22. Jatakamala — chapter 22

।। इत्यभिप्रशस्यैनमभिसृत्यैवास्य पादयोन्र्यपतत् अत्ययदेशनां च चक्रे । तां च प्रव्रजितां क्षमयित्वा व्यवसर्जयत्, परिचारक चात्मानं बोधिसत्त्वस्य निर्यातयामास । तदेवं क्रोधविनयाच्छत्रूनुपशमयति, वर्धयत्येव त्वन्यथा, इति क्रोधविनये यत्नः कार्यः । एवमवैरेण वैराणि शाम्यन्ति, संयमतश्च वैरं न चीयते । एवं चोभयोरर्थं चरत्यक्रोधन इत्येवमादिषु क्षमानुशंसाप्रतिसंयुक्तेषु सूत्रेषु वाच्यम् । क्रोधादीनवकथायां तथागतमाहात्म्ये चेति । ।। इति चुड्डबोधिजातकमेकविंशतितमम् ।। २२. हंसजातकम् विनिपातगतानामपि सतां वृत्तं नालमनुगन्तुमसत्पुरुषाः, प्रागेव सुगतिस्थानाम् । तद्यथानुश्रूयते - बोधिसत्त्वः किल मानसे महासरसि नैकशतसहस्रसंख्यस्य महतो हंसयूयस्याधिपतिर्धृतराष्ट्रो नाम हंसराजो बभूव । तस्य नयानयपरिज्ञाननिपुणमतिर्विप्रकृष्टगोचरस्मृतिप्रभावः श्लाघनीयकुलतिलकभूतो दाक्ष्यदाक्षिण्यविनयभूषणः स्थिरशुचिशीलवृत्तचारित्रशूरः खेदसहिष्णुरप्रमादी समरवीवधविशारदः स्वाम्यनुरागसुमुखः सुमुखो नाम सेनापतिर्बभूव [आर्यानन्दस्थविरस्तेन समयेन] । तौ परस्परप्रेमगुणाश्रयाज्ज्वलिततरप्रभावावार्यशिष्यमुख्याविव परिशेषं शिष्यगणं पितृज्येष्ठपुत्राविव च श्रेष्ठशेषं पुत्रगणं तद्धंसयूथमुभयलोकहितोदयेष्वर्थेषु सम्यग्निवेशयमानौ तत्प्रत्यक्षिणां देवनागयक्षविद्याधरतपस्विनां परं विस्मयमुपजह्रतुः । तावासतुर्हंसगणस्य तस्य श्रेयःशरीरोद्वहनैककार्यौ । नभोगतस्येव विहंगमस्य पक्षौ शरीरोद्वहनैककार्यौ ॥ २२.१ ॥

// ityabhipraśasyainamabhisṛtyaivāsya pādayonryapatat atyayadeśanāṃ ca cakre / tāṃ ca pravrajitāṃ kṣamayitvā vyavasarjayat, paricāraka cātmānaṃ bodhisattvasya niryātayāmāsa / tadevaṃ krodhavinayācchatrūnupaśamayati, vardhayatyeva tvanyathā, iti krodhavinaye yatnaḥ kāryaḥ / evamavaireṇa vairāṇi śāmyanti, saṃyamataśca vairaṃ na cīyate / evaṃ cobhayorarthaṃ caratyakrodhana ityevamādiṣu kṣamānuśaṃsāpratisaṃyukteṣu sūtreṣu vācyam / krodhādīnavakathāyāṃ tathāgatamāhātmye ceti / // iti cuḍḍabodhijātakamekaviṃśatitamam // 22. haṃsajātakam vinipātagatānāmapi satāṃ vṛttaṃ nālamanugantumasatpuruṣāḥ, prāgeva sugatisthānām / tadyathānuśrūyate - bodhisattvaḥ kila mānase mahāsarasi naikaśatasahasrasaṃkhyasya mahato haṃsayūyasyādhipatirdhṛtarāṣṭro nāma haṃsarājo babhūva / tasya nayānayaparijñānanipuṇamatirviprakṛṣṭagocarasmṛtiprabhāvaḥ ślāghanīyakulatilakabhūto dākṣyadākṣiṇyavinayabhūṣaṇaḥ sthiraśuciśīlavṛttacāritraśūraḥ khedasahiṣṇurapramādī samaravīvadhaviśāradaḥ svāmyanurāgasumukhaḥ sumukho nāma senāpatirbabhūva [āryānandasthavirastena samayena] / tau parasparapremaguṇāśrayājjvalitataraprabhāvāvāryaśiṣyamukhyāviva pariśeṣaṃ śiṣyagaṇaṃ pitṛjyeṣṭhaputrāviva ca śreṣṭhaśeṣaṃ putragaṇaṃ taddhaṃsayūthamubhayalokahitodayeṣvartheṣu samyagniveśayamānau tatpratyakṣiṇāṃ devanāgayakṣavidyādharatapasvināṃ paraṃ vismayamupajahratuḥ / tāvāsaturhaṃsagaṇasya tasya śreyaḥśarīrodvahanaikakāryau / nabhogatasyeva vihaṃgamasya pakṣau śarīrodvahanaikakāryau (22.1)

।। एवं ताभ्यां तदनुगृह्यमाणं हंसयूथं जगदिवं धर्मार्थविस्तराभ्यां परां वृद्धिमवाप । तेन च तत्सरः परां शोभां बभार । कलनूपुरनादेन हंसयूथेन तेन तत् । पुण्डरीकवनेनेव रेजे संचारीणा सरः ॥ २२.२ ॥

// evaṃ tābhyāṃ tadanugṛhyamāṇaṃ haṃsayūthaṃ jagadivaṃ dharmārthavistarābhyāṃ parāṃ vṛddhimavāpa / tena ca tatsaraḥ parāṃ śobhāṃ babhāra / kalanūpuranādena haṃsayūthena tena tat / puṇḍarīkavaneneva reje saṃcārīṇā saraḥ (22.2)

।। क्वचित्प्रविसृतैर्हंसैः क्वचिद्विषमसंहतैः । छिन्नाभ्रलवचित्रस्य जहार नभसः श्रियम् ॥ २२.३ ॥

// kvacitpravisṛtairhaṃsaiḥ kvacidviṣamasaṃhataiḥ / chinnābhralavacitrasya jahāra nabhasaḥ śriyam (22.3)

।। अथ तस्य हंसाधिपतेः सर्वसत्त्वहितसुमुखस्य च सेनापतेर्गुणातिशयप्रभावविस्मितमनसः सिद्धर्षिविद्याधरदैवतगणास्तयोः कीर्त्याश्रयाभिः कथाभिस्तत्र तत्राभिरेमिरे । उत्तप्तचामीकरसंनिकाशं श्रीमद्वपुर्व्यक्तपदाक्षरा वाक् । धर्माभिजातो विनयो नयश्च कावप्यमू केवलहंसवेषौ ॥ २२.४ ॥

// atha tasya haṃsādhipateḥ sarvasattvahitasumukhasya ca senāpaterguṇātiśayaprabhāvavismitamanasaḥ siddharṣividyādharadaivatagaṇāstayoḥ kīrtyāśrayābhiḥ kathābhistatra tatrābhiremire / uttaptacāmīkarasaṃnikāśaṃ śrīmadvapurvyaktapadākṣarā vāk / dharmābhijāto vinayo nayaśca kāvapyamū kevalahaṃsaveṣau (22.4)

।। गुणप्रकाशैरपमत्सरैः सा कीर्तिस्तयोर्दिक्षु वितन्यमाना । श्रेद्धेयतामित्यगमन्नृपाणां सदस्सु यत्प्राभृतवच्चचार ॥ २२.५ ॥

// guṇaprakāśairapamatsaraiḥ sā kīrtistayordikṣu vitanyamānā / średdheyatāmityagamannṛpāṇāṃ sadassu yatprābhṛtavaccacāra (22.5)

।। तेन च समयेन ब्रह्मदत्तो नामान्यतमो वाराणस्यां राजा बभूव । स तां हंसाधिपतेः ससेनाधिपतेर्गुणातिशयाश्रयां कथां प्रात्ययिकामात्यद्विजवृद्धैः सदसि संस्तूयमानामसकृदुपश्रुत्य तयोर्दर्शनं प्रत्यभिवृद्धकौतूहलो नैकशास्त्राभ्यासनिपुणमतीन् सचिवानुवाच - परिमृश्यतां तावद्भोः प्रसृतनिपुणमतयः कश्चिदुपायो येन नास्तौ हंसवर्यौ दर्शनपथमपि तावदुपगच्छेतामिति । अथ ते ऽमात्याः स्वैः स्वैर्मतिप्रभावैरनुसृत्य नीतिपथं राजानमूचुः - सुखाशा देव भूतानि विकर्षति ततस्ततः । सुखहेतुगुणोत्कर्षश्रुतिस्तावानयेद्यतः ॥ २२.६ ॥

