः ॥ २१.२६ ॥

// kāṣṭhādyathāgniḥ parimathyamānādudeti tasyaiva parābhavāya / mithyāvikalpaiḥ samudīryamāṇastathā narasyātmavadhāya roṣaḥ (21.26)

।। दहनमिव विजृम्भमाणरौद्रं शमयति यो हृदयज्वरं न रोषम् । लघुरयमिति हीयते ऽस्य कीर्तिः कुमुदसखीव शशिप्रभा प्रभाते ॥ २१.२७ ॥

// dahanamiva vijṛmbhamāṇaraudraṃ śamayati yo hṛdayajvaraṃ na roṣam / laghurayamiti hīyate 'sya kīrtiḥ kumudasakhīva śaśiprabhā prabhāte (21.27)

।। परजनदुरितान्यचिन्तयित्वा रिपुमिव पश्यति यस्तु रोषमेव । विकसति नियमेन तस्य कीर्तिः शशिन इवाभिनवस्य मण्डलश्रीः ॥ २१.२८ ॥

// parajanaduritānyacintayitvā ripumiva paśyati yastu roṣameva / vikasati niyamena tasya kīrtiḥ śaśina ivābhinavasya maṇḍalaśrīḥ (21.28)

।। इयमपरा च रोषस्य महादोषता - न भात्यलंकारगुणान्वितो ऽपि क्रोधाग्निना संहृतवर्णशोभः । सरोषशल्ये हृदये च दुःखं महार्हशय्याङ्कगतो ऽपि शेते ॥ २१.२९ ॥

// iyamaparā ca roṣasya mahādoṣatā - na bhātyalaṃkāraguṇānvito 'pi krodhāgninā saṃhṛtavarṇaśobhaḥ / saroṣaśalye hṛdaye ca duḥkhaṃ mahārhaśayyāṅkagato 'pi śete (21.29)

।। विस्मृत्य चात्मक्षमसिद्धिपक्षं रोषात्प्रयात्येव तदुत्पथेन । निहीयते येन यशो ऽर्थसिद्ध्या तामिस्रपक्षेन्दुरिवात्मलक्ष्म्या ॥ २१.३० ॥

// vismṛtya cātmakṣamasiddhipakṣaṃ roṣātprayātyeva tadutpathena / nihīyate yena yaśo 'rthasiddhyā tāmisrapakṣendurivātmalakṣmyā (21.30)

।। रोषेण गच्छत्यनयप्रपातं निवार्यमाणो ऽपि सुहृज्जनेन । प्रायेण वैरस्य जडत्वमेति हिताहितावेक्षणमन्दबुद्धिः ॥ २१.३१ ॥

// roṣeṇa gacchatyanayaprapātaṃ nivāryamāṇo 'pi suhṛjjanena / prāyeṇa vairasya jaḍatvameti hitāhitāvekṣaṇamandabuddhiḥ (21.31)

।। क्रोधाच्च सात्मीकृतपापकर्मा शोचत्यपायेषु समाशतानि । अतः परं किं रिपवश्च कुर्युस्तीव्रापकारोद्धतमन्यवो ऽपि ॥ २१.३२ ॥

// krodhācca sātmīkṛtapāpakarmā śocatyapāyeṣu samāśatāni / ataḥ paraṃ kiṃ ripavaśca kuryustīvrāpakāroddhatamanyavo 'pi (21.32)

।। अन्तःसपत्नः कोपो ऽयं तदेवं विदितं मम । तस्यावलेपप्रसरं कः पुमान् मर्षयिष्यति ॥ २१.३३ ॥

// antaḥsapatnaḥ kopo 'yaṃ tadevaṃ viditaṃ mama / tasyāvalepaprasaraṃ kaḥ pumān marṣayiṣyati (21.33)

।। अतो न मुक्तः कोपो मे विस्फुरन्नपि चेतसि । इत्यनर्थकरं शत्रुं को ह्युपेक्षितुमर्हति ॥ २१.३४ ॥

// ato na muktaḥ kopo me visphurannapi cetasi / ityanarthakaraṃ śatruṃ ko hyupekṣitumarhati (21.34)

।। अथ स राजा तेन तस्याद्भुतेन प्रशमगुणेन हृदयग्राहकेण च वचसाभिप्रसादितमतिरुवाच - अनुरूपः शमस्यास्य तवायं वचनक्रमः । बहुना तु किमुक्तेन वञ्चितास्त्वददर्शिनः ॥ २१.३५ ॥

// atha sa rājā tena tasyādbhutena praśamaguṇena hṛdayagrāhakeṇa ca vacasābhiprasāditamatiruvāca - anurūpaḥ śamasyāsya tavāyaṃ vacanakramaḥ / bahunā tu kimuktena vañcitāstvadadarśinaḥ (21.35)