// tena ca samayena brahmadatto nāmānyatamo vārāṇasyāṃ rājā babhūva / sa tāṃ haṃsādhipateḥ sasenādhipaterguṇātiśayāśrayāṃ kathāṃ prātyayikāmātyadvijavṛddhaiḥ sadasi saṃstūyamānāmasakṛdupaśrutya tayordarśanaṃ pratyabhivṛddhakautūhalo naikaśāstrābhyāsanipuṇamatīn sacivānuvāca - parimṛśyatāṃ tāvadbhoḥ prasṛtanipuṇamatayaḥ kaścidupāyo yena nāstau haṃsavaryau darśanapathamapi tāvadupagacchetāmiti / atha te 'mātyāḥ svaiḥ svairmatiprabhāvairanusṛtya nītipathaṃ rājānamūcuḥ - sukhāśā deva bhūtāni vikarṣati tatastataḥ / sukhahetuguṇotkarṣaśrutistāvānayedyataḥ (22.6)

।। तद्यादृशे सरभि तावभिरतरूपावनुश्रूयेते तदुत्कृष्टरगुणशोभमिह सरः कस्मिंश्चिदरण्यप्रदेशे कारयितुमर्हति देवः, प्रत्यहं च सर्वपक्षिणामभयप्रदानघोषणाम् । अपि नाम कौतूहलोत्पादिन्या सुखहेतुगुणातिशयश्रुत्या ताविहाकृष्येयाताम् । पश्यतु देवः, प्रायेण प्राप्तिविरसं सुखं देव न गण्यते । परोक्षत्वात्तु हरति श्रुतिरम्यं सुखं मनः ॥ २२.७ ॥

// tadyādṛśe sarabhi tāvabhiratarūpāvanuśrūyete tadutkṛṣṭaraguṇaśobhamiha saraḥ kasmiṃścidaraṇyapradeśe kārayitumarhati devaḥ, pratyahaṃ ca sarvapakṣiṇāmabhayapradānaghoṣaṇām / api nāma kautūhalotpādinyā sukhahetuguṇātiśayaśrutyā tāvihākṛṣyeyātām / paśyatu devaḥ, prāyeṇa prāptivirasaṃ sukhaṃ deva na gaṇyate / parokṣatvāttu harati śrutiramyaṃ sukhaṃ manaḥ (22.7)

।। अथ स राजा अस्त्वेतदित्यल्पेन कालेन नातिसंनिकृष्टं नगरोपवनस्य मानससरसः प्रतिस्पर्धिगुणविभवं पद्मोत्पलकुमुदपुण्डरीकसौगन्धिकतामरसकल्हारसमूपगूढं विमलसलिलमतिमनोहरं महत्सरः कारयामास - द्रुमैः कुसुमसंछनैश्चलत्किसलयोज्ज्वलैः । तत्प्रेक्षार्थमिवोत्पत्रैः कृततीरपरिग्रहम् ॥ २२.८ ॥

// atha sa rājā astvetadityalpena kālena nātisaṃnikṛṣṭaṃ nagaropavanasya mānasasarasaḥ pratispardhiguṇavibhavaṃ padmotpalakumudapuṇḍarīkasaugandhikatāmarasakalhārasamūpagūḍhaṃ vimalasalilamatimanoharaṃ mahatsaraḥ kārayāmāsa - drumaiḥ kusumasaṃchanaiścalatkisalayojjvalaiḥ / tatprekṣārthamivotpatraiḥ kṛtatīraparigraham (22.8)

।। विहसद्भिरिवाम्भोजैस्तरंगोत्कम्पकम्पिभिः । विलोभ्यमानाकुलितभ्रमद्भ्रमरसंकुलम् ॥ २२.९ ॥

// vihasadbhirivāmbhojaistaraṃgotkampakampibhiḥ / vilobhyamānākulitabhramadbhramarasaṃkulam (22.9)

।। ज्योत्स्नासंवाहनोन्निर्दैर्विचित्रकुमुदैः क्वचित् । तरुच्छायापरिच्छिन्नैश्चन्द्रिकाशकलैरिव ॥ २२.१० ॥

// jyotsnāsaṃvāhanonnirdairvicitrakumudaiḥ kvacit / tarucchāyāparicchinnaiścandrikāśakalairiva (22.10)

।। तरंगाङ्गलिसंक्षिप्तैः कमलोत्पलरेणुभिः । अभ्यलंकृततीरान्तं हेमसूत्रैरिव क्वचित् ॥ २२.११ ॥

// taraṃgāṅgalisaṃkṣiptaiḥ kamalotpalareṇubhiḥ / abhyalaṃkṛtatīrāntaṃ hemasūtrairiva kvacit (22.11)

।। चित्रैः पद्मोत्पलदलैस्तत्र तत्र सकेसरैः । श्रियं प्रविततां बिभ्रदुपहारमयीमिव ॥ २२.१२ ॥

// citraiḥ padmotpaladalaistatra tatra sakesaraiḥ / śriyaṃ pravitatāṃ bibhradupahāramayīmiva (22.12)

।। प्रसन्नस्तिमिताम्बुत्वाद्व्यक्तचित्रवपुर्गुणैः । व्योम्नीव परिधावद्भिर्मीनवृन्दैरलंकृतम् ॥ २२.१३ ॥

// prasannastimitāmbutvādvyaktacitravapurguṇaiḥ / vyomnīva paridhāvadbhirmīnavṛndairalaṃkṛtam (22.13)

।। विच्छिन्नमुक्ताहाराभिः क्वचिद् द्विरदशीकरैः । उपलास्फालनोत्कीर्णमूर्मिचूर्णामिवोद्वहत् ॥ २२.१४ ॥

// vicchinnamuktāhārābhiḥ kvacid dviradaśīkaraiḥ / upalāsphālanotkīrṇamūrmicūrṇāmivodvahat (22.14)

।। विद्याधरवधूस्नानैर्मदसेकैश्च दन्तिनाम् । रजोभिः कुसुमानां च सवासमिव कुत्रचित् ॥ २२.१५ ॥

// vidyādharavadhūsnānairmadasekaiśca dantinām / rajobhiḥ kusumānāṃ ca savāsamiva kutracit (22.15)

।। ताराणां चन्द्रदाराणां सामान्यमिव दर्पणम् । मुदितद्विजसंकीर्ण तद्रुतप्रतिनादितम् ॥ २२.१६ ॥

// tārāṇāṃ candradārāṇāṃ sāmānyamiva darpaṇam / muditadvijasaṃkīrṇa tadrutapratināditam (22.16)

।। तदेवंविधं सरः कारयित्वा सर्वपक्षिगणस्य चानावृतसुखोपभोग्यमेतद्दत्त्वा प्रत्यहं सर्वपक्षिणा विश्वासनार्थमित्यभयदानघोषणां कारयामास - एष पद्मोत्पलदलच्छन्नतोयमिदं सरः । ददाति राजा पक्षिभ्यः प्रीत्या साभयदक्षिणम् ॥ २२.१७ ॥

// tadevaṃvidhaṃ saraḥ kārayitvā sarvapakṣigaṇasya cānāvṛtasukhopabhogyametaddattvā pratyahaṃ sarvapakṣiṇā viśvāsanārthamityabhayadānaghoṣaṇāṃ kārayāmāsa - eṣa padmotpaladalacchannatoyamidaṃ saraḥ / dadāti rājā pakṣibhyaḥ prītyā sābhayadakṣiṇam (22.17)

।। अथ कदाचित्संहृतमेघान्धकारयवनिकासु शरद्गुणोपहृदशोभास्वालोकनक्षमासु दिक्षु प्रबद्धकमलवनशोभेषु प्रसन्नसलिलमनोहरेषु सरस्सु परं कान्तियौवनमुपगते प्रचेयकिरण इव चन्द्रमसि विविधसस्यसंपद्विभूषणधरायां वसुंधरायां प्रवृत्ते हंसतरुणजनसंपाते मानसात्सरसः शरत्प्रसन्नानि दिगन्तराण्यनुविचरदनुपूर्वेणान्यतमं हंसमिथुनं तस्मादेव हंसयूथात्तस्य राज्ञो विषयमुपजगाम । तत्र च पक्षिगणकोलाहलोन्नादितमनिभृतमधुकरगणं तरंगमालाविचरणकृतव्यापारैः सुखशिशिरैर्मृदुभिरनिलैः समन्ततो विक्षिप्तमाणकमलकुवलयरेणुगन्धं ज्वलदिव विकचैः कमलैर्हसदिव विकसितैः कुमुदैस्तत्सरो ददर्श । तस्य मानससरःसमुचितस्यापि हंसमिथुनस्य तामतिमनोहरां सरसः श्रियमभिवीक्ष्य प्रादुरभूत् - अहो बत तदपि हंसयूथमिहागच्छेदिति । प्रायेण खलु लोकस्य प्राप्य साधारणं सुखम् । स्मृतिः स्नेहानुसारेण पूर्वमेति सुहृज्जनम् ॥ २२.१८ ॥

// atha kadācitsaṃhṛtameghāndhakārayavanikāsu śaradguṇopahṛdaśobhāsvālokanakṣamāsu dikṣu prabaddhakamalavanaśobheṣu prasannasalilamanohareṣu sarassu paraṃ kāntiyauvanamupagate praceyakiraṇa iva candramasi vividhasasyasaṃpadvibhūṣaṇadharāyāṃ vasuṃdharāyāṃ pravṛtte haṃsataruṇajanasaṃpāte mānasātsarasaḥ śaratprasannāni digantarāṇyanuvicaradanupūrveṇānyatamaṃ haṃsamithunaṃ tasmādeva haṃsayūthāttasya rājño viṣayamupajagāma / tatra ca pakṣigaṇakolāhalonnāditamanibhṛtamadhukaragaṇaṃ taraṃgamālāvicaraṇakṛtavyāpāraiḥ sukhaśiśirairmṛdubhiranilaiḥ samantato vikṣiptamāṇakamalakuvalayareṇugandhaṃ jvaladiva vikacaiḥ kamalairhasadiva vikasitaiḥ kumudaistatsaro dadarśa / tasya mānasasaraḥsamucitasyāpi haṃsamithunasya tāmatimanoharāṃ sarasaḥ śriyamabhivīkṣya prādurabhūt - aho bata tadapi haṃsayūthamihāgacchediti / prāyeṇa khalu lokasya prāpya sādhāraṇaṃ sukham / smṛtiḥ snehānusāreṇa pūrvameti suhṛjjanam (22.18)

।। अथ तत्र तद्धंसमिथुनं यथाकामं विहृत्य प्रवृत्ते जलदसमये विद्युद्विस्फुरितशस्त्रविक्षेपेषु नातिघनविच्छिन्नान्धकाररूपेषु समभिवर्तमानेषु दैत्यानीकेष्विव जलधरवृन्देषु परिपूर्णबर्हकलापशोभेषु प्रसक्तकेकानिनादोत्क्रुष्टैर्जलधरविजयमिव संराधयत्सु नृत्तप्रवृत्तेषु चित्रेषु बर्हिगणेषु वाचालतामुपगतेषु स्तोकशुकनिषु प्रविचरत्सु कदम्बसर्जार्जुनकेतकीपुष्पगन्धाधिवासितेषु सुखशिशिरेषु काननविनिश्चसितेष्विवानिलेषु मेघदशनपंक्तिष्विवालक्ष्यमाणरूपासु बलाकायुवतिषु गमनौत्सुक्यमृदुनिकूजितेषु प्रयाणव्याकुलेषु हंसयूथेषु तद्धंसमिथुनं मानसमेव सरः प्रत्याजगाम । समुपेत्य च हंसाधिपतिसमीपं प्रस्तुतासु दिग्देशकथासु तं तस्य सरसो गुणविशेषं वर्णयामास - अस्ति देव दक्षिणेन हिमवतो वाराणस्यां ब्रह्मदत्तो नाम नराधिपतिः । तेनात्यद्भूतरूपशोभमनिर्वर्ण्यगुणसौन्दर्यं महत्सरः पक्षिभ्यः स्वच्छन्दसुखोपभोग्यं दत्तम् । (वैद्य १३८) अभयं च प्रत्यहमवघुष्यते । रमन्ते चात्र पक्षिणः स्वगृह इव प्रहीनभयाशङ्का । तदर्हति देवो व्यतीतासु वर्षासु तत्र गन्तुमिति । तच्छ्रुत्वा सर्व एव ते हंसास्तत्संदर्शनसमुत्सुका बभूवुः । अथ भोधिसत्त्वः सुमुखं सेनापतिं प्रशनव्यक्ताकारं प्रततं ददर्श, कथं पश्यसीति चावोचत् । अथ सुमुखः प्रणम्यैनमुवाच - न प्राप्तं तत्र देवस्य गमनमिति पश्यामि । कुतः? अमूनि तावल्लोभनीयानि मनोहराण्यामिषभूतानि रूपाणि । न च नः किंचिदिह परिहीयते । कृतकमधुरोपचारवचनप्रच्छन्नतीक्ष्णदौरात्म्यानि च प्रायेण पेलवघृणानि शठानि मानुषहृदयानि । पश्यतु स्वामी, वाशितार्थस्वहृदयः प्रायेण मृगपक्षिणः । मनुष्याः पुनरेकीयास्तद्विपर्ययनैपुणाः ॥ २२.१९ ॥

// atha tatra taddhaṃsamithunaṃ yathākāmaṃ vihṛtya pravṛtte jaladasamaye vidyudvisphuritaśastravikṣepeṣu nātighanavicchinnāndhakārarūpeṣu samabhivartamāneṣu daityānīkeṣviva jaladharavṛndeṣu paripūrṇabarhakalāpaśobheṣu prasaktakekāninādotkruṣṭairjaladharavijayamiva saṃrādhayatsu nṛttapravṛtteṣu citreṣu barhigaṇeṣu vācālatāmupagateṣu stokaśukaniṣu pravicaratsu kadambasarjārjunaketakīpuṣpagandhādhivāsiteṣu sukhaśiśireṣu kānanaviniścasiteṣvivānileṣu meghadaśanapaṃktiṣvivālakṣyamāṇarūpāsu balākāyuvatiṣu gamanautsukyamṛdunikūjiteṣu prayāṇavyākuleṣu haṃsayūtheṣu taddhaṃsamithunaṃ mānasameva saraḥ pratyājagāma / samupetya ca haṃsādhipatisamīpaṃ prastutāsu digdeśakathāsu taṃ tasya saraso guṇaviśeṣaṃ varṇayāmāsa - asti deva dakṣiṇena himavato vārāṇasyāṃ brahmadatto nāma narādhipatiḥ / tenātyadbhūtarūpaśobhamanirvarṇyaguṇasaundaryaṃ mahatsaraḥ pakṣibhyaḥ svacchandasukhopabhogyaṃ dattam / (vaidya 138) abhayaṃ ca pratyahamavaghuṣyate / ramante cātra pakṣiṇaḥ svagṛha iva prahīnabhayāśaṅkā / tadarhati devo vyatītāsu varṣāsu tatra gantumiti / tacchrutvā sarva eva te haṃsāstatsaṃdarśanasamutsukā babhūvuḥ / atha bhodhisattvaḥ sumukhaṃ senāpatiṃ praśanavyaktākāraṃ pratataṃ dadarśa, kathaṃ paśyasīti cāvocat / atha sumukhaḥ praṇamyainamuvāca - na prāptaṃ tatra devasya gamanamiti paśyāmi / kutaḥ? amūni tāvallobhanīyāni manoharāṇyāmiṣabhūtāni rūpāṇi / na ca naḥ kiṃcidiha parihīyate / kṛtakamadhuropacāravacanapracchannatīkṣṇadaurātmyāni ca prāyeṇa pelavaghṛṇāni śaṭhāni mānuṣahṛdayāni / paśyatu svāmī, vāśitārthasvahṛdayaḥ prāyeṇa mṛgapakṣiṇaḥ / manuṣyāḥ punarekīyāstadviparyayanaipuṇāḥ (22.19)

।। उच्यते नाम मधुरं स्वनुबन्धि निरत्ययम् । वणिजो ऽपि हि कुर्वन्ति लाभसिद्ध्याशया व्ययम् ॥ २२.२० ॥

// ucyate nāma madhuraṃ svanubandhi niratyayam / vaṇijo 'pi hi kurvanti lābhasiddhyāśayā vyayam (22.20)

।। यतो नैतावता देव विस्रम्भः क्षमते क्वचित् । कार्यार्थमपि न श्रेयः सात्ययापनयः क्रमः ॥ २२.२१ ॥

// yato naitāvatā deva visrambhaḥ kṣamate kvacit / kāryārthamapi na śreyaḥ sātyayāpanayaḥ kramaḥ (22.21)

।। यदि त्ववश्यमेव तत्र गन्तव्यम्, गत्वानुभूय च तस्य सरसो गुणविभूतिरसं न नस्तत्र चिरं विचरितुं क्षमं निवासाय वा चित्तमभिनामयितुमिति पश्यामि । अथ बोधिसत्त्वः प्राप्तायां विमलचन्द्रक्षत्रताराविभूषणायां रजन्यां शरदि तेन हंसयूथेन वाराणसीसरःसंदर्शनं प्रत्यभिवृद्धकौतूहलेन तदभिगमनार्थं पुनः पुनर्विज्ञाप्यमानस्तेषां हंसानामनुवृत्त्या सुमुखप्रमुखेण महता हंसगणेन परिवृत्तश्चन्द्रमा इव शरदभृवृदेन तत्राभिजगाम । दृष्ट्वैव लक्ष्मी सरसस्तु तस्य तेषां प्रहर्षाकुलविस्मयानाम् । चित्रप्रकारा रुचिसंनिवेशास्तत्संश्रये तुल्यगुणा बभूवुः ॥ २२.२२ ॥

// yadi tvavaśyameva tatra gantavyam, gatvānubhūya ca tasya saraso guṇavibhūtirasaṃ na nastatra ciraṃ vicarituṃ kṣamaṃ nivāsāya vā cittamabhināmayitumiti paśyāmi / atha bodhisattvaḥ prāptāyāṃ vimalacandrakṣatratārāvibhūṣaṇāyāṃ rajanyāṃ śaradi tena haṃsayūthena vārāṇasīsaraḥsaṃdarśanaṃ pratyabhivṛddhakautūhalena tadabhigamanārthaṃ punaḥ punarvijñāpyamānasteṣāṃ haṃsānāmanuvṛttyā sumukhapramukheṇa mahatā haṃsagaṇena parivṛttaścandramā iva śaradabhṛvṛdena tatrābhijagāma / dṛṣṭvaiva lakṣmī sarasastu tasya teṣāṃ praharṣākulavismayānām / citraprakārā rucisaṃniveśāstatsaṃśraye tulyaguṇā babhūvuḥ (22.22)

।। यन्मानसादभ्यधिकं बभूव तैस्तैरवस्थातिशयैः सरस्तत् । अतश्चिरं तद्गतमानसानां न मानसे मानसमास तेषाम् ॥ २२.२३ ॥

// yanmānasādabhyadhikaṃ babhūva taistairavasthātiśayaiḥ sarastat / ataściraṃ tadgatamānasānāṃ na mānase mānasamāsa teṣām (22.23)

।। तत्र ते तामभयघोषणामुपलभ्य स्वच्छन्दतां च पक्षिगणस्य तस्य च सरसो विभूत्सा प्रमुदितहृदयास्तत्रोद्यानयात्रामिवानुभवन्तः परां प्रीतिसंपदमुपजग्मुः । अथ तस्मिन् सरस्यधिकृताः पुरुषास्तेषां हंसानां तत्रागमनं राज्ञे प्रत्यवेदयन्त - यादृशगुणरूपौ (वैद्य १३९) देव तौ हंसवर्यावनुश्रूयेते तदृशावेव [हंसवर्यौ]कनकावदातरुचिरपत्रौ तपनीयोज्ज्वलतरवदनचरणशोभावधिकतरप्रमाणौ सुसंस्थितदेहौ नैकहंसशतसहस्रपरिवारौ देवस्य सरः शोभयितुमिवानुप्राप्ताविति । अथ स राजा शाकुनिककर्मणि प्रसिद्धप्रकाशनैपुणं शाकुनिकगणे समन्विप्य तद्ग्रहणार्थं सादरमन्वादिदेश । स तथेति प्रतिश्रुत्य तर्योर्हंसयोर्गोचरविहारप्रदेशं सम्यगुपलभ्य तत्र तत्र दृढान्निगूढान् पाशान् न्यदधात् । अथ तेषां हंसानां विश्वासादपायनिराशङ्कानां प्रमोदोद्धतमनसां विचरतां स हंसाधिपतिः पाशेन चरणे न्यबध्यत । विस्मृतात्ययशङ्कानां सूक्ष्मैर्विश्वासनक्रमैः । विकरोत्येव विश्रम्भः प्रमादापनयाकरः ॥ २२.२४ ॥

// tatra te tāmabhayaghoṣaṇāmupalabhya svacchandatāṃ ca pakṣigaṇasya tasya ca saraso vibhūtsā pramuditahṛdayāstatrodyānayātrāmivānubhavantaḥ parāṃ prītisaṃpadamupajagmuḥ / atha tasmin sarasyadhikṛtāḥ puruṣāsteṣāṃ haṃsānāṃ tatrāgamanaṃ rājñe pratyavedayanta - yādṛśaguṇarūpau (vaidya 139) deva tau haṃsavaryāvanuśrūyete tadṛśāveva [haṃsavaryau]kanakāvadātarucirapatrau tapanīyojjvalataravadanacaraṇaśobhāvadhikatarapramāṇau susaṃsthitadehau naikahaṃsaśatasahasraparivārau devasya saraḥ śobhayitumivānuprāptāviti / atha sa rājā śākunikakarmaṇi prasiddhaprakāśanaipuṇaṃ śākunikagaṇe samanvipya tadgrahaṇārthaṃ sādaramanvādideśa / sa tatheti pratiśrutya taryorhaṃsayorgocaravihārapradeśaṃ samyagupalabhya tatra tatra dṛḍhānnigūḍhān pāśān nyadadhāt / atha teṣāṃ haṃsānāṃ viśvāsādapāyanirāśaṅkānāṃ pramododdhatamanasāṃ vicaratāṃ sa haṃsādhipatiḥ pāśena caraṇe nyabadhyata / vismṛtātyayaśaṅkānāṃ sūkṣmairviśvāsanakramaiḥ / vikarotyeva viśrambhaḥ pramādāpanayākaraḥ (22.24)

।। अथ बोधिसत्त्वो मा भूदन्यस्यापि कस्यचित्तत्रैवंविधो व्यसनोपनिपात इति रुतविशेषेण सप्रतिभयतां सरसः प्रकाशयामास । अथ ते (हंसा) हंसाधिपतिबन्धाद्व्यथितहृदया भयविरसव्याकुलविरावाः परस्परनिरपेक्षा हतप्रवीरा इव सैनिका दिवं समुत्पेतुः । सुमुखस्तु हंससेनाधिपतिर्हंसाधिपतिसमीपानैव विचचाल । स्नेहावबद्धानि हि मानसानि प्राणत्ययं स्वं न विचिन्तयन्ति । प्राणात्ययाद् दुःखतरं यदेषां सुहृज्जनस्य व्यसनार्तिदैन्यम् ॥ २२.२५ ॥

// atha bodhisattvo mā bhūdanyasyāpi kasyacittatraivaṃvidho vyasanopanipāta iti rutaviśeṣeṇa sapratibhayatāṃ sarasaḥ prakāśayāmāsa / atha te (haṃsā) haṃsādhipatibandhādvyathitahṛdayā bhayavirasavyākulavirāvāḥ parasparanirapekṣā hatapravīrā iva sainikā divaṃ samutpetuḥ / sumukhastu haṃsasenādhipatirhaṃsādhipatisamīpānaiva vicacāla / snehāvabaddhāni hi mānasāni prāṇatyayaṃ svaṃ na vicintayanti / prāṇātyayād duḥkhataraṃ yadeṣāṃ suhṛjjanasya vyasanārtidainyam (22.25)

।। अथैनं बोधिसत्त्व उवाच - गच्छ गच्छैव सुमुख क्षमं नेह विलम्बितुम् । साहाय्यस्यावकाशो हि कस्तवेत्थंगते मयि ॥ २२.२६ ॥

// athainaṃ bodhisattva uvāca - gaccha gacchaiva sumukha kṣamaṃ neha vilambitum / sāhāyyasyāvakāśo hi kastavetthaṃgate mayi (22.26)

।। सुमुख उवाच - नैकान्तिको मृत्युरिह स्थितस्य न गच्छतः स्यादजरामरत्वम् । सुखेषु च त्वां समुपास्य नित्यमापद्गतं मानद केन जह्याम् ॥ २२.२७ ॥

// sumukha uvāca - naikāntiko mṛtyuriha sthitasya na gacchataḥ syādajarāmaratvam / sukheṣu ca tvāṃ samupāsya nityamāpadgataṃ mānada kena jahyām (22.27)

।। स्वप्राणतन्तुमात्रार्थं त्यजतस्त्वां खगाधिप । धिग्वादवृष्ट्यावरणं कतमन्मे भविष्यति ॥ २२.२८ ॥

// svaprāṇatantumātrārthaṃ tyajatastvāṃ khagādhipa / dhigvādavṛṣṭyāvaraṇaṃ katamanme bhaviṣyati (22.28)

।। नैष धर्मो महाराज त्यजेयं त्वां यदापदि । या गतिस्तव सा मह्यं रोचते विहगाधिप ॥ २२.२९ ॥

// naiṣa dharmo mahārāja tyajeyaṃ tvāṃ yadāpadi / yā gatistava sā mahyaṃ rocate vihagādhipa (22.29)

।। बोधिसत्त्व उवाच - का नु पाशेन बद्धस्य गतिरन्या महानसात् । सा कथं स्वस्थचित्तस्य मुक्तस्याभिमता तव ॥ २२.३० ॥

// bodhisattva uvāca - kā nu pāśena baddhasya gatiranyā mahānasāt / sā kathaṃ svasthacittasya muktasyābhimatā tava (22.30)

।। पश्यस्येवं कमर्थं वा त्वं ममात्मन एव वा । ज्ञातीनां वावशेषाणामुभयोर्जीवितक्षये ॥ २२.३१ ॥

// paśyasyevaṃ kamarthaṃ vā tvaṃ mamātmana eva vā / jñātīnāṃ vāvaśeṣāṇāmubhayorjīvitakṣaye (22.31)

।। लक्ष्यते च न यत्रार्थस्तमसीव समासमम् । तादृशे संत्यजन् प्राणान् कमर्थं द्योतयेद्भवान् ॥ २२.३२ ॥

// lakṣyate ca na yatrārthastamasīva samāsamam / tādṛśe saṃtyajan prāṇān kamarthaṃ dyotayedbhavān (22.32)

।। सुमुख उवाच - कथं नु पततां श्रेष्ठ धर्मे ऽर्थं न समीक्षसे । धर्मो ह्युपचितः सम्यगावहत्यर्थमुत्तमम् ॥ २२.३३ ॥

// sumukha uvāca - kathaṃ nu patatāṃ śreṣṭha dharme 'rthaṃ na samīkṣase / dharmo hyupacitaḥ samyagāvahatyarthamuttamam (22.33)

।। सो ऽहं धर्मं च संपश्यन् धर्माच्चार्थं समुत्थितम् । तव मानद भक्त्या च नाभिकाङ्क्षामि जीवितम् ॥ २२.३४ ॥

// so 'haṃ dharmaṃ ca saṃpaśyan dharmāccārthaṃ samutthitam / tava mānada bhaktyā ca nābhikāṅkṣāmi jīvitam (22.34)

।। बोधिसत्त्व उवाच - अद्धा धर्मः सतामेष यत्सखा मित्रमापदि । न त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोर्धर्ममनुस्मरन् ॥ २२.३५ ॥

// bodhisattva uvāca - addhā dharmaḥ satāmeṣa yatsakhā mitramāpadi / na tyajejjīvitasyāpi hetordharmamanusmaran (22.35)

।। तदर्चितस्त्वया धर्मो भक्तिर्मयि च दर्शिता । याच्ञ्जामन्त्यां कुरुष्वेमां गच्छैवानुमतो मया ॥ २२.३६ ॥

// tadarcitastvayā dharmo bhaktirmayi ca darśitā / yācñjāmantyāṃ kuruṣvemāṃ gacchaivānumato mayā (22.36)

।। अपि चैवंगते कार्ये यदूनं सुहृदां मया । तत्त्वया मतिसंपन्न भवेत्परमसंभृतम् ॥ २२.३७ ॥

// api caivaṃgate kārye yadūnaṃ suhṛdāṃ mayā / tattvayā matisaṃpanna bhavetparamasaṃbhṛtam (22.37)

।। परस्पप्रेमगुणादिति संजल्पतोस्तयोः । प्रत्यदृश्यत नैषादः साक्षान्मृत्युरिवापतन् ॥ २२.३८ ॥

// paraspapremaguṇāditi saṃjalpatostayoḥ / pratyadṛśyata naiṣādaḥ sākṣānmṛtyurivāpatan (22.38)

।। अथ तौ हंसवर्यौ निषादमापतन्तमालोक्य तूष्णीं बभूवतुः । स च तद्धंसयूथं विद्रुतमालोक्य नूनमत्र कश्चिद्वद्ध इति निश्चितमतिः पाशस्थानान्यनुविचरंस्तौ हंसवर्यौ ददर्श । स तद्रूपशोभया विस्मितमना बद्धाविति मन्यमानस्तत्समापन्नौ पाशावुद्घट्टयामास । अथैकं बद्धमबद्धेनेतरेण स्वस्थेनोपास्यमानमवेक्ष्य विस्मिततरहृदयः सुमुखमुपेत्योवाच - अयं पाशेन महता द्विजः संहृतविक्रमः । व्योम नास्मत्प्रपद्येत मय्यप्यन्तिकमागते ॥ २२.३९ ॥

// atha tau haṃsavaryau niṣādamāpatantamālokya tūṣṇīṃ babhūvatuḥ / sa ca taddhaṃsayūthaṃ vidrutamālokya nūnamatra kaścidvaddha iti niścitamatiḥ pāśasthānānyanuvicaraṃstau haṃsavaryau dadarśa / sa tadrūpaśobhayā vismitamanā baddhāviti manyamānastatsamāpannau pāśāvudghaṭṭayāmāsa / athaikaṃ baddhamabaddhenetareṇa svasthenopāsyamānamavekṣya vismitatarahṛdayaḥ sumukhamupetyovāca - ayaṃ pāśena mahatā dvijaḥ saṃhṛtavikramaḥ / vyoma nāsmatprapadyeta mayyapyantikamāgate (22.39)

।। अवद्धस्त्वं पुनः स्वस्थः सज्जपत्ररथी बली । कस्मात्प्राप्ते ऽपि मय्येवं वेगान्न भजसे नभः ॥ २२.४० ॥

// avaddhastvaṃ punaḥ svasthaḥ sajjapatrarathī balī / kasmātprāpte 'pi mayyevaṃ vegānna bhajase nabhaḥ (22.40)

।। तदुपश्रुत्य सुमुखः प्रव्यक्ताक्षरपदविन्यासेन स्वभाववर्णनाधैर्यगुणौजस्विना स्वरेण मानुषीं वाचमुवाच - शक्तिस्थः सन्न गच्छामि यदिदं तत्र कारणम् । अयं पाशपरिक्लेशं विहंगः प्राप्तवानिति ॥ २२.४१ ॥

// tadupaśrutya sumukhaḥ pravyaktākṣarapadavinyāsena svabhāvavarṇanādhairyaguṇaujasvinā svareṇa mānuṣīṃ vācamuvāca - śaktisthaḥ sanna gacchāmi yadidaṃ tatra kāraṇam / ayaṃ pāśaparikleśaṃ vihaṃgaḥ prāptavāniti (22.41)

।। अयं पाशेन महता संयतश्चरणे त्वया । गुणैरस्यतु बद्धो ऽहमतो दृधतरैर्हृदि ॥ २२.४२ ॥

// ayaṃ pāśena mahatā saṃyataścaraṇe tvayā / guṇairasyatu baddho 'hamato dṛdhatarairhṛdi (22.42)

।। अथ स नैषादः परमविस्मितमतिः संहृषिततनूरुहः सुमुखं पुनरुवाच - त्यक्त्वैनं मद्भयदन्ये दिशो हंसाः समश्रिताः । त्वं पुनर्न त्यजस्येनं को न्वयं भवतो द्विज ॥ २२.४३ ॥

// atha sa naiṣādaḥ paramavismitamatiḥ saṃhṛṣitatanūruhaḥ sumukhaṃ punaruvāca - tyaktvainaṃ madbhayadanye diśo haṃsāḥ samaśritāḥ / tvaṃ punarna tyajasyenaṃ ko nvayaṃ bhavato dvija (22.43)

।। सुमुख उवाच - राजा मम प्राणसमः सखा च सुखस्य दाता विषमस्थितश्च । नैवोत्सहे येन विहातुमेनं स्वजीवितस्याप्यनुरक्षणार्थम् ॥ २२.४४ ॥

// sumukha uvāca - rājā mama prāṇasamaḥ sakhā ca sukhasya dātā viṣamasthitaśca / naivotsahe yena vihātumenaṃ svajīvitasyāpyanurakṣaṇārtham (22.44)

।। अथ सुमुखः प्रसादविस्मयावर्जितमानसं तं नैषादमवेत्य पुनरुवाच - अप्यस्माकमियं भद्र संभाषा स्यात्सुखोदया । अप्यस्मान् विसृजन्नद्य धर्म्यां कीर्तिमवाप्नुयाः ॥ २२.४५ ॥

// atha sumukhaḥ prasādavismayāvarjitamānasaṃ taṃ naiṣādamavetya punaruvāca - apyasmākamiyaṃ bhadra saṃbhāṣā syātsukhodayā / apyasmān visṛjannadya dharmyāṃ kīrtimavāpnuyāḥ (22.45)

।। नैषाद उवाच - नैव ते दुःखमिच्छामि न च बद्धो भवान् मया । स त्वं गच्छ यथाकामं पश्य बन्धूंश्च नन्दय ॥ २२.४६ ॥

// naiṣāda uvāca - naiva te duḥkhamicchāmi na ca baddho bhavān mayā / sa tvaṃ gaccha yathākāmaṃ paśya bandhūṃśca nandaya (22.46)

।। सुमुख उवाच - नो चेदिच्छसि मे दुःखं तत्कुरुष्व ममार्थनाम् । एकेन यदि तुष्टो ऽसि तत्त्यजैनं गृहाणं माम् ॥ २२.४७ ॥

// sumukha uvāca - no cedicchasi me duḥkhaṃ tatkuruṣva mamārthanām / ekena yadi tuṣṭo 'si tattyajainaṃ gṛhāṇaṃ mām (22.47)

।। तुल्यारोहपरीणाहौ समानौ वयसा च नौ । विद्धि निष्क्रय इत्यस्य न ते ऽहं लाभहानये ॥ २२.४८ ॥

// tulyārohaparīṇāhau samānau vayasā ca nau / viddhi niṣkraya ityasya na te 'haṃ lābhahānaye (22.48)

।। तदङ्ग समवेक्षस्व गृद्धिर्भवतु ते मयि । मां बध्नातु भवान् पूर्वं पश्चान्मुञ्चेद द्विजाधिपम् ॥ २२.४९ ॥

// tadaṅga samavekṣasva gṛddhirbhavatu te mayi / māṃ badhnātu bhavān pūrvaṃ paścānmuñceda dvijādhipam (22.49)

।। तावानेव च लाभस्ते कृता स्यान्मम चार्थना । हंसयूथस्य च प्रीतिर्मैत्री तेन तथैव च ॥ २२.५० ॥

// tāvāneva ca lābhaste kṛtā syānmama cārthanā / haṃsayūthasya ca prītirmaitrī tena tathaiva ca (22.50)

।। पश्यन्तु तावद्भवता विमुक्तं हंसाधिपं हंसगणाः प्रतीताः । विरोचमानं नभसि प्रसन्ने दैत्येन्द्रनिर्मुक्तमिवोडुराजम् ॥ २२.५१ ॥

// paśyantu tāvadbhavatā vimuktaṃ haṃsādhipaṃ haṃsagaṇāḥ pratītāḥ / virocamānaṃ nabhasi prasanne daityendranirmuktamivoḍurājam (22.51)

।। अथ स नैषादः क्रूरताभ्यसकठिनहृदयो ऽपि तेन तस्य जीवितनिरपेक्षेण स्वाम्यनुरागश्लाघिना कृतज्ञतागुनौजस्विना धैर्यमाधुर्यालंकृतवचसा समावर्जितहृदयो विस्मयगौरववशाट्समानीताञ्जलिः सुमुखमुवास - साधु साधु महाभाग मानुषेष्वप्ययं धर्म आश्चर्यो दैवतेषु वा । स्वाम्यर्थंत्यजता प्राणान् यस्त्वयात्र प्रदर्शितः ॥ २२.५२ ॥

// atha sa naiṣādaḥ krūratābhyasakaṭhinahṛdayo 'pi tena tasya jīvitanirapekṣeṇa svāmyanurāgaślāghinā kṛtajñatāgunaujasvinā dhairyamādhuryālaṃkṛtavacasā samāvarjitahṛdayo vismayagauravavaśāṭsamānītāñjaliḥ sumukhamuvāsa - sādhu sādhu mahābhāga mānuṣeṣvapyayaṃ dharma āścaryo daivateṣu vā / svāmyarthaṃtyajatā prāṇān yastvayātra pradarśitaḥ (22.52)

।। तदेष ते विमुचामि राजनमनुमानयन् । को हि प्राणाप्रियतरे तवास्मिन् विप्रियं चरत् ॥ २२.५३ ॥

// tadeṣa te vimucāmi rājanamanumānayan / ko hi prāṇāpriyatare tavāsmin vipriyaṃ carat (22.53)

।। इत्युक्त्वा स नैषादस्तस्य नृअप्तेः संदेशमनादृत्य हंसराजं समनुमानयन् दयासुमुखं पाशान्मुमोच । अथ सुमुखः सेनापतिर्हंसराजविमोक्षात्परमानन्दितहृदयः प्रीत्यभिस्निग्धमुदीक्षमाणो नैषादमुवाच - यथा सुहृन्नन्दन नन्दितो ऽस्मि त्वयाद्य हंसाधिपतेर्विमोक्षात् । एवं सुहृज्ज्ञातिगणेन भद्र शरत्सहस्त्राणि बहूनि नन्द ॥ २२.५४ ॥

// ityuktvā sa naiṣādastasya nṛapteḥ saṃdeśamanādṛtya haṃsarājaṃ samanumānayan dayāsumukhaṃ pāśānmumoca / atha sumukhaḥ senāpatirhaṃsarājavimokṣātparamānanditahṛdayaḥ prītyabhisnigdhamudīkṣamāṇo naiṣādamuvāca - yathā suhṛnnandana nandito 'smi tvayādya haṃsādhipatervimokṣāt / evaṃ suhṛjjñātigaṇena bhadra śaratsahastrāṇi bahūni nanda (22.54)

।। तन्मा तवायं विफलः श्रमो भूदादाय मां हंसगणाधिपं च । स्वस्थावबद्धावधिरोप्य काचमन्तःपुरे दर्शय भूमिपाय ॥ २२.५५ ॥

// tanmā tavāyaṃ viphalaḥ śramo bhūdādāya māṃ haṃsagaṇādhipaṃ ca / svasthāvabaddhāvadhiropya kācamantaḥpure darśaya bhūmipāya (22.55)

।। असंशयं प्रीतमनाः स राजा हंसाविपं सानुचरं समीक्ष्य । दास्यत्यसंभावितविस्तराणि धानानि ते प्रीतिविवर्धनानि ॥ २२.५६ ॥

// asaṃśayaṃ prītamanāḥ sa rājā haṃsāvipaṃ sānucaraṃ samīkṣya / dāsyatyasaṃbhāvitavistarāṇi dhānāni te prītivivardhanāni (22.56)

।। अथ नैषादस्तस्य निर्बन्धात् पश्यतु तावदत्यद्भुतमिदं हंसयुतं स राजेति कृत्वा ते हंसमुख्यौ काचेनादय स्वस्थावबद्धौ राज्ञे दर्शयामास । उपायनाश्चर्यमिदं द्रष्टुमर्हसि मानद । ससेनापतिरानीतः सो ऽयं हंसपतिर्मया ॥ २२.५७ ॥

// atha naiṣādastasya nirbandhāt paśyatu tāvadatyadbhutamidaṃ haṃsayutaṃ sa rājeti kṛtvā te haṃsamukhyau kācenādaya svasthāvabaddhau rājñe darśayāmāsa / upāyanāścaryamidaṃ draṣṭumarhasi mānada / sasenāpatirānītaḥ so 'yaṃ haṃsapatirmayā (22.57)

।। अथ स राजा प्रहर्षविस्मयापूर्णमतिर्दृष्ट्वा ती हंसप्रधानी काञ्चनपुञ्जाविवश्रियाभिज्वलन्मनोहररूपौ तं नैषादमुवाच - स्वस्थावबद्धावमुकौ विहंगौ भूमिचारिणः । तव हस्तमनुप्राप्तौ कथं कथय विस्तरम् ॥ २२.५८ ॥

// atha sa rājā praharṣavismayāpūrṇamatirdṛṣṭvā tī haṃsapradhānī kāñcanapuñjāvivaśriyābhijvalanmanohararūpau taṃ naiṣādamuvāca - svasthāvabaddhāvamukau vihaṃgau bhūmicāriṇaḥ / tava hastamanuprāptau kathaṃ kathaya vistaram (22.58)

।। इत्युक्ते स नैषादः प्रणम्य राजानमुवाच - निहिता बहवः पाशा मया दारुणदारुणाः । विहगाक्रिडदेशेषु पल्वलेषु सरस्सु च ॥ २२.५९ ॥

// ityukte sa naiṣādaḥ praṇamya rājānamuvāca - nihitā bahavaḥ pāśā mayā dāruṇadāruṇāḥ / vihagākriḍadeśeṣu palvaleṣu sarassu ca (22.59)

।। अथ विस्रम्भनिःशङ्को हंसवर्यश्चरन्नयम् । परिच्छन्नेन पाशेन चरणे समबध्यत ॥ २२.६० ॥

// atha visrambhaniḥśaṅko haṃsavaryaścarannayam / paricchannena pāśena caraṇe samabadhyata (22.60)

।। अबद्धस्तमुपासीनो मामयं समयाचत । आत्मानं तिष्क्रयं कृत्वा हंसराजस्य जीवितम् ॥ २२.६१ ॥

// abaddhastamupāsīno māmayaṃ samayācata / ātmānaṃ tiṣkrayaṃ kṛtvā haṃsarājasya jīvitam (22.61)

।। विसृजन्मानुषीं वाचं विस्पष्टमधुराक्षराम् । स्वजीवितपरित्यागाद्याच्ञामप्यूर्जितक्रमाम् ॥ २२.६२ ॥

// visṛjanmānuṣīṃ vācaṃ vispaṣṭamadhurākṣarām / svajīvitaparityāgādyācñāmapyūrjitakramām (22.62)

।। तेनास्य वाक्येन सुपेशलेन स्वाम्यर्थधीरेण च चेष्टितेन । तथा प्रसन्नो ऽस्मि यथास्य भर्ता मया समं क्रूरतयैव मुक्तः ॥ २२.६३ ॥

// tenāsya vākyena supeśalena svāmyarthadhīreṇa ca ceṣṭitena / tathā prasanno 'smi yathāsya bhartā mayā samaṃ krūratayaiva muktaḥ (22.63)

।। अथ विहगपतेरयं विमोक्षान्मुदितमतिर्बहुधा वदन् प्रियाणि । त्वदभिंगम इति न्ययोजयन्मां विफलगुरुः किल मा मम श्रमो भूत् ॥ २२.६४ ॥

// atha vihagapaterayaṃ vimokṣānmuditamatirbahudhā vadan priyāṇi / tvadabhiṃgama iti nyayojayanmāṃ viphalaguruḥ kila mā mama śramo bhūt (22.64)

।। तदेवमतिधार्मिकः खगवराकृतिः को ऽप्यसौ ममापि हृदि मार्दवं जनितवान् क्षणेनैव यः । खगाधिपतिमोक्षणं कृतमनुस्मरन् मत्कृते सहाधिपतिनागतः स्वयमयं च ते ऽन्तःपुरम् ॥ २२.६५ ॥

// tadevamatidhārmikaḥ khagavarākṛtiḥ ko 'pyasau mamāpi hṛdi mārdavaṃ janitavān kṣaṇenaiva yaḥ / khagādhipatimokṣaṇaṃ kṛtamanusmaran matkṛte sahādhipatināgataḥ svayamayaṃ ca te 'ntaḥpuram (22.65)

।। तदुपश्रुत्य स राजा सप्रमोदविस्मयेन मनसा विविधरत्नप्रभोद्भासुरसुरुचिरपादं परार्ध्यास्तरणरचनाभिरामं श्रिमत्सुखोपाश्रयसाटोपमुपहितपादपीठं राजाध्यासनयोग्यं काञ्चनमासनं हंसराजाय समादिदेशः, अमात्यमुख्याध्यासनयोग्यं च वेत्रासनं सुमुखाय । अथ बोधिसत्त्वः काल इदानीं प्रतिसंमोदितुमिति नूपुरारावमधुरेण स्वरेण राजानमाबभाषे - द्युतिकान्तिनिकेतने शरीरे कुशलं ते कुशलार्ह कच्चिदस्मिन् । अपि धर्मशरीरमव्रणं ते विपुलैरुच्छ्वसितीव वाक्प्रदानैः ॥ २२.६६ ॥

// tadupaśrutya sa rājā sapramodavismayena manasā vividharatnaprabhodbhāsurasurucirapādaṃ parārdhyāstaraṇaracanābhirāmaṃ śrimatsukhopāśrayasāṭopamupahitapādapīṭhaṃ rājādhyāsanayogyaṃ kāñcanamāsanaṃ haṃsarājāya samādideśaḥ, amātyamukhyādhyāsanayogyaṃ ca vetrāsanaṃ sumukhāya / atha bodhisattvaḥ kāla idānīṃ pratisaṃmoditumiti nūpurārāvamadhureṇa svareṇa rājānamābabhāṣe - dyutikāntiniketane śarīre kuśalaṃ te kuśalārha kaccidasmin / api dharmaśarīramavraṇaṃ te vipulairucchvasitīva vākpradānaiḥ (22.66)

।। अपि रक्षणदीक्षितः प्रजानां समयानुग्रहविग्रहप्रवृत्त्या । अभिवर्धयसे स्वकीर्तिशोभमनुरागं जगतो हितोदयं च ॥ २२.६७ ॥

// api rakṣaṇadīkṣitaḥ prajānāṃ samayānugrahavigrahapravṛttyā / abhivardhayase svakīrtiśobhamanurāgaṃ jagato hitodayaṃ ca (22.67)

।। अपि शुद्धतयोपधास्वसक्तैरनुरक्तैर्निपुणक्रियैरमात्यैः । समवेक्षयसे हितं प्रजानां न च तत्रासि परोक्षबुद्धिरेव ॥ २२.६८ ॥

// api śuddhatayopadhāsvasaktairanuraktairnipuṇakriyairamātyaiḥ / samavekṣayase hitaṃ prajānāṃ na ca tatrāsi parokṣabuddhireva (22.68)

।। नयविक्रमसंहृतप्रतापैरपि सामन्तनृपैः प्रयाच्यमानः । उपयासि दयानुवृत्तिशोभां न च विश्वासमयीं प्रमादनिद्राम् ॥ २२.६९ ॥

// nayavikramasaṃhṛtapratāpairapi sāmantanṛpaiḥ prayācyamānaḥ / upayāsi dayānuvṛttiśobhāṃ na ca viśvāsamayīṃ pramādanidrām (22.69)

।। अपि धर्मसुखार्थनिर्विरोधास्तव चेष्टा नरविर सज्जनेष्टाः । वितता इव दिक्षु कीर्तिसिद्ध्या रिपुभिर्निश्वसितैरसत्क्रियन्ते ॥ २२.७० ॥

// api dharmasukhārthanirvirodhāstava ceṣṭā naravira sajjaneṣṭāḥ / vitatā iva dikṣu kīrtisiddhyā ripubhirniśvasitairasatkriyante (22.70)

।। अथैनं स नृपतिः प्रमोदादभिव्यज्यमानेन्द्रियप्रसादः प्रत्युवाच - अद्य मे कुशलं हंस सर्वत्र च भविष्यति । चिराभिलषितः प्राप्तो यदयं सत्समागमः ॥ २२.७१ ॥

// athainaṃ sa nṛpatiḥ pramodādabhivyajyamānendriyaprasādaḥ pratyuvāca - adya me kuśalaṃ haṃsa sarvatra ca bhaviṣyati / cirābhilaṣitaḥ prāpto yadayaṃ satsamāgamaḥ (22.71)

।। त्वयि पाशवशं प्राप्ते प्रहर्षद्धतचापलः । कचिन्नायमकारिषीत्ते दण्डेनाभिरुजन् रुजम् ॥ २२.७२ ॥

// tvayi pāśavaśaṃ prāpte praharṣaddhatacāpalaḥ / kacinnāyamakāriṣītte daṇḍenābhirujan rujam (22.72)

।। एवं ह्यमीषां जाल्मानां पक्षिणां व्यसनोदये । प्रहर्षाकुलिता बुद्धिरापतत्येव कल्मषम् ॥ २२.७३ ॥

// evaṃ hyamīṣāṃ jālmānāṃ pakṣiṇāṃ vyasanodaye / praharṣākulitā buddhirāpatatyeva kalmaṣam (22.73)

।। बोधिसत्त्व उवाच - क्षेममासीन्महाराज सत्यामप्येवमापदि । न चायं किंचिदस्मासु शत्रुवत्प्रत्यपद्यत ॥ २२.७४ ॥

// bodhisattva uvāca - kṣemamāsīnmahārāja satyāmapyevamāpadi / na cāyaṃ kiṃcidasmāsu śatruvatpratyapadyata (22.74)

।। अबद्धं बद्धवदयं मत्स्नेहात्सुमुखं स्थितम् । दृष्ट्वाभाषत साम्नैव सकौतूहलविस्मयः ॥ २२.७५ ॥

// abaddhaṃ baddhavadayaṃ matsnehātsumukhaṃ sthitam / dṛṣṭvābhāṣata sāmnaiva sakautūhalavismayaḥ (22.75)

।। सूनृतैरस्य वचनैरथावर्जितमानसः । मामयं व्यमुचत्पाशाद्विनयदनुमानयन् ॥ २२.७६ ॥

// sūnṛtairasya vacanairathāvarjitamānasaḥ / māmayaṃ vyamucatpāśādvinayadanumānayan (22.76)

।। अतश्च सुमुखेनेदं हितमस्य समीहितम् । इहागमनमस्मकं स्यदस्यापि सुखोदयम् ॥ २२.७७ ॥

// ataśca sumukhenedaṃ hitamasya samīhitam / ihāgamanamasmakaṃ syadasyāpi sukhodayam (22.77)

।। नृपतिरुवाच - आकाङ्क्षिताभिगमयोः स्वागतं भवतोरिह । अतीव प्रीणितश्चास्मि युष्मत्संदर्शनोत्सवात् ॥ २२.७८ ॥

// nṛpatiruvāca - ākāṅkṣitābhigamayoḥ svāgataṃ bhavatoriha / atīva prīṇitaścāsmi yuṣmatsaṃdarśanotsavāt (22.78)

।। अयं च महतार्थेन नैषादो ऽद्य समेष्यति । उभयेषां प्रियं कृत्वा महदर्हत्ययं प्रियम् ॥ २२.७९ ॥

// ayaṃ ca mahatārthena naiṣādo 'dya sameṣyati / ubhayeṣāṃ priyaṃ kṛtvā mahadarhatyayaṃ priyam (22.79)

।। इत्युक्त्वा स राजा तं नैषादं महता धनविस्तरप्रदानेन समान्य पुनर्हंसराजमुवाच - इमं स्वमावासमुपागतौ युवां विसृज्यतां तन्मयि यन्त्रणाव्रतम् । प्रयोजनं येन यथा तदुच्यतां भवत्सहाया हि विभूतयो मम ॥ २२.८० ॥

// ityuktvā sa rājā taṃ naiṣādaṃ mahatā dhanavistarapradānena samānya punarhaṃsarājamuvāca - imaṃ svamāvāsamupāgatau yuvāṃ visṛjyatāṃ tanmayi yantraṇāvratam / prayojanaṃ yena yathā taducyatāṃ bhavatsahāyā hi vibhūtayo mama (22.80)

।। अशङ्कितोक्तैः प्रणयाक्षरैः सुहृत् करोति तुष्टिं विभवस्थितस्य याम् । न तद्विधां लम्भयते स तां धनैर्महोपकारः प्रणयः सुहृत्स्वतः ॥ २२.८१ ॥

// aśaṅkitoktaiḥ praṇayākṣaraiḥ suhṛt karoti tuṣṭiṃ vibhavasthitasya yām / na tadvidhāṃ lambhayate sa tāṃ dhanairmahopakāraḥ praṇayaḥ suhṛtsvataḥ (22.81)

।। अथ स राजा सुमुखसंभाषणकुतूहलहृदयः सविस्मयभिवीक्ष्य सुमुखमुवाच - अलब्धगाधा नवसंस्तवे जने न यान्ति कामं प्रणयप्रगल्भताम् । वचस्तु दाक्षिण्यसमाहिताक्षरं न ते न जल्पन्त्युपचारशीभरम् ॥ २२.८२ ॥

// atha sa rājā sumukhasaṃbhāṣaṇakutūhalahṛdayaḥ savismayabhivīkṣya sumukhamuvāca - alabdhagādhā navasaṃstave jane na yānti kāmaṃ praṇayapragalbhatām / vacastu dākṣiṇyasamāhitākṣaraṃ na te na jalpantyupacāraśībharam (22.82)

।। संभाषणेनापि यतः कर्तुमर्हति नो भवान् । साफल्यं प्रणयाशायाः प्रीतेश्चोपचयं हृदि ॥ २२.८३ ॥

// saṃbhāṣaṇenāpi yataḥ kartumarhati no bhavān / sāphalyaṃ praṇayāśāyāḥ prīteścopacayaṃ hṛdi (22.83)

।। इत्युक्ते सुमुखो हंससेनापतिर्विनयादभिप्रणम्यैनमुवाच - महेन्द्रकल्पेन सह त्वया संभाषणोत्सवः । इति दर्शितसौहार्दे कस्य नातिमनोरथः ॥ २२.८४ ॥

// ityukte sumukho haṃsasenāpatirvinayādabhipraṇamyainamuvāca - mahendrakalpena saha tvayā saṃbhāṣaṇotsavaḥ / iti darśitasauhārde kasya nātimanorathaḥ (22.84)

।। संभाषमाणे तु नराधिपे च सौहार्दरम्यं विहगाधिपे च । तत्संकथामध्यमुपेत्य धार्ष्ट्यान्नन्वक्रमः प्रेष्यजनस्य वक्तुम् ॥ २२.८५ ॥

// saṃbhāṣamāṇe tu narādhipe ca sauhārdaramyaṃ vihagādhipe ca / tatsaṃkathāmadhyamupetya dhārṣṭyānnanvakramaḥ preṣyajanasya vaktum (22.85)

।। न हेय्ष मार्गो विनयभिजातस्तं चैव जानन् कथमभ्युपेयाम् । तूष्णीं महाराज यतः स्थितो ऽहं तन्मर्षणीयं यदि मर्षणीयम् ॥ २२.८६ ॥

// na heyṣa mārgo vinayabhijātastaṃ caiva jānan kathamabhyupeyām / tūṣṇīṃ mahārāja yataḥ sthito 'haṃ tanmarṣaṇīyaṃ yadi marṣaṇīyam (22.86)

।। इत्युक्ते स राजा सप्रहर्षविस्मयवदनः संराधयन् सुमुखमुवाच - स्थाने भवद्गुणकथा रमयन्ति लोकं स्थाने ऽसि हंसपतिना गमितः सखित्वम् । एवंविधं हि विनयं नयसौष्ठवं च नैवाकृतात्महृदयानि समुद्वहन्ति ॥ २२.८७ ॥

// ityukte sa rājā sapraharṣavismayavadanaḥ saṃrādhayan sumukhamuvāca - sthāne bhavadguṇakathā ramayanti lokaṃ sthāne 'si haṃsapatinā gamitaḥ sakhitvam / evaṃvidhaṃ hi vinayaṃ nayasauṣṭhavaṃ ca naivākṛtātmahṛdayāni samudvahanti (22.87)

।। तदियं प्रस्तुता प्रीतिर्विच्छिद्येत यथा न नः । तथैव मयि विस्रम्भ अजर्यं ह्यार्यसंगतम् ॥ २२.८८ ॥

// tadiyaṃ prastutā prītirvicchidyeta yathā na naḥ / tathaiva mayi visrambha ajaryaṃ hyāryasaṃgatam (22.88)

।। अथ बोधिसत्त्वस्तस्य राज्ञः परां प्रीतिकामतामवेत्य स्नेहप्रवृत्तिसुमुखतां च संराधयन्नवोचदेनम् - यत्कृत्यं परमे मित्रे कृतमस्मासु तत्त्वया । संस्तवे हि नवे ऽप्यस्मिन् स्वमाहात्म्यानुवर्तिना ॥ २२.८९ ॥

// atha bodhisattvastasya rājñaḥ parāṃ prītikāmatāmavetya snehapravṛttisumukhatāṃ ca saṃrādhayannavocadenam - yatkṛtyaṃ parame mitre kṛtamasmāsu tattvayā / saṃstave hi nave 'pyasmin svamāhātmyānuvartinā (22.89)

।। कश्च नाम महाराज नावलम्ब्येत चेतसि । संमानविधिनानेन यस्त्वयास्मासु दर्शितः ॥ २२.९० ॥

// kaśca nāma mahārāja nāvalambyeta cetasi / saṃmānavidhinānena yastvayāsmāsu darśitaḥ (22.90)

।। प्रयोजनं नाम कियत्किमेव वा मदाश्रयं मानद यत्त्वमीक्षसे । प्रियातिथित्व गुणवत्सलस्य ते प्रवृत्तमभ्यासगुणादिति ध्रुवम् ॥ २२.९१ ॥

// prayojanaṃ nāma kiyatkimeva vā madāśrayaṃ mānada yattvamīkṣase / priyātithitva guṇavatsalasya te pravṛttamabhyāsaguṇāditi dhruvam (22.91)

।। न चित्रमेतत्त्वयि वा जितात्मनि प्रजाहितार्थं धृतपार्थिवव्रते । तपःसमाधानपरे मुनाविव स्वभाववृत्त्या हि गुणास्त्वयि स्थिताः ॥ २२.९२ ॥

// na citrametattvayi vā jitātmani prajāhitārthaṃ dhṛtapārthivavrate / tapaḥsamādhānapare munāviva svabhāvavṛttyā hi guṇāstvayi sthitāḥ (22.92)

।। इति प्रशंसासुभगाः सुखा गुणा न दोषदुर्गेषु वसन्ति भूतयः । इमां विदित्वा गुणदोषधर्मतां सचेतनः कः स्वहितोत्पथं भचेत् ॥ २२.९३ ॥

// iti praśaṃsāsubhagāḥ sukhā guṇā na doṣadurgeṣu vasanti bhūtayaḥ / imāṃ viditvā guṇadoṣadharmatāṃ sacetanaḥ kaḥ svahitotpathaṃ bhacet (22.93)

।। न देशमाप्नोति पराक्रमेण तं न कोशवीर्येण न नितीसंपदा । श्रमव्ययाभ्यां नृपतिर्विनैव यं गुणाभिजातेन पथधिगच्छति ॥ २२.९४ ॥

// na deśamāpnoti parākrameṇa taṃ na kośavīryeṇa na nitīsaṃpadā / śramavyayābhyāṃ nṛpatirvinaiva yaṃ guṇābhijātena pathadhigacchati (22.94)

।। सुराधिपश्रीरपि वीक्षते गुणान् गुणोदितानेव परैति संनति । गुणेभ्य एव प्रभवन्ति कीर्तयः प्रभावमाहात्म्यमिति श्रितं गुणान् ॥ २२.९५ ॥

// surādhipaśrīrapi vīkṣate guṇān guṇoditāneva paraiti saṃnati / guṇebhya eva prabhavanti kīrtayaḥ prabhāvamāhātmyamiti śritaṃ guṇān (22.95)

।। अमर्षदर्पोद्भवकर्कशान्यपि प्ररूढवैरस्थिरमत्सराण्यपि । प्रसादयन्त्येव मनांसि विद्विषां शशिप्रकाशाधिककान्तयो गुणाः ॥ २२.९६ ॥

// amarṣadarpodbhavakarkaśānyapi prarūḍhavairasthiramatsarāṇyapi / prasādayantyeva manāṃsi vidviṣāṃ śaśiprakāśādhikakāntayo guṇāḥ (22.96)

।। तदेवमेव क्षितिपाल पालयन् महीं प्रतापानतदृप्तपार्थिवाम् । अमन्दशोभैर्विनयदिभिर्गुणैर्गुणानुरागं जगतं प्रबोधय ॥ २२.९७ ॥

// tadevameva kṣitipāla pālayan mahīṃ pratāpānatadṛptapārthivām / amandaśobhairvinayadibhirguṇairguṇānurāgaṃ jagataṃ prabodhaya (22.97)

।। प्रजाहितं कृत्यतमं महीपतेस्तदन्य पन्था ह्युभयत्र भूतये । भवेच्च तद्राजनि धर्मवत्सले नृपस्य वृत्तं हि जनो ऽनुवर्तते ॥ २२.९८ ॥

// prajāhitaṃ kṛtyatamaṃ mahīpatestadanya panthā hyubhayatra bhūtaye / bhavecca tadrājani dharmavatsale nṛpasya vṛttaṃ hi jano 'nuvartate (22.98)

।। प्रशाधि धर्मेण वसुंधरामतः करोतु रक्षां त्रिदशाधिपश्च ते । त्वदन्तिकात्संश्रितभावनादपि स्वयूथ्यदुःखं तु विकर्षतीव माम् ॥ २२.९९ ॥

// praśādhi dharmeṇa vasuṃdharāmataḥ karotu rakṣāṃ tridaśādhipaśca te / tvadantikātsaṃśritabhāvanādapi svayūthyaduḥkhaṃ tu vikarṣatīva mām (22.99)

।। अथ स राजा समभिनन्द्य तत्तस्य वचनं सपर्षत्कः संमानप्रियवचनप्रयोगपुरःसरं तौ हंसमुख्यौ विससर्ज । अथ बोधिसत्त्वः समुत्पत्य विमलखड्गाभिनीलं शरत्प्रसन्नशोभं गगनतलं प्रतिबिम्बेनेवानुगम्यमानः सुमुखेन हंससेनापतिना समुपेत्य हंसयूथं संदर्शनादेव परेण प्रहर्षेण संयोजयामास । कालेन चोपेत्य नृपं स हंसः परानुकम्पव्यसनी सहंसः । जगाद धर्मं क्षितिपेन तेन प्रत्यर्च्यमानो विनयानतेन ॥ २२.१०० ॥

// atha sa rājā samabhinandya tattasya vacanaṃ saparṣatkaḥ saṃmānapriyavacanaprayogapuraḥsaraṃ tau haṃsamukhyau visasarja / atha bodhisattvaḥ samutpatya vimalakhaḍgābhinīlaṃ śaratprasannaśobhaṃ gaganatalaṃ pratibimbenevānugamyamānaḥ sumukhena haṃsasenāpatinā samupetya haṃsayūthaṃ saṃdarśanādeva pareṇa praharṣeṇa saṃyojayāmāsa / kālena copetya nṛpaṃ sa haṃsaḥ parānukampavyasanī sahaṃsaḥ / jagāda dharmaṃ kṣitipena tena pratyarcyamāno vinayānatena (22.100)